گزر گئی گزران

"گُذر ڳئی گذران" تے ہک تردی جھات

اساں ݙاݙے سئیں دی چھاں اچ سیٹلائٹ ٹاؤن ، احمد پور شرقیہ ، جامی صاحب دے مکان اچ، کرائے داری تے رہندے ہاسے۔کہیں وِسریے خواب وانگے یاد آندے چیتر بہار  دی سوہݨی رُت ہئی ، ڈھلی عصر ویلے اساݙے گھر دا کونڈا کھڑکیا۔میں بھڄ دروازے تے آیُم ، (اوں ویلے میݙی عمراں کُئی پنج ،چھی سال ہوسی)در لہا ، ٻاہروں جھاتی پاتُم تاں ہک بھریے بُت آلا سوہݨا بندہ ، قدمندھرا،مُچھیاں کالیاں نیش ،اکھیں وچ چمکار ،منہ تے مُسکار، سوہݨے سُتھرے ویس اچ اپݨے یامے موٹر سائیکل سمیت سامہیں کھڑاہا۔

میکوں نہ پتہ ہا جو ایہ سرائیکی زبان دے عظیم نثر نگار" سئیں عبدالباسط بھٹی" ہِن۔

ایہ  میݙی "بھٹی سئیں " نال پہلی ملاقات ہئی ۔او ٻولیے:

ٻچہ : ونڄ چاچے خورشید کوں سݙ آ۔

میں آکھیا :اچھا سئیں ! تُساں کون؟

بھٹی سئیں فٹ ٻولیے:ونڄ آکھ" عبداللپکنگف " آیا کھڑے۔

میں ایہ پیغام چاچے سئیں کوں ݙیوݨ کیتے جیویں ہی دروازے توں پچھی تے مُڑیُم ، 

میکوں لفظ " عبداللپکنگف " بُھل ڳیا۔میں ول آ تے پُچھیم، کیا آکھاں سئیں؟

بھٹی سئیں مُسک تے وت آکھیا "عبداللپکنگف  ، عبداللپکنگف"

میں ایہ "عبدالپکنگف "وݙا یاد کیتا ، پر ایہ لفظ نہ ہی میکوں یاد تھی سڳیا,  تے نہ  میݙی زبان توں ادا تھی سڳیا۔

میں چاچے خورشید سئیں دے اڳوں بس "عبدُل پپ پپ" ہی آکھ سڳیُم ۔

اتے او کھِل پئے تے نال ہی میݙے سِر تے شفقت بھریا ہتھ رکھیندیں ہوئیں ٻولیے "عبداللپکنگف "

او ݙینہہ تے ول اڄ دا ݙینہہ ، عبدالباسط بھٹی سئیں جݙاں وی میݙے سامݨے آئن ، میں اُنھاں نال کݙاہیں کُھل تے الا نی سڳیا۔اتے اڄ وی شیت میں جیڑھا کُجھ آکھݨ چاہنداں نہ آکھ سڳاں ۔کیوں جو ہک تاں اِنھاں دا بُزرگیں نال ڳانڈھا،میکوں احترام دی ریشمی ݙور نال ٻدھی رہ ڳئے،  ݙوجھا ایجھے شاہ زور سرائیکی زبان دے لکھاری نال کون الا سڳدے؟۔جیندی زبان و بیان دیاں  قسماں زمانہ کھاندے۔

میکوں تاں ہمیشاں اینویں لڳیے جو  بھٹی سئیں سرائیکی نثر دے او بے تاج بادشاہ ہِن، جنھاں دی شاہی وچ، فِکر دا ہر روز نواں سجھ اُبھردے۔جنھاں دا دربار دھرتی دے ہر مونجھے مُکاݨی کیتے، ݙینھ رات کُھلیا رہندے۔جنھاں دی سوچ دے ہرکارے،ادھ موئے دھرتی واساں کوں جیوݨ دی اُمید ݙیندن۔جنھاں دی لفظیں دے خزانیاں تے اینویں دسترس ہے، جیویں لفظ اِنھاں دی وراثت ہوون۔بھٹی سئیں لفظیں دی وُݨت کاری دا سمورا گُر ڄاݨدن۔خیال دی نزاکت وی اِنھاں دے نثری شہ پاریاں دا حُسن ہے۔طنز ومزاح دی رنگینی وی اِنھاں دیاں لکھتاں کوں سوہݨا کریندی ہے۔اِنھاں دیاں لکھتاں وچ واقعات نگاری ، کردار نگاری تے مکالمہ نگاری دے ڳُݨ  وی بے انت ݙیکھݨ کوں مِلدن ۔ اِنھاں دا نثری اسلوب سرائیکی زبان دے  اُنھاں چند چوݨویں نثر نگاریں وچ نشابر ہے،جیڑھے سرائیکی نثر دی جھولی کوں، اپݨی فِکر دے موتیاں نال بھریندے رہ ڳن، یا بھریندے پِن۔ 

اللہ عبدالباسط بھٹی سئیں دی عمراں دراز کرے اِو ایں ویلے توڑیں پندھ ویہاݨی، افسانے ، انشائیے،تے تحقیق دے میدان اچ اپݨے قلم دے جوہر ݙکھا چُکین۔ ایندے علاوہ کُجھ اہم    کتاباں دے وٹاندرے (ترجمے)وی کر چُکین۔بھٹی سئیں دا ایں ویلے توڑیں چھپݨ والا تخلیقی اتے تحقیقی سمورا سمل سوہݨا ہے، پر اِنھاں دیاں مورھی لکھتاں "کوکدے پندھ کُرلاندے پاندھی" تے "وکاؤ چھانورا" سرائیکی نثر دے متھڑے تے اوں ٻلدے سجھ وانگوں ہِن  جنھاں دا سوجھلا میکوں کݙاہیں گھٹ تھیندا نظر نی آندا۔ایں سال ٢٠٢٤ء وچ  اُنھاں دا ایہ پہلا ناول  "گُذر ڳئی گذران" چھپیے۔جیکوں پڑھݨ دے بعد ، جیکر  میں ایہ آکھاں تاں غلط نہ ہوسی جو ہک خاکہ نگار، افسانہ نگار، مترجم،محقق، مقرر اتے پندھ ویہاݨی لکھݨ والے پندھیڑو ،"ناول نگار" دا لقب، ثمینہ دی ݙتی اوں"ٹائی " وانگوں ڳل وچ ٹھہا تے ٹھمکاگھدے۔جیڑھی اونکوں یونیورسٹی دے زمانے وچ سالڳنڈھ دے موقعے تے ثمینہ  سوکھڑی دے  طور ݙتی ہئی۔

"ڳُذر ڳئی گذران" ٤٨٠ پنیاں تے دگھریل ہک وݙا ناول ہے۔ اینکوں لکھاری٣٤ پُکھاں وچ ونڈئیے۔مُکھ پنّاں سادہ ،سوہݨا تے علامتی ہے پر پوری طرحانویں گُذر ڳئی گُذران دی ترجمانی نی کریندا۔ یا شیت میں ایں رمز دا سونہاں نمہی تھی سڳیا۔ایں ناول کوں اڄوکے دور دی متحرک ادبی تنظیم سوجھل دھرتی واس،ملتان والیں چھاپیے۔ پرنٹنگ مناسب  ہے پر ایندی جلد، بائیڈنگ اتے کاغذ تے ڈھیر توجہ نی ݙتی ڳئی ، یا شیت مہنگائی دے جِن ایں پاسے توجہ نی ݙیوݨ ݙتی۔ ایں ناول دا نانواں (انتساب)  لکھاری  اڄوکے دور دے دھرتی ڄئے  "محمد اسلم خان گورماݨی" دے نانویں کیتے۔ اتے ایں دا مُنڈھ خواجہ فریدؒ دیاں اِنھاں لائناں توں ٻدھیندے:

گُزر ڳئی گُزران غم دے سانگ رلیوسے

ݙٹھڑا جُمل جہان نہ کُجھ پلڑے پیوسے

بھٹی سئیں ہوریں دا ایہ ناول چھڑا پنیاں دے وجود اچ بھریا (ضخامت اچ) وݙا ناول نئیں ، بلکہ ایندے اندر مقامیت دے سوہݨے رنگیں اچ بیان تھئی دھرتی دی ہک شاندار تے وݙی کہاݨی موجود ہے۔ایں کہاݨی وچوں جیڑھیاں ٻیاں کہاݨیاں جنم گھِندین او وی اپݨی اپݨی جاہ تے سوہݨیاں اتے من بھانوݨیاں ہِن۔جیویں غلابی شاہ تے مائزہ ارائیں دی کہاݨی،سوشل ازم  تے جمیعت دا رولا،  ٻُوا کُندن  تے اوندے مسات حقو دا پرناں،فرید شناسی تے سخن سفارت دا فورم وغیرہ۔ اینویں سرائیکی زبان دے اُنھاں محبوب مُہاندرے لکھاریں دا حال تے شاعری وی ایں کہاݨی دا حُسن ہے، جیڑھےاڄ کُجھ اساݙے درمیان موجود ہِن اتے کُجھ موجود کائنی۔

ایہ ناول سرائیکی ادب دی تردی حیاتی تے سوجھلا پاوݨ والی ہک سوہݨی دستاویز وی ہے۔ ایہ تاریخی داستان وی ہے ،جیڑھی اپݨے سینے وچ صدیاں دے تھکیڑے سانبھ کراہیں لکھی ڳئی ہے۔ ایندے علاوہ ایہ ناول  ثقافت دے متھڑے تے بیان تھیا او قصہ  وی ہے جیڑھا داستان دی کُکھ اچوں نِسرتے اڄوکے دور وچ ناول دا سوہݨا روپ دھار چُکیے۔ایہ ناول قصے اتے داستان دا ہک ایجھا رلیا ملیا مِلاپ وی ہے جیکوں پڑھ کرائیں اڄوکی اتے آوݨ والی نویں نسل اپݨی تاریخ ،تہذیب تے ثقافت نال  سؤکھی سونہی تھیسے۔"سؤکھی سونہی" ایں پاروں آکھیم ، کیوں جو لکھاری ایں ناول وچ جیڑھا اسلوب  ورتیے او اِتلا سؤکھا  تے من بھانوݨا ہے جیں کوں ہر سرائیکی لکھت پڑھݨ والا قاری  بلکل آسانی نال پڑھ اتے سمجھ سڳدے۔

ایہ زمانہ سوشل میڈیا دا زمانہ ہے، جیڑھا فیس بُک، ٹیوٹر، ایمو، وٹس اپ،انسٹا گرام، ٹک ٹاک اتے یو ٹیوب جہیاں کئی ایپاں دے لانگھے لنگھ اپݨا پندھ نبڑیندا پئے۔ اڄوکے دور اچ کاغذ قلم دا استعمال ٻہوں گھٹ ڳئے پر ناپید نی تھیا۔ آوݨ والے ویلے وچ ایں بارے کُجھ نِسے آکھ سڳدے شیت کاغذ اتے قلم دا وجود مر مِٹ  ،مُک ونڄے اتے لکھت  کاغذ قلم دی بجائے موبائل ڈیوائس،ٹیب اتے کمپیوٹروغیرہ وچ اپݨا نواں روپ دھار گھِنے۔ جیکر ایجھی کُئی  وݙی تبدیلی پیدا تھئی تاں یقیناً کتاب دا حُسن شکلاں وٹا گھنسی،(جیویں اڄوکے دور وچ کتاب پی،ڈی ،ایف دی شکل اچ ویس وٹا وی چُکی ہے) پر کتاب دی اہمیت کݙاہیں گھٹ نہ تھیسی۔   ایں پاروں موجود عہد وچ "گُذر ڳئی گذران" دی ہک وݙی خوبی میں  ایہ وی سمجھداں  جو ایہ پہلا سرائیکی زبان دا ناول ہے جیڑھا  فیس بُک تے پہلےمکمل اپلوڈ تھیوݨ دے بعدقاری کوں کتابی شکل وچ بعد اچ ݙیکھݨ کوں ملیے۔ ایں اڳونہی سوچ تے وی لکھاری مبارکباد دا مستحق ہے۔

گُذر ڳئی گذران" ہک سوانحی ناول  ہے۔جیندے وچ لکھاری سرائیکی ادب دے وݙے پُکھ ، ادب ، ثقافت،  تے تاریخ کوں ہکی جاہ بیان کرݨ دی تݨ ماری ہے۔پر،اڄوکا عہد طویل داستاناں دا زمانہ نئیں ، بلکہ اختصار دا دور ہے۔بھٹی سئیں چاہندے تاں ایں ناول وچوں غلابی شاہ تے مائزہ آرائیں نال ملاقاتاں اتے کُندن تے حقو دے پرنے اچ بیان تھیاں سرائیکی رسماں ریتاں  کوں انج نویں ناول اچ نویں کرداریں نال بیان کرسڳدے ہن۔ جیندے نال ایں دی کہاݨی وچ ربط وی برقرار رہ سڳدا ہا  اتےایہ ناول  طوالت دا شکار تھیوݨ توں وی بچ ونڄے ہا۔ 

اینویں درگاہی نظام تے اڄوکے پِیر ازم دا جو منظر نامہ لکھاری ایں ناول وچ بیان کیتے او اڄوکے عقیدت دے مارئیے مظلوم ،محکوم لوکاں دی اکھ کھولݨ کیتے کافی ہے۔بھٹی سئیں ہوریں اپݨی ایں لکھت راہیں لوکیں کوں ٻولݨ تے سوال کرݨ دی ترغیب وی ݙتی ہے۔ایں حوالے نال فِکری طور تے اے ہک وݙا ناول ہے۔جیندے وچ حیاتی دی مونجھ دے نال نال لوکیں کوں جیوݨ دی اُمید دا دڳ وی ݙکھایا ڳئے۔

گُذر ڳئی گذران، دی ہک خوبی ایہ وی ہے جو ایہ پہلا سرائیکی ناول ہے جیندے وچ سرائیکی شاعری دیاں ١٢٩ ونکیاں ݙیکھݨ کوں مِلدین۔ ایں توں پہلے کہیں سرائیکی ناول وچ اتنی شاعری ݙیکھݨ کوں نی مِلدی۔ایں ناول دے مرکزی کردار ثمینہ، عبدالباسط بھٹی، غلابی شاہ، روبینہ، زرینہ، فرہانہ ، مانی خان تے وقاص تونسوی ہِن۔جݙاں جو گھٹ ودھ ١٨٥ اردو، سرائیکی شاعر اں، ادیباں ، فنکاراں ، سیاسی اڳواݨاں، سماجی شخصیات تے فرضی کرداراں دا تذکرہ موجود ہے۔اِنھاں وچوں کُجھ کردار تاں اڄوکے دور اچ حال حیات ہِن اتے کُجھ ایں کوڑے جڳ جہان توں جھوکاں لݙا ڳن۔

  اِتھاں میکوں ہک ڳالھ سمجھ نی آ سڳی جو اتنی شخصیات دے تذکرے دے باوجود ملتان دی ادبی تاریخ دا اہم حوالہ "حسن رضا گردیزی" لکھاری کوں کیوں یاد نی رہ ڳیا۔ اینویں تونسہ شریف دی ادبی تاریخ بیان کرݨ ویلے استاد فدا حُسین گاݙی تے "سرائیکی لوک سانجھ" لکھاری دے چیتے توں کیویں لہہ ڳئی ہے۔احمد پور شرقیہ دی ادبی ڳوجھی وچ خورشید بخاری سئیں دی ایہ نظم بھٹی سئیں کوں کیڑھی مجبوری پاروں یاد نی آ سڳی ۔ جیڑھی ہر میلے ، مشاعرے وچ تقریر کرݨ توں پہلے او خود پڑھدے ریہن:

ساݙے دھنولے کھیر وِکا ڳئے ، موندھیاں تھی ڳیاں مٹیاں

رو رو نیر وہاون تیݙیاں نازک نازو ڄٹیاں

بھٹی سئیں جتھاں اتنی شخصیات دا ذکر کیتے اُتھاں سرائیکی ادب دے ڈھیر سارے اہم حوالیں کوں وی بُھل ڳن۔او ایں ناول وچ  ضمنی طور تے وی اِنھاں شخصیات دا ذکر  کر ݙیندے  تاں ناول مکمل تے مزید سوہݨا تھی سڳدا ہا۔ ایندے وچ وی کئی شک کائنی جو کامریڈ حضرات دی حیاتی دا جو منظر نامہ بھٹی صاحب بیان کیتے او حقیقت دے ٻہوں قریب ہے ۔پر کامریڈ حضرات دی کہاݨی ہووے تے "مارکس" تے ڳالھ نہ تھیوے ، ایہ کیویں ممکن تھی سڳدے؟۔جݙاں جو سمورے ناول وچ مارکس دا سرسری ذکر تاں اپݨی جاہ لفظ"مارکس" کہیں جاہ تے ݙیکھݨ کوں نی مِلدا۔ البتہ ثواب دے طور تے علی عباس جلالپوری دی ہک کتاب "کائنات اور انسان" دا ناں شاملِ ضرور کیتا ڳئے۔ 

عبدالباسط بھٹی سئیں اڄ سرائیکی ادب وچ ہک سند دا درجہ رکھدن ۔ سرائیکی وسوں دا ہر باشعور دھرتی ڄایا اُنھاں دے ناں تے کم توں چنگی طرحانویں واقف ہے۔پر میں کُجھ عرصے توں  ایہ ݙہدا پیاں جو اُنھاں دے چھپݨ والے علمی ادبی پورہیے وچ پروف تے املاء دیاں اݨ کُھٹ غلطیاں ہوندن۔ ۔ ایں ناول وچ وی میں پروف تے املاء دیاں  ٢٨٢ غلطیاں نوٹ کیتن۔ایں توں علاوہ "ہیووئے"(ہیوے)، اُنویں (اونویں)، "آکھ"(اکھ)، "ہووئے"(ہووے)، "پین"(پِن)، "کرئے"(کرے)، نیوئے(نوھے)،نیو(نِو) وغیرہ جہیں لفظ اݨ کُھٹ  موجود ہِن۔جیکر ایہ سلسلہ اینویں رہ ڳیا تاں آوݨ والے دور دا نویل قاری اِنھاں لکھتاں کوں کیویں پڑھسی؟۔

عبدا الباسط بھٹی سئیں دا ایہ ناول سرائیکی زبان دے ناولیں دی تندیر وچ  ٣٤ ویواں ناول ہے۔ اُتے بیان تھیاں کُجھ کمیاں بیشیاں دے باوجود ایہ ہک ٻہوں سوہݨا ناول ہے ۔ جیڑھا اپݨی دھرتی دی ادبی تے ثقافتی تاریخ سؤکھے تے نویکلے انداز وچ بیان کریندے۔ایندے وچ رسماں ریتاں، انگریزی زبان دے لفظاں دا ورتاوا، درگاہی نظام دے خلاف بغاوت ، ضیاء دے ظالمانہ نظام دی تصویر ،فرید شناسی، اکھاݨ تے طنزو مزاح دا دل چھیکواں اظہار موجود ہے۔ ایہ ناول مقامیت دی  گُزری اتے اڄوکی حیاتی داسوجھل اولڑاں ہے۔ جیڑھا تلوچڑ بندے کوں اپݨے ادب ، ثقافت تے تاریخ دا سونہاں کریندے۔عبدالباسط بھٹی سئیں دیاں سموریاں نثری لکھتاں سرائیکی ادب دا ہک ٻہوں وݙا سرمایا ہِن ۔جنھاں اُتے سرائیکی ادب ہمیشاں ماݨ کریسی۔"گُذر ڳئی گذران" دے حوالے نال چاچے خورشید بخاری سئیں دی نظم دا ایہ شعر بھٹی سئیں دی خدمت اچ پیش کر تے موکل گھنساں:

اساݙی دھاڑ تے فریاد مویاں کوں جڳا ݙیسی

ایہ ایجھی بانگ ہے جئیں گُگھ اندھارے کوں سحر کرݨے

(غیورؔ بخاری)

جعفری ٹاؤن، بہاول پور

٣١ جولائی،٢٠٢٤ء