سرائیکی کتاباں دی چھپائی دا آغاز

علم دے ودھارے سانگے کتاب دا کردار کہیں توں ڳجھا کائینی ۔ پہلے زمانے وچ کتاب کوں ہتھ نال لِکھ کے محفوظ کیتا ویندا ہا ۔ چھاپے دا مُنڈھ ٻدھاتاں نال کتاب دی اہمیت ݙوڑی تھی ڳئی ۔ کاغذ دی ایجاد دے بعد چھاپے دی ایجاد دا سہرا وی چین دے سِر ہے جتھاں چھاپے دا مُنڈھ ٹھپے دی چھپائی نال تھیا ۔ چین دے واسی ’’وانگ چی اے‘‘11؍مئی868ء کوں ہک کتاب چھاپ کے مفت ونڈ ݙتی ۔ (1) جینکوں دنیا دی سب توں پہلی چھپی ہوئی کتاب آکھیا ویندے ۔ حرکت کرݨ والی ٹائپ نال حرفیں دی چھپائی دا مُنڈھ وی چین وچ ’’پی شنگ‘‘ ناں دے بندے 1040ء وچ ٻدھا ۔ جݙاں جو جرمنی دے رہوݨ والے ’’جان گٹن برگ‘‘1454ء وچ فولاد دے حرف بݨا کے جدید چھاپ گھر شروع کیتا جیندی وجہ توں چھپائی دا کم ہولے ہولے پورے یورپ وچ کِھنڈ ڳیا ۔ برطانیہ وچ ’’ولیم کیکس ٹن‘‘1476ء وچ چھاپے دے فن دا مُنڈھ ٻدھا تے حرفیں دی وکھری وکھری ونکی دا تعارف کرایا۔(2)

پچھوال دی پٹ پھرول نال پتہ لڳدے جو کئی قوماں ہندوستان دی تجارت وچ دلچسپی گھدی ۔ ہندوستان کوں سونے دی چیڑی سمجھا ویندا ریہا ۔ سولہویں صدی عیسوی وچ پُر تگیزی ٻیڑیاں تجارت دی غرض نال آوݨ آلیں دے علاوہ عیسائی مذہب دی تبلیغ کرݨ والیں کوں وی ہندوستان پُچیندیاں رہ ڳئین ۔1550ء کوں ہک پُرتگیزی سمندری جہاز مالا بار دے ساحل تیں اپڑیا جیندے سامان وچ ݙو چھاپ گھر وی ہَن ۔ جنھیں وچوں ہک چھاپ گھر 1557ء وچ ’’گوا‘‘ دے ساحلی مقام تیں لایا ڳیا ۔ عیسائی مذہب دی تبلیغ کرݨ والیں کوں مذہبی کتابیں دی ضرورت ہئی تہوں ’’اصول مسیحیت‘‘ دے ناں نال تامل زبان وچ پہلی کتاب 1557ء وچ چھاپے چڑھی ، جہڑی سینٹ فرانس زیورس(ST,Francis Xivers)دی ہک مذہبی کتاب دا تامل زبان اِچ ترجمہ ہئی ۔ اے کتاب عیسائی مذہب دی تبلیغ سانگے بݨائے ڳئے کالج وچ پڑھائی ویندی رہ ڳئی ۔ ایں کتاب دے ݙوجھے ایڈیشن مطبوعہ 1559ء دا ہک نسخہ پیرس دے کتب خانہ "Biblitheque National"وچ محفوظ ہے ۔(3)

ہندوستان وچ چھاپے دے بانی پُرتگیزی ہَن بعد اِچ انگریزیں 1664ء وچ آپݨا پہلا چھاپ گھر بمبئی دے شہر وچ لایا ۔1772ء وچ مدراس تے 1779ء وچ کلکتہ وچ سرکاری چھاپ گھر کھولیے ڳئے ۔ فارسی زبان دا ٹائپ 1784ء وچ تیار تھیا ۔ 1836ء وچ لیتھودا چھاپہ شروع تھیا ۔ اے طریقہ ٹائپ دے مقابلے وچ سستا ہووݨ دی وجہ لو ڈھیر مقبول تھیا تے ہندوستان دیں زبانیں دیاں کتاباں ایندے وچ چھپݨ لڳ پیاں ۔ آخر کار ایندے نال ٹائپ دی شکل وچ چھپݨ والے خط نسخ دی جاہ تیں خط نستعلیق دے چھاپے دا سلسلہ ٹُر پیا ۔ ایں طرحاں انگریزی کتابیں دے نال نال مقامی زبانیں دیں کتابیں دے چھاپے کوں اُسرڳا ملیا ۔ کئی ناشر میدان وچ آ ڳئے ۔ اکثر ناشر کتاباں چھاپ کے خود وِچیندے ہَن یا کتاباں ویچݨ والیاں نال کتاباں دا سودا وَٹا کر گھندے ہَن ۔ فنی حوالے نال کتاباں تیں گھٹ توجہ ݙتی ڳئی ۔ اِتلے تئیں جو چھپݨ دے سال کوں درج کرݨ دا حوالہ وی گھٹ گھٹ مِلدے۔ وݙی روٹری مشین آوݨ نال چھاپے دے میدان وچ انقلاب آ ڳیا ۔ جہڑی ہک گھنٹے وچ 35ہزار اخبار چھاپ کے ، انھیں کوں کپ ٹُک اَتے ولھیٹ کے ٻاہر بُھکا ݙیندی ہے ۔ آفسٹ چھاپے دے طریقے نال ہُݨ ہک ویلھے ہک توں ودھ رنگیں دا چھاپہ ممکن تھی ڳئے جیندی وجہ توں چھپیے ہوئے مواد دا سوہݨپ نکھر کے آ ویندے۔(4)

چھپائی دا مُنڈھ ٻدھیجݨ نال سرائیکی کتاباں چھپݨ دی روایت وی ٹُر پئی ۔ ’’سرائیکی وسیب‘‘ پاکستان دے درمیان وچ ہووݨ دی وجہ توں سرائیکی زبان دا ڳانڈھا ہر پاکستانی زبان نال ڳوڑھا نظر آندے ۔ سرائیکی زبان کو ںاے اعزاز وی حاصل ہے جو اے پاکستان دے ہر صوبے وچ ٻولی ویندی ہے تے ساریں پاکستانی زبانیں کوں رَلاوݨ دا ذریعہ ہے ۔ جیویں جو سندھی زبان دے مُہاندرے لکھاری مہر چند آڈوانی دی کتاب ’’سندھی زبان جی تاریخ‘‘ دے حوالے نال اختر علی خان بلوچ سندھی ، سرائیکی تے پنجابی دے ڳانڈھے بارے لکھدن:

’’سندھ کے بالائی حصے (اوباڑو) سکھر کی طرف سرائیکی جسے عرف عام میں ’’اُبھے والی بولی‘‘ کہتے ہیں وہ سندھی سے الگ رنگ اختیار کرکے بہاول پور کے علاقہ میں ملتانی زبان کے ساتھ جا ملی ہے ۔ اس لئے اس بات میں کسی قسم کا مبالغہ نہیں کہ سرائیکی زبان ہی وہ درمیانی کڑی ہے جو سندھی کو پنجابی کے ساتھ ملاتی ہے‘‘۔(5)

وسیبی حوالیں نال ایں زبان کوں ملتانی ، بہاول پوری ، ریاستی ، اوچوی ، ڈیرہ والی تے جھنگوی دے نال نال سرائیکی وی آکھیا ویندا ریہے ۔ کیوں جو سندھ دے اُبھے علاقے وچ اے زبان ٻولݨ والے آپݨی زبان کوں سرائیکی اَکھیندے ہَن ۔ انھیں ساریں ناویں وچوں ملتانی زیادہ معروف رہ ڳئے ۔ ادارہ مطبوعات پاکستان دی طرفوں پاکستان ہیرلڈ پریس کراچی توں اگست1956ء وچ پاکستانی زبانیں دی شاعری دے منظوم ترجمیں دی کتاب ’’خیابان پاک‘‘ شائع تھئی تاں سچل سرمست دے شعری تذکرے وچ سرائیکی دے لفظ دی وضاحت کرݨ کیتے ملتانی دا لفظ بریکٹ وچ ایں طرحاں شامل ہے:

’’ان کے کلام پر وحدت الوجود کا شدید اثر ہے ۔ آپ نے بعض حصہ کلام خود ہی اس خیال سے ضائع کر دیا تھا کہ ناواقف عوام گمراہ نہ ہوں ۔ سندھی کے علاوہ سرائیکی (ملتانی) اور فارسی میں بھی کہتے تھے ۔ اُردو کا بھی کچھ کلام ان سے یادگار ہے…‘‘(6)

ایں توں پہلے 1952ء وچ چھپݨ والی اختر وحید دی کتاب ’’دُرو گوہر‘‘ دے چھیکڑ وچ اُنھاں دی زیر ترتیب کتاب ’’فرہنگ زکریا‘‘ بارے ݙتے ڳئے اشتہار وچ وی سرائیکی دے لفظ دی وضاحت سانگے بریکٹ وچ ملتانی زبان لکھیا ڳئے ۔(7)واضح رہوے جو اے اشتہار اختر وحید دے 1953ء دے تالیف کیتے ہوئے ’’ملتانی زبان دا قاعدہ‘‘ وچ وی شامل ہے ۔(8)جیندے وچلکھیا ہوئے جو 

’’شیخ الاسلام حضرت بہاء الدین زکریا ملتانی کی زبان ’سرائیکی‘ (ملتانی زبان) کی لغات جسے اختر وحید صاحب علم لغت کے جدید تکنیک کے مطابق ترتیب دے رہے ہیں۔‘‘(9)

جیویں صوبہ سندھ دے اُبھے علاقے وچ ٻولی ونڄݨ والی زبان کوں اُتھوں دے لوک سرائیکی آہدے ہَن ۔ایویں پورے وسیب دے ݙوجھے حصّیں وچ ایں زبان دے اَنج اَنج ناں علاقیں دی نسبت نال ورتیے ویندے ہَن تہوں پورے وسیب دی زبان کوں ہک ناں ݙیوݨ کیتے کئی کٹھ تھئے جنھیں دے نتیجے وچ1962ء وچ تھیوݨ والی کانفرنس وچ ایں وسیب دی زبان کوں ساریں علاقیں دے مہاندریں رَل کے متفقہ طور تیں ’’سرائیکی‘‘ دا ناں ݙتا ۔ پورے وسیب دے لوکیں وی اے ناں ایں طرحاں تسلیم کر گھدا جیویں مُنڈھ قدیم توں پورے وسیب اِچ ایہو ناں ورتیا ویندا ہووے ۔ ایں بارے وچ پروفیسر سجاد حیدر پرویز لکھدن:

’’بیسویں صدی کی پہلی چھ دہائیوں تک جھنگ کی جھنگوی ، ملتان کی ملتانی ، ڈیرہ جات کی ڈیروی ، بہاول پور کی بہاول پوری اور رحیم یارخان وغیرہ کی زبانوں کو سرائیکی کا نام نہیں دیا جاتا تھا مگر ساتویں عشرے کے آغاز پر اس زبان کے ادیبوں اور دانشوروں نے مل بیٹھ کر زبان و ادب کو ترقی دینے کی خاطر علاقائی لہجوں کے ناموں کو نظر انداز کرکے زبان کے قدیم نام ’سرائیکی‘کو دوبارہ مروج کرنے کا فیصلہ کیا اور سرائیکی نظم و نثر کی تخلیق و تحریر کے ساتھ اشاعت کی شعوری کوشش کی گئی ۔ جس کے نتیجے میں سرائیکی اخبارات اور بیسیوں رسائل کے اجراء کے ساتھ ساتھ مطبوعہ سرائیکی کتابوں کی تعداد بھی ہزاروں تک پہنچ گئی ہے‘‘۔(10)

ݙوجھیں زبانیں وانگوںسرائیکی زبان دے لکھیے ونڄݨ والے ادب وچ وی شاعری کوں اولیت ݙتی ویندی ہے ۔ سرائیکی شاعری دے مُنڈھ دے حوالے نال ڈاکٹر طاہر تونسوی لکھدن:

’’ملتان میں اُردو شاعری سے قبل شعراء عربی ، فارسی اور ملتانی (سرائیکی) میں شعر کہتے تھے ۔ ملتانی(سرائیکی) شاعری کا نمونہ ہمیں سب سے پہلے نور نامہ میں ملتا ہے جسے حافظ محمود شیرانی 1054ء کی تصنیف قرار دیتے ہیں‘‘۔(11)

برصغیر اِچ چھپائی دا سلسلہ شروع تھیا تاں ݙوجھیں زبانیں دے نال نال سرائیکی زبان دیاں کتاباں وی چھپݨ شروع تھیاں۔ ایں بارے اختر وحید لکھدن:

’’ملتانی ادب کے قدیم طبع شدہ شہ پارے جو ہم تک پہنچے ہیں یہ 1786ء کے نزدیک کے ہیں ۔‘‘(12)

سرائیکی کتاباں چھپݨ دا سلسلہ شروع تھیا تاں پہلے پہل ادب دا مرکزی نقطہ دین تے مذہب ہا۔ جہڑے شاعر دے کلام اِچ پہلی واری سرائیکی دے لسانی شعور دی جھلک نظر آندی ہے اور جگ مشہور صوفی شاعر بابا فرید گنج شکرؒ ہن ۔ ہولے ہولے فطرت دے رنگ شامل تھیوݨ نال سرائیکی ادبی ماحول پاسہ پتریا ۔ ایں طرحاں بابا فریدؒ توں خواجہ فریدؒ  تئیں دے ادبی پندھ سرائیکی ادب دی جھولی کوں بھر ݙتا ۔ 1901ء وچ خواجہ غلام فریدؒ دے جھوک لݙاوݨ توں گھن کے ہُݨ تئیں انھاں دی شعری رمز نال راند رَسی نظر آندی ہے ۔ اوں کلام کوں اَحٖ وی اڄوکی ڳالھ آکھیا ونڄ سڳدے۔

سرائیکی کتاباں چھپݨ بارے سیٹھ عبیدالرحمن بہاول پوری آپݨی کتاب ’’سرائیکی کتابیں‘‘ دے ابتدائیہ وچ لکھدن:

’’اسی کتاب میں مطبوعات کے کوائف میں آپ یہ بھی ملاحظہ کریں گے کہ ہندوستان کا کوئی شہر ایسا ہوگا کہ جس میں پہلے پہل چھاپہ خانے قائم ہوئے ہوں اور سرائیکی کتابیں وہاں سے شائع نہ ہوئی ہوں۔‘‘(13)

تاں ایں طرحاں اے آکھیا ونڄ سڳدے جو سرائیکی کتاباں کوں ہندوستان دے کئی شہریں دے چھاپ گھر چھپیندے رہ ڳئین ۔ بھل اُنھیں وچ ڈھیر ساریاں کتاباں ایجھاں ہن جنھیں تیں چھپݨ دی تاریخ درج کائینی ۔ ہندوستان دے ݙوجھے شہریں دے نال نال لاہور ، ملتان تے بہاول پور وچ قائم تھیوݨ والے چھاپ گھریں توں انویہویں صدی وچ جہڑیاں کتاباں چھپ کے آئن اُنھیں وچوں کجھ کتابیں دے کوائف ݙتے ویندن۔ تاں جو اے اندازہ تھی سڳے جو سرائیکی کتاباں دی چھپائی دا سلسلہ کیویں ٹُردا ریہا تے اوں ویلھے کہڑے کہڑے موضوع دیاں کتاباں ایجھاں چھپین جنھیں تیں چھپݨ دی تاریخ تے چھاپ گھر دا ناں وی ݙتا ڳئے:

ٔ٭                                   مولوی کہتر، وݙا مجموعہ مولود شریف، محبوب عالم پریس ملتان،1861ء(14)

٭                                            مولوی رحیم بخش ملتانی ، آمد نامہ ملتانی (نثر) ، مطبع سلطانی لاہور،1876ء

٭                                            مولانا شاہ حسین ، تنبیہ المشرقین ، مطبع محمدی لاہور ،1876ء

٭                                            مولوی محمد اعظم ، حلیۃ النبیؐ ، مطبع صادق الانوار بہاول پور،1296ھ؍1878ء

٭                                            مولوی محمد اعظم ، مولود اعظم ، روز بازار الیکٹرک پریس ، امرتسر ،(س ۔ن)

٭                                            خواجہ غلام فرید ، کافیاں ، بریلی ، 1882ء

٭                                            کمال خان ، مرثیہ شبیر علیہ السلام ، مطبع مجتبائی ، لاہور ، 1300ھ، 1882ء

٭                                            سائیں شہباز ،کافیاں ، مطبع گلزار محمدی ، لاہور،1882ء

٭                                            محمد عزیز الدین (مترجم) ، الوراع (نظم) ، مطبع حسینی ، بمبئی،1301ھ؍ 1885ء

٭                                            نور محمد گدائی ، اعجاز کربلائی ، رفاہ عام اسٹیم پریس ، لاہور ،1303ھ؍1885ء

٭                                            عاشق محمد ، کافیاں یعنی دیوان روضۃ العاشقین، نرسنگھ پریس ، ملتان ،1305ھ؍1887ء

٭                                            غلام حیدر خان شکستہ ملتانی ، نصاب ضروری معرب، مطبع ویدک پرکاش ، ملتان،1305ھ ؍1888ء

٭                                            کمال خان ، کافیاں کمال خان ، نرسنگھ پریس ، ملتان ،1306ھ؍1888ء

٭                                            مولوی احمد بخش (مترجم)، پارہ الم ، مطبع گلزار محمدی، لاہور ، 1313ھ ؍ 1895ء

٭                                            حافظ محمد اکمل ، رسالہ مولود شریف ، مطبع مجتبائی ، لاہور ، 1313ھ ؍ 1895ء

٭                                            اکبر شاہ ، مجموعہ سی حرفی ݙہاڑی، مطبع ہاشمی ، میرٹ ، 1895ء

٭                                            غلام سکندر غلام ، ذائقہ ماتمی مرثیہ غلام ، مطبع نامی ، لاہور ، 1313ھ ؍ 1895ء

٭                                            پکی روٹی زبان ملتانی ، مطبع بلالی ، ساڈھورہ ،1314ھ؍ 1896ء

٭                                            نورناواں، مطبع گلزار محمدی ، لاہور ،1314ھ؍ 1896ء

٭                                            غلام سکندر غلام ، فغان ماتم ، مطبع الٰہی ، آگرہ ،1315ھ؍ 1897ء

٭                                            قاضی امام بخش (مترجم) ، باغ و بہار ملتانی ، مطبع الٰہی ، آگرہ ،1315ھ؍ 1897ء

٭                                            مولانا محمد صدیق ، تحفۃ المسلمین ،مطبع الٰہی ، آگرہ ،1315ھ؍ 1897ء

٭                                            سینٹ مارک، انجیل مقدس مرقس دی معرفت ، مشن پریس ، امرتسر ، 1898ء

٭                                            سینٹ میتھو ، انجیل مقدس متی دی معرفت ، مشن پریس ، امرتسر ، 1898ء

٭                                            انجیل مقدس یوحنا دی معرفت ، مشن پریس ، امرتسر ، 1898ء

٭                                            قاضی فخر الدین راضی ، کریما نامہ ، چھاپہ خانہ کریمیہ ، لاہور،1316ھ؍1898ء

٭                                            مولوی فیروز الدین فیروز ، انوار ماتم ،مطبع الٰہی ، آگرہ ،1316ھ؍1898ء

٭                                            میرݨ شاہ بہاول پوری ، پیر میرݨ شاہ ، مفید عام پریس ، لاہور ،1316ھ؍1898ء

٭                                            مولوی سید شرف الدین ، خزینہ ماتم ،مطبع الٰہی ، آگرہ ،1317ھ؍1899ء

٭                                            غلام سکندر غلام ، دوحہ ماتم ، مطبع الٰہی ، آگرہ ،1317ھ؍1899ء

٭                                            جندن ملتانی ، بازار عشق ، مطبع الٰہی ، آگرہ ،1317ھ؍1899ء

٭                                            کمال خان ، مجموعہ مرثیہ کمال خان ، مطبع مجتبائی ، لاہور ،1318ھ؍1900ء

٭                                            مولوی عطا محمد مشتاق ، مثنوی مخزن غم ، مطبع الٰہی،آگرہ ،1318ھ؍1900ء

٭                                            مولوی فیروز الدین ،صحیفہ ماتم (ݙوجھی پھیری)، مطبع الٰہی،آگرہ ،1318ھ؍1900ء

٭                                            گل محمد زائر بہاول پوری ، فرحت المشتاقین ، مطبع الٰہی،آگرہ ،1319ھ؍1901ء

٭                                            قاضی فخر الدین ، فرائض (نثر) ، مطبع بلالی ، ساڈھورہ ، 1320ھ؍1902ء

٭                                            خواجہ غلام فرید، اسرار فریدی معروف بہ دیوان فریدی ، بہاول پریس ، لاہور ،1902ء

انھیں کتابیں دے کوائف اے ݙسیندن جو اُنویہویں صدی دی ݙوجھی آدھل وچ سرائیکی کتاباں سرائیکی وسیب وچ موجود چھاپ گھریں توں وی چھپݨ شروع تھی ڳیاں ہن۔ ملتان وچ موجود اُنویہویں صدی دے اے چھاپ گھر ہتھ نال چلائے ویندے ہَن ۔ جیندی وجہ توں چھپائی دا کم مَٹھا رہ ویندا ہا ۔ ویہویں صدی وچ بھاپ نال چلݨ والے چھاپ گھریں ملتان وچ کم شروع کیتا تاں ڳالھ اڳونہی ٹُر پئی۔

1921ء وچ قائم تھیوݨ والے ’’رفاہ عام سٹیم پریس‘‘ دے حوالے نال حنیف چودھری لکھدن:

’’ملتان میں بھاپ سے چلنے والا (سٹیم انجن) پہلا پریس تھا اور دستی پریسوں (چھاپے خانوں) کی نسبت اس میں چھپائی تیز اور بہتر ہوتی تھی‘‘۔(15)

جوں جوں چھپائی دیاں سہولتاں ودھدیاں ڳیاں تاں سرائیکی کتاباں دی ڳݨتری وچ وی وادھا تھیندا ڳیا ۔ اڄوکے دور وچ جتھاں چھپائی دے نویں نکور انداز کتاب دے سوہݨپ دا سوّب بݨدے پئین اُتھاں فنی حوالے نال وی خیال رکھیا ویندا پئے ۔ چار رنگے ٹائیٹل تے جلد دے نویںنویں ڈھنگ دی وجہ توں کتاب کوں سوہݨے توں سوہݨا بݨاوݨ دیاں کوششاں جاری ہِن۔

حوالے تے حاشیے:

1۔                                     نعیم تقوی ، ڈاکٹر : ’’تنقید و آگہی، کراچی : غضنفر اکیڈمی ،1995ء ، ص 135

2۔                                  نعیم تقوی ، ڈاکٹر : ’’تنقید و آگہی ، ص 135

3۔                                   ناز ، ایس ۔ ایم : ’’اخبار نویسی کی مختصر ترین تاریخ‘‘ ، لاہور: سنگ میل پبلی کیشنز ،1988ء ، ص75-74

4۔                                   ثناء چوہدری : پاکستان میں قومی ذرائع ابلاغ کا تاریخی جائزہ ، مشمولہ ’’ابلاغ عامہ‘‘ ، اسلام آباد :علامہ اقبال اوپن یونیورسٹی ،2006ء، ص156-155

5۔                                   اختر علی خان بلوچ : ’’سرائیکی زبان‘‘ ، ملتان : سرائیکی ادبی تحریک ، س ن ، ص19

6۔                                  ادارہ : ’’خیابان پاک: پاکستان کی علاقائی زبانوں کی شاعری کے منظوم تراجم‘‘ کراچی : ادارہ مطبوعات پاکستان ،1956ء ، ص 79

7۔                                   اختر وحید : ’’دروگوہر‘‘ ، ملتان : کاشانہ ادب ، 1952ء ، ص79

8۔                                  اختر وحید : ’’ملتانی زبان دا قاعدہ‘‘ ، ملتان : کاشانہ ادب ،1953ء ، ص15

9۔                                  اے اشتہار سرائیکی ادبی بورڈ ملتان دی طرفوں چھپݨ والی اختر وحید دی کتاب ’’دُروگوہر‘‘ دے ݙوجھے ایڈیشن مطبوعہ 2008ء دے صفحہ 94تیں وی اُوئیں دا اُوئیں نقل کر ݙتا ڳئے۔

10۔                              سجادر حیدر پرویز ، پروفیسر: سرائیکی زبا ن وادب کی مختصر تاریخ ‘‘ ، اسلام آباد : مقتدرہ قومی زبان ، 2001ء ، ص9

11۔                                 طاہر تونسوی ، ڈاکٹر : ’’ملتان میں اُردو شاعری‘‘ ۔ لاہور: سنگ میل پبلی کیشنز ،1984ء ، ص9

12۔                               اختر وحید : ’’ملتانی زبان دا قاعدہ‘‘ ، ص3

13۔                               محمد عبیدالرحمن بہاول پوری ، سیٹھ :’’سرائیکی کتابیں‘‘ بہاول پور: سرائیکی ادبی مجلس ،1983ء ، ص32

14۔                               حنیف چودھری دی کتاب ’’ملتان کے صحافتی دفینے‘‘ دے صفحہ 22تے صفحہ 113تیں ایں کتاب دے چھپݨ دی تریخ 1841ء درج ہے ۔ جݙاں جو صفحہ 21تیں ایں کتاب دے چھاپ گھر دے آغاز بارے 1854ء ݙسایا ڳئے ۔ اصل وچ حنیف چودھری دی کتاب وچ مولوی کہتر دی کتاب ’’وݙا مجموعہ مولود شریف‘‘ دی تریخ دا اے اندراج غلطی نال تھی ڳئے کیوں جو اصل تریخ کتاب تیں 1861ء درج ہے تے کمپوزنگ دی غلطی نال 1861ء کوں 1841ء لکھ ݙتاڳئے ۔

15۔                               حنیف چودھری : ملتان کے صحافتی دفینے ، ملتان: سرائیکی ریسرچ سنٹر بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ، س ن ، ص 25-24

## حوالہ
لکھّت ویورا، ڈاکٹرحمیداُلفت ملغاݨی ،چھاپہ خانہ: جھوک پرنٹرز ملتان