علم و عرفان دے مراکزملتان تے اُچ

تقریباً 5ہزار سال تے کھنڈئیے اوچ تے ملتان دے سیاسی ادوار تے تاریخی جائزے توں اے ڳالھ واضح تھیندی ہے کہ قروِن وسطیٰ وچ اے ݙوں شہر ہمیشہ ہمیشہ اپݨی اہمیت دے حامل ریہن۔ اسلامی عہد کنوں پہلے وی انھاں شہراں دی حیثیت منی ہوئی ہئی مگراسلام دے آوݨ نال اے ݙوہیں شہر علم و ادب دے وݙے مراکز وچ تبدیل تھی ڳے۔ سید شہاب دہلوی خطہء پاک اوچ وچ لکھدن کہ اتھاں اساکوں ہک مدرسے دا سراغ ملدے جیندا ناں مدرسہ فیروزیہ ہئی۔ اے درس گاہ قباچہ دے عہد وچ وی موجود ہئی۔ تے ایندے وچ مشہور مورخ (طبقات ناصری) علامہ منہاج سراج جیہا جلیل القدر عالم صدر نشین مسند تدریس ہا۔(13)۔ شہاب دہلوی دی ایں تحقیق توں ثابت تھیندے کہ برصغیر دی پہلی دینی درس گاہ اوچ وچ قائم تھئی تے ایں درسگاہ کوں ٻہوں فروغ حاصل تھیا۔ ایں دور دیاں نامور شخصیات وچ علامہ منہاج سراج دے علاوہ قطب الدین کاشانی ‘ علی بن حامد ابوبکر کوفی‘ نور الدین محمد بن عوفی الحنفی البخاری تے شیخ محمود فاروقی جیہے اصحاب علم و فضل تے زہد و تقویٰ دا پتہ ملدے۔ چوتھی صدی ہجری وچ حضرت سید صفی الدین گاذرونی او چ وچ تشریف گھن آئے تے خانقاہ گاذرونیہ دے ناں نال ہک درسگاہ دا آغاز کیتا۔ ایں توں علاوہ ہِیں دور وچ شیخ جمال خنداںرو دی درسگاہ جمالیہ مدت تیں اتھاں علم دے سوجھلے کھنݙیندی رہی۔ بخاری خاندان دے سرتاج حضرت سید جلال سرخ بخاری ایں سر زمین تے قدم رنجا فرمایا تے اتھاں رشد و ہدایت دے فیض جاری تھی ڳے۔ ایں درسگاہ کوں آپ دے پوترے حضرت مخدوم جہانیاں جہان گشتؒ دے زمانے وچ ٻہوں زیادہ شہرت حاصل تھئی۔ اٹھویں صدی ہجری وچ سید حسن کبیر ہک دینی درسگاہ قائم کیتی۔ اینویں نویں صدی ہجری وچ خانوادہ گیلانیہ اتھاں علمی تے روحانی درس تدریس دا سلسلہ شروع کیتا. 

سندھ وچ ہک خود مختار ریاست منصورہ دے بانی عمر بن عبدالعزیز ہسباری دا خاندان تریجھی صدی دے نصف اِچ ملتان وچ آباد تھیا۔ او وی اوچ شریف دے رہݨ والے ہن۔ سندھ اِچ لشکر اسلام دی آمد تے فتوحات دے بارے اِچ سب توں پہلی مستند کتاب ’’چچ نامہ‘‘ دا مؤلف علی بن حامد بن ابوبکر کوفی 613ھ؍1216ء کجھ نامساعد حالات دی وجہ نال اپݨے اصل توں ہجرت کریندا ہے تاں او صاحب علم اوچ  مبارک کوں اپݨے قیام کیتے منتخب کریندا ہے۔ چچ نامہ دے شروع وچ علی کوفی ایں کتاب دی تصنیف دا سبب بیان کریندے ہن ’’جب اپݨی عمر کا ایک بڑا حصہ نعمت و آرام میں بسر کر چکا اور اس دنیائے دوں سے بڑا نصیب اور مکمل حصہ پا چکا تب حادثات کی صعبوتوں اور زمانے کی اچانک آفتوں سے اپݨے اصلی وطن اور پیدائشی مسکن سے جدا ہوا اور کچھ دن اُچ مبارک میں آ کر سکونت گزریں اور آرام پذیر ہوا۔‘‘(15)۔ اوچ کیونجو اوں ویلے وی مرکز علم و عرفان ہئی ۔ ہِیں کیتے علی کوفی اونکوں احترام نال اُچ مبارک تحریر کریندے۔ بیشک ایں خطہ زمین کوں اللہ دے عظمت والے نیک بندیاں اپݨا مسکن بݨایا۔ انھاں وچ حضرت سید احمد کبیر ‘ مخدوم جہانیاں جہان گشتؒ ‘ سید صدر الدین راجو قتالؒ ‘ شیخ عبدالقادر جیلانی ثانیؒ دے نام نامی قابل ذکر ہن۔ ایں طرح اوچ عہد ماضی توں اِی ہک تاریخی تے تحریک ساز شہر دی حیثیت رکھدا ہے ۔ جتھاں کنوں علم و عرفان تے تصوف دی روشن کرݨاں پورے جنوبی ایشیاء وچ پھیلیاں۔

ہُݨ اساں سرائیکی علاقے دے ہک ٻئے علمی ‘ ادبی تے روحانی مرکز دے عظیم ماضی وچ جھات پیندے ہیں۔ چینی سیاح ھیون سانگ اتھاں آندے تاں ایندی سڄ دھڄ توں متاثر تھیندے ۔ ابنِ بطوطہ کوں ایندی چھک پوندی اے تاں ہزاراں میلاں دے پندھ کر تے ایں شہر دی زیارت کوں پُڄدے۔ ابن حوقل‘ بشاری مقدسی ‘ اصطخری ‘ البیرونی ایں قدیم شہر تئیں سفر کریندن تے ایندے حالات واسطے ہر دور وچ توجہ سفرنامیاں وچ درج کریندن۔ اہلِ علم ہوون تے بھانویں صوفیاء کرام اے شہر انھاں واسطے ہر دور وچ توجہ دا باعث ریہے۔ عہد قدیم وچ ملتان وادیٔ سندھ وچ مسلماناں دا سب توں اہم تہذیبی مرکز ہئی۔ ایں شہر دی سیاسی تے علمی وݙائی دا اِتھوں اندازہ تھیندے کہ حضرت داتا گنج بخش ؒ کشف المجوب وچ لکھدن ’’من اندر دیار ہند دربلدئہ مہانور کہ از مضافاتِ ملتان است میان ناجنساں گرفتار ماندہ(16)۔ (ص110-) ۔ آپ لاہور کوں ملتان دا مضافاتی شہر آہدن۔ غالباً عالماں تے صوفیاں دی عدم موجودگی دے باعث اپݨے آپ کوں صحبت ناجنساں وچ گرفتار محسوس کریندن۔ اے ہک منی ہوئی حقیقت ہے کہ مُغلاں دی آمد توں پہلے تک تصوف دے سب توں وݙے مرکز ملتان تے اوچ ہن۔ ایہو وجہ ہے کہ وݙے وݙے بزرگ ملتان شہر وچ آ کے ٹھہردے ہن۔ مثلاً حضرت خواجہ معین الدین اجمیری ‘ خواجہ قطب الدین بختیار کاکی ‘ خواجہ نظام الدین اولیا دہلی توں اجودھن آ تے کئی کئی مہینے اپݨے مرشد کول قیام فرمیندے۔ مشہور فارسی شاعر عراقی ہک طویل عرصہ ملتان وچ بسر کریندے تے اتھاہیں شادی کریندے۔(17)۔ عربی تے ہندی علوم تے لسانیات دا ماہر البیرونی ‘ محمود غزنوی دے زمانے وچ ملتان آندے تے سب توں زیادہ وقت ملتان وچ گزریندے تے اتھاہیں علاقے وچ یعنی اوچ ملتان اندر اپݨی تصنیف ’’کتاب الہند‘‘ مرتب کریندے۔ اپݨی ایں کتاب وچ اوں ملتان دے بارے اتھوں دے رسم و رواج تے تہوار وغیرہ دی پوری تفصیل بیان کیتی ہے۔

خواجہ امیر خسرو1280ء وچ شہزادہ محمد نال ملتان آئے تے کافی عرصہ تئیں ملتان وچ قیام کیتا۔(18)۔ ٻاہروں آوݨ والے انھاں علمائے دین ‘ صوفیاء دے علاوہ خود ملتان دی سر زمین بزرگانِ دین تے صوفیائے کرام دے دم قدم نال ہمیشہ آباد رہی ہے۔حضرت بابا فرید گنج شکرؒ1174ھ کھوتوال ملتان وچ پیدا تھئے۔ اسماعیلی پیراں حضرت شاہ شمس سبزواری ‘ سید نور الدین ‘ پیر شہاب الدین ‘ پیر صدر الدین دیاں تبلیغی سرگرمیاں دا اے شہر مرکز ریہا۔ انھاں توں علاوہ حضرت شیخ صدر الدین عارف ‘ حضرت شاہ گردیز ملتانی ‘ شیخ رکن الدین ابو الفتح ‘حضرت دیوان چاولی مشائخ ‘ حضرت عبدالرشید حقانی ‘ حضرت سید موسیٰ پاک شہیدؒ ‘ حافظ محمد جمال ملتانی ‘ حضرت شاہ ارجن شیر بخاری ‘ حضرت سید علی سرور ‘ حضرت بی بی راستی جیہاں بے شمار شخصیتاں دے فیض نال شہر ملتان دا مزاج ہمیشہ صوفیانہ ریہے۔(19) تے اتھوں دے وسوں واݨاں دے لُوں لُوں وچ تصوف ۔ معرفت تے علم و عرفان دے جذبے رچ وس ڳے۔ بزرگانِ دین تے صوفیائے کرام دی ایں علاقے وچ موجودگی انھاں دی تعلیم و تبلیغ اجتماعی سماجی زندگی تے ٻہوں گھاٹے اثرات مرتب کیتے۔ اے اثرات کہیں ہک شعبے وچ نہ ہن بلکہ فکری تے علمی ہر ݙو سطح تے انھاں عوام الناس کوں متاثر کیتا۔ لوکاں دی عام رہتل انھاں معرفت دے جذبیاں توں منور تھئی تاں علم و ادب تے تہذیب و ثقافت دی روح دی تصنیف دا ایہو دھارا ثابت تھیا۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان