حسی

پاکستان بݨ چُکا ہئی ۔ آزادی دا اعلان تھیندے ہی ہندوستانی مسلماناں اپݨے گھر ٻار چھوڑ کرائیں پاکستان ݙو ہجرت کیتی ۔ میں کوئی ݙوں سالاں دی ہوساں ۔ اساݙے موضعے دے کِراڑ ہندوستان ونڄن پئے ۔اپݨے گھر دے تھاں بھانڈے تے کھٹاں ، بسترے بابے میݙے کوں اَکھیونے تساں چا گھنو ، ساݙا ہمسائیاں نال چنگا پیار ہا ۔ بابے آکھیا ’’میاں تہاݙے تے ایہ وقت اے، تہاݙیاں مَݙیاں اساں چا گھنوں ، نہ بھئی اے کم اساں نیں کر سڳدے تے نہ اساݙا ضمیر آہدے۔ بلکہ اساں تہاکوں جتھاں آکھو اُتھاہیں پُچا آندے ہیسے ۔ لوک لُٹ مار کریندے وَدے ہَن ۔ بابا سئیں اپݨے ہمسائے کِراڑاں دی حفاظت کریندے ہوئے ٻنے تے چھوڑ آئے ۔ ہندوستان اِچوں مسلماناں دے قافلے لُٹیج تے پاکستان آئے ۔ ہک قافلہ روہی والے پاسے اُٹھاں تے آیا ۔ اساݙے موضع اِچ رات ٹِکاݨہ آن کیتا ۔ اساݙی وستی دے لوک روٹیاں پکوا تے چاڳئے تے اپݨے بے سہارا مسلمان بھراویں دی سنبھال ونڄ کیتی ۔ ہک مائی اپݨی دھی کوں یاد کرکر تے ݙاڈھی رووے، اوندا کوئی راہی پاندھی کوئنا ہئی قافلے رات اِتھائیں گزاری ۔ ٻئے ݙینہہ انہاں اَڳوں تے سفر کرݨا ہئی ۔ سویلے قافلہ تیار تھیا اوہ مائی ونڄݨ دا ناں نہ گھنے ۔ اساݙے موضع دے مہاندرے بندیاں قافلے والیاں کوں آکھیا میاں جی رنجکی نہ کرو تاں مائی کوں کوئی آسرا ، تاݙا بݨا ݙیندے ہیسے ۔ہک بندہ ٻولیا میاں گھر والا ایندا شہید تھیڳئے ۔ آپ تڑاپی اِچ ایندے عزیز تے ایندی ݙوں سالاں دی دھی نکھڑڳئین ، جے ایکوں سنبھالا مِل ونڄے تاں اساکوں کیا اعتراض ہے ۔ قافلہ روانہ تھیا ۔ نمبردار مائی کوں گھن آیا تے میݙے بابے نال کلمے پڑھا تے ذال والا بݨا ݙتس ۔ میݙے چاچے حیران ہوون جو ایں بھرا اساݙے ݙوجھی شادی دا کݙاہیں سوچیا کوئنا ہئی پر کہیں بے سینکے کوں آسرا ݙیوݨ ثواب ہے ۔ اللہ وی اوندے اُتے راضی ہوندے ، میݙی مترائی ماء ٻہوں سوہݨی ہئی پر اوندے کنوں اوندےڳݨ ٻہوں سوہݨے ہَن ۔ میݙے پیو میکوں چا تے اوندی جھولی پاتا تے آکھیُس اے تیݙی دھی ہے۔ مترائی میکوں ہاں نال لایا تے میݙیاں بوئیاں اوکوں دِلاسے ݙتے ، چُپ کرویونے تے سیاݨے آہدِن ماء مترائی تے پیو قصائی کوء! ایہ گاٖلھ کُوڑی ہے ، عورت ہووے تے عورت دے مقام دا سوہانڄ ہووس تاں جنت دی حور ہے ۔ میݙی ماء میکوں سکیاں مانواں کنوں وَدھ پیار ݙتا ۔ میکوں قرآن شریف پڑھایُس ۔ سیپ دا کم سِکھایُس ، ہک دھی کیتے جو وصف ہوندن سارے سِکھا تے ہک سُگھڑ دھی بݨا ݙتس ۔ ہر ویلے دیداں ’’روہی‘‘ والے پاسے لائی رکھے ۔ کوئی اُٹھاں والے لنگھن تاں بھڄ تے اَڳوں ونڄ کھڑووے۔ اوہ لنگھ ونڄن تے ٹھڈھا ساہ بھر تے وَل آوے ۔ پیو میݙا لوہار ہئی ، اساݙیاں وسیب دے جَݨ نال او لگاٖں ہن ۔ سارا سال ڄٹاں دا ہل ، پھالا ، ݙاتری ، رَنبہ ، ترکلہ ، پَروݨ تے ٻئی تریئی ٹُھک ٹھاں کروں ہا تے ڈھیریاں تے ونڄ اولڳ گھنوں ہا ۔ سال دی روزی داݨیاں دی پَلّی بھر کھڑائوں ۔ وافر ویچ تے ٻیا مُل دی کہی ، کوہاڑی بݨا تے کپڑے تِھڳڑے یا لُوݨ تیل گھنوں ہا ۔ اساں مانواں دھیاں وڈھ ، واڑ چُݨوں ہا ۔ بھانڄی دے پیسیاں ،ڳوجھی کرکر تے اماں میݙا ݙاج بݨیندی رہی ۔ اساݙیاں تَرائے گاٖئیں تے ہک مَنجھ لیاریاں ہَن ۔ گھرٹ تے ٻاجھری دا اَٹا پِیٹھا ہویا ۔ وَل دانگی تے پکے ہوئے سوک سوک ڈھوڈھے نال سٹھڑی دیاں گندلاں دا ساڳ مکھݨ اساݙی خوراک ہوندی ہئی ۔ کئی غریب غربا لوک سویلے اساݙے گھروں لسی گھنݨ آندے ہَن ۔ اماں میݙی کئی ٻالاں کوں مکھݨ ݙیندی ہئی چا ۔ دُعائیں کرن ہا ۔ چیتر وچ ہٹھاڑی مٹراں دی تنور تے پکی مِسّی روٹی مکھݨ نال مکھی ہوئی نال گاٖوی چھا سُرک تے کھاوݨ دا مزا کوئی ٻیا ہئی ۔ ہُنالے کوں کݨک دے ݙالے دا بھت کُناں بھر تے پکا رَکھوں ہا ۔ سویلے لسی گھت تے کھائوں ہا ۔ سارا ݙینہ ہاں ٹھڈھا رَہ ونڄے ہا ۔ میݙا بھرا چھوٹا ہئی ۔ میں پُتراں وانگوں پیو دے نال کم کار اِچ ہتھ ونڈیندی ہم ۔ دُکان تے کوئی کہّی ، کوہاڑی بݨاوے ہا تاں وݙاݨ میں ماراں ہا ۔ ٻیا ہر کوئی آپو وال ہا ، میں پیو دی ٻانہہ ٻیلی ہم ۔ وݙاݨ مار مار تے لوہا کُٹ کُٹ تے میݙے ہتھ کھوہرے ہَن ۔ میں کہیں دیڳسنی جو پکڑ گھناںہا مجال اے چُھڑا ونڄے ہا ۔ میں دیسی تے خالص گھیو کھیر پیتے ہَن ۔ ہمت والی ذال ہم ہک ݙیہاڑے سختی دا ماریا چور اساݙے گھر آݨ وڑیا ، شاید اوہ میݙے ݙاج دی تک تے آیا ہئی ۔ ٻوہے دے طاق دی چُوتھی کھڑا کڈھے ،میں جاڳدی پئی ہم میں ݙیکھ تے ہولے جیہے اُٹھیم تے چھاہندی چھاہندی کنڈ پچھوں وَنڄ تے والاں اِچ چا گھتیا ہتھ تے نال اِی کپڑے دھووݨ والا ݙنڈکا گِھدا چا تے آ اوندےڳٹے گوݙے سُڄایم زور لا لا تے کھم کھم تے ہُٹڳیا ۔ وال نہ چُھٹݨے ہَن نہ چُھٹے ۔ چنگی بھلی سوتر تھیڳیُس۔ اُتھائیں پیریں ڈھہ پیا ۔ میݙے گھر دے سارے سُڄاک تھی پئے ہَن ۔ چُور آکھے واسطہ خدا دا ہئی میکوں معاف کر ݙے ، میݙے پیو دی توبہ جے آئندہ میں چوری کراں تے میں اوکوں نک نال لیکے کڈھائے تے مسلمان کر تے چھوڑیا ، میݙا ہک سوتر ہئی اوں شودے دی ماء کوئنا ہئی ۔ میݙے چاچے پتر کوں ݙاہ جماعتاں پڑا گھتیا ۔ شہر نوکری کریندا ہئی ۔اساݙی وستی جو آوے تاں ستی والے اوکوں بائو سݙیندے ہَن تے ہر کوئی آکھے جو لوہاراں وچوں اے جوان ترقی کرڳئے ۔ اوہ وستی والیاں دی ٻہوں عزت کریندا ہا ۔ شاید چھوٹے لا میݙے بابے اوکوں پتر بݨایا ہویا ہا ۔ بابے دی منشاء ہئی جو میں دھی دا سانگا بھتریجے نال کریساں ۔ بائوصاحب اِی کݙاہیں اساݙے گھر آوے ہا تاں میں لُک ویندی ہَم ۔ شودا ݙاڈھیاں جھاتیاں مارے ہا ۔ میں نظر نہ آواں ہا میݙے ہتھ دا بݨیا مِٹھا کھیر دا گلاس پی تے ٹُر ونڄے ہا۔

ہک ݙینہ اساݙی برادری دے کوئی جھگڑے یا مسئلے مُکاوݨ کیتے وݙ وݙیرے کٹھے تھئے ۔ سارے مسئلے نبیڑ چاچے ہوراں میݙی شادی دی مقال چلائی ، تے ݙینہ ݙیہاڑا منگ گِھدا ۔ میاں تہاݙی دھی ہے آپ ہی ݙینہ ݙیہاڑاڳݨو ہا چا ۔ بابے ہوراں بھراواں کوں عزت ݙیندے ہوئے آکھیا ، بابے سئیں حُقہ تازہ کر پُھل اِچ تماکو بھر بھا رَکھی تے حقہ مہماناں دے اَڳوں آن رکھیا ۔ صلاحیں تھیوݨ پئےڳیاں ۔ آخر چن دی ستویہویں خمیس دے ݙیہاڑےڳنڈھ پاتی ۔ دُعا خیر دی منگڳڑ نال منہ مِٹھا کرایا تے وݙیرے مُکلا تے اللہ ٻیلی کریندے ہوئے چلےڳئے ۔ کتیں دی ستویہویں کوں اَڄاں ݙڈھ مہینہ دیر ہئی ۔ اساکوں شادی دا اَہر کرݨا پئےڳیا ۔ گھیو ساݙے گھر دا ہئی ۔ ݙاج پورا بݨیا پیا ہا ۔ شہروں ݙوں ٻوریاں چاول ، گرم مصالحہ ، دراکھ ،ڳری ، بادام ، اَلاچیاں ، کھنڈ تے ٻیا نِک سُک سارا خرید کر رَکھیوسے ۔ وسیب دیاں حق ہمسائیاں رَل مِل چاول چھڑ چھنڈک تے صاف ستھرے کرائے ۔ اَماں میݙے کیتے جو کجھ بݨایا ہا ۔ شاید ایہو جتی ڄاوݨ والی ماء نہ بݨاوے ہا ۔ شادی دے ݙینہ سر تے آڳئے ۔ پتریتے گھروں زالیں زَمکا مینڈھی چھڑاوݨ آڳیاں ۔ اساݙی نائݨ سارے وسیب کوں مینڈھی دا سَݙا ݙے آئی ۔ وسیب کٹھا تھیڳیا ۔ مراثݨ سہرے آکھیے مینڈھی چُھٹڳئی ۔ میں لانواں ٻہہڳیومی ، اساݙے موضعے دا نمبردار ٻہوں شریف آدمی ہا ۔ غریبیں نال ٻہوں پیار رکھدا ہا ۔ نمبردار دی دھی میݙی بھیݨ بݨی ہوئی ہئی۔ میݙے گھر دے سارے کم اماں میݙی نال اوہا کراوے وَدی ۔ نمبردار دے پُتر کھٹاں ، بسترے ودے کڈھاوِن ۔ ٻئے ݙینہ جنڄ آوݨی ہئی ۔ کٹّا ہک اساݙا گھر دا ہئی ۔ قصائی کنوں تے کٹّا کوہا ، گوشت بݨویونے ، چڑھیوئے دیگاٖں پکائیاں ، دائے پاݨی دا سَمل کیتا ۔ جنڄ وڄدیاں واڄیاں نال آن ڈُھکی ۔ سولھاں کچاوے ہَن ۔ زالیں زَمکا کھٹاں تے ٻہہ تھیاں ۔ گھوٹ صاحب بوسکی دا چولا ، لٹھے دی سلوار ، کھسہ تِلے نال گچ ، سر تے ٹوپی ، سہرا، مکناں شہری رواج دے مطابق ، ہتھاں پیراں کوں میندھی ، گاٖنا ہتھ اِچ کاتی ، ݙاڈھا بِھناوَدا ہووے ۔ پاݨی پی تے ٻیٹھے قاضی صاحب آڳئے ۔ نکاح دُعا کنوں پالھے تھی روٹی شروع تھیڳئی ۔ نمبردار دے پُتر ہتھیں جنڄ کوں روٹیاں وَدے کھواوِن ۔ روٹی کھا پی میݙا ݙاج ݙکھایاڳیا ۔ نمبردار صاحب میکوں دھیاں وانگوں ݙیپ ݙتے ۔ میݙا ݙاج ݙیکھ تے اماں میݙی دی ہر کوئی تعریف پیا کرے ۔ سِر میل دے سارے سَوّݨ پورے تھئے ۔ میݙے بھرا تے نمبردار دے پتراں ، میݙی ݙولی کوں مونڈھا ݙتا ۔ جیڑھا اماں میݙی رووݨ دے ہَلٹ کیتے ہر کوئی ݙکھارا تھیڳیا، اوکوں اَپݨے نکھڑئیے سڄݨ یاد آوِن ۔ بابے سئیں کوں گھیرے ٻوݙے آون پئے ، میں جیں ویلے بابل دے گھروں وِداع تھیم سارا وسیب ماندہ تھیا ۔ کھڑا ہووے ، وستی دے ٻاہروں کچاوے تیار ہَن ، میکوں ݙولی وچوں کڈھ موہری کچاوے وچ ونڄ ٻلہیونے۔ 

نمبردار صاحب دی دھی میݙے نال ہئی ، میں ہُݨ پیکے چھوڑ ساہورے گھر دیاں سوچاں ہَن ۔ سارےڳݨ میݙے پلے ہن میں سگھڑ ماء دی دھی ہم ۔ میکوں صرف اے چُݨنا ہئی جو بھرا چھوٹا ہے تے پڑھدا پئے ۔ بابے ہوریں کم کیتے زہیر تھیسن،آپ  ٻڈھڑے ہِن انہاں دلیلاں وچ ٻیٹھی ہم ، اُٹھاں دے اَڳوںڳبھرو نینگر جھومر تاڑی نال نچدے ٹپدے وَنڄن ۔ اَڳوں راہ اِچ پاݨی دا کھالا آڳیا ۔ اُٹھوال اُٹھ کوں کھالے توں دَرک مَرایا ، اُٹھ تاں پار ٹپڳیا پر کچاوے دا رَسہ تُرٹا ، کچاوہ تلے گھم تھیا ۔ دھاڑ پِٹ پئےڳئی ۔ شکر اے تلے زمین سِنّھی ہئی ۔ دَھک کہیں کوں نہ لڳیا ۔ اَمن امان نال اساں نِکل آیوسے ، جوان اُٹھ والے نال لڑݨ پئےڳئے ، اوکوں اَبع تبع کرݨ پئے، اُٹھ والا شودا چُپ کر تے کچاوہ چاتا ، رسہڳنڈھ کراہیں تے چھک تے قابو کر تے ٻدھیا ، وَلا کچاوے اِچ ٻٹھوسے ۔ دیگر کھڑی نال پُڄڳیوسے ۔ آرام نال اُٹھ ہُشایا ، مہار نال اُٹھ دا گوݙا ٻدھیا ، میکوں کچاوے وچوں کڈھ تے گھوٹ دی منہ ٻولی بھیݨ قرآن شریف دی چھاں اِچ اندر گھنڳئی ۔ اتنے تائیں ہک ٻڈھڑی مائی پانی پڑھیا ہویا چا آئی تے چوہاں چُنڈاں وچ تُرکایُس ، نناݨ میݙی وݙے ماݨ نال میݙے کول آن ٻیٹھی ۔ میݙی بھیݨ میݙے نال ہئی وَس وسیب دیاں تریمتیں آندیاںڳیاں ۔ گݙ ݙے تے منہ ݙیدھیاںڳیاں ۔ کئی ہولے ہولے کھڑیاں آکھن ایہہ کنوار اُوہ زال جَیں چور کوں لیکے کڈھا ݙتے ہَ اَڑی پتہ اے ۔ ایہ پئے کوں نہ لیکے کڈھا ݙیوے  تے ٹہکݨ کھڑیاں ، میݙا گھوٹ شہر نوکری کریندا ہئی ۔سرکاری کوارٹر اِچ رہندا ہا اوندے یار دوست آئے ہوئے ہوون ۔ ہک دوست دی ماء تے بھیݨ آئی ہوئی ہووے ۔ ݙاڈھیاں خلق والیاں مِلاپڑیاں ہوون ۔ اوپریاں تاں لڳن اِی نہ ، رات کوں وَلیمہ ہائی ، ہر کوئی روٹی کھا پی ، اپݨی اپݨی کھٹ مَلی میݙا نوشوہ بنرا میݙے کول آیا ، میں گھنڈ کر تے ٻیٹھی ہم جو ݙیکھاں کیا اَلیندے آ تے میݙے پلنگ تے چُپ کر تے ٻہہ رہیا ۔ ہمت نہ پووے جو کجھ اَلاوے پَر کوہ میں سمجھڳیم جو میں اَڄ تائیں ایندے مَتھے نہ لڳی ہَم چور کوں کُٹݨ والی دھاک وی ہئی پر ہُݨ تاں میں ساری عمراں اوندی بَردی ہم ۔ میں اوندے پاسے مُہاڑ کیتا ۔ ایویں تھڑکدیں ہتھیں گُھنڈ چاتُس تے موہوں کجھ ٻولے بغیر حق مہر میݙے ہتھ ݙتس میں رقم گھݨ تے سِراݨے تلے چا رکھی تے ݙوہیں ٻاہیں اوندےڳل چا پاتیاں ، تے ہولے ہولے ٻولیا میں کتنا خوش قسمت آں ، جیکوں اللہ سائیں اتنی سوہݨی حُور سَویں زال عطا کیتی ھے‘ میںسیاݨی ماء دی دھی ہم ، میکو ںپتہ ہئی عمراں دے گاٖنڈھے ہِن ، آخر میݙے سِر دا سائیں ہا ، میں اُٹھی تے اوندے پیروں جُتی لہائی تے سِر اوندے قدمیں چا رکھیا ۔ وَل تاں ایجھا کُھلیا ساری رات اساݙی کِھلدیں ہسدیں لنگھڳئی ۔ میں سویلے اُٹھی وضو کر نماز پڑھ تے وَری دا جوڑا پاتا ، میݙے پئے دی منہ ٻولی بھیݨ رِیجھاں نال بݨا ݙتا ہا ۔ سارے گاہݨے پاتے ، میں اپݨی ماء دا ݙاج اِچ ݙتی ہوئی ’’حسی‘‘ پاتی ، میں تاں پوری راݨی لڳدی ہم ۔ میݙے گھوٹ دے یاراں دوستاں دیاں مانواں ، بھیݨیں آیاں ، میݙے گھوٹ دی منہ ٻولی ماء تے بھیݨ میکوں گݙݙے تے منہ آن ݙٹھا، مائی ٻڈھڑی میکوںجو ݙیکھݨ ٻیٹھی ، وَل وَل حسی کوں پکڑ پکڑ تے ݙیکھے اَماں کملی تاں نہویں تھیڳئی ۔ کنوار کوں نظر نہ مار ݙیویں۔ دھی ماء کوں گُھورے ، آنے ݙیکھ تے آکھیا ، اَڑی دِھی مائی میں تاں کنوار مائی دی ’’حسی‘‘ ݙیکھدی پئی ہم ۔ بُولے ، چوڑے ، بینسر پُراݨے رواج دے گاٖہݨے کیا ہوندن ، ہُݨ پوری سیر چاندی دی حسیڳچی اُتاں نہ چَو سڳے ۔ پیریں کَڑیاں جیویں جولان ہوون۔ گنڳݨ ایݙے موٹے ہتھ اُتاں نہ چَو سڳے ، نک دا پوپا جیویں رِچھ کوں نتھ ماری ہوئی ہووے ۔ اَڑی امّاں اَڄ دیاں چھوہریں کوں کیا پتہ ، اے گاٖہݨے عورت دی غلامی دی سُنڄاݨ ہن ۔ حسی بھارے ایں گاٖلھوں جو زنانی پئے دے اَڳوں سِر اُتاں نہ چا سڳے ۔ پیریں کڑیاں جو زنانی مرد دے پِچھوں رَہ برابر قدم نہ چا سڳے ۔ نک دا پوپا ایں گاٖلھوں جو زنانی دی مہار مرد دے ہتھ ، ایہے گاٖلھیں کریندیاں ٻیٹھیاں ہَن اتنے تائیں اَمّاں ستّو واڑے کیتے آڳئی۔ اماں مِلی ، میݙا مَتھا چُمیس ، ٻڈھڑی مائی اپݨی حسی چا آئی تے میݙی اماں دےڳل آن پوایُس ۔ دھی دی ٻانہہ میݙی امّاں دے ہتھ ݙے تے آکھیُس اے تیݙی ’’جمالاں‘‘ میں تیݙی بھیݨ۔

## حوالہ
کتاب: ڳاٖہݨے ڳٹھڑے، مصنف : محمد شریف نسیم بھٹی . ناشر جھوک پبلشرز ملتان