open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
عالیہ بخشل

عالیہ بخشل (جنم: 3 جون 1978ء) ہک پاکستانی نسوانیت پسند تے سیاسی کارکن ہِن۔ اوہ ویمن ڈیموکریٹک فرنٹ دی جنرل سیکریٹری تے عوامی ورکرز پارٹی سندھ دی خواتین سیکریٹری ہِن۔

## سیاست
عالیہ بخشل، سماجی ملنساری دے حلقوں نال تعلق رکھݨ والی ہک نسوانیت پسند خاتون ہِن جیڑھی خیرپور میرس، سندھ نال تعلق رکھدی ہِن تے حیدرآباد وِچ مقیم ہِن۔

عوامی ورکرز پارٹی

عالیہ بخشل عوامی ورکرز پارٹی دی ہک سرگرم کارکن دی حیثیت نال کم کر رہی ہِن تے سندھ اکائی دی خاتون معتمد دے فرائض انجام ڈیندی پئین۔

## زنانیاں دے حقوق
**ویمین ایکشن فورم**

عالیہ بخشل دی سیاسی جدوجہد دا آغاز حقوق نسواں دی ترجمانی کرݨ والی تنظیم ویمن ایکشن فورم وِچ شمولیت دے نال شروع تھیا۔ بعد وِچ انّھاں نے عوامی ورکرز پارٹی وِچ شمولیت اختیار کِیتی۔ انّھاں دا شمار سندھی خواتین دے حقوق دی ترجمان تنظیم، "ناری جمہوری محاذ" دے بݨاوݨ والیاں وِچ تِھئی ہَئی۔ ناری جمہوری محاذ کوں بعد وِچ ملک بھر دیاں محنت کش خواتین دی مدد نال ویمن ڈیموکریٹک فرنٹ دی صورت وِچ باقاعدہ شکل ڈِتّی ڳئی۔ عالیہ نے خواتین دے مسائل تے انّھاں دی جدوجہد پہ مبنی رسالہ "ناریواد" نِکاوݨ وِچ اہم کردار ادا کِیتے۔

**ویمن ڈیموکریٹک فرنٹ**

عالیہ بخشل ویمن ڈیموکریٹک فرنٹ دی جنرل سیکریٹری دے عہدے پہ فائز ہِن۔ ویمن ڈیموکریٹک فرنٹ دی رکن ہووݨ دی حیثیت نال انّھاں نے سندھ دے مختلف اضلاع وِچ محنت کش تے مزدور طبقے دیاں زنانیاں کوں انّھاں دے حقوق توں آگاہ کرݨ کِیتے تے سیاسی شعور تے تربیت دی غرض نال علمی بیٹھکاں منعقد کروائیاں۔ کورونا وباء دے دوران انّھاں نے صحت عامہ دے کارکنان کوں درپیش مسائل تے انّھاں دی حفاظت کِیتے آواز بلند کِیتی۔

**عورت مارچ**

عالیہ بخشل نے ویمن ڈیموکریٹک فرنٹ دی ٻیاں کارکنان دی مدد نال سندھ وِچ عورت مارچ دے منعقد کراوݨ وِچ اہم کردار ادا کِیتے۔

## حوالے

ونکی:زنانیت پسند پاکستانی
ونکی:پاکستانی فعالیت پسند برائے انسانی حقوق
ونکی:پاکستانی سیاسی زنانیاں
ونکی:پاکستانی انسان دوست
ونکی:پاکستان وِچ زنانیت
ونکی:پاکستان وِچ زنانیاں
ونکی:پاکستان وِچ زنانیاں دے حقوق
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
عائشہ فاروق

عائشہ فاروق (اردو: عائشہ فاروق) ہک پاکستانی فائٹر پائلٹ ہن جو حاصل پور، بہاولپور ڈسٹرکٹ نال تعلق رکھدی ہن تے پاک فضائیہ (PAF) وچ پہلی خاتون فائٹر پائلٹ بݨی۔

2013ء وچ، اوہ پاک فضائیہ دے فائنل امتحانات وچ اول آنݨ دے بعد پہلی پاکستانی خاتون فائٹر پائلٹ بݨیاں۔ ہݨ اوہ چینی ساختہ چینگڈو جے-7 فائٹر جیٹ وچ اپݨے 24 مرد ساتھیاں دے نال 20 ویں اسکواڈرن وچ مشنز فلائنگ کرݨ پئی ہن۔ PAF دیاں 6 موجودہ خاتون فائٹر پائلٹس وچوں، فلائٹ لیفٹیننٹ عائشہ واحد ہن جیڑھیاں کمبیٹ کِیتے کوالیفائیڈ ہن تے سرحد دے نال سورٹیز فلائنگ کرݨ پئی ہن۔

اوہ 2000ء دی دہائی دے بعد توں PAF وچ پائلٹ بݨݨ والیاں 19 زنانیاں وچوں ہک ہن۔

## حوالے

ونکی:ویکی ڈیٹا نال مطابقت رکّھݨ آلی مختصر تفصیل
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:عسکری عہدہ ویکی ڈیٹا کنوں ماخوذ
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
ونکی:اکویہویں صدی دیاں پاکستانی زنانیاں
ونکی:پاک فضائیہ کارکنان
ونکی:ہوا باز زنانیاں
ونکی:پاکستانی ہوا باز زنانیاں
ونکی:پاکستانی ہوا باز
ونکی:پاکستانی زنانیاں فوجی شخصیتاں
شاہدہ ملک

شاہدہ ملک HI(M)، SI(M) (اردو: شاهدہ ملک)، پاکستان آرمی میڈیکل کور دی ریٹائرڈ میجر جنرل ہَن۔ اوہ پاکستان آرمی دی پہلی زنانی جنرل ہَن۔اوہ پاک فوج دی پہلی زنانی افسر ہَن جنّھاں نے ݙو اسٹار رینک تئیں ترقی کِیتی۔ ڈاکٹر دی حیثیت نال تربیت یافتہ، انّھاں کوں 2004ء وچ ریٹائر تھیوݨ توں پہلے انسپکٹر جنرل ہاسپٹل دے نال نال پاک فوج میڈیکل کور دی ڈپٹی کمانڈر وی مقرر کِیتا ڳیا ہَئی۔

## ابتدائی حیاتی تے تعلیم
اوہ چکوال ضلع دے جھٹلا دے ہک گاؤں وچ پیدا تھئیں۔ انّھاں نے فاطمہ جناح میڈیکل کالج، لاہور توں ایم بی بی ایس دی ڈگری حاصل کِیتی تے 1970ء وچ آرمی میڈیکل کور کِیتے چُݨی ڳئی ہَن۔

## کَم کار آلی حیاتی
شاہدہ ملک کوں 17 جون 2002ء کوں پرویز مشرف دے حکم نال میجر جنرل دے عہدے تے ترقی ݙتی ڳئی۔ انّھاں کوں پاکستان آرمی میڈیکل کور دی ڈپٹی کمانڈر تے ہسپتالاں دی انسپکٹر جنرل مقرر کِیتا ڳیا، ایندے بعد 2004ء وچ ریٹائر تھی ڳئیں۔

## حوالے

ونکی:ستارۂ امتیاز گِھنَّݨ آلے
ونکی:ڄمّݨ دا سال موجود نِھیں (جِین٘دیاں شخصیتاں)
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:پاکستانی عسکری طبیب
ونکی:فوجی جرنیل زنانیاں
ونکی:پاکستانی جرنیل
ونکی:پاکستانی زنانیاں فوجی شخصیتاں
ونکی:پاکستانی زنانیاں عسکری افسر
ونکی:پاکستانی عسکری افسر زنانیاں
ونکی:پاکستانی شخصیتاں
ونکی:پاکستانی شخصیات
ونکی:پاکستانی شخصیّتاں
ونکی:پاکستانی شخصیات نا مکمل مضامین
ونکی:پاکستانی مہان٘درے تِریمتاں
ونکی:پاکستانی مہان٘درے زنانیاں
ونکی:پاکستانی مہان٘درے شخصیّتاں
ونکی:مہان٘درے زنانیاں
ونکی:مہان٘درے تِریمتاں
ونکی:مہان٘درے تِرِیمتاں
عصمت شاہجہاں

عصمت شاہ جہاں (ولادت: 6 مئی 1963ء) ہک پاکستانی سوشلسٹ، فیمینسٹ، سیاسی رہنما ہِن۔ اوہ ویمن ڈیموکریٹک فرنٹ دی صدر تے عوامی ورکرز پارٹی دی ڈپٹی جنرل سیکریٹری ہِن۔ ایں دے علاوہ اوہ پشتون تحفظ تحریک دا حصہ وی ہِن۔ ****۔ پاکستان دے عام انتخابات، 2018ء وِچ انّھاں نے قومی اسمبلی دے حلقہ 54 توں اسلام آباد توں الیکشن لڑے۔

## ابتدائی حیاتی اَتے تعلیم
عصمت دی پیدائش خیبر پختونخوا دے ضلع کرک دے دیہات تخت نصرتی دے ہک مسلمان پشتون غریب خاندان وِچ تھئی ہَئی۔ انّھاں دے والد دا ناں رضا خان تے والدہ دا ناں جنت بی بی ہِے۔ عصمت دا خاندان خدائی خدمتگار، ترقی پسند سیاست نال تعلق رکھدا ہئی جیڑھا خان عبد الغفار خان دے عدم تشدد دے نظریے دی پیروی کریندا ہئی۔ عصمت نے ابتدائی تعلیم تخت نصرتی دے پرائمری اسکول (ضلع کرک)، ٹانک (وانا) تے سنگھیر (کوہاٹ) توں حاصل کِیتی۔ بعد وِچ انّھاں نے قانون تے سیاست دی ڈگری جناح کالج برائے خواتین، پشاور توں حاصل کِیتی۔ اعلیٰ تعلیم انّھاں نے ہالینڈ دی اراسمس یونیورسٹی توں حاصل کِیتی۔ عصمت نے ایشین ڈیویلپمنٹ بینک وِچ فنانس سپیشلسٹ دی ملازمت کِیتی۔ عصمت دا ہک پُتر سپارلے راویل موسیقار ہِے تے ہک پشتو بینڈ خماریاں[10] وِچ گٹار بجاوݨدا ہِے۔

## سیاسی پن٘دھ دا اَغاز
عصمت نے سیاسی شعور اوائل عمری توں ہی حاصل کر گِھدّا ہئی۔ انّھاں نے انقلابی سیاست دی بنیاد 1983ء وِچ اپݨے یونیورسٹی دے ایام توں ہی رکھ ݙتی ہئی جݙݨ ضیاء الحق دی آمریت دا دور ہئی تے طلبہ سیاست تے پابندی لڳائی ڳئی ہئی۔ 1986ء وِچ انّھاں نے ڈیموکریٹک سٹوڈنٹ فیڈریشن کوں جوائن کِیتے۔ انّھاں نے کمیونسٹ پارٹی پاکستان تے متحدہ لیبر فیڈریشن دے نال وی کم کِیتے۔ خیبر پختونخوا وِچ انّھاں نے ڈیموکریٹک وومین ایسوسی ایشن دا سنگ بنیاد رکھیا جیڑھی حقوق نسواں دے حقوق دی علمبردار تنظیم ہئی۔

### سیاسی نظریہ
عصمت دی ساری عمر دی جدوجہد ترقی پسند سیاست دے گرد ڳمدی ہِے۔ اوہ عدم تشدد دی حامی، آمریت تے خانہ جنگی دے خلاف مہمّاں تے جمہوری تحریکوں دا حصہ رہی ہِن۔  عوامی ورکرز پارٹی تے ویمن ڈیموکریٹک فرنٹ جیہاں تنظیماں دی مدد نال اوہ پاکستان دی نظر انداز تھیوݨ والے محروم لوکیں دی مدد کرݨ چاہندی ہِن۔ اِیں وِچ خواتین، طلبہ، محنت کش تے مذہبی اقلیتیں نال تعلق رکھݨ والی عوام شامل ہِن۔ انّھاں دی سیاسی جدوجہد وِچ طبقاتی جدوجہد، فیمینسٹ جدوجہد تے قومی سوال دی جدوجہد شامل ہِن۔

## سیاست

### ویمن ڈیموکریٹک فرنٹ
عصمت، ویمن ڈیموکریٹک فرنٹ (ڈبلیو ڈی ایف) دے پلیٹ فارم توں سوشلسٹ فیمنسٹ تحریک دا آغاز کرݨ دا ارادہ رکھدی ہِن۔ اوہ 2018ء توں ویمن ڈیموکریٹک فرنٹ دی صدر ہِن جیڑھا 2018ء دے عورت مارچ دے آغاز دے وقت تشکیل ݙتا ڳیا ہئی۔ ویمن ڈیموکریٹک فرنٹ کوں بݨاوݨ وِچ ملک بھر توں محنت کش خواتین، سیاسی کارکنان، طلبہ تے دانشوراں نے حصہ گِھدّا ہئی۔ عورت مارچ 2018ء دے دوران، بطور صدر ڈبلیو ڈی ایف، عصمت نے آکھیا جو ویمن ڈیموکریٹک فرنٹ ملک بھر وِچ تھیوݨ والے تشدد، جنسی نابرابری، استحصال دے خلاف رائج قوانین تے پالیسیاں دا دفاع کریسی۔

## حوالے

ونکی:پشتون زنانیاں
ونکی:زنانیت پسند پاکستانی
ونکی:پاکستانی فعالیت پسند برائے حقوق نسواں
ونکی:پاکستانی فعالیت پسند برائے انسانی حقوق
ونکی:پاکستانی سیاسی زنانیاں
ونکی:پاکستان وِچ زنانیت
ونکی:پاکستان وِچ زنانیاں
ونکی:پاکستان وِچ زنانیاں دے حقوق
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
اوہو یار کلہوکڑی رات والا

ملتان وچ میکوں ویہہ سال تھی ڳن۔اِنہاں ویہہ سالاں وچ میں سینکڑاں تے ہزاراں ادیباں ‘ شاعراں تے ملتانی سیاستداناں کوںمِل چُکاں۔انہاں وچوں ٻہوں تھولے لوک اِن جیرھے سرائیکی مسئلے کوں سمجھدن یا انہاں کوں اپݨی سرائیکی قومی شناخت دااحساس اے۔ کجھ تا ں اتنے وݙے ہِن جو اُلخیں مُلخیں وچ اِنہاں دا ناں اے پر اندروں پھولو تاں پھوڳ اِن ۔اِنہاں نال سرائیکی وسیب دے حقوق یا سرائیکی صوبے دی ڳالھ کرو تاں آکھدن:’’ چھوڑو سئیں !کُئی ٻئی ڳالھ کرو ‘‘ انہاں دے مقابلے وچ او لوک جہڑے سرائیکی دی ترقی پسند نی کریندے ٻہوں ہوشیار اِن ۔ انہاں حالات وچ اساں جئیں طرح ملتان وچ سرائیکی دا کم کیتے او ہک الڳ داستان اے ‘ پر ہک ڳالھ ٻئی وی ہے او ڳالھ اے جو چالہی لکھ دی آبادی وچوں چند ہک ایجھے لوک وی ہِن جنہاں دا سرائیکی کم کئی سو لیڈراں تے باری اے ۔

آکھیا ویندے انسانی فطرت ماء دے ڈڈھ اِ چ بݨ تے اوندے خون دا حصہ بݨ ویندی اے ‘ ٻلپݨ توں ٻڈھیپے ‘ڄاوݨ توں مرݨ یا ایں آکھوں جو مہد توں لہد تئیں اپݨی عادت یا اپݨی نیچر دے دائرے وچوں ٻاہر نی نکل سڳدا ۔کجھ لوک زبان ہوندے ہوئے زبان کوں جندرے لائی رکھدن تے کجھ ایجھے وی ہوندن جو بھانویں اَلاوݨ تے پابندیاں ہوون وَل وی چُپ نی رہندے ۔ کجھ آزاد ہوندے ہوئے وی قیدیں آلی کار حیاتی گزریندن تے کجھ قید اِچ رہ تے وی آزادی دا نشان ہوندن ۔ اے ساریاں ڳالھیں میکوں رانجھݨ ملتانی توں یاد آئن۔

رانجھݨ ملتانی کروڑاں سرائیکیں دی طرح تخت لہور دا قیدی اے ۔ قیدی وی او جیرھا سرکاری نوکری دے سنگلیں نال ٻدھا رہ ڳے ۔ رانجھݨ قید وچ رہ تے وی چالہی توں زائد سرائیکی دیاں وݙیاں وݙیاں کتاباں لکھ ڳئے تے نال اِی سیاسی ڳالھ وی کریندا رہ ڳے ۔ رانجھݨ ملتانی دیاں سیاسی تحریراں شعور دا سوجھل سجھ دا کم ݙیندیاں رہ ڳن ۔60سال دی سزا پوری تھیوݨ تے رانجھݨ ملتانی نوکری دی قید اِچوں ٻاہر آنوݨ تے تے جو گاواں ویس وَٹائے تاں وَل وسیب کوں پتہ لڳے جو اے تاں شوکت مغل اے ۔ ہک او شخص جیرھا اپݨے کم دے حوالے نال سرائیکی زبان دا ݙاݙا آدم اے ‘ اوندیاں سیاسی تحریراںتے اوندا ویس وٹاندرا تہاکوں کیویں لڳے؟۔ ایند ا فیصلہ تُساں آپ کریسو۔میں اتناآکھساںجو:

اوہو یار کلہوکڑی رات والا

ویس وَٹا تے وَت آیا

نیاز وند   

ظہور دھریجہ

## حوالہ
کتاب: گِروان ہووے تاں. دھرتی واس : رانجھݨ ملتانی. چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان
سُݨ تاں سہی

سرائیکی زبان دا ناں 1962ء اِچ منظور تھیا تاں عوام وچ ڳانڈھا ودھیا اتے سارے لوک ہک لڑی اِچ پوتے ڳئے۔ یکیّاں آپݨی زبان دے ودھارے کیتے ٻاݨ مارݨ شروع کیتے ۔ ادب ‘ لسانیات ‘ تحقیق تے تخلیق دے سارے پُکھ سامݨے آوݨ لڳے ۔ سرائیکی صحافت اِچ ہفتے وار ‘ مہینے وار تے سہ ماہی رسالے پہلے کنوں نکلدے پئے ہَن ۔1990ء اِچ ݙینہ وار اخبار ’’جھوک‘‘ خان پور توں نِکلݨ لڳا ۔ ایندے وچ ٻٹ کڑاک دا کالم میاں انیس دین پوری لکھدے آندے ہَن ۔ 1994ء اِچ ’’جھوک‘‘ ݙینہ وار ملتان توں وی نِکلݨ لڳ ڳیا ۔ لوکاں وچ حقوق دی منگ چلی آندی ہئی ۔ میں وی ’’جھوک‘‘ وچ کݙانہیں کݙانہیں نیم سیاسی کالم لکھݨ شروع کیتے ۔ ایہ کالم اُنہاں خبراں دا’’ ردّعمل ‘‘ہوندے ہَن جہڑیاں مختلف حوالیاں نال اخباراں وچ چھپدیاں ہَن۔ آپݨیاں تصنیفی تے ملازمت دیاں مصروفیات پاروں میں یک تار تاں کالم نہ لکھ سڳیا ہم پر جھوک دے صفحے بھرݨ دے نال نال وسیب دیاں ݙکھاں کوں نشابر کرݨ کیتے وی آپݨاں حصہ پاوݨ ضروری ڄاݨدا ہم ۔ میں 1996ء اِچ ٻہوں سارے کالم لکھّے۔ بعضے ’’جھوک‘‘ وچ چھپ ڳئے ‘ بعضیاں کوں جاء نہ ملّی ۔ یاراں دوستاں ‘ پڑھݨ آلیاں پُچھیا جو کالم نگار کون ہے پر معاہدے مطابق ’’جھوک‘‘ دے چیف ایڈیٹر میݙا ناں ظاہر نہ کیتا۔ مجبوریاں وی ہَن …… تے ڈَھنگ وی … ڳالھ صاف ہئی پر لکھاری اوڈھر ہا … وَل میکوں زیادہ ویلھ نہ ملّی ۔ کالم گھٹدے ڳئے ۔آخری کالم 2006ء اِچ لکھیجا ۔ ہُݨ اصلوں ویلھ کائنیں ۔ سُچیندا ہَم جو لکھیا چھاپاں یا نہ چھاپاں ۔ ظہور دھریجہ آکھیا جو چھاپ چھوڑو اَتے پردے کنوں ٻاہر وی آ ونڄو ۔ میں آکھیا جیویں تہاݙی مرضی ۔ ایکوں جھوک آپ چھپیندا پئے ۔ چلو تاریخ دا ہک دور تاں یاد ریہ ویسی۔

20۔مئی2012ء 

دھرتی واس: رانجھݨ ملتانی

## حوالہ
کتاب: گِروان ہووے تاں. دھرتی واس : رانجھݨ ملتانی. چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان
سرائیکی صوبے بارے واضح پالیسی بݨاوے

ہک اخباری خبر مطابق پاکستان دی وزیر اعظم سیݨ بے نظیر بھٹو کوئٹہ اِچ بلوچستان دے سابق وزیر اعلیٰ سردار عطاء اللہ مینگل نال ڳالھیں کریندیں ہوئیں بلوچستان اِچ ہک الگ پشتون صوبے دی حمایت کیتی ہے ‘ اَتے صلاح ݙتی ہے جو بلوچستان اسمبلی وچ ایں بارے قرار داد پاس کرائی ونڄے۔

ایہ خبر پڑھ کے میکوں حریانی تھئی ہے جو وزیراعظم ہک اہجیں ثقافتی صوبے دی حمایت کیتی ہے جہڑا صوبہ سرحد دے ناں توں پہلے اِی موجود ہے ۔ پشتون قومیّت پاکستان وچ ہک بااثر قومیّت ہے ۔ شمال مغربی سرحدی صوبے وچ پشتون ہک زمانے توں آباد ہِن ۔ اوہ پشتون جہڑے بلوچستان اِچ آباد ہِن بھانویں جو اوہ ہک خاص حصّے اِچ کٹھے ہن اَتے اوہ ہک الگ حصّے دا مطالبہ وی کریندے رہندن پر انھاں دے مفادات بلوچاں دے ہتھوں خطرے اِچ کوئنیں ۔ اِیندے مقابلے اِچ سرائیکی پنجاب دی اوہ اکثریت ہِن جہڑے پنجابیاں دے ہتھوں ݙاڈھے تنگ ہِن ۔ باوجود اکثریت دے سرائیکی پنجاب دے پنجابی حکمراناں تے پنجابی اسٹیبلشمنٹ کنوں اوکھے ہِن ۔ سَتّر دے ݙہاکے کنوں سرائیکی الگ صوبے دی تحریک چلیندے پئین پر پاکستان دی وزیراعظم اَحٖ تئیں سرائیکیاں دے سِر اُتّے ہتھ نھیں رکھیا ۔ نہ دِلاسا ݙتّسِ۔ میں ایہ نھیں آہدا جو بلوچستان اِچ موجود پشتون الگ صوبے دا مطالبہ نہ کرِن ‘ بلے شک آپݨاں مطالبہ جاری رکھِّن پر انصاف دا تقاضا ہے جو سرائیکیاں کوں وی الڳ صوبہ ݙتا ونڄے ۔ اِنھاں کوں تسلی ݙتّی ونڄے ۔ اِنھاں دی مظلومیت کوں ݙٹھاونڄے۔

میں وزیر اعظم دی خدمت اِچ ارداس کریناں جو پنجاب دے مرکزی حصّے دا کݙانہیں سرائیکی علاقے تے ایں وسیب نال موازنہ تاں کرو ‘ ملازمتاں اِچ سرائیکیاں دی برائے ناں ڳنتری تاں ݙیکھو ۔ لاہور دے نال دے علاقیاں اِچ موجود صنعتاں تے کارخانیاں کوں ݙیکھو ۔ سرائیکی وسیب دے کارخانے ڳݨو چاتاں پتہ لڳسی جو سارے سرائیکی وسیب دیاں صنعتاں کنوں صرف لہور اِچ موجود صنعتاں زیادہ ہِن ۔ ملازمتاں ساریاں مرکزی پنجاب کیتے ‘ صنعتاں تے کارخانے صرف مرکزی پنجاب وچ ۔ سڑکاں دے ڄال وِچھائے ڳن تاں مرکزی پنجاب اِچ ‘ترقیاتی ادارے قائم کیتے ڳئین تاں صرف مرکزی پنجاب کیتے ۔ پنجاب دا مرّی دا علاقہ ترقی کر ڳے پر سرائیکیاں دا فورٹ منرو اونویں اُڄاڑہے ‘ ماڑی (راجن پور) دا علاقہ بیابان تے بر ہے۔

سرائیکیاں کوں فوج اِچ نوکری نھیں مِلدی ‘ سرائیکیاں دی رجمنٹ کوئنیں ‘ سرائیکی جرنیل آ وی ونڄن تاں پنجابیاں دے اڳوں ہتھ ٻدّھی کھڑن۔ جیکر کُئی سرائیکی وزیر اعلیٰ ‘ گورنر تے وزیر بݨ وی ونڄے تاںپنجابی اوندیاں اکھّیں وی سرائیکی وسیب اُتّے نِھیں پووݨ ݙیندے۔

پاکستان دی وزیراعظم کوں سرائیکی صوبے بارے وی واضح پالیسی اختیار کرݨی چاہیدی ہے ۔ یاد رکھائے ہر حکومت کوں عملی مدت سرائیکی علاقے دے ووٹاں نال مِلدی ہے اَتے ووٹ اِچ وݙی طاقت ہے۔

ذرا گروان اِچ جھاتی تاں پاوو

(فروری1996ء)

## حوالہ
کتاب: گِروان ہووے تاں. دھرتی واس : رانجھݨ ملتانی. چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان
سرائیکی پاکستان دے اندر حق منگدے

ہک اخباری خبر مُوجب ہک شاعرہ ‘ ہک دانشور ‘ ہک تریمت کوں سرکاری طور تے 20واں گریڈ ݙے کے سرکار دی اُونویں نُو نہ بݨا ݙتا ڳے جیویں پہلے سرکار دے ڄنوائی ہِن۔

خبر اِچ ݙسّیا ڳے جو اُردو دی شاعرہ فہمیدہ ریاض کوں پاکستانی سرکار ‘ سرکاری نوکری ݙے ݙتّی ہے ‘ اَڄ کل فہمیدہ ریاض کھیݙاں تے ثقافت دی وزارت اِچ 20ویں گریڈ اِچ مشیربݨ کے گزارہ کریندی پئی ہے۔

خبر پڑھ کے ہاں ٹھر ڳے ‘ ہک ویلا اوہ ہا جو ہندوستان اِچ ݙوجھی سرائیکی کانفرنس دِلّی اِچ تھیوݨ دا اعلان تھیا ۔ پاکستان دے پنجابی دانشوراں دیاں چھرکیاں نِکل ڳیاں … اسلام خطرے اِچ آڳیا … کشمیر لوݙے کھاوݨ پئے ڳیا … سرائیکی دانشور را دے ایجنٹ تے دھرتی دے دشمن سݙیجݨ پئے ڳئے … ہندوستان دے سرائیکی کانفرنس دے مہاندریاں دے گھراں اُتّے ہندوستانی انٹیلی جنس دے مہاندرے پٻاں دے بھار آوݨ پئے ڳئے … پاکستان دے ہندوستان وچکار تعلقات دا آخری ٹانکا ایہو بݨ ڳیا جو سرائیکی کانفرنس ملتوی کرائو ناں تاں جنگ تھی ویسی۔اَخیر کانفرنس ملتوی کرا ݙتی ڳئی … پنجابی بیورو کریسی اَتے پنجابی دانشوراں دے دِل دے دھڑکارنارمل تھی ڳے تے چیتا جاء تے آڳیئونیں … پاکستانی وزارت خارجہ اِچ تھرتھلی بند تھی ڳئی … ایں طرحاں کشمیر کمیٹی دا ادّھا کم مُک ڳیا بلکہ اَدّھا کشمیر فتح تھی ڳیا ۔ نِت آلی کار سرائیکی لوکاںایہ ڳالھ وی ہاں تے ناں رکھی ۔چلو پہلے مُلخ پِچھیں سرائیکی …

پر آفرین ہے فہمیدہ ریاض دی حُب الوطنی دی جو اوہ ناں تاں ’’را‘‘ دی ایجنٹ ہے ناں اوندے ہندوستان ونڄݨ نال کشمیر دا مسئلہ لوݙیں وات آندے… ناں اوندی اُتھاں ملازمت کرݨ نال پاکستان دی وزارتِ خارجہ دے ہاں دا دھڑکار ودھدے… ناں اُوندے گھر اُتّے انٹیلی جنس دے لوک آئے ݙسدن۔

لوک اندھے نھیں اوہ ڄاݨدن جو ضیاء الحق دے زمانے فہمیدہ ریاض ہندوستان چلی ڳئی ہئی۔ اُتّھاں اُوکوں سرکاری ممھان بݨا کے رکھیا ڳیا ہا۔ اُونیں پاکستانی ریاست دے برخلاف بیان وی ݙتے ہَن۔ وَل اُتھاں نوکری وی کیتی ہئی۔ ایں سمجھو اُتھائوں دی شہریت گھن گھدی ہئی۔ وَل دور بدلیا ‘ بندے بدلے ۔ کُرسیاں بدلیاں تاں اوہ پاکستان آ ڳئی ۔ ناں را دی ایجنٹ سݙیجی … ناں اُوندی وطنی محبت اُتّے شک تھیا۔ ہندوستان سرکار دی نوکر کوں پاکستانی سرکار اِچ نوکری مِل ڳئی۔

ہُݨ پاکستان دی ریاست اُتّے قابض پنجابی کیوں نھیں ٻلیندے… اوکوں وطن دشمن کیوں نھیں آہدے … سرائیکی ہندوستان ونڄ کے وَل آوے تاں وطن دشمن ‘ اتے اُردو ‘ پنجابی آلا ہندوستان اِچ نوکری کرکے وَل آ کے اِتھّاں نوکری کر گھنّے تاں وی وطن دا ہیرو۔

سرائیکی دا قصور ایہو ہے جو پاکستان دے اندر حق منگدے اَتے ٻاہروں مدت نھیں منگدا … اَتے اُردو ‘ پنجابی آلا ہندوستان اِچ کانفرنساں بھڳتاوے ‘ نوکریاں کرے ‘اعزاز تے ایوارڈ گھنّے ۔ اَتے وَل وی محب وطن۔

بھلا گروان ہووے تاں

(1996ء)

## حوالہ
کتاب: گِروان ہووے تاں. دھرتی واس : رانجھݨ ملتانی. چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان
غریب سیاست داناں دے ٹیکس دی ادائیگی

روز ݙیہاڑی ایہ خبراں آندیاں رہندِن جو ایں مُلخ دے حکمران ‘ سرمایہ دار ‘ تاجر تے وپاری ٹیکس ادا نہیں کریندے جے ادا وی کریندن تاں اوہ ٻہوں معمولی ہوندے ۔ مُلخ وچ سارا ٹیکس تنخواہ دار طبقہ ادا کریندے ۔ مُلخ وچ انکم ٹیکس ادا کرݨ آلے سارے لوکاں وچ 75فیصد سرکاری ملازم ہن اَتے صرف 25فیصد تاجر تے سرمایہ دار ہِن۔حد تاں ایہ ہے جو زمیندار‘ جاگیردار ‘ سیاستدان تاں اصلوں ٹیکس ادا کریندے اِی کوئنیں۔

ہک اخباری اطلاع مطابق کجھ سیاست داناں ‘ وزیراں ‘ مشیراں پچھلے ݙہ سالاں کنوں سرکار کوں ٹیکس نھیں ݙتّا۔ شیت ایہ لوک غریب ہوسِن ‘ اِنھاں کول فجر دی ہوسی تاں رات دی نہ ہوسی۔ظلم تاں ایہ ہے جو سرکاری ملازم دا ٹیکس سو روپے وی گھٹ ادا تھیا ہووے تاں نوٹس آ ویندے ۔ پچھلے سالاں وچ ایہ وی تھئے جو جنہاں پروفیسراں بورڈ تے یونیورسٹی دے پرچے ݙٹھے ہَن جنہاں دا معاوضہ 5سو روپے کنوں ہزار ݙو ہزار روپے ہئی ۔ سالانہ ٹیکس نقشے وچ ایں رقم دا اندراج نہ ہووݨ پاروں اُنھاں کوں پورا ٹیکس نہ ݙیوݨ دے نوٹس آ ڳے ۔کئی پیشیاں پِیاں اَتے مطلوبہ ٹیکس جہڑا ݙو چار سو روپے بݨیا ‘ جمع کرا گھدّا ڳیا۔ کیا انکم ٹیکس دفتر دے افسر‘ کمزور سرکاری افسراں کیتے اِی شیر ہِن ۔ وزیراں ‘ مشیراں دے اڳوّں ٻلّی بݨ ویندن ۔ سچ آہدن:

مرے کوں مارے شاہ مدار

ہُݨ ذرا اخبار دی اوہ تندیر ݙیکھو جہڑے سیاست داناں دے ٹیکس ادانہ کرݨ آلیاں بارے ہے ۔ پچھلے ݙہ سالاں کنوں تلویں سیاستداناں ٹیکس ادا نھیں کیتا ۔ فاروق احمد خان لغاری ‘ بلخ شیر مزاری ‘ اکبر بگٹی ‘ سید عبداللہ شاہ ‘ سید قائم علی شاہ ‘ سید مظفر شاہ ‘ منظور وٹو ‘ شاہد خاقان عباسی‘نواز کھوکھر ‘ محمود خان اچکزئی ‘ میر ظفر اللہ جمالی ‘ اکبر لاسی ‘ فیصل صالح حیات ‘ خالد کھرل ‘ حامدناصرچٹھہ ‘ نصیر اللہ بابر۔ ایں تندیر وچ صدر وی شامل ہے ۔ وزرائے اعلیٰ وی ہِن تے وزیر وی ۔ اِنھاں غریباں کیتے قوم دُعا کرے جو اللہ اِنھاں دی معاشی حالت سُدھارے تاں جو ایہ سرکار کوں ٹیکس ݙیون۔

خبر وچ ایہ وی ݙسّیا ڳے جو 1994-95ء وچ تلویاں سیاست داناں ٹیکس نھیں ݙتّا ۔ اِنھاں غریب سیاستداناں دے وی ناں ݙیکھو:

ذوالفقار مگسی ۔ اسفند یار ولی۔ مولانا فضل الرحمن ۔ پروفیسر خورشید احمد ۔

بیگم نسیم ولی خان ۔ قاضی حسین احمد ۔ مختار اعوان ۔ اجمل خٹک ۔ سلیم اکبر بگٹی 

خبر مطابق ایں مالی سال 1995-96ء اِچ کجھ سیاست داناں ٹیکس ادا کیتے اَتے قوم دے خزانے اُتّے ٻہوں احسان کیتے ۔ اِنھاں کروڑاں پتی سیاستداناں دا ٹیکس ملاحظہ کرو:

میاں نواز شریف (2680/-روپے)۔ بے نظیر بھٹو (2647/-روپے)

آصف زرداری(17732/-روپے)۔ نصرت بھٹو(7864/-روپے)

مرتضیٰ بھٹو (64014/-روپے)

قوم کوں چاہیدا ہے جوحکومت کوں درخواس کرے جو اِنھاں اُتلیاں ساریاںسیاستداناں دی قوم دے خزانے کنوں امداد کیتی ونڄے تاں جوایہ مالی طور تے صحت مند تھی کے قوم تے مُلخ دی پوری طرح خذمت کر سڳن۔

بھلا گِروان ہووے تاں

(نومبر1996ء)

## حوالہ
کتاب: گِروان ہووے تاں. دھرتی واس : رانجھݨ ملتانی. چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان
جنوبی پنجاب یا سرائیکی صوبہ

کُجھ عرصے توں پنجاب اِچ ہک نواں علاقہ بݨایاویندا پئے ‘ جیندا ناں ’’جنوبی پنجاب‘‘ رکھیا ڳے ۔ سوال ایہ ہے ؟ جو ایہ ناں کَیں رکھے۔ پہلی واری میں ایہ ناں بے نظیر بھٹو دی پہلی حکومت اِچ شیت1989ء اِچ سُݨیا ۔ قسور سعید مرزا جہڑے پیپلز پارٹی دے ہک مخلص ورکر ہِن اُنھاں کنوں سُݨ کے پُچھیا جو کیا ایہ ناں پیپلز پارٹی ݙتے تا ںاُنھاں ایندی تردیدکیتی ۔ وَل ایہ ناں کیں ݙتّے ؟ ایہ سوال اَڄ وی پہلے ݙینہ وانگ تازہ ہے۔

حقیقت ایہ ہے جو 1973ء دے آئین اِچ بہاول پور کوں الگ سیاسی حیثیت نہ ݙیوݨ اُتّے دانشوراں سرائیکی صوبہ دے تصّور کوں اڳوّں تے ٹوریا اَتے پنجاب اِچ ہک الڳ صوبے اُتّے کم شروع تھیا ۔ پہلے سرائیکی صوبہ محاذ بݨایا ڳیا جیندے صدر سیٹھ عبیدالرحمن تے سیکرٹری قاری نورالحق قریشی ہَن ۔ بعد اِچ تاج لنگاہ صوبہ محاذ دے صدر بݨے ۔ سرائیکی پارٹی بعد اِچ وجود اِچ آئی جیں سرائیکی صوبے دے تصور کوں اڳوّں تے ٹوریا۔

سرائیکی صوبے آلیاں دا مطالبہ ہے جو بہاول پور ‘ ملتان ‘ دیرہ غازی خان تے ارد گرد دے علاقے پنجاب کنوں الڳ کیتے ونڄن اَتے اِنھاں کوں سرائیکی صوبے دا ناں ݙتّا ونڄے ۔ایں مطالبے دے پچھّوں سرائیکی لکھاری‘ شعراء ‘ دانشور تے اہلِ قلم موجود ہِن۔ دانشوراں تے اہلِ قلم سرائیکی صوبے دے مطالبے اِچ ہوا بھری تاں اِینویں نظردے جو ملک کوں چلاوݨ آلیاں اصل طاقتاں ایں مطالبے کوں آپݨاںرنگ ݙیوݨ کیتے سرائیکی وسیب کوں ’’جنوبی پنجاب‘‘ دی اصطلاح گھڑی۔

ہُݨ سوال ایہ ہے جو کیا کئیں صوبے دا ناں جغرافیائی سمت نال وی ہوندے؟ پاکستان دا ہک صوبہ‘ جیکوں شمال مغربی سرحدی صوبہ آہدن‘ چالیہ سال کنوں آپݨے ناں دی تبدیلی دا مطالبہ کریندا آندے ۔اُوندا مطالبہ جائز ہے اَتے ایہ جائز مطالبہ کݙانہیں نہ کݙانہیں ضرور منّیا ویسی ۔(ہُݨ ایہ مطالبہ منیج ڳے تے صوبے دا ناں خیبر پختون خواہ رکھیا ڳے) یاد رکھائے جائز مطالبہ کݙانہیں نھیں رُکدا ۔ ضرور ہک ݙینہ پورا تھیندے۔ اِینویں اِی سرائیکی صوبے دا مطالبہ وی جائز ہے اَتے ہک ݙینہ ضرور پورا تھیسی۔ پاکستان دے سارے صوبیاں کوں ݙیکھو کیا کُئی شمالی ‘ مشرقی یا مغربی یا جنوبی بلوچستان ہے؟

کیا کُئی شمالی تے جنوبی سندھ ہے؟ اے تئیں جو شمالی پنجاب کوئنیں تاں جنوبی پنجاب کتھوں آ ڳیا بلکہ لوک تاں ہُݨ سرائیکی صوبے دی جاء تے ’’سرائیکستان‘‘ دا مطالبہ کریندے پئین جیندیاں حدّاں وچ جھنگ ‘ سرگودھا ‘ بکھّر‘ میانوالی ‘ دیرہ اسماعیل خان تے ٹانک دے علاقے وی شامل ہوسِن۔

سرائیکی صوبہ بݨ ویسی تاں ایندی آپݨی اسمبلی ہوسی ۔ آپݨاں وزیر اعلیٰ ہوسی ۔آپݨاں گورنر ہوسی ۔ آپݨاں ریونیو بورڈ ہوسی ۔ آپݨاں الڳ پبلک سروس کمیشن ہوسی ۔ آپݨی ہائی کورٹ ہوسی اَتے سب توں ودھ ایہ جو آپݨی مرضی ہوسی ۔ لوکاں کوں لکھّاں ہزاراں نوکریاں مِلسِن ۔ ساݙیاں فصلاں ‘ ساݙے باغاں دے میوے ‘ ساݙی پیداوار ‘ ساݙیاں معدنیات ‘ ساݙے دریا‘ ساݙے بیراج ‘ ساݙی مرضی دے تابع ہوسن ۔ سرائیکی صوبے دا زرخیز علاقہ آپ ای وہیسی تے آپ اِی کھاسی ‘باقی پیداوار ݙوجھے مُلخاں کوں بھیڄ کے دولت کماسی ۔ کالا باغ ڈیم جہڑا پنجاب اُتّے اعتماد نہ کرن دی وجہ کنوں سپ دے مونہ وچ کِرلے وانگ پھسّیا پئے اوہ وی سرائیکیاں دے اِتبار اُتّے بݨ ویسی۔

یاد رکھو ساکوں ’’جنوبی پنجاب‘‘ نہ آکھو نہ تاں اساں تہاکوں ’’جنونی پنجاب‘‘آکھݨ لڳ ویسوں ۔اساں سرائیکی ‘ساݙی زبان سرائیکی‘ ساݙی دھرتی سرائیکی ‘ساݙی ثقافت تے رسماں رِیتاں سرائیکی‘ پنجاب اَنج تے اساں انج۔

پر … گِروان ہووے تاں

(1996ء)

## حوالہ
کتاب: گِروان ہووے تاں. دھرتی واس : رانجھݨ ملتانی. چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان
محاصل دی وَنڈ تے پاکستانی آئین

ہک اخباری اطلاع دے مطابق پاکستان دے صدر صوبیاں دے درمیان محاصل دی نویں سروں تقسیم دا اعلان کیتے ۔ اُنہاں ایں موقعے تے ریڈیو تے ٹی وی دے ہتھڑیکے قوم نال خطاب وی کیتے ۔ تقسیم دے اعلان دے نال آکھیا ڳے جو صدر کوں آئین اختیار ݙتے جو صوبیاں دے وچکار جیکر محاصل دی تقسیم تے وَنڈ وِلھا اُتّے جھگڑا جھیڑا ہووے تاں پاکستان دا محصولات تے ٹیکساں دی آمدݨ کوں اپݨی مرضی مطابق کئیں دا حق مارے مُتّوں تقسیم کر ݙیوے ۔ جے تئیں صوبے آپ وَل ہک ڳالھ تے ہک مُٹھ نہ تھیسن او تئیں محاصل دی ایہا ونڈ برقرار رہسی۔

پاکستان دے 1973ء دے آئین لوکاں دے مسئلیاں دے حل کیتے ہر مسئلے دا حل ݙسّے۔ آئین پاکستان دی مقدس کتاب تے دستاویز ہے ۔ایں آئین دی حفاظت وزیر اعظم ‘ صدر ‘ کمانڈر انچیف اَتے ٻنہاں سیاستداناں تے ذمہ دار لوکاں اُتّے فرض ہے ۔ میںسُچیندا پیاں ہم جیکر آئین اِچ صدر کوں ایہ اختیار نہ ݙتّا ڳیا ہوندا تاں وَل ٻہوں وݙا جھیڑا پیدا تھی کے چلدا رہندا۔ اخبار آہدے جو صدر ہک آئینی ضرورت کوں پورا کرتے آئین کوں اُچیرا تے سُچا کر کھڑائے ۔ اَڄ آئین وی سرخرو ہے اَتے پاکستان دا صدر وی ۔ اَڄ ایہا ڳالھ پڑھ کے میں ٻیٹھا ہم جو میکوںگِھل آ ڳئی ۔ میں سُݨیا جو میݙی کنڈ پچھوں رووݨ دی آواز آندی پئی ہے ۔ میں ݙٹھا جو ہک 33/32سال دا جُؤان دُھولے نال لڳا روندا ٻیٹھے ۔اوہ نوجوان پَھٹو ݙک ہا ۔اوندے جسم اُتّے کپڑیاں دی جاء لیراں لٹکدیاں پیاں ہَن ۔

میں پُچھیا تُوں تاں سیاݨاں تے ڳبھرو جؤان ہِیں۔ روندا کیوں پئیں؟ تیکوں کئیں زلل ݙتے ؟۔ ݙس جو میں تیݙی مدد کراں یا ہومن رائٹس آلیاں کوں فون کراں۔ 

آکھݨ لڳا جو میں پاکستان دا آئین ہاں جیکوں 12اکتوبر 1999ء کنوں پیراں ہیٹھ لتاڑیاں ویندا پے ۔ میݙی جان تے جُسّہ پَھٹو پَھٹ ‘ کپڑے لیراں کتیراں ‘ روح ݙکھی ‘ ہاں اوکھا  ‘ دِل مُٹھ اِچ ‘ جنگھاں لُولھیاں ‘ ٻانہیں تُرٹّیاں ہوئیاں ہِن وَل وی اعلان ایہو کیتا ویندا پئے جو اَساں آئین دی حفاظت کریندے پئے ہیں اَتے محاصل دی تقسیم آئین دی رو نال کریندے پئے ہیں۔ 

ڳبھرو جؤان دی حالت ݙیکھ کے میں ٻہوں ارمانی تھیئُم ۔ اَکھ کُھلی تاں کارپٹ تے ڈٹھا پیا ہَم اَتے نہ پَھٹّل جُؤان ہا نہ اوندی کُئی اَواز ہئی۔ میں سوچیا جو میںایں جُؤان کیتے کیاکر سڳدا ہَم۔ چنگا تھیا اوہ ہک خواب ہا ۔ پر ذہن اِچ اخباری خبر تے ٹی وی دی تقریر دا خیال آیا ۔ پر اَواز آئی :

واہ ری مئی لالو ‘ آپ وی ڳلیئوں اَتے ٻنہاں کوں وی ڳالئیو۔

(ݙینہ وار جھوک ملتان وچ 18۔جنوری 2006ء کوں چھپیا)

## حوالہ
کتاب: گِروان ہووے تاں. دھرتی واس : رانجھݨ ملتانی. چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان
سرائیکی انتخابی (بی اے )

زبان دے واسطے سرائیکی دا ناں اِتنا پراݨا نہ ہوسی ، جتنی ایہہ زبان اَتے تہذیب ہے ۔ بی ۔اے دی سطح تے اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور تُوں بعد زکریا یونیورسٹی ملتان نصاب دی کتاب مرتب کیتی اے اَساں کوشش کیتی اے جو نصاب دی ایں کتاب کوں ہک انتھالوجی بݨاوݨ دی بجائے سرائیکی زبان و ادب دے شہ پاریاں دا ہک دلچسپ تے بامعنی انتخاب بݨا ݙیوں جہڑا ہک طرف تاں ایں خطے دی ثقافت وچ رَچیاں اعلیٰ انسانی قدراں دا جمالیاتی احساس پیدا کرے تے ݙوجھی طرف آپݨے ادبی ورثے نال تخلیقی شناسائی۔

ایں انتخاب دے بارے ساݙی ابتدائی مشاورت وچ سئیں ڈاکٹر طاہر تونسوی ، سئیں ظہور احمد دھریجہ ، سئیں عامر فہیم اَتے میڈم ڈاکٹر روبینہ ترین شامل ہَن ۔ وَل سئیں اسلم رسولپوری ، سئیں ڈاکٹراسلم انصاری ، سئیں شوکت مغل ، سئیں سجاد حیدر پرویز ، سئیں حبیب فائق اَتے سئیں ڈاکٹر قاضی عبدالرحمن دی رہنمائی ساکوں حاصل رہی ۔ پر ایندا مطلب ایہ نئیں جو جہڑے دوست آپݨی تخلیق کوں انتخاب وچ نہ ݙیکھ کے رنجیدہ تھیسن میں اُنہاں دے جذبات تے خیالات دا سامݨا کرݨ تُوں گُسویندا پیاں ۔ میں ذاتی طور تے ایں انتخاب دی ذمہ داری قبول کرینداں۔

ایں کتاب دی کمپوزنگ واسطے ایاز محمود، پروف پڑھݨ کیتے محمد اجمل مہار  اَتے مختار علی شاہ چھاپݨ کیتے ملتان کتاب گھر ، ملتان دادا شکریہ ۔ سرائیکی ریسرچ سنٹر دا قیام یونیورسٹی دے سابق وائس چانسلر سئیں ڈاکٹر غلام مصطفی چودھری داتاریخی اقدام ہے جہڑا سرائیکی زبان و ادب دی تحقیق و تدریس وچ ہک وݙی پیش رفت ثابت تھیسی۔

انوار احمد 

## حوالہ
کتاب: سرائیکی انتخابی (بی اے) ، مدیر: انوار احمد، مرتبین: ڈاکٹر اسلم انصاری، ڈاکٹرسجاد حیدر پرویز، شوکت مغل ، پبلشرز: ملتان کتاب  گھر
پہلی صدی عیسوی وچ سائنس دی ٹور

## پہلی صدی عیسوی وچ سائنس دی ٹور
پہلی صدی عیسوی سائنس دی تاریخ وچ ہک اہم دور ہئی ، بھانویں جو اڄوکے دور دے مقابلے وچ سائنسی ترقی سست ہئی ، پر ایں دور وچ کئی اہم واقعات پیش آئے ۔ ایں دور وچ رومی سلطنت دا غلبہ ہئی ، جیڑھی سائنس تے ٹیکنالوجی دی ہتھ رکھی کریندی ہئی ۔ یونانی سائنسداناں دیاں روایتاں اڄ وی جاری ہن ، تے انہاں طب ، ایسٹرونومی تے ریاضی وچ اہم کردار ادا کیتا ۔ ایں دور وچ طب وچ ڈائیوسکورائیڈز (Dioscorides) دی کتاب "ڈی مٹیریامیڈیکا" (De Materia Medica) لکھی ڳئی ، جیڑھی طبی گھاہ ٻوٹ تے انہاں دے استعمال تے ہک اہم کتاب ہئی ۔ ایسٹرونومی وچ بطلیموس دی کتاب "الماجسٹ" (Almagest) لکھی ڳئی ، جیڑھی صدیاں تک ایسٹرونومی دی اہم کتاب رہی ۔ ایں دور وچ رومی انجینئراں آبپاشی دے نظام ، سڑکاں تے پل بݨائے ، جیڑھے انہاں دی انجینئرنگ دی مہارت دا ثبوت ہن ۔

پہلی صدی عیسوی وچ سائنس دا زیادہ تر کم یونانی سائنسداناں دے نظریات تے مبنی ہئی ۔ ایں دور وچ تجرباتی سائنس دی بجائے نظریاتی سائنس تے زیادہ زور ݙتا ویندا ہئی ۔ رومی سلطنت سائنس دی ہتھ رکھی کریندی ہئی ، پر انہاں دی توجہ عملی استعمال تے زیادہ ہئی ۔ ایں دور وچ طب وچ گھاہ ٻوٹ دے استعمال تے زیادہ زور ݙتا ویندا ہئی ، تے جسمانی بݨتر دے بارے وچ معلومات محدود ہن ۔ ایسٹرونومی وچ زمین کوں کائنات دا مرکز سمجھا ویندا ہئی ، تے سیاریاں دی حرکت کوں ڳنجھل نظریات نال سمجھایا ویندا ہئی ۔ ایں دور وچ ریاضی وچ جیومیٹری تے الجبرا دے اصولاں تے کم تھیندا ریہا ۔ ایں دور وچ چینی سائنسداناں وی اہم کردار ادا کیتا ، انہاں کاغذ دی ایجاد کیتی تے زلزلہ پیما آلات بݨائے ۔

ایں دور وچ سائنس دا زیادہ تر کم لکھتاں دی صورت وچ محفوظ تھیا ۔ ڈائیوسکورائیڈز دی کتاب "ڈی مٹیریامیڈیکا" طبی گھاہ ٻوٹ دے استعمال تے ہک اہم ماخذ ہئی ۔ بطلیموس دی کتاب "الماجسٹ" ایسٹرونومی دے بارے وچ معلومات دا اہم ذریعہ ہئی ۔ ایں دور وچ رومی انجینئراں دے بݨائے ڳئے آبپاشی دے نظام تے سڑکاں انہاں دی انجینئرنگ دی مہارت دا ثبوت ہن ۔ ایں دور وچ چینی سائنسداناں دے بݨائے ڳئے زلزلہ پیما آلات زلزلیاں دی پیش گوئی وچ مدد ݙیندے ہن ۔ ایں دور وچ سائنسداناں تجرباتی سائنس دی بجائے نظریاتی سائنس تے زیادہ زور ݙتا ، تے انہاں دی توجہ فطرت دے قوانین کوں سمجھݨ تے زیادہ ہئی ۔
دیوان ساوݨ مَل اَتے ہک فقیر

## ایف ۔ ڈبلیو ۔ سکیمپ۔ دیوان ساوݨ مَل اَتے ہک فقیر
دیوان صاحب دی صاحبی دے ویلے ملتان دے وچ ہک فقیر رہندا ہا ۔ ہُوں فقیر دا نوکر جنگل کنوں ڳوہے چُݨ کے فقیر دے دھوئیں کیتے دروازے کنوں آن لنگھیا ۔ سپاہی چونگی والے ہُوں کنوں مَصُول (محصول) منگیا ۔ اُوں آکھیا:

’’اے میݙے ویچݨ کیتے نہیں جو میں تیکوں مَصُول ݙیواں ۔ فقیر دے دھوئیں کیتے ہِن‘‘۔

سپاہی ڳوہے فقیر دے ٻیلے (بیلی) کنوں کھس گھدے۔

دیوان ساوݨ مَل دے پیٹ اِچ پِیڑ پئے ڳئی ۔ ݙاڈھا بیمار تھی ڳیا ۔ دوا داروں کوئی نہ لڳا ۔ چھیکڑ ہُوں فقیر کَن چوا کے آپ کوں گھن آیا۔

’’جو میکوں دُعا کر ۔ میں ݙاڈھا رنجول ہاں‘‘ ۔ ہک تھالی سونے دی مورھیں (مہریں) دی اَتے ہک تھالی کچوریاں دی فقیر دے اَڳوں رکھیُس تے آکھیُس:

’’او فقیر سئیں! اے تیݙی نذر اے‘‘۔

فقیر تھالی مورھیں والی وچوں ہک ہک مورھ (مہر) چا کے ݙند ہیٹھ ݙتُس ، آکھیُس:

’’تو دھات ایں ۔ کھاوݨ نہیں آندے (آندی) ۔چا گھن میݙے کم دا نئیں‘‘۔

ٻئی تھالی کچوری والی فقیر دے اَڳے رکھیُس ۔ آکھیُس:

’’سئیں! اے کھاوݨ دی شئے ہئی‘‘۔

فقیر گودڑی وچوں شیشہ کھݙا(کڈھ) گِھدا۔ ہک کچوری چا کے شیشے دے مونہ کوں ملیُس ۔ شیشا کالا تھی ڳیا ۔ فقیر آکھیا:

’’اے تِھندی شے اے ، شیشے کوں میلا کر ݙتس ، میݙے دِل کوں خراب کر ݙیسی ۔ ہیں کوں وی چا گھن‘‘۔

فقیر گودڑی وِچوں سُکّا ٹُکر کھڈ کے (کڈھ کے) شیشا (شیشے) دے مونہ کوں ماریُس ۔ شیشہ صاف تھی ڳیا ۔ آکھیُس:

’’دیوان سئیں ! اساݙے واسطے سُکاّ ٹُکر چنگا ہے ۔ جو شیشے دل والے کوں صاف رکھے‘‘۔

دیوان صاحب ڳلھ(ڳل) وِچ کپڑے پا کے فقیر دے پیریں ڈھٹا (ڈٹھا) فقیر سئیں دُعا کیتی ۔ دیوان صاحب کوں او نہیں ویلے خیر آ ڳئی۔ چونگی دے مَصُول (محصول) ہمیشاں واسطے فقیر دے بیلے (بیلی) کوں بخش کر ݙتُس۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی انتخابی (بی اے) ، مدیر: انوار احمد، مرتبین: ڈاکٹر اسلم انصاری، ڈاکٹرسجاد حیدر پرویز، شوکت مغل ، پبلشرز: ملتان کتاب  گھر
ݙوجھی صدی عیسوی وچ سائنس دی ٹور

= ݙوجھی صدی عیسوی وچ سائنس دی ٹور =
ݙوجھی صدی عیسوی سائنس دے میدان وچ ہک اہم دور ہئی ۔ ایں دور وچ یونانی ، رومی تے مصری سائنسداناں مختلف شعبیاں وچ اہم اڳونہیں کیتی ۔ طب ، ایسٹرونومی ، ریاضی تے جغرافیہ وچ نمایاں تبدیلیاں آئیاں ۔ گیلن (Galen) جیڑھا ہک یونانی طبیب ہئی ، اوں انسانی جسم دے بارے وچ تفصیلی معلومات ݙتیاں ۔ اوں جانوراں تے تجربات کر تے انسانی جسم دے مختلف اعضاء دے بارے وچ اہم دریافتاں کیتیاں ۔ گیلن دے طبی نظریات صدیاں تک طبی تعلیم دا حصہ ریہے ۔ اوں عصبی نظام ، خون دی گردش تے جسمانی افعال دے بارے وچ بنیادی اصول وضع کیتے ۔ اوں طب دے شعبے وچ تجرباتی طریقیاں کوں متعارف کرایا جیڑھے اڳلے سائنسداناں کیتے مثال بݨئے ۔

فلکیات دے میدان وچ ، بطلیموس (Ptolemy) دا ناں خاص طور تے قابل ذکر ہے ۔ اوں "المجسطی" (Almagest) لکھی جیڑھی ایسٹرونومی دے بارے وچ ہک جامع کتاب ہے ۔ ایں کتاب وچ بطلیموس زمین کوں کائنات دا مرکز قرار ݙتا تے سیاریاں دی حرکات کوں تفصیلی طور تے بیان کیتا ۔ اوں سیاریاں دی حرکات دے بارے وچ ڳنجھل ماڈل پیش کیتے جیڑھے صدیاں تک ایسٹرونومی دے ماہرین  دے زیر استعمال ریہے ۔ بطلیموس دے نظریات قرون وسطیٰ دے یورپی سائنسداناں تے گہرا اثر چھوڑیا ۔ اوں فلکیاتی مشاہدات تے ریاضیاتی حساب کتاب کوں کٹھا کر تے ایسٹرونومی کوں ہک منظم سائنس بݨایا ۔

ریاضی دے میدان وچ وی ایں صدی وچ اہم اڳونہیں تھئی ۔ بطلیموس جیومیٹری تے ٹرگنومیٹری وچ وی اہم کم کیتا ۔ اوں فلکیاتی حساب کتاب کیتے ٹرگنومیٹری دے اصولاں کوں استعمال کیتا ۔ اوں جیومیٹری دے ڳنجھل مسائل کوں حل کرݨ کیتے نویں طریقے متعارف کرائے ۔ اوں دائرے تے مثلث دے بارے وچ اہم نظریات پیش کیتے جیڑھے اڄ وی ریاضی داناں کیتے مددگار ثابت تھیندن ۔ اوں ریاضیاتی حساب کتاب تے مشاہدات کوں ملا تے فلکیاتی پیش گوئیاں کرݨ دے طریقے وضع کیتے ۔ اوں ریاضی دے میدان وچ تجرباتی طریقیاں کوں تراوت ݙتی ۔

جغرافیہ دے میدان وچ وی بطلیموس اہم کردار ادا کیتا ۔ اوں "جغرافیہ" (Geography) لکھی جیڑھی زمین دے نقشیاں تے جغرافیائی معلومات تے مشتمل ہئی ۔ اوں مختلف شہراں تے خطیاں دے محل وقوع کوں بیان کیتا ۔ اوں نقشیاں تے عرض البلد تے طول البلد دے نظام کوں استعمال کیتا ۔ بطلیموس دے نقشے قرون وسطیٰ دے جہازیاں تے جغرافیہ داناں کیتے رہنمائی دا ذریعہ بݨئے ۔ اوں جغرافیائی معلومات کوں منظم کر تے جغرافیہ کوں ہک منظم سائنس بݨایا ۔ ایں صدی وچ سائنس دے مختلف شعبیاں وچ تھئی اڳونہیں اڳلے دور دے سائنسداناں کیتے دڳ سدھا کیتا ۔
چوتھی صدی عیسوی وچ سائنس دی ٹور

چوتھی صدی عیسوی وچ سائنس دی ٹور

چوتھی صدی عیسوی سائنس دے میدان وچ ہک اہم دور ہئی ۔ اوں دور وچ رومی سلطنت دے زوال دے باوجود ، سائنسداناں مختلف شعبیاں وچ اہم اڳونہیں کیتی ۔ طب ، ایسٹرونومی ، ریاضی تے فلسفہ وچ نمایاں تبدیلیاں آئیاں ۔ ہپاکریٹس (Hippocrates) جیڑھا یونانی طبیب ہئی ، اوں طب دی تاریخ وچ ہک اہم کردار ادا کیتا ۔ اوں طبی مشاہدات تے تجربات تے زور ݙتا تے طبی علم کوں فلسفہ توں وکھرا کرݨ دی کوشش کیتی ۔ ہپاکریٹس دے طبی نظریات ، جیڑھے ہک مجموعے وچ "ہپاکریٹک کورپس" (Hippocratic Corpus) دے ناں نال مشہور ہن ، صدیاں تک طبی تعلیم دی اساس ریہے ۔ اوں بیماریاں دے علاج کیتے قدرتی طریقے استعمال کرݨ تے زور ݙتا تے مریضاں دی ݙیکھ بھال تے توجہ ݙتی ۔

فلکیات دے میدان وچ ، تھیون (Theon of Alexandria) دا ناں خاص طور تے قابل ذکر ہے ۔ اوں بطلیموس دی "المجسطی" (Almagest) تے تبصرے لکھئے جیڑھے ایسٹرونومی دی سمجھ تے پڑھائی وچ مددگار ثابت تھئے ۔ تھیون فلکیاتی حساب کتاب تے مشاہدات کوں آسان بݨایا تے انہاں دی تشریح کیتی ۔ اوں فلکیاتی آلات دے استعمال تے وی توجہ ݙتی ۔ تھیون دے کم اڳلے ایسٹرونومی دے ماہرین  کیتے دڳ سدھا کیتا ۔

ریاضی دے میدان وچ ، تھیون تے انہاں دی دھی ہائپاشیا (Hypatia) اہم کم کیتا ۔ ہائپاشیا ہک فلسفی تے ریاضی دان ہئی جیڑھی اپݨے دور دی ہک نمایاں شخصیت ہئی ۔ اوں ریاضی تے فلسفے دی تعلیم ݙتی تے اپݨے کمزے نال ریاضی دے میدان وچ اہم شراکت پائی ۔ تھیون تے ہائپاشیا یونانی ریاضی دے کلاسیکی کمزے دی حفاظت تے منتقلی وچ اہم کردار ادا کیتا ۔

فلسفہ دے میدان وچ ، نو افلاطونیت (Neoplatonism) دا اثر جاری رہا ۔ اوں دور وچ مذہبی تے فلسفیانہ سوچ وچ ٻہوں تبدیلیاں آئیاں ۔ مسیحیت دے پھیلاؤ فلسفے تے گہرا اثر چھوڑیا ۔ مسیحی مفکرین یونانی فلسفے دے نظریات کوں مسیحی عقائد دے مطابق ڈھالݨ دی کوشش کیتی ۔ اوں دور وچ فلسفے دا مرکز مشرق وسطیٰ منتقل تھیوݨ لڳا جتھاں اسلامی سائنس دا عروج شروع تھیا ۔

چوتھی صدی عیسوی وچ سائنس دے مختلف شعبیاں وچ تھئی اڳونہیں اڳلے دور دے سائنسداناں کیتے دڳ سدھا کیتا ۔ اوں دور وچ سائنسی معلومات دی حفاظت تے منتقلی تے زور ݙتا ڳیا جیڑھا اڳلے دور دی سائنسی ترقی کیتے انتہائی اہم ثابت تھیا ۔
تریجھی صدی عیسوی وچ سائنس دی ٹور

## تریجھی صدی عیسوی وچ سائنس دی ٹور
تریجھی صدی عیسوی سائنس دے میدان وچ مندی دا دور ہئی ، پر ایندے باوجود کجھ اہم اڳونہیں تھئی ۔ ایں دور وچ رومی سلطنت دی کمزوری تے سیاسی عدم استحکام دی وجہ توں سائنسی تحقیق وچ کمی آئی ۔ پر جیڑھے سائنسدان ایں دور وچ موجود ہن ، انہاں پچھلے دور دیاں سائنسی معلومات کوں محفوظ رکھݨ تے ایندے وچ کجھ نویں اضافے کیتے ۔ ایں صدی وچ خاص طور تے ریاضی ، طب تے فلسفہ دے شعبیاں وچ کجھ اہم کم تھیا ۔ مثال دے طور تے ، ڈائیوفینٹس (Diophantus) دا ناں ریاضی دے میدان وچ خاص طور تے قابل ذکر ہے ۔ اوں "اریتھمیٹیکا" (Arithmetica) لکھی جیڑھی الجبرا دے ابتدائی کم وچوں ہک ہے ۔ اوں اینجھاں مساواتاں تے کم کیتا جیڑھیاں اڄ کل "ڈائیوفنٹائن مساواتاں" (Diophantine equations) دے ناں نال سݙیندیاں ہن ۔ اوں اعداد دے بارے وچ نویں نظریات پیش کیتے جیڑھے اڳلے ریاضی داناں کیتے مددگار ثابت تھئے ۔

طب دے میدان وچ ، ایں صدی وچ گیلن (Galen) دے کم کوں مزید تقویت ݙتی ڳئی ۔ گیلن دے شاگرد اتے پیروکاراں انہاں دے نظریات کوں مزید پھیلایا تے انہاں دیاں تعلیمات کوں محفوظ کیتا ۔ ایں دور وچ طبی تجربات دی بجائے طبی تحریراں تے تبصریاں تے زیادہ توجہ ݙتی ڳئی ۔ رومی سلطنت وچ طبی سہولیات وچ کمی آئی پر طبی علم دی منتقلی جاری رہی ۔ ایں دور وچ طبی گھاہ ٻوٹ تے انہاں دے استعمال دے بارے وچ مزید معلومات کٹھیاں کیتیاں ڳئیاں ۔ ایں دور وچ طبی علم دی حفاظت تے منتقلی تے زور ݙتا ڳیا ۔

فلسفہ دے میدان وچ ، نو افلاطونیت (Neoplatonism) دا عروج تھیا ۔ پلوٹینوس (Plotinus) ایں فلسفے دے بانی ہن ۔ انہاں افلاطون دے نظریات کوں نویں انداز وچ پیش کیتا ۔ انہاں روحانیت تے ماورائی علم تے زور ݙتا ۔ انہاں دے فلسفے اڳلے دور دے مسیحی تے اسلامی فلسفیاں تے گہرا اثر چھوڑیا ۔ انہاں خدا ، کائنات تے انسان دے بارے وچ نویں نظریات پیش کیتے ۔ انہاں روح دی اہمیت تے خدا نال تعلق تے زور ݙتا ۔

ایں صدی وچ سائنس دی ترقی وچ کمی آئی پر پچھلے دور دیاں سائنسی معلومات کوں محفوظ رکھݨ تے ایندے وچ کجھ نویں اضافے کرݨ دی کوشش کیتی ڳئی ۔ رومی سلطنت دی سیاسی تے معاشی صورتحال دی وجہ توں سائنسی تحقیق تے کم توجہ ݙتی ڳئی ۔ پر جیڑھے سائنسدان ایں دور وچ موجود ہن ، انہاں اپݨے علم کوں اڳلے دور تک پہنچاوݨ وچ اہم کردار ادا کیتا ۔ ایں صدی وچ تھئی اڳونہیں اڳلے دور دے سائنسداناں کیتے دڳ سدھا کیتا ۔
ستویں صدی عیسوی وچ سائنس دی ٹور

ستویں صدی عیسوی وچ سائنس دی ٹور

ستویں صدی عیسوی سائنس دے میدان وچ ہک اہم منتقلی دا دور ہئی ۔ اوں دور وچ بازنطینی بادشاہی تے ساسانی سلطنت دے درمیان جنگاں تے عرباں دے عروج دی وجہ توں سائنسی تحقیق وچ کمی آئی ۔ پر اوں دور وچ پچھلے دور دیاں سائنسی معلومات کوں محفوظ رکھݨ تے اڳلے دور تک پہنچاوݨ دی کوشش کیتی ڳئی ۔ عرباں دے عروج تے اسلامی فتوحات سائنس دے میدان وچ ہک نویں دور دی شروعات کیتی ۔ اوں دور وچ خاص طور تے طب ، ریاضی ، ایسٹرونومی تے کیمسٹری شعبیاں وچ کجھ اہم کم تھیا ۔ اوں دور وچ سائنسی علم دی منتقلی تے حفاظت تے زور ݙتا ڳیا تاں جو اڳلے دور دے سائنسداناں کیتے دڳ پدھرا تھی سڳے ۔

طب دے میدان وچ ، گیلن (Galen) دے کم کوں مزید تقویت ݙتی ڳئی ۔ طبی لکھتاں دی نقل تے ترجمہ کیتا ڳیا ۔ طبی گھاہ ٻوٹ تے انہاں دے استعمال دے بارے وچ معلومات کٹھیاں کیتیاں ڳئیاں ۔ عرب طبیباں گیلن دے نظریات کوں مزید بہتر بݨاوݨ دی کوشش کیتی ۔ اوں دور وچ طبی تجربات دی بجائے طبی لکھتاں تے تبصریاں تے زیادہ توجہ ݙتی ڳئی ۔ طبی علم دی منتقلی تے حفاظت تے زور ݙتا ڳیا تاں جو اڳلے دور دے سائنسداناں کیتے دڳ پدھرا تھی سڳے ۔ اوں دور وچ عرب طبیباں گیلن دے کم کوں محفوظ رکھݨ تے اڳلے دور تک پہنچاوݨ وچ اہم کردار ادا کیتا ۔

ریاضی دے میدان وچ ، یونانی ریاضی داناں دے کم کوں محفوظ رکھݨ دی کوشش کیتی ڳئی ۔ اوں دور وچ ریاضی دے ڳنجھل مسائل تے کم کیتا ڳیا ۔ ریاضی دے اصولاں دی تشریح تے انہاں دی تعلیم تے توجہ ݙتی ڳئی ۔ عرب ریاضی داناں یونانی ریاضی دے اصولاں کوں سمجھݨ تے انہاں کوں مزید بہتر بݨاوݨ دی کوشش کیتی ۔ اوں دور وچ ریاضی دے علم کوں اڳلے دور تک پہنچاوݨ دی کوشش کیتی ڳئی تاں جو اڳلے ریاضی داناں کیتے دڳ پدھرا تھی سڳے ۔ عرباں ریاضی دے میدان وچ صفر (0) دے استعمال تے ہندسیاں دے نظام کوں متعارف کرایا جیڑھا اڳلے دور دی ریاضی دی ترقی کیتے انتہائی اہم ثابت تھیا ۔

فلکیات دے میدان وچ ، یونانی ایسٹرونومی دے ماہرین  دے کم کوں محفوظ رکھݨ دی کوشش کیتی ڳئی ۔ اوں دور وچ فلکیاتی مشاہدات تے حساب کتاب تے توجہ ݙتی ڳئی ۔ عرب ایسٹرونومی دے ماہرین  فلکیاتی آلات دے استعمال تے انہاں دی بہتری تے کم کیتا ۔ اوں دور وچ ایسٹرونومی دے علم کوں اڳلے دور تک پہنچاوݨ دی کوشش کیتی ڳئی تاں جو اڳلے ایسٹرونومی دے ماہرین  کیتے دڳ پدھرا تھی سڳے ۔ عرباں ایسٹرونومی دے میدان وچ نویں مشاہدات تے حساب کتاب کیتے جیڑھے اڳلے دور دی ایسٹرونومی دی ترقی کیتے انتہائی اہم ثابت تھئے ۔ ایں صدی وچ سائنسی ترقی وچ کمی آئی پر پچھلے دور دیاں سائنسی معلومات کوں محفوظ رکھݨ تے ایندے وچ کجھ نویں اضافے کرݨ دی کوشش کیتی ڳئی ۔ عرباں دے عروج تے اسلامی فتوحات سائنس دے میدان وچ ہک نویں دور دی شروعات کیتی ۔
اٹھویں صدی عیسوی وچ سائنس دی ٹور

## اٹھویں صدی عیسوی وچ سائنس دی ٹور
اٹھویں صدی عیسوی سائنس دے میدان وچ ہک انقلاب دا دور ہئی ۔ اوں دور وچ اسلامی سلطنت دے عروج نال سائنس تے علم دے میدان وچ ہک نویں دور دا آغاز تھیا ۔ عرب سائنسداناں یونانی ، رومی ، فارسی تے ہندوستانی علوم کوں اکٹھا کر تے انہاں وچ نویں اضافے کیتے ۔ بغداد ، دمشق تے قرطبہ ورگے شہر علم دے مراکز بݨ گئے ۔ اوں دور وچ طب ، ریاضی ، ایسٹرونومی ،  کیمسٹری تے فلسفہ دے شعبیاں وچ اہم اڳونہیں تھئی ۔ سائنسی علوم دی منتقلی تے حفاظت تے زور ݙتا ڳیا تاں جو اڳلے دور دے سائنسداناں کیتے دڳ پدھرا تھی سڳے ۔ ایں صدی وچ سائنسی علوم دی ترقی اڳلے دور دے سائنسداناں کیتے دڳ سدھا کیتا ۔

طب دے میدان وچ ، عرب طبیباں گیلن (Galen) تے ہپاکریٹس (Hippocrates) دے کم کوں مزید بہتر بݨاوݨ دی کوشش کیتی ۔ طبی لکھتاں دی نقل تے ترجمہ کیتا ڳیا ۔ طبی گھاہ ٻوٹ تے انہاں دے استعمال دے بارے وچ معلومات کٹھیاں کیتیاں ڳئیاں ۔ بغداد وچ "بیت الحکمہ" (House of Wisdom) قائم تھیا جتھاں طبی علوم دا مطالعہ تے تحقیق کیتی ڳئی ۔ اوں دور وچ عرب طبیباں نویں طبی آلات ایجاد کیتے تے نویں طبی طریقے دریافت کیتے ۔ انہاں آنکھاں دی سرجری تے دیگر ڳنجھل طبی عمل وچ مہارت حاصل کیتی ۔ طبی علم دی منتقلی تے حفاظت تے زور ݙتا ڳیا تاں جو اڳلے دور دے سائنسداناں کیتے دڳ پدھرا تھی سڳے ۔

ریاضی دے میدان وچ ، عرب ریاضی داناں یونانی تے ہندوستانی ریاضی دے اصولاں کوں ملا تے نویں نظریات پیش کیتے ۔ اوں دور وچ الجبرا تے ٹرگنومیٹری دے میدان وچ اہم اڳونہیں تھئی ۔ عرب ریاضی داناں صفر (0) دے استعمال تے ہندسیاں دے نظام کوں مزید بہتر بݨایا ۔ انہاں الجبرا دے ڳنجھل مسائل حل کیتے تے جیومیٹری دے نویں اصول دریافت کیتے ۔ بغداد وچ ریاضی دے مراکز قائم تھئے جتھاں ریاضی داناں مل تے کم کیتا ۔ ریاضی دے علم دی منتقلی تے حفاظت تے زور ݙتا ڳیا تاں جو اڳلے دور دے ریاضی داناں کیتے دڳ پدھرا تھی سڳے ۔

فلکیات دے میدان وچ ، عرب ایسٹرونومی دے ماہرین  یونانی تے ہندوستانی ایسٹرونومی دے اصولاں کوں ملا تے نویں مشاہدات کیتے ۔ انہاں فلکیاتی آلات دے استعمال تے انہاں دی بہتری تے کم کیتا ۔ بغداد تے دمشق وچ فلکیاتی رصد گاہاں قائم تھیاں جتھاں فلکیاتی مشاہدات کیتے ڳئے ۔ انہاں سیاریاں دی حرکات تے ستاریاں دے بارے وچ نویں معلومات حاصل کیتیاں ۔ ایسٹرونومی دے علم دی منتقلی تے حفاظت تے زور ݙتا ڳیا تاں جو اڳلے دور دے ایسٹرونومی دے ماہرین  کیتے دڳ پدھرا تھی سڳے ۔ ایں صدی وچ سائنسی علوم دی ترقی اڳلے دور دے سائنسداناں کیتے دڳ سدھا کیتا ۔
پنجویں صدی عیسوی وچ سائنس دی ٹور

## پنجویں صدی عیسوی وچ سائنس دی ٹور
پنجویں صدی عیسوی سائنس دے میدان وچ ہک منتقلی دا دور ہئی ۔ رومی سلطنت دے زوال تے بربریت دے حملیاں دی وجہ توں سائنسی تحقیق وچ کمی آئی ۔ پر اوں دور وچ پچھلے دور دیاں سائنسی معلومات کوں محفوظ رکھݨ تے اڳلے دور تک پہنچاوݨ دی کوشش کیتی ڳئی ۔ مغربی رومی سلطنت دے زوال دے بعد ، مشرقی رومی سلطنت (بازنطینی بادشاہی) سائنس تے علم دا مرکز بݨی ۔ اوں دور وچ خاص طور تے طب ، ریاضی تے فلسفہ دے شعبیاں وچ کجھ اہم کم تھیا ۔ اوں دور وچ قدیم یونانی تے رومی سائنسداناں دے کم کوں محفوظ رکھݨ تے اڳلے دور تک پہنچاوݨ تے زور ݙتا ڳیا ۔

طب دے میدان وچ ، گیلن (Galen) دے کم کوں مزید تقویت ݙتی ڳئی ۔ طبی لکھتاں دی نقل تے ترجمہ کیتا ڳیا ۔ طبی گھاہ ٻوٹ تے انہاں دے استعمال دے بارے وچ معلومات کٹھیاں کیتیاں ڳئیاں ۔ طبی علم دی منتقلی تے حفاظت تے زور ݙتا ڳیا ۔ اوں دور وچ طبی تجربات دی بجائے طبی لکھتاں تے تبصریاں تے زیادہ توجہ ݙتی ڳئی ۔ طبی علم دی منتقلی تے حفاظت تے زور ݙتا ڳیا تاں جو اڳلے دور دے سائنسداناں کیتے دڳ پدھرا تھی سڳے ۔

ریاضی دے میدان وچ ، یونانی ریاضی داناں دے کم کوں محفوظ رکھݨ دی کوشش کیتی ڳئی ۔ اوں دور وچ ریاضی دے ڳنجھل مسائل تے کم کیتا ڳیا ۔ ریاضی دے اصولاں دی تشریح تے انہاں دی تعلیم تے توجہ ݙتی ڳئی ۔ اوں دور وچ ریاضی دے علم کوں اڳلے دور تک پہنچاوݨ دی کوشش کیتی ڳئی تاں جو اڳلے ریاضی داناں کیتے دڳ پدھرا تھی سڳے ۔

فلسفہ دے میدان وچ ، نو افلاطونیت (Neoplatonism) دا اثر جاری رہا ۔ مسیحی مفکرین یونانی فلسفے دے نظریات کوں مسیحی عقائد دے مطابق ڈھالݨ دی کوشش کیتی ۔ اوں دور وچ مذہبی تے فلسفیانہ سوچ وچ ٻہوں تبدیلیاں آئیاں ۔ مسیحیت دے پھیلاؤ فلسفے تے گہرا اثر چھوڑیا ۔ اوں دور وچ فلسفے دا مرکز مشرق وسطیٰ منتقل تھیوݨ لڳا جتھاں اسلامی سائنس دا عروج شروع تھیا ۔ اوں دور وچ فلسفے دے علم کوں اڳلے دور تک پہنچاوݨ دی کوشش کیتی ڳئی تاں جو اڳلے فلسفیاں کیتے دڳ پدھرا تھی سڳے ۔ ایں صدی وچ سائنسی ترقی وچ کمی آئی پر پچھلے دور دیاں سائنسی معلومات کوں محفوظ رکھݨ تے ایندے وچ کجھ نویں اضافے کرݨ دی کوشش کیتی ڳئی ۔ رومی سلطنت دی سیاسی تے معاشی صورتحال دی وجہ توں سائنسی تحقیق تے کم توجہ ݙتی ڳئی ۔ پر جیڑھے سائنسدان اوں دور وچ موجود ہن ، انہاں اپݨے علم کوں اڳلے دور تک پہنچاوݨ وچ اہم کردار ادا کیتا ۔ ایں صدی وچ تھئی اڳونہیں اڳلے دور دے سائنسداناں کیتے دڳ سدھا کیتا ۔
نوویں صدی ء وچ سائنس دا سنہری دور

## نوویں صدی ء وچ سائنس دا سنہری دور
نوویں صدی عیسوی سائنس دے میدان وچ ہک سنہری دور ہئی ۔ اوں دور وچ عباسی خلافت دے عروج نال سائنس تے علم دے میدان وچ ہک نویں انقلاب دا آغاز تھیا ۔ بغداد ، علم دا مرکز بݨیا جتھاں یونانی ، فارسی ، ہندوستانی تے مصری علوم دا ترجمہ تے مطالعہ کیتا ڳیا ۔ اوں دور وچ طب ، ریاضی ، ایسٹرونومی ،  کیمسٹری تے فلسفہ دے شعبیاں وچ اہم اڳونہیں تھئی ۔ سائنسداناں تجرباتی طریقیاں کوں استعمال کر تے نویں دریافتاں کیتیاں ۔ ایں صدی وچ سائنسی علوم دی ترقی اڳلے دور دے سائنسداناں کیتے دڳ سدھا کیتا ۔

طب دے میدان وچ ، عرب طبیباں گیلن (Galen) تے ہپاکریٹس (Hippocrates) دے کم کوں مزید بہتر بݨاوݨ دی کوشش کیتی ۔ بغداد وچ "بیت الحکمہ" (House of Wisdom) قائم تھیا جتھاں طبی علوم دا مطالعہ تے تحقیق کیتی ڳئی ۔ مشہور طبیباں وچوں حنین بن اسحاق (Hunayn ibn Ishaq) تے ثابت بن قرہ (Thābit ibn Qurra) شامل ہن ۔ انہاں یونانی طبی لکھتاں دا عربی وچ ترجمہ کیتا تے نویں طبی آلات ایجاد کیتے ۔ الرازی (Rhazes) طب دے میدان وچ اہم کم کیتا تے "کتاب الحاوی" (Kitab al-Hawi) لکھی جیڑھی طب دا ہک جامع انسائیکلوپیڈیا ہئی ۔ اوں دور وچ ہسپتال قائم تھئے جتھاں مریضاں دا علاج کیتا ویندا ہئی ۔ طبی علم دی منتقلی تے حفاظت تے زور ݙتا ڳیا تاں جو اڳلے دور دے سائنسداناں کیتے دڳ پدھرا تھی سڳے ۔

ریاضی دے میدان وچ ، الخوارزمی (Al-Khwarizmi) الجبرا دے میدان وچ اہم کم کیتا تے "کتاب الجبر والمقابلہ" (Kitab al-Jabr wal-Muqabala) لکھی جیڑھی الجبرا دی بنیاد بݨی ۔ انہاں صفر (0) دے استعمال تے ہندسیاں دے نظام کوں مزید بہتر بݨایا ۔ ثابت بن قرہ جیومیٹری تے ٹرگنومیٹری دے میدان وچ اہم کم کیتا ۔ ریاضی داناں ڳنجھل مسائل حل کیتے تے نویں نظریات پیش کیتے ۔ بغداد وچ ریاضی دے مراکز قائم تھئے جتھاں ریاضی داناں مل تے کم کیتا ۔ ریاضی دے علم دی منتقلی تے حفاظت تے زور ݙتا ڳیا تاں جو اڳلے دور دے ریاضی داناں کیتے دڳ پدھرا تھی سڳے ۔

فلکیات دے میدان وچ ، عرب ایسٹرونومی دے ماہرین  فلکیاتی مشاہدات تے حساب کتاب وچ اہم اڳونہیں کیتی ۔ البتانی (Al-Battani) فلکیاتی مشاہدات دے ذریعے سیاریاں دی حرکات کوں مزید بہتر بݨایا ۔ انہاں فلکیاتی آلات دے استعمال تے انہاں دی بہتری تے کم کیتا ۔ بغداد تے دمشق وچ فلکیاتی رصد گاہاں قائم تھیاں جتھاں فلکیاتی مشاہدات کیتے ڳئے ۔ انہاں ستاریاں دے بارے وچ نویں معلومات حاصل کیتیاں ۔ ایسٹرونومی دے علم دی منتقلی تے حفاظت تے زور ݙتا ڳیا تاں جو اڳلے دور دے ایسٹرونومی دے ماہرین  کیتے دڳ پدھرا تھی سڳے ۔ ایں صدی وچ سائنسی علوم دی ترقی اڳلے دور دے سائنسداناں کیتے دڳ سدھا کیتا ۔
ہوا پچادھی جو رخ کوں بدلئیے سہانے منظر پئے ہاں چھکیندن

سرائیکی شاعر ماہر فریدیات علم و ادب دے فاضل سئیں فرید ساجد لغاری صاحب دے ایہ شعر فطری منظراں دے ذریعے انسانی کیفیت دی عکاسی کریندن۔ شعر دی تشریح راقم الحروف ایویں طرح کجھ کیتی ہے

### پہلا شعر

"ہوا پچادھی جو رخ کوں بدلئیے  
سہانے منظر پئے ہاں چھکیندن"  

#### تشریح
شاعر "پچادھی ہوا" (مغربی ہوا) دے رخ بدلݨ کوں زندگی دے غیر متوقع تبدیلیاں دا استعارہ بݨائے۔ ایں ہوا دی تبدیلی نال فطرت دے "سہانے منظر" (خوبصورت نظارے) وی "چھکین٘دن" (مٹیندن، غائب تھیندن)، جیندے وچ انسان دی ناپائیداری تے وقت دی بے رحمی دا اظہار ہے۔ ایہ سطراں جذباتی انتشار یا سماجی تبدیلی دے اثرات کوں وی سمجھیندن، جیویں خوشگوار لمحے اچانک تلخیاں وچ بدل سڳدن۔

### ݙوجھا شعر

"چہیک چیڑھی نتھور کڈھئیے پھلیں دا لاچا سنوار پاتے"

#### تشریح

"چہیک چیڑھی" (چیخاں تے شور) تے "نتھور کڈھئیے" (بے چینی نال اُکھڑݨ) دے ذریعے شاعر انسانی بے بسی دی تصویر کھچی اے۔ فطرت دے "پھلیں دا لاچا" (پھلاں دی رعنائی) جیہڑی "سنوار پاتے" (وگڑ ڳئی اے)، اوندے وچ خواباں دے ٹُٹݨ، حسن دے مٹݨ، تے امیداں دے مرجھاوݨ دا درد سامݨے آندے۔ ایہ سارا منظر زندگی دے تضادات (خوبصورتی تے تکلیف دا سنگم) دی علامت ہے۔

## مجموعی جائزہ

فرید ساجد لغاری صاحب فطری عناصر کوں انسانی جذبات نال جوڑݨ دے ماہر ہن۔ ایہ شعر تبدیلی دے بحران، خواباں دی ناکامی، تے وقت دے سامݨے انسان دی کمزوری کوں گہرائی نال بیان کریندے۔ سرائیکی ثقافت وچ فطرت نال رشتہ خاص اہمیت رکھیندے، ایں شعر وچ وی ایہ رشتہ استعارے دی صورت موجود اے۔ شاعر دا انداز سادہ پر اثر دار اے، جیڑھا قاری کوں سوچݨ تے محسوس کرݨ تے مجبور کر ݙیندے۔

## نتارا

ایہ شعر نہ صرف فطرت دی نزاکت کوں بیان کریندے، بلکہ انسان دے اندرونی کرب تے سماجی تبدیلیاں دے اثرات کوں وی سامݨے گھن آئے ۔ فرید ساجد لغاری دی شاعری وچ سرائیکی تہذیب دی گہرائی تے انسانی تجربے دی جامعیت واضح نظر آندے۔

لکھت اورنگزیب اورنگ بغلانی
ݙاہویں صدی عیسوی وچ سائنس دی ٹور

## ݙاہویں صدی عیسوی وچ سائنس دی ٹور
ݙاہویں صدی عیسوی سائنس دے میدان وچ ہک اہم دور ہئی ۔ اوں دور وچ عباسی خلافت دا عروج جاری ریہا تے سائنس تے علم دے میدان وچ مزید ترقی تھئی ۔ بغداد ، قرطبہ ، تے قاہرہ ورڳے شہر علم دے مراکز بݨئے جتھاں مختلف علوم دا مطالعہ تے تحقیق کیتی ڳئی ۔ اوں دور وچ طب ، ریاضی ، ایسٹرونومی ،  کیمسٹری ، تے فلسفہ دے شعبیاں وچ اہم اڳونہیں تھئی ۔ سائنسداناں تجرباتی طریقیاں کوں مزید بہتر بݨایا تے نویاں دریافتاں کیتیاں ۔ ایں صدی وچ سائنسی علوم دی ترقی اڳلے دور دے سائنسداناں کیتے دڳ سدھا کیتا ۔

طب دے میدان وچ ، الرازی (Rhazes) تے ابن سینا (Avicenna) ورڳے طبیباں اہم کم کیتا ۔ الرازی "کتاب الحاوی" (Kitab al-Hawi) لکھی جیڑھی طب دا ہک جامع انسائیکلوپیڈیا ہئی ۔ ابن سینا "القانون فی الطب" (The Canon of Medicine) لکھی جیڑھی صدیاں تک یورپ وچ طبی تعلیم دا بنیادی متن رہی ۔ انہاں مختلف بیماریاں دے علاج دے نویں طریقے دریافت کیتے تے طبی آلات کوں بہتر بݨایا ۔ ہسپتالاں وچ مریضاں دے علاج دے نویں طریقے متعارف کرائے ڳئے ۔ طبی علم دی منتقلی تے حفاظت تے زور ݙتا ڳیا تاں جو اڳلے دور دے سائنسداناں کیتے دڳ پدھرا تھی سڳے ۔

ریاضی دے میدان وچ ، البیرونی (Al-Biruni) تے ابوالوفا البوزجانی (Abu al-Wafa' Buzjani) ورڳے ریاضی داناں اہم کم کیتا ۔ البیرونی ریاضی ، ایسٹرونومی ، تے جغرافیہ دے میدان وچ اہم کم کیتا ۔ ابوالوفا البوزجانی ٹرگنومیٹری دے میدان وچ اہم اڳونہیں کیتی ۔ انہاں ڳنجھل ریاضی دے مسائل حل کیتے تے نویں نظریات پیش کیتے ۔ ریاضی دے علم دی منتقلی تے حفاظت تے زور ݙتا ڳیا تاں جو اڳلے دور دے ریاضی داناں کیتے دڳ پدھرا تھی سڳے ۔

فلکیات دے میدان وچ ، عبدالرحمن الصوفی (Abd al-Rahman al-Sufi) "کتاب صور الکواکب الثابتة" (Book of Fixed Stars) لکھی جیڑھی ستاریاں دے بارے وچ ہک اہم کتاب ہئی ۔ انہاں فلکیاتی مشاہدات دے ذریعے ستاریاں دی حرکات کوں مزید بہتر بݨایا ۔ فلکیاتی آلات دے استعمال تے انہاں دی بہتری تے کم کیتا ڳیا ۔ فلکیاتی رصد گاہاں وچ فلکیاتی مشاہدات کیتے ڳئے ۔ ایسٹرونومی دے علم دی منتقلی تے حفاظت تے زور ݙتا ڳیا تاں جو اڳلے دور دے ایسٹرونومی دے ماہرین  کیتے دڳ پدھرا تھی سڳے ۔ ایں صدی وچ سائنسی علوم دی ترقی اڳلے دور دے سائنسداناں کیتے دڳ سدھا کیتا ۔