open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
حاجی ولی محمد عاجز

آپ کوٹ سلطان ڈیرہ اسماعیل خان دے رہݨ والے ہن ۔ عاجز سسی پنوں دا قصہ منظوم کیتے۔ جیڑھا ڈیرہ اسماعیل خان دے علاقے وچ کافی شہرت رکھدے۔

سسی نماݨی درد رنجاݨی پُچھدی رائیاں تائیں

کیچ شہر دے والی دی کوئی ݙیوے خبر میں تائیں

رو رو ویݨ کرے ݙینہ راتیں سُݨج ݙسیجن جائیں

جگر کباب ہویا سڑ کولے دُکھ دُکھ نکلن آہیں

بے کس کوں چا دوست دلیں دا ربّا جلدی ملائیں

عاجز در  در سید دے چاسارے درد مٹائیں

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
میر علی نواز خان ناز

اعلیٰ حضرت ہزہائینس میر علی نواز خان بہادر ناز فرما نروائے دولت خدا داد ریاست خیر پور میرس سندھ ‘ سرائیکی زبان دے منے ہوئے شاعر ہن۔ آپ اپݨے والد میر امام بخش دی وفات دے بعد تخت تے ٻیٹھے۔ آپ دی تعلیم و تربیت انتہائی اعلیٰ پیمانے تے تھئی۔ پہلے آپ چیفس کالج لاہور وچ داخلہ گھدا اوندے بعد مزید تعلیم دے حصول واسطے ولایت بھیڄاڳیا۔ او ہک روشن خیال تے ترقی پسند حکمران ہن۔ چنانچہ انھاں دا عہدِ حکومت خیر پور ریاست وچ ترقی دا سبب بݨیا۔ میر علی نواز دے عہد وچ اصلاحات کیتیاں ڳیاں ۔کئی نویاں نہراں کھٹیاں ڳیاں ۔

میر صاحب اردو ‘ فارسی تے انگریزی دی ٻہوں لیاقت رکھدے ہن۔ آپ مسلم ایجوکیشن کراچی وچ یادگار خطبہ ݙتا۔ اینویں 1909ء اِچ علی ڳڑھ دے ٹرسٹیاں کوں جیڑھا سپاس نامہ پیش کیتا اونکوں اہلِ علم بے حد پسند کیتا۔(82)میر علی نواز خان ناز 1884ء وچ ڄمیئے تے 1935ء وچ فوت تھئے۔ آپ سندھی ‘ اردو تے سرائیکی زبان دے شاعر ہن۔ آپ دے سرائیکی کلام دا مجموعہ گلدستہ ناز دے ناں نال 1933ء وچ مطبع منشی نولکشور لکھنؤ توں شائع تھیا۔

### کافی
دل وچ درداں دیرا لایا

کتھے ول دلبر وسداوے

سانگ تساݙے سانگ بݨایا

تیں تائیں نہ میں رسدا وے

مہر محبت نظر کر ھاوے

جگ ہُݨ سارا ہسدا وے

جنھاں دی خاطر خواری چاتی

ایہو دل کیویں رَسدا وے

انکھیاں رو رو نیر وہاوݨ

مینہ ساوݨ دا وسدا وے

قتل کرا کے کھلڑی لھوائی

ݙیکھ عاشق اینویں کُّسدا وے

ناز کوں ݙیکھ اوارہ پھردا

دلبر دلڑی کھسدا وے

ایں دور وچ سندھ دے تقریباً تمام چھوٹے وݙے شاعراں سندھی دے نال نال سرائیکی زبان وچ وی شاعری کیتی۔ انھاں وچوں کجھ ٻئے شعرا اے ہن۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
نواب شاہ سائل

آپ قوم دے رضوی سید ہن۔ آپ دے ابا سائیں دا ناں نواب امام علی شاہ ہئی۔ آپ دی پیدائش روہڑی وچ 1843ء وچ تھئی تے وفات 1901ء وچ۔ آپ بیکس فقیر دے مُرید تے شاگرد ہن۔(84)

بے کس اتے جھٹ جھلایا جو دیر وحدت دا باغ بݨایا

شاہ حسن دا ڳاوݨ ڳایا سو ریہہ تھیا سلطان

  مارے دم خدائی

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
قائم فقیر

قائم فقیر مینگھو فقیر دے پُتر ہن۔آپ13شوال 1274ھ وچ پیدا تھے۔ آپ دے والد آپ دی تعلیم و تربیت تے خاص توجہ ݙتی۔ قائم فقیر عربی فارسی دے علوم دے علاوہ طب دی تعلیم وی حاصل کیتی۔ انھاں دا زیادہ وقت عبادت تے ریاضت وچ گزردا ہا۔ قائم فقیر 24ربیع الثانی 1324ھ وچ ایں فانی دنیا توں رحلت فرما ڳے۔آپ دا کلام فصاحت و بلاغت دی بہترین مثال ہے۔ نمونہ کلام:

چنڑنگ پئی وچ چولے

انہد ٻولی ٻولے

صورت سب سلطانی

سیر کیتا سبحانی

جیݙے کیݙے ہے جانی

اکھیاں کوئی کھولے

دلبر لائیاں دیداں

عشق کرائیاں عیداں

اصل ہوئیاں اُمیداں

جند جان کراں میں گھولے

واہ وڄایا واراہ

وچ انا الحق نعرا

وحدت دا وسکارا

عشق عجائب ٹولے

شاہ درازی ہامی ہر دم

پریں آپ رکھیا آپرتم

ذوق پیارے زوری زم زم

آیا قائم کولے

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
حافظ ہادی ݙنو

آپ دی ولادت تقریباً1860ء وچ تھئی۔ آپ حافظ عبدالکریم میمن دے پُتر ہن۔ آپ دا گھر کوٹ ماڑی سکھر وچ ہے۔ آپ دا وصال 1917ء وچ تھے۔ کلام وچ ٻہوں تاثیر ہے تے اندازِ بیان وچ مٹھاج ہے۔

### نمونہ کلام:
ل لڄ اساکوں نی آندی جݙاں عشق کیتا اظہار

برسر آیا بدیاں دا کوئی برہے والا بار

شرم حیات ونڄوسے تے لغو کیتا لاچار

حافظ غم اُنھاں کوں کیا جنھاں عشق کیتا اختیار

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
میر علی نواز علوی

میر علی نواز علوی 1851ء وچ پیدا تھئے۔ آپ دا شکار پور دے مشہور علوی خاندان نال تعلق ہے۔ آپ ہک عالم فاضل تے طب وچ ماہر ہن۔ آپ دی وفات 1920ء وچ تھئی اے۔ آپ شکار پور میونسپلٹی دے نائب صدر وی رہ چکن۔ کلام وچ درد تے فراق دے مضمون زیادہ ملدن۔ نمونہ کلام :

### کافی
واہ حسن حبیب حقانی دا

جن بشیر حیران ݙٹھم

احمد ’’عین احد بݨ آیا

ویس کیتس انسانی دا

صورت وچ سبحان ݙٹھم

شکل آدم وچ ہویا ظاہر

مظہر ذات ربانی دا

ہر جا عین عیان ݙٹھم

روز الستوں سر سڄݨ دے

چَھتر جُھلیا سلطانی دا

تابع جن انسان ݙٹھم

شب  معراج تھیا وچ مرسل

شافع جرم جہانی دا

خالق فیض رسان ݙٹھم

درد دلبر دے ملک فلک تیں

شوق رکھن دربانی دا

شمس قمر قربان ݙٹھم

علوی اصلوں عاشق ہویا

شہنشاہ لاثانی دا

درد وچوں درمان ݙٹھم

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
حضرت احمد یار

حضرت احمد یار درگاہ خان ڳڑھ گھوٹکی دے بانی ہَن۔ آپ35سال دی عمر وچ ‘ حضرت حافظ محمدصدیق دے مرید تھئے۔ شریعت دے سخت پابند ہَن۔ 63سال دی عمر وچ 23شوال 1353ھ کوں وفات پاڳے۔(87)آپ دا کلام سی حرفیاں ‘ بیتاں ‘ مناجاتاں ‘ مولود تے کافیاں تے مشتمل ہے رنگ صوفیانہ تے کلام فنی اعتبار نال کافی بلند اے۔

اساں دین کفر کنوں دور میاں

ہک وحدت وچ وھلور میاں

کݙیں ملاں ہوں کݙیں قاضی ہوں

کݙیں رندی رمز تے راضی ہوں

کݙیں بازیگر کݙیں بازی ہوں

کݙیں موج تھیوں منصور میاں

کݙیں صافی ہوں کݙیں صوفی ہوں

کݙیں غمزے باز گرانی ہوں

کݙیں شور کی کݙیں شافی ہوں

کݙیں مست تھیوں مغرور میاں

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
خوشی رام

خوشی رام ڈیرہ اسماعیل خان وچ کتابت دا کم کریندے ہن۔ اُنھاں کول ذاتی لائبریری وی موجود ہئی۔ اوں دور وچ ڈیرہ اسماعیل خان وچ ٻہوں وݙے وݙے مشاعرے تھیندے ہن۔ خوشی رام پورے مشاعرے لکھ گھندے ہن۔ ادب دی ایں خدمت دے علاوہ انھاں ݙوہڑے غزلاں تے گیت وی لکھے۔ اُنھاں دی وفات 1939ء وچ تھئی۔

### ݙوہڑہ
نفس کنوں بے نفس تھیوسے دل ہے رشتہ جوڑ ݙتا

ڳنگے ونڄ روح پاک کیتوسے نفس پلیت کوں لوڑ ݙتا

مارے چیکاں کڈھے دائیں مار لتھاڑ کے ٻوڑ ݙتا

خوشی رام جو نندر اَرام کرے ہسے کھاوݨ پیوݨ چھوڑ ݙتا

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
میر عبدالحسین سانگی

امیر ابن امیر شاعر ابن شاعر میر عبدالحسین سانگی ‘ میر عباس علی خان دے فرزند ہن۔ آپ دا حیدر آباد دے شاہی خاندان نال تعلق ہے۔ آپ دی پیدائش آپ دے والد دی جلاوطنی دے دوران 1851ء وچ کلکتہ وچ تھئی۔ آپ 1863ء وچ سندھ واپس آئے۔ شعر و ادب دی ہر درجہ سرپرستی کریندے ہن۔ آپ سندھی ‘ اردو ‘ فارسی تے سرائیکی وچ شعر آہدے ہن۔ آپ دی وفات حیدر آباد وچ 1914ء وچ تھئی۔

### نمونہ کلام۔ ݙوہڑہ
ویندے سانوݨ کون جھلیسی طلب‘ ہئیم تکرار وو

موج دریا دی ویکھ نہ مڑساں ویساں تر تر پار وو

رم جھم بونداں بادل نیناں محبت دا وسکار وو

ساݙے کارݨ رانجھݨ سانگی قرب کیتا دھنوار وو

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
قاضی فقیر محمد قانع

قاضی فقیر محمد 1862ء وچ روہڑی وچ جمے ۔ آپ دے والد دا ناں قاضی علی بخش ہا تے ذات دے قریشی ہن۔ آپ 25جونری1937ء وچ لاولد فوت تھئے۔ کلام تے بیدل تے بیکس دا خاصہ اثر ہے۔ کلام صوفیانہ ہے۔

توں بن یارا پیارا رین نہ گزرے ساری

ݙکھڑے والیاں ڳالھیاں کوں نہ سُݨدے دلدار

بھابرہے دی بے تات کیتا سارلیہ سردارا

موٹ ولھی چا ولھا سڈ سوہݨا سݙکارا

قانع  ننگڑا بھال  سید  جام سونہارا  

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
غلام فقیر

مولانا غلام فقیر لغاری ڈیرہ اسماعیل خان دے قصبے ڈھکی دے رہݨ والے ہن۔ آپ دی پیدائش 1820ء دے نیڑے تیڑے تھئی آپ 10مئی 1938ء مطابق 1357ھ کوں وصال فرمایا۔ غلام فرید اُردو ‘سرائیکی تے فارسی دے شاعر ہن۔ آپ دے پوترے منشی بہاء الحق نے مجموعہ غلام فقیر دے ناں نال کئی مجموعے شائع کرائے۔ 

## نمونہ کلام سوال و جواب گھڑا:

### سوال:
آ وے گھڑا بھن ٹوٹے کرائیں تیں یار دی چیلھ رنجائی

ہک وی بھار اس پاݨی والا ݙوجھا ویندیں جان رلائی

عجب نصیب تساݙے گھڑا اساں مفتی عمر ونڄائی

### جواب گھڑا:
مار نہ مینوں کر نہ ٹوٹے اساں بھارے بھار لنگھائے

پہلے کپے نال کہیاں ول وت گھر کمبھار دے آئے

ماراں سخت کمہاراں والیاں جھل چک تے سر کپوائے

بعد اس دے وچ آتش دے اساں سارے تن جلائے

جیڑے سنگی کھوٹے اساݙے تھی ٹوٹے گل سڈائے

اتنے اوکھ گزرئیے اساں ‘ تڈاں ہتھ محبوباں لائے

غلام فقیرا اوکھاں ٻاجھوں کہیں ہرگز وصل نہ پائے

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
محمد بخش فائق

محمد بخش فائق ملتان دے ہک صاحبِ علم و کمال شخص گزرن۔ آپ1257ھ مطابق 1839ء وچ پیدا تھے تے انہتر سال دی عمر پاتی۔ آپ پیشہ دے لحاظ نال طبیب ہن۔ آپ دینی علوم تے چنگی چوکھی دسترس رکھدے ہن۔ سئیں فائق دی شخصیت سرائیکی شاعری دے ارتقاء وچ ہک ٻہوں وݙا موڑ ثابت تھیندی اے۔ اساں ݙیہدے ہیں کہ سرائیکی شاعری دا بھانویں پہلا دور ہووے ۔ بھانویں ݙوجھا دور یا اے تریجھا دور اساکوں دینی ‘ صوفیانہ تے عاشقانہ موضوعات تے تاں ڈھیر سارا کلام مل ویندے مگر عصری ضرورتاں کوں سامݨے رکھ تے کہیں وی شاعر بھر پور انداز وچ اپݨے عہد تے زمانے دے سماجی مسائل کوں اپݨے افکار تے اشعار دا موضوع نئیں بݨایا۔ محمد بخش فائق ایں طرح سرائیکی زبان دے شعری ادب وچ اپݨے کلام تے اسلوب نال ہک نواں ایرا ٻدھیندن جیندے اُتے اڳی تے ونڄ تے ہک وݙی مضبوط عمارت قائم تھیندی اے۔ سئیں محمد بخش دی نظم ’’تیرھویں صدی‘‘ اساݙی توجہ اپݨی طرف کرویندی اے۔ ڈاکٹر مہر عبدالحق دے مطابق اے پاکستانی زباناں وچ پہلی شہر آشوب اے جیکوں سرائیکی زبان دے ایں محسن 1326ھ مطابق 1908ء دے نیڑے تیڑے قلمبند کیتے۔(94)۔ تیرھویں صدی دا اے نوحہ جیں وچوں اساݙا حساس شاعر گزردے۔ سیاسی ‘ اقتصادی تے سماجی ابتری ‘ اخلاقی پستی ‘ نویاں تہذیبی قدراں دے روونیں ‘ بے عملی ‘ حصول انصاف وچ تاخیر ‘ قانون شکنی ‘ مہنگائی ‘ سٹے بازی ‘ دنیا داری ‘ کاہلی جہیں موضوعات کوں ہک نظم اِچ یکجا کر تے اپݨے عہد دا نقشہ چھکیا ڳیا ہے۔ فائق سئیں دے ایں نظم دی کل سٹھ بنداِن۔ ایں طرح مثنویاں کوں چھوڑ تے اے ہک طویل ترین سرائیکی نظم دی حیثیت وی رکھدی اے۔

محمد بخش فائق دے پوترے سئیں حبیب فائق دے آکھݨ موجب محمد بخش فائق دا بے شمار کلام غیر مطبوعہ انھاں کول موجود ہے۔ ایں سارے کلام کوں مرتب کر تے سرائیکی زبان دے ایں مہاندرے شاعر دا صحیح مقام متعین کیتا ونڄ سڳدے۔ محمد بخش فائق عربی تے فارسی دے چنگے عالم ہن۔ نظماں توں علاوہ آپ ݙوجھیاں اصنافِ سخن وچ وی مُل مہانگے وادھے کیتے۔

### نظم تیرھویں صدی توں نمونہ:
سُݨو ملتان دا قصہ او قصیاں دے سُݨݨ والے

پراݨیاں تے نویاں ڳالھیں دے نکتے ٻہہ چݨݨ والے

قدیمی شہر ہے ملتان ‘ لکھیا وچ کتاباں دے

لمبے چوڑے اے قصے ہُݨ نی آندے وچ حساباں دے

ٻہوں ادوار اِتھ گزرئیے عذاباں تے ثواباں دے

نہیں طے جملہ تھی سڳدے توڑے لکھ ڳئے لکھݨ والے

اڳوں ملتان دی شہرت تے اِتھوں دے حالات دا ذکرہ ایں کریندن:

ہر ہک چھوٹے وݙے دے مونہہ وچ اے ڳالھ مشہورے

جو تحفے چار ہن ملتان دے سچ ہے نہ کجھ کوڑے

گورستان تے گدا گر ‘ گرد ٻیا گرمی دا تندورے

گرانی گاف پنجواں ہُݨ انھاں چَوں وچ رلݨ والے

انھاں گافاں پنجاں دے وچ ہوئے گردان ملتانی

گویا ’’مل طعن‘‘ باقی رہ ڳیا ملتان دا ثانی

نہ کوئی منصف نہ کوئی عادل برائے نام دیوانی

گواہ بدخواہ ݙوں کافی آپے پُچھسن پچھݨ والے

محمد بخش فائق صرف انھاں سماجی برائیاں دی نشاندہی نیں کریندا بلکہ ہک وݙے فنکار دی طرح آخر وچ ایندا حل وی تجویز کریندے تے کفایت شعاری ‘ سادہ گزران تے قناعت تے زور ݙیندے۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
حافظ فتح محمد قادری

حضرت حافظ فتح محمد قادری 1255ھ مطابق 1835ء جلال پور پیر والا دے ہک علمی تے دینی گھراݨے وچ پیدا تھے۔ آپ ابتدائی تعلیم اپݨے ابا سئیں مولانا خواجہ کریم بخش صاحب کنوں حاصل کیتی۔ والد صاحب دی وفات دے بعد آپ سندھ تشریف گھن تے اتھاں مولانا عبدالستار سندھی کنوں چار سال تئیں علم حاصل کریندے ریہے۔ ایں توں بعد اپݨے پیر و مرشد حضرت خدا بخش سئیں کول مظفر ڳڑھ آ ڳے تے اتھاں سلوک دیاں منزلاں طے کیتیاں۔ مرشد توں خلافت حاصل کرکے آپ واپس جلال پور پیر والا آ ڳے تے اتھاں خلقِ خدا دی رہنمائی دا فرض ادا کرݨ لڳے۔(95)۔ آپ سچے عاشق رسول تے ٻہوں وݙے واعظ ہن۔ آپ دی ساری زندگی دین دی تبلیغ وچ صرف تھئی۔ آپ حضرت خواجہ غلام فرید دے ہمعصر ہن تے انھاں نال ٻہوں پیارکریندے ہن۔ حضرت خواجہ فریدؒ سئیں نال باقاعدہ خط و کتابت رہندی ہئی۔ ملاقاتاں وی تھیندیاں ہن۔ چھیکڑی ملاقات خواجہ صاحب نال روہی وچ تھئی۔ ایں ملاقات وچ ݙوہاں بزرگاں ہک ٻئے نال چادراں وٹائیاں۔ (96)حافظ فتح محمد قادری 25صفر المظفر 1336ھ ۔ 1916ء وچ وصال فرمایا۔ حضرت فتح محمد قادری فارسی تے سرائیکی زبان دے شاعر ہن۔ سرائیکی کلام تے حضرت خواجہ غلام فریدؒ دے اثرات ٻہوں واضح ہن۔ آپ حافظ دے علاوہ محزون وی تخلص فرمیندے ہن۔ سرائیکی وچ زیادہ تر ݙوہڑے تے کافیاں ملدین۔نمونہ کلام:

### ݙوہڑہ
اصل اصول محبت رب دی ٻیا کُوڑ کھپارا

جیکوں ݙیوے سچا سائیں اوندا وݙا پسارا

دل دی کوٹھی روشن ہوئی ڳیا دور اندھارا

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان  

نبی ولی وݨجارے اوندے محزون کون بچارا

کافی

کیا پچھدیں حال اندر دا

جڑ لڳڑیم تیر جگر دا

ہَم سُنڄڑی روز ازل دی

سروں سختی ناہیں ٹلدی

اتھ جا نیں درمل دی

کجھ عیش نہیں بن گھر دا

دل دلبر کارݨ تانگھے

اتھ جالاں کیندے سانگے

تھئی چولی چنڑی گھانگھے

ٻیا مارم لوک شہر دا

ایہو ویڑھا سارا کھاوے

جند جان لباں تے آوے

جُڑ کیتے درد کلاوے

ہُݨ تن من سولاں سڑدا

کݙیں اُڄڑی جھوک وسائو

ول حافظ کوں ڳل لائو

ایں انگن تے پھیرا پائو

من نام علی حیدر دا
چوہڑ لعل مست

چوہڑ لعل مست جلال پور پیر والا دے ہندو پنڈت ہن۔ آپ حضرت حافظ محمد قادری تے ہمعصر ہن۔ تے ہر وقت انھاں دی صحبت وچ رہندے ہن۔ مست ہر وقت مستی وچ راہندے ہن۔ انھاں درویشی راہ اختیار کیتی ہوئی ہئی۔ آپ مسلمان صوفیاء کنوں ݙاڈھے متاثر ہن۔ آپ زیادہ تر بحر تے ݙوہڑے لکھدے ہن۔ اخیر وقت ویلے انھاں اے ݙوہڑہ پڑھیا۔

### ݙوہڑہ
پلنگ مشیر امیر ہاسے تھی مفت ظہیر ڳیوسے… مست تھیوسے 

لذت عشق حقیقت والی پکی آن گھدوسے …مست تھیوسے 

بݨ موالی سفراں دے ہُݨ ڳل دیوان پتوسے…مست تھیوسے 

چھوڑ نمونہ جنت دا ونڄ نرگ آباد کتوسے…مست تھیوسے

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
باغ علی شاہ

باغ علی شاہ قریشی کروڑ لعل عیسن ضلع مظفر ڳڑھ دے وسوں واݨ ہن۔ آپ دینی علوم تے کافی مہارت رکھدے ہن۔ آپ دیاں کافیاں وچ نظم دا انداز جھلکدے۔ انھاں شاہنامہ فردوسی وچوں قصہ بیزن منیژہ وی سرائیکی وچ منظوم کیتا ہئی۔ ایں مثنوی دے آخر وچ ایندے توڑ پُڄݨ دی تاریخ1880ء مطابق 1298ھ ہئی۔ تاریخ وفات دا علم کینی۔ یقینا 1880ء دے بعد دی کوئی تاریخ ہوسے۔ باغ علی شاہ دا ’’جوگی نامہ‘‘ کافی ’’پیلوں‘‘ ٻہوںمشہور اے۔ ایں توں علاوہ پُراݨے چھپے ہوئیاں کتاباں وچ انھاں دا کلام اکثر ملدے۔کلام دی ونکی:

### کافی
سُݨ وے سڄݨ ہُݨ زاریاں

سئیں نہ ݙکھا ݙکھاں ماریاں

توں بن سڄݨ لاچار ہاں

وچ درد دے بیمار ہاں

صبح شام دل افگار ہاں

گھلیاں برہوں اندھاریاں

جس دن تساں دِلڑی ٹھڳی

جُڑ سانگ سینے وچ لڳی

ما پیؤ قبیلہ سٹ وڳی

سر چا پرم دیاں کھاریاں

سانول سڄݨ ہُݨ نہ سِکا

شفقت کنوں مکھڑا ݙکھا

بھر جام وصلت دا پلا

حٻدار کر حٻداریاں

جند باغ آئی ہے لباں

ݙینہ رات روواں کر فغاں

سر بار غم دا ہے گراں

غم  خوار کر غم  خواریاں

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
سید جہان شاہ مجروح

حضرت جہان شاہ مجروح بہاول پور ڈویژن دے تاریخی قصبے اللہ آباد دے رہݨ والے ہن۔ آپ دا تعلق گیلانی سادات نال ہے۔ حضرت جہان شاہ مجروح خواجہ اللہ بخش تونسوی دے مرید ہن۔ آپ اپݨے وقت دے عالم دین تے صوفی بزرگ ہن۔ آپ کوں حضرت خواجہ فرید سئیں نال ݙاڈھی عقیدت ہئی۔ سید جہان شاہ مجروح حضرت خواجہ فرید سئیں کوں موسمی سوکھڑیاں وی بھجویندے رہندے ہن تے انھاں نال خط و کتابت وی تھیندی ہئی۔ میرحسان الحیدری دے مطابق سید جہان شاہ مجروح تبرکاً حضرت خواجہ فرید سئیں توں اصلاح وی گھدی ہئی۔(103) آپ سٹھ سال دی عمر وچ 27رمضان 1891ء ۔1308ھ کوں وصال فرمایا۔ آپ دا مزار مبارک شہر اللہ آباد تحصیل لیاقت پور وچ ہے۔

حضرت سید جہان شاہ مجروح بنیادی طور تے ݙوہڑے دے وݙے شاعر ہن۔ آپ دیاں سی حرفیاں پورے سرائیکی شعری ادب وچ فنی لحاظ نال ہک ممتاز مقام رکھدن۔ حضرت سید جہان شاہ مجروح دے ݙوہڑیاں تے کافیاں دے ݙوں مجموعے آگرہ توں 1919ء وچ شائع تھے۔ آپ دے کلام وچ درد ‘ فراق تے مونجھ ملال دے مضامین ݙاڈھے دل چھکویں ہن۔

ظ    ظالم عشق تساݙڑے دی دل ظلم کرے بیچاریاں تے

لڳی آتش عشق اویڑے وی میݙی آئی جان انگاریاں تے

کرو رحم کرم رکھو قدم انھاں اکھیاں رو رو ہاریاں تے

مجروحا ماہی مہر کرے اساں درد فراق دے ماریاں تے

………

د   درد تساݙے توں گھولیاں میں شالہ درد تیݙا تیݙی باندڑی نوں 

باندڑی گھول گھماندڑی نوں ترساندڑی تے مہݨے کھاندڑی نوں 

تئیں ٻاجھ ڈھولا نندرنیناں نہیں رکھ سمہندیاں سُول سراندڑی نوں 

مجروح کوں چا  مذبوح کرو گھت ونڈیاں مفت وکاندڑی نوں

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
اللہ بخش شائق

مولوی اللہ بخش شائق اللہ آباد تحصیل لیاقت پور ضلع رحیم یار خان دے رہݨ والے عالمِ دین ہن۔ آپ حضرت مجروح شاہ سئیں دے یار ہن۔ ݙوہیں اپݨے کلام ہک ٻئے کوں سُݨویندے ہن۔ اللہ بخش شائق مولود شریف کافیاں تے ڈھولہ لکھیا۔ اللہ بخش شائع دے ڈھولے توں نمونہ:

### الف
آ میاں ڈھولہ سوہݨا مکھ ݙکھاوئو

ساݙیاں سکدیاں اکھیں ذرہ جھاتی پاوئو

تیݙے ہجر مونجھایا ڈھولہ مونجھ ہٹاوئو

شائق یار دے اکھیں تساں دیرہ لاوئو

### ب
بس وے ڈھولہ ݙاڈھا ظلم کتوئی

لدھو خبر نہ ولدی تتی کلہڑی موئی

لا کرپیت نہ پالیو شہراں دھم مچوئی

ملو آن شائق کوں مدت بہتی ہوئی

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
مخدوم دیوان ولایت شاہ

مخدوم دیوان ولایت سید حضرت خواجہ غلام فرید دے ݙاڈھے پیارے مرید ہن۔ آپ دا تعلق اوچ شریف دے بخاری سادات نال ہئی۔ بخاری سید ہووݨ دے باوجود آپ حضرت خواجہ فرید سئیں دے مرید تھے۔ حضرت خواجہ فرید سئیں جیڑھے ویلے حج مبارک تے تشریف گھن ڳے تاں ولایت شاہ وی آپ دے نال ہن۔ آپ پیر دے رنگ وچ ایں رنگیج ڳے ہن کہ لباس ‘ چال ‘ ڈھال ‘ ٻول چال‘ سوچ فکر سب اپݨے پیر و مرشد دے انداز وچ نظر آوے ہا۔

مخدوم ولایت شاہ دی شاعری اتے وی حضرت خواجہ فرید دا اثر نشابر ہے۔ آپ انھاں دے رنگ وچ شاعری کریندے ہن۔ اوہے مضامین ‘ ہوے خیالات تے کافی اویہو صوفیانہ مزاج ہئی۔ مولوی خیر الدین صابر ملتانی ’’گنج عرفانی موسوم بہ دیوان لاثانی‘‘ دے ناں نال سید صاحب دا ہک دیوان چھپوایا ہئی۔ جیں وچ 109 کافیاں ہک بارہ ماسہ تے 63ݙوہڑے شامل ہن۔ نمونہ: 

حال کنوں بے حال کیتا بُرے برہوں بروچل والے

الڑے زخم کللڑے پندھڑے کنڈڑے پیریں چھالے

پِیت پلیساں کنڈ نہ ڈیساں‘ کیجو ملݨ محالے

سید پیر فریدن بناں ہُݨ کون میݙے ݙکھ ٹالے

………

ہور نہیں ہے سوہݨاں ساڳی بھل نہ دلڑی بھولی

ہر ہر دے وچ یار دا جلوہ تھی ہر ہر دی گولی

پیر فریدالدین پیارے دل دی کھڑکی کھولی

سید بے حد کر شکرانہ چندر پیا وچ جھولی  

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
مولوی احمد یار

مولانا احمد یار سئیں ڳڑھی اختیار خان دے رہݨ والے ہک درویش انسان ہن۔ آپ حضرت خواجہ غلام فریدؒ صاحب دے مرید ہن تے خواجہ صاحب آپ نال بے حد پیار کریندے ہن۔ مولوی احمد یار تے ہر وقت مجذوبی کیفیت طاری رہندی ہئی۔ آپ ٻہوں زیادہ جمال پرست ہن انھاں دا باقی کلام نایاب اے ۔ صرف کجھ ݙوہڑے ملدن۔نمونہ کلام

ر     رت روواں ہنجوں ہتھ دھوواں تیݙی یاریاں توں غم خواریاں توں

ڳئی رات اینویں پر بات نہ پچھیو جو کݙاہیں درد آزاریاں توں

اینویں رت روواں ہُݨ بھال ذری اُگھ ہنجوں نین پھوہاریاں توں

احمد یار کوں خار ہزار توڑے پر رہندا نیں انھاں یاریاں توں

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
خواجہ نازک کریم

حضرت خواجہ محمد بخش نازک کریم حضرت خواجہ غلام فریدؒ دے فرزندِ ارجمند ہن۔ آپ ہر طرح نال حضرت خواجہ فرید سئیں دی شخصیت داعکس ہن۔ عربی‘ فارسی ‘ علوم تے مہارت ہئی۔ تصوف دی آپ کوں گھٹی پئی ہوئی ہئی۔ قرآن و حدیث دی تفسیر وچ خاصا علم رکھدے ہن۔ آپ وی سرائیکی زبان وچ شعر آہدے ہن۔ آپ 1319ھ وچ وصال فرمایا۔ ہک نمونہ:

جیں ول بھالاں جیں ݙو ݙیکھاں جتھاں نظر ٹکاواں  

تیکوں ڄاݨاں تیکوں سمجھاں تیݙا روپ پکاواں 

میں حادث توں لڄ پال قدیمی کیویں قدم ودھانواں   

جے نازک یار چا کرم کرے میں چولی انگ نہ مانواں

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
قاضی محمد عارف

* قاضی محمد عارف ہک عالم دین ہن۔ آپ تحصیل حاصل پور دی وستی بونگا محمد رمضان خان دے رہݨ والے ہن۔ اے وستی لال سہانرا نیشنل پارک توں ݙو فرلانگ شمال والے پاسے ہے۔ فقیر محمد عارف کوں سرائیکی زبان دے شعری ادب وچ ݙوں طرح دی اہمیت حاصل ہے۔ ہک تاں انھاں اُردو تے سرائیکی زباناں اِچ اَج توں ہک صدی پہلے 1301ھ وچ سفر نامہ حج منظوم کیتا تے ݙوجھا قاضی محمد عارف پہلے سرائیکی شاعر ہن جنھاں باقاعدہ سرائیکی غزل دا مزاج متعین کرݨ دی کوشش کیتی۔ ڈاکٹر مہر عبدالحق سئیں دے مطابق قاضی محمد عارف پہلا شاعر اے جیں اردو تے سرائیکی زباناں وچ منظوم سفرنامے دا آغاز کیتے۔(113)مصنف 13ماہ شوال 1298ھ کوں سفر تے روانہ تھے تے 30ماہ محرم الحرام 1301ھ کوں وطن واپس پُڄ کے اپݨا سفرنامہ مکائے۔ سرائیکی زبان وچ ایندے اشعار دی تعداد 280ہے اتے قلمی سفرنامے جناب حبیب فائق ملتانی دی ذاتی لائبریری وچ موجود ہن۔ اساکوں قاضی محمد عارف دے خاندان والیں انھاں دا ہک قلمی بستہ ݙکھائے۔ جیڑھا سرائیکی کلام نال بھریا ہویا ہے۔ ایں وچ زیادہ تر سرائیکی غزلاں تے کافیاں تے منظوم درخواستاں موجود ہن۔ قاضی محمد عارف صرف اپݨے سفر دی کہاݨی درج نیں کیتی بلکہ جا جا تے اپݨیاں روحانی کیفیات تے قلبی محسوسات کوں وی اپݨی ایں تخلیق دا حصہ بݨائے اتے اے سفر نامہ مسافر دیاں سفری پریشانیاں دے ناں نال اوندے عزم تے حوصلے دی وی ہک داستان اے۔

### سفرنامے وچوں ہک بند:
شوق نبی سرور دا غالب دل وچ رات ݙیہاڑی

ہر دم حبُ رسول اندرہے چشموں گریہ جاری

خواب آرام حرام تمامی درد ہویا یک باری

شوق وصال حبیبؐ اندر ڳیا درد ہجر تن ساڑی

دم دم خواب خیال عرب دا ہر دم لیل نہاری

عارف پڑھ الحمد سدا تھیا شامل لطف جباری

………

طرف مدینے تھیم روانہ ہویا لطف خدایا

نہیں کجھ خوف سفر دا ہرگز نام خدا سر چایا

تھیسی فضل الٰہی شامل ہوسی پندھ سڄایا

طالب ہاں دیدار نبیؐ دا ہر دم شوق سوایا

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
مولوی اللہ بخش جانباز

مولوی اللہ بخش جانباز دے والد مولوی قربان علی قندھار توں نقل مکانی کر تے تحصیل علی پور وچ آن وسیئے۔ مولوی اللہ بخش جانباز دے والد شاہ شجاع دے وزیر ہن۔ مولوی اللہ بخش دے والد بعد وچ وستی ملک ارائیں وچ دینی درس ݙیندے ہن۔ سئیں جانباز دا ڄمݨاں1840ء وچ تھیا۔ آپ حضرت خواجہ فخر جہاں سئیں دے مرید ہن۔ آپ کوں حضرت خواجہ فرید سئیں دی کچاریاں وچ ٻہݨ دا وی شرف حاصل تھیا۔ ٻہوں وݙے قادر الکلام شاعر ہن۔ فی البدیہ شاعری وچ کمال حاصل ہانیں۔ حضرت خواجہ فرید اکثر آپ کوں فرمائش کر تے فی البدیہ شعر سُݨدے ہن۔ انھاں شاہنامہ فردوسی دی مشہور عشقیہ داستان بیزن منیژہ کوں سرائیکی وچ منظوم کیتا۔(99)ایں توں علاوہ قصہ جانباز عالم تصنیف کیتا۔ ایں قصے وچ انھاں اپݨی محبت دی داستان رقم کیتی۔ شروع وچ تخلص اللہ بخش کریندے ہن۔ بعد وچ جانباز آکھیونیں۔ ٹھل حمزہ تحصیل لیاقت پور دے شاعر مولوی اللہ ݙتہ نال اکثر شاعرانہ چشمک رہندی ہئی۔

### ݙوہڑہ
رُتیں مڑیاں رانجھݨ سائیں مینہ ساوݨ دے آئے

کِلکاں کانہہ تھئے ول ساوے طول تلّے سر چائے

مانجھی سارے جھوک لݙا کر ٻیٹ اساݙڑے آئے

دل جانباز کوں تانگھ سدا کیوں رانجھݨ سئیں چِر لائے

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
محمد مٹھا

محمد مٹھا موضع قطب پور کھوہ جگو والا تحصیل شجاع آباد دے رہݨ والے ہن۔ آپ نے ہک سی حرفی ’’بے نمازاں‘‘ تے قصہ نینگرو نیگور لکھیا۔ اے قصہ آپ نے 1321ھ وچ مکمل کیتا۔ اے ہک عشقیہ سوالی جوابی قصہ ہے۔

ض ضرور نہ ہٹساں ڑی نینگر جے تئیں وچ حیاتی

ما پیؤ کنوں اڳے انج تھی آپاں سر ملامت چاتی

گھریں سنگ کنواری چھوڑیم ول نہ پایم جھاتی

اَڑی نینگر گل لڳ ملائیں کیوں ہیں چپ چپاتی

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
منشی تیغ علی کمتر

آپ تحصیل شجاع آباد دے رہݨ والے ہن۔ کمتر صاحب 1848ء وچ پیدا تھے تے 1926ء وچ فوت تھے۔ آپ نظم گو شاعر ہن۔ ’’جگھڑا نونہہ سس‘‘ انھاں دی ہک طویل تے مقبول نظم اے۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
مضطر ملتانی

منشی نبی بخش مضطرملتانی سرائیکی مرثیہ وچ ہک مہاندرا ناں ہے۔ آپ صدر چھاوݨی ملتان وچ 1878ء وچ پیدا تھئے۔ عربی ‘ فارسی دے چنگے بھلے عالم ہن۔ کجھ عرصہ لاہور دے اخبار ’’اثناعشری‘‘ دے نمائندے وی ریہے۔ آپ دے ݙوں مجموعے انوار السحر تے گلدستہ مضطر چھپ چکین۔ آپ 1940ء وچ وفات پاتی۔ مضطر ملتانی دی مرثیہ نگاری تے سرائیکی مرثیہ دے باب اِچ انہاں دے فن تے تفصیلی گفتگو شامل ہے۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
مولوی غلام حیدر فدا

مولوی غلام حیدر فدا سرائیکی زبان دے نامور مرثیہ گو شاعر ہن۔ آپ کروڑ لعل عیسن دے رہݨ والے ہن۔ آپ سید علی شاہ چھینوی دے شاگرد ہن۔ آپ کوں دبیر پنجاب دے ناں نال یاد کیتا ویندا ہئی۔ فدا 1880ء وچ پیدا تھے تے 1943ء وچ اللہ سئیں کوں پیارے تھی ڳے۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
گل محمد عاشق ملتانی

گل محمد عاشق ملتانی سرائیکی مرثیہ نگاری دا ہک معتبر ناں ہے۔ آپ دلی دروازہ ملتان اِچ 1885ء وچ پیدا تھے۔ وݙے وݙے ذاکر آپ دے شاگرد ہن۔ آپ سرائیکی مرثیہ گوئی وچ ہک وݙے مہاندرے شاعر دا مقام رکھدن۔ آپ دی کتاب ’’گوہر نورانی‘‘ سرائیکی مرثیہ وچ سنگ میل اے۔ عاشق ملتانی 1352ھ مطابق 1932ء وفات پاتی۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
قاضی امام بخش شیروی

طبعزاد شاعری دے نال نال ایں دور وچ ہک منظوم ترجمہ اساݙے سامݨے آندے۔ اے ہے میرا من دے قصے چہار درویش دا منظوم سرائیکی ترجمہ ۔ اے ترجمہ قاضی امام بخش شیروی کیتے۔ قاضی امام بخش قصبہ شیرو ڈویژن ڈیرہ غازی خان دے ہک طالب علم شخص ہن۔ آپ دے بزرگ فرغانہ توں ہجرت کر تے اتھاں آباد آن تھے۔ قاضی امام بخش سلسلہ قادریہ دے بزرگ شیخ خدا بخش مانک پوری دے مرید ہن۔ آپ درویش منش انسان ہن۔ قاضی امام بخش دی وفات 8رمضان المبارک 1325ھ مطابق 13مارچ 1927ء بندی اے۔ قاضی صاحب ٻہوں صاحب علم ہن۔ آپ کئی کتاباں تصنیف کیتیاں جنھاں وچوں کجھ اے ہن ۔ صدیقۃ الاسرار فی ‘ اخبار الاسرار ‘ اے کتاب فارسی زبان وچ ہے۔ 

شاہنامہ ‘ ایں کتاب وچ محمد بن قاسم توں بادشاہ دی تاریخ ۔ امام اللغات ‘ قصہ صاحباں مرزا ‘ قصہ سوہݨی مہنیوال قصہ باغ و بہار ‘ قاضی امام بخش اے قصہ 2ماہ صفر المظفر 1300ھ وچ مکمل کیتا۔ اے مولوی لطف علی دے سیفل نامے دی طرز وچ ہے۔ایں قصے دے سوا ݙو ہزار دے قریب شعر ہن۔ سارا قصہ 350بنداں دی شکل وچ نظم کیتا ڳے۔ عربی ‘ فارسی دے الفاظ دا زیادہ استعمال ہے۔ قصہ فنی محاسن نال بھر پور ہے تے قاضی امام بخش دی شاعرانہ عظمت دی دلیل اے۔

### حاتم طائی تے نوفل بادشاہ دی کہاݨی (اقتباس)
دانا مرد دیانا ہا فرخندہ تے فرزانہ

چاتا میں مسکین اڳے ہک قصہ بادشاہانہ

ملک عرب وچ رہندا نوفل نامی شاہ زمانہ

طرح طریق تراوت بہتی دولت دا مستانہ

کر  فر زور  زمانے دا سر شور مغز سلطانہ

حاتم ہا وچ وقت اُہیندے سخی اتے مردانہ

سن کر نام سخی دا نوفل سخت تھیا حیرانہ

دل وچ حیرت غیرت شاہ کوں رہندی روز شبانہ

آخر کار تیار تھیا سبھ لشکر نال روانہ

سر وچ شور اندر وچ غیرت شہر کرے ویرانہ

انعام اکرام دے کیتے نوفل عہد لکھیا پیمانہ

جو کوئی پکڑ گھن اوسی حاتم دعوے دار پرانہ

گھن دولت دنیا بہتی ویسی کر تکرانہ

امام ڳئے جاسوس جہاں وچ کر کر فکر بہانہ 

سرائیکی شاعری دا اے دور شعر و ادب دے انتہائی عروج دا دور اے۔ ایں دور وچ بے شمار شعراء ہک ٻئے توں ودھ تے فن دے ہوکے سکے ڄمیندے ݙسدن۔ اساں مہاندرے شاعراں دا تذکرہ کر چھوڑئیے۔ کجھ ٻئے شعراء جنھاں ایں دور وچ چنگا ناں کمایا۔ انھاں دے ناں اے ہن:

(1)             میاں محمودݨ                     بہاول پور

(2)            صوفی نبی بخش                  تلنبہ

(3)            مستن ملتانی                       ملتان

(4)            سید نباہو شاہ افگار              

(5)            ݙتݨ ملتانی                          ملتان

### حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
عمر خان شاہد

محمد عمر خان شاہد دپلی کبیر خان نزد خان بیلہ تحصیل لیاقت پور دے رہݨ والے ہن۔ آپ محمد حسن خان گوپانگ دے پتر ہن۔ آپ کوں حضرت خواجہ غلام فریدؒ دی شاگردی دا شرف حاصل ہے۔ خواجہ فرید سئیں جیڑھے ویلے حج تے تشریف گھن ڳے تاں عمر خان شاہد وی انھاں دے نال اے سعادت حاصل کیتی۔ عمر خان شاہد 1912ء وچ فوت تھئے تے کوٹ مٹھن وچ آپ کوں دفن کیتا ڳیا۔ آپ دے کلام وچ فنی محاسن ٻہوں ہن۔ نازک خیالی انھاں دے کلام دی سُنڄاݨ ہے۔ نمونہ کلام:

روہ پتھر پڑتال ویساں رکھ بھال وصال پنل دی

صحیح سنڄاتم پیر پنل دے راہوں کیویں دل دی

کُن وچ کیچ دا ݙاج ڈھم ‘ اتے سوغات ازل دی

شاہد ہمت مول نہ ہاریں او کیچ دی بھاہ پئی ٻلدی

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
کونتاسی

کونتاسی ہک آثار قدیمہ دا ٹھیڑھ ہے (مقامی طور تے بی بی نو ٹیمبو دے ناں نال ڄاتا ویندا ہے) جینکوں سندھ وادی دی تہذیب دی ہک بندرگاہ دے طور تے ڄاݨیا ویندا ہے۔ ایہ ٹھیڑھ پھلکی دریا دے سڄے پاسے، کونتاسی وستی تو تقریباً 2 کلومیٹر دے فاصلے تے گجرات (بھارت) دے ضلع موربی دی تحصیل مالیہ دے شہر موربی توں 30 کلومیٹر دے فاصلے تے واقع ہے۔ ایہ موجودہ ساحل توں 5 کلومیٹر اندر دی طرف ہے۔ ایندی پہلی ڄاݨکاری پی پی پنڈیا کیتی تے بعد اچ وائی ایم چتالوالا ایںدا مکمل طور تے جائزہ گھدا۔ کھدائی دے دوران اِتھاں آبادی دے ݙو دور ملے ہن۔ پہلا دور پکے ہڑپہ دے دور نال منسلک ہے (تقریباً 2200–1900 قبل مسیح) تے ݙوجھا دور بعد ہڑپہ دے دور نال منسلک ہے (تقریباً 1900–1700 قبل مسیح)۔ ایہ جاہ ہک جہتی تے ہک تیاری دے مرکز دے طور تے ڄاݨی ویندی ہے۔

### رقبہ
کونتاسی دے 2 ہیکٹر دے اندر دیوار بند شہر تے دیوار توں باہر دیاں وسندیاں ہن۔ دیوار دے پچادھی پاسے ہک پتھر دا چبوترہ ہئی۔ ایہ ہک منصوبہ بند آبادی لڳدی ہے، جیڑھی پیداوار، ذخیرہ تے سامان دی ترسیل کیتے قائم کیتی ڳئی ہئی۔

### اُساری
کھدائی کیتی ڳئی جاہ دے ݙو حصے ہن، ہک 2 ہیکٹر دی دیوار بند آبادی تے دیوار توں ٻاہر دیاں وسندیاں۔ دیوار دے پچادھی پاسے ہک پتھر دا چبوترہ ہئی، تے ایںدے نال دیوار بند شہر دے اندر ہک وݙا صنعتی کمپلیکس تے کئی ذخیرہ کرݨ دیاں سہولتاں ہن۔ ہک مرکزی گھر، جیندے وچ کئی کمرے ہن، بشمول ہک نجی باورچی خانہ، لبھیا ہے۔ ٻئے گھر دیوار بند علاقے دے اُبھے پچادی پاسوں ہن، زیادہ تر وݙیاں مستطیل عمارتاں ہن۔ کونتاسی دے گھر پتھر دیاں بنیاداں تے تعمیر کیتے ڳئے ہن تے انہاں دیاں دیواں مٹی دیاں سلھاں نال ہڑپہ دے تناسب وچ ہن پر غیر معمولی طور تے وݙیاں ہن۔ اُبھے پچادھی کونے وچ ہک وݙا الڳ کمرہ لبھیا ہے، جینکوں زیادہ تر آبادی کیتے باورچی خانے دے طور تے ڄاتا ویندا ہے۔ عمارتاں ہک وݙے کھلے میدان دے چوگرد ترتیب ݙتیاں ڳئیاں ہن۔ البتہ، کونتاسی دے شہر وچ قلعہ نہ ہووݨ دی وجہ توں ایہ وݙے شہراں جیویں کالی بنگن، ڈھولاویرا، بناوالی وغیرہ توں مختلف ہے، جیڑھے سندھ وادی دی تہذیب نال تعلق رکھدے ہن۔ ہک جہتی (چبوترہ) وی لبھیا ڳیا ہے، جیڑھا کشتیاں کوں سامان لݙݨ تے لہاوݨ کیتے ورتیا ویندا ہئی۔

### دوہری دیوار
کونتاسی وچ ہک دوہری دیوار ہئی، جیڑھی پتھراں تے مٹی نال بنائی ڳئی ہئی، تے ایندے وچ تقریباً 20 میٹر چوڑائی دی ہک گذرگاہ ہئی۔ شہر دے اُبھے پچادھی کونے وچ ہک مینار ہئی، تے پوادھی پاسے ہک دروازہ ہئی جیندے نال محافظاں دے کمرے ہن، شاید دیوار بند علاقے وچ عوامی رسائی کوں کنٹرول کرݨ کیتے۔

### ملݨ والیاں چیزاں
کھدائی دے دوران نقش والے مٹی دے برتن ملے ہن۔ ݙو پتھر دے لنگر وی ملے ہن، جیڑھے سمندری سرگرمی دی نشاندہی کریندے ہن۔ ہک ننڈھا مٹی دا برتن جیندے وچ تانبے دا خزانہ ہئی، کجھ تانبے دیاں چوڑیاں، ݙو انگوٹھیاں تے ہزاراں ننڈھے سٹیٹائٹ دے موتی وی ملے ہن۔ ٻیاں چیزاں وچ مکعب چارٹ دے وزن، ہݙیاں نال بݨائے ڳئے اوزار، مٹی دے کھیݙوݨے دے گاݙیاں، سلیمانی پتھر تے کارنیلین دے سامان شامل ہن۔

### اہمیت
کونتاسی لوتھل نال ملدی جلدی ہے، جیڑھا سندھ وادی دی تہذیب دا ہک ٻیا بندرگاہ شہر ہئی، البتہ ایہ ننڈھے پیمانے تے ہئی۔ ایں آبادی وچ لاجورد غیر معمولی طور تے وݙی مقدار وچ لبھیا ڳیا ہے، جیڑھا ظاہر کریندا ہے جو ایہ میسوپوٹیمیا کوں برآمد کیتا ویندا ہئی، کیوں جو لاجورد سندھ وادی دی تہذیب دا میسوپوٹیمیا کوں برآمد کیتا ونڄݨ والا اہم سامان ہئی۔ ایہ وی تجویز کیتا ویندا ہے جو ہک زمینی رستہ ایں جاہ کوں لوتھل نال رنگ پور، گجرات دے ذریعے جوڑیندا ہئی۔
پیر حضور الدین عاصی

پیر حضور الدین عاصی تحصیل صادق آباد دے مشہور بزرگ گزرین۔ آپ ٻہوں سخی تے فیاض ہن۔ شاہ عبداللطیف بھٹائی تے سچل سرمست دے کلام نال بے حد لڳائو رکھدے ہن۔ آپ شاعری وچ عاصی تخلص کریندے ہن۔ ہک دفعہ بارش نہ تھئی تاں آپ نے منظوم دعا پڑھی:

موگھ جیکا ہے سوکھ اساݙی کر سیراب سبھائی

جھنگ جھلاریں تار وہن رہے حاجت مول نہ کائی

بھانڈے کوں کرکر کانڈا سب سے راہکاں بے پرواہی

قرض کولوں کر آ جے میرے راہک غریب سپاہی

ہتھ دے نال ݙتی ہئی سب شے چوری کیتی نہ کائی

فضلوں ݙتی مہروں بخشی صدقہ یمن الٰہی

شاہ حضور الدین عاصی دی قائم رکھی بادشاہی(3)   

پیر حضور الدین 128سال دی عمر وچ 1965ء وچ فوت تھئے۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
مخدوم نوبہار سیری

مخدوم نوبہار سیری حضرت مخدوم رشید حقانی رحمتہ اللہ دے خاندان دے ہک نیک سیرت تے عاشقِ رسولؐ ‘اللہ دے نیک باہنے ہن۔ آپ دے والد صاحب دا ناں حضرت مخدوم کرم شاہ قریشی ہاشمی ہئی۔ مخدوم نو بہار دا شمار سرائیکی زبان دے ݙو ترائے وݙے نعت گو شعراء وچ تھیندے۔ آپ دا نعتیہ مجموعہ مولود نبی مختیار 1935وچ شائع تھیا۔ ایںنعتیہ مجموعہ وچ نعتیہ تورے ‘ نعتیہ سہرے تے مولود شامل ہن۔

### مولود شریف
ذرا رُخ توں برقعہ اُٹھا کملی والے

ساکوں جلوہ اپݨا ݙکھا کملی والے

پڑھاں کیوں نہ صلّی علیٰ کملی والے

جو ہیں توں رسولؐ خدا کملی والے

گناہ والا ٻیڑا ہے بھنور وچالے

مہر سیتی کندھی تے لا کملی والے

ہاں مشتاق ڳالھیں تیݙیاں دا میں دلبر

ذرا ٻول مٹھڑا سُݨا کملی والے

خدا واسطے ساݙی امداد چا کر

نہیں کوئی تیݙے سوا کملی والے

اونکوں کیہاں خطرہ ہے ݙس نوبہار

جنھاں تیݙا کلمہ پڑھیا کملی والے

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
سخی راضی فقیر

آپ دا ناں محمد حسن ہئی تے آپ راضی فقیر صوفی دے ناں نال مشہور ہن۔ آپ سائیں کریم بخش دے گھر 1920ء وچ پیر ڳوٹھ میر پور سندھ وچ پیدا تھے۔ آپ اپݨے مرشد حضرت کرم اللہ شاہ گھوٹکی والے کنوں تعلیم و تربیت تے روحانی فیض حاصل کیتا۔ آپ حافظ قرآن وی ہن۔ ہر وقت عبادت تے ریاضت وچ رہن ہا۔ سادگی تے ہمدردی آپ دی سُنڄاݨ ہن۔ آپ دا سرائیکی دیوان ’دردِ عشق‘‘ فروری 1968ء وچ شائع تھے۔

کافی

ذکر اللہ دا نور نزول

باقی باتاں سب فضول

آپ کولوں جݙ ہوویں فانی

تیرا تیں وچ ٻولے جانی

ہر جا نظرے ذات حقانی

وحدت اندر کر وصول

مرشد میکوں سُر سمجھایا

عشق اساݙے حصے آیا

ظاہر باطن ہکو پایا

آپے کیتا یار قٻول

کتھے مومن کتھے کافر

کتھے یونس کتھے صابر

کتھے احمد علی حیدر

راضی ہویا رب  رسول

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
خوشتر ججوی

آپ داپورا ناں محمد نواز تخلص خوشتر تے جا ٹکاݨہ ججہ عباسیاں تحصیل خان پور ہے۔ آپ موالی طبیعت دے بندے ہن۔ کئی سالاں تئیں گھروں نکل تے اینویں پھردے ٹُردے رہ ڳے۔ آپ کوں لطف علی نال ݙوی عقیدت ہئی۔ ہر وقت انھاں دا کلام ڳاندے رہندے ہن۔ ول خود انھاں یوسف زلیخا دا قصہ لکھیا۔ اے قصہ طویل تے فنی خوبیاں نال سجیا ہویا قصہ ہے۔ خوشتر ججوی چھیکڑی بزرگ شاعر ہن جنھاں اے قصہ لکھیا۔ اے قصہ اُنھاں 1372ھ وچ مکمل کیتا۔ خوشتر کافی طویل عمر پاتی ہئی۔ اسی سال توں زیادہ عمر وچ آپ دا انتقال 1970ء وچ تھیا۔ ’’یوسف زلیخا‘‘ سرائیکی علاقے وچ ٻہوں مقبول اے۔ ایں توں علاوہ انھاں کافیاں تے ݙوہڑے وی آکھیے۔ کلام دی ونکی:

کافی

رُس ڳیوں سانول یار پھیرا مُول نہ پایو

دل وچ درد ہزار پھیرا مول نہ پایو

واٹاں تیݙیاں ٻیٹھی بھالاں

راتیں ݙینہاں پانواں فالاں

کر ڳیوں ظلم اندھار ‘ پھیرا مول نہ پایو

کلہڑا چھڈ ڳیوں نہ مکلایو

مونجھ وطن دی دل تے آیو

کیتو مفت خوار ‘ پھیرا مول نہ پایو

کر ڳیوں سیج سوہانری خالی

ہوت بروچل پنل عالی

سسڑدی دا سردار ‘ پھیرا مول نہ پایو

باندی بردی تیݙے دَر دی

جنگل جھر وچ رُلدی مردی

روواں زار نزار‘ پھیرا مول نہ پایو

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
غلام حیدر۔ یتیم جتوئی

غلام حیدر خان یتیم 1894ء وچ پیدا تھے۔ آپ شہر جتوئی دے بلوچ خاندان دے فرزند ہن۔ شہر جتوئی دے مڈل سکول توں ابتدائی تعلیم حاصل کیتی۔ پہلی جنگ عظیم وچ فوج اِچ بھرتی تھی ڳئے۔ بعد وچ ݙسٹرکٹ بورڈ مظفر ڳڑھ دے سکولاں وچ پڑھیندے ریہے۔ اپݨے حلقے دی یونین کمیٹی دے چیئرمین وی ریہے۔  سرائیکی شاعری دے ایں چوتھے دور وچ خرم بہاول پوری دے بعد یتیم جتوئی ݙوجھا صاحبِ طرز شاعر اے۔ انھاں دی شاعری صرف حسن و عشق دے تذکرے نال نی بھری ہوئی بلکہ او اپݨے ارد گرد دے ماحول تے عہد دے تقاضیاں کوں سامݨے رکھ تے شعر و سخن دے دڳ بݨیندن۔ انھاں دا کلام اپݨے عہد دا ترجمان اے۔ اوں وچ ہک درد مند انسان دا دل وی دھڑکدا پے تے ہک سچے پاکستانی دی ملی تڑپ وی صاف ݙسدی ہے۔ او سارے طبقاتی فرق مٹا تے ہک مثالی معاشرے دے کیتے ترلے کریندے نظر آندن۔ یتیم جتوئی سماجی برائیاں تے وی قلم چاتے ۔ او کتھاہیں تکھے طنز دا سہارا گھن تے کِتھاہیں مزاح دے حوالے نال اُنھاں برائیاں کوں بیان کیتے۔ او کساناں ‘ غریب لوکاں تے معاشرے دے محروم انساناں کوں جڳاوݨ چہندن۔ فرسودہ رسم و رواج کوں مٹاوݨ چہندن۔

یتیم جتوئی سرائیکی شاعری دے ایں دور وچ قدیم رنگ توں جدید رنگ دی درمیانی کڑی اے۔ سرائیکی زبان دی شاعری یتیم دے بعد اوں روایتی رنگ توں نکل تے جدید شاعری دے عہد وچ داخل تھیندی اے۔ ایں طرحاں اساں یتیم جتوئی کوں جدید شاعری دا ایرا ٻدھݨ والا شاعر آکھ سڳدے ہیں۔

### غزل
یاری نہ لاوݨی تھئی لوکی کھلاوݨی تھئی

رُت ساوݨی گزر ڳئی ہک ݙینہ نہ ساوݨی تھئی

ساہ جھݨ تے جھات پانواں ہولے ودی اَلانواں

ݙیکھاں تاں چوری چوری جندڑی بچاوݨی تھئی

قاصد روانہ تھی ڳیا ونڄ تے دیوانہ تھی ڳیا

ولدی نہ ہوں تے ہاں ہے اے وت بھڄاوݨی تھئی

وعدے خلافیاں ہِن ‘ سکھڑیاں تلافیاں ہِن

جو بن جوانیاں ڳیاں اَڄ تئیں نہ آوݨی تھئی

سائے یتیم ڈھل ڳے شام آئی ݙیوے ٻل ڳے

لا وارثی  قبر تے  ظلمت  جڳاوݨی تھئی  

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
بخت علی فقیر

آپ دا پورا ناں بخت علی تے تخلص بخت اے۔ آپ احمد پور لمہ تحصیل صادق آباد وچ راݨا نبی بخش دے گھر 1910ء وچ ڄمیئے۔ آپ قلعی گری دا کم کریندے ہن۔ کہیں دینی مدرسے توں کہیں قسم دی تعلیم حاصل کینی کیتی۔ آپ حج دی سعادت وی حاصل کیتی ہوئی اے۔ بخت فقیر چونکہ لکھݨا پڑھݨانیں ڄاݨدے ایں واسطے حافظے دی مدد نال کلام کوں محفوظ رکھیندن۔

بخت فقیر درویش انسان اِن۔ لوکاں دے اندر آپ دا ٻہوں احترام ہے۔ سرائیکی شاعری وچ ݙوہڑے دے چند ڳݨیے چݨیے شعراء وچ اُنھاں دا ناں آندے۔ انداز روایتی ہے مگر ݙوہڑے وچ انھاں دی خصوصیت فکر دی بلندی تے زبان دی روانی ہے۔ بخت فقیر دا دیوان وی 1981ء وچ شائع تھی چکے۔کلام دا نمونہ:

### ݙوہڑہ
سسی عشق پُنل دے وچ ہک لحظہ کیتیاں گھلاں

بدلے ہوں اَکھ موٹݨ دے ربّ پاک نکھیڑیاں دِلاں

اصلوں ہوت نہ رولس ہا جے کر سُمھدی ڈھلاں

رو بختا اپݨی غفلت کوں سسی ہاں وچ سلاں

………

بہشت ملی تے یار نہ ملیا کیا کیتی بہشت چنگائی

دوزخ ڳیاں جے یار ملے تاں او وی سمجھ بھلائی

عشق امن کل گھول گھتاں اتے گھول گھتاں کل شاہی

اوں ݙکھ توں بختا صدقے تھیواں جیڑھا ݙکھ ملاوے ماہی 

ایں دور دے کجھ ٻئے شاعر جنھاں روایتی انداز اِچ شاعری کیتی اے۔ لیکن شعری ادب دے ارتقاء وچ انھاں دا کوئی وݙا کم نظر نیں آندا او اے ہن۔

(1)             ملک اللہ ݙتہ نسیم            ملتان

(2)            بہار ملتانی                           مرثیہ گو شاعر ملتان

(3)            محمد یار فوق                           جام پور‘ ڈیرہ غازی خان

(4)            اسد ملتانی                             ملتان

(5)            حاجی نبی بخش شوق        مرثیہ گو شاعر

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
حافظ عبدالکریم دلشاد

حافظ عبدالکریم دلشاد احمد پور شرقیہ دے رہݨ والے ہن۔ آپ محکمہ تعلیم وچ استاد ہن۔ دلشاد صاحب اپݨے آپ کوں مولانا نصیر الدین خرم دا شاگرد سݙویندے ہن۔ خود وی ہک استاد شاعر ہن۔ ایں دور وچ روایتی انداز دی شاعری کرݨ والے اکثر شعراء انھاں دے شاگرد ہن۔ سرائیکی زبان دے ہک مہاندرے شاعر فیض محمد دلچسپ وی آپ دے شاگرد ہن۔ شاعری وچ ٻہوں زور اَتے روانی ہے۔ زیادہ تر کافی‘ نظم تے ݙوہڑے لکھدے ہن۔ 1980ء وچ آپ دا انتقال تھی ڳے۔

### کافی
لئی زلف کھڑی ہے لٹکے

ول پیچ کھاوے وٹ وٹ کے

لِٹ دھار لَٹک لَٹکاوے

سجھ ݙیکھ لسک شرماوے

چن جُھک دیدار کوں آوے

واللیل کھڑی سر سٹ کے

وچ سردی زلف آئینہ

وچ گرمی نیک نگینہ

تھیا کوثر پگھر پسینہ

ڳئی حور پری بھر مٹکے

دلشاد ݙٹھم ایہے رمکاں

ایہیں زلف کنڈھل دیاں دھمکاں

اساں روز چُمیسوں چمکاں

ٻیا  کون کوئی ساکوں   ہٹکے

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
فیض محمد دلچسپ

سئیں فیض محمد دلچسپ وستی جندو پیر کمال تحصیل لیاقت پور ضلع رحیم یار خان دے رہݨ والے ہن۔ آپ تجارت کریندے ہن ۔ کم پڑھے لکھیے ہووݨ دے باوجود سرائیکی شاعری وچ انُھاں ٻہوں ناں کمائے۔ بے شمار آپ دے شاگرد موجود ہن۔ 1982ء وچ ہک حادثے وچ وفات پاڳئے۔ آپ دا مجموعہ کلام ’’ٹھڈڑے ساہ‘‘ بزم فیض لیاقت پور دی طرفوں شائع تھی چکے۔ فیض محمد دلچسپ رعایت لفظی دا ٻہوں استعمال کریندن۔ کلام وچ ٻہوں زورِ بیان، دیہی وسیب دے مسائل ‘ مناظر ‘ حوالے ‘ انھاں دے کلام دی سُنڄاݨ اِن۔ معاشرتی تے سماجی برائیاں تے انھاں جی بھر بھر تے شاعری کیتی اے۔ انھاں دی شاعری اساݙی تل وسیبی رہتل دی نمائندگی کریندی اے۔

### نمونہ کلام:
جندڑی تیکوں کتھ دا ݙر ہے

ضامن تیݙا لڄ پرور ہے

توں ہیں جندڑی رب کوں پیاری

تیں کارݨ ہے دنیا ساری

تھیویں جے نہ محض اواری

بخت اقبال دا تیݙا در ہے

توں نہ ہوندی کجھ نہ ہوندا

نہ کئی کھلدا نہ کوئی روندا

نہ ڳل ڳیڑ ولاکا پوندا

ݙکھ سُکھ اپݨاں ڄاݨیں ور ہے

کُن توں پہلے وی توں ہانویں

کُن دے کیوں نہ راز ݙسانویں

من وچ جے کر جھات چا پانویں

پاک تیݙی لاریب نظر ہے

لوگ ݙریندن توں مرویسیں

سخت حساب عذاب بھوڳیسیں

خاک فنا دی جھوک سہسیں

او تاں تیݙا اصلی گھر ہے

میں دلچسپ دی تھی ونڄ سیاݨی

نہ تاں اُݙسیں وانگ کھمباݨی

کہیں دی اصلوں تھی نہ کاݨی

نت تیں کُسݨاں نال صبر ہے

جندڑی تیکوں کتھ دا ݙر ہے

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
صالح محمد صالح اللہ آبادی

صالح محمد صالح اللہ آباد تحصیل لیاقت پور دے رہݨ والے ہن۔ آپ حضرت خرم بہاول پوری سئیں دے شاگرد اِن۔ صالح اللہ آبادی دے کلام وچ ہو ٻہو خرم دا رنگ جھلکیاں مریندے۔ بنیادی طور تے ݙوہڑے تے کافیاں آہدن۔ انھاں دے کلام وچ زلانویں زبان دا بھر پور استعمال ملدے۔ عام ٻول چال دی زبان کوں شاعری وچ ورتیندن۔ آپ دے اکثر کلام کوں قٻولِ عام دی سند حاصل تھئی اے۔ صالح اللہ آبادی دی کافی ’’رُٹھے یار ݙاڈھے اوکھے منیندے ‘‘ بے حد مقبول تھئی۔ نمونے طور تے صالح اللہ آبادی دی ہک ٻئی مشہور کافی پیش ہے:

### کافی
جانی رات رہ پو ڳالھیں کریسوں

مدتاں دے حال اِن ہک ٻئے کوں ݙیسوں

پھل ہار مصریاں ‘ ملایاں انانواں

ہتھیں پوانواں‘ ہتھیں کھوانواں

ہاں دَر دی ٻانھی غلامیاں کمانواں

جیویں اکھیسیں اونویں منیسوں

جانی رات رہ پو ڳالھیں کریسوں

سبھو ݙکھ سُݨیساں جیویںمیں نبھئی اے

میکوں پتہ ہے میݙے نال تھئی اے

جندڑی نماݨی رت روندی رہی اے

ݙے ݙے دلاسے اینکوں رہیسوں

جانی رات رہ پو ڳالھیں کریسوں

سسوں نناݨاں نت جھیڑے لیندین

طعنے مریندن ہر ویلے تیندین

سینڳیاں سہیلیاں جیڑھیاں مہݨے ݙیندن

انھاں کوں سݙیسوں مہݨے مُکیسوں

جانی رات رہ پو ڳالھیں کریسوں

من گھن وے من گھن ٹک پو اتھاہیں

قسمیں خدا دی سکدین اے جاہیں

لوں لوں اساݙی پئی ݙیسی دعائیں

خوشیاں منیسوں چُوریاں ونڈیسوں

جانی رات رہ پو ڳالھیں کریسوں

صالح سُݨیساں گزری وہاݨی

قصے ݙکھاندے‘ غم دی کہاݨی

قسمت بھرایم دَر دَر دا پاݨی

اینویں توں آہدیں تاں اینویں جلیسوں

جانی رات رہ پو ڳالھیں کریسوں

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
سید عاصم اُچوی

میراں سید عاصم اُچوی ولد سید جعفر علی شاہ دا سلسلہ نسب مولانا امام حضرت علی ؑنال ونڄ ملدے۔1935ء کوں سید عاصم اُچوی اُچ موغلہ اچ پیدا تھئے ۔ والد ماجد سید جعفر علی سئیں سید غلام رسول ناں رکھیا وَت بابے سئیں دی جدائی بعد جݙاں سئیں اپݨے غماں کوں شعراں دا رنگ ݙے تے بیان کیتا ۔ وَت سید عاصم اُچوی مشہور کیتا ۔ سید عاصم اُچوی دا سرائیکی شعری مجموعہ ’’برف دا دھوں‘‘ غزلاں، نظماں ، کافیاں ، گیت ݙوہڑے شامل ہِن ۔ سید عاصم اُچوی سرائیکی دے مختلف اصناف سخن وچ طبع آزمائی کیتی ہے ۔ حمد باری تعالیٰ ، نعت ، منقبت ، نوحہ وچ اُنہاندا ہک الڳ تھلڳ انداز ہے ۔

آپ دا پورا ناں سید غلام رسول اے۔ عاصم اُچوی تخلص کریندن۔ آپ اوچ شریف وچ رہندن۔ اکثر کافیاں وچ جدتاں کریندے رہندن۔ زبان و بیان تے کافی قدرت رکھدن۔ روایتی شاعری دے نمائندہ شعراء وچ انھاں دا شمار تھیندے۔

### کافی
توں خوش جال

قول نہ پال

میں ہاں بردی

تیں نینگر دی

دید مہر دی

بھال نہ بھال

ݙکھرا بھاڳے

عشق سہاڳے

کجل مساڳے

سینڳیاں نال

اپݨے اندر

شاہ سکندر

مست قلندر

جھولے لال

واہ تقدیراں

تن تے لیراں

وانگ فقیراں

میں بے حال

روندن ایہے

اغن پپیہے

عاصم وی ہے

مست    خیال

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان

کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
مولانا عزیز الرحمن عزیز

حضرت علامہ دبیر الملک مولانا الحاج محمد عزیز الرحمن عزیز دا شمار سرائیکی علاقے دے اُنھاں نامور شخصیات وچ تھیندے جنھاں اپݨی ساری حیاتی علم و ادب دی خدمت وچ وقف کر ݙتی۔ حضرت مولانا عزیز الرحمن بہاول پور دے ہک معروف علمی گھراݨے وچ 1290ھ وچ پیدا تھئے۔ آپ عربی ‘ فارسی دے ٻہوں وݙے عالم ہن۔ آپ16سال دی عمر وچ شاعری شروع کیتی۔ اوں وقت مولانا حالی دی اصلاحی تے فطری شاعری تے حضرت خواجہ فرید دی معرفت والی شاعری دا ہر پاسے ہوکا سکہ ہئی۔شاعری وچ آپ مولانا وحید الدین پاݨی پتی دی شاگردی اختیار کیتی۔(11)مولانا دی تحریر و تصانیف دا سلسلہ ٻہوں زیادہ ہے۔ کجھ کتاباں دے ناں اے ہن۔ مثنوی نورونار۔ صبح صادق تاریخ بہاول پور‘ ذکرِ خیر‘ گلستانِ عزیز ‘ جغرافیہ بہاولپور‘ حلیہ مبارک سرائیکی‘ چولستان کے تاریخی قلعے وغیرہ۔ مولانا عزیز الرحمن دا سب توں وݙا کم حضرت خواجہ غلام فریدؒ دے کلام دی تدوین تے اشاعت ہے۔ ایں طرح حضرت فرید دا دیوان ترجمہ نال مرتب تھیا کہ اَج تئیں اونکوں ہک مستند دستاویز دی حیثیت حاصل اے۔

مولانا عزیز الرحمن عربی ‘ فارسی ‘ اردو تے سرائیکی زبان دے شاعر ہن۔ ’’گلستانِ عزیز‘‘ وچ ہک حصہ آپ دے سرائیکی کلام دا شامل اے۔

مولود شریف

رب عرب شریف ݙکھایا

ول جیندیاں یار ملایا

دل حرم ڈھول چا لاوے

اَکھ ݙیکھے تے شرماوے

جھٹ چین قرار نہ آوے

دل پنجرے وچ تڑپایا

واہ خلق مٹھاج عرب دا

اَݨ سونہاں سونہاں سب دا

ہر دل دا مطلب لبھدا

ایں پاک زمیں دا ڄایا

ایں شہر دے در دیواراں

سب کوچے ٻیٹ ہزاراں

ہن جنت دیاں گلزاراں

واہ رنگی نے رنگ لایا

کیا پچھدیں دل دا عالم

نت حرم دی چھک ہے دم دم

ہے تانگھ اوہیندی ہر دم

جیں  سارا جگ  برمایا  

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
بابا شیر محمد شیرݨ

آپ دا پورا ناں شیر محمد خان ہا تے تخلص شیرݨ کریندے ہن۔ آپ موضع ہزارہ تھانہ کوٹ چھٹہ ڈیرہ غازی خان دے رہݨ والے ہن۔ بابا شیرݨ وݙے خوش اخلاق انسان ہن۔ علاقے وچ زمینداراں تے جاگیرداراں دے ظلم دے خلاف ہمیشہ بابا شیرݨ آواز بلند کریندے ہن۔ او کہیں غریب تے کہیں زمیندار دا ظلم نہ ݙیکھ سہندے ہن۔ بابا شیرݨ ہک دین دار ‘ نیک تے عالم دین ہن۔ انھاں دی ساری شاعری دیہات سدھار ‘ سماجی برائیاں ‘ قومی ترقی دے موضوعات تے ہن۔ او اپݨے آپ کوں قومی شاعری سݙویندے ہن تے انھاں دی شاعری دا سارا رُخ وی اصلاحی انداز دا ہے ۔ آپ 1940ء دے نیڑے تیڑے فوت تھئے۔ انھاں دا ہک مجموعہ کلام ’’اصلاحی نظمیں‘‘ دے ناں نال ملدے۔ نمونہ کلام:

امت پاک نبیؐ صاحب وچ مرضاں پے ڳیاں بھاریاں

کیڑھیاں کیڑھیاں عرض کراں میں ہُݨ بے وت شماراں

اوّل خرچ اخراج ودھیونے کروں اساں سرداریاں

سُم سُم وقت گزار ݙتونیں سب جائیداداں ھاریاں

آپ زمیندار کوں مخاطب کر تے آہدن:

مدہوشی کوں چھوڑ ذرا

کر ہوش بھرا زمیندارا

ساری خلقت تیکوں کھاوے

تیݙی کاشت دے کپڑے پاوے

سید سیٹھ تے خان سڈاوے

توں کیوں سخت نکارا

ݙوں ݙوں ذالاں ڄٹ پرنیجے

گھر وچ بُکھ دا زور ݙسیجے

تیں کنوں یار پناہ منگیجے

زالیں    دا   وݨجارا  

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
مولانا عبدالمالک صادقی

مولانا عبدالمالک گجرات دے رہݨ والے ہن۔ ملازمت دے سلسلے وچ بہاول پور وچ آباد تھی ڳئے۔ آپ عربی ‘ فارسی دے عالم فاضل ہن۔ آپ مولانا نصیر الدین خرم دے ہمعصر ہن۔ مولانا صادقی کوں خرم بہاول پوری دے کلام تے اعتراض ہئی۔ ایں طرح صادقی تے مولانا خرم دی آپس وچ لاڳ بازی تھی ڳئی۔ جوابی سوالی نظماں تے کافیاں لکھیاں ڳیاں۔ ہک ٻئے دے کلام تے اعتراض کیتے ڳے۔(23)ادبی بحثاں بہاول پور دے جرائد وچ شائع تھیوݨ لڳیاں۔ ایں شاعرانہ چشمک دے نتیجے وچ وݙا معیاری کلام سامݨے آیا۔ خرم بہاول پوری اوں زمانے وچ اپݨی مشہور کافی ’’کٹھے پے ہیں یار دے نازاں دے‘‘ آکھی تاں مولانا صادقی اوندے مقابلے وچ ہوں زمین وچ ہک کافی آکھی۔ نمونہ ملاخطہ فرمائو:

### کافی
جݙاں لدھم یار دے رازاں کوں

ٻہوں پڑھداں نفل نمازاں کوں

ایہا مستی دی ہشیاری ہے

ݙینہ رات ایہو کم جاری ہے

جیں صوم صلوٰۃ وِساری ہے

ککھ ݙے ڳیا او ݙٹ بازاں کوں

جنھاں فکر کیتا انجام دے وچ

اتے گذری عمر صیام دے وچ

سُڄ سُڄ ڳے پیر قیام دے وچ

انھاں سمجھیا ڳجڑے رازاں کوں

ڳئی دنیا ہتھوں خالی جا

پر دین دی مُوڑی توں نہ ونڄا

کجھ سمل کوں گھن بھرا

سٹ غفلت دے اندازاں کوں

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
خواجہ دین محمد سئیں

حضرت خواجہ محمد دین پراراں شریف تحصیل لیاقت پور ضلع رحیم یار خان دے سجادہ نشین ہن۔ آپ ہک مشہور صوفی بزرگ حضرت نصیر الدین دے پتر ہن تے چشتیہ سلسلے نال وابستہ ہن۔ محمد دین سئیں مزاحیہ تے ہجویہ شاعری وی کریندے ہن تے کافیاں ݙوہڑے وی آہدے ہن۔ آپ دا ہک مجموعہ کلام ’’دیوان محمد عالیہ شیر‘‘ دے ناں نال چھپیا ملدے۔ جیندے وچ انھاں دیاں کافیاں تے ݙوہڑے شامل ہن۔ آپ دا وصال 1970ء وچ تھے۔

### ݙوہڑہ:
درد سلام سنیہڑے ساݙے ظلم دے شربت پیواں

نہ جواب آوے نہ وصل تھیوے بن یار دے اوکھی تھیواں

ظلم موئی تے ہجر دا دھاڳا ٻیٹھی الڑے زخم کوں سیواں

محمد الدین بن یار سانول دے کیویں ایں جگ تے میں جیواں

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
غلام حیدر مستانہ

غلام حیدر مستانہ12ستمبر1912ء کوں موضع غوث پور تھیماں والا تحصیل کبیر والا ملتان وچ ڄمیے۔ آپ ہک علمی خاندان دے فرد ہن۔ آپ دے ݙاݙا سئیں شاعری کریندے ہن۔ غلام حیدر مستانہ اڄوکے دور دے انھاں شاعراں وچوں ہن۔ جنھاں جدید شاعری دے ایں دور وچ قصہ نگاری کیتی۔ انھاں دا قصہ سسی پنوں پاکستان پنجابی ادبی بورڈ ولوں شائع تھے۔ نمونہ کلام:

ابھڑ بھاندی اٹھی سسی پنوں نام الاوے

ٻہوں کُرلاوے

کر ڳے کیچی پیچ ظلم دا پنوں گھت کچاوے

کون ہٹاوے

بھر بھر آہیں مارے ڈھاہیں ویلا ہتھ نہ آوے

ٻہہ پچھتاوے

ہوتاں دوس نہیں مستانہ لکھی کون مٹاوے

موڑے آوے

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
بیگم نصرت عبدالرشید

بیگم نصرت عبدالرشید دا تعلق بہاول پور دے ہک معروف علمی گھراݨے نال ہئی۔ حکیم عبدالرشید خود صاحبِ علم تے صاحب کتاب ہن۔ بیگم نصرت ہک سچی عاشق رسولؐ تے انتہائی عبادت گذار خاتون ہن۔ انھاں دی اولاد وچوں بشریٰ رحمن صاحبہ پاکستان دی مشہور لکھاری ہن۔ بیگم نصرت اردو ‘ پنجابی دے علاوہ سرائیکی زبان وچ وی شاعری کریندے ہن۔ آپ دا ہک مجموعہ کلام ’’دعائے نیم شبی‘‘ دے ناں نال شائع تھی چکے۔ نمونہ کلام:

اَڄ یار نے جھاتی پاتی ہے

میں صورت یار پچھاتی ہے

اَڄ ماہی نال وصال ہویا

ڳئی فرقت قرب کمال ہوئیا

میں نویں حیاتی پاتی ہے

اَڄ ماہی محرم حال ہوئیا

ہر زخمِ جگر پامال ہوئیا

اَڄ ہر دھڑکن من بھاتی ہے

اَڄ نصرت قسمت جاگی اے

ہویا وصل تے فرقت بھاگی اے

اَڄ ماہی لایا چھاتی اے 

میں صورت یار پچھاتی اے

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
حضرت جانباز جتوئی

حضرت جانباز جتوئی اوچ شریف دے رہݨ والے ہن۔ آپ شہر جتوئی دے سردار کوڑے خان دی اولاد وچوں ہن۔ جانباز جتوئی یتیم جتوئی دی طرح سرائیکی شاعری دے ہک اہم موڑ دا وݙا شاعر اے۔ جانباز دی شاعری وچ نورنامے ‘ معراج نامہ والیاں عقیدتاں وی موجود ہن ۔ چراغ اعواݨ تے لطف علی دیاں داستانوی شعری روائتاں وی۔ سچل سرمست تے خواجہ فرید دیاں صوفیانہ سرمستیاں وی اوندے کلام دا حصہ بݨ تے نویں دور دیاں نویاں لہراں وی اوندے کلام وچ نشابر ݙسدن۔ ایں طرح جانباز جتوئی دا کلام قدیم تے جدید روئیں دی رلوڑ تخلیقی حسن دی عکاسی کریندے۔ انھاں سسی پنوں دا قصہ لکھیئے۔ ایں توں علاوہ کافیاں‘ نظماں ‘ غزلاں ‘ ݙوہڑے وی آکھین۔ جانباز جتوئی دے کلام وچ الفاظ دی شان و شکوہ ہے اور لفظاں دے وݙے وݙے قلعے اُسریندے۔ اوندا لہجہ تے اوندا اُٻلارا سارے پچھلے شعراء دا مٹھاس وی رکھدے تے سب توں نویکلا وی ہے۔ روہی دا اے درویش شاعر سرائیکی شاعری وچ اپݨے واسطے ہک ممتازمقام رکھدے۔

سرائیکی زبان دے شعری ادب کوں قدیم دور توں کڈھ تے نویں دور وچ گھن آوݨ کیتے جتھاں شعراء فکری سطح تے کم کیتے انھاں وچ جانباز دا ناں اُتے اُتے آندے۔ جانباز دے کلام وچ دیہی وسیب ‘ اِتھوں دے واسیاں دے مسائل۔ وسیبی ثقافتی زندگی دیاں سوہݨیاں جھلکیاں ملدن۔ جانباز جتوئی دا شعری مجموعہ ارداساں شائع تھی چکے۔نمونہ کلام:

غزل

کجھ نہ تھیوی ڈھول کݙاہیں

آ وس میݙے کول کݙاہیں

اپݨیں جھیڑے میݙیاں زاراں

دل وچ ٻہہ تے تول کݙاہیں

میں مٹھڑی دے نال وے ڈھولہ

مٹھڑا مٹھڑا ٻول کݙاہیں

گل میݙے تے رکھ تے کاتی

بھن گھن جیویں بھول کݙاہیں

توں جانباز رہیں نت سائل

تھیسیا  پُر کچکول  کݙاہیں 

(نوٹ: سئیں جانبازجتوئی کوں حکومت پاکستان دی طرفوں تمغہء حسن کارکردگی وی ملیا تے انہاں دی وفات دے بعد انہاں دا باقی کلام وی انہاں دے ٻالاں دی کوششاں نال شائع تھی چکئے۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان