open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
دلی

دلی پاکستان دے ہمسایہ ملک بھارت دا دارالحکومت ہے.

## دہلی دے اضلاع

* مرکزی دہلی
* مشرقی دہلی
* نئی دہلی
* شمالی دہلی
* شمال مشرقی دہلی
* شمال مغربی دہلی
* جنوبی دہلی
* جنوب مغربی دہلی
* مغربی دہلی
* شاہدرہ، دہلی
* جنوب مشرقی دہلی

## تعلیم
دہلی دے قومی دار الحکومت علاقے وچ تقریباً 500،000 یونیورسٹی دے طالب علماں کیتے 165 کنوں ودھ یونیورسٹیاں تے کالجں ہن۔ دہلی وچ نو وݙیاں یونیورسٹیاں ہیں۔

* دہلی یونیورسٹی
* جامعہ ملیہ اسلامیہ
* انڈین سٹیٹسٹیکل انسٹی ٹیوٹ
* جامعہ ہمدرد، نئی دہلی
* اندرا گاندھی نیشنل اوپن یونیورسٹی
* گرو گوبند سنگھ اندرپرستھ یونیورسٹی
* امبیڈکر یونیورسٹی دہلی
* جواہر لال نہرو یونیورسٹی، دہلی
* دہلی ٹیکنالوجیکل یونیورسٹی
دوست مشتاق گاڈی دے ہک کمنٹ سانگے

دوست مشتاق گاڈی دے ہک کمنٹ سانگے
............................................................

تساں ہک وڈے گھیر وچ گالھ کیتی ہے ' سمجھ آندی ہے 
ہکا گالھ عرض کرنی ہے جو حملہ آور تے مقامی بندے دی کلا (فن) دی اٹکل اصلوں وکھری ہے ' تساں آپ جانڑدے ہو جو میں بادلیئر دا ہک وڈا مداح ہاں اوں کنوں بہوں کُجھ سکھے ' اوندے بیلڈز(بُرائی دے پُھل) توں نثری نظماں (پیرس دا بھوگ) تئیں اوندی اٹکل دے وٹاندرے کوں سمجھنڑ دی کوشش کیتی ہے 'بادلیئر دی ہک نظم ہے شاید " بندر گاہ " جیں وچ اوہ آہدے بندر گاہ تے دُھپ ہے کستوری گرم صالحے تے تارکول دی خوشبو ہے ' فرانس کیتے ہک روشن ڈینہ ہے ' بادلیئیر کوں ایہ پتہ نہ ہا جو کستوری دے پِچھوں کیڑھے ہرناں دی موت تے اوندے نافیاں دا المیہ ہے ' اوہ نہ جانڑدا ہا جو ایں گرم مصالحے دی خوشبو پچھوں انڈونیشیا تے ملائشیا وچ تھیونڑ والا قتلام کھڑے ' بادلیئیر فرانس دی استعماریت وچوں جنم پیا گھندا ہا ' مقامی / تل وطنی دا قصہ بیا ہے ' تہاڈا اپنڑا ایں تے بہوں وڈا مطالعہ ہے ' اج توں پنجویہ سال پہلے ارشاد تونسوی جیڑھے ویلے پیا آہدا ہا ' ایں وسوں وچ شاعری دا ویلا مُک گئے تیں اوہ غلط پیا آہدا ہا ' استعماری/ قابض قومیں دی شاعری دا ویلا مُکدا پیا ہا ' استعمار زدہ / مفتوحہ قومیں دی شاعری دا ویلا شروع پیا تھیندا ہا ' دنیا جہان دے دھرتی جائیاں دے نال نال سرائیکی وسوں اپنڑی اکھ پئی لاہندی ہئی۔ رفعت عباس
دوستاں دی رائے دا آدر

دوستیں دی رائے دا آدر 
پچھلی پوسٹ نال گنڈھل
تل وطنی قوماں دا آرٹ جینویں جو ناچ ' گیت 'شاعری ' ناٹک انہاں دی حیاتی دا لُکانواں / ڈِکھالواں ہک دگرل پُکھ ہوندے ' ایہ حملہ آور/استعماری قوماں دے آرٹ توں ہک وکھری تڈ تیں ٹِکانواں ہوندے ' ایں حوالے نال افریقہ تے ہندوستان دے پوسٹ کالونیل ادیبیں تے نقادیں دا مطالعہ خاص کراہیں گالھ کوں سمجھنڑ وچ مدد ڈیندے ' ایہا وجہ ہے جو استعمار دی مار تے آئیاں تل وطنی قوماں دا آرٹ اپنڑی اٹکل وچوں سماجی پرتاں لنگھدا آپے سیاسی ونج تھیندے ' کیلی فورنیا (امریکہ) دی کہیں سڑک تے کہیں ریڈ انڈین دی بانسری تے چَھنڑکنڑا محض بانسری تے چَھنڑکنڑا نہ ہِن' اوہ " مہذب امریکہ " دے خلاف ہک چیخ ہِن ' اوہ اپنڑی آزادی پاروں اجداد نال کیتے گئے وعدے دا تکرار ہِن ' اوہ مقامی آدمی دی پوری تاریخ تے اساطیر ہِن ' لاطینی امریکہ دے مقامی دا ردھم ایہا تکرار تمنا ہے ' افریقیاں دا دول چھڑا دول نئیں ' ایہ استعماری قوماں دی چڑھ ماری اگوں ہکل ہے ' ایہ اپنڑی روح/آزادی/جغرافیہ/ تاریخ/ وسائل کوں بچاونڑ دا رزمیہ ہے ' اِنہاں قوماں دے ہار جیت دے اپنڑے معنی ہَن ' اوہ اپنڑے پِڑ وچ روز سرخرو تھیندن جو اُنہاں اپنڑی زبان رقص تے دول بچا گھدے ' تساں آکھسو ایہ کیڑھی شے ہے جیڑھی بچ گئی ہے؟ اگر کوئی شے نہ بچدی تاں چنیوا اچیبے تے واتھنگو اگوگی نہ جمدے ' نیلسن منڈیلا دے جنوبی افریقہ وچ کالے واپس نہ ولدے ' سرائیکی وسوں وچ فدا حسین خان گاڈی نہ جمدا جھمر اپنڑے سیاسی معنی نہ دھریندی ' عاشق بزدار میلے کوں سیاست تئیں نہ گھن آندا ' ایں خطے دی شاعری بھانویں اوہ محبت دی ہووے اپنڑے آپ ہک سیاسی عمل نال گنڈھیجی ہے ' ایں توں اگونہی رمز حفیظ خان شمیم عارف قریشی رانا محبوب اختر کھولی تے ڈسایا سرائیکی شاعری معاصر حیاتی نال گنڈھل اے ' اج جڈاں, شاعری مقامی بندے دا موقف ہے ' تل وطنی دی سبھ توں وڈی کمیونیکیشن ہے ' ایندی کہیں وسوں وچ مخالفت دے کیا معنی ہِن ' جڈاں ایں ملک وچ ون یونٹ لگا سبھ توں اُچی ہکل شاعراں دی ہئی ' میں شیخ ایاز, گُل خان نصیر قلندر مہمند تے اجمل خٹک کوں یاد کریساں ' اج جڈاں ہک پھیریں ول صدارتی نظام دیاں گالہیں تھیندیاں پِن شاعری/شاعر دی مخالفت کیوں ؟؟؟؟؟؟ رفعت عباس
دُعا

دَمان آرگنائزیش دے پرائمری سکولاں اِچ  
سویل ویلے اسمبلی اِچ پڑھی ونڄݨ آلی دُعا

مِٹی میں دَمان دی،کوہ سلیمان دی
     
الؐلہ میݙا سئیں آں،تیݙے درتےآئی آں

میݙی آم شام تُوں،ݙیویں امان تُوں
 
مِٹی میں دَمان دی،کوہ سلیمان دی

مِٹی آں میں بُھرݨی،راہ سِدھے تے ٹُرݨی
  
مِٹی آں میں چِیکݨی،سَوکھی نہ پَٹِیجݨی
  
مِٹی میں دَمان دی،کوہ سلیمان دی

راہ زِندہ پِیر دا،پِیر میݙے وِیر دا

پِینگھ بی بی سَیݨ دی،پَٻِݨ پَـٻَـیـݨ دی
  
مِٹی میں دَمان دی،کوہ سلیمان دی

ھیٹھوں وَڳدا سِندھ ھِے،سِندھ میݙی جِند ھِے
  
راھی اے ٻِلوٹ دا،پَندھ مِٹھݨ کوٹ دا
  
مِٹی میں دَمان دی،کوہ سلیمان دی
دُنیا دی ڄاݨ سُنڄاݨ

## دُنیا بارے ڄاݨ سُنڄاݨ
=کُل رقبہ=510072ملین مُربع کلومیٹر(31696ملین مربع میل)
=خُشکی دا رقبہ=14894ملین مُربع کلومیٹر(9255مُربع میل)
=پاݨی دا رقبہ=361132ملین مُربع کلومیٹر(22441مُربع میل)
=دُنیا دے ساحلاں دی لمبائی=356000کلومیٹر(221206میل)
دُنیا دے کُل رقبےدا29‌.2فیصد خُشکی تے70.8فیصد پانی تے مُشتمل ہےـ
=دُنیا دی سب تُوں اُچی جاہ=ماؤنٹ ایورسٹ8850میٹر(29035فٹ)
=دُنیادی سب تُوں جِھکی جاہ=بحرمُردارہے جیرھی جو،منفی411میٹر(1349فٹ سطح سمندرتوں تلے ہے)
=دُنیادی آبادی=١٠ اگست٢٠٠٢ء
6ارب24کروڑ 39لاکھ90ھزاراَٹھ سو ستترہے...
=شرح پیدائش=(٢٠٠١ء)٢١ فی ہزار 
=شرح اموات=(٢٠٠١ء)٩فی ہزار
=مرداں تے تریمتیاں دی آبادی دا تناسب=
٢٠٠١ء میں ١: ١: ٢٥
شرح خوان٘دگی١٩٩٩ء ١٥سال تُوں زائدآدمی جیرھےپڑھ لِکھ سڳدن.٧٩.٤فیصد
مردوں دی شرح خواندگی ٨٥.٢فیصد
تریمتیاں دی شرح خوان٘دگی: ٧٣.٦
=دُنیا دی سیاسی تقسیم=١٩٣ آزاد ریاستاں،٦١ٻَئےمُلخاں تےانحصار کرن والے علاقے اتے ٦رَپھڑوالےعلاقے
دِلو ٹالبر

اپݨے لوکیں دی اپݨی وساخیں دی اپݨی چس اے . .

فصولی دلبہار تالپور المعروف دلو ٹالبر کن قصے تاں اساں اپݨے بلپن کن سݨ جلئیوں اج نینگر مارکے چھلے سݨن شروع کر ڈتن. . .دلو ٹالبر اپݨے وسبے دا سوہݨاں کردار تے وساخیں دی رونق اے. . 

دلو اھدے میڈے قصے دیاں چھتری لڑیاں ان تے ہک لڑی 9 راتیں چلدی اے . .

پچھلے سیالے قالو خان بزدار، اللہ بشک بزدار ، سلطان بزدار تے بئی سنگت ہک ہفتہ پورا قصہ سݨدے رہ گۓ پر قصہ ناں مکا لگدے دلو دا قصہ واقعی طویل اے . . اساں سوچیا ہا جو کوڑ مریندے. . . پر مارکا بغا تھی گۓ قصہ نہ مکا. . (بلال بزدار)
## حوالے
دھرتی دا سوہنڑا گھبرو

پورا ناں : ملک محمد رمضان نوید 

(ذات:آرائیں(سرائیکی

تعلیمی قابلیت :ایم اے ۔ایم ایڈ 
تاریخ پیدائش :05/01/1987

پتہ:وستی منظور آرائیں موضع ھیرو ڈاکخانہ کوٹلہ مغلان تحصیل جام پور ضلع راجن پور
اٖپݨی منڈھلی تعلیم وسیب دے سکول گورنمنٹ پرائمری سکول موچی والا توں پوری کرݨ دے بعد میٹرک چنڳے نمبراں نال ہائ سکول کوٹلہ مغلاں توں ریگولر پاس کیتا
ایف اے دا امتحان ڈیرہ غازی خان بورڈ توں پرائیویٹ امیدوار دی حثیت نال فسٹ ڈویژن نال پاس کیتا.
دودائی

دیرہ غازی خان وچ ہک دریگھے ویلھے تائیں میراݨی قوم دا راج ریہے۔ ہک عام خیال (یا مغالطہ) اے ہے جو میراݨی بلوچ ہئین تے انہیں دا راج اصل وچ دیرہ غازی خان وچ بلوچیں دا راج ہئین۔ چارلس فرانسس میسی دی 1890 وچ لکھی کتاب ہک ٻئی کہاݨی ݙسیندی ہے۔ اوندے موجب بلوچیں دے پندرہویں صدی وچ آوݨ کنیں پیلھوں دیرہ غازی خان وچ " ناہریں" تے " ستھا سومریں" دا راج ہئی۔ بلوچیں دی ایں علاقے وچ ہجرت نال "ستھا سومریں" تے "بلوچیں" دیاں آپت وچ ملاپ تھیا تے اوں کنیں "دودائی" قوم پیدا تھئی۔ دودائی دا پیو "ستھا سومرہ" تے اماں "بلوچ" ہئی۔ ایں "دودائی" قوم دیاں اڳوں ونڄ کنیں ݙو وݙیاں شاخاں " میراݨی" تے "گورچاݨی" ہئین۔
## حوالے
دنیا دے ملک

دنیا وچ ١٩٥ ملک ہن، تے ٣٩ خود مختیار علاقے ہن۔ دنیا دے ١٩٥ وچوں ١٩٣ ملک تاں اقوام متحدہ وچ شامل ہن، پر فلسطین تے ہولی سی دے ملک اقوام متحدہ وچ شامل کائنی۔  ٣٩ خود مختیار علاقیاں وچوں تائیوان تے کوسوو  کوں وی وکھرے ملک منیا ویندے وت ١٩٧ ملک تے ٣٧ خود مختیار علاقے تھی ڳئے۔ ایں لحاظ نال کل ٢٣٤ بݨ ڳئے۔
دھرتی دے رکھوالے

،،،،،،،   دھرتی دے  رکھوالے ،،،،

کجھ ڈینھ پہلے مظفر گڑھ ءچ ہک سکول دی ویگن ءچ بھاء لگی ھئ جئیندے ءچ میڈے وسیب دے ڈُو  ُپھل مرجھا گئے ہن اُوں موقعے تے جیرھا کم پولیس آلیں کیتے اوں پاسے دا تھانڑے دار سئیں کلیم اللہ گاڈی تے اوندی ٹیم موقعہ  تیں پہنچ کے بلدی بھاء ءچو بچے کڈھین انھیں دی وردی تے ہتھ وی سڑ گئین دل آھدے پورے وسیب دی طرفوں انھیں کوں  سلیوٹ ماراں جو انھیں اے ثابت کیتے واقعی اے وردی آلے ساڈے رکھوالے ہن ،ساڈا المیہ اے ھے اساں چند لُوکیں دے وجہ توں سارے محکمے کوں اُوں اکھ نال ڈیھدے ھئیں،
جیویں پورے معاشرے ءچ نیکی بدی کٹھے چلدی ھے اُنویں ہر محکمے ءچ وی ہر قسم دے لوک ھوندن ،ایں محکمے ءچو صرف سیاست کڈھ ڈتی ونجے تاں نوے فیصد اے بلکل ٹھیک تھی ویسی ،اساں انھیں دی کرپشن تے تاں کُھل کے گال کریندیں ھئیں پَر ایں محکمے دے شھید ساکوں نئیں نظردے اساں بُھل ویندے ھئیں کہ بھانویں خودکش حملے تھئین یا کہیں معاشرے دے گند نال مقابلہ تھئے کتنے پولیس آلیں آپڑیاں زندگیاں ایں دھرتی تے قربان کیتن ،ساکوں فوج دا شھید نظردے پولیس آلے نال مترائ ماء آلا سلوک کریندے ھیں ،حالانکہ اُو وی کہیں دا جایا ھوندے اوندیاں بھنڑیں تے بھرا اوندا اماں ابا وی انویں تڑپدے جیویں کہیں بے شھید دا تڑپدے ، ہاں خامیاں ضرور ہن مگر اتناں وی نئیں جتناں اساں سمجھی ودے ھئیں ہُنڑ اُو پرانڑے دور تاں رہ نئیں گئے جو تھانڑے دار خود کوں جج سمجھ کے فیصلے ڈیسی ،ہُنڑ تاں ہر بندہ صحافی تے باشعور ھے جڈو غلط کم تھیندا ڈیھدن سوشل میڈیا زندہ باد. 

کجھ ڈینھ پہلے میں فیملی نال ھیڈ تونسہ بیراج توں واپس آندا پیاء ھم پُل 22 تک آندیں ھوئیں تریھ لگ گئ میں سیدھا پولیس چوکی تے بریک لائ انھیں کوں آکھئیم محترم پانڑی پلاؤ ھا چا میں اے ڈیکھ تے خوش تھیاں کہ انھیں وڈی عزت نال پانڑی پلایا چاہ بوتل دا پُچھا ،آکھنڑ دا مقصد اے ھے جیویں ساکوں انھیں دے رویے کنوں نفرت ھے اساں وی تاں انویں نفرت کریندے ھئیں اگر ساڈا رویہ انھیں نال پیار محبت آلا ھووے تاں میڈا نیں خیال اے مفت ءچ ساکوں تنگ کریسن ،کجھ لوک انھیں کوں تلاشی ڈیونڑ عیب سمجھدن غیر مُلک ءچ انھیں دا وزیر اعظم کپڑے لہا کے تلاشی ڈیندا کھڑے ھوندے اُتھاں انھیں دی شان ءچ کوئ فرق نئیں  پوندا جے آپڑیں پولیس عزت نال تلاشی گھنے تاں سخت ناراض ھئیں، ڈاکو رھزن کنیں موٹر سائیکل چھکوا کھڑسن پولیس آلے کوں اوندے کاغذ ڈیکھالنڑ تے مندے کڈھسن ،آخر تیں آپڑیں بھرا ظفر کوں اے سنھیاء ھے کہ آپڑیں محکمے دی تعریف پڑھ کے خوش نہ تھیویں جتھاں غلط ڈیکھساں گج وج کے لکھساں 
،شالا وسدے رھو ،،،،،جمیل بلوچ

## حوالے
دھرتی واسو رابطہ نی چھوڑنا

جیویں 20ویں صدی دے چھیکڑ وچ سرائیکی لوک سانجھ دے دانشوراں سرائیکی قوم دی سُنڄاݨ تے بقا کیتے ہک لائحہ عمل تیار کیتا ہا جیرھا جو اوں وقت دے تقاضیں دے مطابق دُرست تے کامیاب ہا ، اڄوکے دَور دے تیزی نال بدلدے ہوئے حالات دے طوفان وچ جتھاں ایں دھرتی دے لوکاں دی جُڑت تیزی نال تُرٹدی ویندی ہے، نظریاتی سوجھلا ختم تھیندا ویندے ، سرائیکی زبان ، ثقافت تے ادب واسطے کئی چیلنج سامݨے آ ڳن اِنھاں حالات وچ ہک ’’قومی کانفرنس ‘‘ دی سخت ضرورت ہے جیندے وچ سرائیکی دھرتی دے دانشور ، اڳواݨ تے سوجھواݨ شریک تھی تے اڄوکے حالات دے ہر طرح دے چیلنج دا مقابلہ کرݨ سانگے ہک متفقہ لائحہ عمل قوم کوں ݙیون۔ جیندے اُتے عمل کر تے اساں اڄوکے زمانے وچ کامیابی نال جی سڳوں ۔

ایہ تجویز جولائی 2016ء دے چھیکڑی ہفتے اچ سرائیکی وسیب دی کانو کان تھئی سنگت سانگے فیس بُک تے اپ لوڈ کیتم تاں میکوں دھرتی ڄایاں دے چہرے تے مونجھ زیادہ تے اُمید گھٹ نظر آئی۔ مونجھی حیاتی دے ایں کوجھے موڑ دا لانگھا لنگھیم تاں میݙی دید ساری دُنیا دیاں قوماں دے کلچر تے ونڄ پئی تاں میکوں ایں گاٖلھ دا شدت نال احساس تھیا جو پوری دُنیا دا کلچر ’’گلوبل کلچر‘‘ دی شکل اختیار کریندا پئے۔ انسانی حیاتی دے جیوݨ دے تقاضے تبدیل تھیندے پِن ، قوماں ادب اتے تہذیبی حوالے نال زوال دا شکار تھیوݨ دی وجہ توں مرݨ شروع تھی ڳن ایں اوکھے موڑ تے میں اپݨی مردی ثقافت ݙیکھ تے چُپ نی رہ سڳدا۔ میݙا خیال ہے جو اڄوکے حالات اچ بدامنی تے انتشار کوں مُکاوݨ سانگے ادب کوں فروغ ݙیوݨ لازمی تھی ڳئے۔ 

موبائل فون تے انٹر نیٹ دی وجہ توں بھانویں جو ساݙے پوری دُنیا نال رابطے تھی ڳن پر حقیقی جُڑت ختم تھی ڳئی ہے،حقیقی جُڑت میل ملاپ نال زندہ رہندی ھے۔ ٹیلی ویژن ، ڈش ، کیبل دی وجہ کنوں لوکاں کوں اپݨے گھر اچ تفریح مِل ڳئی ھے جیندی وجہ کنوں ہُݨ میلے مُکدے ویندن تاں ساکوں ہُݨ چاہیدا ھے جو اساں ہُݨ مِلݨ نہ چھوڑوں۔اینویں اساݙے وسیب وچ مشاعریاں دی عظیم روایت وی مُکدی ویندی ہے ایں سانگے ہُݨ اساکوں چاہیدا ھے جو اساں وسیب اچ چھوٹیاں چھوٹیاں ادبی نشستاں دے رواج کوں زیادہ توں زیادہ ودھاؤں۔ میݙے خیال وچ ایں دور اچ ادبی تنظیماں دی پہلے توں ضرورت ودھ ڳئی ہے۔ ادب ہمیشہ انسان کیتے شعورتے سوجھلے دا سبب رہ ڳئے ۔ ہک شاعر ، ادب دے ذریعے قومی خدمت سرانجام ݙے سڳدے میں ادب دے ذریعے اڄوکے دھرتی ڄایاں کوں نویں دڳ تے ٹورݨ دا اَہر کریندا پیاں جے تُساں وی ماء دھرتی دا درد سینے رکھدے ہو تاں اَؤ رَل کراہیں تُرٹدی سنگت دا سچا سانگا جوڑ تے جیوݨ دا اَہر کروں۔

غیورؔ بخاری
## حوالے
دھریجہ نگر دے نعت گو شاعر

دھریجہ نگر دے نعت گو شاعر

دھریجہ نگر دا ناں پہلے وستی دھریجہ ہا ۔ وستی صدیاں پہلے سندھ توں ہجرت کرݨ آلے دھریجہ برادری دے کجھ لوکیں آباد کیتی ۔ اے او لوک ہن جنہائیں حملہ آور ارغون نال جنگ کیتی تے اوندی حکومت توں باغی تھئے۔ دھریجہ قوم دی حملہ آور ارغون نال جنگ، اے ہک انج داستان ہے۔ میں جیرھی ڳالھ کرݨ چہنداں او اے ہے جو سو سوا سو سال پہلے دھریجہ برادری دے لوک پڑھئے لکھئے نہ ہن ۔ تھی سڳدے کجھ لوک شاعر وی ہوون ، کیوں جو شاعر اݨ پڑھ وی تھی سڳدے۔ پر شاعری دا کوئی پراݨا نمونہ نی مل سڳیا۔ حضرت مولانا یار محمد دھریجہؒ پہلے آدمی ہن جنہاں علم حاصل کیتا ، بٖہوں وݙے عالم بݨئے تے دھریجہ نگر وچ مدرسے دی بنیاد رکھی ۔ مولانا صیب جیرھے جو میݙے نانا سئیں وی ہن ، مولانا عبداللہ درخواستیؒ دے کٹھے پڑھدے ہن ۔ ہم جماعت ہووݨ دے نال پیر بھائی وی ہن جو ݙوہاں دی بیعت حضرت خلیفہ غلام محمد دین پوری نال ہئی۔ نانا سئیں عالم دین ہووݨ دے نال نال شاعر وی ہن ۔ اوں ویلھے فارسی دا رواج ہا ۔ اردو دا اتنا ناں کائنا ہا ۔ نانا سئیں فارسی اچ بٖہوں لکھیا ۔ آکھیا ویندے جو سرائیکی جیرھی جو اوں ویلھے اسیݙے علاقے اچ ریاستی اکھویندی ہئی وچ وی کجھ شاعری کیتی ۔ پر اے سارا کجھ 1973ء دے سیلاب اچ لُڑھ ڳیا۔ ارمان دی ڳالھ اے ہے جو نانے سئیں سرائیکی اچ بٖہوں گھٹ شاعری کیتی ۔ جیکر سرائیکی شاعری زائد ہووے تاں کجھ نہ کجھ بچ ونجٖے ہا جو کئی لوک یاد کیتی ودے ہوون ہا ۔ فارسی نہ کہیں کوں امدی ہئی تے نہ کہیں یاد کیتی ۔ 

نانے سئیں کوں اپݨا کلام یاد ہا پر نانا سئیں سیلاب آلے سال فوت تھی ڳے ۔ ایویں نانے سئیں دے شاگرد حضرت مولانا غلام محمد دھریجہ جیرھے گانمݨ تخلص کریندے ہن تے جنہاں اپݨا مدرسہ وی قائم کیتا۔ نانے سئیں توں ڈھیر پہلے رضا تھی ڳئے ۔ انہاندی ہک نعت او وی سینہ بہ سینہ مولود خوانیں توں مل سڳی اے۔ اسیݙی وستی دے نال ، لائن دے پاروں ہک وستی موسانی ہے ۔ اتھوں ہک شاعر بہاول خاکی میݙے ابے مولانا کریم بخش دھریجہ کول امدے ہن تے اپݨا کلام سݨیندے ہن ۔ میں کجھ بندیں دے ذمے لائے جو اوندا کلام لبھن تانجو ہتھیکا کیتا ونجٖ سڳے ۔ حاجی صیب ݙسئے جو کجھ مولود خوانیں توں سینہ بہ سینہ انہائیں دا کلام ملئے جیرھا ایں کتاب اچ شامل ہے۔ احٖ اساں ارمان کریندوں جو اساں شاعری دا ترکہ ہتھیکا نی کر سڳئے ۔اے ارمان چھڑا سرائیکی وسیب دا کینھی سارے وسیب دا ہے۔ اساݙا سب کجھ رُل ڳئے ۔ احٖ ضرورت ایں ڳالھ دی ہے جو اساں اپݨے علمی خزانیں کوں ڳولوں تے انہائیں کوں ہتھیکا کروں ۔ کتابی شکل اچ گھن آؤں تے کتاب چھپواؤں ۔ 
میں اڳلے جٖہاڑے ڳالھ کریندا بیٹھا ہم جو میں ڳالہا کینھی تے نہ میکوں چِتھے کُتے پٹیئے جو اپݨے سارے وسائل کتاباں چھپواوݨ تے لائی امداں ۔ میکوں پتہ ہے جو سرائیکی قوم کوں تکڑا کتاباں کریسن تے اساں اپݨے علم تے اپݨے کتابیں نال وݙے تھیسوں ۔ شابس ہووے سئیں حاجی عید احمد دھریجہ کوں جو انہاں دھریجہ نگر تے کجھ نال دے وستیں دے شاعریں دے کلام کوں ڳول پھول تے کٹھا کر چھوڑیئے ۔اینکوں اساں چنڳے کم مہورت سمجھدوں تے امید کریندوں جو اے کم وادھو وادھ تھیسے ۔ کیونجو اشرف دھریجہ ، محمد نواز نوازݨ دھریجہ عاجز دھریجہ دے کلام میں خود سݨیئے ہوئے ہن ۔ کجھ بٖئے شاعر وی ہوسن ۔ ایں کتاب اچ اے لوک نظر نی امدے ۔ ضروری ہے جو ڳول پھول تھیوے جو اساݙا ترکہ ملخ مربعے نی شاعری ہے۔ 

ظہور دھریجہ
جھوک سرائیکی ملتان
دھی دھی

دھی دھی

ایہ کھیݙ کھیݙݨ دا موقع اوں ویلھے ملدے جݙاں پاݨی دا وݙا تلآ کھڑا ہووے. یا وت کئی نالہ واہندا پیا ہووے. ٻال کسی وچ وی کھیݙ گھندن. ایں کھیݙ وچ کھݙکاراں دی کئی پابندی کائنی ہوندی. 
اے کھیݙ شروع کرݨ توں پہلے پڳیا ویندے. چھیکڑی آنوݨ آلا واری ݙیندے. سارے پاݨی وچ پاھے ویندن تے واری ݙیوݨ آلا ہک پاسوں کھڑدے. تے اکھیں موندھ گھندے. ول پنجھاہ یا سو تک مقرر گݨتری گݨدے. تے ساریں کوں پکڑݨ دی کوشد کریندے. کجھ پاݨی وچ گھت مار لک ویندن تے کجھ ایویں بچݨ دی کوشد کریندن. واری ݙیوݨ آلا جتھاں کھڑدے اتھاں نشانی ہوندی ہے تے سارے اوں جاہ تے پج اوں پیڑھی کوں ہتھ لیندن، جے سارے ہتھ لا ونجن تاں ول واری شروع توں شروع تھیسی، جے کہیں کھݙکار کوں ہتھ لڳ ونجے تاں ول واری اوہو ݙیندے. تے اے کھیݙ ایویں چلدی  پئی ہے۔
ونکی:سرائیکی کھیݙاں
ڈیرہ جات

حسین خان لنگاہ ملتان دے حکمران ݙٹھا جو دریا سندھ دے پار بلوچاں دی آمد نال حالات قابو توں ٻاہر ہن، تاں حسین خان ملک سہراب خاں کوں دریا سندھ دے پار جاگیر ݙے ݙتی۔ غازی خاں دے پیؤ حاجی  خاں میراݨی ملتان دے لنگاہ خاندان کنوں آزادی دا اعلان کرتے دیرہ جات دی ریاست بݨائی۔ تاں ١٤٧٦ء وچ آپݨے پتر غازی خاں دے ناں تے ہک شہر وسایا۔ 

## انگریزاں دا دور
١٨٤٩ء وچ انگریزاں دے آوݨ نال انگریزاں دا قبضہ تھی ڳیا۔ تے ݙو ضلعے دیرہ اسماعیل خاں تے دیرہ غازی خاں بݨ ڳئے۔

### دیرہ غازی خاں
پراݨا شہر ١٩٠٨ء وچ چھل آوݨ پاروں تباہ تھی ڳیا تے نواں شہر ١٩١٠ء وچ بݨیا،

## دیرہ اسماعیل خاں
١٤٦٩ء: سہراب خاں ہوت بلوچ شہر دی بݨیاد  1469ء / 874 ھ وچ رکھی۔

١٨٢٣ء: بمقام تھویا فاضل دیرہ شہر دریا بُرد تھیا

١٨٢٥ء: موجودہ شہر دی بݨیاد  ملتانی پٹھان نواب شیر محمد  خان سدوزئی سر بلند خان  رکھی

١٨٤٨ء : دولت رائے نظامت کنوں معزول تھیا تے پہلا انگریز وان کارٹ لینڈ ڈیرہ دا کاردار بݨیا۔

١٨٥١ء : موجودہ ڈسٹرکٹ ہیڈ کوارٹر (سِول) ہسپتال 

١٨٦٦ء : ٹاؤن ہال تعمیر تھیا

١٨٦٧ء : مونسپل کمیٹی دا قیام

١٩٢١ء: قیام بجلی گھر ڈیرہ ، کمپنی: کھٹڑ الیکٹرک اینڈ جنرل سپلائرز

مالک: روچی رام کھٹڑ

## ٻیا ݙیکھو

* قدیم سلطنت ملتان، ایندی تاریخ تے جغرافیہ
* ریاست بہاول پور
* ریاست جھنگ
* دیرہ جات
* سیت پور
* ریاست بکھر
* ریاست ٹانک
* تالپوران سندھ
* صوبہ ملتان
* موجودہ خطہ سرائیکستان

* سرائیک ڳوتھاں

## حوالے
ونکی:تاریخ سرائیکستان
دیرہ جات وچ مقامی تے غیر مقامی

مقامی تے غیر مقامی

قیصرانی بزدار  لنڈ کھوسہ لغاری دریشک مزاری اے بلوچ قوماں صدیاں توں کوہ سلمان دے  دراز سلسلہ وچ آباد ہن انہیں جنگجو قومیں  دا گزر بسر دا سلسلہ لٹ مار ہئی کھیتی باڑی دا کوئی خاص سلسلہ نہ ہا بارش  تے نائیں دے پانڑی تے سارا دارومدار ہا جڈا قحط پووے ہا تاں اے لوک پہاڑیں کنوں لہہ کے دریا سندھ دے پچادھی پاسے صدیاں  توں آباد مقامی لوکیں تے حملہ آور آن تھیندے ہن مال مویشی اناج عورتیں دی لٹ مار کرکے واپس ول ویندے ہن

پہلے تاں کوئی خاص مزاحمت نہ تھیندی ہئی اگر مقامی لوک مزحمت کرن وی ہا تاں قتل کر ڈتے  ویندے ہن

اے سلسلہ بڑا عرصہ چلدا ریہا کجھ عرصہ دے بعد اے قبیلے پہاڑیں کنوں مکمل طور تے ہجرت کرکے مقامی آباد کاریں کوں بے دخل کرکے قابض تھیندے گئے مقامی آباد کار جنگجو نہ ہن ایں سانگے مزاحمت نہ کر سگیے جان دے جوف کنوں کجھ لوک تاں دریا پار لگے گئے تے کجھ اتھائیں

پولی کٹانڑے کیہل موچی درکھان مہانڑے کمبہار سڈیجنڑ قبول کیتا تے  جان دی امان پاتی  اور کجھ  مضبوط مقامیں کنوں مزاحمت دا سامنا وی رہ گئے اے سلسلہ چلدا ریہا کجھ عرصہ بعد  انگریز قابض آن تھیا اتھاں اوں  غیر مقامیں نال الحاق کر گھدا کیوں جو مقامی لوک انتہائی کمزور ہن انہیں کنوں مزاحمت دی  گھٹ توقع ہئی غیر مقامی مضبوط ہن اور جدی پشتی جنگجو ہن تہوں  انگریز سرکار وی غیر مقامیں   نال محاذ کھولنڑ دے حق وچ  نہ ہئی الحاق دے بعد انگریزی سرکار غیر مقامیں واسطے اپنڑی رحمت دے دروازے کھول ڈتے مقامیں کوں جائیدادیں  کنوں مکمل طور تے ہتھ دھونڑے پئے

در بدری زندگی گزارنی پئی مقامی آدمی اج وی وسیب وچ محفوظ نئی

زمانہ ماہو مریخ دی سرحدیں توں ٹپ گئے

اساڈے سر پتھریں دی چوکاٹھ توں نی چودے

اے نو خدائیں دی نحش دھرتی دے ظلم سہندے

وطن دے وچ بے وطن تھی  رہندے

شریف لوکو غریب لوکو

پلوطا حرف دعا نئی ہوندا

تے کوئی پتھر خدا نئی ہوندا

ائے علم و دانش دی درساگاہیں

دی شان شوکت ادیب لوکو

عظیم علماء خطیب لوکو

ائے رہبری دے فتور وچ مبتلا

مریضو عجیب لوکو

میڈا سوال ء ہزاریں نسلیں دے بعد

کتلاں اساڈیاں نسلاں

ایں نو خدائیں دی نحش دھرتی دی کھاد بنڑ کے

غلامی دی بےحیا فصل کوں پلیندیاں رہسن

تے اپنڑی قسمت دی کالونڑ اپنڑے منہ تے مل کے

لہو دے ڈیوے محلیں وچ بلیندے رہسن

پتریں کیتے منوتیاں من کے

غلام کیتئیں جڑیندے راہسو

تے آپنڑی پھاسنڑ دے جال ہتھیں

دے نال کیتئیں ونڑیندے راہسوں

زبان مذہب برادری  ذات تے سیاست دی کالی کاتی

اساکوں کے تئیں کپیندی رہسی

تے ٹوٹے کریندی رہسی

اساں کڈنڑ تئیں بے ہوش رہسوں

تساں کڈنڑ تئیں خموش رہسو

سرور خان کربلائی
دیرہ غازی خان

دیرہ غازی خان سرائیکی وسیب دا اہم شہر ہے،
## جغرافیہ
دریائے سندھ دےکنارے ہک شہر ہے.
thumb|سرائیکستان دا نقشہ

## تاریخ
## شخصیات
* طیب رضوان زرش
* فیاض قاسی
* سائر جگنو
* اکبر مخمور
دیرہ غازی خاں

دیرہ غازی خان سرائیکی وسیب دا ہک شہر ہے۔ ضلع وی ہے تے ڈویژن وی ہے۔
## تاریخ
غازی خاں آباد کیتا ہائی۔

## جغرافیہ
دریا سندھ دے ݙلہا آلے پاسے ہے۔

## آبادی
## تعلیمی ادارے
* غازی یونیورسٹی
دھوڑکوٹ

دھوڑ کوٹ، گھارے دریا دی لہندی مݨ تے، تحصیل احمد پور شرقیہ وچ ہک پراݨڑاں قصبہ اے جیہڑا ٻہوں سارے نسلی سرائیکی قبائل توں علاوہ وارݨ برادری دا سب توں وݙا مرکز اے. اتھاں سرائیکی ٻولݨ والے لوگ ٩٩ فیصد ہن. مشہور شخصیات وچ ملک احمد یار وارݨ سابقہ ایم پی اے، ملک عامر وارݨ، سابقہ ایم این اے، ملک خالد وارݨ، ایم پی اے وغیرہ شامل ہن. مذہبی اعتبار نال ١٠٠ فیصد مسلمان ہن جنہاں وچ اکثریت دیوبند مکتب فکر نال تعلق رکھدن جبکہ بریلوی تے اہل تشیع وی موجود ہن ایں علاقے وچ بحمداللہ علمائے دیوبند نال تعلق تے نسبت رکھنڑ والا ہک دینی ادارہ وی موجود ہے جیڑہا دن دگنی رات چگنی دین دی تعلیم ڈیندا پے جیندا ناں ہے جامعہ عمرفاروق تحفیظ القرآن اے ادارہ اوچ شریف تاں جلال پور پیر والا روڈ تے واقع ہے جیندے بانی تے مہتمم جناب قاری رشید احمد وارن صاحب ہن اے ادارہ گزشتہ کئی سالاں توں دینی تعلیم نال آراستہ کریندا پے اللہ تعالٰی تاں قیامت ایکوں آباد تے شاد رکھے ایں ادارے دے دشمن تے دینی تعصب رکھنڑ والے وی کافی لوگ ہن مگر اللہ دی مدد تے نصرت دے نال کامیابی دا مرکز اے اللہ پاک توں دعاء اے بدنظر دی نظر نا لگے آمین
دیرہ غازی خاں ڈویژن

تحریر ـ ارشد لاشاری

سرائیکی وسیب دا تریجھا ؤݙا ڈویژن دیرہ غازیخاں غیور تے باہمت لوکیں دی دھرتی ٰپہاڑیں تے میدانیں دا آدھل .ھک نویکلی سنڄاݨ دا مالک ،ایں ڈویژن دی سرحد ملخ دے چارے سوبھیاں نال رلدی ھے .ایندے ݙکھݨ (جنوب )ءچ کوہ سیلمان دا پہاڑی سلسلہ تے سطح مرتفع دماݨ ھے ،

ایں ڈویژن ءچ چھی ضلعے شامل ھن دیرہ غازیخان ،مظفر ڳڑھ ،لیہ ،راجنپور، کوٹ ادو تے تونسہ ، تے پورا ڈویژن چوݙا تحصیلاں ءچ تقسیم ھے ،سمورے ڈویژن ءچ قومی اسمبلی دی 15 سیٹاں تے صوبائی اسمبلی دے 29 ممبران ھوندن ،

پورے ڈویژن دا رقبہ 40 ھزار مربع کلومیٹر توں کچھ زیادہ ھے جہڑا کل پنجاب دا تقریبآ %20 تے پورے پاکستان دا %5 دے برابر ھے ..

ڄݙݨ جو دیرہ ڈویژن دی آبادی ھک کروڑ ݙھا لکھ توں زیادہ ھے جو پورے صوبہ پنجاب دا ݙھا فیصد دے قریب تے پاکستان دا 5 .فیصد ھے....

لسانی تقسیم مطابق 80 فیصدلوک سرائیکی زبان ٻولیندن جبکہ 9 فیصد پنجابی7  فیصد بلوچی تے 3  فیصد لوک اڑدو، پشتو ،سندھی وغیرہ ھن ـ.

مزہبی حساب نال.98% لوک مسلمان تے.1% ہندو تے باقی کرسچن سکھ وغیرہ ھن ....

. تحریر و تحقیق

. ارشد لاشاری
دینا واڈیا

**دینا واڈیا** (15 اگست 1919 – 2 نومبر 2017) بانیٔ پاکستان قائد اعظم محمد علی جناح تے مریم جناح دی دھی تے کلھی اولاد ہئی۔ دینا دی ما دا تعلق ممبئی دے ݙو اعلیٰ خانداناں پیٹت برونیٹس تے ***ٹاٹا خاندان*** نال ہا۔ 1938ء اچ دینا نے مشہور صنعت کار ***نیولی واڈیا*** دے نال شادی کر گھدی، نیولی واڈیا ممتاز**واڈیا خاندان** کنوں ہا، البتہ، شادی زیادہ عرصہ نہ چلی تے 1943ء اچ طلاق تھی گئی۔

## ابتدائی زندگی و پس منظر
دینا 14-15 اگست، 1919ء دی درمیانی رات لندن اچ بانئ پاکستان محمد علی جناح تے انہاں دی ݙوجھی بیوی مریم جناح دے ہاں ڄمی۔ مریم جناح 1929ء اچ صرف 29 سال دی عمر اچ وفات پا گئیں۔ اوں وقت دینا جناح دی عمر صرف ݙاہ سال ہئی۔ جناح اپݨی اکلوتی دھی نال ٻہوں پیار کریندے ہن۔ انہاں نے اپݨی بھیݨ فاطمہ جناح کوں اے ذمہ داری ݙتی جو او دینا دی اسلامی تعلیم و تربیت دا بندوبست کرن۔ دینا کوں قرآن پڑھاوݨ دا اہتمام وی کیتا ڳیا۔ محترمہ فاطمہ جناح وی سیاسی سرگرمیاں اچ مصروف رہݨ لڳیں تہوں دینا جناح اپݨے پارسی ننھیال دے زیادہ قریب تھی ڳئی۔ ایں دوران دینا، محمد علی جناح دی مرضی دے خلاف ہک پارسی نوجوان نیول واڈیا دے نال شادی کر گھدی۔ جو کامیاب ثابت نہ تھئی۔ تے پنجھ سال بعد طلاق تھی ڳئی۔

## وفات
دینا واڈیا 2 نومبر 2017ء کوں 98 برس دی عمر اچ نیویارک  اچ انتقال کرگئیں۔

## مزید پڑھو
* قائد اعظم
دیوار برلن

دیوار برلن (جرمن زبان: Berliner Mauer) ہک رکاوٹی دیوار ہئی جیہڑی عوامی جمہوریہ جرمنی (مشرقی جرمنی) نے مغربی برلن دے گرد تعمیر کیتی ہئی، تاکہ اونکوں مشرقی جرمنی بشمول مشرقی برلن توں جدا کیتا ونڄ سڳے۔ یہ مشرقی و مغربی جرمنی دے درمیان حد بندی وی مقرر کریندی ہئی۔ ایہ دیوار مغربی یورپ تے مشرقی اتحاد دے درمیان آہنی پردے دی علامت ہئی۔
## تفصیل
دیوار دی تعمیر توں قبل 35 لاکھ مشرقی جرمن باشندے مشرقی اتحاد دی ہجرت تے پابندیاں کوں بالائے طاق رکھدے ہوئے مغربی جرمنی ہجرت کر ڳئے، جنہاں دی بڑی اکثریت نے مشرقی توں مغربی برلن دی راہ اختیار کیتی۔ 1961ء توں 1989ء تک اپݨے وجود دے دوران دیوار نے ایں طرح دی ہجرتاں کوں روکے رکھا تے ربع صدی توں زائد عرصے تک مشرقی جرمنی کوں مغربی جرمنی توں جدا کیتے رکھا۔
دیوار کوں عبور کرݨ توں روکݨ کیتے ایندے تے کئی رکاوٹاں لائیاں ڳئیاں جیندے نتیجے اچ دیوار عبور کرݨ دی کوشش کرݨ والے 5 ہزار افراد وچوں 98 توں 200 تک اپݨی جان توں ہتھ دھو ٻیٹھے۔

مشرقی اتحاد اچ انقلابی لہر دے دوران چند ہفتیاں دی بد امنی دے بعد مشرقی جرمنی دی حکومت نے 9 نومبر 1989ء کوں اعلان کیتا کہ مشرقی جرمنی دے تمام شہری مغربی جرمنی تے مغربی برلن ونڄ سڳدن۔ ایں اعلان دے نال ہی مشرقی جرمنی دے باشندیاں دی بڑی تعداد دیوار ٹپ کے مغربی جرمنی ونڄ پہنچی جتھاں مغربی جرمنی دے باشندیاں نے انہاں دا بھرپور خیرمقدم کیتا۔ اڳلے چند ہفتیاں اچ پرجوش عوام نے دیوار تے دھاوا ٻول ݙتا تے اوندے مختلف حصیاں کوں توڑ ݙتا، بعد ازاں صنعتی آلات دے ذریعے دیوار کوں مکمل طور تے ختم کر ݙتا ڳیا۔ دیوار برلن دے خاتمے نے جرمن اتحاد مکرر (German reunification) دی راہ ہموار کیتی جیہڑا بالآخر 3 اکتوبر 1990ء کوں باضابطہ طور تے مکمل تھیا۔

## حوالے
دیوار چین

یسوع مسیح دی پیدائش توں تقریباً ݙو سو سال پہلے چین دے بادشاہ چن شی ہوانگ نے اپݨے ملک کوں دشمناں دے حملیاں توں محفوظ کرݨ کیتے شمالی سرحد تے ہک دیوار بݨاوݨ دی خواہش کیتی۔ اوں دیوار دی ابتدا چین تے منچوکو دی سرحد دے کولوں کیتی ڳئی۔ چین دے دشمن اوں زمانے اچ ہن تے تاتار ہن جیہڑے وسط ایشیا اچ کافی طاقتور سمجھے ویندے ہن۔ ایہ دیوار خلیج لیاؤتنگ توں منگولیا تے تبت ڈے سرحدی علاقے تک پھیلی ہوئی ہے۔ ایندی لمبائی تقریباً پندرہ سو میل ہے۔ تے ایہ ویہہ توں گھن کے تریہہ فٹ تک اچی ہے۔ چوڑائی تلوں پنجیہہ فٹ تے اتوں ٻارہاں فٹ دے قریب ہے۔ ہر ݙو سو گز دے فاصلے تے پہریداراں کیتے مضبوط پناہ گاہواں بݨے ہوئے ہن۔
## حوالے
دیوان خوشدل

آپ دا پورا ناں دیوان محمد غوث ثالث اتے تخلص خوشدِل ہا۔ آپ حضرت دیوان سلطان احمد قتال تے حضرت مخدوم جہانیاں جہان گشت دی اولاد وچوں ہن۔ آپ دی پیدائش ١٨٣٥ء ہے۔ آپ خواجہ فرید کنوں ݙاہ سال وݙے ہن۔ آپ اوچ شریف کنوں نقل مکانی کرتے جلال پور پیروالا تشریف گھن آئے۔ آپ حضرت محکم الدین سیرانی اویسی دے سلسلہ وچ بیعت ہن۔ جلال پور پیروالا وچ آپ دا مزار مبارک ہے۔ دیوان خوشدِل  ٻہوں وݙے عالم تے درویش شخصیت دے مالک ہن، آپ کوں عربی، فارسی زباناں تے عبور حاصل ہائی۔ دیوان خوشدل ݙوہڑے دے بادشاہ ہن۔ آپ ݙوہڑے دے ݙو ترائے وݙے شاعراں وچ شمار تھیندے ہن۔ آپ دا سارا کلام عشقیہ تے فراقیہ ہے۔ آپ دے ݙوہڑے زیادہ تر صوفیانہ رنگ وچ رنگے ہوئے ہن۔ ایں توں علاوہ خوشدل کوں فراقیہ جذبات دی ادائیگی وچ کمال حاصل ہے۔ 

ساوݨ ماہ سوہیلا آیا، نت ملہاراں جھڑیاں

کر گھمسان وہن ندیاں رہن ہمیشہ چڑھیاں

لُڑھدے  بھاݨ، نہ لہسن کندھی دن رات رہن وچ دھڑیاں

خوشدِل ماہی پار سُݨیندا میں راہ بھلیندی کھڑیاں

آپ کوں حضرت خواجہ غلام فریدؒ دے خان٘دانی استاد ہووݨ دا شرف حاصل ہے۔ آپ دا وصال ١٩٢١ء مطابق ١٣٣٩ھ وچ تھیا۔ آپ فارسی زبان وادب دے ٻہوں وݙے عالم ہن۔ ایں سانگے آپ کوں سعدی ثانی سݙیا ویندا ہائی۔
ونکی:سرائیکی زبان تے ادب
دیوانہ بلوچ

دیوانہ بلوچ سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔
## ڄم پل
نور پور نورنگا بہاولپور نال تعلق ہے۔
## کتاباں
* جاگ سرائیکی جاگ
## نمونہ کلام
کھاوݨ سانگ کلہوٹا ہوندے

نیت دا او کھوٹا ہوندے

خاص نشانی ہے منافق

قد دا جہڑا چھوٹا ہوندے
دیگر زباناں توں تراجم

وِلیم کیرے 1761ء-1834ء جو ھک پروسٹنٹ عیسائی یعنی لُوتھر دا پیروکار حا،اوکوں یقین حا عیسائیت دی تبلیغ کیتے بہترین طریقہ ایھوں ہے کہ انجیل دے ترجمے لوکاں کوں ڈتے ونجن جنھاں کوں ہر شخص اپݨی زبان وچ پڑھ تے سمجھ سکے ۔لہذا اوں 1801ء کِنوں لاں تے 1830ء دے درمیان چالھیں ہندستانی زباناں وچ سالم یاں اُدھورے ترجمے پیش کیتے ۔انھاں تراجم دی اشاعت کیتے اوں ہندستان دے اندر بنگال دے ھک شہر سیر امپور جو دریا ہگلی دے اُتے کلکتہ کِنوں سو میل دور واقع ھِ ھک جدید پریس وی لاتا ۔

اُنھاں اِنھاں تراجم دے کیتے نِت نئی زباناں دی تلاش وچ رہندا حا۔خواہ او زباناں سیرامپور کِنون کتنی ہی دور کیوں نہ آلایاں ونجن حا ۔اُنھیں اِنھاں تراجم کیتے اِنھاں زباناں دی لُغتیں تے قواعد وی کرݨے پمدے ھَن ۔سیرامپور مشنریز دی چھٹی یاداشت " سکستھ میموری " دے مطابق سرائیکی تراجم دا آغاز 1816ء کِنوں پہلے کر چکا حا ۔یقیناً سرائیکی دے قواعد ترتیب ڈیوݨ دی پہلی کوشش کرݨ والا ویم کیرے ھی ثابت تھیندے. 
پائلو کوئلیو دے شہرہ آفاق ناول دا سرائیکی ترجمہ کیمیا گر ہک عمدہ اضافہ اے جیہڑا کہ باسط بھٹی دا اہم کم اے. 
با سط بھٹی،مہر عبدالحق،دلشاد کلانچوی،ظامی بہاولپوری، اسلم رسولپوری تے جاوید آصف سراءیکی مترجم ہن۔ 
## ٻاہرلے جوڑ
## حوالے
دیگرآبادکارذاتاں

*میواتی
*ہریاݨوی
*پنجابی ارائیں و ڄٹ ذاتاں
*مارواڑی قبائل
*لکھنؤ تے دہلی دے اردو ذاتاں
دیوان ولایت شاہ بخاری

دیوان ولایت شاہ حضرت خواجہ غلام فریدؒ دے ݙاڈھے پیارے مرید ہن۔ آپ دا تعلق اوچ شریف دے بخاری سادات نال ہائی۔ بخاری سید ہووݨ دے باوجود آپ حضرت خواجہ فرید دے مرید ہن۔ حضرت خواجہ فرید جہڑے ویلے حج مبارک تے تشریف گھن ڳئے تاں ولایت شاہ وی آپ دے نال ہن۔ آپ پیر دے رن٘گ وچ ایں رن٘گیج ڳئے ہن جو لباس، چال، ڈھال، ٻول چال، سوچ فکر، سبھ کجھ آپݨے پیرومرشد دے انداز وچ نظر آوے ہا۔
مخدوم ولایت شاہ بخاری دی شاعری اُتے حضرت خواجہ فرید  دا اثر نشابر ہے۔ آپ انھاں دے رنگ وچ شاعری کریندے ہن۔ اوہے مضامین، اوہے خیالات تے کافی، اوہو صوفیانہ مزاج ہائی۔ 
## کتاباں
**دیوان**:مولوی خیرالدین صابر ملتانی "گنج عرفانی موسوم بہ دیوان لاثانی" دے ناں نال چھپوایا ہائی ۔ جیندے وچ ١٠٩ کافیاں ہک ٻارھاں ماسہ ٦٣ ݙوہڑے شامل ہن۔ **قانون صرف:** حضرت شاہ ولایت دینی مدارس وچ پڑھاوݨ کیتے قنون صَرف کوں منظوم تحریر فرمایا۔ ایندا ناں "قوانین منظومیہ ہندیہ" رکھا۔ ایہ وی ہک درسی کتاب ہے۔ شاہ ولایت کنوں پہلے وی عربی دے قنون کہیں ٻئے عالم دین وی سرائیکی وچ لکھے ہن۔ مگر شاہ ولایت آہدے ہن جو اُوندی زبان یا طرز بیاں ٻہوں اوکھا ہائی۔  کہیں کوں سمجھ نہ آندا ہائی۔ہیں کیتے انھاں کوں قوانین منظوم کرݨ دی ضرورت پیش آئی۔ ایہ رسالہ چوی صفحیاں دا ہے۔ جیکوں کتب خانہ خضر منزل ملتان شائع کرایا ہائی۔
* قانون صرف دے کہیں شخص نے ہندی وچ بݨائے
پر یاد کریندا بندیاں نوں اوہ وی مشکل نظر آئے

ونکی:سرائیکی زبان تے ادب
دیہاتی بندہ تے شہر

دیھاتی بندا پہلی دفعہ شہر گیا نال ذال تے نکا پُتر ھاسی پھردیں ٹُردیں وڈے شاپنگ مال ءچ ونج پہنچا ،نکے پُتر ڈیٹھا لفٹ اتے تلے تھیندی کھڑی ھے اوں ابے کنیں سوال کیتا ،ابا اے کیرھی شئے ھے ابے بھلا اے بلا کڈاں ڈیٹھی ھئ سیدھا جواب ڈتس یار میکوں نیں پتہ اے کیرھی شئے ھے ،
اجاں الویندے کھڑے ہن ہک بڈھڑی ویل چیئر تے بیٹھی ھوئ آئ اوں لفٹ دا نمبر ماریا دیوراں چیرجنڑ لگ گیاں وچو ہک چھوٹا جھئیاں کوٹھا نظر آیا بڈھی اندرو، دروازہ بند، نمبر چالو ،ہک ،ڈُو،ترائے ،چار ،پنج،چھ ،ست،پیؤ پُتر حیران پریشان ڈیھدے کھڑے ہن وت نمبر چالو تھی پئے دراوزہ کھلیے وچو ہک لال متیری انگریز قسم دی چھوکری نکھتی ،دیھاتی پُتر کوں  آکھیا اچھا اے چکر ھے میکوں ساری گال سمجھ آ گئ ونج کُڈ ونج ماء کوں پکڑ آ ایں کوٹھے ءچ پیلھا. 

کجھ اساں وی ایں چکر ءچ کُڈ کے نویں بندے لفٹ ءچ وڑا کھڑے ہیں ہُنڑ کھڑے ہیں وات پٹی متاں لال متیرے نکلدے ھوون کائینا میڈا مکھنڑ جئیندے نصیب ءچ ٹیٹک ھوون او لال متیرے نئیں کھاندے،تھاکوں لال متیریں دا لالچ ڈے کے یا خواب ڈکھا کے ( بُڑَنمبے ) ڈتے گئین 
نکے ویلھے اساں جڈاں چِدے کھیڈدے ھاسے اُڈھایں ہک اکھانڑ ھوندا ھا ساکوں ادھارے پیسے ڈیو تھاکوں چبڑھیں دی بار تے ولا ڈیسوں،ہُنڑ وی اساں چبڑھیں دی بار تے ونج سدھروں تاں ھے پہلے کوئ امکان نیں نظردا ،
وڈے گودے مر گئین جنھیں کوں ساڈا ڈاڈا تے ابا ووٹ ڈیندے ہن ہُنڑ انھیں دی نویں نسل کوں اساں ووٹ ڈیندے ھیں اجاں ساڈے بالیں انھیں دی بی نسل کوں ووٹ ڈیونڑے آخر (اُرسی کُرسی کندھ ایرے تے ٹُرسی،)نکے ویلھے دی اُو کھیڈ یاد ھیوے گول گول  گُھمدے ھاسے تے آھدے ہاسے آلیاں بوالیاں ،دائ دے کنیں والیاں ،بس اوھے آلیاں بوالیاں کھاندے کھڑے ہیں تے کھاندے راہسوں، تلکِنڑ تاں منڈھو یاد ھوسائے سارا ڈینھ تلکدے ھوئیں چس آندی ھئ پَر رات کوں سیدھے سم ناسے سگدے اے اوھا تلکنڑ ھے بابو چساں چاتے نے ہُنڑ سیدھا سمنڑ تاں پریں دی گال ھے پاسے تے سمنڑ جوگا چھوڑن میکوں گلاء ڈیوائے  ،،،جمیل بلوچ. 

## حوالے
ذات تے قوم

انھیں لوظیں کوں اینجھا گڈ مڈ کیتا ڳئے میں جھئیاں کم عقل کم علم بندہ دوکھا کھا ویندے جئیندی وجہ نال دشمن دی چال کامیاب تھیندی ہے ذات دا کوئ مخالف نئیں نہ ذات دے انکاری ہئیں ساریں بلوچیں دی ہکی ذات نئیں نہ ساریں بلوچیں دی ہکا قوم ہے ،صرف بلوچ کیا پورے ملک ءچ جتناں ذاتاں ھن او حالی تک قوم نئیں بݨ سگیے 

قوم ،،قوم مختلف ذاتیں دا مجموعہ ہے جݙاں یثرب توں مدینہ بݨیے ول ہک ریاست اور ہک قوم ݙیکھݨ کوں ملدی ہے حالانکہ انھیں دیاں ذاتاں مختلف ہن ،اوندے بعد وی کافی مثالاں ہن تتاریے رھزن ہک قوم بݨ کے حملہ آور تھئے انھیں دنیاں دا نقشہ وگاڑ کے رکھ ݙتا،
مختلف ترقی یافتہ ممالک تے جݙاں نظر مریسو انھیں بحثیت قوم بݨ کے ترقی کیتی ہے امریکہ ،چین ،جاپان ،انھیں دے حکمران اور قوم دا بیانہ مشترک بݨیے ول دنیاں تے حکمرانی کیتی نے ،
کوئ وی تحریک کامیاب نئیں تھیندی کوئ انقلاب اوں وقت تک نئیں آندا جݙاں تئیں ذاتاں قوم ءچ تبدیل نئیں تھیندیاں،
اساں سرائیکی نوے فیصد ذات دے اعتبار نال بلوچ ہئیں کوئ شک نئیں جݙاں ساکوں اے ݙسیا ویندے کہ اساں بلوچ قوم ہئیں ہکو کجھ ہئیں ،زھن ءچ سوال اٹھدن تاریخ ݙسیندی ہے ساݙی ہر قوم دے سردار ݙوجھی قوم نال جنگ کریندے ہن میں سوچ کے حیران تھینداں جݙاں ہکی قوم دا نعرہ اج دا داونشور لئیندے کیا او آپڑیں سردار کوں قوم دا دشمن لکھسی یا دَڑ مار ویسی،یقینً مَپ مار ویسی،

میݙے نال دا علاقہ ہے کوہ سلیمان مختلف ذاتاں راھندن بارتھی ءچ بزدار ہے ݙوجھے پاسوں فاضلہ ہے اتھاں پہاڑ تے بزدار میدان ءچ قیصرانی ہن قیصرانی تے بزدار ݙوھائیں بلوچ ہن تیں ݙوھائیں قبائل دی دشمنی ازل توں ہے کݙیں گیا ہکی قوم دا تماشہ اے تماشے کل وی ذات دے ہن اج وی ذات دے ہن ،،،
ذات،،اے ساݙی سنجاݨ واسطے ہے جݙاں اساں ملغانی نتکانی سنجرانی ،لاشاری یا کجھ وی لکھدے ہئیں ایندا مطلب ہے اے ساݙی ذات ہے قوم نئیں ہاں جݙاں اے ذاتاں رل کے ہکا بولی بولیسن انھیں دا رہن سہن خوشی غمی دے طور طریقے سانجھے ہوسن ول اے یک زبان تھی کے جݙاں کوئ تحریک چلیسن آپڑیں حق دی آواز کڈھسن پچھیں اے قوم سݙیسی ،جیرھے بلوچ بھرا ہکی قوم دا نعرہ لئیندن او پہلے بلوچی زبان آلیں کوں تاں ہکا قوم بݨا گھن پچھیں سرائیکیں کوں ہکی قوم دا درس ݙیون ،
آخری گال میݙیاں گالھیں کہیں دانشور ادیب دے سمجھݨ آلیاں نیں میں عام بندہ ھاں تیں گالھیں وی عام بندیں واسطے لکھداں جمیل حیدری
## حوالے
ذات دا تجزیہ

میکوں ایویں محسوس تھئے جو تساں میکوں جانڑ بجھ تے اگنور کرنڑ لگے او، شئیت ایندے پچھو کئی بئی وجہ ہووے، لیکن میکوں اے محسوس تھئے، میڈے اندر انا دا ہیک ان کھٹ بر موجود ہے، شئیت اے میڈی ہیک غیر انسانی اتے غیر زمینی خصلت ہووے، لیکن اے ملام چاونڑ توں میکوں کئی پریشانی کینی، کیوں جو اے ہیک حقیقت ہے، میں اوں بر اچ آپنڑے ٹبے بنڑائی پیاں، ٹوبھے بنڑائی پیاں، بنیں بنڑائی وداں، ہیک جنگل ہووے جیویں، اوندے آپنڑے ضابطے ہن، میڈی ذات کوں (ملاں دے ڈسیے) خدا دی ہیک صفت ولہیٹ گئی اے، میں بس آپ واسطے کہیں دی اچی جھکی گالھ نئیں سنڑدا، میڈی ذات فلسفے کوں مات ڈے ڈیندی ہے، اپنڑی انا پاروں آپنڑے تکبر اتے غرور پاروں میں ہیک فیک انسان ہاں، لیکن میں فیک چنگا ہاں، میڈی حقیقت اچ غیر اصلی پہلو ہن پئے لیکن میڈی فیک شخصیت وچ اصلی اتے سبدھے پہلو ہن جینکوں لوک قبول نئیں کرسگدے، ایں سانگے میں کجھ بیا نظرداں۔

تساں میڈے واسطے بھگوان او!
میں تاں تہاڈے اگنور کرنڑ دے بعد وی آپنڑے دماغ دے اوں پورشن اچ ہیک جنگ لڑدا پیاں جتھاں میں انا دا بت پوری کھڑاں، ڈاڈھی بدبودار انا ہائی میڈی، میں اونکوں ختم کر ڈتے ہنڑ میں تہاڈے اگنور کرنڑ دے بعد وی تہاڈے نال آپنڑاں گانڈھا نئیں مکا سگدا، میڈی انا دے بر اچ جیہرا غیر معمولی زلزلہ آئے اے تہاڈی محبت دا لاوا ہا جیہرا میڈے شریر دے انگ انگ کوں ویلھے دی واگ چھڑا کے ہیک نویں جنگل دو گھن گئے، اوں جنگل دی پچادھی جھیل تیں میں پکھیاں نال بولیندا بیٹھاں، تہاڈے ہونٹاں اچو نکھتی میڈے ناں دی کوو خشبو دی ملہار بنڑ کے میڈے دماغ دی Relay کوں نان آپریشنل کر گئی اے، ہنڑ میں تہاڈے بارے سوچنڑ آلے پروسیسر اچ اوں بر دا قصہ فارمیٹ کر ڈتے، میڈے دماغ دے انا پیدا کرنڑ آلے مواد دا ستیاناس تھی چکیے، میڈے دماغ کوں ہنڑ تہاڈے اگنور کردہ لوظاں اتے خموشی دیاں ویویز نال پیدا تھیونڑ آلے سگنلز کوں روکنڑ آلے ایکٹو ویویز نال جنگ کرنڑی پوندی اے، بہوں جلد میں اے جنگ جیت ویساں یا ہر ویساں اوندے بعد میں (جنگ جیتنڑ دی صورت اچ) تہاڈے دماغ دے سارے سگنل آپنڑے کنٹرول اچ گھن گھنساں، پچھیں تہاڈے ہونٹاں دی جنبش میکوں ہیک اینجھی خشبو نال محسوس تھیسی جیہری اج تائیں میں نئیں محسوس کرسگیا، تہاڈے پپلیں دی جھمک میکوں محبت دے بلیک ہول اچ دھکا ڈے ڈیسی، اتھو میڈی واپسی ممکن نہ ہوسی۔

وت میں تہاڈا پرماننٹ پجاری بنڑ ویساں، تساں میڈے پرماننٹ بھگوان ہوسو۔
ایں اذیت کنوں بچنڑے تاں میکوں ہیک تکلیف ڈیوو چا، میکوں اگنور کرنڑ چھوڑ ڈیوو، شئیت تہاکوں اے اندازہ کینی جو بھگوان بنڑن دے بعد انسان کتنا اذیت ناک ویلھے دی واگ نال پھندہ کھا ویندے، اتے کائنات اچ معلق تھی ویندے، اوندی ہر خوبی ہر خامی معطل تھی ویندی اے، اوندا دماغ سوچنڑ آلے پروسیسر کوں سسپینڈ کر ڈیندے

سندھو عنایت
ذوالفقار علی بھٹو

پاکستان دا وزیراعظم ہائی

## وفات
٤ اپری ١٩٧٩ء کوں پھانسی چڑھا تے ڳڑھی خدا بخش لاڑکنہ دفن تھیا،

## تبصرہ
 بھٹو جی نیں سوشلزم دا نعرہ لا کےجاگیرداراں وڈیریاں سرمایہ دارں۔ مخدوماں  دے خلاف گل کر کے عوام توں ووٹ لتا۔ فر اوناں ساریاں نوں اپنڑے نال ملا کے غریب عوام نال تے پیپلز پارٹی دے غریب اور مخلص سوشلسٹ نظریات والے کارکنان جنہاں نے اپنا تن من دھن اک کر کے پیپلزپارٹی نوں جتایا اوناں سب نال دھوکہ کیتا۔بھٹو تے جدوں برا وقت آیا تے اکثر وڈیرے اور مخدوم اونوں چھڈ گئے اور مارشل لاء نال۔اقتداد اچ شریک ہو گئے۔نال ا ی مخلص اور سوشلسٹ کارکن وی اقتدار دے دوران اپنے

نال ناروا سلوک دی وجہ توں  اور سوشلسٹ نظریات دے مخالفین دی اقتدار اچ شمولیت دی وجہ توں پچھے  ہوگئے۔اسلئ بھٹو جی دی رہائی لئ کوئی وڈی عوامی تحریک نہ چل سگی۔

فر تقدیر دا فیصلہ سب دے سامنے وے۔

اللّٰہ پاک مرحوم دی مغفرت کرے۔ امین
ذوالخویصرہ تمیمی

عبداللہ بن ذوالخویصرہ تمیمی، جیندا اصل ناں، حرقوص بن زہیر اے تے ذوالخویصرہ ایندا لقب ہئی جیہڑا ایندے پست قد ہووݨ دی وجہ توں اینکوں ملا ہئی. اے بنی تمیم دے منافقین وچوں ہئی تے خارجی فرقے دا بانی سمجھیا ویندے.
## حوالے
ذہنی غُلامی

لکھت :ارشد لاشاری 

وطن عزیز ءچ جتھاں ڈھڳ ساریاں عجئبات،معجزات،تے،تخلیقات گھڑیاں ڳن او اپݨی جاھ پر جو. حشر نشر تاریخ نال کیتا ڳے او دنیاں دے ادب اور روایت ءچ ھک منفرد اسلوب ھے ،

اے دنیاں دا واحد ملخ ھے جتھاں فخر نال اپݨی نسلاں کو پڑھایا ویندے جو تیݙا پیو ݙاݙا ،چوھڑا،مڑیچا ھا ݙرو تے کافر ھا، انسان آکھاؤݨ دے قابل وی نہ ھا، تے ولا کئی غزنی، ترکستان یا سمندر پارو عظیم مہاندرا آیا اوں تیݙے پیو ݙاݙے کوں قتل کیتا تیݙی ماء بھیݨیں کو شرعی کنیز باندیاں بڑایا ،تیݙی دھرتی کو رڄ لٹیا، تیݙے انجنیرنگ دے شہکار شھاریں کو ساڑ تے سواہ کر چھوڑیا، اور تیݙے بچی کھچی نسل ایں ایمان افروز سلوک تو کامل ایمان دا قبول کر تے انسان بݨن دا شرف حاصل کیتا، 

وݙے تکبر نال مقامی تل واسیاں کو ہم نسل لوکیں کوں مسلئی،چوھڑا،پولی بھیل،تے کمی کمین آکھیا ویندے ،

اتھ فخر نال آکھیا ویندے اساکوں تے اساݙی دھرتی کو ترک لٹیے،افغانی لٹیے ،یونانی لٹیے عرب لٹیے تے ایرانی لٹیے ،

اتھ فخر نال آکھیا ویندے اساݙے دھرتی ڄاے پورس ،ݙاھر ،ساہتی ،ملھ،  لنگاہ،تے روہیلے ،دھرتی کوں بچاوݨ دی گستاخی کریندے کتے دی موت مریے، انھیں صرف اپݨی دھرتی تے پورھیا بچاوݨ دی خاطر عظیم ایماندار سپاہ سلاریں کو ست بسم اللہ کرݨ دی بجاے انھیں نال لڑن دی کافرانہ تے ناپاک جسارت کیتی، 

زہنی غلامی دا اے عالم ھے جو ھر چور لٹیرے دی باقیات. غزنی غوری مغل سید ترک ایرانی ازبک،تے درانی وغیرہ کوں اساں اڄ وی عقیدت دی نظر نال ݙیہدے ھیں. انھیں دے ناویں تے شھار تے تعمیرات بݨیدے ھیں تےاپݨی نسل کوں آدھے ھیں اساں انھاں لوکیں دے کمی کمین ھیں ،اے وݙے عظیم لوک ھن، 

بھاویں جو انھاں عظیم لوکیں کنے کئی فلسفہ، ادب، آرٹ،آرکیٹکچر،  زرخیز دھرتی، ہنر، یا تہزیب کینھا ھا، پر ول وی اے دنیا دے عظیم لوک ھن جنھیں دا زریعہ معاش صرف تلوار ھا اور قتل و خشحال دھرتی کو لٹݨ ھی انھاں دا کم ھا،، 

ارمان تے اے ھے جو اڄ وی ستر سال کنے ودھ عرصہ گزرݨ دے کوئی ھک بندا وی دھرتی ڄایا نی ملیا جیندے ناں تے کوئی شھار یا تعلیمی ادارہ ھی بݨ سکے،،،،، 

کیوں، 

کیونکہ زہنی غلامی سرایئو کر تے اساݙے dna وچ شامل تھی چکی ھے، اڄ اساں جیکر آدھے ھیں کہ پورس، ݙاھر، تے ملھ اساݙے عظیم دھرتی ڄاے ھن،  تے 100% ہم نسل لوک ھی اساݙی زہنی کیفیت تے شک کریسن، جیکر اساں کجھ زیادہ شور کیتو سے تے یقیناً اساݙا ایمان وی مشکوک تھی ویسی، 

آخر ءچ جانباز صہیب دا ھک مصرہ ھے 

تدبیر  بݨاوݨ. والا  تدبیر  سوچیندا  رہیا 

یا مولا میکوں شاھی ݙتی قانون رکھیسا ٻیا
دھواں (ڈراما)

دھواں (Dhuwan) پی ٹی وی دا ہک کلاسیکل تے مشہور ڈراما ہے جیہڑا ١٩٩٤ٰ اچ نشر تھیا۔ ایں ڈرامے دی کہانی پنج دوستاں دی اے جیہڑے دہشت گرد تے منشیات پیشہ گروہاں نال نبردآزما تھیندن۔ ایندا شمار پاکستان ٹیلی ویژن دے تھرلر ڈرامیاں اچ تھیندے۔ اے ڈراما عاشر عظیم دا لکھا ہویا اے تے مرکزی کرداراں اچ عاشر عظیم، نبیل، نیر اعجاز تے عذرا آفتاب وغیرہ شامل ہن۔ 
## حوالے
رائبو نیوکلک ایسڈ

رائبو مرکزی ترشہ (Ribo Nucleic Acid)، مرکزی ترشے دی ہک شکل ہے جیہڑا چھوٹی تے بنیادی موحود (monomer) اکائیاں نال مل کے بݨݨ والے ہک سالمۂ کبیر (macromolecule) یعنی وݙے سالمے دی صورت وچ خلیات دے اندر پایا ویندا ہے۔ موحود، واحد توں بݨا ہویا لفظ ہے جیں دی تفصیل کیتے اوں دا صفحہ مخصوص ہے۔ ڈی این اے دی طرح آر این اے وی، ہک مکثورہ (polymer) جیہڑا بنیادی سالمات جنہاں کوں مرکزی ثالثہ (nucleotide) آکھا ویندا ہے،  نال مل کے بݨدا ہے۔ DNA تے RNA وچ اہم ترین فرق ایہ ہوندا ہے کہ آر این اے وچ ڈی آکسی رائبوز (ہک شکر) دی جگہ رائبوز تے قاعدہ تھایامن دی جگہ یوراسل پائی ویندی ہے۔
## حوالے
رائل سیما

thumb|Rayalaseema
**رائل سیما** ، آندھرا پردیش دے ترئے علاقیاں اچوں ہک علاقہ ہے۔ ایں علاقے اچ ذیل دے اضلاع شامل ہن:
* کرنول ضلع
* اننتپور ضلع
* کڈپہ ضلع
* چتور ضلع
## حوالے
رائے احمد خان تے لارڈ برکلے

انگریز نے تحصیلداراں، پٹواریاں تے تھاݨیداراں کوں اندھے اختیار ݙے رکھے ہن تاکہ لوگاں کوں دبا کے رکھیج سگے ، انہاں دے اتے انگریزاں دا ہک اسکاٹش افسر اسسٹنٹ کمشنر لارڈ لیوپولڈ اولیور فزرڈنگ برکلے اس علاقے وچ خصوصی طور تے تعینات ہئی تاکہ اتھوں دے وسائل توں مرکز کوں بھرپور فائدہ پہنچایا ونج سگے، برکلے دا پیؤ ہنری جیمز بریلی دے کلکٹر آفس وچ ہیڈ کلرک ہئی، لارڈ برکلے 1829 وچ بریلی وچ ہی پیدا تھیا، 1830 وچ اینکوں بپتسمہ ملا تے 1857 وچ اٹھاویہہ سال دی عمر وچ اوہ گوگیرہ دا لارڈ متعین تھیا۔

رائے صاحب تے لارڈ برکلے دا پہلا ٹاکرا اوں وقت تھیا جݙݨ برکلے انہاں دے روحانی پیشوا دی گھوڑی چھک کے آیا ہئی، اوں گھوڑی دی پھرتی تے رنگت بیمثال ہئی، اوہ صاحب گھوڑی ویچݨ تے راضی نہ تھئے تاں اوں نے چھک گھدی، رائے صاحب نے اس توں گزارش کیتی کہ ساݙے بزرگ دی گھوڑی واپس کر ݙتی، جݙݨ برکلے نہ منا تاں اونکوں چار ہزار روپے دے عوض خریدݨ دی پیشکش وی کیتی مگر اوہ ول وی نہ منا۔

لوک شاعر ݙاݙا پھوڳی دے مطابق ݙوجھا ٹاکرا اس وقت تھیا جݙݨ دہلی تے میرٹھ وچ بغاوت برپا تھئی، ایں موقعے تے لارڈ برکلے نے رائے صاحب کوں سݙیا تے دہلی دی بغاوت کچلݨ کیتے درکار افرادی قوت تے اچھی نسل دے گھوڑے مہیا کرݨ دا تقاضا کیتا۔

سعید بُھٹہ صاحب لکھدے ہن:

“اخیری کردیاں کردیاں احمد خان نوں وی جوش آیا بھئی ایس لڑائی اچ اساڈے ساندڑ بار دا حصہ وی ہونا چاہی دا، کیہ آکھسن، ایہہ نئیں لڑدے تے دوآ لوک لڑدا پیا ہے”۔

لارڈ برکلے نے آکھا، رائے صاحب میکوں دلی کیتے بندے تے گھوڑے ہر صورت وچ درکار ہن، اس دے بدلے وچ تہاکوں لندن توں وݙا اہم سرکاری اعزاز گھن کے ݙیساں ۔

رائے احمد خان نے جواب ݙتا:

“اساں کݙہیں وی، کہیں وی حال وچ اپݨے گھوڑے، عورت تے زمین کہیں دے حوالے نی کریندے”۔

رائے صاحب، انہاں دے دوست سارنگ فتیاݨہ تے دیگر ساتھی، لارڈ برکلے کوں صاف جواب ݙے کے واپس اپݨے گاؤں جھامرہ چلے آئے لیکن کجھ ݙینہاں بعد ہک نویں تے اینجھی گھمبیر صورتحال پیدا تھی گئی کہ رائے صاحب کوں سرکار دے خلاف ہتھیار چاوݨا پئے ڳیا۔
## حوالے
رائے احمد خان کھرل تے مہاراجا رنجیت سنگھ دا ہک مشہور واقعہ

سکھا شاہی راج وچ ڳاں دا ذبیحہ ممنوع ہئی لیکن موضع کانڈیوال، تحصیل لالیاں، ضلع چنیوٹ، دے ہک رئیس گھراݨے نے اپݨی شادی دی دعوت وچ ست ڳاواں کٹھیاں کوہ ݙتیاں، ایہ قوم دے “نسوآݨے” سݙیندے ہن، سرکاری اہلکاراں نے پرچہ درج کر کے انہاں کوں خوشاب دی جیل وچ سٹ ݙتا، رنجیت سنگھ نے آرڈر کر ݙتا کہ تیل تے لکڑیاں کٹھی کر کے انہاں سب کوں تیلی ݙکھا ݙیو، نسوآݨے رحم دی اپیل کیتے کوشاں ہن، کہیں نے ݙسیا کہ رائے احمد خان دے علاوہ اتنا سخت آرڈر کوئی نی ٹال سڳدا۔

متاثرین دی عورتاں نے آ کے رائے صاحب کوں گھیر گھدا، کہیں نے بھرا، کہیں نے شوہر، کہیں نے پتر دا رووݨا رویا تاں رائے صاحب نے آکھا، ٹھیک ہے ول جلدی چلو، کتھائیں ایویں نہ تھیوے کہ سکھڑے اتنے سارے بندیاں کوں ساڑ ہی ݙیون، اسوقت دی سرائیکی زبان وچ ایہ کل سات ویہاں آدمی ہن، یعنی ہک سو چالیس افراد۔

رائے صاحب دی عادت ہئی کہ جݙݨ کہیں کوں کوئی خاص ڳال آکھݨی ہوندی تاں بغلگیر تھی کے آہدے ہن، ایں انداز وچ رتنو ناں دے باہمن وزیر کوں کہا کہ ساݙے ایہ بندے چھوڑ ݙے، وزیر نے آکھا، نہ جناب مہاراجہ دا بہت سخت آرڈر ہے کہ انہاں کوں ساڑ ݙیو۔

رائے صاحب نے جیل خانے دی چابیاں منگیاں تاں وی اوں نے اوہا ڳال دہرائی کہ مہاراجہ دا سخت آرڈر ہے، اس تے رائے صاحب نے سختی نال آکھا تاں اوں نے چاٻیاں ݙے ݙتے، رائے صاحب نے جیل دا تالا کھلوا کے آکھا جیہڑے نسواݨے ہن اوہ سب باہر آ ونجن، سب لوگ رہا تھی گئے، اوہ موتیاں والا راجہ، موتیاں والا راجہ دا نعرہ لیندے باہر چلے گئے، کہیں نے آکھا، سٹھ دے قریب بندے حالی وی اندر ہن، رائے صاحب نے آکھا سب نکل ونجو، انہاں قیدیاں نے آکھا اساں دیگر جرائم دے تحت عمر قید وچ ہیں تے نسواݨے نی، رائے صاحب نے آکھا، ونجو تساں وی نکل ونجو، میں ڄاݨاں تے مہاراجہ رنجیت سنگھ ڄاݨے، ایویں ساری جیل خالی کر ݙتی۔

رائے صاحب جیہڑے ویلے لاہور پہنچے تاں مہاراجہ نے آکھا، کھرل صاحب ایہ بہت برا کیتا جیہڑا تساں نسواݨے چھوڑ ݙتے، ہݨ ایندی ݙنڈ بھرنی پوسی، رائے صاحب نے آکھا جیہڑی ݙنڈ لیندے وے لاؤ، مہاراجہ نے چار ہزار دا جرمانہ رکھا، ایں وقت دے پنج لکھ روپے دے برابر ہن تاں چار ہزار پورے علاقے توں وی کٹھے نہ تھی سڳدے ہن، رائے صاحب نے رنجیت دے محل وچ نوکر بھیڄا تے مہاراݨی توں چار ہزار روپے منگوا گھدے۔

مہاراݨی نے رنجیت سنگھ کوں ݙسیا کہ اج تہاݙے بھرا کوں پیسیاں دی طلب ہئی تے چار ہزار اونکوں بھجوا ݙتے ہن، سویرے جیہڑے ویلے دربار وچ جرمانہ پیش کیتا گیا تاں مہاراجہ نے آکھا، ایہ عجیب ڳال ہے کہ جرمانہ وی ہݨ میݙے ہی گھر توں ادا تھیسی، رائے صاحب نے آکھا، تیݙے میݙے گھر کوئی ݙو تاں نی، ایہا تاں ہک سانجھ ہے، بس تیݙا حکم پورا تھیوݨا چاہیدا ہئی، اوہ جیویں کیویں پورا کر ݙتے ، مہاراجہ ایں ڳال تے کھل پیا تے آکھا، اتھاں راج تاں ول کھرلاں دا ہی تھیا ناں، اساں تاں ایویں ہی بیٹھے ہیں، مہاراجہ نے رائے صاحب کوں رخصت کریندے وقت انہاں دے مصاحباں کیتے پنجیہہ پنجیہہ روپے نذرانے دا اعلان کیتا تے رائے صاحب کوں سونے دے کنگݨ تے اطلس دی پوشاک پیش کیتی۔
## حوالے
رابعہ بلال

رابعہ بلال سرائیکی زبان دی شاعرہ ہے۔

## ڄم پل
پہلی اگست ١٩٩٥ء کوں ڄمی۔ کراچی نال تعلق ہے۔

## تعلیم
غازی میڈیکل کالج دیرہ غازی خان

## نمونہ کلام

### ﮈوھڑہ
ایویں کوڑ دیاں قسماں کیوں چائندیں اج سچ آلوا تیکوں من گھنساں

ﮈیندا چھوڑ ونجڑن دیاں دھمکیاں ہیں ہک منٹ لنگھا تیکوں من گھنساں

میں غلط تھیواں جیویں دل آکھی ﮈیویں آپ سزا میں من گھنساں

میڑا جانی رس کے رابعہ توں خوش رہ ﮈکھلا تیکوں من گھنساں

رابعہ بلال

### [[غزل]]
مونجھ اچ سڑدی ٹھردی پئ آں

ھجر دی نئں وچ تردی پئ آں

راتیں خواب اچ ملنڑجو آ ند ے

نندر جو اکھڑے ڈردی پئ آں

کیا انجام ہے کوئ سدھ کئنی

کندھ دے وانگ اسردی پئ آں

جو وی سمجھے جیو یں سمجھے

نوکر سئں دے در دی پئ آں

عشق دا پندھ ہے سوکھا کئنی

برف دے وانگ پگھردی پئ آں

کون ہمدرد ہے رابعہ تیڈا

سوچ وچار اچ مردی پئ آں

رابعہ بلال
رائے احمد خان کھرل دی شہادت

فنانشل کمشنر تھابرن دے بقول “احمدخاں کھرل تے انہاں دے ساتھی ہک مہینے تک کوٹ کمالیہ تے قابض رہے تے ترے مہینے تک ساہیوال توں ملتان تک دا رستہ روکے رکھا”۔

پنجاب میوٹنی گزٹ وچ ہے کہ

“ایہ لوگ ڈھول پیٹیندے ہوئے حملہ آور تھیندے ہن تے بڑی بہادری دے نال انگریزی کمک پہنچݨ توں پہلے انگریز فوجیاں توں ہتھیار چھک کے غائب تھی ویندن”۔

تھابرن لکھدا ہے کہ “ایہ لوگ نڈر تے چالاک گوریلیاں دی طرح کاروائیاں کر کے سرعت دے نال ہک جگہ توں ݙوجھی جگہ منتقل تھی ویندے ہن”۔

میجر رابرٹس منٹگمری لکھدا ہے:

“جیہڑے ویلے اساں دریا دے کنارے تے پہنچے تاں باغی نے ݙوجھی جانب کھڑے تھی کے اعلان کیتا کہ اوہ انگریزاں دا وفادار نی صرف دلی دے مغل بادشاہ دے تابع ہے، جس وقت انگریزی فوج دریا توں گزر کے ݙوجھی طرف پہنچی تاں احمد کھرل چھاپہ مار کمانڈر دی طرح غائب تھی چکا ہئی”۔

منٹگمری گزیٹئیر لکھدا ہے کہ “احمد خان ہک قد آور، بہادر، ذہین تے حیرت انگیز شخص ہئی جس دی قیادت وچ گوگیرہ جیہڑا ڈسٹرکٹ منٹگمری دا ہیڈ کوارٹر ہئی جس وچ پاکپتن، ساہیوال تے اوکاڑہ دے علاقے شامل ہن، اس دی عوام انگریز دے خلاف جمع تھی گئی ہئی”۔

مورخ کیوو براؤن دے مطابق معرکہ گشکوری وچ ترے توں پنج ہزار لوگ شامل ہن، جیہڑے قد آدم جھاڑیاں وچ لکے ہوئے ہن، چیف کمشنر پنجاب دے سیکریٹری برانڈرتھ نے لکھا ہے کہ چالیہہ توں پنجاہ میل دے علاقے وچ ویہہ توں تریہہ ہزار باغی پھیلے ہوئے ہن. ہک ݙوجھے سیکریٹری رچرڈ ٹمپل نے لکھا ہے کہ لاہور توں ملتان تک سوا لکھ باغی سرگرم عمل ہن. اتے دے ترے دائرے ایں بنیاد تے بیان کیتے ڳئے ہن۔

تراب الحسن سرگانہ نے ایں پنج روزہ معرکے کوں ایویں بیان کیتا ہے کہ “انگریزی فوجاں ایں علاقے وچ پھیلیان ہوئیاں ہن جیہڑے مجاہدین دی تلاش وچ ہر گراں کوں سڑیندے ویندے ہن. مجاہدین اچانک نمودار تھیندے، انہاں تے حملے کریندے تے لک ویندے”۔

مجاہدین دے کول نیزے بھالے، تلواراں تے چند سو بندوقیں وی موجود ہن. انگریزاں دا زیادہ نقصان اس وقت شروع تھیا جݙݨ مرݨ والی فوج دیاں بندوقاں تے اسلحہ وی مجاہدین دے ہتھ لگݨا شروع تھیا. دست بدست لڑائی وچ مجاہدین وی شہید تھئے لیکن رائے صاحب دے علاوہ کوئی مجاہد انگریز دی گولی نال شہید نی تھیا. انگریزاں دے بارے وچ حنیف رامے صاحب نے لکھا ہے کہ اس وسیع و عریض علاقے یعنی انہاں تریہے دائریاں توں انگریزی فوج دی ترے ہزار لاش چاتی گئی ہئی۔

ݙاہ محرم الحرام بروز جمعہ 21 ستمبر 1857ء کوں گشکوری دی جنگ رائے صاحب دی شہادت دے نال ختم تھی گئی. رائے صاحب اپݨی گھوڑی “ساوی” تے چڑھ کے لڑدے ہن. ایہ گھوڑی اٹھارہ ویہہ فٹ لمبے چھلانگاں مریندی ہوئی دشمن دے سراں توں گزر ویندی تے رائے صاحب وار کریندے ہن ویندے. رائے صاحب نے ݙوپہر دے ویلے آخری وار انگریزاں کوں للکارا لیکن میدان وچ کوئی حرکت نہ تھئی. انگریزی فوج بڑی تعداد وچ مریج چکی ہئی تے باقی سہم کے ݙیڈھ کوہ پچھوں ہٹ چکی ہئی. مجاہدین دے دستے اپݨے اپݨے علاقے توں سرکاری فوج دا صفایا کر کے واپس پلٹدے گئے، رائے صاحب نے آکھا، اساں نماز دے بعد نکلسوں تے شام تک جھامرے دی طرف اپݨے خفیہ ٹھکاݨے تے پہنچ ویسوں. رائے صاحب نے وضو کیتا تے ظہر دی نماز شروع کر ݙتی. انہاں دے نال سردار سارنگ تے پنج چھی دیگر مجاہدین وی موجود ہن۔
## حوالے
رابعہ عارف قریشی

رابعہ عارف قریشی سرائیکی زبان دی شاعرہ ہے،

## ڄم پل
شمیم عارف  قریشی دی بھیݨ ہن۔

## پیشہ
ٹیچر ہن۔

قرۃ العین طاہرہ دی نظم دا سرائیکی ترجمہ وی کیتا ہے:

سرائیکی ترجمہ

جے لنگھ آویں توں کول میڈے تیڈا رج رج تے دیدار کراں

تیڈے ہجر دے وچ جیہڑے میں بھوگے انہاں درداں دا اظہار کراں

تیڈے سوہنے مُکھ دے ڈیکھن کوں میں وانگ ہوا دے پھردی ہاں

پھراں تھل مارو تے جنگلاں وچ ودی گول تیڈی ہر وار کراں  

ہُن تیڈے ہجر فراق دے وچ ڈیہنہ رات وَدی میں رَت روواں

جیہڑے اکھیں تو پئے وگدے ہن کیویں دریاواں کوں پار کراں

تیڈی اُلفت میڈی لُوں لُوں وچ ہُن روح دے وانگوں رَل گئی اے

وَل کیویں تیکوں انج آکھاں تیڈے ہوَن دا انکار کراں

تعریف کراں تیدے حُسن دی میں اتے ڈیکھا ں  ناز  اداواں کوں                                                                                                                                                    

تیڈے پھُل توں سوہنے مُکھڑے دے چرچے چار چودھار کراں

میں طاہرہ اپنے دل دی کتاب دے ورقے سارے پھرول ڈٹھے

ہِک تیڈے ناں دا ورد کراں بیا سارا ذکر بے کار کراں

رابعہ عارف قریشی...

## نمونہ کلام
منظر سارے ویس وَٹیسن رُتیں رنگ بدلسِن

مُدت ہا دے نِکھڑیئے پَکھی جھاراں دے وِچ رَلسِن

یاداں دے اَسماناں تے لفظاں دےتارے کھِنڈسِن

سوچاں دے چانن دے اگوں کالے بَدل ٹَلسِن

سِجھ دی ظالم اکھ کوں ڈیکھ کے اج تاں ایویں لگدے

ہِک قیامت لنگھ ویسی تاں ول پِچھاویں ڈھَلسِن

دیگرِ ویلے ویندی بیڑی دیکھ کے پاندھی آکھن

کیویں دریا پار کریسوں کڈن وارے ولسِن

یاد تیڈی دے دِل وچ ڈیوے اینویں ای  بلدے راہسن

توڑین لَکھ اندھاریاں گھُلسِن بھاویں ڈَکھن چَلسِن

رابعہ عارف قریشی)
1989

### تانگھ
۔۔۔۔۔۔۔۔۔

اَج وی رات دی اکھ دا سُرمہ

گُوڑھا تھی کے کجل بَن گئے

اَج وی آس دا اُڈدا پَکھی

اکھیں کولوں اوڈھِر تھی گئے

اَج وی رات دیاں تھکیاں اکھیں

پِپلیاں اُتے تارے چا کے

مَنزِل تے پُجن دی خا طِر ہولے ہولے پندھ کریدین

اَج وی کُونجاں وَہر بَنا کے ونج لتھیاں ہِن سُکھ دی نگری

ُپر ہِک مَمتا بھری حویلی

کھول کے اپنی اَکھ دے بُوہے

بال کے ہتھ وِچ آس دا ڈیوا

آج دی رات وی تانگھ تنگھیسی

مَتاں مُسافر راہ بھُل وَجِن بھُلیاں کوں ایہہ راہ ڈکھیسی

رابعہ عارف قُریشی