ہند آریائی زباناں وچ پنجابی ، لہندا تے ملتانی دا مقام

## (1)پنجابی:
پنجابی زبان ݙوں اصلوں مختلف ٻولیاں دے امتزاج نال وجود وچ آئی ہے ، ہک قدیم پشاچہ ٻولی جہڑی جو ایں وقت مغربی پنجاب دی لہندا دے شمال وچ ٻولی ویندی ہے ، اَتے ݙوجھی مدھیہ پردیش دی او ’’پراکرت‘‘ جیں وچوں مغربی ہندی پیدا تھئی ہے۔

پنجابی مشرقی پنجاب دی ٻولی ہے ۔ ایندے مغربی ملحقہ علاقے وچ لہندا زبان دا عمل دخل ہے ۔ جہڑی جو بیرونی دائرے دی زبان ہے اَتے سندھی تے کشمیری نال قریبی تعلق رکھیندی ہے ۔ جݙاں جو پنجابی دا تعلق اندرونی دائرے دیاں زباناں نال ہے۔ جارج گریرسن دے آکھیئے دے مطابق جہلم تے سرہند دے درمیان دے علاقے دی زبان پنجابی ہے ۔ پنجابی دیاں ٻہوں ساریاں ٻولیاں ہن ۔ اصل ڳالھ ایہ ہے جو پنجاب دے ہر ضلع دی ٻولی اَنج اَنج ہے بلکہ بعض ضلعیاں وچ ہک کنوں زیادہ ٻولیاں ٻولیاں ویندن ۔ خالص پنجابی دریا راوی تے بیاس دے دو آبے دے درمیان وچ ٻولی ویندی ہے۔

پنجابی درحقیقت ہندی دی ہک ٻولی دے سوا کوئی ٻئی کائنی اَتے غالباً شورسینی پراکرت وچوں نکلی ہے ۔ پر ہک اَنج رسم الخط رکھݨ دی وجہ کنوں مختلف زبان منی ویندی ہے ۔

پنجابی دی غربی حد مقرر کرݨ مشکل ہے بلکہ ناممکن ہے ۔ ایندے مغرب وچ لہندا ہے جہڑی جو چج دو آب وچ وَرتی ویندی ہے تے ایہو کافی ہے ، ایہ ڳالھ ضرور ہے جو لہندا دے اثرات خالص پنجابی اُتے وی ہن ۔ ایں سمجھو جو پنجابی تے لہندا دا ملاپ ایں طرح دا تھیا ہوئے جو ٻنھاں زباناں دا ایں طرح دا ہے وی کوئناں! ایہا وجہ ہے جو انھاں ݙوں زباناں دے درمیان کوئی حد مقرر کرݨ نا ممکن ہے ۔ ایہ ضرور آکھ سڳدوں جو لہندا دی کوئی ہم جنس زبان اُوں علاقے اُتے حکمرانی کریندی رہی ہے جتھاں اَڄ وی عام ٻول چال دی زبان پنجابی ہے۔

انگریز ماہر لسانیات جارج گریرسن دا قول ہے جو لہندا دردیٔ زبان ہے جیندے اُتے مغربی ہندی اثر سٹیے ۔ پر پنجابی مغربی ہندی دی ہک قسم ہے ۔ ایہ ٻئی ڳالھ ہے جو ایندے اُتے خود دردیٔ زبان اثر سٹیے ۔

## (2)سندھی:
سندھی دی پیش رو زبان ہک اپ بھرنش پراکرت وراچڈہ ہے جیندا آپݨاں تعلق پشاچہ نال ہے تے ایہ پشاچہ زبان دردیٔ ہے ۔ ایں ڳالھوں ایندے اُتے دردیٔ اثرات پئین ۔ سندھی دے مشر وچ راجستھانی زبان ہے ، نہ کہ پنجابی۔

ایہ زبان شروع کنوں ریگستان ہووݨ دی وجہ کنوں محفوظ ہے ، نہ ایہ راجستھانی وچ گُھل مل سڳی ہے ۔ ایہ ہک بالکل انج زبان ہے ۔ سندھی ہند آریائی زباناں دا اثر قبول نہیں کیتا۔ البتہ عربی تے فارسی دا اثر ضرور تھئے۔

## (3)لہندا:
لہندا او زبان ہے جیکوں ’’مغربی پنجابی‘‘ وی سݙیا ویندے ، حالانکہ ایں زبان دا پنجابی نال کوئی تعلق وی کائنی ۔ پنجابی خالصتاً وسطی گروہ دیاں زباناں نال تعلق رکھیندی ہے تے مغربی ہندی دی ہک قسم ہے اَتے لہندا ایں کنوں مختلف ہے ۔ جہڑی وُݨت تے شکل و صورت دے لحاظ نال سندھی ، کشمیری تے دردیٔ زباناں دے زیادہ قریب ہے کیوں جو کہیں زمانے وادیٔ سندھ دی زبان سارے پنجاب وی وی چھائی ہوئی ہئی۔ ایں ڳالھوں ایندے اثرات اِتی زیادہ ہِن جو لہندا تے پنجابی اَنج اَنج کرݨ اوکھا تھی ویندے۔

ایں ڳالھ دے کافی ثبوت ہِن جو پنجابی دا تعلق مغربی ہندی نال ریہے ۔ جݙاں جو لہندا ایں کنوں مختلف زبان ہے ۔ توڑے جو ایہ ݙوہائیں ہِک ٻئی تے اثر کریندیاں ریہن ۔ جارج گریرسن دے حوالے نال لہندا دی شمالی شاخ دے 11نمونے ہن ۔ لہندا ، ملتانی دے4نمونے ۔ لہندا جنوبی شاخ یعنی ملتانی دے(11)نمونے ، پنجابی دے 11نمونے اَتے لہندا شمالی دے(4)نمونے۔

لائل پور (فیصل آباد) اَتے منٹگمری (ساہیوال) دیاں ٻولیاں لہندا ، پنجابی تے ملتانی تریہائیں اُتے اپݨے اثر سٹیندیاں ریہن۔

پنجابی تے لہندا دا فرق زیادہ تر افعال دیاں گرداناں کنوں ظاہر تھیندے ، خاص طور تے زمانہ ماضی تے مستقبل دیاں گرداناں کنوں ! مثلاً لہندا وچ ماضی دی نشانی ’’ہا‘‘ ۔ دے صیغے ہِن تے پنجابی دی ماضی دی نشانی ’’سی‘‘ ہے۔

ڈاکٹر مہر عبدالحق لہندا تے ملتانی وچ فرق و امتیاز دے قائل ہن ۔ ڈاکٹر مہر آہدن جو پنجابی وسطی یعنی درمیانے گروپ دی زبان ہے تے اپݨی خالص شکل و صورت باری دو آب دے اُتلے پاسوں یعنی سرہند اَتے جہلم دے درمیانی اضلاع مثلاً امرتسر ، جالندھر ، فیروز پور ، لُدھیانہ ، حصار ، انبالہ وغیرہ وچ ورتی ویندی ہے ۔ وَل شمال مغرب والے پاسے لہندا دے اثرات زیادہ نظر آوݨ لڳ پوسِن ۔ بہرحال لہندا تے پنجابی ݙوں مختلف زباناں ہِن ، ایں واسطے ہک رسمی یا فرضی خط فاصل انھاں وچ موجود ہے تے اوہے 74درجہ مشرقی طول بلد اَتے ایں وجہ کنوں ہک مشرقی پنجابی وی سݙیا ویندے ، ملتانی تے لہندا دی ہک ݙوجھے وچ گُھلیاں مِلیاں رِیہن ۔ عام طور تے ݙوہائیں ہِکا زبان نظردِن حالانکہ حقیقت ایہ ہے جو پنجابی تے لہندا دا فرق واضح ہے۔

لہندا دیاں ٻولیاں ڈھیر ساریاں ہِن ۔ ایندے ݙوں وݙے گروہ ہِن ۔ ہک جنوبی تے ٻیا شمالی ۔ سللسہ کوہستان نمک اِنھاں دے کیتے حدِ فاصل ہے ۔ چَنَا دڑی ٻولی لہندا زیادہ ہے تے ملتانی گھٹ ہے ، ایویں تَھلوچڑی ملتانی زیادہ ہے تے لہندا گھٹ ہے ۔

ڈاکٹر مہر عبدالحق ملتانی تے لہندے دا فرق وی مَنیندن تے ایندے ثبوت وی ݙیندن ۔ میں سمجھداں جو انھاں مزید تحقیق کرݨ اُتے اپݨاں خیال بدلا گھدا ہوسی، انھاں کجھ قواعدِ زبان دے لحاظ نال وی فرق بیان کیتے ۔ اَتے ایہ توڑیں آکھ ݙتے جو ملتانی زبان لہندا دی شاخ یا ٻولی کائنی ، جیویں جو لہندا پنجابی دی شاخ یا ٻولی کائنی۔

لسانی اعتبار نال لہندا دا رُجحان پنجابی والے پاسے ہے ، تے ملتانی دا سندھی والے پاسے ہے۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی لسانیات۔ مصنف: دلشادؔ کلانچوی. ترتیب و پیشکش: ظہور احمد دھریجہ.چھاپہ خانہ جھوک پبلشرزملتان 2019ء