ڈاکٹر مہر عبدالحق دا لسانی نظریہ

### (اشارات)
1۔                  وادیٔ سندھ وچ عربی ، فارسی ، بلوچی ، ترک وغیرہ زباناں دے گُھلݨ مِلݨ نال جہڑی نویں زبان پیدا تھئی ہئی او ایہا زبان ہئی جیکوں اساں ملتانی (سرائیکی) آہدے ہیں۔

2۔                صوبہ ملتان ملک سندھ دا ہک ترقی یافتہ صوبہ ریہے ۔111ھ وچ آزاد تے خود مختار ملک بݨیئے تے اِتھوں دا تمدن ہندو مسلم اتحاد دی ہک بے نظیر مثال ہئی۔

3۔                ایہ نویں زبان جہڑی جو وادیٔ سندھ دے شالی تے ترقی یافتہ حصّے وچ تیار تھئی اِتھوں ٹُر تے 1025ء وچ لاہور پہنچی ، ایں کنوں پہلے دے لاہوری زبان دے نمونے وی ایہا ڳالھ آہدن۔

4۔                پنجاب وچ ایں نویں زبان اُتے پنجابی اثر کیتا ، تے ایہ ایں طرح دو آتشہ تھی ڳئی۔

5۔                ایہ دوآتشہ زبان دلی پہنچی تاں اِتھوں دیاں زباناں ایندے اُتے اثرات سٹیے اَتے ایہ انھاں وچ رَل مِل ڳئی۔

پر ایکوں کوئی مِلواں زبان نھیں آکھیا ونڄ سڳدا ۔ ایہ ہک مستقل زبان ہے ، ایکوں محض اول درجے دیاں ترقی والیاں زباناں وچوں ڳݨیا ونڄے ۔ البتہ ایہ ہک مخلوط زبان ضرور ہے ۔ تے مخلوط ہووݨ کوئی عیب دی ڳالھ کائنی ۔ دنیا دی کوئی زبان خالص رہ ونڄݨ دا دعویٰ نھیں کر سڳدی ، معیاری زبان ݙوجھیاں زباناں کنوں لفظ تے ترکیباں گھندی ہے ۔ انہاں کوں جذب کر گھندی ہے ، غیر لچکدار تے سخت قسم دے اصولاں والی زبان کݙاہیں ترقی نھیں کر سڳدی ۔ ٻنھاں زباناں نال رَل مِل ونڄݨ ایں زبان دے خمیر وچ ہے۔

ڈاکٹرمولوی عبدالحق (خطبات حصّہ دوم) وچ مخلوط زبان دی تعریف ایں کریندن۔ ’’مخلوط زبان کنوں مُراد او زبان ہوندی ہے جہڑی ݙوں زباناں دے آپس وچ گھل مِل ونڄݨ نال ہک ایجھی نویں شکل اختیار کر گھنے اَتے اوندا اطلاق اُنھاں ݙوہائیں زباناں وچوں کہیں اُتے وی نہ تھی سڳے ، جنھاں کنوں مل تے او بݨی ہے ۔ ایویں جیویں جو کوئی کیمیائی عمل کہیں ݙوں شئیں اُتے کیتا ونڄے تے او پگھر تے گُھل مِل تے ہک نویں تے تریجھی شکل اختیار کر گھنے۔ (ترجمہ)

فارسی اِڈے سندھ وچ آ تے خود کہیں ٻئی زبان وچ گُم نھیں تھی ڳئی بلکہ بالخصوص ملتانی (سرائیکی) کوں متاثر کیتے ، مطلب ایہ تھیا جو صوبہ ملتان دی مقامی ٻولی عربی زدہ فارسی نال مخلوط تھی تے ہک نویں زبان دی شکل اختیار کر گھدا جہڑی جو کجھ عرصے دے بعد ملتانی زبان سݙیجݨ پئے ڳئی۔

ملتانی(سرائیکی) زبان ہند مسلم اتحاد دی سب توں پہلی یادگار زبان ہے ، اَتے ایں لحاظوں قابل التفات وی ہے کہ ایہ اپݨے وطن کنوں ٹُر تے لاہور اَتے وَل لاہور توں دلّی پُڄدی ہے۔ لاہور پہنچ تے ایں پنجاب دی زبان کوں اَپݨے رنگ وچ رنگ چھوڑیا ۔ پر جݙاں اِتھوں دلّی اَتے اوندے آسو ں پاسوں ونڄ پُنّی تاں ول خود اِتھوں دیاں زباناں دے سانچے وچ ڈھل تے رہ ڳئی ، اَتے اُردو سݙویجݨ لڳ پئی ، چنانچہ دہلوی اُردو اَتے دکنی اُردو دا پنجابی دی نسبت ملتانی (سرائیکی) نال زیادہ قرب (سکوَت) اَتے اشتراک ایں نظریے کوں قطعی طور تے ثابت کر ݙیندے۔

تاریخی حوالے نال ایہ ملتانی یا نویں زبان جہڑی جو صوبہ ملتان تے وادیٔ سندھ وچ 111ھ کنوں تیار تھیندی پئی ہئی ۔588ء وچ لاہور پُنّی ، تے وَل 720ھ تے 817ھ دے درمیانی عرصے وچ دلّی والے پاسے لنگھ ڳئی۔

ڈاکٹر مہر عبدالحق ایں سلسلے وچ حافظ محمود شیرانی دے نظریے نال اختلاف کریندن ، شیرانی مرحوم دا نظریہ ایہ ہا جو عرباں دے بعد شمال والے پاسے مسلمان حملہ آوراں سب توں پہلے پنجاب کوں آپݨاں مرکز بݨایا ، ایں ڳالھوں اُردو زبان دا پہلا پینگھا پنجاب وچ ہووݨاں چاہیدا ہے ، اَتے ایہا کجھ شیرانی مرحوم دی تحقیق ہے۔

ڈاکٹر مہر عبدالحق آہدن جو اساکوں ایں نظریے نال اختلاف وی ہے تے اتفاق وی ، اختلاف ایں ڳالھ تے جو انھاں عرباں دے بعد شمال والے پاسوں مسلمان حملہ آوراں سب کنوں پہلے ترائے ، سوا ترائے سو سال دی تاریخ کوں کجھ وی نِسُو سمجھیا ، حالانکہ ایہ او دور ہے جݙاں وادیٔ سندھ وچ عرباں ، سِندھیاں دے رَلّݨ مِلݨ اُتے ہک نویں زبان وجود وچ آ ڳئی ہئی۔

اَتے اتفاق ایں ڳالھ نال ہے جہڑی انھاں اپݨے مقالے دے تاریخی تے لسانی پہلوآں تے بحث کریندیں ہوئیں بیان فرمائی ہے ۔ سچی ڳالھ تاں ایہا کجھ ہے جو اُردو نہ تاں کہیں زبان دی وِڳڑی ہوئی شکل ہے ، تے نہ کہیں زبان دی پیدا کیتی ہوئی ہے ایندے وچ جدید ہند آریائی زباناں وچوں تقریباً ہر ہک زبان دیاں خصوصیتاں پاتیاں ویندن ، اَتے ایہا وجہ ہے جو ہر شخص ایں زبان کوں اپݨی زبان سمجھدے۔

ڈاکٹر مہر عبدالحق آہدن جو اساں حقیقت بیان کیتی ہے ، اَتے عصبیت یا غُلو کنوں کم نھیں گھدا ، نہ اُردو زبان دی شان کوں گھٹائے تے نہ سرائیکی (ملتانی) ا�‹ی عزت تے وقار ودھاوݨ دی فضول کوشش کیتی ہے۔

غیر جانبداری دی ایہا ڳالھ ہے جو ملتانی (سرائیکی) زبان جدید زباناں وچوں ساریاں کنوں قدیم زبان ہے ، اَتے ہک مستقل حیثیت دی زبان ہے ، اَتے اُردو نال ایندا تعلق اصول تے قواعد دے لحاظ نال اَتے تقدیم تے تاخیر دے لحاظ نال ٻہوں گھاٹا سانگا ہے جہڑا کہیں صورت وی نظر انداز نھیں کیتا ونڄ سڳدا۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی لسانیات۔ مصنف: دلشادؔ کلانچوی. ترتیب و پیشکش: ظہور احمد دھریجہ.چھاپہ خانہ جھوک پبلشرزملتان 2019ء