موسیقی تے سرائیکی وسیب

انسانی حیاتی وچ موسیقی کوں بٖہوں اہمیت حاصل اے ،موسیقی کوں روح دی غذا آکھیا ویندے ، جیویں جسم سانگے غذا ضروری اے ، ایویں روح کوں وی غذا دی ضرورت اے ،اللہ سئی ناپݨے ہک پیغمبر کوں سوہݨی آواز دا مالک بݨایا، ایں سانگے جݙاں جو ڳاوݨ آلے دی ڳالھ امدی اے تاں مثال ݙتی ویندی اے جو اللہ سئیں فلاݨے شخص کوں حضرت داؤد علیہ السلام وانگے سوہݨئی تے مٹھی آواز ݙتی اے ۔ سرائیکی وسیب ہزاراں سلیں توں موسیقی دا مرکز اے ۔ ساری دنیا ءِ چ ہندوستان جیندا ہمیش توں مہذب مرکز سرائیکی وسیب رہ ڳے ، وچ موسیقی دے سب توں پہلے قانون قاعدے تیار تھئے۔ انہاں قانون قاعدیاں کوں ٹھاٹھ آکھیا ویندے ۔انہاں ٹھاٹھیں وچوں سُر پیدا تھیندن جیرھے جو ہزاریں دی تعداد وچ ہِن ۔اسیݙے صوفیا کرام خوجاہ معین الدین اجمیری ،خواجہ نظام الدین اولیاء ، امیر خسرو، سچل سرمست، شاہ لطیف بھٹائی ، بابا فرید ، میاں محمد بخش، رحمن بابا، شاہ حسین مادھو لال تے خواجہ فرید موسیقی دے ذریعے انسانیت کوں محبت دا درس ݙتا تے بٖہوں سارے غیر مسلمانیں کوں مسلمان تے انسان بݨایا۔ 

موسیقی دے ماہراں ست آوازاں بݨائن جنہیں کوں ست سر آکھدن ، انہاں اچ:۔

1۔                   سا ( کھرج)

2۔               رے( رکھب)

3 ۔                گا ( گندھا)

4 ۔                ما ( مدہم)

5۔                 پا ( پنجم)

6 ۔               دھا( دھیوت )

7۔                  نی ( نکھار ) 

موسیقی دے ماہراں تان سین ،بیجوباورا، امیر خسرو، ناٹک بخشو، ناٹک گوپال، صد رنگ، ادھا رنگ، بھات کھنڈے ، ٹاکر نواب تے ایہو جہے بٖئے سینکڑان موسیقاراں راگیں وچوں رانگݨیاں کڈھیاں ۔ جیرھیاں جو سینکڑاں نی ، ہزاراں تے لکھاں دی تعداد وچ ہوسن ۔ موسیقی وچ بنیادی شئے ٹھاٹھ ہے ۔ ٹھاٹھیں دی دنیا بٖہوں وݙی اے پر تھولا تھولا ݙسائی جٖلوں ۔

## کلیاں ٹھاٹھ :
کلیاں ٹھاٹ دے مشہور راڳیں وچ ہنڈول ، ایمن کلیان ، درگاکلیان تے راگ بھوپالی شامل ءِ ن ۔ ایندیاں راڳݨیاں ماسری ، کمودی تے بٖیاں آکھیا ویندے ، اے راڳ امیر خسرو دی ایجاد اے تے اینکوں رات دے پہلے پہر ڳایا ویندے ۔

## بھیرویں ٹھاٹھ:
بھیرویں ٹھاٹھ دے مشہور راڳان وچ بھیروں ،بھبھاس، للت، گمن ،، گلی شامل ءِ ن ۔ ایں روگ کوں سویلے پو پھٹݨ توں پہلے ڳایا ویندے۔

## کھمءِ چ ٹھاٹھ:
کھمءِ چ ٹھاٹھ دے نشابر راڳیں وچ کمءِ چ ، جنجھوٹی، تلنگ، کلاوتی ، جے جے ونتی ، تلک کامور، غارا راکیٹری ، ہلکی پھلکی موسیقی ءِ چ ڳایا ویندے۔ ہجر جدائی دے درد دے تار چھڑیندے۔ آکھیا ویندے جو اے ݙوپہریں دا راڳ اے۔

## ٹوڈی ٹھاٹھ:
ٹوڈی ٹھاٹھ دیاں نشابر راڳ اے ہِن۔ میاں کی ٹوڈی ، گجری ٹوڈی، بلاس خفانی ، حسینی ٹوڈی ، راڳ ملتانی ،اے تاں سین دی ایجاد اے۔ سویل دے ویلے ڳایا ویندے۔ راڳ ملتانی کوں ساری دنیا ءِ چ وݙا مقام تے مرتبہ حاصل اے۔ 

## بھیرویں ٹھاٹھ:
بھیرویں ٹھاٹھ دے مشہور راڳ شدھ بھیرویں ، مالکونس، چندرک ونس، مدھ کونس، بھریویں سارے جڳ جہان دے نال سرائیکی وسیب ءِ چ ݙاڈھی مقبول اے۔ زاہد پروین تاں بھیرویں کوں رنگ لائے جو دنای ءِ چ شئت کوئی بھیرویں ءِ چ سرائیکی کافی ڳاوݨ آلا پیدا تھیوے۔

## آساوری ٹھاٹھ:
آساوری ٹھاٹھ دے مشہور راڳ اے ہِن: آساوری ، جونپوری، سندھی، سرائیکی ، بھیرویں ، درباری ، دیسی تے کانبڑہ ۔ اے راڳ سویلے ڳایا ویندے۔

## بلاول ٹھاٹھ:
بلاول ٹھاٹھ دے مشہور راڳ وچ اے راڳ شامل ءِ ن:۔ شدھ بلاول ،بہاگ، کیدارہ، شنکراہ ، پہاڑی،راگنی ، جے جے ونتی ۔ اینکوں مرکب راڳ وی آکھیا ویندے۔

## ماروا ٹھاٹھ:
ماروا ٹھاٹھ ءِ چ مشہور راڳ کلاین، بٖوریا، موہنی تے ماروا شامل ءِن ۔ اے نماشاں ویلھے دا راڳ اے ۔ 

## پوربی ٹاٹھ:
پوربی ٹھاٹھ دے مشہور راڳاں ءِ چ جیت سری ،بسنت، پوربی ،سری راڳ تے دیبک شامل ءِ ن۔ اے شامل دا راڳ اے ۔

## کافی ٹھاٹھ:
کافی ٹھاٹھ کوں سرائیکی وسیب ءِ چ بٖہوں اہمیت حاصل اے ۔ سرائیکی وچ کافی سرائیکی شاعری دی صنف وی ہے۔ کافی دا لوظ کافی ٹھاٹھ توں کافی توں ٹھاٹھ بݨئے ۔ اے ساریاں ڳالہیں محققین سانگے ہِن ۔ کافی ٹھاٹھ بارے اے ݙسی ونجٖاں جو ایندے مشہور راڳاں وچ کافی ، بھیم پلاسی ، باگیشری ،سارنگ، میاں کی ملہار، دیسی ، پیلوتے ، پٹ دیپ وغیرہ شامل ءِ ن ۔ اے ݙسی ونجٖاں جو موسیقی دے ٹھاٹھیں ، راڳیں تے راڳݨیں دا ہک جہان اے ۔ جیکوں ݙیکھݨ تے سیل کرݨ سانگے علم دی ضرورت اے ۔ ایں علم دا ناں رایی تے پی ایچ ڈی بھاویں تُسں ݙو چار ءِ چ کر گھنوپر ریاض سانگے عمراں درکار ہوندین۔

سرائیکستان وانگے سندھ وی صوفیا دی دھرتی اے۔ اتھاں وی موسیقی دے وݙے وݙے شوقین ہِن ۔ موسیقی دے علم دی ڳالھ تھئی تاں سندھ میوزیم ءِ چ ہک پڑھے لکھئے پروفیسر میکوں آکھیا جو میں ذاتی طور تے موسیقی دے علم دا قائل کینھی کیونجو موسیقی دا علم درباری عمل اے۔ اساں لوک موسیقی کوں اعلیٰ تے افضل سمجھدوں تے انہاں سُریں کوں چنڳاں سمجھدوں جیرھے وسیب دی مٹی دے گل گارے نال بݨئے ہوون ۔ انہائیں دی ڳالھ ونجٖاوݨ دی کینھی پر اے وی سچ اے جو قانون قاعدے دے بناں موسیقی ہک شور وانگے ہوندی اے۔ موسیقی ے نال آواز سُر تے ساز ردھم وچ آ ویندن تے ولا شہکار چیزاں تحقیق تھیندین۔ موسیقی دے قسماں اچوں کلاسیقی موسیقی کوں اُتم درجہ حاصل اے۔ لائٹ یا نیم کلاسیقی موسیقی کوں وی ݙاڈھا پسند کیتا ویندے۔ لوک موسیقی جینکوں ہلکی پھلکی موسیقی آکھیا ویندے ، سارے وسیب ءِ چ ݙاڈھی چاہ تے محبت نال سݨی ویندی اے۔ عطا اللہ خان عیسیٰ خیلوی کوں لوک موسیقی دا بادشاہ آکھیا ویندے ۔ قوالی تے سماع کوں صوفیانہ موسیقی دا ناں ݙتا ویندے۔ اے سُݨݨ آلے کروڑاں دی تعداد ءِ چ موجود ءِ ن ۔پاپ موسیقی یورپ ءِ چ ݙاڈھی مقبول اے ۔ یورپ زدہ نینگر وی اینکوں سُݨدن پر جیرھی چس تے رس عام تے سادہ موسیقی ءِ چ ہے او کتھائیںکائنی۔ سرائیکی موسیقی دی مٹھاس تے پاگیزگی تے لطافت سبحان اللہ۔ سارا جڳ جہان سرائیکی موسیقی دا مقابلہ نی کر سڳدا جو سرائیکی موسیقی دی زبان اے، جیرھی ایندے وچ لچک اے او کتھائیں کینھی ۔ 

مہان گائیک تے پی ٹی وی ملتان دے میوزک ڈائریکٹر استاد سجاد رسول سرائیکی موسیقی تے سرائیکی راڳیں بارے ݙسیندن جو راڳ سارے جڳ جہان ءِ چ ہک سنویں چلدن ۔ سُر تے ردھم ہکو رہندے البتہ انہائیں دا ورتارا ہر جاہ تے وٹٰج ویندے ۔ جیویں جو بلاول ٹھاٹھ وچوں ݙاکݨی ، جوڳ، بھیم، تلنگ ،ٹوڑی ، اساوری ، بھیرویں اسیݙے علاقے دے شمار تھیندن ۔ انہائیں راڳیں کوں سرائیکی تل وسیب دے راڳ آکھیا ویندے ۔ توڑی ٹھاٹھ وچون ہک راڳ ملتانی ہے، ایندے بارے آکھیا ویندے ایں راڳ تے ہک بٖیا پوریا دھانسری دے موجد حضرت بہاؤ الدین زکریا ملتانی ؒ ہِن ۔ ملتانی راڳ اوکھا ہے۔ پر سمجھدار ڳاوݨ آلے اینکوں ڳا گھندن ۔ جیویں جو ثریا ملتانیکر صاحبہ کوں ایندے اُتے عبور ہے۔ میں تاں آکھساں جو ملتانی ٹھاٹھ تے ثریا ملتانیکر ہک ݙوجھے سانگے بݨین۔

کافی ٹھاٹھ وچوں ہزاراں راڳ نکتن ۔ کافی وچوں بھیم راڳ اسیݙے سرائیکی رنگ وچ رنگیا ہوئے۔ اسیݙے وسیب ءِ چ کافی کوں رنگ خواجہ فرید لائے ۔کیونجو انہائیں دیاں اکثرا کافیاں بھیم ءِ چ آکھیا ڳن ۔ راڳ بھاویں بدل ونجٖے پر ٹھاٹھ اوہو کافی راہندے ۔ سرائیکی وسیب ءِ چ خواجہ فرید دیاں کافیاں کافی ٹھاٹھ ءِ چ اتنیاں آکھیاں ڳن جو اسیݙے وسیب ءِ چ شاعری دی صنف کافی ٹھاٹھ کافی ہک بٖے دے وچ ایجھے گم تھین جو ہک شئے لڳدن ۔ تھی سڳدے جو کافی دی صنف کافی ٹھاٹھ تے رکھ ڳئی ہووے ۔ 

کافی ٹھاٹھ دی راگنی بگیسری ہے ۔ جیندی مٹھاس سرائیکی ہے۔ استاد سجاد رسول ݙسیندن جو ایں راڳ وچ میں ریڈیو ملتان تے نسیم اختر توں ڳوایا اہ ۔اوندا نتیجہ اے تھیا جو قومی سطح تے نسیم اختر کوں ایوارڈ تے انعام ملیا ۔ استاد سجاد رسول ݙسیندن جو سرکاری اداریں ریڈیو ، ٹی وی تے سفارشی لوکیں کوں بر تھی کیتا ڳیا۔ انہاں شودیں کوں امدا ویندا کجھ کینھی، ایویں ٹین کھڑکائی رکھدن۔ اساں ساری حیاتی ہِیں کم تے لائی اے ،ایں سانگے کوئی جٖاݨے بھاویں نہ جٖاݨے اساں کلاسیکل کوں ہاں نال لائی امدوں ، ایندا فیصلہ ویلھا کریسے ۔ خواجہ فرید دے کافیں کوں سب توں سوہݨا زاہدہ پروین ڳائے ۔ اوندے نال دا کوئی فنکار اجٖاں تئیں  نی آیا۔ زاہد پروین سب توں زائد کافیاں بلاول ٹھاٹھ تے کافی ٹھاٹھ دے راگ تلنگ، جوڳ ءِ چ ڳمدی رہ ڳئی۔ بٖہوں راگدار خاتون ہئی تے پڑھی گڑھی ہئی ۔ اڄ تاں سکھݨ دا رواج کینھی، لڑھاؤ چلدا پے ۔  سرائیکی وسیب کوں ایں ڳالھ دی ضرورت اے جو نویں سنگر موسیقی دی تعلیم حاصل کرن تے آوݨ آلے وقتیں ءِ چ اپݨے وطن وسیب دا ناں پیدا کرن۔

## حوالہ
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی اجرک) وچوں چوݨ