open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
میاں داد خان سیاح

اردو زبان دے شاعر میاں داد خان سیاح اورنگ آباد اچ 1830ء اچ پیدا تھئے، ابتدا اچ عشاق تخلص کریندے ہن۔ غالب دے شاگرد تھئے تاں انہاں نے انہاں دے ذوق سفر دی مناسبت نال انہاں دا تخلص سیاح تجویز کیتا۔ 1907ء اچ ممبئی اچ وفات پاتی۔

## اردو نمونہ کلام
انہاں دی ایں غزل دا مطلع تاں ضرب المثل بݨ چکے:

قیس جنگل میں اکیلا ہے مجھے جانے دو

خوب گذرے گی جو مل بیٹھیں گے دیوانے دو

جاں بَلَب دیکھ کے مجھ کو مرے عیسیٰ نے کہا

لا دوا درد ہے یہ، کیا کروں، مر جانے دو

لال ڈورے تری آنکھوں میں جو دیکھے تو کھُلا

مئے گُل رنگ سے لبریز ہیں پیمانے دو

ٹھہرو! تیوری کو چڑھائے ہوئے جاتے ہو کدھر

دل کا صدقہ تو ابھی سر سے اتر جانے دو

منع کیوں کرتے ہو عشقِ بُتِ شیریں لب سے

کیا مزے کا ہے یہ غم دوستو غم کھانے دو

ہم بھی منزل پہ پہنچ جائیں گے مرتے کھپتے

قافلہ یاروں کا جاتا ہے اگر جانے دو

شمع و پروانہ نہ محفل میں ہوں باہم زنہار

شمع رُو نے مجھے بھیجے ہیں یہ پروانے دو

ایک عالم نظر آئے گا گرفتار تمھیں

اپنے گیسوئے رسا تا بہ کمر جانے دو

سخت جانی سے میں عاری ہوں نہایت ارے تُرک

پڑ گئے ہیں تری شمشیر میں دندانے دو

ہمدمو دیکھو، الجھتی ہے طبیعت ہر بار

پھر یہ کہتے ہیں کہ مرتا ہے تو مر جانے دو

حشر میں پیشِ خدا فیصلہ اس کا ہو گا

زندگی میں مجھے اس گبر کو ترسانے دو

گر محبت ہے تو وہ مجھ سے پھرے گا نہ کبھی

غم نہیں ہے مجھے غمّاز کو بھڑکانے دو

جوشِ بارش ہے ابھی تھمتے ہو کیا اے اشکو

دامنِ کوہ و بیاباں کو تو بھر جانے دو

واعظوں کو نہ کرے منع نصیحت سے کوئی

میں نہ سمجھوں گا کسی طرح سے سمجھانے دو

رنج دیتا ہے جو وہ پاس نہ جاؤ سیّاحؔ

مانو کہنے کو مرے دُور کرو جانے دو

## حوالے
آر او پلانٹ دا ورکنگ پراسس

آر او پلانٹ دا مطلب ہے "ریورس اوسموسس" (Reverse Osmosis)۔ ایہ پاݨی کوں صاف کرݨ دا ہک بہوں مؤثر طریقہ ہے۔ ایندے وِچ پاݨی دے نال گھلے ہوئے نمکیات، گندے کیمیکل تے ٻئے مضراب اجزاء کوں علیحدہ کر ݙتا ویندے۔

## کم کرݨ دا طریقہ کار (ورکنگ پراسس)

### پہلا مرحلہ: پری فلٹریشن
سب توں پہلے کھڑے پاݨی کوں پلانٹ وِچ گھنّا ویندے۔ ایں پاݨی کوں پہلے ہک یا ݙو فلٹرز توں گزاریا ویندے جیہڑے وݙے وݙے ذرّے جیویں کہ مٹّی، ریت، زنگ تے گند کوں روک گھندن۔
### ݙوجھا مرحلہ: آر او ممبرین
ہݨ ایہ ڳٹھلا ہویا صاف پاݨی ہک خاص قسم دے "ممبرین" (ہک بہوں ٻاریک تہواں والی چھاݨی) دے اتوں دباوَ نال گزاریا ویندے۔ آے ممبرین دے سوراخ (پورز) ٻہوں ہی چھوٹے ہوندن، جیہڑے پاݨی دے مالیکیولز تاں گزار ݙیندن پر نمکیات، کیڑے مار دواواں، بیکٹیریا تے وائرَس دے وݙے مالیکیولز کوں روک گھندن۔
### تریجھا مرحلہ: علیحدگی
ایں پراسس دے بعد پاݨی دے ݙو حصّے تِھی ویندن:

صاف پاݨی (Permeate): اے او پاݨی ہوندے جیہڑا ممبرین توں تھی کے لنگھ ویندے تے ٻہوں صاف تے پیوݨ دے قابل تِھی ویندے۔

گندا پاݨی (Reject/Brine): اے او پاݨی ہوندے جیندے وِچ سارے روکے ڳئے نمکیات تے گند ہوندن۔ اے پلانٹ توں ٻاہر کڈھ ݙتا ویندے۔

### چوتھا مرحلہ: پوسٹ ٹریٹمینٹ (آخری صفائی)
کجھ پلانٹس وِچ صاف تھئے پاݨی کوں ہک "ٹی ڈی ایس" (TDS) کنٹرولر دے ذریعے گزاریا ویندے تاکہ پاݨی دے اندر نمکیات دی صحیح مقدار برقرار رکھی ونڄ سڳے۔
کئی واری پاݨی کوں مٹھا کرݨ کیتے اینکوں "یو وی" (UV) لائٹ یا "منرل کارٹریج" نال وی گزاریا ویندے۔

آسان الفاظ وِچ:

سوچو کہ پاݨی دے وچ چینی گھول ݙتی ڳئی ہے۔ جے تساں ایں مٹھے پاݨی کوں ہک ممبرین توں دباوَ نال گزارو جیندے وچوں صرف پاݨی دے چھوٹے مالیکیولز ای لنگھ سڳن، تاں چینی دے وݙے مالیکیول اُتھائیں ہی رہ ویسن۔ آر او پلانٹ ایں طراں دے اصول تے کم کریندے، پاݨی دے نال گھلے ہوئے نمکیات تے گندگی کوں علیحدہ کر کے اینکوں پیوݨ دے قابل بݨیندے۔
آر او پلانٹ پاݨی کوں ہک خاص ممبرین دے ذریعے دباوَ نال گزار کے اینکوں مکمل طور تے صاف تے مضر اجزاء کولوں پاک کر ݙیندے۔

## حوالے
سرائیکی وسیب دے فصلاں

سرائیکی وسیب وچ پاݨی دے فصلاں مختلف قسماں دے ہوندن۔ کجھ مشہور اقسام ایہ ہن:

1. کماد (Sugarcane) - ایہ *سرائیکی وسیب دی اہم فصل ہے۔ ایں دے رَس توں* *ڳڑ تے شکر بݨدی ہے۔*

2. کݨک (Wheat) - سردیاں وچ تھیوݨ والا مکھ اناج ہے جیہڑا پاݨی نال ٻہوں لگدے۔

3. کپاہ (Cotton) - ایہ وی اہم فصل ہے تے ایں توں کپاہ حاصل کیتی ویندی ہے۔

4. چاول (Rice) - اُبھے علاقیاں وچ کثرت نال تھیندے، پاݨی دی زیادہ ضرورت ہوندی ہے۔

5. مکئی (Corn) - ایہ وی پاݨی دے نال تیار تھیوݨ والا اناج ہے۔

6. جوار (Sorghum) - مقامی قسم دا اناج جیہڑا نسبتاً گھٹ پاݨی وچ تیار تھی ویندے۔

7. باجرہ (Millet) - سکے علاقیاں وچ تھیوݨ والا اناج۔

8. ارڙہ (Pigeon pea) - دال دا پودا جیہڑا پاݨی دے نال تیار تھیندے۔

9. سبزیاں - ٹنڈے، وتاؤں، بھنڄݨ، مرچاں وغیرہ وی اہم پلانٹ ہوندن۔

10. چَڻے (Gram) - سردیاں وچ تیار تھیوݨ والا دال دا پودا۔

سرائیکی وسیب وچ دریائے سندھ تے اوندے معاون دریاواں دے کنڈیاں تے کھیتاں اچ اے فصلاں کاشت کیتے ویندن۔ ہر فصل دی پاݨی دی لوڑ الڳ الڳ ہوندی ہے۔
اوسموسس

اسموسیس ہک ایجھاں قدرتی عمل ہے جیندے وچ پاݨی (سالوینٹ) ہک نیم ترا جھلی (Semi-permeable membrane) دے پار، کم ارتکاز والے مرکب (Solute) دے گھٹ ارتکاز والے علاقے کنوں ودھ ارتکاز والے علاقے ول سفر کریندے، تے ایں طرحاں ݙوہاں پاسوں ارتکاز کوں برابر کرݨ دی کوشش کریندے۔
سادے الفاظ وچ آکھوں تاں "پاݨی ہمیشہ اوں پاسے ویندے جتھاں ارتکاز (مثلاً نمک، چینی) ودھ ہووے، تاکپ اوں گھݨے محلول کوں پتلا کر ݙیوے تے ہک توازن بݨا سڳے۔

**مثال:**

ہک تجربہ کرو: ہک مٹکے وچ پاݨی گھنو تے وچ ہک نلکی لاؤ جیندے وچ چینی دا گھاٹا شربت (Syrup) ہووے۔ اینکوں نیم ترا جھلی نال ڈھکو تے مٹکے دے پاݨی وچ ڈیوو۔ تھوڑی دیر بعد ݙیکھسو کہ نلکی دے اندر پاݨی دی سطح چڑھ ڳئی ہے۔ ایندا مطلب ہے کہ مٹکے دا صاف پاݨی، نلکی دے اندر والے گھاٹے شربت ول سفر کر کے ڳیا ہے۔ ایہو آسموسیس ہے۔

**آسموسیس دیاں شرطاں:**

*ہک نیم ترا جھلی ہووݨی چاہیدی اے (جیہڑی صرف پاݨی کوں گزارے پر ارتکاز کوں نہ گزارے)۔
*ݙوہاں پاسے پاݨی ہووݨا چاہیدا اے۔
*ݙدہاں پاسے محلول دا ارتکاز مختلف ہووݨا چاہیدا اے۔

**اسموسیس دی اہمیت:**

اے عمل ساݙے جسم دے ہر خلیے (Cell) وچ تھیندے۔ پودے زمین کولوں پاݨی ایں طراں گھندن۔ ڄڑاں وچ نمکیات دا ارتکاز ودھ ہوندے، تاں مٹی دا پاݨی آسموسیس دے ذریعے ڄڑاں دے اندر داخل تھی ویندے۔ ساݙے گردے خون وچوں پاݨی کوں ایں طراں چھانڑدے ہن۔ اگر تساں نمکین کھاݨا کھا گھدے تاں تہاݙے خون وچ نمک دا ارتکاز ودھ ویندے۔ ایندے نال تہاݙے خلیاں کنوں پاݨی باہر نکل تے خون وچ آ ویندے، جیندے نال تہاکوں پیاس لڳدی اے تے تساں پاݨی پیوݨ تے مجبور تھیندے او۔

**خلاصہ:**

آسموسیس ہک فزیکل عمل ہے جیندے وچ پاݨی ہک نیم ترا جھلی دے پار، محلول دے گھٹ ارتکاز والے علاقے کولوں ودھ ارتکاز والے علاقے ول ویندے، تے ݙوہاں پاسے ارتکاز کوں برابر کرݨ دی کوشش کریندے۔ اے زندگی دا ہک بنیادی تے انتہائی ضروری عمل ہے۔

## حوالے
ریورسں اوسموسس

سادے الفاظ وِچ "اُلٹا جُذب"۔ اے پاݨی صاف کرݨ دا ہک جدید تے بہترین طریقہ ہے۔
اینکوں سمجھݨ کیتے پہلے "اوسموسس" (Osmosis) کوں سمجھوں۔

** اوسموسس (Osmosis) کیا ہے؟**

تصور کرو کہ ہک جھلی (membrane) ہے جیہڑی صرف پاݨی دے مالیکیولز کوں گُزریندی ہے، نمکیات کوں نی۔ اگر اوں جھلی دے ہک پاسے گندہ پاݨی (زیادہ نمکیات والا) ہووے تے ݙوجھے پاسے صاف پاݨی (گھٹ نمکیات والا) ہووے، تاں فطری طور تے صاف پاݨی دے مالیکیول گندے پاݨی والے پاسے ونڄݨ دی کوشش کریسِن تاکہ ݙوہاں پاسوں نمکیات دی مقدار برابر تھی ونڄے۔ اینہی فطری عمل کوں "اوسموسس" آہدے ہن۔

**ریورسں اوسموسس (RO) کیا ہے؟**

"ریورسں اوسموسس" وِچ اوسموسس دے فطری عمل کوں دباؤ نال اُلٹا ݙتا ویندے۔ ایندے کیتے گندے پاݨی تے دباو (Pressure) لا ݙتا ویندے، جیندے نال پاݨی دے مالیکیولز تاں جھلی وچوں ٹُر کے صاف پاݨی والے پاسے آندن، پر نمکیات، بکٹیریا، وائرَس تے ٻئے گندے ذرّے اُتھائیں ای رہ ویندن۔ ایں طرحاں پاݨی صاف تے پیوݨ دے قابل تھی ویندے۔

## RO سسٹم دے حصے

ہک RO پلانٹ وِچ عام طور تے اے حصے ہوندن:

1. پری فلٹر (Pre-Filter): پاݨی وچوں وݙے ذرّے (مٹی، زنگ، کیڑے) کوں پہلے ای صاف کر ݙیندے۔

2. ایکٹیویٹیڈ کاربن فلٹر (Activated Carbon Filter): پاݨی دی بو، کلورین تے کجھ ٻئے کیمیکلز کوں ہٹیندے۔

3. RO جھلی (RO Membrane): اے سسٹم دا سَبھ توں اہم حصہ ہے۔ اے ٻہوں مہین جھلی ہوندی ہے جیہڑی صرف پاݨی دے مالیکیولز کوں گُزریندی ہے، نمکیات تے ٻئے آلودہ ذرّے روک ݙیندی اے۔

4. پوسٹ فلٹر (Post Filter): RO جھلی توں گزرݨ دے بعد وی جے کوئی ذرّہ رہ ڳیا ہووے، اینکوں اے فلٹر صاف کر ݙیندے۔

5. سٹوریج ٹینک (Storage Tank): صاف تھئے پاݨی کوں ذخیرہ کرݨ کیتے ہک ٹینک۔

6. ڈسچارج (Waste Water): RO جھلی توں گندے پاݨی دا ہک علیحدہ نکاس ہوندے، جیندے وِچ سارے روکے ڳئے نمکیات تے گندے ذرّے ہوندن۔ ایہ پاݨی عام طور تے ضائع تھی ویندے یا ٻئے کماں کیتے ورتیا ویندے۔

## RO دے فائدے
*مضر صحت عناصر دا خاتما: پاݨی وچوں سنکھیا، لیڈ، فلورائیڈ، nitrates، وغیرہ جیویں خطرناک کیمیکلز کوں ہٹیندے۔
*بیکٹیریا تے وائرَس کولوں پاک: اے جھلی انہاں دے ذرّے کوں وی نہیں گُزردے ݙیندی، ایں طرح پاݨی جراثیم توں پاک تھی ویندے۔
*بہتر ذائقہ تے بو: پاݨی دے نمکیات گھٹ تھیوݨ نال ایندا ذائقہ بہتر تھی ویندے تے بو ختم تھی ویندی اے۔
*سستی تے گھریلو حل: گھر دے نلکے دے پاݨی کوں پیوݨ دے قابل بݨاوݨ دا ہک سستا تے مؤثر طریقہ ہے۔

## RO دے نقصان یا خامیاں

*پاݨی دی بربادی: RO سسٹم وِچ ہک مسئلہ اے ہے کہ ہر 1 لیٹر صاف پاݨی دے نال 3 توں 4 لیٹر تک پاݨی ضائع (ویسٹ واٹر) تھی ویندے۔ خشک علاقیاں کیتے اے ہک وݙا نقصان ہے۔
*مفید معدنیات دا خاتما: اے پاݨی وچوں کیلشیم، میگنیشیم جیویں مفید معدنیات وی کڈھ ݙیندے، جیڑھے انسانی صحت کیتے ضروری ہن۔
*بجلی دی کھپت: اینکوں چلاوݨ کیتے بجلی دی لوڑ ہوندی ہے (دباو پیدا کرݨ کیتے)۔
*فلٹرز دی تبدیلی: RO جھلی تے ٻئے فلٹرز کوں وقتاً فوقتاً بدلݨا پوندے، جیندے نال خرچہ ویڄھدے۔

## خلاصہ
ریورسں اوسموسس پاݨی صاف کرݨ دی ہک اینجھی ٹیکنالوجی ہے جیندے وِچ مہین جھلی دے ذریعے پاݨی تے دباو لا کے اینکوں آلودگیاں (نمکیات، بیکٹیریا، کیمیکلز) توں پاک کر ݙتا ویندے۔ اے گھریلو استعمال کیتے بہترین ہے پر ایندا ہک وݙا نقصان پاݨی دی بربادی ہے۔ جدید RO سسٹمز وِچ ہݨ TDS کنٹرولر وی آندن جیڑھے مفید معدنیات کوں برقرار رکھݨ وِچ مدد کرین٘دن۔

## حوالے
آبی انجینئرنگ تے ٹیکنالوجی

آبی انجینئرنگ تے ٹیکنالوجی دا تعلق پاݨی دے وسائل دے بہتر انتظام، ذخیرہ کرݨ، تقسیم تے صفائی نال ہے۔ سرائیکی وسیب جیہڑا زرعی علاقہ ہے، اتے پاݨی ساݙی معیشت دی ریڑھ دی ہݙی ہے، انہاں شعبیاں دی اہمیت اتے ٻہوں ودھ ہے۔
اے انجینئرنگ دی اوں شاخ کوں آہدے ہن جیہڑی پاݨی دے وسائل دی منصوبہ بندی، ڈیزائن، تعمیر تے ݙیکھ بھال نال تعلق رکھدی ہے۔ ایندے وچ اے کم شامل ہن:

*ٻن تے ڈیم بناوݨ: دریاواں تے نہراں تے پاݨی روکݨ کیتے ٻن بݨاوݨا تاکہ سیلاب توں بچاؤ تھیوے تے پاݨی ذخیرہ تھیوے۔ سندھ طاس معاہدے دے تحت ساݙے وسیب کوں ڈیم بݨاوݨ دے حق توں محروم رکھیا ڳیا ہے۔
*نہراں دی تعمیر تے بحالی: پاݨی کوں کھیتاں تک پُڄاوݨ کیتے نہراں دا ہک وݙا جال ہے، پر انہاں دی صفائی تے مرمت دی لوڑ ہوندی ہے۔ اے ایں شعبے دا اہم حصہ اے۔
*واٹر ٹریٹمنٹ تے فلٹریشن پلانٹس: گندے پاݨی کوں صاف کرݨ تے صاف پاݨی کو فلٹر کرݨ دے پلانٹ بݨاوݨے تاکہ بیماریاں پھیلݨ توں بچا تھیوے۔
*پاݨی دا بہتر انتظام تے بچت: ڈرپ ایریگیشن تے سپرنکلر سسٹم جیہاں جدید تکنیکاں نال پاݨی دی بچت کیتی ون٘ڄ سڳدی ہے۔

## سرائیکی وسیب کیتے اہمیت
ساݙے خطے وچ بارش تھوڑی تھیندی ہے تے دریاواں دا پاݨی وی گھٹ تھیوݨ لڳ ڳئے۔ انہاں حالات وچ آبی انجینئرنگ دی مدد نال اساں:

1. پاݨی ذخیرہ کر سڳدے ہیں: چھوٹے چھوٹے ڈیم تے تالاب بݨا تے بارش دے پاݨی کوں ضائع تھیوݨ توں بچا سڳدے ہیں۔

2. پاݨی دی تقسیم منصفانہ بݨا سڳدے ہیں: جدید ناپݨ دے آلات نال اے یقینی بݨایا ون٘ڄ سڳدے کہ ہر کھیت تک پاݨی پُڄے۔

3. زمین کوں سیم تے تھور توں بچا سڳدے ہیں: نہراں دے پاݨی دے صحیح استعمال نال زمین دی اتلی سطح تے نمک دی تہہ نی چڑھدی۔

4. توانائی پیدا کر سڳدے ہیں: چھوٹے ہائیڈرو پاور پلانٹس نال بجلی وی پیدا کیتی ون٘ڄ سڳدی ہے۔

## جدید ٹیکنالوجی دا کردار

اڄ دے دور وچ ٹیکنالوجی ساݙی کافی مدد کر سڳدی ہے:

*جی آئی ایس (GIS): ایں ٹیکنالوجی نال اساں پاݨی دے ذخیریاں تے نہراں دے ڄال کوں نقشے تے ݙیکھ سڳدے ہیں تے بہتر منصوبہ بندی کر سڳدے ہیں۔
*ریموٹ سینسنگ: سیٹلائٹ تصویراں نال اساں زمین دی نمی، پاݨی دے ذخیریاں دی گہرائی تے پاݨی دے ضایع تھیوݨ دے علاقیاں دا پتہ لڳا سڳدے ہیں۔
*آٹومیٹک واٹر گیٹس: اے خودکار دروازے نہراں وچ پاݨی دی سطح کوں کنٹرول کر سڳدے ہن تے انسانی غلطیاں کوں گھٹ کر سڳدے ہن۔

## سرائیکی وسیب دے آبی مسائل تے حل

ساݙے وسیب دا سب توں وݙا مسئلہ پاݨی دا حصول ہے۔ سندھ طاس معاہدے دے تحت ساݙے دریاواں تے ڈیم بݨاوݨ تے پابندی ہے، جیندی وجہ توں ساݙا پاݨی دریائے سندھ دے رستے سمندر وچ ویھ کے ضایع تھی ویندے۔ اساݙی منڈھلی لوڑھ اے ہے کہ اساں ایں معاہدے وچ ترمیم کراؤں تے اپݨے حصے دے پاݨی کوں روکݨ کیتے ڈیم بݨاووں۔
ایندے نال نال، اساں اپݨے کھیتاں وچ ڈرپ ایریگیشن جیہے جدید طریقے متعارف کراؤں تے پاݨی کوں ضایع تھیوݨ توں بچاؤں۔
آبی انجینئرنگ تے ٹیکنالوجی اچ تحقیق تے کم  ساݙے زرعی خطے کیتے نہ صرف ترقی دا ذریعہ ہے بلکہ بقا دی شرط وی ہے۔ جے اساں اپݨے پاݨی دے وسائل دا جدید طریقے نال انتظام نہ کیتا تاں ساݙا وسیب ریگستان وچ تبدیل تھی ویسی۔ ایں کیتے نوجوان نسل کوں چاہیدے کہ او ایں شعبے وچ تعلیم حاصل کرن تے اپݨے خطے دی خدمت کرن۔
## مزید ݙیکھو
*واٹر ریسورسز مینیجمنٹ
*واٹر مینیجمنٹ
*فلو میئرمنٹس
*واٹر سپلائی سسٹم
*سندھ طاس معاہدہ
*آبی چکر (واٹر سائیکل)
*واٹر ریسرچ انسٹیٹیوٹ (ڈبلیو آر آئی)
*اوسموسس
*ریورسں اوسموسس
*آر او پلانٹ
*آبی ڈیسیلینیشن
*ہائیڈرالک انجینئرنگ
*ہائیڈرالوجی
*ٹیوب ویل

## حوالے
امیر ابو اللباب المنبہ بن اسد القرشی السامی

علامہ مسعودی آپݨی شہرہ آفاق تصنیف مروج الذب وِچ لکھین٘دے ہِن جو امیر ابو اللباب المنبہ بن اسد القرشی السامی جِہڑا 303 ہجری وِچ ملتان دا حاکم ہَئی۔ ہِک دولت ون٘د فرمانروا ہَئی۔ ہِک لَکھ وِیہ ہزار دیہ اُون٘دے تابع ہَن۔ اُون٘دی عسکری طاقت وی ݙاڈھی تَکڑی ہَئی۔ اُوں نے اسلامی ملکاں نال گھاٹے روابط اُسار رکّھے ہَن۔ خراسان کنوں قافلیاں دی آمد و رفت رہن٘دی ہَئی۔ جین٘دے نال لہن٘دے مُلکاں دا مال اِتّھاں آ تے وِکدا ہون٘دا ہَئی اَتے لہن٘دے دے تاجر اَتے پان٘دھی وی سَوکھ نال آن٘دے وین٘دے رہن٘دے ہَن۔ 
ملتان دا مندر ہندوؤاں دے نیڑے وݙا مقام رکھین٘دا ہئی۔ ہندوستان دے ݙاڈھے لَمّے دے مَݨاں تئین لَکّھاں یاتری اِین٘دے درشن کوں آندے اَتے قیمتی چڑھاوے چڑھین٘دے ہَن۔ اِیں مندر دی آمدݨ نال حکومت کوں ݙاڈھا حِصّہ مِلدا ہَئی۔ جین٘دے نال خزانہ ہمیشاں بھریا رہن٘دا ہَئی۔ ہندوستان دے راجے بھان٘ویں جو فوجی طاقت وِچ امیر ملتان کنوں ٻہوں ݙاڈھے ہَن، پَر جݙݨ کݙاہیں اُوہ اِیں شہر اُتے حملہ کرݨ دا ارادہ کرین٘دے، امیر ملتان اُنّھاں کوں پیغام گھلین٘دا جو ڄیکر تُساں میݙے مُلک کَن ہِک قدم وی وَدھایا تاں میں اِیں مندر کوں بَھن تروڑ تے بھوئیں دے برابر کر ݙیساں۔ کیوں جو ہندو اِیں مندر دا ݙاڈھا آدر کرین٘دے ہَن، اُوہ اِیہ گوارا نہ کر سڳدے ہَن جو مندر کوں نقصان پُڄّے، اِیں کِیتے اُوہ اِیں ارادے کوں چھوڑ ݙین٘دے ہَن۔  

## ٻِیا ݙیکھو
* ملتان دے مسلمان گورنر۔ 
* ملتان تے علویاں دی حکومت۔
* ہارون بن عبد اللہ ملتانی۔ 

## حوالے

ونکی:تاریخ سرائیکستان
ونکی:سرائیکستان
ونکی:ملتان
ونکی:تاریخ ملتان
ونکی:ملتان دے علاقے
ونکی:ملتان اُتے حملے
ونکی:سرائیکستان اُتے حملے
ونکی:ملتان دے مسلمان گورنر
ہارون بن عبد اللہ ملتانی

ہارون بن عبد اللہ ملتانی بنی آزد دا غلام ہَئی، جہڑا ٻہوں شِین٘ہ اَتے شاعر ہَئی۔ 
## جنگ دے پِڑ دا واقعہ
جہڑیلے ہِک راجہ ملتان اُتے حملہ آور تِھیا تاں اُون٘دے نال جنگی ہاتھی وی ہَن۔ لڑائی شروع تھئی تاں کئیں دی ہِمّت نہ پون٘دی ہَئی جو ہاتھی دے سامھݨے ونڄے کیوں جو اُون٘دی سونڈ وِچ تلوار ٻدّھی ہوئی ہَئی اَتے اُوہ ہَر پاسے گُھما تے لوکاں اُتّے وار کرین٘دا پِیا ہَئی۔ اِیہ ݙیکھ تے ہارون نے جلتی نال ہِک ٻِلانڳ لئی، اَتے اِین٘دے کنوں پہلے جو ہاتھی اُون٘دے اُتّے وار کرین٘دا۔ اُوہ اُون٘دی دَرَسنی نال چِمٻڑ ڳِیا۔ وَل آپݨے ݙُون٘ہیں پیر تَلّے لَمکا ݙِتُّس۔ فیلبان نے ہاتھی کوں اِیں طرح نال پھیریا جو نیڑے ہَئی جو سونڈ نال ہارون کوں نقصان پُڄّے۔ پَر ہارون وݙّے دِل گُردے آلا بندہ ہَئی موقع مِلدے اِیں اُوں نے ہاتھی دا ݙند پکڑ گِھدّس اَتے زور نال چِھکیُس، جین٘دے نال ہاتھی دا ہِک ݙن٘د اُکّھڑ آیا۔ ݙن٘د تاں ہارون دے ہَتھ وِچ رہ ڳِیا اَتے ہاتھی بَھڄ ڳِیا۔ اُون٘دے بھڄدے ای لشکر وِچ بھگدڑ مَچ ڳئی، اَتے مسلماناں کوں فتح مبین مِلّی۔ ہارون نے اِیں موقع اُتّے فخریہ انداز وِچ کُجھ شعر وی آکھے ہَن۔ جِنّھاں دا مطلع اِیہ ہِے:

مشیت الیہ رادعاً مستھملا

وقد وصلوا خرطومہ بحسام ۔ 

## ٻِیا ݙیکھو
* ملتان دے مسلمان گورنر۔ 
* ملتان تے علویاں دی حکومت۔
* امیر ابو اللباب المنبہ بن اسد القرشی السامی۔ 

## حوالے

ونکی:تاریخ سرائیکستان
ونکی:سرائیکستان
ونکی:ملتان
ونکی:تاریخ ملتان
ونکی:ملتان دے علاقے
ونکی:ملتان اُتے حملے
ونکی:سرائیکستان اُتے حملے
ونکی:ملتان دے مسلمان گورنر
جعفر بن محمد

شجرے اُتے غور کرݨ نال پتہ لڳدا ہِے جو حضرت جعفر مولائے کائنات حضرت علی کرمّ اللہ وجہہ دی پنڄویں پُشت وِچ اولاد ہَن۔
## جعفر بن محمد
علامہ سید عبد الحی حسنی آپݨی مشہور کتاب نزہتہ الخواطر وِچ لکھین٘دے ہِن جو پہلے علوی بزرگ جنّھاں نے حجاز کنوں ہجرت فرما تے ملتان کوں آپݨاں وطن بݨایا اوہ جعفر بن محمد بن عبداللہ بن محمد بن عمر الاطرف بن علی بن ابی طالب ہَن۔ انّھاں نے ملتان اُتے قبضہ کِیتا، آپݨے ناں دا خطبہ پڑھوایا اَتے وَل انّھاں دی اَل ٣٦٤ تئیں ملتان اُتے حکمران رہی۔ انّھاں دی اَل وِچ بقول ابن خداع ٤٨ پُتر ہَن۔ بقول بیہقی ٨٠ ہَن، اَتے بقولِ شیخ مشرف آبادی ایہ ڳِݨَتری ٥٠/٦٠ دے نیڑے تیڑے ہَئی۔ ابو الیقظان اِیں بارے وِچ ڈھیر صحیح معلومات رکھین٘دے ہَن، اُوہ اِنّھاں دی ڳِݨَتری ٻہوں ڈھیر ݙسین٘دے ہَن۔ انّھاں وِچ بادشاہ وی ہَن، علماء اَتے نسّاب وی ہَن، انّھاں وِچوں اکثر اسماعیلی مسلک دے مَنّݨ آلے ہَن ۔ 
جمال الدین احمد صاحب دی اِیں عبارت نال تلّے ݙتّے ڳئے نتیجے نِکلدے ہِن:
# علوی ٹٻّر نے ساریاں کنوں پہلاں جعفر بن محمد ملتان آئے ہَن۔ 
# ملتان آلیاں نے انّھاں کوں آپݨاں باشاہ مَن گِھدّا ہَئی۔
# انّھاں دی اَل ٣٦٤ہجری تئیں ملتان اُتے حکومت کرین٘دی رہی۔
# انّھاں وِچّوں اکثر اسماعیلی مسلک دے مَنّݨ آلے ہَن۔
شجرے اُتے غور کرݨ نال پتہ لڳدا ہِے جو حضرت جعفر مولائے کائنات حضرت علی کرمّ اللہ وجہہ دی پنڄویں پُشت وِچ اولاد ہَن۔ اَتے اِیہ زمانہ ہارون الرشید دا ای تھی سڳدا ہِے۔ پتہ لڳدا ہِے جو محمد بن عدی گورنر سندھ جہڑیلے ملتان اُتے قبضہ کرݨ کِیتے اَپڑیا تاں اِتّھاں حضرت جعفر بن محمد علوی آپݨی پوزیشن مضبوط بݨا چُکّے ہَن۔ اہلِ ملتان نے محمد بن عدی دے مقابلے وِچ انّھاں دی مدد کِیتی اَتے اِیہ محمد بن عدی اُتے غالب آئے اَتے اُون٘دے بعد بنو سامہ دا عروج تئیں ایہ ٹٻّر ملتان اُتے حکومت کرین٘دا ریہا۔ 
## جعفر بن محمد علوی دے ساکدار
ابن خلدون کتاب ثانی جلد نہم دے مطالعے نال پتہ لڳدا ہِے جو اُون٘دا پِتریر عبد الرحمٰن آپݨے ساکداراں نال یمن وِچ اَباد تھی چُکیا ہَئی۔ اَتے اُوہ اتّھاں ݙاڈھی طاقت دا مالک بݨ چُکیا ہَئی۔ تہوں ٢٠٩ ہجری وِچ جہڑیلے عبد الرحمٰن نے خلیفہ مامون الرشید دے خلاف بغاوت کِیتی تاں یمن آلیاں نے آلِ محمد ﷺ دی حمایت وِچ اُون٘دے ہَتھ اُتّے بیعت کِیتی۔ مامون نے آپݨے غلام دینار کوں ٻہوں وݙّی فوج دے نال اِیں مہم کِیتے ٹوریا۔ جہڑیلے شاہی لشکر یمن اپڑیا تاں عبد الرحمٰن نے مقابلے دی طاقت آپݨے اندر نہ ݙیہدے ہوئے امن دی ارداس کِیتی اَتے مامون دی اطاعت مَن گِھدّی۔ این٘دے نال پتہ لڳدا ہِے جو انّھاں ݙون٘ہائیاں علویاں دی جمعیت ٻہوں وَدھ چُکّی ہَئی۔

## ٻِیا ݙیکھو
* ملتان دے مسلمان گورنر۔ 
* ملتان تے علویاں دی حکومت۔
* اسماعیلی۔ 

## حوالے

ونکی:تاریخ سرائیکستان
ونکی:سرائیکستان
ونکی:ملتان
ونکی:تاریخ ملتان
ونکی:ملتان دے علاقے
ونکی:ملتان اُتے حملے
ونکی:سرائیکستان اُتے حملے
ونکی:ملتان دے مسلمان گورنر
جلم بِن شیبان

جلم بن شیبان ناں دا ہِک قرامطی سردار ہَئی۔ 
## جلم بن شیبان دا ملتان تے حملہ
جلم بن شیبان ناں دا ہِک قرامطی سردار جِہڑا ہِک مُد کنوں موقع دا تانگھی ہَئی اُوں نے ہِک رات آپݨے جَتّھے نال اَچّݨ چیتی علویاں اُتے حملہ کِیتا اَتے ٣٧٣ ہجری وِچ ملتان تے قابض تھی ڳِیا۔ 
سید ابو ظفر ندوی مؤلف تاریخ سندھ لکھین٘دے ہِن جو:-
"این٘ویں لڳدے جو جلم بن شیبان نے ملتان اُتے کوئی حملہ ٻاہروں نِھیں کِیتا بلکہ اندرونِ شہر بغاوت کرا کے آپ مدَتی بݨیا اَتے وَل سردار تھی ڳِیا۔"
### ملتان دی حکومت
جلم بن شیبان نے ملتان اُتے قبضہ کر کے بظاہر فاطمی خلیفہ دا سِکّہ اَتے خطبہ جاری کِیتا۔ بھان٘ویں جو اُون٘دا فاطمی حکومت نال نہ کُئی ربط ہَئی اَتے نہ تعلق۔ صرف اِیں کِیتے جو ڄیکر بنو عباس دی طرفوں کُئی حملہ تِھیوے تاں فاطمی خلیفہ کنوں امداد گِھدّی ون٘ڄ سڳیڄے۔ نئیں تاں ایہ ڄیکر اسماعیلی ہوندا تاں پہلی اسماعیلی سلطنت کوں نہ مُکین٘دا۔
اُوں نے ملتان دے وݙّے بُت سورج مندر کوں تروڑ ݙِتّا، جہڑا محمد بن قاسم دے ویلے کنوں اُوں ویلے تئیں محفوظ چلا آن٘دا ہَئی۔ اَتے جین٘دے پاروں ملتان دے حکمران مال اَتے سیاسی فَیدے چین٘دے رہن٘دے ہَن۔ محمد بن قاسم دی مَسِیت کوں بند کروا ݙِتّا۔ اُوں نے آپݨے مذہب دی اشاعت دے نال نال سلطنت کوں وی تَکڑا کرݨ کِیتے جِتّی تھی سڳدی ہَئی کوشِت کِیتی۔ نیڑے تیڑے دے راجیاں مہا راجیاں نال عہد ناویں کِیتے اَتے ڳوانڈھی اسلامی سلطنتاں دے حملیاں کنوں آپݨے آپ کوں محفوظ کر گِھدّا۔ کیوں جو سارے مسلمان حکمران مذہبی اَتے سیاسی طور تے خلافتِ بغداد نال جُڑے ہوئے ہَن۔ 
جلم بن شیبان ٣٧٤ ہجری کوں مر ڳِیا۔

## ٻِیا ݙیکھو
* ملتان دے مسلمان گورنر۔ 
* ملتان تے علویاں دی حکومت۔
* جعفر بن محمد۔
* ملتان قرامطیاں دی ولھیٹ وچ۔ 
* شیخ حمید۔

## حوالے

ونکی:تاریخ سرائیکستان
ونکی:سرائیکستان
ونکی:ملتان
ونکی:تاریخ ملتان
ونکی:ملتان دے علاقے
ونکی:ملتان اُتے حملے
ونکی:سرائیکستان اُتے حملے
ونکی:ملتان دے قرامطی گورنر
شیخ ابو الفتوح داؤد بن نصر

امیر سبکتگین اَتے شیخ حمید دا معاہدہ غالباً ٣٨٢ ہجری وِچ تِھیا۔ اَتے اُون٘دے بعد سبکتگین خراسان دے معاملیاں وِچ اِینجھا پَھسّیا جو اُوکوں ہندوستان کَن بھال پاوݨ دی ویلھ نہ مِلّی۔ سلطان محمود غزنوی وی اَغاز وِچ خراسان دی دلدل وِچ پَھسّیا ریہا۔ جہڑیلے اُݙّوں اطمینان تھی ڳِیا تاں اُوں نے ہندوستان دا رُخ کِیتا اَتے ٣٩٦ ہجری وِچ جہڑیلے اُوں نے ملتان اُتے حملہ کِیتا تاں اُوں ویلے ملتان دے تخت اُتے شیخ داؤد بن نصر متمکن ہَئی۔ شیخ حمید کنوں داؤد بن نصر تئیں ١٥-١٦ ورھیں دی مُد بݨدی ہِے۔ اِیں مُد وِچ تُرکاں نے ملتان وِچ کئیں ونکی دی مداخلت نِھیں کِیتی۔ این٘دے نال پتہ لڳدا ہِے جو، اِیں وِچالے ملتان تے ملتان دے لوکاں دی طرفوں تُرکاں دے خلاف کوئی غیر وفادارانہ حرکت نِھیں تَھئی۔ کئیں تاریخ نال ایہ وی پتہ نِھیں لڳدا جو جلم بن شیبان اَتے شیخ حمید دے وِچالے کیا تعلق ہَئی۔ شیخ حمید جلم دا پُتر ہَئی یا داعی ایہ ڳالھ کِتھائیں واضح نِھیں لبھدی۔
شیخ حمید دے بعد اُون٘دا پُوترا داؤد منظرِ عام تے آن٘دا ہِے ایہ امر مشتبہ ہِے جو داؤد دے پِیؤ نصر بن حمید کوں وی حکومت کرݨ دا موقع مِلیا ہِے کائے نہ۔ 
٣٩٥ ہجری تئیں داؤد بن نصر غزنی دے تخت دا وفادار ریہا۔ پَر اِیں ورھے اُوں نے اینہجی حرکت کِیتی جو غزنی دے تاجدار سلطان محمود غزنوی نے اُون٘دی گوشمالی کرݨ دا فیصلہ کر گِھدّا۔

## ٻِیا ݙیکھو
* ملتان قرامطیاں دی ولھیٹ وچ۔ 
* شیخ حمید۔
* جلم بِن شیبان

## حوالے

ونکی:تاریخ سرائیکستان
ونکی:سرائیکستان
ونکی:ملتان
ونکی:تاریخ ملتان
ونکی:ملتان دے علاقے
ونکی:ملتان اُتے حملے
ونکی:سرائیکستان اُتے حملے
ونکی:ملتان دے قرامطی گورنر
سرائیکی چاء

سرائیکی چاء👌

سرائیکی چاء وچ عام طور تے ایہ شئیں شامل ہوندیاں ہن:

🟢 ساوی لاچی → خوشبو تے ذائقہ کیتے ساوی لاچی پیندے ہن۔

🔴 رتی شَکر → مٹھاس (شکر دا قدرتی لال چھاپ)

🟡 پیلا کھیر (ݙدھ) → چاء دا بنیادی رنگ تے مٹھاس دا نرم ذائقہ

ایہ تریہے رل تے سرائیکی چاء دا خاص رنگ تے خوشبودار ذائقہ بݨیندے ہن۔ ☕✨

سرائیکی چاء ساݙی ثقافت دا اہم حصّہ ہے۔ ایں چاء دا مزا تے خوشبو ساݙے علاقے دی مٹی نال جُڑی ہوئی ہے۔ سرائیکی چاء وچ عام طور تے کھیر، چاء پتی، ساوی لاچی تے رتی شکر ورتی ویندی ہے، جیہڑی جسم کوں سکون ݙینڈی ہے تے دل کوں تازہ کریندی ہے۔

## سرائیکی چاء دی اہمیت

* 🤍 **مہمان نوازی** دی علامت ہے۔
* 🌿 **دوستی تے پیار** دا اظہار ہے۔
* 🫖 **سردی وچ گرماہٹ** ݙیندی ہے۔
* 🕌  **قدیمی ثقافت تے روایت** دا حصّہ ہے۔

لوک اکثر سرائیکی چاء صبح یا شام دے ویلے پیندے ہن تے دوستاں نال ڳالھیں کرݨ دا موقعہ بݨیندے ہن۔
ونکی:سرائیکی ثقافت
ونکی:سرائیکی کھاݨے
ملٹیپل ایفیکٹ ڈسٹیلیشن (ایم ای ڈی)

ملٹی پل ایفیکٹ ڈسٹیلیشن (MED) پاݨی کوں صاف کرݨ دا ہک نواں تے توانائی بچاوݨ آلا طریقہ ہِے۔ ایں عمل وِچ نمکین پاݨی کوں اُکال تے بھاپ بݨا تے، اُوں کوں ٹھڈھا کر تے مٹھا پاݨی حاصل کِیتا ویندے۔ ایں طریقے وِچ "ایفیکٹ" دے ناں نال کئی مرحلے ہوندے ہِن، تاں جو بھاپ دی حرارت دا بہترین استعمال تھی سڳے تے توانائی دی بچت تھیوے۔

## ایں دے کم کرݨ دا طریقہ کار
ایں نظام وِچ کئی "ایفیکٹ" یا مرحلے ہوندن۔ عام طور تے ٻہوں سارے ایفیکٹ ہوندن، پر اساں سمجھݨ کِیتے خاص مرحلیاں دا ذکر کریندے ہیں۔

**پہلا ایفیکٹ (پہلا مرحلا):**
پہلے مرحلے وِچ، نمکین پاݨی کوں ہک بھٹّی یا کہِیں ٻئی گرم چیز نال گرم کِیتا ویندے۔
اے گرم پاݨی ہک پائپ وِچوں لنگھدے جیہڑا کہ ہک وݙے چیمبر وِچ ہوندے۔ ایں چیمبر وِچ دٻاو گھٹ ہوندے، جیندے پاروں پاݨی ٻہوں گھٹ درجہ حرارت تے وبھاپ بݨاوݨ لڳدے۔
ایہ بھاپ پائپ دے ٻاہرلے پاسے ٹِکدے تے اوں پائپ کوں گرم رکھدے۔

**ݙوجھا ایفیکٹ (ݙوجھا مرحلا):**
پہلے مرحلے وِچ بݨݨ آلی بھاپ دا استعمال ݙوجھے مرحلے وِچ تھیندے۔ اے بھاپ ہک ݙوجھے چیمبر وِچ ویندی ہِے، جِتھاں او نمکین پاݨی دے ݙوجھے پائپ کوں گرم کریندی اے۔
ایں نمکین پاݨی کوں پہلے مرحلے دی حرارت نال ای اُبالا ویندے، جیندے پاروں نویں بھاپ بݨدی ہِے تے پہلے مرحلے دی بھاپ کنڈینس تھی تے مٹھا پاݨی بݨا ݙیندِی ہِے۔

**تریجھا ایفیکٹ (تریجھا مرحلا):**

ایہو عمل تریجھے مرحلے وِچ دہرایا ویندے۔ ݙوجھے مرحلے دی بݨݨ آلی بھاپ، تریجھے مرحلے وِچ نمکین پاݨی کوں گرم کریندی ہِے تے اُوندا مٹھا پاݨی حاصل تھیندے۔ ایں طرح ہر مرحلا پچھلے مرحلے کِیتے حرارت مہیا کریندے تے توانائی دا استعمال گھٹ تھیندے۔
آخر وِچ، ہر مرحلے کولوں مٹھا پاݨی حاصل تھیندے تے باقی رہ ونڄݨ آلا نمکین پاݨی (Brine) باہر کڈھ ݙتا ویندے۔

## ملٹی پل ایفیکٹ ڈسٹیلیشن دے فائدے
*توانائی دی بچت: ایں نظام وِچ ہک بھاپ دا استعمال کئی مرحلیاں وِچ تھیندے، ایندے پاروں توانائی دی بچت تھیندی ہِے۔
*لاڳت گھٹ: توانائی گھٹ استعمال تھیوݨ پاروں چلاوݨ دی لاڳت وی گھٹ ہوندی ہِے۔
*صاف پاݨی: ایں طریقے نال ملݨ آلا پاݨی ٻہوں صاف تے خالص ہوندے، جیڑھا پیوݨ تے صنعتی استعمال کِیتے موزوں ہوندے۔
*وسیع پیمانے تے پیداوار: ایں طریقے نال روزانہ ہزاراں یا لکھاں لٹر پاݨی صاف کِیتا ونڄ سڳدے۔
*چلاوݨ وِچ آسانی: جدید پلانٹس آپوں کارے (آٹومیٹک) ہوندن، جیندے پاروں اُنہاں کوں چلاوݨ وِچ ٻہوں گھٹ محنت کرݨی پوندی ہِے۔

## نقصانات

*شروعاتی لاڳت: ایندے پلانٹ لاوݨ دی شروعاتی لاڳت ٻہوں زیادہ ہوندی ہِے۔
*دٻاو تے درجہ حرارت دا کنٹرول: ہر مرحلے وِچ درجہ حرارت تے دٻاو کوں کنٹرول وِچ رکھݨا پوندے، جیہڑا ہک پیچیدہ عمل ہِے۔
*سکیلنگ: پاݨی وِچ موجود نمکیات پائپاں تے ڄم کے نظام دی کارکردگی گھٹا ݙیندن، اُونکوں صاف کرݨ دی لوڑ پوندی ہِے۔
## استعمالات

ایں طریقے دا استعمال خاص طور تے اُتھاں تھیندے ہِے جِتھاں مٹھے پاݨی دی قلت ہووے، جیویں کہ:

*خلیجی عرب مُلکاں وِچ سمندری پاݨی کوں مٹھا بݨاوݨ کِیتے۔
*صنعتی کمپنیاں وِچ صنعتی استعمال کِیتے پاݨی صاف کرݨ۔
*جہازاں تے بحری جہازاں تے پيوݨ دے پاݨی دی فراہمی کِیتے۔
## خلاصہ
ملٹی پل ایفیکٹ ڈسٹیلیشن ہک موثر تے توانائی بچاوݨ آلا طریقہ ہِے جیہڑا دنیا دے ٻہوں سارے حصیاں وِچ مٹھے پاݨی دی قلت کوں پورا کرݨ وِچ مدد ݙیندے۔ اگرچہ اوندا شروعاتی خرچ زیادہ ہِے، پر وݙے پیمانے تے پاݨی صاف کرݨ کِیتے ایہ ہک بہترین چُوݨ ہِے۔

## حوالے
نوشین فاطمہ

نوشین فاطمہ سرائیکی شاعرہ ہے۔

## تعلیم
زکریا یونی ورسٹی ملتان توں ڈگری 

## نمونہ کلام

اوندا ایہو حوالہ ہا ، حوالے سانبھ رکھدا ہا

او سفراں تو جو ولے ہا تاں چھالے سانبھ رکھدا ہا  

کݙاہیں بھیڄ جو ݙیواں ہا پھل میں کچے رنگاں دے

او اونہاں کوں وی چمدا ہا تے نالے سانبھ رکھدا ہا 

تجربہ کار ایں وی ہا جو ہر دور محبت دے 

"ہنالے سانبھ رکھدا ہا ، سیالے سانبھ رکھدا ہا"

میں لفظاں دی کھلاڑی ہم تے او وی ڈھڳ سیاݨا ہا

"او میݙی گفتگو دے سب حوالے سانبھ رکھدا ہا"

تو کالے دل دا اوکوں آکھ ٻاہنی ہیں جیہڑا نوشین ! 

محبت دے ݙینہواراں دے سجالے سانبھ رکھدا ہا
ونکی:سرائیکی شاعرہ
کوٹ بھاٹیہ

کوٹ بھاٹیہ، جیکوں عرب اَتے افغان تاریخ داناں نے "الباطیہ" دے ناں نال موسوم کِیتا ہِے، جلال پور پیر والہ اَتے لودھراں دے وِچالے مشہور سڑک اُتے واقع ہِے۔ بر صغیر دے تاریخ داناں نے بھاٹیہ دے بارے وِچ عجیب شوشے چھوڑے ہِن۔ کُجھ نے بھیرہ کوں بھاٹیہ لِکھیا ہِے اَتے کُجھ نے اِیندا محلِ وقوع جیسلمیر دے نیڑے ݙسایا ہِے۔ اَتے اِیکوں بجائے بھاٹیہ دے بھٹینر بݨا ݙِتا ہِے۔ مولانا سید ابو ظفر ندوی تاریخ سندھ وِچ اِیں جنگ دا ذِکر کرین٘دے ہوئے لکھین٘دے ہِن جو:-
"ملتان دی سرحد نال جُڑیل ہِک مضبوط قلعہ مقامِ بھاٹیہ وِچ ہَئی۔ بھان٘ویں جو اُون٘دا قِلعہ لاہور دے تابع ہَئی۔ پَر اُون٘دا حاکم بجے راؤ لاہور دے راجہ دی پرواہ نہ کرین٘دا ہَئی۔ تقریباً آپݨے آپ کوں خود مختار سمجھدا ہَئی۔ انّھاں ݙیہاڑیاں وِچ آپݨی طاقت دے نشے وِچ آ تے غزنہ دے حاکماں دے نال کئیں سرحدی معاملے وِچ بد عنوانی نال پیش آیا۔ سلطان محمود غزنوی کوں جہڑیلے این٘دی خبر تھئی تاں ٣٩٥ ہجری وِچ ہِک جرار لشکر گِھن تے ملتان دی سرحد کنوں لنگھدے ہوئے بھاٹیہ ونڄ اپڑیا۔ بجے راؤ نے آپݨی شکست کنوں مایوس تھی تے خود کُشی کر گِھدّی، قلعہ فتح تِھی ڳِیا اَتے محمود مالِ غنیمت گِھن تے غزنہ وَل ڳِیا۔"

## موجودہ کوٹ بھاٹیہ / بھٹیا
"کوٹ بھٹیا" ہالی تئیں صفحۂ ارض اُتے آپݨے اصلی ناں دے نال موجود ہِے۔ ایہ ہِک گُل ریز وادی ہِے کِتھائیں صحرا ناں دا وی کائے نِھیں۔ دریا دے نیڑے ہووݨ دی وجہ کنوں ریت دے کُجھ ٹِٻّے ضرور موجود ہَن جِنّھاں کوں عرب تاریخ داناں نے پہاڑ دا ناں ݙِتّا۔ راجہ کوں جہڑیلے شکست تھئی تاں اُوہ اِیں ریت دے ٹِٻّیاں اَتے جنگل دے گھاٹے وݨاں وِچ لُک ڳِیا اَتے وَل اَڳّوں نِکل ڳِیا۔ اُچ دا تاریخی اَتے قدیم شہر اِیں جاء دے نیڑے پوندا ہِے۔ یقیناً راجہ نے اُون٘دا رُخ کِیتا ہوسی۔ بھان٘ویں جو کوٹ بھٹیا دا قدیم قلعہ اَتے شہر کھنڈر بݨ چُکیا ہِے، پَر جدید اَبادی انّھاں کھنڈراں دے نیڑے کوٹلہ بھٹیاں دے ناں نال موجود ہِے۔ 
کوٹلہ بھٹیاں دے پُراݨے کھنڈر دُور دُور تئیں پھیلے ہوئے ہِن، جہڑے اِیں شہر دی وُسعت اَتے عظمت دا پتہ ݙین٘دے ہِن۔ کوٹلہ بھٹیاں دے چَودھار شہیداں دے چار عظیم قبرستان مِلدے ہِن، جہڑے ݙُو ݙُو ترائے ترائے میلاں دے پن٘دھ اُتے واقع ہِن۔ جِنّھاں نال پتہ چلدا ہِے جو جِتّھاں جنگ تھئی ہَئی اُتھائیں شہیداں کوں پُور ݙِتّا ڳِیا ہوسی۔ انّھاں قبرستاناں دے ناں ایہ ہِن:-
# بیگ شہید۔
# مڑیچی والا۔ اِیہ کوٹ بھٹیا دے اصلوں نیڑے ہِے، ظاہر ہِے جو مجاہدین شہر دے نیڑے لڑدے ہوئے مارے ڳئے اُوہ اُتھائیں پُور ݙِتّے ڳئے۔ 
# شاہ کمال (شہید ہوئے)۔ 
# مہینوال شہید۔
امتدادِ زمانہ نال قبرستاناں دے ناں مسخ تھی چُکے ہِن۔ پر اُنّھاں دا وجود وݙّے جنگاں دا ثبوت ݙین٘دا ہِے۔

## ٻِیا ݙیکھو
* ملتان قرامطیاں دی ولھیٹ وچ۔ 
* کوٹ بھاٹیہ اُتے محمود غزنوی دا حملہ۔
* محمود غزنوی دے ملتان اُتے حملے

## حوالے

ونکی:تاریخ سرائیکستان
ونکی:سرائیکستان
ونکی:ملتان
ونکی:تاریخ ملتان
ونکی:ملتان دے علاقے
ونکی:ملتان اُتے حملے
ونکی:سرائیکستان اُتے حملے
ویپر کمپریشن

ویپر کمپریشن (Vapor Compression) ہک تھرموڈائنیمک سائیکل ہے جیہڑا فریج، اے سی تے ہیٹ پمپاں وچ استعمال تھیندے۔ ایں عمل وچ ریفریجرینٹ ہک گیس دی شکل وچ کمپریسر وچ داخل تھیندے تے اینکوں دباؤ نال سکیڑیا ویندے۔ ایں عمل نال ریفریجرینٹ دا درجہ حرارت ودھ ویندے۔

## مراحل

1. کمپریشن : کمپریسر ریفریجرینٹ گیس کوں سکیڑ کے اینکوں ہائی پریشر تے ہائی ٹمپریچر بݨا ڈیندے۔

2. کنڈینسیشن (ٹھڈھا تھیوݨ): اے گرم گیس کنڈینسر (ٻاہر والا کائل) وچ داخل تھیندی ہے، جتھاں او ہوا نال ٹھڈھی تھی کے مائع وچ تبدیل تھی ویندی ہے۔

3. ایکسپینشن (پھیلاؤ): مائع ریفریجرینٹ ایکسپینشن والو توں ہک دم گزردے جیندے نال ایندا دباؤ تے درجہ حرارت گھٹ ویندے۔

4. ایوپوریشن (بخارات): اے ٹھڈھا تے کم دباؤ والا ریفریجرینٹ، ایوپوریٹر (اندر والا کائل) وچ داخل تھیندے جتھاں او کمرے دی گرم ہوا نال گرم تھی کے واپس گیس وچ بدل ویندے تے ایں عمل وچ کمرے دی ہوا توں گرمی گھندے۔

ایں طرح اے سائیکل بار بار دہریندا رہندے تے گرمی ہک تھاں توں ݙوجھے تھاں تے منتقل تھیندی رہندی ہے۔
"ویپر کمپریشن ہک طریقہ ہے جیندے ذریعے گرمی کوں ہک جاہ توں چھک کے ݙوجھی جاہ تے منتقل کیتا ویندے، جیویں کہ فریج یا اے سی وچ تھیندا ہے۔"

## حوالے
دارالعلوم عبیدیہ

مدرسہ دارالعلوم عبیدیہ ملتان دا ہک قدیم مدرسہ ہے۔ ایہ مدرسہ  1268 ہجری بمطابق  **1852**ء وچ قائم تھیا۔
ویپر کمپریشن ڈیسیلینیشن (وی سی)

اے ہک تبخیری عمل ہے جیندے ذریعے کھارے پاݨی (سمندر یا زمین دے اندر) کوں صاف تے پیوݨ دے قابل مٹھا پاݨی بݨایا ویندے۔ ایں سسٹم وچ بھاپ (vapor) کوں کمپریس (دباؤ نال) کیتا ویندے تاکہ اوندی حرارت نال پاݨی کوں ابالݨ دا کم چنگا تے کم توانائی نال تھی سڳے۔

## ایندے کم کرݨ دا طریقہ

1. پاݨی کوں گرم کرݨ:
پہلے مرحلے وچ کھارا پاݨی ہلکا جیہا گرم کیتا ویندے تے اوندے وچوں ہلکی بھاپ بݨائی ویندی ہے۔

2. بھاپ کوں دباؤ ݙیوݨ:
اے بھاپ ہک کمپریسر وچ داخل تھیندی ہے جتھاں اینکوں دباؤ ݙے کے ایندی حرارت ودھا ݙتی ویندی ہے۔

3. حرارت دی منتقلی:
دباؤ نال گرم تھئی بھاپ ہک ہیٹ ایکسچینجر وچ پاݨی دے نلیاں دے چودھار لہندی ہے تے پاݨی کوں گرم کر ݙیندی ہے، جیندے نال پاݨی دی بھاپ بݨݨ وچ توانائی دی بچت تھیندی ہے۔

4. بھاپ دا کنڈینس تھیوݨ:
گرم بھاپ کنڈینسر وچ پاݨی دے رابطے وچ آوݨ نال او پاݨی وچ تبدیل تھی ویندی ہے تے اینکوں جمع کر گھدا ویندے۔

5. نمک دی علیحدگی:
جیہڑا پاݨی بھاپ بݨݨ دے بعد رہ ویندے، او ودھ نمکین تھی ویندے تے اینکوں سسٹم توں باہر کڈھ ݙتا ویندے۔
## فائدے
*توانائی دی کارکردگی چنگی: روایتی طریقیاں توں گھٹ بجلی استعمال تھیندی ہے۔
*چھوٹے پیمانے تے وی کم کر سڳدے: گھراں، ہوٹلاں یا چھوٹے قصبیاں کیتے موزوں۔
*تیز پاݨی دی پیداوار: تھوڑے وقت وچ مٹھا پاݨی ملدے۔
*ماحول دوست: جے شمسی توانائی نال چلایا ونڄے تاں کاربن ڈائی آکسائیڈ گھٹ خارج تھیندی ہے۔
## نقصان
لاڳت: ابتدائی قائم کرݨ دا خرچہ زیادہ ہوندے۔

ݙیکھ بھال: مشینری دے پرزے خراب تھی سڳدن، خاص طور تے کھارے پاݨی نال۔

بجلی تے انحصار: جے بجلی منقطع تھیوے تاں پورا سسٹم رک ویندے۔

## سرائیکی علاقے کیتے اہمیت

سرائیکی خطے وچ پاݨی دے مسائل، زمین دے تلے پاݨی دا کھارا تھیوݨ، تے خشک سالی دی وجہ نال ایں طرح دے پلانٹ ٻہوں مفید ثابت تھی سڳدن۔ جے شمسی توانائی نال ویپر کمپریشن ڈیسیلینیشن پلانٹ لایا ونڄے تاں پاݨی دا بحران گھٹ کرݨ وچ مدد مل سڳدی ہے۔
## خلاصہ
ویپر کمپریشن ڈیسیلینیشن ہک جدید، موثر تے توانائی بچت آلا طریقہ ہے جیہڑا سرائیکی علاقے دے پاݨی دے مسائل کوں حل کرݨ وچ کلیدی کردار ادا کر سڳدے۔ ایں کیتے سرائیکی وسیب دے لوگاں کوں چاہیدے جو او ایں ٹیکنالوجی کوں سمجھن تے اینکوں متعارف کراوݨ کیتے اقدام کرن۔
## حوالے
آئن ایکسچینج واٹر ٹریٹمنٹ

ایں ٹریٹمنٹ وچ خاص قسم دا رال (Resin) استعمال کیتا ویندے جیہڑا پاݨی دے سخت پن (Hardness) کوں ختم کریندے۔ اے رال پاݨی وچ موجود کیلشیم (Ca²⁺) تے میگنیشیم (Mg²⁺) آئنز کوں گھن کے انہاں دی جاہ تے سوڈیم (Na⁺) آئنز ریلیز کریندے۔
 

## ایں ٹریٹمنٹ دے مراحل

1. سروس سائیکل: پاݨی رال دے اندروں لنگھدے تے سخت معدنیات (کیلشیم، میگنیشیم) رال نال جڑ ویندن تے سوڈیم پاݨی وچ رل مل ویندے۔

2. رجنریشن سائیکل: جڈاں رال بھریج ویندے تے اینکوں دوبارہ استعمال کیتے نمک (NaCl) دے گھاٹے محلول نال دھوتا ویندے۔ نمک وچ موجود سوڈیم آئنز دوبارہ رال تے چڑھ ویندن تے کیلشیم/میگنیشیم آئنز کوں ہٹا ݙیندن۔

## ایں ٹریٹمنٹ دے فائدے

*پاݨی دا سخت پن ختم تھی ویندے
*بوائلر تے ہیٹنگ سسٹم دی کارکردگی چنگی تھیندی ہے
*صابݨ دا گھٹ استعمال تھیندے

## نقصان

*پاݨی وچ سوڈیم دی مقدار ودھ ویندی ہے
*نمک دے استعمال نال ماحول تے اثر پوندے
*ریجنریشن کیتے نمک دی ضرورت پوندی ہے

ایہ ٹریٹمنٹ گھریلو استعمال، صنعتاں تے تجارتی مقاصد کیتے بہوں چنگا ہے۔
## حوالے
الیکٹروڈائیلائیسز ریورسل (ای ڈی آر) فلٹریشن

الیکٹرو ڈائیلائیسز ریورس فلٹریشن (EDR)، پاݨی دے صاف کرݨ دی ہک جدید ٹیکنالوجی ہے جیہڑا الیکٹرو ڈائیلائیسز (ED) تے ریورس اوسموسس (RO) دے پرنسپلز کوں ملاوݨ نال کم کریندے۔ ایں ٹیکنالوجی دا مقصد پاݨی وچوں نمکیات، آئنز تے ٻئے مواد کوں ہٹاوݨ ہے تاکہ صاف تے استعمال دے قابل پاݨی حاصل تھی سڳے۔

## ایندے کم کرݨ دا طریقہ کار

1. الیکٹرو ڈائیلائیسز (ED): ایں عمل وِچ الیکٹرک کرنٹ دی مدد نال پاݨی وچوں آئنز کوں الڳ کیتا ویندے۔ خاص قسم دے میمبرینز استعمال کیتے ویندن جیہڑے مثبت تے منفی آئنز کوں الگ الگ کر سڳدن۔

2. ریورس اوسموسس (RO): ایں عمل وِچ دباؤ دے تحت پاݨی کوں ہک خاص میمبرین دے پار کیتا ویندے، جیہڑا نمکیات تے ٻئے خراب مواد کوں روک ݙیندے۔

EDR وِچ انہاں ݙوہاں طریقیاں کوں ملا کے ہک زیادہ موثر نظام بݨایا ویندے۔

## فائدے

*روایتی طریقیاں توں زیادہ موثر
*کم توانائی دی کھپت
*ماحول دوست
*پاݨی دی بازیافت دی شرح ودھ ہووݨ
*چلاوݨ دے خرچے گھٹ ہووݨ

## استعمال

*صنعتی پاݨی دی صفائی
*سمندری پاݨی کوں مٹھے پاݨی وِچ تبدیل کرݨ (ڈیسیلینیشن)
*طبی استعمال کیتے صاف پاݨی تیار کرݨ
*زراعت وِچ پاݨی دی صفائی
*فضلے دے پاݨی دی ری سائیکلنگ

EDR ٹیکنالوجی پاݨی دی قلت دے مسئلے کوں حل کرݨ وِچ ہک اہم کردار ادا کر سڳدی ہے، خاص طور تے اینجھے علاقیاں وِچ جتھاں صاف پاݨی دی قلت ہے۔
ایں ٹیکنالوجی دی ترقی نال پاݨی دی صفائی دے عمل کوں زیادہ موثر تے سستا بݨاوݨ وِچ مدد ملدی پئی ہے۔

## حوالے
شیخ عبد الصمد

سئیں محمد یوسف شاہ گردیزؒ  دے ݙُو پُتر ہَن۔ وݙّے شیخ احمد ہَن جہڑے سئیں دے بعد سئیں دے سجادہ بݨے۔ سئیں نے آپݨی ساری جائیداد منقولہ تے غیر منقولہ ݙُون٘ہائیں پُتراں وِچ سان٘ویں وَنݙ ݙِتّی ہَئی۔ البتہ موضع جلال پور دے چاہات جہڑے سئیں نے آپݨے ناں اُتے احداث کرائے ہَن۔ مع دیہات سجادہ صاحب کوں مرحمت تھئے۔ انّھاں دی حیاتی وِچ ملاحدۂ قرامطہ نے وَل ظہور کِیتا تاں شیخ احمد نے انّھاں دے استیصال وِچ برابر کوششاں کِیتیاں۔

## شیخ عبد الصمد بن شیخ احمد بن محمد یوشف شاہ گردیزؒ
شیخ احمد دے بعد شیخ عبد الصمد نے وی انّھاں اثر تے رسوخ کوں مُکاوݨ دی پوری کوشش فرمائی اَتے جہڑیلے ݙِٹّھا جو بغیر کئیں خونریز جنگ دے انّھاں دا استیصال نا ممکن ہِے تاں سلطان شہاب الدین غوری کوں اِیں پاسے بھال ݙیواوݨ کِیتے چِٹّھی لِکّھی۔۔ 
 
### شیخ عبد الصمد دی غوری سلطان نال ملاقات
ملاقات کِیتے رات دا ویلا مقرر تِھیا ہَئی۔ حضرت مخدوم سئیں عشاء دی نماز پڑھݨ دے بعد سلطان دے دربار وِچ تشریف گِھن ڳئے۔ تسبیح خانہ وِچ سلطان تخت اُتے ٻیٹھا ہوئیا ہَئی۔ مخدوم سئیں نے نیڑے ون٘ڄ تے سلطان کوں "السلام علیکم" آکھیا۔ باشاہ نے کھڑو تے سنّتِ نبویؐ دے مطابق اُون٘دا جواب ݙِتّا اَتے معانقہ فرما تے سَڄّے پاسے جاء ݙِتّی۔ اختیاراں تے انتقال دے سلسلے وِچ جہڑے شرطاں طے تھئیاں اُنّھاں دا ذِکر مخدوم سئیں دے تذکریاں وِچ نِھیں مِلدا۔ پَر اِتّی لِکّھیا ہوئیا ہِے جو:-
# اَݨ ڳِݨَت دہانہ چاہات جِنّھاں اُتے مخدوم سئیں قابض اَتے متصرف ہَن اَتے ہزاراں وِگھے اراضی سیلابہ جین٘دی سئیں آپ رَڑھ واہی کروین٘دے ہَن، وجہ معاش، اخراجات، خانقاہ، تیل چراغی اَتے لنگر کِیتے مخصوص ریہے۔ اَتے ناظمانِ علاقے دا عزل تے نصب وی سجادہ صاحب دے مشورے نال تِھین٘دا ہَئی۔ 
# معاملہ سرکاری ݙاہ روپے فی دہانہ چاہ اَتے فی وِگھہ سیلابہ اَٹّھ آنہ اَتے ٻارھاں روپے بابت سالم جھلار مقرر تِھیا۔ ٻِیا جہڑی چاہ نویں سِروں کنوں احداث تِھین٘دا، اُون٘دے پَنڄ روپے، نویں جھلار دے سَت روپے اَتے چار آنے فی وِگھہ سیلابہ خدامِ درگاہ الگ وصول کرین٘دے ہَن۔ 

سلطان شہاب الدین غوری نے ملتان اَتے سندھ فتح کرݨ دے بعد اُون٘دی ریاست دی حکومت آپݨے سپہ سالار علی کرماخ کوں ݙے ݙِتّی جہڑا ٥٨٢ ہجری تئیں حاکم ریہا۔ لاہور فتح تِھیوݨ تے سلطان نے اُون٘دا تبادلہ لاہور وِچ کر ݙِتّا۔ کرماخ ١١ ورھیں تئیں ملتان تے سندھ دا حاکم ریہا ۔

## ٻِیا ݙیکھو
* ملتان قرامطیاں دی ولھیٹ وچ۔ 
* محمود غزنوی دے ملتان اُتے حملے۔
* محمد یوسف شاہ گردیز۔
* شہاب الدین غوری۔

## حوالے

ونکی:تاریخ سرائیکستان
ونکی:سرائیکستان
ونکی:ملتان
ونکی:تاریخ ملتان
ونکی:ملتان دے علاقے
ونکی:ملتان اُتے حملے
ونکی:سرائیکستان اُتے حملے
ونکی:ملتان دے علماء
ونکی:ملتان دے صوفیاء
ونکی:ملتانی شخصیتاں
ونکی:ملتان دیاں شخصیتاں
الٹرا فلٹریشن (یو ایف)

الٹرا فلٹریشن ہک ٹیکنالوجی ہے جیہڑی پاݨی یا کئی ٻئے مائع کوں صاف کرݨ کیتے ورتیندی ہے۔ ایندے وِچ ہک خاص قسم دے فلٹر دا استعمال تھیندے جیہڑا مائع دے اندر موجود بہوں نکے نکے ذرّیاں کوں الگ کر ݙیندے۔ ایں فلٹر دے سوراخ بہوں چھوٹے ہوندن، عام طور تے 0.001 مائیکرون توں 0.1 مائیکرون دے درمیان۔ ایں کارݨ اے وݙے مالیکیولز، پروٹینز، بیکٹیریا، وائرس تے کولائیڈز کوں تاں روک ݙیندے پر پاݨی دے مالیکیولز تے کجھ آئنز کوں گذرݨ ݙیندے۔

## ایندے کم کرݨ دا طریقہ

الٹرا فلٹریشن دے عمل وِچ، مائع (جیویں پاݨی) کوں دباؤ دے تحت ہک خاص جھِلّی (میمبرین) دے پاروں گزاریا ویندے۔ اے جھِلّی اتنی باریک سوراخاں آلی ہوندی ہے کہ صرف پاݨی تے کجھ چھوٹے مالیکیولز ای پار تھی سڳدن، وݙے ذرّے جھِلّی دے اتوں ای رہ ویندن۔ ایں طرح پاݨی صاف تھی ویندے۔

## الٹرا فلٹریشن دے فائدے:

1. بیکٹیریا تے وائرسز دا خاتما: اے 99.99% بیکٹیریا تے وائرس کوں پاݨی توں الڳ کر ݙیندی اے۔

2. بغیر کیمیکلز دے: اے عمل کہیں کیمیائی ملاوٹ دے بغیر تھیندے۔

3. توانائی دی بچت: ٻہوں سارے ٹیکنالوجیز دے مقابلے وِچ ایندے وِچ توانائی گھٹ لڳدی ہے۔

4. آپوں ڄاݨ آلے نظام: ایں کوں چلاوݨ تے سنبھالݨ ٻہوں سوکھا ہے۔

## استعمال
پاݨی دی صفائی: پيوݨ والے پاݨی کوں صاف کرݨ کیتے۔

صنعتاں وِچ: کھیر، جوس، تے ٻیاں کھاوݨ پیوݨ آلیاں شئیاں کوں صاف کرݨ کیتے۔

ویسٹ واٹر ٹریٹمنٹ: گندے پاݨی کوں صاف کر کے ورتاوݨ لائق بݨاوݨ کیتے۔

دوائیاں دی تیاری: دوائیاں دے کماں وِچ وی اینکوں ورتیا ویندے۔

## الٹرا فلٹریشن دے کجھ نقصان

مہنگی جھِلّی: ایندے وِچ استعمال تھیوݨ آلی جھِلّی مہنگی ہوندی ہے تے اوکوں وقتاً فوقتاً بدلݨا پوندے۔

دباؤ دی لوڑ: ایں نظام کیتے ہک مخصوص دباؤ دی لوڑھ ہوندی ہے۔

سوراخ دا بند تھیوݨ: جے پاݨی وِچ گند زیادہ ہووے تاں جھِلّی دے سوراخ جلدی بند تھی سڳدن۔

الٹرا فلٹریشن ہک موثر طریقہ ہے پاݨی تے ٻیاں مائعات کوں صاف کرݨ دا، جیہڑا سائنس تے انجینئرنگ دے میدان وِچ ٻہوں مقبول تھیندا ویندے۔

## حوالے
فارورڈ اوسموسس (ایف او)

ایں ٹیکنالوجی دا تعلق پاݨی دے صاف کرݨ نال اے تے ایہ ہک بہوں دلچسپ تے جدید طریقہ کار اے۔

**فارورڈ اوسموسس (Forward Osmosis) کیا ہے؟**

فارورڈ اوسموسس ہک قدرتی عمل اے جیندے وِچ پاݨی دے مالیکیولز ہک نیم نفوذ پذیر جھلی (Semi-permeable Membrane) دے پار بھیڄے ویندن۔ ایں عمل وِچ پاݨی ڈرا سلوشن  (Draw Solution) دی طرف ودھدا اے، کیونکہ اتھاں اسموٹک پریشر (Osmotic Pressure) دا فرق ہوندے۔

ایں طریقے وِچ کوئی بیرونی دباؤ (جیویں RO وِچ ہوندے) استعمال نہیں تھیندا، بلکہ پاݨی آپݨے آپ ایں جھلی دے پار ٹردے۔

**ایندے کم کرݨ دا طریقہ کار**

1.ہک جھلی ہوندی اے جیہٹی صرف پاݨی دے مالیکیولز کوں گزرݨ ݙیندی اے، نمکیات یا گندے مادے کوں نی۔

2.ݙو طرف محلول ہوندن: فیڈ سلوشن (Feed Solution)، اے او گندا پاݨی ہوندے جیہڑا صاف تھیوݨا ہوندے۔

ڈرا سلوشن (Draw Solution): اے ہک خاص کیمیائی محلول ہوندے جیندے وِچ پاݨی کوں چھکݨ دی زبردست صلاحیت ہوندی اے (زیادہ اسموٹک پریشر)۔

3. پاݨی فیڈ سلوشن توں ڈرا سلوشن دی طرف جھلی دے پار ٹردے۔

4. آخر وِچ ڈرا سلوشن توں پاݨی کوں الڳ کر کے صاف پاݨی حاصل کر گھدا ویندے۔

## فارورڈ اوسموسس دے فائدے

گھٹ توانائی دی لوڑھ: بیرونی دباؤ نہ ہووݨ پاروں توانائی دی بچت تھیندی اے۔

مختلف پاݨیاں کیتے موزوں: سمندری پاݨی، گندے پاݨی تے صنعتی فضلے والے پاݨی صاف کرݨ کیتے استعمال تھی سڳدا اے۔

ماحول دوست: توانائی دی گھٹ مصرف پاروں کاربن ڈائی آکسائیڈ دا اخراج گھٹ تھیندے۔

## فارورڈ اوسموسس دے نقصان
ڈراء سلوشن دا انتظام: ڈراء سلوشن کوں بار بار ری جنریٹ کرݨا پوندے، جیندے وِچ اضافی لاڳت آندی اے۔

لاڳت: فی الحال ایندی لاگت روایتی RO توں زیادہ اے۔

رفتار: پاݨی صاف کرݨ دی رفتار RO توں تھوڑی گھٹ ہوندی اے۔

## استعمال

1. سمندری پاݨی دی نمکینیت گھٹاوݨ (Desalination)

2. صنعتی فضلے دا پاݨی صاف کرݨ

3. خوراک تے مشروب دی صنعت وِچ (جیویں کہ پھلاں دے جوس کوں مرتکز کرݨ)

4. فضائی مشنز تے پاݨی دی ری سائیکلنگ کیتے

5. میڈیکل دے میدان وِچ (جیویں کہ دوائیاں دی تیاری)

## RO (Reverse Osmosis) نال فرق

RO وِچ: پاݨی کوں جھلی دے پار بھیڄݨ کیتے زیادہ دباؤ استعمال تھیندے۔

FO وِچ: پاݨی آپݨے آپ اسموٹک پریشر دے فرق پاروں ٹردے، دباؤ دی کوئی لوڑ نہیں ہوندی۔
## خلاصہ
فارورڈ اوسموسس ہک او ٹیکنالوجی اے جیہڑی مستقبل وِچ پاݨی دے مسائل کوں حل کرݨ وِچ کلیدی کردار ادا کر سڳدی اے، خاص کر ایں جہانی تَپش (Global Warming) تے پاݨی دی قلت دے ݙر دے دور وِچ۔ البتہ، اینکوں زیادہ موثر تے سستا بݨاوݨ کیتے ٻئی تحقیق دی لوڑ اے۔
## حوالے
میمبرین ڈسٹیلیشن (ایم ڈی)

میمبرین ڈسٹیلیشن پاݨی کوں صاف کرݨ دا ہک جدید طریقہ ہِے جیہڑا تقطیر (ڈسٹیلیشن) دے پرانے اصول تے کم کرِیندے، پر اُونکوں ہک مخصوص جھِلّی (میمبرین) دے نال مِلا کے استعمال کرِیندے۔ ایں طریقے وِچ گرم پاݨی دے بخارات کوں ہک مخصوص جھِلّی دے پار گُزار کے صاف پاݨی حاصل کر گِھدا ویندے۔

ایں عمل وِچ چار مرحلے ہِن:

1. گرم پاݨی (فیڈ): جیڑھا پاݨی صاف کرݨا ہووے، اُونکوں گرم کر گِھدا ویندے۔ اے پاݨی اُوندے اُبلݨ دے درجہ حرارت توں تھوڑا گھٹ گرم ہوندے۔

2. جھِلّی (میمبرین): اے ہک مخصوص قسم دی جھِلّی ہوندی ہِے جیہڑی مسام دار (سوراخ والی) ہوندی ہِے، پر اِیں شرط نال کہ اے صرف بخارات کوں پار تھیوݨ ݙیندی ہِے تے مائع پاݨی یا نمکیات کوں پار نِی تھیوݨ ݙیندی۔

3. سرد پاسہ (پرمئیٹ سائیڈ): جھِلّی دے ݙوجھے پاسے ہک سرد سطح ہوندی ہِے جتھاں بخارات جمع تھی کے پاݨی وِچ تبدیل تھی ویندِن۔

4. دباو دا فرق: جھِلّی دے ݙوہاں پاسوں دباو دے فرق دے کارݨ بخارات گرم پاسوں سرد پاسے ونڄݨ کِیتے مجبور تھی ویندِن۔

مثال دے طور تے ساݙے کول گرم کِچرا پاݨی ہِے۔ اُونکوں ہک ایجھی جھِلّی دے نال لایا ویندے جیہڑی صرف بھاپ کوں گُزار سڳدی ہِے۔ بھاپ جھِلّی پار کر کے ݙوجھے پاسے پُڄدی ہِے، اتھاں او سرد surface تے صاف پاݨی وِچ تبدیل تھی ویندی ہِے۔ کِچرا پاݨی یا برائن اوندے وچوں جھِلّی دے اِیں پاسے رہ ویندِن۔

## میمبرین ڈسٹیلیشن دے فائدے

1. اعلیٰ معیار دا صاف پاݨی: اے نمکین پاݨی (سمندر دے پاݨی) کوں وی تقریباً 100% تک صاف کر سڳدی ہِے۔

2. گھٹ درجہ حرارت تے کم: اے سورج دی حرارت یا فیکٹری دے ویسٹ گرم پاݨی جیہے سستے ذرائع نال وی چل سڳدی ہِے، کیونکہ اُبلݨ دے درجہ حرارت تے پُڄݨ دی لوڑ نی ھوندی۔

3. گھٹ دباو تے کم: روایتی "رو" (RO) سسٹمز دے برعکس، اِیندے وِچ زیادہ دباو دی لوڑھ نی ہوندی۔

4. ویسٹ پاݨی دا استعمال: اے اُچے درجہ حرارت دے فضلہ پاݨی کوں وی صاف کر کے اُوندا دوبارہ استعمال ممکن بݨا سڳدی ہِے۔

## نقصان یا چنوتیاں

1. جھِلّی دا بھرݨ (Wetting): جے جھِلّی خراب تھی ونڄے یا اُوندا مسام بھریج ونڄے تاں کِچرا پاݨی وی پار تھی تے صاف پاݨی کوں خراب کر ݙیسی۔

2. جھِلّی دا گدلا تھیوݨ (Fouling): پاݨی وِچ موجود مٹی، حیاتیاتی مادہ یا کیمیائی ذرّے جھِلّی دے مسام بند کر ݙیندِن، جیہڑے اُونکوں صاف کرݨ دی لوڑ پوندی ہِے۔

3. توانائی دا استعمال: پاݨی کوں گرم رکھݨ کِیتے توانائی دی لوڑھ پوندی ہِے، اگرچہ اے روایتی تقطیر توں گھٹ ہِے۔

## اہم اصطلاحاں دے مطلب

·میمبرین = جھِلّی 

·ڈسٹیلیشن = تقطیر / پاݨی پاک کرݨ دا عمل

·فیڈ سولوشن = کِچرا پاݨی / جیہڑا پاݨی صاف کرݨا ہووے

·پرمئیٹ = صاف پاݨی / جیہڑا پاݨی حاصل تھیندا ہِے

·واپر / بخارات =  بھاپ

·ہائیڈروفوبک = پاݨی ناپسند کرݨ والی (جھِلّی)

·سالٹ ریجیکشن = نمک کوں روکݨ
## خلاصہ
میمبرین ڈسٹیلیشن ہک طاقتور ٹیکنالوجی ہِے، خاص طور تے اُتھاں جتھاں سستی حرارت (جیویں سولر انرجی) دستیاب ہووے تے صاف پاݨی دی قلت ہووے۔ اے سمندر دے پاݨی توں پاݨی گھِݨݨ، صنعتی فضلہ پاݨی کوں صاف کرݨ اَتے میڈیکل وِچ استعمال تھیوݨ والے پاݨی کوں خالص بناوݨ کِیتے ٻہوں مفید ثابت تھی سڳدی ہِے۔
## حوالے
آبی ڈیسیلینیشن

آبی ڈیسیلینیشن (Desalination) دا سادہ سرائیکی وچ مطلب ہے "نمکین پاݨی کوں مٹھا پاݨی بݨاوݨ دا عمل"۔
ایں ٹیکنالوجی دے ذریعے سَمُندر یا کہیں وی نمکین پاݨی اچوں نمک کڈھ کے اونکوں پیوݨ، واہݨ یا فصلاں کیتے ورتیجݨ والا صاف پاݨی تیار کیتا ویندے۔
اے عمل خاص طور تے اُنہاں علاقیاں کیتے ٻہوں مفید ہے جِتّھاں مٹھے پاݨی دی کمی ہے پر سمندر نزدیک ہے، جیویں کہ خلیجی مُلکاں (سعودی عرب، متحدہ عرب امارات) وچ۔ ایندے زیادہ مشہور طریقے اے ہن۔

1. روایتی اٻالݨ (Distillation): پاݨی کوں اٻال کے بھاپ بݨا کے ول اونکوں ٹھڈھا کر کے مٹھا پاݨی گھِدّا ویندے۔

2. ریورس اوسموسس (Reverse Osmosis - RO): اے ہک جدید طریقہ ہے۔ اِتّھوں نمکین پاݨی کوں زور نال اینجھے فلٹرز (چھَنَّی) دے ذریعے پاس کیتا ویندے جیہڑے نمک دے ذرّات کوں روک ݙیندن پر پاݨی دے مالیکیولز کوں گزار ݙیندن۔ اے طریقہ زیادہ توانائی بچیندے۔

**فائدے**
*مٹھے پاݨی دا ہک پکّا ذریعہ بݨدے۔
*سمندری کنڈے آلے شہراں کیتے پاݨی دی کمی پوری تھی سڳدی ہے۔

**نقصان**

*ایں عمل وچ بہوں زیادہ توانائی (بجلی) دی لوڑھ ہوندی ہے، جیہڑی مہنگی پوندی ہے۔
*ایندے بعد نمکین پاݨی دا کچرا (Brine) بݨدے جیہڑا سمندر دے ماحول کیتے نقصان دہ تھی سڳدے۔
*لاڳت زیادہ ہووݨ دے سبب ایں پاݨی دی قیمت وی عام پاݨی توں زیادہ ہوندی ہے۔

سادہ مثال: جیویں کہ اگر تساں ہک پیالی وچ نمک گھول کے اونکوں اُٻالو تے بھاپ کوں کہیں ݙوجھے برتن وچ ڳِھنّو، تاں او بھاپ جݙݨ ٹھڈھی تھی کے پاݨی بݨسی، او مٹھا (نمک توں پاک) ہوسی۔ آبی ڈیسیلینیشن وی ایندا وݙّا تے جدید روپ ہے۔
آبی ڈیسیلینیشن ہک اہم سائنس ہے جیہڑی دنیا دے ڳِھٹدے ہوئے مٹھے پاݨی دے ذخیریاں کوں وسائل فراہم کرݨ وچ مدد کریندی ہے۔

## آبی ڈیسیلینیشن دے طریقے

### ڈسٹیلیشن
*ملٹی اسٹیج فلیش ڈسٹیلیشن (ایم ایس ایف)
*ملٹیپل ایفیکٹ ڈسٹیلیشن (ایم ای ڈی)
*ویپر کمپریشن ڈیسیلینیشن (وی سی)
### آئن ایکسچینج
*آئن ایکسچینج واٹر ٹریٹمنٹ
### ممبرین فلٹریشن
*الیکٹروڈائیلائیسز ریورسل (ای ڈی آر) فلٹریشن
*ریورسں اوسموسس
*نینو فلٹریشن (این ایف)
*الٹرا فلٹریشن (یو ایف)
*میمبرین ڈسٹیلیشن (ایم ڈی)
*فارورڈ اوسموسس (ایف او)
### فریزنگ
*فریزنگ ڈیسیلینیشن
### جیوتھرمل
*جیوتھرمل آبی ڈیسیلینیشن
### شمسی ڈیسیلینیشن
*شمسی رطوبتی-رطوبت کش ڈیسیلینیشن(ایچ ڈی ایچ)
*ملٹیپل ایفیکٹ ہیومیڈیفیکیشن (ایم ای ایچ)
*سی واٹر گرین ہاؤس
### میتھین ہائیڈریٹ
*میتھین ہائیڈریٹ ڈیسیلینیشن
### آبی بحالی
*واٹر ریکلیمیشن
### سمندری لہراں دا طریقہ
*ویو پاورڈ ڈیسیلینیشن (VPD)

## حوالے
جیوتھرمل آبی ڈیسیلینیشن

جیوتھرمل آبی ڈیسیلینیشن ہک ایہجی ٹیکنالوجی ہے جیندے وِچ زمین دے اندرونی حرارت (Geothermal Energy) کوں استعمال کرکے کھارے یا نمکین پاݨی کوں صاف تے پیوݨ دے قابل بݨایا ویندے۔ ایں عمل وِچ زمین دے گرم پاݨی یا بھاپ کوں توانائی دے ماخذ دے طور تے استعمال کیتا ویندے تاکہ پاݨی دے نمک تے دیگر آلائشاں کوں الڳ کیتا ونڄ سڳے۔

## ایں ٹیکنالوجی دے کم کرݨ دا طریقہ کار

1. جیوتھرمل ریسورس: زمین دے اتے کنی سوراخ کرکے گرم پاݨی یا بھاپ کوں حاصل کیتا ویندے۔ اے گرمی عام طور تے زمین دے اتے آتش فشاں یا گرم پاݨی دے چشمیاں والے علاقیاں وِچ ٻہوں مِلدی ہے۔

2. حرارتی توانائی دا استعمال: ایں گرم پاݨی یا بھاپ کوں ڈیسیلینیشن پلانٹ وِچ منتقل کیتا ویندے۔ اتھاں اے حرارت سمندری پاݨی یا کھارے پاݨی کوں گرم کرݨ کیتے استعمال تھیندی ہے۔

3. ڈیسیلینیشن عمل: گرم تھیوݨ دے بعد پاݨی کوں مخصوص عملوں گزاریا ویندے۔ زیادہ تر معاملے وِچ "ملٹی-ایفیکٹ ڈسٹیلیشن" (MED) یا "ملٹی-اسٹیج فلیش ڈسٹیلیشن" (MSF) جیہے حرارتی ڈیسیلینیشن دے طریقے استعمال تھیندن۔ ایندے وِچ گرم پاݨی کوں ہک اوں chamber وِچ گھتا ویندے جتھاں اوندی وجہ توں کھارا پاݨی بخارات بݨ کت الڳ تھی ویندے تے صاف پاݨی دے طور تے جمع تھی ویندے۔

4. صاف پاݨی دا حصول: بخارات کوں ڄڈݨ ٹھڈھا کیتا ویندے تاں او مقطر (Distilled) پاݨی وِچ تبدیل تھی ویندے، جیہڑا پیوݨ تے استعمال کیتے صاف تے محفوظ ہوندے۔

## جیوتھرمل ڈیسیلینیشن دے فائدے

*صاف توانائی: اے قابل تجدید توانائی ہے جیندے وِچ کاربن ڈائی آکسائیڈ یا فضائی آلودگی دے اخراج ٻہوں گھٹ ہوندن۔
*توانائی دی بچت: چونکہ حرارت براہ راست زمین توں مِلدی ہے، اینکوں حاصل کرݨ کیتے ٻئی توانائی تے خرچہ گھٹ لڳدے۔
*مستقل توانائی: جیوتھرمل توانائی ہک مستقل ماخذ ہے، اے سورج یا ہوا دی طرح موسم تے منحصر نی ہوندی۔
*دوہرا فائدہ: جیوتھرمل پلانٹ نہ صرف صاف پاݨی مہیا کر سڳدے بلکہ بجلی وی پیدا کر سڳدے۔

## نقصانات

*مقام دی پابندی: اے ٹیکنالوجی صرف ایہجے علاقیاں وِچ ہی کامیاپ تے استعمال تھی سڳدی ہے جتھاں زمین دے اندر حرارت کافی مقدار وِچ دستیاب ہووے۔
*ابتدائی لاڳت: پلانٹ قائم کرݨ کیتے شروعاتی سرمایہ کاری (Initial Investment) ٻہوں زیادہ ہوندی ہے۔
*ماحولیاتی اثرات: زمین توں پاݨی کڈھݨ نال زمین دے اندر دباؤ وِچ تبدیلی تے کجھ معاملے وِچ زمین دے ہلݨ دا خطرہ وی تھی سڳدے۔
*کھارے پاݨی دی سپلائی: جے سمندر توں دوری تے ہووے تاں کھارے پاݨی دی سپلائی ہک مسئلہ بݨ سڳدی ہے۔

## سرائیکی خطے کیتے ممکنہ فائدے

سرائیکی خطہ، خاص کر کے ڈیرہ غازی خان تے ٻئے اتے دے علاقے، جیہڑے پاݨی دی قلت دا شکار ہن، اُنہاں کیتے جے جیوتھرمل وسائل دستیاب تھیون تاں اے ٹیکنالوجی ہک سنہری موقع ثابت تھی سڳدی ہے۔ ایندے نال نہ صرف پاݨی دے بحران کوں کنٹرول کرݨ وِچ مدد مِلسی بلکہ توانائی دے ذریعے ترقی دے نویں دروازے وی کُلیسن۔

## خلاصہ

جیوتھرمل آبی ڈیسیلینیشن ہک صاف، پائیدار تے توانائی دے لحاظ نال موثر طریقہ ہے تاکہ پاݨی دی قلت کوں دور کیتا ونڄ سڳے۔ البتہ، ایندے کیتے موزوں مقامات دا چُناؤ تے وݙی سرمایہ کاری دی لوڑھ ہوندی ہے۔ جیوتھرمل وسائل رکھݨ والے علاقیاں کیتے مستقبل وِچ پاݨی دی کمی پوری کرݨ کیتے ہک مضبوط حل ثابت تھی سڳدے۔

## حوالے