open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
سرائیکیاں دا المیہ

سمجھ نیں آندی گال کتھو شروع کراں کافی ڈینھ تھی گئین کجھ لکھنڑ تیں دل نیں کریندا پیا ہک دل آھدے وسیب دی محرومی لکھاں ڈکھ درد لکھاں منافقیں دی منافقت لکھاں یا انھیں شعراء تے ادیبیں تے سرداریں ،وڈیریں تے لعنت بھیجاں جنھیں ہک مخصوص پارٹی کنیں ذاتی مفاد گھن کے انھیں دی شان ءچ مشاعرے کیتن قصیدے پڑھئن ،یا آپڑیں قوم دی قسمت تیں ماتم کراں، 
صوبہ تاں کڈاھیں نیں بنڑدا اوندی وجہ ساڈے سردار ہن اوھے سردار جنھیں ساڈے سَر دار تے چڑھا کے اکتہر سال تماشہ کیتے او کلھ وی چُپ ہن اج وی چپ ہن کیونکہ انھیں دے مونھ ءچ ہر ویلھے کہیں نہ کہیں دی ڈتی ھوئ ہڈی پھس ویندی ھے. 

فیسبکی دانشور جنھیں کوں مختلف قسم دے کیڑے ہن کہیں ویلھے بلوچکا کیڑا سٹ مریندے کہیں ویلھے سرائیکی کیڑا جلُول کرنڑ لگ ویندے انھیں کوں حالی اے سمجھ نیں آئ اساں سرائیکی ہیں یا بلوچ ،
وسیب دی گال تھیوے ڈیڈر دے پُتر ٹپے مار مار الیسن بندہ سوچیندے انھیں جھئیاں مخلص شکر ھے ساڈا وسیب واسی ھے ،
اگر بلوچیں دی گال تھیوے سب توں پہلے بلی وانگوں میاوں میاوں کریندے آئے کھڑے ہوسن یار بلوچیں نال وڈا ظلم تھیندا پئے بغیر تحقیق بغیر سوچے سمجھے بھاشن شروع کر ڈیسن ،
بندہ پچھے جنھیں بلوچیں واسطے ٹاں ٹاں لئ کھڑیں او بلوچ تیکوں بلوچ منیندے ہن وائے تیکوں اجاں تئیں پاکستان نیں منیا باوجود ایں گال دے کہ تیڈے وسیب دے ہر قبرستان ءچ قبریں تیں پاکستان دا جھنڈا لگا کھڑے جنھیں کوں اکثر تیڈے بلوچیں شھید کیتے ،
ہر بیڑی تے پیر رکھیے وے اج تئیں کُرلاندے ودے ھاؤ پہلے آپ کوں تاں سنجانڑو پچھیں گال کرائے. 
اگر بلوچ سڈویجنڑ ءچ فخر ھے اگر بلوچ لکھنڑ نال پگ اُچی تھیندی ھے اگر بلوچکی نال سرائیکی نیں رل سگدا تاں میڈی اج کنیں بلوچ ھوونڑ کنیں توبہ ھے میں سرائیکی ھاں تیں سرائیکی رھساں. ،،،،،جمیل حیدری ،،،،،

## حوالے
ونکی:سرائیکیاں دا المیہ
سرائیکیاں دی جدوجہد

ہر سرائیکی اپڑیں جاہ تیں طاقت ڈیکھالنڑ دی کوشش کریندا پئے جیرھی جو بہوں چنگیں گال اے لیکن کٹھے تھیونڑ دے بارے کوئی وی نئیں سوچیندا تساں اے ڈیکھو ہر ورکر اپڑیں جاہ تیں میں سمیت پوسٹیں لانونڑ تیں زور لائی پئین شئیت سوکھیاں لگدیاں ھوسن چلو کوئی گال نئیں کوئی نہ کوئی کم چلائی تیں پئین ڈوجھی طرف ساڈے رہنما ان مڑی او ساڈے پوسٹیں کوں کھنیندے ای نئیں چھڑا لائیک نئیں چا کریندے اینجھا کوئی کھلا کھو اچ سٹی بیٹھن جیویں ساڈا کوئی تماشہ بیٹھے ڈہدے ھوون بیلی اپیں تھک ترٹ مرسن ہک پاسے لگسن پچہیں کوئی پالیسی بیان جاری کریسوں برف بنڑیئے ارام نال بیٹھن سرائیکی دی ہک مشہور مثال اے ۔نہ ونڑدن نہ ولا ڈینڈن۔شئیت انہیں دی پالیسی ہنڑ ایہا اے صرف اساں جیرھے ہکڑ ڈکڑ ودوں یا جیرھے چھوٹے چھوٹے گروپ ودوں اوھے لڑھ ماری ودوں بیا اے ساڈیاں اے مدر پارٹیاں وڈیاں پارٹیاں کیوں چپ ان کیوں ہک پالیسی بیان یاکوئی میسج وی جاری نہیں کریندیاں ہر کہیں نال اپڑیں تعلق وی بحال رکھی کھڑن اجرکاں وی پویندے کھڑن اونج ای ہر کہیں نال اے ساڈی ہر کہیں نال ہک سو ست اے ضلعی انتظامیہ نال وی ساڈی نئیں بنڑدی گودیں نال ای ساڈی نئیں بنڑدی ایم این اے ایم پی اے نال ای ساڈی نئیں بنڑدی جنوبی پنجاب الیں نال وی ساڈا سوشل بائیکاٹ اے سرائیکستان دے علاوہ بیا کوئی ناں سنڑنڑ واسطے تیار ای نسے تھیندے ہنڑ ڈسو ساڈے وڈکے تیں اساں کیویں کٹھے ٹرسوں ساڈیاں اپڑیں وڈکیں نال دوریاں پیدا تھیندیاں ویندیں ہیں حال نال ہک ڈیہنہ لیڈر تیں ورکر انجو انج تھی ویسن مہربانی کرو کوئی اجلاس سڈو ساڈیاں گالہیں سنڑو ساڈے نال ٹرو ہنڑ ظالم تیں مظلوم ہکی صف اچ نئیں کھڑ سگدے ن لیگ کوں دشمن وی سڈیندے او کل ٹی وی تیں خاقان عباسی تیں اوندے نال کوئی بیا ساڈیاں اجرکاں پئی بیٹھے ھن کیا انہیں کوں میں پوا ایاں ول کیندے نال بھڑوں اوتیں پئی بیٹھن ساڈی اجرک یااجرک الیں بھڑوں صرف ایہا وضاحت منگدوں اہدے ورکر ایہو کجھ کھڑوں کوئی حد بناں رکھو ۔۔۔۔اکبرخاں ملکانڑیں پاکستان عوامی سرائیکی پارٹی

3 February at 04:46 
## حوالے
سرائیکیاں دی ونڈ

ست کروڑ سرائیکی ڈو قسم دے سرائیکی ان ہک سرائیکی پیور سرائیکستان الے ان او نہ کہیں غیر دی سٹیج تیں ویندن نہ اپڑیں سٹیج تیں کہیں غیر کوں انونڑ ڈیندن۔ ڈوجھے سرائیکی رلوڑ جنوبی پنجاب الے ان صرف چھڑے نعرے سرائیکستان دے مریندن ودے جیڈیں کیڈیں رہ ویندن ہر سٹیج تیں ویندن اندن سہرے وی ہر کہیں کوں پوائی رہندن مبارخاں وی ہر کہیں کوں ڈتی رہ ویندن اجرکاں وی ہر کہیں کوں پوائی رہندن کہیں نال اٹ وٹ وی نئیں کڈھدے کوئی جو تقریر وچ اکھے ساڈا جنوبی پنجاب صوبہ انج کر ڈے اے بھرپور تاڑ یاں وی مریندے رہ ویندن ہر ویلھے عوام دا ای چیتا پٹی رہ ویندن ہک بے کوں صوبے بنڑنڑ دیاں مبارخاں وی اکثر اوقات ڈتی رہ ویندن خوش روحانی لوک ان کہیں شئے دا کوئی پتہ نئیں صوبہ بنڑے نہ بنڑے اے اپڑان خوش نہال ودن سارا ڈیہنہ گودیں نال ودن وت بے ڈیہنہ سرائیکی صوبے دا جلسہ وی رکھی کھڑن اتھاں وت اوہو گودا جناب پنجاب دے نعرے کھڑا مرویندے نعرے مار مار سنگھ انہیں دا پڑیندے اے خوشن جو انہیں کوں انج صوبہ پیا ملدے تساں ڈسو اگر میں غلط اکھیا ھووے ڈو قسم دے سرائیکی ھن یا کئیناں اگر ھن تیں ول پچہیں ڈسو تساں کیرھے سرائیکی او شرم وی نہ کرو ڈسو وی ضرور تساں کیرھے سرائیکی او رلوڑ کیں پیور اساں فی صد اوسط کڈھڑیں اے شفقت کرو وڈیپے توں نکل کیں کمنٹس ضرور کرو اگر کمنٹس نہ کریسو پچھیں میں اے سمجیساں کجھ دال اچ کالا ھ مہربانی جیوو پئے توھاڈا اپڑاں۔۔۔۔۔اکبر خاں ملکانڑیں پاکستان عوامی سرائیکی پارٹی

9 February at 09:29 
## حوالے
سرائیکیاں دی صدیاں دی تاریخ

صدیاں دی تاریخ رکھنڑ آلے سرائیکی 
کیا وجہ ہک لیڈر کیوں نیں پیدا کر سگیے ۔
قوم دی اکھ شعراء ادیب دانشور ہوندن ۔ساڈی ماء بولی دے مہاندرے شعراء ادیب محقق ۔تساں جتناں وڈا ناں گھنسو اُو اتناں وڈا غلام ہوسی ۔بھٹو صاحب سیاسی لیڈر ہا بلا شبہ مگر میں اوکوں سرائیکی قوم دا مسیحا نمھی آکھ سگدا میکوں میڈا بہاولپور نیں بھلدا ۔سیاسی لیڈر علیدہ ہے قوم پرست بی شئے ہے ۔میڈی ماء بولی دے اگوانیں شاعر حضراتیں بھٹو صاحب دی محبت ءچ آ کے ماء بولی دا قرض لہاونڑ دے بجائے درس ء غلامی دا نصاب پڑھاونڑ شروع کر ڈتا ۔میں ہک سرائیکی اگوان کوں سوال کیتا ہیں سئیں تساں کون ہاؤ انھیں فٹ ولدا ڈتے میں وسیب ءچ راھنڑ آلا سرائیکی ہاں ۔میں پُچھے جناب دا لیڈر کون ہے۔ارشاد فرمائے نے بھٹو سئیں ۔میڈا سوال وت کھڑے بھٹو سئیں کوں سیاسی لیڈر مناں یا قوم پرست ۔اگر سیاسی لیڈر مینداں تساں کُوڑے تھیندے ہاؤ ۔اگر بھٹو صاحب کوں قوم پرست آھداں ول وی تساں کُوڑے تھیندے ہاؤ ۔اگر, تساں بھٹو صاحب دے نال بحثیت سیاسی لیڈر محبت رکھدے ہاؤ ست بسم اللہ تھاڈا حق ہے مگر ہک شرط ہے قوم پرستی دا چولا لہا سٹو ۔کیوں جو تھاڈی قوم سرائیکی ہے ۔بھٹو سئیں سندھی ہن ۔ہک سرائیکی قوم دا لیڈر سندھی کیویں بنڑ سگدے ۔اگر بھٹو صاحب ساڈا لیڈر ہے یعنی سندھی لیڈر مطلب غیر قوم دا ۔ول پنجابی لیڈر کیوں نیں بنڑ سگدا۔تخت لاہور دی نفرت آلا نعرہ کئیں ایجاد کیتا ہا ۔پیپلز پارٹی آلیں ۔انھیں اے نعرہ سرائیکی دے مفاد ءچ نیں آپڑیں سیاسی مفاد لو کیتا ہا ۔

میڈا سوال اے ہے جیرھے شعراء اج تک وی پیپلز پارٹی دے شان ءچ قصیدے لکھدے کھڑن ایھو بدبخت ٹولا ہا جنھیں قوم کوں غلامی دا سبق پڑھائے اے معتبر کیویں ہن اے اگوانڑ کہیں ہن ۔مشاعرہ سرائیکی ماء بولی دا تھیندا پئے جھنڈے پنڈال ءچ سندھی جماعت دے لگے کھڑن شعراء ت ادیب و محقق سندھی جماعت دی تسبیح پڑھ پڑھ سرائیکی دی خدمت کریندے کھڑن ۔تُھک ہیوے 
سئیں جہانگیر مخلص میڈے وسیب دا پتر ہے سوھنڑاں لکھاری ہے انھیں دا کلام سُنڑ کے روونڑ آ گئے جیرھا بھٹو صاحب دی شان ءچ ہا او فرمیندن اساں ہُنڑ چاھندے ہیں بلاول آوے ہا ۔یعنی اساں ایں جماعت دے نسل در نسل غلام ہیں ساکوں کوئ فرق نیں پوندا اگر اے جماعت ساڈی ماء بولی کوں تسلیم نیں کریندی۔۔ بُڈ مرو 
ہک پاسو رنجیت سنگھ دی اولاد ڈوجھے پاسے راجہ داہر دی نسل ۔ادھ ءچ سرائیکی پسدا آئے ۔رہبر رہنما خود لٹیرے ہن ۔اے سئیں وڈا شاعر ہے ایں سرائیکی دا مقدمہ لکھیے ۔
اے سئیں مرشد ہے ایں پانڑی دا نوحہ لکھیے ۔اے سئیں وڈا محقق ت ادیب ہے ۔معزرت نال میڈی نظر ءچ اے میڈے وسیب دے میڈی نسلیں دے قاتل ہن ۔قوم کوں سیدھا راہ ڈیکھالنڑ دے بجائے غلامی دا درس ڈیونڑ آلا معزز نیں دیھ دا پتر ہے ۔۔۔۔تلخی معاف ۔جمیل بلوچ

## حوالے
سرایئکی قصے

ایں ورقے تےتہاکوں ونکو ونک دے سرائیکی قصے پڑھنڑ کوں ملسن
سرخ خونی خلیے

سرخ خونی خلیات (red blood cells)،  خون میں پائے ونجݨ والے اینجھے خلیات ہوندے ہن کہ جنہاں وچ سرخ مادہ جینکوں hemoglobin آکھا ویندا ہے موجود ہوندا ہے تے ہیں مادے دی وجہ نال انہاں دی رنگت سرخ نظر آندی ہے.  طب و حکمت وچ انہاں خلیات کوں حمریہ (erythrocyte) وی آکھا ویندا ہے۔ ایہ سرخ خلیات، تعداد وچ خون وچ پائے ونجݨ والے دیگر اقسام دے خلیات وچ سب توں زیادہ ہوندے ہن۔ ہک سرخ خلیہ جݙݨ اپݨی بالغ حالت وچ آ ویندا ہے تاں اوں دی شکل ہک ایسی قرص نال مماثل نظر آندی ہے کہ جس وچ ݙوہاں اطراف دی سطحاں دبی ہوئی یا معقر (concave) ہوندی ہن۔ خون دے بالغ سرخ خلیات وچ مرکزہ (nucleus) ناپید ہوندا ہے تے انہاں دا بنیادی کم قلب دی حرکات مضخت (pump) دے باعث پیدا تھیوݨ والے دوران خون دے ذریعے آکسیجن کوں تمام جسم وچ پہنچاوݨ ہوندا ہے۔
## حوالے
سردار عثمان بزدار

سردار عثمان احمد خان بزدار پاکستانی سیاست دان ہن جیہڑے پنجاب اسمبلی دے رکن تے وزیرِ اعلیٰ پنجاب ہن۔

## ابتدائی زندگی تے تعلیم
اوہ مئی 1969ء کوں ڈیرہ غازی خان، سرائیکی وسیب وچ سردار فتح محمد بزدار دے ہاں پیدا تھئے۔
انہاں نے ابتدائی تعلیم بارتھی، تونسہ شریف دے گورنمنٹ بوائز پرائمری اسکول توں حاصل کیتی
انہاں نے بہاؤالدین زکریا یونیورسٹی توں سیاسیات وچ ماسٹرز دی سند تے لا کالج، ملتان توں قانون وچ بیچلرز دی سند حاصل کیتی ہے۔

## سیاسی زندگی
1998ء وچ الیکشن مہم دے دوران وچ 6 افراد کوں قتل کرݨ دے جھوٹے الزام وچ عثمان بزدار، انہاں دے بھائی تے انہاں دے والد دے خلاف قتل دا مقدمہ درج کیتا گیا ہئی، ملزمان دا مقدمہ جنوری 2002ء کوں انسداد دہشت گردی عدالت وچ سݨا گیا مگر بعد وچ او بے گناہ ثابت تھئے.   
2001ء وچ انہاں نے پاکستان مسلم لیگ (ق) وچ شمولیت اختیار کیتی۔دے تحصیل ناظم دے طور تے خدمات سر انجام ݙتے۔ ایک اور خبر کے مطابق انہوں نے 2008ء کے عام انتخابات کے بعد ہی پاکستان مسلم لیگ (ق) چھوڑ دی تھی تے ایہ کہ اوہ تونسہ شریف دے 2008ء تک ہی تحصیل ناظم رہے ہن۔ ناظم دے طور تے اپݨے میعاد عہدہ دے دوران انہاں تے 300 جعلی تقرریاں دا الزام ہئی۔

2011ء وچ انہاں نے پاکستان مسلم لیگ (ن) وچ شمولیت اختیار کیتی۔ اوہ پاکستان مسلم لیگ (ن) دے ٹکٹ تے پنجاب صوبائی اسمبلی دی نشست کیتے پاکستان دے عام انتخابات، 2013ء وچ حلقہ پی پی-241 (ڈیرہ غازی خان-2) توں کھڑے تھئے، لیکن ناکامیاب رہے۔ انہاں نے 22,875 ووٹ حاصل کیتے تے خواجہ محمد نظام المحمود توں نشست ہار گئے۔

انہاں نے پاکستان دے عام انتخابات، 2018ء توں پہلے جنوبی پنجاب صوبہ محاذ وچ شمولیت اختیار کیتی۔ مئی 2018ء وچ جنوبی پنجاب صوبہ محاذ پاکستان تحریک انصاف وچ سرائیکی صوبے دے قیام دی شرط تے وعدے تے ضم تھی گئی۔

اوہ پاکستان تحریک انصاف دے ٹکٹ تے پنجاب صوبائی اسمبلی دی نشست کیتے پاکستان دے عام انتخابات، 2018ء وچ حلقہ پی پی-286 (ڈیرہ غازی خان-2) توں کھڑے تھئے تے کامیاب رہے۔ انہاں نے 26,897 ووٹ حاصل کیتے تے آزاد امیدوار سردار محمد اکرم خان کوں شکست ݙتی۔

ﭘﺎﮐﺴﺘﺎﻥ ﺗﺤﺮﯾﮏ ﺍﻧﺼﺎﻑ دے ﭼﯿﺌﺮﻣﯿﻦ ﻋﻤﺮﺍﻥ ﺧﺎﻥ ﻧﮯ ﺻﻮﺑﮧ ﭘﻨﺠﺎﺏ دے ﻭﺯﯾﺮ ﺍﻋﻠﯽٰ دے ﻋﮩﺪﮮ کیتے  ﺳﺮﺩﺍﺭ ﻋﺜﻤﺎﻥ ﺑﺰﺩﺍﺭ ﮐﻮں ﻧﺎﻣﺰﺩ کیتا ۔ 
 انہاں دی نامزدگی تے پاکستان تحریک انصاف دے اکثر اراکین نے حیرت دا اظہار کیتا تے کڑی تنقید کیتی تے اپݨی منفی سوچ دا ثبوت ݙتا۔ مقامی میڈیا تے عثمان بزدار دے قتل وچ ملوث ہووݨ دی خبر تے جھوٹے الزامات چلݨ دے بعد اگلے ݙینہہ وزیراعظم عمران خان نے عثمان بزدار دے حق وچ آکھا کہ اوہ اپݨے فیصلے تے قائم ہن۔

## حوالے
سردار زندہ باد سردار دا کتا زندہ باد

گال ایویں ھے دوستو ,سردار کوں شکار دا بھوں شوق ھا ,سردار صاحب ,ھر ھفتے شکار دا پروگرام بنڑیندا ھا ,ساریں شکاریں کوں دعوت عام ڈتی ویندی ھئ ,سردار, تیں اوندے چمچے کتے کوں کچھ اچ پاء کے ,شکاری جیپ تیں بھندے ھن ,
ڈوجھیں شکاریں دے کتے نسلی ھن پر سردار دا کتا لوسی نسل دا ھا ,حیرانی دی گال اے ھئ ,شکار صرف سردار دا کتا پکڑیندا ھا ,نال آۓ ھوۓ شکاری بھوں حیران وی تھیندے ھن تیں آپڑیں کتیں تیں لعنتاں وی پیندے ھن ,آخر ھک شکاری اے فیصلہ کیتا ,اگلے شکار تیں ,سردار دے کتے تیں اکھ رکھنڑیں ھے ,خیر اگلا ھفتہ آگیا ,شکاریں آپڑیں کتے چھوڑیے ,جنگل اچ شور مچا ,شکاری شکار دے پچھو ,تیں او بندہ سردار دے کتے دے پچھوں درکیا ,تھوڑی دیر بعد اوں بندے ڈیٹھا ,سردار دے حواری ڈوجھے کتے دے منھ اچوں شکار کڈھ کے گودے دے کتے کوں ڈے ڈتا ,تیں نال نعرہ ماریا ,سردار زندہ باد سردار دا کتا زندہ باد ,,

دوستو آکھنڑ دا مقصد اے ھے نہ سردار تکڑا ھوندے نہ اوندا کتا تکڑا ھوندے,انھیں ڈوھائیں جانوریں کوں اساں تکڑا کریندے ھیں ,ڈوجھیں دا رزق ڈوجھیں دے منھ دا گھراں اساں کڈھ کے گودے کوں ڈیندے ھیں ,,میں کنیں کوئ سردار دا معنی پچھدے تاں میڈا جواب ھوندے ,سردار دا معنی ھے ,مچھر ,اے او مچھر ھے جیرھا ساڈی رت پی کے پلدے ,مگر ھوندا ھک پھوکے یا تاڑی دی مار ھے ,
اساں غریبیں دی اصل طاقت ووٹ ھے اگر اساں ایں مچھر کوں مارنڑے تاں ووٹ نال ھی مار سگدے ھیں ,,پر کتھاں ساڈے خون اچ اتناں غلامی ھے ,سردار دا انتخابی نشان ڈیکھوں سھی ساڈے انگھوٹھے اچ درد پۓ ویندے ساڈے وس اچ ھووے تاں اساں اشتھار تیں انگوٹھا دب ڈیوں ,تیں ووٹیں دے بعد آپڑیں علاقے دا ناں گھن گھن وینڑ کروں وے دھاڑ واؤ ساڈا شھر واؤ ساڈی وستی واؤ ,۔

(حنیف جعفری)
سرسید احمد خان

thumb|سر سید احمد خان
سید احمد بن متقی خان (7 اکتوبر 1817ء - 27 مارچ 1898ء) جنہاں کوں عام طور تے سر سید آکھا ویندا ہے، ہک انیہویں صدی دے ہندوستانی مسلم نظریۂ عملیت دے حامل ، تے فلسفی ہن۔ سر سید احمد خان ہک متمول گھرانے وچ پیدا تھئے جس دے مغل دربار دے نال مضبوط تعلقات ہن۔ سر سید نے قرآن تے سائنس دء تعلیم دربار وچ ہی حاصل کیتی جس دے بعد انہاں کوں ولالت دی اعزازی ڈگری یونیورسٹی آف ایڈنبرا توں عطا کیتی گئی۔

1838ء وچ انہاں نے ایسٹ انڈیا کمپنی وچ ملازمت اختیار کیتی اور 1867ء وچ چھوٹے مقدمات کیتے جج مقرر کیتے گئے۔ 1876ء وچ او ملازمت توں ریٹائر تھئے۔1857ء دی جنگ آزادی دے دوران او سلطنت برطانیہ دے وفادار رہے، تے یورپیاں دے جاناں بچاوݨ وچ انہاں دے کردار دی ستائش کیتی گئی۔ بغاوت ختم تھیوݨ دے بعد انہاں نے اسباب بغاوب ہند تے ہک رسالہ لکھا جس وچ رعایائے ہندوستان کوں تے خاص کر مسلماناں کوں بغاوت دے الزام توں بری کیتا۔ مسلماناں دت دقیانوسی اور راسخ الاعتقاد طرز کوں  مستقبل کیتے خطرہ سمجھدے ہوئے، سرسید نے مغربی طرز دء سائنسی تعلیم کوں فروغ ݙیوݨ کیتے جدید اسکولاں تے جرائد دا اجرا کیتا۔

1859ء وچ سر سید نے مرادآباد وچ گلشن اسکول، 1863ء وچ غازی پور وچ وکٹوریہ اسکول تے 1864ء وچ سائنسی سوسائٹی برائے مسلمانان قائم کیتی۔ 1875ء وچ محمدن اینگلو اورینٹل کالج جیہڑا جنوبی ایشیا وچ پہلی مسلم یونیورسٹی بݨا۔ اپݨے کیریئر دے دوران سر سید نے بار بار مسلماناں کوں سلطنت برطانیہ نال وفاداری تے زور ݙتا اور تمام ہندوستانی مسلماناں کوں اردو کوں بطور زبانِ رابطۂ عامہ اپناوݨ دی کوشش کیتی۔ او انڈین نیشنل کانگریس دی طرفوں گہری تنقید دا نشانہ بݨے۔

سر سید کوں پاکستان تے بھارتی مسلماناں وچ ہک موثر شخصیت دے طور تے ݙٹھا ویندا ہے اور اکثر ݙو قومی نظریہ دا بانی تصور کیتا ویندا ہے جو آگے چل کے تحریک پاکستان دی نظریاتی بنیاد بݨا۔ انہاں نے دیگر مسلم رہنماؤاں بشمول محمد اقبال اور محمد علی جناح کوں وی متاثر کیتا۔ سر سید دء اسلام کوں سائنس اور جدیدیت دے نال ہم آہنگ کرݨ کیتے عقلیت پسند (معتزلہ) روایت دی وکالت نے عالمی طور تے اسلامی اصلاح پسندی کوں متاثر کیتا۔ . پاکستان وچ کئی سرکاری عمارتاں تے جامعات و تدریسی اداریاں دے ناں سر سید دے ناں تے ہن۔
## حوالے
سرحد

سرحد

مائیکروف

لیکھک:
منصور شانی

سجھ بڈدا ویندے، چٹے چوک ڈینہ دے منہ تے پیلاہٹ پپھڑدی تے ودھدی ویندی ہے، سجھ منزل دو رواں دواں ہے، سجھ بڈسی تاں چندر ابھرسی، ول ٹھڈی مٹھی رات دی رت اچ بیٹ، وسبے ت وسوں دے واسی سکون دے سمسن، پکھی چوگاں چگ تے آلہڑیں دو ولدے پئن، ہک بۓ نال سارے ڈینہ دا حال حوال ونڈینے ویننن.رمضو مہانڑاں اپنڑاں کستا جلدی جلدی پرہلی کندھی نیونڑ لو چپو تے چپو چلائ پۓ. پتنڑ تے لہئ دی لاٹ اچو کالیں بھوریں منجھیں تے رتیں پیلیں گائیں دے گل اچ چنڑکیں دا سر، میریں دا راہ ڈیہدے گابیں،کٹیں دا شور، کھجی دے پوتریں دی ونڑی تڈی تے چھی مہینے دے عمر دراز کوں کھڈلیندی مائ خوشی تے کالی بکری دا چٹا کھیر ڈوہ تے کچے تھلے تے پیرو راہنڑیں ٹردی خانو مائ دے پیریں دا دبکار ٹھاکے دی ٹھاہ اچ گار تھیا گۓ.

سرحد تے گدری ساوی وردی اچ رائفل چا تے کھڑے فوجی کوں تقدیر کلمے دی مہلت وی نئ ڈتی.
پکھی حال حوال ونڈنڑ بھل گئن،منجھیں گئیں دا جڈیں منہ آۓ بھج پئن،مہانڑےدا چپو چھٹ گۓ،مائ خوشی،عمر دراز کوں ہاں نال لۓچا پر بال دی چیک ، چیکنڑ تےمجبور کر ڈیندی ہے. خانو مائ دے ہتھو گڈوی ڈھۓ تے ازلاں تو تسی بھوئیں ت ونج پئ ہے بھوئیں کھیر، پانڑی تےخون دا فرق نئ جانڑدی کھیر وی پی چھوڑیۓ ت خون وی جذب کر چھوڑیۓ. کاش سرحد لکیندیں ہوئیں انسان سوچ گھنے ہا انسانیت دی کوئ سرحد نئ ہوندی ت سرحد دےآر پار شہید کوئ وی تھیوے آر پار مائ خوشی رنڈر تے عمر دراز یتیم تھی ویندے.
سجھ منزل دو رواں دواں ہے، سجھ بڈسی تاں چندر ابھرسی، ول ٹھڈی مٹھی رات دی رت اچ بیٹ، وسبے ت وسوں دےواسی سکون دے سمسن پر پتہ نئ او کون خوش نصیب ہوسن.

## حوالے
سری دیوی

ہک مہان فنکار، تے خوبصورت حسین انسان، جیڑھی ماضی دے گزریل جہاڑیاں ءچ ہمیشہ یاد رہندی ء تے ہمیش یاد راہسی " سِری دیوی جی" جھوک لڈا گئی ء۔ جیندا بہوں ارمان ء۔ فنکار کہیں نسل، مذہب، رنگ، قوم یا ریاستی حد بندیاں دا مُتھاج نئیں ہوندا کیوں جو " فن دی ہنر مندی دے اگوں اے کُوڑی نقلی حد براریاں تے بندیاں ہیٹ ہن تہوں نئیں کھڑ سگدیاں۔ تہوں فنکار ہمیشہ سانجھا ہوندے ۔ سری دیوی جی نے فلم دی دنیا ءچ اپݨے فن کوں اپݨے کردار تے ہنر نال منوایا تے ہک لمبے عرصے تئیں اپݨی معصوم تے بھولی مسکراہٹ نال لوکاں دے دلاں ءچ وسدی رہی پر اج خود اپݨا دل ہار بیٹھی جیڑھا ولدا ول نہ پھڑکا۔ ویندے ویندے اپݨی ہک شاندار آخری فلم دنیا کیتے چھوڑی گئی جینکوں ڈیکھ تے معاشرے دا ہاں نکل پو وے کیوں جو ہندوستان پاکستان ءچ نکڑی بالڑیاں نال ایں عزت دار مذہبی معاشرہ ءچ جیڑھا کجھ تھیندا پئے سری دیوی جی اپݨی چھکڑی فلم " مام" ( ماء، ماتا، امڑی، اماں،مدر، امی) ءچ ڈسا گئی ء ۔ اے بھانویں انڈیا دی جیوتی سنگھ ہو وے تے بھانویں پاکستان دی زینب انصاری ہن ݙوہیں حوا دی دھیریں جینکوں ماء دے کردار وچ اپݨی چھکڑی فلم وچ سری دیوی نے نشابر کیتے۔ دنیا ایں مہان فنکار کوں ہمیشہ یاد رکھیسی۔ شہزاد عرفان
سریانی

سریانی زبان (مشرقی سریانی: ܠܸܫܵܢܵܐ ܣܘܼܪܝܵܝܵܐ، لِشانا سُريايا؛ مغربی سریانی: ܠܶܫܳܢܳܐ ܣܽܪܝܳܝܳܐ، لِشونو سُريويو) دا تعلق سامی زباناں دے خاندان نال ہے تے اے آرامی زبان توں نکلی ہے۔ آرامی زبان اپݨے دور ترقی وچ ݙو لہجہ وچ تقسیم تھی گئی ہئی، ہک عراق وچ رائج ہئی تے ݙوجھا شام وچ۔ ایہو نقطہ آغاز ہے سریانی زبان دا. 
## تاریخ
اے خطہ عرب دے قرب و جوار دے علاقیاں دی ہک قدیم، فصیح و بلیغ زبان اے جینکوں انبیاء کرام دی زباناں وچ وی شمار کیتا ویندے. ایں زبان دی تاریخ دا جائزہ اے ہے. 
### عہد مسیحیت
گوکہ سریانی زبان نے عیسائیت دے بعد پرپرزے کڈھے۔ غالباً پہلی یا ݙوجھی صدی عیسوی وچ۔ تے چوتھی صدی عیسوی وچ مسیحی مدارس نے ایندی ترقی وچ زبردست کردار ادا کیتا۔ اڄ وی ایندا شمار مسیحیت دے ترے اہم ترین زباناں یونانی، لاطینی تے سریانی وچ تھیندے۔ مسیحیاں نے ایں زبان کوں کݙہیں مٹݨ نی ݙتا۔
### عہد اسلامی
عہد اسلامی وچ وی سریانی زبان خوب پھلی ۔ لیکن جس طرح اندلس وچ مسلماناں دے زوال دی وجہ نال عبرانی زبان فنا تھی گئی ہئی، ایں طرح خلافت عباسیہ تے تاتاری یلغار دے نتیجہ وچ سریانی زبان وی زوال پذیر تھی گئی۔ لیکن مسیحی کنیسہ نے ایں کوں ناپید تھیوݨ توں بچا گھدا۔ اڄ اے زبان کئی ممالک وچ موجود ہے.
سطح سمندر

**سطح سمندر** (Sea level) توں عام طور تے مراد **اوسط سطح سمندر** (Average sea level) ہوندی ہے، جیہڑا ہک یا اوندے توں زیادہ بحیرات دی اوسط سطح ہوندی ہے جیندے مقابلے وچ زمین تے بلندیاں کوں ماپا ویندے۔
## حوالے
سعیدہ افضل

= سعیدہ افضل  =
## اصل ناں:
سعیدہ۔ 
## پیوداناں:
محمد افضل خان۔ 
## جمن دی تریخ ۔
ہک تومبر ۱۹۴۵ء: 
## تعلیم :
ایم اے ۔ 
## کم کار :
صحافت ۔ ھفت روزہ اخبار جہاں کراچی۔ 
## ادب دے صنفاں
افسانہ ، کہانی ، مجمون ، شاعری ۔ 
## ان چھپی کتاب
ترائے تریمتیں ترائے کہانیاں 
## پتہ (موجودہ)
مکان نمبر ۵ گلی نمبر ۵ بلک وائی نزد عثمان ماڈل سکول ، ماڈل ٹائون ڈیرہ غازی خان
## پتہ (مستقل)
معرفت اعجاز قادر قریشی ایڈووکیٹ بلاک نمبر ۲۸ ڈیرہ غازی خان۔

ونکی:ادیباں دی ڈائریکٹری

مبشر کلیم (گرافک ڈیزائنر، وکیپیڈین، مترجم، ایڈیٹر، کیلی گرافر) وحید پلازہ، حسن پروانہ روڈ، ملتان ۔03061241415۔ (&#91;&#91;User talk:MubasherKaleem&#124;talk&#93;&#93;) (talk) 14:11, 29 September 2020 (UTC)
سفرنامہ

سفر نامہ ادب دی ہک صف ہے جیندے وچ ، ٻاہر دا ادب، تلاش بینی مہم جوئیانہ ادب یا قدرتی لکھائی تے رہنما کتاباں تے ݙوجھے مُلکاں دے دورے شامل ہن۔

ایں صنف دی ٻئی قسم روزنامچہ دی تاریخ ݙوجھی صدی تائیں ویندی ہے۔ سفرنامہ سفر دے تاثرات، حالات تے کوائف اُتے مشتمل ہوندے۔

### فنی حیثیت
فنی طور تے سفر نامہ بیانیہ ہوندے جہڑا سفرنامہ نگار سفر دے دوران یا سفر ختم تھیوݨ تے آپݨے مشاہدات، کیفیات تے کݙاہیں کݙاہیں قلبی واردات نال لکھدے۔ 

### سفرنامے
سرائیکی دے کجھ مشہور سفرنامے ایہ ہن:

پندھیرو، پیت دے پندھ، کوک دے پندھ کرلاندے پاندھی وغیرہ

سفر نامے دے مختلف اجزاء ہن۔ سفر نامے وچ سفردیاں بݨیادی وجوہات لکھیاں ہوندیاں ہن۔جینویں کہیں جاہ دے رسم ورواج دا مطالعہ، ذرعی دور دا مطالعہ، پہاڑاں اُتے کجھ تفریحی لمحے ڳذرݨ وغیرہ، ایندے علاوہ سفر دے ٻئے حالات وی تفصیل نال لکھے ویندے ہن۔
ونکی:سرائیکی زبان تے ادب
سفیر شیرازی

سرائیکی ادب وچ"سفیر" تخلص کرݨ آلے ݙوں شاعر ہن

ہک سائیں سفیر لشاری مرحوم(محراب والا، احمدپورشرقیہ)  تے ݙوجھے شاعر سائیں سفیر شیرازی ہن

سفیر شیرازی چک 395 گ ب تاندلیانوالہ(فیصل آباد)  دے راہوݨ آلے ہن اُنہاں دی عمر تقریباً ستر سال کنوں زیادہ ہے

سفیر شیرازی سائیں دا ہک ݙوہڑہ ملاحظہ فرماؤ

تھل کیتی رسم قیامت دی آ ݙیکھ معصوم اکلی راہ کللی

بُھن گرمی تھل کباب کیتا ہک قدم پِچھاں نہ ولی امن دی پلی

ہر موڑ تے اُٹھدی ٻہندی ڳئی عاشق توں ودھ کے جلی امن دی پلی

سفیر وفا تے شاکر رہی جا وچ شھدا دے رلی امن دی پلی

سفیر شیرازی
سقوط خلافت اسلامی

اہل سنت وچ خلافت سب توں وݙا ادارہ ہوندے جیہڑا کہ دنیا وچ اسلام دی تبلیغ تے دیگر تمام انتظامی معاملات دا ذمہ دار ہوندے.

## سُنی اسلام وچ خلافت دی اہمیت
سنی عقائد و اصول دے مطابق خلیفہ، رسول اللہؐؐؐؐ ؐ دا وارث تے جانشین ہوندے جیندی اطاعت تمام مسلماناں تے واجب ہوندی اے. ایں طرح خلافت دا ادارہ اہل سنت وچ سب توں زیادہ اہمیت دا حامل اے. خلافت دی ابتدا حضرت ابوبکر صدیق توں تھئی ہئی جیہڑے پیغمبرؐ دے پہلے خلیفہ ہن.

## خلیفۂ اوّل توں آخری عثمانی خلیفہ تک علمی تے تاریخی جائزہ
خلیفہ اول، حضرت ابوبکر صدیق توں لا کے آخری خلیفہ عبدالمجید عثمانی تک، ہک چیز مشترک اے کہ ایں سارے ١٣٠٠ سال دے عرصے وچ اہل سنت دی وحدت تے اہمیت برقرار رہی جیہڑی خلافت دے خاتمے تے منتشر تھی ڳئی. جبکہ اسلام دے باقی فرقیاں کوں خلافت دے سقوط دا کوئی نقصان نہ تھیا.

## سو سال دے معاہدے "معاہدہ لوزان" دے تحت اتحادی ملکاں دی عثمانی خلافت تے پابندی تے ایندا خاتمہ
١٩٢٣ء تے ١٩٢٤ء دے دوران تھیوݨ والے امن معاہدے "معاہدۂ لوزان" دے تحت ٻہوں سارے نقصانات تے پسپائی دے نال نال عثمانی خلافت دا وی خاتمہ تھی ڳیا. ایں طرح ١٣٠٠ سو سال دی خلافت اپݨے اختتام کوں پہنچی. معاہدہ لوزان دی سو سال دی  مدت ٢٠٢٤ء وچ ختم تھی ویسی.

## مدت معاہدہ دا اختتام تے خلافت دی بحالی دے کوششاں

ترکی دے کجھ قدامت پسند مذہبی حلقے ایں کوشش وچ ہن کہ معاہدہ لوزان دے سو سال پورے تھیوݨ تے ایندے اختتام دے بعد عثمانی خلافت کوں بحال کر ݙتا ونجے. جینکوں کجھ حد تک عوامی تائید وی حاصل اے.

١٩٢٤ء وچ خلافت دے اختتام دے بعد کجھ کوششاں ݙیکھݨ وچ آئیاں جنہاں کوں اساں بحالی خلافت دی تحریکاں تاں البتہ نی آکھ سگدے البتہ انہاں نے خلافت دا ناں تے نظریہ اپݨے یا کہیں بیرونی قوت دے اشارے تے استعمال ضرور کیتا. انہاں وچ ترئے زیادہ قابل ذکر ہن: 

*خلافت دے سقوط دے فوراً بعد مکہ دے گورنر حسین بن علی الہاشمی، شریف مکہ نے خلافت دا اعلان کر ݙتا تے حرمین وچ اپݨے ناں دا خطبہ جاری کرا ݙتا. مگر بعد وچ ثابت تھیا کہ او اہل فرنگ دا آلہ کار ہئی تے اوندا مقصد عثمانی خلافت دا خاتمہ ہئی. 

*نوے دے ݙہاکے وچ افغانستان وچ طالبان دی اسلامی حکومت وی ہیں سلسلے دی ہک کڑی اے. ایں حکومت دے سربراہ نے وی امیرالمومنین دا لقب اختیار کیتا تے اسلامی نظام قائم کیتا. مگر اے وی شریف مکہ دی طرح امریکہ دے ایجنڈے تے چلے تے عالم اسلام وچ فرقہ واریت تے دہشت گردی پھیلائی. 

*عراق تے شام دے کجھ علاقیاں تے داعش نامی ہک تنظیم دے افراد نے قبضہ کر کے اتھاں نام نہاد خلافت قائم کر ݙتی اے تے ابوبکر البغدادی کوں اپݨا خلیفہ بݨا کے علاقے دے تمام مساجد وچ اوندے ناں دا خطبہ جاری کرا ݙتا ڳئے. اے علاقہ تیل دے ذخائر نال مالامال اے جیہڑا ایں نام نہاد خلافت دے اخراجات پورے کریندے. انہاں نے ݙوجھے فرقیاں نال تعلق رکھݨ والے خصوصاً شیعہ افراد کوں دہشت گردی دا نشانہ بݨا کے نقل مکانی تے مجبور کر ݙتے. ایں علاقے دے مقامی لوگ وی انہاں دے ظلم و ستم دا شکار ہن. لیکن حالات و واقعات اے ݙسیندن کہ اے کوڑی خلافت وی سامراجی قوتاں دی آلہ کار اے.

## موجودہ ترکی تے رجب طیب اردگان
ترکی دی سیاسی جماعت، جسٹس اینڈ ڈیویلپمنٹ پارٹی تے ایندے سربراہ رجب طیب اردگان وی خلافت دی بحالی دے حامی ہن تے قدامت پسند مذہبی تصور کیتے ویندن تے ٢٠٢٤ء دے بارے خاص ویژن رکھدن. 
## ٻاہرلے جوڑ
## حوالے
سقوط خلافت عباسیہ بغداد

خلافت عباسیہ دا تریجھا دور 422ھ توں 656ھ یعنی قادر باللہ توں مستعصم (آخری حکمران) تک ہے جیہڑا سلجوقیاں دے غلبے دق دور ہے۔ خلیفہ دء تمام حیثیت ختم تھی گئی۔ اے عہد بغداد دی مرکزیت تے سیاسی وحدت دے مکمل خاتمے دا وی دور ہے۔ 

تمام اختیارات سلجوقیاں دے ہتھاں وچ ہن تے آخر کار 656ھ وچ خلیفہ دے وزیر ابن علقمی دی غداری تے ہلاکو خان نال سازباز دے نتیجے وچ تاتاریاں دے حملے نال عباسیاں دے آخری تاجدار مستعصم باللہ دا اقتدار ختم تھی ڳیا تے عباسی خاندان دا چراغ وی گل کر ݙتا ڳیا۔

## ابن علقمی دی غداری
656ھ/1258ء وچ ابن علقمی دی غداری تے ہلاکو خان دے حملے دے نتیجے وچ بغداد تباہ تھی ڳیا۔ تاتاریاں دی تباہی دے بعد خلفائے عباسیہ دے اولاایں قید تھی گئیںاں۔ عباسی خلیفہ الظاہر باللہ العباسی دا ہک پتر مستنصر باللہ ہئی جِس 659ھ/1261ء وچ مصر ہجرت کیتی جتھاں اُس دا استقبال مملوک سلطان الظاہر رکن الدین بیبرس بندقداری نے کیتا تے مستنصر باللہ دی بیعت کرکے اونکوں دوبارہ خلیفہ مقرر کر ݙتا۔ ایں طرح دوبارہ خلافت عباسیہ دا احیاء تھیا مگر مملوک سلاطین نے عباسی خلفاء کوں صرف خلیفہ دے عہدہ تے فائز کیتا تے اختیارات توں محروم رکھا۔ حتیٰ کہ تمام اختیارات سلاطین مصر دے کول ہی ہن تے خلفاء محض ناں کے تے مملوکاں دے وظیفہ خوار ہن۔ عباسی خلفائے قاہرہ دی تعداد ستارہاں ہے جنہاں وچ خلیفہ المتوکل علی اللہ ݙو واری خلیفہ مقرر کیتے گئے۔

## مزید ݙیکھو
*ابو عبداللہ معاویہ بن یسار، عباسی خلیفہ المہدی دا وزیر اعظم

## حوالے
سقوطِ غرناطہ

892ھ بمطابق 1492ء وچ اسپین وچ مسلم اقتدار دا ہمیشہ کیتے خاتمہ تھی گیا تے انہاں دی آخری ریاست غرناطہ وی مسیحیاں دے قبضے وچ چلی گئی۔ اس واقعے کوں سقوط غرناطہ دے ناں نال یاد کیتا ویندا ہے۔ اسپین وچ آخری مسلم امارت غرناطہ دے حکمران ابو عبداللہ نے تاج قشتالہ تے تاج اراغون دے مسیحی حکمراناں ملکہ آئزابیلا تے شاہ فرڈیننڈ دے سامݨے ہتھیار سٹ ݙتے تے اس طرح اسپین وچ صدیاں تے محیط مسلم اقتدار دا ہمیشہ کیتے خاتمہ تھی گیا۔ معاہدے دے تحت مسلماناں کوں مکمل مذہبی آزادی دی یقین دہانی کرائی گئی لیکن مسیحی حکمران زیادہ عرصے تک اپݨے وعدے تے قائم نہ رہے تے یہودیاں تے مسلماناں کوں اسپین توں بے دخل کر ݙتا گیا۔ مسلماناں کوں جبراً مسیحی بݨایا گیا جنہاں نے اس توں انکار کیتا انہاں کوں جلاوطن کر ݙتا گیا۔
## غرناطہ دے حالات
غرناطہ دا آخری حکمران، ابو عبد اللہ ہک غدار ہئی، اس دا استاد ابو داؤد ہک منافق ہئی.  اوہ غیر مسلماں دى مدد كریندا ہئی.  ابو عبد اللہ اس وقت ولى عهد ہئی.  ابو الحسن بادشاہ ہئی تے اس بدر بن مغيرہ تے اس دے ساتھیاں دے نال لوشہ فتح كيتا تے اݙوں ابو عبد اللہ نے ابو داؤد دے آکھݨ تے بادشاہت دا اعلان كر ݙتا تے ابو موسٰى جیہڑا بدر بن مغيرہ تے اس دے ساتھیاں دی طرح بہترين انسان ہئی،  اس كوں قيد كر ݙتا تے سارے باغياں تے فسادياں كوں آزاد كر ݙتا.  بعد ازاں اس دے ضمير نے اس كوں چاتا.  اوہ دراصل ہک كمزور انسان ہئی۔ 1483ء و  ابو عبد اللہ گرفتار تھی کے لوسینا وچ قید تھی گیا تے اونکوں ایں شرط تے رہائی نصیب تھئی کہ امارت غرناطہ عیسائیاں دی باجگزار ہوسی۔ سقوط غرناطہ توں قبل اس چند سال اپݨے والد مولائے ابو الحسن تے عزیز عبد اللہ الزغال دے خلاف جدوجہد وچ گزارے۔
thumb|ابوعبداللہ دا مسیحیاں دے سامݨے ہتھیار سٹݨ دا منظر
## سقوطِ غرناطہ
1489ء وچ قشتالہ و ارغون دے شاہ فرڈیننڈ تے ملکہ آئزابیلا نے ابو عبد اللہ کوں غرناطہ خالی کرݨ دا حکم ݙتا تے انکار تے شہر دا محاصرہ کر ݙتا۔ 2 جنوری 1492ء کوں ابو عبد اللہ نے ہتھیار سٹ ݙتے تے اسپین توں مسلم اقتدار دا ہمیشہ کیتے خاتمہ تھی گیا۔

"جہڑی چیز دی حفاظت توں مرداں دی طرح نی کر سڳا ، اس دے چھکیج ونجݨ تے عورتاں دی طرح ہنجوں وہاوݨ نال کیا فائدہ۔"

ایہ اوہ تاریخی الفاظ ہن جہڑے مسلم اسپین (اندلس) دے آخری حکمراں ابو عبداللہ بن مولائے ابو الحسن دی والدہ نے اونکوں اُس وقت آکھے جہڑے ویلے اوہ غرناطہ دیاں چابیاں عیسائی حکمراناں دے حوالے کر کے ہمیشہ ہمیشہ کیتے غرناطہ توں جلا وطن تھیندا پیا ہئی۔ اس جہڑے ویلے آخری نگاہ اپݨے آباء و اجداد دے ورثے تے سٹی تاں اس دی اکھیاں ڈبڈبا گئیاں ۔ اس مقام تے جتھاں ابو عبداللہ دی آہ نکلی عیسائیاں نے مسلماناں دی شکست دی علامت دے طور تے محفوظ کر گھدا تے اج اونکوں مور دی آخری آہ دے ناں نال ڄاݨا ویندا ہے ۔خیال رہوے کہ یورپی تاریخ داں اندلس دے مسلماناں کیتے ’’مور‘‘ Moors دا لفظ استعمال کریندے ہن۔

ابو عبداللہ، اندلس دی آخری مسلم ریاست غرناطہ دا وہ بد بخت حکمران ہئی جس عین اس وقت اپݨے والد ابو الحسن تے چاچا محمد بن سعد الزاغل دے خلاف علم بغاوت بلند کر ݙتا جہڑے ویلے اوہ اندلس وچ عیسائیاں دے مشترکہ لشکر نال اندلس وچ مسلماناں دی بقا دی آخری لڑائی لڑدے پئے ہن۔

## حوالے
سلاوی زباناں

سلاوی زباناں سلاو قوم اچ ٻلیجݨ والیاں زباناں ہن۔ ایہ ہند۔یورپی زباناں دے زمرے اچ آندن۔ مشرقی یورپ، بلقان، وسطی یورپ تے شمالی ایشیا اچ ٻولے ویندن۔
## شاخاں
* **[[مشرقی سلاوی زباناں]]**
** قدیم مشرقی سلاوی (معدوم)
*** Old Novgorod (معدوم)
*** Ruthenian (معدوم)
*** بیلاروسی زبان
*** روسی زبان
*** یوکرینی زبان
*** Rusyn

* **[[مغربی سلاوی زباناں]]**
** Czech–Slovak
*** چیک زبان
*** سلوواک زبان
** لیخیتیک زباناں
*** Old Polish (معدوم)
**** Middle Polish (معدوم)
***** پولش زبان, Silesian
*** پومیرانیائی زباناں
**** کاشوبیائی زبان
**** Slovincian (معدوم)
*** Polabian (معدوم)
** Sorbian
*** Upper Sorbian
*** Lower Sorbian
** Knaanic (معدوم)

* **[[جنوبی سلاوی زباناں]]**
** Eastern group
*** Old Church Slavonic (معدوم)
**** Bulgarian
**** مقدونیائی زبان
**** Church Slavonic
** Western group
*** Serbo-Croatian
*** Slovenian

## حوالے
سلطان ابراہیم لودھی

خاندان لودھی دے آخری بادشاہ ہن تے سکندر لودھی دا وݙا بیٹا ہئی.  پیو دے بعد بادشاہ بݨا۔ پیو ݙاݙے دے برعکس مزاج دا اکھڑ تے غصیلا ہئی۔ امرا ناراض تھی گئے۔ بزور دباوݨا چاہا تاں زیادہ بگڑ گئے تے بغاوتاں کیتیاں۔ ایں دے بھائی جلال خان نے بغاوت کیتی تے مارا گیا۔ چچیرے بھائی اعظم ہمایون کوں شبہے دی بنا تے پکڑا۔ اوں دے بیٹے فتح خان کوں وی قید وچ سٹ ݙتا۔ انہاں واقعات توں مشتعل تھی کے سب افغان باغی تھی گئے۔ خانہ جنگی وچ قوت ضائع تھئی۔ میواڑ دے راݨا سانگا کوں شکست ݙتی۔ بہادر خان بہار وچ خود مختار تھی گیا۔ ابراہیم اوں دی سرکوبی نہ کر سڳا۔ ہیں اثنا وچ راݨا سانگا نے کابل توں ظہیر الدین بابر کوں سݙوایا۔ پاݨی پت دی پہلی لڑائی وچ ابراہیم لودھی مارا گیا تے ایویں 1526ء وچ ہندوستان وچ مغلیہ سلطنت دا آغاز تھیا۔
## حوالے
سلطان احمد سنجر

thumb|بروکلین میوزیم وچ سلطان سنجر دی ہک پینٹنگ

سلطان احمد سنجر سلجوقی سلطنت دا عظمت و شان والا بادشاہ ہئی۔ 
اے ملک شاہ سلجوقی دا تریجھا بیٹا ہئی. ایں دی حکومت خراسان، غزنہ، خوارزم تے ماوراءالنہر تک پھیلی ہوئی ہئی.  ایں دا ناں خطبہ وچ ایران آرمینیا، آذر بائیجان، موصل، دیار ربیعہ، دیار بکر تے حرمین تک پڑھا ویندا ہئی. 1092ء وچ خراسان تے قابض تھیا.  ایں دے بعد فارس دا بادشاہ وی تسلیم کیتا گیا. سلطان سنجر نے غزنوی خاندان دے بادشاہ بہرام شاہ کوں خراج گزار بݨا گھدا.  علاؤ الدین بادشاہ غور نے بہرام شاہ کوں شکست ݙتی تے غزنی گھن گھدا۔ تے ایہو علاؤ الدین وی سلطان سنجر دا مطیع تھیا ۔

سلطان سنجر کوں عالم اسلام وچ بہت بلند مرتبہ حاصل تھیا اینکوں ’’سلطان اعظم‘‘ دا لقب ݙتا گیا.  ایں دی شان و شوکت تے عظمت و سطوت ضرب المثل ہئی۔
## وفات
8 مئی 1157ء کوں  سلطان سنجر دا انتقال تھیا جس دے نال ہی سلجوقی خاندان دا خاتمہ تھی گیا. سلطان سنجر مرو وچ مدفون ہے ۔
## حوالے
سلطان باہو

سلطان ٻاہو صوفی پیر تے پنجابی زبان دے شاعر ہن۔تحصیل احمد پور سیال ضلع جھنگ نال تعلق ہے۔

## حوالے

## نمونہ کلام
**دل دریا سمندروں ڈونگھے**

دل دریا سمندروں ڈونگھے ، کون دلاں دیاں جاݨے ہُو

وچے بیڑے وچے جھیڑے ،وچے ونجھ مہاݨے ہُو

چودان طبق دلے دے اندر جتھے عشق تمبو ونج تاݨے ہُو

جو دل دا محرم ہووے باہو، سوئی رب پچھاݨے ہُو

**دل کالے کولوں منہ کالا چنگا**

دل کالے کولوں منہ کالا چنگا جے کوئی اس نوں جاݨے ہُو

مونہہ کالا دل اچھا ہووے تاں دل یار پچھاݨے ہُو

ایہہ دل یار دے پچھے ہودے متاں یار وی کدی پچھاݨے ہُو

سئے عالم چھوڑ مسیتاں نٹھے باہو جد لگے نیں دل ٹکاݨے ہُو

**تسبیح پھری تے دل نہیں پھریا**

تسبیح پھری تے دل نہیں پھریا ، کیہ لینا تسبیح پھڑ کے ہُو

علم پڑھیا تے ادب نہ سکھیا،کیہ لینا علم نوں پڑھ کے ہُو

چلے کٹے تے کجھ نہ کھٹیا، کیہ لینا چلیاں وڑ کے ہُو

جاگ بناں ددھ جمدے ناہیں باہو، بھانویں لال ہوون کڑھ کڑھ کے ہُو

**میں کوجھی میرا دلبر سوہنا**

میں کوجھی میرا دلبر سوہنا ، میں کیونکر اس نوں بھانواں ہُو

ویہڑے ساڈے وڑدا ناہیں پئی لکھ وسیلے پانواں ہُو

ناں میں سوہنی ناں دولت پلّے ، کیوں کر یار مناواں ہُو

ایہہ دکھ ہمیشاں رہسی باہو روندی ہی مر جاواں ہُو
سلطنت احمدنگر

احمد نگر سلطنت (Ahmadnagar Sultanate) جینکوں نظام شاہی سلطنت وی آکھا ویندا ہے.  اواخر قرون وسطی دی ہک ہندوستانی ریاست ہئی جیہڑی شمال مغربی دکن وچ واقع ہئی۔ ملک احمد جیہڑا بہمنی سلطنت دا گورنر ہئی.  28 مئی 1490ء کوں بہمنی افواج شکست ݙے کے آزادی دا اعلان کیتا تے نظام شاہی خاندان دی بنیاد بطور احمد نگر سلطنت رکھی۔ ابتدا وچ ایں دا دارالحکومت جنار ہئی۔ 1494ء وچ نویں دارالحکومت احمد نگر دی بنیاد رکھی گئی۔ 1636ء وچ اورنگزیب عالمگیر نے جیہڑا اس وقت دکن دا گورنر ہئی، احمد نگر سلطنت کوں فتح کر کے مغلیہ سلطنت وچ شامل کر ݙتا۔
thumb|جھنڈا
thumb|سلطنت دے حداں
## حکمران
# ملک احمد نظام شاہ اول 1490-1510
# برہان نظام شاہ اول 1510-1553
# حسین نظام شاہ اول 1553-1565
# مرتضی نظام شاہ اول 1565-1588
# میراں نظام حسین 1588-1589
# اسماعیل نظام شاہ 1589-1591
# برہان نظام شاہ دوم 1591-1595
# ابراہیم نظام شاہ 1595-1596
# احمد نظام شاہ دوم 1596
# بہادر نظام شاہ 1596-1600
# مرتضی نظام شاہ دوم 1600-1610
# برہان نظام شاہ سوم 1610-1631
# حسین نظام شاہ دوم 1631-1633
# مرتضی نظام شاہ سوم 1633-1636 

## حوالے
سلطنت ادریسیہ

مراکش دی ہک عرب شیعہ سلطنت(788۔ 974) ہئی. ایندا بانی ادریس اول، حضرت علی دی اولاد وچوں ہئی.  تاریخ اسلام وچ ایہ شیعاں دی پہلی سلطنت ہئی۔ عرب قچ عباسیاں دے خلاف بغاوت دی ناکامی دے بعد ادریس مرکزی مراکش دی طرف بھڄ گیا۔ جتھاں اوں نے اپݨی حکومت دی بنیاد رکھی۔ اوں دے بیٹے ادریس دوم نے شہر فیض دی بنیاد رکھی۔ بربریاں دی بغاوتاں، ہسپانیہ دے امویاں تے تیونس دے فاطمیاں نے ادریسی سلطنت دا خاتمہ کر ݙتا۔

ویہویں صدی دے شروع وچ عرباں دی ہک سلطنت جیں دا پہلا حاکم احمد الادریس، مراکش دے ادریسی خاندان نال ہئی۔ اوں نے خالص مذہبی بھائی چارے دی بنیاد تے ہک جماعت قائم کیتی۔ ہیں خاندان دے ہک فرد سید محمد السنوسی نے شمالی افریقہ وچ سنوسی بھائی چارے دی بنیاد رکھی۔
## حوالے
سلطنت اسرائیل

سلطنت اسرائییل دے بادشاہ

## بادشاہ اخزیاہ
شاہ اخزیاہ یا آخزیاہ سلطنت اسرائیل دا اٹھواں بادشاہ تے آخی اب دا پتر ہئی۔

## حوالے
سقوطِ ملتان

ݙو جون اساݙی قوم (سرائیکی قوم)دا تاریخ اچ کالا کلار ݙیہنہ ھے،ݙو جون کوں سکھ فوج نے ملتان تے قبضہ کر تے سرائیکی وسیب دے خطے کوں اپنڑے چک (غلامی) اچ گھن گھدا،تے اے غلامی 200 سال گزرن دے بعد وی جاری ھ ،ہنڑ تہاکوں سارے ظلم دا حال ݙیواں ۔ سنڑو ۔۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ دی ملتان فتح کرن واسطے ١٨٠٢، ١٨٠٥،١٨٠٧، ١٨١٠، ١٨١٦،تے ١٨١٧ اچ مسلسل چِھ واری حملے کیتے، لیکن نواب مظفرخان سدوزئی(شہید) دی اگواݨ اچ ملتان دے لوکاں نے شہردا بھرپور دفاع کر تے ، ِچھ دے ِچھ حملے ناکام بنڑا ݙتے، جیندی وجہ نال ملتان دے ناقابل تسخیرہونڑ دا تاثر پختہ تھیا۔ 

افسوس نال ݙوجھے پاسوں نواب آف بہاولپورصادق محمدخان عباسی (دوئم) 70ہزارروپے سالانہ خراج اداکرݨ دا معاہدہ کرتے مہاراجہ رنجیت سنگھ دے ناپاک قدم دور کر ݙتے، یعنی غلامی قبول کرگھدس۔رنجیت سنگھ کانڑے نے 200 سال پہلے 2 جون 1818 کوں صوبہ ملتان اچ سرائیکیاں دا قتل عام کرکے صوبے کو پنجاب اچ رلایا ہس.. اج 2 جون 2018 کوں سرائیکیاں کوں پنجاب دا غلام بنڑئے ہوئے 200 سال پورے تھی گئین.. 2 جون سرائیکی وسیب اج کالے ڈینہہ (یومِ سیاہ یا Black day ) دے طور تے منایا ویندا پئے .. آپڑے بالاں تے نیننگراں کوں ڈسو جو اج دے ڈینہہ سراٸیکی وسوں تے رنجیت سنگھ کانڑے نے زبردستی قبضہ کیتا ہا تے ساکوں تختِ لہور دا غلام بنڑایا ہس .. رنجیت سنگھ تے رل تے لعنت بھیجو ..تے سرائیکی صوبے دی جدوجہد تیز کر ڈیو ..تاکہ تختِ لہور دی غلامی کنوں آزادی حاصل تھیوے ..جہڑا ساڈے وسائل کوں لٹ کے صرف لہور تے پنجاب دی جی ٹی روڈ دے چند ضلعیاں تے تھپی آندے.ݙو جون اساݙی قوم (سرائیکی قوم)دا تاریخ اچ کالا کلار ݙیہنہ ھے،ݙو جون کوں سکھ فوج نے ملتان تے قبضہ کر تے سرائیکی وسیب دے خطے کوں اپنڑے چک (غلامی) اچ گھن گھدا،تے اے غلامی ١٩٩ سال گزرن دے بعد وی جاری ھ.

مہاراجہ رنجیت سنگھ دی ملتان فتح کرن واسطے ١٨٠٢، ١٨٠٥،١٨٠٧، ١٨١٠، ١٨١٦،تے ١٨١٧ اچ مسلسل چِھ واری حملے کیتے، لیکن نواب مظفرخان سدوزئی(شہید) دی اگواݨ اچ ملتان دے لوکاں نے شہردا بھرپور دفاع کر تے ، ِچھ دے ِچھ حملے ناکام بنڑا ݙتے، جیندی وجہ نال ملتان دے ناقابل تسخیرہونڑ دا تاثر پختہ تھیا۔ افسوس نال ݙوجھے پاسوں نواب آف بہاولپور صادق محمدخان عباسی (دوئم) 70ہزارروپے سالانہ خراج اداکرݨ دا معاہدہ کرتے مہاراجہ رنجیت سنگھ دے ناپاک قدم دور کر ݙتے، یعنی غلامی قبول کرگھدس. 
## حوالے
سلطنت روما

قدیم روم (Ancient Rome) اٹھویں صدی قبل مسیح وچ اطالوی جزیرہ نما وچوں شروع تھیوݨ والی ہک اطالوی تہذیب ہئی۔ اے بحیرہ روم دے نال واقع ہئی تے اس دا مرکز روم ہئی۔ اس دا شمار قدیم دنیا دے عظیم عالمی سلطنتاں وچ کیتا ویندا ہے.  ہک اندازے دے مطابق اس دی آبادی 50 توں 90 ملین نفوس تے مشتمل ہئی جیہڑی دنیا دی آبادی دا تقریباً 20 فیصد ہئی جبکہ اپݨے عروج تے اس دا رقبہ تقریباً 6.5 ملین مربع کلومیٹر (2.5 ملین مربع میل) ہئی. 

thumb|سلطنت روم عہد بہ عہد

## دور عروج قیصران روم

thumb|سلطنت روما، ١١٧ عیسوی

1.جولئیس قیصر 

49 قبل مسیح توں 15 مارچ 44قبل مسیح 

2.قیصر آگسٹس

16 جنوری 27 قبل مسیح توں 19 اگست 14عیسوی

3.قیصر ٹائبیرئیس

18 ستمبر 14ء 16 مارچ 37ء

4.قیصر گائیس کیلیگولا

37ء توں جنوری 41ء

5.قیصر کلاڈئیس

24 جنوری 41ء توں 13 اکتوبر 54ء

6.قیصر نیرو

13 اکتوبر 54ء توں 9 جون 68ء

7.قیصر گالبا

8 جون 68 ء توں 15 جنوری 69ء

8.قیصر اوتھو

15 جنوری  69ء توں  16 اپریل 69ء

9.قیصر ویٹیلئس

16 اپریل 69ء توں 22 دسمبر 69ء

10.قیصر ویسپایشن

1 جولائی 69ء توں 23 جون 79ء 

11.قیصر طیطس

24 جون  79ء توں  13 ستمبر 81ء

12.قیصر ڈومیشیان

14 ستمبر 81ء توں  18 ستمبر 96ء

thumb|روم

## سلطنت روم مشرق

thumb|مشرقی سلطنتِ روم دے راڄڳڑھ قسطنطنیہ دی بیرونی فصیل

مشرقی سلطنت روم چوتھی صدی عیسوی وچ مرکزی سلطنت روم دے ݙو حصیاں، مغربی اور مشرقی وچ تقسیم تھیوݨ دے بعد قائم تھئی۔ مشرقی حصہ اپݨے دار الحکومت بازنطین دے ناں تے بازنطینی سلطنت سݙیجا۔ (330ء وچ بازنطینی شہنشاہ قسطنطین نے بازنطین دا ناں اپݨے ناں تے قسطنطنیہ رکھ ݙتا تے 1930ء وچ ترکی حکومت نے بدل کے استنبول کر ݙتا. 

thumb|رومی مشرقی سلطنت یا بازنطینی سلطنت دا نقشۂ زمانی

thumb|قسطنطین اعظم، مشرقی رومی سلطنت دا بانی

## سلطنت روم مغرب

thumb|جولئیس نیپوس ٹریمیسس

مغربی رومی سلطنت (Western Roman Empire) تاریخ وچ رومی سلطنت دے مغربی صوبیاں تے مشتمل ہئی۔ مغربی رومی سلطنت تے مشرقی رومی سلطنت (یا بازنطینی سلطنت) درحقیقت الگ خود مختار اکائیاں ہن، تاہم رومی انہاں کوں الگ سلطنتاں تصور نہ کریندے ہن بلکہ اے ہک ہی سلطنت دے ݙو حصے ہن جیہڑے انتظامی مصلحت دی وجہ نال ݙو الگ شاہی درباراں دے زیر انتظام ہن۔

thumb|سلطنتِ روم مغرب دا نقشہ

## ٻاہرلے جوڑ
## مزید ݙیکھو
*مشرقی رومی سلطنت
*مقدس رومی سلطنت
*مغربی رومی سلطنت
*لاطینی سلطنت

## حوالے
سلطنت اسماعیلیہ الموت

الموت (Alamut) ایران دے شمال مغربی حصے وچ ہک علاقہ ہے۔ اے علاقہ کئی سال تک اسماعیلی فرقے دے حسن بن صباح دی دہشت پسند تے خفیہ جماعت حشاشین (Assassins) دا مرکز وی ریہا۔ قلعہ الموت حشاشین تنظیم دا مرکز ہئی.امام رکن الدین خورشاہ آخری حکمران ہئی جیندی حکومت ہلاکو خان دی اسلامی ملکاں تے یلغار دے دوران ختم تھئی تے ہلاکو خان نے الموت دے سارے نظام کوں تباہ کر ݙتا.موجودہ اسماعیلی نزاری گروہ جنہاں وچ آغاخانی، پرنام پنتھی، نوربخشی، خوجے تے ترکستان دے حنفی اسماعیلی شامل ہن، اے سب پرنس کریم آغا خان دی امامت تے متفق ہن.

بحیرہ قزوین دے قریب قلعہ الموت واقع ہے۔ اس مقام دے آس پاس رہݨ والیاں نال حسن بن صباح نے دوستی کرگھدی تے انہاں تے اپݨے زہد و تقویٰ دا اثر سٹیا۔ آکھا ویندے کہ اے ہمیشہ ہک کمبل ولہیٹ کے رہندا ہئی تے بہت سادہ زندگی بسر کریندا ہئی۔ اتھوں دے اکثر لوگ اس دے پیرو تھی گئے ہن۔ اس قلعے دا مالک ہک سادہ لوح علوی ہئی۔ ہمیشہ اس دے کول بیٹھا رہندا ہئی تے اس توں برکت حاصل کریندا ہئی۔ جݙݨ حسن اپݨا معاملہ مستحکم کرچکا تاں علوی دے کول گیا تے اس کوں آکھا کہ توں قلعے وچوں نکل ونج۔ علوی مسکرایا تے اینکوں دل لگی سمجھا۔ حسن نے اپݨے چند پیرؤاں کوں حکم ݙتا کہ علوی کوں قلعے توں کݙھ ݙیو. انہاں نے اس دے حکم دی تعمیل کیتی تے کچھ مال ݙے کے اونکوں قلعے وچوں کڈھ ݙتا۔ ہݨ قلعے تے حسن دا قبضہ تھی گیا۔ الموت کو مسقرر تے مرکز بݨا کے حسن بن صباح نے اپݨی دعوت دی تنظیم نو کیتی تے اس دی تبلیغ شروع کر ݙتی۔ دعوت دا اوہو نظام قائم کیتا جو مصر وچ رائج ہئی۔ صرف چند حدود ( ارکان ) مثلاً رفیق، لاحق تے فدائی دا اضافہ کیتا. 

فدائیاں وچ ان پڑھ، جان باز نوجوان شریک کیتے ویندے ہن۔ صرف ہتھیار استعمال کرݨ دا فن انہاں کوں سکھایا ویندا ہئی۔ اے سپاہی حسن دے حکم دی بے عذر اکھیاں بند کرکے تعمیل کریندے ہن۔ جس دے قتل دا اشارہ تھیندا، فدائی اس دے کول ویس بدل کے ویندے ہن تے اس دے مزاج وچ رسوخ پیدا کریندے ہن۔ اس دے معتمد بݨدے تے موقع پیندے ہی اس دا کم تمام کر ݙیندے ہن۔ انہاں خونخوار اعمال دی تربیت ݙیوݨ کیتے ہک جنت بݨائی گئی ہئی۔ پہلے او حشیش (بھنگ ) دے اثر نال اس طرح بے ہوش کر ݙتے ویندے ہن کہ انہاں دے دل وچ کسے نشہ آور چیز دا گمان وی نہ ہوندا ہئی۔ بے ہوش تھیوݨ دے بعد خاص ذریعاں نال تے رستیاں نال او مصنوعی تے دنیاوی جنت وچ پہنچائے ویندے ہن۔ جتھاں پہنچدے ہی او ہوش ربا حوراں دی آغوش شوق وچ اکھ کھلیندے تے خود کوں ہک ایسے عالم وچ ݙیکھدے کہ جتھاں دے خوشیاں تے مسرتاں انہاں دے حوصلے تے انہاں دے خیال توں بالا تر ہوندیاں ہن۔ پر فضا وادیاں، روح افزا آبشاراں، جان بخش باغاں تے فریب نظر مرغ زاراں وچ سیر کریندے، حوراں دء صحبت انہاں دی دلجوئی کریندی، مے ارغوانی وچ لبریز جام غالباً اتھاں شراب طہور دا نام گھن کے ݙتے ویندے ہن۔ اے چیزاں انہاں کوں دنیاوی افکار توں بے پروا کر ݙیندیاں۔ کچھ عرصہ دے بعد او حسن دے کول پہنچائے ویندے۔ جتھاں اکھ کھول کے او اپݨے آپ کوں شیخ دے قدماں تے ݙیکھدے۔ انہاں کوں ول جنت وچ پہنچݨ دی امید ݙیوائی ویندی تے انہاں لوگاں کولوں جنت دی لابھ تے اے ظالمانہ کم گھدے ویندے۔ وݙے وݙے امرا انہاں دے خنجراں توں قتل تھئے تے انہاں فدائیاں نے نظام الملک دی وی جان گھدی۔
## حوالے
سقوط ملتان

ملـتان ماءبجنـت اعلیٰ برابر است 

آہستہ پابنہ کہ ملک سجدہ می کنند، 

لکھت: کرن لاشاری 

صدر سرائیکی عوامی تریمت تحریک، 

سرائیکی خطہ المعروف ملتان، دے پاݨی دی تاثیر ھے یا ولا مٹی دا خمیر کہ جو وی نمک حلال چار ݙیھاڑے ایں دھرتی دی پیدوار رزق کھاوے او ولا ایں دھرتی دا ہی تھی تے رہ ویندے،،، ایویں ہی ھک عظیم کردار مظفر خان سدوزئی دا ھے جیں ملتان دی دھرتی سانگے اپݨے دھیریں پتریں بمعہ اہل عیال سمیت جانیں دے نظرانے ݙتے 

اڄ ݙو (2)جون ھے،، 

اڄ تو ٹھیک ݙو سو ݙو  (202)سال پہلے خطہ ملتان تے ھک قیامت گزری، تے ملتان،،، 

 چہارچیز است تحفہ ملتان 

گـرد گـرما گـدا وگـورســتان: 

دی زندہ مثال بݨ گیا،، 

رنجیت سنگھ نے پہلا حملا 1806 وچ کیتا تے ہر سال مسلسل یارھاں (11) حملے کریندا رہیا، آخر وچ ملتان دی اندرونی محلاتی سازش نال 

1818دے وچ رنجیت سنگھ نے سکھاں دی بھنگی مثل نال اپݨے وݙے سکھ لشکر تے مشھور سکھ توپ خانہ زمزمہ، تے جنگ بجلی، نال ملتان تے شدید حملہ کیتا، ایں حملے دے دوران اندرون قلعہ ملتان ھک نمک حرام افغانی جرنیل عبدالصمد بادوزئی نے غداری کر تے رنجیتی فوج نال اپݨے مفاد کیتے ڳݨ منجھ کر گھدی تے رنجیتی سکھ فوج کو قلعہ ملتان دے خفیہ تے کمزور مقامات دی نشاندہی دے نال نال اپݨا زاتی لشکر وی سکھ فوج نال رلا گھدا،، 

ایں اندرونی تے بیرونی ݙو طرفہ. حملے دا مقابلہ والیٍ ملتان مظفر خان نے جوانمردی نال آخری دم تک کیتا تے شہید تھے گے، اور ملتان مکمل سکھا شاہی دے رحم کرم وچ آ گیا، 

سکھ فوج نے ملتانیاں (سرائیکیاں)تے ظلم دے پہاڑ توڑے، اݨ گݨت بے گناہ ٻالیں، تریمتیں، جوانیں تے بزرگیں کو خون نال دھوا ݙتا، مسجدیں کو جانوریں دے بھاݨے بݨا ݙتے، ساوے باغ تے فصلاں ساڑ ݙتیاں، تے کئی ݙیھاڑے وحشت دا اے کھیݙ جاری رہیا،، 

جیندا تسلسل ݙو سو سال گزرݨ دے باوجود اڄ وی کہیں نہ کہیں شکل وچ بھرپور طریقے جاری ھے،،، 

رنجیت سنگھ موجودہ صوبہ پنجاب دے کئی لوکیں دا اج وی عظیم ہیرو ھے، 

ھووے اساکوں کہیندے قومی ہیرو تے اعتراض کینھی، پر او تساݙا ہیرو سرائیکی عوام سانگے بھیانک ظالم ولن وی ھے، 

جیندا مطلب واضح ھے کہ پنجاب وچ ݙو قوماں ہن، 

ھݨ آل رنجیت خطہ ملتان (سرائیکستان )کو مزید غلام نی رکھ سگدی، نویں سرائیکی نسل تیار ھے اپݨے حق سانگے تے آل رنجیت تو آزادی سانگے

·
سلطنت مغلیہ

thumb|پرچم
مغلیہ سلطنت 1526ء توں 1857ء تک برصغیر تے حکومت کرݨ والی ہک مسلم سلطنت ہئی جس دی بنیاد ظہیر الدین بابر نے 1526ء وچ پہلی جنگ پانی پت وچ دہلی سلطنت دے آخری سلطان ابراہیم لودھی کوں شکست ݙے کے رکھی ہئی۔ مغلیہ سلطنت اپݨے عروج وچ تقریباً پورے برصغیر تے حکومت کریندی رہی، یعنی موجودہ دور دے افغانستان، پاکستان، بھارت تے بنگلہ دیش دے ممالک تے مشتمل خطے تے انہاندا دور دورہ ہئی۔

سلطنتِ مغلیہ دا بانی ظہیر الدین بابر ہئی، جو تیمور خاندان دا ہک سردار ہئی۔ ہندوستان توں پہلے او کابل دا حاکم ہئی۔ 1526ء کوں سلطنتِ دہلی دے حاکم ابراہیم لودھی دے خلاف مشہورِ زمانہ پانی پت دی جنگ وچ بابر نے اپݨی فوج تقں ١٠ گُنا طاقتور افواج نال جنگ لڑی تے انہاں کوں مغلوب کر ݙتا کیونکہ بابر دے کول بارود تے توپاں ہن جبکہ ابراہیم لودھی دے پاس ہاتھی ہن جو توپ دی آواز توں بدک کے اپݨی ہی فوجاں کوں روند گئے۔ ایویں ہک نویں سلطنت دا آغاز تھیا۔ اس وقت شمالی ہند وچ مختلف آزاد حکومتاں رائج ہن۔ علاوہ ازیں او آپس وچ معرکہ آرا ہن۔

اے ڳالھ واضح ہے کہ مغل سلطنت دا سرکاری مذہب اسلام ہئی تاہم اکبراعظم دے دور وچ کچھ عرصے تک اکبر دا ایجاد کردہ مذہب (دین الٰہی ) رائج کرݨ دی کوشش کیتی گئی ہئی۔ لیکن اس دا عوام تے کوئی اثر نہ پیا تے او بہت جلد ہی ختم تھی گیا۔ باقی تمام شہنشاہواں دے دور وچ اسلام ہی سرکاری مذہب ہئی اور مغل شہنشاہان اسلام دے بہت پابند ہوندے ہن۔ انہاں وچ اورنگزیب عالمگیر زیادہ شہرت رکھدے ہن۔ باقی شہنشاہ وی اسلام دی پیروی دے لحاظ نال ڄاݨے ویندے ہن۔ انہاں نے نہ صرف اسلامی قوانین رائج کیتے اور اسلامی حکومت کوں برصغیر دے کونے کونے وچ پھیلاوݨ دی بھرپور کوشش کیتی۔مغل ثقافت وی عمومًا اسلام تے مشتمل ہئی۔
### مغل حکمران
1-ظہیرالدین محمد بابر، 1530ء - 1526ء

2-نصیرالدین محمد ہمایوں،  1540ء -1530ء تے 1555ء -1556ء

3-جلال الدین محمد اکبر،  1605ء -1556ء

4-نورالدین محمد جہانگیر، 1627ء -1605ء

5-شہاب الدین محمد شاہجہاں، 1658ء -1627ء

6-محی الدین محمد اورنگزیب عالمگیر، 1707ء -1658ء

7۔قطب الدین محمد اعظم شاہ، 1707ء -1707ء

8-قطب الدین محمد معظم، 1712ء -1707ء
(بہادرشاه اول)

9-معزالدین محمد جہاں دار شاه، 1713ء -1712ء

10-محمد فرخ سیر، 1719ء -1713ء

11-شمس الدین محمد رفیع الدرجات، 1719ء

12-رفیع الدولہ، 1719ء

13-محمد شاه رنگیلا، 1748ء -1719ء

14-مجاھد الدین احمد شاه، 1754ء -1748ء

15-عالمگیر ثانی،  1759ء -1754ء

16-مرزا عبدﷲ علی گوھر،  1806ء -1759ء
(شاه عالم)

17-اکبر شاه ثانی، 1837-1806

18-محمد بہادر شاہ ظفر، 1857ء -1837ء

## ٻاہرلے جوڑ
## حوالے
سلطنتِ آلِ طاہر، ایران

آل طاہر (فارسی: سلسله طاهریان) 821ء توں 873ء تک شمال مشرقی ایرانی علاقے خراسان تے حکومت کرݨ والا ہک سنی خاندان ہئی جس دی حکومت وچ موجودہ ایران، افغانستان، تاجکستان، ترکمانستان, پاکستان تے ازبکستان دے علاقے شامل ہن۔ طاہری حکومت دا دار الحکومت نیشا پور ہئی۔

حالانکہ ایہ خاندان عباسی خلافت کوں تسلیم کریندا ہئی لیکن در حقیقت طاہری آزاد ہن۔ اس حکومت دا بانی طاہر بن حسین ہئی جینکوں عباسی خلیفہ مامون الرشید نے خراسان دا مستقل والی مقرر کیتا ہئی۔ متوکل باللہ دے انتقال دے بعد اس حکومت نے خود مختاری حاصل کر گھدی ہئی۔

طاہری خاندان دے حکمراناں وچ طاہر دے صاحبزادے عبد اللہ نے اپݨی سخاوت، تدبر تے دانش مندی تے رعایا پروری دی وجہ نال بڑی شہرت حاصل کیتی۔ عبد اللہ بن طاہر اپݨے کارنامیاں دے لحاظ نال برامکہ توں کہیں طرح گھٹ نہ ہئی۔

طاہری حکومت کوں خلافت عباسیہ توں آزاد تھیوݨ والی پہلی ریاست سمجھا ویندا ہے۔ 873ء وچ صفاریاں نے اس حکومت دا خاتمہ کر ݙتا۔

### آلِ طاہر دے حکمران
طاہریاں وچ درج ذیل حکمران گزرے ہن: 

#طاہر بن حسین، 821ء تا 822ء
#طلحہ بن طاہر، 822ے تا 828ء
#عبد اللہ بن طاہر، 828ء تا 845ء
#طاہر ثانی، 845ء تا 862ء
#محمد خراسانی، 862ء تا 873ء
#### بغداد دے گورنر
#طاہر بن حسین، 820ء-822ء
#اسحاق ابن ابراہیم، 822ء-849ء
#محمد ابن اسحاق ابن ابراہیم، 849ء-850ء
#عبدﷲ ابن اسحاق، 850ء-851ء
#محمد ابن عبدﷲ، 851ء-867ء
#عبیدﷲ ابن عبدﷲ، 867ء-869ء
#سلیمان ابن عبدﷲ، 869ء-879ء
#عبید ﷲ ابن عبد ﷲ (دوبارہ)، 879ء-884ء
#محمد خراسانی، 884ء-890ء
#عبید ﷲ ابن عبد ﷲ (تریجھا دور)،
890ء-891ء

## حوالے
سلیم احسن

اصل ناں    محمد سلیم 

قلمی ناں    سلیم احسنؔ

جٖمنْ        1944ء

جاہ پتہ      میانوالی

سلیم احسنؔ خوبصورت لبٖ و لہجے دے صدارتی ایوارڈ یافتہ شاعر ہن اپنْی شاعری وچ ٹھیٹھ زبان استعمال کریندن۔پروفیر سلیم احسن میان٘والی  دے رہوݨ آلے شاعر ہن۔ آپ اردو تے سرائیکی  ݙون٘ہاں زباناں وچ شاعری کریندے ہن۔ غزل تے نظم دی اصناف وچ جیندی جاگدی ساہ گھندی شاعری انہاں دی سُن٘ڄاݨ ہے۔ سلیم احسن نویں نسل  دے  انہاں شاعراں وچوں ہن۔ جنھاں دی شاعری وچ آپݨے چودھاروںکھنڈی وسیبی رہتل ڈا شعور ٻہوں ودھ ہے۔ 

## کتاباں

* جکھڑ جھولے
* چیتے چنتے

## ایوارڈ
سلیم احسن کوں انھاں دی کتاب جکھڑ جھولے تے اکادمی ادبیات پاکستان دی طرفوں خواجہفرید ایوارڈ وی مل چکے،

## شاعری
سلیم احسن دی شاعری آپݨے وسب نال گنڈھی ہوئی ہے۔ او آپݨی شاعری دا مواد وسیب توں گھندے، تھل دے شاعر سلیم احسن غزل دے تجربے دے بعد آپݨی کتاب "چیتے چنتے" وچ آزاد نظم کوں اظہار دا ذریعہ بݨائے جیندے وچ تھل دیاں اݨ کھُٹ تصویراں فطرت دے حسن دے حوالے نال نظر آندیاں ہن۔

## نمونہ کلام

### سرائیکی  غزل
تیݙی اپݨی ہے راہ میݙی اپݨی ہے راہ

تیݙی چاہ ہور ہے تے میݙی توں ہے چاہ

توں وی ٹردا رہیا میں وی ٹردا رہیا 

حال پچھامیݙا میں نہ پچھا تیݙا

خیر اپݨی توں منڳیں تیݙی خیر میں 

تیݙی اپݨی دعا میݙی اپݨی دعا

تیں نہ منی میݙی میں وی چپ نہ رہیا

توں وی سݨدا رہیا میں سݨیندا رہیا

توں ہیں غیراں دا سنگ ہاں تیݙے نال میں

تیݙی اپݨی وفا میݙی اپݨی وفا

جیڑھے دشمݨ تیݙے ہن او دشمݨ میݙے

آ کھلو نال میݙےنہ کنڈ توں ولا

تیر کھاندا رہیا ظلم ساہندا رہیا 

اف نہ کیتی سدا توں ہیں میݙا گواہ 

توں وی ٹردا رہیا میں وی ٹردا رہیا

توں تاں وکھرارہیا میں نہ وکھرا تھیا  

پوری کر اپݨی مرضی توں دل کھول کے

آج ہے ویلا تیݙا کل دا کیکوں پتا

پروفیسرمحمد سلیم احسن
ونکی:سرائیکی شاعر
سلطنت فاطمیہ، مصر

سلطنت فاطمیہ یا خلافت فاطمیہ، خلافت عباسیہ،  بغداد دے خاتمے دے بعد 297ھ وچ شمالی افریقا دے شہر قیروان وچ قائم تھئی۔ اس سلطنت دا بانی عبیداللہ مہدی چونکہ حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دی صاحبزادی حضرت فاطمہؑ دی اولاد وچوں ہوݨ دا دعویدار ہئی ( محققین کوں اس نال اختلاف ہے) اس واسطے ایں حکومت کوں سلطنت فاطمیہ آکھا ویندا ہے تے اے سلطنت اسماعیلیاں دی مذہبی حکومت دا درجہ رکھدی اے ۔ عبید اللہ تاریخ میں مہدی دے لقب نال مشہور ہے کیونکہ اوہنے احادیث مبارکہ وچ مذکور مہدی آخر الزمان ہوݨ دا دعویٰ کیتا ہئی جینکوں اڄ وی اسماعیلی تسلیم کریندن۔

## نسب وچ اختلاف
انہاں حکمراناں دے  شجریاں وچ اختلاف ایہ ہے کہ ایہ ائمہ اپݨے کوں لکیندے ہوندے ہن ، اتھاں تک کہ بقول ابن خلدون محمد بن اسمعیل دا نام محمد مکتوم پئے گیا ۔ ائمہ مستورین دے داعی وی اپݨا ناں ݙسݨ وچ بہت احتیاط کریندے ہن. 

فاطمین،  حضرت فاطمہؑ دی نسل توں ہن کہ نی اس بارے وچ مورخین وچ اختلاف ہے ۔ صرف ابن خلدون تے مقریزی اس بارے وچ متفق ہن کہ ایہ فاطمی نسب ہن۔ خود فاطمین یا انہاں دے داعیاں نے اثبات نسب وچ کوئی حصہ نی گھدا ۔ معتدد دفعہ ظہور دے زمانے وچ نسب دا سوال چاتا گیا ، لیکن کہیں امام نے اس دا جواب نی ݙتا ۔ معز توں مصر وچ کہیں نے ایہ سوال کیتا کہ آپ دا نسب کیا ہے ۔ اس جواب وچ معز نے ہک جلسے وچ تلوار اپݨی میان توں کڈھ کے آکھا کہ ایہ میݙا نسب ہے تے ول سونا حاضرین تے سونا اچھالدے ہوئے آکھا کہ ایہ میݙا حسب ۔ اس زمانے وچ جیہڑا خطبہ پڑھا ویندا ہئی اس وچ وی ائمہ مستورین دی جگہ ممتخنین یا مستضعفین جیہے الفاظ پڑھد ہوندے ہن. 
## مصر دے اسماعیلی حکمران
# 	عبیداللہ المہدی	 297 ھ تا 322 ھ	
# 	محمد القائم بامراللہ	 322 ھ تا 334 ھ
# 	المنصور باللہ	 334 ھ تا 341 ھ
# 	معز الدین اللہ	 341 ھ تا 365 ھ
# 	العزیز باللہ	 365 ھ تا 386 ھ
# 	حاکم بامراللہ، 386 ھ تا 411 ھ 
# 	علی الظاہر 411 ھ تا 427 ھ
# 	ابوتمیم معد المستنصر باللہ		 427 ھ تا 487 ھ
# 	ابو القاسم احمد المستعلی با اللہ	 487 ھ تا 495ھ 
# 	 ابو علی منصور الامر باحکام اللہ 	495 ھ تا 524 ھ
# 	ابو المیمون الحافظ 	، 524 ھ تا 544 ھ
# ابو منصور اسماعیل الظافر لاعداء اللہ 544 ھ تا 549 ھ
# 	الفائز بدین اللہ 	549 ھ تا 555 ھ
# 	العاضد الدین اللہ 555 ھ تا 567 ھ

## حوالے