لارنس آف تھلیبیا

پلنگ ایݙا چوڑا ہا جو اُوں تے جہڑا کھیس وِچھیا ہا او چار کھیساں دے برابر ہا ۔ اوندے اَدھ وچ پَلش دے ہک گائو تکیے دے سہارے وݙے ملک صاحب دا جسم ڈھیری تھیا لاتھا ہا ۔ اُنہاں دیاں انڳلیں ، انوٹھے ، پنیاں ،ستھلیں، چیل ، کنڈھ ، مونڈھے تے سِر کوں ٻہوں سارے میراثی ، نائی ، جھیور ، دھوٻی ، موچی ، کمبھار تے ہالی گُھٹیندے پئے ہَن ۔ میں ذرّی دور بیٹھا ہَم ۔ ایں کیتے اُتھوں میکوں ایہ نظارہ ایویں ݙسدا پیا ہا جیویں ہک وݙے پھوکݨے کوں ہوا وچ اُݙ ونڄݨ توں روکݨ کیتے ٻہوں سارے ٻال اونکوں چمبڑ ڳئے ہوون ۔ وَت خدا بخش چوپال وچ قدم رکھیا تاں وݙے ملک صاحب آکھیا ’’اَحٖ چھوٹا ملک ٻہوں حُش ہے ۔ اَحٖ اوندا یار آیا ہویا ہے لہوروں۔‘‘ اُنہاں ہک لمبی کچھ نال پلٹ تے میݙو ݙیکھݨ تے شئیت کِھلݨ دی وی کوشش کیتی پَر ایہ کِھل میں تئیں نہ پُڄی ۔ اُنہاں دیاں سُڄیاں ڳلہاں تے گھاٹیاں مُچھاں نال متھا مار تے اُتھاہیں کتھاہیں مَر ڳئی ۔ میں دُور ایں کیتے بیٹھا ہَم جو میݙے کیتے چاہ آوݨ آلی ہئی ۔ بشکو چُپال دے برانڈے دے چھیکڑی سِرے تے ݙو کرسیاں تے ہک ترپائی رکھ تے ، نالے میکوں ہک کُرسی تے ٻلہا تے خدا بخش کوں سݙݨ تے چاہ گھن آوݨ کیتے لڳا ڳیا ہا ۔ بشکو خدا بخش دا ٻہوں لݙوڑا ہئی ۔ ناں تاں اوندا وی خدا بخش ہا پَر خدا بخش اونکوں بشکو آہدا ہا ۔ایں سانگے اُوندا ایہو ناں پکیج ڳیا ہئی ۔

خدا بخش دی ماء کوں نزلے تے بخار دی شکایت ہئی ۔ ایں کیتے او وَلا ولا اندر حویلی دا چکر لا آندا ہا ۔ ہُݨ او ولدا آیا تے میݙے سامݨے کُرسی تے ٻہہ ڳیا تے میکوں ݙسایا جو اوندی امّاں دا بُخار ہُݨ مَٹھا تھی ڳئے تے او اَرام پئی کریندی ہے۔ اُنہاں دا بخار تیز راہندا تاں اَحٖ میں تیکوں باز دے شکار دا تماشہ نہ ݙکھا سڳدا ۔ اُوں آکھیا ۔ ’’لارنس آف عربیا دی ھرز تے میں وی اپݨے باز دا ناں ’’لارنس آف تھلیبیا‘‘ رکھ ݙتے ۔ تھل کوںتھلیبیاوچ بدلݨ تے تیکوں کوئی اعتراض تاں نئیں‘‘۔ او کِھل پیا۔ ہُݨیں چاہ توں بعد تُوں تے میں تے بشکو وستی توں ٻاہر نکل ویسوں ۔ بشکو میݙے باز دا سائیں ہے ‘‘۔ او وَت کِھل پیا۔ ایں سمجھ جو او لارنس آف تھلیبیا دا ٻیلی ہے ۔ او باز کوں اپݨی مُٹھ تے ٻلہیسی تے …… ڈم ڈم دی اَواز توں اساں چِھرکیوسے ۔ ݙٹھا تاں ݙو بندے ہک ٻئے بندے کوں نَپ تے وݙے ملک صاحب دے سامݨے نوائی کھڑے ہَن تے ملک صاحب اوندی کنڈھ تے گھُسین دا مینہ وَسیندے پئے ہن تے نال اِی اینجھے مَندے وی کڈھیندے پئے ہن ۔ جیڑھے صرف وݙے ملک اِی کئیں کوں ݙے سڳدے ہَن ۔ نال اِی او سہکدیں سہکدیں آہدے پئے ہن ۔ ’’بھری مجلس وچ میکوں آہدے ملک جی دھوتی سنبھالو ۔ ننگے پئے تھیندے او ۔ حرامزادے توں کُئی پُچھے جو تیکوں کیا تکلیف ہئی ۔ میں اِی ننگا تھیندا پیا ہَم ناں ۔ تیݙی ماء تاں ننگی ناہی تھیندی پئی ‘‘۔ خدا بخش کِھل تے میݙو ݙٹھا تے آکھیُس ۔ ’’آ ڳئی شامت شودے دی ۔ ہُݨ جے تئیں ایہ ہتھ پیر ڈھلے نہ چُھڑیسی ، ہُݨ ایویں کھلے کھاندا راہسی۔‘‘ خدا بخش دے لہجے وچ وݙائی دی آکڑ ہئی ۔ میں اونکوں آکھیا ’’خدا بخش ۔ تیکوں شرم نئیں آندی؟ توں تے پڑھیا لکھیا بندہ ہِیں‘‘۔ خدا بخش عذر کریندے ہوئے آکھیا ’’کیا کروں یار…… انہاں لوکاں نال ایہو سلوک کیتا ونڄے تاں ایہ سِدھے راہندن‘‘۔ اِتلے وچ بشکو چاہ گھن آیا ، تاسلے کوں ترے پائی تے رکھیندیں ہوئیں اُوں نِوّ تے خدا بخش دے کَن وچ آکھیا ’’سکین اینجھا بھیڑا چوہر تاں نئیں ۔ وَت اونکوں کیوں مار پوندی پئی اے؟‘‘۔ اچھا ! تاں ایہ سکین ہے! ’’خدا بخش وی حریانی دا اظہار کیتا۔ ایندے تاں مُنہ وچ جٻھ وی کوئنی ؤ پنج وقتاں دا نمازی ہے ۔ اذان ایجھی ݙیندے جو چِڑیاں مسیت دے میناراں تے لہہ آندین ۔

اوں ایہ کیا ابّے سئیں کوں ٻک ݙتے! ’’وݙے ملک صاحب دے گُھسنّاں دی راند تُرٹ ڳئی ۔ سکین اُنہاں بندیاں دے ہتھاں وچ ٹنگیج ڳیا ہا جنہاں اونکوں ٻانہواں توں نَپ تے ملک صاحب دی آسانی کیتے اُنہاں دے سامݨے نِوایا ہویا ہا۔ ’’ہُݨ چھوڑ ݙیوو ایں کمینے کوں‘‘۔ ملک صاحب کڑکے تے سکین منہ دے بھار پتھر دے وانگ ڈھہ پیا ۔ ’’چا گھن ونڄو اپݨی ماواں دے ایں یار کوں ‘‘۔ ملک صاحب وَت ٻوکیے ۔ تاں ہک بھیڑ سکین کوں چاوݨ کیتے اُٻالھ نال وَدھی جیویں سب لوک شودے نماݨے سکین کوں چاوݨ دے بہانے ملک صاحب کوں پلنگ توں چا تے بُھکاوݨ ٹُرے ہوون۔ وَت جیڑھے لوک سب توں پہلوں سکین دے کول پُڄے ہَن ۔ اونکوں چاوݨ کیتے نِوّے تاں نِویجݨ آلیاں وچوں ہک سِدھا تھی ڳیا تے جیویں ٻہوں وِٻلا تے آکھیُس ’’سکین تاں اذان پڑھدا پئے‘‘ ۔ وَت سکین آپے اُٹھ ٻیٹھا ۔ اِݙے اُݙے ݙٹھوس ۔ وَت جیویں ملک صاحب توں ونڄݨ دی اجازت گھنݨ کیتے آکھیا ۔ سِجھ تاں ٻہوں ڈھل ڳئے ۔ پیشیں دی نماز تاں تھی ڳئی ہوسی ۔ ساریاں کوں چُپ غڑپ ݙیکھ تے او اُٹھیا تاں میں ݙٹھا جو او چھی فٹ دا سوہݨا جوان ہا تے جݙاں او ہولی ہولی پیر چیندا چوپال دے تھلے دی پوڑھیاں لہہ تے ڳلی وچ ونڄݨ لڳا تاں میکوں ایں لڳا جیویں ڳلی وچ ہک مینار ٹُردا پیا ہووے ۔ ’’آ ویندن ماء دے یار چوپال تے گپ شپ لڑاوݨ کیتے‘‘ وݙے ملک صاحب آہدے پئے ہن۔ چوپال تے ٻاہوݨ دی ہک تمیز ہوندی اے آہدے ملک جی ننگے پئے تھیندے او ۔ بھئی ننگا پیا تھینداں تاں توں دھیان نہ ݙے‘‘۔

اِنسان ݙوپہر ویلے وی اَکھیں نُوٹ گھنے تاں اوندے کیتے سِجھ لہہ ویندے۔ ’’وَت تُوں دیداں پوڑ پوڑ میݙو کیوں ݙہدیں؟‘‘۔ وَت ذری جنب تے اُنہاں پاسہ پترݨ دی اَہر کریندے ہوئے پُچھیا ۔ کیوں چھوٹے ملک ، اپݨے یار کوں چاہ پلائی وی؟ وَلدا گھدے بغیر جلتی نال سڄے ہتھ کوں چایا تے آکھیُس ۔ اوئے اینکوں گُھٹو ، ڈَکھݨ لڳ ڳئے حرامزادے دی ہݙیاں کُٹ کُٹ ’’ایہ حرامزادہ کوݨ ہا؟‘‘۔ میں ہولی جئی خدا بخش توں پُچھیا و۔ ’’ایندا ناں مسکین ہے ۔ خدا بخش آکھیا ۔ ذات دا پائولی ہے پَر بھولا ٻہوں اے ۔ اللہ ڄاݨے ایں بدبختے کوں ابّا سئیں کوں ٹوکݨ دا حوصلہ کیویں تھئے ۔ ایہ تاں ٻہوں مسکین بندہ اے۔‘‘ بشکو جلدی نال آکھیا ’’ایندا اصل ناں مسکین اے سئیں۔ محمد مسکین ۔ سکین سکین تاں لوکی اینکوں ایویں آہدن جیویں میکوں بشکو بشکو سݙیندے ہن۔‘‘میں آکھیا ۔ اتھاں آ تے معلوم تھئے جو مسکین جئے لفظ وچ وی وِڳڑݨ دی گنجائش موجود اے۔ ’’ہولی ٻول یار‘‘۔ خدا بخش ݙر کراہیں ملک صاحب دو ݙٹھا تے آکھیُس ۔ اُنہاں سُݨ گھدا تاں تیکوں تاں شئیت کجھ نہ آکھسِن پر میݙی شامت آ ویسی۔ ’’نئیں ہُݨ کیا آفت آسی‘‘۔میں آکھیا ۔’’ ہُݨ تاں اُنہاں دا ہتھ ݙکھدا پئے ‘‘۔خدا بخش کوں میݙا لہجہ چنگا نہ لڳا ۔ اُوں جیویں مَلام بھڄیندے ہوئے میݙو ݙٹھا تے بشکو کوں آکھیُس ۔ طمبیلے وچ ونڄ تے ݙیکھ بیگے گھوڑے تیار کر گھدِن یا نئیں۔ لغاماں کَس گھدیاں ہوون تاں تُوں ونڄ تے لارنس کوں چاء آ ۔ سویر دا بُکھا اے ‘‘۔ بشکو لگاپ ڳیا تاں خدا بخش میݙو ولیا ۔ ’’ݙیکھ میاں اِتھاں اَحٖ تیݙا پہلا ݙینہہ ہے تے توں اَحٖ اِی میݙے پیّو تے ٹوکاں کرݨ لڳ ڳئیں ۔ ایں علاقے دا ہک اَکھاݨ ہے جو سِر جیݙا وݙا ہوندے ، سِر دے درد دا رقبہ وی اُتنا اِی کھنڈیا ہویا ہوندے ۔ ابّا سئیں کوں ایہ ماراں مجبوراً ݙیوݨیاں پوندین ۔ نہ کرن تاں ایہ سارا زمیندارہ کیویں سنبھلے‘‘… اوں ذری جنب تے وَت آکھیا ۔ ’’تُوں کیا سُچیندا پئیں‘‘۔ میں آکھیا ’’میں سُچیندا پیاں جو جئیں لمبے چورے پلنگ تے ملک صاحب تشریف رَکھدن اوندے پاوے کیݙے وݙے وݙے ہِن ۔ میں انہاں کوں غور نال ݙٹھے تاں او لکڑ دے نکھتن۔ حریان تھی تے خدا بخش پُچھیا ’’لکڑ دے ناں ہوندے تے وَت کیڑھی شئے دے ہوندے ، تئیں پہلوں کیا سمجھیا ہا؟‘‘۔ میں آکھیا ’’میں سمجھا ہَم ایہ پاوے نئیں ۔ لڳدے پلنگ دی ہر چُنڈھ دے تلے ہک ہک مسکین کھڑا ہے‘‘۔ وستی دی کُھلی فضا دا تئیں تے اُلٹا اثر تھئے ۔ خدا بخش آکھیا ۔’’ تُوں چکّرا ڳئیں‘‘۔ 

میں اپݨی ڳالھ جاری رکھی ۔ خدا بخش میں ایہ وی سوچا ہئی جیکر ایہ چارے مسکین پلنگ دے چاریں چُنڈھیں دے تلوں نکل ونڄن تاں پلنگ زمین تے آ ڈھہسی۔ ’’گھوڑے تیار ہِن چھوٹے ملک‘‘۔ بشکو ساݙے سِر تے آن تے ݙسایا ۔ بشکو دے کھٻے ہتھ دی مُٹھ تے چمڑے دا دستانہ چڑھیا ہا ۔ جئیں تے لارنس آف تھلیبیا بیٹھا ہا ۔ جیندے ہک چنبے وچ بریک جئی زنزیر ہئی جیندا چھیکڑی سِرا دستانے نال ٻدھا ہویا ہا ۔ باز دی اَکھیں تے چمڑے دے کھوپے چڑھے ہوئے ہَن ۔ خدا بخش اُٹھی تے ایہ کھوپے ہٹائے تاں میں ݙٹھا جو باز دی اَکھیں وچ ݙاڈھی وحشت ہئی ۔ ’’کیوں کینجھا ہے میݙا باز؟‘‘۔ خدا بخش پُچھیا ۔ میں اوندے کَن وچ آکھیا : ’’بازاں دا وݙا ملک لڳدے‘‘۔ خدا بخش کِھل پیا پَر ایویں کِھلیا جیویں نہ کِھلدا تے ٻیا کیا کریندا۔ اُوں باز دی اَکھیں تے وَت کھوپے چڑھائے تے اساں طمبیلے دو ٹُر پئے ۔ خدا بخش قسماں چا چا میکوں اِتبار ݙیوایا جو اُوں جہڑا گھوڑا میکوں سواری کیتے ݙتے او ملک صاحب دے طمبیلے دا ٻہوں مسکین گھوڑا ہے‘‘۔ ایݙا موٹا تازہ گھوڑا مسکین تاں نی تھی سڳدا۔‘‘ میں شبہ ظاہر کیتا پَراُوں میکوں ݙسایا ۔ اوندے اندر دا گھوڑا پُݨا مار ݙتا ڳیا اے ۔ ہُݨ ایہ طبیعت دا ٻہوں غریب گھوڑا ہے ۔ اینکوں موٹا تازہ رکھݨ ٻہوں ضروری ہے ۔ ضلعے دے افسر لوک جݙاں ایں پاسے دورے تے آندن ۔ او چنگے سوار نی ہوندے ۔ ہوندے وی ہِن تے کاراں وچ دگر دگر تے ٻاہوݨ دی عادت پئی ہوندی ہے ۔ گھوڑے دی کنڈھ تے ہشیار تھی تے ٻاہوݨا پوندے ۔ ایں کیتے ابّے سئیں ایہ گھوڑا چُݨے جو ایں تے افسر سوار تھیوے تاں اوندی افسری دی شان وی قائم رَہوے ۔ تے ایویں وی نہ تھیوے جولغام کوں ذرّی ڈِھلا ڄاݨ تے او افسر کوں اپݨی کنڈھ تو ریٹائر کر ݙیوے ۔ تاہیوں ایں گھوڑے تے یا تاں ڈپٹی کمشنر ٻاہندن یا وَت اَحٖ توں بیٹھا ہیویں‘‘۔ میں آکھیا : ’’تاہیں تاں ایں ویلے تُوں میکوں پٹواری پیا لڳدیں‘‘۔ خدا بخش دا گھوڑا ٻہوں مُنہ زور ہا ۔ کَن کھڑے کر تے ناساں کوں پُھنڈا او جیویں لغام کوں چَٻا تے اُݙرݨا چہندا ہا۔پَر خدا بخش چنگا سوار ہا ۔ اُوں اپݨے گھوڑے کوں میݙے گھوڑے توں اَڳاں نہ ودَھݨ ݙتا ۔ جئیں کَن تاں کِیٹے کیتے ہوئے ہَن پَر ٹُردا ایویں پیا ہا جیویں ساہوریں دے ویہڑے وچ پہلی وار وڑدیں ہوئیں کنواریں ٹُردیاں ہِن ۔

بشکوباز کوں ہتھ تے ٻلہا ساݙے پچھوں پچھوں آندا پیا ہا ۔ او بھڄدا وی نہ پیا تے ٹُردا وی نہ پیا ہا ۔ او بھڄدا وی نہ پیا تے ٹُردا وی نہ پیا ہا ۔ ٻس کئیں سوچ دی وکیڑ وچ ہئی ۔ ککّراں دے سوڑے گھاٹے ذخیرے دا موڑ مُڑدے اِی جتھوں تئیں دید بھنوائو ہا ۔ ہک چٹڑا پدھر ہا ۔ جتھاں کتھاہیں کتھاہیں ہک ٻئے توں دور کِکر اُڳے ہوئے ہَن ۔ پَر ایہ کِکر بیمار جئیں لڳدے ہَن ۔ اِنہاں دے قد ٻہوں چھوٹے تے شاخاں ٻہوں ݙنگیاں تے ننگیاں ہَن ۔ لالیاں شام توں پہلوں اِنہاں ہِکڑ ݙکڑ ککراں تے آ ٻاہندیاں ہَن ۔ خدا بخش میکوں ݙسایا ۔ ’’لالی ، باز دامن بھاوݨا کھا جاہے ۔ میݙا لارنس لالی کوں ݙیہدے تاں پاڳل تھی ویندے۔لالی دا گوشت میݙے لارنس آف تھلیبیا دی وسِکی ہے‘‘۔ میں آکھیا ’’خدا بخش ، لالی تاں ٻہوں معصوم پکھی اے ، اے تاں چِڑی توں وی ڈھیر معلوم ہوندے۔ ایندی پیلی پیلی کچیاں کچیاں داچھاں ایں تے کینجھا بَپݨ جیہاں طاری کیتی رکھدن ۔ وَت پکھیاں وچوں وی شئیت سب توں ذرہ کوئی نقصان نہ ݙیوݨ آلا پکھی اے ۔ ایہ تاں نہایت معصوم مسکین مخلوق اے ۔ اخیر تُساں لوکاں کوں مسکیناں دی رَت پیوݨ دا ایݙا شوق کیوں ہے؟‘‘۔ خدا بخش ٻولیا ۔ ’’جیکر میکوں تقریر کرݨ دا اینجھا اِی شوق ہے تاں رستے وچ ہینڑیں کوں ٹٻہ آویسی ۔ تُوں اُوں تے چڑھ ونڄیں تے اپݨی تقریر جھاڑ گھنیں۔ میں تے بشکو ہتھ ٻدھ تے سُݨسوں ۔ پَر جݙاں ذرّی جنب ونڄ ۔ میݙے لارنس کوں ݙیکھ ۔ بشکو دی مُٹھ تے کیویں وَلا وَلاپھڑپھڑا ویندے ۔ ایں سُنڄ بَر دی لُو سِنگھ گھدی ہے‘‘۔ لالی ! بشکو نانگ وانگوں شُوکیا تے خدا بخش گھوڑا روک گھدا۔میݙا گھوڑا تاں اوندی ݙیکھا ݙیکھی ٹُردا پیا ہئی تاہیوں او وی رُک ڳیا ۔ خدا بخش باز دی اَکھیں توں کھوپے لہاوݨ تے پہلوں میکوں غور نال تماشہ ݙیکھݨ دی ہدایت کیتی ۔ ’’ایہ تیݙی زندگی دا ہک کݙاہیں نہ بُھلݨ آلاتجربہ ہوسی ۔ اُوں آکھیا ۔ ’’چس آ ویسی جݙاں باز لالی تے جھٹا مریسی تاں اینجھی اَواز سُݨیسی جیوںی ہَوا کوں تلوار کپیندی پئی ہووے ۔ ݙیکھیں‘‘۔ خدا بخش باز دی اَکھّیں توں کھوپے لہائے تے اوندا رُخ دور ہک ݙنگے پِڑنگے کِکر دو کر ݙتس ۔ جئیں تے تقدیر ہک لالی کوں آن ٻلہایا ہا۔ہک دم باز تے جیویں وحشت طاری تھی ڳئی ۔ ’’اُوں ݙیکھ گھدے لالی کوں‘‘ خدا بخش خُش تھی تے میکوں ݙسایا تے بشکو باز دے چنبے کوں اپݨے دستانے توں آزاد کر ݙتا ۔ موت دی تلوار ہَوا کوں کپیندی ہوئی لڳی ڳئی تے لالی اُݙ پئی پَر باز لحظے وچ اونکوں ونڄ وَٹھیا ۔ لالی دی ہک چیک ایں سُنڄ بَر کوں ذرّی جئیا چھرکایا تے وَت باز لالی کوں پنجیاں وچ دَٻا ولدا بشکو دی مُٹھ تے آ ٻیٹھا ۔ تݙاں اوں لالی دی چیر پاڑ شروع کیتی ۔ اوندی مُڑی ہوئی چُنج لالی دے خون وچ رنگیج ڳئی ۔ وَت اُوں لالی دی ٻوٹیاں دی پ, تُمنب شروع کیتی تے خدا بخش مُسلسل ٻلیندا ریہا۔‘‘ایندے کھاوݨ دا ڈھنگ ݙیکھ ۔ ہݙی توں ماس کیویں لہیندے۔ انسان کوں وی اینجھا سلیقہ نصیب نئیں ۔ ایہ تاں کچّا گوشت ہے ۔ تازہ تے وٹامن توں بھر پور!۔‘‘ لعنت! میں آکھیا :’’تیݙی ذہنیت تاں آدم خوراں جئی اے۔‘‘ پَر خدا بخش کِھلدا ریہا تے میݙو ایویں ݙیہدا ریہا جیویں میں بیمار ہوواں تے او میݙی دِل اَزادی نئیں کرݨا چاہیدا ۔ باز جݙاں لالی کوں چٻا گھدا تاں جیویں اونکوں نشہ تھی ڳیا ۔ اُوں اَکھیں بند کر گھدیاں ۔ خدا بخش آکھیا ’’لارنس آف تھلیبیا آئوٹ تھی ڳئے۔‘‘ وت او کِھلدا ہویا گھوڑے تے سوار تھیا ۔ واڳ موڑیُس پَرولت رُک ڳیا ۔ کجھ سوچ تے ٻولیا ۔ ’’کیوں جو بشکو اُتھوں تئیں پُڄ ڳئے ہیں تاں بابے یارو کوں کیوں نہ ݙیہدے ڄلوں؟‘‘۔بشکو آکھیا ’’بابے یارو دی اَکھ دی باز وانگوں تیز ہے ۔ تھی سڳدے جو اُوں ساکوں ݙیکھ گھدا ہووے ۔ اساں وَلدے وَل ڳیوسے تاں او ضرور گلہ کریسی۔ ہا ٹھیک اے۔‘‘خدا بخش میݙو مُڑا۔ ’’ ڄل تیکوں تھل دی چاہ پلائوں ۔ اِتھاں نیڑے ساݙے پُراݨے مزارعے بابے یارو دا ڈیرہ ہے ۔ اُتھاں ڄلدے ہیں ۔ تُوں اونکوں مِل تے خوش تھیسن‘‘۔باز جیڑھی وحشت نال لالی کوں کھادا ہا ۔ اُوں نال میݙی طبیعت اُکا بے چسی ہئی ۔ میں آکھیا ’’جتھاں دِل آکھی ، گھن ڄل‘‘ ۔ ڈھائی ترائے میل دا پندھ کرکے اساں لال جہیں مٹی دے لوِیڑے ہوئے ہک گریڑے کول پُڄے ۔ خدا بخش چُپ چپیتے لَہوݨ تے ہولی ہولی نیڑے ونڄݨ دی صلاح ݙتی ۔ اوں آکھیا ’’ݙاڈھی چس آسی ؤ ہک واری میں تے بشکو ایویں چُپ چپیتے آئے تے بابا یارو دے کول ہک منجھی تے ٻہہ ڳئے ۔بابا یارواپݨیاں رَسیاں وَٹݨ وچ رُدھا رِیہا ۔ مائی بیگاں چُلہے وچ پُھوکاں مریندی رہی تے رنگی ٹوکے نال گھاہ کتریندی رہی ۔ کئیں کوں وی پتہ نہ لڳیا ۔ وَل جݙاں اُنہاں کوں خبر تھئی تاں بابا یارو ایݙا شرمسار تھیا جو کجھ وی نہ آکھ سڳیا ۔ ٻس منہ توں پَھپ پَھپ کر تے رہ ڳیا۔

مائی بیگاں اپݨے ٻڈھیپے کوں مَندے کڈھیندی رہی تے رنگی ایݙی کھلی جو بابے دی پھٹکار تے وی اوندی کِھل رُکݨ وچ نہ آئی تے وَت او اندروں کوٹھے دو بھڄ ڳئی ۔ گریڑے دے پچھواڑوں گھوڑیاں توں لہہ تے اساں ہولی ہولی اڳتّے ودھے۔ ویہڑے وچ کِکر دے وݙے وݙے وَݨ ہَنتلے ہک ڳاں تے کجھ بھیݙاں ٻکریاں عادتاً ٻیٹھیاں ہن ۔ کیوں جو وَݨاں دے پرچھانویں اپݨے مُنڈھاں دے پرچھانویاں توں ٻہوں دور لڳے ڳئے ہن ۔ انہاں بھیݙاں ٻکریاں دے کول کھٹ تے بابا یارو ٻیٹھا اُن وُݨدا ہا ۔ دیوار دے نال بݨے چُلہے تے بھاہ پئی ٻلدی ہئی تے مائی بیگاں کُنّی وچ چمچہ ایں بے رحمی نال چلیندی پئی ہئی جیویں پتھر پئی اُٻلیندی ہووے ۔ ݙوہیں اپݨے اپݨے کم وچ ایویں رُدھے ہَن جو اُنہاں کوں ساݙے آوݨ دا پتہ نہ لڳیا۔ وَت اچݨ چیت مائی بیگاں آکھیا ’’ہائے میکوں تاں ٻہوں چنتا پئی تھیندی اے ۔ رنگی کوں ہُݨ تئیں آ ونڄݨا چاہیدا ہئی‘‘۔آ ویسی ’’بابے یارو آکھیا ۔ ’’کنتے ڳئی اے ؟ اپݨے ملکاں دے کول ڳئی ہے نا؟ تاں وَت اپݨے اِی گھر ڳئی اے ۔ ڄاݨدی نِوّیں ملک دی دھی اوندی کیݙی پکّی سنگتاݨی اے ۔ او بوچھݨ یاد ہیوی ۔ پچھلی گرمیاں وچ جہڑا اُوں رنگی کوں ݙتا ہئی؟ ۔ ایݙا ودھیا ریشم ہا جو رنگی اُونکوں وڑھیندی ڳئی تے چھیکڑ او اِتی ذری جیا رہ ڳیا جو تیݙے چمٹے دے چھلے وچ آ ڳیا ۔ سو روپے دا ہوسی او بوچھݨ … او اپݨی اینجھی پیاری سنگتاݨی دے کول ڳئی اے تے فکر دی کیڑھی ڳالھ اے ۔ رات وی رہ پوسی تے سمجھو فرشتاں دے گھر مزمان ہے‘‘۔ خدا بخش ہولی جئی آکھیا ۔ ’’میݙے خیال وچ ولݨاں چاہیدے ۔ انہاں شودیاں ساکوں ݙٹھا تاں خاطر داری وچ لڳ ویسن‘‘۔ بشکو آکھیا ۔ ’’جیا وَت چاہ  بݨاوݨ تاں مائی کوں آندیا نئیں ۔ جوشاندہ گُھلیندی اے ۔ رنگی ہوندیتے پی گھندے ۔ ایویں چاہ بݨیندی اے جو نشہ تھی ویندے ‘‘۔ خدا بخش بے وَسا تھی کِھل پیا تاں مائی تے بابے چھرکی بھر تے ݙٹھا تے اُنہاں دے ہتھوں پیروں چُھٹ ڳئی ۔ او خدا بخش توں رُکݨ تے ٻاہوݨ تے چاہ پیوݨ دی ایویں اَرداساں کرݨ لڳے جیویں جیکر خدا بخش اُنہاں دی ڳالھ من گھدی تاں اُنہاں دا گریڑا سونے چاندی دے محل وچ بدل ویسی تے اُنہاں دیاں ٻکریاں ، گھوڑیاں بݨ ویسن ۔ خدا بخش اونکوں سمجھایا جو … سجھ لہوݨ کوں ہے تے اساں دشمن دار لوک ہیں۔ شام توں بعد تاں ساݙی حویلی دی فصیل تے رائفلاں آلیاں دا پہرہ ہوندا ہے ۔ تُوں تاں ڄاݨدا ہیویں بابا یارو ۔ میں شام توں پہلوں گھر نہ پُڄا تاں وݙا ملک قیامت کھڑی کر ݙیسی ۔ ساݙا باز لالی دا شکار کرݨ آیا ہئی ۔ سوچیُم تُوں نیڑے ہیں ۔ تیکوں ݙیہدا ونڄاں ۔ ٹھیک تاں ہیں ناں؟ کوئی تکلیف تاں نِوہی؟ چنگا! تُوں ہُݨ ٻہہ اساں ڄلدے ہَیں۔

وَت رکاب وچ پیر رکھیندے ہوئے خدا بخش کوں آکھیُس ۔ رنگی دی فکر نہ کریں ۔ جیکر اونکوں دیر تھی ڳئی تاں میݙی بھیݨ اونکوں روک گھنسی ۔ ہُݨ تاں اونویں وی دیر تھی ڳئی اے‘‘۔ بابے یارو آکھیا ’’اَحٖ سویر اونکوں ہک جھاڑی دی ڄڑھ وچ اُڳیاں ہوئیاں ٻہوں ساریاں چُونگاں مِلن ۔ اوندی سنگتاݨی کوں چونگاں ٻہوں بھاندن ۔ ایں کیتے اُوں رَٹ چا لائی جو ملکاں دی حویلی ویساں ۔ کپڑے دھو ، سُکا تے پا تے ، تے وَت ݙوپہراں کوں چُونگاں دی پنڈوڑی ٻدھ تے لڳی ڳئی ۔ اونویں تاں او ٻہوں سیاݨی اے ۔ پَر سُچیندن راہ وچ شام تھی ڳئی تے … تاں سُنڄ بَر توں ݙر لڳدائے‘‘۔  خدا بخش نیں بازاں تے شکریاں بارے بے حساب معلومات توں میکوں لݙ چھوڑیا ۔ میݙے ذوق دی رعایت نال اُوں خوشحال خان خٹک تے علامہ اقبال دے شاہیناں دا وی ذکر کیتا تے بعض پُراݨے بادشاہواں دے سکّے ، تلواراں دے قبضیاں تے چولیاں دے بٹناں تے بازاں دیاں تصویراں دے بارے ݙسا تے ثابت کیتا جو باز ہک شاہی پکھی اے چھیکڑ تے اُوں چُپ کرا ݙیوݨ آلی ایہ دلیل ݙتی ۔ ’’تئیں کݙاہیں اَحٖ تئیں ایہ نہ سُݨیا ہوسی جو کئیں غریب بندے دی باز پالیا ہووے‘‘۔ ’’غریب بندے تاں لالیاں پلیندن‘‘ ۔ میں آکھیا ۔ خدا بخش میݙی ٹوک دا کجھ جواب ݙیوݨ اِی لڳا ہئی جو اُوں اپݨے گھوڑے دی لغام چِھک گِھدی ۔ کِکراں دے ذخیرے دے موڑ تے اچݨ چیت ہک نینگر چھوہِر ساݙے سامݨے آ ڳئی ۔ او رنگی ہئی ۔ اللہ ڄاݨے اوندا اصل ناں کیا ہا پَر میکوں ایویں مَلوم تھیا ، جیویں او رنگاں دا ہک پیکر ہے ۔ سَت رنگاں وچوں کوئی وی رنگ اینجھا نہ ہا ۔ جئیں توں اوندا وجود محروم ہووے ۔ اوندی اَکھیں ، والاں ، چہریح تے ہونٹھاں توں جیڑھے رنگ بچدے پئے ہَن او اوندے منجھلے کُر تے ، تے بوچھݨی وچ جذب تھی ڳئے ہَن ۔اُوں ویلے سِجھ رڑے میدان دی پَرلی کنّی تے کھاݙی ٹِکا جیویں زمین دا چھیکڑی نظارا پیا کریندا ہووے ۔ اَسمان دے وِچکار بَدلاں دے کُجھ ٹکڑے ہُݨیں نال غلابی تھی ڳئے ہَن تے ایہ غُلاب کِکراں دے جھنڈ دے ایں موڑ تے وَس پیا ہا ۔ جیکر ہک بے رنگ چپلی وچوں نکھتے ہوئے رنگی دے پیراں دے نہوں تُرٹے ہوئے ناں ہوندے تاں اونکوں زمین مخلوق قرار ݙیوݨ کیتے میکوں اپݨے آپ نال ہک چنگی بھلی جنگ لڑݨا پوندی ۔ میکوں اینویں لڳا جو موذی توں موذی کافر کوں وی رنگی دی ہک جھلک ݙکھا تے اونکوں ہک اینجھے خدا دا قائل کیتا ونڄ سڳدے جہڑا انتہا دا حُسن کار ہے۔

ایہ سب کُجھ میں اُوں لحظے وچ سوچیا جئیں وچ ٻس اتنا تھیا جو خدا بخش اپݨے گھوڑے دی لغام چھکی۔ رنگی اَجھک تے رہ ڳئی تے بشکو پچھوں بھڄدے ہوئے آکھیُس۔’’ݙٹھے وے چھوٹے مالک؟ رنگی کیݙی ڳالھی ہے ۔ اَڑی ایہ وی کوئی ویلہ ہے ایݙے لمبے پندھ دا؟ تیکوں ملکاݨی روکیا وی نئیں؟‘‘۔ ڄل پچھتے۔ ’’خدا بخش ٻہوں اپݨیت نال حکم ݙتا ۔ ’’جہڑے ساݙے دشمن ہِن او ساݙے مزارعاں دے وی دشمن ہِن۔تے ساݙے دشمن اَݨ ڳݨت ہِن ۔ سِجھ ٻݙدا پئے ۔ چاندݨی رات وی نئیں ۔ ایݙا لمبا سُنڄ بَر راہ ہے تے ایں ویلے ٹُر پئی ایں ۔ ڄل پچھیتے ۔

میں ہُݨیں ونڄ تے اپݨی بھیݨ دی خبر گھنداں جو اپݨی سنگتاݨی نال اینجھا سلوک کریندے؟‘‘ غریب سہی پر کیا رنگی انسان نئیں ۔ ڄل رنگی؟۔ رنگی صرف ݙو لفظ ٻولی پَر اُنہاں دی اوندے سُݨہپ وچ جیویں ہک چھݨکار بھر ݙتا ہووے ۔بابا شودا۔ ’’اساں سمجھا آئے ہیں بابے کوں‘‘ ۔ خدا بخش جلتی نال آکھیا’’اساں آکھ ݙتا ہئی جیکر رنگی ساکوں وستی دے نیڑے تیڑے مِل ڳئی تے اساں اونکوں وَلدا حویلی گھن ویسوں ۔ اینجھے ویلے سُنڄ بَر وچ نئیں ویندے ندان۔ زمانہ ٻہوں خراب اے ۔ ’’ڄل‘‘ ۔ رنگی ساݙے نال ٹُر پئی ۔ وستی پُڄ تے او بشکو نال حویلی دو لڳی ڳئی تے اساں چوپال تے آ ڳئے ۔رات دے کھاݨے توں بعد وݙے ملک صاحب میں توں باز دے شکار دا پُچھیا تے وَت ٻہوں دیر تئیں بازاں شکریاں ، کُتیاں تے گھوڑیاں دیاں ڳالھیں کریندے ریہے ۔ میں خدا بخش کوں ہولی جئی کن وچ آکھیا ۔ ’’کیا تہاݙے کول شکرے تے کُتیاں دیاں ڳالھیں تھیندن ۔ انساناں دیاں نئیں تھیندیاں‘‘۔ اُوئے دڑوٹی رہ ۔ اُوں وی ہولی جئی ولدیݙتی ۔ ’’ناں تاں ابّا نپ تے سکین بݨا چھڑیسی آ‘‘۔وݙا ملک اُٹھی تے لڳا ڳیا تے وَت چھوٹے ملک دی گپاں دیواری آئی ۔ او ڈھیر ویلہ اپݨے لارنس آف تھیلبیا دی تعریف کریندا ریہا ۔ ہک وار بشکو آ کے تے اُوں نال کوئی ڳالھ کیتی ۔ او کیا تاں وَت سُݨݨ آلیاں کوں وی واہ واہ تے شابش دا موقع ملیا ۔ بابا رحمن آہدے او ہک صدی پوری کریندا پئے ۔ پَر اَحٖ تئیں اُوں ایہو جیّا باز نئیں ݙٹھا ۔ او آہدے چھوٹے ملک دا باز ، بازاں دا ببر ، شیر ہے ۔ جݙاں خدا بحش دی حویلی لڳا ڳیا تے بشکو وی میݙا بسترہ بݨا جوڑ تے ترے پائی تے پاݨی دا ہک جگ رکھ تے ٹُردا تھیا ۔ میں اپݨے پلنگ تے لیٹ ڳیُم ۔ اَسمان اتنا صاف ہا جو صاف ݙسدا پیا ہئی ۔ ایں کیتے کُتے وی سُم ڳئے ہن ۔ صرف ݙانور جاڳدے پئے ہَن ۔ پَر ݙانوراں دی اَواز وی تاں چُپ غڑپ دا ہک حصّہ اِی ہوندی اے۔رات دھمدی پئی ہئی ۔ ایں کیتے کُتے وی سَم ڳئے ہَن ۔ صرف ݙانور جاڳدے پئے ہن ۔ پَر ݙانوراں دی اَواز وی تاں چُپ غڑپ دا ہک حصہ اِی ہوندی اے ۔ تݙاں رنگی دا پیکر میݙے سامݨے آ کھڑا تھی ڳیا ۔ ایں چھک تے اعتماد نال جیویں او آہدی پئی ہووے کوئی نقص لبھ سڳدیں تاں لبھ۔ میں رنگی دے اُوں پیکر ، جیکوں میں شام دے غلابی لحظے وچ اپݨے ذہن دے اندر محفوظ کر گھدا ہئی ۔ ہر زاوئیے توں جانچا پَرکھیا تے تݙاں میں آکھیا ۔ ہا ! رنگی تیݙے وچ ہک نقص تاں موجود اے تے او نقص ایہ ہے جو تُوں انسان ہیں تے انسان وݙی کمزور مخلوق اے ۔ چوپال دے تلویں ویہڑے وچ کِکر تے چڑیاں چیں چیں لائی تے میݙی اَکھ کُھلی ۔ جیڑے مسیت وچ فجر دی نماز ادا تھیوݨ آلی ہئی تے کوئی اُچی اَواز وچ تکبیر پڑھدا پیا ہئی ۔ قد قامت الصلوۃ قدقامت الصلوٰۃ ۔ سویر دے ہلکے ہلکے سوجھلے وچ مسیت دے میناراَسمان دے پس منظر وچ ہلدے جُلدے ملوم تھیندے پئے ہَن۔ 

وَت ہک مینار دے کلس تے ہک ہل لتھی تے اونکوں اپݨا توازن قائم رکھݨ کیتے دیر تئیں پراں کوں ولا ولا کھنڈاوݨاں پیا ۔ او جݙاں ٹِک تے نہ ٻہہ سڳی تاں اُݙ ڳئی ۔ وݙے ویلے ایہ ہل کتھوں آ ڳئی ۔ میں سوچیا وَت آپ کوں آپ جواب ݙتم ۔ جتھوں ایہ چِڑیاں آندیاں ہِن ۔ سِجھ اَڄاں ناہی نکھتا جݙاں بشکو میݙے کیتے ملائی توں ݙٹا ہویا ݙدھ دا گلاس گھن آیا ۔غسل خانے وچ منہ تے پاݨی دا ہک چَھٹا مار تے میں ٻاہر آ ڳیا تاں خدا بخش چوپال دیاں پوڑھیاں چڑھدا پیا ہا ۔ ڄلوں ذری ذخیرے تئیں گھم پھر آئوں ۔ اُوں آکھیا ’’وعدہ جو اَحٖ میں تیݙے نال انساناں دیاں ڳالھیں کریسن‘‘۔ ڄل ’’میں آکھیا ۔و َت میں پوڑھیاں تے رُک ڳیا۔ ’’سُݨا او رنگی لڳی ڳئی اے؟ ۔ ابڑغتی خدا بخش کوں ایݙے زور دی کِھل چُھٹی جو او کِھلدا کِھلدا میݙے پلنگ تے ونڄ ݙٹھا ۔ اَخیر پتھر وچ وی ڄلم لڳی ۔ ٹھڳاوے مریندا او اپݨی ستھلیں کُٹ کُٹ تے آہدا ریہا ۔ برف دی تہہ ٻہوں موٹی ہئی پَر چھیکڑ تُرٹی تاں …؟ وَت او میکوں وِلھڑ ڳیا ۔ یار میکوں تئیں تے ݙاہڈا پیار آندا پئے ۔ میں سمجھا ہَم توں چرٻل دا چرٻل اِی ہیں۔ مَسیں ساہواں تے قابو پاوݨ توں بعد او ٻولیا ۔ رنگی ایویں کیویں ونڄ سڳدی اے ؤ لسّی پِسیسی پُراٹھا کھاسی ، اوندی سنگتاݨی اونکوں اینویں اَسانی نال تھوڑا ونڄݨ ݙیسی ۔ امّاں بیمار نہ ہوندی تاں رنگی کوں میݙی بھیݨ اپݨے کمرے وچ سمیندی ۔ اڄاں تے او اُٹھی وی نہ ہوسی ۔ وَت او ذری رُک تے ٻولیا ۔ ونڄݨ لڳی تاں تیکوں ݙکھیساں ملک وچ شام دی چاہ اُتھاہیں بابے یارو کݨ ونڄ تے کیوں نہ پیئوں ۔ ’’چھولے ملک‘‘ بشکو چیکا تے ایݙی تکھائی نال بھڄدا ہویا آیا جو کِکر توں ساریاں چڑیاں ہک لحظے اُݙ ڳیاں ۔ ’’کیا ہے؟ امّاں تے ٹھیک ہے‘‘۔ خدا بخش گھٻرا تے پُچھیا ’’جی! او تاں ٹھیک ہِن پر… بشکو دی اَکھیں اُپتریاں تے ناساں پُھنڈیاں ہوئیاں ہَن تے وٓت پٹیا ہویا ہا ۔ ہُوں کیا ، کجھ تاں بک خدا بخش دڑکا ݙتا تے بشکو جیویں کائنات دے سب توں وݙے حاثے دی اطلاع ݙتی ۔ کئیں تہاݙے لارنس دی ڳچی مروڑ تے سَٹ ݙتی ہے ۔ لارنس موئیا پئے‘‘۔ خدا بخش کوں جیویں سکتہ تھی ڳیا ۔ ہک خاصے لمبے وقفے توں بعد اوں آکھیا ۔ رنگی کوں اِتھاں گھن آ ۔بشکو وَلدا بھڄا تاں میں خدا بخش توں پُچھیا ’’رنگی کوں سݙاوݨ دا کیا مطلب ہے؟ ہے ہک مطلب‘‘ حادثہ وݙا ہا۔ ایں کیتے میں چُپ ریہوم ۔ بشکو ولدا آن ݙسایا ۔ رنگی تاں وݙے ویلے نال لڳی ڳئی ہئی۔

خدا بخش اپݨی لہولہان اَکیں میں تے پوڑ تے آکھیا ۔ ݙٹھی نَم آہدا ۔ میݙے باز کوں ایں کمینی مارے ۔ راتیں او ولا ولا آہدی ہئی جو او میکوں مار ݙیسی ۔ میں آکھیا لالیاں بازاں کوں نئیں مار سڳدیاں نادان!

اُونہی میݙے لارنس کوں مارے … میں ڄاݨاں ایہ قتل اُونہی بدذات نکمی ، جھنڑی چھوہِر کیتے ۔ میں اوندا چَم اُدھیڑ ݙیساں ۔ میں اوندی …‘‘

## حوالہ
کتاب: تھل دولا دریا، مصنف: تنویر شاہد محمد زئی، چھاپہ خانہ:جھوک پرنٹرز ملتان