سرائیکی وسیب تے تصوف

دریاسندھ دے ݙوہاں مݨاں تے وسدا سرائیکی وسیب دنیادی عظیم تہذیب ’’سندھ‘‘ دا محافظ ہے۔وݙیاں تہذیباں دریاواں دی مݨ تے وجود وِچ آئن ۔اتے انہاں تہذبیاں کنوں دنیا نے انسانیت ،محبت ،رواداری ،علم وعرفان اتے اعلیٰ اخلاقی قدریں دا سوجھلہ گھدے ۔سرائیکی وسیب انہاں پاکیزہ عناصر کنوں بھریل ہے ۔صوفیانہ طرز احساس اتے احترام آدمیت اتھوں دے لوکاں دا عمومی مزاج ہے ۔تاریخ گواہ ہے جو جیڑھیاں قوماں احترام آدمیت دا دامن پکڑ ے انہاں قوماں نے ای حیاتی دے جواز پیدا کیتن ۔احترام آدمیت ہمیشہ صوفیانہ انداز نال جڑیل ہوندے۔ ݙیٹھا ونجے تاں وادی سندھ دے عظیم صوفی شعراء اتے ایں صوفیانہ سلسلے دیاں عظیم شخصیات دے اجتہادی شعور نے اتھوں دی سماجی، تہذیبی حیاتی تے تیز رفتاری نال اثرات مرتب کیتن اتے انسان دے اشرف المخلوقات دے عظیم مرتبے کوں بلندی اتے عظمت عطا کیتی ہے جو نامراد سیاسی ،سماجی اتے ریاستی بے وسی دے اندھیریں وِچ رلݨ والے انسان وِچ آپݨی ذات دے اعتماد دی تڑپ اُٹھی ۔اللہ اتے اوندی عظیم مخلوق انسان نال محبت دا پرچار صوفیادے کلام دا سب توں وڈا موضوع بݨیا ۔بھل جو تصوف تاں منڈھوں محبت تے انس دا د ھرم ہے ۔اے دل اتے روح دورونجݨ دا سدھا اتے سوہݨا رستہ ہے ۔کجھ لوکاں دا خیال ہے جو ’’تصوف‘‘ فلسفہ ہے ۔ایں ڳال دی نفی وی ہے اتے ثبوت وی۔تصوف کوں ایں وجہ توں فلسفے کنوں خارج کیتا ونج سڳندے بھل جو فلسفے دا دارومدارتاں عقلی استدلال اُتے ہے اتے تصوف عقل دی حوصلہ افزائی نی کریندا۔ مطلب اے جو فلسفے دا تعلق دماغ نال ہے اتے تصوف دا تعلق دل ،جذبے تے ایمان نال ہے۔ فلسفے دا مذہب نال اختلاف ہے بھل جو تصوف تاں پیداوارای مذہب دی ہے جزوی طورتے  تصوف فلسفہ وی ہے کیو ں ڄو فلسفہ اتے تصوف ݙوہیں سچائی دی گول دے ذریعے ہن ۔فلسفہ سچائی اتے دانش دے نال محبت اتے ایندی جستجو کرݨ دا ناں ہے اتے تصوف حق اتے حقیقت نال محبت کرݨ دا درس ݙیندے ۔تصوف دا اصل ماخذ مذہب ای ہے۔مذہب کوئی وی ہووے تصوف مذہب اِچوں ای جنم گھندا رہ ویندے پر اے جنم خاص حالات تے واقعات وچ وقوع پذیر تھیندے۔ جݙاں مذہب دے اُ تے مذہبی مفاد پرستاں دا قبضہ تھی ویندے تاں خدا تئیں رسائی پاوݨ دی راہ تے مولوی ،برہمن ،پادری یا اینجھی مخلوق دی اجارہ داری قائم تھی ویندی ہے تاں ول ایں ویلھے تصوف دا ظہور تھیندے ۔تصوف کہیں حدتیں مزاحمت اتے بغاوت وی ہے پر اے بغاوت مذہب دے خلاف ہر گز کوئنی بھل جواے بغاوت مذہبی اجارہ داراں ،ٹھیکداراں اتے ٹھڳاں دے خلاف ہے ۔مذہب ہک پاکیزہ اتے خوبصورت شئے دا ناں ہے ۔انسان جئیں عقل پرست وحشی اتے سفاک مخلوق کوں متوازن اتے قابو رکھݨ دا وڈا فریضہ مذہب ای نے تاں ادا کیتے ۔جڈاں ایہو مذہب مفاد پرستاں دے ہتھ وچ گئے تاں انہاں اینکوں اپݨے مقصد سانگے استعمال کیتے اتے انہاں لوکاں کنوں مجبور عوام کوں کڈھݨ دا فریضہ تصوف ای ادا کریندے۔جو دنیاں کوںتحمل اتے رواداری دی لوڑھے اتے اے لوڑ فقط صوفیانہ طرز احساس اختیار کرݨ وِچ ای پوری تھی سگدی ہے۔ایں سانگوں صوفی دی تعلیمات تے عمل کرݨ ٻہوںضروری ہے ۔کیوں جو صوفیانہ تعلیمات اینجھے سماجی رویاں کو فروغ ݙیندین جیڑھے جو محبت اتے رواداری دی بنیاد بݨدن ۔ سرائیکی وسیب تصوف دی سرزمین ہے۔ ایں وسیب دی روایت وِچ جیڑھا انجذاب اساکوںنصیب تھئے اتے صوفیانہ انداز فکر کوں جیویں اِتھوں دے لوکاں نے آپݨے اندر جذب کیتے ایندی فضا اتے ماحول پہلے کنوں ای ساز ڳار ہا۔ وسیب دے متنوع رنڳاں تھل،دمان ،روہی اتے دریائی ماحول نے سرائیکیں دے مزاج کوں ہر اعتبار نال وسعت ݙتی اے ۔فطرتی لینڈ سکیپ وِچ رہݨ والے لوک باطنی طور تے خاص طرح دی عاجزی اپݨے من وِچ رکھدن اتے ول اتھاں بدھ مت دے نروان دی وجہ نال ہے۔ایں نروان دی بدولت سانحہ کربلا نال جڑیل ݙکھ دی روایت اتھاں وݙے پیمانے تے درگھیل ہے اتے اے وی حقیقت ہے جو ’’سانحہ کربلا‘‘ کنوں پہلے ایں خطے دے لوک مختلف بحراناں اے المیاں نال جُڑے رہن ۔پر ایں دھرتی نے دل چھیکویںمزاحمت دے منفرد رنگ ڈکھا ئن ۔ہتھیار چاوݨ دے بجائے دھرتی واسیاں نے باطن والے پاسے رجوع کیتے اتے آپݨی جُڑت انسان اَتے دھرتی نال کیتی اے اتے دنیاکوں ݙسا ݙتے جو اے ہر حال وِچ آپݨے لوکیں تے دھرتی نال جڑیے رہندن۔ مقدونی یلغار غوری، غزنوی اتے مغل استعمار اتے انگریزی مکر وفریبی تیئں سرائیکی وسیب ݙکھ درد قبول کریندارہیے پر ’’مزاحمت‘‘ کوں خون خرابے دی صورت وِچ اجاگر نئیںکیتا۔ خواجہ فرید ؒدی روہی پرستی دراصل مزاحمت دی ہک انسانی سطح ہے، جیندے وچ احترام آدمیت اَتے ماء دھرتی دی پوجا دا لطیف بیانیہ سامݨے آندے ۔

                       ݙکھ کرب اتے اداسی سرائیکی وسیب دا وݙا حوالہ نئی بھل جو ’’استعارہ‘‘ ہے۔ لوک ادب اتے اصناف شاعری یا ول موسیقی ’’جوگ ‘‘ اتے’’ روگ‘‘ دے بیانیے ہن ایندی وݙی مثال  ساکوں صنف کافی وچ ݙسدی ہے۔ کافی ناصرف اِتھوں دی مقبول صنف شاعری ہے بھل جو ݙکھ دے وݙے اظہار دے طور تے وی محسوس کیتی ونج سڳیندی ہے ۔اے رومانوی داستاناں تے شاعری وِچ سمی، سسی، ہیر ،مومل ،نوری اتے سوہݨی جاندار کردار یں دی صورت ایں وجہ توں زیادہ مستعمل ہن جو اے سارے ݙکھ دے استعارے ہن ۔اے اُو سارے ݙکھ ہن جیڑھے سرائیکی وسیب دے نال نال پوری وادی سندھ وچ تصوف دے جواز پیدا کریندن ۔ݙکھ دے خلاف جیڑھے ردعمل سامݨے آندن اُنہاں وِچ یا تاں انسان پاگل پن دا شکار تھی ویندے یا وَل آپݨے باطن وِچ پناہ گھن کے تخلیق دے ذریعے اپݨا اظہار کریندے اَتے اے اوہو تخلیق ہوندی ہے جیڑھی قلبی وارداتاں نال مزین تھی کراہیں صوفیانہ احساس نال صحت مند انہ سماجی رویاں دی بنیاد بݨدی ہے۔سرائیکی وسیب دا اے امیتاز ہے جو اتھاں وسݨ والی وسوں آپݨے رویے وِچ عاجز انہ عنصر رکھیندی ہے ۔آپݨے دشمن کوں وی دعا نال یا د کریندی ہے ۔اے مہمان نواز اتے انسان دوست ہے ڈکھاں اتے سکھاں وچ سانجھ دی قائل ہے’’ اپنائیت ‘‘کوں اپݨا شعار رکھیندی ہے اتے خون خرابے کنوں خود کوں دور رکھیندی ہے پر ’’بدھ‘‘ دی نماݨتا رکھݨ والی اے ’’وسوں‘‘ بقول اشو لال ہُݨ’’گوتم نال جھیڑا کرݨ تے تُل ڳئی ہے ۔ہک اندازے دے مطابق ایں ویلھے پاکستان وِچ ۸۰ہزار دے نیڑے تیڑے عسکری جہاد ی موجود ہن جیڑھے جو پورے ملک وِچ دہشت گردی دے مرتکب ہن انہاں وِچ سٹھ ہزار کنوں ودھ دا تعلق سرائیکی وسوں نال ہے ہزار سال تے محیط یہ پر امن تہذیب آخر ہتھیار چاوݨ تے کیوں مجبور تھئی ہے؟ اے وݙا سوا ل ہے ݙکھ درد اتے سکھ سانجھے رکھݨ والے اے امن پسند لوک انتہا پسندی دا حصہ کیوں بݨریں ایندا تجزیہ ریاستی سطح تے تھیوݨا چاہیدا ہے۔جے اساں اپݨے مسئلیاں کوں دا نشوار نہ سطح تے سمجھݨ دے عادی ہوندے تاں ہر صورت ایں ’’تناظر ‘‘ دا کھوج لیندے جو جیڑھی دھرتی نے ہزاراں سالاں توں اینجھے بحران اتے غیر ملکی تے اجنبی یلغار کوں سہندے رہیے پر خون خرابہ نا کیتا ایندی وجہ کتھائیں شناختی بحران تے نی؟ 

                       اے ڳالھ ول ول دہرائی گئی ہے جو پاکستان دا اصل مسئلہ قومیتی ہے ۱۹۴۷ء توں گھن تے ہݨ تئیں ایں مسئلے دے حل واسطے رتی برابر نی سوچا گیا ۔بلوچ اتے سرائیکی سب توں زیادہ ایں مسئلے دا شکار تھین ۔قومی سطح تے انہاں قوماں دا اعتراف نی تھیا جیندے نتیجے وچ اے قومتیں پاکستانی قومیت دا حصہ بݨ ای نی سڳیاں ۔بے روز ڳاری، افلاس ،بیڳانگی، آبادی وچ بے تحاشا اضافہ ،عدم تحفظ اتے بے یقینی نال اٹکیے ہوئے مستقبل نے سرائیکیں کوں دہشت گردی والے پاسے سٹ ڈتے ۔مدرسیاں وِچ مولویانہ تعلیم نے شعور دی سطح کوں اگو ہاں ودھݨ ای نی ݙتا اتے عصری تعلیمی اتے علمی شعورنال اِتھو ں دی ’’یوتھ‘‘ اجنبی رہی ہے ۔خنڳاہواں اَتے درسڳاہواں اُتے ریاستی کنٹرول نے میلیاں ٹھیلیاں دے فطری ماحول کوں ’’سوڈو‘‘ بݨا ݙتے وساخیاں اتے ٻائیاں ثقافتی تہواراں عام لوکاں دے ہتھ کنوں نکل کر اہیں پنجابی بیوروکریسی دے کنٹرول وچ چلیے ڳئے۔دہشت گردی دے خوف کنوں پہلے ،نعت خوانی اے عرس دیاں محفلاں ویران تھی ڳین۔ فنون لطیفہ کوں گناہ کن سرگرمیاں سمجھ کراہیں نظر انداز کیتا ڳئے اَتے ثقافتی ریتاں اَتے روایتاں کوں فرسودہ اتے جاہلانہ قرار ݙے کراہیں بیڳانگی اَتے اجنبیت کوں فروغ ݙتا گئٖے ۔جیندے نتیجے وچ سرائیکی ’’یوتھ‘‘ مذموم سرگرمیاں دی شکار تھی ڳئی ہے ۔

                       اے سچ ہے جو تصوف نے سرائیکی وسوں کوں رواداری ،عدم تشد داتے عالمگیر محبت دا درس ݙتے پر اَج دے مقامی ،قومی اتے ریاستی تناظر نے صدیاں کنوں رائج صوفیانہ رویاںکوں منفی بنیاد فراہم کیتی اے ۔اساکوں ہݨ ایں بنیاد دا کھوج لاوݨے اتے اوں تصوف کوںولادریافت کرݨے جیڑھا ہولے ہولے اِتھوں ختم تھیندا ویندا ہے ۔سندھ فیسٹول دی طرز تے سرائیکی وسیب دی تہذیب اتے ثقافت دے مضبوط حوالیاں کوں نمایاں کر کے ’’یوتھ‘‘ دی جڑت ماء دھرتی اَتے اپݨے سماج نال مضبوط کر کے ’’وسوں‘‘ کوں پہلے آلی کار پر اعتماد بݨا یا ونج سڳیندے ۔

                       تصوف ہِک رویے دا ناں ہے اینجھا رویہ ݙوجھیاں دے عقائد اتے نقطہ ِنظر کوں عزت اتے تکریم دی نڳاہ نال ڈیہدا ہے ۔اے اُوہا دھرتی ہے جتھاں متنوع دھرم ،عقائد اتے افکار دے لوک صدیں تئیں مل جل کراہیں کٹھے رہندے ہن اتے کڈاہیں کہیں مخاصمت دا شکار ناتھئے ہن اوندی مُنڈھلی وجہ تصوف دی مضبوط روایت ہئی اَتے اے روایت ہزار اں سالاں دی تہذیب دی پاسباݨ ہئی پر دیہویں صدی دے آغاز کنوں پہلے ایندے وِچ شگستگی دے آثار ڈسݨ پئے گئے ایہا وجہ ہئی جو خواجہ صاحب آکھیا ہا۔

جیوݨ ݙینہہ اڈھائی وویار

سٹ گھت فخروݙائی وو یار

                       معاشرتی تروڑ پروڑ اتے تہذیبی وڳاڑ اج پوری ہک صدی دا سفر طے کر گھِدے اتے زمین تے وسݨ والے ’’بارود‘‘ دا جواب بارور وچ گولݨ پئے گین اتے ہک ٻے کوں جھکاکرݨ دا کوئی موقع ونجݨ نی ݙیندے اتے اے رویہ اتنا مستحکم تھی ڳئے جو سرائیکی وسیب دی شانت تہذیب وی ایندا شکار تھی ڳئی ہے۔ اے پورے ملک سمیت ایں وسیب وچ وی ہݨ تصوف دی روایت کوں جیندہ کرݨ نال ای حالات وچ بہتری آسگدی ہے اتے صوفیانہ طرز احساس کوں عصری تہذیبی اتے فکری تصادمات دے تناظر وچ نویں سرے نال ڳول کر کے آدم دی اولاد کوں سکھ چین دے ساہ ݙتے ونج سڳیندن ۔

## حوالہ
اَجٖوکی سرائیکی تنقید ، مصنف : ڈاکٹر مزمل حسین، ناشر: دستک پبلی کیشنز ، ملتان