لسانی گروہ بندی وچ سرائیکی دی سُنڄاݨ

دنیا وچ ٻولیاں ونڄݨ والیاں زباناں دی گروہ بندی ݙو ں طرح کیتی ویندی ہے ، ہک زباناں دیاں لفظی تے صرفی نحوی خوصیتاں دے لحاظ نال ، اَتے ݙوجھی گروہ بندی نسلی تے تاریخی تعلقات دی بنیاد اُتے !

ساری دنیا دیاں زباناں کوں اَٹھ وݙے وݙے گروہاں وچ ونڈیا ڳئے انھاں اَٹھاں گروہاں وچوں سرائیکی زبان دا تعلق ہندو یورپی خاندان دی ہک شاخ نال ہے ، تے ایہو گروہ باقی گروہاں کنوں ترقی تے وی ہے ۔ ایں گروہ وچ او زباناں داخل ہِن ، جہڑیاں ادبی تے علمی ذخیریاں دے لحاظ نال دُنیا دیاں سب توں اعلیٰ زباناں مَنیاں ویندن۔

ہندو یورپی خاندان دی ہک شاخ اڳوں تے ہند ایرانی سݙیندی ہے تے وَل ہند ایرانی دی ہک شاخ ہند آریائی دے ناں نال مشہور ہے ۔ موجودہ ہند آریائی زبان دیاں لسانی تے صرف و نحوی خصوصیتاں دے لحاظ نال پنج شاخاں قرار ݙتیاں ویندنؤ

(1)شمال مغربی (2)جنوبی مغربی (3)وسطی(4)مشرقی (5)جنوبی

پنجابی دے مغربی گروہ وچ زیادہ تر لہندا تے ملتانی کوں شامل کیتا ڳئے ۔ ایں گروہ دیاں زباناں دے کئی ناں ہِن ۔ مثلاً ہندکو ، پوٹھوہاری ، جٹکی ، ملتانی ، بہاول پوری وغیرہ پر اَڄکل ایہ ساریاں مِل تے ہکے ناں نال سݙیاں ویندن تے او ہے ’’سرائیکی‘‘۔

جارج گریرسن دے ایں جدول وچ ایہ ڳالھ واضح ہے جو لہندا کوں بیرونی دائرے دی زبان قرار ݙتا ڳئے تے پنجابی کوں اندرونی دائرے دے وسطی گروہ دی زبان قرار ݙتا ڳئے، اَتے وَل لہندا کوں شمال تے جنوبی زباناں وچ ونڈیا ڳئے ۔ شمالی یا جنوبی لہندا دی مزید تقسیم نھیں کیتی ڳئی یعنی ایہ نھیں ݙسیا ڳیا جو شمالی لہندا گروہ وچ کہڑیاں زباناں شامل ہن ، تے جنوبی لہندا وچ کہڑیاں ؟ میݙا خیال ہے جو شمالی لہندا وچ ہندکو ، پوٹھوہاری وغیرہ شامل ہن تے جنوبی لہندا وچ ملتانی تے اوندے نال دیاں زباناں شامل ہِن، تے جنوبی لہندا وچ کہڑیاں ؟ میݙا خیال ہے جو شمالی لہندا وچ ہندکو ، پوٹھوہاری وغیرہ شامل ہِن تے جنوبی لہندا وچ ملتانی تے اوندے نال دیاں زباناں شامل ہِن۔ مثلاً بہاول پوری ، دیرے وال ، بغدالی وغیرہ۔

ڈاکٹر ٹرمپ اپݨی کتاب ’’سندھی گرائمر‘‘ و چ آہدن جو سندھ دی شمالی ٻولی دا ناں سرائیکی ہے تے ایہ خاص ترین شکل ہے سندھی دی! ایں علاقے دے بندیاں دا خیال وی ایہو ہے ، پرحیرانی دی ڳالھ ہے جو سندھ دے شمالی ضلعیاں وچوں سرائیکی دے جہڑے نمونے ملن اُنھاں کوں سندھی نہیں آکھیا ونڄ سڳدا کیوں جو انھاں نمونیاں دی زبان دیرہ غازی خان دی ’’ہندکی‘‘ دے زیادہ قریب ہے۔

سرائیکی زبان دی حقیقت ایہ ہے جو صوبہ سندھ جیندے وچ ملتانی زبان دا علاقہ وی شامل ریہے ۔ ہمیشہ کنوں ہک علیٰحدہ خطہ ڳݨیا ویندا ریہے ، سیاسی طور تے وی ، تہذیبی ت وسیبی طور تے وی ، تے انتظامی طور تے وی ! ایہ کتھاہیں 111ھ ،749ء وچ شمالی سندھ یعنی ملتانی زبان دے علاقہ کوں عملی طور تے جنوبی سندھ دے علاقے کنوں علیحدہ کر ݙتا ڳیا ، تے وَل اڳوں تے ملتانی تے سندھی ݙوں اَنج اَنج علاقیاں وچ تے ہک ٻئی کنوں نکھڑ تے ترقی کریندیاں ریہن۔

جیکر وسطی گروہ دی پنجابی کوں جہڑی اصلی پنجابی ہے ، سیاݨیں نہ رکھیا ونڄے، تاں وَل اساݙے سامݨے ، ہند آریائی زباناں دے شمالی مغربی گروہ وچ ݙوں زباناں رہ ویندن ۔ لہندا تے ملتانی تے انھاں ݙوں نانواں دے جھنڈے تلے سرائیکی دی سُنڄاݨ کیتی ونڄ سڳدی ہے ۔ سرائیکی نہ پنجابی دا لہجہ رہندی ہے ، نہ اوندا ’’اٹوٹ انگ‘ رہ ویندی ہے۔

لسانی گروہ بندی وچ پنجابی دا ݙوں گروہاں وچ جہڑا ونڈارا کیتا ڳئے ، مشرقی پنجابی تے مغربی پنجابی ناں نال ، مغربی پنجابی کوں لہندا تے ملتانی آکھیا ڳئے ، ایں ڳالھ دی نہ کوئی وضاحت کیتی ڳئی ہے ، تے نہ کوئی دلیل ݙتی ڳئی ہے ۔ حالانکہ ایہ ہک اہم گروہ بندی ہے ۔ جیندے اُتے ݙوں اہم زباناں سرائیکی تے پنجابی دا نکھیڑا کیتا ونڄ سڳدے ، تے ہک لسانی جھیڑا مُکایا ونڄ سڳدے۔

انھاں گروہ بندیاں وچ ہک ایہ شوشہ وی چھوڑیا ڳئے جو لہندا تے ملتانی ݙوں انج انج زباناں ہِن ۔ اِیں ڳالھ دی کوئی دلیل یا ثبوت وی نھیں ݙتا ڳیا تے نہ لہندا دیاں ذیلی ٻولیاں ݙسیاں ڳئین تے نہ ایندا علاقہ ظاہر کیتا ڳئے۔

ڈاکٹر مہر عبدالحق ایں مسئلے کوں چا تے ، تے کافی دلیلاں نال فیصلے کیتن ، انھاں ہک تاں ایہ ݙسیے جو لہندا پنجابی نال رغبت رکھیندی ہے جݙاں جو سرائیکی سندھی نال ڳنڈھی وہئی ہے اَتے آپ ہوریں لہندا تے ملتانی کوں وی انج انج زباناں قرار ݙیندن ۔ بہرحال ایہ تاں واضح ہے جو پنجابی مشرقی پنجاب دی ٻولی ہے تے مغربی پنجاب دے علاقے وچ لہندا دا عمل دخل ہے ۔ جہڑی جو بیرونی دائرے دی ہک زبان ہے تے پنجابی دا تعلق اندرونی دائرے نال ہے ، ایں طرح ݙوں اَنج اَنج دائریاں وچ انھاں دی تقسیم ایں دعوے کوں اصلوں کمزور کر ݙیندی ہے جو سرائیکی بشمول لہندا پنجابی دا اٹوٹ انگ ہے حالانکہ انھاں ݙوائیں وچ ٻہوں فرق ہے۔

ڈاکٹر مہر عبدالحق اپݨی کتاب ’’ملتانی زبان اور اس کا اُردو سے تعلق‘‘ دے صفحہ نمبر4دی حقیقت بیان کریندیں ہوئیں اَکھیندن جو ’’لہندا تاں اوہا زبان ہے جیکوں مغربی پنجابی دا ناں ݙتا ویندا پے ۔ حالانکہ ایں زبان دا پنجابی نال کوئی وی تعلق کائنی۔ پنجابی خالصتاً وسطی گروہ دیاں زباناں نال تعلق رکھیندی ہے اَتے مغربی ہندی دی ہک قسم ہے ۔ اَتے لہندا ایں کنوں اصلوں مختلف زبان ہے جہڑی بُݨت تے وُݨت دے لحاظ نال سندھی ، سندھی کشمیری تے دردی زبان دے زیادہ قریب ہے کیوں جو ہک وقت وادیٔ سندھ دی زبان سارے پنجاب اَتے چھائی ہوئی ہئی ۔ ایں واسطے ایں زبان دے اثرات اتنے شدید یا زور دار ہن جو لہندا تے پنجابی دے درمیان حد ٻنّاں قائم کرݨ مشکل تھی ڳئے اَتے ایں غلط فہمی دی بنا تے لہندا کوں پنجابی دی ہک شاخ تصور کر گھدا ڳیا ہے۔

ایں سلسلے دی ہک ڳالھ غور کرݨ دے قابل ہے جو پنجابی کوں ہند آریائی زباناں دے گروہاں وچوں ݙوں گروہاں وچ شامل کیتا ڳئے ۔ ہک وسطی گروہ تے ݙوجھا شمال مغربی گروہ ! تے ایں قسم دی تقسیم دی وجہ کنوں ایہ ڳالھ پکی تھی ویندی ہے جو پنجابی دا زیادہ تعلق لہندا نال قائم رکھݨ کنوں ظاہر ہے جو ایکوں شمال مغربی گروہ وچ وی شامل کر گھدا ڳئے حالانکہ واضح طور تے ایں گروہ وچ لہندا ملتانی تے سندھی آندن، پنجابی دی ایں گروہ وچ کوئی جا نھیں بݨدی۔ جیکر کوئی ہے وی سہی تاں او محض لہندا دے اثرات دی وجہ کنوں ہے ، اہجے اثرات تاں ہمسایہ زباناں اُتے ہوندے اِی رہند ۔ محض ہمسائیگی دی وجہ کنوں یا ہمسایہ زبان دے اثرات دی وجہ کنوں کوئی زبان اوں زبان دے گروہ وچ شامل نھیں تھی ویندی ۔

پنجابی کوں ݙوں مختلف لسانی گروہاں وچ ظاہر کرݨ اصولی طور تے وی عجب جیہا لڳدے ۔ میݙا خیال ہے جو کہیں ݙوجھی زبان دی ایہ کیفیت یا حیثیت اصلو ںنھیں تھی سڳدی جو او ہکے وقت ݙوں اَنج اَنج گروہاں وچ شامل تھی سڳے ۔ اتھاں ماہرین لسانیات کوں کوئی مغالطہ لڳے او ایں پنجابی کوں کہیں ہک گروہ دا نھیں بݨا سڳے۔

ماہرین لسانیات تے سندھی دیاں شاخاں وچ سرائیکی کوں شامل ڳئے گویا ہند آریائی گروہ دی ہک شاخ سندھی وچ تاں اینکوں شامل کیتے ۔ پر ہند آریائی گروہ دی ݙوجھی شاخ پنجابی وچ سرائیکی دا ناں نھیں گھدا ڳیا۔ ایں لسانی گروہ وچ محض لہندا کوں فوقیت ݙتی ڳئی ۔ ملتانی زبان دا ناں وی گھدا ڳئے تاں او وی لہندا دے نال رَلا تے گھدا ڳئے ، یعنی لہندا و ملتانی آکھیا ڳئے۔

یا وَل ایہ ڳالھ وی تھی سڳدی ہے جو انھاں گروہ بندیاں دے زمانے وچ ملتانی دا ناں بحیثیت سرائیکی متعارف نہ تھیا ہا تے ایہ ناں انھاں دیاں تصنیفاں تے نظریاں دے سامݨے آوݨ دے بعد کتھائیں 1963ء دے لڳ بھگ مشہور تے مقبول تھیا ہے۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی لسانیات۔ مصنف: دلشادؔ کلانچوی. ترتیب و پیشکش: ظہور احمد دھریجہ.چھاپہ خانہ جھوک پبلشرزملتان 2019ء