سرائیکی تے سندھی

سندھی تے سرائیکی زبان دا ہمیشہ توں ہک ݙوجھے نال چولی دامن دا ساتھ لڳاآندے۔ اے ݙوہیں غیر آریائی گروہ دیاں ݙوں معتبر زباناں ہن۔ انھاں دا منڈھ ‘ مزاج تے ادبی ورثہ ہزاراں سالاں دی سانجھ رکھدے۔ مسلماناں دی سندھ وچ آمد توں پہلے سندھ ملتان تے بہاول پور دے علاقیاں وچ سندھی ٻولی ویندی ہئی۔ بعد وچ سندھی تے سرائیکی ہک ٻئے توں انج تھیاں ۔ ایں طرحاں اے زباناں ہکے وݨ دیاں ݙوں شاخاں ہن۔ برصغیر پاک و ہند وچ سندھ اِی او پہلا علاقہ ہے جیندے اُتے712ء ۔93ھ وچ عرب مسلماناں آ تے پکا قبضہ کیتا تے اِتھاں ڈھیر سارے عرب قبیلے آ تے مستقل طور تے آباد تھی ڳئے۔ عرباں سندھ وچ کئی چھوٹیاں چھوٹیاں وستیاں تے کئی شہر وی آباد کیتے۔ جئیں وچ محفوظہ تے بکھر دا منصورہ قابل ذکر ہن۔(69)۔ عرباں دے سندھ وچ آوݨ توں پہلے ایں سارے علاقے وچ سندھی زبان رائج ہئی تے ایندا اپݨا ہک انج رسم الخط وی موجود ہئی۔ چچ نامے توں معلوم تھیندے جو دیبل دی فتح دے بعد راجہ داہر محمد بن قاسم کوں جیڑھا خط لکھیا ہئی او مقامی زبان وچ تحریر ہئی۔(70)۔ محمد بن قاسم کوں اوندا ترجمہ کرواݨا پیا۔ سندھ وچ اسلام دے آوݨ دے نال اِی سندھی زبان تے عربی تے فارسی اثرات دی چھاں تھی ڳئی ۔ عرباں سندھ تے ساڈھے ترائے سو سال حکومت کیتی۔ ایں عہد نے سندھی زبان کوں ہک نواں روپ تے مزاج بخشیا۔ ایں سارے عرصہ وچ ملتان سندھ دے نال وابستہ ہئی۔ ڈاکٹر مہر عبدالحق دا خیال ہے جو سیاسی طور تے ملتان دا سندھ توں جدا تھیوݨ اِی سندھی تے سرائیکی زبان دی تقسیم دا سبب بݨئیے۔ 111ھ(730ء) وچ تمیم بن زید کوں سندھ دا حاکم بݨایا ڳیا مگر تھوڑے عرصے بعد اِی اوندی اچانک موت واقع تھی ڳئی ۔ پورے سندھ وچ شورش مچ ڳئی ۔ کئی مقامی طاقتاں خود مختاری دا اعلان کر ݙتا تے ہِیں موقع تے ملتان دا تعلق سندھ نال ختم تھی ڳیا۔

’’لسانی تاریخ وچ111ھ کوں ایں واسطے اہمیت حاصل ہے جواوں وقت نہ صرف ملتان دی ریاست زیریں سندھ توں انج تھی ڳئی بلکہ ملتانی زبان وی سندھی توں علیحدہ تھی تے آزادنہ طور تے ترقی پاوݨ لڳی۔‘‘(71)

سرائیکی تے سندھی ݙوں الڳ زباناں ہووݨ دے باوجود وی ٻہوں ساری لسانی سانجھ رکھیندن۔ انھاں زباناں وچ اضافی حروف تہجی ج ۔ ب ۔ ج ۔ ڈ ۔ گ دی ہک ایجھی نویکلی راہ ہے جیڑھی دنیا دی ٻئی کہیں زبان اِچ نیں پاتی ویندی۔ ایندے علاوہ ن دیاں پنج مخصوص آوازاں وی صرف سندھی تے سرائیکی اِچ استعمال تھیندن۔ فاعلی لاحقیں وچ وی اے ݙوں زباناں اشتراک رکھدن۔ مصادر ہکو جہیں ہن۔ ایندے علاوہ لفظیں دا تقریباً90فیصد ذخیرہ ہکو جیہاں ہے ۔ سرائیکی زبان پورے سندھ وچ ہک ثانوی زبان دی حیثیت نال صدیاں توں رائج ہے ۔ بیشتر آبادی اے ݙوہاں زباناں روزمرہ دی زندگی وچ ٻولیندی  ہے ۔ بے شمار سندھ دے بلوچ قبائل دی اے مادری زبان ہے۔ سارے مہاندرے سندھی شعراء سرائیکی زبان وچ وی رج رج تے شاعری کیتی اے۔ ایں طرحاں آکھ سڳدے ہَیں جو ݙوں مختلف زباناں ہووݨ دے باوجود ہک ݙوجھے دے انتہائی قریب تے ہک ٻئے دے ادبی ورثے دیاں بھئی وال ہن۔

’’سندھی ٻولی دی تاریخ‘‘ دے مصنف پیرومل مہر چند اݙوانی اپݨی کتاب وچ سندھی تے سرائیکی زباناں دے حقیقی ڳانڈھے دا تذکرہ کریندیں ہوئیں آہدن جو سندھی سرائیکی تے دادرک ٻولیں دی منڈھ قدیم توں ڳنڈھ ہے تے سرائیکی تے سندھی نحوی بݨاوٹ وچ وی ہک وݙجھے دے مماثل ہن۔

ڈاکٹر غلام علی الانہ سندھی تے سرائیکی زبان تے ہک مل مہانگا تحقیقی کم کیتے او اپݨی کتاب ’’سندھی ٻولی جی لسانی جاگرافی‘‘ وچ سندھی زبان تے سرائیکی زبان دے لسانی روابط تے پورا ہک باب رقم کیتے۔ ایں تفصیلی مطالعے وچ آپ ݙوہاں زباناں دے لسانی ‘ سیاسی ‘ مذہبی‘ علمی تے ادبی تعلق دا پوری وضاحت نال ویورا کیتے۔ ڈاکٹر الانا صاحب عرب سیاحیں دے بیانات دے حوالے نال آہدن جو عرب سیاح سرائیکی زبان کوں سندھی سݙیندے رہ ڳے۔ جنھاں وچ اصطخری تے ابن حوقل وغیرہ شامل ہن۔ ایندے علاوہ ڈاکٹر صاحب اپݨی کتاب وچ ظامی بہاول پوری دے لسانی نظریات دا جائزہ گھدے۔ انھاں دیاں ڈھیر ساریاں ڳالھیں توں اختلاف کریندیں ہوئیں ۔ لسانی ‘ تاریخی ‘ جغرافیائی استدلال نال ثابت کرݨ دی کوشش کیتی ہے جو منڈھ قدیم توں سرائیکی علاقیاں تے زبان تے سندھی اثرات مقدم ہن۔ کیونکہ ملتان داعلاقہ سولھویں سترھویں صدی تئیں زیادہ تر سندھ دے زیر تسلط ریہے۔ ڈاکٹر الانہ سندھی تے سرائیکی زباناں دے حقیقی ڳانڈھے دا ذکر کریندیں ہوئیں آہدن ’’کہ اوچ ملتان ۔ سندھیاں واسطے روحانی فیوض دے مرکز ہن۔ اَڄ وی سندھی قافلیاں دی صورت وچ اُتھاں زیارت تے دعائیں پِنݨ واسطے آندن۔ قدیم زمانے وچ ملتان توں مراد سندھ تے ملتانی توں مراد سندھ ورتیا ویندا ہئی۔ اے اَݨ ترٹ رشتے اَڄ وی قائم ہن۔ اگرچہ ملتان دا علاقہ سیاسی لحاظ نال سندھ توں ٻاہر ہے۔ پر سماجی‘ ثقافتی ‘ روحانی تے لسانی رشتیاں وچ ملتان تے سندھ ہک مک ہِن۔‘‘(72)

ڈاکٹر نبی بخش بلوچ سندھی تے سرائیکی زبان دی قریبی لسانی مماثلت دا ذکر کریندیں ہوئیں فرمیندن ’’پنجابی ‘ سرائیکی تے سندھی ترئیے وادی سندھ دیاں ہمسائیاں زباناں ہن۔ لہٰذا پنجابی تے سرائیکی ۔ سرائیکی تے سندھی اور سندھی تے پنجابی وچ ہک قریبی لسانی مماثلت پائی ویندی ہے ۔ ایہو وجہ ہے جو بعض علماء سرائیکی کوں سندھی دا جز تسلیم کیتے۔ سرائیکی اپݨے مختلف محاوریاں تے مشتمل پنجابی تے سندھی دی درمیانی کڑی ہے۔ اپݨی انفرادی خصوصیات دی حامل ہے ۔ لہٰذا سرائیکی کوں وادیٔ سندھ دی ہک مستقل زبان تسلیم کرݨا حقاق دے زیادہ تر ہوسے۔ برصغیر ہند دے لسانی جائزہ وچ گریرسن وی ایہو مسلک اختیار کیتا ہے-

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان