آزاد نظم دی کئو

آزاد نظم کوں نویں نظم دا ایرا آکھیا ونڄ سڳدے ۔ اے نظم انگریزی کنوں اُردو تے وَل سرائیکی زبان اِچ آئی ہے ۔آزاد نظم وچ قافیے دی پابندی نئیں ہوندی، نہ اِی مصرعے ہکو جیݙے ہوندن پر ایں نظم وچ بحر شروع توں آخر تائیں ہکا ہوندی ہے ۔ مصرعیںدے ارکان گھٹدے ودھدے رہ ویندن۔ اے شاعر دی مرضی ہے جو مصرعیں دے ارکان کوں گھٹ یا زیادہ کر ݙیوے۔ آزاد نظم وچ کئی نویں نویں تجربے کیتے ڳئین تے نویں نویں رستے ڳولیے ڳئین ۔ کوئی لکھاری تلفظ تے آوازیں دا خاص خیال رکھیندن تے کوئی وَت موضوع دے تسلسل کوں سامݨے گھن آندن ۔ کݙاہیں کݙاہیں آزاد نظم وچ قافیہ وی ورتیا ویندے۔

آزاد نظم دی سب توں اہم ڳالھ اے ہے جو شاعر ہر قسمی خیالیں کوں روانی نال بیان کر سڳدے ۔ ردیف قافیے تے ارکان دی ڳݨتری دی پابندی دی بجائے خیال کوں زیادہ اہمیت ݙتی ویندی ہے ۔ ایں طرحاں شاعری دی دنیا وچ آزاد نظم نال خیالیں کوں ٻہوں زیادہ کھنڈایا ونڄ سڳدے ۔ ایہا وجہ ہے جو اڄوکی شاعری وچ آزاد نظم ڈھیر ورتی ویندی پئی ہے۔ بیشک ایں ویلھے وی سرائیکی دے کجھ روایتی شاعر اینکوں دِلوں قبول کرݨ توں چھرکدِن پر ایندے باوجود اینجھے ویلھے آزاد نظم سرائیکی شاعری وچ آپݨا سُنڄاپوں مقام بݨا گھدے۔

سرائیکی دے سُنڄاپوں محقق تے نقاد ڈاکٹر طاہر تونسوی دے مطابق رفیق خاور جسکاݨی سرائیکی کوں آزاد نظم نال سُنڄݨوائے ۔ مہاندرے شاعر حسن رضا گردیزی آزاد نظم وچ کئی تجربے کیتن ۔ انھیں دی کتاب ’’دھاٻے دھوڑے‘‘ وچ مختصر توں مختصر تے لمبیاں توں لمبیاں نظماں دے ورتارے شامل ہن۔ آزاد نظم دے اَڳواݨ شاعر ارشاد تونسوی دی کتاب ’’ندی ناں سنجوک‘‘ دیر آید درست آید ثابت تھئی۔ اقبال سوکڑی ویلھے دی ٹور دے نال نال ہر صنف وچ شاعری کیتی ہے ۔ کافی ، ݙوہڑے ، پابند نظم تے غزل دے بعد آزاد نظم دی سرائیکی ادب کوں لوڑ پئی تاں آپݨیںکتابیں ’’ورقہ ورقہ زخمی‘‘ ، ’’لیرو لیر پچھاواں‘‘ تے ’’اَٹھواں اَسمان‘‘وچ بھر پور نظماں دان کیتن ۔ سرائیکی دے مٹھے لفظیں دے ورتارے کاݨ اقبال سوکڑی دی ہک چھوٹی جھئیں نظم ہے:

کیویں جنج کچاوے پائوں

گُݙیاں کیوں پرنائوں

اُدھڑ ڳئین رنگیل پِڑوٹیاں

نہ ٻاٹݨ نہ ٻاٹݨ وچ کچور

خوشبو تھی ڳئی دور

دوروں چور کٹھے تھی آ ڳئے ݙیہدے سارا لوک

                                                                                                                                               چوری تھین پھٹوک

عزیز شاہد دیں کتابیں ’’مݨ دریا تے ‘‘ ، ’’پُھل سرمی دے‘‘ اَتے ’’اول‘‘ وچ خاص طور تیں پاتیاں ونڄݨ والیاں آزاد نظماں دمان دے حوالیں نال پُر ہِن ۔ ڈاکٹر نصراللہ ناصر دی آزاد شاعری دی کتاب ’’اجرک‘‘ وچ روہی دی خوشبو سب توں زیادہ رَچی ہوئی ہے تے ڈاکٹر مہر عبدالحق دے شعری مجموعے ’’لالڑیاں‘‘ وچ تھل دی منظر کشی دا نویکلا رنگ پاتا ویندے۔

اشو لال دیاں کتاباں ’’چھیڑو ہتھ نہ مُرلی‘‘،’’گوتم نال جھیڑا‘‘، ’’کاں وسوں دا پکھی ہے‘‘ تے ’’سندھ ساگر نال ہمیشاں‘‘ کوں آزاد شاعری دیاں نمائندہ کتاباں آکھیا ویندے ۔ جنھیں وچ سندھ دریا دیاں لوڑھیاں تے وسیب دے سُنڄاپوں رنگ نشابر ہن ۔ چھیڑو ہتھ نہ مُرلی وچوں ہک نظم وچ ثقافتی انداز ݙیکھو:

پہلے وانگو ں… ڄالیں پیلھوں

سب اوئیں چِت چُور

اَکھیں چُمدے اوہے اَمڑی پیکڑے

اوہے قصے اوہے راتیں

اوہے چندر چکور

پر ہک اَمڑی تیݙے کھوہیں

مَیں ناہیں ہُݨ اوئیں

نویں نظم دے حوالے نال رفعت عباس دا ناں وی سرائیکی شاعری دی سُنڄاݨ ہے ۔ ’’جھومری جھم ٹُرے‘‘، ’’بھوندی بھوئیں تے‘‘، ’’سنگت وید‘‘ تے ’’پروبھرے ہک شہر اِچوں‘‘ انھیں دیاں سُنڄاپوں کتاباں ہِن ۔ رفعت عباس آزاد نظم کوں نویں ہیئت تے نویں طرز نال پیش کرݨ دی کوشش کیتی ہے جیندے وچ انسان تے انسانیت دے چودھار دا مطالعہ ٻہوں باریک بینی نال کیتا ڳئے۔

ممتاز حیدر ݙاہر دی کتاب ’’اندھارے دی رات‘‘ وسیب دے ݙکھ درداں دی پٹاری ہے جیکوں پڑھݨ نال قاری کوں اے سب غم آپݨے غم محسوس تھیندن۔

سعید اختر دیاں کتاباں ’’دیرہ سندھ کنارے‘‘ ، ’’وساکھ‘‘ تے ’’نوکھ‘‘دیں نظمیں دا آپݨا سُنڄاپوں انداز ہے ۔ سندھ دریا ا تے دیرہ اسماعیل خان نال ڳانڈھا اُنھاں دی شاعری دی سُنڄاݨ ہے۔

قیس فریدی سرائیکی غزل دے علاوہ آزاد نظم کوں وی اظہار دا وسیلہ بݨائے۔ انھیں دی کتاب ’’پرکھرا‘‘ وچ ثقافت دا بھرواں حوالہ موجود ہے۔

حیدر گردیزی آپݨی کتاب ’’ساہ دا ٻکل‘‘نال سرائیکی شاعری وچ ہائیکو کوں متعارف کرایا ڳئے ۔ اَتے اُنھیں دی کتاب ’’ہتھاں تے چندر‘‘ وچ آزاد نظم کوں روزمرہ دے معاملیں نال سُنڄݨوایا ڳئے ۔ ہک نظم وچ لکھدن:

                                               لفظ میݙے قلم دے دربار اِچ

                                               با ادب روز پیش تھیندے ہِن

                                               اے رعایا قلم شہنشاہ ہے

                                               مَیں انہاں دا ہاں مالک و مختیار

عاشق بزدار دی کتاب ’’قیدی تخت لہور دے‘‘ تے اسلم جاوید دیاں کتاباں’’طبل کوہاڑی‘‘،’’میکوں آکھ نہ پنج دریائی‘‘ تے ’’ست سرائی‘‘ مزاحمتی شاعری دے خاص نمونے ہِن۔ جہانگیر مخلص دے مجموعہ کلام ’’پرہ باکھ‘‘ وچ مزاحمتی تے ثقافتی رنگ وی ݙیکھݨ دے ہِن۔ جیویں جو ہک سرائیکو وچ لکھیئے:

ݙینہ کوں اَکھیں دی جھالر تے ہنجوں تانگھدے راہندن

سِجھ لہندے تاں درد کلہیپا گھندے جان ولھیٹ

                                                                                                                                                                                               کر وَلݨ دی چیٹ

تھل دے شاعر سلیم احسن غزل دے تجزیے دے بعد آپݨی کتاب ’’چیتے چنتے‘‘ وچ آزاد نظم کوں وی اظہار دا ذریعہ بݨائے ، جیندے وچ تھل دیاں اَݨ کُھٹ تصویراں فطرت دے حسن دے حوالے نال نظر آندین۔

شفقت بزدار دیں کتابیں ’’کُریہہ دا قرض‘‘ ، ’’ریشم رستے‘‘ تے ’’نکھیڑے‘‘ وچ احتجاجی رویے وی ہِن تے شعری ہُنر وی ۔ شفقت بزدار دیں آزاد نظمیں وچ سرائیکی زبان دی چاشنی تے وسیب دے حوالے وکھری سُنڄاݨ رکھدن ۔ آپݨی ہک وسیبی نظم ’’دمانی‘‘ وچ لکھدن:

وَت پت جھڑ دا موسم آ ڳئے

اِت واری وی

ادھلاپے دے سارے مال کوں

ویچ کے سال دے داݨے گھنساں

قرض تے کپڑے لٹے گھنساں

پل پل چُبھدے پیریں دے وچ

تھوہے وانگوں

مُل دا ہے اَلواوݨ اَحٖ کل

ہک ہک نال بݨا کے رکھداں

کیوں جو مَیں دمان دا وسداں

شبیرحسن اختر دا مجموعہ ’’ملوہیا سداسُہاڳݨ‘‘،عابد عمیق دیاں کتاباں’’تل وطنی‘‘ تے ’’پکھی جاتک تے رستہ‘‘، جاوید آصف دا شعری مجموعہ ’’وساندر‘‘ ، صابر چشتی دا کلام ’’جیوݨ اُتم جوڳ‘‘ ، مالک اُشتر دی کتاب ’’سندھو مت‘‘، اللہ بخش یاد دیں نظمیں دا مجموعہ’’پِڑ جھمراں دا‘‘ ، مجید اعوان دی کتاب ’’انہد‘‘ تے طاہر شیرازی دا مجموعہ کلام ’’جاتراں‘‘ آزاد نظمیں دیں اہم کتابیں وچ شامل ہِن۔

مصطفیٰ خادم دے مجموعے ’’پارت‘‘ تے ’’لُوار لہجے‘‘ وچ پاتیاں ونڄݨ والیاں نظماں دمان دے رومانی تے روحانی تاثر دے نال نال تہذیب تے ثقافت دا وی نمونہ پیش کریندین۔

خالد اقبال دیں کتابیں ’’کھمبیاں کھمب کھنڈائے‘‘، ’’پئی وَڳے ہک نیں‘‘، ’’پندھ کویلیاںدے‘‘، ’’کویلی دی کاوڑ‘‘ تے ’’کُہیڑ وچوں سونہہ‘‘ وکھرے انداز دیں لکھتیں نال پُر ہن۔ خالد اقبال آپݨی مٹی تے آپݨی ثقافت دے مختلف رنگیں کوں کٹھا کرکے اینجھاں گلدستہ بݨائے جو کئی رنگیں دی منظرکشی تھیندی ہے ۔ خالد اقبال دے کلام وچ نِکیاں نِکیاں ڳالھیں وی آپݨے اندر ٻہوں وݙے مطلب لُکائی کھڑیاں ہوندین جیویں جو:

آکھ فقیرا

تئیں جو ݙٹھا

اوہو لکھدا ڄل

کُھلݨ والی ڳالھ

لوکیں ویسی کُھل

ریاض قیصر قیصراݨی دی کتاب ’’ٻاکر وال‘‘ دا مطالعہ کیتا ونڄے تاں اوں کلام کوں رجائیت دا نمونہ آکھیا ونڄ سڳدے ۔ رفیق ہمراز دی کتاب ’’خواب کنوارے‘‘ وچ سرائیکو کوں وی ذریعہ اظہار بݨایا ڳئے جنھیں کوں پڑھ کے نویں سوچ دے نویں رنگ قاری کوں پچھوال ، اَڄوال تے اڳوال دی زنجیر دا احساس ݙویندن۔

ریاض فاروق بزدار دیں کتابیں ’’نین نظردن نیلے‘‘، ’’ݙکھ تعبیراں‘‘، ’’سِک سفریں وچ‘‘ تے ’’مونجھے منظر‘‘ وچ ݙوجھیں آزاد نظمیں دے نال نال وائی کوں آزاد نظم دی شکل وچ پیش کرݨ دی کوشش کیتی ہے جیویں جو ہک وائی دے ٻول ہِن۔

سِک نئیں لہندی سُدھ سینے وچ ݙیکھ توں سینے چیر اساݙے

                                                                                                                                               لہجے کھنڈ تے کھیر اساݙے

تیکوں مونجھ لڳے نہ شالا رو نہ ݙیکھ کے نیر اساݙے

                                                                                                                                               لہجے کھنڈ تے کھیر اساݙے

رحیم طلب دیں کتابیں ’’پیار دا پہلا ساوݨ‘‘تے’’سونا چاندی‘‘ وچ مختصر آزاد نظمیں کوں اظہار دا وسیلہ بݨایا ڳئے ۔ انھیں نظمیں وچ جتھاں کوئی پیغام شامل ہے اُتھاں ابلاغ دا وی خیال رکھیا ڳئے ۔ اصغر عابد دی کتاب ’’پندھ‘‘ وچ ’’ہائیکو‘‘ کوں سرائیکی شاعری وچ پیش کرݨ دی بھرویں کوشش کیتی ڳئی ہے۔

شوکت ہاشمی دی کتاب ’’لَو دا ہوکا‘‘ وچ شامل نظماں وسیب دی سونہہ سُنڄاݨ دی خاص عکاسی کریندین ۔ شوکت ہاشمی آپݨی ہک نظم وچ علامہ اقبال دے شکوہ جواب شکوہ دے انداز وچ کجھ ایں طرحاں رب نال ڳالھیں کیتین:

وے ربا! تیݙی شان عجب ہے

ظالم کیویں ظلم کماتے

گھر تیݙے وچ آوڑدے ہِن

تیݙے سامݨے جھک ویندے ہِن

آپݨا کیتا بُھل ویندے ہِن

دُھل ویندے ہِن

اَتے مظلوم نصیباں ماریے

رُل ویندے ہِن

سرائیکی ادبی دنیا وچ پہلا قدم رکھݨ والے تے جدید دور دے نویں تقاضیں کوں سامݨے رکھ کے بھر پور انداز نال شاعری کرݨ والے ترائے ناں ویہویں تے اکویہویں صدی دے سنگم تیں نظر آندن ۔ انھیں شاعریں دے حوالے نال دمان نال ڳانڈھا رکھݨ والے زبیر احمد دی کتاب ’’چاندی مڑھیے طاق‘‘ ، ملتان نال تعلق رکھݨ والے اکبر ہاشمی دا مجموعہ ’’سِجھ دا پوکھا‘‘ تے اسلام آباد توں کتاب سامݨے گھن آوݨ والے لکھاری خاور نقوی دی لکھت ’’جھل دا ٻوٹا‘‘ سرائیکی ادبی حلقیں وچ آپݨی وکھری سُنڄاݨ پیدا کیتی ہے ۔ انہیں ترائے کتابیں وچوں زبیر احمد دی شعری ونکی کجھ ایں طرحاں ہے:

ہک پاسو شہر ہے ریتیں دا

ٻے پاسو ٻیٹ پریتیں دا

نئیں اُلجھن مَیں توں سُلجھ سڳی

اے شہر سٹاں اور ٻیٹ سٹاں

ٻس اکثر سوچ دے ساحل تیں

ہک حرف لکھاں ہک میٹ سٹاں

حمید اُلفت ملغاݨی دے مجموعہ کلام’’سِک سوجھل‘‘ وچ زیادہ تر آزاد نظماں شامل ہِن ۔ دلشاد کلانچوی دی کتاب ’’کلام کلانچوی‘‘ ، فریاد ہیروی دیں کتابیں ، جمشید کمتر دیں کتابیں تے فضل سوکڑی دے شعری مجموعے دے علاوہ وی ڈھیر ساریں کتابیں وچ آزاد نظماں پاتیاں ویندین۔

مزے دی ڳالھ اے ہے جو ادکامی ادبیات پاکستان دی طرفوں ’’خواجہ فرید ایوارڈ‘‘ گھنݨ والیں کتابیں وچ آزاد نظم دے حوالے نال آپݨی نویکلی سُنڄاݨ رکھݨ والیں کتابیں وچوں اقبال سوکڑی دی کتاب ’’لیرولیر پچھانواں‘‘ ، عزیز شاہد دی کتاب ’’پُھل سرمی دے‘‘،ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر دی لکھت ’’اجرک‘‘ ، زبیر احمد دی کتاب ’’چاندی مڑھے طاق‘‘ ، سعید اختر دا شعری مجموعہ ’’وساکھ‘‘ ، رفعت عباس دی کتاب’’بھوندی بھوئیں تے‘‘، ارشاد تونسوی دے شعری مجموعہ‘‘ ندی ناں سنجوک‘‘، سلیم شہزاد دا مجموعہ’’پیریں ٹُردا شہر‘‘ ، صابر چشتی دا مجموعہ کلام ’’جیوݨ اُتم جوگ‘‘شامل ہن۔

مردیں دے نال نال تریمتیں وی سرائیکی ادبی پندھ وچ آپݨا سُنڄاپوں مقام رکھدین۔ جے تک آزاد شاعری دا تعلق ہے تاں اقبال بانو دی کتاب ’’دل تانگھ تانگھے‘‘ تریمت ادب دا پہلا مجموعہ ڳݨیا ونڄ سڳدے ۔ ایں کتاب دیں نظمیں وچ تریمت دے مسئلیں دے علاوہ وسیبی افراتفری تے قدراں دی ترٹ بھڄ کوں ہک خاص انداز نال پیش کرݨ دی کوشش کیتی ڳئی ہے ۔ بہار النساء بہار دیں کتابیں ’’چھل ٻل اَکھیں‘‘ تے ’’سبھے خواب میݙے‘‘دیں آزاد نظمیں وچ سچی تے کھری ڳالھ کوں کُھل کے آکھݨ دی بھرویں کاوش شامل ہے ۔ سحر سیال دے شعری مجموعہ’’ترامے دا شہر‘‘ وچ پاتیاں ونڄݨ والیاں نِکیا ں نِکیاں نظماں وچ وݙیاں وݙیاں ڳالھیں کرکے دریا کوں کوزے وچ بند کر ݙتا ڳئے۔

ادب نال ڳانڈھا رکھݨ والے اینجھے لکھاری ہر صنف وچ لکھدے رہ ویندن جہڑے اوں صنف وچ تاں خوب ساتھ نبھیندن پراینجھا سوّب نئیں بݨ سڳدا جو انھیں دیاں لکھتاں کتاب دے روپ وچ سامݨے آ سڳن۔ ایہو حال آزاد نظم وچ وی پیش آئے ۔ آزاد نظم لکھݨ والیں وچ ارشد ملتانی ، حبیب فائق ، ممتاز اطہر ، بشریٰ قریشی ، مسرت کلانچوی ، شیما سیال دے علاوہ درجناں لکھاری ایہو جھئیں ہن جنھیں دا کلام کتابی شکل وچ آوݨ دا بھالے وند ہے۔

مدعا ڳالھ دا سرائیکی وچ آزاد نظم دی حیاتی مختصر ہووݨ دے باوجود ایں صنف دیں لکھتیں دی ڳݨتری کوں مختصر نِسے آکھ سڳدے ۔ ایں پندھ دی کئو اتنی پروبھری تھی ڳئی ہے جو سرائیکی ادب وچ آزاد نظم آپݨی نویکلی سُنڄاݨ بݨا گھدی ہے۔نویں لکھݨ والیں وچوں اظہر کلیاݨی دی نظم ’’عشق ایہو منصور‘‘ چھیکڑ تیں پیش ہے:

پپلیں تیں پݨیال

ککراں تیں انگور

دل دریا دی ڳالھ

اَکھیاں وچ مذکور

اپݨے پھٹ کوں پھول

اپݨا سینہ کھول

عشق ایہو سقراط

عشق ایہو منصور

## حوالہ
لکھّت ویورا، ڈاکٹرحمیداُلفت ملغاݨی ،چھاپہ خانہ: جھوک پرنٹرز ملتان