نویں دھرتی پُراݨے گیت

## رام لعل
سائیں داس شامی چھی وَڄے تھکا تُرٹا تے مونجھا ماندا گھر وَلیا۔ سائیکل ویہڑے وچ کندھ نال لا تے اندر ڳیا ۔ ورانڈے وچ اوندی اَدھ کھڑ ذال منجھی اُتے بیٹھی اڳوں ٻہوں سارے گھونگھلوں رکھ تے ہک وݙی پتیلی وچ کپ کپ گھتیندی ویندی ہئی ۔ اپݨے پَئے کوں ݙیکھ تے پہلوں تاں او کِھل پئی ۔ وَت اوندی نَراض شکل ݙیکھ تے حیران رہ ڳئی۔ آکھیُس ’’خیر تاں ہے؟‘‘ ۔ سائیں داس ہک لمبی ’’ہُوں‘‘ آکھ تے ٹائی دی ڳنڈھ کُھلیندا ،سدھا کمرے وچ وَڑ ڳیا ۔ کوٹ پینٹ دی جاہ ہک رنکلا منجھلا ٻدھ گھدوس تے اَرام کُرسی وچ دھنس تے ٻہہ ڳیا ۔ کم کار توں واندی تھی ۔ ذال وی اندر آ ڳئی۔ گھونگھلوں دی پتیلی تے چُھری وی نال گھن آئی ۔ ’’ݙیندے نِوّے جو کیا ڳالھ اے؟‘‘۔ ’’کوئی نوّیں ڳالھ تھوڑی اے مَچھلی لوک ‘‘ ۔ اوں ہک ٹھوڑا ساہ گھن تے پُراݨی چھت کوں ݙیدھے ہوئے آکھیُس ۔پُراݨی سِوی لڳی لکڑی دیاں کڑیاں چھت دے بار کنّے نِودّیاں پِن ۔ کئیں ویلے وی ڈھہہ سڳدیاں ہن۔ کمرے دے وِچالے والی کندھ وچ سنگ مَر مَر دا ہک پتھر لڳیا ہا ۔ جئیں اُتے کالے کالے اکھراں وچ لکھیا ہئی ۔ ’’اللہ اکبر‘‘ ۔ ’’اَحٖ وَت کلیم دے دفتر دی مٹی دُھوڑ چھنڑیندا ریہاں ۔ دفتروں اَدھی چُھٹی گھن ڳیا ہَم۔ اُتھاں چار گھنٹے لڳ ڳئین، ’’وَت! کیا ملیا ۔ گھر دی مرمتی کیتے‘‘۔ ’’مِٹی تے سواہ آہدے ہَن ہک ہفتے بعد آئو ‘‘۔ ’’ݙسایا نِوّے اُنہاں کوں ، سیالے دیاں جھڑیاں لڳ ڳئیاں تاں گھر ڈھہہ ویسی‘‘۔ ’’اندھیر اے اندھیر نِرا ۔ کجھ مِلݨ دی آس ہووے ہا تاں اپݨا وی کجھ تھولا ٻہوں سامان ویچ سٹوں ہا‘‘ ۔ دفتراں دی ڳالھیں دا کیا بھروسہ مِلدے مِلدے ݙو سال تاں لڳ ویسن ۔ ’’اوندی ذال پئے کول پلنگ تے ٻہہ ڳئی تے ہولی ہولی آکھیُس ’’اَحٖ او ٹھاکر داس تے اوندی ذال ݙوہیں آئے ہَن ۔ پُتر دے پرنیوے دا کانڈھا ڈیوݨ‘‘۔ ’’اچھا‘‘ ۔ ’’ہا ۔ تساں تاں ہاوے نہ‘‘ ۔ میں کجھ وی آکھݨ ، سُݨݨ چنگا نی سمجھیا ۔ کارڈ گھن تے رکھ گھدے ۔ پتہ نی کتھاں رکھ چھوڑیم ۔ اُوں سَر لا کوں اُچی اَواز نال سݙیا ۔ ’’سَرلا او سَرلا‘‘۔ ذرّی دوروں ہک مِٹھا جیہاں جواب آیا ۔ ’’جی جی آندی پئی آں‘‘۔ تے پیراں وچ ربڑ سول سلپراں کوں پائی وچ ہک سوہݨی سوڈھی چھوہِر کمرے وچ وڑی ۔

اُوں اپݨے پیّو کوں بیٹھا ݙٹھا تاں کِھلدی ہوئی اوندے کول ڳئی ۔ کرسی دی کنڈ تے پیّو دے کپڑے لَتھے ݙٹھونس تاں اُنہاں کوں دُھرک تے چا گھدا تے ہینگر تے لا تے کندھ نال لڑکایُس ۔ ماء کوں آکھیُس ’’ݙس امّاں کیا کم اے؟‘‘۔ ’’پُتر اوکارڈ کتھاں ہے ۔ تر لوک دے پرنیوے آلا ۔جیڑھے اوندے ماء پیو اَحٖ ݙوپہراں ویلے ݙے ڳئے ہَن ؟ ‘‘ ۔ ’’ایہ پیّا اے‘‘ ۔ کندھ نال ہک تصویر دے پچھوں رکھیا ہک وݙا لفافہ کڈھ تے گھن آئی ۔ سائیں داس کجھ لحظے تئیں چُپ چپیتے کارڈ پڑھݨ وچ لڳا ریہا ۔ اوندی ذال ہک گھنگھلوں کوں ہولے ہولے چھلیندی ہوئی ٻولی ۔ ’’کیا سوچے وے ۔ شادی تے ویسو؟‘‘۔ ’’سچ پُچھیں تاں دِل نئیں منیندا۔ انہاں ساݙے نال جہڑیا سلوک کیتا اے ۔ اوکوں ݙیکھاں تاں ایہ کارڈ گھنݨاں وی ناہی‘‘۔ ایہ آکھ تے سائیں داس اپݨے چِٹے رتّے منہ متھے کوں ݙوہاں ہتھاں نال رڳڑیا ۔ وَت اپݨی میندھی نال رنگیاں مُچھاں تے ہتھ پھیرُس ۔ وَت اوں کھاݙی کوں کھنیا ۔ اوندے نک ، ناساں تے ہونٹاں کولوں اوندی اندر دی نراضگی ظاہر تھیندی پئی ہئی ۔ کجھ لحظے بعد اونویں ہونگݨ لا وچ ٻولیا ۔ ’’ایں گھر دا قصّہ سُݨو ۔ اساݙی الاٹمنٹ کینسل کراوݨ وچ ٹھاکر داس کِتی زور ماریا اے ۔ ٻہوں کوشش کیتی اُوں پَر بے سَتھا تھئے ۔ اوں ساݙے نال ایویں دُشمناں آلا سلوک نہ رکھیا ہووے ہا تاں اَحٖ اساں ہک ٻئے دے کِتلے نیڑے ہوندے ۔ یاد ہیوی تُوں ہک واری میکوں اپݨی سرلا تے تر لوک دی ڳالھ کیتی ہاوی؟‘‘۔ سَرلا اپݨاناں سُݨ تے ٻاہر نکل ڳئی ۔ سِر نوا تے ۔ وَت  اوندے ربڑسول لال سلیپراں وچوں پہلوں وانگوں مِٹھی اَواز نہ آئی ۔ او جھریندی ہک وٹھی چال ہئی بس‘‘۔ ’’ہا۔ اے تاں اوں ویلے دی ڳالھ اے جݙاں رام دیواں راتی ݙینہاں میݙے گھر وڑی رَہندی ہئی ۔جݙاں ݙیکھو کوئی نہ کوئی کم گھن آندی ہئی ۔ بھیݨ ایہ ڳالھ اے ۔ بھیݨ او ڳالھ اے ۔ اوکوں سوئی وچ دھاڳہ پووݨا ہووے ہا تاں وی میݙی صلاح بِنا کجھ ناہی کریندی ۔ دُھرکدی دُھرکدی وِچلی کندھ ٹپ تے آ ویندی ہئی ۔ ہُݨ اوہو گوانڈھ اے ۔ اوہو رام دلواں تے میں وی اوہو ہاں پروچالے آلی کندھ اُچی تھی ڳئی اے ۔ مہینہ مہینہ لنگھ ویندے ہک ݙوجھے دی شکل ݙٹھے ۔ اُنہاں حضرت گنج وچ ہئی کیا کھرل گھدی ۔ دماغ وی اَسمان تے چڑھ ڳیا ہنیں۔‘‘ ۔ ایہ آکھدیاں سائیں داس دی ذال اُٻالھ وچ گھنگھلواں دیاں کئی ݙلیاں بے خیالی وچ کپ چھوڑیاں۔ سائیں داس آکھیا ’’روپیہ پیسہ محبت دا دشمن ہوندے ۔ بھلی لوک روپیہ مِلݨ تے تاں سب سکوّت بُھل ویندے ۔ ہِکو ماء پیّو دے ڄائے ہک ݙوجھے دے ویری تھی ویندن ۔ ساݙا تاں ٻس ہک شاہر دا ڳانڈھا اے ۔ پاکستان توں لݙ کراہیں اِتھاں آیوسے تاں رَبّوں سَوبّوں گوانڈھی تھی ڳیوسے ۔ پَر اساں وی کیݙے عجیب ہسے ۔ ایں شاہر دی کئی لکھ آبادی وچوں مَسیں تریہہ چالہی گھر ہوسن ۔ وَت وی آپت وچ ناں مِل تے ٻاہندے ہیں ۔ ہک ݙوجھے نال ناں دی ہمدردی وی کائنی۔ایہ آکھ تے سائیں داس دی ذال ہک انڳل نال کن کوں زور زور نال کھنݨ لڳ ڳئی۔

ترسّلا تھیوس تاں کن وچ پاتا ہویا جھمکا لہا گھدوس تے کن کوں ہولے ہولے ملݨ لڳی ۔ اوندے کناں وچ کِتی کِتی چھینک ہَن ۔ کئیں سوکھے ویلے اوندے ایہو کن ٻہوں ساریاں سونے دیاں والیاں دے بار تلے پُھلاں توں لݙی ٹینٹی وانگر نوّے راہندے ہَن ۔ ہُݨ تاں او وقت نال سمجھوتہ کر تے ہک ہک والی پانوݨ لڳی ہئی۔ اوندے پئے کوئی ولدی نہ ݙتی تے اَکھیاں بند کرکے اَرام کُرسی دی ترکل نال سِر ٹکا تے سُچیندا رہ ڳیا تے اُوں وی چھٻی وچ سارے گھنگھلوں گھت تے ٻاہروں ویندے ویندے آکھیُس۔ ’’روٹی پکاواں؟ ۔ پریتم تے اشوک وی آندے ہوسن‘‘ ۔ کتھاں ڳئے ہن؟ ۔۔ ’’کتھائیں یاراں دوستاں نال گپّاں پئے مریندے ہوسن‘‘۔ او ٻاہر ڳئی ۔ سائیں داس سوچیں پیا ریہا ۔ ٹھاکر داس نال اپݨے ورتاوے تے غور کریندا ریہا ۔ کِتلے سال اُنہاں ایں شاہر وچ لنگھائے ۔ وقت پَرلا تے اُݙ ڳئے ۔ جئیں ویلے آئے ہَن تاں دھیاں پُتر نِکے نِکے ہِن ۔ اَحٖ وݙے تھی کراہیں پَرنیجݨ دی عمر کوں پُڄ ڳئیں ۔ ٹھاکر داس پُتر دی جنج گھن ترائے سو میل دور ہک ݙوجھے شاہر ویسی ۔ سیالے دی رُت تے ونڄݨ آوݨ دے بھوگ تے مہاگ ۔ ہُوں ۔ لیکھاں سنجوکاں دی ڳالھ اے ۔ اوکوں اچݨ چیت کجھ اَوازاں سُݨائی ݙتیاں ۔ ٻولݨ تے آوݨ ونڄݨ دیاں اَکھیں کھولیونس ۔ سِر پَرنا تے ݙٹھوس ۔ ویہڑے وچ کجھ چھوہریں اوندی ذال نال پیاں اَلیندن ۔ او ڳئیاں تاں اوندیاں ذال آ تے ݙسایا ۔ ’’ٹھاکر دیاں دھیریں آئیاں ہَن ۔ اَحٖ راتیں اُنہاں دا جگراتا اے گانوݨ وڄاوݨ تھیسی ۔ میݙے تاں جوڑاں وچ درد اے ۔ صاف آکھیُم میں نہ آ سڳدی ۔ سَرلا کوں بھیج ݙیساں ۔ ایہہ آکھ تے او بورچی خانے وچ وڑ ڳئی ۔ سائیں داس وَت سوچاں وچ پئے ڳیا ۔ سَرلا آندے سال ایم اے کر گھنسی تے اوکوں پراویڈنٹ منڈ وچوں قرضہ چاوݨا پوسی ۔ کلیم دا روپیہ ، کیا پتہ کݙاں مِلسی ۔ دھی دے ہتھ پیلے کرݨے ہوسن ۔ بھگوان کوں منظور ہویا ۔ تاں ایہ گھر کلیماں وچ مل ویسی ۔ چار وݙے وݙے کمرے ہن۔ وݙا ویہڑا اے ۔ شودے کئیں مسلمان دا ہے ۔ او وی کئیں ہندو دے مکان وچ پاکستان وچ اپݨی پَت سنبھالی بیٹھا ہوسی ۔ اوکوں وی کجھ ݙکھاں ویہڑیا ہوسی ۔ اپݨیاں تے پرایاں دے ۔ او وی لوکاں دے بدلدے ورتاوے دا گلہ کریندا ہوسی ۔ سینکڑاں سال دے ٹِکاݨیاں کنوں بندے نکھڑ نکھڑ تے کتھاں کتھاں ݙکھ پئے بھڳیندے ہوسن۔ پَر سارے ݙینہہ ہکو جئے نئیں راہندے ۔ مصیبتاں بدلاں وانگوں حیاتی تے چھاویندین ۔ بدل گجدن ، وسدن وَت خالی تھی تے اُݙویندن ۔ اَسمان صاف تھی ویندے ۔ وَت دُھپ آ ویندی اے ۔ سائیں داس اَکھیّں بند کیتے کھول پیا ۔ ہک خیالی ترسّلا جیّاں محسوس کیتس ۔ اَکھیں اَدھ پچدیاں کھول سامݨے دی کندھ تے ’’اللہ اکبر‘‘ کُھدے ہوئے کوں ݙٹھس ۔ ݙیہدا رہ ڳیا ۔ کالے اکھّر اُبھر تے اوندے کول آ ڳئے ۔ اوندی اَکھیاں دے اُکا سامݨے ۔ وَت او ہک ݙوجھے وچ گھلݨ مِلݨ لڳے ۔ سارے اکھر مِل تے ہک لمبی کھڑائی ، وَل لیک بݨ ڳئے ۔ بھوئیں کنوں اُٹھی تے پوریاں اَکھیں کھول گھدیاں ۔ ہنجوں پونجھ گھدے ۔ سِر چا تے ݙٹھوس۔ اوندے ݙوہیں پُتر آندے پئے ہن ۔ سوہݨے منہ متھے ، اُچے لمبے قد تے متھے تے ونگرے وال گھتی ۔ چوڑیاں پانچیاں آلیاں پتلوناں وچ ہتھ پا سِدھے تھئے ۔ اُنہاں دے پچھوں سرلا وی آندی پئی ہئی ۔ اپݨے بھرانواں وانگوں لمبی تے پتلی ۔ سونے سنویں والاں دی ہک موٹی جئی گُت کوں وَلا وَلا کھلیندی تے گُندھیندی ۔ پتا جی ! اساں تر لوک دی جنج تے ویسوں‘‘۔ پتا جی ! اسّاں ضرور ویسوں ۔ او ٻہوں زور پیا ݙیندے ۔ نئیں تاں نراض تھی ویسن ۔ سَرلا بھرانواں دے پچھوں نکل تے پیو دے کول ٻہہ ڳئی ۔ کُرسی دی ٻانہہ تے نالے سائیں داس دے کُرتے دے بٹن بند کریندیں ٻولی ۔ ’’پتا جی ! میں وی ویساں ۔ پُشپا میکوں نال گھدے بناء نہ منیسی ۔ تہاکوں پتہ اے ۔ او میݙی کلاس فیلو اے تے پکی سنگتاݨی ہے‘‘۔ سائیں داس ساریاں کوں حریان تھی ݙٹھا تے اُچی اَواز وچ ذال کوں سُݨویندے آکھیُس ۔ سُݨ گھن ایہ سارے برأت نال ویسن جیویں او لوک انہاں کوں نال لائے بناء ویسن ای ناں‘‘۔ اوندی ذال بورچی خانے وچوں ولدی ݙتی ۔ جنج پرائی احمق نچے ۔ انہاں دا دماغ خراب تھی ڳئے۔ آپ اِی سمجھائو‘‘۔ نئیں پتا جی ! اساں ضرور ویسوں ۔ ایں ڳالھوں میڑٹھ وی ݙیکھ گھنسوں۔ اُتھاں اساں کݙاہیں نئیں ڳئے ‘‘۔ ’’اوئے جے سیر سپاٹا کرݨا ہیوے تاں کئیں ٻئی ڳالھوں اُتھاں ونڄو۔ ہُنالے دیاں چھٹیاں وچ ‘‘۔ ’’نئیں پتا جی ! پلیز! ۔ میݙیاں ساریاں سنگتاݨیاں پیاں ویندیاں ہن۔‘‘ ۔ اچھا اچھا ! اِتھوں ونڄو ۔ سِر تے نہ چڑھو ۔ سوچݨ ݙیو۔ ٻہوں ݙیہاڑے پئے ہِن ‘‘۔ کتھاں پئے ہن ٻہوں ݙیہاڑے ۔ تُّاں وی کمال کریندے او ۔ پرسوں جنج ونڄݨی اے ۔ ترکالاں دی گاݙی وچ‘‘۔ پَر پُتر ! اُنہاں نال ساݙے ڳانڈھے ایݙے چنگے نئیں جو تُساں سارے دے سارے ونڄو ۔ ٻس ہک ڄݨاں لڳا ونڄے ۔ کوئی وی‘‘۔ تریہاں ٻالاں دے مونہاں تے مونجھ کھنڈ ڳئی ۔ کھاوݨ ویلے وی ٻوتھ سُڄا تے بیٹھے ہَنش ۔ ٻہوں مندے ہانہہ نال روٹی کھادیونیں ۔ کندھ دے پاروں چھوہریں دے ڈھولک وڄاوݨ تے ڳاوݨ دی اَواز آوݨ لڳی ۔ او سارے اپݨے ماء پیو دے منہ ݙیکھݨ لڳے ۔ کوئی چھوہر ٻہوں مِٹھی اَواز وچ ڳاندی پئی ہئی۔ ’’من ڈولے میݙا تن ڈولے ، میݙے دل دا ڳیا قرار وے‘‘۔ ٻالاں کوں ماء پیو دیاں اَکھیّاں وچوں اُمید دی کوئی جھلک نہ ݙسی تاں ہک ݙوجھے کوں ٻجھیاں ٻجھیاں نظراں نال ݙیکھݨ لڳے ۔ سَرلا کوں تاں ایہ سوچ تے روٹی دا گرانہہ نڳلݨ اوکھا تھی ڳیا جو جگراتے وچ ونڄݨ ݙیسن کہ ناں۔ پَر اوندی ماء اچݨ چیت ایہ آکھ اوندی مونجھ کوں خُشی وچ بدل ݙتا ۔ ٹُکر کھا تے ۔ تھولی دیر کیتے تھی آئوو‘‘۔ اوں کھاوݨ اوں ویلے مُکایا ۔ اُٻالہے پاݨی دے ݙو گھٹ پیتے ۔ سلیپریں کوں پیریں پیندی ہکو ٻلہانگ وچ ٻاہر نکل ڳئی ۔ پریتم تے اشوک وی ٻاہرونڄݨ لڳے تاں سائیں داس پُچھیا ۔ ’’کتھاں ویندے پئے او؟‘‘۔

جواب ݙتُس۔ ہُݨیں آندے ہئیں پتا جی! ذرّی تر لوک کولوں ویندے ہیں ۔ اُتھاں ساݙے سنگتی آئے ہِن‘‘۔ سائیں داس تازہ حُقہ بھر تے کمرے ونڄ ٻیٹھا۔ ݙینہہ دا اخبار سامݨے رکھ گھدُوس۔ اخبار دا ہک اَدھ صفحہ او روزانہ رات کوں پڑھدا ہئی ۔ اوندی ذال بورچی خانے دے کموں کاروں ویلھی تھی تے اپݨے بسترے تے ڈھہہ پئی ۔ اوندے ہتھ وچ ہک نِکی جہیں منگھی ہئی ۔ جئیں وچ او تیل گرم کر تے گھن آئی ہئی ۔ انگلیں تیل وچ تِھندیاں کرکر تے گوݙیاں تے پنیاں تے مَلݨ لڳی ۔گوانڈھ وچ ڳانوݨ دی اَواز اُچی تھیندی ڳئی ۔ نک چِڑا تے ٻولی ۔ ’’اَحٖ کل تاں بھاء لڳے ۔ فِلماں دے اِی ڳاݨے ڳوّیندے پئے ہن ۔ ہر ویلے ایہو سُݨ سُݨ تے کن پک ڳئے ہِن‘‘۔ ’’ہُوں‘‘۔ سائیں داس اپݨے حُقے دی گُڑ گُڑ تے اخبار دیاں خبراں وچ رُجھیا ہوئیا ہئی ۔ اوندی ذال نیں ڳالھ کوں دُہراوݨ مناسب نہ سمجھیا ۔ اُوں جئیں ویلے گوݙیاں تے پنیاں تے مالش کر گھدی تے تیل وچ تِھندے ہتھاں کوں اپݨے سِر دے پکّے والاں تے مَل گھدا ۔ جیڑھے میندھی لاوݨ نال ݙب کھڑٻے تھی ڳئے ہَن ۔ ایں ویلے ڳاوݨ دی ہک اَواز کمرے وچ آئی ۔ سیّاں جُھوٹوں کا بڑا سرتاج نِکلدا‘‘۔ تاں سائیں داس نیں اخبار ہتھ وچوں بُھکا ماریا تے ٻوک تے ذال کوں آکھیا ۔’’وَنڄ سَرلا کوں گھن آ ۔ کئیں دے کاج تے ڳاندی پئی اے ۔ او ساݙے کیا لڳدے ہن‘‘۔ دِھی دے ڳانوݨ دی اَواز سُݨ تے سائیں داس دی ذال دے چہرے تے وی کاوِڑ چھا ڳئی ۔ اوں اپݨی پِنیاں تے ہُݨیں تیل مَلیا ہئی تے سریر وچ دڑک لڳی ہئی ۔ وَت وی دھی کوں منع کرݨ وی ضروری ہا ۔ ٻیا کوݨ ونڄے ہا اُتھاں ۔ اُوں اُٻالہے اُٻالہے ݙونہیں پِنیاں تے اُن دیاں پٹیاں چڑھا گھدیاں تے جَھڈیاں وانگ ٹُردی ٻاہروں لڳی ڳئی ۔ جئیں ویلے تئیں سَرلا دے ڳاوݨ دی اَواز آندی رہی نہ سائیں داس اخبار دے پاسے ݙٹھا تے نہ اِی حُقے دی نڑی وچ دُھوں کڈھیُس ۔ کجھ لحظے بعد سَرلا دے ڳاوݨ دی اَواز تاں بند تھی ڳئی ۔ او وی اخبار کوں وَت پڑھݨ لڳا تے حُقہ گُڑ گڑاوݨ لڳا ۔ پَر ہک ݙو سطراں پڑھیاں ہوسِن تاں سُنڄاݨی اَواز ہئی ۔ ڈھولک تے گھنگھرواں دے تال تے ہک زنانی پئی ڳاندی ہئی۔

میں آئی ماہیا تُوں مِل وے

میݙا ٻہوں کریندا دِل وے

………

بھانویںڄاݨے بھانویں نہ ڄاݨے

میݙا ڈھول جوانیاں ماݨے

سائیں داس اخبار ہک پاسے رکھ ݙتا ۔ حُقے دی نَڑی اوندے ہونٹھاں نال لڳدی ڳئی ۔ مُو نجھا تھی کراہیں خلاء کوں گھورݨ لڳا ۔کیویں صاف مِٹھی تے تِکھی تلوار وانگوں خموشی دا ہانہہ چِریندی اَواز ، اوندے دل وچ آ تے وَڑ ڳئی ۔ اونکوں کوݨ سݙیندا ہا ۔ اوندے سینے دے جذباتیں کوں کوݨ پیا جڳیندا ہا۔سالاں پہلوں وی ایہو اَواز سُݨی ہئی ۔ ایہو ٻول ہَن ۔ جئیں ویلے او ویہاں سالاں دا ڳبھرو ہا۔سِر تے لمبے لمبے پٹے سجیندا ہا تے لِکیاں لِکیاں سونے سَنویں بھوریاں مُچھاں پُھٹدیاں پئیاں ہَن ۔ سرائیکی وسیب وچ دریا سندھ دیاں کندھیاں تے سُکھیت ݙیوݨ آلی ٹھڈڑی تے سونے رنگی ریت دے ٹٻیاں دے وِچالے وَسدے وسیب وچ اپݨے سینگیاں رَلّے ماہیے ڳاندا ہئی ۔ اوندے ہونٹھاں وچوں نِکھتے ٻول جئیں ویلے چانݨی راتاں وچ اُݙدے اُݙدے کنواریاں چھوہریں دے کنّاں تئیں اَپڑدے ہَن تاں او اپݨیاں چھتاں اُتے سُتیاں سُتیاں اُٹھی پوندیاں ہَن تے سفیلاں اُتے چڑھ تے دور دیداں لا ، چانݨی وچ دھانتے ریت دے ٹٻیاں دو ، ایویں بے چینی نال لُکیندیاں رہ ویندیاں ہن ۔ اچݨ چیت سائیں داس کوں یاد آیا اُوں اپݨی ذال کوں سَرلا کوں سݙݨ واسطے مُتا ہئی ۔ او اَڄاں وَلی نئیں۔ کیا اُوں وی ایہ اَواز سُݨی اے ۔ جیکر سُݨ گھنے ہا تاں او وی حریان تھیوے ہا ۔ اوندے وانگ او وی اپݨے آپ کوں بُھل ونڄے ہا۔

میں پاݨی بھریندی آں راتی

شالا وݙی ہووی حیاتی

………

بھانویں ڄاݨے یار نہ ڄاݨے

میݙا ڈھول جوانیاں ماݨے

ایہ ہک اَواز ناہی کوئی غیبی چِھک ہئی ۔ جیڑھی اوکوں اپݨے پاسے چھکیندی پئی ہئی ۔ اونکوں ہکلاں مریندی پئی ہئی ۔ سݙیندی پئی ہئی ۔ لمبی عُمراں دی دُعا تے اوندے سامݨے اپݨے دِل دا حال پئی ݙکھلیندی ہئی ۔ چانݨی رات وچ کھوہ یا کھالے تے پاݨی بھرݨ دے بہانے ویندی اوکوں مِلݨ دیاں مِنتاں پئی کریندی ہئی ۔ اوکوں اپݨی جوانی دے واسطے ݙیندی ، سݙیندی پئی ہئی ۔ اوکوں یاد ہا ۔ عُمر دے ٻہوں کُراڑے میل نِکل ونڄݨ دے باوجود اوکوں او ہک ہک لحظہ یاد ہئی ۔ عشق تے اوکھ وچ لنگھائی ساری حیاتی اوندے دماغ وچ ایں ویلے وی تازہ ہئی ۔ اپݨی پوری ݙکھ بھرے حالاں نال لنگھی حیاتی دے اُنہاں سوہݨے لحظیاں کوں او کیویں بُھل سڳدا ہا ۔ جیڑھے ہُݨ وَل نئیں آ سڳدے ۔او ہولی جئی اُٹھیا ! منجھلے کوں چنگی طرح ترِکل نال ٻدھ گھدُس۔بِن کنگھیاں تے بِناء کئیں اَواز دے ہولے ہولے پیر ودھیندا ، ویہڑے وِچوں سُنگڑدا تے گوانڈھ دی کندھ دے کول ونڄ کھڑا تھیا ۔ اندھارے وچ کندھ کول بݨے تنور کوں ٹلیندا ۔ اوندی مضبوطی دا اندازہ لایُس تے لکڑ دے صندوق وچوں کُولے اُتے تلے کَر تے تنوّر اُتے رکھ ݙتس ۔ وَت سنبھل سنبھل تے اُتے چڑھ ڳیا ۔اوندا سِر دیوار توں اُتے تھی سڳدا ہا ۔ او جھاتی پا تے ݙیکھ وی سڳدا ہا ۔ پَر اُوں ایویں نہ کیتا ۔ سِر تلے کر تے ڳاوݨ سُݨدا ریہا ۔ جیڑھا اوندی روح دی تس لہیندا ، تے بھڑکیندا پیا ہا ۔ ایہہ نہ ݙٹھوس جو ڳاندا کوݨ پئے ۔ اپݨے کنّاں وچ رَس گھلیندی اَواز سُݨدا ریہا۔

اساں اتھاں تے ماہی ساݙا وڑچھے

کل راتیں تے دل پیا دھڑکے

بھانویں ڄاݨے تے بھانویں ڄاݨے

میݙا ڈھول جوانیاں ماݨے

او تنّور تے اکڑیج ، ٹنڈرایا بیٹھا ہئی ۔ اوندے چارے پاسے اندھارا ہئی ۔ کمرے دی بتی وی بند کر آیا ہئی ۔ پَر ڳاوݨ دے جادو بھرے لفظ جیویں اوندے سامݨے سینما دے پردے اُتے کوئی فلم پئے پیش کریندے ہَن ۔ وَسدی کالی نویکلی رات وچ تاکڑی نال لڳ تے ڈھولے دی تانگھ تنگھیندی ۔ او کݙاں لوسی اپݨی نوکری توں ۔ اوکوں کݙاں تئیں ڈھولے توں وکھرا راہوݨا پوسی۔

میں اِتھاں تے ماہی میݙا لودھرے

میݙا کلہا پیا دل اوہدرے

رُت ملݨے دی ڈھول جانی

ساݙی ڳلی آویں تیݙی مہربانی

ڈھولک دی تھاپ ودھدی ڳئی ۔ گھنگرواں دے چھݨا کے ، تریمتیں تے چھوہریں دے ہاسے ۔ اُچے تھیندے ڳئے تے ہک نوّیں اَواز نال ڳویندا پیا ہئی ۔

تیݙی ماء تاں میݙی ماسی 

ہکے چُلہے تے ادب نہ راہسی

وکھری تھیندی آں ڈھول جانی

ساݙی ڳلی آویں تیݙی مہربانی

ہر واری ہک نویکلی اَواز آوݨ لڳی ۔ نوّیں نوّیں ڳاوݨ دے نال ٹرڈنگ طعنے مہݨے ، مذاخ تے سچیاں ڳالھیں ، زندگی دیاں ساریاں سچائیاں تے کُڑتڑاں کوں انہاں ڳاوݨیاں وچ بھر ݙتا ڳیا ہئی ۔ نچݨ ڳاوݨ ، کِھلݨ ہَسݨ دے نال نال ہک ݙوجھے کوں پِٹ پلوتے وی ݙیندے پئے ہَن ۔ گِلے شکوے جاری ہَن ۔ایہو ڳالھ کئیں ٻئے ذریعے حاصل کرݨ سوکھا ناہی ۔ ایں کوں صرف ڳاوݨیاں دے ذریعے سوکھا حاصل کیتا ونڄ سڳدا ہا ۔ ڳاوݨ جیڑھے ہک قوم دی خاصیت ہئی ۔ ڳاوݨ جیڑھے ہک قوم دے مزاج دا پتہ ݙیندے ہَن ۔ ہک خاص جھوک دیاں صدیاں دیاں ریتاں روائتاں تے تہذیب بارے ݙیندے ہَن ۔ سینکڑاں میل دا پندھ تے اوکھیاں منزلاں کوں بُھڳیندے ایہہ ڳاوݨ سینیاں دے اندر سانبھی لاتھی اِتھوں تئیں گھن آئے ۔ کِتی بھرا ، کِتی بھیݨیں ، ٻال ، ماء پیو وانڄا تے وی ایں خزانے کوں لُٹیجݨ توں بچا گھدا ۔ اَحٖ وڑچھا تاں لکھنؤ کولوں ٻہوں دور اے ۔ لودھراں والا ونڄݨ دا سوچ وی نئیں سڳدے ۔ پَر اوں علاقے کوں یاد کرݨا ۔ اُتھوں دے سُݨہپ ، اُتھوں دے سیالے ہُنالے کوں سینے وچ پوری طرح سانبھݨا ۔ نوّیں نسل دے چھوہریں چھوہر حریان تھیندے پئے ہَن ۔ او ایں ٻولی جئیں وچ ڳاوݨ پئے ڳویندے ہَن ۔ اوندے اَکھاݨاں تے چٹخاریں کنوں واقف نئیں ہَن ۔ ایں محبت سادگی ، سِدھے پَن ۔ خلوص تے فِکشن نال بھری ٻولی دا محافظ کوݨ تھیسی۔ حالات نیں اُنہاںکوں نویں دھرتی دے ڄایا اے ۔ ٻولݨ تے سمجھݨ واسطے ہک نویں ٻولی ݙے ݙتی ۔ اُنہاں دے وݙکیاں دا ایݙا وݙا سمل اُنہاں دے ماء پیو نال مُک ویسی ۔ ایہہ تاں تُرٹ ویسی ۔ ایہہ ݙیوے ٻجھ ویسن ہک ہک کَر تے سارے ݙیوے ساریاں لاٹاں ۔ سائیں داس دی تریمت دی اُشاک اَواز آئی تاں او اُٹھی تے کھڑا تھی ڳیا ۔ اصلوں بے وس تھی تے کندھ اُتوں سِر کڈھ گھدوس ۔ ایں ڳالھ دی پرواہ کیتے بغیر جو اوندے چہرے تے اوں پاسے سوجھلے وی لشک پئے سڳدی اے ۔ اوں زنانیاں دے اَدھ وچ اپݨی ذال کوں ݙیکھ گھدا تے حریان تھی ڳیا ۔ او سِر تے اپݨے بوچھݨ کوں پڳڑ بݨا تے جوڑاں دے درداں کوں بُھلا تے نچدی پئی ہئی تے ڳاندی پئی ہئی۔

میں اِتھاں تے ماہی میݙاں واں تے

لڳا آویں بَدلاں دی چھاں تے

رُت گرمی دی ، ڈھول جانی

ساݙی ڳلی آویں تیݙی مہربانی

اوں ݙوہیں ٻاہواں کوں کندھ تے ٹِکا ݙتا ۔ اوندا دل کیتا جو اپݨی ذال نال ہک اَواز وچ او وی ہک ݙو ٻولیاں ٻول آوے ۔ تریمتیں تے چھوہریں کوں نچدا ٹپدا ݙیکھݨ کیتے ٻہوں سارے مَرد تے چھوہَر کمریاں کنوں ٻاہر آ ڳئے ہَن ۔ او ٻہوں خوشی نال ساریاں کوں ݙیہدا ریہا ۔ اُنہاں ساریاں کوں او ڄاݨدا ہئی ۔ اچݨ چیت کئیں اوندی ٻانہہ کوں نپ گھدا تے اوندی دید کندھ دے اوں پار ٹھاکر داس تے ٹک ڳئی ۔ جیڑھا کئیں شئے تے چڑھ کراہیں اُتے پیا تھیندا ہا ۔ اوندے برابر آندا پیا ہئی ۔ ٹھاکر داس زور نال کِھل پیا تے خُشی نال مِٹھی اَواز وچ آکھیُس ۔ ’’آ ناں یار ایݙے آ ونڄ ، ٻہوں چس پئی آندی ہے‘‘۔ سائیں داس ہک لحظے ٹھاکر داس کوں گھوریاں پا ݙٹھا ۔ اوندی اَکھّیں وچ لشکدی خوشی کوں پرکھیا ۔ جیکوں اوندے پیّو ، ݙاݙے دے جذباتاں کنوں بھرے ڳاوݨ دِل دیاں گہرائیاں وچوں نتار تے اُتے گھن آئے ہَن ۔ او وی کِھل پیا ۔ اپݨیاں ٻاہواں اُتے سارا بار پار تے اُتے چوّیا تے چَوّیج تے کندھ تے ٻہہ ڳیا ۔ٹھاکر داس دے مونڈھے تے ہک ٻانہہ رکھ تے ݙوجھا ہتھ اپݨے کنّاں تے رکھ تے ہک لمبی ہوک لایُس ۔ اوندے سامݨے اوندے ٻال وی ہَن ، ذال وی ہئی۔ سارے محلے دیاں تریمتیں ، چھوہِریں تے مُنڑس ہَن۔ اُنہاں ساریاں دے اُتھ ہونوݨ کوں بُھلا ݙتُس ۔ اپݨی عمراں کوں بُھلا ݙتس ۔ اپݨے آپ کوں وَت پچھی تے دو گھن ڳیا ، جوانی دے دور وچ۔

چھلا میݙا جی ڈھولا ، کوئی سونے دی پا مُندری

اللہ جیڑھے بار ݙیوی ، کِھل ہَس کے چا جندڑی

اوندی اَواز سُݨ تے اُتے اوکوں کندھ تے ݙیکھ تریمتیں تے چھوہریں شرم دے مارے ہک ݙوجھے تے ڈھہہ تے ڈھیری تھیندیاں ڳئیاں تے ٹھاکر داس کِھلدے کِھلدے سائیں داس کوں اپݨے ٻڈھڑے پر مضبوط ٻاہیں تے جھل گھدا تے اپݨے پاسے لہاگھدا۔

## حوالہ
کتاب: تھل دولا دریا، مصنف: تنویر شاہد محمد زئی، چھاپہ خانہ:جھوک پرنٹرز ملتان