open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
مہدی لغاری

مہدی لغاری ٻوہڑ دا مُد پُراݨا وݨ ء، تل دی بھوئیں ءچ پاڑاں لتھا، ساوا کچوچ جو اپݨی چھاں ءچ ساتھ سنگت کوں ہر دم ٻلہئی رکھدے۔۔۔۔ اپݨی علامتی تے ملامتی پوسٹس ءچ روز الیندے تے الویندے۔ مہدی دی پچھلی پوسٹ ءچ سرائیکی زبان دا اینجھہ حال حویلہ تھیا جو ساریاں مارکا رڄ تے چس چاتی ۔ اڳوں وی کوئی گھٹ نہ ہن جو ہک ہتھ ݙے تے ݙوجھا گھن چا ءچ ایسے سوہݨے قیمتی موتیاں ورگے اکھراں دی تسبی چا پڑھی نے جو کئی موئے تے کئی مردے بُھردے لوظاں کوں جیوا ݙتنے ۔۔۔۔ اڄ حال اے ہے جو ہُݨ نہ قصہ کرݨ آلے قصولی ہن تے نہ ُٻݙھڑے ویقیاں مارے ݙاݙے حال تے نہ سیاݨے آڄڑی ۔۔۔جیہڑے قصے کرن تے اپݨی اگلی پیڑھیاں کوں تھٻے لوظاں دے تے وسیبی لوک دناوت سانبھن ہا ۔۔ ہُݨ سرائیکی زبان کوں ٻرہوپلی ݙیݨیں توں بچاوݨ دا وݙا ترلا ایہو ء جو اڄ دی کمیونیشن دی یکے کرتݨ ورتݨ ءچ زبان کوں ڈِھگ ورتوں لکھوں ٻولوں تے الاؤں۔ مثال طور ایں پوسٹ نال بھانویں جو سرائیکی زبان دے الفاظاں دا ہک چھوٹا جیہاں پناں لکھیجے پر اگلی ست پیڑھیاں کیتے ہک ہک لفظ اتنا مُل مہانگا ء جو کل کوں لبھے نہ لبھسن۔ ُپچھو کیوں ؟ تاں جواب اتنا ݙراکلا ء جو ہاں دراہ تھیوے۔۔۔۔۔۔۔۔ جی ہا ۔۔۔۔ ایں نام نہاد ترقی دے ناں تے کل اساݙی نسلاں کنیں نہ کوئی وستی ہوسی نہ پُراݨا ٻوہڑ دا وݨ نہ مہدی نہ شہزاد نہ نہ چوہدری انور، نہ امتیاز تے نہ ای اشفاق لغاری۔۔۔۔۔۔۔ سیاسی شعور دی پہلی نشانی خود دے وجود کوں آپ منݨ تے منواوݨ ہوندے جیہڑا صرف ٻولی دی سُنجاݨ نال ہے۔ جیکر لفظ ورتیجݨ نہ تے اور مر ویندن ـــــ چیتے بھیجے ءچوں نکلے نئیں تے ختم۔۔۔۔۔
جیکر دوست سنڳتی اپݨے فیس بک دے ایں اکاؤنٹ ءچ ہک پیڄ سرائیکی اکھراں دا بݨا گھنݨ تے دوست احباب ہک ٻئے کوں سرائیکی الفاظ وستیاں ٻُݙھڑیاں ݙاݙیاں نانیاں کنیں پُچھ سُݨ تے روز تھوڑا تھوڑا بھری رکھن تے لفظ مرݨ تو بچ ویسن، زبان بچ ویسی نال ثقافت بچ ویسی، سُنڄاݨ بچ ویسی خود آپدا وجود بچ ویسی۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ مہدی لغاری تے انہاں دی ٹائم لائن تے سبھے دوستاں دا وݙا کم ء جتنی تعریف کروں گھٹ ء۔۔۔۔۔۔۔ 

شہزاد عرفان
## حوالے
مہر ارشاد سیال دی اسمبلی وچ تقریر

پاکستان پیپلز پارٹی دے ایم این اے مہر ارشاد سیال نے قومی اسمبلی اچ سرائیکی صوبے بارے جیرھی تقریر کیتی اے اساں اوندا خیر مقدم کریندے ھئیں تیں نال ایم این اے صاحب دی بارگاہ اچ اے وی گزارش کریندے ھئیں جو ساکوں ایم این اے صاحب اے ضرور ڈسن جو اے جیرھی ایوان اچ تقریر کیتینیں اے انہیں دی ذاتی اپڑیں رائے ھے یا پارٹی پالیسی دے تحت دی تقریرے اگر ھے پارٹی پالیسی تیں وت اساں اے ضرور پچھسوں کیا پارٹی دے منشور اچ اے جغرافیہ تیں شناخت کوں شامل کر ڈتا گئےول ساکوں جنوبی پنجاب نہ اکھسن اگر اے گال شامل کئینی تیں ول اسمبلی اچ ایں تقریر دا فایدہ جناب کنوں پہلے وی کئی ارکان اے اسمبلی نے ایہے جیہاں تقریراں کرکے ساڈے کولھو کوڑ تیں ووٹ گھن گئین مہر صاحب میڈے خیال اچ گال تقریریں کنوں اگو تیں ٹپ گئی اے تقریر کنوں بہتر اے تساں اپڑاں موئقف اپڑیں پارٹی دی سنٹرل کمیٹی اچ گھن ونجو پارٹی دی اے لیول کنوں اے گال منواو انہیں کوں ڈسو سرائیکستان دے بغیر بیا کوئی چارہ کئینی انہیں کوں ڈسو جوہنڑ سرائیکی سوائے سرائیکستان دے بیا کہیں لالی پاپ تیں راضی نئیں تھیندے پیپلزپارٹی حالات کوں ڈیکھ تیں فیصلے کرے۔۔۔۔محمد اکبر خاں ملکانڑیں پاکستان عوامی سرائیکی پارٹی
## حوالے
مہر ارشاد، سرائیکی ہیرو

سرائیکی لوکیں دی محبت توں قربان ہک مرد مجاھد اسمبلی ءچ ایں محروم طبقے دی گال کیتی ھے بدلے ایں قوم اوکوں ہیرو بنڑا ڈتے اور واقعی او صیح سچ دا ہیرو ھے مہر صاحب صرف گال نیں کیتی بلکہ انھیں اسمبلی ممبران دے مونھ تیں تھپڑ ماریس جیرھے جنم جنم توں سرائیکی وسیب دے ووٹ گھن کے تخت لاھور ءچ ونج کے وچیندے ہن مہر ارشاد سیال اسمبلی ءچ سرائیکی دا روپ ھے ہر باگھڑ بلے کوں ڈسے خون حلالی ھووے تاں آپڑیں وسیب واسطے بولیا ونج سگدے ،میڈی طرفوں سلام ھے انھیں ساریں لوکیں کوں جیرھے وسیب واسی وسیب دی آواز بنڑدے رہ گئین مہر ارشاد سیال پورے وسیب دی طرفوں ادب نال سلام قبول کرو،،،جمیل حیدری
## حوالے
مہر اسد علی واجب سیال

مہر اسد علی واجب سیال خوبصورت پنجابی  شاعر ہے  جو کے ڈاکٹر بشیر فیض  دا شاگرد اے ایناہندی رہائش گاہ تحیصیل تاندلیانولا ضلع فیصل آباد پنجاب پاکستان اے حال مقیم دبئ نے رابطہ نمبر 00971525575116

## نمونہ کلام
تمام بھراواں دی نظر بند تے توجو 

میـں مـثل ہاؤں خـالـص چانـدی دی جیڑی صرف صراف نوں ڈھئ آں 

دتا کدی نئیں ساتھ بے لـجیاں دا میں جوں حـق دا سـجـنڑ مدعی آں

روزی ہـرنوں (واجب )رب دینـدا ائ میـں تاں نبـھی دا فقـط نشـئ آں 

تیـرے سٹیــاں کائ نئـیں جــند نکــلی اللہ پـــاک دے کــرم ہن سئ آں

### ݙوہڑہ
ســاڈا دل کوئ نہ پردیــساں تے ڈاڈھــی غــربت ویکــھ کے مُــڑیا اے

آزادیــاں وانـگ ہـن قـــیدیــاں دے بُــت کئـیں دی مُــٹـھ اچ نُـڑیا اے

ایتھے ہــر بــندا رزق کـــماون لـــئ ودا جـــا جــا واجب رُڑیا اے

گھـس گوڈے گئے پـردیـــساں وچ پیـسہ کـداں کوئ اج تائیں جُڑیا اے

### ݙوہڑہ
دوستو بھرپور فرمائش میرا اے دوہڑا کافی بھرا مہر غلام محمد درد دے ناں نال منسوب کر کے چلا رئے نے

بـــے درد سـجـن میرے درد سمجھ نا زخم ڈکھا مینوں درد ہوندائے

اگــے درداں نــال لــدیج گـــئیاں نا درد ودھـــا مــنـوں درد ہوندائے

میـــرے درد تـــے نــویاں درداں دا نــا لـون وگــامیـنوں درد ہوندائے

مــینوں درداں واجب کھا سٹیائے میرے درد ونڈا مینوں درد ہوندائے

### ݙوہڑہ
اللہ دتا ای راج تاں کَـسـیاں تے ایـڈے ظــلـم نہ کــر یک لختہ

سر کجن کُجا گھر ڈھائ جانا ایں کجھ سوچ تاں سہی بد بختہ

تیــری واجب اس تـبدیلی توں جھـب قـــوم ہوگئ اے اختہ

ٹھـڈے ساہ تیرا کئیں مسکیناں دےمتاں پلٹ نہ چھوڑن تختہ
مہرے آلا زندہ باد

مہرے والا زندہ باد 
جہرے شہر وچ ہر نویں کتاب دی رسم پزیرائی تھیوے 
ہر سال سرائیکی میلے دی شکل وچ 
بین لاقوامی کانفرنس ہو اور عاشق بزدار جیہاں معلم بیٹھا ہووے او شہر عقل شعور دی پرشاد نا ونڈے تاں بیا کیا کرے 
اتوار دی شام 23 اکتوبر کوں رات دا پورے وسبے دے دانشور ادیب شاعر گرو بزدار دی اوطاق تے سارے تھوک کٹھے ہن. 
گائیک خلیل فریدی جاوید آصف بلال ساجد وی پوری کچاری دا سنگھار ہن.  
اے ترائے فنکار باوقار شاعر وی ہن. 
پروگرام دا آغاز سئیں بزدار صوفی تاج گوپانگ دی کتاب وچوں ہک نظم قصہ کراں ست پٹھا وڈی چس نال سنڑوا تے کیتا.  
عثمان کریم بھٹہ سوجھل دھرتی واس دا لیڈر ہے ہوں آکھیا. 
جو صوفی تاج گوپانگ ایڈووکیٹ تے طارق گجر ڈو شخص نئیں ڈو قوماں ہن کتاب اہم ہے 
سرئیکی پنجابی دے اندر اعتماد پیدا کریسی 
دوستی دے رستے کھلسن مونجھ متام مک ویسی 
شاعر حضرات دا وارا آیا میں کلام سنڑیم سمجھیم 
میڈا چیتا پٹیج گیا اے رزاق سالک صفدر بوسن ارشاد ناصر پنل جتوئی اسحاق دانش میزبان عاشق بزدار نے وی اپنڑی شاعری سنڑوائی 
میں شعرا دی تعریف کیتے ہک جملہ سلمہ اعوان توں ادھار منگداں. 
ہمارے وسبے کے شاعر عالمی ادب کی روشن قندیلیں ہیں. 

فیس بک دا دامن محدود اور گرو دی محفل لا محدود 
باقی کل (تاج محمد گوپانگ)

## حوالے
مہرے والے سرائیکی میلے دا کانڈھا سب دا سانجھا

مہرے والے سرائیکی میلے دا کانڈھا سب دا سانجھا
نویں نسل دے نانویں

میلہ ہووے یا میل سجنڑاں دا جھومری دا مقام ہوندا ہے 
ساڈے پاسے ایہا ثقافت ہے دولی جنج دا امام ہوندا ہے
"ساحر رنگ پوری"

سرائیکی وسوں دے ہر انسان دی خیر بھانویں او جیہڑی بولی الیندے پچھیں سارے جگ جہان دی خیر ۔
میڈے عزیزو ۔ ۔ ۔ ۔ میڈے بالو

میکوں قسم ہے سندھو سئیں دی سیڑھ دے واہندے پاک پوتر پانڑی دی 
میکوں قسم ہے خادم کھوسے دی چپڑی دے ہک ہک گھنگھرو دی 
میکوں قسم ہے اشو لال دے سچے اشلوکیں دی 
اساں غلام نہ رہسوں 
ساڈیاں رات دیاں نندراں قربان تھی گن وسبے تے،اساں پیدل سفر کیتن جیویں میڈے سائیں پنل آکھیے 
اساں ٹر پیوں کھمنڑ دے سوجھلے تے 
دریا کوں ڈھاہ ہئی اساں بھئو نئیں کیتا
اساں ٹردے گیوں اساں منزل کھوٹی نئیں کیتی 
ساڈیاں ملخ زمیناں سیاست دا دریا کھا گئے اساں ہئو نئیں کیتی۔ 
اینویں نئیں ہتھ کھڑا کر گے
ریاست دے چار پاوے
جو سو ڈینہہ دے اندر صوبہ ڈیندوں 
قرآن دی زبان اچ اے ساڈی فتح مبین یے
تہاکوں علم نہیں ہیں منزل تائیں کیا جاگیر بزدار دی لگ گئی اے۔ اینویں نئیں ملخیں دے وچ ناں ابھردا۔ ہاں نکلدے تے ناں نکلدے۔ میکوں سوغند ہے سکے ہاکڑے دی۔ میکوں روہی دی ریشم ریت دی قسم ہے۔ میکوں قسم ہے مر ستی کاک ندی دے کنگوں پانڑی دی۔ اساں سرخرو تھی گیوں اساں سوبھ چاتی اے ۔ ساڈا وطن آزاد پیا تھیندے ۔ اساں سہرے پاتن۔ اساں اپنڑی زندگی تے ڈھیر خوش ہئوں۔ ساڈا وقت سجایا تھی گے۔ 

میڈے بالو ہنڑ تہاڈی واری آگئی اے اساں غروب تھیندے پیوں تہاڈا طلوع تھیونڑ دا ویلہا آگئے۔ اساڈیں قبریں تے بے شک ڈیوے ناں بالو تہاڈی تخت لہور دے سنگ بھڑاند ہووے پئی۔ ساڈے بعد اینجھا مچ مچاوو اتنا اچا اشا ہووے جو تخت لہور دے کنگرے مچ دے سیک کنوں پگھر ونجن۔ تساں اینجھی ریت بنڑاو جو مہرے والے پیڑ پووے تاں تونسے تراٹ لگے ۔ ابھے دیرے ڈاکہ پووے لماں دیرہ دھرنا ڈیوے۔تہاڈی اینجھی میت پریت ہووے جو اشرف دی کنڈ تے چھمک لگے تاں اکرم دی جان تے نیل پوون۔ 

میڈے بالو! آخر دے وچ میں تہاکوں ہک گال ڈساں اے کانڈھا نئیں تاریخ دا ہک ورقہ ہے تہاڈے ہتھیں اچ ۔ جے خضر سخی نام دا اساڈی امداد کیتے رستے دے وچ رک ویندے منزل تے ناں پجدے ۔ سخی آیا جوگی روپ وٹا کے فدو گاڈی نام سڈا کے ۔ گاڈی سوہنڑے پورہیا کیتا سانگھڑ نئیں دی منڑ تے راہکی رادھی۔ صبر سکون دا بج رہایا عقل شعور دا لوڑھا ڈتا۔ راتیں جاگیا پورہیا کیتا۔ فصل جو پکی تاں نسریے بندے۔ کینجھے بندے! شاکا گاڈی ،وسیم واگھا تے محبوب تابش جیہیں زیرک ذہین بندے۔ میڈا بلاول میڈا سانول میڈا راول میڈا سجاول میڈا بہاول تساں ہیں میلے تے ضرور آنوڑیں ۔ نویں پیڑھی کوں نال گھن تے۔

میں تہاڈی تانگھ رکھیساں ۔
تہاڈی خاطر سندھو سئیں دی سیڑھ دا پانڑی سانبھ رکھیساں۔
صوفی تاج گوپانگ

## حوالے
میانوالی

میانوالی سرائیکی وسیب دا ہک قدیم شہر یے۔ اے ضلع میانوالی دا ہیڈکوارٹر اے۔ ایں شہر دی اکثریتی آبادی سرائیکی زبان ٻولیندی اے۔

میانوالی سرائیکی وسیب دا ہک اہم شہر ہے۔ ضلع دی آبادی 1981ء دی مردم شماری دے مطابق7لکھ 14ہزار ہئی تے رقبہ 5840مربع میل ہے۔ ایں ضلع دے شمال مشرق اچ ضلع اٹک شمال مغرب اچ کوہاٹ ،  مغرب اچ ضلع بنوں ، مشرق اچ خوشاب تے جنوب اچ بھکر دے اضلاع واقع ہن۔ سطح دے اعتبار نال ایکوں پہاڑی علاقہ، میدانی علاقہ تے علاقہ تھل اچ تقسیم کیتا ونڄ سڳدے۔دریائے سندھ علاقے دی اراضی کوں سیراب کریندے۔ میانوالی کوں 1901ء اچ ضلع بݨایا ڳیا ہا۔ ایں توں پہلے اے ضلع بنوں اچ شامل ہا۔ ہُݨ اے ݙو تحصیلاں میاں والی تے عیسیٰ خیل تے مشتمل ہے۔ جݙاں 1946ء اچ میدانی علاقیاں اچ دریائے سندھ تے پہلا بیراج بݨیا تاں میانوالی دی اہمیت ودھ تھی ڳئی۔ ایں بیراج کوں اڄ ’’جناح بیراج‘‘ آکھدن۔ ’’جناح بیراج‘‘ دے علاوہ چشمہ بیراج وی میانوالی اچ ہے۔جݙاں مجوزہ کالا باغ ڈیم وی ضلع میانوالی دے شمالی حصے اچ ہے۔ کوئلہ ،لوہا چونے د ا پتھر، نمک ، شیشہ ، ریت ، اہم معدنیات ، سیمنٹ، کھاد ، تے کپاہ ویلݨ دیاں صنعتاں وی موجود ہن۔ضلع میانوالی دے بݨئے ہوئے مٹی دے گھڑے، صراحیاں ،ہنڈیا ، کھیس تے لحاف وی مشہور ہن۔شہر میانوالی ضلع دا صدر مقام ہے۔

## شخصیات

*خواجہ سید احمد الدین گانگوی
*خواجہ غلام فخر الدین گانگوی
*مولانا محمد اکبر علی صاحب
*حضرت مولانا محمد ابراہیم سیالوی
*حضرت مولانا میاں محمد بھوروی
*مولانا عبدالستار خان نیازی
*مولانا عنایت اللہ خان مہل شریف
*حکیم نور محمد خان
*نواب امیر محمد خان
*امیر عبداللہ خان روکھڑی
*ملک محمد ممتاز بھچر
*گل حمید خان روکھڑی
*خان امیر تابش نیازی
*شیرافگن نیازی
*محمد حمیرحیات خان روکھڑی
*امجد علی خان

## حوالے
تاریخ میانوالی
 *
Gazetteer of Mianwali 1915
میانوالی دا ہک منفرد الا

میانوالی دا ہک منفرد ۔۔ الا ۔۔

میانوالی دے ادبی ۔ صحافتی ۔ اور سماجی حلقاں دے نال میڈا تعلق 20 ۔ 25 سالاں توں آندا پیئے یاراں دے یار ہن تے دشمڑاں دے دشمنڑ ۔۔ زرخیز دھرتی میانوالی دے لوکا ں نے ہر شعبے دے وچ اپڑاں ہک ناں پیدا کیتے ۔۔ 

بالخصوص سرائیکی ادب دے حوالے نال ظہیر احمد مہاروی میانوالی دے آسمان ادب تے پوری طرح چمکدا کھڑے ۔ کئی مشاعراں تے اوکوں سنڑانڑ دا موقع ملئے کمال شعر آہدن ۔ انہاں توں پہلے میانوالی دے شعراء گیت نگاری تے زیادہ توجہ ڈتی رہن اور انہاں گلوکاراں دی آواز اچ اپڑیں گیت لوکاں تک پہنچا کے شہرت حاصل کیتی ہے ۔ بعض شعراء نے ملکی سطح تک شہرت حاصل کیتی ۔ مگر ظہیر احمد نے گیت نگاری تو ہٹ کے شاعری دی ہک مقبول تے مشکل ۔ صنف ۔ غزل دا انتخاب کر کے اس تے پورا اترنڑ کوشش کیتی ہے جیندے وچ او بلاشبہ کامیاب نظردن ۔

میکوں ظہیر آحمد دی تریجھی تے نویں نکور کتاب ۔۔ آلا ۔۔ڈیکھنڑ تے پڑھ انڑ دا موقع ملے بلاشبہ ظہیر دی شاعری ہر حوالے اپڑیں میعار تے پوری اتردی ہے ۔ ظہیر دی شاعری دے وچ سرائیکی علاقےدے ہر وسبے دا رنگ نظر ایائے ۔ سرائیکی وسیب دی ہر خوبصورت روایت نظر آئی ۔ انہاں نے سرائیکی غزل نوں ہک نواں رنگ تے خوشگوار ذائقہ ڈٹےاے۔ظہیر احمد نے میانوالی دے ادب اچ ہک نواں رستہ اختیار کیتے اور اس رستے تے چل کے ظہیر احمد نے جیہڑا آلا وی مارے اوندے ۔۔ آلا ۔۔ کوں لوکاں سنڑاے کیوں کہ اے میانوالی دا ہک منفرد ۔۔ آلا ۔۔ ہے۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔شاہنواز ارشد
## حوالے
میاں بکھا

حضرت میاں بکھا

میاں بکھا دا اصل ناں میاں برخوردار تے ذات دا بھروانا ہے۔ ایہناں دا مزار موضع شہابل تحصیل و ضلع جھنگ وچ ہے۔ایس دے دروازے تے عدل جہانگیری دیے ٹل لگے ہوئے ہن جیہناں نوں کھڑکا کے لوکی اندر وڑدی ہے۔پورے جھنگوچی وسیب وچ کوئی جھیڑا جھگڑا ہووے،  چوری چکاری ہووے، پرھیں پنچایت توں گل نہ مُکے تے آخیر گل سونہہ تے مُکدی ہے،  ایس وسیب وچ مُکرے ہوئے،  کوڑے یاں چور نوں اپنی صفائی دیون کان سونہہ ایس دربار میاں بکھا دی دسی جاندی ہے، ایس کان مدعی بوہے دا کُنڈا دینا تے ملزم کھولنا ہوندا ہے۔لوکائی دا خیال ہے تے کئی روایتاں وی موجود ہن جوں کوڑی سونہہ میئیں بکھے دی کوئی نہیں چیندا، جیس کسے کوڑی سونہہ چائی چالھی دناں وچ سونہہ پھٹ جاندی ہے تے ایہہ فقیر اوس دے پلے کائی شے نہیں چھڈدا،  ایس وسیب وچ ایہہ وی روایت ویکھن نوں ملی ہے کہ لوکی قرآن دی سونہہ چاونا تاں قبولدے ہن پر میئیں بکھے دی سونہہ نہیں قبولدے،  کئی بے گناہ لوکی ڈگری ہویا مال بھر دیندے ہن پر ایس دربار دی سونہہ نہیں چیندے، ایس کان باقاعدہ محکمہ اوقاف ولوں دربار تے سونہہ چاون تے چواون کان شرطاں وی لکھیاں ہوئیاں ہن،  سونہہ چاون والے بندے نوں متولی ولوں اِک حلف نامہ دتا جاندا ہے،  جیہڑا بندہ اِک واری سونہہ دے چھڈے مُڑ اوس تے کسے قسم دا شک نہیں کیتا جاندا،  ایس توں ڈاڈھا ویہار جھنگوچی وسیب وچ شاید ای کدے ہووے،  تھانے وچوں وی انکوائری ویلے ایس دربار دی سونہہ تے راضی نامہ ہو جاندا اے،  کیوں جے دوویں دِھراں ایس ویہار تے راضی ہو جاندیاں ہن۔ ایس دور دے وچ نیاں دا سوکھا تے سولّا طریقہ شاید ای کدے ہووے۔ایس وسیب وچ صرف ایسے دربار دی سونہہ منی جاندی ہے۔

جیس زنانی دی اولاد پوری ہو جاوے اوہ دربار تے جا کے جندرا مار چھڈدی تے کُنجی اوتھے ای رکھ چھڈدی ہے، ایس دا مطلب اگے ہور اولاد نہ ہوسی،  جیہڑی کسے زنانی تے اولاد نہ ہووے اوہ جندرا مارن آلی زنانی کولوں کُنجی منگ وی لیندی ہے جوں جندرا لاہیاں مینوں رب سنبھال لوے تے اولاد دیووے،

ایس توں اڈ مال ڈنگر دی خیر کان وی منتاں منیاں جاندیاں ہن۔

لکھت: فیصل جپّا
میاں والی

میاں والی سرائیکی وسیب دا ھک اہم ضلع ھے۔ میاں والی ضلع میانوالی دا صدر مقام ہے۔

## تاریخ

## حوالے
میثاقِ مدینہ دے بعد یہود تے مشرکین دے سازشاں

میثاقِ مدینہ دے بعد یہود مجبور ہن کہ اوہ علی الاعلان حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم تے اسلام دے خلاف ڳالھ نہ کر سڳدے ہن اینہی ڳالہوں انہاں نے خفیہ سازشاں شروع کیتے جنہاں وچوں ہک ادب تے اظہارِ آزادی دی آڑ وچ معاذاللہ حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی ذاتِ گرامی حملہ کرݨا ہئی۔ عرب لوگ جیہڑے شعر و شاعری دے بڑے خوگر ہن، انہاں کیتے شاعری دے ذریعے حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی معاذاللہ ہجو کرݨ دی کوشش کیتی گئی کیونکہ اسلام وچ ایمان اوں وقت تک مکمل نی تھیندا جب تک حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی ذات دی اہمیت و درجہ مال و جان و اولاد توں زیادہ نہ تھی ونڄے۔ 

ایں مذموم کم وچ ترئے ملعون شاعراں نے حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے خلاف معاذاللہ ہجو لکھیاں۔ ہک دا ناں کعب بن الاشرف ہئی جیہڑا یہودی ہئی، ݙوجھی دا ناں اسماء بنت مروان ہئی تے تریجھے دا نام ابوعفک ہئی۔ جݙݨ اوہ شاعر حد توں گزر ڳئے تے انہاں دے رکیک اشعار توں حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم کوں شدید رنج پہنچا تاں انہاں تریہاں کوں انہی دے قبیلے دے افراد نے قتل کر ݙتا۔ کعب بن الاشرف کوں اوں دی ایک رشتہ دار ابونائلہ نے قتل کیتا۔ اسماء بنت مروان کوں اوندے ہم قبیلہ ہک نابینا صحابی حضرت عمیر بن عوف رضی اللہ تعالیٰ عنہ نے قتل کر ݙتا۔ ابو عفک کوں حضرت سالم بن عمیر رضی اللہ عنہ نے قتل کیتا۔
## حوالے
میثاقِ مدینہ دے وجوہات

میثاق مدینہ دی اہم وجوہات ایہ ہن:
# مسلماناں دی آمد توں قبل یا مدینہ وچ اسلام دی روشنی توں قبل یہودی شہر دے تمام معاملات تے چھائے ہوئے ہن۔ سیاست، اقتدار، معیشت غرض زندگی دا ہر شعبہ یہودیاں دے ہتھ وچ ہئی۔  بھلا اوہ کیویں برداشت کر سڳدے ہن کہ انہاں دی قیادت کہیں ٻئے ہتھ چلی ونڄے۔ ایں واسطے اوہ مسلماناں دا وجود اپݨے کیتے خطرہ سمجھݨ لڳے ہن۔ انہاں دی طرفوں خطرے دے امکانات کوں گھٹ کرݨ کیتے آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم معاہدہ کرݨا چاہندے ہن۔
# مسلماناں دا تحفظ تے اسلامی ریاست کوں بیرونی خطرات توں بچاوݨا۔
# انہاں توں ودھ کے آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم، قریش دے زخم خوردہ ہن ایں جیتے اتھاں آ کے ہر طرح نال اطمینان کر گھنݨا چاہندے ہن تاکہ اتھاں آباد کہیں غیر قوم دے اختلافات رکاوٹ نہ بݨ سڳن۔
# بلا رکاوٹ تبلیغِ اسلام تھی سڳے۔
انہاں وجوہات دے پیش نظر آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے یہودیاں دے تریہے قبائل نال ہجرت دے پہلے ہی سال ہک سمجھوتہ کر گھدا جیہڑا میثاق مدینہ یا منشور مدینہ سݙیندے۔ رشتۂ اخوت دے بعد ݙوجھا قدم جیہڑا آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے اٹھایا اوہ یہودیاں نال اے معاہدہ ہئی۔
## حوالے
میخائل گورپاچوف

میخائل گورباچوف (پیدائش :1931ء) سویت یونین دے سابق صدر ہن۔ اوہ 1985ء توں 1991ء تک صدر رجہے۔ انہاں دی وجہ شہرت اے ہئی  کہ انہاں نے سویت یونین دے زوال وچ بنیادی کردار ادا کیتا ہئی۔
thumb|
گورباچوف، جنوبی روس دے دیہات پری وولنو اچ پیدا تھیا۔ انہاں دے ݙاݙا خود سٹالن دی قید اچ نو سال تک ریہے ۔ انہاں دے والد فوج اچ ہن تے جنگ عظیم دوم وچ مارے ڳئے۔

 
برے حالات دے باوجود اوہ اسکول دا ہک اچھا طالب علم ہئی۔ 1950ء اچ اوہ ماسکو اسٹیٹ یونیورسٹی اچ داخل تھیا جتھاں اوں نے قانون دی ڈگری گھدی ۔1955ء اچ اوں نے  گریجویشن کیتی۔

## حوالے
میر بادشاہ قیصراݨی

فخر کوہ سلیمان و دامان، چیف آف تمن قیصرانی سردار میر بادشاہ خان قیصراݨی، ستمبر 1972ء وچ پیدا تھئے. اے سردار ظہور خان قیصراݨی دے بیٹے تے سردار منظور احمد خان قیصراݨی دے پوترے ہن.  بنیادی تعلیم سرائیکی وسیب دے شہر کوٹ قیصراݨی، ضلع ڈیرہ غازی خان توں حاصل کرݨ دے بعد جامشورو یونیورسٹی توں گریجویٹ دی ڈگری حاصل کتیی.  
## سیاسی تے قبائلی زندگی
فخر کوہ سلیمان و دامان، چیف آف تمن قیصراݨی سردار میر بادشاہ خان قیصراݨی دا شمار حق پرست سرداراں وچ تھیندا ہے. 27 جولائی 2002ء کوں انہاں دے والد سردار ظہور خان قیصراݨی انتقال کر گئے جس دے بعد 12 اگست 2002ء کوں انہاں دی بحیثیت چیف دستار بندی کیتی گئی.  سال 2002ء دے جنرل الیکشن توں باقاعدہ سیاست دا آغاز کیتا تے بھاری اکثریت نال ایم پی اے منتخب تھئے.  26 اگست ݙو ہزار چھی کوں نواب بگٹی شہید دی شہادت دے بعد اے ضلع ڈیرہ غازیخان دے واحد سردار ہن جنہاں نے قلات دے گرینڈ جرگے وچ شرکت کیتی لے لیکن آمر پرویز مشرف کوں ایہ پسند نہ آیا تے جھوٹے من گھڑت قتل تے جعلی ڈگری کیس وچ انہاں کوں الجھا ݙتا گیا.  اعلی عدلیہ پاکستان نے انہاں کوں انہاں جھوٹے من گھڑت کیساں توں باعزت بری کر کے تحصیل تونسہ دی غیور عوام دے حق وچ حق و سچ دا فیصلہ ݙے ݙتا.  سال 2008ء دے جنرل الیکشن وچ ہک مرتبہ ول دشمن ،چیف آف تمن قیصرانی سردار میر بادشاہ خان قیصراݨی کوں اپݨی سازش دے ذریعے ایم این اے بݨݨ توں روکݨ وش کامیاب تھی گئے لیکن سازشاں دے باوجود اے ایم پی اے بݨ گئے. سردار میر بادشاہ خان قیصراݨی نے تونسہ ضلع دا نعرہ لا کے تونسہ دی مظلوم سرائیکی عوام دی ترجمانی کیتی. ول  مخالف قوتاں انہاں کوں جعلی ڈگری کیس وچ الجھاوݨ وچ کامیاب تھی ڳئے. بار بار انہاں دا راستہ روکݨ والیاں کوں منہ دی کھاوݨ پئی تے انہاں دی زوجہ محترمہ شمعونہ بادشاہ اسمبلی ضمنی انتخاب وچ بھاری اکثریت نال کامیاب تھی ڳئے. ول انہاں کوں وی نااہل کروا ݙتا گیا لیکن انہاں نے ببر شیر دی طرح مقابلہ کیتا. سردار ممتاز بھٹو قیصراݨی کوں بھاری اکثریت نال الیکشن جتوا کے ہمیشہ کیتے ایہ ثابت کر ݙتا کہ تحصل تونسہ دا بادشاہ صرف میر بادشاہ قیصراݨی ہے.

## حوالے
میرا رکھشک

میرا رکھشک 1978ء وچ رہلیز تھیوݨ والی ہندی فلم اے جیندی مین کاسٹ وچ متھن چکرورتی اے۔ اے اصل وچ متھن دی او پہلی فلم اے جیہڑی بالی ووڈ وچ اوندی مستقبل وچ کامیابی دا سبب بݨی۔ کہانی وچ ہک پہارو دا کردار وی اہم ݙکھایا ڳیا اے ۔ 
## حوالے
میرا نام جوکر

میرا نام جوکر ، بالی ووڈ دی ہک مشہور فلم اے جیہڑی ہندی زبان وچ فلمائی ڳئی۔ ایندی کاسٹ وچ سب توں اہم ناں راج کپور دا ہے جیہڑی بالی ووڈ فلم انڈسٹری دے مہاندرے فنکار ہن۔
## حوالے
میلہ سخی سرور دا حال

سخی سرور سرکار دے میلے تے ویندیں ہوئیں راہ اچ ہک سنگھ دا منظر . . .اساڈے وڈکے تاں سو سو اٹھ دا سنگھ نیندے ہن پر اے تھوڑے جہیں اٹھ ڈیکھ کے وی من خوش تھی گئے. . . .نینگریں دی سنگھ دے اگوں دول تے بین دی سنگت تے من ہولا کرنڑ دے ترلے. . . . سنگھ اج وی سخی دی درگاہ تے امدن پر ٹرالیں،بسیں ،ویگنیں تے کاریں موٹر سائیکلیں تے. . پر اٹھیں دا سنگھ تاں واہ واہ اے. . .
اے دول اے بین اے جھمر درگاہ تے ونج کے بند تھی ویسن کیوں جو ریاست دے ہرکارے اھدن دول بین ناں وجاو جھمر ناں کھیڈو دہشت گردی دا خطرہ اے. . . .طالبان شریعت دے نام تے اساں تل وطنیں کن خوشیاں کھسیندن اور ریاست دہشت گردی دا خوف ڈے کے اساڈی خوشیاں دی دشمن اے. . . .
افسوس افسوس ریاست کن میوزیکل نائٹس واسطے، جشن بہاراں واسطے، فیشن شوز واسطے، مولویں دے جلسے واسطے ،پریڈیں واسطے تاں فول پروف سیکورٹی دے انتظامات ہن پر تل وطنیں دی خوشی واسطے کائنی. . . .آخر کیوں؟ (بلال بزدار)
## حوالے
میراݨی

میراݨی کوݨ ہئین؟ دیرہ غازی خان وچ بلوچ راج بارے کُجھ مغالطے

دیرہ غازی خان وچ ہک دریگھے ویلھے تائیں میراݨی قوم دا راج ریہے۔ ہک عام خیال (یا مغالطہ) اے ہے جو میراݨی بلوچ ہئین تے انہیں دا راج اصل وچ دیرہ غازی خان وچ بلوچیں دا راج ہئین۔ چارلس فرانسس میسی دی 1890 وچ لکھی کتاب ہک ٻئی کہاݨی ݙسیندی ہے۔ اوندے موجب بلوچیں دے پندرہویں صدی وچ آوݨ کنیں پیلھوں دیرہ غازی خان وچ " ناہریں" تے " ستھا سومریں" دا راج ہئی۔ بلوچیں دی ایں علاقے وچ ہجرت نال "ستھا سومریں" تے "بلوچیں" دیاں آپت وچ ملاپ تھیا تے اوں  کنیں "دودائی" قوم پیدا تھئی۔ دودائی دا پیو "ستھا سومرہ" تے اماں "بلوچ" ہئی۔ ایں "دودائی" قوم دیاں اڳوں ونڄ کنیں ݙو وݙیاں شاخاں " میراݨی" تے "گورچاݨی" ہئین۔

مُکدی کوں مکاؤں تاں اے خیال جو دیرہ غازی خان وچ "میراݨی راج" اصل وچ بلوچ راج ہئی، اے ہک مغالطہ ہے۔ اے ڳالھ ٹھیک ہے جو جنگجو ہووݨ دی حیثیت وچ

بلوچ قبیلیں دا کردار " بادشاہ گر" دا ریہہ ڳئے۔

جݙاں اٹھارہویں صدی وچ میراݨی راج مُکیا تاں وت ڈیرہ غازی خان وچ اتھاں" کلہوڑیں" دی حکومت بݨی۔ ریہی۔ حاجی پور دے "سرائی" اوں دور دی نشانی ہن۔ اے ہک مہدوی تحریک نال جُڑے ہوئے ہئین۔ سکھیں وانگ سر دے وال نہن مُنیدے تے چوݨے کوں وٹ ݙے کنیں سر اُتیں ٻدھیندے ہئین۔ کلہوڑیں پچھوں احمد شاہ ابدالی دے ویلھے ایں علاقے وچ کُجھ مُدت اُنہیں دے پاسیوں محمود گُجر حاکم ریہا جیڑھا جو میراݨیں دا وزیر ہئی۔ اڳوں ونڄ کنیں اے علاقہ ساوݨ مل دی عملداری وچ آ ڳیا تے اوندے پُتر "مول راج" کوں انگریزیں شکست ݙے کنیں ایں علاقے کوں پنجاب وچ رلیا ݙتا۔

ہک ٻئی دلچسپ ڳالھ چالس فرانسس میسی اے وی لکھدے جو دیرہ غازی خان وچ اڄ وی وݙے زمیندار "ڄٹ تے راجپوت" ہن۔ اوندے موجب اوں ویلھے دے بندوبست اراضی دے ریکارڈ کنیں ڄاݨ تھیندی جو بلوچیں دی کل ملکیت "ویہہ لکھ ایکڑ" بݨدی ہے جݙاں جو ڄٹ تے راجپوت قومیں دی ملکیت پنجاہ لکھ ایکڑ بݨدی ہے۔ اڳوں ونڄ کنیں کہیں حد تائیں انگریزیں بلوچیں کوں جݙاں ودھ نوازا تاں ایں نسبت وچ کُجھ تھولا ٻہوں وٹاندار تھئے۔

دیرہ غازی خان وچ بلوچیں دے سیاسی وݙپ دا ہک کارݨ اُنہیں دا تمنداری نظام ہے جیڑھا جو ہک سیاسی لشکری سلہاڑ وانگ کم کریندے تے قبائلی عصبیت دی بݨیاد تے کٹھ کرݨ سوکھا بݨا ݙیندے۔ جݙاں جو راجپوت تے ڄٹ کہیں اینجھی مرکزی سیاسی تنظیم کنیں وانجے ریہہ ڳئین تے ایں کارݨ او تعداد تے زمین وچ ودھ ہووݨ دے باوجود کوئی وݙا سیاسی کردار ادا نئیں کر سڳے۔

دیرہ غازی خان دے راجپوتیں، ڄٹیں تے بلوچیں کوں "سرائیکی سُنڄاݨ" ہک ننواں پلیٹ فارم ݙیندی ہے جیندے نال او ایں وسیب دے سماجی سیاسی ڈھانچے دی ننویں اُساری کر سڳدن تے ٻاہرلے راج کنیں جان چھڑا اپݨی مقامی خودمختیاری بݨا سڳدن۔

مشتاق گاڈی
میٹر تے ایندیاں قسماں

مادہ : 
مادہ ہک مسالہ ہے ہک سامان ہے ہک خام مال ہے جیندے کولو پوری دنیا دی موجود ہر چیز بنڑی ہوئ ہے۔ ہر او چیز جیہڑی جگہ گھیردی ہے تے وزن رکھیندی ہے او مادہ ہے۔

مادہ جوہرن (atoms) نال بنڑی ہوئ ہے جیندے وچ برقین (electrons)، اولین (protons)، نویہ (nucleus) شامل ہے۔

جوہر مل کولو سالمہ (molecule) بنڑیندن (اگر دو ہکو جئہیے جوہر ملسن تا سالمن (molecules) بنڑسی جبکہ اگر دو مختلف ایٹم بنڑسن تا پچھیں اوکو کمپائونڈ آکھسوں) جیہڑے کہ بنیادی سہل ہن مادہ دے قسمیں دی۔ مطلب کہ سالمن نال مادہ دیاں مختلف قسماں بنڑدن۔

بنیادی طور تے میٹر دیاں چار قسماں ہے 
#ٹھوس (solid) 
#مائع (liquid)
#فارغہ (gas) 
#شاکلہ (plasma)

## ٹھوس (solid)
سالڈ دے حصے(particle) ہک بے نال مضبوطی نال بکے ہوئے ہوندن یا وت جڑیے ہوئے ہوندن جیندی وجہ کولو اے زیادہ ہل چل نئیں سگدے ۔ایندے وچ الیکٹران مسسل بھرکدے ودے رہندن یا وت مسلسل حرکت وچ رہندن جیندی  وجہ کولو ایندے وچ تھوڑی تھوڑی وائبریشن ہوندی ہے 
مسلسل بھرکڑ دی وجہ اے ہے کہ الیکٹرانز نیوکلئس دے قریب ہوندن (جیویں کہ پہلے آکھے سے پارٹیکل قریب قریب ہوندن) جیندی وجہ کولو چکھائو یاوت کشش زیادہ ہوندی ہے اور الیکٹران گھمودے رہ ویندن ۔
ات واسطے تا سالڈ دی  ہک مخصوص شکل ،وزن تے والیم ہوندے

## مایا (liquid)
مایا دے وچ پارٹیکلز ڈھلے ڈھلے جڑیے ہوئے ہوندن ہک بئے نال جیدندی وجہ کولو اے گھٹ مضبوط ہوندے اوندی وجہ اے ہے کہ اے ایندے وچ پارٹیکلز دور دور ہوندن  سالڈ دی نسبت اور ایہہ وجہ ہے کہ اے حرکت کر سگدے آسانی نال ۔
ایں سانگھے   ایندی کوئ مخصوص شکل کوئنی لیکن والیم مخصوص ہے

## فارغہ (gas)

او حالت ہے جیندے وچ پارٹیکلز ہک بئے کولو بہوں دور دور ہوندن جیندی وجہ کولو ایندی کوئ مخصوص شکل تے مخصوص والیم کائنی 
ایں سانگھے ایندی کائنیٹک انرجی سب تو زیادہ ہوندی ہے 

دوجھے معنی وچ ایں وی آکھ سگدے ہیں کہ انہیں دی انرجی (کائنیٹک انرجی ) مائع تے ٹھوس کولو زیادہ ہوندی ہے ۔

## شاکلہ (plasma)
اے ہک عام حالت تا نئیں ایں زمین دے اتے لیکن اے کائنات دے وچ ودی عام حالت ہے اور بہوں زیادہ پائی ویندی ہے 
اے ہک او حالت ہے جیندے وچ پازیٹو تے نیگیٹو چارج پارٹیکلز پائے ویندن جنہیں دے کائنیٹک انرجی بہوں زیادہ ہوندی ہے 

اے او  ویلے بنڑدے جیہڑے ویلے کوئ وی میٹر بہوں ہی زیادہ گرم تھی ویندے کہ اوندے الیکٹرانز  تے پروٹانز کولو اتنی انرجی آ ویندی ہے کہ  کہیں وی چیز نال ری ایکٹ کر سگدن یاوت بہوں ہی زیادہ ری ایکٹو تھی ویندن اور انہیں کو کنٹرول کرنڑ وی مشکل تھی ویندے
ونکی:کیمسٹری
ونکی:سائنس
میڈیکل یونیورسٹیاں

سرائیکی وسیب دے سوا پاکستان دے تمام علاقیاں وچ میڈیکل یونیورسٹیاں قائم کیتیاں ڳیاں ہن جنہاں دی تفصیل علاقے دے حساب نال اے ہے: 

***پنجاب**: - 
# کنگ ایڈورڈ میڈیکل یونیورسٹی، لاہور
# یونیورسٹی آف ہیلتھ سائنسز، لاہور
# فاطمہ جناح میڈیکل یونیورسٹی، لاہور
 
***[[سرائیکی]] وسیب**: -
(کوئی نی بݨائی ڳئی)

***سندھ**: -
# لیاقت میڈیکل یونیورسٹی، جامشورو
# ڈاؤ یونیورسٹی آف ہیلتھ سائنسز، کراچی 
# پیپلز یونیورسٹی آف میڈیکل اینڈ ہیلتھ سائنسز، نوابشاہ
# شہید محترمہ بینظیر بھٹو میڈیکل یونیورسٹی، لاڑکانہ
# جناح سندھ میڈیکل یونیورسٹی، کراچی   

***خیبر پختونخواہ**: -
# خیبر میڈیکل یونیورسٹی، پشاور
# کوہاٹ یونیورسٹی آف سائنس اینڈ ٹیکنالوجی، کوہاٹ (جزوی)

***بلوچستان**: -
# یونیورسٹی آف بلوچستان، کوئٹہ (جزوی)

***آزاد کشمیر**: -
(کوئی نی)

**گلگت بلتستان**: -
(کوئی نی)

***وفاقی دارالحکومت، [[اسلام]] آباد**: -
# شہید ذولفقار علی بھٹو میڈیکل یونیورسٹی، اسلام آباد

***فاٹا**: -

## حوالے
میکسیکو شہر

میکسیکو شہر (ہسپانوی: Ciudad de México, México D.F،(سیوداد دے میخیکو) انگریزی: Mexico City) میکسیکو(میخیکو) دا دارالحکومت ہے۔ ایہ دنیا دے عظیم ترین شہراں وچوں ہک ہے جیہڑا میکسیکو(میخیکو) دے وسط اچ بلند سطح مرتفع تے وادی میکسیکو وچ واقع ہے۔ شہر سطح سمندر توں 2240 میٹر (7349 فٹ) دی بلندی تے ہے، جیندے ارد گرد سطح سمندر توں 4 ہزار توں 5500 میٹر بلند تک آتش فشاں پہاڑ ہن۔ میکسیکو دی زبان سپینی ہے. 
## حوالے
میکوں یاد اے، پورھیا رمضان آرائیں

میکوں یاد ہے ساڈیاں سالھیں دے پِچھاڑے کِنوں ہک باغ ہا۔ وَٹ وٹ نال گھاٹیاں کھجیاں کجھیاڻ دے تھڈے۔ توتاں دے وَنڑ امباں دے بُوٹے۔ڈینہہ لہا آلے پاسے ڈاتے آلا کھوہ۔ ساڈے اَبے سئیں دے سوتراں مساتاں دے چنیں نال چنیں۔ اپووانڑے اَگواڑ۔ اگواڑاں اتے ٹانویں تے ڈھاریاں ۔ سالھیں تے ڈھاریاں نال بدھیاں تنڑائیں۔ آپووانڑا مال ڈھانڈھا آپووانڑیاں واڑیاں تے بھانڑے۔ واڑیاں دے دَر اِچ کُتے کتیاں دیاں گُھوراں، کھوہ نال مَسیت، مسیت نال پُرانڑاں بوکھر بوہڑ دا وَنڑ۔ کل وی ہا اج وی ہے، کھوہ کل وی ہا اج وی ہے، پر ہن وَنڑاں اتے کَنڈیریاں تے گنگریاں جا گن ، کھڑا پانی بو کر گئے واہندڑ کھوہ دا پانی تاں صاف تے مٹھا ہا پر ہنڑ سُنج جو تھی گئی!
چَکلی رہ گئی ہے نہ چَکل
ارے رہ گِن نہ تیر
ٹھاکن رہ گن نہ لٹھ
بھرونی رہ گئی ہے نہ مکڑا
بُھرجل رہ گئے نہ سوتر لڑ
کُبے رہ گن نہ ونگ
اَریڑیاں رہ گن نہ پاڑچھا
کھانج رہ گئی ہے نہ بیڑ
ہِکاڑی رہ گئی ہے نہ ڈواڑی نہ کانجنڑ
مالھ رہ گئی ہے نہ مال نال بدھیاں لوٹیاں
نسار رہ گئی ہے نہ نسار وچ جمی ہوئی چھبیل
کھاڈا رہ گئے نہ اڈ نہ اڈ اتے جمی ہوئی سنجڑیں
دوساگ رہ گئے نہ بَھتل تے بَٹوں
آندری رہ گن نہ باہری
سیلھی رہ گئی ہے نہ نتھ
کلی رہ گن نہ بندراں
آنھر رہ گن نہ خصی
گابے رہ گن نہ کٹیاں
کھوہ دے مُنے رہ گن نہ مُنے نال دُکھداں دُھوں
گوھے رہ گن نہ گوھے دُکھاونڑ آلا ڈاڈا رحیمن بہشتی
چڑیاں چلکن ہا چیں چیں چیں
طوطے بولن ہا ٹیں ٹیں ٹیں
گیرے گھوکن ہا گھوگھو گھو گھوگھو گھو
لالیاں چلکن ہا چِل چل چل
نہال خاں دے لاوے دے بٹیرے بولن ہا
پِٹ پٹ پٹاک پٹ پٹ پٹاک
مامے مرادو دا تتر ترھاکے ہا
ترہا کو کو ترہا کو کو
منجھیں رنگن ہا ڈاند تراڈن ہا کُرے بھونکن ہا
گِدڑاں دیاں روڑاں مُکن ہا تے کُتے چپ کرن ہا
تِڈیاں دا چُکاٹ مُکدا کُکڑ بانگاں ڈیندے تے ساڈی اکھ کھل ویندی۔ کھوہ دا رنگاٹ کناں وچ رس گھولے ہا۔ سیانڑے آہدن جو راگ آسروی سویر دا راگ، کھوہ دے رِنگاٹ اچوں نِکھتے۔ڈاڈی بہشتن لسی ولوڑے ہا تاں گھپ گھپ کریندی مٹی دا کُھبکار چس ڈیوے ہا۔ بُوا ظہوراں تے ماسی کندن چکی پِیہن ہا۔ پڑوپی دانڑیاں دی نال رکھ بِہن ہا۔ ڈوں چکیاں ہن ساڈے گھر اچ ہک تاں ڈاڈا بہشتی داجل اچوں گھن آیا ہا تے بئی ساڈے ہمسائے شالو رام مارواڑ اچوں آندی ہئی۔ چکیاں دیاں وڈی وڈی ماتراں ہن پُڑاں دے ادھ وچ ناوڑیاں تے سنوڑیاں ادھ اچ ٹھوکیاں ہویا کِل ۔ ماتراں اچ پرولے پئے ہوندن ہن اٹا کٹھا کرڻ کیتے۔
سالھ ساڈی دا ترکہ ڈو کلہوٹیاں ہل ایبے ونگ تلے
بئی اوبے وانگ تلے۔ ہک لوہے دی ٹرنگی جیڑھی بھاجڑ ویلے ماتا رام ڈاڈے بہشتی کوں نشانی ڈتی گیا ہا۔ سفیل اتے پئے کچے تھاں
مٹورے، مٹوریاں، پاتریاں، پتروٹے، دابڑیاں، مٹیاں تے مٹورے۔ کوئی اللہ نامی خیرات جو کڈھائیں تھیوے ہا تھاں تھپے تے پتروٹے ساڈے گھر دے ہوندے ہن
جالیاں وچ کٹ دے تھاں، تھال تھالیاں، منگر،  لغن لغنیاں، تنبالوں، رکیبیاں، سفیل دی چنڈ اچ تریانکل تے لاتھا تونگ۔ تونگ اچ دُسے لکاراں، چولے، گھگرے تے نویاں ٹکڑیل گندیاں۔ عام کھٹاں تاں کجھی دی پٹی نال بنڑیاں ہوندیاں ہن تے ائے گئے کیتے باکرے اون ونڑیاں کھٹاں۔ کھٹاں اتے موتی ستر نال بنڑیاں شطرنجیاں۔ ایہہ ہا ساڈا ترکہ۔
میں کھیر دھوتا کھرا دیہاتی

میں کھیر دُھوتا کھرا دیہاتی

رحمت دا پہلا فرشتہ آسمان توں زمین تیں لہندے اوکوں ڈیکھ کے ساڈے کُکڑ بانگاں ڈیندن کُکڑ دی پہلی بانگ نال ساڈے گھر دے بزرگ سجاک تھی کے رب دے حضور سجدہ کریندن ۔بڈھڑی اماں  اج وی کھٹڑے دے پاوے نال رسی بدھ کے مٹی کھیرکیندی ھے اُوں َمٹی دے گُھبگار تیں ساڈی نندر اُکھڑدی ھے، ساڈے نکڑے وڈے مونھ دوھ کے اماں دے آشو پاشو بہندن رات دی بچی ھوئ روٹی تیں مکھنڑ دا لیپ لاء کے ناشتہ کریندے ھئیں ۔مٹی دے ججھرے ءچ چھاء لسی پی کے کم کار دو روانہ تھیندے ھئیں، مال ڈنگر دا بھوں ٹُوکا کرکے جڈاں بھوری منجھ کوں ڈھنگا گھتیندے ھئیں اوندی عادت ھے اُؤ ساڈو مونھ کرکے آپڑیں کھیر دیاں دھاراں منگدی ھے، اساں کھیر کوں نور منیندے ھئیں ایکوں ویچنڑ گناہ سمجھدے ھاسے پَر پیٹ دا دوزک بہوں اُوترا ھے
ایکوں بھرنڑ کیتے نور وچیندے ھئیں، اج وی ساڈے ڈُکھ سکھ سانجھے ہن اساں ہر دی شادی تیں خوش تھی جُھمراں پئیندے ھئیں گھوٹ آلے گھر ساڈیاں تریمتیں ادھی رات تئیں سھرے گاندئن، ساڈا ھمسایہ کڈھائیں بُھکا نیں ُستا جیرھی رب ڈتی ھے ونڈ کے کھاندے ھیں، اج وی ساڈے اٹے ءچو ھمسائ دیگڑی بھر کے ادھارا اٹا گھن ویندی ھے،پیالے ءچ گھیو ادھارا منگدے ھئیں، ہتھ دی تلی تیں چاہ دی پتی چاء ویندے ھئیں، مٹی دی کُنی ءچ ۔بھاجی۔(سالن) پکدی ھے، بھاجی وٹاونڑ وی کائینسے بُلھیے میکوں  اُو بال جان کنیں پیارا لگدے جیرھا نمانڑی شکل بنڑا کے آدھے ابا اے بھاجی نیں کھاندا وٹوا ڈیو، ساڈی وساخ تیں کھجی آلے تڈے تیں حقہ تماخوں لاتھے،ساکوں در دروازے بند کرنڑ دا چنتا نیں ھوندا وساخ ویڑھا محلہ سانجھا ھے، مہمان کوں رب دی رحمت سمجھدے ھئیں سارے سجنڑ رل کے مہمان نال کھل بٹ مریندے ھئیں، ھمسائے دے بُڈھڑے پیؤ ماء دی فوتگی تیں اگر روندے نسے روونڑی شکل ضرور بنڑا بہندے ھیں.  

جھوک ہنمباہ کوں گارا لیپا کرنڑ لُو ونگار کریندے ھئیں جھوک دے مالک کنوں چاول کھاندے ھئیں، کہیں پُوں پُوں آلے کنیں سیویں آلا قُلفہ کھاندھے ھئیں، ساڈیاں ریتاں رسماں سچیاں ہن، ساڈے پیار محبت وکھرے ھن، اج وی یار دی یاری لُو سولی چڑھدے ھئیں،سنگھت پلیندے ھئیں بغیر کہیں لالچ دے کیوں جو اساں کھیر دھوتے کھرے تیں سچے دیہاتی ھیں،،،، جمیل بلوچ
میں گنگا نمہی الا ڄاݨداں (کتاب)

سرائیکستان ھاوس رشید اباد کالونی دیرہ غازیخاں اچ سرائیکی زبان دے نامور شاعر اے انقلاب سئیں عاشق خاں صدقانی دے ہتھوں سئیں کامریڈ عمر خاں بزدار دے ناں دی گفٹ کیتی ھوئی کتاب ۔۔
"میں گونگا نمہیں الا جانڑداں"۔۔
وصول کریندیں ھوئیں۔۔ سرائیکی قومی شاعر عاشق خاں صدقانی نے اکھیئے کامریڈ عمر بزدار دی انسانی حقوق سانگے پیپلز پارٹی دے پلیٹ فارم توں طویل جدو جہد اے جیندا سفر ڈیرہ جیل توں شروع تھیئے اڈیالہ جیل راولپنڈی تیں اختتمام پزیر تھئے میڈی اے کتاب جیرھی ہک محروم سرائیکی قوم دی جدوجہد سانگے ہک نواں تے نویکلا پندھ نشابر کر سگدی اے۔۔
ساڈے وسیب دیاں محرومیاں تے ساڈے وسائل تے ڈاکے دی سنجاپ کرنڑ سانگے وی اے کتاب مدد ڈے سگدی اے
قوم پرست جدوجہد سارے وسوں کو رل کے بھڑنی پوسی۔۔
"میں گونگا نمہیں الا جانڑداں"
ساڈے وسوں دا ہوکا اے۔۔
تخت لہور دے ڈاکو دے خلاف سارا وسوں ہک تھیسی تاں پندھ سکھا تھیندا ویسی۔۔(اکبر ملکاݨی، ٣٠ دسمبر ٢٠١٨ء)
## حوالے
میݙا سہݨا شہر فاضل پور

میڈا سنهڑا شهر فاضل پور
فاضل پور دے لوک زیاده تر پڑھے لکھے تے انقلابی سوچ رکھنڑ والے هن.پر برادری ازم وچ جکڑیۓ هون جیندی وجه گھنوں او همیشه اینجھے نمائندے کوں جتوا بهندن جنهیں دالفظ انقلاب نال دور دور دا واسطه کینی.( کوڑا سچ)
3سال وڈے الیکشن کوں تھی گئین اتے 1 سال بلدیاتی کوں تھی گئے ترقیاتی کمیں دی شرح صفر هے.بے چاری عوام جیں نمائندے ڈو ویندی هے او هوکوں اے آکھ تے روانه کر چھوڑیندن جو اساں اپوزیشن وچ هاؤں.هنڑ گال کوں مکاؤں الیکشن گھنوں پهلے تاں دعوے تے دعوے هنڑ اپوزیشن.
میں فاضل پوردے انقلابی دوستیں گھنوں گزارش کریندا.هر ضلع هر شھر ترقی دی دوڑ وچ لگا پئے.تے ساڈے شھر وچ چوری چکاری تے تھانڑا کلچر سوار هے.

کوفه صرف شهر دا ناں نهیں بلکه خاموش امت دا ناں هے.جتھاں وی ظلم هوسی تے لوک چپ رهسن او کوفی هن,(امام زین العابدین)
میڈی گال کهیں بھرا کوں چنگی ناں لگے یا میں غلط اکھیا هووے تاں میڈی تصحیح کریسو.....
هے سیاست نال تعلق فقط اتنا هی
کوئی کم ظرف میڈے شھر داحاکم ناں هووے
ابوبکر گوپانگ (فاضل پور)

## حوالے
میݙا وسیب

میڈا مالک،،،،، میڈا دامان وسدا رھے 
میڈا کریم اللہ،،، میڈی روھی وسدی رھے
رب کریم ،،میڈے تھل تے رحمت دی چھل ھووے 
سوھنڑاں ربا،، میڈے بیٹ دیاں خیراں کر 
اے ڈو جہان دے مالک،، میڈے اُروار ءچ خوشیاں سلامت رکھ 
اے رزاق ذات ،،جیرھے پردیسی وطن وسیب کوں چھوڑ کے پردیس ءچ ہن انھیں دی جان مال عزت آبرو دی حفاظت فرما انھیں کوں وطن ءچ روزی عطاء فرما
دلیں دے راز جانڑنڑ والی ذات،، ،میڈی دھرتی میڈے ملک میڈے وسیب دے ہر واسی کوں ہر ڈُکھ پریشانی کنیں دور رکھ ،
مٹھے محمد دا اللہ ،اساں بدکار اساں گنہگار ،اساں شرمسار پَر تئیں ساکوں ہر امت کنیں نکھیڑ کے آپڑیں محبوب دا امتی بنڑائے یقینً اساں تیکوں پیارے ہاسے تیکوں اوں پیار دا واسطہ ساڈے ِدلیں ءچ ہک ڈُوجھے دی محبت عطا کر ساڈے سینے بغض حسد منافقت توں پاک فرما،
ستر ماواں جیڈی محبت کرنڑ آلی رحیم ذات،، ،اساں لاوارث تھی گئے ہئیں ساڈیں لاشیں تیں روونڑ آلا کوئ نئیں بچیا 
اساں مسلمانیں دے دشمن یعنی تیڈے دشمن ساڈیں عزتیں نال کھیڈدے پئین ساڈیاں عزتاں لیلام تھی گئین جیرھی دھی دا سر ننگا کڈھائیں نہ تھیاء اج اوندا جسم ننگا کر ڈتا گئے ،،ساڈیں نکے نکے بچیں دے نکے نکے ٹکڑے کرکے بارود نال اڈائے گئین،
اے ست آسمانیں دا مالک ،،،ساڈے سر تیں چھت نئیں رہی 
اے ست زمینیں دا مالک آ،،،،ساڈے پیریں ہیٹھو زمین کھسیج گئ،
اے جبار اللہ ،توں ڈیھداں بیٹھیں اج وی زینب کوں زبح کیتا ویندے ،اج علی اصغر تسے مردے پئین اج وی لاشیں تے گھوڑے بھجدے پئین اج وی عباس دیاں بانھواں کٹیندیاں پئین اج وی سر سولی تے بیگناہ جُھوٹے کھاندے کھڑئن اج وی بچیاں زندہ دفنایا ویندن ،اج وی ہابیل قابیل کوں قتل کریندا پئے اج وی حکمران یزید دا کردار ہن ،
میڈی شاہ رگ توں نیڑے اللہ ،،،جیویں تیڈے ہک بندے آکھیا ہا توں جانڑ تیڈا گھر جانڑے میں بے وس ہاں اساں وی اج آھدے ہیں توں جانڑ اے دشمن جانڑن اساں بے وس ہئیں 
ساڈے گناہیں دو ڈیکھیں تاں بچدے نسے
آپڑیں رحمت دو ڈیکھیں تاں پھسدے نسے 
سُنڑ فریاد پنڑے دی کھول دروازہ رحمت دا ،،تیڈے در تیں میل کچیلی جھولی اڈی کھڑے ،،،جمیل حیدری،،،
## حوالے
میݙا داغستان

میݙا داغستان

رسول حمزہ طوف

تساں اہدے او سوویت شہری کوں محض سوویت شہری ہووݨاں چاہیدا اے ،آوار یا داغستانی ناں.لیکن میں اپݨی ڳالھ کریساں کہ میں اپݨے آپ کوں ہکے ویلھے آوار تے داغستان دا وسندڑ تے سوویت شہری سمجداں تے اے ساریاں ڳالھیں یقینی طور تیں ہک ݙوجھے دی نفی نئی کریندیاں..
اے تاں سارے ڄاݨدو جو دنیا دا منڈھ کریملن کن تھیندے خود میݙا وی ایہو خیال اے.میݙے نیڑے دنیا صرف کریملن کن ای شروع نی تھیندی بلکہ میݙے اپݨے گھر کن شروع تھیندی اے میݙے مکان دی ݙیڈھی کن شروع تھیندی اے اتے اوں ڳوٹھ کن شروع تھیندی اے جیندا میں وسندڑ آں.کریملن تے میݙا ڳوٹھ،کمیونزم دیاں چیتے کاریاں اتے اپݨے وسبے نال محبت دا احساس ایویں ہن جیویں ہک پکھی دے ݙو پر یا کہیں پاندور دے ݙو تار....(بلال بزدار)
## حوالے
میݙا قائد میݙا ہیرو

سرائیکی دھرتی دا ہک مہان انسان جنہاں دی پوری حیاتی اپنْی دھرتی اپنْے لوک تے انھاں دی حقوق دی جدوجہد ءچ لنگھا ڈتی۔ مضبوط نظریاتی بنیاداں، تاحیات انقلابی قومی جدوجہد تے سیاست ءچ صاف ستھرا ماضی میڈے قائد میڈے لیڈر سئیں تاج محمد خان لنگاہ توں علاوہ اے اعزاز پاکستان دی تاریخ ءچ کہیں سیاست دان کنیں کوئی نئیں۔ میکوں فخر ء جو میں لنگاہ صاحب نال پاکستان سرائیکی پارٹی دے بطور ڈپٹی سیکریٹری جنرل کئی سال کم کیتے۔ 

اج ہر موڑ تے انہاں دی یاد آندی ء۔ سئیں تاج محمد خان لنگاہ تے ملک عبداللہ عرفان ڈوہیں ہکے شہر کہروڑ پکا،۔۔۔۔۔۔ وستی کھاڑکیں تے وستی بھیئیں دے بنّا سانجھیاں ڈو وستیاں دے وسیندڑ ۔۔۔۔۔ کہروڑ پکا ہائی سکول ءچ چھوٹے لا دے یار تے جتھاں ڈونہاں کوں استاد فداحسین گاڈی سویں چناکیہ (چانکیہ) مہاراج دے خاص شگرد ہونْ دا اعزاز حاصل ء۔۔۔۔۔۔۔ چھوٹے لا توں استاد فدا حسین گاڈی سئیں انہاں ڈو بالاں دی تدریسی تعلیم دے نال نال نظریاتی تربیت مارکسی طرز فکر تے سرخ انقلابی جدوجہد دے ایریاں تے کیتی۔ ڈونہاں رل تے پاکستان سرائیکی پارٹی دی بنیاد رکھی - ہونہار سیانْا چانکیہ سرائیکی وسیب کوں چندرگپت تے اشوکا ہک واری وت ڈے گیا۔ (شہزاد عرفان)

## حوالے
میݙی کہاݨی (تاج محمد گوپانگ)

میڈی کہانی ۔۔۔۔عرفی ہک شاعر ہا فارسی زبان دا ،ہوں آکھیا ہا آسمان توں جیرہی بلا وی لہندی اے ،پہلے ایہو پچھدی اے "خانہ عرفی کجا است" 
میڈے نال عرفی آلا حساب ہے۔۔۔مصیبت لموں آوے یا ابھوں پہلے پچھسی تاج گوپانگ دا گھر کتھاں۔۔۔ملتان وچ میڈا تریجھا اپریشن ایں دفعہ خوشخبری اے ہائ جو پتے اچ پتھری دا انفیکشن تھی گئے کڈھڑاں پوسی۔۔۔۔۔میکوں اپریشن تھیٹر تے نیندر آ گئ بعد وچ اللہ جانڑے ۔۔۔کیا بنڑی جو ڈاکٹریں میکوں ایکسپائر لکھ ڈتا ۔۔آدمی جیندا ہووے یا مردہ گھر جلھیندے ۔۔تمام مسلمانگی ،فریضے ادا کرن دے بعد میکوں چپ دے شہر ڈو نیون پے ۔۔۔میں سوچاں پیا جو میڈا سوجھل دوست خوامخواہ میڈی کہانی لکھنڑں کنوں گریزاں تھے حالانکہ بہوں مختضر ہائ میڈی کہانی ۔۔۔ہیندے وچ روانی غضب دی ہائ ۔۔میڈی روح کوں جسم دا لباس بخشیا گیا تاں میڈی معصوم زندگی کوں مترائے رشتے دان کیتے ۔۔۔۔۔گھر اچ بہوں حس تھئ تاں پیریں اچ پھرکی لا تے نگری نگری پھرا مسافر گھر کا رستہ بھول گیا۔۔میں آوارگی کئ چھائوں تلے میں پورا پاکستان پھرا۔۔ہندوستان گیا۔۔سیاست کے ذہین فطین انسان سے ملا حیدر منجن ،پل چناب ،قیامت کا ادھار کی طرز پر میں نے گلی گلی نگر نگر پمفلٹ تقسیم کیتے 
اے کجل مساگ دیاں ہوکاں ہن میں جوگی ہم ۔۔۔زمین دی کنڈ تے میڈا گھر نہ ہا ۔۔میڈی خوش بختی ہے میڈے خیال تے خوابیں دے اندر میں چاند نگر دا واسی ہم ۔۔میں ساری زندگی اپنڑیں ٹوری پیر فرید دے رتھ وانگوں ۔۔ہولے ہولے،،،،،،میکوں چس آ گئ جنم دے وچ میں انڈیں پا ہنڈھایا ۔۔۔دھرتی واس دے ہر سوجھل ساتھی نال گانڈھا رکھیا۔۔۔"جتھاں پیت پرم دی ڈھولک وجی میں رے کانڈھی ٹر پئ" ونج در سائیاں دے نچی"
 
میں دھرتی واس مدامیں دا ۔۔جو کجھ دھرتی میکون دان کیتا ۔۔میں واپس دھرتی دے ملخ کیتا ،ہخ خس نیئں رکھیا کھیسے وچ ۔۔سارے چشتی آکھ تے گن جمع نہ کر تمع نہ کر منع نہ کر،،میڈی زندگی دے کچکول دے وچ جیرہی دھرتی لیکھے لگ گئ اے۔۔سو (100) قصے ہن ،لکھ امر کہانیاں ہن ۔۔میڈی ذاتی زندگی ہک سطری ہے ۔۔۔
کھایا پیا کچھ نہیں ضرف گلاس توڑا 2 روپے 
اے انت کہانی نہ مکسی 
میں زوریں ریت مکیندا پیاں ۔۔کاندھی واپس گھر ول اے میں کلہے کمرے دے وچ رہے گیاں۔۔میڈا ڈر مک گیا ۔۔میں افسوس کیتا جیویں کمرہ روشن ہے اج کاغذ قلم وی نال ہوندا۔۔کجھ لکھوں ہا کجھ سوچوں ہا ۔۔دنیا تے فرصت نئیں ملی ۔۔ہن حمد لکھوں ہا مالک دی ۔۔کمرے دا دروازہ کھلیا ۔۔2 شخص فرشتیں دی بھاند ڈیون ،میں ڈو پچھدے ہن ڈومیسائل میڈا میں آکھیا رب رسول ص دا پچھو کجھ دین دھرم دی گال کرو ،ہنیں آکھیا جے راجن پور دا وسدا ہیں ہک پیکج ہے تیڈی ذات کیتے ،میں آکھیے ڈومیسائل تاں ہے کائنا اوویں قسم اے میکوں اکھیاں دی میں جم پل ہاں راجن پور دے ضلعے دا،ہک فرشتے دا الاپ تھیا ۔۔خوشخبری ہے تیڈی ذات کیتے ۔۔جئیں دریشک راج دے وچ رین گزاری زندگی دی ۔۔رب رحمن اعلان کیتے جو ہوندی خاطر بالکل معافی اے ہونکوں اوہا سختی کافی اے ۔۔۔۔اللہ کافی اے اللہ شافی اے ۔۔۔اتنے تائیں مئ نرس میڈا مونڈھا آن ہلایا ۔۔بابا اٹھو دوا دا ٹائم تھی گئے ۔۔میں نندروں جاگیم ،ڈٹھم وچ ہسپتال دے 6 نمبر بیڈ تے ہاں میں خوش تھی گیوم جو رب سوہنڑیں دا ڈتا پیکج وی اکھیں تے پر حیاتی ڈھیر غنیمت اے ۔۔۔۔۔۔

## حوالے
میݙے بابا

میڈے بابا  
سید عارف حسین شاہ شہید دے حضور

شاباس شاباس جلدی کرو عید نماز تے ونجڑا ہے جلدی جلدی تیاری کرو تے ہک گال دا خیال رکھئے سارے اکٹھے ویسوں  
ہک وڈی حویلی دا سربراہ او  حویلی جیری پوری وسوں وچ مشہور ہئ  تے ایں حویلی دی مشوری دی وجہ ایں حویلی وچ راہونڑ آلے ہک خاندان دے بندے ہن جیرے سونا شاہ تے چن شاہ ڈو بھراواں دا باغ ھئ جیرا پھلدیں پھُلدیں 250 افراد تک پہنچ گیا ہئ  سونا شاہ  تے چن شاہ اپنڑی اپنڑی حیاتی گزار کے  اپنڑے اپنڑے مکان وچ سکون دی نیندر سُتے پے ہن  او ڈوہیں بالکل ان پڑھ سادا تے مزدور ہن بھل شعور اونہہ دور وچ وی اُناں کوں اتنا ہا جو اُناں اپنڑے بالاں کوں سخت مفلسی دی حالت وچ وی پڑھایا تے ہُنڑ جیرا ایں کُنبے دا سربراہ ہئ او سونے شاہ دا وڈا وڈا پتر ڈویزنل اکاونٹ آفیسر سید عارف حسین شاہ ہئ  پورےکُنبے دا ڈُکھ سُکھ شادی غمی اُندے سر تے ہئ وقت دا بے نکیل شتر اپنڑی مستی وچ مست بہوں تیزی نال بجھدا ویندا ہئ ہک خوشحال گھرانہ اپنڑے وسیب وچ پورے وجود نال جیندا پیا ہئ  ایں ہک گھر وچ ہر مضمون دا ایم اے سویر چُلہے تے ملدا ہئ فٹ بالر ، کرکٹر تے ہر کھیڈ دا کھیڈاری ایں خاندان وچ موجود ہا 
وقت بدلنڑ لگ گئے حالات خراب تھیونڑ لگ گئے پوری وسوں کوں بھا لگ گئ فرقہ واریت دی ڈینڑ چُلھ چُلھ دی سینڑ بنڑ گئ 
شاہ صاحب تساں خیال کیتا کرو تساں ہک گزٹیڈ آفیسر ہیوے تے ول آندے وی چنگ چی تے ہیوے یا وت سائیکل تے اپنڑاں خیال کیتا کرو

شاہ صاحب فائل تے سائن کریندیں ہوئیں کھل کے آکھیا 
،، یار ساڈی کہیں نال کیری دشمنی ہے یا اساں کوئ کہیں کوں کیا تکلیف ڈتی ہے جو کوئ ساکوں مریسی،، 
شاہ صاحب ھنڑ حالات او نی تساں مہربانی کرو 
سید عارف حسین شاہ فائل کو ہتھ نال ہک پاسے کیتے تےاپنڑے کولیگ نال مخاطب تھین یار شبیر اچھا چلو تو آدھیں احتیاط کر کیری شے احتیاط کراں سویر دفتر آونڑاں ہے 8 وجے ولا واپس ونجنڑاں اے شہر کیویں چھوڑ سگدے سے ایں پروں کوٹلہ سیدان آلے قبر غستان وچ ساڈے ست نسلاں دے قبراں ہن اساں اتنے ایں جاہ دے ہیں جو اساں کیتھیں ونجو وی سہی تے اے مٹی وی ساکوں نہ نکلنڑ ڈیسی ساڈی اپنڑی وسوں ساڈا اپنڑاں وسیب اساں کیتھاں  چھوڑ سگدے سے ساڈی سنجانڑ ھے ایتھاں غلام شبیر جیرے لوک اپنڑی وسوں چھوڑ ونجن اُنہاں دی سُنجانڑ ختم تھی ویندی ہے میں ایں مٹی تے مرنڑ کہیں ان سونہیں جاہ تے جیونڑ کول زیادہ بہتر سمجھینداں یار میڈا گھر ہے بھرا ہن رشتہ دار ہن ہر شے میڈی ایں مٹی نال جُڑی ہوئ ہے غلام شبیر وی روز کہیں نہ کہیں بہانے اے گال کر ہاہندہ ہئ تے سید عارف شاہ وی اپنڑی سچائ تے سادگی تے اڑا رہے             

مگر ہک سویر ڈو ہزار اٹھ دی ہک ایسی سویر جہیں سیداں آلی حویلی دی شام.کر ڈتی ہے  سویر دفتر ویندیں ہوئیں پیر زکوڑیاں آلے قبرغستان دے سامنڑے او دہشت گردی دا نشانہ تھی گین چنگ چی تے ویندے پئے ہن چنگ چی آلا ڈسیندے جو مرنڑ کن پہلے اُناں دہشت گرداں نال شاہ صاحب دا بس اتنا مکالمہ تھئے ،، میکوں مارو مگر میکوں اے ڈسو میڈا جُرم کیا ہے ،، 
اج جیرے ویلے میڈا بھرا سارے بھراواں تے پتریراں (سوترراں) کوں سویرے اے آدھا ودا ہئ جلدی کرو عید دی نماز دی تیاری کرو سارے رلے ویسوں اونہہ ویلے میں اندر بابا جی آلی کھٹ تے بہہ کے روندا بیٹھا ہم۔ (مخمور قلندری)

## حوالے
میݙے سرکار (رفیق احمد تائب)

اساں تاں استاد محترم جناب امان اللہ ارشد سئیں تے لکھنڑ شروع کیتا تاں پورا ڈینہ گزر ویسے پر گال کینا ختم تھیسے کیوں کہ میڈے توں بہتر انہاں کوں شاید کوئی جانڑدا ھووے شاعری بعد دی گال ہے میڈے استادِ محترم شخصی طور تے وی بہوں خوب صورت انسان ہن لطیف لہجہ دے مالک ہن سادہ مزاج اور ہس مکھ انسان ہن انہاں نال بہے ونجوں تاں وقت دا پتا نی لگدا جو چوکھا گزر گئے. غیور و خدداری بے تحاشہ پاتی ویندی ھے جناب وچ. شفیق النفس انسان ایہو جہیاں میں نی ڈٹھـا. گال کرنڑ دا انداز ایسا ھے جناب دا جو اگلا انسان ہک منٹ وی بے پاسے توجہ نی ہٹا سگدا. بہرحال میڈے تاں جناب استاد وی ہن تے دوست وی ہن باقی رہے گی گال شاعری دی تاں اوندے بارے کیا لکھاں کیونکہ ہر سرائیکی ادب نال منسلک بندہ سرکار دا مقام جانڑدے. 

انہاں دیاں مشہور کتاباں دے ناں ہن 
ارشد دے ڈوہڑے. سک دا ساونڑ. آکھیں خواب جگارے اور دھمال انہاں توں علاوہ نعتیہ مجموعہ وی ھے پیا باقی وی ڈھیر کتاباں سئیں نال منسلک ہن. 
شاعری دی کوئی وی صنف ہووے ہر صنف وچ کمال دی مہارت رکھیندے ہن. ڈوہڑے دے وچ انہاں دا مقام ہر شاعر نے تسلیم کیتے. دھمال کتاب صرف اور صرف غزلیں تے لکھی گئی ہے اور بہوں زبردست غزلاں ہن. سرکار سرائیکی دے نال نال اردو شاعری وی کمال کریندے ہن 
ویسے تاں بے پناہ ڈوہڑے سرکار دے مشہور ہن لیکن کجھ ایسے ہن جیڑهے ہر با ذوق انسان کوں زبانی یاد ہن، 
جیویں، 

ڈوہیں مویوں ارشد پانڑی توں تیکوں چھل ماریے میکوں تریہہ ماریے

یا

تیڈے ہتھ جو ارشد آ گئے ہیں تیڈی مرضی ہے ساکوں جتھ نچوا

یا

میڈے پیر پکڑ دگ پچھدے ہن ھئ ارشد آج بھئیوال کتھاں

یا

ساڈے نال توں ارشد پیار دے بس ڈو بول آلا ساکوں مل گھن گھن

یا

ساڈے حال نی ارشد دھاڑیں ہن تیکوں کیا سنڑواوں توں کیا سنڑسیں

بے پناہ بے وی ہن

سرکار دیاں غزلاں وچوں میں کجھ شعر لکھساں

جیویں

میڈے جذبات مر گئے ہن یا توں اوہو نوی رہ گیا 
توں ملدا ہیں تاں مل کے او خوشی محسوس نی تھیندی

زمانے دی جفا ارشد اینجھا بے حس بنڑا چھوڑیے 
خوشی ھے یا غمی ھے بھاہ لگی محسوس نی تھیندی

سرانڑے باجھ کیویں نندر اوسی
میڈیاں باہیں قلم کیتی ونجیں ھا

ڈڈھپ تے بے وسی دا اے تماشہ ڈیکھ سہی ارشد 
میں پتھر جھل تے نی روندا او پتھر مار تے روندے

کتنے گھر بے نور ارشد کتنی زندگیاں بے چراغ 
لوک قبریں تے ودا ڈیوے جلاوے رات کوں

دل دے حال لکیھسوں قبر دیاں کندھیاں تے 
کفنی دی گنڈھ ہک ڈو کولے ہوون پے

رُل گیا ہے آج دا شاعر شہرتیں دے شور وچ
مطمئن ہے آپنڑیں سوچیں کوں سستا ویچ کے

گھر دا ڈیوا تہوں بجھا چھوڑیم 
میڈی حالت مہمان کیوں ڈیکھے

آکھ سکھدی نی روح رجدا نی 
بھاویں روز ٹکردا رہے ویندے

محبت دے مریضیں کوں خدا ڈیوے شفا ارشد 
اے ایجھا مرض ھے جیندے کنوں آزاد کوئی کوئی ھے

استادِ محترم جناب امان اللہ ارشد سئیں دے بارے لکھنڑ کوں بہوں کجھ ھے پر میں نا سمجھ لفظ کھٹائی بیٹھاں ہر انسان دا کوئی آئیڈیل ہوندے میڈا آئیڈیل میڈے استادِ محترم جناب امان اللہ ارشد سئیں ہن اللہ تعالٰی انہاں کوں خضری عمر عطا کرے اللہ سئیں انہاں کوں ہمیشہ شاد و آباد رکھے اللہ سئیں انہاں کوں صحت وسلامتی ڈیوے. (رفیق احمد تائب)

## حوالے
ناؤں تریݨ

ناؤں تریݨ

اے کھیݙ بھیڄے دی کھیݙ ھ. اے کھیݙ زیادہ تر او لوک کھیݙدن جیہڑے ذہین ہونوون. اے کھیݙ زیادہ تاں مرد، نینگر، چھوہر چھٹکر کھیݙدن. ایں کھیݙ کوں ݙو کھݙکار کھیݙ سڳدن. 
سبھ کنوں پہلے بھوئیں تے لکیراں مار تے تریݨ بݨائی ویندی ھ. ایندے کیتے سبھ توں پہلوں ہک وݙا مربعے دی شکل دا خانہ بݨایا ویندے ول اوندے اندر ہک ٻیا خانہ تے ول ہک ٻیا خانہ مطلب ہک ٻئے دے اندر کل ترائے مربع دی شکل دے خانے بݨائے ویندن. ول سب توں اندرلے یا ٻاہرلے خانے دی آدھل کول ݙوجھے چھیکڑی خانے دی آدل تک ہک لکیر چھکی ویندی ھ ایہو جی لکیر چارے پاسوں لڳدی ھ. یاد راہوے اے لکیر چونڈھ وچوں نی چھکڑیں خانے دے ادھ وچوں چھکڑیں پوسی. 
ول ݙوہیں کھݙکار سوچ سمجھ تے اپڑیاں ڳوٹیاں رکھݨ شروع کریندن. دیہاتاں وچ اے ڳوٹیاں، پھینگڑیاں، ڳٹکیں، بجری یا نکے پتھر یا وٹے تے لکڑ دے نکڑے ٹکڑے وی تھی سڳدن. 
جݙاں ساریاں ڳوٹیاں رکھیج ونجن ول کھیݙ شروع تھیندی ھ یعنی چال شروع تھیندی ھ. 
ایں کھیݙ وچ جیہڑا کھݙکار ڈھیر تریݨاں بݨڑیندے او جت ویندے. تہاکوں تریݨ ݙسا ݙیواں جو او کیا ھ.. تریݨ اے جو کئی کھݙکار ایں کھیݙ وچ اپڑیاں ترائے ڳوٹیاں برابر ہکا تندیر وچ بݨا گیا تاں او ݙوجھے کھݙکار دی ہک ڳوٹی مرضی دی چا سڳدے. بعض جاہیں تے یا کجھ کھݙکار دومارہ وی کار رکھدن یعنی دومارہ ایں ہوندے جو دومارےآلا کھݙکار ہک پاسوں تریݨ بݨا تے چیندے تے ول جݙاں ݙوجھے پاسے چلے ول اتھاں وی تریں بݨ ونجے اے دومارہ ہوندے.

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی کھیݙاں
ناروے

یورپ وچ ہک ملک ہے۔ ایہ ملک شمالی یورپ وچ ہے، زیادہ سردی ہوندی ہے،،. سردیاں وچ راتیں ٻہوں لمبیاں ہوندیاں ہن تے ݙین٘ہ ٻہوں چھوٹا، 

زبان نارویجین ہے.
ناصر جروار

ناصر جروار سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔

## ڄم پل
پہلی جنوری ١٩٦٨ء کوں شاہ صدردین وچ ڄمے

## تعلیم
ایم فل اردو علامہ اقبال اوپن یونیورسٹی اسلام آباد

## [[ادبی]] سرگرمیاں
"احمد خان طارق " ادبی و ثقافتی سنگت (یونٹ )شاہ صدر دین ضلع ڈیرا غازی خان

## کتاباں

## نمونہ کلام

### ݙوہڑہ
میڈے پیت پیار دی پارت ہئی متاں کہیں جاہ ونج ونڈواویں لیک لواویں 

تیڈے من وچ لہہ متاں غیر ونجے پیا جو کجھ آکھے بھاویں انگ نہ ماویں 

ذرا نال دھیان دے پیر وٹا بس پختہ تھی ڈکھلاویں سوچ پساویں

بیا ناصر تیکوں کیں ڈسنڑے تھی ہک دا توڑ نبھاویں مانڑ ہنڈھاویں

### ݙوہڑہ
لنگھ آوے دلبر من منگدا میں نال نبھاوے چس آوے

ہنجھ لہہ موئ مونجھ دے اولےکر بہہ درد ونڈاوے چس آوے

آج اختی بختوں ڈھہہ پئ آں جگ وانگ وساوے چس آوے

اکھ نوٹاں ناصر سئیں ہووے روح نال الاوے چس آوے

### ݙوہڑہ
جہرھا ذہن کوں خیر خراج ڈیوے او راز خیال مبارک

جتھ قرب کوں صحبت مل پووے سنگ سنگت نال مبارک 

شالا خیر دے لحظے نبھ آون ہووی دھوڑ دھمال مبارک 

ست رنگ اچ نت ابھردے دا ننواں ناصر سال مبارک 

 شاعر #* ناصر جروار*#

### ݙوہڑہ
کر جرات قدم اگوہاں رکھ پئی منزل تیڈے پیر چمے۔

بدھ آس توکل مونجھ توں ہٹ کائینات کھڑے پھل کیر چمے۔

سٹ بھالے بھوگ کوں ویندا کر تھی روشن آن سویر چمے۔

رکھ ناصر عرش تے اکھ اینجھی اے فرش ودا چووپھیر چمے۔

### ݙوہڑہ
میں مست ہم جھار اڈار دے وچ میڈے پر اسمان کوں لگدے ہن *

بھئوں کھاندی بھوئیں دے بھاگ وڈے اے رنگ جہان کوں لگدے ہن*

چئو چنڈی کل کائنات دے وچ ست رنگ ارمان کوں لگدے ہن * 

نہ سدھ ہم ناصر اجڑ ویساں ڈکھ جکڑیئے جان کوں لگدے ہن

استاد محترم سئیں ناصر جروار صاحب
ناظر مہروی

ناظر مہروی سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔

## نمونہ کلام

### غزل:-
کُھلیاں رہ ڳیاں باہیں میݙیاں کُھلے رہ ڳئے نین؛

.توں نئیں آیا ول ول تیݙے یاداں آندے رہئین؛

.پتھر وستی پتھر لوک ہن کوئ نی سݨدا ویݨ؛

.تیݙے شہر دے لوک وی سانول بالکل تیݙے جھئین؛

.تھل جل پھولیم جھاہ جھاہ ڳولیم کن چروا تھئ جوڳݨ؛

.تیݙی تھیوݨ کیتے بھاء دے دریا ٹھلݨے پئین؛

.سڑدی سڑ ڳئ ارتھی میݙی دکھدا رہ ڳیا دھوں؛

.مونڈھا لا کے آݨن والے پتے کن تے ڳئین؛

.بندےبندےکھاندے ویندن بندے پیندن خون؛

.ایویں لڳدے دھرتی اُتے آدم خور آ ڳئین؛؛؛؛

"-ناظرمہروی-"

### '''غزل'''
انڳلیں اندر پُہرہ

ٹُردا ویندے

تلی اُتے قصہ ٹُردا

ویندے

دریا اندر مچھی

تردی پئ اے

مچھی اندر دریا

ٹُردا ویندے

پیر ہن رستے اُتے

ٹُردے آندن

پیریں تلے رستہ

ٹُردا ویندے

اکھیں رتی بھاہ

دے وانگوں بلدن

رڳاں دےوچ سیسا

ٹُردا ویندے

تُوں تاں عینک لا

ڳݙی وچ بیٹھاایں

تیݙے تلے پیسہ

ٹُردا ویندے

**سانوری** 

سانوری

سوم دیوتا

کھڑکی وچوں 

جھاتیاں 

پیندے تیکوں 

ݙیکھݨ کیتے

تارے

تیݙی

چُنری اُتے لہندے

آندن

سانوری سانوری 

رات دے کیتے

ݙینہ وانگوں

ہے تیݙا

چہرہ

اُتم روشنی

تُوں ہیں رات دی 

راݨی

تیݙی خُوشبو

ڳلی ڳلی

کُوچے کُچے

جیوݨ 

تیݙے نیناں والی

نیں

دے اندر واہندا

ویندے

سانوری سانوری 

تار

اندھارا

جیرا مُکݨ وچ

نئیں آندا

تیݙے ہووݨ 

اڳوں

_____اپݨاں

ہووݨ 

ہار

ڳیا ہے؛

ناظر مہروی
نانوں

"نانوں" بھولا باتھا ہک غریب بندہ ہا جیہڑا سیانْی ذال دی انّی تے چڑھ ویندا ہا، گھر ءچ غربت تنبو اڈی کھڑی ہائی۔ اوں ذال توں پُچھیا جو ہُنْ کیا کروں۔ ذال آکھیا ایں کر جو کُجھ جہاڑے گھروں باہروں رہ تاں جو اُتنے جہاڑیاں دا ٹُکر بچ ونجے ۔ اوں خوشی نال ٹپ کڈھایا تے ٹونٹیاں مریندا نکل گیا باہروں ۔ اوں جہاڑے نانوں دے گھر نؤں بندے مہمان آگئے تے رج تے روٹی ٹُکر پِیڑ گئے۔ نانوں پورے نؤں جہاڑیاں بعد فاقے کریندا گھر دو ولّا ۔ حساب لایوس جو کتنی بچت تھئی ءِ۔ اوندی ذال لیکھا چوکھا لاتے ڈسایا جو پاگل آ توں اینویں باہروں رُلدا رہ گئیں کیوں جو نؤں بندے ہِکے جہاڑے نؤں ڈنہواراں دا روٹی ُٹکر کھا گئے۔ نانوں لیکھے نانوں گھر دا گھر ہئی جیندا نؤں جہاڑیاں دا رُلنْ کم نہ آیا۔شہزاد عرفان
## حوالے