open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
شوکت اللغات

ظہور احمد دھریجہ ’’شوکتُ اللغات‘‘ دے بیک پیپر تے لکھدن جو

’’پروفیسر شوکت مغل کا ایک عرصہ سے قرب حاصل ہے اور مجھے ان کی شفقت پر ناز ہے ۔ میں نے خود دیکھا ہے کہ وہ بہت زیادہ محنت اور عرق ریزی سے کام کرتے ہیں ۔ وہ آنکھوں کی پلکوں سے لفظوں کے موتی چن کر سرائیکی مالا بنانے کی کوشش کرتے ہیں۔ انہوں نے اس لغت کی تیاری کے علاوہ سرائیکی اُردو لغت کی تدوین کے سلسلے میں بھی مختلف علاقوں کا بار بار دورہ کیا ہے اور عمر رسیدہ افراد سے ملے ہیں وہ لغت کی تیاری کے سلسلے میں بلاناغہ مطالعے کی میز پر بیٹھتے ، لفظوں کی ترتیب کیلئے کارڈ تیار کرتے اور مسودّے کو ترتیب دیتے ہیں۔ خدا ان کی ہمت اور توفیق میں اضافہ فرماوے۔‘‘ 

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی
سرائیکی اَکھاݨ(جلد اوّل)

غلام حسین راہی گبول ، کئی کتاباں دے مصنف آپ لکھدن:

’’پروفیسر شوکت مغل دا کارنامہ اے ہے کہ انہاں لسانیات تے ٻہوں کم کیتے تے نال ایں ڳالھ دی داد وی ضروری اے ، ادارہ جھوک سرائیکی کتاباں چھاپݨ وچ اہم کردار ادا کیتے ۔ اگر نال نال کتاباں اشاعت پذیر نہ تھیون ہا تاں لکھاری وی دل چھوڑ ونڄن ہا۔ 

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی
لکھتاں تے نروار

عبدالباسط بھٹی دی کتاب ’’لکھتاں تے نروار‘‘ بارے ظہور دھریجہ لکھدن:

چھیکڑ وچ آکھساں جو فخر یا وݙائی دی ڳالھ نی پر اے وی تاں سچ اے جو سب توں ودھ کتاباں ادارہ جھوک اپݨی مدد آپ دے تحت شائع کیتن ۔ اساں ٻے تے ݙوہ نی ݙیندے پر اپݨے وطن وسیب دے لوکیں نال وعدہ کریندوں جو جے تئیں بُت اِچ ساہ ہے سرائیکی سرائیکی کریندے راہسوں تے سرائیکی کتاباں چھپیندے راہسوں ۔ وسیب دے لوکیں توں ٻیا کجھ نی منگدے اُنہائیں دی محبت منگدوں تے اتنا چہندوں جو او سرائیکی نال محبت کرن تے سرائیکی کتاباں پڑھن۔‘‘ 

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی
مہانڈرا ݙیکھنس

ایں کتاب دا انتساب سید انیس شاہ جیلانی جھوک دے ناں کیتے ، آپ لکھدن:

او آکھے پڑھ ، او آکھے میں اَݨ پڑھ ، ناں ناں پڑھ ، او آکھے میں اَݨ پڑھ ، پڑھ پَڑھ ، او آکھے میں اَݨ پڑھ، پڑھ اَݨ پڑھ دا ایہو لاݙ ہ ݙٹھووے سَرینہیں دا ، اللہ داد خان مزاری آکھدے خان پُر کٹورہ کنوں ݙینھ وار ’’جھوک‘‘ دا نِکلݨ سرائیکیں کِتّے اصلوں اُوہا پڑھ اَݨ پڑھ آلی حُجت اے ۔ جھوک نِکلدا ڳے تے ننڈھے وَݙے سرائیکی پڑھݨ پَے ڳن ۔ کھس کھس تے، لُکا لُکا تے سُݨا سُݨا تے پیا پڑھیندے ۔ جھوک ، چوݙی صدی دا معجزائے جھوک۔ مُٹھّل سرائیکی جاڳ پِن ، جاڳسِن۔ اَکھّیں جݙاں پٹیؤنیں تاں کل پَوسے نیں ۔ کون اَساݙے کِتّے کِتلا کَما ڳے ۔ حالی تاں آپاں ’’را‘‘ دے دُھوتے اُوں ۔اُوہے چُھٹّے جیڑھے رات ݙینہاں آوج اِچ گس گھتّی تے فٰہ بݨئی کھڑّن۔ ݙاڈھے دا ناں کوئی نیں گِھندا ۔ سبھّو بار گریب دی پُٹھی تے ہے ۔ آکھدِن سُتّی غیرت جاڳدی تاں ہے۔                    ع

اُٹھی اُٹھی کر کوئی چارا‘‘ 

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی
ظہور احمد دھریجہ دی کتاب ’’میݙی دھرتی میݙے لوک‘‘ دا فنی تے فکری جائزہ

ظہور احمد دھریجہ دی ہک اہم کتاب’’میݙی دھرتی میݙے لوک‘‘ دے ناں تے 2018ء وچ جھوک پبلشر ملتان دی طرفوں شائع تھئی ۔ 704صفحات دی ایں ضخیم کتاب وچ400توں زائد شخصیات و مقامات دا ذکر کیتا ڳئے ۔ 200توں زائد صفحے ایف اے ، بی اے ،ایم اے ،ایم فل تے پی ایچ ڈی سرائیکی دے طالب علماں واسطے نصابی معلومات دے ہِن۔ کتاب دا انتساب طالب علماں دے ناں کیتا ڳے۔ انتساب دے صفحے تے ظہور احمد دھریجہ لکھیے جو ’’انتساب اُنہاں دے ناں جیرھے ایف اے ، بی اے ، ایم اے ، ایم فل دے نال نال پی ایچ ڈی اِچ سرائیکی پڑھدن۔ جیرھے نانویں ݙاہویں اِچ سرائیکی شروع تھیوݨ دا انتظار کریندے پن ۔ جیرھے دیرہ اسماعیل خان ، ٹانک دے سکولیں اِچ پرائمری توں سرائیکی پڑھدے پن تے جیرھے وسیب دے ٻئے علاقیاں اِچ پہلی توں سرائیکی پڑھݨ دی تانگھ اِچ ہِن۔

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی
میو لیکی

## میو لیکی (پیدائش 1942)
میو لیکی ، برطانوی قدیم ماہر حیاتیات (بائیولوجسٹ) ، 1942 وچ پیدا تھئی ۔ انہاں "کینیا اینتھروپس پلیٹیوپس" دریافت کیتا ۔ انہاں انسانی ارتقا دے متعلق ٻہوں پرکھ پرچول کیتی تے اوندے متعلق اہم معلومات فراہم کیتیاں ۔

انہاں دی زندگی دا وݙا حصہ قدیم حیاتیات دی تحقیق وچ گزریا ، جتھاں انہاں انسانی فوسل دا مطالعہ کیتا ۔ انہاں "کینیا اینتھروپس پلیٹیوپس" دریافت کیتا ، جیڑھا انسانی ارتقا دے مطالعے وچ ہک اہم دریافت ہئی ۔ انہاں قدیم انسانی فوسل تے اوزار دریافت کیتے ، جتھاں انہاں ݙسیا کہ انسانی ارتقا افریقہ وچ تھیا ہے ۔ انہاں دا کم انہاں دے زمانے دے سائنسداناں کوں ٻہوں پسند آیا ۔ انہاں دی تحقیق نال انسانی ارتقا دی سائنس کوں نویں راہ ملی ۔

میو لیکی انسانی ارتقا دے متعلق کئی تحقیقی مقالے لکھئے ، جتھاں انہاں اپݨی تحقیق تے مشاہدات درج کیتے ۔ انہاں دے مقالے اڄ وی انسانی ارتقا دے ماہرین کیتے قابل قدر ہن ۔ انہاں انسانی ارتقا دی سائنس وچ نویں نظریات پیش کیتے ، جتھاں انہاں "کینیا اینتھروپس پلیٹیوپس" تے ٻئے فوسل دے متعلق ٻہوں کجھ ݙسیا ۔ انہاں دا کم اڄ وی سائنسداناں کیتے رہنمائی دا ذریعہ بݨیا ۔

میو لیکی دا کم اڄ وی سائنسداناں کیتے ٻہوں اہم ہے ۔ انہاں انسانی ارتقا دی سائنس وچ جو کم کیتا ، او اڄ وی قابل قدر ہے ۔ انہاں دی تحقیق نال انسانی ارتقا دی سائنس کوں نویں راہ ملی ۔ انہاں دی زندگی سائنس دے شوقیناں کیتے ہک مثال ہے ۔ انہاں دی محنت تے لگن انہاں کوں سائنس دے میدان وچ ہک وݙا ناں ݙتا ۔ انہاں دا کم انسانی ارتقا دے میدان وچ ہک اہم سنگ میل ہے ۔ انہاں انسانی ارتقا دے بارے وچ معلومات فراہم کیتیاں ۔ انہاں دا کم انسانی ارتقا دے افریقی مرکز دے نظریے کوں مضبوط کرݨ وچ ٻہوں مددگار ثابت تھیندا ہے ۔ انہاں دی "کینیا اینتھروپس پلیٹیوپس" دی دریافت انسانی ارتقا دے مطالعے وچ ہک وݙی سوبھ ہئی ۔
سرائیکی اجرک دی تاریخ

ظہور احمد دھریجہ دے حصے اِچ ڈھیر سارے کم آئن پر ہک ٻہوں وݙا تاریخ ساز کم سرائیکی ثقافت دے حوالے نال سرائیکی اجرک وی ہے۔ ایں کم کیویں تھیاں کیا کیا مشکلاں پیش آئن۔ ایں سارے معاملے دی تریخ بیان کرݨ ضروری اے۔

ظہور احمد دھریجہ دی عظیم خدمات دے وچ ہک وݙی خدمت سرائیکی اجرک دا متعارف کراوݨ وی ہے۔ سرائیکی اجرک ہک ٻہوں وݙے انقلابی قدم دے طور تے سامݨے آئی اے، ایندے وچ کوئی شک نی جو سرائیکی تحریک اِچ سرائیکی اجرک ہک نواں موڑ ہا ۔سرائیکی اجرک دے آوݨ نال وسیب کوں شناخت تے طاقت ملی اے ۔ وسیب دے لوکاں اجرک کوں خوشی نال قبول کیتے ۔ سرائیکی اجرک دے بانی ظہور احمد دھریجہ ہِن ۔6مارچ 2014ء کوں اُنہاں سرائیکی اجرک متعارف کرائی ۔ جیرھی جو ݙیکھدے اِی ݙیکھدے ہر پاسے پُڄ ڳئی ۔سرائیکی دی تاریخ کیا ہے ظہور احمد دھریجہ کوں سرائیکی اجرک دا خیال کیویں آیا ،سرائیکی اجرک دی تیاری اِچ کتنیاں مشکلاں پیش آیاں ۔ اے سارا حال حویلہ اپݨی کتاب سرائیکی اجرک اِچ لکھیے۔ آپ لکھدن جو :

سندھی اجرک بسم اللہ ! پر وسیب دی سنڄاݨ اسیݙی اپݨی ہووے ، نت فکر رہندی ہئی۔ سرائیکی اجرک دا خیال میکوں ہِک مُد کنوں ہا۔ میں فریدی رومال کوں عام کرݨ دے نال اینکوں اجرک اِچ تبدیل کرݨ بارے وی کوشش کیتی ۔ ایں سلسلے اچ میں کراچی ڳیا ، کپڑے دی وݙی مارکیٹ اِچ انہائیں وپاریں کوں ملیا جیرھے فریدی رومال تھوک تے ویچیندن۔ میں انہائیں کوں آکھیا جو فریدی رومال کوں وݙا کر تے ایندی اجرک بݨوا ݙیو۔ انہاں آکھیا کوئی مسئلہ کائنی پر کم از کم تُساں ہک ہزار چوکڑی دا آرڈر ݙیو ۔ میں سنگتیں تے دوستیں نال صلاء کیتی ، میکوں سارے آکھن ٹھیک اے ، اسیݙی اپݨی سنڄاݨ ہووے ، پر میکوں ہک ڳالھ دا وپرا ہا جو فریدی رومال کوں آیا ݙوجھے مسلک آلے قبول کریسن یا نہ کریسن ؟ جیکر نہ کیتا تاں اے سرائیکی دی قومی سنڄاݨ نہ بݨ سڳسے ۔ میکوں جیرھا وِپرا تے وسواس ہا او 21 فروری 2012ء کوں جناح ہال خانپور ماء ٻولی دے کٹھ اچ سامھے آیا۔ سئیں نور تھہیم سٹیج تے آوݨ آلے سارے مزمانیں کیتے فریدی رومالیں دا اہتمام کیتا۔ بسم اللہ تھئی۔ تلاوت کرݨ آلے دے ڳل وچ فریدی رومال پوایا ڳیا، اوں لہا چھوڑیا، ولا پوایا ڳیا، اوں ولا لہا چھوڑیا ۔ تقریب مُکݨ تے میں اوں توں پُچھیا تاں مولوی صیب جواب ݙتا جو اے بریلویں دی نشانی اے ، میں دیو بندی آں۔ میکوں ڳالھ دی سمجھ آ ڳی ۔ میں سوچ گھدا جو فریدی رومال کوں اجرک بݨاوݨ آلا منصوبہ کامیاب نہ تھیسے ۔کیونجو اساں ایہو جہی نشانی چہندوں جیندا تعلق دھرتی تے ثقافت نال ہووے تے اینکوں سارے فرقے تاں کیا وسیب اِچ رہݨ آلے ہندو ، مسلم ،عیسائی سب خوشی نال پاون تے خوشی نال ٹھمکاون ۔ میں فیصلہ کیتا جو سرائیکی اجرک بݨوائی ونڄے تے ایندے واسطے کم شروع کیتا ونڄے ۔ سرائیکی اجرک سانگے ڈیزائن شروع کر ݙتے ڳے۔ کمپیوٹر تے کجھ ڈیزائن بݨائے ڳے تے انہائیں کوں فیس بک تے وی لاتا ڳیا۔ دوستیں پسند کیتا تے کجھ تجویزاں آیاں۔ 

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی
شہراں دے ناں

دنیا وچ جتنیاں وی آبادیاں ، شہر تے وستیاں ہِن ، انہاندی وجہ تسمیہ ٻہوں وݙا علم اے ، ایندے ڄاݨݨ نال پوری دنیا سامھے آ ویندی تے سارے ادوار سامھے آ ویندن ، دنیا وچ کوئی جاہ ایجھی کائنی جیندا ناں نہ ہووے تے ناں دا پچھوکڑ نہ ہووے۔ظہوراحمد دھریجہ اپݨی کتاب میݙی دھرتی میݙے لوک اِچ کجھ شہراں دے ناں تے اوندی وجہ تسمیہ ݙسی اے۔گوکہ اے ناں ٻہوں تھوڑن، ایندے وچ اضافہ وی تھی سڳدا ہا ، وسیب دے وی ڈھیر سارے شہراں دے ناں وچ آ سڳدے ہن ۔ بہرحال جو کجھ اُنہاں لکھیے اے وی ہک علم اے تے وسیب دی خدمت اے۔

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی
آثارِ قدیمہ

آکھیا ویندے جو وسیب دی تاریخ ہزاراں سالاں تے محیط اے ،قدم قدم تے وسیب دی قدامت دے آثار موجود ہن ۔ مگر وسیب دے آثار دی طرف توجہ نی ݙتی ڳئی ۔ظہوراحمد دھریجہ اپݨی کتاب میݙی دھرتی میݙے لوک اِچ ایں طرف توجہ ݙویندے ہوئے لکھدن:

                       ’’ملتان دا سارا علاقہ تمدنی آثار جیہی نعمت توں مالا اے آثار کوں ڳولیا ونڄے تے کھدائی کیتی ونڄے تاں ٻہوں کجھ مِل سڳدے۔ماضی کوں ڳولݨ کیتے آثار قدیمہ دی ٻہوں اہمیت ہوندی اے کیوں جو جہان اَتے جِن واقعات دے بارے اِچ تاریخ دے اوراق چُپ ہوندن کھدائی کرݨ نال لُکے ہوئے گوشے نکھر تے سامݨے امدن ۔مختلف اصحاب ملتان دی ہزاراں سال پُراݨی تاریخ کوں لبھݨ کیتے مصروف ریہے ۔سر الیگزینڈر ملتان دے قلعے اِچ 1853ء ءِ  چ کھدائی کیتی ۔1963-64ء  اچ ماہر آثار یات ہک صدی توں زائد عرصہ  پہلے سر الیگزینڈر کننگھم ملوئی خاندان دے کجھ پُراݨے شہر تے دیہات دے آثار قدیمہ دریافت کیتے ۔سکندر اعظم 326قبل مسیح اِچ انہاں شہراں کوں دریافت کیتا ۔کننگھم ملتان دے تاریخی قلعے دے اندر ہک کھوہ دی چالھیں فٹ دی گہرائی تک کھدائی کیتی اِتھوں اِتھاں دے مختلف ادوار دا پتہ لڳدے ۔1963تے 1971ء اِچ آثار قدیمہ دا پتہ چلایا جیہڑا وادی سندھ دے قدیم تہذیبی دور توں گھن تے چوݙویں صدی عیسوی تئیں تعلق رکھیندے ہن ۔انہاں اِچ جلال پور ،دھنی وال تے مغل وال ادے آچار وی ہن جیڑھے ابتدائی ہڑپائی ہن ۔انہاں نال ملتان دے قدیم ترین تہذیب دے پنج ہزار سالاں دے دور دی نشاندہی تھیندی اے۔‘‘

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی
ست دریا

سرائیکی وسیب دریاویں دی سر زمین اے ،وادیٔ سندھ دا مرکز سرائیکی علاقہ ہے ۔ سندھ دا مطلب دریا ہے ۔ ظہور احمد دھریجہ ایں ڳالھ دی طرف توجہ ݙویندے ہوئے اپݨی کتاب میݙی دھرتی میݙے لوک اِچ لکھدن:

                       ست دریاویں دی سرزمین سرائیکی وسیب جینکوں سندھ وادی دریاویں دی وادی آکھیا ویندے۔3000 قبل مسیح وی اپݨے عروج تے ہئی۔ اڄاں ٻئی  پتھر دے زمانے وچ رہندی پی ہئی پر سرائیکی وسیب پتھر دے زمانے وچوں نکلدا آیاہا، وسیب دے دریا ویں ہر پاسے اناج تے ساول پیدا کر ݙتی ہئی اتھاں تہذیب پیدا تھئی، لوک گھر تے شہر پئے ڳے، دیرے دی رحمان ڈھیری ، حسام ڈھیری، مندرہ کلاں، کافر کوٹ (بلاٹ) ہند یرے (تے میاں نور دے کھنڈرات نشانیاں ہن۔دنیا دی قدیم کتاب رگ وید سرائیکی وسیب دے دریا سندھ دے آس پاس لکھی ڳئی۔ قدیم کتابیں اِچ ست دریاویں دا ذکر ملدے۔ رگ وید وچ جیرھے اشلوک لکھئے ڳن انہاندی تعداد ہک ہزار توں زائد اے اشلوک د ریائے سندھ دے کنارے آباد وستیاں وچ بہہ تے لکھئے ڳے۔

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی
جوزف لی کونٹے

## جوزف لی کونٹے
جوزف لی کونٹے (1823–1901) ہک امریکی جسمانیات دان ہا جئیں ہک اکھ آلی تے ݙوہیں اکھیں آلی نظر تے کم کیتا ۔ او 15 فروری 1823 کوں جارجیا ، امریکہ اچ پیدا تھیا ۔ اوندا تعلق ہک علمی ٹٻر نال ہا ۔ اوندا پیو ، لوئس لی کونٹے ، ہک سائنسدان ہا تے اوندی ما ، این میری لاورین ، ہک پڑھی لکھی زنانی ہئی ۔ جوزف لی کونٹے نیو یارک دے کالج آف فزیشنز اینڈ سرجنز توں طب دی ڈگری حاصل کیتی ۔ اوں بعد اچ ہارورڈ یونیورسٹی اچ لوئس اگاسز دے نال قدرتی تاریخ دی تعلیم حاصل کیتی ۔ 

لی کونٹے سائنس دے مختلف شعبیاں اچ کم کیتا ، پر او خاص طور تے بصری نظام دے بارے اچ اپݨے کم دی وجہ توں مشہور ہا ۔ اوں اکھیں دی بݨتر تے کم کیتا تے ایہ پتہ چلایا کہ اکھیں کیویں کم کریندن ۔ اوں ایہ وی پتہ چلایا کہ دماغ اکھیں توں معلومات کوں کیویں پراسیس کریندے ۔ لی کونٹے خاص طور تے ہک اکھ آلی تے ݙوہیں اکھیں آلی نظر تے کم کیتا ۔ اوں ایہ پتہ چلایا کہ ݙوہیں اکھیں آلی نظر کوں استعمال کرݨ نال انسان کوں شئیں دی گہرائی دا اندازہ تھی سڳدا ہے ۔ 

لی کونٹے اپݨے کم دے بارے اچ کئی کتاباں تے مضامین لکھئے ۔ اوندی سب توں مشہور کتاب "سائنس تے مذہب" ہئی ، جیندے اچ اوں سائنس تے مذہب دے درمیان تعلق تے بحث کیتی ۔ لی کونٹے ہک بااثر سائنسدان ہا جئیں بصری نظام دے بارے اچ اساݙے بھوم اچ اہم کردار ادا کیتا ۔ اوندی وفات 6 جولائی 1901 کوں کیلیفورنیا اچ تھئی ۔ اوندا کم اڄ وی سائنسداناں کوں متاثر کریندا پئے ۔
اینٹونی وین لیوین

اینٹونی وین لیوین ہک

اینٹونی وین لیوین ہک (Antoni van Leeuwenhoek) دا وی ہے ۔ او ہالینڈ (نیدرلینڈز) دے ہک سائنسدان ہن ، جنہاں 1632 توں 1723 تئیں دنیا تے زندگی گزاری ۔ لیوین ہک دی سب توں وݙی خوبی انہاں دی مائیکروسکوپ (چھوٹیاں شیواں کوں وݙا کر تے ݙیکھݨ آلی مشین) بݨاوݨ دی مہارت ہئی ۔ انہاں اتنی طاقتور مائیکروسکوپ بݨائی جنہاں نال انہاں نکے نکے جاندار ݙٹھے ، جنہاں کوں اڄ تئیں کئیں نئیں ݙٹھا ہئی ۔ 

انہاں اتنی محنت نال لینز (شیشے) بݨائے جنہاں نال او 300 گنا تئیں شیواں کوں وݙا کر تے ݙیکھ سڳدے ہن ۔ انہاں اپݨی مائیکروسکوپ نال پاݨی ، مٹی ، تے اپݨے ݙنداں دے میل دا معائنہ کیتا ۔ اتھاں انہاں کوں نکے نکے جاندار ݙٹھے ، جنہاں کوں انہاں "اینیملکیولز" (چھوٹے جانور) دا ناں ݙتا ۔ ایہ اصل وچ بیکٹیریا تے پروٹوزوا ہن ، جنہاں کوں اڄ اساں جراثیم آہدے ہیں ۔ 

لیوین ہک اپݨے انہاں مشاہدات کوں خطوط دی صورت وچ رائل سوسائٹی آف لندن کوں بھیڄا ۔ انہاں دے انہاں خطوط سائنس دی دنیا وچ ہک انقلاب برپا کیتا ۔ انہاں ایہ ثابت کیتا جو اساں اپݨی اکھ نال جتنی دنیا ݙیکھدے ہیں ، اوندے توں ٻہوں وݙی دنیا نکے نکے جانداراں دی وی ہے ۔ انہاں ایہ وی ݙسیا جو ایہ نکے جاندار ساݙی صحت تے ٻہوں اثر انداز تھیندے ہن ۔ 

لیوین ہک دی محنت تے انہاں دی ایجاد سائنس دے اتنے نویں دروازے کھول ݙتے جنہاں نال اڄ اساں ٻہوں ساریاں بیماریاں دا علاج ڳول سڳدے ہیں ۔ انہاں ایہ ݙسیا جو اساں اپݨے اطراف دی دنیا کوں ٻہوں باریک بینی نال ݙیکھݨ دی لوڑ ہے ۔ انہاں دی محنت تے لگن اڄ وی ساݙے کیتے ہک مثال ہے ۔
فرانسوا لیگواٹ

## فرانسوا لیگواٹ (1637-1735)
سائنس دی دنیا وچ کئی ایہو جہے لوک آئے ہن ، جنہاں دور دراز علاقیاں دا سفر کر تے نویاں مخلوقات تے نباتات دی ڳول لائی ۔ انہاں وچوں ہک ناں فرانسوا لیگواٹ دا وی ہے ۔ او فرانس دے ہک قدرتی سائنسدان ہن ، جنہاں 1637 دے اسپاس پیدا تھئے تے 1735 وچ اناں دی وفات تھئی ۔ لیگواٹ دی شہرت دا سبب انہاں دا جزیرہ روڈریگز دا سفر ہے ۔

روڈریگز ، ماریشس دے چڑھدے پاسے وچ ہک چھوٹا جہا جزیرہ ہے ۔ لیگواٹ تے انہاں دے کجھ سنگتی 1691 وچ اتھاں پڄے ۔ انہاں اتھاں ݙو سال گزاریئے ۔ انہاں ݙو سالاں وچ انہاں اتھوں دے جانوراں تے پودیاں دا وݙا باریک مطالعہ کیتا ۔ انہاں اتھوں دے خاص پرندیاں تے کچھویاں دا تفصیلی احوال لکھیا ۔

لیگواٹ اتھوں دے "سولیٹیئر" ناں دے پرندے دا ذکر کیتا ، جیڑھا صرف اتھاں پایا ویندا ہئی ۔ ایہ پرندہ ڈوڈو پرندے دی طرحاں اݙ نہ سڳدا ہئی ۔ انہاں اتھوں دے وݙے وݙے کچھویاں دا وی ذکر کیتا ، جیڑھے اتھاں دی خاص مخلوق ہن ۔ انہاں جانوراں دی شکلاں ، انہاں دے رہݨ سہݨ دے طریقیاں تے انہاں دے کھاوݨ پیوݨ دے بارے وچ وݙی تفصیل نال لکھیا ۔

لیگواٹ دے انہاں مشاہدات کوں انہاں ہک کتاب وچ لکھیا ، جیڑھی 1708 وچ شایع تھئی ۔ ایں کتاب دا ناں "نویاں دنیاواں دا سفر تے ایڈونچرز" ہئی ۔ ایں کتاب وچ انہاں روڈریگز دے جزیرے دی خوبصورتی ، اتھوں دے جانوراں تے پودیاں تے اتھوں دے رہݨ والیاں دے بارے وچ وی لکھیا ۔

لیگواٹ دی ایں کتاب نال سائنسداناں کوں روڈریگز دے جزیرے دی خاص مخلوق دے بارے وچ وݙی معلومات ملی ۔ انہاں دے لکھئے ہوئے احوال نال اساں اتھوں دے انہاں جانوراں دے بارے وچ ڄاݨ سڳدے ہیں ، جیڑھے اڄ کل ختم تھی چکے ہن ۔ لیگواٹ دی محنت تے انہاں دے مشاہدات اڄ وی سائنسداناں کیتے وݙی اہمیت رکھدے ہن ۔ انہاں ایہ ݙسیا جو دنیا دے دور دراز علاقیاں وچ وی ایہو جہی مخلوق موجود ہے جیڑھی صرف اتھاں پاتی ویندی ہے ۔
البرٹ لیہنجر

## البرٹ ایل لیہنجر (1917-1986)
سائنس دی دنیا وچ کئی ایہو جہے لوک آئے ہن ، جنہاں زندگی دے رازاں توں پردہ چاتا  ۔ انہاں وچوں ہک ناں البرٹ ایل لیہنجر دا وی ہے ۔ او امریکہ دے ہک وݙے بائیو کیمسٹ ہن ، جنہاں 1917 وچ جنم گھدا تے 1986 وچ انہاں دی وفات تھئی ۔ لیہنجر دی سب توں وݙی سوبھ ایہ ڳولݨ ہئی جو یوکیریوٹک خلییاں وچ آکسیڈیٹو فاسفوریلیشن دا عمل مائٹوکونڈریا وچ تھیندا ہے ۔ 

یوکیریوٹک خلیے او خلیے ہن ، جنہاں وچ نیوکلیئس ہوندے ، جیویں جو جانوراں تے پودیاں دے خلیے ۔ آکسیڈیٹو فاسفوریلیشن او عمل ہے ، جیندے نال خلیے توانائی حاصل کریندے ہن ۔ مائٹوکونڈریا خلیے دے او حصے ہن ، جنہاں کوں خلیے دا پاور ہاؤس وی آکھیا ویندے ۔ لیہنجر ایہ ثابت کیتا جو خلیے دی توانائی پیدا کرݨ دا عمل مائٹوکونڈریا وچ تھیندا ہے ۔ 

انہاں ایں عمل کوں سمجھݨ کیتے وݙی محنت کیتی ۔ انہاں مائٹوکونڈریا دے بارے وچ ٻہوں سارے تجربے کیتے تے ایہ ݙیکھیا جو اتھاں کیویں توانائی پیدا تھیندی ہے ۔ انہاں ایہ وی ݙسیا جو ایں عمل وچ کیڑے کیڑے کیمیکل حصہ گھندے ہن ۔ انہاں دے انہاں تجربیاں ایہ ݙسیا جو خلیے کیویں زندہ راہندے ہن تے کیویں کم کریندے ہن ۔ 

لیہنجر دی ایں ڳول نال سائنسداناں کوں خلیے دے بارے وچ ٻہوں کجھ ڄاݨݨ کوں ملیا ۔ انہاں دی ایں ڳول نال ٻہوں ساریاں بیماریاں دے علاج دا رستہ کھلیا ۔ اڄ اساں ڄاݨدے ہیں جو مائٹوکونڈریا وچ خرابی نال کتنیاں بیماریاں تھیندیاں ہن ۔ لیہنجر دی ایں ڳول نال اساں انہاں بیماریاں دا علاج ڳول سڳدے ہیں ۔ 

لیہنجر ایں موضوع تے ٻہوں ساریاں کتاباں وی لکھیاں ، جنہاں نال شاگرداں کوں بائیو کیمسٹری سمجھݨ وچ ٻہوں مدد ملی ۔ انہاں دی کتاب "بائیو کیمسٹری دے اصول" اڄ وی دنیا بھر دے کالجاں تے یونیورسٹیاں وچ پڑھائی ویندی ہے ۔ لیہنجر دی محنت تے انہاں دی ڳول اڄ وی سائنسداناں کیتے وݙی اہمیت رکھدی ہے ۔ انہاں ایہ ݙسیا جو زندگی دے رازاں کوں سمجھݨ کیتے باریک بینی نال مطالعہ کرݨ دی لوڑ ہے ۔
جوزف لیڈی

## جوزف لیڈی (1823-1891)
جوزف لیڈی امریکہ دے ہک وݙے قدیم ماہر حیاتیات (بائیولوجسٹ) ، طفیلیات دان تے عضویات دان ہن ، جنہاں 1823 وچ جنم گھدا تے 1891 وچ انہاں دی وفات تھئی ۔ لیڈی دی سب توں وݙی سوبھ ڈائناسور دے فوسلز (قدیم جانوراں دے پتھرا ڳئے باقیات) تے کم کرݨ ہئی ۔

انہاں امریکہ وچ ڈائناسور دے فوسلز دی ڳول لائی تے انہاں دا تفصیلی مطالعہ کیتا ۔ انہاں ڈائناسور دے ہݙیاں ، ݙنداں تے ٻئے حصیاں دا باریک بینی نال معائنہ کیتا تے ایہ ݙسیا جو ایہ جانور کتنے وݙے ہن تے انہاں دی شکل کیویں ہئی ۔ انہاں ایہ وی ݙسیا جو ایہ جانور کتنے سال پہلے دنیا تے موجود ہن ۔

لیڈی ایں موضوع تے ٻہوں سارے مقالے لکھئے ، جنہاں نال سائنسداناں کوں ڈائناسور دے بارے وچ ٻہوں کجھ ڄاݨݨ کوں ملیا ۔ انہاں ایہ وی ݙسیا جو ڈائناسور دے فوسلز کوں کیویں محفوظ رکھیا ونڄ سڳدے ۔ انہاں دی محنت نال اڄ اساں ڈائناسور دے بارے وچ ٻہوں کجھ ڄاݨدے ہیں ۔

ڈائناسور دے علاوہ ، لیڈی طفیلیات (پیراسائٹس) تے عضویات تے وی کم کیتا ۔ انہاں انساناں تے جانوراں وچ پائے ونڄݨ والے طفیلاں دا مطالعہ کیتا تے ایہ ݙسیا جو ایہ طفیلے کیویں بیماریاں پیدا کریندے ہن ۔ انہاں انساناں تے جانوراں دے جسمانی حصیاں دا وی تفصیلی مطالعہ کیتا تے ایہ ݙسیا جو ایہ حصے کیویں کم کریندے ہن ۔

لیڈی ایں موضوع تے ٻہوں ساریاں کتاباں وی لکھیاں ، جنہاں نال شاگرداں کوں قدیم حیاتیات ، طفیلیات تے عضویات سمجھݨ وچ ٻہوں مدد ملی ۔ انہاں دی محنت تے انہاں دی ڳول اڄ وی سائنسداناں کیتے وݙی اہمیت رکھدی ہے ۔ انہاں ایہ ݙسیا جو ماضی دے رازاں کوں سمجھݨ کیتے باریک بینی نال مطالعہ کرݨ دی لوڑ ہے ۔ انہاں ایہ وی ݙسیا جو اساں اپݨے اطراف دی دنیا کوں ٻہوں باریک بینی نال ݙیکھݨ دی لوڑ ہے ۔
سرائیکی رسالہ ’’روہی رنگ ‘‘خان پور

سرائیکی رسالہ ’’ روہی رنگ‘‘ خان پور ظہور دھریجہ، منیر دھریجہ تے رشید دھریجہ شروع کیتا۔ اے سلسلہ ہک کتابی سلسلہ ہئی۔ (یکے از مطبوعات سلسلہ نمبر 1) ایں رسالے دی خاصیت اے ہے جو ایندی تاریخ کینی لکھی ڳئی، رسالے دے صفحہ نمبر 31 تے ہک نکی جہی خبر لڳی ہوئی ہے۔ اسلامیہ یونیورسٹی اچ سرائیکی شعبے دا قیام اتھوں اندازہ تھیندے جو اے رسالہ 1989ء کول شروع تھیا ہوسے۔ 

                       رسالہ ٻہوں خوبصورت اے، پہلے صفحے تے ’’خطبہ بلا نقط ‘‘ منسوب بر حضرت علی کرم اللہ وجہ تعالیٰ سرائیکی ترجمہ بلا نقط  از علامہ محمد اعظم سعیدی کراچی۔ 

                       ݙوجھے صفحے تے مرتبین تے روہی رنگ پبلیکیشنر دا ناں تے عنوانات دی فہرست ݙتی ڳیاے۔ اتے تریجھے صفحے تے ارشاد باری تعالیٰ، ارشادات نبوی، اقوال خلفائے راشدین، تے اقوال زریں بیان کیتے ڳئے ہن۔ اتے اے خان پور روہی رنگ پبلی کیشنز دی پہلی پیش کش ہے اتے ایں دیوان اِچ ضلع رحیم یار خان دی تریخ، نعتاں ، غزلاں ،حضرت خواجہ فرید دے کالم دا منظوم انگریزی ترجمہ ،اتے خطوط شامل ہن ۔

                       سرائیکی رسالہ ’’ روہی رنگ‘‘ خان پور توں ظہور دھریجہ، منیر دھریجہ نے شروع کیتا، کیونجو ایندا پہلا سلسلہ وی کتابی سلسلہ ہئی (یکے ازمطبوعات سلسلہ نمبر 2)  اتے پہلے رسالے وانگوں ایندی وی تاریخ کنی لکھی پئی۔ جیویں کہ پہلا سلسلہ اندازاً 1989ء ہے ایویں ہی اے رسالہ اندازاً ݙو چار مہینے بعد چھاپیا ڳیا ہوسے۔ایندے وی پہلے صفحہ تے ہدیہ حمد و نعت ہے۔ اتے نال ہی  رئیس الاولیاء حضرت خواجہ دُر محمد صاحب کوریجہ دی شان اچ شاعری لکھی ڳئی اے۔ عنوانات دی تندیر اِچ سفر نامہ ، منظومات سرائیکی منظومات ، سفر نامہ، افسانہ، ڈرامہ تے خطوط شامل ہن۔ 

جھوک اخبار دی اشاعت توں پہلے دھریجہ برادران دا تعلق طباعت و اشاعت دے شعبہ نال ہئی۔ ظہور احمد دھریجہ نے روزنامہ ’’رہبر‘‘ بہاولپور  تے افشاں پرنٹنگ پریس رحیم یار خان وچ بطور کاتب کم کیتا تے ۱۹۸۲ء وچ خان پور وچ دھریجہ پرنٹنگ پریس قائم کیتی۔ رسالہ ’’روہی رنگ‘‘ دا آغاز کیتا دھریجہ پرنٹرز دے ذیلی اداریاں ’’دھریجہ ادبی اکیڈمی‘‘ تے ’’ روہی رنگ پبلیکیشنز‘‘ کنوں ’’چند سرائیکی اصطلاحات و مترادفات‘‘ از قیس فریدی تے ’’ توں سورج میں سورج مُکھی‘‘ از قیس فریدی جیہاں کتاباں دی اشاعت کیتی۔ ایں ادبی تے اشاعتی پس منظر وچ جھوک اخبار دی اشاعت دے نال ای جھوک پبلشرز دے ناں توں ادارے نے کتاباں چھاپݨ دا باقاعدہ آغاز کیتا۔ ایں سلسلے وچ خان پور توں ہی ’’دیوان فریدؒ‘‘ از قیس فریدی، ’’آمشام‘‘ از قیس فریدی تے ’’کُوکدے پندھ کُرلاندے پاندھی‘‘ از عبدالباسط بھٹی جیہاں کتاباں چھاپیاں۔ 

خان پور دے مرکزی تے وݙے شہراں توں پرے ہووݨ تے اخبار دی ترسیل وچ رُکاوٹاں ہووݨ پاروں ایں اخبار تے اشاعتی ادارے کوں ۱۹۹۴ء وچ خان پور توں ملتان منتقل کر ݙتا ڳیا۔ ظہور دھریجہ لکھدن:

’’ خان پور دے سنٹرل پیلس توں دُور ہووݨ تے ملتان دے سنٹرل پیلس ہووݨ دی وجہ نال اخبار دی مؤثر سرکولیشن واسطے ۱۹۹۴ء توں اے ادارہ خان پور توں ملتان منتقل تھیا۔‘‘ 

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی
یوہان فلپ اکیلیس لیزلر

## یوہان فلپ اکیلیس لیزلر (1771-1813)
یوہان فلپ اکیلیس لیزلر جرمنی دے ہک ڈاکٹر تے قدرتی سائنسدان ہن ، جنہاں 1771 وچ جنم گھدا تے 1813 وچ انہاں دی وفات تھئی ۔ لیزلر دی سب توں وݙی سوبھ ٻہوں سارے پرندیاں دیاں قسماں دے ناں رکھݨ ہئی ۔

انہاں پرندیاں دے بارے وچ وݙا گہرا مطالعہ کیتا ۔ انہاں پرندیاں دی شکلاں ، انہاں دے رنگاں ، انہاں دیاں عادتاں تے انہاں دے رہݨ سہݨ دے طریقیاں دا باریک بینی نال معائنہ کیتا ۔ انہاں ایہ وی ݙسیا جو پرندیاں دیاں کیڑھیاں کیڑھیاں قسماں ہن تے انہاں دے ناں کیڑھے ہن ۔

لیزلر ایں موضوع تے ٻہوں سارے مقالے لکھئے ، جنہاں نال سائنسداناں کوں پرندیاں دے بارے وچ ٻہوں کجھ ڄاݨݨ کوں ملیا ۔ انہاں ایہ وی ݙسیا جو پرندیاں دیاں قسماں کوں کیویں محفوظ رکھیا ونڄ سڳدے ۔ انہاں دی محنت نال اڄ اساں پرندیاں دے بارے وچ ٻہوں کجھ ڄاݨدے ہیں ۔

پرندیاں دے علاوہ ، لیزلر ٻئے جانوراں تے پودیاں تے وی کم کیتا ۔ انہاں جانوراں تے پودیاں دا وی تفصیلی مطالعہ کیتا تے ایہ ݙسیا جو ایہ جانور تے پودے کیویں راہندے ہن تے انہاں دی شکل کیویں ہے ۔

لیزلر ایں موضوع تے ٻہوں ساریاں کتاباں وی لکھیاں ، جنہاں نال شاگرداں کوں قدرتی سائنس سمجھݨ وچ ٻہوں مدد ملی ۔ انہاں دی محنت تے انہاں دی ڳول اڄ وی سائنسداناں کیتے وݙی اہمیت رکھدی ہے ۔ انہاں ایہ ݙسیا جو قدرتی دنیا دے رازاں کوں سمجھݨ کیتے باریک بینی نال مطالعہ کرݨ دی لوڑ ہے ۔ انہاں ایہ وی ݙسیا جو اساں اپݨے اطراف دی دنیا کوں ٻہوں باریک بینی نال ݙیکھݨ دی لوڑ ہے ۔ انہاں ایہ ثابت کیتا جو قدرتی دنیا وچ ہر مخلوق دی اپݨی اپݨی اہمیت ہے ۔
ظہور احمد دھریجہ دیاں کتاباں

1۔                  سرائیکی وسیب(پہلا ایڈیشن)،سرائیکی ادبی بورڈ ملتان،2003ء،ص353

2۔                سرائیکی وسیب (ݙوجھا ایڈیشن)،جھوک پبلشرزملتان،2012ء،ص353

3۔                سرائیکی وسیب (تریجھا ایڈیشن)،جھوک پبلشرزملتان،2018ء،ص353

4۔                میݙی دھرتی میݙے لوک،جھوک پبلشرزملتان،2018ء،ص704

5۔                سرائیکی قلم قبیلہ ،جھوک پبلشرزملتان،2016ء،ص400

6۔                علامہ اقبال ؒ تے سرائیکی وسیب،جھوک پبلشرزملتان،2002ء ،ص144

7۔                 خواجہ فریدؒ ایک عظیم صوفی شاعر،جھوک پبلشرزملتان،2020ء،ص178

8۔                خواجہ فریدؒ کی شاعری کا اُردو روپ(پہلا ایڈیشن)،سرائیکی ادبی بورڈ ملتان،2001ء،ص208

9۔                اشاعت مکرر،جھوک پبلشرزملتان،ص2013ء

10۔              مقدمہ دیوان فریدؒ،دھریجہ ادبی اکیڈمی دھریجہ نگر خان پور،2010ء،ص112

11۔               سرائیکی صوبہ پاکستان کی ضرورت،جھوک پبلشرزملتان،2017ء،ص64

12۔              سرائیکی قومی سوال،جھوک پبلشرزملتان،2013ء،ص64

13۔              سرائیکی شعبے دی کہانی ،جھوک پبلشرزملتان،2017ء،ص64

14۔              سرائیکستان اعتراض کیوں؟،جھوک پبلشرزملتان،2016ء64

15۔              دیوان فرید(مرتب)،دھریجہ ادبی اکیڈمی دھریجہ نگر خان پور،2010ء،ص892

16۔              میڈیم ثریا ملتانیکر فن اور شخصیت،جھوک پبلشرزملتان،2016ء،ص58

17۔              بہاولپور ریاستی یا سرائیکی؟،جھوک پبلشرزملتان،2016ء،ص64

18۔              دھریجہ کے نام سے سرائیکستان پر حملے،جھوک پبلشرزملتان،2016ء،ص64

19۔              خطہ سرائیکستان مظالم کی داستان،جھوک پبلشرزملتان،ص64

20۔            سرائیکی فیسٹیول2014ء،جھوک پبلشرزملتان،2014ء،ص،32

21۔              سرائیکی شناخت کا سوال،جھوک پبلشرزملتان،2014ء،ص،32

22۔            کالا باغ ڈیم سرائیکی مؤقف،سرائیکستان قومی کونسل،2013ء،ص48

23۔            صوبہ سرائیکستان کس لیے؟،سرائیکستان قومی کونسل۔ ملتان،2011ء،160

24۔            سرائیکی اجرک( پہلی اشاعت)،جھوک پبلشرزملتان،2014،384

25۔            سرائیکی اجرک( .ݙوجھی اشاعت)،جھوک پبلشرزملتان،2014،384

26۔            کالا باغ ڈیم سرائیکی مؤقف،جھوک پبلشرزملتان،2011ء،ص64

27۔             خواجہ فرید کی چند مترجم کافیاں ۔2000ء ، ص32

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی
لیونارڈو ڈا ونچی

لیونارڈو ڈا ونچی (1452-1519)

لیونارڈو ڈا ونچی اٹلی دے ہک وݙے فنکار ہن ، جنہاں 1452 وچ جنم گھدا تے 1519 وچ انہاں دی وفات تھئی ۔ انہاں دی سب توں وݙی خوبی انہاں دا انسانی جسم دا مطالعہ کرݨ تے انہاں دیاں تصویراں بݨاوݨ ہئی ۔ 

ڈا ونچی انسانی جسم دا وݙا گہرا مطالعہ کیتا ۔ انہاں انسانی جسم دے اندرلے حصیاں کوں ݙیکھݨ کیتے لاشاں دا پوسٹ مارٹم کیتا ۔ انہاں ہݙیاں ، پٹھیاں ، رڳاں تے ٻئے حصیاں دا باریک بینی نال معائنہ کیتا ۔ انہاں ایہ وی ݙسیا جو ایہ حصے کیویں کم کریندے ہن تے انہاں دا آپس وچ کیڑھا تعلق ہے ۔ 

انہاں انسانی جسم دیاں وݙیاں وݙیاں تصویراں بݨائیاں ۔ انہاں تصویراں وچ انہاں انسانی جسم دے اندرلے حصیاں کوں وݙے واضح انداز وچ ݙکھایا ۔ انہاں تصویراں نال سائنسداناں کوں انسانی جسم دے بارے وچ ٻہوں کجھ ڄاݨݨ کوں ملیا ۔ 

ڈا ونچی ایں موضوع تے ٻہوں سارے نوٹس لکھئے ، جنہاں وچ انہاں انسانی جسم دے بارے وچ اپݨے مشاہدات لکھئے ۔ انہاں نوٹس نال سائنسداناں کوں انسانی جسم دے بارے وچ ٻہوں کجھ ڄاݨݨ کوں ملیا ۔ انہاں دی محنت نال اڄ اساں انسانی جسم دے بارے وچ ٻہوں کجھ ڄاݨدے ہیں ۔ 

انسانی جسم دے علاوہ ، ڈا ونچی ٻئے جانوراں تے پودیاں تے وی کم کیتا ۔ انہاں جانوراں تے پودیاں دا وی تفصیلی مطالعہ کیتا تے ایہ ݙسیا جو ایہ جانور تے پودے کیویں راہندے ہن تے انہاں دی شکل کیویں ہے ۔ 

ڈا ونچی ایں موضوع تے ٻہوں ساریاں تصویراں وی بݨائیاں ، جنہاں نال شاگرداں کوں سائنس سمجھݨ وچ ٻہوں مدد ملی ۔ انہاں دی محنت تے انہاں دی ڳول اڄ وی سائنسداناں کیتے وݙی اہمیت رکھدی ہے ۔ انہاں ایہ ݙسیا جو انسانی جسم دے رازاں کوں سمجھݨ کیتے باریک بینی نال مطالعہ کرݨ دی لوڑ ہے ۔ انہاں ایہ وی ݙسیا جو اساں اپݨے اطراف دی دنیا کوں ٻہوں باریک بینی نال ݙیکھݨ دی لوڑ ہے ۔ انہاں ایہ ثابت کیتا جو فن تے سائنس آپس وچ جڑے ہوئے ہن ۔ انہاں ایہ وی ݙسیا جو مشاہدہ تے تجربہ سائنس دی بنیاد ہن ۔
فرانسوا لی ویلینٹ

## فرانسوا لی ویلینٹ (1753-1824)
فرانسوا لی ویلینٹ فرانس دے ہک وݙے پرندیاں دے ماہر ہن ، جنہاں 1753 وچ جنم گھدا تے 1824 وچ انہاں دی وفات تھئی ۔ انہاں دی سب توں وݙی سوبھ افریقہ وچوں کٹھے کیتے ڳئے پرندیاں دیاں قسماں دا تفصیلی احوال لکھݨ ہئی ۔

لی ویلینٹ افریقہ دے جنگلاں تے صحراواں وچ وݙا سفر کیتا ۔ انہاں اتھوں دے پرندیاں دا باریک بینی نال مطالعہ کیتا ۔ انہاں اتھوں دے نویں پرندیاں دیاں قسماں ڳولیاں تے انہاں دے نمونے کٹھے کیتے ۔ انہاں اتھوں دے پرندیاں دے پر ، ہݙیاں تے ٻئے حصے کٹھے کیتے ۔

انہاں اتھوں دے پرندیاں دیاں وݙیاں وݙیاں تصویراں بݨائیاں ۔ انہاں تصویراں وچ انہاں اتھوں دے پرندیاں کوں وݙے واضح انداز وچ ݙکھایا ۔ انہاں تصویراں نال سائنسداناں کوں افریقہ دے پرندیاں دے بارے وچ ٻہوں کجھ ڄاݨݨ کوں ملیا ۔

لی ویلینٹ ایں موضوع تے ٻہوں سارے مقالے لکھئے ، جنہاں وچ انہاں اپݨے مشاہدات لکھئے ۔ انہاں مقالیاں نال سائنسداناں کوں افریقہ دے پرندیاں دے بارے وچ ٻہوں کجھ ڄاݨݨ کوں ملیا ۔ انہاں دی محنت نال اڄ اساں افریقہ دے پرندیاں دے بارے وچ ٻہوں کجھ ڄاݨدے ہیں ۔

لی ویلینٹ ایں موضوع تے ٻہوں ساریاں کتاباں وی لکھیاں ، جنہاں نال شاگرداں کوں پرندیاں دے بارے وچ ٻہوں مدد ملی ۔ انہاں دی محنت تے انہاں دی ڳول اڄ وی سائنسداناں کیتے وݙی اہمیت رکھدی ہے ۔ انہاں ایہ ݙسیا جو دور دراز علاقیاں دے رازاں کوں سمجھݨ کیتے باریک بینی نال مطالعہ کرݨ دی لوڑ ہے ۔ انہاں ایہ وی ݙسیا جو اساں اپݨے اطراف دی دنیا کوں ٻہوں باریک بینی نال ݙیکھݨ دی لوڑ ہے ۔ انہاں ایہ ثابت کیتا جو ہر مخلوق دی اپݨی اپݨی اہمیت ہے ۔ انہاں ایہ وی ݙسیا جو اساں قدرتی دنیا کوں محفوظ رکھݨ دی لوڑ ہے ۔ انہاں دیاں کتاباں وچ افریقہ دے پرندیاں دے بارے وچ وݙی معلومات موجود ہے ۔
رینے پریمیویئر لیسن

## رینے پریمیویئر لیسن (1794-1849)
رینے پریمیویئر لیسن فرانس دے ہک وݙے قدرتی سائنسدان ہن ، جنہاں 1794 وچ جنم گھدا تے 1849 وچ انہاں دی وفات تھئی ۔ انہاں دی سب توں وݙی سوبھ  رینگݨ والیاں قسماں دا تفصیلی احوال لکھݨ ہئی ۔

لیسن رینگݨ والیاں تے وݙا گہرا کم کیتا ۔ انہاں جانوراں دی شکلاں ، انہاں دے رنگاں ، انہاں دیاں عادتاں تے انہاں دے رہݨ سہݨ دے طریقیاں دا باریک بینی نال معائنہ کیتا ۔ انہاں ایہ وی ݙسیا جو انہاں جانوراں دیاں کیڑھیاں کیڑھیاں قسماں ہن تے انہاں دے ناں کیڑھے ہن ۔

انہاں  رینگݨ والیاں دیاں وݙیاں وݙیاں تصویراں بݨائیاں ۔ انہاں تصویراں وچ انہاں جانوراں کوں وݙے واضح انداز وچ ݙکھایا ۔ انہاں تصویراں نال سائنسداناں کوں  رینگݨ والیاں دے بارے وچ ٻہوں کجھ ڄاݨݨ کوں ملیا ۔

لیسن ایں موضوع تے ٻہوں سارے مقالے لکھئے ، جنہاں وچ انہاں اپݨے مشاہدات لکھئے ۔ انہاں مقالیاں نال سائنسداناں کوں  رینگݨ والیاں دے بارے وچ ٻہوں کجھ ڄاݨݨ کوں ملیا ۔ انہاں دی محنت نال اڄ اساں  رینگݨ والیاں دے بارے وچ ٻہوں کجھ ڄاݨدے ہیں ۔

رینگݨ والیاں دے علاوہ ، لیسن ٻئے جانوراں تے پودیاں تے وی کم کیتا ۔ انہاں جانوراں تے پودیاں دا وی تفصیلی مطالعہ کیتا تے ایہ ݙسیا جو ایہ جانور تے پودے کیویں راہندے ہن تے انہاں دی شکل کیویں ہے ۔
وین ہسیونگ لی

## وین ہسیونگ لی (پیدائش 1942)
وین ہسیونگ لی تائیوان دے ہک وݙے مالیکیولی ارتقائی ماہر حیاتیات (بائیولوجسٹ) ہن ، جنہاں 1942 وچ جنم گھدا ۔ انہاں دی سب توں وݙی سوبھ "مالیکیولی کلاک" دے مطالعے کیتے مشہور ہووݨ ہے ۔

لی "مالیکیولی کلاک" تے وݙا گہرا کم کیتا ۔ انہاں ایہ ݙسیا جو مالیکیولی کلاک کیویں کم کریندی ہے تے ایں نال اساں ارتقائی عمل کوں کیویں سمجھ سڳدے ہیں ۔ انہاں ایہ وی ݙسیا جو ڈی این اے وچ تبدیلی دی رفتار کوں استعمال کر تے اساں ایہ اندازہ لا سڳدے ہیں جو ݙو قسماں دے جاندار کتنے عرصے پہلے ہک ݙوجھے توں انج تھئے ہن ۔

انہاں ایہ ڳول کیتی جو مالیکیولی کلاک نال اساں ایہ وی ڄاݨ سڳدے ہیں جو جانداراں دے درمیان ارتقائی تعلقات کتنے گہرے ہن ۔ انہاں ایہ وی ڳول کیتی جو ایں نال اساں ایہ وی ڄاݨ سڳدے ہیں جو جینز وچ تبدیلی دی رفتار کتنی ہے ۔ انہاں تجربیاں نال سائنسداناں کوں مالیکیولی ارتقائی حیاتیات دے بارے وچ ٻہوں کجھ ڄاݨݨ کوں ملیا ۔

لی ایں موضوع تے ٻہوں سارے مقالے لکھئے ، جنہاں وچ انہاں اپݨے مشاہدات لکھئے ۔ انہاں مقالیاں نال سائنسداناں کوں مالیکیولی ارتقائی حیاتیات دے بارے وچ ٻہوں کجھ ڄاݨݨ کوں ملیا ۔ انہاں دی محنت نال اڄ اساں مالیکیولی ارتقائی حیاتیات دے بارے وچ ٻہوں کجھ ڄاݨدے ہیں ۔

لی ایں موضوع تے ٻہوں ساریاں کتاباں وی لکھیاں ، جنہاں نال شاگرداں کوں مالیکیولی ارتقائی حیاتیات سمجھݨ وچ ٻہوں مدد ملی ۔ انہاں دی محنت تے انہاں دی ڳول اڄ وی سائنسداناں کیتے وݙی اہمیت رکھدی ہے ۔ انہاں ایہ ݙسیا جو ارتقائی عمل کوں سمجھݨ کیتے مالیکیولی کلاک ٻہوں ضروری ہے ۔ انہاں ایہ وی ݙسیا جو اساں اپݨے اطراف دی دنیا کوں ٻہوں باریک بینی نال ݙیکھݨ دی لوڑ ہے ۔ انہاں ایہ ثابت کیتا جو مالیکیولی کلاک نال اساں ارتقائی عمل کوں ٻہوں بہتر انداز وچ سمجھ سڳدے ہیں ۔ انہاں دی ڳول نال اساں ایہ وی ڄاݨ سڳدے ہیں جو انساناں دا ارتقائی سفر کتنا پراݨا ہے ۔
جسٹس وان لیبیگ

## جسٹس وان لیبیگ (1803-1873)
جسٹس وان لیبیگ جرمنی دے ہک وݙے کیمسٹ ہن ، جنہاں 1803 وچ جنم گھدا تے 1873 وچ انہاں دی وفات تھئی ۔ انہاں دی سب توں وݙی سوبھ زرعی تے حیاتیاتی کیمسٹری وچ کم کرݨ تے آرگینک کیمسٹری دے بانیواں وچوں ہک ہووݨ ہئی ۔

لیبیگ زرعی کیمسٹری تے وݙا گہرا کم کیتا ۔ انہاں ایہ ݙسیا جو پودیاں کوں ودھݨ کیتے کیڑے کیڑے عناصر دی لوڑ ہوندی ہے ۔ انہاں ایہ وی ݙسیا جو کھاداں کوں کیویں بݨایا ونڄ سڳدے تاں جو فصلاں دی پیداوار ودھائی ونڄ سڳے ۔ انہاں دی ڳول نال کھیتی باڑی وچ وݙا انقلاب آیا ۔

انہاں حیاتیاتی کیمسٹری تے وی کم کیتا ۔ انہاں ایہ ݙسیا جو جانوراں تے پودیاں دے جسم وچ کیڑے کیڑے کیمیائی عمل تھیندے ہن ۔ انہاں ایہ وی ݙسیا جو کھاوݨ کوں ہضم کرݨ دا عمل کیویں تھیندا ہے ۔ انہاں دی ڳول نال انسانی صحت دے بارے وچ وݙی معلومات ملی ۔

لیبیگ آرگینک کیمسٹری دے میدان وچ وی وݙا کم کیتا ۔ انہاں کئی آرگینک مرکبات دی کیمیائی بناوٹ ڳولی ۔ انہاں ایہ وی ݙسیا جو آرگینک مرکبات کوں لیبارٹری وچ کیویں بݨایا ونڄ سڳدے ۔ انہاں دی ڳول نال آرگینک کیمسٹری دی بنیاد رکھی ڳئی ۔

انہاں ایں موضوع تے ٻہوں سارے مقالے لکھئے ، جنہاں وچ انہاں اپݨے مشاہدات لکھئے ۔ انہاں مقالیاں نال سائنسداناں کوں زرعی کیمسٹری ، حیاتیاتی کیمسٹری تے آرگینک کیمسٹری دے بارے وچ ٻہوں کجھ ڄاݨݨ کوں ملیا ۔ انہاں دی محنت نال اڄ اساں انہاں میداناں دے بارے وچ ٻہوں کجھ ڄاݨدے ہیں ۔

لیبیگ ایں موضوع تے ٻہوں ساریاں کتاباں وی لکھیاں ، جنہاں نال شاگرداں کوں کیمسٹری سمجھݨ وچ ٻہوں مدد ملی ۔ انہاں دی محنت تے انہاں دی ڳول اڄ وی سائنسداناں کیتے وݙی اہمیت رکھدی ہے ۔ انہاں ایہ ݙسیا جو کیمسٹری زندگی دے رازاں کوں سمجھݨ کیتے ٻہوں ضروری ہے ۔ انہاں ایہ وی ݙسیا جو اساں اپݨے اطراف دی دنیا کوں ٻہوں باریک بینی نال ݙیکھݨ دی لوڑ ہے ۔ انہاں ایہ ثابت کیتا جو کیمسٹری نال اساں انسانیت دی خدمت کر سڳدے ہیں ۔ انہاں دی ڳول نال اڄ دنیا بھر وچ فصلاں دی پیداوار ودھی ہے ۔
چوہ ہاو لی

## چوہ ہاو لی (1913-1987)
چوہ ہاو لی چین-امریکہ دے ہک وݙے بائیو کیمسٹ ہن ، جنہاں 1913 وچ جنم گھدا تے 1987 وچ انہاں دی وفات تھئی ۔ انہاں دی سب توں وݙی سوبھ انسانی پٹیوٹری گروتھ ہارمون ڳولݨ تے اوندے بݨاوݨ دی ہئی ۔ 

لی انسانی پٹیوٹری گروتھ ہارمون تے وݙا گہرا کم کیتا ۔ انہاں ایہ ڳول کیتی جو ایہ ہارمون انسانی جسم وچ گروتھ (ودھارے) کوں کیویں کنٹرول کریندے ۔ انہاں ایہ وی ڳول کیتی جو ایہ ہارمون پٹیوٹری گلینڈ (غدود) وچ بݨدا ہے ۔ انہاں ایہ وی ڳول کیتی جو ایں ہارمون دی کیمیائی بناوٹ کیڑھی ہے ۔ 

انہاں ایں ہارمون کوں لیبارٹری وچ بݨاوݨ دا طریقہ وی ڳول لتا ۔ ایں ڳول نال سائنسداناں کوں ایں ہارمون دے بارے وچ ٻہوں کجھ ڄاݨݨ کوں ملیا ۔ ایں ڳول نال ایہ وی ممکن تھیا جو ایں ہارمون کوں دوائی دے طور تے استعمال کیتا ونڄ سڳے ۔ 

انہاں ایں موضوع تے ٻہوں سارے مقالے لکھئے ، جنہاں وچ انہاں اپݨے مشاہدات لکھئے ۔ انہاں مقالیاں نال سائنسداناں کوں انسانی گروتھ ہارمون دے بارے وچ ٻہوں کجھ ڄاݨݨ کوں ملیا ۔ انہاں دی محنت نال اڄ اساں انسانی گروتھ ہارمون دے بارے وچ ٻہوں کجھ ڄاݨدے ہیں ۔ 

لی ایں موضوع تے ٻہوں ساریاں کتاباں وی لکھیاں ، جنہاں نال شاگرداں کوں بائیو کیمسٹری سمجھݨ وچ ٻہوں مدد ملی ۔ انہاں دی محنت تے انہاں دی ڳول اڄ وی سائنسداناں کیتے وݙی اہمیت رکھدی ہے ۔ انہاں ایہ ݙسیا جو انسانی جسم دے رازاں کوں سمجھݨ کیتے باریک بینی نال مطالعہ کرݨ دی لوڑ ہے ۔ انہاں ایہ وی ݙسیا جو اساں اپݨے اطراف دی دنیا کوں ٻہوں باریک بینی نال ݙیکھݨ دی لوڑ ہے ۔ انہاں ایہ ثابت کیتا جو لیبارٹری وچ ہارمونز بݨاوݨ ممکن ہے ۔ انہاں دی ڳول نال اڄ ٻہوں سارے ٻال اپݨی صحیح امر تے ودھ سڳدے ہن ۔
رچرڈ لیوونٹن

## رچرڈ لیوونٹن (1929-2021)
رچرڈ لیوونٹن امریکہ دے ہک وݙے ارتقائی ماہر حیاتیات (بائیولوجسٹ) ، ریاضی دان ، جینیات دان تے سماجی تبصرہ نگار ہن ، جنہاں 1929 وچ جنم گھدا تے 2021 وچ انہاں دی وفات تھئی ۔

لیوونٹن ارتقائی حیاتیات تے وݙا گہرا کم کیتا ۔ انہاں ایہ ݙسیا جو ارتقا کیویں کم کریندے تے ایں عمل وچ کیڑے کیڑے عوامل حصہ گھندے ہن ۔ انہاں ایہ وی ݙسیا جو جینیاتی گھݨ ونک ارتقا کیتے کتنا ضروری ہے ۔ انہاں ایہ وی ݙسیا جو انسانی آبادی وچ جینیاتی فرق کتنا ہے ۔

انہاں ریاضیاتی ماڈلز بݨا تے ارتقائی عمل کوں سمجھݨ دی کوشش کیتی ۔ انہاں ایہ ڳول کیتی جو جینیاتی گھݨ ونک کوں سمجھݨ کیتے ریاضیاتی ماڈلز کتنے مددگار ثابت تھیندے ہن ۔ انہاں جینیات دے میدان وچ وی وݙا کم کیتا ۔ انہاں ایہ ݙسیا جو جینز کیویں کم کریندے ہن تے انہاں دا آپس وچ کیڑھا تعلق ہے ۔

لیوونٹن سماجی تبصریاں دے میدان وچ وی وݙا کم کیتا ۔ انہاں سائنس دے سماجی پہلوواں تے وݙے تبصرے کیتے ۔ انہاں ایہ ݙسیا جو سائنس دا استعمال کیویں سماجی ناانصافیاں پیدا کر سڳدے ۔ انہاں ایہ وی ݙسیا جو سائنس داناں کوں اپݨے کم دے سماجی اثرات دا خیال رکھݨا چاہیدے ۔

انہاں ایں موضوع تے ٻہوں سارے مقالے لکھئے ، جنہاں وچ انہاں اپݨے مشاہدات لکھئے ۔ انہاں مقالیاں نال سائنسداناں کوں ارتقائی حیاتیات ، ریاضی ، جینیات تے سماجی تبصریاں دے بارے وچ ٻہوں کجھ ڄاݨݨ کوں ملیا ۔ انہاں دی محنت نال اڄ اساں انہاں میداناں دے بارے وچ ٻہوں کجھ ڄاݨدے ہیں ۔

لیوونٹن ایں موضوع تے ٻہوں ساریاں کتاباں وی لکھیاں ، جنہاں نال شاگرداں کوں انہاں میداناں کوں سمجھݨ وچ ٻہوں مدد ملی ۔ انہاں دی محنت تے انہاں دی ڳول اڄ وی سائنسداناں کیتے وݙی اہمیت رکھدی ہے ۔ انہاں ایہ ݙسیا جو زندگی دے رازاں کوں سمجھݨ کیتے انہاں ساریاں میداناں دا مطالعہ کرݨ ضروری ہے ۔ انہاں ایہ وی ݙسیا جو اساں اپݨے اطراف دی دنیا کوں ٻہوں باریک بینی نال ݙیکھݨ دی لوڑ ہے ۔ انہاں ایہ ثابت کیتا جو سائنس تے سماج آپس وچ جڑے ہوئے ہن ۔ انہاں ایہ وی ݙسیا جو سائنس دا استعمال انسانیت دی خدمت کیتے ہووݨا چاہیدے ۔
جان لنڈلے

## جان لنڈلے (1799-1865)
جان لنڈلے انگلینڈ دے ہک وݙے ماہر نباتات ہن ، جنہاں 1799 وچ جنم گھدا تے 1865 وچ انہاں دی وفات تھئی ۔ انہاں دی سب توں وݙی سوبھ انہاں دیاں او کتاباں ہن جیڑھیاں انہاں اپݨے شاگرداں کیتے لکھیاں ۔ 

لنڈلے پودیاں تے وݙا گہرا کم کیتا ۔ انہاں ایہ ݙسیا جو پودیاں دیاں کیڑھیاں کیڑھیاں قسماں ہن تے انہاں دے ناں کیڑھے ہن ۔ انہاں ایہ وی ݙسیا جو پودیاں دے حصے کیویں کم کریندے ہن تے انہاں دا آپس وچ کیڑھا تعلق ہے ۔ انہاں پودیاں دے ودھارے تے ترقی دے بارے وچ وی وݙی معلومات ݙتیاں ۔ 

انہاں اپݨے شاگرداں کیتے ٻہوں ساریاں نباتاتی کتاباں لکھیاں ۔ انہاں کتاباں وچ انہاں پودیاں دے بارے وچ وݙی تفصیل نال لکھیا ۔ انہاں کتاباں نال شاگرداں کوں پودیاں دے بارے وچ ٻہوں کجھ ڄاݨݨ کوں ملیا ۔ انہاں کتاباں نال ایہ وی ممکن تھیا جو شاگرد پودیاں دی حیاتیات کوں چنڳی طرحاں سمجھ سڳن ۔ 

انہاں ایں موضوع تے ٻہوں سارے مقالے لکھئے ، جنہاں وچ انہاں اپݨے مشاہدات لکھئے ۔ انہاں مقالیاں نال سائنسداناں کوں پودیاں دے بارے وچ ٻہوں کجھ ڄاݨݨ کوں ملیا ۔ انہاں دی محنت نال اڄ اساں پودیاں دے بارے وچ ٻہوں کجھ ڄاݨدے ہیں ۔ 

لنڈلے ایں موضوع تے ٻہوں ساریاں کتاباں وی لکھیاں ، جنہاں نال شاگرداں کوں نباتات سمجھݨ وچ ٻہوں مدد ملی ۔ انہاں دی محنت تے انہاں دی ڳول اڄ وی سائنسداناں کیتے وݙی اہمیت رکھدی ہے ۔ انہاں ایہ ݙسیا جو پودیاں دے رازاں کوں سمجھݨ کیتے باریک بینی نال مطالعہ کرݨ دی لوڑ ہے ۔ انہاں ایہ وی ݙسیا جو اساں اپݨے اطراف دی دنیا کوں ٻہوں باریک بینی نال ݙیکھݨ دی لوڑ ہے ۔ انہاں ایہ ثابت کیتا جو تعلیم تے علم دا پھیلاؤ سائنس دی ترقی کیتے ٻہوں ضروری ہے ۔ انہاں دی ڳول نال اڄ نباتات دے بارے وچ وݙی معلومات موجود ہے ۔ انہاں دیاں کتاباں اڄ وی شاگرداں کیتے راہنمائی دا سبب بݨدیاں ہن ۔
کارل لنیئس

## کارل لنیئس (1707-1778)
کارل لنیئس سویڈن دے ہک وݙے ماہر نباتات ہن ، جنہاں 1707 وچ جنم گھدا تے 1778 وچ انہاں دی وفات تھئی ۔ انہاں دی سب توں وݙی سوبھ بائنومیئل نومنکلیچر (ݙو ناں والا نظام) دا نظام بݨاوݨ ہئی ۔ 

لنیئس پودیاں تے جانوراں دیاں قسماں کوں منظم کرݨ کیتے ہک نظام بݨایا ۔ ایں نظام کوں بائنومیئل نومنکلیچر آکھیا ویندا ہے ۔ ایں نظام دے تحت ہر قسم کوں ݙو ناں ݙتے ڳئے ۔ پہلا ناں جینس (جنس) دا ہے تے ݙوجھا ناں اسپیشیز (قسم) دا ہے ۔ ایں نظام نال سائنسداناں کوں قسماں کوں پہچاݨݨ تے انہاں دے بارے وچ ڳالھ مہاڑ کرݨ وچ وݙی آسانی تھئی ۔ 

لنیئس اپݨی کتاب "سسٹما نیچورے" وچ ایں نظام کوں متعارف کروایا ۔ ایں کتاب وچ انہاں ہزاراں قسماں دے ناں لکھئے ۔ ایں کتاب نال سائنسداناں کوں قسماں کوں منظم کرݨ وچ وݙی مدد ملی ۔ ایں کتاب نال ایہ وی ممکن تھیا جو سائنسدان قسماں دے بارے وچ معلومات دا تبادلہ کر سڳن ۔ 

لنیئس ایں موضوع تے ٻہوں سارے مقالے لکھئے ، جنہاں وچ انہاں اپݨے مشاہدات لکھئے ۔ انہاں مقالیاں نال سائنسداناں کوں قسماں دے بارے وچ ٻہوں کجھ ڄاݨݨ کوں ملیا ۔ انہاں دی محنت نال اڄ اساں قسماں دے بارے وچ ٻہوں کجھ ڄاݨدے ہیں ۔ 

لنیئس ایں موضوع تے ٻہوں ساریاں کتاباں وی لکھیاں ، جنہاں نال شاگرداں کوں نباتات تے حیوانیات سمجھݨ وچ ٻہوں مدد ملی ۔ انہاں دی محنت تے انہاں دی ڳول اڄ وی سائنسداناں کیتے وݙی اہمیت رکھدی ہے ۔ انہاں ایہ ݙسیا جو قدرتی دنیا دے رازاں کوں سمجھݨ کیتے قسماں کوں منظم کرݨ ضروری ہے ۔ انہاں ایہ وی ݙسیا جو اساں اپݨے اطراف دی دنیا کوں ٻہوں باریک بینی نال ݙیکھݨ دی لوڑ ہے ۔ انہاں ایہ ثابت کیتا جو علم دا منظم ہووݨا سائنس دی ترقی کیتے ٻہوں ضروری ہے ۔ انہاں دی ڳول نال اڄ قسماں دے بارے وچ وݙی معلومات موجود ہے ۔ انہاں دا نظام اڄ وی سائنسداناں کیتے راہنمائی دا سبب بݨدا ہے ۔
آرسٹیڈ لنڈن میئر

## آرسٹیڈ لنڈن میئر (1925-1989)
آرسٹیڈ لنڈن میئر ہنگری دے ہک وݙے ماہر حیاتیات (بائیولوجسٹ) ہن ، جنہاں 1925 وچ جنم گھدا تے 1989 وچ انہاں دی وفات تھئی ۔ انہاں دی سب توں وݙی سوبھ پودیاں دے خلییاں دے رویے دا ماڈل بݨاوݨ دا نظام تیار کرݨ ہئی ۔

لنڈن میئر پودیاں دے خلییاں تے وݙا گہرا کم کیتا ۔ انہاں ایہ ݙسیا جو پودیاں دے خلیے کیویں کم کریندے ہن تے انہاں دا آپس وچ کیڑھا تعلق ہے ۔ انہاں ایہ وی ݙسیا جو پودیاں دے خلیے کیویں ودھدے ہن تے کیویں تقسیم تھیندے ہن ۔ انہاں ایہ وی ݙسیا جو پودیاں دے خلیے کیویں اپݨے ماحول نال تعامل کریندے ہن ۔

انہاں ہک ایہو جہا نظام تیار کیتا جیندے نال پودیاں دے خلییاں دے رویے دا ماڈل بݨایا ونڄ سڳدا ہئی ۔ ایں نظام کوں "L-سسٹم" آکھیا ویندا ہے ۔ ایں نظام نال سائنسداناں کوں پودیاں دے خلییاں دے بارے وچ ٻہوں کجھ ڄاݨݨ کوں ملیا ۔ ایں نظام نال ایہ وی ممکن تھیا جو پودیاں دے ودھارے تے ترقی دا مطالعہ کیتا ونڄ سڳے ۔

انہاں ایں موضوع تے ٻہوں سارے مقالے لکھئے ، جنہاں وچ انہاں اپݨے مشاہدات لکھئے ۔ انہاں مقالیاں نال سائنسداناں کوں پودیاں دے خلییاں دے بارے وچ ٻہوں کجھ ڄاݨݨ کوں ملیا ۔ انہاں دی محنت نال اڄ اساں پودیاں دے خلییاں دے بارے وچ ٻہوں کجھ ڄاݨدے ہیں ۔

لنڈن میئر ایں موضوع تے ٻہوں ساریاں کتاباں وی لکھیاں ، جنہاں نال شاگرداں کوں پودیاں دی حیاتیات سمجھݨ وچ ٻہوں مدد ملی ۔ انہاں دی محنت تے انہاں دی ڳول اڄ وی سائنسداناں کیتے وݙی اہمیت رکھدی ہے ۔ انہاں ایہ ݙسیا جو پودیاں دے رازاں کوں سمجھݨ کیتے باریک بینی نال مطالعہ کرݨ دی لوڑ ہے ۔ انہاں ایہ وی ݙسیا جو اساں اپݨے اطراف دی دنیا کوں ٻہوں باریک بینی نال ݙیکھݨ دی لوڑ ہے ۔ انہاں ایہ ثابت کیتا جو کمپیوٹر ماڈلنگ پودیاں دی حیاتیات وچ وݙی مددگار ثابت تھیندی ہے ۔ انہاں دی ڳول نال اڄ پودیاں دے ودھارے تے ترقی دے بارے وچ وݙی معلومات موجود ہے ۔
ژاک لوب

## ژاک لوب (1859-1924)
ژاک لوب جرمنی-امریکہ دے ہک وݙے ماہر حیاتیات (بائیولوجسٹ) ہن ، جنہاں 1859 وچ جنم گھدا تے 1924 وچ انہاں دی وفات تھئی ۔ انہاں سمندری بے ریڑھیاں دا مطالعہ کیتا تے سمندری ارچن وچ مصنوعی پارتھینوجینیسس (بغیر ملاپ دے ودھ ویا) دا تجربہ کیتا ۔

لوب سمندری بے ریڑھیاں تے وݙا گہرا کم کیتا ۔ انہاں جانوراں دی شکلاں ، انہاں دے رنگاں ، انہاں دیاں عادتاں تے انہاں دے رہݨ سہݨ دے طریقیاں دا باریک بینی نال معائنہ کیتا ۔ انہاں ایہ وی ݙسیا جو انہاں جانوراں دیاں کیڑھیاں کیڑھیاں قسماں ہن تے انہاں دے ناں کیڑھے ہن ۔

انہاں سمندری ارچن وچ مصنوعی پارتھینوجینیسس دا تجربہ کیتا ۔ ایں تجربے وچ انہاں بغیر ملاپ دے سمندری ارچن دے انڈیاں کوں لاروا وچ تبدیل کیتا ۔ ایں تجربے نال انہاں ایہ ثابت کیتا جو بغیر ملاپ دے وی جانور پیدا تھی سڳدے ہن ۔ ایں تجربے نال سائنسداناں کوں ودھ ویا دے بارے وچ ٻہوں کجھ ڄاݨݨ کوں ملیا ۔

انہاں ایں موضوع تے ٻہوں سارے مقالے لکھئے ، جنہاں وچ انہاں اپݨے مشاہدات لکھئے ۔ انہاں مقالیاں نال سائنسداناں کوں سمندری بے ریڑھیاں تے مصنوعی پارتھینوجینیسس دے بارے وچ ٻہوں کجھ ڄاݨݨ کوں ملیا ۔ انہاں دی محنت نال اڄ اساں سمندری بے ریڑھیاں تے مصنوعی پارتھینوجینیسس دے بارے وچ ٻہوں کجھ ڄاݨدے ہیں ۔

لوب ایں موضوع تے ٻہوں ساریاں کتاباں وی لکھیاں ، جنہاں نال شاگرداں کوں سمندری حیاتیات سمجھݨ وچ ٻہوں مدد ملی ۔ انہاں دی محنت تے انہاں دی ڳول اڄ وی سائنسداناں کیتے وݙی اہمیت رکھدی ہے ۔ انہاں ایہ ݙسیا جو سمندری جانوراں دے رازاں کوں سمجھݨ کیتے باریک بینی نال مطالعہ کرݨ دی لوڑ ہے ۔ انہاں ایہ وی ݙسیا جو اساں اپݨے اطراف دی دنیا کوں ٻہوں باریک بینی نال ݙیکھݨ دی لوڑ ہے ۔ انہاں ایہ ثابت کیتا جو تجربے نال اساں ودھ ویا دے بارے وچ نویں ڳالھیں ڄاݨ سڳدے ہیں ۔ انہاں دی ڳول نال اڄ ودھ ویا دے بارے وچ وݙی معلومات موجود ہے ۔
فریڈرخ لوفلر

## فریڈرخ لوفلر (1852-1915)
فریڈرخ لوفلر جرمنی دے ہک وݙے بیکٹیریا سائنسدان ہن ، جنہاں 1852 وچ جنم گھدا تے 1915 وچ انہاں دی وفات تھئی ۔ انہاں دی سب توں وݙی سوبھ ڈفتھیریا تے منہ کھر دی بیماری پیدا کرݨ والے جانداراں دی ڳول ہئی ۔

لوفلر ڈفتھیریا تے منہ کھر دی بیماری تے وݙا گہرا کم کیتا ۔ انہاں ایہ ڳول کیتی جو ڈفتھیریا ناں دی بیماری "کورینی بیکٹیریم ڈفتھیریا" ناں دے بیکٹیریا نال تھیندی ہے ۔ انہاں ایہ وی ڳول کیتی جو منہ کھر دی بیماری ہک وائرس نال تھیندی ہے ۔ ایں ڳول نال سائنسداناں کوں انہاں بیماریاں دے بارے وچ ٻہوں کجھ ڄاݨݨ کوں ملیا ۔

انہاں بیماریاں دے علاج کیتے وݙے تجربے کیتے ۔ انہاں ایہ ڳول کیتی جو ڈفتھیریا دے علاج کیتے اینٹی ٹاکسن (زہر کوں ختم کرݨ والا مادہ) استعمال کیتا ونڄ سڳدے ۔ انہاں دی ڳول نال ڈفتھیریا دے علاج وچ وݙی مدد ملی ۔ 

انہاں ایں موضوع تے ٻہوں سارے مقالے لکھئے ، جنہاں وچ انہاں اپݨے مشاہدات لکھئے ۔ انہاں مقالیاں نال سائنسداناں کوں انہاں بیماریاں دے بارے وچ ٻہوں کجھ ڄاݨݨ کوں ملیا ۔ انہاں دی محنت نال اڄ اساں انہاں بیماریاں دے بارے وچ ٻہوں کجھ ڄاݨدے ہیں ۔

لوفلر ایں موضوع تے ٻہوں ساریاں کتاباں وی لکھیاں ، جنہاں نال شاگرداں کوں بیکٹیریا سائنس سمجھݨ وچ ٻہوں مدد ملی ۔ انہاں دی محنت تے انہاں دی ڳول اڄ وی سائنسداناں کیتے وݙی اہمیت رکھدی ہے ۔ انہاں ایہ ݙسیا جو بیماریاں دے رازاں کوں سمجھݨ کیتے باریک بینی نال مطالعہ کرݨ دی لوڑ ہے ۔ انہاں ایہ وی ݙسیا جو اساں اپݨے اطراف دی دنیا کوں ٻہوں باریک بینی نال ݙیکھݨ دی لوڑ ہے ۔ انہاں ایہ ثابت کیتا جو بیکٹیریا تے وائرس بیماریاں پیدا کریندے ہن ۔ انہاں دی ڳول نال اڄ انہاں بیماریاں دے علاج وچ وݙی مدد ملدی ہے ۔ انہاں دی محنت اڄ وی بیماریاں دے خلاف جنگ وچ راہنمائی دا سبب بݨدی ہے ۔
جیمز لولاک

## جیمز لولاک (1919-2022)
جیمز لولاک انگلینڈ دے ہک وݙے کیمسٹ ہن ، جنہاں 1919 وچ جنم گھدا تے 2022 وچ انہاں دی وفات تھئی ۔ انہاں دی سب توں وݙی سوبھ گایا مفروضہ (Gaia hypothesis) بݨاوݨ ہئی ۔ 

لولاک گایا مفروضہ پیش کیتا جیندے مطابق زمین ہک زندہ جاندار وانگوں ہے ۔ ایں مفروضے دے مطابق زمین دا ماحول اپݨے آپ کوں منظم کریندا ہے تاں جو زندگی برقرار رہ سڳے ۔ انہاں ایہ ݙسیا جو زمین دے ماحول وچ کیمیائی تے حیاتیاتی عمل آپس وچ جڑے ہوئے ہن تے ایہ عمل زمین کوں زندہ رکھݨ وچ مدد کریندے ہن ۔ 

انہاں ایہ ݙسیا جو انساناں دے عمل زمین دے ماحول کوں نقصان پچیندے پئے ہن ۔ انہاں ایہ وی ݙسیا جو اساں اپݨے ماحول کوں بچاوݨ کیتے کیڑھے کم کر سڳدے ہیں ۔ انہاں دی ڳول نال سائنسداناں کوں زمین دے ماحول دے بارے وچ ٻہوں کجھ ڄاݨݨ کوں ملیا ۔ 

انہاں ایں موضوع تے ٻہوں سارے مقالے لکھئے ، جنہاں وچ انہاں اپݨے مشاہدات لکھئے ۔ انہاں مقالیاں نال سائنسداناں کوں گایا مفروضے دے بارے وچ ٻہوں کجھ ڄاݨݨ کوں ملیا ۔ انہاں دی محنت نال اڄ اساں زمین دے ماحول دے بارے وچ ٻہوں کجھ ڄاݨدے ہیں ۔ 

لولاک ایں موضوع تے ٻہوں ساریاں کتاباں وی لکھیاں ، جنہاں نال شاگرداں کوں ماحول دی سائنس سمجھݨ وچ ٻہوں مدد ملی ۔ انہاں دی محنت تے انہاں دی ڳول اڄ وی سائنسداناں کیتے وݙی اہمیت رکھدی ہے ۔ انہاں ایہ ݙسیا جو زمین دے رازاں کوں سمجھݨ کیتے باریک بینی نال مطالعہ کرݨ دی لوڑ ہے ۔ انہاں ایہ وی ݙسیا جو اساں اپݨے اطراف دی دنیا کوں ٻہوں باریک بینی نال ݙیکھݨ دی لوڑ ہے ۔ انہاں ایہ ثابت کیتا جو زمین ہک زندہ جاندار وانگوں ہے ۔ انہاں دی ڳول نال اڄ زمین دے ماحول دے بارے وچ وݙی معلومات موجود ہے ۔ انہاں دی محنت اڄ وی ماحول دی سائنس وچ راہنمائی دا سبب بݨدی ہے ۔ انہاں دی ڳول نال اساں اپݨے ماحول کوں بچاوݨ دی اہمیت کوں سمجھدے ہیں ۔
ہیڈوگ لووین

## ہیڈوگ لووین (1867-1943)
ہیڈوگ لووین سویڈن دی ہک وݙی ماہر نباتات ہن ، جنہاں 1867 وچ جنم گھدا تے 1943 وچ انہاں دی وفات تھئی ۔ انہاں دی سب توں وݙی سوبھ پودیاں دے ساہ گھنݨ دے عمل دا مطالعہ کرݨ ہئی ۔ 

لووین پودیاں دے ساہ گھنݨ دے عمل تے وݙا گہرا کم کیتا ۔ انہاں ایہ ݙسیا جو پودے کیویں ساہ گھندے ہن تے انہاں دے خلیے کیویں آکسیجن استعمال کریندے ہن ۔ انہاں ایہ وی ڳول کیتی جو پودے کاربن ڈائی آکسائیڈ کیویں خارج کریندے ہن ۔ انہاں پودیاں دے ساہ گھنݨ دے عمل دے مختلف پہلوواں تے وݙی معلومات ݙتیاں ۔ 

انہاں اپݨے تجربیاں نال ایہ ثابت کیتا جو پودیاں دے ساہ گھنݨ دے عمل وچ روشنی دا وݙا کردار ہوندے ہے ۔ انہاں ایہ وی ݙسیا جو پودیاں دے ساہ گھنݨ دے عمل تے درجہ حرارت دا کیڑھا اثر پوندے ہے ۔ انہاں دی ڳول نال سائنسداناں کوں پودیاں دے ساہ گھنݨ دے عمل دے بارے وچ ٻہوں کجھ ڄاݨݨ کوں ملیا ۔ 

انہاں ایں موضوع تے ٻہوں سارے مقالے لکھئے ، جنہاں وچ انہاں اپݨے مشاہدات لکھئے ۔ انہاں مقالیاں نال سائنسداناں کوں پودیاں دے ساہ گھنݨ دے عمل دے بارے وچ ٻہوں کجھ ڄاݨݨ کوں ملیا ۔ انہاں دی محنت نال اڄ اساں پودیاں دے ساہ گھنݨ دے عمل دے بارے وچ ٻہوں کجھ ڄاݨدے ہیں ۔ 

لووین ایں موضوع تے ٻہوں ساریاں کتاباں وی لکھیاں ، جنہاں نال شاگرداں کوں نباتات سمجھݨ وچ ٻہوں مدد ملی ۔ انہاں دی محنت تے انہاں دی ڳول اڄ وی سائنسداناں کیتے وݙی اہمیت رکھدی ہے ۔ انہاں ایہ ݙسیا جو پودیاں دے رازاں کوں سمجھݨ کیتے باریک بینی نال مطالعہ کرݨ دی لوڑ ہے ۔ انہاں ایہ وی ݙسیا جو اساں اپݨے اطراف دی دنیا کوں ٻہوں باریک بینی نال ݙیکھݨ دی لوڑ ہے ۔ انہاں ایہ ثابت کیتا جو پودیاں دا ساہ گھنݨ دا عمل زندگی کیتے ٻہوں ضروری ہے ۔ انہاں دی ڳول نال اڄ پودیاں دے ساہ گھنݨ دے عمل دے بارے وچ وݙی معلومات موجود ہے ۔ انہاں دی محنت اڄ وی پودیاں دے مطالعہ وچ راہنمائی دا سبب بݨدی ہے ۔
پرسی لو

## پرسی لو (1870-1948)
پرسی لو انگلینڈ دے ہک وݙے پرندہ شناس ہن ، جنہاں 1870 وچ جنم گھدا تے 1948 وچ انہاں دی وفات تھئی ۔ انہاں دی سب توں وݙی سوبھ چین وچ فوسل شتر مرغاں تے کم کرݨ ہئی ۔ 

لو چین وچ فوسل شتر مرغاں تے وݙا گہرا کم کیتا ۔ انہاں ایہ ڳول کیتی جو اتھوں دے فوسل شتر مرغاں دی شکل کیویں ہئی تے او کتنے پراݨے ہن ۔ انہاں ایہ وی ڳول کیتی جو اتھوں دے فوسل شتر مرغاں دا ٻئے شتر مرغاں نال کیڑھا تعلق ہے ۔ انہاں فوسل شتر مرغاں دے مختلف پہلوواں تے وݙی معلومات ݙتیاں ۔ 

انہاں اپݨے تجربیاں نال ایہ ثابت کیتا جو چین وچ وی پراݨے زمانے وچ شتر مرغ موجود ہن ۔ انہاں ایہ وی ݙسیا جو اتھوں دے فوسل شتر مرغاں دا قد کتنا وݙا ہئی ۔ انہاں دی ڳول نال سائنسداناں کوں پراݨے زمانے دے پرندیاں دے بارے وچ ٻہوں کجھ ڄاݨݨ کوں ملیا ۔ 

انہاں ایں موضوع تے ٻہوں سارے مقالے لکھئے ، جنہاں وچ انہاں اپݨے مشاہدات لکھئے ۔ انہاں مقالیاں نال سائنسداناں کوں فوسل شتر مرغاں دے بارے وچ ٻہوں کجھ ڄاݨݨ کوں ملیا ۔ انہاں دی محنت نال اڄ اساں فوسل شتر مرغاں دے بارے وچ ٻہوں کجھ ڄاݨدے ہیں ۔ 

لو ایں موضوع تے ٻہوں ساریاں کتاباں وی لکھیاں ، جنہاں نال شاگرداں کوں پرندہ سائنس سمجھݨ وچ ٻہوں مدد ملی ۔ انہاں دی محنت تے انہاں دی ڳول اڄ وی سائنسداناں کیتے وݙی اہمیت رکھدی ہے ۔ انہاں ایہ ݙسیا جو پرندیاں دے رازاں کوں سمجھݨ کیتے باریک بینی نال مطالعہ کرݨ دی لوڑ ہے ۔ انہاں ایہ وی ݙسیا جو اساں اپݨے اطراف دی دنیا کوں ٻہوں باریک بینی نال ݙیکھݨ دی لوڑ ہے ۔ انہاں ایہ ثابت کیتا جو فوسل پرندیاں دے مطالعہ نال اساں پراݨے زمانے دے پرندیاں دے بارے وچ ڄاݨ سڳدے ہیں ۔ انہاں دی ڳول نال اڄ فوسل شتر مرغاں دے بارے وچ وݙی معلومات موجود ہے ۔ انہاں دی محنت اڄ وی پرندیاں دے مطالعہ وچ راہنمائی دا سبب بݨدی ہے ۔