منیر احمد دھریجہ

سرائیکی وسیب دے مردم خیز خطے دھریجہ نگر ( خانپور) ءِ چ 1957ء اکھ کھولݨ آلا ٻال قرآن مجید دی تعلیم دے بعد سکول داخل تھیا تاں پہلی توں گھن تے ݙاہویں تئیں فسٹ آندا ریہا تے تریجھی جماعت توں گھن تے ݙہویں تئیں استادیں اینکوں کلاس دا مانیٹر بݨائی رکھیا ۔ 1974ء ءِ چ ݙاہویں دے امتحان دے بعد سخت بخار تھی ڳیا ۔ دوا ، دارو ، ٹوݨے ٹپے تے تعویز دھاڳے دے باوجود خیر نہ آئی۔ اتنے وچ ݙاہویں دا رزلٹ آ ڳیا ۔ ہک پاسے ݙاہویں جماعت وچ فسٹ آوݨ دی خوشخبری تے ݙوجھے پاسے ڈاکٹریں اے نحش ووڑ ݙتی جو نینگر کوں تپ دق ( ٹی بی ) تھی ڳی اے ‘ لمبا علاج تھیسے ۔ علاج وی تھیندا ریہا پر مرض ودھدا ڳیا۔ ہک ویلہا اے وی آیا جو اساں گھر آلے روکھپ ٻیٹھے پر اللہ نہ مارے تاں بیماری بندے کوں نی مار سڳدی ۔ خانپور دے انسان دوست ڈاکٹر خالد عبدالرحمان قریشی کوں نینگر مریض نال اُنس تھی ڳیا ۔انہاں علاج تے پوری توجہ کیتی ۔ تعلیمی حوالے نال دھریجہ نگر دے ذہین طالب علم کوں ( جئیں کنوں قدرت وسیب کیتے ٻہوں وݙے کم گھنݨے ہن ) خیر آڳئی۔ پر اپݨی صحت یابی تے او خوش نہ ہا ، اونکوں ایں ڳالھ دا ارمان مُسائی ویندا ہا جومیݙی پڑھائی چھُٹ ڳئی۔ میں کالج داخل نہ تھی سڳیم ، میں تاں پڑھ تے ماء پیو، اپݨے استادیں تے اپݨے وسیب دا ناں اُچا کرݨ چہندا ہم ۔ پر میکوں میݙی پڑھائی کوں کہیں نظریل دی نظر لڳ ڳئی اے ۔

اپݨی حیاتی توں ودھ اپݨی پڑھائی دی فکر کرݨ آلے نینگر دا ناں منیر احمد دھریجہ ، گھر آلے پیار توں پُنل سݙیندے ہن۔ منیر احمد دھریجہ میݙے چاچے عبدالعزیز دا پُتر ہا پر اساں سوتریں دا مُنڈھ لا توں آپت ءِ چ ڳانڈھا ایجھا ہاجو برادری دے علاوہ آڑے پاڑے دے سارے حق ہمسائے اساکوں سکا بھرا سمجھدے ہن۔ میݙی بے نصیبی جو میں اتنا زیادہ پڑھ نہ سڳیم پر میکوں لکھݨ پڑھݨ دا ݙاڈھا شوق ہا تے تختی دی مشق میݙی لکھت دی نوک پلک سنوار ݙتی ۔ 1975ء ءِ چ استاد مقبول دھریجہ میکوں خوشخطی سکھاوݨ کیتے کراچی گھن ڳے۔ کراچی پُڄݨ دے بعد میکوں چٹھی دے ذریعے سب توں پہلے جیرھے شخص دیاں دعائیں ملیاں او منیر احمد دھریجہ ہا ۔ انہاں میکوں لکھیا جو ݙاݙی اماں ݙاڈھی مونجھی اے تے روندی راہندی اے ، او آکھدی اے ’’ ظہورݨ کاتل (کاتب دا لوظ انہاں دی زبان تے نہ چڑھدا ہا ) نہ بݨے تے گھر ول آوے ۔ ‘‘ منیر صیب لکھیا جو مونجھے تاں اساں وی ہیسے پر تُساں کم جاری رکھو ۔ 

1977ء وچ افشاں پریس رحیم یارخان وچ بحیثیت کاتب نوکری تھی ڳئی ۔ افشاں پریس دے مالک جڳ مشہور ہاکی پلیئر سمیع اللہ تے کلیم اللہ دے چاچا، امان اللہ خان دولت زئی ݙاڈھے چنڳے تے بھلے مانس ہن ۔ منیر احمد دھریجہ جیرھے بیماری دے جھاڳے جھاڳݨ دے بعد  صحت یاب تھی ڳئے ہن ، کوں وی میں افشاں پریس تے منیجر دی حیثیت نال نوکری کرا ݙتی ۔ ݙو سال بعد امان اللہ خان افشاں پریس ویچ تے بہاولپور شفٹ تھی ڳے۔ اساں پی پی دے اصغر شاہ جیرھے جنرل ضیا ء دے انتقامی کاروائیں توں تنگ ہن تے مغربی جرمنی وچ سیاسی پناہ حاصل کرݨ چہندے ہن توں ریلوے روڈ رحیم یارخان تے موجود مکہ پریس خرید گھدا۔ میں اپݨے مسات خورشید احمد دھریجہ کوں وی نال رَلا گھدا۔ میݙے ماماں سئیں مولانا احسان اللہ صیب تے ماماں بشیر احمد سئیں وی اسیݙی مدت کیتی۔ اساں ترائے بھائیوالیں رات ݙینہ محنت کیتی ۔ اللہ سئیں رنگ لاتا تے اساݙا کم کار ݙاڈھا ودھیا پھلیا۔ اساں رحیم یارخان دے بعد 1981ء ءِ چ اپݨے شہر خانپور ءِ چ دھریجہ پرنٹرز دے ناں تے چھاپہ خانہ قائم کیتا اتے نال ای سرائیکی دا کم وی جاری رکھیا ۔ روزنامہ رہبر بہاولپور تے ہفت روزہ الاستاذ خانپور کوں سرائیکی دا ہفتہ وار صفحہ اپݨے خرچ تے تیار کر تے ݙیندے رہ ڳے ۔ ایندے بعد اساں خانپوروں سرائیکی رسالہ ’’ روہی رنگ ‘‘ شائع کیتا ۔ ایندے ترائے چار شمارے شائع تھئے ۔ایں دروان کراچی اچوں اسیݙے مُلیر تے وݙے بھرا سئیں غلام یٰسین فخری سرائیکی رسالہ سچار شائع کیتا تاں سچار دا کم رحیم یارخان تے خانپور کریندے رہ ڳے ۔ ایندا نتیجہ اے تھیا جو دھریجہ پریس سرائیکی دا مرکز بݨ ڳیا۔

سرائیکستان دے ہر ڳوٹھ تے ہر شہر وچوں سرائیکی دوست آوݨ پے ڳئے۔ خانپور وچ اساکوں بزرگ سرائیکی دانشور سئیں قیس فریدی تے سئیں میاں انیس دین پوری جہے وݙے لکھاریں دی سرپرستی حاصل تھی ڳی۔ سرائیکستان دے نال نال سندھ دے قوم پرستیں ، لکھاریں تے سوجھواݨیں دے ڳانڈھے تے محبتاں وی اساکوں مل ڳیاں ۔ منیر صاحب تے خورشید صاحب پریس دا کاروبار سنبھلیندے ہن تے میں ہر آئے ڳئے دی سنبھل واݨ کرینداہم تے سرائیکی لکھت پڑھت دا کم کریندا ہم۔ ہک واری منیر صیب تے میکوں جئے سندھ دے دوست استاد بشیر پیر زادہ تے استاد لعل بخش بھٹو سندھ دے دورے تے گھن ڳے۔ اتھاں سندھی زبان دی ترقی ، لوکیں دی اپݨی ماء ٻولی نال جڑت ، سندھی زبان تے سندھی ثقافت دے نال سندھی صحافت دی ودھدی ہوئی ترقی کوں ݙٹھا تاں ݙاڈھے متاثر تھئے۔ اساں سرائیکی تے سندھی آبادی دی ڳݨ منج کیتی تاں سرائیکی دی آبادی سندھی دے مقابلے ءِ چ اساکوں چار گنا نظری۔ اوں ویلھے اساکوں ݙسیا ڳیا جو سندھی دے ایں ویلے ہک سو دے لڳ بھڳ اخبار تے رسالے شائع تھیندے پن۔ جنہاں اچوں 20 روزنامے ہن جݙاں جو سرائیکی دا ہک وی روزنامہ کائنی ۔ ایں موقع تے اساں ݙوہیں بھرانویں صلاء کیتی جو سرائیکی دا ہک ݙینھوار اخبار ہووݨا چاہیدے۔ اللہ دا بخش ہووس وزیراعظم محمد خان جونیجو ہک پریس آرڈیننس دے ذریعے اخبار دا ڈیکلریشن کوں آسان بݨایا تے اساں سرائیکی اخبار واسطے درخواست ݙے ݙتی ۔ مہاندرے شاعر سئیں قیس فریدی اخبار دا ناں ’’ جھوک ‘‘ تجویز کیتا ۔

11 جون 1990ء کوں اساں پہلا سرائیکی اخبار ’’ جھوک ‘‘ خانپوروں شروع کیتا تاںدھماں پے ڳیاں ۔ قیس فریدی سئیں رَلے رَل ڳے ‘ راز جتوئی صیب سچے دعاگو ہَن ۔ مجاہد جتوئی جھوک جھوک وی کریندے پر گُٖجھے دَھک وی مریندے ہَن۔ میاں انیس دین پوری انگریزی تے اردو صحافت چھوڑ ݙتی تے سرائیکی صحافت دے میدان ءِ چ آڳے۔ ٻئے نینگریں دی فوج ظفر موج نال رل آئی۔ ہر پاسے جھوک جھوک تے سرائیکی سرائیکی تھیوݨ پے ڳی ۔ اخبار کڈھݨ اتے او وی سرائیکی ݙاݙھا اوکھا کم ہا تے مالی لحاظ نال بے پناہ گھاٹے دا کم ہا پر قومی نقطہ نظر نال اتنا مفید تے بہتر کم ہا جو قومیں دی تریخ وچ ایجھیاں خوش قسمت گھڑیاں صدیاں بعد امدین ، اساں ݙکھ تکلیفیں دی پرواہ نہ کیتی ۔ گھاٹیں کوں نہ ݙٹھا تے سارے مخالفیں دا مقابلہ کریندے ہوئے اللہ دی مدد تے دوستیں دے تعاون نال ایں کم کوں جاری رکھیا ۔ اخبار دے روزانہ دے بے پناہ خرچیاں توں کاروبار تے اثر پووݨ پے ڳیا پر اساں محنت مزدوری ودھا ݙتی ،پریس توں کمائی آیوسے تے اخبار تے لائی آیوسے۔ مخالفین حاسدیں جنہاں نال کجھ اساݙے اپݨے وی رل ڳے ہن، اخبار کوں بند کراوݨ تے اساکوں ڈھکواوݨ دیاں ݙاڈھیاں کوششاں کیتیاں پر او ناکام تھئے۔ بعد ءِ چ منیر صاحب کوں ہمدرد بݨ تے لوکیں بھڑکاوݨ شروع کر ݙتا جو اخبار دے جنون وچ ظہور تیکوں برباد کر تے رکھ ݙیسے توں انج تھی ونڄ یا اخبار بند کرا ݙے پر منیر صاحب ہک نہ منی تے اخبار دی اشاعت ءِ چ میݙا پورا ساتھ ݙتا۔

خانپوروں اخبار دی سرکولیشن تاں ٻہوں ڈھیر ہئی پر سارے سرائیکی وسیب ءِ چ اخبار دی سپلائی کیتے ٻہوں اوکھ تے مشکلاں ہن۔ دیرہ غازی خان ڈویژن، سرگودھا ڈویژن تے ملتان دے 80 فیصد علاقیاں ءِ چ اخبار ݙوجھے ݙینھ پُڄدا ہا۔ دیرہ اسماعیل خان پُڄدے پڄدے ترائے ݙینھ لڳ ویندے ہن۔ سرائیکی وسیب دے سارے علاقیاں ءِ چ اخبار پُڄاوݨ کیتے ضروری ہا جو اخبار ملتانوں شروع کیتا ونڄے ۔ اساں ملتان اچوں اخبار کڈھݨ دی تیاری کیتی ۔ عمر علی خان بلوچ تے مسیح اللہ خان جامپوری نال تھئے۔ اساں کجھ زمین ویچی ، کجھ بزرگیں دی زمین بنک ءِ چ پلج کرا تے بنکیں توں قرضے گھدے تے لکھاں روپیہ بھر تے نواب قاسم خان خاکوانی دی کوٹھی دی دیوار نال پلاٹ خرید کیتا۔ خریدݨ توں پہلے نواب قاسم خان خاکوانی توں مل تے انہاں کوں ݙسیا جو اساں اتھاں سرائیکی اخبار دا دفتر تے پریس قائم کریسوں ۔ آیا تہاکوں کوئی اعتراض تاں کائنی ؟ انہاں آکھیا پُتر بلاشک گھنو میکوں کیا اعتراض تھی سڳدے؟ میکوں یا میݙے پُتریں کوں جاہ دی کمی تاں کائنی ، جݙاں اساں پلاٹ گھن گھدا تاں نواب قاسم خاکوانی دے پُتر ڈاکٹر خالد خان خاکوانی شفعہ کرا ݙتا، اساں ملیوسے ، سفارشاں گھن ڳیوسے ،انہاں ہک نہ منی۔ اساکوں پلاٹ چھوڑنا پے ڳیا۔ اساں 17 نومبر 1994ء کوں ملتان اچوں جھوک ہک کرائے دی بلڈنگ ءِ چ شروع کیتا تاں اوں ویلے اساݙی چیل ترٹی ہوئی ہئی۔ ایندے بعد ملتان ءِ چ اساݙے کیتے مشکلیں دے سوا کجھ نہ ہا۔ میں اپݨی جاہ تے کلہا تھی ڳیم ، منیر صاحب اپݨی جاہ تے کلہے تھی ڳے ۔ خانپور دا کاروبار جیرھا آمدنی دا واحد ذریعہ ہا مَٹھا تھی ڳیا ۔ ملتان ءِ چ دھیلے دی آمدنی تے پل دی ویلھ نہ ہئی ۔ کجھ مُد بعد شہباز شریف دور ءِ چ حکومت پنجاب میݙے خلاف پرچہ کرا ݙتا۔ سیشن کورٹ اچوں عبوری ضمانت منسوخ تھی ڳئی ۔ میں ہائیکورٹ بھڄ ڳیم۔ اللہ بخشے ملک قادر بخش تھہیم ایڈوکیٹ کوں ،انہاں تے کجھ ٻئے وکیلیں میݙا ساتھ ݙتا ۔ ہائیکورٹ اچوں ضمانت کنفرم کرا تے میکوں ݙیݨ دے مونہہ اچوں بچا گھدا ۔ اساں سرائیکی صوبے دی آزادی سانگے کوشش جاری رکھی۔ ڈی جی پی آر لہور اشتہار بند کر ݙتے۔ وتھ وتھ تے کستایا ڳیا ۔ہک ہک ساہ تے پہرے لائے ڳئے ۔ جیویں آکھدن جو سِجھ سر تے ہووے تاںاپݨا پچھاواں وی ساتھ چھوڑ ݙیندے ، سارے ہک ہک کر تے چھوڑ ڳے پر منیر صاحب میݙا ساتھ نہ چھوڑیا۔

میں ملتان ءِ چ سرائیکی دی جنگ ءِ چ بھڑدا رہ ڳیم۔ منیر صاحب خانپور ءِ چ سیاسی جاگیرداریں تے تمنداریںنال سیاسی ٹکر گھن گھدی‘ او ضلع کونسل دا الیکشن لڑئیے ، ناظم دا وی الیکشن لڑئے ۔ سیاسی اجارہ داریں انہاں دا مل چکاوݨ دی کوشش کیتی او الیکشناں ءِ چ کامیاب نہ تھی سڳئے پر وکئیے تے نہ جھکیے ۔ الیکشن ہر تے وی انہاں وسیب د ے لوکیں دے دل جِت گھدے ۔ اپݨی وفات ویلھے او خانپور پریس کلب دے صدر تے اپݨے موضع دی عشر زکوٰۃ کمیٹی دے چیئرمین ہن تے رات ݙینھ وسیب دے لوکیں دی خذمت کریندے ہن۔ چھیکڑی سالیں ءِ چ او وسیب دی بے حسی تے ݙاڈھے ارمانی رہݨ پے ڳئے ۔ ضلع رحیم یارخان دے سیاسی جاگیرداریں دھریجہ پریس توں لکھاں دے اشتہار چھپوا تے رقماں نہ ݙتیاں ۔ ݙوجھے پاسے جھوک اخبار دے سرائیکی نیوز ایجنٹیں ادھ کروڑ توں ودھ رقماں روک گھدیاں ۔ خانپور دے کجھ اخبار والیں کئی سال اخباراں چھپوا تے رقماں نہ ݙتیاں ۔ ہک ہک کر تے پریس دی مشینری سمیت گھریں دا ٻہوں سارا ترکہ وک ڳیا۔ بنکیں دے قرضے پہاڑ بݨدے ڳے۔ ایندے باوجود منیر صاحب ہمت نہ ہاری ۔ ݙو پُتریں خالد محمود، زاہد محمود تے ٻالڑیاں دی پڑھائی ، ترائے بھرانویں مرید احمد، رشید احمد تے محمد سلیم دی کفالت دے نال نال ٻڈھڑی اماں دے علاج دے نال نال پورے وسیب دی مہمان نوازی کریندے ہن ۔ کراچی توں خیبر تک تے بہاولنگر توں دیرہ اسماعیل خان تئیں کوئی نہ کوئی مہمان انہاں کول آیا رہ ویندا ہا۔ اتے او سب دی خذمت کریندے ہن تے سب کوں ملدے ہن ۔ ٻالیں دیاں پڑھائیاں گھریں دے خرچے ودھ ڳے تے آمدنی نہ ہووݨ دے برابر رہ ڳئی۔ منیر صاحب میکوں آکھیا ہُݨ ڳاݙی نی چلدی ۔ آپاں انج تھی ونڄوں ، اساں کہیں کوں پتہ نہ لاوݨ ݙتا تے صلح صفائی تے پیار محبت نال کاروبار انج کر گھدا۔ خانپور پریس دا کاروبار انہاندے حصے تے جھوک اخبار میݙے حصے ءِ چ آیا۔

میں پٹیالہ ( ہندوستان ) دی پنجابی کانفرنس توں واپس آیا تاں منیر صاحب میکوں فون کیتا تے آکھیا جو اساں خبریں اخبار ءِ چ پٹیالہ کانفرنس بارے تہاݙا مضمون پڑھئے ۔ مضمون دی اشاعت توں پہلے سارے سرائیکی دوست نراض ہن جو تُساں پنجابی کانفرنس ءِ چ کیوں ڳے؟ پر مضمون دی اشاعت دے بعد سارے ٹھر ڳن تے خوش اِن جو تُساں ہندوستان ءِ چ وی سرائیکی دا جھنڈا اُچا کیتے۔ منیر صاحب آکھیا جو اساں سارے تہاݙے کامیاب دورے دیاں خوشیاں منائی ٻیٹھوں تے تُساں جلدی خانپور آؤ تے اساکوں پٹیالہ کانفرنس دا تفصیلی حال ݙیو ۔ میں انہاں کوں آکھیا جو اسلام آباد ءِ چ اے پی این ایس دی میٹنگ اے ۔ میکوں ݙو ݙینھ لڳسن میں اے پی این ایس دی مٹینگ دے فوری بعد خانپور امساں ۔ 14 دسمبر 2004ء سویلے میں ملتان گھر پُڄیا تاں اتھاں کہرام ہا تے میکوں ݙسیا ڳیا جو ساری حیاتی دا ساتھ ݙیوݨ آلا تیݙا بھرا، تیݙا سڄݨ ، تیݙا ٻیلی تے تیݙی جھوک وساوݨ آلا منیر دھریجہ دل دا دورہ پووݨ نال رضا تھی ڳے ( انا للہ و اناالیہ راجعون ) اے سݨدے ای دھرتی پیریں تلوں نکل ڳئی ۔ ہاں مُٹھ ءِ چ آ ڳیا تے دل گواہی ݙتی جو اڄ منیر دھریجہ نی مر ڳیا بلکہ اساں جیندے جی مر ڳیوں ۔ او نی وچھڑا، اساں وچھڑ ڳیوں ۔ او نی رُلیا ، اساں رُل ڳیوں ۔ اوندا کجھ نی ڳیا، اساݙا سب کجھ چلا ڳیا۔ او اپݨا ساہ ݙے تے اسیݙے ساہ ساہکوں اپݨے خلوص ، اپݨے محبتیں تے اپݨے وفائیں دا قرضائیں کر ڳے ۔میں کلہا کیا ساری سنگت تے سارا وسیب اوندی محبتیں دے قرضیں کوں کݙاہیں نہ لہا سڳسے۔ آخر ءِ چ سئیں منیر دھریجہ دی نذر عزیز شاہد سئیں دی ہک نظم جیندا عنوان ہے : ’’ جے مِل پوندا پیر فریدݨ‘‘:۔

اَہدن پیر فریدݨ کولوں

آیا ہک مہینوال نماݨاں

آکھیس

’’ سیاں ! کلہی مینھ اے کھیر نی ݙیندی ۔ ‘‘

آہدن پیر فریدݨ آکھیا

اونکوں آکھیں

لوک ملݨ دے سانگے سِکدن

توں نئیں ملدی؟

آہدن مینھ مِل پئی ہئی ……!

جے مل پوندا پیر فریدݨ 

اِتنا پُچھدے

’’ نکھڑیے کینویں مِلسن! ‘‘

## حوالہ
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی اجرک) وچوں چوݨ