ہِک کُھلا خط

### سئیں صاحبزادہ یوسف طاہر ہوریں
السلام علیکم ! تہاݙی کتاب ’’کلیات صالح محمد صفوری مع ضمیمہ مائی صفوری تے علی حیدر‘‘ مل ڳئی ہے ۔ دیر نال جواب ݙیوݨ دی معذرت ۔ تُساں کتاب وچ جِہڑی محنت کیتی ہے اوندی قدر نہ کرݨ زیادتی ہے ۔ تُساں مائی صفوری بارے ٻہوں کُجھ لکھّے۔ صالح محمدصفوری سئیں دے کلام کوں کٹھا کرکے ہک علمی فریضہ انجام ݙتّے ۔ اِینویں اِی علی حیدر ملتانی بارے وی تہاݙی تخلیق جان دار ہے۔

تہاݙی اپݨی زبان بارے تہاݙی رائے اصلاح دے قابل ہے ۔ تُساں تعلیم لاہور وچ حاصل کیتی ہے ۔ تہوں اپݨی زبان کوں پنجابی آکھݨ اِچ دریغ نہیں کیتا ۔ جیکرایہ پنجابی ہوندی تاں ماہرین ایکوں لہندی ، اُبھیچڑی ، ملتانی نہ آہدے ۔ زباناں بارے قدیم فلاسفی وی سامھݨے رکھو تے نوِیں وی ۔ پنجابی ساݙے خطے دی زبان اِی کائنیں ۔ ماہرین لسان پنجابی کوں امبرسر دے نیڑے دی زبان ݙسے ۔ لہوری ، ماجھے دی بَولی ہے ۔ تہاݙی زبان ملتانی ہے ، لہندی ہے ، مائی صفوری ہووے یا علی حیدر سب دا تعلق ملتان نال رَیہ ڳے ۔ مِلخاں ، جائیذاتاں سب ملتان دے حاکماں ݙتّیاں ۔ اُنہاں تعلیم ملتان اِچ حاصل کیتی ۔ پیر تے اُستاد ملتان دے ، پر تُساں اُنہاں کوں شاعر پنجابی دے آہدو ۔ ذرا امبرسر کنوں عبدالحکیم دا فاصلہ تے عبدالحکیم کنوں ملتان دا فاصلہ ڳٹھیں مار کے ناپ گھنّو  ہا تاں پتہ لڳ ونجٖے ہا جو ملتان عبدالحکیم کنوں نیڑے ہے یا امبرسر ۔ ذرا صالح محمد صفوری دی زبان ݙیکھو چا:

سسّی پِچھوں بھنّی آوے سیّاں نال وہیراں

رنگن ، رنگ ݙیون ہِک جھٹ وچ کرکر سَے تقریراں

پنوں آکھے رنگن رنگنا ، کرناکسب امیراں

صالح عاشق چھوڑ کے شاہی راہندے حال فقیراں

(قصّہ سسّی پُنّوں ص137)

بَھنّی آوے ، سیّاں ، وہیراں ، جَھٹ وچ ، کسب ، حال فقیراں ، سَے ، ذرا اِنہاں لفظاں اُتّے غور کرو۔ ایہ خالص ملتانی لہجہ ہے یا کوئناں ۔ پر تُساں تاں پنجابیاں دے ہتھّیں وِکّے ہوئے ہو۔ اوہ پنجابی جہڑے پنجابی زبان کنوں ودھ سیاسی قبضہ گیری اُتّے یقین رکھدِن ۔ تُساں جیہیں سادے لوکاں ساݙے کیتے مشکلاں پیدا کیتن تے اپݨی زبان سرائیکی کوں پنجابیاں دی جھولی اِچ ونجٖ سَٹّے وے ۔ تہوں بعضے بغض بھرے پنجابی دانشور خواجہ غلام فرید دی زبان اُتے وی ݙاکا مارن لڳ ڳن۔

تُساں علی حیدر ملتانی دے ناں نالوں ’’ملتانی‘‘ دا لاحقہ وی کٹ سَٹّے ۔ اوہ علی حیدر جیکوں اپݨے ناں اُتّے ماݨ ہا اڄ خالی علی حیدر تھی کے پِچھاݨ تے سُنجٖاݨ کنوں محروم تھی ڳے۔ غالب کوں خالی اسد اللہ آکھݨ ، غالب دی سُنجٖاݨ مُکاوݨ آلی ڳالھ ہے ۔ مولانا حسرت موہانی کوں خالی مولانا حسرت آکھݨ ادبی بے ایمانی ہے ۔اِینویں تُساں وی علی حیدر ملتانی کوں خالی علی حیدر آکھ ادبی بددیانتی کیتی ہے۔

تُساں مائی صفوری کوں علی حیدر ملتانی کنوں وݙی عابدہ زاہدہ آکھ کے علی حیدر دے مقام کوں گھٹاوݨ دی شعوری کوشت کیتی ہے ۔ ایہ وہ کُئی اچھی تحقیق کوئنیں۔ تُساں ڈاکٹر شوکت علی قمر دی تحقیق دیاں خامیاں کڈھ کے انہاں دی تحقیق کوں یکسر غلط ثابت کرݨ دی کوشت کیتی ہے ۔ تحقیق کݙانہیں حرفِ آخر نِھیں ہوندی ۔ نویں ڳول پھول تحقیق کوں نویں پُکھ عطا کریندی ہے ۔ تُساں نوِیں تحقیق کرکے جو کُجھ لکھّے اوہ اپݨی جاء ٹھیک ہے لیکن اُنہاں دا ڈاکٹریٹ دا تھیسز ، کیا تہاݙی تحقیق نال کم تر تھی ویسی یا اُنہاں دی بجائے تہاکوں ڈاکٹریٹ دی ڈِگری ݙے ݙتی ویسی ۔ معلوم تھیندے تُساں کئیں ٻئے دی انڳل لڳ کے ڈاکٹر شوکت علی قمر کوں تلے ڈہاوݨ دی کوشت کیتی ہے ۔ کئیں دی تحقیق کوں رد کرݨ دی ایہ زبان نِھیں ہوندی جہڑی تُساں استعمال کیتی ہے۔ ذرا اپݨے لکھے ہوئے ایہ فقرے ملاحظہ کرو:

(iمیری جاپے اوہناں بڑی کاہلی نال اپنے تحقیقی مقالے دا رپھڑ نبیڑیا ہے تے تحقیق تلاش دا ذمے دا اِی نال حق ادا نہیں کیتا (ص:153)

(iiقمر صاحب ایس ساگر دے من تارے ہِن(ص:154)

(iiiڈاکٹر شوکت علی قمر دے مقالے وچ بُھلاّں تے غلطیاں بارے وکھری کتاب لکھّݨ دی لوڑ ہے(ص:156)

صاحبزادہ صاحب ! تہاݙی تحقیق قابلِ قدر ، پر ڳالھ تاں تحقیقی انداز نال کرو ۔ عامیانہ اندازِ تحقیق اختیار نہ کرو۔ کاوڑ نہ کرو ، غصّہ نہ کھادو ۔ میں تہاݙی محنت دی قدر کریناں ، پر طرزِ تحریر نال اختلافات کریناں۔

تہاݙی کتاب دی زبان اُتّے میکوں شدید اعتراض ہے ۔ تُساں جِہڑی زبان ورتی ہے اوہ تہاݙی ماء ٻوی کوئنیں ۔ اوہ پنجابی زبان ہے ۔ تُساں کم از کم عبدالحکیم دے علاقے دی، مائی صفوری دی ، صالح محمد صفوری دی ، علی حیدر ملتانی دی زبان تاں ورتو ہا ۔ میں تہاݙی ڳالھ مہاڑ جِہڑی زبان اِچ تہاݙے مونہوں سُݨی ہے اپݨی لکھتاں کوں اُوں ہی زبان اِچ گھن آئو ۔ اہِل لاہور تے پنجابی قبضہ گیراں دی زبان کوں اپݨے اظہار دا ذریعہ نہ بݨائو ۔ تہاݙا اپݨاں لہجہ ٻہوں سوہݨاں ہے ۔ اِیہو اصلی زبان ہے ۔ ایہ قدیم ملتانی تے اجٖوکی سرائیکی داہک سوہݨاں رنگ ہے۔

تاریخ اِچ موجود قدیم ملتانی اِی اَڄ دی سرائیکی زبان ہے ۔ اوں ویلے دی زبان جݙاں نہ پنجاب ہا نہ پنجابی ہئی ۔ صرف سندھ وادی ہئی ۔ اُوں ویلے تہاݙا علاقہ جنگلی تے بیابان ہا ۔ اَساں پنجاب دی قبضہ گیر زبان توں چُھٹکارا پاوݨ دی تردل کریندے پئے ہیں اَتے تہاݙے جیہیں اَݨ جٖاݨ ادیب پنجابیاں دے آلہء کار ہِن۔

میݙیاں کَوڑیاں ڳالھیں اُتّے ٹھڈّے دِل نال غور کرو ، غصّہ نہ کرو ، کاوڑ نہ کرو ، آپ کوں آپݨے علاقے نال نتھی کرو ، پنجابیاں دی وکالت نہ کرو نہ اُنہاں دے ہتھ دی ݙوئی بݨو۔

میکوں اُمید ہے جو اڳلے چھاپے وچ تُساں اپݨی زبان استعمال کرکے اپݨی زبان دا حق ادا کریسو۔

آخر وچ میں تہاکوں ہک علمی موضوع اُتّے لکھݨ تے مبارک باد پیش کریناں۔

تہاݙا مخلص     

شوکت مغل     

21؍ اگست 2011ء

## '''حوالہ'''
کتاب: بُشکا، مصنف : شوکت مغل ، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ، ملتان