قوم دی ماء … فاطمہ جناح

محترمہ فاطمہ جناح دا ناں پاکستانیاں کیتے نواں کوئنیں۔ ایہ اوہ ہستی ہے جَیں قائد اعظم کوں قائداعظم بݨاوݨ اِچ آپݨاں کردار ادا کیتا ۔ جݙاں قائداعظم پایٔکستان بݨاوݨ دا ٻیڑا چاتا تاں فاطمہ جناح اُنہاں دے مونڈھے نال مونڈھے رلا کے مرداں وانگ قائد اعظم دی اَواز اِچ اَپݨی اَواز رَلائی اَتے قوم کوں ہِک مُٹھ کرݨ اِچ آپݨاں کردار ادا کیتا ۔ فاطمہ جناح ہک پاسے گھر کوں سانبھݨ سنبھالݨ دا کم کیتا اَتے قائد اعظم کوں کئیں قسم دی گھر دی پریشانی نہ تھیوݨ ݙتی تاں ݙوجھے پاسے اُنہاں دی قومی زندگی دے کردار کوں وی سہارا ݙتّا۔جلسیاں ، کانفرنساں اَتے اجلاساں وچ قائد اعظم دا ساتھ ݙتّا ۔ ملک وچ تریمتیں کوں کٹھا کرکے قومی ذمہ داریاں پوریاں کرݨ دا سبق ݙتّا اَتے تھولی جیہیں مُدّت وچ سَنواݨیاںدی ہِک اہجیں ٹیم کٹھی کر گھدّی جِنیں قومی سیاسی زندگی اِچ تھرتھلّی مچا ݙتّی۔

قائد اعظم دی حیاتی دا ریکارڈ ساݙے سامھݨے ہے ۔ اُنہاں دے ٻلپ کنوں مَوت تئیں حیاتی کوں ݙیکھوں تاں اوہ پاکستانی قوم کیتے ہک ’’لیجنڈ‘‘ دی حیثیت رکھدِن ۔ اَڄ دے سیاست داناں دا کردار سامھݨے رکھوں تاں قائد اعظم دا کردار ٻہوں عظیم نظردے ۔ اُوندے نال اِی فاطمہ جناح وی ہک ’’لیجنڈ‘‘ نظردی ہے۔ ایہ کیݙی حیرانی دی ڳالھ ہے جو ہِکّے گھر دے ݙو بندے ’’بھیݨ تے بھرا‘‘ سیاسی زندگی اِچ ’’لیجنڈ‘‘ بݨ وَنجٖݨ اَتے قوم اُنہاں دے خلوص ، اعلیٰ کردار تے بے لوث خدمت دی معترف ہووے۔ اَڄ اُنھاں سَنویں لوک کائنیں ۔ اُنھاں سَنوّیں سوچ کائنیں۔ اُنھاں سَنوّاں کردار کوئنیں اُنھاں سنوّیاں ڳالھیں کوئنیں۔ اُنھاں سنوّاں عمل کوئنیں۔ اُنھاں سَنواّں خلوص کوئنیں۔انھّاں سَنوّاں فیض کوئنیں۔اُنھّاں سنویں خذِمت کوئنیں اَتے اُنھّاں سَنویں محبت کوئنیں۔

اَڄ سئیں قائد اعظم بارے اَݨ کُھٹ مواد موجود ہے جیندے وچ جاء جاء تے فاطمہ جناح دا ناں تے حوالہ نظردے ۔ پر اَڄ تئیں فاطمہ جناح بارے اَنج کتاباں ٻہوں گھٹ ہَن ۔ ایݙیاں گھٹ جونہ ہووݨ دے برابر ہَن ۔ جہڑیلے سال2003ء کوں حکومتِ پاکستان نے ’’مادرِ ملت فاطمہ جناح‘‘ دے سال دے طور تے مناوݨ دا اعلان کیتا تاں احساس تھیا جو ایں بارے اوّل تاں چھپیئل مواد ہے کوئناں جیکر ہے وی سہی تاں ٻہوں تھولا ہے تہوں لکھاریاں تے مُصنفّاں ایں وَل توّجہ کیتی تے مادرِ ملّت بارے کئی کتاباں سامھݨے آئیاں وَل اوہ ساریاں کتاباں اُردو یا انگریزی زباناں اِچ ہِن ۔ ساݙی خوش بختی ہے جو سئیں سیّد آصف جاہ جعفری فاطمہ جناح بارے ہک اِہجیں کتاب لکھی ہے جہڑی سرائیکی زبان وچ ہے ۔ ایں لحاظ نال فاطمہ جناح بارے سرائیکی زبان اِچ ایہ پہلی کتاب ہے۔

اَساں ایں کتاب دے موضوعات اُتّے نگاہ ماروں تاں اِنہاں موضوعات دا وَکھرپ ساکوں اپݨے وَل چِھکیندے ۔ کتاب دی منطقی تے زمانی ترتیب وِچ مصنّف اپݨے تاریخی لکھاری دے شعور دا ثبوت ݙتے ۔ اِیندے موضوعات ہِن:

مادرِ ملّت دے وݙ وݙیرے … مادرِ ملّت دا جَٖم پَل …مادرِ ملّت دی تعلیم تے تربیّت… مادرِ ملّت دی اِبتدائی زندگی … سیاسی زندگی دا آغاز … عظیم بھرا دے مونڈھیں نال … مادرِ ملّت تحریک پاکستان توں قیام پاکستان تونڑیں … پاکستان بݨݨ پِچھّوں عظیم بھرا دے نال نال … عظیم بھرا دی موت دا عظیم حادثہ … قائد اعظم دی وفات دے بعد مادرِ ملّت دیاں قوم کیتے خدمتاں … مادرِ ملّت فاطمہ جناح کوں خراجِ عقیدت… کتنیاں ڳالھیں کتنیاں یاداں اَڄ وی سوجھل ہِن … 2003ء مادرِ ملّت محترمہ فاطمہ جناح دا سال …تقریبات … مادرِ ملّت 2003ء

مصنّف اِنہاں موضوعات اِچ کُئی اہجاں پُکھ نھیں چھوڑیا جیندے نال کتاب وِچ کوئی کمی آوے ۔ مصنّف اِیں کتاب اِچ ہک تحقیقی انداز اختیار کیتے اُنھّاں لکھّے :

(1)ٻہوں گھٹ لوکاں کوں پتہ ہے جو مادرِ ملّت فاطمہ جناح دے وݙ وݙیرے اسماعیلی ہَن۔

(2)جینا پونجا (پونجا جناح) کراچی دے پہلے تعلیمی ادارے چرچ مِشن اسکول اِچ اُستاد وی ریہے ہَن … انگریزی او ضرور جٖاݨدے ہَن … انگریزی وچ اُنہاں دے دستخط جناح پونجا دے ناں نال ہِن۔

(3)جناح پونجا نے کراچی اِچ ہک فرم ’’جناح پونجا اینڈ کمپنی ‘‘دے ناں نال قائم کیتی ہئی ۔

(4)مادرِ ملّت محترمہ فاطمہ جناح دی امّاں سیݨ شیریں موسیٰ (مِٹھّی بائی) ہک کٹر مذہبی تریمت ہَن ۔ اُنہاں آپݨیاں دھّیاں کوں سب تو ں پہلے قرآن پاک دی تعلیم ݙوائی ۔

(5)فاطمہ جناح 1939ء اِچ آل انڈیا مسلم لیگ دی مستقل ممبر چُݨیج ڳئی ہئی۔

مصنّف کتاب کوں محققانہ ، مَن چِھکویں ، سوہݨی تے من موہݨی بݨاوݨ اِچ کُئی کسر نھیں چھوڑی ۔ اے کتاب جتّھاں مادرِ ملّت دی حیاتی دا حال ، اُنھاں دیاں سرگرمیاں ، پاکستان کیتے اُنہاں دیاں خذِمتاں دا اظہار کریندی ہے اُتھّاں ایہ اُنھاں بھر دیاں کوششاں کوں وی ظاہر کریندی ہے۔جہڑیاں اُنھاں قائد اعظم نال رَل کے پاکستان کیتے کتنیاں ہَن ۔ بھانویں جو کُجھ ڳالھیں پہلے وی بعضیاں کتاباں اِچ مِلدیاں ہِن پَر او اقائد اعظم دے حوالے نال ضمنی ہِن ۔ اِیں کتاب اِچ مادرِ ملّت دے حوالے نال ایہو جیہاں ساریاں ڳالھیں موجود ہِن ۔ اِتھّاں اصل کردار مادرِ ملّت دا ہے اُتھاں اصل کردار قائداعظم دا ہئی۔

میں قائد اعظم کوں آپݨیاں اَکھّیں نال نِھیں ݙٹھّا پر من دی اَکھّیں نال سمجھے ۔ پر فاطمہ جناح کوں اپݨے ہوش اِچ ݙٹھّے تے سمجھے ۔ او ہک عظیم سنواݨی ہَن ۔ جیویں جو آکھیا ویندے جو ہر عظیم مرد دے ۔پِچھّوں ہک تریمت دا ہتھ ہوندے اُونویں اِی قائداعظم دے پِچھّوں اُنہاں دی عظیم بھیݨ مادرِ ملّت دا ہتھ ہا۔ مصنّف ݙاڈھا سوہݨا لکھے:

’’آکھیا ویندا ہے جو ہک کامیاب مرد دے پِچھّوں ہک ذہین تریمت دا ہتھ ہوندے ۔ ایہ مثال سامھݨے آندی ہے جو اِتھّاں قیام پاکستان دی تحریک دے اِیں رہنما دے مونڈھیاں تے اُنھاں دی فولادی عزم رکھݨ آلی بھیݨ دا ہتھ ہئی تے اُنھاں ہک خاتون ہووݨ دے ناطے کݙانہیں آپݨاں پیر پِچھّوں نئیں ہٹایا ۔ بلکہ تحریک پاکستان توں قیامِ پاکستان تک مادرِ ملّت محترمہ فاطمہ جناح عزم و ہمّت نال آپݨی غیر معمولی خوبیاں نال ہک لازوال تے بے مثال کردار ادا کیتا ہے…‘‘                                                                      (مادرِ ملّت تحریک پاکستان توں قیامِ پاکستان توݨیں)

مصنّف لِکھدے جو قائد اعظم گورنر جنرل بݨ کے فاطمہ جناح دی ایں خِدمت کوں منیندے ہَن۔

’’مس فاطمہ جناح برابر میݙی امداد تے حوصلہ افزائی کیتی ہے ۔ اُنہاں ݙینہاں جݙݨ اے خیال کیتا ویندا پیا ہی جو برطانوی حکومت میکوں ڈھک ݙیسی، میݙی بھیݨ ہی میݙا حوصلہ ودھایا تے جݙݨ میں حالات کنوں مایوس تھی ویندا ہَم تاں اُنہاں میݙے دِل اِچ اُمید دا ݙیوا ٻالیا ۔ اوہ میݙی صحت دے بارے اِچ وی فکر مند رہندیاں ہَن‘‘۔

(مادرِ ملّت تحریک پاکستان توں قیام پاکستان تونڑیں)

محترمہ فاطمہ جناح ٻہوں ذہین ، زیرک تے معاملہ فہم ، ٹھڈّے دِل نال سوچݨ آلی سنواݨی ہَن ۔ اُنھاں دیاں صلاحیتّاں دا اعتراف کیتا ڳے۔ مصنف لکھدے:

’’مادرِ ملّت فاطمہ جناح غیر معمولی خوبیاں دی مالک ہَن ۔ اُنھاں دیاں خوبیاں تے پاکستان کیتے اُنھاں دی بھجٖ دُھرک کوں لکھتاں وچ نِھیں گھن آیا ونجٖ سڳدا ۔ او ہک ایہو جیہیں دور اندیش لیڈر ہَن جہڑی ٻہوں معاملہ فہم ہَن تے ہر معاملے دے تَل توݨیں پُجٖ ویندیاں ہَن ۔ سیاست دی اُچ جھک تے اُنھاں کوں عبور حاصل ہئی ۔ الیندیاں اینویں ہَن جو سُݨݨ آلا ایندا اثر ضرور قبول کریندا ہئی ۔ ایہو جیہیں باصلاحیت بھیݨ توں ودھ اسلامیانِ ہند دا مُشیر کون تھی سڳدا ہا۔ قائد اعظم دے قریبی ساتھیاں موجب جیکر کئیں مسئلے تے قائد اعظم پریشان تھیون ہا تاں محترمہ فاطمہ جناح وݙے سکون نال مسائل دا جائزہ گھنّݨ دے بعد اپݨے عظیم بِھرا کوں مشورے ݙیندے ہَن جو ایں پریشانی دا حل کیا ہے۔‘‘

(عظیم بھرا دے مونڈھیں نال)

مادرِ ملت دیاں اِیہے خدمتاں ہَن جنہاں اُتّے اُنھاں دی وفات تے خراج عقیدت پیش کیتا ڳیا:

’’مادرِ ملت محترمہ فاطمہ جناح بابائے قوم قائد اعظم محمد علی جناح دی مثالی بھیݨ ہَن ۔اے فاطمہ جناح ہی ہَن جنہاں قائد اعظم دی رحلت پِچھّوں ملک اِچ جمہوریت تے جمہوری اقدار دا سوجھلا کیتی رکھیا۔‘‘                                    

                         (کے ۔ ایچ ۔ خورشید)                     

’’او قائد عظیم دی بھیݨ تے اُنہاں دی ساتھی ہی ناں ہَن بلکہ صحیح معنیاں وچ اُنہاں دی سچی پیروکار وی ہَن ۔ قائد اعظم دی طرحاں او وی ساریاں 

کیتے رہنمائی دا سرچشمہ ہن۔‘‘                                                             (میاں امیر الدین)

’’فاطمہ جناح ایں لحاظ نال وݙی عظیم خاتون ہَن جو اُنہاں قائد اعظم دے نال آزادی دی بھجٖ دُھرک اِچ ہر جھٹ اُنہاں دا ساتھ ݙتّا ۔ اِیں لحاظ نال اُنہاں دی ٻہوں وݙی عظمت ہے۔ قائد اعظم دے بعد او وَݙے توازن ، فِکر تے احتیاط نال ملک تے ملّت دی بھجٖ دُھرک اِچ سرگرم ریہاں‘‘۔

(حکیم محمد سعید)

’’حضرت قائداعظم نال ساݙا چھیکڑی رابطہ وی ویندا ریہا … عظیم ماء دی 

موت ہک عظیم سانحہ ہے۔‘‘                                      (جسٹس ایس اے رحمن)

’’قوم دی ماء محترمہ فاطمہ جناح‘‘ سرائیکی زبان وچ لکھیاں ڳیاں تحریک پاکستان اَتے اُوندے کرداراں دیاں شخصیتاں بارے کتاباں اِچ ہک چنڳاں وادھا ہے ۔ کتاب کوں مصنّف ٻہوں محنت ، توّجہ تے ذاتی محبت نال لکھے ۔ ایں لکھت وچ مصنّف دی ذاتی محبت نہ ہووے ہا تاں کتاب دی زبان ، اِیندی چھپائی تے گیٹ اَپ اِتنا اعلیٰ نہ ہووے ہا ۔ میں مصنّف سیّد آصف جاہ جعفری دی ایں علمی تے تحقیقی کاوش بارے اُمید کریناں جو علمی تے سیاسی حلقیاں وِچ یقینا ایکوں ٻہوں پسند کیتا ویسی۔

10؍نومبر2003ء

## '''حوالہ'''
کتاب: بُشکا، مصنف : شوکت مغل ، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ، ملتان