ذال مرد۔ سرائیکی لوک قصیاں وچ گھریلو کردار

اونویں تاں اساں جیڑھے مرد اَتے تریمتیں دا ذکر کیتے او بھانویں بادشاہ تے بھانویں ملکہ عام بندہ ہے تے بھانویں عام تریمت اوندی کہاݨی کتھائیں نہ کتھائیں ذال مرد دی کہاݨی ہے پر وَل وی ایں رشتے کوں وکھرے طور تے تنقید دے پدھر چاڑھݨ دی لوڑ ہے جو شاہی ذال مردیں تے عوامی ذال مرداں وچ پاتے ونڄݨ آلے عمومی تے خصوصی رویاں کوں ݙٹھا ونڄے۔

اتھاں اساں شاہی جوڑے دا ذکر نئیں کریندے کیوں جو اساں بادشاہ تے بادشاہزادی دے کرداریں دے تنقیدی ویورے وچ انہاں تے بھرویں ڳالھ مہاڑ کر چکے ہیں۔

عوامی ذال مرداں وچ منفی تے مثبت ݙوہائیں روئیے سامݨے آندن ۔ پر لوک قصیاں وچ عام طور تے ذال دا کردار ٻہوں منفی پیش کیتا ڳئے ۔ اوندی وجہ مردانہ حاکمیت Male Domination تھی سڳدی ہے کیوںجو نثری لوک ادب خصوصاً کہاݨیاں تے اَکھاݨ بیشتر مرداں دی پیداوار ہن تہوں او تریمتیں کوں ݙوجھے بھل ہیݨے درجے تے رکھیندن ۔ تہوں تاں لوک اَکھاݨیں وچ تریمتیں بارے ٻہوں گھٹیا تے ہیݨے جیہے اَکھاݨ مِلدن جیویں:

                                               ’’گھوڑے کوں تلا تے رَن کوں کھلا۔‘‘

                                               ’’مال ٻال ، ذال تے مچھ دا وال جتھ ہلائو اُتھائیں ہلدن‘‘

                                               ݙیکھ رَناں دے چالے سِر گنجے منہ مُکالے‘‘

                                               ’’نانگ تے رَن دا کیہا وِسا‘‘

                                               ’’رناں دے کھیکھݨ خدا نہ سمجھے‘‘

                                               ’’رن روے یار کوں گھن گھن ناں بھراواں دا‘‘(29)

پہلے ذال دے منفی کردار بارے ڳالھ کریندے ہئیں ۔ رَن ایجھی ظالم شے ہے جو او اپݨے پئے کنوں اوندے سکے پُتر کوں کوہا ݙیندی ہے (ماء مترائی تے پیئو قصائی) رَن ایݙی بے رحم ہے جو پُتر کنوں ماء کوہا ݙیندی ہے(ماء مر تے وی اولاد دا بھلا منگدی ہے) ۔ ذال تاں پیاں کنوں اُنہاں دی ماواں دے سر منوا تے منہ مُکالے کروا ݙیندی ہے (رَناں دے چالے) ذالیں تاں پئے دے سامݨے یار کوں وارا ݙے ݙیندیاں ہِن (کھجی تے چڑھے ݙو نظردن) سوکݨ بݨے تاں ذال تے متراپ جگواوے تاں ذال ۔

غرض لوک قصیاں وچ ذالیں دا کردار ٻہوں ناقابل اعتبار ، بے وفا ، ظالم تے خود غرض آلا ہوندے جیڑھا نا چھڑا اپݨے گھر کوں بھاہ لیندی ہے بھل ٻنہاں دے ٻوٹے وی تم کریندی ہے ۔ اینویں اِی لوک قصیاں وچ بھیڑے مرداں کوں وی نشابر کیتا ویندے جیڑھے رَن مرید ، لائی لڳ ، عقل دے پورے سورے ۔ ظالم اتنے جو ذال دے آکھݨ تے ماء جیہی جنت تے پتر جیہی نعمت کوں وی کوہوݨ کنوں نیں چُکدے ۔ جینویں اساں تلے بیان کیتے جو ایہ سارے کم جیڑھے ظالم سواݨیاں کریندِن پر کرݨ آلے تاں ایہے مرد اِی ہوندن جیڑھے لئی لڳ تے رَن مرید ہوندن۔ ایہ وی خود غرض ، ہوس پرست اَتے لوبھی ہوندن جینویں ’’سوجا ملاح‘‘ کہاݨی وچ ݙکھایا ڳیا ہے جو پہلی ذال سوہݨی ہئی ، سیاݨی ہئی ، سوچ کوں سوہݨا بݨایا ، سیاݨا بݨایا ۔ امیر تے وزیر بݨوایا اَتے ایجھیاں اوکھیاں اوکھیاں مہماں سَر کروایاں جیندے وچ دھینہ مقابلے تے ہن ۔ پر سوجا ملاح اساݙے وسیب دا ہک نمائندہ کردار ہے جیڑھا ݙوجھی ذال کوں ݙیکھ تے پسر پوندے تے اوندے نال شادی کر گھندے تے پہلی ذال کوں بُھل ویندے ۔ ایہ اساݙے وسیب دے نمائندہ کردار ہن جیندے ذریعے ساکوں ایہ ݙس مِلدے جو پہلی ذال بھانویں جیݙی سوہݨی ہووے ، سیاݨی ہووے ، امیر ، بختاور تے وفادار ہووے اتھوں دے مرد کوں ݙوجھی ذال پاسوں ساوی جھنڈی نظر آوے تاںاو اَگھ ݙیہدے نہ بگھ تے ݙوجھی شادی کڑکا ݙیندے ۔ اتھاں اونکوں اسلام یاد آ ویندے جو اسلام وچ تاں چار چار شادیاں کرݨ دی اجازت ہے ۔ پہلے ’’سوجا ملاح‘‘ جیڑھا ہُݨ نواب شجاع خان بݨیا ودے دا کردار ݙیکھو تے وَل اوندی وفا شعار ذال دا۔

’’ہک سوہݨی شہزادی نینگر پلاکی مار تے شجاع خان دے پچھوں گھوڑے تے سوار تھی ڳئی ۔ شجاع خان جوان عورت کوں ݙیکھ تے ٻہوں ݙریا ۔ شہزادی تسلی ݙتی تے آکھݨ لڳی ’’ݙر ناںمیں ڄاݨدی ہاں توں وزیر شجاع خان ہیں۔ تے ٻوہڑیں دا بج گھنݨ کیتے پردیس اِچ رُلدا ودا ہِیں ۔ شکر پڑھ میں تیݙے اُتے مہربان تھی ڳئی آں نئیں تاں میݙے غلام ایں ٻوہڑ ہیٹھ تیݙی ڳچی مروڑ تے سٹ گھتن ہا ۔ تیݙی قسمت چنگی ہئی بچ ڳیا ایں ۔ ایہ ٻوہڑیں دا جنگل میݙی ملکیت ہے تے او جیڑھا چٹا محل پیا ݙسدا اے او وی میݙا ہے ۔ ٻوہڑیں دا بج گھنݨ دی ہک شرط میݙے نال شادی ہے ۔ ڳالھ کر شرط منظور ہئی۔‘‘ شہزادی ݙاڈھی سوہݨی ہئی ۔ شجاع خان ݙیکھ تے پسر ڳیا تے شادی کر گھدس تے ݙوہئیں سواݨی مرد خُشی خُشی محل وچ رہݨ پئے ڳئے۔‘‘(30)

ہُݨ پہلی ذال دا حال ݙیکھو تے نالے اوندا کردار تے وفا شعاری جو او اپݨے پئے دی ٻاہنی بݨݨ کوں تیار ہے۔

’’جݙاں شودی کلہے رہݨ توں تنگ تھی ڳئی تے چھیکڑی وار برقعہ پا تے شجاع خاں وَل ٹُر پئی تے عرض کیتس ۔ میݙے سرتاج تیݙے بغیر میݙا جیوݨ کُوڑ اے ۔ تیݙے ٻاجھ ویڑھا کھاندا ہے ۔ ہک واری تاں گھر آ میݙی اُڄڑی جھوک وَسا ۔ میں پردیسݨ دا من پرچا ۔ ’’شجا ع خاں اصلوں انکار چا کیتا ۔ بچاری ہتھ جوڑ تے عرض کیتس میکوں اپݨی ٻاہنی رکھ گھن میں تہاݙی خدمت کریساں۔‘‘ شجاع خاں ایہہ ڳالھ نا مَنی ۔ تاں اوں شودی عرض کیتی ۔ ’’وَل میݙے اُتے احسان لا تے میکوں صندوق اِچ گھت تے ولدا دریا بُرد چا کر۔‘‘(31)

شجاع خاں دے سوجا بݨݨ تے ݙوجھی ذال دا حال ݙیکھو تے اوندا کردار تے رویہ ڈیکھو جو جیڑھے ڄݨے پہلی ذال کوں چھوڑ تے ݙوجھی دے پچھوں لڳے تاں اوں شجاع خاں دا کیا حشر کیتا۔

’’شجاع خاں ذال کوں دریا بُرد کریندا خُشی خُشی گھر پہنتا ۔ ݙیڈھی وچ پیر رکھیس تاں ذال پولا لہا گھدا …… نکل مویا …کون ایں … ؟ میں میں تیݙا پئے شجاع خاں آں ۔ ’’مہور اوترا … منہ نہ متھا تے جن پہاڑوں لتھا۔ شکل کہیں سوہݨی اے تیݙی؟ شیشے وچ منہ تاں ݙیکھ‘‘(32)

’’یار دی یاری‘‘ آلی ذال دا کمال وی ݙیکھو جیڑھی پئے دے یار کوں آدہر ݙیندی پئی ہے تے اَپݨی ٻانہہ اوندے سِر تلے رکھ تے سُتی پئی ہے اَتے پئے کوں آہدی ہے جو تیݙا یار میݙی ٻانہہ سراندی رکھی پیا ہے جے توں آکھیں تے اونکوں اُٹھاواں تے تیݙا دَر کھولاں۔

جینویں چنگیاں مندیاں ذالیں دا ذکر کیتا ڳئے اونویں پئے وی اینویں مِلدن ۔ جینویں سوجا ملاح دا کردار ہے ۔ جیڑھا ہک احسان فراموش تے لوبھی اَتے ہوس پرست شخص ہے ۔

پر مرد دا کردار لوک قصیاں وچ عموماً مثبت تے ہیرو آلا ہے ۔ جیڑھا اَپݨی ذال کیتے کشٹ کٹیندا پئے ۔ سارا سارا ݙینہ محنت کر تے اپݨی ذال تے ٻالاں کیتے رزق روزی دا بندوبست کریندا پئے ۔ مثالی خاونددے طورتے پیش کیتا ونڄ سڳیندے جیڑھا اَنت تئیں اپݨی ذال نال وفا نبھیندے۔

## حوالہ
سرائیکی لوک قصیاں دے کردار، مصنف : شہزاد اسد خان لغاری ، ناشر: جھوک پرنٹرز ‘ ملتان