سرائیکی دے تاریخی اکھاݨ

تاریخ او نی ہوندی جیڑھے نام نہاد تاریخ دان لکھدن بلکہ او ہوندی ہے جیڑھی سچے انسان مرتب کریندن ، تاریخ دیاں کتاباں پٹ تے ݙیکھو تاں اوندے وچ کوڑ دے بھکل ریڑھیے پئے ہوندن ، اکثر تاریخاں امراء تے بادشایں دی مرضی تے خوشنودی واسطے لکھیاں ویندن پر وسیب دے لوک خاص طور تے پرے پرے دیہاتاں وچ رہݨ آلے سوجھواݨ تے اڳواݨ جیڑھی تاریخ مرتب کریندن او سچی تاریخ ہوندی اے تے او تاریخ ہوندی اکھاݨ ،ضرب الامثال تے محاوریاں دی ۔ سرائیکی وسیب جیڑھا ہمیش توں حملہ آوریں دی زد وچ رہ ڳئے ، حملہ آوراں دی لٹ مار دے بارے چند اکھاݨ پروفیسر شوکت مغل دی کتاب سرائیکی اکھاݨ وچوں گھدے ڳن ، اکھاݨ دی جاہ تے اکھاݨ اِن تے تاریخ واقعات دا ثبوت وی ۔ پروفیسر شوکت مغل لکھدن :۔

اکھاݨ کئیں زبان دا سمل تے سرمایہ ہوندن جنہاں وچ اوں زبان کوں ٻولݨ آلے لوکاں دی تریخ انہاں دا مذہب ،انہاندی ثقافت تے نفسیات موجود ہوندی اے ۔ ایہ کئیں قوم دا دائرہ المعارف ہوندن ۔ انہاں نال وسیب دے لوکاں دے رہݨ سہݨ، رسم و رواج ،کاروبار ،ݙے گھن ، لوک اناوت ، لوک تجربے ، رڑھ وہی ، تے ورت ورتارے دا پتہ لڳدے ۔ سرائیکی زبان وچ ہزاراں ایہو جہیں اکھاݨ موجود ہن جیڑھے ایں وسیب دی ہزاراں سالاں دی کارکردگی دا پتہ ݙیندن ۔ میں اڄ تہاݙے سامھے انہاں اکھاݨاں وچوں کجھ ایجھیں اکھاݨاں دا ذکر کریندا جنہاندا تعلق ایں وسیب دی تاریخ نال ہے ۔ ایہ تاریخ اکھاݨ ٻہوں اہم ہن تے حقیقتاں دے نویں ٻوہے کھلیندن۔ کجھ تاریخی اکھاݨ ایہہ ہن ۔

## آمد حاجی شریف ناں ربیع ناں خریف:۔
(حاجی شریف ایجھا آیا جو نہ ربیع دی فصل رہی تے نہ خریف دی ) 1767ء اچ احمد شاہ ابدالی دے حکم دے نال ملتان دے نواب علی محمد خان خوگانی دا ڈھڈھ پاڑ کے اونکوں قتل کر ݙتا ڳیا تاں اڳلے ترائے سال یعنی 1770 تئیں حاجی شریف خان سدوزئی ملتان دا حاکم ریہا ۔ اوندی فوج ٻہوں ظلم کیتے تے لوکاں دا مال خوب لُٹیا ۔ ایں اکھاݨ اچ اوں زمانے دے ظلم دا اشارہ ہے ۔

## لکھ مرے لکھ پال نہ مرے :۔
موسیٰ لکھ پال ، ریاست بہالپور دے علاقے دا وسنیک ہا ۔ قوم دا جیوݨا ہا ، او بہادر تے دلیر تے انگریز دشمن ہا ، ایں واسطے انگریز دے مال کوں دھاڑے مریندا ہا ،آکھیا ویندے جو ہک واری ریاست بہاولپور اچ کال پے ڳیا۔ موسیٰ ریل دیاں سرکاری ڳݙیاں تے لُٹ لُٹ تے لوکاں کوں ݙتا تے انہاں کوں مرݨ توں بچایا ۔ لوک اونکوں موسیٰ لکھ پال آکھݨ لڳ ڳئے ۔ تہوں ہک سرائیکی اکھاݨ ہے جو لکھ مرے ، لکھ پال نہ مرے ۔

## سرو ، سبھاگو ، سکرو، چوتھے چچریا ، آندا ہا جام جکھر، ہا ٻانھاں بنگارا:۔
سندھ دے علاقے عمر کوٹ دا راج بنگا رائے تھی گزرے ، جام جکھڑ اوندا ٻانھا ہا ، جٖام جکھڑ راجے دے دربار اچ اپݨے نال کجھ قبیلے وی گھن آیا ۔ ایہ قبیلے سر سبھاگو ، سکرو تے چاچڑ ہن ، ایں اکھاݨ اچ انہاں دے طرف اشارہ کیتا ڳئے ۔ چاچڑ اپݨے بارے آہدن جو او مغلاں دے نال آئے ہن ، تہوں او مغل ہن ۔ ایں اکھاݨ نال چاچڑاں دے ایں دعوے دی ترید تھی ویندی ہے۔

## جیں ناں ݙٹھا ملتان ، ناں او ہندو ناں مسلمان :۔
پنج ہزارسال توں پہلے ملتان ہک علمی ، تہذیبی ، ثقافتی تے مذہبی مرکز چلیا آندے ۔ اسلام آوݨ کنوں اڳے ایہ ہندوآں دا مرکز ہا ۔ اتھاں انہاندی پوجا دا مرکز پرہلاد مندر موجود ہئی۔ سرج کنڈ اچ سورج دیوتا دی پوجا تھیندی ہئی۔ ہندو ملتان کوں برکت آلا شہر آہدے ہن۔ اسلام آوݨ دے بعد ایہ اسلام دا قلعہ بݨ ڳیا۔ مسلمان ، ولی ، بزرگ اتھاں ٻہوں آئے ۔ کجھ اتھوں ٹر ڳئے ۔ ٻہوں سارے اتھائیں رہ ڳئے ۔ا تھائیں موئے تے اتھائیں دفنیج ڳئے ۔ایں اکھاݨ اچ ایہا ڳالھ ݙسی ڳئی ہے جو ملتان دی زیارت ضرور کرو۔ جیں ایں شہر کوں نہیں ݙٹھا او لا مذہب تے بے دین ہوسی ۔ اڄ وی ہندوستان دے سارے مذہباں وچ ملتان کوں بابرکت جاہ سمجھا ویندے ۔ 

## سکھ سرائی ݙونہیں بھائی۔ بابا نانک پت بݨائی:۔
سکھاں دے مذہبی رہنما بابا گرو نانک سندھ دے سرائی جنہاں کوں اتھاں سرائیکی سݙیا ویندے ، نال محبت رکھیندے ہن ، اے اکھاݨ انہاں ݙینہاں دا مشہور اے پر بعد اچ سکھاں اپݨے گرو دی بے فرمانی کیتی تے رنجیت سنگھ سرائیکی لوکاں نال ٻہوں ظلم کیتے تے سکھ سرائی والی ڳالھ کوں کوڑا کر ݙتے۔

## سنگلی جنہاں دی ݙاݙی۔ سوڈھی جنہاں دی ماء ۔ ملھی جݨے پنج پتر ، ݙاہڑ، بھٹہ ، نائچ، شجرا تے لنگاہ :۔
ایں اکھاݨ اچ سرائیکی وسیب دیاں حکمران گوتاں دا ذکر کیتا ڳئے ،۔ایندے مطابق سنگلی ݙاݙی ہے ، سوڈھی ماء ہے تے ملھی دھی ہے ، ݙاہڑ ، بھٹہ ،نائچ ، شجراء تے لنگاہ مٹھی دے پنج پُتر ہن۔ آکھیا ویندے جو ملھی قوم ای ملتان اچ سکندر اعظم نال لڑی ہئی، جنہیں سکندر اعظم کوں شکست ݙتی تے او زخمی تھی تے یونان ونجٖ تے مر ڳیا۔ ملھی قوم دے نال نال ای ملتان کوں ملھتان ، ملوہتان ، مولستھان ، مولتان تے ملتان آکھای ڳیا۔ 

## کابل کُناں چڑھیا ۔ بھاہ لڳی ملتان ، دلی پھوکاں ماریاں ،سڑ ڳیا ہندوستان:۔
تاریخ ݙسیندی ہے جو ملتان کابل دا ہک صوبہ رہ ڳئے ، تہوں کابل دی سیاسی تبدیلی دا اثر ملتان تئیں پُجٖدا ہا تے ول ایندے اثرات دلی تئیں پُجٖ ویندے ہن ۔ جیندے نال سارے ہندوستان دا سیاسی نظام تے سیاسی حکومت متاثر تھی ویندی ہئی۔ تہوں آکھیا ویندا ہئی جو ملتان مضبوط ، اوندی دلی مضبوط ، اتلے اکھاݨ اچ ہک تاریخی حقیقت کن اشارہ کیتا ڳے۔

## کھادا پیتا جان دا ، جو بچیا سو خان دا:۔
آکھیا ویندے جو بہاولپور دے نواب صادق خان دوم ( 1809ء کنوں 1825ء ) دے بعد آوݨ آلے حاکم ظالم تے جابر بݨ ڳئے ،انہاں عوام تے ٻہوں ٹیکس لائے تے تہوں عوام آکھݨ پئے ڳئے جو اساں کھا گھدا او اپݨا ہے باقی سب خان چا ویسے ۔

## لکھا لکھ اٹھائیو۔ کرن بخشے کروڑ ۔ ابرہہ بخشے ہل دی اور:۔
ایں اکھاݨ دا مطلب ہے جو سمہ راجا لکھا، لکھاں رو پئے ݙیندے تے کرن راجا کروڑاں ݙیندے پر سمہ دی شاخ ابرہہ ساکوں ’’ ہل ‘‘ دان کیتے۔ سندھ اچ سمہ خاندان 1351ء کنوں 1519ء تئیں حاکم رہ ڳئے ۔ راجہ لکھا تے راجہ کرن ݙونہیں سمہ راجہ ہن ،جنہاں لوکاں کوں ٻہوں مال دولت دان کیتا پر جہڑلے سمہ دی ٹنگلی وچوں ابرہہ ھاکم تھیا تاں اوں سندھ اچ زراعت کوں کھنڈایا تے لوک ایں جانب مائل تھئے ۔ ایں اکھاݨ وچ انہائیں اشارہ ہے۔

## ہاکڑہ پھروی وہسی‘ ندیاں وہسن پور ‘ نہ جٖایا نہ جٖاسی سوڈھاراؤ امیر:۔
چولستان اچ مروٹ ناں دا قلعہ ہے ، جینکوں چتوڑ دے حاکم مروٹ صدیاں پہلے بݨوایا ہئی۔ ایں قلعہ دے حاکم سوڈھا راؤ رہ ڳئے ۔ایں اکھاݨ اچ ایہو کجھ آکھیا ڳئے جو سوڈھا راؤ ٻہوں انصاف کرݨ آلا حاکم ہا جیندے وانگ ول کئی حاکم ناں آسی ۔ آکھیا ڳئے جو ایہ تھی سڳدے جو ہاکڑہ دا ولا وہݨ پئے ونجٖے تے ندی نالے ولا بھریج ونجٖن پر سوڈھا راؤ جیہا حاکم نہ کلئی پہلے آئے نہ ہُݨ آسی۔

## '''حوالہ'''
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی وسیب) وچوں چوݨ