ملتانی(سرائیکی) زبان تے اوندا اُردو نال تعلق

ملتانی(سرائیکی) دا اُردو نال ساریاں توں وݙا تعلق ایہ ہے جو جنھاں حالات وچ اُردو وجود وچ اَئی ہئی ، بالکل اوہو جیہے حالات دے زیر اثر ملتانی ڄمی ڄائی ، اُردو جہڑے عوامل دے مطابق پیدا تھئی ہئی ۔ بالکل انھاں یا انھاں جیہے حالات تے عوامل دے اثر وچ آ تے ملتانی زبان وجود وچ آئی ہئی۔

اُردو زبان نتیجہ ہے جو ݙوں مختلف زباناں ٻولݨ والیاں قوماں دے آپس دے میل ملاقات تے ربط و تعلق دا ۔ ایندی ہک ضرورت وی پَے ڳئی ہئی۔ جہڑی جو ݙوں قوماں دے ہِک ٻئے نال تعلقات ودھاوݨ دی وجہ کنوں پئے ڳئی ہئی۔

اُݙوں ملتانی زبان دے تاریخی حالات وی ایہو جیہے ہَن جݙاں جو عرب مسلمان اپݨیاں فارسی ، ترکی تے بلوچی ٻولݨ والیاں فوجاں گھن تے وادیٔ سندھ وچ آئے ۔ اوں وقت کنوں ہک نویں زبان دی بنیاد رکھیجݨ پئے ڳئی ۔ اِنھاں وادیٔ سندھ وچ تقریباً چار سو سال تئیں حکومت کیتی ہئی تے ایہ علاقہ مسلماناں دی حکومت دا مرکز بݨیا ریہا ۔ تہذیب تے ثقافت وی اتھائیں وَدّھی پَھلی ، تے تعلیم تے درس دا پینگھا وی اِتھائیں اَݙیا ریہا ۔ ایں زمانے وچ مقامی زبان اپݨاں قالب بدلݨ لڳ پئی ، تے ہولے ہولے ہک نویں زبان وجود وچ آ ڳئی۔

سندھ کوں فتح کرݨ والے عرب مسلمان ہَن ، عربی زبان ٻولیندے ہَن ، عربی تہذیب تے تمدّن والے ہَن بلکہ سندھ وی انھاں ڳالھوں عراق تے شام بݨیا ہویا ہا ۔ تاریخی جائزے کنوں پتہ لڳدے وادیٔ سندھ وچ ہک نویں زبان پیدا تھیندی ویندی ہے ۔ ایں پہل کیتی ہئی پر ایندا ناں نہ رکھیج سڳیا۔

اُردو جہڑی زبان دا ناں رکھیا ڳیا ، او ہندواں تے مسلماناں دی مشترکہ زبان ہئی ، جہڑی جو مسلماناں دے ہندوستان وچ آوݨ تے انھاں دی حکومت قائم تھیوݨ تے تمدنی روابط پیدا تھیوݨ دی وجہ کنوں وجود وچ آئی، چنانچہ اسلامی زبان دے ہزاراں الفاظ ہندی زبان وچ رلیے مِلیے تے وَل انھاں کوں ہندو تے مسلمان ٻولݨ پئے ڳئے۔

مسلماناں کوں وادیٔ سندھ کنوں دہلی توڑیں پُڄݨ وچ پوݨیں پنج سو سال لڳ ڳئے ، تے ہِیں عرصے سندھ کنوں دہلی توڑیں مخلوط زبان وجود وچ آوݨ دا سبب بݨیے ، تے ایندا مُولد (ڄمݨ دی جا) وی وادیٔ سندھ بݨی۔

ملتانی(سرائیکی) تے اُردو دے اشتراک دے داخلی شواہد ۔

1۔                  اُردو دی حرف تے نحو وی ملتانی دی صرف تے نحو وی ملتانی وانگوں ہے۔

2۔                ݙوہائیں دے اسماء دے آخر وچ الف آندا ہے۔

3۔                ݙوہائیں دے اسماء دے جمع بݨاوݨ دے طریقے وی ہکو جہے ہِن۔

4۔                ݙوہائیں دے نر تے مادے دے اصول تے نشان وی ہکو جہے ہِن۔

اُردو قدیم تے ملتانی (سرائیکی): امیر خسرو دے اُردو کلام وچ ملتان (سرائیکی) لفظ بے شمار ورتیے ہوئے مِلدن۔

قدیم اُردو کتاب ’’خالق باری‘‘ وچ وی ملتانی (سرائیکی) دے بے شمار لفظ شامل ہِن۔ بھگت کبیر تے گرو نانک روحانی رہنما ہن ، انھاں دے کلام تے بیان وچ ملتانی (سرائیکی) لفظ شامل ہن ۔ میر جعفر زٹلی ، عبداللہ قطب شاہ مُلا وجہی ، غواصی ، نصرتی ، ولی دکنی ، دیاں لکھتاں قدیم اُردو تے ملتانی دے ہکو جیہے ہووݨ دا ثبوت ݙیندن۔

وسطی دور دے اُردو شاعراں دے کلام وچ وی ملتانی شامل رہی ہے۔ مثلاً : مرزا جان مظہر ، محمد شاکر ناجی ، مرزا رفیع سودا ، میر تقی میرؔ ، ایویں سید انشاء دی کتاب ’’دریائے لطافت‘‘ وچ ملتانی (سرائیکی) الفاظ ورتیے ڳئین ۔ انھاں ݙوں زباں وچ زباندانی دے اصول تے قواعد تے صرف و نحو دا اشتراک وی موجود ہے ۔ مثلاً

1۔ ملتانی (سرائیکی) دا مصدر ݨ ، نال ختم تھیندے تے اُردو دا ’’نا‘‘ نال۔

2۔ تذکیر و تالیف بݨاوݨ دے طریقے وی ہکو جیہے ہِن ، یعنی الف تے ختم ہووݨ والے مذکر اسماء دی مؤنث بݨاوݨ وچ چھوٹی یا اے لائی ویندی ہے۔

گھوڑا ، گھوڑی ۔ جیکر مذکر اسماء دے آخر وچ پہلے کنوں ’’ی‘‘ ہووے تاں ی کوں ہٹا تے ݨ لا ݙتا ویندے جیویں:مراثی ، مراثݨ، قصائی ، قصائݨ وغیرہ

3۔ اسماء تے صفات دا جوڑ وی اُردو دی ترکیب نال ہوندن پر تھوڑا جیہا فرق ہے ۔ جو اسم جمع نال صفت وی جمع لائی ویندی ہے۔ مثلاً

اُردو =اُچی گھوڑیاں                               ملتانی=اُچیاں گھوڑیاں وغیرہ

4۔افعال دا استعمال اَتے اوندیاں حالتاں وی ہک ٻئی نال مِلدن۔

5۔ ضمائر ، اعداد تے انھاں دیاں فاعلی تے مفعولی تے اضافی حالتاں وی ہک رنگ ڈھنگ دیاں لڳدن۔

6۔ صفات اَتے اسمائے موصوف دا استعمال وی ݙوہائیں دا ہکو جیہا ہے۔

7۔ امر و نہی ماضیاں ، مضارع ، مصادر وغیرہ وی مِلدے جُلدن۔

8۔ نحوی ترتیب دے لحاظ نال وی ملتانی (سرائیکی) تے اُردو ہکو جیہے ہن۔

انھاں ڳالھیں دے علاوہ علاقائی اثرات وی اپݨی اثر ݙیکھیندن۔

بہرحال کئی طرح دے اختلافات دے باوجود جیں طرح دا اشتراک ملتانی (سرائیکی) تے اُردو وچ پاتا ویندے او کہیں ٻئی زبان نال نھیں پاتا ویندا۔

حافظ محمود شیرانی دے ایں قول ، ساری حقیقت کھول تے رکھ ݙتی ہے جو ’’اُردو زبان اپݨے حرف و نحو وچ ملتانی زبان دے ٻہوں قریب ہے‘‘۔ (ترجمہ)

اساں ایہ وی آکھ سڳدوں جو اُردو دا ذخیرئہ الفاظ جہڑیاں چشمیاں دا احسان مند ہے۔

ملتانی(سرائیکی) دا ذخیرہ الفاظ وی انھائیں چشمیاندے وچ دا ہے ۔ البتہ ایہ ڳالھ ضرور ہے جو وسط ہند دی پراکرت ، شورسینی ہئی تے وادیٔ سندھ دی پراکرت اپ بھرنش ہئی تے ایہ ݙوہیں پراکرتاں کجھ نہ کجھ مختلف ہووݨ دے باوجود متحد الاصل ہَن۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی لسانیات۔ مصنف: دلشادؔ کلانچوی. ترتیب و پیشکش: ظہور احمد دھریجہ.چھاپہ خانہ جھوک پبلشرزملتان 2019ء