وسیب دی قصولی’’ کونج چنانہ دی‘‘

اجٖوکے ویلے تریمت ہک خاص شعور نال حیاتی دے کھوہ کوں گیڑݨ کیتے مِدان اِچ آ چُکی ہے ۔ اجٖوکے زمانے دیاں لوڑاں ، مصیبتاں اَتے کجھ کرݨ تے کرکے ݙکھاوݨ دی سِک تریمت کوں گھر کنوں ٻاہر آوݨ تے مجبور کر ݙتے۔ اَڄ زنانی دفتراں ، کارخانیاں ، صنعتاں ، دکاناں تے کم کرکے حیاتی کوں اڳوں تے ٹورݨ دے ٻاݨ مریندی پئی ہے ۔ اَڄ عورت کسان تے رڑھ واہ وی ہے اَتے صنعت کار تے آجر وی ۔ اوہ فوج تے پُلس وچ وی نوکری کریندی پئی ہے تے دفتراں تے کارخانیاں وچ وی آہر کریندی پئی ہے ، پڑھی لکھی تریمت جتھّاں حیاتی دے ٻئے شعبے سبنھالِن اُتھائیں نال اِی علم ، ادب تے صحافت دے شعبے وی سنبھال گھدّن ۔ پہلے تریمت سُݨدی رہی ہے ۔ ہُݨ جہان کوں سݨویندی پئی ہے ۔ ہُݨ تریمت براڈ کاسٹر وی ہے اَتے ہوا دے مونڈھے تے چڑھ کے آپݨے وجود دا اظہاروی کریندی پئی ہے۔

جدید دور وچ تریمت علم تے ادب دے مِداناں وچ اُچیرے کم کیتن اَتے دنیا کنوں منوائے جو اوہ سوچ ، فکر تے عقل دناوت دے لحاظ نال مرد کنوں گھٹ کوئنیں ۔ سرائیکی شعر تے ادب دے مِدان وچ مسّرت کلانچوی کنوں گھن کے رضوانہ تبسم درانی تئیں کتنیاں سنواݨیاں دے ناں آندِن جنہاں سرائیکی شعر و ادب کوں اپݨی رَت ݙتی ہے اَتے سرائیکی ادب وچ اَݨ مُل اَݨ کُھٹ وادھا کیتے۔ رضوانہ تبسم دا ناں سرائیکی شاعری دے مِدان وچ نواں نِھیں ۔ اُنہاں دی ݙوجھی کتاب ’’کونج چنانہ دی‘‘ ایں ای سال چَھپ کے سامھݨے آئی ہے ۔ پہلی کتاب ’’چیݨاں چیِناں ونگ ‘‘ایں توں پہلے چھپ چُکی ہے ۔ بھانویں جو ݙونہاں کتاباں وچ ݙہ سالاں دی وِتھ ہے پر ایہ وِتھ ’’دیر آید ، درست آید‘‘ دے اَکھاݨ موجب کُجھ بُری نھیں لڳدی۔ پَھل دیر نال آوے پر سِٹّا چنڳاں ہووے تاں سمجھو دیر سجائی تھی ڳئی ہے ۔ سرائیکی وسیب ہک عرصے کنوں ݙکھ تے غم بُھڳیندا پئے ۔ ݙکھاں تے غمّاں دے ایہ پھٹ مدت کنوں ساوے ہِن اَتے چچلاندے وی پئین۔ وسیب دے ہر گھر اِچ ہک ویݨ تھیندا پئے ہک نواں نوحہ سُݨیندا پئے ۔ لوڑ ہے ہک اہجیں قصولی دی جہڑا وسیب دے اِنہاں قصّیاں کوں لکھ کے لوکاں تئیں پُچاوے ۔ ہر گھر دا نوحہ ، ہر گھر دے ویݨ ، وِچھّے تݙیاں تے ٻیٹھے کاندھیاں دے مُکاݨ قلم دے ہتھڑیکے دور دے لوکاں کوں سُݨاوے ۔ ’’کونج چنانہ دی‘‘ اصل وچ اُوں وسیب دا قصّہ ہے جہڑا وسیب کنوں ٹُر دے اَتے وسیب تے آ کے مُکدے ۔ رضوانہ وسیب دی قصولی بݨ کے وسیب دے ݙکھ ، بُکھ ، تَس ، مونجھ کوں کتاب راہیں لوکاں تئیں پُچائے ۔ اُوں کتاب دا مُنڈھ ایں ݙوہڑے توں ٻدّھے۔

میݙا پیار میݙی تقدیر تھیسی ہِیں ڳالھوں دِلڑی لئی ہامی

تُوں مُل پیسیں میݙے پورھیاں دا ، اینویں جٖاݨ کے جان ڳلئی ہامی

رُخ پھیر کے ویندی واٹ تھیوں ،نِیوی ݙٹھّا راہ وچ پئی ہامی

ݙتّی رول تبسمؔ شودی کوں ، اوے میں وی کئیں دی جٖئی ہامی

ایں ݙوہڑے وچ زبان ، محاورہ بندی ، تریمتانویں زبان ، بے تکلفّی ، جُرأت تے حوصلے دا بھرواں اظہار مِلدے۔ ایہے خوبیاں ہِن جہڑیاں ’’کونج چنانہ دی‘‘ وچ نِتریاں نظردِن ۔ تریمت دی زبان ہمیش خالص تے نرول ہوندی ہے ۔ رضوانہ کتاب وچ زبان دے ایں سوہݨپ کوں ہر جا قائم رکھے ۔ اساں رضوانہ کنوں ایں ہی نروئی ، نرول تے بامحاورہ زبان دی اُمید رکھدے ہاسے جہڑی اِیں کتاب راہیں سامھݨے آ ڳئی ہے۔ رضوانہ تبسم دی شاعری وِچ جِتھاں پیار تے محبت مِلدے ہِن اُتھانہیں وسیب دا نوحہ تے اُوندے آپݨے ݙکھاں اُتّے ویݨ وی ، کتاب وچ جاء جاء تے سُݨیندِن۔

کتاب دا فلیپ لکھدیں ویلے میں کھپّیا ہم جو اساݙے اَٹھاراں سالاں کنوں ایم اے ، سرائیکی کرݨ آلے ٻال تے ٻالڑیاں سرائیکی لکھݨ آلے پاسے نِھیں پئے آندے پر ایہ جٖاݨ کے حوصلہ مِلّے جو نہ صرف کُجھ مُرد بلکہ کُجھ تریمتیں وی جنہاں ایم ۔ اے سرائیکی کیتا ہوئے سرائیکی تحقیق تے تخلیق آلے پاسے آ ڳئین ۔ سَیݨ رضوانہ تبسّم ، سیݨ رابعہ آفریدی ، قدسیہ قاسم ، عاصمہ ظہور ، خدیجہ کبریٰ اَتے ایہو جیہاں کئی تریمتیں دیاں کتاباں چھپ کے سامھݨے آئن۔

اے ڳالھ ساݙے کیتے حوصلے دی ہے ۔ تریمتیں دے آوݨ نال سرائیکی ادب تے ثقافت دے ودھارے تے زبان کوں سانبھݨ دی تحریک کوں ٹیکی تے حونصلہ مِلسی ۔ جے تئیں ساݙی تریمت جہڑی ایں وسیب دے اَدھ توں ودھ ہے ۔ نہ جاگسی او تئیں وسیب دا شعور نہ جاگسی۔

رضوانہ تبسّم دی شاعری وچ وَن پَون تاں ہے پر مونڈھی موضوع اوہو ہے جیندا اظہار میں اُتّے کر چُکا ۔ ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر ٹھیک لکھّے جو:

’’اِنہاں دیاں نظماں وچ پِینگھ دے سَتّے سوہݨے رنگ ، پیت پریت دے اَݨ تُرٹ سانگے ، زلانویں اِشارے ، وفاد ے اَݨ مُل جذبے ، کُجھ آکھݨ دی سِک تے ٻہوں کُجھ روح تے دِل وچ سانبھ رکھݨ دا ترلہ ، ہجر تے فراق دے سُول ، قول اِقرار وِسار کے وِچھڑ ونجٖݨ آلیاں دیاں یاداں ، مونجھے دِل دیاں اَرداساں ، وِچھوڑے دے بعد وصال دیاں اُمیداں ، مسلسل تانگھ تے اِیں اَݨ مُک تانگھ دی سُولی تے ٹنگی حیاتی دے ویݨ موجود ہن‘‘     (نواں سوبھ : کونج چنانہ دی)

محبت ساݙی شاعری دی رومانیّت دا ٻہوں وݙا اظہار ہے۔ رضوانہ دی ہک لمبی نظم ’’محبت‘‘ اِیں رومانیّت دا بھرواں اظہار کریندی ہے۔

                       محبت سَیت ساݙی ہے

                       محبت درس ݙیندی ہے

                       محبت ݙیپ ساݙا ہے

                       محبت چھاں وانگر ہے

                       محبت فصل ہے ساݙی

                       محبت ہے امن دا ناں

                       محبت ݙکھ اِچ خوش حالی

                       محبت سُکھ اِچ پلدی ہے

                       محبت جوگ جیوݨ دا

                       محبت سوگ سدھریں تے

                       محبت روگ عمراں دا

                       محبت تھل دے وانگر ہے

                       محبت ہے چنانہ ورگی

                       محبت روہ دی بُھل پُوٹی

                       محبت تھل دی چُنّی ہے

                       محبت ورثہ ترکہ ہے

                       محبت ڳول ہے جگ تے

                       محبت کِھل اساݙی ہے

                       محبت دِل اساݙی ہے

                       محبت زندگی دا ناں

                       محبت بندگی دا ناں

                       محبت ہار بݨدی ہے

                       محبت جِیت دا ناں ہے

                       محبت جستجو وی ہے

                       محبت خوشبو وی ہے

                       محبت ہیربݨ ڳئی ہے

                       محبت سسّی ساݙی ہے

                       محبت ویس ساݙا ہے

                       محبت دیس ساݙا ہے

                       محبت ونڈ کے ݙیکھو ہا

                       محبت کیویں مِلدی ہے

                       محبت ختم نِھیں تھیندی

                       محبت ودھدی ویندی ہے

جیکر اَساں ’’کونج چنانہ دی‘‘ وچ موجود شاعری کوں خانیاں اِچ ونڈوں تاں اِیکوں پنج نشابر خانیاں اِچ ونڈ سڳدے ہئیں۔ عورت دی بے وسائی … ماء پیِئو نال محبت … وسیب نال جُڑت … ماء ٻولی نال محبت … کئیں دی تانگھ…ساݙے وسیب اِچ خاص طور تے ، تے ساری دنیاں اِچ عام طور تے عورت مظلوم تے بے وسّی ہے ۔ اِیں کمزور جنس کوں مرد نے دٻا تے رکھݨ دا ہمیشاں ترلہ کیتی رکھے ۔ کتاب دیاں کئی نظماں عورت دی بے وسائی دا بھرپور اظہار کریندیاں ہِن ۔ جنہاں دا حوالہ میں اِتھّاں ݙیندا پِیاں ۔ جیویں:ٻاݨ ، میݙی سِک ، چُنّی ، اَݨ ݙٹھی بھاہ ، عورت 

اساݙی ٹیک کہڑی ہے

اساݙی تݙ کہیں تے ہے

اساں بے زور پکھّی ہیں

اَساں جیوݨ دے کیتے ٻس

اَزل توں پئے مرِیندے ہَیں

ہزاراں ٻاݨ تے ترلے                                                (ٻاݨ)

……………

جِہڑے قرضے میݙے سِر ہِن

میکوں مُہلت ݙیوو جیکر

اے میں سارے قرض لہانواں

لوڑھ نئیں ہُݨ شہرت دی

میکوں نئیں ہُݨ بُکھ نانویں دی

میکوں ٻس ہُݨ دان کر ݙیوو

تھل روہی دی رَتّی چُنّی

تے ایں دھرتی دے وچ میݙی … قبر بݨاوو چا                         (میݙی سِک)

…………

                       بُکھّے پیٹ

                       مُونجھیاں اَکھّیں

                       تِرِسّے ٻال

                       تے عزّت اپݨی

                       ٻکّل پاتے

                       پیرو راݨی

                       ٻاہر جو آئیُم

                       سِر دی چُنّی

                       کَھسّی ڳئی                                                              (چُنّی)

……………

                       مولا!

                       آخر تیݙی دنیا دے وچ

                       کیوں اِتلی بے وس ہے عورت                               (اَݨ ݙٹھی بھاہ)

……………

رضوانہ دیاں نظماں ’’اِحساس‘‘ تے’’عورت‘‘ وچ وی عورت دے ہیݨپ تے بے وسائی دا اظہارہے:

پئی سچ تبسمؔ آکھدی ہے چَین ہے مُسکار ہے

اے عیش ہے آرام ہے رازیں دی پردہ دار ہے

اے مہر و ماہ دا ناز ہے قدرت دا ہک شہکار ہے

مرداں دے ہتھّیں دے وچ عورت سَدا لاچار ہے

ایں دور وچ عورت کیتے انصاف دی گنجائش نی

انصاف دی گنجائش نی انصاف دی گنجائش نی                                                 (عورت)

……………

رضوانہ دا ݙوجھا وݙا موضوع ماء پیو نال محبت دا اظہار ہے ۔ جہڑا ایں کتاب اِچ صاف ݙسدا پئے ۔ اوندیاں نظماں ، پیاری امّاں ، امّاں ، کَکَھ تھی ویندن ، تیݙے بعد ، جیوݨ سہارا، سِک ، وچ اوندا ماء پیو نال پیار ٹھاٹھاں پیا مریندے:

؎   سارے جڳ دیاں خوشیاں تیݙے قدمیں تُوں قربان کراں ہا

   توں ہوویں ہا تیݙے  اُتّوں واری جِند تے جان کراں ہا                                  (امّاں)

……………

دِل ہُݨ اِتھّاں لڳدا کائنی کیندے کیتے جیواں میں

پَھٹّو پَھٹ ہے میݙا سینہ زخمیں کوں ٻہہ سِیواں میں

اَکھ تُوں ہنجوں سُکدیاں کائنی اندری اندر پیواں میں

ݙکھ  بݨ  ڳئے ہِن درد ڳلانواں پیاری امّاں تیݙے بعد  (تیݙے بعد)

اِنسان ایں حیاتی اِچ کلھّا نِھیںرَیہ سڳدا ۔ وسیب نال رَہݨ ٻہݨ ساݙی محبوری ہے۔ وَل ساݙا وسیب تاں صدیاں کنوں ڳوندھواں جُڑیا تے ہِک مِک ہے۔ وسیب نال ایہ جُڑت ساݙی وَسّوں دی نشانی وی ہے تے ساݙی مجبوری وی ۔ رضوانہ دیاں کئی نظماں وسیب نال اِینہی جُڑت کوں پیش کریندیاں ہِن ۔

کیچ دے واسی ، مُونجھے وَݨ ، کیں تُوں پُچھّوں ، سوہݨی دھرتی تیݙے نانویں وچ ایہ موضوع مِلدے :

                       ہِیݨے ہِیݨے لوک ہیں اساں

                       چُپ دی چادر ویڑھ کراہیں

                       تریہ تُوں تَسّے لب اساݙے

                       کرینہ دی وانگوں سُکّے سَڑّے

                       کُھمبیاں وانگوں ذات اَساݙی

                       تَھل دی ریت اِچ مارئیے پئے ہیں

                       کیں تُوںپُچھّوں؟

                       کوئی وی چَھپّر

                       تاݙا کائنی

                       اُسریاں کندھاں

                       مِٹّی تھی ڳن

                       وَݨ وی ساݙے

                       چھوٹے چھوٹے

                       تروٹے تھی ڳن

                       ٻسّی سِیندھ سِنگاراں کیویں

                       سِر دی چُنّی لِیر کتیراں

                       تُر تُر کے ٻوہے دو ݙیکھاں

                       کݙن آسی

                       چُنّی پیساں

                       ہتھّاں اُتّے

                       میندی لیساں                                                     (کیں تُوں پُچھّوں)

                       رضوانہ ’’کونج چنانہ دی‘‘ اَپݨی ماء ٻولی سرائیکی وچ لکھّی ہے ۔ رضوانہ کوں سرائیکی زبان نال جِتّی محبت ہے اُوندا اظہار اوندی نظم ’’ع نال مئی‘‘ وچ ݙیکھو:

                       ملک دے ہیرو

                       ہاں دی ٹھاڈل

                       ساݙا اے

                       مستقبل وی ہِن

                       ٻال اُنہاں دے

                       کیویں ٹُرسِن

                       کیوں جو اِنہاں دے

                       گھر دے اندر

                       ماء ٻولی دی

                       تات ہے راہندی

                       جیویں ساݙے ویڑھیاں اندر

                       ماء ٻولی دا بِج ہے رادھیا

                       اینویں مدرسے دے وچ وی

                       ماء ٻولی دی کندھ اُساروں

                       آئو رَل کے 

                       سبّھے سوچوں

                       کچّے ذہن تے کچیاں کندھاں

                       ڈھیہ نہ پووِن

                       آئو اِنہاں کوں

                       کٹھّے تھی کے

                       ݙکاّ ݙیووں                                                    (ع نال مئی)

’’کونج چنانہ دی‘‘ وچ ہک تانگھ ہے ۔ ہک انتظار ہے ۔ ہک طلب دی سِک ہے جہڑی ساکوں چپھیر پھردی گِڑدی نظر آندی ہے ۔ رضوانہ کوں ایہ کیندی تانگھ ہے ۔ کئیں چنگے اڳوال (مستقبل) دی ،دھرتی توں وتیجݨ آلے کئیں دھرتی زاد دی ۔ کئی نجات دہندے دی یا کئیں چنگے ماݨو دی ۔ برحال سک تے تانگھ آپ ٻلیندی پئی ہے۔ میݙی سِک ، کاش کوئی ہوندا ، میݙی وستّی ، خواہش ، تانگھ ، انتظار ، مونجھ، وچ تانگھ دے ݙیوے ٻلدے ݙسدِن:

                       پِینگھ جُھٹیندے

                       شاماں تھیاں

                       مونجھ دی بدلی

                       وسّݨ پئے ڳئی

                       ہجر دے ماریاں

                       اکھّیں اندر

                       تانگھ دے ݙیوے

                       وِسمݨ پئے ڳئے

                       ساوے پَتر وی

                       پِیلے تھی ڳئے

                       وَل وی

                       سانول

                       تُوں نہ آئیوں                                                         (تانگھ)

                       رضوانہ ہک درد مند ، ݙکھی تے ݙکھاں ماری تریمت ہے ۔ اُونیں حیاتی دے کئی تھل جھاڳن ۔ کِنہاں چَھلاّں کوں ٻݙ کے یا تَر کے پار کیتے ۔ میݙیاں اوندیاں کئی ملاقاتاں تاں ہِن پر میکوں اُوندے ݙکھ ، کرب ، درد ، دا کُئی پتہ نِھیں۔ ’’کونج چنانہ دی‘‘ وچ ݙو نظماں پڑھ کے میکوں رضوانہ دا باطن نظر آ ڳئے ۔ میں اُوندی کہاݨی پڑھ گھدّی ہِم ۔ ایہ کہاݨی صرف اُوندی نِھیں بلکہ اُوندے حوالے نال ساݙے وسیب دی ہر اُوں تریمت دی ہے جہڑی حیاتی دا بارا آپ چاتی وَدّی ہے۔ تھک پوندی ہے تاں اِیکوں لَہا رکھیندی ہے ۔ ساہ کڈھ کے وَلا کنڈھ پِچھّوں لڑکا کے ٹُر پوندی ہے ۔ رضوانہ دیاں نظماں ، بھانویں دُر دُر کر ، اعتراف ، اُوندی غم دی کتھا ہِن ، تُساں اِنہاں کوں پڑھ کے اصلی رضوانہ کوں مِل سڳدے ہو۔

’’کونج چنانچہ دی‘‘ اپݨی زبان ، محاورہ بندی ، مضمون ، شاعری توں علاوہ ظاہری سوہݨپ دے معیار اُتّے وی پوری لہندی ہے ۔ میکوں اُمید ہے ایہ کتاب وسیب دی قصّولی ، سیݨ رضوانہ تبسّم کوں علمی ادبی حلقیاں وچ ہک اِہجیاں اِتبار ݙیسی جیندے پِچھّوں اوندی صلاحیت دا اعتراف ٻلیندا پیا ہوسی۔

30؍ نومبر2008ء

## '''حوالہ'''
کتاب: بُشکا، مصنف : شوکت مغل ، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ، ملتان