سرکوٹاڈا

### سرکوٹاڈا
سرکوٹاڈا ہک آثار قدیمہ دا ٹھیڑھ ہے جیڑھا بھارت دی گجرات ریاست دے کچھ ضلعے دے رپڑ تعلقے وچ واقع ہے تے ایہ سندھ وادی دی تہذیب نال تعلق رکھیندا ہے۔ ایہ ہک چھوٹا جیہا قلعہ بند سندھ وادی دی تہذیب دا ٹھیڑھ ہے جیندا رقبہ 1.4 ہیکٹیئر (3.5 ایکڑ) ہے۔ 

### آݨا ٹکاݨا
سرکوٹاڈا دا ٹھیڑھ بھوج توں 160 کلومیٹر اُبھے پوادھی پاسوں کچھ ضلعے وچ واقع ہے۔ قدیم ٹٻہ جیندے چودھار پتھریلیاں پہاڑیاں ہن۔ ایہ پہاڑیاں لال لیٹرائٹ مٹی نال ڈھکیاں ہوئیاں ہن جیڑھیاں سارے علاقے کوں ہک لال بھورا رنگ ݙیندیاں ہن۔ گھاہ ٻوٹ ٻہوں گھٹ ہے تے ایہ کیکٹس، چھوٹیاں ککریاں کنڈیریاں، ڄالیں تے ٻیاں جھاڑیاں تے مشتمل ہے۔ ایہ لال ماحول وچ ساوے دھٻے دی ݙیکھ ݙیندے ہن۔ ایہ ٹٻہ 1964 وچ بھارت دے آثار قدیمہ سروے دے جے پی جوشی دے ذریعے دریافت کیتا ڳیا۔ ٹٻہ پچادھی پاسوں بلند تے پوادھی پاسوں گھٹ بلند ہے تے ایندی اوسط اوچائی 5 توں 8 میٹر (16 توں 26 فٹ) ہے۔ قدیم دور وچ، ہک دریا جیڑھا 750 میٹر (½ میل) چوڑا ہئی، ٹھیڑھ دے اُبھے پوادھی پاسوں واہندا ہئی۔ ایہ دریا شئیت ایں قصبے دے قیام دا ہک اہم سبب ہئی۔ ہݨ ایہ دریا صرف ہک چھوٹا جیہاں وہیرا بݨ ڳئے۔

### تاریخ
سرکوٹاڈا دے ٹھیڑھ دی آبادی دی تاریخ ہڑپہ/سندھ وادی دی تہذیب دے ٹھیڑھاں دے برابر کائنی۔ سرکوٹاڈا دیاں تاریخاں زیادہ تر ہڑپہ ٹھیڑھاں دے مقابلے وچ بعد دیاں ہن لیکن لوتھل تے کالی بنگن دی آبادی دیاں تاریخاں دے نال میل کھاندیاں ہن۔ یعنی ہڑپہ دے لوکاں سرکوٹاڈا وچ ہڑپہ دی پختگی دے ابتدائی دور وچ آبادی قائم کائنی کیتی بھل ایہ تقریباً آخر وچ قائم کیتی ڳئی ہوسے۔ سرکوٹاڈا دا ٹھیڑھ 400 سال تک بغیر کہیں وقفے یا لݙ پٹاݨ کیتے آباد رہیا۔ آثار قدیمہ دے ماہرین سرکوٹاڈا وچ آبادی دی تاریخ کوں ترائے ثقافتی مراحل وچ تقسیم کیتا ہے۔ ترائے مراحل دی تفصیل ایں طرحاں ہے:

### دور IA (2100 ق م – 1950 ق م)
سرکوٹاڈا دے ابتدائی رہائشی ہک سابقہ ثقافت نال تعلق رکھدے ہن۔ انہاں مٹی دیاں سلھاں تے مٹی دے ڈھیر نال ہک قلعہ تعمیر کیتا جیڑھا چویڑی دے تھلھے تے پنج توں اٹھ پرتاں دے پتھراں نال ڈھکا ہویا ہئی۔ تھلھے دی اوسط اوچائی 1.5 میٹر (4.9 فٹ) ہئی تے قلعہ دی دیوار دی اوسط بنیادی چوڑائی 7 میٹر (23 فٹ) ہئی۔ سلھاں دا تناسب 1:2:4 ہئی جیڑھا جو پختہ ہڑپہ دے معیارات دے مطابق ہئی۔ ایں دیوار دی اوچائی 4.5 میٹر (15 فٹ) ہئی۔ رہائشی علاقہ وی ہک قلعہ دی دیوار نال تعمیر کیتا ڳیا ہئی جیندی موٹائی 3.5 میٹر (11 فٹ) ہئی۔ رہائشی علاقے تک پڄݨ کیتے قلعے دے دو داخلی رستے ہن، ہک لمے پاسوں تے ہک پوادھی پاسوں۔ رہائشی علاقے وچ ہک نالی، ہک غسل خانہ جیندے وچ ہک چھوٹا تھلھا ہئی، جیڑھا ہڑپہ دے مشہور صفائی دے انتظام تے نکاسی دے نظام دی تصدیق کریندا ہے۔

### دور IB (1950 ق م – 1800 ق م)
دور IA توں دور IB تک آبادی وچ کوئی وقفہ کائنی، لیکن ایہ دور انج ڳݨیا ڳیا ہے کیوں جو لوکاں دی ہک نویں موج دی آمد تھئی ہئی جیڑھے نویں قسم دے برتن تے اوزار استعمال کریندے ہن۔ انہاں قلعے دی ساخت کوں برقرار رکھیا پر قلعہ دی دیوار دے اندرونی حصے وچ مٹی دیاں سلھاں دا اضافہ کیتا۔ جیویں جو ایہ صرف قلعے دے اندر دے رقبے کوں گھٹا ݙیندا ہئی، ایہ واضح کائنی جو انہاں ایہ کیوں کیتا۔ دور IB دے اختتام تے راکھ دی ہک موٹی تہہ دی نشابری کیتی ڳئی ہے جیڑھی ہک وسیع پیمانے تے لڳی ہوئی بھا دی شاند ݙیندی ہے۔

### دور IC (1800 ق م – 1700 ق م)
دور IB دی بھا دے بعد، سرکوٹاڈا وچ ہک نویں گروہ دے لوک آئے، حالانکہ ٹھیڑھ آبادی وچ کہیں وقفے دی نشابری کائنی کریندا۔ نویں لوکاں اپݨے وݙکیاں دے نقشے دی پیروی کیتی تے ہک قلعہ تے ہک رہائشی کمپلیکس تعمیر کیتا جیڑھا جو گھڑئے ہوئے پتھراں نال بݨایا ڳیا ہئی۔

### شہر دا نقشہ تے تعمیراتی باقیات
دور IC دے سرکوٹاڈا دا کل تعمیر شدہ رقبہ ہک مستطیل دی شکل وچ ہے جیڑھا جو کارڈینل سمتاں دے نال ہم آہنگ ہے۔ ایہ 120 میٹر (390 فٹ) پوادھ-پچادھ تے تقریباً 60 میٹر (200 فٹ) اُبھے-لمے وچ ہے۔ اوندے چھوٹے سائز دے باوجود، آثار قدیمہ دے ماہرین سرکوٹاڈا کوں ٻہوں اہم سمجھدے ہن۔ ایہ اوندے بݨاوݨ والیاں دے ذریعے کالی بنگن تے لوتھل دے برابر منصوبہ بندی دے لحاظ نال سمجھا ڳیا ہئی۔ سرکوٹاڈا دے دروازے وی احتیاط نال تعمیر کیتے گئے ہن تے کجھ لحاظ نال عام ہڑپہ دے رجحانات توں مختلف ہن۔ ایں توں علاوہ، کئی ماہرین دا خیال ہے جو سرکوٹاڈا دا ٹھیڑھ سندھ وادی توں ہڑپہ دے لوکاں دی پوادھی پاسے ہجرت کوں کنٹرول کرݨ کیتے حکمت عملی ہئی۔ سرکوٹاڈا تہذیب وچ ہک نظام دے تصور کوں وی سہارا ݙیندا ہے۔ ٻئے لفظاں وچ، سرکوٹاڈا ہک علاقائی راڄ ڳڑھ یا چھاؤݨی دے شہر دے طور تے کم کریندا ہئی۔

سرکوٹاڈا دا نقشہ دو چوکوراں تے مشتمل ہے - پوادھی پاسوں والا رہائشی کمپلیکس سݙیندا ہے تے ایہ 60 ضرب 55 میٹر (197 ضرب 180 فٹ) ہے جݙاں جو پچادھی پاسوں والا قلعہ ہے تے ایہ 60 ضرب 60 میٹر (200 ضرب 200 فٹ) ہے۔ قلعہ ݙوہاں وچوں بلند ہے۔ قلعہ دی دیوار دی اوسط بنیادی چوڑائی 3.5–4 میٹر (11–13 فٹ) ہے تے لمی دیوار تے ݙو 10 ضرب 10 میٹر (33 ضرب 33 فٹ) دے برج ہن۔ اُبھی دیوار تے وی ایجھے برج دی توقع ہے لیکن اڄ تک انہاں دی کھدائی کائنی تھئی۔

قلعہ دی لمی دیوار تے ہک مرکزی طور تے رکھیا ہویا دروازہ ہے جیڑھا ٻاہر نکلدا ہے۔ ایہ دروازہ 10 ضرب 23 میٹر (33 ضرب 75 فٹ) ہے تے اوندے وچ سیڑھیاں تے ہک ریڑھ ہے جیڑھی مرکزی داخلی دروازے تک ویندی ہے جیندے وچ ݙو محافظ کمرے ہن۔ داخلی دروازے وچ داخل تھیوݨ کیتے 1.7 میٹر (5+1⁄2 فٹ) چوڑا راستہ ہے۔ قلعہ وچ وݙے گھر ہن جنہاں وچوں کجھ وچ نوں کمرے وی ہن۔ قلعے دی پوادھی دیوار وچ ہک داخلی دروازہ ہے، جیڑھا دوبارہ 1.7 میٹر (5+1⁄2 فٹ) چوڑا ہے، رہائشی کمپلیکس تک پڄݨ کیتے۔

رہائشی علاقہ گھراں تے مشتمل ہے جیندے گھر قلعے دے گھراں توں چھوٹے ہن۔ ہک عام مثال ہک گھر ہے جیندے وچ پنج ڳنڈھوڑ کمرے، ہک اڳواڑ جیڑھا ترائے پاسوں بند ہے تے ہک تھلھا ہے جو سڑک دے سامݨے ہے۔ تھلھا لین دین تے دکان دے طور تے استعمال تھیندا ہوسی۔ رہائشی علاقے دی لمی قلعہ دی دیوار وچ ہک داخلی دروازہ ہے۔ ایہ ٻئے ہڑپہ دروازیاں توں مختلف ہے کیوں جو ایہ ہک سدھا داخلی دروازہ ہے تے ݙنگا پھنگا کائنی۔ دروازہ خود قلعہ دی دیوار دی موٹائی وچ رکھا ڳیا ہے جݙاں جو ݙو محافظ کمرے ٻاہر نکتے ہوئے ہن۔ رہائشی کمپلیکس دی قلعہ دی دیوار دی اوسط موٹائی 3.4 میٹر (11 فٹ) ہے تے کونیاں تے برج ہن جیڑھے قلعہ دی دیوار دے برجاں توں چھوٹے ہن۔

ایہ ساریاں خصوصیات 1700 ق م تک پختہ ہڑپہ دی خصوصیات دی نشابری کریندیاں ہن جو تاریخ دے لحاظ نال ٻہوں قابل ذکر ہے۔ پختہ ہڑپہ دے اصول سرکوٹاڈا وچ اڄاں وی لبھاو تھیندے رہے جݙاں جو تہذیب خود زوال پزیر تھی چکی ہئی تے زیادہ تر ٻئے ٹھیڑھ ختم تھی چکے ہن یا مر چکے ہن۔

اڄ دے ݙینہہ تک، سرکوٹاڈا دے قلعہ کمپلیکس دے نیڑے شہر دی طرز تے آبادی دا کوئی ثبوت کائنی، جیویں جو موئنجودڑو تے کالی بنگن دے نقشے تے توقع کیتی ویندی ہے۔ قلعہ دے تقریباً 500 میٹر (1,600 فٹ) لمے پوادھی پاسوں، ہک گھٹ بلند ٹٻہ ہے جیڑھا کہیں قسم دی چھوٹی آبادی دی نمائندگی کریندا ہے لیکن ہڑپہ دے آثار گھٹ ہن۔ آثار قدیمہ دے ماہرین دا خیال ہے جو وݙی آبادی دے وجود دا امکان کم ہے لیکن اونکوں رد کائنی کیتا ونڄ سڳدا۔

### گھوڑے دیاں باقیات
1974 دے دوران، بھارت دے آثار قدیمہ سروے ایں ٹھیڑھ تے کھدائی کیتی۔ جے پی جوشی تے اے کے شرما تمام پرتاں (تقریباً 2100-1700 ق م) تے ہݙیاں دے ملݨ دی اطلاع ݙتی، جیڑھیاں گھوڑیاں دیاں ہݙیاں دے طور تے بیان کیتیاں ڳیاں ہن۔ سینڈر بوکونی (1997)، سرکوٹاڈا وچ ملݨ والیاں ہݙیاں دے نمونیاں دی جانچ کرݨ تے، ایہ رائے ݙتی جو کم از کم ایہ نمونے شئیت اصلی گھوڑے نال تعلق رکھدے ہن۔ البتہ، آثار قدیمہ دے ماہرین رچرڈ ایچ میڈو تے اجیتا پٹیل اختلاف کریندے ہن، ایں دلیل تے جو گھوڑے (ایکوس فیرس کیبالس) دی باقیات کوں ٻئے ایکوئڈ انواع جیویں جو گݙیں (ایکوس اسینس) یا اونگر (ایکوس ہیمینس) توں الگ کرݨ مشکل ہے۔

### ٻیاں اہم دریافتاں
سرکوٹاڈا وچ نولواں دی موجودگی وی ملی ہے جیویں جو موئنجو دڑو، ہڑپہ، تے رنگ پور وچ وی ملی ہے، جیڑھا اشارہ کریندا ہے جو ایہ جانور ناگاں توں بچاؤ کیتے رکھے ویندے ہن۔ ہاتھی دیاں ہݙیاں تے بھیݙاں دی ہݙیاں وی سرکوٹاڈا وچ ملیاں ہن۔

"قدیم تہذیباں دی وراثت کوں سانبھݨ دی لوڑ ہے!"