مزاحیہ شاعری تے شفقت بزدار

سرائیکی شاعری دو دید بھنوائوں تاں پتہ لڳدے جو کئی شاعر فطری طور تیں مزاح دا مزاج رکھدِن ۔ ایہا وجہ ہے جو لوک شاعری وچ وی کِھل ٻٹ دا رنگ چوکھا نظر آندے۔ مزاحیہ چھلے ، ماہیے ، ڈھولے تے ݙوہڑے دے علاوہ ’’ منڈی گھوڑی‘‘  جھیاں نظماں تے ’’بگڑو‘‘ جھئیں لوک گیت سرائیکی شعری روایت دا اہم حصہ ہِن۔ لوک شاعری دی ایں روایت کوں وسیب دے کئی شاعریں اڳونہاں کرݨ دی کوشش کیتی ۔ کِھل ٻٹ دے ایں سلسلے کوں عوامی رنگ وچ رنگݨ سانگے مشاعریں دا وݙا کردار ہے تے مشاعریں دے علاوہ مزاحیہ شاعری کتابڑیں دی شکل وچ شائع تھیوݨ شروع تھئی تاں اینکوں ہتھو ہتھ گھدا ڳیا ۔ مثال دے طور تیں دلو رام موجی دی نظم ’’سب کم کر ݙکھلیندے پیسہ‘‘، اکرم قریشی دی تخلیق ’’ڈاکٹر یا ڈاکو‘‘ شوکت بھٹی دی تحریر ’’نشئی دے ٻال‘‘ ، منشی حسین بخش نادم دی نظم ’’داجل دی کُنی‘‘ ، دلنور نور پوری دی کتابڑی ’’رَن مرید‘‘ ، رحیم بخش حافظ دی نظم ’’ݙوجھی رَن‘‘ تے شفقت بزدار دی تخلیق ’’نونہہ سس دا جھیڑا‘‘ او عنوان ہن جنھیں کوں ڈھیر ساریں مزاحیہ کتابڑیں وچوں نمونے دے طور تیں ڳݨوایا ونڄ سڳدے۔

جے تئیں شعری مجموعیں دا تعلق ہے تاں مہاندرے شاعر ملک غلام رسول ڈڈا دا مجموعہ کلام ’’پنجرے توں آنڑیں تائیں‘‘مزاح تے طنز دے حوالے دا سُنڄاپوں انتخاب ہے جینکوں اُنھاں دے جھوک لݙاوݨ دے بعد 2013ء وچ شائع کیتا ڳئے ۔ کِھل ٻٹ دے رنگ وچ اصلاحی تے انقلابی نظمیں دے ایں مجموعے دے نال نال جانباز جتوئی ، یتیم جتوئی تے حسن رضا گردیزی جھئیں شاعریں دے سنجیدہ شعری مجموعیں وچ کِھل ٻٹ دا رنگ وی شامل کیتا ڳئے جݙاں جو جمشید کمتر دے شعری مجموعے ’’اُبھردا سِجھ‘‘ وچ طنز تے مزاح بارے معاشرے دے اُچ جِھک وی پیش کیتے ڳئین ۔ ایویں جندوݙہ مغموم دا شعری مجموعہ ’’اَکھا پُھلا‘‘ وچ پاتیاں ونڄݨ والیاں روایتی نظماں دے نال نال مزاحیہ شاعری وی شامل ہے جیندے وچوں نظم ’’منصوبہ بندی‘‘ ڈھیر مشہور تھئی ہے ۔ زید جعفری دی ترتیب ݙتی کتاب ’’مزاحیہ سرائیکی شاعری‘‘ وچ سرائیکی دے مہاندرے شاعریں دا مزاحیہ کلام شامل کیتا ڳئے ۔ کئی رسالے وی مزاحیہ کلام شائع کریندے رہ ڳئین جیویں جو تھل دمان سرائیکی سنگت لیہ دی کتاب لڑی ’’سُرت‘‘دا ٻٹ کڑاک نمبر پیش کیتا ڳیا ۔ جینکوں ابنِ ملغ بلوچ (امین سہیل ملغانی) ترتیب ݙتا ۔ ایویں کئی کالم وی اخباریں وچ چھپدے رہے ۔ اقبال سوکڑی دے ہک کالم ’’شرارتی شیشہ‘‘ وچ شفقت بزدار دی نظم ’’نونہہ سس دا جھیڑا‘‘ دے کتابی شکل وچ چھپݨ بارے اینکوں ’’نونہہ سس دا جھیڑاتے کنوارا شاعر‘‘ دا عنوان ݙتا کیوں جو اے کتابچہ 1979ء وچ شائع تھیا ہا تے شفقت بزدار اَڄاں شادی نہ کیتی ہئی تے ہُݨ شفقت بزدار مزاحیہ شاعری دے حوالے نال کتاب ݙیوݨ دا اَہر کیتے تاںاوندیاں کئی نظماں سامݨے آئن۔

شفقت بزدار دمان داڄم پل ، تھل دا واسی تے روہی دا ڄاݨوں ہوندیں ہوئیں ہر علاقے دی نمائندگی کرݨ دے نال نال شاعری دی ہر ونکی وچ شعر آکھݨ دا حق ادا کیتے۔ شفقت بزدار دا پہلا شعری مجموعہ ’’کُریہہ دا قرض‘‘ مزاحمتی ادب دی اہم مثال ہے اَتے ݙوجھا شعری مجموعہ ’’نکھیڑے‘‘ روایت نال ڳنڈھیے ڳانڈھے کوں نویکلے انداز نال پیش کریندے ۔ اِنھیں ݙوہائیں کتابیں دے ݙو ݙو ایڈیشن چھپ چکن تے ہتھو ہتھ گھدے ڳئین جݙاں جو تریجھا شعری مجموعہ ’’ریشم رستے‘‘ وچ نویں رنگ دا کلام شامل کیتا ڳئے ۔

شفقت بزدار دی مزاحیہ شاعری وچ ذاتی تجربے کوں خصوصی اہمیت حاصل ہے کئی نظماں انھاں دی آپݨی ذات دے چودھار گھمدیاں ݙسدین ۔ انھیں نظمیں وچوں ’’کلرکی‘‘ تے ’’شالا چلدی رہوے ریل‘‘ شفقت دیں ابتدائی نوکریاں دی یاد ݙویندین ۔ بلوچستان دے ہک محکمے وچ ونڄ کے کلرکی کیتی تاں آپݨے ایں تجربے کوں ایں طرحاں شعری رنگ ݙتا جو اے نظم شفقت دی سُنڄاݨ بݨ ڳئی ۔ ایں نظم وچوں ہک بند ݙیکھو:

پردیس دا وِچالے پہلی پریں ہے اَڄاں

لنڈے دا کوٹ پاواں ٻالیں دے سر کوں کڄاں

کہیں تو ںاُدھار چانواں سونہیں دے سر تیں وڄاں

دفتر وی ٹُر کے ونڄݨے بُکھاں تے بھانویں رَڄاں

چڑھدی ہوئی جوانی کیتی ختم ، کلرکی

ساریں کمیں توں کا کاکتا ہے کم کلرکی

ریلوے دے محکمے وچ نوکری کیتی تاں اوں محکمے کوں نیڑے توں ݙیکھݨ دا موقع ملیا ۔ آپݨے ایں تجربے کوں مزاح دا رنگ ݙیندیںہوئیں نظم لکھ ماری جیندے وچوں ہک بند پڑھݨ والیں دی نذر ہے:

ٹی ٹی اوندا ساہ کڈھ گِھندے بے ٹِکٹا جو پھسدے

وَس تئیں سمجھ دار مسافر ایندے نال نئیں گسدے

اے سنگ دل جلاد دے وانگوں روندے ہوئے ہسدے

جیب دا دشمن ہر ہک لائن تیں جھانبھے مارے چسدے

ڈبے پِھر پِھر ریل دی ایں تاں بھن چھوڑی ہے چیل

شالا چلدی راہوے ریل

ذاتی تجربے دے نال نال مشاہدے کوں وی گھٹ اہم نئیں سمجھا ڳیا ۔ مشاہدے دے گِرد گُھمݨ والی شاعری چوکھی وی ہے تے چسولی وی ہے ۔ کتابی شکل وچ شائع تھیوݨ والی نظم ’’نونہہ سس دا جھیڑا‘‘ شفقت بزدار دے مشاہدے دی خاص مثال ہے ۔ایویں نظم’’پیو اُستاد تے ماء اُستانی‘‘ وچ ورتیے ڳئے لفظ تے خاص طور تیں قافیہ دی بندش ہک نویکلے رنگ کوں سامݨے گھن آئن ۔ ایں نظم وچوں نمونے دا ہک بند پیش ہے:

ذات دے راہزن ہاسے نال رزیلیں دے تھئے سانگا

کہیں دے لیکھ اِچ کھوتا ریڑھی کہیں دے سیت اِچ ٹانگا

عرش کنوں تھئے ڈھوئی ݙنگے دا ڈھینگری نال اَڑانگا

ہک تنخواہ تے ݙاہ جی پلدن کھا ڳئے دور مہانگا

رَن دی کھٹ ٻوَّنڄݨ ماری سوّڑ گھوٹ دی گھانگا

جھوک تے کانگاں لکھ لکھ بھیجاں آکھاں اُݙ ونڄ کانگا

بطخ دا بھئیوال بݨیا ہے گوڑی کُکڑ بانگا

سس پیدائشی نانگِݨ جیویں سَورھا سازشی نانگا

قرضو کالے ان تھئے ہئیں نئیں چھوڑی پھنے خانی

پیو اُستاد تے ماء اُستانی ٻچڑے یوسف ثانی

ایویں 1979ء وچ کتابڑی دی شکل وچ چھپݨ والی جگ مشہور نظم’’نونہہ سس دا جھیڑا‘‘ وچوں وی ہک بند حاضر ہے ۔ ایں بند وچ نونہہ سس دے جھیڑے دے بعد نونہہ دے رُس ونڄݨ تیں جݙاں اوکوں گھر والا مناوݨ واسطے ویندے تاں نونہہ آپݨی سس دا گلہ کریندیں ہوئیں آہدی ہے:

توں انصاف کر وے مٹی دا منارا جے کہیں نال میں کِھل اَلانواں اے رنج ئِ

جݙاں سِر کوں دھوواں کتھائیں ونڄاں آنواں سُنڄے سکھڑے کپڑے وٹانواں اے رنج ئِ

حویلی دے وچ کُئی سہیلی آ پھسے اوندے نال ݙو منٹ ٻاہواں اے رَنج ئِ

چوری چُھپے جے چُنگ داݨیں دی ݙے کے بزارو کئی شئے چا منگانواں اے رنج ئِ

بِھراویں دے ٻالیں کوں چانواں اے رنج ئِ ، اوہو بھناں ریڈو وڄانواں اے رنج ئِ

ذاتی تجربے تے مشاہدے دے علاوہ سُݨ وُݨ تے وسیبی ثقافت دے کئی رنگ وی شفقت بزدار دی ٻٹ کڑاک دا حصہ بݨ کے سامݨے آئن ۔ ہک نظم ’’کل ساڳ پکایو حال تاں ݙے‘‘ جتھاں مزاح دی نمائندگی کریندی ہے اُتھاں سماجی رنگ وی پیش کریندی ہے ۔ نظماں ’’سرائیکی کلچر‘‘ تے ’’طالب علم دوستاں دے ناں‘‘ معاشرتی حوالیں دے نال نال آزاد نظم دی صِنف دی نمائندگی وی کریندین ۔’’شکاری کتے‘‘ ، ’گداگری‘‘ تے ’’چھتری‘‘ جھیاں نظماں آپݨی آپݨی جاہ تیں نویکلے رنگ کوں پیش کریندین ۔ جݙاں جو ہک نظم ’’اے شُروفا دی وستی ہے‘‘ کوں شفقت بزدار دی ’’وستی بزدار‘‘ دے علاوہ وسیب دی کہیں وستی نال وی جوڑیا ونڄ سڳدے جیندے وچ اڄوکے دور دا نقشہ چِھکیا ڳئے جیویں جو ہک بند وچ آکھیا ڳئے:

اِتھ بندہ بندے کھاندا ہے

اِتھ روز غریب وِکاندا ہے

اِتھ ٻچڑے موئِن حقیقت دے

اِتھ سچا کھلے کھاندا ہے

اِتھ بے شرمی دی منڈی ہے

منڈی دا مال اِنہاندا ہے

جو فطری طور تیں ݙٹی نئیں

کُرلاندا ہے پچھتاندا ہے

اِتھ ہیݨاں ݙورا یپھل ہے

اِتھ ݙاڈھا نلے آندا ہے

اِتھ بھاڑی دروہیاں گھت گھت تے

گھن کھڑدا پیسے دستی ہے

اے شُروفا دی وستی ہے

شفقت بزدار دی کِھل ٻٹ وچ جتھاں معاشرے دے کئی رنگ نظر آندن اُتھاں پیت پریت دا حوالہ وی اَݨ کُھٹ ہے۔ ’’ݙوجھا خط‘‘ دے علاوہ ݙو سوالی جوابی نظماں ’’سنیہا‘‘ تے ’’سنیہے دا جواب‘‘ رِوایت دی رِیت کوں نبھاوݨ والی شعری سُوکھڑی دا حصہ ہِن۔ ’’سنیہا‘‘ تے ’’سنیہے دا جواب‘‘ وچوں گھدا ڳیا ہک ہک بند حاضر ہے:

شالا عشق دے ٻچڑے مرن چنڳیں بھلیں کوں ایں ڳالیے

کہیں جاہ ݙوڑیں کوں ایں ڳالیے کہیں جاہ کلہیں کوں ایں ڳالیے

جیڑھے ویڑھے دو منہ کیتس انھیں ڳلیں کوں ایں ڳالیے

بھنے کھولیں کوں ایں ڳالیے اُچیں تھلیں کوں ایں ڳالیے

قسمت والیں پیر پُسائے تئیں میں جھیاں روندا ریہا

سُݨ سوہݨا دلدار سنیہا

’’سنیہا‘‘ وچوں گھدے ڳئے ایں بند دے بعد ’’سنیہے دا جواب‘‘ وچوں گھدے ڳئے بند وچ وی لفظیں دی ریل پیل دا جواب نئیں ۔ ہر مصرعے دا چھیکڑی لفظ بعد والے مصرعے دے پہلے لفظ دے طور تیں ورتݨ دی من موہݨی کوشش وچ شفقت بزدار دی فنی مہارت ݙٹھی ونڄ سڳدی ہے:

مِلݨ والے جے مِل گھندِن تاڑݨ والے ودِن تاڑی

تاڑی ہک ہتھل نئیں وڄدی طعنے تروڑے ویندِن ساڑی

ساڑی ودیں جیوݨ جوڳا تکھیں کیوں چڑدا میں چاڑی

چاڑی توں لہہ کیوں مر ویندیں اپݨے پیر تیں آپ کہاڑی

فجر مردیں نال آ کھڑدیں لٹھیں اُتیں ہلدا ہلدا

سُݨ سوہݨے محبوب دا ولدا

شفقت بزدار دی مزاحیہ شاعری وچ نظم دی صِنف چوکھی تے چسولی ہووݨ وچ تاں شک کائینی بھل ایں کلام وچ شامل غزلوٹا(مزاحیہ غزل دی نویں اصطلاح) ، ݙوہڑے تے سرائیکو وی آپݨی مثال آپ ہِن ۔ نمونے کیتے کجھ کلام ݙیکھو:

غزلوٹا دے ݙو شعر ہِن:

خدا اَحٖ توݨیں ایجھیں شخص دی بیوی کوں نئیں بدلیا

جݙاں تئیں نہ اوکوں خود ایندے بدلݨ دا خیال آوے

…………

جیویں زمانہ حضور شفقت دا معترف ہے

کرے ہا شفقت دا دل کنوں احترام یحییٰ

غلام یحییٰ شفقت بزدار دی شاعری وچوں ہک مزاحیہ ݙوہڑہ :

میں خوابیں وچ خربازیاں کھا مکران دی منزل میچی

ݙک ڳئیں ݙراکلے رستے وچ ݙنگ ڄالیں پہڑاں پیچی

دل والے آپ تاں وِک ویندِن کہیں پیت پریت نئیں ویچی

پٹ شفقتؔ کھوٹڑی قسمت کوں نہ کیچ ملیا نہ کیچی

شفقت بزدار دی مزاحیہ شاعری وچ جتھاں کِھل ہَس دی ڳالھ ٹوری ڳئی ہے اُتھاں ایںٻٹ کڑاک دے پچھوں وسیب دے رنگ سُنڄاݨݨ ، آپݨے آپ وچ جھات کرݨ تے ویلھے دی ٹور کوں پرکھݨ دا سبق وی مِلدے ۔ جیویں جو ہک سرائیکو وچ آکھیا ڳئے:

ہر کوئی کُوڑ فریب دا اوچھݨ ویڑھ کے وقت نبھاوے

اَڄکل دی لیلیٰ کوں سمجھو پیار دے روپ اِچ کھݨ

مجنوں ڈھیر نہ بݨ

## حوالہ
لکھّت ویورا، ڈاکٹرحمیداُلفت ملغاݨی ،چھاپہ خانہ: جھوک پرنٹرز ملتان