فرٹز ہابر

### فرٹز ہابر
فرٹز ہابر (9 دسمبر 1868 – 29 جنوری 1934) ہک جرمن کیمیا دان ہا جئیں نائٹروجن گیس تے ہائیڈروجن گیس توں امونیا بݨاوݨ دے صنعتی طریقے ، ہابر عمل دی ایجاد تے 1918 وچ کیمسٹری دا نوبل انعام حاصل کیتا ۔ ایہ ایجاد کھاداں تے دھماکہ خیز مواد دی وݙے پیمانے تے تیاری واسطے اہم ہے ۔ اندازہ لایا ڳیا ہے جو سالانہ عالمی غذائی پیداوار دا ہک ترہائی حصہ ہابر بوش عمل توں امونیا استعمال کریندا ہے ، تے ایہ غذا دنیا دی تقریبا ادھی آبادی کوں سپورٹ کریندی ہے ۔ ایں کم واسطے ، ہابر کوں انسانی تاریخ دے سب توں اہم سائنسداناں تے صنعتی کیمسٹاں وچوں ہک سمجھا ویندا ہے ۔ ہابر میکس بورن دے نال مل تے آئنک ٹھوس دی ڄالی توانائی دا جائزہ گھنݨ دے طریقے دے طور تے بورن ہابر سائیکل وی تجویز کیتا ۔ 

ہک ڄاتے ہوئے جرمن قوم پرست ، ہابر کوں پہلی عالمی جنگ دے دوران کلورین تے ٻئی زہریلی گیساں کوں تیار کرݨ تے ہتھیار بݨاوݨ دے سالاں دے اہم کم واسطے "کیمیائی جنگ دا پیو" وی سمجھا ویندا ہے ۔ انہاں پہلی واری بھاری ہوا توں بھاری کلورین گیس کوں ہتھیار دے طور تے استعمال کرݨ دی تجویز ݙتی ہئی تاں جو ݙوجھی جنگ یپریس دے دوران خندق دی ڈیڈ لاک کوں تروڑیا ون٘ج سڳے ۔ ایندا کم بعد وچ ، ایندی براہ راست شمولیت دے بغیر ، ہولوکاسٹ دے وݙے تناظر وچ 10 لکھ توں زیادہ یہودیاں کوں گیس چیمبراں وچ مارݨ واسطے استعمال تھیوݨ والے زائی کلون بی کیڑے مار دوا کوں تیار کرݨ واسطے استعمال تھیا ہا ۔ 

1933 وچ نازیاں دے اقتدار وچ آوݨ دے بعد ، ہابر اپݨے عہدے توں استعفیٰ ݙے ݙتا ۔ پہلے ای خراب صحت دا شکار ، انہاں مختلف ملکاں وچ وقت گزاریا ایں توں پہلے چیم ویزمین انہاں کوں ریہوووٹ ، مینڈیٹری فلسطین وچ سیف ریسرچ انسٹی ٹیوٹ (ہݨ ویزمین انسٹی ٹیوٹ) دا ڈائریکٹر بݨݨ دی دعوت ݙتی ۔ انہاں ایہ پیشکش قبول کر گھدی پر 29 جنوری 1934 کوں 65 سال دی عمر وچ سفر دے دوران سوئٹزرلینڈ دے ہک ہوٹل وچ دل دا دورہ پوݨ نال فوت تھی ڳیا ۔ 

### ابتدائی زندگی تے تعلیم
ہابر بریزلاؤ ، کنگڈم آف پروشیا (ہݨ وراکلو ، پولینڈ) وچ ہک خوشحال یہودی خاندان وچ پیدا تھیا ہا ۔ حالانکہ ہابر بریزلاؤ وچ ہک عام خاندانی ناں ہا ، پر خاندان کوں ہک وݙے ݙاݙا ، پنکس سیلیگ ہابر تئیں ڳولیا ڳیا ہے ، جیڑھا جو کیمپین (ہݨ کیپنو ، پولینڈ) دا ہک اون دا تاجر ہا ۔ 13 مارچ 1812 دے ہک اہم پروشین فرمان فیصلہ کیتا جو یہودی تے انہاں دے خاندان ، پنکس ہابر سمیت ، "مقامی شہری تے پروشیا دے شہری سمجھے ویسن" ۔ اینجھے ضوابط دے تحت ، ہابر خاندان دے افراد کاروبار ، سیاست تے قانون وچ معزز عہدیاں تے اپݨے آپ کوں قائم کرݨ دے قابل ہن ۔ 

ہابر سیگ فرائیڈ تے پولا ہابر دا پتر ہا ، جیڑھے جو پہلے کزن ہن جنہاں اپݨے خانداناں دی کافی مخالفت دے باوجود شادی کیتی ہئی ۔ ہابر دا پیو سیگ فرائیڈ قصبے دا ہک ڄاتا ڳیا تاجر ہا ، جئیں رنگاں دے رنگ ، پینٹ تے ادویات وچ اپݨا کاروبار شروع کیتا ہا ۔ پولا ہک مشکل حمل دا تجربہ کیتا تے فرٹز دی پیدائش دے ترائے ہفتے بعد فوت تھی ڳئی ، سیگ فرائیڈ تباہ تھی ڳیا تے فرٹز کوں مختلف نوکراݨیاں دی ݙیکھ بھال وچ چھوڑ ݙتا ڳیا ۔ جݙاں ہابر تقریبا چھ سال دا ہا ، سیگ فرائیڈ ہیڈوگ ہیمبرگر نال دوبارہ شادی کیتی ۔ سیگ فرائیڈ تے ایندی ݙوجھی ذال دیاں ترائے دھیاں ہن: ایلسی ، ہیلین ، تے فریڈا ۔ حالانکہ ایندا رشتہ اپݨے پیو نال دور تے اکثر مشکل ہا کیوں جو فرٹز کوں ایندی پہلی ذال دی موت نال جوڑیا ویندا ہا ، ہابر اپݨی مامی تے اپݨیاں دھیاں نال قریبی تعلقات پیدا کر گھدے ۔ سیگ فرائیڈ اپݨیاں ترائے دھیاں واسطے پیار تے ݙیکھ بھال ݙکھائی پر فرٹز کوں کݙاہیں وی اپݨے پتر دے طور تے مکمل طور تے قبول نہ کیتا ۔ 

جݙاں فرٹز پیدا تھیا ، ہابر کہیں حد تئیں جرمن معاشرے وچ ضم تھی ڳئے ہن ۔ انہاں جوہانیم سکول وچ پرائمری تعلیم حاصل کیتی ، جیڑھی جو ہک "ہم عصر سکول" ہا جیڑھا جو کاتھولک ، پروٹسٹنٹ تے یہودی طلباء واسطے یکساں طور تے کھلا ہا ۔ 11 سال دی عمر وچ ، او سینٹ الزبتھ کلاسیکی سکول وچ پڑھݨ ڳیا ، جیڑھی کلاس پروٹسٹنٹ تے یہودی طلباء دے درمیان یکساں طور تے تقسیم تھئی ہوئی ہئی ۔ ایندا خاندان یہودی برادری دی حمایت کریندا ہا تے ٻہوں ساری یہودی روایات تے عمل کریندا ہا ، پر کنیسٹ نال مضبوطی نال جڑیا ہویا نہ ہا ۔ ہابر جرمن دے طور تے سنڄاݨ رکھی ، یہودی دے طور تے گھٹ ۔ 

ہابر ستمبر 1886 وچ بریزلاؤ دے سینٹ الزبتھ ہائی سکول وچ اپݨے امتحانات کامیابی نال پاس کیتے ۔ حالانکہ ایندا پیو اینکوں رنگ کمپنی وچ اپرنٹس بݨݨ دی خواہش رکھدا ہا ، ہابر کیمسٹری انسٹی ٹیوٹ دے ڈائریکٹر اے ڈبلیو ہوفمین دے نال برلن دی فریڈرک ولہیم یونیورسٹی (اج دی ہمبولڈٹ یونیورسٹی آف برلن) وچ کیمسٹری پڑھݨ دی اپݨے پیو دی اجازت حاصل کیتی ۔ ہابر اپݨے ابتدائی موسم سرما سیمسٹر (1886–87) توں برلن وچ مایوس ہا ، تے 1887 دے موسم گرما سیمسٹر واسطے ہیڈلبرگ یونیورسٹی وچ شرکت کرݨ دا انتظام کیتا ، جتھاں انہاں رابرٹ بنسن دے ماتحت تعلیم حاصل کیتی ۔ ول او برلن واپس ڳیا ، شارلوٹنبرگ دے ٹیکنیشے ہوچسچول (اج دی ٹیکنیشے یونیورسیٹیٹ برلن) وچ ۔ 

1889 دے موسم گرما وچ ، ہابر کوں بھرتی کیتا ڳیا تے انہاں یونیورسٹی چھوڑ ݙتی تاں جو چھیویں فیلڈ آرٹلری رجمنٹ وچ اپݨی ہک سال دی رضاکارانہ خدمت انجام ݙیوے ۔ ایندی تکمیل تے ، او شارلوٹنبرگ واپس ڳیا جتھاں او کارل لیبرمین دا شاگرد بݨ ڳیا ۔ آرگینک کیمسٹری تے لیبرمین دے لیکچرز دے علاوہ ، ہابر رنگاں دی کیمیائی ٹیکنالوجی تے اوٹو وٹ دے لیکچرز وی سݨے ۔ 

لیبرمین ہابر کوں پائپرونال نال رد عمل تے کم کرݨ دا کم سونپیا جیڑھا جو ایندے تھیسس دے موضوع واسطے ہا ، جیڑھا جو 1891 وچ Ueber einige Derivate des Piperonals (کجھ پائپرونال ڈیریویٹوز دے بارے وچ) دے طور تے شائع تھیا ہا ۔ ہابر مئی 1891 وچ فریڈرک ولہیم یونیورسٹی توں کم لاؤڈ ڈگری حاصل کیتی ، اپݨا کم یونیورسٹی آف برلن دے ممتحنین دے بورڈ کوں پیش کرݨ دے بعد ، چونکہ شارلوٹنبرگ اڄان تئیں ڈاکٹریٹ ݙیوݨ دا مجاز نہ ہا ۔ 

اپݨی ڈگری دے نال ، ہابر بریزلاؤ واپس ڳیا تاں جو اپݨے پیو دے کیمیائی کاروبار وچ کم کرے ، جتھاں انہاں دے تعلقات وچ مشکلات جاری رہیاں ۔ سیگ فرائیڈ دے تعلقات دے ذریعے ، ہابر کوں تجربہ حاصل کرݨ واسطے مختلف کیمیائی کمپنیاں وچ عملی اپرنٹس شپ دی ہک سیریز سونپی ڳئی ۔ انہاں وچ گرون والڈ اینڈ کمپنی (ہک بوڈاپیسٹ ڈسٹلری) ، ہک آسٹرین امونیا سوڈیم فیکٹری ، تے فیلڈمولے پیپر اینڈ سیلولوز ورکس شامل ہن ۔ انہاں تجربات ہابر کوں تکنیکی عمل دے بارے وچ مزید ڄاݨݨ تے مجبور کیتا ، تے ایندے پیو کوں راضی کیتا جو او اینکوں زیورخ دے پولیٹیکنک کالج (ہݨ ETH زیورخ) وچ ہک سیمسٹر گزارݨ ݙے ، جارج لونگے دے نال تعلیم حاصل کرے ۔ 1892 دے موسم خزاں وچ ، ہابر دوبارہ بریزلاؤ واپس ڳیا تاں جو اپݨے پیو دی کمپنی وچ کم کرے ، پر ݙوہیں بندیاں دے درمیان جھڑپ جاری رہی تے سیگ فرائیڈ آخر کار قبول کیتا جو او ہک نال چنڳی طرحاں کم نئیں کر سڳدے ۔ 

ہابر اوں وقت تئیں کیمسٹری وچ پی ایچ ڈی حاصل کر چکیا ہا ، پر ایندے پیو اینکوں ہینڈ رائٹنگ کورس گھنݨ تے کمپنی دے بارے وچ مزید ڄاݨݨ واسطے سیلز مین بݨݨ دا آکھیا ۔ ہابر اپݨے پیو کوں قدرتی توں مصنوعی رنگاں وچ منتقل تھیوݨ دی تاکید کیتی ، پر ایندے پیو انکار کر ݙتا ۔ آخر کار ، ایندے پیو عالمی کاروباری رجحانات دی پیروی کیتی تے مصنوعی رنگاں وچ تبدیل تھی ڳیا ۔ ہابر دی اڳلی تجویز ، ہک کولرا وبا دے دوران ، ایندے پیو واسطے کیلشیم ہائپوکلورائٹ خریدݨ دی ہئی ، جیڑھا جو اوں وقت کولرا دی روک تھام واسطے واحد ڄاتا ڳیا طریقہ ہا ۔ او وبا الڳ تھلڳ تھی ڳئی تے انہاں دے کول غیر استعمال شدہ کیلشیم ہائپوکلورائٹ دی ہک وݙی مقدار جمع تھی ڳئی ، جیڑھی جو غیر مستحکم ہئی ۔ ایندے نال سیگ فرائیڈ تے ہابر دے درمیان جھگڑا تھیا ، ایندے پیو اینکوں آکھیا جو او اپݨی یونیورسٹی تعلیم وچ واپس ون٘ج ݗیوے کیوں جو او کاروباری دنیا نال تعلق نئیں رکھدا ۔ 

### گزر گزران
ہابر ول ہک تعلیمی تقرری دی ڳول کیتی ، پہلے 1892 تے 1894 دے درمیان جیناء یونیورسٹی وچ لوڈوگ کنور دے ہک آزاد معاون دے طور تے کم کیتا ۔ جیناء وچ اپݨے وقت دے دوران ، ہابر ممکنہ طور تے بہتر تعلیمی یا فوجی پوزیشن حاصل کرݨ دے امکانات کوں بہتر بݨاوݨ دی کوشش وچ یہودیت توں لوتھرانزم وچ تبدیل تھی ڳیا ۔ کنور ہابر کوں کارل اینگلر دی سفارش کیتی ، جیڑھا جو کارلسروہے یونیورسٹی وچ کیمسٹری دا پروفیسر ہا جیڑھا جو رنگاں دی کیمیائی ٹیکنالوجی تے رنگاں دی صنعت ، تے ٹیکسٹائل واسطے مصنوعی مواد دے مطالعے وچ ٻہوں دلچسپی رکھدا ہا ۔ اینگلر ہابر کوں کارلسروہے وچ اپݨے ہک ساتھی ہانس بنٹے نال رجوع کرایا ، جئیں ہابر کوں 1894 وچ اسسٹنٹ بݨایا ۔ 

بنٹے تجویز کیتا جو ہابر ہائیڈرو کاربنز دی تھرمل ڈی کمپوزیشن دا جائزہ گھنے ۔ محتاط مقداری تجزیہ کر تے ، ہابر ایہ ثابت کرݨ دے قابل تھیا جو "کاربن کاربن بانڈ دی تھرمل استحکام خوشبودار مرکبات وچ کاربن ہائیڈروجن بانڈ توں زیادہ تے ایلیفٹک مرکبات وچ گھٹ ہوندے" ، جیڑھا جو ہائیڈرو کاربنز دے پائرولیسس دے مطالعے وچ ہک کلاسیکی نتیجہ ہا ۔ ایہ کم ہابر دا ہیبیلیٹیشن تھیسس بݨ ڳیا ۔ 

ہابر کوں بنٹے دے انسٹی ٹیوٹ وچ پرائیویٹ ڈوزنٹ مقرر کیتا ڳیا ، جئیں رنگاں دی ٹیکنالوجی دے علاقے نال تعلق رکھݨ والے تدریسی فرائض گھدے ، تے گیساں دے دہن تے کم جاری رکھیا ۔ 1896 وچ ، یونیورسٹی اینکوں سلیسیا ، سیکسنی تے آسٹریا دا سفر کرݨ وچ مدد کیتی تاں جو رنگاں دی ٹیکنالوجی وچ پیش رفت دے بارے وچ ڄاݨ سڳے ۔ 

1897 وچ ہابر الیکٹرو کیمسٹری وچ پیش رفت دے بارے وچ ڄاݨݨ واسطے اینجھا ای ہک سفر کیتا ۔ او کجھ عرصے توں ایں علاقے وچ دلچسپی رکھدا ہا ، تے ہک ٻئے پرائیویٹ ڈوزنٹ ، ہانس لگین دے نال کم کر چکیا ہا ، جیڑھا جو الیکٹرو کیمسٹری تے فزیکل کیمسٹری وچ نظریاتی لیکچر ݙیندا ہا ۔ ہابر دی 1898 دی کتاب Grundriss der technischen Elektrochemie auf theoretischer Grundlage (نظریاتی بنیاداں تے مبنی تکنیکی الیکٹرو کیمسٹری دا خاکہ) کافی توجہ حاصل کیتی ، خاص طور تے نائٹروبینزین دی کمی تے ایندے کم تے ۔ کتاب دے پیش لفظ وچ ، ہابر لگین دا شکریہ ادا کریندے ، جیڑھا جو 5 دسمبر 1899 کوں فوت تھی ڳیا ہا ۔ ہابر ایں علاقے وچ ٻیگراں دے نال وی تعاون کیتا ، جیویں جو جارج بریڈیگ ، جیڑھا جو لیپزگ وچ ولہیم اوسٹوالڈ دا شاگرد تے بعد وچ معاون ہا ۔ 

بنٹے تے اینگلر ہابر دی تدریسی سرگرمیاں دی مزید اجازت واسطے درخواست دی حمایت کیتی ، تے 6 دسمبر 1898 کوں ، ہابر کوں گرینڈ ڈیوک فریڈرک وون بیڈن دے حکم نال ایکسٹراؤرڈیناریئس دا خطاب تے ایسوسی ایٹ پروفیسر شپ ݙتی ڳئی ۔ 

کارلسروہے وچ ہوندے ہوئے ہابر مختلف شعبیاں وچ کم کیتا ، کئی شعبیاں وچ اہم شراکت کیتیاں ۔ رنگاں تے ٹیکسٹائل دے علاقے وچ ، او تے فریڈرک بران ایڈولف ہولز دی طرفوں تیار کردہ ٹیکسٹائل پرنٹنگ دے عمل وچ نظریاتی طور تے اقدامات کوں سمجھاوݨ دے قابل ہن ۔ کارل اینگلر نال ڳالھ مہاڑ ہابر کوں الیکٹرو کیمیکل اصطلاحات وچ آٹو آکسیڈیشن کوں سمجھاوݨ تے مجبور کیتا ، خشک تے گیلی آٹو آکسیڈیشن دے درمیان فرق کیتا ۔ ٹھوس دے رد عمل دی تھرموڈینامکس دی ہابر دی جانچ تصدیق کیتی جو فیراڈے دے قوانین کرسٹل نمکیات دی الیکٹرولیسس واسطے ہن ۔ ایں کم گلاس الیکٹروڈ تے الیکٹرولائٹک پوٹینشل دی پیمائش واسطے ہک نظریاتی بنیاد پیدا کیتی ۔ الیکٹرو کیمیکل کمی دے ناقابل واپسی تے الٹݨ والی شکلاں تے ہابر دے کم کوں الیکٹرو کیمسٹری دے شعبے وچ کلاسیکی سمجھا ویندا ہے ۔ انہاں غیر نایاب دھاتاں دی پاسیوٹی تے دھاتاں دی کوریژن تے برقی رو دے اثرات دا وی مطالعہ کیتا ۔ ایندے علاوہ ، ہابر اپݨی ݙوجھی کتاب ، تھرموڈینامک ٹیکنیشر گیسریaktionen: سیبین ورلیسونگن (1905) trans ۔ تھرموڈینامکس آف ٹیکنیکل گیس ری ایکشنز: سیون لیکچرز (1908) وی شائع کیتی ، جیڑھی بعد وچ کیمیائی تھرموڈینامکس دے شعبے وچ "درستگی تے تنقیدی بصیرت دا ہک نمونہ" سمجھی ڳئی ۔ 

1906 وچ ، میکس لی بلانک ، جیڑھا جو کارلسروہے وچ فزیکل کیمسٹری ڈیپارٹمنٹ دا چیئرمین ہا ، لیپزگ یونیورسٹی وچ ہک پوزیشن قبول کر گھدی ۔ ہک سرچ کمیٹی توں سفارشات حاصل کرݨ دے بعد ، بیڈن دی وزارت تعلیم کارلسروہے وچ فزیکل کیمسٹری دی مکمل پروفیسر شپ ہابر کوں پیش کیتی ، جئیں ایہ پیشکش قبول کر گھدی ۔ 

### نوبل انعام
کارلسروہے یونیورسٹی وچ 1894 توں 1911 تئیں اپݨے وقت دے دوران ، ہابر تے ایندے معاون رابرٹ لی روسینول ہابر بوش عمل ایجاد کیتا ، جیڑھا جو اعلا درجہ حرارت تے دباؤ دی صورتحال وچ ہائیڈروجن تے ماحول دے نائٹروجن توں امونیا دی کائٹلیٹک تشکیل ہے ۔ ایہ دریافت لی چیٹیلیئر دے اصول دا ہک براہ راست نتیجہ ہا ، جیڑھا جو 1884 وچ اعلان کیتا ڳیا ہا ، جیندے وچ ݙسایا ڳیا اے جو جݙاں کوئی نظام توازن وچ ہوندے تے ایندے تے اثر انداز تھیوݨ والے عوامل وچوں ہک تبدیل تھی ویندا ہے ، تاں نظام تبدیلی دے اثر کوں گھٹ کر تے جواب ݙیسی ۔ چونکہ ایہ ڄاتا ویندا ہا جو نکل بیسڈ کیٹالسٹ دی موجودگی وچ امونیا کوں کیویں تحلیل کرݨا ہے ، لی چیٹیلیئر دے اصول توں ایہ اخذ کیتا ون٘ج سڳدا ہا جو رد عمل کوں اعلا درجہ حرارت تے دباؤ تے امونیا پیدا کرݨ واسطے الٹایا ون٘ج سڳدا ہے ۔ 

وݙے پیمانے تے امونیا دی پیداوار واسطے عمل کوں مزید تیار کرݨ واسطے ، ہابر صنعت دی طرف متوجہ تھیا ۔ BASF وچ کارل بوش دے نال شراکت داری کر تے ، ایہ عمل کامیابی نال تجارتی مقدار وچ امونیا پیدا کرݨ واسطے ودھایا ڳیا ۔ ہابر بوش عمل صنعتی کیمسٹری وچ ہک سنگ میل ہا ۔ نائٹروجن بیسڈ مصنوعات جیویں جو کھاد تے کیمیائی فیڈ اسٹاک دی پیداوار ، جیڑھی جو پہلے محدود قدرتی ذخائر توں امونیا دے حصول تے منحصر ہئی ، ہݨ ہک آسانی نال دستیاب تے وافر بنیاد استعمال کر تے ممکن تھی ڳئی: ماحولیاتی نائٹروجن ۔ نائٹروجن بیسڈ کھاد دی ٻہوں زیادہ مقدار پیدا کرݨ دی صلاحیت بدلے وچ ٻہوں زیادہ زرعی پیداوار دی حمایت کیتی ، جیڑھی جو دنیا دی ادھی آبادی دی مدد کریندی ہے ۔ 

امونیا پیدا کرݨ دے ہک نویں طریقے دی دریافت دے ٻئے اہم معاشی اثرات وی تھئے ۔ چلی سوڈیم نائٹریٹ (کیلیچے) جیویں جو قدرتی ذخائر دا ہک وݙا (تے تقریبا منفرد) برآمد کنندہ ہا ۔ ہابر عمل شروع تھیوݨ دے بعد ، چلی وچ قدرتی طور تے کڈھی ڳئی نائٹریٹ دی پیداوار 1925 وچ 2 ۔ 5 ملین ٹن (60,000 کارکناں کوں ملازمت ݙیندی ہئی تے US$45/ٹن وچ ویچیندی ہئی) توں گھٹ تے صرف 800,000 ٹن تھی ڳئی ، جیڑھی جو 14,133 کارکناں دی طرفوں پیدا تھئی ہئی ، تے 1934 وچ $19/ٹن وچ ویچیندی ہئی ۔ 

مصنوعی نائٹروجن کھاد دی سالانہ عالمی پیداوار ہݨ 100 ملین ٹن توں زیادہ ہے ۔ موجودہ عالمی آبادی دا ادھ حصہ ہابر بوش عمل تے مبنی ہے ۔ 

ہابر کوں ایں کم واسطے 1918 وچ کیمسٹری دا نوبل انعام ݙتا ڳیا (انہاں اصل وچ ایہ انعام 1919 وچ حاصل کیتا) ۔ اپݨے نوبل انعام دی قبولیت دی تقریر وچ ہابر تبصرہ کیتا "ایہ تھی سڳدا ہے جو ایہ حل آخری نہ ہووے ۔ نائٹروجن بیکٹیریا اساکوں سکھیندن جو فطرت ، جیون دے معاملے دی کیمسٹری دیاں اپݨیاں نفیس شکلاں دے نال ، اڄان وی سمجھدی اے تے اینجھے طریقے استعمال کریندی اے جیڑھے اساں اڄان تئیں نقل کرݨ دا طریقہ نئیں ڄاݨدے ۔ "

ہابر دہن دے رد عمل ، سمندر دے پاݨی توں سونا کڈھݨ ، جذب دے اثرات ، الیکٹرو کیمسٹری ، تے فری ریڈیکل ریسرچ (فینٹن دے ری ایجنٹ ݙیکھو) تے وی تحقیق وچ سرگرم ہا ۔ 1911 توں 1933 تئیں ایندا وݙا حصہ کم برلن ڈاہلم وچ قیصر ولہیم انسٹی ٹیوٹ فار فزیکل کیمسٹری اینڈ الیکٹرو کیمسٹری وچ کیتا ڳیا ہا ۔ 1953 وچ ، ایں انسٹی ٹیوٹ دا ناں ایندے ناں تے رکھیا ڳیا ۔ اینکوں کݙاہیں کݙاہیں ، غلط طور تے ، MDMA کوں پہلی واری بݨاوݨ دا سہرا ݙتا ویندا اے (جیڑھا جو پہلی واری مریک تے جی اے اے کیمیا دان اینٹون کولش 1912 وچ بݨایا ہا) ۔ 

### پہلی عالمی جنگ
ہابر پہلی عالمی جنگ کوں جوش نال خوش آمدید آکھیا ، اکتوبر 1914 وچ 92 ٻئے جرمن دانشوراں دے نال مل تے نائنٹی تھری دے منشور تے دستخط کیتے ۔ ہابر پہلی عالمی جنگ وچ کیمیائی جنگ دے غیر بیلسٹک استعمال دی تیاری وچ ہک وݙا کردار ادا کیتا ، باوجود ایندے جو 1907 دے ہیگ کنونشن (جیندے تے جرمنی ہک دستخط کنندہ ہا) ولوں گولیاں وچ انہاں دے استعمال تے پابندی ہئی ۔ جنگ شروع تھیوݨ دے فورا بعد اینکوں کپتان دے عہدے تے ترقی ݙتی ڳئی تے وزارت جنگ وچ کیمسٹری سیکشن دا سربراہ بݨایا ڳیا ۔ خندق دی جنگ وچ استعمال واسطے کلورین گیس تے ٻئی مہلک گیساں تیار کرݨ والیاں ٹیماں دی قیادت کرݨ دے علاوہ ، ہابر خود وی موجود ہا جݙاں ایہ پہلی واری بیلجیم وچ ݙوجھی جنگ یپریس (22 اپریل توں 25 مئی 1915) وچ جرمن فوج ولوں جاری کیتی ڳئی ہئی ۔ ہابر دی بݨائی ڳئی ٹیم 150 توں زیادہ سائنسداناں تے 1,300 تکنیکی اہلکاراں تے مشتمل ہئی ۔ ہابر اینجھے ہتھیاراں توں بچݨ واسطے ایڈسوربینٹ فلٹرز والے گیس ماسک تیار کرݨ وچ وی مدد کیتی ۔ 

گیس جنگ واسطے ہک خصوصی فوج (پائنیئر رجمنٹس 35 تے 36) اوٹو پیٹرسن دی کمان وچ ، ہابر تے فریڈرک کرشباوم مشیراں دے طور تے بݨائی ڳئی ۔ ہابر فزکسداناں ، کیمسٹاں تے ٻئے سائنسداناں کوں یونٹ وچ منتقل تھیوݨ واسطے فعال طور تے بھرتی کیتا ۔ مستقبل دے نوبل انعام یافتہ جیمز فرینک ، گستاو ہرٹز ، تے اوٹو ہان ہابر دی یونٹ وچ گیس ٹروپس دے طور تے خدمات انجام ݙتیاں ۔ 1914 تے 1915 وچ ، ݙوجھی جنگ یپریس توں پہلے ، ہابر دی یونٹ ایہ رپورٹاں دی تحقیقات کیتی جو فرانسیسیاں جرمن فوجیاں دے خلاف ٹرپنائٹ ، ہک قیاسی کیمیائی ہتھیار ، تعینات کیتا ہا ۔ 

پہلی عالمی جنگ وچ گیس جنگ ، ہک لحاظ نال ، کیمسٹاں دی جنگ ہئی ، جیندے وچ ہابر فرانسیسی نوبل انعام یافتہ کیمیا دان وکٹر گرینیارڈ دے خلاف ہا ۔ جنگ تے امن دے حوالے نال ، ہابر ہک واری آکھیا ہا جو "امن دے وقت ہک سائنسدان دا تعلق دنیا نال ہوندے ، پر جنگ دے وقت ایندا تعلق اپݨے ملک نال ہوندے ۔ " ایہ اوں وقت کیمسٹاں کوں درپیش اخلاقی مخمصیاں دی ہک مثال ہئی ۔ 

ہابر ہک محب وطن جرمن ہا جیڑھا جو پہلی عالمی جنگ دے دوران اپݨی خدمات تے فخر کریندا ہا ، جیندے واسطے اینکوں سجایا ڳیا ہا ۔ اینکوں قیصر ولوں کپتان دا عہدہ وی ݙتا ڳیا ہا ، جیڑھا جو ہابر کوں 25 سال پہلے اپݨی لازمی فوجی خدمت دے دوران نہ ݙتا ڳیا ہا ۔ 

زہریلی گیس دے اثرات دے اپݨے مطالعے وچ ، ہابر نوٹ کیتا جو تھوڑی دیر واسطے زہریلی گیس دی گھٹ مقدار دے سامنے آوݨ دا اکثر اوہو اثر (موت) ہوندے جیڑھا جو تھوڑی دیر واسطے زیادہ مقدار دے سامنے آوݨ دا ہوندے ۔ انہاں گیس دی مقدار تے ضروری نمائش دے وقت دے درمیان ہک سادہ ریاضیاتی تعلق وضع کیتا ۔ ایہ تعلق ہابر دے اصول دے طور تے ڄاتا ویندا ہے ۔ 

ہابر گیس جنگ کوں ایں الزام دے خلاف دفاع کیتا جو ایہ غیر انسانی ہے ، ایہ آکھدے ہوئے جو موت موت ہے ، چاہے کہیں وی طریقے نال ݙتی ون٘ج سڳے تے تاریخ دا حوالہ ݙتا: "نائٹ دا آدمی کول ہتھیار آلے آدمی واسطے جیڑھی ناپسندیدگی ہئی او سپاہی وچ دہرائی ویندی اے جیڑھا جو کیمیائی ہتھیاراں نال مقابلہ کرݨ والے آدمی دی طرف سٹیل دیاں گولیاں نال فائر کریندے ۔  ۔ ۔ ۔  گیس دے ہتھیار بالکل وی اوں توں زیادہ ظالمانہ نئیں ہن جیڑھے اݙݨ والے لوہے دے ٹکڑے ہن؛ برعکس ، مہلک گیس دی بیماری دا حصہ نسبتا گھٹ ہے ، معذوری غائب ہے ۔ "

ہابر کوں جرمنی وچ جنگ توں پہلے دی دنیا وچ کیمیائی ہتھیاراں دی تیاری وچ ایندی شمولیت تے ٻہوں تنقید دا نشانہ بݨایا ڳیا ، ہم عصر ، خاص طور تے البرٹ آئن سٹائن ، تے جدید دور دے سائنسداناں ݙوہیں دی طرفوں ۔ 

### ݙوہیں جنگوں دے وچال
1919 توں 1923 تئیں ہابر جرمنی دی کیمیائی ہتھیاراں دی خفیہ تیاری وچ شامل ریہا ، ہیوگو سٹولٹزنبرگ دے نال کم کریندا ہا ، تے سپین تے روس ݙوہیں دی کیمیائی گیساں دی تیاری وچ مدد کریندا ہا ۔ 

1920 دے ݙہاکے دے دوران ، ہابر دے انسٹی ٹیوٹ وچ کم کرݨ والے سائنسداناں سائانائیڈ گیس فارمولیشن زائی کلون اے تیار کیتی ، جیڑھی جو ہک کیڑے مار دوا دے طور تے ، خاص طور تے اناج دے ذخائر وچ فیومیگینٹ دے طور تے استعمال تھیندی ہئی ۔ 

1919 توں 1925 تئیں ، جاپان وچ جرمن سفیر ولہیم سولف دی جاپانی حمایت دی درخواست دے جواب وچ ، مالی مشکلات دے وقت جرمن اسکالرز واسطے ، ہوشی ہاجیمے ناں دے ہک جاپانی کاروباری ، ہوشی فارماسیوٹیکل کمپنی دے صدر ، قیصر ولہیم سوسائٹی کوں 2 ملین ریخ مارک بطور 'جاپان فنڈ' (ہوشی-آسشس) ݙتے ۔ ہابر کوں فنڈ دا انتظام کرݨ واسطے آکھیا ڳیا ، تے 1924 وچ ہوشی اینکوں جاپان دی دعوت ݙتی ۔ ہابر ہوشی دی کمپنی کوں کئی کیمیائی لائسنس پیش کیتے ، پر ایہ پیشکشاں مسترد کر ݙتیاں ڳئیاں ۔ فنڈ دی رقم رچرڈ ولسٹٹر ، میکس پلانک ، اوٹو ہان ، لیو سزلارڈ ، تے ٻیگراں دے کم دی حمایت واسطے استعمال تھئی ۔ 

1920 دے ݙہاکے وچ ، ہابر سمندر دے پاݨی توں سونا کڈھݨ دا طریقہ ڳولݨ واسطے ٻہوں کوشش کیتی ، تے ایں موضوع تے کئی سائنسی پیپرز شائع کیتے ۔ سالاں دی تحقیق دے بعد ، انہاں نتیجہ کڈھیا جو سمندر دے پاݨی وچ گھلݨ والے سونے دی مقدار اڳلے محققاں دی طرفوں رپورٹ کیتی ڳئی مقدار توں ٻہوں گھٹ ہے ، تے سمندر دے پاݨی توں سونا کڈھݨ غیر معاشی ہے ۔ 

1931 تئیں ، ہابر جرمنی وچ نیشنل سوشلزم دے ودھدے ہوئے عروج ، تے ایندے دوستاں ، ساتھیاں تے خاندان دی ممکنہ حفاظت دے بارے وچ ودھدا ہویا فکر مند ہا ۔ 7 اپریل 1933 دے پروفیشنل سول سروس دی بحالی دے قانون دے تحت ، قیصر ولہیم سوسائٹی دے یہودی سائنسداناں کوں خاص طور تے نشانہ بݨایا ڳیا ہا ۔ Zeitschrift für die gesamte Naturwissenschaft ("سارے قدرتی علوم دا جریدہ") الزام لایا جو "ڈاہلم وچ قیصر ولہیم انسٹی ٹیوٹ دا قیام فزیکل سائنسز وچ یہودیاں دی آمد دا تمہید ہا ۔ قیصر ولہیم انسٹی ٹیوٹ فار فزیکل اینڈ الیکٹرو کیمسٹری دی ڈائریکٹر شپ یہودی ، ایف ہابر ، وݙے وقت دے یہودی منافع خور کوپل دے بھتریجے کوں ݙتی ڳئی ہئی ۔ " (کوپل اصل وچ ہابر نال تعلق نہ رکھدا ہا ۔ ) ہابر ایں پیش رفت توں حیران رہ ڳیا ، کیوں جو انہاں فرض کیتا ہا جو عیسائیت وچ ایندی تبدیلی تے پہلی عالمی جنگ دے دوران ریاست واسطے ایندیاں خدمات اینکوں جرمن محب وطن بݨا ݙیسن ۔ سارے یہودی اہلکاراں کوں برخاست کرݨ دا حکم ݙتے ون٘ڄݨ تے ، ہابر انہاں دی روانگی وچ اوں وقت تئیں تاخیر کرݨ دی کوشش کیتی جݙاں تئیں انہاں کوں ون٘ڄݨ واسطے کوئی جاہ نہ مل ڳئی ۔ 30 اپریل 1933 تئیں ، ہابر برنارڈ رسٹ ، جیڑھا جو تعلیم دا قومی تے پروشین وزیر ہا ، تے میکس پلانک ، قیصر ولہیم سوسائٹی دے صدر کوں خط لکھ تے قیصر ولہیم انسٹی ٹیوٹ دے ڈائریکٹر تے یونیورسٹی وچ پروفیسر دے طور تے 1 اکتوبر 1933 توں استعفیٰ ݙیوݨ دی پیشکش کیتی ۔ انہاں آکھیا جو حالانکہ ہک تبدیل شدہ یہودی ہووݨ دے ناطے او قانونی طور تے اپݨی پوزیشن تے رہݨ دا حقدار تھی سڳدا ہے ، پر ہݨ او اینجھا کرݨ دی خواہش نئیں رکھدا ۔ 

ہابر تے ایندے پتر ہرمین وی تاکید کیتی جو شارلٹ ناتھن توں ہابر دے ٻال ، جیڑھے جو جرمنی دے بورڈنگ سکول وچ ہن ، ملک چھوڑ ݙیون ۔ شارلٹ تے ٻال 1933 یا 1934 دے آس پاس برطانیہ منتقل تھی ڳئے ۔ جنگ دے بعد ، شارلٹ دے ٻال برطانوی شہری بݨ ڳئے ۔ 

### گھروڳی زندگی تے ٹٻر
ہابر دی ملاقات کلارا ایمروہر نال بریزلاؤ وچ 1889 وچ تھئی ، جݙاں او فوج وچ اپݨا لازمی سال پورا کریندا پیا ہا ۔ کلارا ہک کیمیا دان دی دھی ہئی جیندی ہک شوگر فیکٹری ہئی ، تے او بریزلاؤ یونیورسٹی توں پی ایچ ڈی (کیمسٹری وچ) حاصل کرݨ والی پہلی زنانی ہئی ۔ انہاں 1897 وچ یہودیت توں عیسائیت اختیار کر گھدی ، ایندے کئی سال بعد جݙاں او تے ہابر منگݨی کر گھدی ۔ انہاں دی شادی 3 اگست 1901 کوں تھئی ؛ انہاں دا پتر ہرمین 1 جون 1902 کوں پیدا تھیا ۔ 

کلارا زنانیاں دے حقوق دی کارکن ہئی تے کجھ روایات دے مطابق ، ہک امن پسند ہئی ۔ ذہین تے کمال پرست ہووݨ دی وجہ نال ، او اپݨی شادی تے ایندے نتیجے وچ اپݨے گزر گزران دے نقصان دے بعد ڈھیر مونجھی تھی ڳئی ۔ 2 مئی 1915 کوں ، ہابر نال بحث دے بعد ، کلارا انہاں دے باغ وچ خودکشی کر گھدی ، انہاں اپݨے سروس ریوالور نال اپݨے دل وچ گولی مار ݙتی ۔ اینکوں ایندے 12 سالہ پتر ، ہرمین ڳولیا ، جئیں گولی دی آواز سݨی ہئی ۔ 

ایندی خودکشی دیاں وجوہات قیاس آرائی دا موضوع ہن ۔ شادی وچ کئی تناؤ ہن ، تے ایہ تجویز کیتا ڳیا ہے جو او کیمیائی جنگ وچ ہابر دے کم دی مخالف ہئی ۔ ایں نقطہ نظر دے مطابق ، ایندی خودکشی جزوی طور تے ہابر دے ذاتی طور تے ݙوجھی جنگ یپریس دے دوران کلورین گیس دے پہلے کامیاب استعمال دی نگرانی دا جواب ہا ، جیندے نتیجے وچ 67,000 توں زیادہ ہلاکتاں تھئیاں ۔ ہابر روسی فوج دے خلاف گیس چھوڑݨ دی نگرانی واسطے کجھ ݙینہاں وچ پوادھی محاذ واسطے روانہ تھی ڳیا ۔ اصل وچ ڈاہلم وچ دفن تھیوݨ والی ، کلارا دی باقیات بعد وچ ایندے شوہر دی درخواست تے باسل منتقل کر ݙتیاں ڳئیاں ، جتھاں او ایندے نال دفن ہے ۔ 

ہابر اپݨی ݙوجھی ذال ، شارلٹ ناتھن نال 25 اکتوبر 1917 کوں برلن وچ شادی کیتی ۔ سفر کریندے ہوئے ، فرٹز ایڈلون ہوٹل وچ ریہا جیڑھا جو ڈوئچر کلب دے قریب ہا ۔ ایں ادارے وچ ، فرٹز دی ملاقات ناتھن نال تھئی ، جیڑھی جو سیکرٹریز وچوں ہک ہئی تے ایندا وسیع تجربہ یا تعلیم نہ ہووݨ دے باوجود ایندی کامیابیاں نال ایندی دلچسپی پیدا تھئی ۔ جئیں ݙینہہ ایندی ملاقات تھئی ، مینہہ پوندا پیا ہا تے انہاں اینکوں استعمال کرݨ واسطے ہک چھتری ݙتی جیندے جواب وچ انہاں آکھیا "میں چھتری تواݙے ہتھ وچ تے اپݨے آپ کوں تے اپݨا شکریہ تواݙے قدماں وچ رکھیندا ہاں" ۔ انہاں جواب ݙتا "میں برعکس پسند کریساں" ۔ او ہک ٻئے کوں ݙیکھݨ لڳے تے اوں ستت اینکوں شادی دی تجویز ݙتی ۔ شارلٹ پہلے انہاں دی وݙی عمر دے فرق دی وجہ توں تجویز کوں مسترد کر ݙتا پر آخر کار او راضی تھی ڳئی ۔ شارلٹ ، کلارا وانگوں ، ہابر نال شادی کرݨ توں پہلے یہودیت توں عیسائیت اختیار کر گھدی ۔ جوڑے دے ݙو ٻال ہن ، ایوا شارلٹ تے لوڈوگ فرٹز ("لٹز") ۔ ول وی ، دوبارہ ، تنازعات ہن ، تے جوڑے 6 دسمبر 1927 توں طلاق یافتہ ہن ۔ 

ہابر تے کلارا دا پتر ، ہرمین ہابر ، 1941 تئیں فرانس وچ ریہا ، پر فرانسیسی شہریت حاصل نہ کر سڳیا ۔ جݙاں جرمنی ݙوجھی عالمی جنگ دے دوران فرانس تے حملہ کیتا ، ہرمین تے ایندی ذال تے ترائے دھیاں مارسیلز توں کیریبین ون٘ڄݨ والے ہک فرانسیسی جہاز وچ قید توں فرار تھی ڳئے ۔ اتھوں ، انہاں ویزے حاصل کیتے جیڑھے انہاں کوں ریاستہائے متحدہ ہجرت کرݨ دی اجازت ݙیندے ہن ۔ ہرمین دی ذال مارگریت جنگ دے ختم تھیوݨ دے بعد فوت تھی ڳئی ، تے ہرمین 1946 وچ خودکشی کر گھدی ۔ ایندی وݙی دھی ، کلیئر ، 1949 وچ خودکشی کر گھدی؛ او وی ہک کیمیا دان ہئی ، اینکوں ݙسیا ڳیا ہا جو کلورین گیس دے اثرات دے تریاق تے ایندی تحقیق کوں ہک طرف رکھ ݙتا ڳیا ہے ، کیوں جو ایٹم بم تے کم کوں ترجیح ݙتی ویندی ہئی ۔ 

فرٹز ہابر دا ٻیا پتر ، لوڈوگ فرٹز ہابر (1921–2004) ، ہک ممتاز برطانوی ماہر معاشیات بݨ ڳیا تے انہاں پہلی عالمی جنگ وچ کیمیائی جنگ دی تاریخ لکھی ، دی پوائزنس کلاؤڈ (1986) ۔ ہرمین دی دھی ایوا کئی سال کینیا وچ رہی ، 1950 دے ݙہاکے وچ انگلینڈ واپس ڳئی ۔ او 2015 وچ فوت تھی ڳئی ، ترائے ٻال ، پنج پوترے تے اٹھ پڑپوترے چھوڑ ڳئی ۔ ہابر دے وسیع خاندان دے کئی افراد نازی حراستی کیمپاں وچ فوت تھی ڳئے ، جنہاں وچ ایندی مترائی بھیݨ فریڈا دی دھی ، ہلڈے گلکس مین ، ایندا شوہر ، تے انہاں دے ݙو ٻال شامل ہن ۔ 

### موت
ہابر اگست 1933 وچ ڈاہلم چھوڑ ڳیا ، کجھ دیر پیرس ، سپین تے سوئٹزرلینڈ وچ ریہا ۔ سفر دے دوران ایندی صحت ٻہوں خراب ہئی ۔ ہابر خاص طور تے انجائنا دے حملیاں دا شکار ہا ۔ بار بار انجائنا دے حملے مستقل نقصان دا باعث بݨ سڳدن جیڑھا جو اڳلے سال ایندی موت وچ ممکنہ طور تے حصہ دار ہا ۔ 

ایں دوران ، کجھ سائنسدان جیڑھے پہلی عالمی جنگ دے دوران انگلینڈ وچ ہابر دے ہ‏م منصب تے حریف ہن ہݨ انہاں ایندی تے بیگراں دی جرمنی چھوڑݨ وچ مدد کیتی ۔ بریگیڈیئر ہیرولڈ ہارٹلی ، سر ولیم جیکسن پوپ تے فریڈرک جی ڈونن ہابر کوں باضابطہ طور تے کیمبرج ، انگلینڈ دی دعوت ݙیوݨ دا بندوبست کیتا ۔ اتھاں ، اپݨے معاون جوزف جوشوا وائس دے نال ، ہابر کجھ مہینے ریہا تے کم کریندا ریہا ۔ ارنسٹ ردرفورڈ جیویں جو سائنسدان زہریلی گیس جنگ وچ ہابر دی شمولیت کوں گھٹ معاف کرݨ والے ہن: ردرفورڈ واضح طور تے ایندے نال ہتھ ملاوݨ توں انکار کر ݙتا ۔ 

1933 وچ ، انگلینڈ وچ ہابر دے مختصر قیام دے دوران ، چیم ویزمین اینکوں ریہوووٹ ، مینڈیٹری فلسطین وچ سیف ریسرچ انسٹی ٹیوٹ (ہݨ ویزمین انسٹی ٹیوٹ) وچ ڈائریکٹر شپ دی پیشکش کیتی ۔ انہاں ایہ پیشکش قبول کر گھدی ، تے جنوری 1934 وچ مشرق وسطیٰ واسطے روانہ تھیا ، اپݨی مترائی بھیݨ ، ایلسی ہابر فریہان دے نال سفر کریندا ہا ۔ ایندی خراب صحت ایندے تے غالب آ ڳئی تے 29 جنوری 1934 کوں ، 65 سال دی عمر وچ ، او دل دا دورہ پوݨ نال ، سفر دے دوران ، باسل دے ہک ہوٹل وچ فوت تھی ڳیا ۔ 

ہابر دی خواہش دے مطابق ، ہابر تے کلارا دے پتر ہرمین ہابر کوں جلایا ون٘ڄݨ تے باسل دے ہورنلی قبرستان وچ 29 ستمبر 1934 کوں دفن کرݨ ، تے کلارا دی باقیات کوں ڈاہلم توں کڈھ تے 27 جنوری 1937 کوں ایندے نال دوبارہ دفن کرݨ دا بندوبست کیتا ۔ البرٹ آئن سٹائن ، ایندا ٻہوں پراݨا دوست ، ہابر دی تعریف ایں کیتی: "ہابر دی زندگی جرمن یہودی دا المیہ ہا - بلا معاوضہ محبت دا المیہ" ۔ 

### جائیداد تے وراثت
ہابر اپݨی وسیع نجی لائبریری سیف انسٹی ٹیوٹ کوں ݙے ݙتی ، جتھاں اینکوں 29 جنوری 1936 کوں فرٹز ہابر لائبریری دے طور تے وقف کیتا ڳیا ۔ ہرمین ہابر لائبریری کوں منتقل کرݨ وچ مدد کیتی تے وقفے تے تقریر کیتی ۔ ایہ اڄاں وی ویزمین انسٹی ٹیوٹ وچ ہک نجی مجموعہ دے طور تے موجود ہے ۔ 

1981 وچ ، میکس پلانک سوسائٹی تے عبرانی یونیورسٹی آف یروشلم (HUJI) دے منروا فاؤنڈیشن مالیکیولر ڈائنامکس واسطے فرٹز ہابر ریسرچ سینٹر قائم کیتا ، جیڑھا جو عبرانی یونیورسٹی دے کیمسٹری انسٹی ٹیوٹ وچ مبنی ہے ۔ ایندا مقصد مالیکیولر ڈائنامکس دے شعبے وچ اسرائیلی جرمن سائنسی تعاون کوں ودھارا ݙیوݨا ہے ۔ سینٹر دی لائبریری کوں وی فرٹز ہابر لائبریری آکھیا ویندا ہے ، پر ایہ فورا واضح نئیں جو سیف (ہݨ ویزمین) انسٹی ٹیوٹ دی 1936 دی ہمنام لائبریری نال کوئی تعلق اے یا نئیں ۔ 

او ادارہ جیڑھا ایندے کم نال ٻہوں نیڑے نال جڑیا ہویا ہے ، ڈاہلم (برلن دا ہک مضافاتی علاقہ) وچ سابق قیصر ولہیم انسٹی ٹیوٹ فار فزیکل کیمسٹری اینڈ الیکٹرو کیمسٹری ، 1953 وچ فرٹز ہابر انسٹی ٹیوٹ دا ناں ݙتا ڳیا ہا تے ایہ میکس پلانک سوسائٹی دا حصہ ہے ۔ 

### آدر تے ایوارڈ
·        غیر ملکی اعزازی رکن ، امریکن اکیڈمی آف آرٹس اینڈ سائنسز (1914)

·        کیمسٹری وچ نوبل انعام (1918)

·        کارل بوش دے نال برلن دی بنسن سوسائٹی دا بنسن میڈل (1918)

·        جرمن کیمیکل سوسائٹی دا صدر (1923)

·        ولہیم ایکسنر میڈل ، 1929

·        Société Chimique de France دا اعزازی رکن (1931)

·        انگلینڈ دی کیمیکل سوسائٹی دا اعزازی رکن (1931)

·        لندن دی سوسائٹی آف کیمیکل انڈسٹری دا اعزازی رکن (1931)

·        رومفورڈ میڈل ، امریکن اکیڈمی آف آرٹس اینڈ سائنسز (1932)

·        ریاستہائے متحدہ دی نیشنل اکیڈمی آف سائنسز دا غیر ملکی ایسوسی ایٹ منتخب تھیا (1932)

·        یو ایس ایس آر اکیڈمی آف سائنسز دا اعزازی رکن (1932)

·        انٹرنیشنل یونین آف پیور اینڈ اپلائیڈ کیمسٹری دے بورڈ آف ڈائریکٹرز ، 1929–1933؛ نائب صدر ، 1931

·        جرمنی دے صدر توں گوئتھے میڈل فار آرٹ اینڈ سائنس

·        گوئتھے میڈل für Kunst und Wissenschaft (فن تے سائنس واسطے گوئتھے میڈل) جرمنی دے صدر توں

### ڈرامائی تشکیل تے افسانوی شکل
·        سویڈن دے پاور میٹل بینڈ سباتون ہابر دے بارے وچ "فادر" ناں دا ڳاوݨ لکھیا ۔ 

·        ورن تھیسن دے 2003 دے ڈرامے "آئن سٹائنز گفٹ" وچ ہابر دی زندگی دا ، تے خاص طور تے البرٹ آئن سٹائن نال ایندے طویل مدتی تعلق دا ہک افسانوی بیان ݙتا ڳیا ہے ۔ تھیسن ہابر کوں ہک المناک شخصیت دے طور تے بیان کریندے جیڑھا جو اپݨی پوری زندگی وچ اپݨے یہودی نسب تے ایندیاں سائنسی شراکت دیاں اخلاقی مضمرات ݙوہیں توں بچݨ واسطے ناکام کوشش کریندے ۔ 

·        بی بی سی ریڈیو 4 آفٹرنون پلے فرٹز ہابر دی زندگی تے ݙو ڈرامے نشر کیتے ہن ۔ 

ہوا توں روٹی ، سمندر توں سونا ہک ٻئی کیمیائی کہانی دے طور تے (R4 ، 1415 ، 16 فروری 01) ۔ فرٹز ہابر ہوا توں نائٹروجن مرکبات بݨاوݨ دا ہک طریقہ ڳولیا ۔ انہاں دے ݙو وݙے استعمال ہن: کھاد تے دھماکہ خیز مواد ۔ ایندے عمل جرمنی کوں ہتھیاراں دی وݙی مقدار پیدا کرݨ دے قابل بݨایا ۔ (عنوان دا ݙوجھا حصہ سمندر دے پاݨی توں سونا حاصل کرݨ دے ہک عمل دا حوالہ ݙیندا ہے ۔ ایہ کم کریندا ہا ، پر ایندا کوئی فائدہ نہ ہا ۔ ) سوانح نگار دے نقطہ نظر توں ، ہابر توں زیادہ دلچسپ زندگی والی کجھ شخصیات تھی سڳدیاں ہن ۔ انہاں عظیم جنگ دے دوران جرمن زراعت کوں چلیئن سالٹ پیٹر توں آزاد کر ݙتا ۔ انہاں کیمسٹری دا نوبل انعام حاصل کیتا ، ول وی گیس جنگ تے ایندے کم دی وجہ توں اینکوں ایوارڈ توں محروم کرݨ دیاں کوششاں تھئیاں ۔ انہاں صحیح طور تے نشاندہی کیتی جو نوبل دی زیادہ تر رقم ہتھیاراں تے جنگ دی پیروی توں آئی ہئی ۔ ہٹلر دے اقتدار وچ آوݨ دے بعد ، حکومت ہابر کوں ایندی پروفیسر شپ تے تحقیقی نوکریاں توں استعفیٰ ݙیوݨ تے مجبور کیتا کیوں جو او یہودی ہا ۔ 

ݙوجھے ڈرامے دا ناں "دی گریٹر گڈ" ہا تے ایہ پہلی واری 23 اکتوبر 2008 کوں نشر تھیا ہا ۔ ایندی ہدایت سیلیا ڈی وولف کیتی ہئی تے جسٹن ہوپر لکھیا ہا ، تے اینٹون لیسر ہابر دے طور تے اداکاری کیتی ہئی ۔ انہاں پہلی عالمی جنگ دے دوران کیمیائی جنگ تے ایندے کم دی کھوج کیتی تے ایندی ذال کلارا (لیسلی شارپ) تے ایندے دباؤ دا ذکر کیتا ، ایندی خودکشی تے حکام ولوں ایندے پردے نال اختتام پزیر تھیا ۔ ٻئے کاسٹ وچ ہابر دے تحقیقی ساتھی اوٹو سیکور دے طور تے ڈین سٹارکی ، کرنل پیٹرسن دے طور تے سٹیفن کریچلو ، ہابر دے پتر ہرمین دے طور تے کونور ٹوٹنہم ، جنرل فالکنہائن دے طور تے میلکم ٹیئرنی تے زینائیڈ دے طور تے جینیس ایکوا شامل ہن ۔ 

2008 وچ ، "ہابر" ناں دی ہک مختصر فلم وچ فرٹز ہابر دے گیس جنگ پروگرام شروع کرݨ دے فیصلے تے ایندی ذال نال ایندے تعلقات کوں ݙیکھایا ڳیا ہے ۔ ایہ فلم ڈینیئل راگوسس لکھی تے ہدایت کیتی ہئی ۔ 

نومبر 2008 وچ ، ہابر کوں دوبارہ اینٹون لیسر "آئن سٹائن اینڈ ایڈنگٹن" وچ ادا کیتا ہا ۔ 

جنوری 2012 وچ ، ریڈیولاب ہابر تے ہک سیگمنٹ نشر کیتا ، جیندے وچ ہابر عمل دی ایجاد ، ݙوجھی جنگ یپریس ، زائی کلون اے وچ ایندی شمولیت ، تے ایندی ذال کلارا دی موت شامل ہن ۔ 

دسمبر 2013 وچ ، ہابر بی بی سی ورلڈ سروس ریڈیو پروگرام دا موضوع ہا: "دنیا دے سب توں اہم سائنسداناں وچوں ہک کوں کیوں بھلا ݙتا ڳیا اے؟" ۔ 

ایندی تے ایندی ذال دی زندگی ، بشمول آئن سٹائن نال انہاں دے تعلقات ، تے ہابر دی ذال دی خودکشی ، جوڈتھ کلیئر مچل دے ناول "اے ری یونین آف گوسٹس" وچ نمایاں طور تے ݙکھائی ڳئی ہے ۔ کرداراں دے ناں لینز تے آئرس آلٹر ہن ۔ 

ہابر دی زندگی تے البرٹ آئن سٹائن نال ایندا تعلق "جینیئس" وچ ݙیکھایا ڳیا ہا جیڑھا جو 25 اپریل توں 27 جون 2017 تئیں نیشنل جیوگرافک چینل تے نشر تھیا ہا ۔