open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
حضرت گلݨ فقیر رحمۃاللہ علیہ

آپ دا مزار بہاولپور شہر وچ فرید گیٹ دے ٻاہر مین شاہراہ تے واقع ہے. جتھاں آپؒ دا مزار اے اوندے بالکل نال ای بہاولپور دا گورنمنٹ ٹیکنیکل ہائی اسکول تے صادق ڈین ماڈل ہائر سیکنڈری اسکول واقع ہن. سرکلر روڈ تے ہووݨ پاروں آپؒ دا مزار مرجع خلائق اے. 

اے مزار وی سرکلر روڈ تے واقع فرید گیٹ دے ٻاہر موجود فوارے دے نال اے جتھاں ہک وݙا درخت وی موجود اے. ایندے بالکل ہم دیوار پاکستان ہینڈی کرافٹس والیاں دا شوروم اے جتھوں پاکستان دے دستکاری تے ثقافتی فن دے نمونے گھدے ونج سگدن. 
## ٻاہرلے جوڑ
## حوالے
حضرت یوسف علیہ السلام

thumb|یوسفؑ

یوسف علیہ السلام اللہ تعالٰی دے نبی ہن۔ آپؑ دا ذکر بایئبل وچ وی ملدے۔ آپؑ یعقوب علیہ السلام دے پتر ہن۔ آپؑ دا تعلق نبیاں دے خاندان نال ہئی۔ یارہاں سال دی عمر توں ہی نبی ہووݨ دے آثار واضح تھیوݨ لگے۔ آپؑ نے خواب وچ ݙٹھا کہ یارہ ستارے، سورج تے چندر آپؑ کوں سجدہ کریندے پن۔ آپؑ دے والد یعقوب علیہ السلام نے آپؑ کوں اپݨا خواب کہیں ٻئے کوں سݨاوݨ توں منع کیتا۔ قرآن مجید کی ہک سورت انہاں دے ناں تے ہے۔ قران نے یوسف علیہ السلام دے قصے کوں احسن القصص آکھا ہے۔ سورہ انعام وچ وی انہاں دا ذکر آیا ہے۔ آپ نے 120 سال عمر پاتی۔

حدیث وچ ہے کہ رسول کریم ( صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم) نے فرمایا :

” جݙݨ دنیا بݨی تاں حُسن دے ترئے حصے کیتے گئے جنہاں وچوں ہک حصہ یوسف علیہ السلام، ہک انہاں دی والدە کوں ݙتا گیا تے ہک حصہ پوری دُنیا وچ تقسیم کیتا گیا۔ “
اس توں اے صاف معلوم تھیندا ہے کہ یوسفؑ کتنے حسین ہن۔

آپؑ نے 12 سال دی عمر وچ خواب وچ ݙٹھا کہ آپؑ ہک سونے دے تحت تے بیٹھے ہن تے سورج، چندر تے ݙاہ ستارے آپؑ کوں سجدہ کریندے پن  آپؑ نے اے خواب اپݨے والد محترم یعقوبؑ کو سنایا خواب سننے کے بعد یعقوبؑ نے آپؑ کوں اے خواب اپݨے بھراواں یا کہیں کوں وی سݨاوݨ توں منع کیتا۔

## کال دے دور وچ آپؑ دی پالیسی دی وجہ توں مصر وچ خوراک دی کمی نہ تھیوݨاں تے ݙوجھے ملکاں دے لوگاں دی امداد
## حضرت یعقوبؑ دا آپؑ دے فراق وچ حال
## خوراک دے کال دے کارݨ حضرت یعقوب دا اپݨے پتراں کوں مصر توں غلے دی امداد گھنݨ واسطے بھیڄݨاں
## حضرت یعقوبؑ دے پتراں دا حضرت یوسفؑ دے دربار وچ حاضر تھیوݨاں تے آپؑ دا انہاں کوں سنجاݨ گھنݨاں تے اپݨے سگے بھرا بنیامین دے بارے پچھݨاں تے اونکوں گھن آوݨ دی شرط تے ݙوجھی دفعہ غلہ ݙیوݨ دا وعدہ
## حضرت یعقوبؑ کوں انہاں دے پتراں حکمراںِ مصر دی مہربانی بارے ݙسݨاں تے ݙوجھی دفعہ غلہ ݙیوݨ دا وعدہ تے بنیامین کوں نال گھن ونجݨ دی درخواست تے آپؑ دا توقف تے سوچ وچار دے بعد اجازت ݙیوݨاں
## ݙوجھی دفعہ غلے واسطے بنیامین دے ہمراہ حضرت یوسفؑ دے دربار وچ انہاں دے بھراواں دی حاضری، بنیامین دی آپؑ نال ملاقات، اونکوں رازدار بݨاوݨاں
## بنیامین کوں کول رکھݨ واسطے آپؑ دا مترائے بھراواں تے شاہی پیالے دی چوری دا الزام تے حضرت یعقوب دے بھراواں دی بنیامین واسطے جنگ
## مترائے بھراواں دا حضرت یوسف کولوں بنیامین واسطے التجا کرݨاں تے آپؑ دا والد واسطے اپݨا چولا بھیڄݨاں
## حضرت یعقوبؑ کوں وچھڑے پتر دی خوشبو آوݨاں
## لمبے وچھوڑے دے بعد حضرت یعقوبؑ تے حضرت یوسفؑؑؑ دا مل پوݨاں تے خواب دا سچ ثابت تھیوݨاں
## ذلیخہ دا حضرت یوسفؑ واسطے فراق تے دیوانگی
## ذلیخہ دا عشقِ مجازی، عشق حقیقی وچ بدلݨاں تے اوندی آپؑ نال شادی
## حضرت یوسفؑ دی حیاتی دے آخری زمانے دا احوال
## حوالے
حضرت یونس علیہ السلام

## تعارف
آپ دا ناں یونس ہے تے والد دا ناں متّٰی بن شتّٰی ہے بعض حضرات نے متّٰی انہاں دی والدہ دا ناں ݙسیا ہے، جیویں کہ ابن کثیر نے فرمایا ہے اس صورت وچ انہاں دی نسبت ماں دی طرف ہوسی جیویں کہ عیسیٰ (علیہ السلام) دی نسبت انہاں دی والدہ مریم دی طرف ہے.

## قوم کوں تبلیغ تے انہاں دی نافرمانی

یونس علیہ السلام کوں اللہ تعالیٰ نے شہر نینوا دے باشندیاں دی ہدایت کیتے رسول بݨا کے بھیجا ہئی۔ نینوا، موصل دے علاقہ دا ہک وݙا شہر ہئی۔ اتھوں دے لوگ بت پرستی کریندے ہن تے کفر و شرک وچ مبتلا ہن۔ یونس علیہ السلام نے انہاں لوگاں کوں ایمان گھناوݨ تے بت پرستی چھوڑن دا حکم ݙتا۔ مگر انہاں لوگاں نے اپݨی سرکشی تے تکبر دی وجہ نال اللہ عزوجل دے رسول علیہ السلام کوں جھٹلا ݙتا تے ایمان گھناوݨ توں انکار کر ݙتا.

## آپؑ دا قوم نال رسیماں تے علاقہ چھوڑناں تے قوم واسطے عذاب دی دعا

قوم دی نافرمانی دے کارݨ آپؑ کوڑیج کے قوم کوں عذاب دی خبر سݨا کے علاقے توں ٹر ڳئے تاکہ نافرمان قوم عذاب دا مزا چکھ گھنے.

## قوم دے احساسِ شرمندگی دی وجہ توں عذاب دا ٹل ونجݨاں تے قوم ولوں آپؑ دی تلاش

آپؑ دے قوم کوں عذاب دی بشارت ݙیوݨ دے بعد قوم دے اکابرین نے دوچیا کہ یونسؑ نے اڄ تک کوئی اینجھی ڳالھ نی کیتی جیہڑی غلط ثابت تھئی ہووے. ول انہاں نے آکھا کہ سویرے ݙیکھسوں اگر یونسؑ اپݨے گھر نی تاں ایندا مطلب اے عذاب ضرور آسی. سویرے انہاں ݙٹھا تاں آپؑ موجود نہ ہن. جتھوں قوم کوں فکر تھئی. ول شہر تے عذاب دے آثار وی نمودار تھیوݨ لڳے جتھوں پوری قوم کوں اپݨی نافرمانی تے شرمندگی تھئی تے انہاں نے توبہ دا فیصلہ کیتا تے آپؑ دی تلاش وچ رناں جوان سب نکل پئے تے نہ ملݨ تے اللہ کولوں گڑگڑا تے معافی منگی تے توبہ کیتی جیہڑی بارگاہ الٰہی وچ قبول تھئی تے عذاب ٹال ݙتا ڳیا.

## آپؑ کوں دریا دی ہک مچھی دا نڳل ونجݨاں تے آپؑ دی حفاظت

آپؑ کجھ ݙینہاں بعد واپس شہر آئے کے عذاب دے بعد شہر دی صورتحال ݙٹھی ونجے مگر شہر وچ آ کے عذاب دے کوئی اثرات نہ ݙٹھے تے اونکوں اونویں آباد ݙٹھا جیویں چھوڑ کے ڳئے ہن تاں آپؑ نے شرمساری محسوس کیتی کہ قوم دا سامݨا کیویں کریساں تے ہݨ قوم کیوں ڳالھ منیسی لیکن آپؑ نے تسلی کرݨ دے بجائے جلد بازی کیتی شرمندگی تے غصے کولوں مونہہ کر ڳئے تے ہک دریا تے ونج پہنچے جینکوں پار کرݨ واسطے ہک ٻیڑی وچ سوار تھئے. دریا دی آدھل اچ آپؑ کوں ٻیڑی وچ وزن زیادہ ہووݨ دی وجہ توں دریا وچ سٹ ݙتا ڳیا. جتھوں ہک ٻہوں وڈی مچھی نے آپؑ کوں نڳل گھدا تے اللہ دے حکم نال اوندے پیٹ وچ ٤٠ ݙیہاڑے ریہے ول اللہ دے حکم نال مچھی نے آپؑ کوں دریا دے کنارے اڳل ݙتا تے قوم وی آپؑ کوں تلاش کریندی ہوئی پہنچ ڳئی.

## آپؑ دا سلامتی نال مچھی دے پیٹ توں نکلݨاں تے علاقے وچ قوم دا استقبال تے توبہ

آپؑ مچھی دے پیٹ وچوں سلامت نکلے تاں ٻہوں کمزور ہن ۔ خدا عزوجل دی شان کہ اُس جگہ کدو دی ہک ولھ اُگ گئی تے آپؑ اُس دے سایہ وچ آرام کریندے ریہے ول جݙݨ آپؑ میں کچھ توانائی آگئی تاں آپؑ اپݨی قوم وچ تشریف گھن آئے تے سب لوگ انتہائی محبت و احترام دے نال پیش آ کے آپؑ تے ایمان گھن آئے.

## حوالے
حفیظ جالندھری

ابو الاثر حفیظ جالندھری پاکستان نال تعلق رکھݨ والے اردو دے نامور مقبول رومانوی شاعر تے افسانہ نگار ہن جنہاں نے پاکستان دے قومی ترانے دے خالق دی حیثیت نال شہرتِ دوام پاتی۔ ملکہ پکھراج نے انہاں دی نظم "ابھی تو میں جوان ہوں" کوں ڳا کے شہرت ݙتی۔

## حالاتِ زندگی
حفیظ جالندھری ہندوستان دے شہر جالندھر وچ 14 جنوری 1900ء کوں پیدا تھئے۔۔ آزادی دے وقت 1947ء وچ لاہور آ گئے۔ آپ نے تعلیمی اسناد حاصل نی کیتے، مگر اس کمی کوں انہاں نے خود پڑھ کے پورا کیتا۔ انھاں کوں نامور فارسی شاعر مولانا غلام قادر بلگرامی دی اصلاح حاصل رہی۔ آپ نے محنت تے ریاضت نال نامور شعرا دی فہرست وچ جگہ بݨا گھدی۔۔ حفیظ جالندھری پاک فوج وچ *ڈائریکٹر جنرل مورال*، صدر پاکستان دے *چیف ایڈوائزر* تے رائٹرز گلڈ دے *ڈائریکٹر *دے منصب تے وی فائز رہے۔
## تصانیف
حفیظ جالندھری دے شعری مجموعیاں وچ *نغمہ بار*، *تلخابہ شیریں* تے*سوزو ساز*، افسانیاں دا مجموعہ *ہفت پیکر*، گیتاں دے مجموعے *ہندوستان ہمارا*، *پھول مالی* تے *بچوں کی نظمیں* تے اپݨے موضوع تے ہک منفرد کتاب *چیونٹی نامہ* خصوصاً قابل ذکر ہن۔
## وفات
پاکستان دے قومی ترانہ تے شاہنامہ اسلام دے خالق حفیظ جالندھری 21 دسمبر 1982ء کوں لاہور پاکستان وچ 82 سال دی عمر وچ وفات پا گئے۔ اوہ مینار پاکستان دے سائے تلے آسودہ خاک ہن۔
## حوالے
حفیظ آکاش نتھوانی

حفیظ آکاش نتھوانی سرائیکی شاعر ہے۔ دیرہ غازی خاں وچ راہندے

## ڄم پل

## کتاباں

## نمونہ کلام

### ݙوہڑہ
اساں چھج بدھڑیں جو لوک ہسے ساکوں آکھے کوئی چھج بدھ ڈیندوں

اساں تیلی تیلی بدھ ڈیندوں بھن تروڑ دا بھج بھج بدھ ڈیندوں

جیندے سر تے کوئی کج ہے کینا بے کج سر تے کج بدھ ڈیندوں

آکاش جے کہیں کوں شک ہووے ساکوں آکھے اج اج بدھ ڈیندوں

حفیظ آکاش نتھوانی

### ڈوہڑہ
پچھ حال نہ ساڈی زندگی دے اساں اپنڑے حال اچ ٹھیک ہسے

کیوں آکھوں مونجھے رہندے ہیں ودے مونجھ ملال اچ ٹھیک ہسے

رکھے مونجھا یا خوشحال رکھے اساں سئیں ہر حال اچ ٹھیک ہسے

آکاش او مال نکھیڑے ناں ودے اوندے مال اچ ٹھیک ہسے

حفیظ آکاش نتھوانی

### ڈوہڑہ
میڈا مالک ایہا منت لا ساڈے حال بے حال ہن مافی ڈے

کئی لال موئے ہن ماواں دے کئ مر گئے بال ہن مافی ڈے

کئی لوک بیمار ان گھر دے وچ کئی تھئے نڈھال ہن مافی ڈے

آکاش کوئی رحمت بھیج ساڈو تیڈے کرم کمال ہن مافی ڈے

حفیظ آکاش نتھوانی

### ڈوہڑہ
ہے کہر کرونا ہووے پئ کیا اہدے کہر میں ویندی ہاں

گھر بیٹھئیں بیٹھئیں تھک پئ آں اوندا کرنڑ دیدار میں ویندی ہاں

میں تاک تےکھڑ کھڑ ول آئ آں نئیں آیا یار  میں ویندی ہاں

آکاش او آپ تاں نئیں آیا گھرو نکل کے باہر میں ویندی ہاں

حفیظ آکاش نتھوانی

### ڈوہڑہ
اساں بادھے لوک مشہور ہسے ہر چیز کوں وونڑ وونڑ بدھ ڈیندوں

ہر چیز دا اپنڑا گنڑ ہوندے ہر چیز دا گنڑ گنڑ بدھ ڈیندوں

اساں کوڑے نگ تاں نئیں بدھدے نگ چونڑویں چنڑ چنڑ بدھ ڈیندوں

آکاش جڈاں تئیں کیا تھیسی توں کھڑ تھی ہنڑ ہنڑ بدھ ڈیندوں

حفیظ آکاش نتھوانی


### [[غزل]]
دوستیں دی محبت سانگے

سجنڑ ول آ توں ہنڑ ساڈو پیاں آندیاں بہاراں ہن

تیڈے بھالے نہیں مکدے ساڈیاں پل پل پکاراں ہن

کلھیپے کوں کروں کیڈے تیڈا دیدار نئیں ملدا

اساں قیدی کلھپ دے ہیں کلھیپے دیاں دیواراں ہن

ہزاراں خاب ڈہدے ہیں ہزاراں سوچاں آندیاں ہن

اتھاں مونجھیں دیاں کونجاں ہن تے کونجیں دیاں قطاراں ہن

رسنڑ تیڈے دا سی ہوندے کنڈیراں ہن جرینڑاں ہن

بدن ساڈے تے ہنڑ تونڑیں امیدیں دیاں لکاراں ہن

توں اج اوسیں یا کل اوسیں اے دل کوں لارے لیندے ہیں

تیڈے بھالے بھلے لگدن پیا نبھدیاں ڈیہنواراں ہن

اساں آکاش تیڈے ہیں تیڈے رہسوں حشر تونڑیں

ایہے وعدے ہمیشہ ہن ایہے ساڈیاں گزاراں ہن

میڈے چندر کوں قاصد وینج آکھیں ہر گال منیدا کیوں رسدے

او جو کجھ منگدے میں کولوں اوکوں سب کجھ ڈیندا کیوں رسدے

جیری گال دی اوکوں سمجھ نئیں آئ اوہا میں سمجھیندا کیوں رسدے

آکاش جے میڈی غلطی ہے اوندے پیر نپیندا کیوں رسدے

(((((حفیظ آکاش نتھوانی)))))
حقدار

سرائیکی مائیکروف

لکھت:منصورشانی

حقدار

رات دے ڈو وجدے پئن بیٹ دی چھوٹی مسیت دے وڈے سپیکر اچو روزہ دارو اللہ دے پیارو روزے دا ٹائم شروع تھی گۓ اٹھو روزے دی تیاری کر گھنووو آنونڑ آلی آواز سنڑ کے بکے مراثی وی اپنڑاں ڈھول چا گھدے تے گلیں اچ دئیں دڑائیں دئیں دڑائیں دیاں آوازاں آنونڑ شروع تھی گئن پورے وسبے کوں ڈو بندیں اپڑیں اپڑیں انداز نال اٹھا کھڑاۓ. روزہ بند کرنڑ دا ٹائم آ گۓ مولوی صاحب دا چھی سالہ پتر ڈردا روندا مسیت پج تے پیوء کوں روٹی ونج ڈیندے تے بکا مراثی ہک امیرواں جھگا تاڑ تے اتھو تراۓ روٹیاں, بھاجی دی منگری تے لسی دا جگ منگوا تے روزہ رکھ گھندے. مولوی صاحب سارا ڈینہہ تراویح دی تیاری کیتے نندر دی قربانی ڈتی تے بکےمراثی سم تے ڈینہہ گزار ڈتا. رات کوں مولوی صاحب یارہاں وجے تراویحاں ختم کیتیاں تے ڈو وجے وت اٹھی کھڑے. ماہ رمضان مک گۓ, اج عید دا ڈینہوار ہے مولوی صاحب پتر کوں سمجھیندا بیٹھے ابو تیکوں میں کیا سمجھاواں چھوٹی جھئیں مسیت ہے لوگ گھٹ آندن تے ہدیہ وی گھٹ بنڑیۓ بلکہ اجکل تاں لوگ مولویں کوں ہدیہ ڈیونڑ وی نئ چاہندے میں تیڈا سوٹ کیویں گھناں ہا؟ اڈو بکا مراثی عید دے ڈینہہ دئیں دڑائیں دئیں دڑائیں لائ ودے تے ہک ڈاڑھی مون بڈھڑا ہوٹل تے لئ بیٹھا ایں شودے دا حق بنڑدے ایکوں کشے نہ کشے ڈتی کرو آپنڑیں نندر کوڑی کر تے ڈھولکی وجا تے ساریں کوں اٹھیندے. منصور شانی
## حوالے
حقوق کیتے جدوجہد دی اہمیت

جنہاں سیاست کوں جھمر تاڑی روݨ پٹݨ مینہہ تے ساوݨ نال چرس دا سوٹا ول چس دا کلچر سیاسی حقوق دی اوکھی راہ دے متبادل ڈتے او آپ اپݨی عمراں گزار اپݨے ٻالاں دی نوکریاں لوا ہک ہک کوٹھی اسلام آباد بݨوا سرائیکی تحریک ویچ وٹا تے کپڑے چھنڈک تے ٻیٹھن ۔۔۔۔ بھائی صاحب ۔۔۔۔ قومی حقوق سنڄاݨ گھنݨ دی حد تئیں جھمر تاڑی ٹھیک ء پر او سلسلہ مکمل تھیا ہݨ اگلہ مرحلہ آگئے اتھاں قومی حقوق دی سیاسی جنگ شروع ء بقاء دی جنگ شروع ء ۔۔۔۔۔۔۔ قومان اپݨے حقوق جھمر تاڑی نال نئیں گھندے ونج تے پچھو بلوچاں توں سندھیاں توں پختوناں توں کُرداں توں فلسطینیاں توں کشمیریاں توں یہودیاں تون ۔امریکہ دے ریڈانڈینز توں ۔۔۔۔۔ جو جیکر ہک واری جا توں بے جا تھی گیوسے ۔۔۔ ول نسلاں پندے پندے مک ویندن ۔ شہزاد عرفان
## حوالے
حمل لغاری

حمل خان لغاری سندھی ، سرائیکی تے اردو دے شاعر ہن۔
## ڄم پل
رحیم داد لغاری دے گھر خیر پور سندھ وچ ١٨٥٠ کوں ڄمے۔ سکرنڈ وچ ١٨٧٠ کوں فوت تھئے۔

## کتاب
* کلیاتِ حمل ،سندھی ادبی بورڈ (کلیات)
## حوالے

[ونکی:[سرائیکی شاعر]]
حملے دے بہانے

ہک گیری جنگل دے بادشاہ شیر دے اگو فریاد کیتی جو نانگ آندے شوں دا شور کریندے میں ڈر کے اڈر ویندی ہاں ول اے میڈے انڈے کها ویندے.
شیر نانگ کوں طلب کر کے پچهیا تاں نانگ آکهیا کائنا عالی جاہ ایندے انڈے تاں ایندی ہمسائ کال کلچهنڑی چا گهدن.
تساں ڈیکهو جو کال کلچهنڑی تلے انڈے اگر کالے هن تاںہوندے اگر چٹے ہن تاں گیری دے.
قاضی الو جیہرلے ڈٹها تاں انڈے چٹے ہن.اوں فیصلہ کیتا گیری کوڑ مارۓ ایکوں پهاسی چاڑو تہوں گیری دی گچی تے گهوگهے دے نشان ہن تےکال کلچهنڑی چوری کیتی ہےایکوں کالونڑ ملو تے نانگ مشوم کوں رہا کر ڈتا ونجے......
افغانستان ت عراق ت حملے توں پہلے امریکا شور کیتے مہلک ہتهیار مہلک ہتهیار....؟؟
ت ول.....؟؟؟
نانگ مشوم
طالبان مجرم
صدام پهاسی....

واۓ ناکامی متاع_کارواں جاتا رها
کارواں کے دل سے احساس_زیاں جاتا رہا....
ہے ہے ہے....

بولی خوب سمجهدی ہے ما گونگے دی

کنیں آلے نئیں سنڑدے دهاں گونگے دی

منصور شانی....

## حوالے
حمودیاں دا خلافت تے قبضہ تے خلافت بنی امیہ دی دوبارہ بحالی

حمودی، بربر عرب سلطنت دا ناں اے جنہاں نے ٻہوں تھوڑے عرصے کیتے خلافت قرطبہ ہسپانیہ تے اردگرد دے ریاستاں تے قبضہ کر گھدا تے ایندے تخت دے مالک بݨے ریہے. انہاں دے آباء و اجداد ادریسی ہن جیہڑے زیدی شیعہ ہن. زیدی شیعہ تے سنی مسلک دا فرق کوئی خاص نی بلکہ چند ہک معاملات وچ فرق اے. جتھوں حمودیاں دے شیعہ سݙویجݨ تے انہاں دے مسلک دی وضاحت تھیندی اے. انہاں کوں بنو حمود وی آکھا ویندا اے. 

بنو حمود دے زیدی خلفاء دی تفصیل اے ہے: -

*1.علی بن حمود الناصر، 1016ء توں 1018ء
*2.القاسم بن حمود المامو، 1018ء توں 1021ء
*3.یحیٰی بن علی بن حمود المتعلی , 1021ء توں 1023ء
*4.القاسم بن حمود المامو،1023ء (ݙوجھا دور)

حمودیاں نے ہک وقت جبرالٹر دے گزرگاہواں تے قبضہ کر گھدا جتھوں اے طاقت ور تھیندے ڳئے تے انہاں نے ہسپانیہ دی خلافت تے قبضے دے خواب ݙیکھݨ شروع کر ݙتے. انہاں نے اموی خلیفہ عبدالرحمٰن چہارم کوں معزول کرا ݙتا تے سیوٹا دے گورنر علی بن حمود الناصر نے قرطبہ تے قبضہ کر کے اپݨے خلیفہ ہووݨ دا دعوٰی کر ݙتا. اے واقعہ سن ١٠١٦ء دا اے جݙݨ بطور خلیفہ ایندی تاجپوشی کیتی ڳئی. بنی امیہ درپردہ اپݨی خلافت دی بحالی وچ کوشاں ریہے کیونکہ حالی تک وی انہاں دے وفادار قبائل کافی تعداد وچ موجود ہن. اس واسطے انہاں نے اپݨی کوشش جاری رکھی تے نتیجے دے طور تے محض ست سال بنو حمود دی خلافت جاری رہوݨ دے بعد سن ١٠٢٣ء وچ آخری حمودی خلیفہ کوں معزول کر ݙتا ڳیا تے بنی امیہ دا خلافت ہسپانیہ تے قبضہ بحال تھی ڳیا تے عبدالرحمٰن پنجم اموی خلیفہ دے طور تے تخت نشین تھیا۔
## حوالے
حمید الفت ملغاݨی

اصل ناں    عبدالحمید

قلمی ناں    حمید الفتؔ ملغانی

جٖمنْ        1959ء

جاہ پتہ      قصبہ سوکڑ تحصیل تونسہ شریف 

حمید الفتؔ ملغانی دا تعلق سرائیکی دے ممتاز شاعر سئیں اقبٖالؔ سوکڑی دے نسبتی قصبہ سوکڑ نال ہے۔آپ مٹھی زبان سرائیکی دے مٹھے لہجے دے شاعر ہن۔شاعری توں علاوہ آپ دیاں سرائیکی ادب اچ نثر نگاری دے حوالے نال وی بٖہوں ساریاں خدمات ہن خاص طور تے تحقیق دے میدان اچ آپ دا کم قابلِ تحسین ہے۔پروفیسر ڈاکٹر حمید الفت  سرائیکی دانشور ہن۔سرائیکی کتابیات دے حوالے نال انہاں کافی کم کیتے۔

### غزل
کوئی گھر دے سوکھ لَو گھر توں سفر تئیں آ گٖئے

کوئی چیتے دے چکر وچ ولدا گھر تئیں آگٖئے

جیندی خاطر زندگی لٹوا ڈٖتم ہک پل دیوچ 

اوہو میڈٖا ناں مٹاونْ لو قبر تئیں آگٖئے

روہی ، تھل ،دامان دی حالت پچھنْ سانگے ہونْیں

روہ ودھ کے پردہء دیوار و در تئیں آگٖئے

شام ویلے دا انہیں کیتا ہا وعدہ آ ویسوں

منتظر رہونْ میڈٖاآخر سحر تئیں آ گٖئے

کون ہے الفتؔ سڈٖیندا ڈٖینہ ڈٖوپہریں اجٖ اتھاں

کون اپنْی موت سانگے تھل تے بر تئیں آگٖئے

؎اوکھے سوکھے ویلے دے اے ہن بھئوال سفر وچ

کہیں دی یاد دے بٖلدے ڈٖیوے گھن ونجٖ نال سفر وچ

اکھ پئی پھُرکے ،کاں وی کرکے ،ہتھوں بھورے ڈھہندن

ایویں لگٖدے اجٖ تاں جیویں ہے لجٖپال سفر وچ

## کتاباں

### شاعری
٭سِک سوجھل                                                                                           (سرائیکی شعری مجموعہ)

٭مِیم دے اولے                                                                                (اسماء النبیؐ بارے مُعّرا نظماں)

### سفرنامہ
٭پاندھی پُچھاں واٹیں تکاں (سرائیکی وسیب دی پندھ وہاݨی)

### تاریخ تے ثقافت
٭سرائیکی لوک رِیت                                                                        (لوک ادب)

٭دھرتی قائد مُحابیو                                                                                     (قائد اعظم تے پاکستان دی تحریک)

تحقیق تے تنقید

٭لکھت تے لکھاری                                                                (سرائیکی ادبی مضامین)

٭ادب کہاݨی                                                   (25سال دا سرائیکی ادب)

٭سرائیکی افسانوی ادب          (افسانہ ناول ، ڈرامہ)

٭جانباز جَیندا ناں ہے                     (فن تے شخصیت)

٭جانباز جتوئی : فن و شخصیت                                              (اکادمی ادبیات پاکستان کا سلسلہ: پاکستانی ادب کے معمار)

٭طاہر محمود کوریجہ: فن و شخصیت                                 (بشریٰ ناہید کے اشتراک کے ساتھ)

٭پاکستانی زبانوں کا ادب         (براہوی، بلوچی، پشتو، پنجابی، سرائیکی ، سندھی اور شمالی علاقہ جات کی زبانیں)

٭کتابیات سرائیکی ادب        (۵ہزاروں ودھ کتاباں دے کوائف)

### فریدیات
٭سِلک سلوک فریدی                                                                   (مرتبہ مضامین)

### تراجم
٭ڳل ڳلانواں رِیت دا                    (ممتاز مفتی دے اُردو ڈرامہ دا سرائیکی ترجمہ)

٭نازو                               (ظفر لاشاری دے اولین سرائیکی ناول دا اُردو ترجمہ ،اکادمی ادبیات پاکستان دی اشاعت)

ونکی:سرائیکی ماہرین تعلیم
حمیدہ بانو

حمیدہ بانو یا مریم مکانی ہک مغل ملکۂ اعظم ہئی، جیہڑی اکبراعظم دی والدہ تے ہمایون دی بیوی ہئی۔ انہاں نے ہندوستانی تے فارسی کاریگراں توں مقبرۂ ہمایوں دی تعمیر کروائی۔
حمیدہ بانو بیگم 1524ء کوں سندھ وچ ضلع دادو دے گاؤں پاٹ وچ پیدا تھئے۔ انہاں دا والد شیخ علی اکبر جامعی مغل شہزادہ تے بابر دے سب توں چھوٹے صاحبزادے ہندال مرزا دا دوست تے اتالیق ہئی۔ انہاں دی والدہ دا ناں ماہ افروز بیگم ہے۔

## حوالے
حنا عنبرین

حنا عنبرین سرائیکی شاعرہ ہے ۔

## ڄم پل
ملتان شہر 

## نمونہ کلام
اَڑِی کیا گِھنسیں اَڑِی کیا گِھنسیں ؟

سُکھ ساہ گِھنسیں سر گھا گِھنسیں ؟

اَڑی کملی تھی  ڳئیں ہوش نِوی

ٹَھڈے موسم ویچ کے بھا گِھنسیں ؟

اَڑی مال چراوڑیں سوکھے نئیں

پَنڈ گھا دی سر تے چا گِھنسیں ؟

دنیا نال جھیڑا تھی  ڳیا تاں !

گھر والیں کوں سمجھا گِھنسیں ؟

توں  ٻُکِل ولیٹی عشق دی اے

خَشبو کِھنڈسی مُکلا گِھنسیں ؟

پُچھ عشق تھلوچِنڑ نار کولوں

صحرا گھنسیں ؟ دریا گِھنسیں ؟

منہ زور ہوا اُتوں رات ہوسی

تَتی رات کوں ڈیوا چا گھنسیں ؟

اَڑی عشق مِلیسی مِٹی وِچ

تو دُھوڑ مِٹی سِر پا گھنسیں ؟

حنا عنبرین

### عشق
عشق مچاوے بہوں تھرتھلی عقل کرے بیمار 

نہ کئی شرم نہ عار 

جیتن جیتن کیا ہوندا اےمن گھندے ہیں ہار

صِدق دا کیا بیوپار

کئی کئی واری کوٹھے چڑھدی کئی کئی واری لہندی 

مونجھ تیڈی دی باندی

تپدے تھل اچ ٹردی ویندی سسّی پباں بھار 

دشت فنا دے پار 

کیہڑی جاہ تے آ وَسّی اے انت روہی دی راݨی 

دل لاون دی جاچ سکھاوݨ آوے کُئی اوتار 

نئیں تاں سب بے کار 

ملݨ وچھڑݨ کیا ہوندا اے دل کوں دل نال راہ 

دل دی گال کوں دل پج ویندن نہ کُئی خط نہ تار 

عشق نئیں آزار

حنا عنبرین
حنبلی

thumb|فرقیاں دا نقشہ

شریعت اسلامی دی اصطلاح وچ امام احمد بن محمد بن حنبل دی فقہ تے عمل کرݨ والے مسلمان حنبلی سݙویندے ہن. حنابلہ فقہی معاملات وچ قیاس یا رائے کوں نی منیندے تے اپݨی فقہ دی بنیاد زیادہ تر قرآن تے حدیث تے رکھدے ہن۔ انہاں دے نزدیک حدیث دی دیگر کتب وچ مسند احمد بن حنبل کوں نمایاں مقام حاصل ہے۔

دیگر اسلامی فقھاں دے تناسب نال اس وقت حنبلی فقہ دے مقلدین دی تعداد سب توں گھٹ ہے۔ چوݙویں صدی عیسوی تک انہاں دی تعداد کافی ہئی تے شام و فلسطین دے علاقیاں وچ انہاں دا ٻہوں زور ہئی۔ امام ابن تیمیہ وی فقہ حنبلی دے مقلد ہن۔ عثمانی ترکاں دی خلافت توں قبل ہر وݙے اسلامی شہر وچ دیگر تریہے اسلامی فقھیاں دے علاوہ حنبلی قاضی وی مقرر کیتے ویندے ہن مگر ترکاں نے اے رسم ترک کر ݙتی.
حنفی

thumb|فقہی مسالک

شریعت اسلامی دی اصطلاح وچ امام ابو حنیفہ دی فقہ تے عمل کرݨ والے مسلمان حنفی سݙویندے ہن۔امام ابوحنیفہ تے انہاں دے شاگرداں امام قاضی ابو یوسف تے امام محمد بن الحسن الشیبانی نے حنفی فقہ دی باضابطہ تدوین کیتی۔ قاضی ابو یوسف کوں ہارون نے مملکت دا قاضی القضاۃ بݨا ݙتا ہئی۔ اس واسطے انہاں دی وجہ نال فقہ حنفی دے پیروکاراں دی تعداد سب توں زیادہ ہے۔

آپ دے اجتہادی مسائل تقریبًا بارہ سو سال توں تمام اسلامی ملکاں وچ پھیلے ہوئے ہن۔ اس واسطے وݙے وݙے عظیم اسلامی سلطنتاں وچ آپؒ ہی دے مسائل، قانون سلطنت ہن تے اڄ وی اسلامی دنیا دا بیشتر حصہ آپ ہی دے فقہی مذہب دا پیرو کار ہے۔

عباسی خلفا دے عہد وچ سرکاری فقہ حنفی ہئی۔ اے فقہ مشرقی ملکاں بالخصوص غیر عرباں وچ زیادہ مقبول تھئی۔ عثمانی ترک وی حنفی ہن۔ بخارا، خراسان تے بغداد انہاں دے خاص مرکز ہن. 

برصغیر پاک و ہند وچ حنفیاں دے ݙو مکاتیب فکر موجود ہن جنہاں دی تفصیل درج ذیل اے: -

### اہل سنت بریلوی

اے مکتب فکر احمد رضا خان بریلوی نال منسوب اے جنہاں نے اہل سنت کوں سخت نظریات دے بجائے معتدل تے صوفیانہ انداز وچ پیش کیتا جیہڑا کہ انہاں دی سنجاݨ بݨ ڳیا. حتٰی کہ ایں مکتب فکر نے اہل تشیع نال وی مصالحانہ رویہ اختیار کیتا. موجودہ دور وچ پاکستان دے بھارت وچ انہاں دے کئی تبلیغی تے دینی مراکز موجود ہن.

### دیوبندی

اے مکتب فکر مذہبی معاملات وچ سختی تے اصول پسندی دا قائل اے تے سیاسی نظریات دا حامل اے. بھارت وچ ریاست اترپردیش دے علاقے دیوبند وچ انہاں دا سب توں وݙا مرکز موجود اے جتھوں پوری دنیا وچ موجود مراکز کوں ہدایات جاری کیتے ویندن. ایں مسلک دے اکابرین وچ مولانا قاسم نانوتوی، اشرف علی تھانوی، رشید احمد گنگوہی، زکریا کاندھلوی، عاشق الٰہی بلند شہری، احمد علی لاہوری، مفتی محمود، حسین احمد مدنی وغیرہ شامل ہن.
حمیدالدین فراہی

حمید الدین فراہی (پیدائش: 18 نومبر 1863ء– وفات: 11 نومبر 1930ء) برصغیر پاک وہند دے ممتاز قرآنی مفسر تے دین اسلام دی تعبیر جدید دے بانی تصور کیتے ویندن۔ آپ نے امت وچ تفقہ فی الدین کوں دور حاضر دے تقاضیاں دے عین مطابق ہک لافانی نہج تے قائم کیتا، بعد ازاں ایہیں نہج نے دین اسلام دے خلاف اٹھݨ والے ہر پیچیدہ سوال دا دندان شکن جواب ݙتا۔
## نسبت فراہی
** فراہی** مولانا دا نسبتی ناں ہے، وقت دے نال نال اینکوں اتنی شہرت حاصل تھئی کہ اصل ناں وی پس منظر اچ چلا ڳیا اڄ کہیں مولانا دا ذکر آندا ہے تاں ایہو ناں گھدا ویندے۔
مولانا نے ایہ نسبت کیہڑی وجہ توں اختیار کیتی تے ایندا ماخذ کیا ہے؟ سید سلیمان ندوی دا خیال جیہڑا قرین قیاس وی معلوم تھیندے کہ
ایہ نسبت مولانا دے آبائی گرانہہ ** پھریہا ** دی طرف ہے۔ ایں پھریہا کوں عربی شکل ݙے کے مولانا اپݨے ناں دے نال فراہی لکھدے ہوندے ہن۔ 
## لکھتاں
ذیل وچ مولانا دی تصانیف دا ذکر اے۔

*التکمیل فی اصول التاویل
*الرائ الصحیح فی من ھو الذبیح
*القائد الی عیون العقائد
*النظام فی الدیانۃ الاسلامیہ
*أسالیب القرآن
*أسباق النحو
*اقسام القرآن
*أمثال آصف الحکیم
*امعان فی اقسام القرآن
*تحفۃ الاعراب
*ترجمہ فارسی پارہ از طبقات ابن سعد
*ترجمہ فارسی ، رسالہ بدء الاسلام
*ترجمہ قرآن (اردو)
*تفسیر نظام القرآن وتاویل الفرقان بالفرقان
*جمہرۃ البلاغہ
*حکمۃ القرآن
*خرد نامہ
*دلائل النظام
*دیوان ابی احمد الانصاری
*رسالہ آخرت
*رسالہ توحید
*رسالۃ فی اصلاح الناس
*رسالۃ فی عقیدۃ الشفاعۃ والکفارۃ
*رسالہ نبوت
*فی ملکوت اللہ
*مفردات القرآن
*نوائے پہلوی

## حوالے
حنیف اسجد جروار

حنیف اسجد جروار سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔
## نمونہ کلام
نوجوان شاعر حنیف اسجد جروار دی ہک سوھنڑی غزل 

غــزل

دنیا داری میݙی توباں

وقت گزاری میݙی توباں

ٻہوں کجھ ویچ کے روٹی گھن آئی

بکھ دی ماری میݙی توباں

جیکوں ݙیکھ تیں پاگل تھیاں

اوہیں نال یاری میݙی توباں

پچھ ناں میں تے کیویں گُزری

عُمراں ساری میݙی توباں

آپݨی ݙس ول پیار کریسیں

میݙی زاری میݙی توباں

پیار دی مرض مریض ہے اسجد

روز بیماری میݙی توباں
ونکی:سرائیکی شاعر
حول

حول

ھک حول ہے حول وی اینجھا ہے او کھادی ویندے چڑیاں کوں 

ہک بئے کوں آہدیاں بیٹھیاں ہن اوں ونڑ تے آلہنڑاں جوڑوں ہا جیندے نیڑے آرا نہ ہووے 

ہک حول ہے حول وی اینجھا ہے او کھادی ویندے ڈانداں کوں 

اتواریں اساں میلے تےجے ستر چکر نہ مارے ول بنڑسوں رونق منڈی دی یا بوٹی بوٹی تھئے ویسوں ونج وکسوں کہیں دے پھٹے تے 

ہک حول ہے حول وی اینجھا ہے او کھادی ویندے ککڑاں کوں جے اکھ ءچ خار نہ ماری تاں 

وت کوئی تکبیر پڑھیسی نہ ایں پھڑکدے پھڑکدے مر ویسوں کوئی کتا بلا رج پوسی 

ہک حول ہے حول وی اینجھا ہے او کھادی ویندے سیہڑاں کوں او چھتے بیٹھن کھڈے وچ 

جے باہر نکلسوں کیا بنڑسی ساڈے چیکاں جنگل نہ سنڑسی 
ہک حول ہے حول

ھک حول ہے حول وی اینجھا ہے او کھادی ویندے چڑیاں کوں 
ہک بئے کوں آہدیاں بیٹھیاں ہن اوں ونڑ تے آلہنڑاں جوڑوں ہا جیندے نیڑے آرا نہ ہووے 
ہک حول ہے حول وی اینجھا ہے او کھادی ویندے ڈانداں کوں 
اتواریں اساں میلے تےجے ستر چکر نہ مارے ول بنڑسوں رونق منڈی دی یا بوٹی بوٹی تھئے ویسوں ونج وکسوں کہیں دے پھٹے تے 
ہک حول ہے حول وی اینجھا ہے او کھادی ویندے ککڑاں کوں جے اکھ ءچ خار نہ ماری تاں 
وت کوئی تکبیر پڑھیسی نہ ایں پھڑکدے پھڑکدے مر ویسوں کوئی کتا بلا رج پوسی 
ہک حول ہے حول وی اینجھا ہے او کھادی ویندے سیہڑاں کوں او چھتے بیٹھن کھڈے وچ 
جے باہر نکلسوں کیا بنڑسی ساڈے چیکاں جنگل نہ سنڑسی 

ہک حول ہے حول وی اینجھا ہے او کھادی ویندے بندیاں کوں 

او اپنڑے پھل جھئیں بالاں کوں بس ہاں نل لا کے پئے ہن تھئے

توڑے پتے پاک ڈیہاڑا ہے نیں ونجنڑ ڈیندے جمعے تے
اے حول ہے منشو گنڈھڑی وچ متاں لعل مسیتوں 

گھر آون وی اینجھا ہے او کھادی ویندے بندیاں کوں 
او اپنڑے پھل جھئیں بالاں کوں بس ہاں نل لا کے پئے ہن تھئے

توڑے پتے پاک ڈیہاڑا ہے نیں ونجنڑ ڈیندے جمعے تے
اے حول ہے منشو گنڈھڑی وچ متاں لعل مسیتوں گھر آون۔ 

منشو بھٹہ
## حوالے
حکایت ، معاہدہ کنگنڑ والا بنگلہ

حکایت
معاہدہ:کنگنڑ والا بنگلہ
اوہ پُجے تاں ڈیراور دیاں بُھردیاں کندھاں نویاں پیاں تھیندیاں ہَن'قلعے دے اندر وی عالمی ورثہ والیاں دا کم ہک چالو ہا'ایں توں پہلے نوابیں دا گورستان اُنہاں ڈِٹھا
اوہ کنگنڑ بنگلے پُجے شیر میاں عباسی دے مہمان تھئے'سندھ دے ڈو کوی مِٹھی توں خلیل کنبھار تے حیدر آباد توں علی دوست عاجز دا روہی وچ آدر ہا'روہیلے گَویّاں روہی کوں گَنویاں'پندھرویں دے چندر تلے رات دی روٹی'شاعری دے تمبو وچ اوہ راتیں ستے تے خواجہ فرید دے دیوان وچ جاگے'چا دی میز تے انہاں دھمی نال ترے گالہیں مِتھیاں
پہلی گالھ : خواجہ فرید دے دیوان دی لِکھت کوں نویں سِروں پڑھیا ونجے
ڈوجھی گالھ : دیوان فرید دی اکھریت کوں نویں سِروں سمجھیا ونجے
تریجھی گالھ : جنگ کوں شاعری نال جَھلیا ونجے
25 اکتوبر 2018 کنگنڑ والا بنگلہ ست وجے دھمی'شیر میاں عباسی,خلیل کنبھار,علی دوست عاجز,محمود مہے,عصمت اللہ شاہ,لکھ میر تے بُڈھڑے روہیلیاں دی گواہی وچ اساں ایہ ترے گالہیں مِتھیاں۔رفعت عباس

## حوالے
حکومت قرامطہ

قرامطہ ہک غالی تے باطنی اسماعیلی فرقہ ہئی جیہڑا 899 عیسوی وچ ہک مثالی جمہوریہ قائم کرݨ دی کوشش وچ مشرقی عرب وچ مرکوز گروپ ہئی - ایہ عباسی خلافت دے خلاف بغاوت کرݨ دی وجہ نال مشہور ہن - فرقے دے رہنما ابو طاہر سلیمان الجنّابی‎ نے مکہ مکرمہ تے حملہ کیتا تے اس عظیم تے پاک شہر دی بے حرمتی کیتی.  خاص طور تے اتھاں بے شمار لوگاں دا قتلِ عام کیتا- اس خانہ کعبہ توں حجر اسود کوں وی چرایا تے زمزم وچ لوگاں دی لاشاں سٹیاں تے ایہ سب انہاں نے 930 عیسوی دے حج دے دوران کیتا-
## قرامطہ دا بیت اللہ تے قبضہ
7 ذی الحجہ 317 ھ کوں بحرین دے حاکم ابو طاہر سلیمان قرامطی نے مکہ معظمہ تے قبضہ کر گھدا، خوف و ہراس دا ایہ عالم ہئی کہ اوں سال حج بیت اللہ نہ تھی سڳا، کوئی وی شخص عرفات نہ ونج سڳا-
## قرامطہ ولوں حجر اسود دی چوری
ایہ اسلام وچ پہلا اینجھا موقع ہئی کہ حج بیت اللہ موقوف تھی گیا، ایں ابوطاہر قرمطی نے حجر اسود کوں بیت اللہ توں کڈھا تے اپݨے نال بحرین گھن گیا- ول بنو عباس دے خلیفہ مقتدر باللہ نے ابو طاہر دے نال معاہدہ کر کے فیصلہ کیتا تے تریہی ہزار دینار ݙتے تے حجر اسود خانہ کعبہ وچ واپس کیتا گیا-
## حجر اسود دی واپسی
ایہ واپسی 339ھ کوں تھئی، گویا کہ ٻاوی سال تک خانہ کعبہ حجر اسود توں خالی رہا، جݙݨ فیصلہ تھیا کہ حجر اسود کون واپس کیتا ویسی تاں اس سلسلہ وچ خلیفہ وقت نے ہک وݙے عالم محدث عبد اللہ کوں حجر أسود دی وصولی کیتے ہک وفد دے نال بحرین بھجوایا-

ایہ واقعہ علامہ سیوطی دی روایت نال اس طرح نقل کیتا گیا ہے کہ جݙݨ شیخ عبد اللہ بحرین پہنچے تاں بحرین دے حاکم نے ہک تقریب دا اہتمام کیتا جتھاں حجر اسود کوں انہاں دے حوالے کیتا ونجݨا ہئی- ہݨ انہاں نے ہک پتھر جیہڑا خوشبودار ہئی، خوبصورت غلاف توں کڈھا کہ ایہ حجر اسود ہے تے اینکوں گھن ونجو-

محدث عبد اللہ نے فرمایا کہ نہ،  حجر اسود وچ ݙو نشانیاں ہن اگر اس وچ ایہ نشانیاں پائیاں ویسن تاں ایہ حجر اسود ہوسی ورنہ نی! ہک تاں ایہ کہ ایہ ٻݙدا نی ، ݙوجھا ایہ کہ بھاہ نال وی گرم نی تھیندا- اس پتھر کوں جیہڑے ویلے پاݨی وچ سٹا گیا تاں ڈب گیا ول بھاہ وچ اینکوں سٹا گیا تاں سخت گرم تھی گیا اتھاں تک کہ پھٹ گیا-

محدث عبد اللہ نے فرمایا ایہ ساݙا حجر اسود نی.  ول ݙوجھا پتھر گھنایا گیا،  اس دے نال وی ایہو عمل تھیا تے اوہ پاݨی وچ ڈب گیا تے بھا تے گرم تھی گیا.  فرمایا کہ اساں اصل حجر اسود ہی گھنسوں- ول اصل حجر اسود گھنایا گیا تے بھاہ وچ سٹا گیا تاں ٹھڈھا نکلا ول پاݨی وچ سٹا گیا تاں اوہ پھل دی طرح پاݨی دے اتے تیرݨ لگا تاں محد ث عبد اللہ نے فرمایا ” ایہو ساݙا حجر اسود ہے تے ایہو خانہ کعبہ دی زینت ہے تے ایہو جنت والا پتھر ہے-"

اس وقت ابو طاہر قرامطی نے تعجب کیتا تے پچھا کہ ایہ ڳالہیاں آپ کوں کتھوں ملیاں ہن۔..؟ تاں محد ث عبد اللہؒ نے فرمایا،  ایہ ڳالھیاں ساکوں جناب رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم توں ملیاں ہن کہ حجر اسود پاݨی وچ نہ بݙسی تے نہ ہی بھاہ نال گرم تھیسی- ابو طاہر نے آکھا کہ ایہ دین روایات توں بڑا مضبوط ہے-

جݙں حجر اسود مسلماناں کوں مل گیا تاں اینکوں ہک کمزور ݙاچی دے اتے لݙا گیا جس تیز رفتاری دے نال اینکوں خانہ کعبہ پہنچایا، اوں ݙاچی وچ زبردست قوت آگئی اس واسطے کہ حجراسود اپݨے مرکز (بیت اللہ) دی طرف ویندا پیا ہئی لیکن جس وقت اینکوں خانہ کعبہ توں کڈھا گیا ہئی تے بحرین گھدی ویندے ہن تاں جس ݙاچی تے لݙا ویندا اوہ مر ویندی حتی کہ بحرین پہنچݨ تک چالیہ اٹھ تے ݙاچیاں اس دے تلے مر گئے- . تاریخی روایات دے مطابق قرامطی دی موت چیچک دی وجہ نال تھئی۔
## مزید ݙیکھو
*ابو طاہر سلیمان الجنّابی

## حوالے
حکومتِ اسماعیلیہ باطنیہ نزاریہ، الموت

الموت (Alamut) ایران دے شمال مغربی حصے وچ ہک علاقہ ہے۔ اے علاقہ کئی سال تک اسماعیلی فرقے دے حسن بن صباح دی دہشت پسند تے خفیہ جماعت حشاشین (Assassins) دا مرکز وی ریہا۔ قلعہ الموت حشاشین تنظیم دا مرکز ہئی. بحیرہ قزوین دے قریب قلعہ الموت واقع ہے۔ اس مقام دے آس پاس رہݨ والیاں نال حسن بن صباح نے دوستی کرگھدی تے انہاں تے اپݨے زہد و تقویٰ دا اثر سٹیا۔ آکھا ویندے کہ اے ہمیشہ ہک کمبل ولہیٹ کے رہندا ہئی تے بہت سادہ زندگی بسر کریندا ہئی۔ اتھوں دے اکثر لوگ اس دے پیرو تھی گئے ہن۔ اس قلعے دا مالک ہک سادہ لوح علوی ہئی۔ ہمیشہ اس دے کول بیٹھا رہندا ہئی تے اس توں برکت حاصل کریندا ہئی۔
thumb| ایران وچ الموت تے ارد گرد دا نقشہ Alamut
جݙݨ حسن اپݨا معاملہ مستحکم کرچکا تاں علوی دے کول گیا تے اس کوں آکھا کہ توں قلعے وچوں نکل ونج۔ علوی مسکرایا تے اینکوں دل لگی سمجھا۔ حسن نے اپݨے چند پیرؤاں کوں حکم ݙتا کہ علوی کوں قلعے توں کݙھ ݙیو. انہاں نے اس دے حکم دی تعمیل کیتی تے کچھ مال ݙے کے اونکوں قلعے وچوں کڈھ ݙتا۔ ہݨ قلعے تے حسن دا قبضہ تھی گیا۔ الموت کو مسقرر تے مرکز بݨا کے حسن بن صباح نے اپݨی دعوت دی تنظیم نو کیتی تے اس دی تبلیغ شروع کر ݙتی۔ دعوت دا اوہو نظام قائم کیتا جو مصر وچ رائج ہئی۔ صرف چند حدود ( ارکان ) مثلاً رفیق، لاحق تے فدائی دا اضافہ کیتا ۔

### تاریخ حکومتِ اسماعیلیہ نزاریہ الموت، فارس
thumb|قلعہ الموت دے کھنڈرات
ریاست اسماعیلیہ الموت دے داعیان تے ائمہ حکمراناں دی تاریخ درج ذیل اے: -

*1.حسن بن صباح،1090ء–1124ء
*2.کے بزرگ امید،1124ء–1138ء
*3.کے محمد بن بزرگ امید، 1138ء–1162ء
*4.امام حسن بن کے محمد بن بزرگ امید، 1162ء –1166ء
*5.امام نورالدین محمد،1166ء–1210ء
*6.امام جلال الدین محمد،1210ء–1221ء
*7.امام علاؤالدین محمد،1221ء–1255ء
*8.امام رکن الدین خورشاہ، 1255ء–1256ء، ریاست دا خاتمہ
*9.شمس الدین محمد، غیر حکمران اسماعیلی نزاری امام

### ہلاکو خاں دی یلغار تے سقوطِ حکومتِ الموت

امام رکن الدین خورشاہ آخری حکمران ہئی جیندی حکومت ہلاکو خان دی اسلامی ملکاں تے یلغار دے دوران ختم تھئی تے ہلاکو خان نے الموت دے سارے نظام کوں تباہ کر ݙتا.

### موجودہ جماعت اسماعیلیہ نزاریہ تے ایندے ذیلی گروہ تے انہاں دے ائمہ حضرات دا تعارف
موجودہ اسماعیلی نزاری گروہ جنہاں وچ آغاخانی، پرنام پنتھی، نوربخشی، خوجے تے ترکستان دے حنفی اسماعیلی شامل ہن، اے سب پرنس کریم آغا خان دی امامت تے متفق ہن. نزاریہ فرقہ دا اصل بانی بلاد عجم یعنی ایران دا وݙا داعی بانی شیخ الجبل، حسن بن صباح ہے۔ اوہنے اپݨی تحریک کوں ایسی ترقی ݙتی، جس دے باعث ݙوجھیاں اسلامی قوتاں نال مقابلہ کرݨ لگا۔ بلکہ اگر اے آکھا ونجے تاں درست ہوسی کہ اوہنے تے اوندے جانشیناں نے ایسی دھاک ٻلہائی کہ اس زمانے دے اسلامی سلاطین وی انہاں توں تھراندے ہن. اوندی پیدائش تقریباً 1034ء، قم، فارس دی اے تے وفات 12 جون 1124ء (26 ربیع الثانی 518ھ) کوں فارس وچ ہی تھئی.

## مزید ݙیکھو
*حاکم بامراللہ، مصر دا ہک اہم اسماعیلی حکمران

## ٻاہرلے جوڑ
## حوالے
حکیم اجمل خان

حکیم اجمل خان دہلوی (پیدائش: 12 فروری 1868ء— وفات: 29 دسمبر 1927ء) طب یونانی دے مشہور طبیب و حکیم ہن۔
thumb|حکیم اجمل خان دہلوی
## خدمات
ماہر طبیب تے سیاسی رہنما ہن.  دہلی وچ پیدا تھئے۔ انہاں دے مورث اعلیٰ، شہنشاہ بابر دے نال ہرات توں ہندوستان آئے ہن۔ اکبر دے عہد وچ انہاں دا خاندان دربار شاہی نال وابستہ تھیا۔ اجمل خان دے والد حکیم محمود خان، شاہ عالم دے طبیب خاص حکیم محمد شریف خان دے پوترے ہن۔ حکیم اجمل خان نے قرآن حفظ کرݨ دے بعد عربی و فارسی دی تعلیم حاصل کیتی۔ بعد ازاں اپݨے وݙے بھرا حکیم محمد واصل خاں توں طب پڑھی تے ایں علم وچ اتنی دست گاہ پیدا کیتی کہ ملک دے طول و عرض وچ مشہور تھی گئے۔ 1892ء وچ نواب رام پور دے طبیب مقرر تھئے۔ 1906ء وچ طبی کانفرنس دی بنیاد رکھی۔ ہیں سال مسلم لیگ دے قیام دی تائید کیتی۔ 1908ء وچ حکومت ہند نے حاذق الملک دا خطاب ݙتا۔ ݙو مرتبہ یورپ دا سفر کیتا۔ 1912ء وچ طبیہ کالج قائم کیتا تے 1920ء وچ جامعہ ملیہ دے منتظم اعلٰی مقرر تھئے۔ کانگریس دی مجلس عاملہ نے حکومت دے خلاف سول نافرمانی دی تحریک آپ ہی دی صدارت وچ منظور کیتی ہئی۔ 1921ء وچ خلافت کانفرنس دی صدارت کیتی۔ قوم نے آپ کوں مسیح الملک دا خطاب ݙتا ہئی تے آپ دہلی دے بے تاج بادشاہ سݙیندے ہن۔ ہندو مسلم اتحاد دے پرجوش حامی ہن۔ ملکی سیاست وچ آپ دی رائے خاص اہمیت رکھدی ہئی۔ سیاسی مضامین دے علاوہ طب تے کئی کتاباں تصنیف کیتیاں۔

## حوالے
حنیف قاسم

اصل ناں       محمد حنیف

قلمی ناں       حنیف قاسمؔ

جٖمنْ           1983ء 

تعلیم          میٹرک

پیشہ           مزدوری

فون نمبر        0324 8142042

جاہ پتہ         جھوک غلام حسین شادن لُنڈ تحصیل و ضلع ڈیرہ غازیخان

کوہ سلیمان دے پہاڑی سلسے دے نال نال شمالََا جنوبََا ہک لمبی چوڑی پٹی کوں ’’دامان‘‘ آکھیا ویندے شعر و شاعری دے حوالے نال دامان دی دھرتی بٖہوں زر خیز ہے خصوصََا تونسہ شریف دی سر زمین کوں ’’یونانِ صغیر ‘‘ آکھیا ویندے ۔شعری مجموعہ ’’ڈھلدا ڈٖینہ‘‘ دے خالق حنیف قاسمؔ دا تعلق وی دامان دی دھرتی نال ہے۔ایں نوجوان چھوٹی عمر اچ ای 224صفحیاں دی ایہ کتاب شائع کر کے ثابت کیتے جو ایندی شعری پرواز بٖہوں تیز ہے۔جے مشق ِ سخن ایویں جاری رہی تاں ایہ نوجوان بٖہوں جلد وڈٖے شعراء دی صف اچ شمار کیتا ویسی۔ انشاء اللہ ۔ نمونہ کلام۔

جھوک غلام حسین زندہ پیر درے دے نال اے اتھاں جہریاں قوماں آباد ہن انیں وچ اکثریتی قوم محمداݨی آباد ھے ایں علاقے کوں شروع تو ہر بنیادی سہولت توں محروم رکھیا ڳئے پر اتھو دے لوگ رڄء کڄے ہن اے لوک اپڑے خلق دے مُلخ دے بادشاہ ہن تے  اے بادشاہت انئیں کو جدی پشتی ورثے اچ ملی ہوئ اے جڈاں وی ایں علاقے دے لوگیں کو ملیجے ایویں لڳدے کئ سالیں توں واقفیت ہووے  ایں علاقے دے لوک اج وی بیٹھک تے مل ٻہندن چوکی لیندن تاس تے تاڑی دی تھاپ تے غزلاں آھدن تے جھمران پیندن وساخاں آباد ہن ایویں ہی ایں جھوک دا ہک سوھڑاں لکھاری  حنیف قاسم جہرا اپڑے ایں علاقے دے نظم دی صورت ءچ نوحے لکھدے تے نال نال آپڑیں وسوں دے واسیں کو کڈاہیں مونجھا نہی تھیوݨ ڋیندا  ڈوھڑے ءچ جھمر رسا کے خوشی دی نوید سنڑیندے ڈوہڑہ ہووے نظم ہووے یا غزل انھین دا ہک اپڑاں ذاتی رنگ اے جہرا انھیں دی شاعری ءچ ملدے .جتنا انہی دی شاعری میں سنڑی اے میکوں خاص کر انیں دا ڈوھڑہ پسند اے اے ٻہوں سادہ مزاج طبیعت رکھدن اج دے دور ءچ وی سوشل میڈیا فیس بک توں کنارہ کش ہن. .ایں بختیں بھریے شاعر دی سرایئکی شاعری دی کتاب.......ڈھلدا ڈینہہ .........چھپ تے آگئ اے ..یقینًا اے سوھڑی کتاب ہوسی ٹایئٹل وی سوھڑاں اے. انھیں کو ڈھیر ساری مبارک باد. سب تو وڈی گال اے وی ہے محمداݨی قوم دا تریجھا صاحب کتاب شاعر ہے تے حنیف قاسم محمداݨی نے اپݨی سرائیکی شاعری دے ذریعے ڋسا ڋتے جو میں سرائیکی وسیب دا واسی ھاں تے ساڋے ڋکھ سکھ سانجھے ھن حنیف قاسم ممداݨی دہ سرائیکی شاعری دی کتاب تے پورے وسیب دی طرفوں صاحب کتاب حنیف قاسم ممداݨی کوں مبارکباد...

## غزل
حال کیا پچھدیں حال اچ دردن

ساڈٖی ہر ہک گٖال اچ دردن

روندیں روندیں عمراں گزری

اکھ اچ دردن بھال اچ دردن

جوڑے جوڑ ٹھہاواں کیویں

شال اچ درد رومال اچ دردن

گُھل پئے جھولے گرم ہوا دے

کال تے کال اے ، کال اچ دردن

ونْ ونْ اپنْی جاہ تے مونجھا

بٖیر، بٖروٹیاں ، جٖال اچ دردن

کھل اچ کھوٹن ،کھوٹ اچ دردن

قاسم نیر نگٖال اچ دردن

## ݙوہڑہ
حنیف قاسم دا ہک ڈوہڑہ تے ایندے نال ای جازت گھنساں۔

..جے رکھڑن تاں ول ساہ سانجھے  ساہ ݙکݨ دے حیلے نہی رکھڑے

.جے نچڑے تاں ول پیر سجݨ بُھویں رکھݨ دے حیلے نہی رکھڑے

جتھ آکھے نچ اُتھ نچ ونجڑے نہ نچݨ دے حیلے نہی رکھڑے.

جے کرڑن  پیار دے پندھ قاسم ول تھکݨ دے حیلے نہی رکھڑے..
حیات اللہ خان نیازی

حیات اللہ خان نیازی سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔
## ڄم پل
میانوالی دے ڄم پل ہن.

## تعلیم
## کتاباں
* یاریویں دی سرائیکی دی کتاب
## نمونہ کلام
جگ دی ریت

ہک گھراچ فاقےہن

نالےوݙا بال بیمارہئی

گھردی حالت ݙیکھ کے

ماءشودی لاچارہئی

سارےبال رل کےآکھن

اماں کݙاں لالامرسی

وت جگ ساݙا پیٹ بھرسی

### غزل
چوراں دی نگری ہے،چوراں دا راج ہے

خلقت خدا دی، کھاوݨ توں متھاج ہے

رحمت خدادی،کیاگھروچ جو آئی ہے

عمراں داپورھیا،دھیاں داݙاج ہے

اوہاقنون ہے،اوہےاصول ہن

سکھی روٹی،غریباں دا کھاج ہے

خالی تقریراں ہن،یوم مزدوراتے

گارےداتھال،مزدوراں دا تاج ہے

عقل تے شعوردی،نی کوئی ڳالھ کریندا

اوہا سیاݨا ہے،جیندےگھروچ اناج ہے

ہک ݙینہہ اووی آسی،ڄݙاں ݙکھڑےمکسن

ساکوں تاں حیات،سوھݨےرب دی لاج ہے

حیات اللہ خان نیازی

### غزل
دھکےدھوڑےچنڳےلڳدن

راہ اچ روڑےچنڳےلڳدن

کلیپاوی کوئی زندگی ہے

ربی جوڑے چنڳےلڳدن

اساں عادی ہاں درداں دے

تازےپھوڑےچنڳےلڳدن

اپݨامارےچھانویں سٹے

رشتےسوڑھےچنڳےلڳدن

سبھ کجھ اونویں سنبھالی وداں

چھلےموڑےچنڳے لڳدن

چلودل تاں خش تھیندے

رستےچوڑھےچنڳےلڳدن

ساکوں او کیویں ڳل لاوےہا

اپݨےتھوڑے چنڳے لگدن؟

حیات اڄ تئیں او نی بھلدے

سنگتی چھوڑے چنڳے لڳدن

حیات اللہ خان نیازی

### غزل
جے پیارمُکدے،تاں وَت ساہ مُکدے

جےساہ مُکدے،تاں وَت چاہ مُکدے

جےکھیݙکوں اساں کھیݙنہ سمجھوسے

وَت فَن مُکدے،نالےداہ مُکدے

لڳدےکھُراتاں اپݨےگھردُووینداپے

مُدعامُکدے،وَت گواہ مُکدے

پاݨی تاں زندگی ہے تہوں زندہ ہِسے

نِتاں اَن مُکدے،ساواگھاہ مُکدے

ساݙےسِرداکوئی وی سئیں کوئینی

اےگھرمُکدے،گھرداراہ مُکدے

جےحیات اساں سُجاک تھی پیوسے

درباری مُکدے،وَت بادشاہ مُکدے

حیات اللہ خان نیازی

### غزل
چنگابیلی اوکھامِلدے

مطبلی یارسوکھامِلدے

جِتھےاِتباربَہوں ڈھیرہووے

اُتھوں اکثردوکھامِلدے

جیڑااُتوں ہَسداراہندے

اووچوں شوداکھوکھامِلدے

جےمطبل نکل ونجے تاں

اِتھےوت کون چوکھامِلدے؟

اساں ݙوہیں ازما ݙیکھوں

کینداچنڳاپوکھامِلدے

سوال حیات کُجھ ہوندے

جواب اڳوں انوکھامِلدے

حیات اللہ خان نیازی

### غزل
پہلےرب کوں اپنڑےاندرڳولوں

وت ونج کےمسجدمندرڳولوں

افراتفری دا اےعالم چھوڑکے

جنگل بیلےونج کےقلندرڳولوں

بُت اِچ عشق ایجھی آتش لائی ہے

یَخ بستہ کوئی سمندرڳولوں

مِٹھاتاں مِٹھاہےجِتھوں لبھے

ڳنےچھوڑکےہُنڑچقندرڳولوں

ڳلی ڳلی پِھرکےیارکوں لبھسوں

ایں کم کیتےڈُگڈُگی بندرڳولوں

جیندےݙوہیں ہتھ حیات خالی ہوون

کیویں اج کل ایجھاسکندرڳولوں

حیات اللہ خان نیازی

### تازہ غزل
تصویرتیڈی ٹنگی را ہسوں

تیکوں رب توں منگی راہسوں

زندگی ڈاڈھی رنگین تھیسی

پیاردےرنگ اِچ رنگی راہسوں

سِرتےہتھ رکھ ہُنروعدہ کر

پکےسچے سنگی راہسوں

پِپلیں نال بوہاری ڈیسوں

تیڈےدَردے بھنگی راہسوں

پیاردی رات دا پہرہ ڈیسوں

ہولےہولےکھنگی راہسوں

وَت حیات کُجھ نی بچنڑا

جےہِک بئےکوں ڈنگی راہسوں

حیات اللہ خان نیازی
ونکی:سرائیکی شاعر
حیات بھٹی

حیات بھٹی پنجابی زبان دا شاعر ہے۔

## نمونہ کلام

### سوال جواب دوھڑے حیات بھٹی دے
پچھاں ھٹ کیوں پیا دستک دیناں ایں کے ھو گیا ای کملیا روحا 

برۓ وقت اچ کونڑ کوویلے ویلے تیرے کانڑ کهولیندا ای بوها

میں من لینا سگیوے سجنڑ ھن تیرے توں وی آپ حیات اے اوها

انھوں گھر دے ائ گھر اچ وڑنڑ ناھوں دیندے جس دی سیت دا ھردا اے جواء

### اندروں جواب آندا
بڑی دیر توں بعد اک اوکھڑے لہجے اندروں کیتا استقبال اے 

توں کونڑ ایں یار کویلے ویلے ودا کهندا ایں بوهیاں نال اے

میرے منه چوں لفظ حیات دا نکلیا بڑے کمدۓ ھوٹھاں نال اے 

انھاں جو فرمایا دس ناه سگدا میرا ھو گیا ڈرنڑ محال اے

### غریب گواڈی ایھ سارا منظر ویکھ کے آندا
اک نال غریب گواڈی ھا اس سنڑیاں جدنڑ بولارا

میرا جسم پنجال کے گھر لے گیا جیھڑے ھیلیاں نال بیچاره

اگے ایھ بوھا حیات گلیندا ھا تیرۓ بختاں دا لشکاره

ڈھلے وقت کونڑ غریباں دا وس لگدیاں جیندا اے بھاره

### غریب دوجی وار مخاطب ھوندا
اساں اودنڑ دے یار گواڈی ھا ایھ بنڑیاں جدنڑ محل اے

تیرے جیۓ کئی بختاں آلیاں دے اتھے گھڑکاندے رھے ٹل اے

من منت حیات ناه آیا کر اتھے کئی ناھوں کرنا بھل اے

ایڈی تائش اچ جئتیاں لاه کے وی وسی کوئی ناھوں وڑدا تھل اے
حیاتیات

ڄیوݨ آلیاں چیزاں دے علم کوں حیاتیات آہدن۔ ایندیاں ݙو وݙیاں شاخاں ہن، جانوراں دا علم تے پودیاں دا علم۔ حیاتیات ہک قدرتی جانداراں دی ساخت، تقریب وچ، ترقی، اصل، ارتقا، تقسیم اتے چݨݨ سمیت زندگی اتے زندہ حیاتیات، دے مطالعہ دے متعلق سائنس ہے۔ حیاتیات وسیع  ہے بہت سے تقسیم موضوعات اتے مضامین تے مشتمل موضوع ہے.

thumb|بیکٹیریا

### درجہ بندی
حیاتیات دی ترے تقسیماں ہن:

**حیوانیات یا زوالوجی :-**
ایہ اوہ تقسیم ہے جس وچ جانوراں دا مطالعہ کیتا ویندا ہے۔

**نباتیات یا بوٹینی :-**
ایہ اوہ تقسیم ہے جس وچ نباتات (پودیاں) دا مطالعہ کیتا ویندا ہے۔

**خردحیاتیات یا مائیکروبیالوجی :-**
ایہ اوہ تقسیم ہے جس وچ خوردبینی جانداراں (صغرات، چھوٹے جاندار،  بیکٹیریا،وائرس ،وغیرہ) دا مطالعہ کیتا ویندا ہے۔

## حیاتیات دیاں شاخاں

* مورفولوجی
* ایناٹومی
* ہیسٹولوجی
* سیل بیالوجی ( خلیائی حیاتیات)
* فزیولوجی
* جینٹکس (جنسیات )
* ایمبریولوجی
* ٹیکسونومی
* پیلینٹولوجی
* اینوائرومنٹل بیالوجی ( ماحولیاتی حیاتیات)
* سوشیو-بیالوجی (معاشرتی حیاتیات)
* پیراسائٹولوجی
* بائیوٹیکنالوجی
* ایمیونولوجی
* اینٹومولوجی
* فارمیکولوجی (طبیات)
* پیتھولوجی
## مزید ݙیکھو
*گینڈا نما ٹنڈݨ
*مچھی

## حوالے
ونکی:سائنس
حیدر شیراز

اصل ناں      غلام حیدر

قلمی ناں       حیدر شیرازؔ   

جمن         1981ء     

تعلیم         ایف اے

پیشہ          مزدوری   

فون نمبر       03466449003

جاہ پتہ        راضی احسان پورڈاکخانہ احسان پورتحصیل کوٹ ادو(مظفر گڑھ)

شعری مجموعہ’’نیل کھنی‘‘ تے ’’سجھ نال سفر‘‘ دے خالق حیدر شیراز سرائیکی شاعری دیاں تمام مروجہ اصناف لکھن آلا ہک مشاق تے پختہ کار شاعر ہے ۔شاکر مہروی مرحوم دا  ایہ شاگرد بظاہر تاں انتہائی سادہ مزاج تے شہرت توں بے نیاز نظر آندے تے اپنے آپ کوں کوئی اہمیت نئیں ڈیندا ۔مگر حضرت اقبال سوکڑی دے بقول حیدر شیراز اپنے ہم عصر شعراء دا اگوان شاعر ہے۔

### غزل
میکوں عاشق اکھیندا پئیں       تہوں سولی چڑھیندا پئیں؟

ونجاں نہ مر ڈسا میکوں       توں چوکھا دور ویندا پئیں

تمنا ہے دفن تھیواں       قدم جئیں جاہ رکھیندا پئیں

میکوں لا ورثا سمجھئی     تہوں اتلا ستیندا پئیں

ہے گھر شیراز ؔ دا راہ تے       توں کیوں رستہ وٹیندا پئیں

استاد الشعراء سئیں حیدر شیراز صاحب مصنف "سجھ نال سفر"دی ادبی خدمات کوں خراج_تحسین پیش کریندیں ہوئیں حلقۂادب کوٹسلطان دی طرفوں "ادبی ایوارڈ" ملنڑ ت 9لکھ مبارکاں...
کجھ دوست بانگ فورم چھوڑ کے "اوڈے" لگے گۓ ہن پر انہیں کوں ایں تقریب اچ نظرانداز کر ڈتا گۓ...
گۓ دونوں جہاں سے خدا کی قسم نہ ادھر کے ہوۓ نہ ادھر کے رہے
نہ خدا ہی ملا نہ وصال_صنم نہ ادھر کے ہوۓ نہ ادھر کے رہے
نیز
مرے تھے جس کیلۓ وہ رہے وضو کرتے ...(منصور شانی)

## حوالے
حکیم عمران عاجز قادری

حکیم عمران عاجز قادری شاعر ہے۔

## ڄم پل

## نمونہ کلام
اوکھے ویلے تار چھوڑیندن چنگے بیلی

بلدی اگ نوں ٹھار چھوڑیندن چنگے بیلی

بھیڑ پووے تاں پچھاں مڑ نئیں ہٹدے عاجز

سر تائیں اپنا وار چھوڑیندن چنگے بیلی

....حکیم عمران عاجز قادری.....

### نظم: چپ دی چِکڑی
ڈھلدی دیگر ہٹدے پکھنو

ویکھ نمانی اکھ ترساوے

دل گھبراوے

ڈب ڈب جاوے

ہوٹھاں اتے چپ دی چِکڑی

اپنا آپ جما لیندی اے

آس بنیرے سک دا ماتم 

ساہ دا جثہ گھٹدا نظرے

سکھ دے چھالے پیڑ جناون

اتھرو اکھ دے ہتھیں پئے کے

اک اک کر کے کھسکی جاون

یاداں نال پروتی مالا

سوچ نوں گھیرا پالیندی اے

ہن تے ول آ عاجز ڈھولا

دھڑکن میری پھاہ لیندی اے

آکھے وی نئیں لگدی میرے

زندگی موت بنا لیندی اے

شک نئیں میرا بچنا کوڑ اے

دوری تیری ساہ لیندی اے

نیتاں توں معلوم اے ھوندا

ہن ایہہ میرا راہ لیندی اے

ہوٹھاں اتے چپ دی چکڑی

اپنا آپ جما لیندی اے

...................حکیم عمران عاجز قادری.
خادم حسین مخفی

اصل ناں    خادم حسین

قلمی ناں    خادم حسین مخفیؔ

جٖمنْ        1956ء

جاہ پتہ      کوڑا رونجھا ،نور پور نو رنگا۔بہاولپور

سردار خادم حسین مخفی سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔

## ڄم پل
## کتاباں
* کھٹیا وٹیا
* ڳوچھی پوچھی
## نمونہ کلام
سدھے رستے اُتے ساکوں ٹور توں یارب سائیں

ہے احسان جنہاں تے تیڈا انہاں دے رہ لائیں

ہر برائی ،بے حیائی توں بچیندی ہے نماز

آدمی دے قلب کوں راحت پچیندی ہے نماز

چاہے تاں چن تروڑے چاہے تاں سجھ کوں موڑے

پتھر وی کلمہ پڑھدن اعجاز ہے نرالا

بے وس جو ہاں ہن کیا کراں دل آہدے اڈ تے آ پجاں

میڈا خدا میکوں عطا کر ڈیوے پر خیر البشر

ایہا ہے آرزو دل دی ایہا حسرت ہے سینے وچ

خدا وندا جو ہے باقی عمر گزرے مدینے وچ

میں اجڑے غم دے مارے تے ہک نظر کرم دی کر آقا

## حوالے
خادم حسین کھوسہ دی مکاݨ

آہ. . سرائیکی وسوں دے مہان جھومری خادم حسین کھوسہ جھوک لڈا گئین. . 
سخی سرور دے میلے تیں جڈاں سرکار جھومر کوں نہ ہئی روکیندی خادم کھوسہ دی جھومر دا پڑ میلے دا سنجاپو پڑ ہوندا ہا . .
ہزاراں لوکاں دا کٹھ انہاں دی جھومر ڈہدا ہئی. .
عاشق خان بزدار اپنڑے ہک انٹرویو اچ انہاں کوں جھومر دا دیوتا آکھیا ہئی. .
حق مغفرت کرے
آمدن خیر دی (بلال بزدار، ٣٠ اپریل ٢٠١٧ء)
## حوالے
خالد اقبال

ڈاکٹر خالد اقبال سرائیکی دانشور ہے،، ریڈیو پاکستان وچ ٹیشݨ ڈائریکٹر ہن۔

سینئر براڈ کاسٹر سئیں ڈاکٹر خالد اقبال احمد بخش شیخ دے گھر قصبہ بنڈی تحصیل تونسہ اچ 24 نومبر 1963 ء کوں خالد اقبال اکھ کھولی ۔ ایم اے اردو کیتا تے ریڈیو پاکستان تے پروڈیوسر بݨ ڳئے ۔ انہاں دی شاعری د ے استاد رفعت عباس ہِن ۔ پچھلے سال انہاں پی ایچ ڈی وی مکمل کر گھدی ۔ انہاں دی تصانیف اچ کھمبیاں کھمب کھنڈائے ، پئی وڳے ہک نئیں ، سنہیڑ وچوں سونہہ، کویلی دی کاوڑ شامل ہِن ۔ایں دے علاوہ انہاں دیاں نثر دیاں کتاباں وی ہِن ۔ (ظہور دھریجہ)

## تعلیم
علامہ اقبال اوپن یونی ورسٹی توں پی ایچ ڈی پاکستانی زباناں ہن۔

## خدمات
بہاؤالدین زکریا یونی ورسٹی  سرائیکی شعبہ وچ لیکچرار ہن۔

## کتاباں
* سرائیکی سماج تے میڈیا
* کویلی دی کاوِڑ
* سرائیکی تنقیدی شعور
* سرائیکی ریڈیائی ڈرامے
*سرائیکی علمی ادبی خزانہ
*
## حوالے
خاص سرائیکی الفاظ

سرائیکی کوں ہک میٹھی زبان آکھیا ویندے۔ اوندی وجہ ایندا وکھرا لہجہ ہے۔ ذیل وچ او الفاظ شامل کیتے ویندے پئن جناں نال اے وکھری زبان آکھیندی ہے۔پیلا بہار۔ کالا دھوں ۔رتا لال۔ نیلا ھمبھ ۔ چٹا کھمبھور۔ ساوا چچ۔ٹھڈا جلڑ۔ تتا بھا۔نواں نکور۔کوجھا ڈینڑ ۔مٹھا کھنڈ ۔کھٹا ٹیٹ۔ کوڑا عق۔باری بھک ۔پتلا پتنگ ۔خالی خط۔گھاٹا بٹ۔میلا کچ۔ گارے گچ۔ٹھنڈا ٹھار , بگا چوپ , چٹا کھیر , ٹھڈھا وبھ , اندھارا گگھ , بڈھا یپھ , سدھا شتیر , ڈنگا جلیبی , سکا رنڑاٹ , پھلھا بشکا , کوڑبدوڑا کراڑا وٹا , کالا شمور موٹا ڈنڈنڑ , سوھڑا شدادا کترینا کیف۔ سَوڑ سنگھوڑ, تلواں پَتر, بھاڑ دا تل, بوڑا گُھت, بَر دا پُتر, نِرا ندریہہ, کال واتا, چِٹ پیرڑا, حرام دی سٹ۔ ٹک ٹکور۔ لیس لباس۔ ٹر پش۔  کوڑا جور۔ کولا بھت ۔رتا انگرش۔۔پیلا پھپھڑ ۔۔ساوا کچوچ ۔کالا رات۔ روونڑاں ریت۔لمبا کهمبا۔۔گنجا لیلا۔۔۔کال واتا۔۔۔گٹھ مٹهڑا۔۔ کالی چوانتی , بھوری بھاه , پیلی ڈدھ , سکی ٹونڈ , کوڈی وٹو کھو ٹی , چم چموٹی , چھل بدری , پھشگدڑی , اکمکڑی , ناسیں پهتھی ـ مَٹھا چٹ, نَود دا گندھوا, نول سرا, پیون پول, کم دا چڈھی, لاپھڑکَناں, چوک چندرا.ڈھل گھس , ھیر پھیر , لڑھ ھابا , ڈیڈر ٹپ , لیلے باک , ملاں بانگ , جوں ٹور , درگھ لانھ , کلے ول , چھنڈک پھوک۔۔ کوُلا پَٹ ،پیلا جِٹ، کالا ٹیہَنڑ، ٹھڈھا یَخ، پتلا لینوَک، پتلا لَلُور، وڈا کڑزَن، بھولا بَجھَک، چلِترا چَلآک، سیانڑا دھَنَتر،کالکوٹ , باکروال , یلولول , چھونڑ بھمبھیر , بھورباندر , یلمل یقین , دول دمامے , کھلئیں دا کھوڑ , مموں مچل , ڈلی بھک , کال واته , مونھ دا مٹھا , ھاں کالا , نئوں دھرما , ادھ ولوڑیا , گھرو وادھو , جتی جوڑ , بٹئیں کٹ , لئ لگ , پھنے خاں , پانڑ پڑوپی , انگل انوٹھا , هکی مٹھ , دل دریا ,بھولی بھالی , ٹونڑیں ٹپے ۔ تُھک تَھمبن،  دراہی بُگھتاون، نذروٹو، بُکھا بٹيرا ۔۔مٹھ مروڑا , اڑی ڈھینگری , تل مولی , تلی واٹواں , دیر دبیر , کنڈو رانڑاں , موئے دی مٹ , چونے گچ  , ٹھلھا بابھیکنڑ, گول مول , چو چنڈالا , ڈالا ڈپها ,گُنگ دان، بھولے بھنن، موہنہ مُہاکھڑی،چَيتا گردان، مُشکی نانگ، کُکڑبانگ، ليلےباک، کُتے بھونک۔۔۔ ویچ وٹا , ڈے گھن , بھن پکا , مڈی گل , بھن تروڑ , لچ لفنگا ۔۔ مونھ محابه , تخته تبوت , منڈھی کڈھ , ھا ھو , ھئو حق , رے کانڈھیا , نیل مایا , بل ٹنڈاںڑاں , کھادھا پیتا  , پلیا پالیا , موٹا سنڈھا , چٹ پدھر , کھلا
[ونکی:[سرائیکی تلفظ]]
خالد منیر خالد

خالد منیر خالد سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔ ہک اہم لکھاری ہے۔

## ڄم پل
پہلی جنوری ١٩٨٢ء کوں دیرہ غازی خان وچ ڄمے۔

## تعلیم
بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان توں ایم اے اردو کیتا

## کتاباں

## نمونہ کلام

### [[غزل]]
تیڈی مونجه دا وظیفہ راتیں کوں نال رانہدے

متاں کجه الہام تهیوے سینے تے راحل راہندے

پتے کتناں پوڑیاں چڑهه کے کتهاں عشق ونج کهڑا ہے

جتهاں سوچ نہ سمل ہے بنڑیا نکڑا بال راہندے

ساڈے پیر پیرو رانے اساں مہندیاں نئیں لیندے

ساڈے پیریں ہیٹهه سانول دهرتی دا تهال راہندے

توڑے ہائیں خطا دا پتلا اتهاں کوئ خطا نئیں کرنی

اتهاں مولوی دا رب ہے جیکوں نت جلال راہندے

تیڈی مونجهه ویڑه سمدن سویں سنج دے نال جهوکی

تیڈے مال نال میں ہاں میڈے نال مال راہندے

اساں ہیں اوتهاں قلندری جتهاں سر تے ساز لہندن

جتهاں جهومریں دا پڑ ہے جتهاں نت دهمال راہندے

اساں "میں" کوں مار چهوڑئے منڈهو آپ بچ گیوسے

بهریے جگ دے نال ویلا ساڈا ہن محال راہندے

توڑے رابطہ ہے پل پل توں عرب ہئیں میں عجم ہاں

دلڑی دا کیویں آکهاں اکهیاں تے کال راہندے

توں نکهڑ گیا ہئیں خالد ہتهو وقت وی نکل گئے

میڈے نال ہن کلہیپا پتے کتنے سال راہندے

خالدمنیرخالد

### غزل
بِھک تے وسدا بھاݨ وی، ساکوں چنڳاں لڳدے۔

خواجہ پیر ؒ پٹھاݨ ؒ وی، ساکوں چنڳاں لڳدے۔

اجڑ والا ٹھیٹ، اَساݙے لوظ الیندے،

اینجھا وسوں واݨ وی، ساکوں چنڳاں لڳدے۔

روہی تیݙیں محرومیں تے، رووݨ آندے،

روہی تیݙا ماݨ وی، ساکوں چنڳاں لڳدے۔

تیݙے ہتھ جے ہتھ اچ ہووے، جندڑی جیوی،

میلے دا گمساݨ وی، ساکوں چنڳاں لڳدے۔

جنگل اوں تاں بھلا ہوندے، دھرتی کیتے،

کہئیں جاہ تے درکھاݨ وی، ساکوں چنڳاں لڳدے۔

نہ ہارݨ، نہ بلب چتریے، رات دے تارے،

دریا دا ادھواݨ وی، ساکوں چنڳاں لڳدے۔

ٻُڈھڑی ساݙے قصے دی، وی مہتر ہے پئی،

ہِک پُھلے دا ٻاݨ وی، ساکوں چنڳاں لڳدے۔

ساݙا قصہ "پٹ انگریزی تھاݨے" خالد،

قصے دا اڳواݨ وی، ساکوں چنڳاں لڳدے۔

سئیں خالد منیر خالد

Follow Faiz Ahmed Shazim

ونکی:سرائیکی شاعر
خام تیل لبھݨ

خام تیل، بھان٘ویں او زمیں تے ہوئے تے بھان٘ویں او جھکے پاݨی دے سمندر وچ ہووے، کوں لبھݨ دا منڈھ ماہر ارضیات لیندا ہے۔ شروع آلے ݙیہواراں وچ، جیڑھی جاہ  تے خام تیل دا منبہ موجود ہووݨ دا شک پوندے، دا اندازا لایا ویندا ہے۔ زمین دے اتے خام تیل دا ویہہ تے آ ونڄݨا زمین وچ خام تیل دی موجودگی دی ہک چنگی نشانی ہے۔

شروع وچ ماہر ارضیات اپݨی چھیویں حس نال تیل تے گیس دی موجودگی دا تُکا لیندن ہن۔ وقت دے نال نال جیویں جیویں کھُدائی دی ٹیکنالوجی وچ ترقی تھیندی ڳئی اُن٘ویں اُن٘ویں تیل دی تلاش دے طریقے وی سائنسی طریقیاں وچ تبدیل تھیندے ڳئے۔ ہݨ او زیرزمین چٹاناں دا معائنے کرݨ کیتے نویں قسماں دے آلات دا استعمال کریندن۔ ماہر ارضیات ہݨ  کشش ثقل سروے ، مقناطیسی سروے ، غیر فعال زلزلہ یا علاقائی زلزلہ عکاسی سروے تے چٹان دے نمونے دا معائنہ کر تے اندازہ لیندن۔

تیل کوں لبھݨا ہک مہانگا  تے ٻہوں خطرناک عمل ہے۔ ساحل سمندر تے دور دراز علاقوں وچ لبھݨ دا عمل عام طور تے صرف وݙیاں کمپنیاں یا قومی حکومتاں دے نال کیتی ویندی ہے۔ ہک کم جھکے تیل دے کنویں دی لاگت وچ 10 کنوں  30 ملین امریکی ڈالر لڳ ویندن۔ ،ڄݙان جو جھکے پاݨی دے سمندر وچ 100 ملین امریکی ڈالر تک لاڳت آ سڳدی ہےـ

ونکی:ارضیات