فریدؒ ہک عارفِ کامل

حیاتِ فریدؒ دے مطالعہ توں پتہ چلدا ہے جو خواجہ فریدؒ ہک عارفِ کامل ہن جیڑھے شریعت دے احکام تے سختی نال کاربند ہِن تے اُنہاں دے نظریہ تصوف کوں اساں ایجھا نظریۂ تصوف آکھ سڳدے ہیں جیندے وچ شریعت دیخلاف کہیں وی فعل دی کوئی گنجائش کائنی۔

تصوف حقیقت دی تلاش دا ناں ہے ۔ تصوف مجموعہ ہے شریعت ، طریقت تے معرفت دا ۔ شریعت ناں ہے رستے دا ، طریقت ایندے تے چلݨ دا تے معرفت ایں منزل دا ناں ہے جتھاں ایہ رستہ گھن ویندا ہے ۔ ایں منزل تے پُجٖ تے جیڑھی روشنی مِلدی ہے اینکوں اساں معرفت آکھدے ہَیں ایں طرحاں اساں ایں نتیجے تے پُجٖدے ہیں کہ تصوف شریعت تے مکمل عمل کرݨ دا ناں ہے ۔

حقیقت تک پُجٖݨ کیتے ہر سالک کوں جیڑھی منزل طے کرݨی پوندی ہے اوہ ایہ ہِن:

(1)فنا فی الشیخ                                           (2)فنا فی الرسول                             (3)فنا فی اللہ

خواجہ سئیںؒ تیرھاں سال دی عمر وچ اپݨے بھرا بزرگ مولانا فخر جہاںؒ دے مُرید تھئے تے انہاں نال ٻہوں محبت ہئی ۔ او جتھاں جتھاں وی اپݨے کلام وچ اپݨے مرشد دا ذکر فرمیندے ہن ایویں محسوس تھیندا ہے جو انہیں کوں سبھ کجھ اپݨے مرشد تے شیخ دی وجہ توں ملیا ہے ۔

چشماں فخرالدّینؒ مِٹھل دیاں تَن مَن کِیتا چُور

گھول گھتاں میں فخر جہاںؒ توں جَنّت حُور قصُور

فنا فی الرسول:

سالک فنا فی الشیخ کی منزل سے گزر کر ایں منزل تک پُجٖدا ہے تے ایں منزل تک پُجٖݨ کیتے اینکوں وݙی احتیاط کرݨا پوندی ہے کیونجو ذاتِ الٰہی تے ذات احمد وچ فاصلے دا قدم قدم تے خیال رکھݨا پوندا ہے ۔ عشق رسُول ﷺ وچ اپݨے دِل دی کیفیت کوں اوں ایں طرحاں بیان کریندے ہِن۔

اِتھاں مَیں مُٹھڑی نِت جان بلب

او تاں خوش وَسدا وچ ملک عرب

فنا فی اللہ:

سابقہ دور منازل طے کرݨ دے بعد جݙاں سالک ایں منزل تے پُجٖدا ہے تاں اینکوں جذب صادق دی وجہ نال ہر طرف خدا دی ذات نظر آندی ہے تے ایندی ہر مشکل سوکھی تھی ویندی ہے:

عشق فریدؒ تصرف کیتا لایُس جُڑ کر پرم پلیتا

سَب صورت سُبحان ظاہر اَکھیاں نال ݙسیندے

ایں منزل تے پُجٖݨ دے بعد سالک کیتے ݙکھ ، درد ، راحت دا باعث بݨ ویندے ہِن تے او اپݨی زندگی دی ساری سختیاں دا عادی بݨ ویندا ہے تے اینکوں تنہائی دی طلب محسوس تھیندی ہے تے اوہ دنیا دے جھمیلیاں توں پرے ویرانے دا رُخ کریندا ہے ۔ اٹھاراں سال وقفے وقفے نال خواجہ سئیںؒ وی روہی وچ قیام کیتا کیونجو اُتھاں اُنہیں کوں خلوت میسر آندی ہئی ۔ قدم قدم تے مشکلات دا سامݨا ہا تے محبوب حقیقی نال مِلݨ دی خواہش وچ ایہ مشکلات انہیں کوں راحت دا سامان محسوس تھیندی ہَن۔

کیونجو خواجہ سئیںؒ زندگی بھر شریعت تے کاربند ریہے ایں کیتے نماز دی تاکید فرمیندے ہَن ۔ آپ اپݨے مریداں کیتے اپݨے آپ کوں نمونہ بݨ تے ݙکھایا ۔ آپ عابدِ شب بیدار ہَن ۔ رمضان دے مہینے وچ سحری تے افطاری دا اہتمام کریندے ہَن ۔ معمولی غذا نال سحری تے افطاری کریندے ہَن ۔

جود و سخا انہاں دی طبیعت وچ رَچی وَسی ہوئی ہئی ۔ آپ دا اعتقاد ہا جو نقد مال موجود ہووے تاں انہاں دی نماز نہ ہوندی ہئی تے نصاب پورا تھی ونجٖے تاں زکوٰۃ واجب تھی ویندی ہے ۔ جیڑھی وی آمدݨی ہوندی سویر دے ویلے معمتد مختار کو سݙ تے زبانی فرما ݙیندے ہَن جو اتنا روپیہ فلاں کوں ݙے ݙیوتے اتنا روپیہ فلاں کوں ݙے ݙیو۔

سخاوت دے ایں وصف انہاں دے مریدین کوں وی سخی بݨا ݙتا ہا ۔ فریدی تے کنجوس ہوݨا ݙو متضاد گاٖلھیں بݨ ڳئی ہَن۔ لغاری ، مزاری ، بزدار ، کھوسے ، گوپانگ ، بلوچ رئیساں دے وی لنگر جاری رہندے ہَن ۔ ہک مدرسہ خانقاہ شریف تے ݙوجھا سرا چاچڑاں شریف اِچ ہا ۔ ݙوہیں جاہیں لنگر جاری رہندا ہا تے روزانہ غلے دا خرچ ٻارہاں مݨ ہا ۔ مال تے دولت نال اُنہاں کوں نفرت ہئی ۔ خواجہ محمد بخش نازکؒ فرمیندے ہن جو خواجہ غلام فریدؒ کوں سجادگی ملی تاں لکھاں دا سامان انہیں کوں ملیا ہا مگر جݙاں اُنہیں(خواجہ محمد بخش نازکؒ) سجادگی ملی تاں ورثہ وچ ہک چوبی تسبیح مستعملہ ٹوپی تے ہک قمیض ملی ہئی ۔

یکم شوال 1269ھ کوں سفر حج دا ارادہ فرمایا تاں اَسّی بندیاں کوں اپݨے خرچ تے نال گھن ڳئے ۔ ایں توں پہلے ہدایت فرمائی جو جیڑھا طالبِ حج ہے او پہلے فرض ادا کرے ۔ نیت خالص ارادہ حج کرے ۔ گناہواں توں توبہ کرے ، امانتاں واپس کرے ، والدین کو ں راضی کرے ، دشمناں کوں راضی کرے ، حقوق العباد تے حقوق اللہ ضائع نہ ہوون۔ وصیت نامہ لکھواوے۔

چاچڑاں توں بمبئی دے سفر وچ محتاجاں دی دستگیری فرمیندے ریہے ۔ عرب شریف پُجٖ تے اتنا روپیہ خرچ کیتا جو عرب دے لوک وی کئی سالاں تک خواجہ سئیںؒ کوں یاد کریندے ریہے ۔ واپسی تے جدہ وچ ایجھے لوک جمع تھی ڳئے جیڑھے واپس ہندوستان آوݨ دے خواہشمند ہَن ۔ آپ مہربانی فرمائی تے اُنہیں کوں جہاز وچ سوار کرایا بلکہ بمبئی پُجٖݨ دے بعد انہاں لوکاں کوں گھر تک پُجٖݨ دا خرچہ وی ݙتا۔

ساری عمر اُنہاں نماز دی پابندی کیتی ۔ اوہ24جنوری 1901ء کوں نمازِ مغرب دے ویلے اللہ کو ںپیارے تھی ڳئے تے اپݨی چھیکڑی نماز یعنی عصر دی نمازاشاریاں نال ادا کیتی ۔ خواجہ سئیںؒ دا شمار باعمل صوفیاء وچ تھیندا ہے ۔ سُنّتِ نبوی ﷺ تے عمل انہاں دا شعار ہا ۔ غیر شرعی تے فضول رسوم تے توہمات نال اُنہاں کوںنفرت ہئی تے ایندا اظہار وی کریندے رہنے ہَن ۔ اوہ گفتار دے اِی نئیں کردار دے وی غازی ہَن۔

## حوالہ
فرید نامہ ، مصنف: اسلم میتلا ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان