سئیں ظہور ھریجہ

سانولا رنگ ‘ مندھرا قد ‘ صحت چنگی ‘ ویس سادا ‘ پورھئیا عادت ‘ خدمت عبادت ‘پیریں پندھ ‘ ہک لت خان پور ݙوجھی ملتان ‘ ساہ بہاول پور روح دیرہ اسماعیل خان ‘ دفتری سمل ‘ ݙو بنچاں ‘ چار کرسیاں ‘ ہک میز ‘ میز اُتے کتاباں ‘ اخبار ‘ رسالے ‘ ݙاک لفافے تے وسدی وسوّں دے خاب ۔ دفتر ایویں جیویں کھولا ‘ کردے کوٹھے ‘ بُھردیاں کندھاں ‘ اُکھڑیاں درسالیں ‘ کھڑکدے دروازے ‘ کمریاں اِچ بھڄدے چوہے ‘ شہتیر لوہے دے ‘ کڑیاں لکڑ دیاں ‘ حالت ایویں جو اَجھو ڈھٹھے۔ اللہ دی امان ‘ دُعا فقیرا ‘ رحم خدا دا ‘ دفتر سمجھو تہاݙی مرضی ۔ بھاݨا آکھو تاں وی کیا تھی پیا۔ گھر دا گھر اے ‘ دیرے دا دیرہ اے ۔ سراں دی سراں اے ۔ جھوک وَسّی پئی اے ۔ روہی‘ تھل ‘ دمان توں آئے پاندھی اِتھ سہی آ کڈھیندن ‘ نویں تھیندن تے وَل اڳونہیں دے پندھ سِتریندن ۔ پاندھی ٹُردا ڄُل ۔اوڑک پوسن مُل ‘ ڈھیرلوک ایندے نال پیار کریندن‘ کجھ خار وی کھاندن ‘ سڄݨ درود شُکریندن ۔ دُعائیں کریندن ‘ جتھ پیر ‘اُتھ خیر ۔ ایہ بھلے مانس جڳ جہان دیاں ڳالھیں سُݨدے ۔ ہک کن اِچوں سُݨ ݙوجھے اِچوں کڈھ چھڑیندے ۔ کُتّیں لکیئے دریا پلید نی تھیندے ۔ صابری وی ݙاڈھا اے ۔ سِر اُتے باری بار ۔ ذمے واریاں نک تار ۔ جیوݨ جوڳا ساݙا یار اے ۔ بھرا اے ۔ اڳواݨ تاں تھیا جو تھیا ۔ کوئی منے یا نہ منے تاں وی کیا تھی پیا ۔ فیصلے تاریخ لکھدی اے ۔ ٹِلو‘ ٹوپݨ کیا کر سڳدن ۔ لوک جو مرضی ودے آکھن۔ اَسمان تے تُھکیا منہ اُتے آندے ۔ سِجھ ہمیشہ سوجھل راہندے ۔ صحیح سنڄاتے وے ۔ میں وی ظہور دھریجے دی ڳالھ ٻیٹھا کرینداں ۔ ظہور دھریجہ 1960ء اِچ خان پور دے نیڑے دھریجہ نگر دی وستی اِچ ڄمئے ڄائے ۔ بابا سئیں  عالم دین ہَن پُتر قوم پرست تھی ڳئے ۔ رنگی دے رنگ ہِن ۔ ایہ او دور ہا جݙاں مملکت خداداد بہاول پور دی تاریخ گوتیاں وات ہئی۔ ننڈھا پَدھر تقسیم تھی ڳیا ہا ۔ تاریخ وَل ہک نویں پندھ تے ہئی ۔ ریاست بہاول پور کیویں بݨی ۔ کیویں نِسری ‘ اُسری تے ودھی پھلی ۔ وَل اُڄڑݨ دا قصّہ کیویں ہے ۔ جݙاں ہلاکو خان بغداد تے دھاڑا ماریا ‘تاں عباسی حکمران بغداد توں مصر تے مصر توں سندھ آ لتھے ۔ سکھ دا ساہ گھدونیں تے وَل کلہوڑیاں تے دادپوتریاں دی شکل اِچ اَپݨی اَپݨی شاہی بݨائی ۔ ݙوہیں سوتر طاقت تے اختیار دے کیتے ہک ݙوجھے نال اُکھڑئے راہندے ہَن ۔ ستارھویںصدی عیسوی اِچ ایہ اُٹک اُٹکا ودھ ڳئی ۔ سکے سوتر تخت تے تاج کیتے ہک ݙوجھے دے ویری تھی ڳئے ۔ کئی واری کُس کَسا وی تھئی ۔ کلہوڑے ݙاڈھے ہَن تے ݙاڈھیاں دے ݙاہ ہتھ ہوندن۔ داد پوترے ہیݨے ہَن ‘ جاں بچانویں شاہی دی ڳول اِچ دیرہ غازی خان دے نیڑے ٻیٹ دپھلی آ لتھے تے اندروں ٻاہروں ہو کئو کیتونیں۔ تل وسدے لوکاں وی سُݨ پاتا ۔ اوچشریف دے گیلانیاں کوں جو وئوڑ پئی اُنھاں اوچشریف لݙ آوݨ دی دعوت ݙتی ۔ اِنھاں ݙینہاں ہند سندھ اُتے مغلاں دی شاہی ہئی ۔ ہک واری مغل شہزادہ مراد ملتان آیا ۔ ہوں ویلے ملتان دا صوبے دار حیات اللہ خان ترین ہا ۔ دربار لڳی ‘ وݙ ‘وݙیرے شہزادے دی بارگاہ اِچ حاضر تھئے ۔ سوکھڑیاں سوغاتاں پیش کیتونیں ۔

صادق محمدخان اول وی دربار اِچ حاضر تھئے ۔ خاندانی پچھوال ݙسایا ‘ گزری وہاݨی سُݨائی ‘ شہزادے مراد قدر ودھائی تے اللہ آباد دی جاگیر دان کیتی ‘ بس سئیں  ول عباسی دادپوترے ‘ اتھاہوں تکڑے تھئے ۔ تل وسدیاں کوں مریندے ‘ کُٹیندے ‘ پیر دگھریندے ڳئے ۔ 1727ء اِچ بݨݨ آلی ریاست 1947ء تئیں ہندوستانی ریاستاں اِچوں سبھ توں سُکھی تے ساوی ریاست ہئی ۔ ستلج نک تار واہندا ہا ۔ قلعے مضبوط کھڑے ہَن ۔ ریاست اِچ کھوہاں دا کوئی انت شمار نہ ہا ۔ گھراں دے اڳواڑ تے مال نہ ماندا ہا ۔ پَلّے تے کلہوٹیاں اَن نال ݙٹیاں کھڑیاں ہوندیاں ہَن ۔ روہی وی ویلے سر وسدی ہئی۔ روہیلے آباد تے شاد ہَن ۔ اَݨ ݙدھے دَھݨ چھڑدے ہَن ۔ شینہہ ٻکری ہکے ٹوبھے توں پاݨی پیندے ہَن ۔ ہر پاسے شانتی ہئی۔ تاریخ ہک واری وَل اَپݨی آئی تے آئی ۔ ننڈھڑا پدھر ونڈیج ڳیا ۔ صدیاں توں رل وسدے نکھڑ ڳئے ۔ 1947ء دے بعد ول ہک نویں راند رسی۔ ازل توں ایویں تھیندا آئے ۔ وسدے اُڄڑ ویندن ۔ اُڄڑے وس پوندن ۔ سوکاں خنکی چیندن ۔ ست ماڑ کھنڈر تھی ویندن ۔ جنگلاں اِچ شہر اُسر کھڑدِن ۔1947ء توں 1970ء تئیں بہاولپوریاں جیویں کیویں گزاری ۔ پاکستانی ریاست کوئی سِر منہ نہ بݨایا ۔1971ء اِچ بُکھے بنگالی ‘ کپڑے چھنڈک آزاد تھی کھڑے ۔ ون یونٹ کیا تُرٹا بہاول پوریاں دے ڳاٹے تُرٹ ڳئے ۔گزریل ترائے سو سالاں اِچ اُسری ماڑی بھڑ تھی ڳئی ۔ سارا پورھیا مِٹی‘ دودڑتھیا۔ ریاستیاں دھاڑ دھاڑ ہکلی‘ شہزادے ہَن تے بھانویں رعایا ‘ سِراں تے کفن ٻدھ میدان اِچ نکل آئے۔ زور دار تحریک چلی۔ کئی سر سانگاں چڑھئیے ۔ کئی مس لہندے دھرتی دے سر توں گھولیئے ڳئے ۔ کئی سوجھواناں کوں دیس نکالی ملی ۔ جیلاں نصیب تھیاں۔ اوہو ݙینہ تے اَڄ دا ݙینہ بہاول پوری ول ساوے نی تھئے ۔ پیروں دھرتی ڳئی ۔ نوکریاں اُتے قبضے تھئے ‘شان بچی نہ سُنڄاݨ بچی ۔محکمہ مال دا ریکارڈ لاہور چوّ ڳیا۔ دھڑا دھڑ زمیناں تے قبضے تھئے۔ ݙہدے ݙہدے ہر کرسی تے اوپرے لوک ہَن ۔ ایجھے حالات اِچ وی کجھ سیاݨے جاڳدے رہ ڳئے ۔ تن وَݨ جاری رکھی ۔ اُنھاں اِچوں سیٹھ عبیدالرحمن بہاول پوری تے ریاض ہاشمی قابل ذکر ہِن ۔ اِنھاں سوجھل سوچ دے لوکاں اپݨی نویکلی سُنڄاݨ بچاوݨ کیتے پار اُروار رابطے ودھائے۔ بہاول پور صوبہ محاذ ختم تے سرائیکی صوبہ محاذ وجود اِچ آیا ۔ 

ادبی میدان اِچ بریگیڈئیر سید نذیر علی شاہ ‘بشیر احمد ظامی بہاول پوری ‘ پروفیسر دلشاد کلانچوی ‘ سفیر لاشاری ‘ جانباز جتوئی ‘ صوفی فیض محمد دلچسپ تے نصراللہ خان ناصر تکڑے تھی ڳئے۔ ظہور دھریجہ وی ہوں زمانے دے کوکدے پندھ دا کُرلاندا پاندھی اے ۔ چھوٹی عمراں اِچ سرائیکی صوبہ محاذ دا سیکرٹری نشرو اشاعت بݨیا تے وَل کنڈ ولا تے نِسی ݙٹھا ۔ کئی بزرگ جھوکاں لݙا ڳئے ۔ کئی تھک ٻہہ ڳئے تے کئی راہ رستے دیاں اَڑانداں اِچ اَڑ ڳئے ۔ ظہور دھریجہ جیڑھے پندھ تے ٹُریا ہا اوں راہ تے ٹُردا ویندے۔ جوان دے پُتر کوں پورا یقین اے :

خوش تھی فریدتے شاد ول

ݙکھڑیں کوں نہ کر یاد ول

اَجھو تھیم جھوک آباد وَل

ایہا نئیں نہ وہسی ہک مݨی

  ظہور دھریجہ آس اُمید نال ہک مُٹھ تھیوݨ تے اپݨی سُنڄاݨ نال جیوݨ دا درس ݙیندے ۔ ہر آئے ڳئے کوں ہکو سبق پڑھیندا ٻیٹھے ۔ سُتے لوکو ہوش اِچ آئو ۔ اپݨی نگری آپ وسائو ۔ ظہور دھریجہ سدھا سادا جوان اے ۔ رَل وَسݨ تے رَل ٻہݨ دے جوڑ ‘ جُڑیندا راہندے ۔ ٻاہروں کوئی سڄݨ ملتان جو لنگھ آوے ۔ راہ اِچ اَکھیں وِچھا کھڑدے ۔ کِتواں سال اے دھریجہ نگر اِچ ہک میلے دا مُنڈھ وی ٻدھی کھڑے ۔ جھومری جھمر کھیݙدن ۔ شاعر شعر سُݨویندن ۔ دانشور جیوݨ دی ݙس ݙیندن ‘پر ظہور دھریجے دی ہکا دھاڑ فریاد ہوندی اے ۔ سُتے لوکو ہُݨ تاں جاڳو ۔ باندر جھوک اُڄاڑی ویندن ۔ ظہور صاحبا ! سُتے سوکھے نی جاڳدے ۔ جنہاں بھنگ پیتی ہووے ‘ ہفیم کھادی ہووے ‘ دھتورا چکھیا ہووے ‘ اُنھاں کیتے ہک ’’موزے تنگ‘‘ دی لوڑ ہوندی اے ۔ پر توں مونجھا نہ تھی :

دِلڑی نہ تھی دلگیر ڑی

ایویں ہوندے عشق دے تیر ڑی

جیڑھے ویلے جھوک دے دفتر ونڄو میلہ ہوندے ‘ وس وسیب اِچوں آئے دھرتی دے جھومری کَٹھے ہوندن ۔ جوان لکھائی پڑھائی کوں وی لگا راہندے تے آئے ڳئے کوں نبڑیندا وی ہے ۔ دفتر اِچ ہنالے سیالے چاء دا دور وی چلدے ۔ مانی دا ویلہ ہووے تاں دال ‘ ساڳ وی مِل ویندے ۔ کئی مسافر ظہوردھریجہ دے مستقل مہمان ہوندن ۔ جیوݨ جوڳا زبان و ادب دی اڳونہی کیتے کتاباں دی ہک دکان وی کھولی کھڑے ۔ یار دوست آندن کم کار تے قومی خدمت دی تعریف کریندن ‘ کتاباں مُل نال گھٹ گھندن تے مفت ڈھیر چا ویندن ۔ واہ ظہور دھریجہ واہ ! قوم دی وݙی خدمت کریندا پئیں ۔ ظہور وی ایں واہ واہ تے خوش اے ۔ آہدے کوئی ڳالھ نی یار لوک سرائیکی پڑھݨݨ تاں سکھدے پِن۔ اللہ ڄاݨے گزر گزران کیویں کریندے ۔ ایݙوں دی پٹ اوݙے ‘ تے اوݙوں دی پٹ ایݙے لائی کھڑے ۔نہ کوئی زمین دی مستاجری آندی اے نہ دکاناں دے کرائے ‘ زمین ہوسی تاں مستاجری آسی ‘ دکاناں ہوسن تاں کرایہ اُڳڑسی۔ بس اللہ دا ناں اے تے ایہو ناں کافی تے شافی اے۔ کاغذ آلا ویندے تاں بائینڈنگ آلا آ ویندے  پر یار لوک آہدن ! ظہور دھریجہ ݙاڈھا کماندا پئے ۔ ووئے بھلے مانسو جے ایہ کماوݨ ہے تاں وَل ہر کوئی کماوے تاں جو ظہور دا بار وی کجھ ہولا تھیوے ۔ ظہور دھریجے کو ایہ اعزاز حاصل ہے جو ’’جھوک‘‘ پبلشرز سینکڑاں ادیباں شاعراں کوں متعارف کرائے تے اُنھاں دیاں کتاباں کوں جاء جاء پُچائے ۔ سرائیکی فکر اتنا پندھ ایویں نی کر ڳئی ایندے اِچ ظہور دھریجے دا خون پسینہ وی شامل ہے ۔ مدتاں دے پورھئیے بعد ظہور دھریجے کوں لکھݨ دا ݙا آ ڳئے ۔ پر حالی وی ٻول نی سڳدا ۔ تقریراں وی ݙاڈھیاں کریندے ۔ پر کیا کریجے تقریر گھٹ تے مِݨ مِݨ ڈھیر کریندے ۔ہر تقریر تے بہشتی ممتاز حیدر خان ݙاہر دی سرائیکو پڑھی کھڑا ہوندے۔ جینکوں درد ہے ماء دھرتی دا رَتی بھانویں شارک ‘ اونکوں عید مبارک۔

ایہ حال ہیوے جوان دا رَجب ہووے یا محرم ہر ویلے عید مبارک ݙتی کھڑا ہوندے ۔ بھانویں تاں خواجہ سئیں  دامصرعہ پڑھی ودے : عشرہ محرم ساݙڑی عید

میں کئی واری پٹیاں ووے ظہور صاحبا !کجھ شعر یاد کر گھن ۔ ہُݨ جوان کوں کجھ سمجھ ونڄ آئی اے ۔ ہُݨ چنگے بھلے شعر یاد کیتی ودے‘ موقع محل تے وَل وی نی پڑھدا۔ جیڑھا شعر پہلے پڑھݨا ہووے او بعد اِچ پڑھدے جیڑھا بعد اِچ پڑھݨا ہووے او پہلے پڑھ چھڑیندے۔ ظہور دھریجہ جوان تاں چنگا ہے پر ہتھ بے قدرے لوکاں دے آ ڳئے ۔ ظہور دھریجہ ایجھی قوم دا بارا چائی کھڑے جینکوں خان ‘ گودے ‘ وݙیرے تے پیر دی ڳالھ سمجھ آندی اے فقیر دی گالھ سمجھ نی آندی ۔ شودا آپو ڄاݨ تاں اَندھیاں کوں اَکھیں ݙیوݨ چاہندے پر جیڑھے دُھر دے چندرے بھنورے ہوون اُنھاں دا کیا کریجے ۔ پر دھریجہ مایوس اصلوں نی تھیندا گھر اِچ جو چھل پَتر ہا ویچ وَٹا جھوک تے لائی کھڑے ۔ سکے سوڑے شودے کوں پاڳل سمجھدن ایہ اپݨی مستی اِچ مست اے ۔ میں آہداں ظہور خاں سُتے اوکھے جاڳدن پر ولدی ݙیندے بھٹی صاحبا ! آخر جاڳسن تاں سہی ۔ دنیا اِچ ٻہوں ساریاں قوماں جاڳ پن آخر وقت ویلا تاں لڳدے ‘ نیت نیک مراداں حاصل۔‘‘ اونویں تاں ساݙے کول سیاسی دانشوراں دی کوئی تھوڑ کائنی پر اخباری محاذ تے کلہا ظہور دھریجہ کھڑا لڑدے ۔ تݨ وَݨ تے پورھیا ہݙاں اِچ رَچ ڳس ۔ جوان دعا تے دوا دا حق دار اے پر ساݙے پلّے چھڑی دُعا ہے ظہور دھریجہ اللہ کرے دشمن دا وار خطا ہووی ۔ شالا ٻیڑا ترَی ۔ چڑھی کمان ہووی۔جتھ پیر ہووی اُتھ خیر ہووی۔

## حوالہ
سانول سلوݨے(خاکے)، مصنف: عبدالباسط بھٹی۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان