open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ٻیڑی وچ دریا (ناول)

ڈاکٹر اسلم انصاری دا ناول ’’ٻیڑی وچ دریا‘‘ اشاعت ۲۰۰۳ء لوک ریت پبلی کیشنز ملتان دی طرفوں شائع تھئے۔ ایں ناول وچ مول راج دا عہد، رنجیت سنگھ دا حملہ، سکھا شاہی توں بعد، انگریزاں دی قبضہ گیری دے واقعات کوں منفرد انداز نال بیان کیتا ڳئے۔ ناول وچ قدیم ملتان دی تاریخ، تہذیب، تمدن تے تاریخی پس منظر وچوں منظر نگاری ٻہوں شاندار ہے۔ ایہ ناول مضبوط پلاٹ، خوبصورت مکالمات تے کردار نگاری دے حوالے نال ناول نگار دے ݙونگھے مشاہدے دی عمدہ عکاسی کریندے۔ ناول دی کہاݨی ’’سانول‘‘ دے ارد گرد گھمدی ہے۔ جیڑھا دریا دی مݨ دا وسینک ہے۔ او آپݨے یار، سارنگ دی مدد سانگھے ملتان پڄدے۔ ملتان آ تے سارنگ دی ماء تے بھیݨ کوں ملدے۔ سارنگ، ہک بندے دے قتل دے الزام وچ ڈھکیڄ ویندے۔ سانول آپݨے سنڳتی کوں چھڑاوݨ وچ کامیاب تھی ویندے۔ کنیزاں، وَسّو، نرملا، صاحباں دی کردار نگاری خوب ہے۔ ایہ ہک کامیاب ناول ہے۔ ایں ناول دا اردو ترجمہ ’’کشتی میں دریا‘‘ پروفیسر عطاء اللہ اعوان نے کیتے۔ ایں ترجمے کوں ماہنامہ ’’سپوتک‘‘ لاہور دسمبر ۲۰۰۵ء دے شمارے وچ خصوصی نمبر دے طور تے شائع کیتا ڳئے۔

اِیں سرائیکی ناول دیاں فنی خصوصیات وچ پلاٹ نگاری، کردار نگاری، منظر نگاری، مکالمہ نگاری، زمان تے مکان دی مطابقت، زبان و بیان دی اہمیت، دلچسپی، تجسّس تے مقصدیت شامل ہن۔ اِیں ناول وِچ، انسانی حیاتی دے حالات، واقعات کوں انوکھے تے دلکش انداز وچ سامݨے گھن آیا ڳے۔ ناول نگار سئیں ڈاکٹر اسلم انصاری نے آپݨے ناول کوں دلچسپ بݨاوݨ کیتے ناول دے حصے یا پلاٹ کوں ترتیب چنڳا ݙِتّے، منظر نگاری کریندِن۔ کرداراں دے ذریعے مکالمے نال ڳالھ کوں اڳاں ٹریندن تے مکالمیاں وچ زور دا بیان شامل کِیتا ہِنیں۔

سرائیکی زبان وچ ݙو ناول شائع تھیوݨ توں بعد، ہک ݙہاکے تئیں ناول دی اشاعت رُکی رہئی البتہ ایں دوران اردو دے ݙو کلاسیکی ناول، ترجمے دی صورت وچ سرائیکی نثری سرمائے وچ شامل تھئے۔ ڈپٹی نذیر احمد دے ناول ’’توبتہ النصوح‘‘ دا ترجمہ ’’توبہ زاری‘‘ دے عنوان نال، پروفیسر دلشاد کلانچوی نے ۱۹۷۱ء وچ کیتا۔ نذیر علی شاہ نے ۱۹۷۹ء وچ عبدالحلیم شرر دے ناول ’’فردوس بریں‘‘ دا سرائیکی زبان وچ ترجمہ ’’فردوس ٹھڳالی‘‘ دے ناں نال کیتا تے ایہ ۱۹۷۹ء کوں شائع تھیا۔

## ٻیا ݙیکھو

* حبیب مہاݨا تے سلیم شہزاد

* سرائیکی ناول ٻولی وٹار

* سرائیکی ناول

* سرائیکی ناول نگار

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:لوک کہاݨیاں
ونکی:سرائیکی افسانوی نثر
ونکی:لوک ناول۔ 
ونکی:سرائیکی ناول۔ 
ونکی:ناول
ونکی:سرائیکی لوک ناول
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:لوک ادب۔ 
ونکی:لوک فنون
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔
حبیب مہاݨا تے سلیم شہزاد

## حبیب مہاݨا
حبیب مہاݨا دا پہلا ناول ’’اللہ لہیسی مونجھاں‘‘ ۲۰۱۰ء تے ݙوجھا ’’کھڑی ݙیندی ہاں سنیہڑے‘‘ ۲۰۱۶ء وچ شائع تھیا۔ ناول ’’اللہ لہیسی مونجھاں‘‘ ہک استاد کے گرد گھمدی کہاݨی ہے۔ جیندے وچ ڈیرہ اسماعیل خاں دے دیہی سماج، ثقافت دی بھرنویں عکاسی کیتی ڳئی ہے۔ ایہ ناول فنی اعتبار نال کردار نگاری، مکالمے، اسلوب و بیاں ہے تناظر وچ عمدہ کوشش ہے۔

ایں ناول وچ سوانحی عنصر وی شامل ہے۔ ݙوجھا ناول ’’کھڑی ݙیندی ہاں سنیہڑے‘‘ سرائیکی وسیب دی تریمت دی حوصلہ مندی کوں وی نشابر کیتا ڳئے۔ تریمتائیت (Feminism) دے مطالعے سانگھے ایہ ناول اہم ہے۔ سلطانوں ایں ناول دی ہیروئن ہے۔ جیندے گرد ایہ ناول گھمدے۔

## سلیم شہزاد

* سلیم شہزاد دا ناول ’’گھاݨ‘‘ ہک علامتی ناول ہے۔ ایہ ناول سن ۲۰۱۲ء کوں جھوک پبلشرز ملتان توں شائع تھئے۔ ایں ناول دا انداز بیانیہ ہے تے علامتی کرداراں دے ذریعے مقامی تے بین الاقوامی مسائل وچ داپھیئے ہوئے لوکاں دے ݙکھ درد کوں بیان کیتا ڳئے۔ ایندے وچ کردار مکھی، مچھر، عام مخلوق ہے۔ دہشت گرداں کیتے ݙینبھوں دی علامت ورتی ڳئی ہے۔ استحصالی قوتاں کینویں زور آوری کریندین تے دنیا ݙاڑھیاں دے ݙڈھپ پاروں کینویں ’’گھاݨی‘‘ وات ہے۔ ناول آپݨے تجربے، پلاٹ، کردار نگاری، منظر نگاری دے حوالے نال کوں ݙوجھیاں اقوام دے ادب دے مقابل رکھیا ونڄ سڳدے۔

* سلیم شہزاد دا ݙوجھا ناول ’’پلوتا‘‘ ہے ایہ ناول وی آپݨی وݨت، ٹیکنیک پاروں، سرائیکی لوک ادب وچ خوبصورت اضافہ تے تجربہ ہے۔ ایندا موضوع سرائیکی وسیب اُتے حملہ آوری دی کتھا ’’وَݨ پنڄ ہزاری‘‘ دے چو گرد گھمدی ہے۔ ایہ علامتی ناول ہے۔

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی ناول ٻولی وٹار

* سرائیکی ناول

* سرائیکی ناول نگار

## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:لوک کہاݨیاں
ونکی:سرائیکی افسانوی نثر
ونکی:لوک ناول۔ 
ونکی:سرائیکی ناول۔ 
ونکی:ناول
ونکی:سرائیکی لوک ناول
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:لوک ادب۔ 
ونکی:لوک فنون
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔
سرائیکی ناول ٻولی وٹار

ناول دا مطلب نواں تے انوکھا ہووݨ ہے۔ ناول، انسانی حیاتی دے حالات، واقعات کوں انوکھے تے دلکش انداز وچ سامݨے گھن آندے۔ ناول نگار، آپݨے ناول کوں دلچسپ بݨاوݨ کیتے ناول دے حصے یا پلاٹ کوں ترتیب ݙیندے، منظر نگاری کریندے۔ کرداراں دے ذریعے مکالمے نال ڳالھ کوں اڳاں ٹریندے تے مکالمیاں وچ زور دا بیان شامل ہوندے۔ ناول دیاں فنی خصوصیات وچ پلاٹ نگاری، کردار نگاری، منظر نگاری، مکالمہ نگاری، زمان تے مکان دی مطابقت، زبان و بیان دی اہمیت، دلچسپی، تجسّس تے مقصدیت شامل ہن۔ کیوں جو سرائیکی ناول دی صنف اساکوں اردو تُوں انگریزی ٻولی توسط نال مِلّی ہِے تہوں اِیں صنف وِچ ٻِنّھاں ٻولیاں توں سرائیکی ٻولی وِچ اَتے سرائیکی ٻولی توں ٻِنّھاں ٻولیاں وِچ ٻولی وٹار وِی کِیتا وین٘دا پِیا ہے۔

حفیظ گیلانی دا ناول ’’نِت کرلاوے کونج‘‘ سن ۲۰۱۲ء وچ جھوک پبلشرز دی طرفوں شائع تھیا۔ ایہ ناول ڈیرہ اسماعیل خان تہذیب، ثقافت کوں نشابر کریندے۔ قیام پاکستان توں بعد دے حالات دا بیانیہ ہے۔ اسلوب بیان سادہ تے پُر اثر ہے۔

## اردو توں سرائیکی ٻولی وٹار

#### فردوس ٹھڳالی
ترجمہ ناولاں وچوں عبدالحلیم شرر دے ناول ’’فردوس بریں‘‘ دا ترجمہ ’’فردوس ٹھگالی‘‘ دے ناں نال مترجم نذیر علی شاہ ۱۹۷۹ء وچ شائع کیتا۔ 

### توبہ زاری
ایں طرح ڈپٹی نذیر احمد دے ’’توبتہ النصوح‘‘ ناول دا ترجمہ ’’توبہ زاری‘‘ دے ناں نال مترجم، دلشاد کلانچوی ۱۹۷۷ء وچ شائع کیتا۔ 

### باغ و بہار
میر امن دی داستان ’’باغ و بہار‘‘دا ترجمہ وی دلشاد کلانچوی ہی کیتا۔ 

### رُٹھے یار ݙاہڈے اوکھے منیندے
ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز نے بشریٰ رحمن دے ناول ’’لالہ صحرائی‘‘ دا سرائیکی وچ ترجمہ ’’رُٹھے یار ݙاہڈے اوکھے منیندے‘‘ دے ناں نال کیتا تے ایہ ناول ۱۹۸۵ء وچ شائع تھیا۔ 

## انگریزی توں سرائیکی ٻولی وٹار

### عشق دے ونڑنج انوکھڑے
ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز نے مسن جان کونکویسٹ دے ناول ’’ایں ایسٹرن لور‘‘دا سرائیکی زبان وچ ترجمہ ’’عشق دے ونڑنج انوکھڑے‘‘ دے ناں نال کِیتے۔ 

### پیار کہاݨی
ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز نے ایرچ سیگل دے ناول ’’لوسٹوری‘‘ دا ترجمہ ’’پیار کہانی‘‘ وی کیتا۔

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی ناول

* سرائیکی ناول نگار

* سرائیکی افسانوی نثر

* سرائیکی لوک ادب

ونکی:لوک کہاݨیاں
ونکی:سرائیکی افسانوی نثر
ونکی:لوک ناول۔ 
ونکی:سرائیکی ناول۔ 
ونکی:ناول
ونکی:سرائیکی لوک ناول
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:لوک ادب۔ 
ونکی:لوک فنون
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔
ادھ ادھورے لوک (ناول)

حفیظ خان دا ناول ’’اَدھ ادھورے لوک‘‘ ۲۰۱۸ء وچ شائع تھئے۔ ایہ حفیظ خان دا پہلا ناول ہے۔ 

### ناول دے جہتاں
ایندیاں ترائے جہتاں ہن۔

* ناول دا رومانوی پہلو

* سیاسی پہلو

* سماجی اثرات

### پس منظر
ناول نگار، ہک اہم موضوع، کہاݨی دے پس منظر وچ بیان کر تے سرائیکی خطے دے بیانیے کوں اڳاں اشکار کر ݙتے۔ آپݨے موضوع ورتی ڳئی ٹیکنیک تے اسلوب دی وجہ نال وݙا ناول ہے۔ ریاست بہاولپور دا پاکستان وچ مدغم تھیوݨ، ون یونٹ ترٹݨ دے بعد بہاولپور دی حیثیت بحال نہ تھیوݨ جھیٔں اہم موضوع دے تناظر وچ ایہ ہک اہم ناول ہے۔ ناول دا ہیرو فیاض، ہیروئن تلسی، ہک ݙوجھے دی محبت وچ گرفتار تھی ویندن۔ ناول دے ٻئے کردار دھچر دھوٻی، وادھو لوݨی تیلی، مہراں، متحرک ہن۔ ناول دی فضا وچ تجسّس پیدا کریندن۔ محمد عارف ایں ناول بارے لکھدن:

’’پاکستان بݨݨ دے بعد تلسی دے خاندان دا ریاست چھوڑ تے ہندوستان ونڄݨ، فیاض دا ون یونٹ ختم کرݨ دی تحریک تے صوبہ بہاولپور مرݨ آلے ہزاراں لوکاں دی کار مرݨ تے تلسی نال ملاپ ناول کوں آپݨے اختتام والے پاسے گھن ویندے۔ ناول دے آخیر وچ تلسی تے فیاض دا ملاپ حفیظ خان دی ادبی کاریگری دی ہک سوہݨی مثال ہے۔ ناول دا اختتام آسکر وائلڈ دیاں کہاݨیاں Red Rose تے Happy prince آلی کار ناول کوں دلآویز تے دلگداز بݨا ݙیندے۔‘‘ 

### فنی اُپڄ
ناول نگار، آپݨے ناول کوں دلچسپ بݨاوݨ کیتے ناول دے حصے یا پلاٹ کوں ترتیب ݙیندے، منظر نگاری کریندے۔ کرداراں دے ذریعے مکالمے نال ڳالھ کوں اڳاں ٹریندے تے مکالمیاں وچ زور دا بیان شامل ہوندے۔ ناول دیاں فنی خصوصیات وچ پلاٹ نگاری، کردار نگاری، منظر نگاری، مکالمہ نگاری، زمان تے مکان دی مطابقت، زبان و بیان دی اہمیت، دلچسپی، تجسّس تے مقصدیت شامل ہن۔

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی ناول

* نازو (ناول)

* سرائیکی ناول نگار

* سرائیکی ناول ٻولی وٹار

## حوالہ جات


ونکی:لوک کہاݨیاں
ونکی:سرائیکی افسانوی نثر
ونکی:لوک ناول۔ 
ونکی:سرائیکی ناول۔ 
ونکی:ناول
ونکی:سرائیکی لوک ناول
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:لوک ادب۔ 
ونکی:لوک فنون
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔
لوݨ دا جیوݨ گھر (ناول)

رفعت عباس دا ناول ’’لوݨ دا جیوݨ گھر‘‘ اشاعت ۲۰۰۲ء دستک پبلی کیشنز، ملتان دی طرفوں شائع کیتا ڳئے۔ ایہ ناول ہݨ تک سرائیکی زبان وچ چھپیل ناولاں وچوں سب توں وکھرا تے کھلے گھیر دے موضوع کوں نشابر کریندے۔ ایہ لوݨی شہر دی کہاݨی ہے۔ لوݨکا ایں ناول دا ہک خاص کردار ہے جیڑھا گم تھی ویندے۔ ایندی تلاش قاری دی جستجو کوں ودھا ݙیندی ہے۔ چھڑا ایہا حیرت والی ڳالھ نھیں۔ ایں ناول وچ حیرتاں دا ہک جہان آباد ہے۔ ناول وچ کہاݨی بیان کرݨ دی جو ٹیکنیک ورتی ڳئی ہے۔ او داستان، خواب، تاریخ، ناٹک راہیں ناول نگار چیزاں ڈھلیندے تے کھلیندے۔ ناول وچ سرائیکی زبان دا ورتارا خوب تر ہے نثر دا ہک نواں اسلوب دریافت تھئے۔ ناول وچ مقامی کردار لوݨکا، سنارنگ، شوبھا، درشے، اتڑی، نِسرا، سادھا، جاگی، سگرایا، دادرا، دھارا، نارنگی، جاٹل، ابنا، چندر ڄایا، چندر ڄائی، ایں وسوں وچوں ڄائے ہن۔ ناول نگار نے کامیاب تکنیکی مہارت دے نال ناول کوں کئی زمانیاں اُتے پھیلا ݙتے۔ ایہ ناول ناٹک، آہٹ دے توسط نال جنگ کوں روکݨ دی رمز گھن کے قوماں، تہذیباں دے درمیان امن دا پیغام ہے۔

اِیں سرائیکی ناول دیاں فنی خصوصیات وچ پلاٹ نگاری، کردار نگاری، منظر نگاری، مکالمہ نگاری، زمان تے مکان دی مطابقت، زبان و بیان دی اہمیت، دلچسپی، تجسّس تے مقصدیت شامل ہن۔ اِیں ناول وِچ، انسانی حیاتی دے حالات، واقعات کوں انوکھے تے دلکش انداز وچ سامݨے گھن آیا ڳے۔ ناول نگار سئیں رفعت عباس نے آپݨے ناول کوں دلچسپ بݨاوݨ کیتے ناول دے حصے یا پلاٹ کوں ترتیب چنڳا ݙِتّے، منظر نگاری کریندِن۔ کرداراں دے ذریعے مکالمے نال ڳالھ کوں اڳاں ٹریندن تے مکالمیاں وچ زور دا بیان شامل کِیتا ہِنیں۔

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی ناول

* سرائیکی ناول نگار   

* سرائیکی ناول ٻولی وٹار

* ادھ ادھورے لوک (ناول)

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:لوک کہاݨیاں
ونکی:سرائیکی افسانوی نثر
ونکی:لوک ناول۔ 
ونکی:سرائیکی ناول۔ 
ونکی:ناول
ونکی:سرائیکی لوک ناول
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:لوک ادب۔ 
ونکی:لوک فنون
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔
سرائیکی ڈراما

اصطلاحی معنی وچ ڈراما توں مراد اینجھی کہاݨی ہے جینکوں اسٹیج اُتے کرداراں دی مدد نال پیش کیتا ویندے۔ ڈرامے وچ انسان دی دلچسپی دا اندازہ انہاں ناٹک، سوانگ توں لایا ونڄ سڳدیے۔ جیڑھے جو زمانہ قدیم وچ یونان تے وادیٔ سندھ تے  ہندوستان وچ مختلف مذہبی تہواراں اُتے رسماں یا لوکاں کوں تفریح کیتے پیش کیتے ویندے ہن۔ انہاں وچوں کجھ مِلدیاں رلدیاں شکلاں اڄ وی شادی خوشی دے مواقع اُتے بھانڈاں، نقلیاں تے رہَس دی صورت وچ ݙسدین۔ تہوں آکھیا ونڄ سڳدے جو ایہ ہک اینجھی صنف ہے جیڑھی جو ابتداء کنوں گھن تے عہدِ حاضر تک مختلف شکلاں وچ پیش کیتی ویندی پئی ہے۔ انسانی حیاتی دے واقعات کوں تحریر دے دائرے وچ گھن آوݨ کوں کہاݨی آکھیا ویندے۔کہاݨی تے ڈرامے دا تعلق ٻہوں ڳوڑھا ہے۔ ٹیکنیک دے اعتبار نال ڈرامہ نگار کوں ایں ڳالھ دا خیال رکھݨا پوندے جو اوندے لکھے ہوئے ڈرامے دے مختلف مناظر وچ ابتداء کنوں گھن تے انجام تک آپت وچ تال میل ہووݨاں چاہیدے۔ تاں جو ݙیکھن/ سنݨ/ تے پڑھن والیاں دی توجہ دے دلچسپی گھٹ نہ تھیوے۔ ایندے علاوہ کرداراں دی ذہنی تے جذباتی کشمکش تے ٻئیاں کیفیات دا اظہار ڈرامے دی تشکیل تے ترتیب کیتے ضروری ہوندے۔ کشمکش یا تصادم ڈرامے دی بنیادی خصوصیات ہن۔ ڈرامے وچ تصادم، کرداراں دے ذریعے پیدا کیتا ویندے۔ ڈراما انسان دی جبلت وچ شامل ہے۔ ایہ صنف ٻہوں قدیم وی ہے تے جدید وی۔ ایندے بارے ڈاکٹر طاہر تونسوی آپݨے ہک مضمون ’’سرائیکی زبان وچ ڈراما‘‘ بارے لکھدن:

’’عہد قدیم کنوں سرائیکی وچ ڈرامہ لکھیندا آندے اتے اسٹیج تے وی پیش کیتا ویندا رہ ڳئے۔ ہندواں دے مذہبی تہوار، دُسہرے وچ ہک مہینے تک ناٹک سبھا پیش کیتا ویندا ہئی۔ جیندے وچ رام لِیلا، رام کہاݨی، رام لچھݨ دا بن باس، جھیٔں ڈرامے ہوندے ہن۔‘‘

سرائیکی وسیب وچ مختلف تہواراں، میلیاں ٹھیلیاں، شادی خوشی دے مواقع اُتے نقلی ٹولیاں، تماشے وال، بھنڈ، آپس وچ مختلف کرداراں دا روپ دھار کے جگت، وکتی بازی کریندے ہن۔ ڈرامے دی ایہ صورت منڈھ قدیم کنوں اڄاں تک ٹردی پئی ہے۔ سرائیکی زبان وچ منظوم ڈرامہ ’’ہیر رانجھا‘‘، سسّی پنوں، سوہݨی مہیوال، لیلیٰ مجنوں، مرزا صاحباں، سمّی راول، لوک داستاناں اُتے مشتمل ہوندا ہا۔

## ٻیا ݙیکھو

* لوک کہاݨیاں دے ڈرامے

* سرائیکی وسیب وِچ تھیٹر

* آڈیو سرائیکی ڈرامے

* اردو دے ڈرامے

* مطبوعہ سرائیکی ڈرامے

* پاکستان ٹیلی ویژن دے ڈرامے

* سرائیکی ڈرامیاں دے موضوع

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:لوک کہاݨیاں۔ 
ونکی:سرائیکی لوک کہاݨیاں
ونکی:سرائیکی ڈراما۔ 
ونکی:ڈرامہ
ونکی:سرائیکی لوک ڈرامے
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:لوک ادب۔ 
ونکی:لوک فنون	
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی افسانوی نثر
لوک کہاݨیاں دے ڈرامے

منشی غلام حسن شہیدؒ، گانمݨ ملتانی (۱۷۹۱ء۔ ۲۸۴۸ء) پہلے سرائیکی ڈرامہ نگار سنڄاتے ویندن۔ انہاں دا منظوم ڈرامہ ’’سخی بادشاہ‘‘ سٹیڄ اتے پیش کیتا ویندا رہ ڳئے۔ جاں جو مسرت ملتانی ہک اینجھے ڈرامہ نگار ہن۔ جنہاں لوک کہاݨیاں کوں ڈرامائی شکل ݙتی۔ ’’غلام حسن حیدرانی اینجھے پہلے ڈرامہ نگار ہن جنہاں سرائیکی ڈرامے کوں ادبی حیثیت نال متعارف کرایا۔ انہاں دا تحریری ڈراما ’’چوڑا‘‘ وسدیاں جھوکاں ادبی شمارے وچ ایڈیٹر خان رضوانی نے چھاپیا۔‘‘ (۲) ایں ڈرامے کوں ریڈیائی صورت وچ ریڈیو پاکستان سرگودھا توں ۱۶ نومبر ۲۰۰۹ء کوں پروڈیوسر خالد اقبال نے پیش کیتا۔

دلشاد کلانچوی لکھدن:    

’’غلام سکندر غلام، سرائیکی ڈرامے دا پہلا لکھاری ہے او بھکر دا رہݨ والا ہا۔ ݙوجھا ڈرامہ نگار پیرݨ ملتان ہے انہاں دے بعد منشی کریم بخش واصل، کریم بخش بورانہ، حسرت ملتانی، اللہ یار پُر جوش، عبدالرشید، مولوی قادر بخش گلزار، نور محمد نورݨ گدائی تے قادر بخش دلسوز دے ناں آندن۔ جنہاں سرائیکی ڈرامے/ ناٹک لکھیئے۔‘‘ 

سرائیکی ڈرامے/ ناٹک دی کلاسیکی روایت دا ہک اہم ناں محقق، مؤرخ، علامہ عتیق فکری دا ہے۔

’’ملتان وچ تھیٹر دی روایت کوں اڳاں ٹورݨ والیاں وچوں انڈین شیکپیئر، آغا حشر کاشمیری ہن ملتان وچ آغا حشر جتنی دفعہ تھیٹر کمپنی گھن تے آئے تاں ہک گھرانہ ہمیشہ آغا حشر دے نال جڑیا رہیا۔ اوہے علامہ عتیق فکری (پیدائش ۱۹۱۷ء۔ وفات ۲۰ دسمبر ۱۹۸۶ء) کو دا گھرانہ، بقول علامہ عتیق فکری دے انہاں دے والد، پھوپھا تے خاندان دے ٻئے لوک وی تھیٹر کمپنیاں وچ کم کریندے ہن۔‘‘ (۲۰)

سرائیکی وسیب وچ مختلف تہواراں، میلیاں ٹھیلیاں، شادی خوشی دے مواقع اُتے نقلی ٹولیاں، تماشے وال، بھنڈ، آپس وچ مختلف کرداراں دا روپ دھار کے جگت، وکتی بازی کریندے ہن۔ ڈرامے دی ایہ صورت منڈھ قدیم کنوں اڄاں تک ٹردی پئی ہے۔

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی وسیب وِچ تھیٹر

* آڈیو سرائیکی ڈرامے

* اردو دے ڈرامے

* مطبوعہ سرائیکی ڈرامے

* پاکستان ٹیلی ویژن دے ڈرامے

* سرائیکی ڈرامیاں دے موضوع

* سرائیکی ڈراما

## حوالہ جات


ونکی:لوک کہاݨیاں۔ 
ونکی:سرائیکی لوک کہاݨیاں
ونکی:سرائیکی ڈراما۔ 
ونکی:ڈرامہ
ونکی:سرائیکی لوک ڈرامے
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:لوک ادب۔ 
ونکی:لوک فنون	
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی افسانوی نثر
سرائیکی وسیب وِچ تھیٹر

’’ملتان وچ تھیٹر دی روایت کوں اڳاں ٹورݨ والیاں وچوں انڈین شیکپیئر، آغا حشر کاشمیری ہن ملتان وچ آغا حشر جتنی دفعہ تھیٹر کمپنی گھن تے آئے تاں ہک گھرانہ ہمیشہ آغا حشر دے نال جڑیا رہیا۔ اوہے علامہ عتیق فکری (پیدائش ۱۹۱۷ء۔ وفات ۲۰ دسمبر ۱۹۸۶ء) کو دا گھرانہ، بقول علامہ عتیق فکری دے انہاں دے والد، پھوپھا تے خاندان دے ٻئے لوک وی تھیٹر کمپنیاں وچ کم کریندے ہن۔‘‘

خاموش فلماں دے نال نال سرائیکی وسیب وچ تھیٹر کوں عروج حاصل رہیا۔ تھیٹراں وچ ناٹک/ ڈرامیاں وچ نظم تے نثر ݙونہیں مکالمے تے ابلاغ دا ذریعہ ہن۔ سرائیکی ݙوہڑے، کافیاں تے لوک گیت شامل ہوندے ہن۔ غلام محمد جمعہ خان، سید عباس علی، جھیٔں اہم ناں شامل ہن بعد وچ ہندی سینما وچ خاموش فلماں دا دور شروع تھیا۔ سرائیکی وسیب وچ گانمݨ دا تھیٹر، بالی جئی دا تھیٹر، عالم لوہار، عنایت حسین بھٹی تے ٻئے ٻہوں سارے تھیٹر مشہور تے نمایاں رہ ڳئین۔ پاکستان بݨݨ توں بعد، سرائیکی ڈرامے دے نویں دور دا منڈھ ٻدھیندا ݙسدے۔ سرائیکی وسیب وچ ریڈیو پاکستان ملتان، بہاولپور دے قیام نال ای سرائیکی ڈرامے وی ٹیکنیک، ہیئت تے موضوعات وچ نمایاں تبدیلی آئی۔ ’’ریڈیو پاکستان ملتان اور ڈرامہ‘‘ دے عنوان نال اختر جعفری لکھدن:

’’ڈرامے دے حوالے نال ریڈیو پاکستان ملتان دی تاریخ وچ ٻہوں وادھا تھئے۔ بھانویں جو شروع شروع وچ ڈرامے ریکارڈ شدہ نہ ہوندے ہن بلکہ ایہ ڈرامے لائیو Liveنشر تھیندے ہن۔ جنہاں ڈرامہ نگاراں نے سرائیکی ڈرامے کوں اگتے ٹوریا۔ انہاں وچوں رفیق خاور جسکانی، قیصر ملک ملتانی، مقبول عباس کاشر، اختر جعفری، مسعود اشعر، عامر فہیم، ڈاکٹر طاہر تونسوی، حبیب فائق، حمید یوسفی، الطاف قریشی، شمشیر حیدر ہاشمی، مشکور صابری، حنیف چوہدری، پروفیسر اسلم انصاری، اسلم عزیز درانی، اللہ بخش یار، حسن رضا گردیزی، حفیظ خان، عقیل اشرف، ڈاکٹر نصر اللہ خان ناصر، مظہر کلیم، محترمہ نیّر شکیل، تے بعد دے ادوار وچ محترمہ راحت وفا، منظور کامران، طارق شاہ، شفیق آصف، قمر بخاری، رضی الدین رضی، سلیم قیصر تے خالد اقبال دے ناں شامل ہن۔‘‘ 

ریڈیو پاکستان ملتان دے نال ریڈیو پاکستان بہاولپور توں وی سرائیکی ڈرامے نویں نویں موضوعات اتے لکھیئے ڳئے۔ معروف شاعر ظہور نظر دے ریڈیائی ڈرامے ’’ٻال ٻَٹ‘‘، رنگلی مہندی، برہوں دے پندھڑے، جنگل تے رسماں دے روگی، اینجھے ڈرامے ہن جنہاں وچ سرائیکی کلچر کوں نمایاں طور تے پیش کیتا ڳیا۔

## ٻیا ݙیکھو

* آڈیو سرائیکی ڈرامے

* اردو دے ڈرامے

* مطبوعہ سرائیکی ڈرامے

* پاکستان ٹیلی ویژن دے ڈرامے

* سرائیکی ڈرامیاں دے موضوع

* سرائیکی ڈراما

* لوک کہاݨیاں دے ڈرامے

## حوالہ جات


ونکی:لوک کہاݨیاں۔ 
ونکی:سرائیکی لوک کہاݨیاں
ونکی:سرائیکی ڈراما۔ 
ونکی:ڈرامہ
ونکی:سرائیکی لوک ڈرامے
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:لوک ادب۔ 
ونکی:لوک فنون	
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی افسانوی نثر
آڈیو سرائیکی ڈرامے

’’سرائیکی آڈیو ڈرامے دے حوالے نال ریڈیو پاکستان ملتان دی تاریخ وچ ٻہوں وادھا تھئے۔ بھانویں جو شروع شروع وچ ڈرامے ریکارڈ شدہ نہ ہوندے ہن بلکہ ایہ ڈرامے لائیو Liveنشر تھیندے ہن۔ جنہاں ڈرامہ نگاراں نے سرائیکی ڈرامے کوں اگتے ٹوریا۔ انہاں وچوں رفیق خاور جسکانی، قیصر ملک ملتانی، مقبول عباس کاشر، اختر جعفری، مسعود اشعر، عامر فہیم، ڈاکٹر طاہر تونسوی، اسلم رسولپوری، حبیب فائق، حمید یوسفی، الطاف قریشی، شمشیر حیدر ہاشمی، مشکور صابری، حنیف چوہدری، پروفیسر اسلم انصاری، اسلم عزیز درانی، اللہ بخش یار، حسن رضا گردیزی، حفیظ خان، عقیل اشرف، ڈاکٹر نصر اللہ خان ناصر، مظہر کلیم، محترمہ نیّر شکیل، تے بعد دے ادوار وچ محترمہ راحت وفا، منظور کامران، طارق شاہ، شفیق آصف، قمر بخاری، رضی الدین رضی، سلیم قیصر تے خالد اقبال دے ناں شامل ہن۔‘‘ (۲۱)

ریڈیو پاکستان ملتان دے نال ریڈیو پاکستان بہاولپور توں وی سرائیکی ڈرامے نویں نویں موضوعات اتے لکھیئے ڳئے۔ معروف شاعر ظہور نظر دے ریڈیائی ڈرامے ’’ٻال ٻَٹ‘‘، رنگلی مہندی، برہوں دے پندھڑے، جنگل تے رسماں دے روگی، اینجھے ڈرامے ہن جنہاں وچ سرائیکی کلچر کوں نمایاں طور تے پیش کیتا ڳیا۔

رفیق خاور جسکانی دے ڈرامے ’’ہک رات دا قرض، کون دلاں دیاں ڄاݨے، کامیاب سرائیکی ڈرامے ہن۔ ڈاکٹر عامر فہیم دے لکھے ہوئے فیچر، ڈرامے ’’کجھ خواب میݙے، ارماناں دی جھوک، کلہی شام دا سانجھا درد تے ٻئے ٻہوں سارے ڈرامے سامعین دی یاداشت وچ اڄ وی محفوظ ہن۔

ڈاکٹر انوار احمد نے ریڈیو دیاں ضرورتاں کوں سامݨے رکھیندے ہوئے کئی تخلیقی ڈرامے تحریر کیتے۔ ’’ویران ویہڑھے دی تریہہ‘‘، ٹوئے آلی وستی، ’’ساوا گھر‘‘، سماجی، معاشرتی حوالے نال ٻہوں اہم ڈرامے یاد گار ہن۔

مسرت کلانچوی ’’سنڄ صاحیں (۱۹۸۹ء)‘‘ ریڈیائی ڈرامیاں دی کتاب جیندے وچ سرائیکی سماج دے مسائل اشکار کیتے ڳئے۔ اسلم عزیز درانی نے سرائیکی افسانیاں دے نال نال بہت اچھے ڈرامے وی لکھین۔ جیندے وچوں ’’سونے دے ہتھ‘‘، ’’آزادی ہے ایمان اساݙا‘‘، ریڈیائی ڈرامے شامل ہن۔

حفیظ خان دی تخلیقی شخصیت دیاں کئی جہتاں ہن۔ انہاں ریڈیائی تے ٹیلی وژن ڈرامے ریڈیو دے عروج دے دور وچ لکھیئے۔ ’’کچ دیاں ماڑیاں‘‘ انہاں دے سرائیکی ریڈیائی ڈرامیاں دی کتاب ہے۔ جیندے وچ ’’پیلے پتراں دی بہار‘‘، ’’ݙو ݙونڑے ہک‘‘، ’’ریشم دی کلہی تند‘‘، ’’بُھردی کندھ‘‘، ’’خوبصورت ڈرامے‘‘ شامل ہن۔ ’’کوئی شہریں جنگل کوکدا‘‘ ٹیلی ڈراما سیریل تے بے شمار ٹیلی وژن ڈرامے لکھ تے انہاں صنف ڈرامے وچ آپݨا بھرنواں حصہ پاتے۔ مسرت کلانچوی نے سرائیکی افسانے تے خوبصورت ڈرامے ریڈیو ٹیلی وژن کیتے لکھیٔن۔ جتھاں وچوں ’’پکیاں دی نوکرانی‘‘، ’’سونے دے ڳاݨہے‘‘، ’’طعنے مہیݨے‘‘، ’’بے جوڑ شادی‘‘، ’’وٹہ سٹہ‘‘ تے ٻئے ٻہوں سارے فیچرز ڈرامے شامل ہن۔ قاسم جلال دے ٹیلی ڈرامیاں دی کتاب ’’رُت رنگیلڑی‘‘ سرائیکی وسیب دے سماجی معاشرتی مسائل اُتے معنی ہے۔

اختر جعفری دا سرائیکی ڈراما ’’اک دی چھاں‘‘، مظفر خان، کامیاب ڈرامے ہن۔ ریڈیو پاکستان ملتان توں ڈاکٹر مہر عبدالحق دی ڈرامائی تشکیل کردار، علامہ اقبالؒ دے ’’جاوید نامہ‘‘ کوں پیش کیتا ڳیا۔

## ٻیا ݙیکھو

* اردو دے ڈرامے

* مطبوعہ سرائیکی ڈرامے

* پاکستان ٹیلی ویژن دے ڈرامے

* سرائیکی ڈرامیاں دے موضوع

* سرائیکی ڈراما

* لوک کہاݨیاں دے ڈرامے

* سرائیکی وسیب وِچ تھیٹر

## حوالہ جات


ونکی:لوک کہاݨیاں۔ 
ونکی:سرائیکی لوک کہاݨیاں
ونکی:سرائیکی ڈراما۔ 
ونکی:ڈرامہ
ونکی:سرائیکی لوک ڈرامے
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:لوک ادب۔ 
ونکی:لوک فنون	
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی افسانوی نثر
پھوڳ (ناول)

کاشف بلوچ دا ناول ’’پھوڳ‘‘ چار سو اَسی (۴۸۰) صفحات اُتے مشتمل ہے۔ کتاب نگر، ملتان توں ۲۰۰۶ء وچ شائع تھئے۔ جیندے وچ سرائیکی معاشرت، امیر غریب دے فرق، وسیبی رسماں تے نفسیاتی پہلواں نال طنزیہ انداز نشابر تھیندے۔ ایں ناول وچ ملتان وچ راہوݨ والے موسیقی نال جُڑے ہوئے معروف بھیݙی پوترہ خاندان دے تکیئے دی کتھا بیان کیتی ڳئی ہے۔ ایں تکیئے تے لیٔ کار، طبلہ نواز ٻیٹھے ہن تے مختلف کردار آپت وچ مکالمہ کریندن۔ او ہک دربار نال وابستہ ہن شیعہ مَسلک نال جُڑت رکھدن۔ اَدھورا Sex اُنہاں دا ہک مسئلہ ہے۔ ناول وچ کہاݨی دا عنصر غائب ہے۔ ایہ ہک لے کاری دا مسلسل بیانیہ ہے۔ کرداراں دی شعور تے لا شعور دے حوالے نال مسلسل گفتگو ہے تے کرداراں دی عمومی گفتگو سامݨے مکالمے دی صورت وچ نمایاں کیتا ڳئے۔ حقیقت پسندی دا عنصر غالب ہے۔ ایں ناول وچ پلاٹ تے Climax دے تصور کوں ختم کیتا ڳئے۔ ناول دے کرداراں کیتے تعزیئے دا لائسنس ہک وݙا مسئلہ ہے۔ حیاتی یکسانیت وچوں ایہ ناول ہک گھمبیر تجربہ ہے۔ ایں ناول وچ Taboos کوں تروڑݨ دی ڳالھ کیتی ڳئی ہے۔ اخلاقی معیارات کوں ہک پاسے رکھ تے آف دی ریکارڈ گفتگو کوں بغیر کہیں سنسر دے موضوع بݨایا ڳئے۔ ایہ ناول روایٔتی ناول دی ٹیکنیک توں انڄ ہے۔ طبلے دی لیٔ دی وݨت کاری تے عام لوکاں دی ڳالھ مہاڑ دی بے معنویت کوں بامعنی بݨاوݨ دی کوشش کیتی ڳئی ہے۔ اینویں لڳدے ولیم یویس جمیز (آئرلینڈ) دے ناول نگار توں متاثر تھی کے ناول لکھیا ڳئے۔ ایں ناول دا زمانہ ۲۱ویں صدی دا آغاز، مقام ملتان چوک شہیداں دا علاقہ، تکیۂ بھیڈی پوترہ ملحقہ دیوار امام بارگاہ تے اُوندے قریب بازار حسن ہے۔ مندرجہ بالا ترائے رو (Waves) ایں ناول وچ متحرک ہن۔ مونولاگ (Monolog) تے ٹریولاگ (Travelogue) ایں ناول دا موضوع ہن۔ قاری کیتے ایندا اسلوب نواں تے مشکل ہے۔

اِیں سرائیکی ناول دیاں فنی خصوصیات وچ پلاٹ نگاری، کردار نگاری، منظر نگاری، مکالمہ نگاری، زمان تے مکان دی مطابقت، زبان و بیان دی اہمیت، دلچسپی، تجسّس تے مقصدیت شامل ہن۔ اِیں ناول وِچ، انسانی حیاتی دے حالات، واقعات کوں انوکھے تے دلکش انداز وچ سامݨے گھن آیا ڳے۔ ناول نگار سئیں کاشف بلوچ نے آپݨے ناول کوں دلچسپ بݨاوݨ کیتے ناول دے حصے یا پلاٹ کوں ترتیب چنڳا ݙِتّے، منظر نگاری کریندِن۔ کرداراں دے ذریعے مکالمے نال ڳالھ کوں اڳاں ٹریندن تے مکالمیاں وچ زور دا بیان شامل کِیتا ہِنیں۔

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی ناول ٻولی وٹار

* سرائیکی ناول

* سرائیکی ناول نگار

ونکی:لوک کہاݨیاں
ونکی:سرائیکی افسانوی نثر
ونکی:لوک ناول۔ 
ونکی:سرائیکی ناول۔ 
ونکی:ناول
ونکی:سرائیکی لوک ناول
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:لوک ادب۔ 
ونکی:لوک فنون
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔
مطبوعہ سرائیکی ڈرامے

سرائیکی وسیب وچ انجو انج تہواراں، میلیاں ٹھیلیاں، شادی خوشی دے مواقع اُتے نقلی ٹولیاں، تماشے وال، بھنڈ، آپس وچ مختلف کرداراں دا روپ دھار کے جگت، وکتی بازی کریندے ہن۔ ڈرامے دی ایہ صورت منڈھ قدیم کنوں اڄاں تک ٹردی پئی ہے۔ سرائیکی زبان وچ منظوم ڈرامہ ’’ہیر رانجھا‘‘، سسّی پنوں، سوہݨی مہیوال، لیلیٰ مجنوں، مرزا صاحباں، سمّی راول، لوک داستاناں اُتے مشتمل ہوندا ہا۔ اِنّھاں وِچُوں کُجھ ڈرامیاں کوں کتابی شکل وِچ چھاپ تے عام لوکاں دے سامھݨے وی گِھن آیا وین٘دا ہِے۔ اِیہو جئیں کُجھ مطبوعہ سرائیکی ڈراما دیاں مثالاں اِیہ ہِن:

مطبوعہ سرائیکی ڈرامیاں وچ منشی غلام رسول، مسرت ملتانی دے ݙو ڈرامے ’’خلیل یہودی‘‘ تے ’’عرب دا مسافر‘‘ عرفان پبلشرز، ڈیرہ غازیخان دی طرفوں ۱۹۹۶ء وچ نویں سروں چھپیٔن۔

سرائیکی وسوں دے مہاندرے شاعر، رحیم طلب دے ڈرامیاں دی کتاب ’’زمین اسمان‘‘ سرائیکی ادبی مجلس، بہاولپور دی طرفوں ۱۹۹۶ء وچ شائع تھئی۔ ایں کتاب وچ ست ڈرامے شامل ہن۔ انہاں ڈرامیاں دے موضوعات دیہی سماج دے رشتے ناطے تے اِتھ مسائل کوںبیان کریندن۔

’’غلام سکندر غلام، سرائیکی ڈرامے دا پہلا لکھاری ہے او بھکر دا رہݨ والا ہا۔ ݙوجھا ڈرامہ نگار پیرݨ ملتان ہے انہاں دے بعد منشی کریم بخش واصل، کریم بخش بورانہ، حسرت ملتانی، اللہ یار پُر جوش، عبدالرشید، مولوی قادر بخش گلزار، نور محمد نورݨ گدائی تے قادر بخش دلسوز دے ناں آندن۔ جنہاں سرائیکی ڈرامے/ ناٹک لکھیئے۔‘‘ 

مقبول عباس کاشر دے ریڈیو پاکستان ملتان توں نشر تھیوݨ والے ڈرامیاں دی کتاب ’’گونگیاں کندھاں دا شور‘‘ ۱۹۹۸ء وچ شائع تھیا جیندے وچ ۵ ڈرامے شامل ہن۔ ۲۰۰۳ء وچ حفیظ خان دے سرائیکی ڈرامیاں دی کتاب ’’خواب گلاب‘‘ شائع تھیا۔

## ٻیا ݙیکھو

* پاکستان ٹیلی ویژن دے ڈرامے

* سرائیکی ڈرامیاں دے موضوع

* سرائیکی ڈراما

* لوک کہاݨیاں دے ڈرامے

* سرائیکی وسیب وِچ تھیٹر

* آڈیو سرائیکی ڈرامے

* اردو دے ڈرامے

## حوالہ جات


ونکی:لوک کہاݨیاں۔ 
ونکی:سرائیکی لوک کہاݨیاں
ونکی:سرائیکی ڈراما۔ 
ونکی:ڈرامہ
ونکی:سرائیکی لوک ڈرامے
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:لوک ادب۔ 
ونکی:لوک فنون	
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی افسانوی نثر
پاکستان ٹیلی ویژن دے ڈرامے

۲۰۰۴ء وچ پاکستان ٹیلی وژن توں ٹیلی کاسٹ، رضا گیلانی دے ڈرامیاں دی کتاب ’’کنوار‘‘ شائع تھئی ہے۔ ۲۰۰۶ء وچ نامور ڈرامہ نگار حفیظ خان دے لکھے ہوئے ڈرامیاں دی کتاب ’’رُٹھڑے پندھ‘‘ ملتان انسٹیٹیوٹ آف پالیسی اینڈ ریسرچ سنٹر ملتان توں شائع تھئی ہے۔ جیندے وچ ست ڈرامے شامل ہن۔ ۲۰۰۷ء وچ ’’سرائیکی ریڈیائی ڈرامے‘‘ دے عنوان نال ڈاکٹر خالد اقبال دی مرتب کیتی ہوئی ڈرامیاں دی کتاب جھوک پبلشرز ملتان ولوں شائع تھئی۔ جیندے وچ رفعت عباس، حسن رضا گردیزی، منور شہزاد، غلام حسن حیدرانی، نصر اللہ خان ناصر، شبیر حسن اختر، مسرت کلانچوی، حفیظ خان، خالد اقبال، طارق شاہ، عامر فہیم، رفیق خاور جسکانی تے ڈاکٹر انوار احمد دے لکھیل ڈرامے شامل ہن۔ سن ۲۰۱۲ء وچ خالد اقبال دے ریڈیو تے ٹیلی وژن، اسٹیج ڈرامیاں دا مجموعہ، ’’نکڑ ناٹک‘‘ شائع تھیا۔ جیندے وچ ست ڈرامے شامل ہن۔ انہاں ڈرامیاں دے موضوعات غربت تے افلاس دے ماریئے ہوئے مسائل زدہ لوک ہن۔سرائیکی ڈرامے دے فروغ وچ ریڈیو پاکستان ملتان، بہاولپور، ڈیرہ اسماعیل خان، میانوالی دا ٻہوں اہم کردار ہے تے پاکستان ٹیلی وژن لاہور ’’پروگرام‘‘، ’’رُت رنگیلڑی‘‘دے راہیں ساݙے وسیب دے نامور لکھیاریاں اصغر ندیم سید، محسن گیلانی، حفیظ خان تے ٻئے لکھاریاں دے ڈرامے نشر تھئے۔ جیندے نال ڈرامے دے ہیئتی نے موضوعاتی حوالے نال تبدیلی میسر آئی۔ پرائیویٹ ٹی وی چینلز توں ٻہوں زیادہ ڈرامے نشر تھئے۔ ڈرامہ سیریئل بݨائے ڳئے۔

حفیظ خان دی تخلیقی شخصیت دیاں کئی جہتاں ہن۔ انہاں ریڈیائی تے ٹیلی وژن ڈرامے ریڈیو دے عروج دے دور وچ لکھیئے۔ ’’کچ دیاں ماڑیاں‘‘ انہاں دے سرائیکی ریڈیائی ڈرامیاں دی کتاب ہے۔ جیندے وچ ’’پیلے پتراں دی بہار‘‘، ’’ݙو ݙونڑے ہک‘‘، ’’ریشم دی کلہی تند‘‘، ’’بُھردی کندھ‘‘، ’’خوبصورت ڈرامے‘‘ شامل ہن۔ ’’کوئی شہریں جنگل کوکدا‘‘ ٹیلی ڈراما سیریل تے بے شمار ٹیلی وژن ڈرامے لکھ تے انہاں صنف ڈرامے وچ آپݨا بھرنواں حصہ پاتے۔ مسرت کلانچوی نے سرائیکی افسانے تے خوبصورت ڈرامے ریڈیو ٹیلی وژن کیتے لکھیٔن۔ جتھاں وچوں ’’پکیاں دی نوکرانی‘‘، ’’سونے دے ڳاݨہے‘‘، ’’طعنے مہیݨے‘‘، ’’بے جوڑ شادی‘‘، ’’وٹہ سٹہ‘‘ تے ٻئے ٻہوں سارے فیچرز ڈرامے شامل ہن۔ قاسم جلال دے ٹیلی ڈرامیاں دی کتاب ’’رُت رنگیلڑی‘‘ سرائیکی وسیب دے سماجی معاشرتی مسائل اُتے معنی ہے۔

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی ڈرامیاں دے موضوع

* سرائیکی ڈراما

* لوک کہاݨیاں دے ڈرامے

* سرائیکی وسیب وِچ تھیٹر

* آڈیو سرائیکی ڈرامے

* اردو دے ڈرامے

* مطبوعہ سرائیکی ڈرامے

ونکی:لوک کہاݨیاں۔ 
ونکی:سرائیکی لوک کہاݨیاں
ونکی:سرائیکی ڈراما۔ 
ونکی:ڈرامہ
ونکی:سرائیکی لوک ڈرامے
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:لوک ادب۔ 
ونکی:لوک فنون	
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی افسانوی نثر
سرائیکی ڈرامیاں دے موضوع

سرائیکی وسیب وچ مختلف تہواراں، میلیاں ٹھیلیاں، شادی خوشی دے مواقع اُتے نقلی ٹولیاں، تماشے وال، بھنڈ، آپس وچ مختلف کرداراں دا روپ دھار کے جگت، وکتی بازی کریندے ہن۔ ڈرامے دی ایہ صورت منڈھ قدیم کنوں اڄاں تک ٹردی پئی ہے۔ سرائیکی زبان وچ منظوم ڈرامہ ’’ہیر رانجھا‘‘، سسّی پنوں، سوہݨی مہیوال، لیلیٰ مجنوں، مرزا صاحباں، سمّی راول، لوک داستاناں اُتے مشتمل ہوندا ہا۔

سرائیکی ڈراما دے موضوعات وچ کامیڈی کوں وی شامل کیتا ڳئے۔ ملتان، بہاولپور، ڈیرہ غازیخان آرٹس کونسل توں اسٹیج ڈرامے پیش کیتے ڳئے۔ اسٹیج ڈرامہ لکھݨ والیاں وچوں قیصر ملک، منیر ملک، نسیم ملک، اسلم شاد، منور شہزاد، نصرت مند خان، اشتیاق خان، معراج خالد، طارق جاوا، منظور ساجد، منیر تاج، انور جٹ، قمر زیدی، نذر انجم، زوار بلوچ، اے۔ ایس بزمی، غلام مصطفیٰ، سلیم قیصر، مظہر احسن، مقبول بلوچ، مقبول عباس کاشر، محسن گیلانی، جاوید شکیل، پی۔ ٹی۔ وی ملتان توں راہب ملہار، طارق شاہ، قاسم سیال، محسن گیلانی دے سرائیکی ڈرامے معاشرتی مسائل تے طنز و مزاح تے مبنی ہن۔

’’عہد قدیم کنوں سرائیکی وچ ڈرامہ لکھیندا آندے اتے اسٹیج تے وی پیش کیتا ویندا رہ ڳئے۔ ہندواں دے مذہبی تہوار، دُسہرے وچ ہک مہینے تک ناٹک سبھا پیش کیتا ویندا ہئی۔ جیندے وچ رام لِیلا، رام کہاݨی، رام لچھݨ دا بن باس، جھیٔں ڈرامے ہوندے ہن۔‘‘ (۱۸)

زمانۂ قدیم توں گھن تے اڄوکے دور تک سرائیکی ڈرامے دی لکھت، پیشکش وچ کئی تبدیلیاں، مختلف انداز اپنائے ڳئے ہن۔ اسٹیج، سٹریٹ تھیٹر (این جی اوز دے توسط نال)، ریڈیو، ٹیلی وژن تک ایندا سفر جاری ہے۔

’’جاں جو، دور جدید دی ضرورتاں کوں سامݨے رکھیندے ہوئے انفارمیشن ٹیکنالوجی اتے سائنس فکشن اُتے مبنی موضوعات بارے نویاں جہتاں دے نال ڈرامے لکھݨ دی گنجائش موجود ہے۔‘‘

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی ڈراما

* لوک کہاݨیاں دے ڈرامے

* سرائیکی وسیب وِچ تھیٹر

* آڈیو سرائیکی ڈرامے

* اردو دے ڈرامے

* مطبوعہ سرائیکی ڈرامے

* پاکستان ٹیلی ویژن دے ڈرامے

## حوالہ جات


ونکی:لوک کہاݨیاں۔ 
ونکی:سرائیکی لوک کہاݨیاں
ونکی:سرائیکی ڈراما۔ 
ونکی:ڈرامہ
ونکی:سرائیکی لوک ڈرامے
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:لوک ادب۔ 
ونکی:لوک فنون	
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی افسانوی نثر
بُلھے شاہ تے کالا علم

اے تاں ساکوں پتہ نہیں جو کالا علم کیا ہوندے پر اے ڳالھ واضح ہے جو کال علم ہوندا ضرور ہے، ہُݨ کالے علم دی ہر کہیں دی اپݨی توجیح ہے۔ تمام کالے علم ڄاݨݨ والیں دے وچ ہک قدر مسترک ہے،او ہے لوکیں تے حاکمیت کرݨ دی، اپݨی Supremacy قائم کرݨ دی۔ دنیا دے تمام زبانیں دے لفظیں وقت دے نال اپݨے معنی بدلِن۔ کل دی سچائی اَڄ دی سچائی ہے تان اوندا تصور یقیناً او نہیں جیڑھا کل ہا تے نہ ہی کوئی تصور جیڑھلے ویلھے اپݨی عملی شکل اِچ آندے تاں او بندہ جیڑھا تصور ݙیندے اگر کوئی اوندی زندگی وچ کوئی اوندی عملی شکل بݨے تاں اوندے کیتے بجنسہٖ قابل قبول نہیں ہوندی۔ بلکہ اوندے تصور دی بھانویں کتنی خوبصورت شکل ہووے اوندے بنیادی تصور پیش کرݨ والا پمیشہ اونکوں کریندا راہندے۔ اوندی ہک سِدھی سادھی ڳالھ تاں اے ہوندی ہے جیڑھے ویلھے او تصور اپݨی کوئی شکل بݨیندے تاں اوں ویلھے زمانی فاصلہ اتنا ودھ چُکا ہوندے جو خود اوندا خالق اپݨے سماجی پس منظر وچ اوندے مطابق اپݨے آپ کوں ڈھالݨ دی صلاحیت نہیں رکھدا۔ ݙوجھی ڳالھ اے ہے جو اونکوں باقی عوامل دا اتنا احساس نہیں ہوندا کیوں جو اوندے وچ ٻئے بےشمار لوکاں دیاں لوڑاں شامل تھی چکیاں ہوندن۔ ایہو حال بالکل علم دا ہے جو انسانی علم کوں ودھاوݨ والے لوک کہیں نہ کہیں سطح تے طبقاتی جبر دا شکار ہوندن۔ اے ڳالھ انہیں دے تصور وچ وی نہیں ہوندی جو طاقت بدلدیں ہوئیں لوڑیں نال اپݨے وسیع انتظامی تڄربے دی بنیاد تے اوندی صرف او تشریح لوکیں تائیں پُڄدی ہے یا پُچاوݨ دے او ذرائع استعمال کریندی ہے جو ہک خاص طبقے دی بالا دستی یا اوندے مراعات کیتے جواز بݨ سڳن۔ آئن سٹائن جھیں انساں پرست بندے کوں جے اے پتہ ہوندا جو اوندے نظریۂ اضافیت کوں اوندی نسل دے لوک تریجھی دنیا دے مظلوم تے بےبس مخلوق کوں ہک ٻئی طرحاں دیاں نویاں زنجیراں پوا ݙیسی یا اے کرۂ ارض کیں ویلھے وی ہک بھا دے گولے دی شکل اختیار کر گھنسی تاں میݙا خیال ہے او ہک وݙے سائنسدان بݨݨ دی کݙاہیں خواہش نہ کریندا تے اُتھاہوں اِی کوئی علم کالے علم دی شکل اختیار کر گھندے۔ مدرسے تے ٻانبھݨیں دا علم جے لوکیں کوں اوہو جیہاں بندہ بݨیندا جیندا تمام علوم دعویٰ کریندن تاں بُلھے شاہ کوں اے نہ آکھݨا پوندا؎

علموں بس کریں وے یار

## ٻیا ݙیکھو

* ٻُلھے شاہ
* کالا ݙینہ
* سرائیکی شخصیات
* سرائیکی ڈرامہ نویسی

ونکی:لوک کہاݨیاں۔ 
ونکی:سرائیکی لوک کہاݨیاں
ونکی:سرائیکی ڈراما۔ 
ونکی:ڈرامہ
ونکی:سرائیکی لوک ڈرامے
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:لوک ادب۔ 
ونکی:لوک فنون	
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی افسانوی نثر
اردو دے ڈرامے

’’عہد قدیم کنوں سرائیکی وچ ڈرامہ لکھیندا آندے اتے اسٹیج تے وی پیش کیتا ویندا رہ ڳئے۔ ہندواں دے مذہبی تہوار، دُسہرے وچ ہک مہینے تک ناٹک سبھا پیش کیتا ویندا ہئی۔ جیندے وچ رام لِیلا، رام کہاݨی، رام لچھݨ دا بن باس، جھیٔں ڈرامے ہوندے ہن۔‘‘ (۱۸)

آغا حشر کاشمیری دے ترائے اردو ڈرامیاں دے ترجمے کوں سرائیکی ادبی مجلس، بہاولپور نے ۱۹۸۱ء وچ چھاپیا۔ (۱) خواب ہستی ، کوڑا خواب، (۲) سیج ݙکھاندی، سیج پُھلاں دی، دا ترجمہ فدائے اطہر نے کیتے۔ رستم وسہراب دا ترجمہ، رستم وسہراب دے ناں نال اسلم قریشی سرائیکی وچ ترجمہ کیتے۔ ممتاز مفتی دے ڈرامے ’’لوک ریت‘‘ دا ترجمہ ’’ڳل ڳلانواں ریت دا‘‘دے ناں نال حمید الفت ملغانی نے کیتا۔ جینکوں تھل دمان سرائیکی سنگت لیّہ نے اکتوبر ۱۹۹۲ء وچ چھاپیا۔ ’’مطبوعہ سرائیکی ڈرامے دی ابتدائی تاریخ در دید بھنوائی ونڄے تاں پہلے وݙے ڈرامہ نگار منشی غلام حسن، گانمݨ شہید ملتانی ڈسدن۔ انہاں دا ڈراما ’’سخی بادشاہ‘‘ نظم دی صورت وچ ہے تے ݙوجھا ڈرامہ ’’قمر الزماں و شہزادی حسینہ‘‘ نظم/ نثر ݙونہاں دے وچ لکھیل ہے۔ ݙوجھے نمبر تے غلام سکندر غلام لشاری بلوچ (۱۸۱۸ء۔ ۱۹۰۸ء) ہن۔ انہاں دا پہلا ناٹک جیڑھا کتابی صورت وچ شائع تھیا۔ او ’’یوسف زلیخا غلام والا‘‘ ہے۔ ایہ ڈرامہ وی نظم و نثر ݙونہاں صورتاں وچ ہے۔ تریجھا ڈرامہ جو شائع شدہ ملدے او سلطان الشعراء پیر بخش پیرݨ ملتانی دا ہے۔ منظوم ڈرامہ ’’روشن ضمیر‘، نظم و نثر تے سوہݨی مہینوال ۵۰ صفحات اُتے مشتمل ہے۔ منشی کریم بخش واصل مظفر گڑھی (۱۹۰۶ء۔ ۱۹۷۶ء) چوتھے وݙے ڈرامہ نگار ہن۔ انہاں دے لکھیئے ہوئے ڈرامے ’’خونی ماں‘‘، منظوم، روشن ضمیر نظم و نثر، ۴۴ صفحات اُتے مشتمل ہے۔ انہاں دا ڈرامہ ’’ہیر رانجھا‘‘، سرائیکی ڈرامہ نگاری دی تاریخ دا ہک اہم باب ہے۔‘‘

سرائیکی وسیب وچ انجو انج تہواراں، میلیاں ٹھیلیاں، شادی خوشی دے مواقع اُتے نقلی ٹولیاں، تماشے وال، بھنڈ، آپس وچ مختلف کرداراں دا روپ دھار کے جگت، وکتی بازی کریندے ہن۔ ڈرامے دی ایہ صورت منڈھ قدیم کنوں اڄاں تک ٹردی پئی ہے۔

## ٻیا ݙیکھو

* مطبوعہ سرائیکی ڈرامے

* پاکستان ٹیلی ویژن دے ڈرامے

* سرائیکی ڈرامیاں دے موضوع

* سرائیکی ڈراما

* لوک کہاݨیاں دے ڈرامے

* سرائیکی وسیب وِچ تھیٹر

* آڈیو سرائیکی ڈرامے

## حوالہ جات


ونکی:لوک کہاݨیاں۔ 
ونکی:سرائیکی لوک کہاݨیاں
ونکی:سرائیکی ڈراما۔ 
ونکی:ڈرامہ
ونکی:سرائیکی لوک ڈرامے
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:لوک ادب۔ 
ونکی:لوک فنون	
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی افسانوی نثر
سرائیکی ناول نگار

## اقبال بانو
اقبال بانو دا ناول ’’سانول موڑ مہاراں‘‘ اشاعت ۱۹۹۷ء سرائیکی زبان و ادب وچ کہیں خاتون ناول نگار دی ایہ پہلی کاوش ہے۔ ایہ ناول قسط وار ’’سرائیکی ادب‘‘ وچ شائع تھیندا رہ ڳئے۔ ’’سانول موڑ مہاراں‘‘ ہک معاشرتی ناول ہے ملک رب نواز، ناول دا مرکزی کردار ہے جیڑھا ٻہوں متلون مزاج ہے۔ جاگیردارانہ سماج دا نمائندہ کرار ہے۔ مرد دی حاکمیت، عورتاں دی بے بسی، خاندانی رنجشاں، شادی دے مسائل، عورتاں دے جذبات و احساسات انہاں دے قربانی دے جذبے کوں نمایاں کریندا۔ ایہ ناول فیمینزم دے تناظر وچ ہک خاص اہمیت رکھدے۔

## جمشید کلانچوی
جمشید کلانچوی دا ناول ’’جھوکاں تھیسن آباد ول (ناول)‘‘ روہی دے وسیب دے پس منظر نال جڑیا ہویا، خوبصورت زبان دا ورتارا، ناول دے واقعات وچ ہک ربط، کردار نگاری عمدہ تے جذبات نگاری آپݨی مثال آپ ہے۔ ناول دا مرکزی کردار ’’مہرو‘‘ ہک تریمت ہے جو ’’ٻہوں سارے مسائل دے باوجود،پُرعزم تے باہمت ہے۔ ایہ ناول فیمینزم دے مطالعے سانگھے اہم ہے۔ ایں ناول وچ دیہی تے شہری حیاتی ݙونہاں کوں عمدہ طریقے نال ݙکھایا ڳئے۔ ایں ناول دا انداز بیاں، رواں تے سادہ ہے۔

## عون محمد کلانچوی
عون محمد کلانچوی دا ناول ’’مجرم‘‘ ۲۰۰۷ء وچ اکادمی سرائیکی ادب، بہاولپور دی طرفوں شائع تھئے۔ ایندی مختصر ضخامت پاروں اینکوں ناولٹ وی شمار کیتا ڳئے۔ تجسّس Suspence دی خصوصیت پاروں ایہ ناول جاسوی ادب دی خوبصورت مثال ہے۔ ناول دی کہاݨی دا پلاٹ ٻہوں دلچسپ ہے۔ کردار نگاری عمدہ ہے نا معلوم قاتل دے ڳول، ایں ناول وچ قاری دی دلچسپی کوں گرفت وچ رکھدی ہے۔ چھیکڑ اصل مجرم تک انسپکٹر خالد پڄ ویندے۔ انداز بیان وی خوب ہے۔

## اقبال حسن بھپلا
اقبال حسن بھپلا دے ناول ’’مہرو‘‘ ۲۰۰۲ء، ’’ہیرا‘‘ ۲۰۰۴ء، ’’بسنتی‘‘ ۲۰۰۶ء، ’’مانگ لال‘‘ ۲۰۰۹ء، وچ شائع تھیٔن۔ ناول مہرو، ہک سوڈو (۱۰۲) صفحات تے مشتمل ہے ایہ ہک بنجارن، فقیرنی مہرو دی محبت دی کہاݨی ہے جیندے وچ سرائیکی وسیب دی منظر نگاری خوبصورت انداز نال پیش کیتی ڳئی ہے۔ ایں مختصر ناول وچ بھاڳاں، بھورل نے بالا دے کردار وی اہم ہن۔ انہاں دا ݙوجھا ناول ’’ہیرا‘‘ ۲۰۰۴ء شائع تھئے۔

’’بسنتی‘‘ اقبال حسن بھپلا دا تریجھا ناول ہے سن ۲۰۰۶ء وچ شائع تھئے۔ ایہ ناول چھیانوے صفحات اتے مشتمل ہے۔ سرائیکی ریسرچ سنٹر، بہاؤالدین زکریا یونیورسٹی، ملتان توں شائع تھئے۔ ایں ناول وچ بسنتی تے لجپال دی محبت دی کہاݨی کوں بیان کیتا ڳئے۔ ’’ماݨک لعل‘‘ انہاں دا چوتھا ناول ہے ایہ وی مختصر ناول ہے (۹۴) چورانوے صفحات اُتے مشتمل ہے۔ ایندی کہاݨی ماݨک لعل تے مکھی دے چو گرد گھمدی ہے ایں ناول وچ پاکستان بݨݨ توں پہلے دے دیہی ماحول دی تصویر کشی کیتی ڳئی ہے۔ اقبال حسن بھپلا دے ناول مختصر ہن جیڑھے ناولٹ دے زمرے وچ آندن۔ جنہاں وچ سرائیکی وسیب دے رسم و رواج، روایات، ثقافت کوں خوبصورتی نال پیش کیتا ڳئے۔

## ٻیا ݙیکھو

* حبیب مہاݨا تے سلیم شہزاد

* سرائیکی ناول ٻولی وٹار

* سرائیکی ناول

* محمد الیاس نوناری  سرائیکی ادیب نثر نگار 
* سرائیکی افسانوی نثر  ونکی:لوک کہاݨیاں ونکی:سرائیکی افسانوی نثر ونکی:لوک ناول ۔  ونکی:سرائیکی ناول ۔  ونکی:ناول ونکی:سرائیکی لوک ناول ونکی:سرائیکی لوک ادب ۔  ونکی:لوک ادب ۔  ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت ۔  ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب ۔  ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری ۔
ایتھنز، مکہ، ہالی وڈ

فطرت دی طرف توں بندے دا جیڑھلے زݨین تے استقبال کیتا ڳئے تاں اونکوں فطرت کنوں ترے وݙے تحفے پیش کیتے ڳئین۔ عقل، یقین تے حُسن۔ عقل جیڑھی اونکوں چیزیں دے درمیان فرق کتݨ سکھیندی اے اوندے اپݨے اِرگرد نال اوندے ورتاوے دا فیصضہ کریندی اے۔ یقین فطرت تے خوفناکیں تے اوندے غیر یقینی رویے دے بارے اوندے ایماں کوں تقویت ݙیندے جو بآ توں اِی کامیاب تھیوݨ Imagination دا ہک لا متناہی سلسلہ قائم تھی ویندے جیندے اِچ ہمیشہ فطرت دے خلاف کہیں نویں فتح دی بشارت مِلدی اے تے حسن فطرت دی ایں تمام بے رحم یکسانیتے دے خلاف زندہ رہݨ دا حوصلہ ݙیندے۔ 

فطرت وی کوئی اتنی فیاض نہیں جو اپݨے انہیں تحفے کوں بے اَنت ونڈ ݙیندی اوں انہیں تحفے دا حقدار پوری بنی نوع انسان کوں تاں بݨائے پرایندی ونڈ اوں اپݨے ہتھیں رکھی اے۔ ایندے کیتے ایں اپݨے چوݨویں بندے لبھین۔ دانش کیتے اوں سقراط کنوں آئن سٹائن تائیں۔ ہر رنگ ہر نسل اِچ کہیں نہ کہیں شکل اِچ کجھ بندے پیدا کیتن۔ 

اے ڄاݨے بغیر جو انہیں دی کیا قیمت وصول کیتی اے۔ اساں محض ایں حوالے نال سقراط دے شہر ایتھنز کوں دانش دا شہر من گھندے ہئیں۔ تاں یقین بے انت یقین بحراوقیانوس دے طوفانیں اِچ ہک چھوٹی جھیں ڈونڈی دا یقین جو میں کنارے تے لڳ ویساں۔ کالا ہاری تے صحرائے اعظم دی تریہہ دے خلاف اَتے صحرا دی چُپ تے بےسمتی دے خلاف یقین تے ہک چڑی دے ٻچہ کوں باز دے خلاف یقین ایندا شہر اساں مَکے کوں من گھنوں تاں ابراہیمؑ کنوں محمدؐ تک بے چہرہ مخلوق کیتے اے بشارت جو عربی کوں عجمی تے ڳورے کوں کالے تیں کوئی فضیلے حاصل نہیں۔

## ٻیا ݙیکھو

* قصّے دے ارکان

* سرائیکی لوک قصّے تے کتاباں

* سرائیکی لوک قصّیاں دیاں وَنکیاں

* سرائیکی افسانوی نثر

* سرائیکی لوک قصّہ

## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

ونکی:لوک قصے۔ 
ونکی:سرائیکی لوک قصے۔ 
ونکی:لوک کہاݨیاں
ونکی:سرائیکی لوک کہاݨیاں
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:لوک ادب۔ 
ونکی:لوک فنون
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی افسانوی نثر
پچھوں تے نہ ݙکھاہے

آہدن ساݙے نظامِ سمشی کوں وجود اِچ آئیں سولھاں ارب سال تھی ڳئین۔ ساݙا سِجھ اڳوں ترے کروڑ سال ٻلدا رہسی تے وَل ہمیشہ کیتے وِسم ویسی۔ ارباں پدماں صدیاں گزر ویسن تاں پتہ نہیں قدت کہیں ٻئی مخلوق کوں پیدا کریسی نہ کریسی۔ جے پدماں صدیاں گزرݨ دے بعد کوئی اینجھی ذہیں مخلوق پیدا تھیوے جیڑھی جو ساݙی زمین کوں لبھ گھنے۔ جیندے اُتے نہ آکسیجن ہوسی نہ سوجھلا(جݙاں بندہ چندر تے ڳئے تاں چندر کنوں زمین اونکوں زیادہ روشن تے وݙی لڳی اے) اوں ویلھے پتہ نہیں زمین دی کیڑھی تہ اُتیں آئی ہوئی ہوسی۔ اے وی تاں ہے جو اے تہذیب جے انسان سے ہتھوں بچ ڳئی تاں،اے وی تھی سڳدے جو کݙاہیں کوئی مخلوق پیدا وی تھئی تے او لکھاں نوری سال سے فاصلے تے ہووے تے ساکوں لبھݨ توں پہلے اِی اپݨے انجام کوں پہنچ ونڄے کیوں جو اَنت تاں ٻس فنا اے۔ وقت پاݨی دی کار ہک لمبی سُرنگ اِچ وہندا پئے ہر سے ایں پاݨی اِچ وہندی ویندی اے۔ دور لا انتہا دے سفر دو۔ اندھارے کنوں اندھارے دے سفردو اَزل ابد کجھ نہیں۔ بس سفر اے فنا کنوں فنا دا۔ لاانتہا کنوں لاانتہا دا۔ ایں سفر دے کئی دائرے ہِن۔ چھوٹے،وݙے ٻہوں وݙے۔ ذات دے دائرے مذہب دے،تہذیبیں دے دائرے،پاݨی دے سطح دی بُلبلیں دی کار بݨدے مِٹدے ویندن۔ بندہ جیڑھا شعور رکھیندے او ایں واہݨ کوں روکݨ چاہندے ایندے اڳوں بند ٻدھݨ چاہندے۔ ہروقت؟ اوندے تاں ہتھ کائے نہیں اوندے تاں پیر کائنی اوتاں نظر وی نہیں آندا ٻس ہر شے کوں سُرنگ اِچ لوڑھی ویندے۔ انت بحر دی خبر نہ کائی،رنگی رنگ بݨایا۔ رنگی اے رَنگ وی پتہ نہیں کتنی دیر جاری رکھدے۔ آدرش مذاہب سب سچے پراے سوال تاں اپݨی جاہ تے جو وَل کیا تھیسی؟ ٻس ہک پش بݨݨ تے ہتھ ہتھ رکھݨ دی دیر اے آف صدیاں کروڑاں پدماں سال۔ سال کیا؟ کون گݨسی؟ جے کوئی نہ گݨسی تاں وی سفر تاں جاری رہسی بس ٹُردے ڄُلو پچھو تے مُڑ کے نہ ݙکھاہے ناتاں پتھر دے تھی ویسو۔ 

## ٻیا ݙیکھو

* قصّے دے ارکان

* سرائیکی لوک قصّے تے کتاباں

* سرائیکی لوک قصّیاں دیاں وَنکیاں

* سرائیکی افسانوی نثر

* سرائیکی لوک قصّہ

ونکی:لوک قصے۔ 
ونکی:سرائیکی لوک قصے۔ 
ونکی:لوک کہاݨیاں
ونکی:سرائیکی لوک کہاݨیاں
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:لوک ادب۔ 
ونکی:لوک فنون
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی افسانوی نثر
سرائیکی ادب وِچ تحقیق

تحقیق ہک سوچے سمجھے منصوبے دا ناں اے۔ جیڑھی ہک مخصوص وقت اچ انجام ݙتی ویندی اے تے تحقیقی نمونہ اینکوں مقررہ مدت اچ مکمل کرݨ دا طریق کار ݙسیندے یعنی ایندے اُتے تنے خرچے تھیسین تے کیویں تھیسین؟ایں تحقیق دے مکمل تھوݨ دا اِمکان چوکھا ہے؟ ایں تحقیق دا جواز کیا اے؟ یعنی کیڑھی حد تئیں ضروری اے؟ ایندے اچ ذاتی رائے دے دخل کیہو جِتی گھٹ کتیا ونج سڳسی؟ایں اعتبار یا وثوق دے اصول کیا ہن؟وغیرہ۔ تحقیقی نمونہ انہاں سارے سوالاں دا جواب ݙیندے۔ تحقییق دیاں جِتی قسماں دے تحقیقی نمونے مہیا تھئی سڳیندن۔ تحقیقی نمونہ ٻہوں محنت تے احتیاط نال تیار کیتا ویندے۔ کہیں وی تحقیق دے نتائج ایں امر تے منحصر ہوندن جو کوالٔف جمع کرݨ یا مشاہدہ کرݨ اچ کتنی احتیاط ورتی ڳئی اے۔ کوالٔف طریق تحقیق دا تقاضا کریندن تے طریق کار صحیح قسم دے فریضے وضع کرݨ،تحقیق دی تحدید کرݨ تے مسٔلے کوں صحیح طرحاں تے سمجھݨ تے منحصر ہوندے۔ اِتھاں اساں تحقیقی نمونے دے ݙوجھے مقصد یعنی تغیرات کوں قابو اچ رکھݨ دے پہلو کوں فی الوقت نظرابداز کریندے ہیں جو ایندا تعلق سماجی تے سائنسی تحقیق نال ہے تے اساں آپݨی توجہ تاریخی دستاویزی تے ادبی تحقیق آلے پاسے رکھیسوں۔ سماجی تحقیق جیڑھیلے اردو دے شعبے اچ داخل تھیسیتاں وت ݙیکھ گھنسوں۔ کہیں فرد دی علمیت یا سکالر شپ دا زیادہ ہووݨ ایں ڳالھ دی دلیل نیں جو اُو تحقیق کار وی چنگا اے۔ تحقیق دی عمدگی دا انحصار ایندے وسطے استعمال کیتی ڳئی وقت نظری تے ہے۔ ایں وقت نظری دی پیمائش ساݙے وسطے تحقیقی نمونے دی عمدگی تے درجے کوں ظاہر کریسی۔ کہیں محقق دا تحقیقی نمونہ جہیں درجے دا ہوسی اوندی تحقیق اوں درجے تے مذکورہ بالا تحقیقی سوالات دا جواب ݙے سڳسی۔ تُساں تحقیق کاری دا کوئی خاکہ بݨا گھنو۔ ایندے اچوں تحقیقی سوالاں دا جواب ملݨا چاہیدے۔ یعنی کیا اُو خاکہ فرضیاں کوں مناسب طور دے جانچ سڳدے۔ 

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی ڈراما

* لوک کہاݨیاں دے ڈرامے

* سرائیکی وسیب وِچ تھیٹر
* سرائیکی افسانوی نثر
* سرائیکی لوک قصّہ
* تحقیق دے خاصیتاں

ونکی:سرائیکی افسانوی نثر
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:لوک ادب۔ 
ونکی:لوک فنون
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔
تحقیق دے خاصیتاں

اچھے تحقیقی نمونے دی خصوصیات اچ سب توں اہم خصوصیت ایہ ہے جو ایندے اچ ذاتی رائے تے تعصب دا دخل نہ ہووے،ݙوجھی سب توں اہم خصوصیت ایہہ ہے جو یاندے اچ منطقی اصول علت ومعلول دی خلاف ورذی نہ تھیوئے۔ تریجھی اہم ترین خصوصیت ایہہ ہے جو تحقیق دا ہر مرحلہ ساݙے سامݨے ہووے۔ کوئی طریق کار لُکا نہ راہوے۔ ریسرچ ڈیزائن دے حوالے نال اینددیاں خصوصیات دے پیش نظر ڈاکٹر محمد مقصود عالم بخاری ساکوں کجھ سمجھاوݨ دی کوشش کیتی اے۔ اُنہاں دے نزدیک تحقیق دے درجے تے فائز تھیوݨ کیتے کہیں وی مقابلے اچ منددرجہ ذیل خصوصیات ہووݨ ضروری ہن۔ 

# تحقیق دے ذریعے مونڈھی تے ݙوجھے ماخذاں توں معلومات حاصل کیتیاں ویندن تے ایندی مدد نال عمومی اصول بݨاعے ویندن۔ جے پہلے توں موجود معلومات کوں کٹھا کر تے صرف انھاں دی نویں سروں ترتیب بݨائی ونڄے تاں ایکوں تحقیق دا درجہ نی ݙتا ونج سڳیندا۔(اردو دے تحقیقی مقالے کجھ ایں نویت دے ہوندن)۔
# تحقیق دا طریق کار بڑا منظّم ہوندے۔ محقق دی نگاہ اُنہاں ساریاں تحقیقات اُتے ہوندی اے جیڑھیاں اوں ویلے تئیں اوں شعبے(موضوع)اُتے تھی چکیا ہوندِن۔ (یعنی ایندا نمونہ واضح ہوندے)۔ ایکوں صحیح طور تے علم ہوندے جو ایندا آغار کتھوں تھیسی۔ ایندی منزل کیا اے تے سارے سفر اچ او کیڑھا موزوں طریقہ کار اختیار کرئے جو آپݨی منزل تئیں پہنچ سڳے؟ایں مقصد وسطے اُوں موزوں ذرائع،درست مشاہدات تے قابل اعتماد آلات تحقیق استعمال کریندے۔ 
# تحقیق معروضی ہوندی اے۔ اُو آپݨی پسند نہ پسند،تعصّبات،رائے وغیرہ کوں شامل نیں کریندے اتے نہ ای فرضیاں کوں زماّ ثابت کرݨ دی کوشش کریندے۔ 
# تحقیق مدلل کوشش ہوندی اے۔ دلائض کوں تحقیقی مقاصد دے نال مربوط کتیا ویندے۔ دلیلاں قدم قدم اُتے منطقی انداز نال اڳوں تے ودھدِن۔ تحقیقی نمونے دیاں سرگرمیاں کوں اساں من ددرجہ ذیل اقدامات دی روشنی اچ پرکھ سڳدے ہیں جیڑھے ولیم ورسیما ساݙے وسطے مرتب کیتن۔ 

## مسٔلے دی نشابری،نشاندہی:

# مسٔلے دا بیان(جملے دی صورت اچ)
# سابقہ تحقیق ادبیات دا جائزہ 
# فرضیاں دی تشکیل             
# ٹھوس تے متغیرات(امور)دی نشاندہی 
# اہم کوائف دی نشاندہی

## کوائف دی جمع آوری

* کوائف کچھݨ پیمائش دے اصول(آلات)دی تشکیل
* کوائف جمع کرݨ دا طریقہ تے اوندی ترتیب
* پائلٹ سٹڈی(نمونے دا طالعہ)یا ٹرائل 
* وثوق یا اعتباریت دی چیک لسٹ(یعنی وثوق کیویں قائم تھیسی)
* منصوبے وسطے نمونہ بندی دا اصول 
* اگر تجربہ شامل ہووے تاں تجربات دا اطلاق
* کوائف دی جمع آوری
* کوائف دی ترتیب

## تجزیہ

# کوائف اَتّے تجزیاتی نمونے دا استعمال
# تجزیئے دے عمل دی تکمیل کیویں تھیسی 
# نتیجے کڈھݨ 

## تحقیق دا اختتام

# نتائج دی تشریح 
# نتائج دی تالیف 
# تحریر دا طریق کار،ابواب بندی،پیش کش وغیرہ۔ 

سب توں چھیکڑی نکتہ یعنی (تحریر دا طریق کار،ابواب بندی،پیش کش وغیرہ۔) ای تحقیقی ڈیزائن دا چھیکڑی نکتہ اے۔ جیکوں ساڈی اردو تحقیق اچ تحقیقی خاکے دا ناں وی ݙتا ویندے صرف ایہہ ہک نکتہ پیش کر تے سمجھ گھدا ویندے جو ڈیزائن تیار تھئی ڳئے۔ ایں خاکے اچ وی منددرجہ ذیل امور دا ہووݨ ضروری کیال کیتا ویندے تاکہ ݙوجھے(ممتحنین تے قارئین)تئیں تحقیق دا ابلاغ تھیوے۔ 

# خلاصہ 
# تعارف 
# تحقیقی مسٔلے دا بیان 
# سابقہ تحقیقات کیڑھیاں کیڑھیاں ہن(ادبیات دا نتارہ)
# تحقیقی سوالت یا فرضیاں دا بیان 
# تحقیق دا طریقہ 
## موضوع(حدود،تحدید نمونہ بندی وغیرہ)
## آلات تحقیق(کوائف جمع کرݨ دی تکنیک،جواز تے وثوق دے حوالے نال)
## طریق کار(کیڑھیلے،کتھاں تاں کیہنے کوائف جمع کیتے)
# نتائج 
# مباحث
# حوالہ جات

ونکی:سرائیکی افسانوی نثر
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:لوک ادب۔ 
ونکی:لوک فنون
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔
روندے ٹُردے راہاں

اساں زندگی دا وݙا حصہ یا تاں اپݨی ذات دے کہیں نہ کہیں پہلو دی تسکین اِچ گزریندے ہیں یا اونکوں وِندلاوݨ بلکہ زیادہ وݙا حصہ زندگی کوں وِند لاوݨ وچ گزریندے ہئیں۔ وند لاوݨ دا لفظ ایں واسطے استعمال کیتے جو بالفرض جیڑھی شے دی اساں خواہش رکھیندےہیں یا اوندے نال ذاتی تسکین دے جیڑھے ممکنات ساݙے پیش نظر ہوندن او اکثر پورے نہیں تھیندے،کیوں جو ایندے حاصل تھیوݨ نال تہاݙی ذات ملکیت وچ تاں اضافہ ضرور تھیندے پر اوندے نال ٻئیں وی ٻہوں ساریں شئیں دی ضرورت ودھ ویندے ہے۔ تے اُ٘نہیں شئیں دے بغیر حاصل شدہ تہاݙے اندر ہک نویں ادھورے پن کوں جنم ݙیندی ہے تے جیوݨ تسکین تے وِندلاوݨ دے ہک نویں چکر وچ پئے ویندے تے بندہ Ecstasy تےagroy  دے ازلی چکر وچ دوبارہ واپس آویندے۔ بندے جیڑھے چیز دے حصول کیتے زندگی دا پتہ نہیں کیتا وݙا حصہ گزار ݙتے کھونٹی دے ٹنگیے اوں کوٹ کنوں زیادہ حیثیت نہیں جیڑھا سیالا گزرݨ دے بعد گر میں دے کپڑیں دی جاہ ملی کھڑا ہوندے۔ اپݨی شخصی تسکین کیتے جیڑھی سفاکی تے چھوٹے پن دا شکار اساں تھیندے ہئیں اوندا حساب کیتا ونڄے تاں او زندگی دے اوں چھوٹے کنوں چھوٹے لمحے دے برابری وی نہیں ہوندا جیڑھا اساں نچنت تھی کے گزاریا ہوندے۔ خواہش تے محرومیں دے جیڑھے دوزخ وچوں گزر کے اساں زندگی وچ جیلڑھی ہک چھوٹی جہیں سہولت حاصل کرݨ وچ کامیاب تھیندے ہیں او اوں جن دی کار لہے جیندا ہک سر کپ گھنو تاں لڳے اوں جاہ تے اوندے ٻئے چار سر نکل آندن۔ آخر گو تم اینویں تاں نہ آکھیا جو بندہ دا ݙُوکھ کینویں ختم تھی سڳدے جبکہ اوندا کل وی اوندے اَڄ وچ شامِل ہے۔ شئیں دی تھوڑی دی بے چینی،شئیں دی زیادتی بےچینی کنوں مخلتف کائنی۔ آخر ساݙا بابا جنت وی وی تاں خوچ نہیں رہ سڳیا۔ میاں محمد بخش دی اے لائن کیݙی خوبصورت ہے۔ وِچھڑیئے روندے، مِلدے روندے، روندے ٹُردے راہاں 

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی ڈراما

* لوک کہاݨیاں دے ڈرامے

* سرائیکی وسیب وِچ تھیٹر

* سرائیکی افسانوی نثر

* سرائیکی لوک قصّہ

ونکی:لوک قصے۔ 
ونکی:سرائیکی لوک قصے۔ 
ونکی:لوک کہاݨیاں
ونکی:سرائیکی لوک کہاݨیاں
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:لوک ادب۔ 
ونکی:لوک فنون
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی افسانوی نثر