سرائیکی وسیب ۔ ظہور دھریجہ

## اللہ جھوک کوں رنگ لاوے
سرائیکی وسیب 2003ء وچ شائع تھئی، زکریا یونیورسٹی دی طرفوں بہترین کتاب دا ایوارڈ وی ایں کتاب کوں حاصل تھیا، ایم اے دے سلیبس وچ وی ایں کتاب کوں شامل کیتا ڳیا، کتاب دی مقبولتی روز بروز ودھدی ڳئی پر کتاب پہلے سال ای ختم تھی ڳئی، اساں تقاضا کریندے رہ ڳے پر کتاب دا ݙوجھا ایڈیشن نہ آیا۔ ظہور دھریجہ سئیں وعدہ کیتا جو کتاب وچ کجھ غلطیاں ہن تے کجھ مضمون ولا ݙیکھݨ والے ہن، میں وقت کڈھ تے انہاں کوں ٹھیک کریساں تے کتاب کوں سوہݨا کر تے چھپیسوں۔ میں انہاں کوں آکھیا جو تہاکوں واند نہ ملسے نہ کتاب کوں ݙیکھ سڳسو تے نہ نظر ثانی شدہ کتاب شائع تھیسے۔ا ڄ 10 سال بعد میݙی ڳالھ سچی ثابت تھئی اے، نہ ظہور سئیںکوں وقت ملیئے تے نہ کتاب تے نظر ثانی تھئی، البتہ چنڳی ڳالھ اے ہے جو اڄ کتاب شائع تھیندیپی اے۔ میں اڄ وی آکھداں جو 10 سال گذرݨ دے باوجود اڄ وی سرائیکی مسئلے تے ٻئی کوئی ایجھی کتاب کائنی جو پڑھݨ آلے کوں سرائیکی وسیب دی زبان، تاریِ ثقافت، جغرافیہ، وسیب دی قدامت بارے جٖان پچھاݨ ݙیوے۔ میں ذاتی طور تے کتاب دی مکرر اشاعت تے ݙاڈھی خوشی نال سئیں ظہور دھریجہ کوں نؤں لکھ مبارخاں پیش کرینداں تے انہاں سانگے ڈھیر ساریاں دعائیں کرینداں جو جھوک آلیں سرائیکی کوں رنگ لائن، اللہ انہاکوں رنگ لاوے۔

پروفیسر ڈاکٹر مقبول حسن گیلانی                    

پرنسپل یونیورسٹی آف ایجوکیشن ملتان کیمپس

## سرائیکی وسیب ۔ ہِک سُوکھڑی
سرائیکی وسیب ٻہوں ساریاں خاصیتاں تے انفرادی حیثیتاں نال ہک وکھری سنجٖاݨ رکھیندے ، ایندا کلچرل بیک گرائونڈ، تہذیب تے تمدن، رسم تے رواج، کانڈھے تے ڳانڈھے، کھیݙاں، لوک گیت، کہانیاں، قصے، ڈھولے، ݙوہڑے، ماہیے، میلے ٹھیلے، رہݨ سہݨ دے طریقے، سوچ دیاں لہراں، زبان تے بیان، ساریاں چیزاں ایندی روایت دا حصہ ہن۔ ایندی تریخ تے روہی چولستان سب کنوں جُدا نظر دن ۔ ایندے شہر تے ایندیاں وسیتاں اپݨا ہِک حوالہ رکھیندن۔

سئیں ظہور احمد دھریجہ ایں سرائیکی وسیب دے واسی ہن تے ایندے بارے پچھلے کئی ورہیاں توں کھوج لیندے پئن۔ انہیں دی تحقیقی ایں کتاب دے حوالے نال سامݨے آندی پئی اے جیڑھی معلومات کنے پُر ہے۔ سئیں ظہور احمد دھریجہ وݙی محنت تے ذوق شوق نال اے کم کیتے تے ایندا اندازہ فہرست توں لایا ونجٖ سڳدے۔ کتاب کوں کئی عنوانیں وچ تقسیم کیتا ڳے۔ تحقیقی دے حصے وچ 14، شخصیات وچ 5 ، تنقید وچ 1 ، ثقافت وچ 27 تحریراں شامل ہن ، ایں طرح اپݨے 57 مضمونیں وچ سئیں ظہور احمد دھریجہ سرائیکی وسیب دے اوں ہر پہلو تے جیندی تفصیل میں اُتیں ݙتی اے سوجھلا پاتے۔ خاص ڳالھ اے ہے جو انہیں مضمونیں وچ سرائیکی وسیب دے مسائل دا تذکرہ وی کیتا ڳے۔ سئیں ظہور احمد دھریجہ ہک ترقی پسند دانشور ہووݨ دے ناطے اپݨی ہک خاص سیاسی، سماجی تے اقتصادی سوچ رکھیندن تے اُنہیں دے دل وچ سرائیکی لوکیں دے ݙکھ درد دا ٻہوں احساس تے ہمدردی موجود ہے جیڑھا ایںکتاب وچ شامل کئی مضمونیں وچ نظرع آندے۔ اُنہیں دے خیالات تے سوچ نال ضروری نئیں جو ہر وسیبی اتفاق کرے پر اُنہیں اپݨے دل دا ہر حال سرائیکی وسیب د ی روایت دے مطابق سݨایا وی ہے تے ݙسایا وی ہے۔ ایں طرح پورا سرائیکی وسیب تے اوندا منظر نامہ پڑھݨ آلیں دے سامݨے آ ڳئے تے ایندی لوڑھ وی ہئی۔سرائیکی وسیب اپݨی جاہ تے ہک ٻہوں وݙا تے وسیع موضوع ہے تے ایندی ہک ہک پہلو تے کتاب لکھی ونجٖ سڳدی ہے۔ سئیں ظہور احمد دھریجہ کامیاب کوشش کیتی ہے جو ایں کم دا آغاز کر ݙتے تے سرائیکی وسیب کوں متعارف کراوݨ دا ہک رخ، ہک روایت تے ہک ریت قائم کر ݙتی اے جینکوں سرائیکی دے اڳواݨ دانشور سئیں شوکت مغل’’ ہک سوکھڑی‘‘ قرار ݙتے تے اے ڳالھ سولہ آنے سچ وی ہے۔

میکوں یقین ہے جو اساݙے دانشور ایں موضوع تے ٻہوں کجھ لکھسن ایں طرح سرائیکی وسیب د ے بارے معلومات دا وسیع سلسلہ شروع تھیسی جیندی شروعات پہلے سئیں حمید اُلفت ملغانی تے ہݨ سئیں ظہور احمد دھریجہ کیتی اے تے ایں ٹور کوں اڳوں تے ٹوریے۔ کتاب تہاݙے ہتھیں وچ ہے تے میں اُمید کرینداں جو تُساں وی ساݙے ہتھیں وچ ہتھ پا تے سرائیکی ادبی بورڈ کوں آسرا ݙیسو تاں جو او اے کم جاری رکھے۔ میں سئیں ظہور احمد دھریجہ دا تھورائت آں جو اُنہیں میݙی درخواست تے اے کم کیتے تے انہیں دی اے کاوش تہاکوں کیویں لڳی اے؟ اے ضرور ݙسیسو، اساں تہاݙے مشورے دا انتظار کریسوں۔

ڈاکٹر طاہر تونسوی        

العائشہ ۔ غالب سٹریٹ

سیکرٹری جنرل (اعزازی)

غفاریہ کالونی بوس روڈ ملتان

سرائیکی ادبی بورڈ

’’ سرائیکی وسیب‘‘ …… ہک سوکھڑی

سرائیکی وسیب دی عمراں چھی ہزار سال توں وی ودھ ہے، پَر اَساں اینکوں چھی ہزار سال کنوں جیندا جاڳدا، ہَسدا، وَسدا تے ٻلیندا اَلیندا ݙیہدے پئے ہیں۔ او وی ݙینھ ہَن جݙاں اِتھاں مُنڈا قبیلے وَسدے ہَن۔ جہڑے منڈاری زبان ٻلیندے ہن، دراوڑاں آ کے منڈاری زبان کوں ترقی ݙتی تے آپݨی وکھری، نویکلی، اُچیری تے شاندار تہذیب تے تمدن دا مُنڈھ ٻدھا۔ اُنہاں دا ݙو ہزار سال دا عرصہ ’’ مادر سری‘‘ نظام اِچ لنگھیا جیندے وچ تریمت سربراہ ہئی اَتے مُݨس اوندا ٻانھاں ہئی۔ اُوں دور دی شاعری وچ تریمت دی طرفوں محبت دا اظہار ملدے جہڑا اَڄ تئیں سرائیکی شاعری وچ ہزاراں سالاں دی روایت دا ٻدھل ہے۔ خواجہ فریدؒ آپ آہدے:

سدا جلدی تے ہتھ ملدی

اجٖل دی تانگھ پل پل دی

وتاں رُلدی پٹی تھل دی

نہ ٹلدی سِک بروچل دی

دراوڑاں دے بعد آریاواں نے حیاتی دا نظام بدلیا۔ مݨس سربراہ بݨیا اتے تریمت ٻانھی ، پر شعری روایتاں نہ بدلیاں۔ آریاواں دے بعد دھاڑل آندے ریہے ایں دھرتی کوں لُٹیندے ، رَڳڑیندے تے مسلیندے ریہے پر تہذیب تے ثقافت دیاں پاڑاں شوہ تئیں لہہ ڳیاں اتے سرائیکی وسیب رب دی دھرتی اُتے ہک قدیم ترین جیندا جاڳدا وسیب بݨ ڳیا۔ ہڑپہ سُنجٖ تھیا، گنڈھارا ڳلیا، موہنجودڑو، موئیاں دا ٹٻہ بݨ ڳیا پر وادی سندھ دا سرائیکی وسیب ہر واری لَتڑیج تے وَلا ساوا تھی ڳیا۔ ایندی امیری ہزاراں سالاں کنوں ہے اتے قیامت تئیں رہسی۔

سرائیکی وسیب وادی سندھ دا سب توں وݙا وسیب ہے۔ ایندی زبان، ایندا تمدن، ایندیاں رسماں ریتاں، ایندے کسب، ایندے وسندڑ، ایندے ٹٻے، ایندے ڈھورے، ایندیاں لاہیاں چاڑھیاں، ساریاں ایندی تاریخ دے گواہ تے ایندی محبت دے امین ہن۔ سرائیکی وسیب دی تاریخ ایݙی پراݨی ہے جو کوئی ایندے پراݨ تئیں نئیں پُجٖ سڳیا۔ ایں جیندے وسیب دے تلے کیا کجھ ہے اینکوں رب دے سِوا کئی ناں جٖاݨ سڳیا۔ ایں جیندے وسیب دے تلے کیا کجھ ہے اینکوں رب دے سِوا کئی ناں جٖاݨ سڳسی، پر ایں دھرتی واساں وچوں کجھ ایجھیں وی ناں اُبھرن جنہاں ایں وسیب کوں ڳولے، پھولے، پھرولے تے وَل ڳالھ کوں چولے۔

ملتان، چولستان، تھل تے دمان بارے کتاباں آئیاں ہن پر سرائیکی وسیب کوں ہک یونٹ دی حیثیت نال گھٹ لوکاں ای ݙٹھے۔ سئیں ظہور احمد دھریجہ اُنہاں مجاہداں وچوں ہک اہجاں مجاہد ہے جَیں سرائیکی وسیب دی ہر چُنڈھ کوں ݙٹھے، اتے ایندے وچ موجود سوہݨپ دی ہر ونکی کوں دل دی اَکھ نال لَبھے۔ اونیں تحقیق، شخصیات، تنقید، ادب تے ثقافت دے موضوعات کوں اپݨی ایں کتاب وچ اَنج اَنج کر کے لکھیے۔ وَل ہزاراں سال دے وسیب کوں روز ازل کنوں گھن کے ڄ دی ثقافت نال جوڑے اتے سرائیکی وسیب کوں ہک اہجیں سوکھڑی ݙتی ہے جیندے اُتے سرائیکی وسیب مدت تئیں ماݨ کرندا راہسی۔

کتاب دے موضوعات اُتے نگاہ ماروں تاں پتہ لڳدے جو ظہور احمد دھریجہ نے کئیں موضوع کوں رَہݨ نی ݙتا۔ ایں کتاب کوں تیار کرݨ کیتے کِتی عرصہ لڳے اتے کتنیاں کتاباں سامݨے رکھیاں ڳن۔ انہاں دا اندازہ پڑھݨ آلیاں کوں چنڳی طرحاں تھی ویسی۔ ایں توں پہلے ایں موضوع تے کجھ ٻیاں کتاباں چھپ کے سامݨے آ چکن پر او صرف وسیب دے کہیں ہک موضوع کوں پیش کریندیاں ہِن۔ ظہور احمد دھریجہ نے وسیب دی ہر ڳالھ کوں اَپݨا موضوع بݨائے ، ایں لحاظ نال ایں کتاب دا موضوع وسیع تے موکلا ہے۔

ایں کتاب وچ گزریل تاریخ وی ہے اتے لکھیل ادب وی۔ ناں چڑھے ادیباں دیاں لکھتاںد ا تذکرہ وی ہے اتے ثقافتی پاڑاں دی ڳول وی۔ وسیب اُتے تنقید وی ہے اَتے تاریخ دی تحقیق وی۔ بس ایں سمجھو جو سرائیکی وسیب وچ وسیب ٹُردا پھردا، ٻلیندا اَلیندا، کِھلدا ٹہکدا تے جُھمریں پیندا ݙسدا پے۔ اینکوں پڑھو وی سہی تے چَساں وی چائو۔ میکوں اُمید ہے جو دھرتی تے دھرتی واساں دا حال ایں کتاب راہیں پرے پرے تئیں پُڄ ویسی۔

شوکت مغل  

۱۰۔اکتوبر ۳۰۰۲ء

## '''حوالہ'''
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی وسیب) وچوں چوݨ