پڑچھیاں اُتے پھُل

### لکھت۔ڈاکٹر مزمل حسین

                        ’’پڑچھیاں اُتے پھُل‘‘ رفعت عباس دیاں سرائیکی غزلاں دا مجموعہ ہے۔ ایہ مجموعہ پہلی وار ۱۹۸۴ء وچ شائع تھیا تاں سرائیکی خواں طبقے اِ چ ہک تہلکہ مچ ڳیا کیوں ڄو ایندے وچ موجود غزلاں آپݨے مزاج دے مہابوں بالکل نویں موڈ دیاں ہَن۔ غور نال ݙٹھا ونڄے تاں ایہ غزلیہ شاعری ’’غزل‘‘ دے عمومی مزاج کنوں ہٹ کے ہے۔ غزل عربی توں فارسی اتے وَل اردو تے ہندوستان دیاں ٻنہاں مقامی شعریات اِ چ داخل تھئی ۔ ادبی محققین دے مطابق فارسی شاعر ’’رودکی‘‘ عربی  قصیدہ دی ’’تشبیب ‘‘ کوں قصیدہ کنوں الگ کر کے غزل دی صورت اِ چ ہک نویں صنف تخلیق کیتی کیوں جو قصیدے اِ چ وی غزل دی کارقافیہ ہکو قطار وچ آندا ہے۔ غزل ہر بحر اِچ تخلیق تھیندی ہے، اشعار دی تعداد دی وی کوئی پابندی نی ہوندی۔ غزل اہل مشرق خاص کر فارسی تے اردو دی سُنڄاݨ ہے پر ہُݨ ایہ پنجابی اتے سرائیکی وچ وی تواتر نال لکھی ویندی پئی ہے۔ ایں صنف دی سُنڄاݨ ہے جو ایندے وچ کہیںخیال، تصور، نکتہ، نظریہ، جذبہ اتے احساس دے اظہار کیتے صرف ہک شعر مخصوص ہے، ایں ڳالھوں نظم دے مقابلے وچ ایہ ہک موضوع تے مشتمل نی ہوندی چنانچے مسلسل خیال وی حامل ہووݨ دی بجائے ایہ منتشر خیالی تے مبنی ہوندی ہے۔ ایں حد توݨیں جو ہک غزل اِچ بیک وقت متضاد، برعکس، متناقص خیالات وی مِل سڳدے ہِن پر منتشر خیالی دے باوجود غزل دی ہئیت متعین ہے۔ ایہ ٻئی ڳالھ ہے جو ہݨ غزل دی ہئیت اِ چ وی ٻہوں ساریاں تبدیلیاں آڳئیاں ہِن۔ مسلسل غزل ، ایݨی غزل، غزل مثلث، موشح نما غزل، معرا غزل، مردف دوہا غزل، غیر مردف غزل، دوہا غزل، گیت غزل، مہتابی غزل، مِنی غزل یا آزاد غزل وغیرہ؛ غزل نال جُڑے ایہ او مباحث ہِن جیڑھے خاص کر جدید اُردو غزل دے مباحث تصویر تھیندے ہِن۔ (۱) پر سرائیکی غزل گو شاعراں کول صرف روایتی غزل دی ہئیت دے تجربے ہن، ایں تناظر اِ چ رفعت سائیں دی غزلیہ شاعری انفرادیت دی ہک وݙی مثال ہے، انہاں فن کنوں گھِن کراہیں فکر توݨیں سرائیکی غزل کوں ہک نویں تے نشابر انداز ݙتن۔ لمبی بحر اِ چ آکھیاں ڳئیاں ایہ غزلاں لسانیاتی تے ساختیاتی بنیاد تے ہک نویں انگ دی خبر ݙیندیاں ہن۔ مطلع ،قافیہ، ردیف اَتے مقطع دے پس منظر اِ چ ہک نویکلی سُنڄاݨ دیاں حامل ہن۔ نویاں تراکیب، نویں استعارے تے تشبیہاں ، نویکلے تلازمے تے اچھوتیاں علامتاں رفعت ؔدے فن کوں مستحکم کریندیاں ہن، ایویں ای انہاں دی فکر اوں بیانیے دا اظہار ہے، جیڑھا بیانیہ ’’کارپوریٹ کلچر‘‘ دے رد عمل اِچ سامݨے آئے۔

                       جدید سرائیکی شاعری جیندے مہان ناں سئیں اشوؔ لال ، عزیز شاہدؔ تے رفعتؔ عباس ہِن، انہاں آپݨی آپݨی شاعری اِ چ معدوم تھیوݨ آلے انسان دی ڳول اِ چ مقامی تے قدیم سرائیکی تہذیب اَتے ثقافت کوں نویں انداز وچ پھرولݨ دی کامیاب کوشت کیتی ہے۔ ایں حوالے نال اشو لال دیاں ایہ لائناںقابل توجہ ہِن:

’’۱۹۸۴ء میں رفعت عباس کی کتاب ’’پڑچھیاں اُتے پھُل‘‘ شائع ہوئی تو ہمیں احساس ہوا کہ ہمارے دریا ، ملاح، کشتی، پھل پھول ، موہاݨے اور پکھی واس بے معنی چیزیں نہیں بلکہ ان کے اندر بھی زندگی کی معنویت موجود ہے۔ اس کے بعد میں نے بھی شعوری طور پر اپنے مقامی مزاج اور تہذیب و ثقافت کو تاریخ کی اذیت سے گزر کر دریافت کرنے کی کوشش کی اور اس سفر کو نظم کی صورت میں جب بیان کیا تو فطری طور پر اس سفر اور بہاو میں اجتماتی اورئنٹل کلچر سامنے آیا۔ جس میں سسی اور ہیر کے ساتھ ساتھ سیتا اور رادھا بھی مجھے اپنی تہذیب و ثقافت میں نظر آئیں۔ میں اپنے اسی تہذیبی و ثقافتی پھیلائو کو شعوری طور پر اپنی شاعری میں لے آیا کیونکہ یہی ہماری تاریخ کا فطری بہائوہے۔ یہ اور بات ہے کہ ہمارے کلاسیکی ادب کے علاوہ اور کہیں بھی اس طرح کا تہذیبی و ثقافتی پھیلائو نہیں ملتا۔‘‘(۲)

                       ایہ او تہذیبی تے ثقافتی پھیلائو ہے جیکوں سرمایہ دارانہ رویے دے مہابوں تے کارپوریٹ کلچر دے ہتھوں زبردست نقصان پہنچے۔ کارپوریٹ کلچرخاص کر برصغیر پاک وہند دی تاریخ ، تہذیب، ثقافت اتے تمدن کوں ناقابل تلافی حد توݨیں تباہ کیتے۔ سرائیکی وسیب دی تباہی ݙو طرفا تھئی ہے، ہک کارپوریٹ کلچر دے ہتھوں تے ٻئی پاکستانی ریاستی پالیسیاں دے مہابوں، شعوری کوششاں نال سرائیکی سُنڄاݨ دی بربادی دے سامان پیدا کیتے ڳئے ہن۔ مغرب دے صنعتی انقلاب ، کالونیل رویے اتے وَل کولڈ وار تھرڈ ورلڈ کوں سرمایہ داری دے چکر اِ چ مادیت دے کلچر دی سوغات ݙتی ہے۔ ایں سوغات ’’فرد‘‘ کنوں اوندی شناخت چھِک کرائیں ہک روبوٹ انسان دی تشکیل کیتی ہے پر انسان آپݨی ایں ’’روبوٹی‘‘ صورت کنوں ہُݨ تنگ آندا ویندے۔ یورپ دا انسان وی ہُݨ آپݨے باطن دو سفر دا ارادہ کر چکے۔ بقول ڈاکٹر انوار احمد:

’’آئی ایم ایف کے سابق مینیجنگ ڈائریکٹرH.J.Witte Veen کی ایک کتاب کا آج کل بہت چرچا ہے ۔"Sufisim in Action" جس میں موجودہ ورلڈ آرڈر اور تہذیبی کشمکش کے حوالے سے یہ کہا گیا کہ دنیا کو تحمل اور رواداری کی ضرورت ہے اور یہ ضرورت صوفی کی تعلیمات اور عمل ہی پوری کر سکتا ہے۔ اسی طرح جس گلوبلائزیشن کا خوف ہم پر مسلط کیا گیا ہے ، اس میں بھی ہر انسان دوست اس عالمی گائوں میں سبزے ، روشنی ، پانی اور پرندے کی موجودگی کو جس امید کے سہارے یقینی بنانا چاہتا ہے وہ صوفی کے تخلیقی عمل سے اخذ ہوتی ہے۔‘‘(۳)

                       سئیں رفعت ؔعباس دی شاعری ایں امید دا ہی نواں بیانیہ ہے ۔ او انسان کوں کاروباری اَتے بازاری رویاں توں بچاوݨ چاہندا ہے ۔ ایہ ہک سنجیدہ تے ذمہ دارانہ سوچ دا منطقی انداز ہے۔ اصل اِ چ انسان ہݨ مشینی صورت ِ حال کنوں اُکتا ڳئے، ایں تناظر ئِ چ عکسی مفتی ہک وݙے پتے دی ڳالھ کیتی ہے:

’’اب تو اکانومی کا ان داتا ورلڈ بینک بھی اس بات کو سمجھ چکا ہے کہ معاشی ترقی کے لیے معاشرتی اقدار اور ثقافت اہمیت رکھتے ہیں۔ یہی وجہ ہے کہ اس بینک نے کئی ایک "Anthropologist"کی خدمات حاصل کی ہیں۔ رقم کتنی بھی قرض دے دی جائے وہ سب رائیگاں ہو جاتی ہے۔ اگر ثقافتی اقدار اس ترقی کو قبول کرنے کو تیار نہ ہوں۔ معاشی ترقی اِسی صورت میں ممکن ہے کہ ثقافتی اقدار اس سے ہم آہنگ ہوں۔ پچھلا دور مادی سائنسوں کا دور تھا۔ چونکہ اب تک مادی دنیا کو سمجھنا اور قدرت پر غلبہ حاصل کرنا ، قدرتی عوامل کو فتح کرنا ہی انسان کی ترجیح رہی ہے۔ لیکن مستقبل کی سائنس اپنا رُخ خود انسان کی طرف موڑے گی۔ یہی وجہ ہے کہ تمدن، ثقافت اور معاشرتی علوم مستقبل کے علوم ہیں۔‘‘(۴)

                       رفعتؔ دی شاعری انہاں قدراں تے انسانی محبتاں دی ڳول ہے جیڑھیاں نام نہاد ترقی دے منہ زور گھوڑے دے سُنبھاں تلے آکے کِتھاہیں ڳل ڳئیاں ہِن:

ٻیڑیاں رنگݨ دے موسم وی پاݨیاں دے وچ لنگھے

یاد ریہاں ٻس اُݙدیاں کونجاں وِسر ڳئے سبھ کنڈے 

شام تھیوݨ توں پہلیں پہلیں اینجھی وستی آسی

واہیں ٹھڈڑیاں ٹھڈڑیاں مِلسن پاݨی مِٹھرا مِٹھرا 

ہولے ہولے نویاں جاواں اینجھیاں سونہیاں تھیسن

ہک ݙینہہ ساکوں یاد نہ رہسی چڑھدا لہندا پاسا 

پہلیں تاں ٻس ہرنیاں وانگوں تھل وچ رُلدیاں ڈُھکے

وَل کہیں پاسوں تھی سڳے تاں چشمہ بݨ تے پھُٹوں

اساں تاں ہوا دیاں تختیاں اُتے لکھے ہوئے ناں ہِسے

مِٹݨ کولوں پہلیں رفعتؔ ہک واری تاں ݙسوں

رفعتؔ انہاں محبتاں کوں مختلف وسیبی کرداراں اِ چ ایویں گُٖلیندن:

میرو، بتیاں والا میرو، شالا جیندا رہوے

ساݙے سارے کھیݙ تماشے اینویں چلدے رہسن 

ݙدھ وچیندا خُداککڑ، ݙدھ وچیندیاں ڳاندے

اساں تاں ساریاں ٹرونڄݨاں ہے، ساݙے قصے رہسن 

طالب شاہ دا عرس ہووے یا چیتر دی مَلہݨ ہووے

ممدو ہوریں سب دے رلے، سب دے رلے رہسن 

حاتو کوں تاں مویاں ہویاں ستواںاَٹھواں سال اے

پر اوندیاں سبھ وَڳتیاں بازیاں، نال اساݙے رہسن 

اَڄ ݙوائے کوں ݙیکھ تے رفعتؔ کیا کجھ ݙسݨ پئے ڳئے

جے تئیں مٹی جاگدی ہے پئی، ایہہ پھُل کھڑدے رہسن

                       ایں طرحاں دے کردار آپݨے اندر وسیب دیاں یکیاں ریتاں تے رویتاں کوں سانبھ کے رکھیندے ہن۔ رفعت ؔ آپݨیا ں انہاں روایتاں تے ریتاں وچ معدوم تھیوݨ والے حوالیں کوں ڳلیندن۔ او آدھے ہِن:

’’پڑچھیاں اُتے پھُل‘‘ کی اجتماعی خود کلامی نے یہاں ایک ناٹک کی شکل اختیار کر لی ہے۔ میرو، ݙیوایا، ممدو نقلی اور مسخر ے کے کردار میں ہماری زندگی کی کوئی اہم بات کہنے چلے آئیں ہیں۔ ‘‘(۵)

                       کوئی ہک اہم ڳالھ نی بلکہ ایہ کردار وسیب دی یکی کِتھا ہِن۔ جیڑھی انہاں کرداراں دی صورت اَڄ تونڑیں محفوظ ہے۔ رفعتؔ عباس کوں ایہ ڳالھ رُلا ݙیندی ہے جو سفاک مادی ترقی اساݙے کنوں اساݙی اصل سُنڄاݨ چھِک گھِدی ہے۔ رفعتؔ دا عہد پاکستان اِ چ جیڑھے کارپوریٹ نظام دی چھاں تلے زندہ ہے او برائیاں، بدیاں، کج رویاں ، ظلماں، ناانصافیاں ، بے ایمانیاں، استحصال اَتے انسانیت کُش رویاں دا نظام ہے، رفعتؔ ایں نظام دیاں مختلف شکلاں کوں اساݙے سامݨے اُجاگر کیتا ہے، انہاں کوں آپݨا ایہ زمانہ تے آپݨا عہد برداشت نی تھیندا تاں ایہ آپݨی مِتھ تے وسیب دی تہذیب تے ثقافت اِ چ پناہ ونڄ گھِندے ہِن۔

تھل دیاں او خوشبوئیں رفعتؔ کتھ کر بھل سڳیوسے

بے شک آپݨیاں مݙیاں لݙ تے ٻیٹ اِچ اَن وٹھیوسے 

کݨکاں تاں ٻس ہولے ہولے نسرڳیاں ہن رفعتؔ

کیا آکھوں جو کݙݨ توݨیں ہرنیاں پھیرا پیندیاں 

اُٹھاں کوں تاں ݙیکھ تے لڳدے جیویں وسیب دے ہووِن

ہک دم وی پر سُو نہیں کینھی اُٹھاں دے پرچھانویں 

اساں ہک ݙوجھے کولوں بھڄ تے کِتھاں ونڄ سڳدے ہیں

تھلاں دے وچ گم تھی ویندن تھلاں دے پرچھانویں 

بھانویں گھوڑ سوار کوں رفعتؔ لکھ اُٻاہل وی ہووے

ہک پھیریں تاں ݙک گھِندے ہِن ککراں دے پرچھانویں 

روز کھجوراں دا پرچھانواں کندھی اُتے پوسی

روز کہیں دیاں تانگھاں دے وچ کھول رکھیساں ٻوہا

                       رفعت ؔ عباس ہوراں ایہ حقیقت ڄاݨدے ہِن جو زبان ، ادب ، تہذیب اتے کلچر وحدت تے پیار دا درس ݙیندے ہِن تے آپس اِ چ جوڑ کے رکھیندے ہِن جݙاں جو مذاہب تقسیم پسند تے فرقیاں اِ چ ونڈ کوں ودھارا ݙیندن، ایں ڳالھوں زبان، کلچر تے تہذیب دے مباحث فنون لطیفہ اچ ملبوس تھی کراہیں تہذیبی جڑت اتے احترام انسانیت دا ماحول بݨیندن۔ 

                       ’’پڑچھیاں اُتے پھُل‘‘ ہک نویں Visionدی سرائیکی شاعری ہے جیندے وچ سرائیکی وسیب کوں چنھاں دی وادی وچ ڳولݨ دا ترلا کیتا ڳئے۔ اتھاں ’’وادی ٔچنھاں ‘‘ دا او حصہ جیڑھا سرائیکی وسیب اِ چ موجود ہے، رفعت ؔعباس نے اونکوں ہک علامت دے طور تے گھِن کرائیں ہکو وقت اِ چ سرائیکی مِتھ، لیجنڈ تے رومانس کوں آپݨا سٹڈی ایریا بݨایا ہے۔ دانشور ڄاݨدے ہِن جو قوماں فلک آشنا عمارتاں، وݙیاں تے کھُلیاں سڑکاں تے دھوں ݙیندیاں فیکٹریاں نال زندہ نی راہندیاں بلکہ ایہ آپݨی تاریخی ، تہذیبی ، ثقافتی ، روحانی تے انسانی تے بشریاتی ریت روایت نال آپݨا استحکام پیندیاں ہِن۔ رفعت ؔدی شاعری ایں حقیقت دا جاندار بیانیہ ہے ۔ انہاں سطحی تے معروضی ڳالھ دی بجائے اعلیٰ ارفع تے گہری سوچ کوں متعارف کرائے، باسط بھٹی آدھے ہِن:

’’ادھورے قصے کوں رفعتؔ ہک واری وَلا اڳوں تے ٹورئیے۔ یار ! عجب قصولی اے نویں ڳالھ کریندے، انوکھڑی ڳالھ کریندے، سݨݨ آلے کوں ٻدھ ٻلہیندے ، ساݙی ڈھیر ساری شاعری یار  دیاں زلفاں، نین، نقشے، ٹور، پیراں ، ہتھاں ، مہندھیاں دے ٻاہروں بھوندی رہی اے۔ رفعتؔ ہمیشہ نویں ڳالھ کریندے ، سوچݨ تے مکالمے دا دَر کھولیندے۔‘‘(۶)

ایں تناظر اِچ رفعتؔ خود وی شاعری دی عظمت دا اعتراف کریندن، او فرمیندن:

’’شاعری صرف لفظوں کا نام نہیں، اس تسلسل میں قصے اساطیر، ناٹک، یوں کہیے کہ کسی بھی دھرتی کا پورا لیجنڈ ساتھ چلتا ہے۔ اس لیے دنیا میں جہاں بھی کسی قوم پر کوئی دبائو آیا ہے۔ یہ دبائو استعماریت کی شکل میں ہو یا فوجی آمریت سے وابستہ ، جہاں کہیں بھی لوگوں کی آزادی اور بنیادی حقوق غصب ہوئے تو وہاں یہ ہمیشہ فنون آگے بڑھے ہیں۔ جس میں شاعری اور ناٹک ہمیشہ آگے آگے رہے۔ جہاںبھی اظہار کے راستے مسدود ہوئے تو پھر وہاں شاعری اور ناٹک لوگوں کو ہمت اور طاقت دینے کا حوالہ بنے۔‘‘(۷)

                       ’’پڑچھیاں اُتے پھُل‘‘روایتی غزل دی بجائے انوکھڑی سوچ دی پرچارک بݨ کرائیں سامݨے آئی ہے۔ جݙاں رفعت ؔ نے ایہ شعر:

کینویں ساکوں یاد نہ رہسی اوندے گھر دا رستہ

ݙو تاں سارے جنگل آسن، ترے تاں سارے دریا

                       آکھیا تاں اُنہاں خود کوں ’’فریدؒ دی‘‘ روایت نال جوڑ ݙتا تے امید ، رجائیت تے شدید انقلابی جذبے کوں ودھارا ݙے کے آپݨے لوکاں کوں ہک پیغام نال متعارف کرائے ڄو منزل تک پُڄݨ کیتے عشق دی راہ اختیارکرو۔ ایں طرحاں زیر نظر کتاب اُوں عشق دی دستاویز وی ہے جیڑھا قوماں اِچ جذبہ، ہمت، طاقت تے حوصلہ بخشیندے:

پُلاں تلوں لنگھدیاں ہویاں ٻہوں کجھ بھالݨا پوندا

اینویں تاں نہیں سانبھیاں ویندیاں ٻیڑیاں کلہم کلہیاں

                       ٻیڑیاں ، مہاݨے، دریا، ٹاہلی، کنگھی، شیشہ ، پڑچھا، پھُل ، بوچھݨ، پکھی، جنگل، یاد، پاݨی، مینہ،جھومری، جھمر، پچھاواں، گھوڑ سوار، گھوڑا، شینہہ ، رات، کونج، مشکی ناگ، نیلا سہیڑ، رِچھ، نیلی سِلھ،مٹی، قبر تے ٻئیاں ٻہوں ساریاں علامتاں؛ رفعتؔ دے ذہنی ارتقاء تے تخلیقی اداواں دا پتا ݙیندیاں ہن۔ جݙاں اساں انہاں علامتاں دا مطالعہ کریندے ہیں تاں ایہ خبر مِلدی ہے جو رفعتؔ کوںکہیں وݙے وچھوڑے تے ہجر دا سامݨا ہے۔ کیوں جو انہاںعلامتاں دے پس منظر اِچ کہیں وچھوڑے دا تاثر مِلدے۔ بقول حفیظ خان:

’’والد کی وفات کے بعد، اس کا کثیر الجہتی اسکرین پلے، ادھورے خواب کی طرح بکھر کر رہ گیا۔ دریا رہا نہ دریا کا کنارہ ، سکول (گورنمنٹ مڈل اسکول سُنکی) رہا نہ اس کے وہ باغیچے، جن کے قد آدم پودوں میں چھپ کر ایک بچے نے پہلی بار پانی، مٹی، اور پھولوں کی خوشبو کو ایک ساتھ محسوس کیا۔ وہ یہ بھی کہتا ہے ، والد کی موت کے بعد میں دریائے چناب کو اس کی جگہ دے چکا تھا اور اپنی بستی سے پندرہ میل دور بہنے والے اس دریا کو دیکھنے اور ملنے کے لیے بے تاب تھا۔ لیکن مجھے وہاں جانے میں کئی سال لگ گئے۔ اس نے شیر شاہ کا میلہ بھی ملک حسن بخش (رفعت کے والد) کی معیت میں دیکھا تھا۔ جھمر، ناٹک، تھیٹر، شامیانے، سرکس، مٹھائی کی دکانیں، اندرسہ اس کی پسندیدہ مٹھائی ۔ اسی میلے ہی سے اس کی شاعری میں در آئے اور پھر وہ دریا رہا اور نہ یہ میلہ، نہ میرو، ممدو، ڈوایا، تماشے وال کیا بکھرے ، تماشے بھی کھو گئے۔ سرپرست رخصت ہوا تو پرستش کا دائرہ بھی تحلیل ہو گیا۔ ‘‘(۸)

                       رفعت خود وی ایہ ڳالھ آہدھے جو انہاں دے باطن اِچ ہک ہجر دا حوالہ ہے جیڑھا مختلف شکلاں نال انہاں دے کلام دا حصہ بݨے:

’’شروع میں میرے پاس ایک دریا، ایک بستی، میرو، ݙیوایا، ممدو اور اپنی بستی میں ایک بوڑھا پیپل کا پیٹر تھا۔ جس کے نیچے میں نے پہلی بار ناٹک دیکھا تھا لیکن بعد میں آوازوں ، یادوں اور چہروں کا ایک ریلہ تھا جس کا بہائو میرے ساتھ رہا۔ مجھے محسوس ہوا کہ میرے اندر ہزاروں سالوں کا ایک گھمسان ہے جو کلام کرنا چاہتا ہے‘‘(۹)

                       کجھ کردار ، کجھ جاہیں اَتے کجھ چیزاں بطور علامت تے استعارہ رفعت ؔدے اظہار دا وسیلہ ہن۔ آکھیا ویندا ہے جو ہر شعر و ادب دیاں آپݨیاں علامتاں ہوندیاں ہن۔ جے ایہ علامتاں معدوم تھیوݨ لڳ ونڄݨ تاں سمجھو ذہن بانجھ تھیندے پئے ہن۔ رفعتؔ ’’پڑچھیاں اُتے پھُل‘‘ اِچ جیڑھے استعارے تے علامتاں ورتیاں ہن، انہاں دے ݙو پہلو نشابر ہِن:

۱۔                 ایہ یکیاں علامتاں تے استعارے رفعتؔ آپݨے ماحول اچوں کشید کیتے ہن۔

۲۔                انہاں علامتاںتے استعاریں دے باطن اِچ ہجر تے وچھوڑے دی کسک غالب ہے، ایہ اوہو کسک ہے جیڑھی رفعتؔ دے اندر ہر پل مچلدی راہندی ہے:

نہ ہݨ لہراں سُونہیاں گونہیاں نہ ہُݨ پکھی ڄاݨوں

ٹوکرے ونڈے ونڈے اساں وی کِن دریاواں ٹھِلے 

چھہیاںسالاں بعد وی رفعتؔ سبھ انویں دا انویں

ٻس کجھ گھاٹی گھاٹی تھی ڳئی اوندے گھر دی ٹاہلی 

وسریاں یاداں ول توں رفعتؔ دل وچ تردیاں آندن

دوروں ٻہہ تے ݙیدھا ٻیٹھا پُل توں لنگھدے پاندھی 

مدتاں بعد اڄ پاݨیاں اُتوں گھر دِر ولے ہسے

ہر شے ساکوں وہندی وہندی، ٹُردی ٹُردی ݙسدی 

نیلیاں سِلہاں والیاں مسیتاں رہ  ݙیدھیاں رہ ویندن

جیڑھا پہر قضا تھی ویندا او وَل کتھاں وَلدا 

ایہ وی ساکوں کینویں ݙیدھن ایہو ݙیکھ گھِنیجے

ہک پھیریں تاں پکھییاں دے نال پکھی بݨ اُݙیجے 

ہک دھمیں تاں ایہو جہیں کوئی، ایہو جہیں کوئی رفعت

آپݨے آپ کوں چَنبے اتوں آپ ہی ونڄ چݨیجے 

انہاں گھوڑ سواراں دے کوئی رستے وی ڄو ہوندے

ہک پھیریں گم تھیوݨ والے لبھدے وی جو ہوندے  

جنگل تاں ایہ بھانویں سارا کہیں تے کھُل وی پووے

جیڑھی خوشبو گم ڳئی ہے اوہا لبھے وی تاں 

اساں تاں رفعتؔ مرونڄݨاں ہے ساݙیاں قبراں اُتے

راہواں بھُلیاں چڑیاں لہہ تے ڳاوݨ ڳاندیاں ہوسن

                       ہجر ، فراق تے وچھوڑا انسانی دلاں دی اُداس کتھا ہے۔ ایں ڳالھوں ایہ کتھا وݙی تخلیق دی بنیاد بݨدی ہے۔ رفعتؔ کوں جیڑھے وچھوڑے دا روگ ہے او ذاتی وی ہے تے وسیبی وی۔ او ہر ساہ نال انہاں جھوکاں تے کرداراں نال ہمکلام راہندن جیڑھے وقت دے پھیر وچ کتھایں گم تھی ڳئے ہن۔ پنج چھی ہزار سال پراݨی تہذیب دی مالک وادی سندھ کوں پاکستانی اسٹبلشمنٹ  صرف ستر سالاں اِچ وڳاڑݨ دی ہر کوشش کیتی ہے۔ ساݙے ݙیوائے تے ممدے ساݙی ایں تہذیب دے وارث ہَن۔ رفعتؔ آپݨے کلام وچ انہاں وارثاں کوں ہکلاں ݙیندے نظردِن۔ ایں پس منظر اِچ ایہ شاعری دی زبان وچ آپݨی تاریخ تے تہذیب کوں جگاوݨ دی ہک آہر ہے۔ جیندے وچ رفعت ؔ ہر طرحاں نال کامیاب تھئے ۔رفعتؔ ہوش سنبھالݨ نال ہی ایں حقیقت کوں ڄاݨ گھِدا ہئی جوقیام پاکستان توں فوری بعد ریاست پاکستان ملک دیاں چھوٹیاں قومیتاں خاص کر سرائیکی قومیت کوں نظر آنداز کرݨ دی پالیسی جاری رکھی ہوئی ہے۔ ایں طرحاں سرائیکی وسیب بدیسی’’کالونیل ازم‘‘ دے بعد دیسی’’کالونیل ازم‘‘ دا شکار وی تھی ڳئے۔ نو آبادیاتی عہد دے منڈھ وچ سب کنوں پہلے نو آباد کار کہیں نہ کہیں طریقے نال زمین تے قبضہ کریندے۔ ایندے بعد او اِتھاں آپݨی تہذیب، ثقافت اَتے مذہب دی برتری دے حوالے نال مقامی تہذیب، ثقافت اتے مذہب کوں کمتر قرار ݙیندے۔ اَتے آپݨی ثقافت رائج کرݨ دی کوشش کریندے۔ (۱۰) سرائیکی وسیب نال ایہ عمل صدیاں توں جاری ہے جیندا احساس رفعتؔ کوں ٻہوں جلدی تھی ڳیا ہئی  اَتے ایہو احساس ’’پڑچھیاں اُتے پھُل‘‘ دی تخلیق دا باعث بݨے۔

                       حضرت خواجہ غلام فریدؒ تے رفعتؔ دے کلام اِچ ہک وݙی مماثلت ایہ ہے ڄو خواجہ سئیں سرائیکی وسیب دے وݙے ’’رنگ‘‘ روہی کوں تخلیقی ریاضتاں نال آپݨی روح دا ایویں حصہ بݨایا جو انہاں دی ہک لائن پڑھݨ نال پوری روہی سامݨے آویندی ہے۔ ایویں ہی رفعت ؔ سرائیکی دریائی تہذیب دے رنگ کوں آپݨے من دا حصہ بݨا کے پوری سرائیکی تہذیبی تے ثقافتی ریت کوں ہمیشہ کیتے محفوظ کر چھوڑیے۔ رفعت ؔ دی شعری کائنات وچ چنھاں پورے سرائیکی وسیب دا استعارہ بݨ کے صدیاں تے محیط تہذیب دی طرف ہک بلیغ اشارہ ہے، خواجہ سئیں روہی ، رفعت  چنھاں اَتے اشو لال سندھ دریا تے تھل کوں جاندار تہذیبی تناظر وچ پیش کر کے اتھوں دے لوکاں دی عظمت دا اعتراف کیتے۔ میݙے موقف دی تائید وچ رفعت دے ݙو چار شعر  ݙیکھو:

تیݙیاں کافیاں پڑھ تے خواجہؒ ہݨ تاں اینویں لڳدے

جیویں میݙا آپݨا وی کوئی روہی رہندا ہووے 

اساں تاں وہندیاں پاݨیاں تے وی بتیاں ٻالی ویندے

دریاواں دی مݨ تے ساݙی ماڑی وی جو ہوندی 

ٻہوں ساریاں کوئی وستیاں وچوں لنگھدیاں اینویں لڳدے

جیویں ساری عمر اساݙی اتھاہیں لنگھی ہووے 

اساں تاں ایں دریا دے مݨ دی مٹی ہی چُم گھِنوں

آپے کہیں تے ونڄ ہی کھُلسن ایندیاں رمزاں آکھو 

اساں ہک ݙوجھے کولوں بھڄ تے کتھاں ونڄ سگدے ہیں

تھلاں دے وچ گم تھی ویندن تھلاں دے پرچھانویں

                       ’’پڑچھیاں اُتے پھُل‘‘بظاہر سرائیکی غزلیہ مجموعہ ہے، پرایندے خالق نے غزل دی روایت اچوں ہک نواں رنگ متعارف کرائے، غزل عام طورتے عشقیہ موضوعات نال مزین ہوندی ہے پر رفعت ؔدی غزل دا ستانوی رنگ نال رنگی ہوئی ہے ، ایویں جاپدے جیویں ایندی غزل دا ہر منظر کہیں قصے دا کینوس ہے۔ مراد ایہ ہے جو ہر شعر کہیں تلمیحاتی رنگ نال کہیں سچے قصے دی خبر ݙیندے، ایہ رنگ رفعت ؔدے تاریخی تے تہذیبی شعور دی نشابر مثال ہے:

پوری کھیݙ اِچ ساݙا حصہ ایہو ہے بس رفعتؔ

جیڑھے ویلے بادشاہ آوے بتیاں سر تے چانوں 

اساں تاں شادیاں والے کچاوے جھل تے بیٹھے ہوئے ہیں

کِتھاں رہ ڳیا ہوسی رفعتؔ او الغوزے والا 

مشکی نانگ کوں ساوݨ دے وچ مار ٻیٹھے ہیں رفعتؔ 

ہݨ تاں ہک پچھاواں ساݙے چار چفیرے رہسی 

جنگل دے سبھ قصے گِدڑ کلہا ڄاݨدا ہئی پیا

پر ایں قصیاں اندر خود کوں بادشاہ ڄاݨدا ہئی پیا 

گھوڑ سوار تاں جنگل دے وچ گم تھی ویندا رفعتؔ

او تاں بس ہک نیلا سیہڑ رستا ڄاݨدا ہئی پیا 

ہک پھُلے دی ڳالھ تاں اینجھی کوئے نہ ہئی پئی رفعتؔ

مائی جو اینویں ٹُرویندی تاں کاں دا دل وَدھ ویندا 

ساکوں اڄ تئیں یاد ہے رفعتؔ او گدڑ دا قصہ 

کنیں مینگݨیاں پاتے وی جو راجہ بݨیا رہندے

                       ایں طرحاں اَساں آکھ سڳدے ہیں جو رفعتؔ دی غزل، فارسی تے اردو غزل توں نہ صرف الگ مزاج رکھیندی ہے بلکہ معاصر سرائیکی غزل دے اندر وی رفعتؔ ہک نویکلا شاعر بݨ کے سامݨے آئے انہاں دا کمال ایہ ہے جو انہاں استعارے، تلازمے، اشارے، کنائے، تشبیہاں اَتے تلمیحاں آپݨے ماحول اچوں اخذ کر کے آپݨی غزل کوں ’’سرائیکیت ‘‘ دی اعلیٰ ترین مثال بݨا ݙتے۔ معاصر سرائیکی غزل اَتے نظم دی ہک وݙی خامی ایہ ہے ڄو ایندے اُتے ’’اُردو‘‘ شعری اسالیب تے لہجہ دا رنگ گوڑھا ہے پر رفعتؔ ہوراں پوری برجستگی نال سرائیکی مزاج کوں آپݨے نال رکھے۔ ایندی وجہ ایہ ہے جو رفعتؔ آپݨے من وچ وسیب دے عام لوکاں دے جذبے تے احساسات کوں وسا کے ہک نویں رنگ دا ایہو جیہاں ’’اظہار یہ ‘‘ ݙیوݨا چاہندا ہئی جیکوں پڑھ کے بیگانگی تے اجنبیت دا احساس نہ تھیوے۔ انہاں ہک قصولی دی کار آپݨے وسیب دے قصیاں کوں بیان کیتے۔ ایں تناظر وچ ’’پڑچھیاں اُتے پھُل‘‘ دا عنوان وی معنی خیز ہے۔ پڑچھا زمین تے وچھاوݨ آلی ہک صف دا ناں ہے، جیندے اُتے ورکر کلاس یا عام لوک ٻاندھن، رفعتؔ انہاں لوکاں کوں پھُل دی علامت وچ گھِندن۔ اَتے رنگلا پڑچھا رفعت ؔ دی دھرتی ہے، جیندے اُتے پھُلاں جیں لوک وَسدن تے آپݨے پس منظر وچ ہک ایجھی تہذیب رکھیندن جیندی آپݨی سُنڄاݨ تے آپݨا حوالہ ہے۔ زیر نظر کتاب ایں ’’حوالے‘‘ دی ڳول دا عنوان ہے۔ کیوں جو رفعتؔ دے وسیب دے ایہ پڑچھے مِل ٻاہݨ تے ݙکھ سُکھ ونڈݨ دا وسیلہ بݨدن۔ ایں حوالے نال وادی سندھ دے لوکاں دے مزاج دا پتا وی لڳدے جو کیویں اتھوں دے لوک صدیاں توں رَل مِل کے راہوں دے عادی ہن:

ہک ݙوجھے کوں ݙیکھ تے جیندن ، شالا جیندے رہون

ٻوہا ساݙے گھر دا ٻوہا، کندھی اوندی کندھی 

ساݙے ویڑھے پھُل ہووݨ تاں کینویں تھیوے رفعتؔ 

ککر دی خوشبو وی ساکوں رات سمݨ نہ ݙیندی 

اساں تاں پہلے ݙینہہ دیاں اینویں تھل دیاں ریتاں ہاسے

او تاں اوں نے ہݨ تئیں ساکوں کٹھا کیتی رکھیا

                       ویندے ویندے پاکستانی حالات تے واقعات دی روشنی وچ ہک ٻیا شعر آپݨے وی ݙیکھو ، کیویں جو جرم پاکستان دیاں وݙیاں قومیتاں کریندیاں ہِن پر سزا دے حقدار وادی سندھ دے لوک بݨدن:

کنگڑی تاں ٻس ݙوجھے کھاندے ہتھیں کونج آویندی 

جیندے نکے نکے ٻچے نہ پاݨی نہ چوگا

                       ایں طرحاں دے حساس موضوع سرائیکی تلمیحاتی روایت اِچ بیان تھی کرائیں رفعتؔ دی شاعرانہ عظمت کوں ظاہر کریندی ہے تے ایہوہی ’’پڑچھیاں اُتے پھُل‘‘ دی عظمت دی دلیل ہے۔

### حوالہ جات
۱۔                 سلیم اختر، ڈاکٹر، تنقیدی اصطلاحات (توضیحی لغت) لاہور، سنگ میل پبلی کیشنز، ۲۰۱۱ء،ص:۱۹۳

۲۔                شمائلہ حسین، سرائیکی دانش کے ساتھ مکالمہ، مشمولہ انٹرویو اشولال، ملتان، ملتان انسٹی ٹیوٹ آف پالیسی اینڈ ریسرچ ۲۰۱۵ء ص:۹۹

۳۔               انوار احمد، ڈاکٹر، فکر فرید کا عصری حوالہ، مشمولہ مضمون، نخلستان ادب، (ادبی مجلہ) طاہر تونسوی، ڈاکٹر، مرتب، بہاولپور، گورنمنٹ ایس ای، کالج ۲۰۰۶ء،ص:۲۸

۴۔               عکسی مفتی، پاکستانی ثقافت، لاہور، الفیصل پبلشرز، ۲۰۱۴ء، ص:۲۶

۵۔              رفعت عباس (انٹر ویو) سرائیکی دانش کے ساتھ مکالمہ، ص:۷۸

۶۔                عبدالباسط بھٹی ، ایں نارنگی اندر، جاگدی وسوں دی شاعری، مشمولہ مضمون، انوار احمد مدیر: پیلوں، ملتان، اپریل تا جون ۲۰۱۷، ص:۲۳۹

۷۔               رفعت عباس (انٹر ویو) سرائیکی دانش کے ساتھ مکالمہ ،ص:۷۶

۸۔              حفیظ خان، رفعت عباس کی سرائیکی شاعری، نو آبادیاتی خطوں کا نیا مکالمہ، ملتان، ملتان انسٹی ٹیوٹ آف پالیسی اینڈ ریسرچ ۲۰۰۶ء ص:۱۸

۹۔               رفعت عباس (انٹر ویو) سرائیکی دانش کے ساتھ مکالمہ ،ص:۷۵

۱۰۔              اسلم رسولپوری، سرائیکی ادب وچ معنی دا پندھ، رسولپور، سرائیکی پبلی کیشنز، ۲۰۱۴ء، ص:۳۱۵

## حوالہ
(کتاب : جدید سرائیکی شاعری ، مرتب : ڈاکٹر خالد اقبال، عبدالباسط بھٹی) (ناشر: جھوک پبلشرز ملتان)