خاندانِ فرید تے درس و تدریس

خاندانِ فریدؒ وچ علم تے ادب نال دلچسپی کئی نسلاں توں ہئی ۔ آپ دے پڑݙاݙا قاضی عاقل محمد دی تربیت تے انہاں دے والد مخدوم محمد شریف خصوصی توجہ ݙتی ہئی ۔قاضی محمد عاقل اپݨے والد دے علاوہ خواجہ نور محمد مہارویؒ نال وی تعلیم حاصل کیتی ۔ خواجہ فخر الدین توں شرح عبدالحق تے سواء السیل دا سبق حاصل کیتا۔ خواجہ فخر الدینؒ آخری ملاقات وچ انہاں کوں چار کتاباں ݙتیاں ہَن جیندے وچ (1)مکتوبات شیخ عبدالقدوس گنگوہی(2)کتاب مطول(3)سواء السیل(4)لوائح جامی شامل ہن ۔ قاضی عاقل محمد کوٹ مٹھݨ وچ ہک مدرسہ قائم کیتا جیندے وچ جید علماء درس ݙیندے ہَن ۔ خود قاضی عاقل محمد سو توں ودھ طلبا کوں درس ݙیندے ہَن ۔ طلبا دا وظیفہ مقرر ہا تے کھاݨا تے لنگر ملدا ہا ۔ خواجہ گل محمد احمد پوری دے بقول قاضی صاحب ہک ݙو سبق خود وی طالب علماں کوں پڑھیندے ہَن ۔ خواجہ عاقل محمد دا انتقال 8رجب 1229ء کوں تھیا۔

خواجہ عاقل محمد دی وفات دے بعد انہاں دے فرزند خواجہ احمد علی جیڑھے خود وی ٻہوں وݙے عالم ہَن ۔  انہاں ایہ سلسلہ جاری رکھیا تے انہاں دے شاگرداں وچ شاہ سلیمان تونسویؒ وی شامل ہن ۔ اوہ ٻہوں سادہ طبیعت ہَن تے عوم تے خاص نال نہایت احسن طریقے نال پیش آندے ہَن ۔ انہاں دا انتقال انہاندے والد دے ہک سال بعد تے ہک مہینے بعد تھیا۔

خواجہ احمد علی دے بعد خواجہ خدا بخشؒمسند نشین تھئے تے اپݨے پیئو ،ݙاݙا دے علمی مشن کوں اڳوں ودھیندے ریہے ۔ مدرسہ تے لنگر وی جاری ریہا تے آپ ہک دوا خانے دا اہتمام وی کیتا تے مریضاں دی تیمارداری خود وی کریندے ہَن ۔ سکھاں دے مظالم توں تنگ آ تے آپ چاچڑاں شریف ہجرت فرمائی تے اِتھائیں عظیم صوفی حضرت خواجہ غلام فریدؒ 1261ھ 1845ء اِچ پیدا تھئے ۔ خواجہ صاحب اَٹھ سال دے ہَن جو خواجہ خدا بخش ؒ رحلت فرمائی ۔ خواجہ غلام فریدؒ صاحب دے وݙے بھرا خواجہ فخر جہاںؒ جیڑھا انہاں دے مرید وی ہَن مسند نشین تھئے ۔ اوہ 1234ء وچ پیدا تھئے۔انہاں تعلیم اپݨے والد توں حاصل کیتی ہئی تے اوہ اپݨی زندگی وچ درس و تدریس دے ذریعے دین دی خدمت کریندے ریہے ۔ خواجہ خدا بخشؒ زیادہ توجہ درسی کتب تے ݙیندے ہَن جݙاں جو خواجہ فخر جہاںؒ احادیث تے تفسیر دا درس ݙیندے ہَن ۔ وہ شاعر وی ہَن تے اوحدیؔ تخلص کریندے ہَن تے شاعری دے شوق کو ںاپݨے والد توں خفیہ رکھیا ۔ ہُݨ اُنہاں دا فارسی کلام دیوان اوحدی دے ناں نال چھپ چکیا ہے۔

خواجہ غلام فریدت دی عمر اَجٖاں ساڈھے ترئے سال ہئی جو آپ دے والد خواجہ خدا بخش ؒ اپݨے بھرا خواجہ تاج محمودؒ توں رسمِ بسم اللہ کرائی ۔ خواجہ صاحبؒ بچپن توں اِی ٻہوں ذہین ہَن ۔ اَٹھ سال دی عمر اِچ قرآن حفظ کیتا تے عربی ، فارسی دی تعلیم دے علاوہ درسِ نظامی دی تکمیل کیتی ۔ قیام محل نواب بہاول پور دے دوران وی علم حاصل کیتا ۔ علم دی طلب تے کتب دا مطالعہ ہک ریاضت ہئی ۔ مگر ایندے نال وظائف دا سلسلہ وی جاری رہندا ہا ۔ ایں طرحاں سولھاں ستارہاں سال دی عمر وچ علوم ظاہریہ تے باطنیہ وچ انہاں کوں کمال حاصل تھی چکیا ہا ۔ خواجہ صاحب ݙاہ سال تک اپݨے بھرا دی زندگی وچ درس ݙیندے ریہے ۔ آپ حدیث ، فقہ تے تصوف دی کتب پڑھیندے ریہے ۔ ہر موضوع تے ہر مسئلے تے عبور ہا ۔’’فقر فرید‘‘ دے مطابق عوارف المعارف ، احیاء العلوم ، کیمیائے سعادت ، تحفہ مرسلہ ، فصوص الحکم ، جواہر جلالی ، جامع العلوم جہی کتب انہاں دے مطالعے وچ رہندی ہن تے جݙاں او تشریح کریندے ہَن تاں علماء کو حیران کر ݙیندے ہَن ۔مقابیس المجالس دے مطالعے نال انہاں دی دینِ تصوف تے تاریخ دے بارے وچ معلومات دا پتہ چلدا ہے۔

کوٹ مٹھݨ وچ جیڑھے مدرسے دی بنیاد قاضی عاقل محمدؒ رکھی ہئی ایندی بہار دستور قائم رہی تے درسِ نظامی دے مطابق تعلیم جاری رہی ۔ 1288ھ وچ خواجہ فخر جہاںؒ دا انتقال تھیا تاں خواجہ غلام فریدؒ مسندِ سجادگی تے متمکن تھئے ۔ آپ دے تجرِّ علمی دی شہرت دور دور تک پُجٖ چکی ہئی ۔ ایں کیتے لوک دھڑا دھڑ آپ دے مرید تھیوݨ لڳے۔

خواجہ فریدؒ دے اوہ شاگرد جنہاں بہ نفس نفیس خواجہ صاحب توں تعلیم حاصل کیتی انہاں وچ مولوی جان محمد ، مولوی رکن الدین ، مولوی تاج محمود ، مولوی دین محمد حامدپوری ، احمد بخش ، محمد امین امیر پوری ، بلند خاں بیکانیری ، نظام الدین صادق آبادی ، حافظ عبداللہ ، شیخ منشی اللہ بخش ، میاں باجن ، سید محمد نوشہری ، میاں عبداللہ ، مولوی نبی بخش ، منشی محکم الدین ، حافظ غلام نبی اور میاں برکت علی شامل ہن۔

علم دا کتاب نال گہرا تعلق ہے ۔ خواجہ صاحب کوں کتاب نال محبت ہئی۔ ایہو وجہ ہے جو اوہ بغیر تیاری دے کئی گھنٹیاں تک کہیںوی موضوع تے فصیح و بلیغ گفتگو فرماسڳدے ہَن ۔ او ایں کتب خانے وچ جیڑھا جو آبائو اجداد دے وقت توں قائم ہا اِچ وادھا کریندے ریہے ۔ کتب خانہ دی حفاظت کیتے فرید محل دی بالائی منزل کوں وقف کر ݙتا ہا ۔ ہک عالم دین لائبریرین تے ہک جلد ساز مستقل طور تے موجود رہندے ہَن ۔

کتب دی تعداد تقریباًݙاہ ہزار ہئی جیڑھی تعداد خواجہ صاحب دی وفات دے بعد وی برقرار رہی ۔ عربی ، فارسی دی تفاسیر وی موجود ہَن ۔ مفسرین قدیم الایام دی تحریراں وی موجود ہَن جیندے وچ1074ھ دی تحریر وی شامل ہئی ۔

خواجہ صاحب فرمیندے ہِن جو خواجہ فخر جہاںؒ اُنہاں کوں وظائف پڑھݨ دا حکم ݙتا ۔ رات کوں چونکہ کتب دا مطالعہ کرݨا پوندا ہا ایں کیتے ݙوہیں کم مشکل تھی ڳئے تاں خواجہ فخر جہاںؒ دی خدمت وچ صورتحال عرض کیتی تاں اُنہاں فرمایا پہلے مطالعہ کر گھدا کرو بعد وچ وظیفہ پڑھ گھدا کرو ۔ اِتھوں خواجہ صاحب دے مطالعہ وچ باقاعدگی دا پتہ چلدا ہے۔

اُنہاں دا حافظہ وی تیز ہا تے کہیں وی مسئلے تے گاٖلھ مہاڑ کریندے ہوئے ݙس ݙیندے ہَن جو ایہ مسئلہ کیڑھی کتاب اِچ درج ہے تے انہاں دا مصنف کون ہے ۔ کہیں وی کتاب دا صفحہ ݙیکھ تے ݙسا ݙیندے ہَن جو ایندا مصنف کون ہے ۔ ہک دفعہ ہک قلمی نسخہ پیش کیتا ڳیا جیندے کجھ صفحات غائب ہَن تاں اُنہاں ݙیکھ تے فرمایا جو ایہ مولانا جمالی دی سیرالعارفین ہے ۔

تحفہ مراسلہ دے بارے وچ ݙسایا جو ایہ شیخ ابوسعید دی تصنیف ہے ۔جیڑھی انہاں اپݨے روحانی فرزند شیخ عبدالقادر جیلانیؒ دے واسطے تحریر کیتی ہئی ۔ 

فصوص الحکم دے بارے وچ فرمایا جو ابن العربیؒ دی تصنیف ہے جنہاں ایندے علاوہ ٻیاں وی ٻہوں ساری کتاباں تصنیف کیتی ہِن ۔ ’’جواہر جلالی‘‘ تے ’’جامع العلوم‘‘ سید جلال بخاریؒ جہانیاںؒ دے ملفوظات ہن جیندے وچ لکھیا ہے جو او خارجی ہے جیڑھا حضرت علیؓ دے بارے چنگے خیال نہیں رکھیندا۔

’’سیر الاولیاء‘‘ خواجہ نظام الدین اولیاءؒ دے ملفوظات تے مشتمل ہے تے سلسلہ چشتیہ دی معتبر کتاب ہے ۔ اخبار الاخیار شیخ عبدالحق محدث دہلویؒ دی تصنیف ہے جیڑھی نہایت معتبر تے مستند کتاب ہے۔

فوائد الفوائد میر حسن سنجری دی لکھی ہوئی ہے تے کتاب سلطان المشائخ دے روبرو لکھی ڳئی تے انہاں ایندی تصحیح وی کیتی ایں کیتے ایہ سلسلہ چشتیہ دی معتبر کتاب ہے ۔

’’الفضل الفوائد‘‘ تے راحت المحبّیین‘‘ امیر خسرو دی تصنیف ہِن ۔تے خواجہ نظام الدینؒ دے ملفوظات تے مشتمل ہِن ۔ مگر جیڑھی لذت فوائد الفوائد وچ ہے او ٻئی کتھائیں کائنی۔

علم و ادب تصوف تے فلسفے دا ماہر

اِک بحرِ بیکراں ہے خواجہ فریدت سائیں

(اسلمؔ)

## حوالہ
فرید نامہ ، مصنف: اسلم میتلا ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان