سرائیکی دا بلوچستانی زباناں نال اشتراک

زباناں زمین دے بھوریاں وچ نھیں پَلدیاں پَھلدیاں بلکہ انھاں دا تعلق جِیندے جاڳدے انساناں دے نال ہوندے ۔ جہڑے جنگلاں ، بیاباناں وِچ نھیں شہراں تے وستیاں وچ زندگی گزریندن تے زندے دے عام مشاغل وچ بھر پور حصہ گھندن ، انہاں دے ایں طرح دے میل جول نال ہر زمان متاثر تھیندی ہے اَتے ہمسایہ زباناں کوں لفظاں ، ترکیباں اَتے محاورمیاں دے ݙے گھن دے ذریعے ہک ݙوجھی کوں رَڄا کڄا یعنی سالدار بݨیندن ۔ ہر زبان اَپݨے مخصوص تہذیبی تے ثقافتی ورثے کوں محفوظ رکھیندی ہے ۔ زباناں نباتاتی خُوبُو رَکھیندِن ، جغرافیائی فاصلیاں تے ماحولاں دے اثرات اِنھاں اُتے مرتب تھیندن، انھاں دے لب و لہجے وچ فرق پئے ویندے بلکہ آہدن جو ہر ݙاہ ٻارھاں میلاں اُتے زبان وچ تھوڑا ٻہوں فرق آ ویندے ۔ ایں ڳالھوں جیکر دُنیا دے مختلف ملکاں دی ڳالھ کروں تاں کہیں ملک وچ ٻئے ملک دے لفظاں دی آواز نھیں کڈھی ونڄ سڳدی ۔ ٹ ، ج ، ڑ ، گ ، وغیرہ دی آواز کڈھݨ تاں ہک عام دِقّت ہے ۔ خود اساݙی سرائیکی دی ’’ݙ‘‘ دی آواز تاں اساݙے بالکل نال دے لوک وی نھیں کڈھ سڳدے۔

زباناں وچ فرق معلوم کرݨ کیتے ، اَساکوں افعال تے انھاں دیاں گرداناں ٻہوں مدد ݙے سڳدن ۔ کیوں جو ہر زبان دا اَیرا ایں چیز تے ٻدھیا ہوندے ، افعال دیاں تبدیلیاں دے طریقے ݙیکھݨ دے بعد حرفاں دا جائزہ گھدا ویندے ، تے وَل تذکیرو تانیث یعنی نر مادہ اَتے جمع تے واحد دا پتہ لایا ویندے۔ ایندے مقابلے وچ اِسماں یا نانواں کنوں کوئی خاص ڳالھ دا پتہ نھیں لڳدا۔

جیکر کوئی زبان ایں قابل ہے جو غیر ملکی مانگویں لفظاں کوں وی آپݨے وچ شامل کریندی ہے تے انھاں کوں ننوّیں معنے وی ݙے سڳدی ہے ، یا انھاں کوں آپݨے مخصوص انداز وچ ڈھال سڳدی ہے ، تاں ایہ غیر ملکی لفظ ایں زبان دے آپݨے لفظ سمجھے ویندن ۔ اِنھاں دی اصل دو کوئی خیال وی نھیں کر سڳدا ۔ یا گھٹ کر ݙتا ویندے۔

قدرت سرائیکی زبان کوں جغرافیائی لحاظ نال ٻہوں اہم جا ݙتی ہوئی ہے ، ایں زبان دے علاقے دیاں سرحداں پشتو زبان ٻولݨ والے علاقے نا ل رلدِن ، بلوچی علاقے نال ڳنڈھیاں ہوئن ۔ سندھی علاقے نال جُڑدئن۔ براہوی زبان دے علاقے نال مشترک ہن ۔ پوٹھوہار نال مِلدن تے پنجابی ٻولی ٻولݨ والیاں دے علاقے نال وی ! ایویں راجپوتانے تے افغانستان تئیں ونڄ رَلدِن۔ ایہ وݙی چنگی ڳالھ ہے جو سرائیکی اِنھاں ساریاں نال لسانی ڳانڈھا ڳنڈھی رکھیے ، تے ڳنڈھیا ہوئے ۔ بلکہ وݙیاں وݙیاں تہذیباں دے اثرات وی وݙی فراخدلی نال حاصل کیتی رکھیے ہنیں ! سرائیکی علاقہ ٻاہر دیاں قوماں دے آوݨ کیتے ہک کُھلا میدان ریہے ۔ خاص کر تجارتی قافلیاں ، تے حملہ آور قوماں دے قدم اِتھوں تھی تے اَڳوں تے وَدّھن۔ تے ایں طرح لسانی میل ملاقات وی تھیندی رہی ہے ۔ غیر ملکی زباناں وچوں عربی تے فارسی دا اثر سب کنوں زیادہ تھئے ۔ کیوں جو ایہ ݙوہیں اسلامی زباناں ہِن ۔ اِتھوں دے لوک انھاں زباناں کوں اسلام دے اِتھاں آوݨ کنوں وی پہلے ڄاݨدے ہن ۔ تاہم سرائیکی زبان انھاں زباناں کنوں جہڑا استفادہ کیتے او صرف اسماء ، صفات وغیرہ تئیں محدود ہے ۔ اصل بنیاد یعنی افعال تے حروف وغیرہ وچ کوئی تبدیلی نھیں آوݨ ݙتی ۔گویا ایں زبان آپݨے ڈھانچے اَتے آپݨی اصلیت کوں برقرار رکھیئے ۔ ݙٹھاں ونڄے تاں سرائیکی دا ڳانڈھا سندھی نال زیادہ رِیہے بلکہ شروع وچ ایہ ݙوہیں زباناں ہک ہن۔ 1818ء مطابق 111ہجری وچ ترٹ تے اَنج تھی ڳیاہا تے وَل اُردو دا نمبر آندے ، تے وَل پنجابی دا نمبر آندے۔

سرائیکی علاقہ مرکزی حیثیت رکھیندے ایں ڳالھوں آسوں پاسوں دیاں ساریاں زباناں دا سانگا بھانگا سرائیکی نال رِیہے ۔ پنجابی ، سندھی ، پوٹھوہاری ، براہوی ، بلوچی زباناں ٻولݨ والے سرائیکی کوں ثانوی زبان دے طور تے استعمال کریندن اَتے آپݨی مادری زبان دے نال نال اپݨی ݙوجھی زبان وچ وی ٻولݨ چالݨ دے علاوہ ادب وی تخلیق کیتی رکھدِن ۔ بہرحال سرائیکی انھاں زباناں کنوں وݙی ہے ، تے مختلف علاقیاں دی باہمی رابطے ، پیار محبت ، وحدت ، قومی تے استحکامِ مملکت دی زبان ہے۔

ڈاکٹر مہر عبدالحق اپݨی کتاب ’’سرائیکی دیاں مزید لسانی تحقیقاں‘‘ دے ایں عنوان والے مضمون وچ زیادہ تر براہوی بلوچ ، پشتو وغیرہ دا اشتراک ظاہر کیتے ، کیوں جو ایہ مشترکہ زبان دی حیثیت وی رکھیندی ہے۔

اَڄ غیر ملکی زباناں دے سِکھݨ ، پڑھݨ ، لِکھّݨ تے زور ݙتا ویندا پے ، کہیں ہک ملک وچ جیکر ڈھیر ساریاں زباناں ہِن تاں لازمی تھیندے جو اساں انھاں ساریاں ٻولیاں کوں سمجھوں ، ٻولوں تے لِکھّوں پڑھّوں تے انھاں وچ ادب تخلیق کروں ، تے ایں طرح باہمی اخوت تے یک رنگی دے جذبے کوں اُبھاروں ، مذہب دے اشتراک دے بعد قومی تشخص کوں قائم اَتے برقرار رکھݨ دا صرف ایہو ذریعہ ہے ۔ ایں طرح افہام و تفہیم وچ مدد مِلدی ہے ۔ ثقافتی قدراں دا تبادلہ تھیندے ۔ ہک ݙوجھے دیاں خواہشاں ، ضرورتاں دا پتہ لڳدے اَتے آپݨائیت دے رشتے ڳانڈھے مضبوط تھیندن۔

پاکستان دے قیام دے بعد اساں ایہ ݙٹھے جو جنھاں لوکاں کوں غلامی دے دوچ وچ خانہ بندوش ، جاہل تے غیر مہذب آکھیا ویندا ہا ، اوہے لوک آپݨی روایتاں دے پاسبان ہن ، تے آپݨے ثقافتی ورثے دے محافظ ہن ، بس غلامی دے دور وچ انھاں کوں معاشرتی ، معاشی تے سیاسی لحاظ نال پسماندہ رکھیا ویندا ریہے ،حالانکہ ایہ حقیقت ہے جو ہر چھوٹے کنوں چھوٹا قبیلہ تے ہر چھوٹی کنوں چھوٹی ٻولی آپݨی جھولی وچ ایجھیں اَݨ مُل خزانے بھری کھڑی ہے ۔ جہڑے اساݙی قومی زبان کوں ملی وحدت کوں ،اَتے حُبِ وطن دے جذبے کوں مالا مال کر سڳدِن ۔اَڄ انھاں ٻولیاں اَتے محاوریاں ، اَکھاݨاں تے شعری سرمائے دے ذریعے حال تے مستقبل دی تعمیر دا کم کیوں نھیں تھی سڳدا ۔ ایں خیال کوں سامݨے رکھ تے اساں پاکستان دی عظیم غیر آریائی زبان براہوی دا جائزہ گھدے تاں عجیب و غریب حقائق سامݨے آئن ۔ براہویں او زبان ہے جہڑی آپݨی ہر ہمسایہ زبان کنوں الفاظ تے ترکیباں گھدِّن تے آپݨی ذخیرئہ الفاظ یعنی لسانی سمل کوں وَدھائے ۔ وَل وی آپݨی اصل دراوڑی مزاج تے لسانی ڈھانچے کوں نھیں چھوڑیا ۔ ایہ زبان ہندوستان دے جنوبی علاقیاں دی زبان ملایم ، تلنگو ، تامل ، کنڑی وغیرہ نال ونڄ رَلدی ہے، تے ٻے پاسوں ، فارسی ، پہلوی تے اوستا نال تے فارسی عربی نال ونڄ ملدی ہے ۔ ایندے باوجود ایہ ہک خالص پاکستانی زبان ہے ۔ بلوچستان بالعلوم اَتے قلات ڈویژن بالخصوص ایندا صدر مقام ہے ۔ ماہرین ایں رائے تے متفق ہِن جو موئن جو دڑو دی تہذیب دے نال براہوی زبان تے ادب تے تہذیب دا ٻہوں ݙونگھا تعلق ہے۔

بلوچستان وچ مختلف ٻولیاں اَتے تہذیباں دے رَلّݨ مِلَّݨ تھیندے ریہے، خاص طور تے اِتھاں براہوی ، بلوچی ، پشتو تے سرائیکی زباناں رَل تے پکدیاں سنبھلدیاں ریہن ۔ غیر ملکی ماہرین لسانیات وی ایں ڳالھ کوں منیندن جو انھاں چَوں زباناں وسیع پیمانے تے ہک ٻئے کنوں الفاظ تے تراکیب دا تبادلہ کیتے ۔ براہوی زبان دے فاعل نما فعل دا استعمال تاں ٻہوں ظاہر تے وافر ہے۔

بلوچستان دے شاعراں تے ادیباں انھاں ترائیں زباناں وچ ٻہوں کجھ لکھیئے ، بلوچستان دے وچ لوک ہُݨ وی ایہ ترائے ٻولیاں ٻولیندن اَتے انھاں تریہائیں کوں آپݨیاں ٻولیاں سمجھدن ، سرائیکی کوں بلوچستان وچ ڄٹکی تے کھیترانی وی سݙیا ویندے۔

براہوی زبان دی لُغت دا سرسری طور تے جائزہ گھدا ڳئے تاں معلوم تھئے جو 522الفاظ ایہو جیہے ہِن جہڑے براہوی ، بلوچی ، سندھی تے سرائیکی وچ مشترک ہن ۔ بعض لفظ پشتو وچ وی مِلدن ، عربی فارسی دے لفظ تاں اونویں وی شامل ہِن ۔ انھاں لفظاں دا مطالعہ لسانی طور تے نہ محض دلچسپ ہے بلکہ وحدت ملی دے مقصد کوں اَڳاں وَدھاوݨ وچ مدد ݙیندے۔اپݨی وطن دیاں ٻولیاں نال پیار رکھݨ والے ادیباں کیتے ڈاکٹر مہر عبدالحق اِنھاں مشترکہ لفظاں دی فہرست پیش کیتی ہے ۔ ایہ سارے لفظاں انھاں زباناں دے وَدھارے تے کامیابی دے ضامن وی ہِن تے ملکی یکجہتی تے باہمی رسم و روابطدے مُنارے وی ہن۔

دنیا دی وݙی کنوں وݙی زبان وی ایہ دعویٰ نھیں کر سڳدی جو او ہک مکمل زبان ہے اَتے اوکوں ہُݨ کہیں ٻے ماخذ کنوں الفاظ تے تراکیب گھنݨ دی لوڑ کائنی ۔ براہوی زبان دیاں تلے ݙتّیاں ہوئیاں ترکیباں تے غور کریجے تاں ایں نتیجے تے پُڄدوں جو ایہ سوکھیاں ویہن تے سوہݨیاں وی ، تے اَپݨے وطن دیاں ہِن۔ انھاں کوں اساں مشترکہ طور تے آپݨے ادب تے زبان وچ گھن آئوں تاں کیجھی چنگی ڳالھ ہے۔

1۔                  بریالہ :کندھی نال کپڑے رکھݨ کیتے جو جا بݨائیویندی ہے ، اوں کوں بریالہ اَکھیندن ۔ اینکوں انگریزی وچ وارڈورب سݙیا ویندے۔

2۔                بروک:         سرائیکی وچ بروچل اَکھیندن، ایندے معنی ہِن ٻاہروں چل تے آوݨ والا انگریزی فارنرForeignerکیا ایہ حُبّ الوطنی: ہوسی جیکر اَساں لفظ کوں وی آپݨاں بݨا گھنوں۔

3۔                باخیریت:   ایہ’’خوش آمدید‘‘ دا لفظ ہے ، سرائیکی وچ ایندے معنے جی آئیاں کوں!

4۔                تہور:              او پاݨی جہڑا فضول وہندا رہندے ، اساݙیاں زباناں وچ ایں قسم دا لفظ اصلوں کائنی ، ایہ وی اپناوݨ دے ݙا دا ہے ۔

5۔                رُو دار۔          من بھاوݨی ذال

6۔                ناٹھائی۔    ناموافقت والی

7۔                 ناہیل ۔     ہیلکا نہ ہووݨ والا

8۔                ناپورا۔          اَدھورا

سرائیکی وچ اصطلاحاں بݨاوݨ والے ایہو جیہے لفظاں تے ترکیباں کوں سامݨے رکھِّن تاں چنگا نتیجہ نکل سڳدے۔ ایجھیاں لفظاں تے ترکیباں کوں ہر لسانی علاقے دا آدمی اَپݨاں آکھ سڳدے۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی لسانیات۔ مصنف: دلشادؔ کلانچوی. ترتیب و پیشکش: ظہور احمد دھریجہ.چھاپہ خانہ جھوک پبلشرزملتان 2019ء