دھریجہ برادری دا تعارف

دھریجہ ظہور احمد دھریجہ دے ناں دا حصہ ہے، اُنہاں دے شناختی کارڈ تے وی ظہور احمد دھریجہ لکھیا کھڑے، جیکر خالی ظہور احمد ہووے تاں کہیں کوں پتہ نی لڳدا جو اے کون اے۔ ظہور احمد دھریجہ لکھو تاں ڳالھ سمجھ آ ویندی اے۔ میں چہندی آں جو میݙے مقالے دے وچ دھریجہ برادری دی ڄاݨ سُنڄاݨ ہووے، تعارف ہووے، تاں جو پتہ لڳے جو دھریجے کتھوں آئن تے کون تھیندن؟ اے ہک خاص سوال ہے ایں سوال دے جواب سانگے میں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب ’’اجرک‘‘ آلے پاسے رجوع کریساں اوندے وچ آپ لکھدن :

’’میں حسب نسب دا قائل کائنی، جے حسب نسب کنبہ قبیلہ یا ذات پات عزت وقار دا موجب ہووے تاں ول ابوجہل تے ابولہب دا وی ناں اساکوں چمݨا پووے ہا تے یزید تے وی لعنت نہ بھیڄوں ہا ۔ اے وی تاں سچ اے جو بھانویں حسب نسب اُچا ہووے ، شان قدر آلے کنبے قبیلے نال تعلق تے واسطہ ہووے پر اپݨے کم بے قدرے ہوون تاں اوں نسب دا کیا فیدہ ؟ نسبت دی اے ڳالھ وی ݙسی ونڄاں جو سادات گھراݨے دا ہک شخص سڑک تے ٻوہاری ݙیوݨ آلے ہک شخص نال تِکھا مِٹھا تھی پیا۔ جیویں شاہ صیب الاوے اونویں خاکروب وی الاوے ۔ شاہ صیب آکھیا ’’ووئے بھنگی دا پُتر آ تیکوں پتہ کائنی میں حسبی نسبی سید تے اولاد علی آں۔‘‘ خاکروب آکھیا’’ شاہ جی! تیکوں وی پتہ ہووݨا چہیدے جو میں وی حسبی نسبی اولاد نبی آں۔ ‘‘ شاہ صیب کاوڑ کر تے پُچھیا ’’ ووئے او کیویں ؟ ‘‘ خاکروب آکھیا ’’ میں ݙاݙے آدم دی اولاد اچوں آں۔‘‘ میݙا عرض کرݨ دا مطلب اے ہے جو سارے انسان برابر اِن ۔ آدمی کوں چھوٹا ، وݙا اوندا وس وسیب نال ورت ورتارا ، خُلق اخلاق تے کردار کریندے۔ یاد رکھو ! نسب کسب نال اے، کسب یعنی ورت ورتارا تے کم کار چنڳا ہے تاں نسب وی شان بݨدے نہ تاں لڄاں لڄواوݨ آلے کݙاہیں لڄدار نی اکھویندے، بھاویں اولا ڄیں آلئیں اِچوں کیوں نہ ہوون۔  

’’ دھریجہ نگر دے دھریجے ‘‘ قرآن پاک دا اوہو فرمان اے جو ’’ تہاݙے کنبے تے قبیلے تہاݙی سنڄاݨ سانگے بݨائے ڳن۔ ‘‘ایں لیکھے میں اپݨے تبصرے بِناں وسیب دے ٻہوں وݙے محقق تے ٻہوں وݙے شاعر تے ادیب سئیں قیس فریدی دا تحقیقی مضمون ’’ دھریجہ نگر دے دھریجے‘‘ دا ہک حصہ تہاݙی خذمت اِچ پیش کرینداں تاں جو انہائیں سنگتیں کوں انہاں سوالیں دا جواب ملے جیرھے جو اکثرا میں کنوں پُچھدن، تُساں کون تھیندو؟ کتھوں آیو ؟ دھریجہ نگر کیا تے کتھ اے تے اوندی تریخ کیا ہے ؟ دھریجے تل وسیب دے لوک اِن یا عرب ، افغانستان اچوں آئن ؟ دھریجے ڄٹ ، بلوچ یا راجپوت اِن ؟ ذاتی طور تے سئیں قیس فریدی دے شکریے نال انہائیں دا مضمون شامل کریندا پیاں تاں جو پُچھݨ آلئیں کوں انہائیں دے سوالیں دا جواب مِل سڳن۔سئیں قیس فریدی لکھدن: 

’’خان پور کنوں رحیم یارخان ونڄݨ آلی روڑ سڑک تے 8 کلومیٹر دے پَندھ تے اساݙے سوہݨے وسیب دا ہک پیارا ڳوٹھ ’’ دھریجہ نگر ‘‘ آباد ہے ۔ جیندی وسوں سڑک دے ݙوہیں پاسوں پرے پرے تئیں کھنڈریل اے ۔ ایندے ݙکھݨ پُوادھوں لاہور تے کراچی آلی وݙی ریلوے لائن ٹپی پئی اے جیندے اُتے تھولا جا اڳوتے ( کراچی آلے پاسے ) دھریجیں آلا پھاٹک ہے، ایں پھاٹک کنوں ہک چھوٹی جہی روڑسڑک نکتی پئی اے جو روہی دے ہک مشہور ٹھٹھے باغ و بہار ݙوں ویندی اے ۔‘‘(26)

میں تھوڑی جہی تفصیل ݙسݨ چہندی آں جو دھریجہ نگر دے اُبھے پوادھوں ، ایندی وَسندی دے نال ڳانڈھوڑانڈھ ، ساڳی سڑک ( خانپور تے رحیم یارخان آلی سڑک ) تے جمالی برادری دا ڳوٹھ ، جمالی نگر آباد ہے۔ خانپور کنوں جیکر دھریجہ نگر اَویجے تاں پہلے پہلے جمالی نگر اِی امدے ۔ جمالی اِتھوںدے مُنڈھ قدیمی وسدڑ کائنی۔ آکھدن جو صدی پہلے انہاں لوکیں کوں دھریجہ نگر دے ہک جگیردار ڄام خان ،ٻاہروں گھن آ تے رہاک آن ٻلھایا ہا۔ کجھ مُد پِچھوں انہاں جمالیں ڄام خان دی بھوئیں تے قبضہ کر تے اپݨی ملکیت دا دعویٰ کر ݙتا ہا۔ظہور احمد دھریجہ اپݨی کتاب سرائیکی اجرک اِچ لکھدن جو: 

’’دھریجہ نگر دی وَسوں ( آبادی ) ہک آݨے ٹاݨے موجب ترائے ہزار دے لڳ بھڳ ہے۔ کجھ وستی رہی واہی دا کم کریندن تے کجھ کاروبار تے محنت مزدوری  کریندن جیندا ذکر اڳوتے کیتا ویسے ۔ دھریجہ نگر دے گھر کہیں ترتیب ، تندیر اِچ کائنی بلکہ کھنڈیل پُنڈیل ہِن ۔ کجھ گھر ہک ݙوجھے نال جُڑیل تے ڳنڈھیل ہِن جو عام دھرتی دے تل کنوں اُچیرے ہک دَڑے تے آباد ہِن تے پُراݨی وسندی نال تعلق رکھیندن تے کجھ گھر ایں پُراݨی وسندی کنوں چند کَرھوں دی وِتھی تے ہک ٻے توں پروبھرے پروبھرے آباد ہِن جو انہاندے راہݨ وسݨ آلئیں لوکیں اپݨی اپݨی بھوئیں تے آن بݨائن۔ جݙاں جو مہمان دی داری تے اُتا آلی کرݨ دھریجیں کنوں پِچھیں بس اے ۔ ایہہ کئی محض شاعرانہ ڳالھ نہیں بلکہ ہک پکی ٹھکی اتے جیندی جاڳدی سچائی اے ۔(27)

xدھریجہ نگر دا ناں ظاہر اے جو دھریجہ قوم دے ناں تے ای دھریجہ نگر رکھیا ڳے۔ ایں ڳوٹھ دے واسی پنواریں دے ݙوں چار گھریں تے گورڑے ، بلوچیں دے چند گھریں دے سِوا باقی سَمورے لوک دھریجہ قوم نال ای تعلق رکھیندن جو ہک ٻے دے گھاٹے سنڳیݨے تے سنڳ رَت ہِن۔ ریہا ایہہ سوال جو دھریجے سندھ تے ہاکڑہ پالی دے پُراݨے تل وسو ہِن یا آریا وغیرہ وانگے ٻہر وَکھی ہِن ؟ اتے پڑھیتے لحاظ نال ایہہ کیڑھی پیڑھی نال تعلق رکھیندن ؟

’’دھریجہ قوم دی روایت کنوں سبھ توں زیادہ مہت وال ( اہم ) ڳالھ ایہہ ظاہر تھیندی اے جو راجے ڄام سماݨے دے علاقے تے کلہوڑیں حملہ کر تے لُٹ مار مچاوݨ دے علاوہ انہاندے چالہی سردار وی قتل کر ݙتے ہَن تے ڄام سماݨے دی حکومت تے وی قبضہ کر گِدھا ہا ۔ لیکن وہاڳی طور تے ایہہ ڳالھ درست کائنی۔ جیرھے جو سید محمد جون پوری جیں اپݨے مہدی ہووݨ دا دعویٰ کیتا ہا ، دے مرید تھی ڳے ہن تے ول خود پیر بݨ تے پیری مریدی دی آڑ اِچ اپݨے مریدیں ، بلوچیں ، ابڑیں تے سِرائیں وغیرہ دے ذریعے دھاڑے مار کاروائیاں کر تے مختلف جگیرداریں دیں جگیریں تے قبضہ کریندے ہن تے ول چھیکڑ سندھ دے راڄ تے وی قبضہ کر گِدھا ہانے۔ انہاندے تے ڄام سماݨے دے زمانے اِچ صدیاں دی وِتھی ہے۔ دھریجہ سرداریں دے قاتل کلہوڑے نہ ہن بلکہ مغل پِڑھیتے ارغون ہن تے ایں قتلام کراوݨ وچ بکھر دے مشہور قاضی ، قاضی قاضن دا ہتھ ہا جیں اپݨے تل وسدئیں نال غداری کر تے ارغونیں کوں دھریجہ سرداریں دے قتل دا مشہور ݙتا ہا۔ حالانکہ دھریجہ سردار اوں ویلے صلح کرݨ واسطے سݙائے ڳے ہن۔ (28)

دھریجہ برادری بارے لکھاری اعجاز الحق قدسی ٻہوں وݙے مؤرخ ہِن، تاریخ تے اُنہاں دیاں ڈھیر ساریاں کتاباں ہِن ، تاریخی حوالے نال جو وی بندہ ڳالھ کریندے وݙا بندہ ہوندے، دھریجہ برادری دی تاریخ بارے اڄݨ کم دی لوڑھ اے، اعجاز الحق قدسی سئیں دی ڳالھ ٻہوں اہم اے، آپ ہوریںلکھدن:

’’ شاہ بیگ جب موضع ’’ چانڈوکی ‘‘ میں وارد ہوا جو بکھرسے تیس کوس مغرب کی جانب ہے تو سلطان محمود خان نے جو بکھر کی حکومت پر مامور تھا اپنے مشیر بابا چوچک کو اپنی ایک عرضداشت کے ساتھ اپنے والد میر فاضل کے پاس بھیجا جو شاہ بیگ کے ساتھ تھا اور اسے اس عرضداشت میں تمام حقیقت حال سے واقف کرایا۔ میر فاضل نے یہ عرضداشت بجنسہ شاہ بیگ کی خدمت میں پیش کی۔ پھر اس نے شاہ بیگ کی اجازت سے دو سو سوار لے کر دریا کو پار کیا اور بکھر کی طرف روانہ ہوا۔ راستے میں وہ مقامی وڈیروں اور مقدموں کو تسلی و تشفی دے کر اور انہیں اپنے ساتھ لیکر بڑھتا چلا گیا۔ جب وہ ’’ پِریالو‘‘ کے نواح میں پہنچا تو سلطان محمود خان نے اپنے والد کی آمد کی خبر سن کر اس کے استقبال کیلئے نکلنا چاہا ۔ میر فاضل کو یہ معلوم ہوا تو اس نے اپنے بیٹے کے پاس قاصد بھیج کر اسے روکا اور کہلایا کہ خبردار تم ہر گز قلعے سے باہر قدم نہ نکالو اور وہیں ڈٹے رہو ، کیونکہ ہمیں جس باغی جماعت کو گرفتار کرنا ہے اسے قلعے ہی میں گرفتار کیا جائے گا۔قاضی قاضن نے بھی دربار میں حاضر ہو کر اپنے بھائیوں اور شہر کے بعض ممتاز شہریوں کو شاہ بیگ سے ملوایا ۔ جس وقت میر فاضل دھاریجہ قوم کا سارا حال بیان کر چکا تو شاہ بیگ نے قاضی قاضن کی طرف دیکھا ۔ اس کا مطلب یہ تھا کہ تم بتاؤ کہ ان سرداروں کے ساتھ کیا سلوک کیا جائے ؟ قاضی قاضن نے شاہ بیگ کو نہ صرف ان سرداروں کے متعلق قتل کر دینے کا مشورہ دیا بلکہ اپنے وطن کے متعلق استعاروں میں جس پالیسی کو آئندہ مرتب کرنے کا اسے مشورہ دیا ، وہ غیر حب الوطنی اور اہل وطن سے بے وفائی کی وہ مثال ہے جس نے ان کے دامن کو باوجود ان کے تقدس اور صاحب علم و فضل ہونے کے تاریخ میں ہمیشہ کیلئے داغدار کر دیا ہے۔ تاریخ معصوی میں ہے کہ انہوں نے کہا کہ :

’’ زمین ایں ولایت سیلاب است ، خار بیسار دریں زمین می روید، بیل خار کنی ہمیشہ در دست باید **گرفت‘‘** 

(یعنی ) یہ ملک سیلابی ہے اور یہاں کانٹے بہت پیدا ہوتے ہیں ، اس لئے کانٹے صاف کرنے کا ہتھیار ہمیشہ ہاتھ میں رکھنا چاہئے ۔ ‘‘(29)

دھریجہ سرداریں دے ظالمانہ قتلام بارے اُتے پیش کیتے ڳئے وہاڳی لکھاوتیں دے حوالئیں وچوں اعجاز الحق قدسی دی لکھاوت دا حوالہ کجھ زیادہ ای لمبا چوڑا ہے۔ اصل اِچ ایہہ دھریجہ سرداریں دے قتلام دی ہِک پوری کہاݨی ہے جینکوں پورے دا پورا اتھاں اُتارݨ ایں واسطے ضروری ہا تانجو ایں قتلام دا سارا پچھوکڑ سوجھل تھی ونڄے تے ایں واقعے نال تعلق رکھݨ آلے چنڳے ماڑے سَمورے کردار نشابر تھی ونڄن ۔اے تاں چند دھریجہ سرداریں دے قتل دا واقعہ ہے ۔ باقی دھریجہ قوم دے سارے سردار تے لوک بدیسی حملہ آوریں نال لڑ تے شہید تھئے کیونجو سندھ دا عاقل دھریجہ جیندے ناں تے پنوں عاقل ہے، ایویں کنگری خان جیندے تے پیر پگاڑے دا کنگری ہاؤس ، ایویں سندھ تے تھر تئیں دھریجہ سرداریں دیاں ڳوٹھ تے وستیاں بعضے جاہیں تے انہاں کوں نکے نکے ریاستیں دی حیثیت حاصل ہئی، غدر اِچ ہزاراں شہید تھئے، کجھ بچدے لوک اڄوکی ریاست بہاولپور ( اوں ویلھے ریاست نہ ہئی ) دے علاقیاں وستی دھریجہ خانپور، پلوشاہ، رکن پور، شیداݨی ضلع رحیم یارخان ، علی پور، جلال پور، دیرہ غازی خان ، ملتان تے ٻئے علاقیاں اِچ وطن بدر تھی ڳے ، کجھ دھریجے ہندو وی ہَن جیرھے تقسیم دے بعد بھارت چلے ڳے ، پلے ٻدھݨ دی ڳالھ اے ہے جو کئیں غداری تے کئیں مادر وطن دا دفاع کیتا؟ دھریجہ سرداریں دے قتلام دے سلسلے اِچ جتھاں قاضی قاضن جہیں مکروہ لوکیں اپݨے تل وسدئیں نال غداری کر تے ارغونیں دی خوشنودی حاصل کیتی اے اُتھاں بکھر دے ڳڑھ اندر رہندڑ سیدیں وی ݙوں چاپا ( منافقانہ ) کردار ادا کیتا۔ ایݙوں او دھریجہ سرداریں کوں ترسلا ݙیندے ہن تے اوݙوں ارغونیں کوں وی اپݨی وفاداری دا یقین ݙیویندے ہن۔ دھریجہ سرداریں دے قتل دے بعد محمود خان تے اوندا پیو میر فاضل ݙوہیں شاہ بیگ دے کول ونڄ تے سیدیں بارے اونکوں جو کجھ آکھیا ہا او اعجاز الحق قدسی دے اکھریں وچ ایں طرح ہے ۔ قدسی صاحب نے ’’ سادات بکھر کے متعلق حکم ‘‘ دے مکھنانویں نال لکھئے :

’’ صبح کو سلطان محمود خان اپنے والد میر فاضل کے ساتھ بکھر کے سیدوں کو لے کر شاہ بیگ کے دربار میں آیا۔ دونوں باپ بیٹے نے سیدوں کی وفاداری کی بہت تعریف کی ۔ شاہ بیگ بھی ان سادات کے ساتھ بہت ہی عزت و احترام سے پیش آیا۔ دربار کی برخاستگی کے بعد تنہائی میں شاہ بیگ نے سلطان محمود سے پھر سادات بکھر کے متعلق پوچھا ۔ سلطان محمود نے دوبارہ ان کی تعریف و توصیف کرتے ہوئے آخر میں کہا کہ اگرچہ یہ حکومت کے وفادار ہیں لیکن ان کا جتھا بن کر قلعے میں رہنا مناسب نہیں ۔ شاہ بیگ نے سلطان محمود خان کی اس بات پر ہنستے ہوئے کہا کہ تم نے خوب بکھر کے سیدوں کی سفارش کی ہے۔ پھر اس نے سیدوں کو حمزہ بیگ کے ذریعے کہلا بھیجا کہ چونکہ مغل اپنے اہل و عیال سمیت قلعے میں آئے ہیں اور ان کو قلعے میں رہنے کی ضرورت ہے لہٰذا سادات کو محلات خالی کر کے صرف دو تین حویلیوں میں اکٹھے رہنا چاہئے ۔ اس پر سادات نے قلعے میں رہنے کو خلافِ مصلحت سمجھ کر قلعے سے باہر رہنے کی اجازت طلب کی ۔ شاہ بیگ نے ان کی اس گزارش کو منظور کر کے انہیں روہڑی میں رہنے کی اجازت دے دی ۔ آج بھی ان کی اولاد روہڑی میں آباد ہے ۔‘‘(30)

دھریجہ نگر دے وݙے ݙسیندن جو سندھ اِچ ارغون نال دھریجہ قوم دی جیرھی جنگ تھی ہئی اوندے نتیجے وچ دھریجہ برادری دے کجھ لوک صوبہ راجھستان آلے پاسے تے کجھ ملتان آلے پاسے چلے ڳے تے کجھ سندھ وچ وی رہ ڳے۔

دھریجہ برادری دی پراݨی تاریخ دی ڳال تھی اے، اساں ہݨ دھریجہ نگر امدوں تے وستی دا حال حویلہ کریندوں، اساکوں وستی دے وݙے چھل دا ݙسیندن جو 1973ء  ء ِچ ٻہوں وݙا سیلاب آیا ہئی جیندے وچ وسیب دے ڈھیر سارے ضلعے متاثر تھے ہن ، سیلاب دی زد ء ِچ خانپور تے دھریجہ نگر وی آیا ہئی ، چونکہ ٻہوں وݙا واقعہ ہئی ایں واسطے چَھل دا حال احوال ݙیندن تے ݙسیندن جو قیامت توں پہلے قیامت ہئی، اساں ساری حیاتی ایہو جہی چَھل نہ ݙٹھی ہئی، سارا وستی بِھڑ تھی ڳی ہئی، چَھل دے بعد تریجھی نَسل آ ڳی اے پَر چَھل دیاں یاداں اڄݨ باقی ہِن۔ 

ظہور احمد دھریجہ چَھل دا حال ݙیندئیں ہوئیں آپ ݙسیا جو :

’’چھل توں کجھ سال پہلے دا حال ݙیواں جو ݙوترائے سال عذابیں دے ہن ، عمر دے نال نال سوچ وی ودھدی ویندی ہئی ،ہندوستان نال جنگ دا ماحول بݨیا کھڑا ہا ،بنگالی ݙاڈھے نراض ہن ،نہ بنگالیں دی ڳال منی ویندی ہئی تے نہ بہاولپور دے سرائیکیں دی ، روز اخبار پڑھدے ہاسے ،ریڈیو سنُڑدے ہاسے ،سوا اَٹھ وڄے بی بی سی دیاں خبراں لڳدیاں ہن سارے مامیں خان محمد دی ہٹی تے ٹِم ہوندے ہاسے ،اوڑک ہندوستان تے پاکستان دی جنگ تھی ڳی ،ملک ݙو ٹوٹے تھی ڳیا ،بھٹو صدر بݨ ڳیا ، 1973ء سیلاب دا سال ہا ۔‘‘(31)

سیلاب دا حال ٻہوں خوفناک اے، میݙی ݙاݙی سئیݨ چھل دا حال احوال ݙیندن تے ݙسیندے ہَن جو ایویں لڳدا ہا پاݨی چَھت نال لڳا امدے۔ چَھل آئی ہئی تاں اساں سارے پلوشاہ لَݙ ڳے ہاسے، وستی دیاں ٻیاں عورتاں وی چَھل دا حال احوال ݙیندین تے ݙسیندین 

’’ جو ہر روز چھل دیاں ڳالھیں سݨدے ہاسے، لوک اکھیندے ہن جو دریا چڑھدا پے تے خیر پور ݙہا آلے بند دے تُرٹݨ دا خطرہ ہے،جیکر اے بند تُرٹدے تاں سارا پاݨی اِیݙھائیں اَمسے ،پلو شاہ ء ِ چوں چاچا حاجی عظیم بخش صاحب اتے حاجی منظور احمد صاحب  دے سنیہے آوݨ پے ڳے جو اساں ٹرالیاں بھیڄیندوں ویلے نال لݙ آئو ،وݙے اکھیندے ہن جو کئی ضرورت کائنی، اساں چھلوں ݙٹھن،ڳٹے تے ڳوݙے توں پاݨی کݙاہیں نی ودھیا ،ٹی وی کالی سکرین آلا ہوندا ہا ،جہڑھیاں تصویراں اَمدیاں ہن ہاں ݙلدا ہاپر وݙے اکھیندے ہن جو جتنا  ݙوڑا تے چوڑا پاݨی ہووے وَل وی لائن تے نی چڑھدا ،زیادہ مصیبت بݨی تاں لائن تے تھی ٻہسوں،ہر پاسے چھل تے سیلاب دیاں خبراں ہن،خطرہ وھدا ویندا ہئی ، اَنت خبر آ ڳی جو دریا دا بند تُرٹ ڳے تے پاݨی احمد پور ،لیاقت پور،خانپور ،رحیم یار خان تے صادق آباد آلے پاسے ودھدا پے،اساݙے گھر دے سارے بندے تے مݙی پلو شاہ پُڄ ڳے،ابے میکوں آکھیا جو ٹرالی ء ِچ جھاہ کائنی توں سائیکل تے آ پیا۔(32)

سیلاب دا حال حویلہ ہک تاریخ بݨ ڳے، ، ہݨ وی او لوک موجود ہِن، جنہاں سیلاب دا حال لکھیے، اساکوں تاں سُݨ تے وی خوف امدے، ظہور احمد دھریجہ خود وی اپݨی کتاب مُہاڳ اِچ اپݨے بچپن دے یادیں کوں تازہ کیتے تے سیلاب دا حال حویلہ لکھیے۔ آپ لکھدن: 

’’سائیکل تے پہلی واری پلو شاہ ویندا پیا ہم ، نال وی کُئی نہ تھیا جو اَدھ توں زائد وستی لائن تے ڳی ٻیٹھی ہئی،میکوں آکھیونے جو سونک آلا رستہ نہ ونڄیں ،کورائی سائیکل کھس گھندن،میں وَلا ماریُم ،دھریجہ پھاٹک ،سہجہ،کوٹسمابہ، ترنڈہ، رحیم یار خان کنوں اقبال آباد تے وستیں ء ِچوں تھیندا ڈھلدی شام کوں پلو شاہ پُڄ ڳیُم، اساݙی وستی اُچی جھاہ تے ہئی تے ہئی وی ساری پکی پر ککھ نہ بچیا‘‘۔ (33)

کہیں وی بندے دی زندگی وچ کئی موڑ امدن، کوئی خوش قسمت گھڑی وی آ ویندی اے جیندے نال لیکھ چنڳے تھی ویندن۔ ظہور احمد دھریجہ ہک متوسط تے غریب گھرانے دا فرد ہا، تعلیم وی نہ حاصل کر سڳیا پراونکوں لکھݨ پڑھݨ دا شوق بچپن دا ہا، خوش خطی آلے پاسے اوندا ڈھیر ساراروجھان ہا، بچپن توںتختیاں لکھدا ہا، شیئت اوندی ہک آس ہئی جو میں خطاط تے خوش نویس ہوواں، اوندی اللہ سئیں آس کیویں پُڄائی اے وی ہک دلچسپ واقعہ ہے جیرھا جو پڑھݨ نال تعلق رکھیندے۔ ظہور احمد دھریجہ آپ ای واقع دا ذکر اپݨی کتاب مہاڳ اِچ کیتے، آپ لکھدن: 

’’میݙے اُستاد مقبول احمد دھریجہ صیب کراچی راہندے ہن،روزنامہ امن اِچ ملازمت کریندے ہن ، وستی ء ِچ او میکوں ݙیکھدے ہن جو میں تختیاں لکھداں ، میکوں وی خُش خطی دا شوق ہے ،او کراچی کنوں پلو شاہ آئے ،کئی ڄہاڑے اُتھائیں ریہے میکوں آکھیونے جو توں کراچی ڄل ،میں تیکوں کتابت سکھیساں ، اے سُݨ تے میݙی تاں لُوں لُوں ٹھر ڳی،میں خُش تھی ڳیُم جو میݙے دل دی ڳال ہئی۔(34)

کیوں جو میں ظہور احمد دھریجہ دی خدمات تے تھیسز لکھدی پی آں، ایں واسطے اُنہاں کتاب مہاڳ دا تعارف ضروری اے، اُنہاں دے بچپن دے حالات کوں سامھے گھن آوݨ ضروری اے، اُنہیں دی کتاب مُہاڳ میݙی ڈھیر ساری مدد کیتی اے جیرھی جو اپݨے ڄاوݨ توں گھن تے اپݨی حیاتی دے 15سال دے واقعات اوندے وچ قلمبند کیتے ڳن۔ چھوٹے چھوٹے واقعات وی ہِن، ایں کتاب وچ ڄم پَل، ٻلپݨ، خاندان، ݙاݙی ویہڑا، دھریجہ نگر، وستی دا جغرافیہ، رسماں ریتاں تے ٻہوں سارے حال حویلے لکھیے ڳن۔ ایں کتاب دا اختتام حیاتی دے نویں پندھ دے عنوان نال تھیندے۔ مہاڳ اِتھائیں ختم تھیندی اے ، ظہور احمد دھریجہ کتابت سکھݨ سانگے کراچی ونڄݨ دا جیرھی تیاری کیتی ہئی اوندی روانگی کیویں تھی اوندا حال اُنہاں آپ خود لکھیے: 

’’اپݨے وݙے مامیں بشیر کوں میں آکھیا جو میکوں اڄ روانہ کرو ، ماماں شہر ڳیا نِکا جیہاں سوٹ کیس گھن آیا ، کپڑے ہک پاسے کیتی کھڑا ہم ، سوٹ کیس ء ِچ رکھ ݙتے، دیغر ویلے میکوں سائیکل تے خانپور ٹیشن گھن ڳیا، خیبر میل آنوݨ آلی ہئی،چاچا رحمان قصائی وی روہڑی ویندا پیا ہا،قلی بھڄ آئے ،آکھیونے چار روپے ݙیو سیٹ گھنا ݙیسوں،چاچے رحمانوں قصائی آکھیا جو اے میں کنوں وی ݙو روپے گھٖدی کھڑن،سیٹاں اِنہاں کنیں کائنی،ہر کہیں کوں داء لئی کھڑن تے ائوتریں کوں پُتر ݙیندے کھڑن،ماما ں ٹکٹ گھن آیا ،میکوں یاد کائنی پتہ نی کتنے دی ہئی،ہک سو ویہہ روپے روک ݙتے تے پکوڑے تے ݙو مانیاں وی گھنا ݙتیاں،ڳاݙی آ ڳی،کتھائوں پیر رکھݨ دی جھاہ کائناں ہئی،قلی چاچے رحمان کنوں ݙو روپے گھٖدی کھڑے ہن۔رش اِچ روانگی تھی ڳی۔(35)

ظہور احمد دھریجہ دے تعارف دے حوالے اڳوں آئوسِن ، ابتدائی زندگی ،تعلیم تربیت دے نال نال ظہور احمد دھریجہ دی ڄم پل دی جاہ دا تعارف سامھے آئے۔ نذیر احمد بزمی لکھدن:

’’دھریجہ نگر کوں دھریجہ نگر بݨاوݨ اِچ سئیں ظہور احمد دھریجہ دا اتنا کردار اے کہ لوظاں اِچ بیان نی کیتا ونڄ سڳدا ، صرف دھریجہ نگر دی ڳالھ نی ، ساری وسوں کوں سرائیکی وسیب بݨاوݨ اِچ آپ دا ٻہوں وݙا کردار ءِ ، یونیورسٹیاں دی سرائیکی تعلیم ہووے ، سرائیکی لیکچرر دیاں آسامیاں ہوون ، ادبی تے ثقافتی اداریں دا قیام ہووے یا ول صوبے یا وسیب دے حق حقوق دی تحریک ہووے ، مرکزی کردار ظہور احمد دھریجہ دا ہے۔ 

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی