open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
مرزا قربان علی بیگ قربان

ٹنڈو آغا حیدر آباد دے صرف ہک وݙے مرثیہ گودا پک اساکوں لڳے ۔ آپ دا ناں مرزا قربان علی بیگ ہئی آپ نے ’’مجالس المومنین‘‘ دے ناں نال مرثیے تے مجلس دا ہک مجموعہ تحریر کیتا۔ اے مخطوطہ سرائیکی تے اردو زبان وچ ہے ۔ایندا سن تالیف 1335ھ ہے۔ اے مخطوطہ انسٹیٹیوٹ آف سندھالوجی دے کتب خانے وچ محفوظ ہے۔ ڈاکٹر غلام علی الانہ نے کمال مہربانی نال اساکوں ایندے کجھ صفحات دی فوٹو کاپی عنایت فرمائی ہے۔ ایں مجموعہ وچ حمد ‘ نعت ‘ مرثیے ‘ خمسہ ‘ ݙوہڑے تے نثری مجالس شامل ہن۔ مرزا قربان علی بیگ دی زبان ٻہوں صاف ۔ رواں تے پُر اثر ہے ۔ نثر دے دوران ݙوہڑے بند شامل کیتے ڳن‘ کتھاہیں کتھاہیں نثر دے درمیان اردو زبان وچ بند وی تحریر کیتے ڳن۔

### ݙوہڑہ ݙیکھو
نانی میݙی ہے فاطمہ زہراؓ ہاں دختر نبی عربی دی

شافع محشر آہدن میکوں تے زوجہ ہاں علیؓ دی

جیندے غم وچ کل مومن گریاں ہن ہاں مائی اوں ولی دی

ہر وقت بحر غم وچ روندی ہاں میں ݙکھی ستم رسیدی

### ݙوہڑہ حضرت عباس ؑ
جے بازو میݙے سلامت رہندے کیوں شبیرؓ کوں کوئی مریندا

جے میں جیندا رہندا کربل وچ کیوں شمرا لوڑھ وسیندا

جݙاں بازو میں غریب دے کپئے میں ودا ہم پاݨی بھریندا

ہِم ارمان شبیرؓ ہکلا رہ ڳیا وداں ہُݨ تئیں ہتھ ملیندا

مرزا قربان دی نثر دی شعراں وانگوں پوتی پروتی ہے ‘ ہک نثری ٹکڑا ݙیکھو:

’’تفسیر لولاک کنوں عیاں ہے‘ جو سب پیدائش دا او ذیشان ہے ‘ اوندی ثناء ادا کرݨ میکوں کیا امکان ہے ۔ اِتھ عاجز زبان ہے ۔ ملک مقرب انبیائے مرسل ہر ہک نعت خوان ہے۔خمسہ:

واہ شان عجب ایں پاک دا ہے

جو باعث ارض افلاک دا ہے

ٻیا لقب اینکوں لولاک دا ہے

اِتھ کم نیں ادراک دا ہے

جو نعمت لکھے ایں پاک دا ہے

مدھوش عقل چالاک دا ہے

موقوف اتھاں ہر بات کرو

صلوٰۃ  پڑھ صلوٰۃ  پڑھو

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
مرید حسین مرید کربلائی مشہدی

مرید حسین مرید کربلائی مشہدی کوٹ ڈیجی ریاست خیر پور دے وسوں واݨ ہن۔ آپ مشہور مرثیہ گو شاعر سئیں غلام حیدر فدا دے سنگی سئیں سید فضل حسین وفا دے شاگرد ہن ۔ مرید کربلائی نے اردو تے سرائیکی وچ مناقب تے مرثیے لکھین۔ غلام حیدر فدا تے سید فضل حسین وفا دے مرثیاں دے مجموعہ ’’تصویر ِکربلا‘‘ وچ مرید کربلائی دی رباعیات تے قصیدہ شامل ہن۔ مرید حسین مرید دے ہک قصیدہ دے کجھ شعر نمونے طور:

بشر کر علیؓ دی ثنا توں ہمیشہ

اے فرض خدا کر ادا توں ہمیشہ

اے ذکر علی ہے عبادت خدا دی

علی اسم اللہ کما توں ہمیشہ

جے ظلمت اندر دی کرݨ دور چاہندیں

محبت دا ݙیوا جڳا توں ہمیشہ

مرید علی بیت جنت جے گھنڑیں

علی دے قصیدے بݨا توں ہمیشہ

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
تہذیبی وراثت

تہذیبی قدراں ہمیشہ سیاسی تے سماجی حالات دیاںڄم پل ہوندن۔ سرائیکی علاقے دا سیاسی طور تے اساں ویورا کیتے تاں معلوم تھیندے اے علاقہ وݙے وݙے حکمرانیں تے حملہ آوریں دی زد وچ ریہے۔ انھاں دے اقتدار ایں علاقے تے اپݨے اپݨے طور تے کجھ نہ کجھ اثرات سٹین۔ پر سب توں نویکلا تے گھاٹا اثر ایں علاقے تے اسلامی لشکر دی آمد نال پئے۔ صوفیائے کرام دے دم قدم نال سرائیکی علاقے دیاں سماجی قدراں وچ ہک واضح تبدیلی آئی ۔ انھاں بزرگانِ دین انسانی رہتل کوں سامݨے رکھ تے معاشرتی اصلاح تے تبلیغ دے کم کوں ٹوریا۔ عام لوکاں وچ رہ تے ‘ عام لوکاں دی زبان وچ ڳالھ کر تے انھاں اپݨا پیغام پُڄایاتے اوندا مثالی نتیجہ وی سامݨے آیا۔ برصغیر وچ اسلام دے فروغ تے اسلامی تعلیمات دے وادھے کیتے حکمراناں یا فاتحین کوں اتنی کامیابی نہیں تھی جتنی اتھاں سدھے سادھے صوفی بزرگان کوں حاصل تھئی اے۔ اتھاں اَڄ جتنی وی دینی تے روحانی فضا ݙسدی ہے سب انھاں بزرگانِ دین دے فیوض برکات دا ثمرہ ہے۔ ایں ماحول دا مقامی زبان تے وی چنگا چوکھا اثر پیا۔ عربی تے فارسی زبان دے تال میل نال ہک نویں لسانی صورت نتر کے آئی۔ عربی تے فارسی دے بے شمار الفاظ سرائیکی زبان وچ داخل تھئے تے اے دخیل الفاظ مستقل زبان دا حصہ بݨ ڳے ۔ اسلامی روایات ‘ اقدار ‘ تعلیمات تے اسلامی موضوعات ادب دے وچ چھا ڳئے۔ ہر قلم دی نوک توں اسلامی تے دینی موضوعات دے موتی وسݨ لڳے۔ تصوف دی تبلیغ جتھاں اچھائیاں کوں لوکاں وچ ودھایا اُتھاں تصوف مقامی تہذیبی تے ثقافتی حوالیاں نال ودھیا پھلیا۔ عشق و معرفت‘ عرفان و آ گہی دے وݙے وݙے اوکھے مضامین لوک داستاناں ‘ مقامی حوالیاں تے زمینی روائتاں دے ویس وٹا کے خالص تل وطنی انداز وچ سامݨے آئے تاں لوکاں بھڄ بھڄ تے اونکوں ہاں نال لایاتے بغیر کہیں اَڑی دے تصوف دی تعلیمات تے فلسفے کوں قٻول کیتا۔ اے صوفی بزرگ وستی وستی ونڄ کے اپݨے خیالات دا پرچار کریندے ہن۔ لوکاں دے ݙکھ سکھ ‘ غمی خوشی تے رسماں ریتاں دے بھئی وال بندے ہن تے انھاں کوں اپݨی مٹھی ماکھی زبان وچ سچ دے ݙس ݙیندے ہن۔ انھاں وچوں اکثر شعر و ادب کوں اپݨی تبلیغ دا ذریعہ بݨایا تے واقعی اے انداز ٻہوں موثر ثابت تھیا۔ اے ہک حقیقت ہے کہ زبان و ادب دے پچھوں ہزاراں ورھیاں دے تاریخی تے سماجی عوامل کار فرما ہوندن۔ اساں ہِیں کیتے سرائیکی علاقے دی تاریخی ‘ مذہبی تے سماجی صورت حال دا جائزہ گھدے تانجو اساکوں سرائیکی شعری ادب دے وسیع ذخیرہ دے فکری پس منظر دا صحیح اندازہ تھی سڳے تے اساکوں ایں شعری ورثے دے ادوار دا اصولی تعیّن کرݨ اِچ سوکھ تھیوے۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
معاونت:ترمیم کاری دا تعارف

وکی پیڈیا تے ترمیم کرݨ دا طریقہ

### مختصر تعارف
وکی پیڈیاتے موجود ورقیاںتے صفحات کوں تبدیل کرݨ یا نویں ورقےلکھݨ کیتے ہک خاص طریقہ کار استعمال کیتا ویندے ہے۔ جینکوں **ویکی مارک اپ** آکھیا وینداہے۔ ایہ بٻہوںآسان ہے تے تساں ایہ کُجھ منٹیں وچ سیکھ سکدےہا ؤ۔ اگر تساں ایہ نہیں سمجھݨا چاہندے تاں تساں **بصری خانہ ترمیم** دا استعمال وی کر سکدے ہاؤ جتھاں تساں ہک عام کمپیوٹر پروگرام وانگوں لکھ سکدے ہاؤ۔

اینہہ وقت اساں ویکی مارک اپ دے بارے اچ ڳالھ کروں تاں   ایہہ ٻہوں زیادہ استعمال ہوندے۔ جتھاں تساں کوئی مضمون پڑھدے پائے ہوندے ہاؤ تاں ہک بٹݨ ݙتا ڳیاہوندا ہے تے لکھیا ہوندا ہے **ماخد وچ لکھو**۔ ایندے اتیں کلک کر کے تساں او مضمون وچ تبدیلیاں کر سکدے ہاؤ۔

### کیویں لکھو

# **ترمیم دا بٹنݨ تلاش کرو:** جتھاں تساں کوئی مضمون  پڑھدے پائےہوندے ہاؤ تاں اوتو ہک بٹݨ ݙتا ڳیا  ہوندا ہے **ماخد وچ لکھو**۔ ایندے اتیں کلک کرو۔
# **تبدیلیاں کرو:** جتھاں تساں تبدیلیاں کرݨا چاہندےہاؤ  اتھاں اپݨی مرضی نال لکھو یا حذف کرو۔
# **محفوظ کرو:** جݙاں تساں اپݨی تبدیلیاں کر ڳھنو تاں تبدیلیاں شائع کرو دا بٹݨ دباکے اپݨی تبدیلیاں محفوظ کر کے پبلش کر ݙیوو۔

### اہم ڳھالیں

* **شروع وچ مشکل** **تھی سکدا ہے:** شاید شروع وچ تساں ایہ تھوڑا مشکل سمجھو پر ایہ ٻہوں آسان ہے۔
* **تجربہ کرو:** اگر تساں براہ راست کوئی ورقہ تبدیل کرݨ تو ں ݙردےہاؤ تاں تساں اپݨا ہک نواں صفحہ بݨا کے اتھاں تجربہ کر سکدے ہاؤ۔
* **مدد** **گھنو:** اگر تہاکوں کوئی ڳالھ سمجھ نئیں آندی پئی تاں تساں ٻئےصارفین کولوں پچھ ڳھنو ۔

### کیوں ویکی پیڈیا تے لکھوں؟

* **اپݨا علم شیئر کرو:** جہری وی تساں کوئی ڳالھ جاݨدے ہاو اوہ ویکیپیڈیا تے شیئر کرو۔
* **ویکیپیڈیا** **کوں بہتر بݨاؤ:** اپݨی مدد نال تساں ویکیپیڈیا کوں بہتر بݨا سکدے ہاؤ۔
* **نویاں ڳالھیں سیکھو:** ݙوجھے لوکیں دی لکھݨ  کوں  ݙیکھ کے تساں نویاں ڳا لھیں سکھ سکدے ہاؤ۔
* **اپݨی ٻولی وچ لکھو:** تساں اپݨی ٻولی وچ لکھ سکدے ہاؤ۔
سرائیکی شاعری دے ادوار دی ونڈ

ہر زمانے تے ہر دور دے اپݨے کجھ تقاضے ہوندن۔ ادب چونکہ اپݨے عہد تے اپݨے وسیب دا شیشہ ہوندے۔ ہِیں کیتے کہیں وی دور دے ادب دا اوں عہد دے سیاسی ‘ سماجی حالات نال ٻہوں گھاٹا ڳانڈھا ہوندے۔ ایں توں علاوہ ہر زمانے تے ہر عہد دی اپݨی ہک وسیبی شناخت ہوندی ہے جیندی پرکھ پڑچول نال اساں اوں دور دے اجتماعی فکری مزاج تئیں پڄ سڳدے ہیں۔ ہک ٻئی حقیقت جیڑھی محسوس کیتی ڳئی اے او اے ہے کہ ہر زمانے وچ تقریباً ہکو جیہاں ادب پیدا تھیندے یا کم از کم اوں دور دا ادبی مزاج تے فکری شعور دا منہ متھا ہکو جیہاں ہوندے۔ اگر اے سانجھ نہ لبھے تاں ول انھاں سانجھیاں قدراں دی ڳول کرݨی پوندی ہے جیڑھیاں ڈھیر لوکاں وچ نشابر ہوون۔ ادب چونکہ بھوئیں پھوڑ والی کار وسیبی رہتل وچوں اُبھردے۔ اوندیاں پاڑاں لوکاں دیاں عادتاں ‘ رسماں ‘ ریتاں ‘ عقائد ‘ تہذیبی قدراں ‘ ثقافتی روائتاں تے فکری لہراں نال ڳنڈھیاں ہویاں ہوندن ۔ ہِیں کیتے کہیں زبان دے ادب دی ونڈ کرݨ ویلے اوں علاقے دے تاریخی ‘ مذہبی تے سماجی حالات تے ضرور دید بھنواوݨی پوندی اے۔ اساں ہِیں مقصد کیتے پچھلے صفحات وچ سرائیکی علاقے دے تاریخی تے تہذیبی تشخص تے ہک نظر سٹی ہے۔ ادب چونکہ ہک تخلیقی عمل دا ناں ہے ہِیں کیتے ایندے ادوار دا تعین کرݨ ویلے کوئی ہک ٹک اصول یا باقاعدہ قانون لاڳو کر تے ایندی ونڈ ولہا آسان کینی۔ کوئی ادبی تجربہ جیڑھے تحریک دی شکل اختیار کریندے تاںاو نہ کہیں مخصوص سیاسی عہد دا پابند ہوندے تے نہ اِی اُوندیاں واڳاں وقت تے زمانے دے ہتھ وچ ہوندن۔ ایندا انحصار اوں ادبی تجربے دی قوت ‘ عصری تقاضے تے قدرت و قیمت تے ہوندے کہ اونکوں کتنی وسیب وچ پذیرائی ملدی اے۔ او اپݨے زمانے دیاں کتنیاں لوڑاں پورا کریندے تے ہک عہد توں ݙوجھے عہد تئیں ودھݨ پَھلݨ اِچ کتنا کامیاب تھیندے۔ ایہو وجہ ہے کہ زباناں دی ادبی تاریخ وچ کئی مہاندرے ناں ایجھے ملدن جیڑھے کہیں عہد دی قید توں نکل تے ہمیشگی حیثیت اختیار کر ویندن۔ بحر حال ہر دور وچ لوکاں دی سوجھ بوجھ تے ورت ورتانویاں تے فکری لہراں وچ کہیں نہ کہیں حد تک سانجھ ضروری ہوندی اے تے ایہو اجتماعی فکری سانجھ سرائیکی زبان دے شعری ادب دی ونڈ کرݨ وچ اساݙی رہنما بݨدی ہے۔ اساں اپݨے وسوں تن لاتی ہے کہ سرائیکی شاعری دے ایں وسیع ادبی سرمائے کوں ادوار وچ تقسیم کریندیں ویلے اُتے بیان کیتیاں ڳیاں سب صورتاں کوں سامݨے رکھوں ۔ ایں طرح سرائیکی شعری ادب دے ادوار دی ونڈ ایںکیتی ویندی اے۔

پہلا دور : مذہبی شاعری دا دور ۔500)ھ؍1107ء)۔1100)ھ؍1689ء)

ݙوجھا دور:صوفیانہ شاعری دا دور1100)ھ؍1689ء)۔1273)ھ؍1857ء)

تریجھا دور: حضرت خواجہ فرید دا دور1273)ھ1857ء)۔1366)ھ؍1947ء)

چوتھا دور: پاکستانی دور1366)ھ؍1947ء)۔(1408ھ؍1988ء)

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
قدیم نمونے

سرائیکی زبان دے قدیم شعری ورثے کوں ݙوں حصیاں وچ ونڈیا ونڄ سڳدے۔ ہک تاں او شاعری ہے جیڑھی کہیں کتابی صورت وچ موجود ہے یا شعراء دا کلام تے انھاں دے حالات تاریخی تذکریاں وچ محفوظ ہن۔ ݙوجھا حصہ زبان تے ادب دے او کھنڈئیے پنڈئیے ٹوٹے ہن جیڑھے کافی ڳول پھرول نال محققین کوں لبھین۔ اے کانوکان ٹوٹے کتھاہیں ہک مصرعے دی صورت وچ ہن۔ کتھاہیں شعر ‘ یا بند دی حالت وچ تے کتھاہیں ہک ݙوہڑے تے مشتمل ہن۔ انھاں قدیم نمونیاں نال زبان دے ابتدائی شعری ادب دی سونہہ حاصل تھیندی ہے اتے شعری ادبی تاریخ دے ارتقاء دی اے نکے وݙے ٹوٹے انتہائی اہم کڑی حیثیت رکھدن۔ اے قدیم نمونے تریجھی صدی توں اساکوں دستیاب تھیندن۔

### تریجھی صدی ہجری دا نمونہ کلام
تریجھی صدی ہجری دے ادھ اوّل وچ صحرائے چولستان بہاول پور یعنی وادیٔ ہاکڑہ دیاں آبادیاں بھٹی تے بھاٹیہ راجاواں دے ماتحت ہن۔ 909سمبت مطابق 834ء ۔ 266ھ وچ راجہ دیواسدھ اپݨے مامے راجہ ججہ توں ہک زمین دا ٹکڑا حاصل کیتا او اوں قلعہ دراوڑ دی تعمیر شروع کرائی۔ ججہ کوں جیڑھے ویلے قلعے دی تعمیر دا علم تھیا تاں اوں اوندی تعمیر رکوا ݙتی۔ ایں تے دیوا سدھ دی ماء اپݨے بھرا راجہ ججہ کوں خط لکھوایا۔

’’رائے ججا تئیں ونیتی بھیݨ پچھاوے

کیا بھٹی کیا بھاٹیہ کوٹ اُسارݨ ݙے‘‘(21) 

(ترجمہ )یعنی راجہ ججہ کوں اوندی بھیݨ آہدی ہے کہ بھٹی تے بھاٹیہ ہکو کجھ ہن توں قلعہ تعمیر کرݨ دی اجازت ݙے ݙے۔ اے نمونہ تریجھی صدی دا ہے تے ایندے ملݨ نال اساکوں ہک تاں اے پک لڳدے جو اوں ویلے لکھ پڑھ دی زبان سرائیکی ہئی تے ݙوجھا تحریراں وچ شاعرانہ زبان دا استعمال عام ہئی۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
سرواہی دے شعر

سرواہی تحصیل صادق آباد وچ ہک قدیم ٹھیڑھ مشہور ہے ۔ تحصیل صادق آباد دے قصبہ سنجر پور توں مشرق والے پاسے ہک میل دے فاصلے تے ہک ٻہوں وݙا تاریخی ٹٻہ ہے ۔ قدیم یونانی مؤرخین ’’سوگڈی‘‘نام دے جیڑھے شہر دا ذکر کیتے ۔ قدیم جغرافیہ ہند دے مؤلف جنرل ڳنگھم دے نزدیک ایہو شہر سرواہی ہے۔ تاریخ سندھ دے مختلف حوالیاں نال پتہ چلدے اے سندھ دے راجہ ساہسی دوم 630ء دے چھ ناقابل تسخیر قلعیاں وچ ہک ایہو قلعہ سرواہی ہئی ۔(22)ہُݨ توں کوئی ہک سو سال پہلے سرواہی دے قریب ہک پُراݨے کھوہ تے اوندی صفائی دے دوران ہک سلھ ملی جیندے اُتے سرائیکی دے اے اشعار کنندہ ہن۔

سلاں سلبند تھپیاں پھڳیا نام نصیر

کھوہ کھٹایا پتر گانمݨ دے اونڑ نام حمیر

وقت سکندر بادشاہ ملک دھنی پہلوان

رعیت راضی ایہاجئی جو ٻڈھا نت جوان

ہک لکھ سلھاں لڳ چکیاں تھیاہ کھوہ تمام

ترائے سو ٻوٹی باغ دی رادھی اونڑ جام 

ایں سرائیکی کتبے دی زبان بالکل صاف ہے کہ(ترجمہ) ’’سلھ بند نصیر ذات دا پھڳیا ہے اوں سلھاں تیار کیتن اے کھوہ اونڑ قبیلے دے حمیر پتر گانمݨ بݨوائے۔ زمانہ سکندربادشاہ دا ہے تے حاکم دھنی پہلوان ہے رعایا اتنی خوشحال ہے کہ ٻڈھڑے وی جوان لڳدن۔ ایں کھوہ تے ہک لکھ سلھ لڳ چکی ہے تے اونڑ سردار باغ وچ ترائے سو پودے لاتن۔‘‘ کجھ اساݙے محققین ایں سرائیکی کتبے کوں سکندر اعظم دے ویلے دا منیندن۔ اے مغالطہ قلعہ سرواہی دی قدامت تے زبان نال محبت دی وجہ توں پیدا تھے۔ حقیقت اے ہے کہ سکندر شاہ توں سکندر یونانی مراد کینی بلکہ سندھ دا حکمران جام سکندر ہے۔ جیندا خاندان 750ھ ۔975ء تئیں حکمران ریہا تے اَڄ وی سرواہی دے آڑے پاڑے اونڑ آباد ہن۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
پتن منارے دا چرن

پتن منارا رحیم یار خان شہر توں تقریباً چھی میل جنوب اِچ واقع ہے ۔ اتھاں ہک ٻہوں اُچے ٹٻے تے ہک عظیم الشان شہر تے دریائی بندرگاہ دے آثار موجود ہن۔ ماہرینِ آثار قدیمہ اینکوں وادیٔ ہاکڑہ دا ہک قدیم ترین شہر قرار ݙیندن۔ کݙاہیں اے شہر سمراداں دا دارالحکومت ہئی۔ سمراواں دا آخری راجہ ھمیر ایں تے حکومت کریندا ہا اوندا ہمسایہ راجہ جوپھل وݙا (موجودہ رحیم یار خان) دا حاکم ہئی تے اپݨی سخاوت دی وجہ توں ٻہوں مشہور ہئی۔ راجہ رکھیّا ہک چرن سوامی کوں کجھ گھوڑے انعام وچ ݙتے مگر پتن پور (پتݨ منارہ) وچ اوندے اے گھوڑے چوری تھی ڳے۔ چرن کوں یقین ہئی کہ اے گھوڑے ھمیر تے اوندے وزیر دی منشا نال چوری کیتے ڳن۔ چنانچہ اوں ھمیر دی ہجو اِچ ہک نظم آکھی۔ جیندے ترائے مصرعے ایں ہن۔ بہاول پور گزیٹر وچ اے مصرعے درج ہن۔

دھاڑی دھوڑا رائے جیہنہ چرن سانکھیا

پتن پٹیجو تھیو سیج وٹایو راہ

ھمیرا پورا راج  نہ کندا  سمرا 

(ترجمہ):(دھوڑا رائے لٹیرا ہے جیں چرن کوں لُٹ گھدے۔ پتݨ برباد تھی ونڄے تے دریا اپݨا رستہ تبدیل کر ونڄے تے دھمیرا سمرا پورا راج نہ کر سڳے) ھمیر دی تاریخ وفات 752ہے۔ ڈاکٹر مہر عبدالحق انھاں اشعار کوں 752ھ توں پہلے دی تصنیف آہدن۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
حضرت مخدوم جہانیاں جہاں گشتؒ دے مصرعے

حضرت مخدوم جہانیاں جہان گشتؒ دے ملفوظات دے ایں زبان دے کئی نکھیڑنویں مصرعے ملدن۔ مناقب برہانی وچ مذکور ہے کہ جیڑھے سیر کریندے گجرات پہنچے تاں ٻٹوا وچ اوں جا تے قیام فرمایا۔ جتھاں اَڄ کل حضرت قطب العالم دا مزار ہے۔ آپ اوں جا تے فرمایا:

’’اتھاں اساݙے ہاݙاں دی خوشبو ہے‘‘

ہک واری اپݨے چھوٹے بھرا سید صدر الدین راجن قتالؒ کوں فرمایا:

’’اساں خوجے تساں راجے‘‘

اپݨے ہک مرید کوں ہک موقعہ تے فرمایونیں:

’’اساں وی جہانیاں تساں وی جہانیاں‘‘

حضرت قطب عالم برہان الدین دے بارے روایت ہے کہ آپ اپݨے فرزند دی پیدائش تے فرمایا:

اساں تھیں وݙا تساں تھیں وݙا مخدوم جہانیاں آیا

### حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
تاریخ فیروز شاہی دا فقرہ

اٹھویں صدی ہجری دا ہک مشہور جملہ جیڑھا تاریخ فیروز شاہی شمس سراج عفیف وچ ملدے کہ

’’برکت شیخ پٹھا ۔ اک مویا اک نٹھا‘‘

آکھیا ویندے اے جملہ یا مصرعہ اوں ویلے آکھیا ڳیا جݙݨ سلطان محمد تغلق سومریاں دے شہر ٹھٹھہ تے حملہ کیتا پر بیمار تھی تے فوت تھی ڳیا۔ پروفیسر دلشاد کلانچوی دا خیال ہے کہ یا تاں کتابت دی غلطی دی وجہ توں اے فقرہ تبدیل تھے یا اوں ویلے لکھائی دے وقت ٹ ۔ ڈ ۔ ڑ ۔ گ وغیرہ تے مخصوص نشانات کینا لائے ویندے ہن۔ ایں طرح ہک سدھا سادھا فقرہ تبدیل تھی ڳے ورنہ حقیقی صورت ایندی اے ہے۔’’برکت شیخ ٹھٹھہ ۔ ہک مویا ہک نٹھا‘‘اے کوئی 752ھ دا قصہ ہے کہ دہلی دا سلطان محمد تغلق 752تا 780ھ اپݨے سندھ تے حملے دے دوران فوت تھی ڳیا۔ اوندے بعد اوندے جانشین فیروز شاہ ایں حملے کوں جاری رکھیا ۔ لیکن ناکام تھی تے لڑائی چھوڑ گجرات چلا ڳیا۔ تاریخ فیروز شاہی دے مصنف شمس سراج عفیف وی ایندا مطلب ایہو لکھدن ’’سلطان محمود اساݙے پچھوں پئے تے اپݨی جان ݙے ݙتی تے سلطان فیروز اساں کنوں بھڄ کھڑا تھیا۔‘‘ پروفیسر دلشاد کلانچوی دے آکھݨ موجب پیر حسام الدین راشدی آہدن کہ اے لفظ پٹھا ہے جیڑھا ہک شیخ دا ناں ہے۔(32)۔ ہک ڳالھ منی ہوئی ہے کہ اگرچہ اے ہک مختصر جیہاں فقرہ ہے لیکن ایندے وچ ہک وݙا تاریخی واقعہ قلم بند کیتا ڳے تے فقرہ وی شعر دا مصرع لڳدے۔

### قدیم دور دی ہک منظوم تاریخی کہاوت:
سکندر اعظم جیڑھے ویلے ملک فتح کریندا سرائیکی علاقے وچ پُڄا تاں اتھاں اوندی مقامی آبادی نال زبردست جنگ تھئی۔ سکندر دے وقائع نگاراں انھاں جنگاں دی پوری تفصیل ݙتی ہے۔ ملتان دا تلنبہ دے نیڑے تیڑے اوں ویلے ملی قوم دا اقتدار ہئی۔ ملی قوم سکندر اعظم دا وݙی بہادری نال مقابلہ کیتا تے سکندر ملی قوم دے بہادر لوکاں دے ہتھوں زخمی تھیا۔ ہِیں ملی قوم دے حوالے نال ایں علاقے دے ہک مشہور ترین کہاوت ملتان گزیٹر وچ درج ہے۔ اے کہاوت منظوم ہے۔ ایں کہاوت وچ اڳلے وقتاں دیاں انھاں گوتاں دا تذکرہ کیتا ڳے جیڑھیاں ایں علاقے تے حکمران ہَن:

سنگلی جنھاں دے ݙاݙی

سوڈھی جنھاں دی ماء

ملی جݨئیے پنج پتر

ݙاہر ‘ بھٹہ ‘ نائچ ‘ شجرا‘ لنگاہ 

سید نور علی ضامن حسینی ایں کہاوت کوں ہک تاریخی شہادت دے طور تے پیش کریندن۔ سکندر اعظم دے زمانے وچ سِوی قوم ایں پورے علاقے تے پھیلی ہوئی ہئی۔ ہِیں سِوی قوم دی مختلف شاخاں وچوں ہک شاخ ملہی دے ناں نال اتھاں آباد ہئی تے ہے۔ ہِیں قوم دی ہک عورت ملہی قوم دی ما بنی تے سوڈھی ملہی دے پنج ٻالاں دی ما بنی۔ اے اوہو قوم ہے جیکوں ایرین نے آکسی ݙرائیکی آکھیے تے ملکی مؤرخین سوڈھا قوم آکھیے۔ اے ملہی قوم تے ایندیاں شاخاں ضلع ساہیوال ‘ ڈیرہ غازی خان ‘ ملتان تے بہاول پور دے قدیم علاقہ وچ وسدی ہئی۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
پہلا مسلمان سرائیکی شاعر

تحقیق دی شریعت ݙاڈھی اوکھی ہے۔ اے لوہے دی کمان ہے جیکوں عزم تے حوصلے والے لوک چھکیندن۔ لندن یونیورسٹی دے استاد کرسٹوفر شیکل کجھ عرصہ پہلے یارھویں صدی عیسوی دے نیڑے تیڑے دا ہک مسلمان سرائیکی شاعر جین مت دی ہک قدیم کتاب وچ دریافت کیتے۔ ایندا ناں عبدالرحمن ہئی تے اے ملتان دا رہن والا ہئی۔ سرائیکی زبان دی اے نظم موجودہ سرائیکی دی پیشرو زبان آپ بھرنش وچ لکھی ڳئی ہے۔ ڈاکٹر کرسٹوفر شیکل اپݨی ایں نویں تحقیق تے روشنی پیندے ہوئیں آہدن۔ ’’سرائیکی دی قدیم تاریخ اَڄاں تئیں واضح طور تے سامݨے نیں آ سڳی۔ یارھویں تے چوݙھویں صدی عیسوی دے درمیان ہک نمایاں ادبی تے مقامی دلچسپی دا کم سامݨے آندا ہے۔ اے پاکستان تے شمالی ہندوستان تے موجودہ زباناں دی مورث زبان اِچ تحریر کیتی ڳئی اے جیندا سنسکرت ٹائٹل ’’سندھیساراسکا‘‘ ہے۔ اے مقامی ادبی مؤرخین دی توجہ اپݨی طرف مبذول نہ کروا سکی کیونکہ اے جین مت دے قلمی نسخیاں وچ محفوظ ہئی۔ اے واحد نظم ہے جیڑھی ہک مسلمان شاعر دی تخلیق ہے۔ ایں نظم دا آغاز نمایاں طور تے حمد نال تھے جو جین مت دے ادب وچ کتھاہیں نی پاتی ویندی۔ ایں نظم توں شاعر دی بیک وقت اوں عہد دی زبان تے پراکرت اِچ شاعری تے عبور دا پتہ چلدے۔ شاعر عبدالرحمن ملتان دا رہݨ والا ہئی۔ کیوں جو اوندی شاعری وچ ملتان دا نمایاں طور تے ذکر ہے تے اوندے مذہب دے حوالے وی اوں وچ ملدن۔‘‘

ڈاکٹر سی شیکل اپݨے مقالے وچ عبدالرحمن ملتانی دی حمد دے ہک ٹوٹے دا انگریزی ترجمہ شامل کیتے۔ اصل مخطوطے وچ عالم لوکاں مختلف وقتاں وچ سطراں دے اندر حاشیئے تے سنسکرت زبان وچ اتنے معنی تے نوٹ تحریر کیتن جو اصل نظم دی اشعار ایندے نال کافی متاثر تھین۔ ڈاکٹر سی شیکل دی اے نویں تحقیق سرائیکی زبان دے قدیم شعری ادب وچ ہک مُل مہانگا وادھا ہے۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
سترھویں صدی عیسوی دا ہک ہندو شاعر

ڈاکٹر کرسٹوفر شیکل تحقیق دے پندھ جھڳیندے ڈیرہ غازی خان دے ہک قدیم ہندو شاعر دا کھوج پیندن۔ ڈیرہ غازی خان دے ہندو برہمناں اپݨی ہک علیحدہ گدی دا آغاز کیتا اے گدی اٹھویں گدی دے ناں نال مشہور ہئی۔ ایں گدی دا بانی سری لال جی 1613۔1551ء پنجاب دے مغربی اضلاع وچ اٹھویں گدی دے گوسوامی ٻہوں اثر و رسوخ رکھدے ہن۔ ڈاکٹر دی تحقیق وچ جیں تے توجہ ݙتی ڳئی ہے او سری لال جی دے پوترے کیول رام (1617)دے ٻہوں سارے بھجن ہن جیندے مجموعے کوں ’’راس مان کے پد‘‘ آکھیا ڳے۔ کیول رام مقامی سرداری قٻول نہ کیتی تے اپݨا انج تھلہ بلوٹ دے مقام تے ہک ٻوہڑ تلے بݨایا۔ جیندی وجہ توں اونکوں سستی ٻوہڑ یانوالہ وی سݙایا ویندا ہئی۔ کیول رام دی ’’راس مان کے پد‘‘ 1947ء وچ وندرابن گھن آ ڳئی۔ ایں سلسلے وچ کجھ لفظاں دے مخطوطے اٹھویں صدی توں موجود ہن۔ انھاں نظماں دا طرزِ ادا مذہبی ہے تے انھاں وچ گوپیاں واسطے پیار بھرئیے جذبات دا اظہار کیتا ڳے۔ کیول رام دے سرائیکی بھجناں دا نمونہ:

جگ جگ جوڑی سہج دِلاسی

سِکن رس پرتال

بل جاوے کیول ڳن ڳاوے

چکھ اساں دو بھال

لولی ݙیواں موھن لال کوں لولی

ݙیکھ ݙیکھ جیواں میا جسمت مولی

جھل پگھوڑے لݙ میڈڑی جھولی

وݙا تھیویں تیں چر جیویں ٻولت مٹھڑی ٻولی

ڈدھ پواء سبھیکھرچاء سپوت ناں گھولی

انڳن اتیں پیر ݙیندے مکھ دا جھولی

سیام سلونڑیں کنول نین مسکنی تھولی

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
گرنتھ وچ سرائیکی شاعری

سرائیکی شاعری ایں دور وچ اسلام دے علاوہ ݙوجھے مذاہب کوں وی متاثر کریندی پئی ہئی۔ ہندو مت ‘ جین مت دی طرح سکھ مت وی ایں توں متاثر تھئے بغیر نہ رہ سڳیا۔ حضرت بابا فرید مسعود گنج شکرؒ دا کلام گرنتھ وچ محفوظ کیتا ڳیا۔ اینویں حضرت ابراہیم فرید ثانی دا کلام وی گرنتھ دا حصہ ݙسدے۔ اگرچہ سکھ گورو خود سرائیکی نہ ٻولیندے ہن لیکن انھاں دی شاعری تے اوندا فکری مزاج ایں دور دے سرائیکی اسلامی ادب توں متاثر ہئی۔ ’’ادھی گرنتھ‘‘ جیکوں 1604ء ۔ 1603ء وچ پنجویں سکھ گرو ارجن مکمل کیتا۔ ایں ڳالھ دی شہادت ݙیندے ہوئے ڈاکٹر کرسٹوفرشیکل اپݨے ہک مضمون وچ آہدن ’’گرونانک دیاںمذہبی نظماں توں پتہ چلدے کہ انھاں دی شاعری تے سرائیکی اسلوب بے پناہ طاقت دے نال غالب ہئی۔ ایں توں علاوہ گرو ارجن دے اسلوب توں ظاہر تھیندے کہ سولہویں صدی دے آخر وچ سرائیکی شاعری دی بہت زبردست روایت موجود ہئی۔‘‘(38)

چارے کنڈاں ڈھونڈیاں کونہیں میݙا

جے تدھ بھاوے صاحبا تو میں ہوں تیݙا

تربیجھا میں نہیں میکو کیں کریں سلام

ہکو میݙا توں دھنی ساچا مکھ نام

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
کوٹ مروٹ دی کہاوت

بہاول پور دے نامور محقق مولانا عزیز الرحمن 1926ء وچ مروٹ دا سروے کیتا۔ اے قلعہ مروٹ صحرائے چولستان وچ گم شدہ دریائے ہاکڑہ دے جنوبی کنارے تے واقع ہے۔ ایندے دروازے تے ہندی حروف وچ اے عبارت کندہ ہے۔ سنّمنت 1548پرکھی پوہ سوری 2 مروٹ پاتھا ملک جام سومرا کوٹ پکی کھیل پھرائی۔‘‘ ایں توں معلوم تھیندے کہ اے قلعہ جام سومرا دے کول ہئی۔ تے اوں تے 1594ء وچ ایندی مرمت کرائی۔ اتھاں مندر دے ہک70سالہ پجاری مہنت پورن چند جی مولانا صاحب کوں ݙسایا کہ قلعہ ٻہوں قدیم زمانے دا ہے۔ اینکوں سودہا رائو امیر نے مرمت کرایا ہئی۔ اوں امیر دی تعریف اِچ ٻہوں اشعار مشہور ہن۔ انھاں اشعاراں دی زبان خالص سرائیکی ہے تے اوں عہد دی نشاندہی کریندی ہے جݙاں ہاکڑہ دا اے وہندا دریا خشک تھی ڳیا۔ پر لوک پُر امید ہن کہ اے دریا ہک واری ول ضرور وہسی۔ ایندے ݙوجھے مصرعے وچ سودھا رائو امیر دی تعریف ہے۔

ہکڑا پھیر بھی وہسی ندیاں وہسن پور

نہ ڄایا نہ  ڄمسی سودھا رائو  امیر(25)  

اثری باقیات دیاں پیشانیاں تے لکھیے عہد قدیم دے اشعار توں ہٹ تے اساں ہُݨ بزرگانِ دین دے ملفوظات تے انھاں دے ارشادات دی طرف متوجہ تھیندے ہیں۔ انھاں نامور بزرگان کتھاہیں اپݨے ملفوظات وچ سرائیکی شعر لکھین۔ کتھاہیں اپݨیاں ڳالھیں وچ شعر تے مصرعے بیان فرمائن۔ جیڑھے تاریخ دیاں کتاباں وچ محفوظ ہن۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
حضرت خواجہ فرید الدین گنج شکرؒ

حضرت مخدوم بہاء الدین زکریاؒ ملتانی دا معمول ہئی کہ ہر سال حضرت خواجہ فرید الدین گنج شکرؒ کنیں گاجراں دی سوکھڑی بھجیندے ہن تے حضرت گنج بخش شکرؒ اپݨے ایں سڄݨ کوں پاکپتن دے ٻیر بھیجن ہا۔ ہک مرتبہ زکریا ملتانیؒ سئیں گاجراں نہ بھیجیاں تاں آپ اے شعر لکھ تے روانہ کیتا۔

ہتھڑیں وٹوں ہتھڑے پیراں وٹوں پیر 

تساں نہ مُتیاں گاجراں اساں نہ مُتے ٻیر(28)    

حضرت خواجہ فرید الدین گنج شکرؒ دا ٻہوں سارا سرائیکی کلام موجود ہے ۔ ہِیں باب اِچ اساں اڳوں تے آپؒ دی شاعری دا تفصیلی تذکرہ کریسوں۔

### حضرت بہاء الدین زکریا ؒملتانی دا ݙوہڑہ
حضرت مخدوم حمید الدین حاکم مئو مبارک ضلع رحیم یار خان دے ہک نامور بزرگ گزرین۔ ہک واری مخدوم حمید الدین حاکم دے عاملاں نے قاضی کبیر مریدِ حضرت بہاء الدین زکریاؒ ملتانی تے کجھ سختی کیتی۔ قاضی کبیر اپݨے پیر مرشد کوں شکایت کیتی تاں شیخ السلام حضرت بہاء الدین زکریاؒ ملتانی مخدوم حمید الدین حاکم کوں ہک سفارشی خط لکھیا جیں وچ ہک سرائیکی ݙوہڑہ وی تحریر کیتا۔ ایں خط تے ݙوہڑے دے جواب وچ حضرت مخدوم حمید الدین حاکم وی حضرت زکریاؒ سئیں کوں جوابی ݙوہڑہ بھڄوایا۔ ݙوہیں بزرگ فارسی دا چنگا چوکھا شعری ذوق رکھدے ہن۔ اتھوں معلوم تھیندے کہ اوہ کݙاہیں کݙاہیں سرائیکی زبان وچ شعر آکھدے ہن۔ انھاں ݙوہاں ݙوہڑیاں وچ پنجویں توں ستویں صدی ہجری دی شاعری دا رنگ نشابر ہے۔ ایں توں علاوہ صنفِ ݙوہڑہ دے آغاز دی پہلی سلھ وی اساکوں میسر آئی ہے۔

### حضرت زکریا ملتانی  ؒ دا ݙوہڑہ:
حاکم آپ ہیں ‘ حاکم آپ (کریں آپ) وچار

جے دن ڳانوں سے کئی ولہر ولار

جے دن لدھیا مندے نہ ہار

جیں ٹانگ نہ تو لہاسے کیوید لنگھسن پار(29)   

اے ݙوہیں ݙوہڑے مولانا نور احمد خان فریدی سیرت حضرت بہاء الدین زکریاؒ ملتانی وچ درج کیتن۔ حضرت حاکم دے جوابی ݙوہڑے دے صرف ترائے مصرعے ہن۔ ہک مصرع محفوظ نیں رہ سڳیا۔

حاکم آپ ہو کر حکم کرو (کیہا) میں وچار

جنہاں اللہ تعالیٰ منیا اتے نبی محمدؐ یار

جنہاں ٻاجھ نہ تو لہاسے بھی لنگھسن پار

عزیزی ملتانی دی تاریخ گوئی:

حضرت بہاء الدین زکریاؒ ملتانی دے نامور پوترے حضرت شاہ رکن عالمؒ دی تاریخِ وفات اوں وقت دے ہک بزرگ شاعر جیڑھے عزیزی تخلص کریندے ہن۔ سرائیکی زبان وچ تحریرلکھی۔ جیکوں خاندان غوثیہ دے ہک نامور خلیفہ میاں محمد افضل اپݨی قلمی کتاب ’’خلاصتہ الاحباب‘’ مرتبہ 1752ء؍1166ھ وچ درج کیتے ’’چنانچہ عزیزی در زبان ہندوی در تاریخ وفات ایشاں ہک بیت گفتہ است‘‘ مولانا نور احمد فریدی ’’تذکرہ قطب الاقصاب شاہ رکن عالمؒ‘‘ وچ اے بیت شامل کیتے۔

ست سیے پنجترلیہا سن تے ستویں ماہ جمادی الاولیٰ

چلو تاں سینہوں ویکھن جاوئوں سُتا شاہ جلولا

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
قصیدہ بردہ شریف دا منظوم ترجمہ

سیاسی حالات دی وجہ توں سرائیکی علاقے دیاں بے شمار کتاباں وقت دے نال نال ضائع تھیندیاں ریہاں۔ کجھ کتاباں جیڑھیاں محفوظ رہ ڳیاں تے اساں تئیں پُڄدن انھاں دے محفوظ رہݨ دیاں ݙو ترائے وݙیاں وݙیاں وجوہات ہن۔ ہک تاں بزرگان دین دے ملفوظات وقت دے ہتھوں ایں کیتے محفوظ ریہے کہ انھاں بزرگان نال بے شمار لوکاں دیاں روحانی عقیدتاں وابستہ ہن۔ کجھ مخطوطے خاندانی وارثت دے طور تے ہک پیڑھی کنوں اڳلی پیڑھی تئیں پڄے تے کجھ کتاباں وقت دے بے رحم ہتھاں توں صرف ایں کیتے بچ ریہاں کہ انھاں کوں اساݙے بزرگ وظیفہ سمجھ تے پڑھدے ہن۔ انھاں کتاباں وچ نور نامے‘ معراج نامے تے حلیہ مبارک خاص طور تے قابل ذکر ہن۔

ڈاکٹر مہر عبدالحق اپݨی کوشش نال قصیدہ بردہ شریف دا منظوم سرائیکی ترجمہ لبھیئے۔ ایں کتاب وچ قصیدہ بردہ شریف دے عربی متن دے تلے لطف اللہ مُہندس لاہوری دا فارسی منظوم ترجمہ ہے تے ایں فارسی ترجمے دیاں سطراں دے وچکار سرائیکی زبان دا منظوم ترجمہ لکھیا ہویا اے۔ ڈاکٹر مہر عبدالحق ایں کتاب دی تحریر دے زمانے دا تعیّن داخلی شہادتاں دے حوالے نال کیتے او آہدن ۔ قصیدہ بردہ شریف دا ترجمہ انھاں ساریاں ترجمیاں کنوں زیادہ قدیم ہے جنھاں دا ذکر مختلف کتاباں وچ ملدے۔ لہٰذا اینکوں ہندو پاک دیاں زباناں دا پہلا ترجمہ آکھ سڳدے ہیں۔ ترجمہ دی زبان قدیم سرائیکی دا پتہ ݙیندی ہے ۔ ٻیا نہیں تے اے کم از کم پنج سو سال پہلے دی زبان ضرور ہے۔فارسی دے لطف اللہ والے جیڑھے ترجمے دے وچکار اے سرائیکی ترجمہ درج ہے او 1079ھ دی تصنیف ہے ۔ سرائیکی ترجمہ ایں کنوں وی سو سال پراݨا معلوم تھیندے۔‘‘ (39)ایں قدیم منظوم ترجمے دے خالق دا کجھ اتہ پتہ کینی۔ البتہ ایندے کاتب دا ناں فقیر سعد اللہ ولد مولوی عبداللہ ملتانی ہے۔ نمونہ:

آپئی یاد متاں ہمسائی ٻیلے یار سَلَم دی

ہنجوں رت رُلائی وہائن مکھیلے کنوں چشمدے

یا وت داد کنوں کاظمہ دی خبر متراں کھن آئی

یا چمکار تھیا وچ ظلموں چہتک رہی روشنائی

پس کھان سوز اکھیں کوں آیو جہر دیاں جہرن جہرانے

دلکوں درد فراق چکہیوئی تہر کے تاب نہ آنے

عاشق کھلا سہج نڄاݨے کیو کر عشق چھپیسے

عشق نہوی دی جیں تن اندر ہنجوں ایک نچیلے

پیا وت کارݨ بانی عَلَم دی رات دہاں کون کلیّ

شوق میں حلیہ جوڑیا ہندوی ٻولی سوکھا

کائی رنج نہ ݙیکھے ہرگز مول نہ تھیوے اوکھا

لکھ درود و سلام نبی تے رات ݙینہاں مداحی

آل اصحاب نبی دیاں اُتے کیہے حسین غلامی

جو کو پڑھسی ‘ جو کہ سُݨسی حلیہ سرور والا

دوزخ بھا حرام تنھاں تے رنج نہ ݙیکھے شالا

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
قصیدہ شوقیہ دا منظوم ترجمہ

اہل علم ڳول پھرول وچ رات ݙینہ رُجھے ہوئے ہن۔ کجھ عرصہ پہلے حضرت شاہ رکن العالم ملتانیؒ دا ہک عربی قصیدہ شوقیہ سامݨے آئے۔ایں عرب دے قصیدے دا منظوم ترجمہ وی شامل ہے۔ اے قلمی نسخہ ڈاکٹر شہباز کوں ملیئے۔ تے کوئی گھٹ و گھٹ ڈھائی سو سال پراݨا قلمی نسخہ ہے۔ ڈاکٹر شہباز ملک قصیدہ شوقیہ دے ماخذات دا ذکر کریندیں ہوئیں ۔ بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان توں پندرھویں صدی ہجری دے سلسلے وچ شائع کیتی سیرت بارے ببلوگرافی ارمغانِ حق مرتبہ سید افتخار حسین (دیباچہ مرتب نومبر1980ء) دی پہلی جلد دا حوالہ ݙیندن۔ ایں توں علاوہ انھاں دے خود وی پنجاب یونیورسٹی لاہو ردیاں صد سالہ تقریبات دے سلسلے وچ چھاپیے ڳئے چھیماہی کھوج (9-8)وچ ایں نادر تے نایاب قصیدے تے اوندے ترجمے دے دا ذکر کیتے۔ (41)حضرت شاہ رکن عالم دا اے قصیدہ شوقیہ 19انوی شعراں دا اے۔ ایندے اٹھارویں شعر دا ترجمہ شاعر نیں کیتے۔ اے ترجمہ حافظ برخوردار کیتے۔ ڈاکٹر شہباز ملک دا اکھاݨ اے کہ حافظ برخوردار رانجھا ٹکسالی پنجابی وچ اے ترجمہ کیتے۔ جݙاں کے ارمغانِ حق وچ ایں ترجمے کوں ملتانی قرار ݙتا ڳے۔ ارمغانِ حق وچ ایندا اندراج ایں ہے۔

سلسلہ وار : 408                 نام مصنف: رکن عالم شاہ ‘ ملتانی

صفحات :4ورق               قلمی نام:    قصیدہ شاہ رکن عالم (عربی معہ ملتانی)

نام کتب خانہ یا مالک : محمد مختار عالم ‘ لاہور

دیگر کوائف: کل اٹھارہ اشعار ہیں اور بردہ کی طرز پر ہے

  قصیدہ شوقیہ دے ایں قلمی نسخہ بارے کھوج کار ڈاکٹر گوہر نوشاہی آہدن کہ اے خط نسخ دے ماہر کہیں ملتانی کاتب دا لکھیا ہویا ہے۔(43)تے ارمغانِ حق دے اشارے ‘ ڈاکٹر گوہر نوشاہی دے ملتانی کاتب دے ذکر تے منظوم ترجمے دی زبان دے جائزے توں اے ڳالھ نشابر تھیندی ہے کہ اے منظوم ترجمہ سرائیکی زبان وچ ہے۔ چونکہ اے نواں تحقیقی رُخ سامݨے آئے آوݨ والے وقت اِچ ایندے اُتے مزید کھوج ممکن ہے ہِیں کیتے ایں نادر منظوم ترجمے کوں وی قدیم سرائیکی شاعری دے ایں حصے وچ شامل کیتے۔ حضرت شاہ رکن عالم ملتانیؒ دے عربی قصیدے ’’شوقیہ‘‘ دا ترجمہ از حافظ برخوردار رانجھا:

1:شروع کرینا ہر کم کہیہ کے اللہ دا ناں ذاتی

رزق دہندہ بخشن ہارا مومن اسم صفاتی

2:ݙاڈھا شوق کارن ہمسائیاں جو وچ سلمیٰ وسدے

حیرت دل سن ذکر سروجد سفیدی وسدے

3:محمدؐ ہے جو چنگا سبھ خلق اللہ کولوں پاواں

محمدؐ ہے جو چنگا سبھ عالم کولوں ناواں

4:جے نہ ہوندے پاک محمدؐ دنیا کتھے آہی

نہ انگوری ڄمدی ساری نہ حیوان سے راہی

5:امید ایہہ فضل تیرے دی ربا سانوں حشر دہاڑے

وچ حمایت پاک نبی دی کر اے بخشݨ ہارے

سرائیکی شاعری دے اے قدیم نمونے ہن جنھاں دا  ہُݨ اساں ویورا کیتے۔ انھاں تروڑک نمونیاں دا سلسلہ تریجھی صدی ہجری کنوں شروع تھیندے۔ کتھاہیں تاریخی عمارتاں دے متھے تے اشعار دی صورت وچ سرائیکی ادب سجیا ݙسدے۔ کتھاہیں کھوہ دیاں لوحاں اُتے۔ کتھاہیں بزرگانِ دین دے ملفوظات وچ تے کتھاہیں درسی کتاباں دے اندر اے نمونے موجود ہن۔ انھاںکانو کان ٹکڑیاں توں ایں ڳالھ دا اندازہ ضرور تھیندے کہ عہد قدیم وچ ایں زبان دے شعر و ادب کوں وݙی مقبولیت حاصل ہئی۔ مگرافسوس اے ہے کہ اوں وقت دیاں مستقل تصانیف محفوظ نہیں رہ سڳیاں۔ ہُݨ اساں سرائیکی شعری ادب دے پہلے دور دے ݙوجھے حصے دی طرف آندے ہیں۔ جݙاں اساکوں مستقل تصنیفاں میسر آندن۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
حضرت ملّاں

قدامت دے لحاظ نال حضرت ملاں دا نور نامہ سرائیکی شاعری دی پہلی مستقل کتاب ہے۔ اے کتاب سرائیکی وسیب دے ہر گھر وچ صدیاں توں موجود ہے۔ اے ہک طویل مذہبی نظم ہے ۔ جیندے وچ تخلیقِ کائنات دے موضوع کوں بیان کیتا ڳے۔ ایندے اشعار دی تعداد ڈڈھ سو ہے۔ حافظ محمود شیرانی اینکوں 1054ھ دی تصنیف تسلیم کریندن۔(44)مگر ایندے متن دا غور نال مطالعہ کیتا ونڄے تاں شاعر اپݨی نظم دے اندر اِی ایندا سن تصنیف درج کر ݙتے۔ منڈھ قدیم توں اے رواج چلیا آندے کہ شعراء اپݨی تصنیف دے اختتام تے ایندا سن تصنیف اشعار وچ ضرور قلمبند کریندے ہن۔ ایہو اندرونی شہادت اِی ایں کتاب دے سن تصنیف دے تعیّن وچ اساݙی مددگار ثابت تھیندی ہے۔

پنج سو سال جو گزرے آہے ہجری بعد رسولوں

ملاں کہے غریب وچارا کم علماواں کولوں

نیکی عمل نہ کیتم کوئی شامت نفس جہولوں

عمر گزری توں پچھوں تاواں بھر کہا قبولوں

جو کجھ روئے زمین تے پیدا سبھ کجھ ہوسی فانی

نام نشان نہ رہسی کائی جز ایمان نشانی  (45)

نظم دے ایں حصے وچ حضرت ملاں اے ڳالھ بالکل نکھیڑ تے پیش کر ݙتی ہے کہ ہجرتِ نبویؐ کوں 500سال تھی ڳئے ہن جیڑھے او صفت آفرنیش کوں نورنامے دے ویس وچ قلمبند پے کریندن۔ ایں توں علاوہ نورنامے دے اندر ہک ٻئی تکڑی شہادت موجود ہے۔ جیڑھی ایندے سنِ تصنیف تے پک دی مہر لیندی ہے۔ شاعر لکھدے کہ ہک عالم دین ہک ݙینہ کتب خانے وچ صفت آفرنیشن ݙٹھی تاں اونکوں تحفے دے طور تے اوں نے شاہ غزنی سلطان محمود دی خدمت وچ پیش کیتا۔ سلطان محمود ایں کتاب دی ٻہوں پذیرائی کیتی۔ سلطان محمود غزنی دا دور حکومت 363ھ وچ سبکتگین دی وفات توں شروع تھیندے۔ ول 401ھ وچ محمود غزنوی ملتان تے حملہ کر تے ایں تے مکمل قبضہ کر گھندے۔ یقینا حضرت ملاں صفت آفرنیشن دا سرائیکی ترجمہ بعد وچ کیتا ہوسے۔ اوں توں پہلے اے کتاب سلطان محمود غزنوی دی خدمت وچ پیش کیتی ونڄ چکی ہئی۔ اگر ایں تاریخی حوالے وچ کوئی زمانی فرق ہوندا یعنی سلطان محمود غزنوی دے عہد 500ھ دے بعد شروع تھیندا تاں اے سارا ڳویڑ خود بخود ختم تھی ونڄے ہا۔ مگر سلطان محمود غزنوی دا زمانہ ایں کتاب دے سرائیکی وچ ترجمہ تھیوݨ توں پہلے دا زمانہ ہے ہِیں کیتے اساں اینکوں ہک مضبوط تے ناقابل تردید شہادت دے طور تے تسلیم کریندیں ہوئیں اینکوں 500ھ دی تصنیف منیندوں۔ نورنامے وچ سلطان محمود غزنوی دے حوالے دے اشعار ملاحظہ کرو کہ کیویں ہک بزرگ سلطان دی خدمت وچ اے کتاب پیش کریندے:

کتب خانے وچ ہک ݙینہ اُس نے صفت آفرنیشن ݙٹھی

لذت اس دی بہت زیادہ شیر شکر توں مٹھی

تحفہ کر تے شاہ غزنی دو نورنامہ گھن آیا

ہویا مسافرستان ݙینہاں دا پندھ کریندا آیا

شاہ غزنی جو آندا سُݨیا کیتُس استقبال

صفت آفرنیشن سُݨ تے بہتا ہویا او خوشحال

شاہ سلطان محمود غزنوی جاں پھر آیا خانے

نام  خدا تصدق  کیتُس  کائی گنج  حزانے 

نورنامے دی زبان دا مطالعہ کریجے تاں اے زبان ٻہوں قدیم دور دی لڳدی ہے۔ اگرچہ ول ول چھپائی دے نال نورنامے دی زبان تبدیل تھیندی رہ ڳئی ہوسے مگر ول وی اے 700ہجری دیاں معلوم کتاباں دی زبان توں کافی قدیم لڳدی ہے۔ نورنامے کوں پڑھ تے اندازہ تھیندے کے حضرت ملاں اوں وقت دے ہک مہاندرے شاعر ہن۔ انھاں دے کلام وچ روانی وی ہے تے خیال دا سُوہݨپ تے بلندی وی:

روئے زمین تے پیدا کیتُس حضرت نبی سونہارا

ݙوہاں جہاناں دا والی کیتس آھا یار پیارا

اپݨے نوروں پیدا کیتس سر رسول مبارک

نور تجلوں پیدا کیتس روئے رسول مبارک

شرم کنوں ݙوں اکھیں پیدا نک بہشتی عنبر

عبرت دے ݙوں کن سنوارے نبی رسول پیغمبر

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
اسماعیلی پیر تے گنان

1079؍462ھ وچ اسماعیلی عقیدہ دے اٹھارھویں امام سیدنا مستنصر باللہ دے فرمان مطابق پہلے اسماعیلی داعی سید نور الدین سندھ وچ تشریف گھن آئے تے آپ اِتھاں ست گر نور دے ناں نال ہندو آبادی وچ تبلیغ دا کم شروع کیتا۔ اسماعیلی پیراں ہک منظم تحریک دے تحت سندھ گجرات تے سرائیکی علاقے وچ تبلیغی سرگرمیاں شروع کیتیاں۔ اے بزرگ اللہ رسول صلعم دے ارشادات دی روشنی وچ چنگائی ‘ نیکی تے تصوف دی تعلیم اپݨے مخصوص انداز وچ ݙیندے ہن۔ انھاں اسماعیلی بزرگان دی تعلیمات دے نتیجے وچ سینکڑے ہزاراں ہندو مسلمان تھی ڳے۔ اگرچہ انھاں اسماعیلی پیراں وچوں زیادہ تر بزرگ ٻاہروں تشریف گھن آئے لیکن اُنھاں اتھاں آ تے مقامی زباناں کوں اپݨا گھدا تے او لوکاں دی مقامی زبان وچ درس و تدریس دا فرض انجام ݙیندے ہن۔ انھاں دے عارفانہ ‘ صوفیانہ تے ناصحانہ کلام کوں گنان آکھیا ویندے۔ اے گنان زیادہ تر سندھی ‘ ہندی ‘ گجراتی تے سرائیکی زبان وچ ہن۔ سندھ تے گجرات دے علاوہ انھاں بزرگان دے ݙوں وݙے تبلیغی مرکز ملتان تے اوچ ہن لہٰذا اتھاں تبلیغ کریندیں ویلے انھاں کوں مقامی سرائیکی زبان کوں ذریعہ بݨاوݨا پیا۔ ایں طرح اسماعیلی پیراں دے اے گنان پہلے سرائیکی دور دے شعری تے دینی ادب وچ وݙی اہمیت رکھدن۔ اسماعیلی پیراں ہمیشہ قرآنی تعلیمات ‘ محبت ‘ رواداری ‘ خیر سگالی ‘ آپس دی بھرپی ‘ خدا پرستی تے صلح جوئی دی ڳالھ کیتی۔ مقامی ہندو آبادیاں وچ اے تعلیمات اتنیاں پھیلیاں کہ بے شمار ہندو مسلمان تھیوݨ لڳ پے۔اساں ہُݨ اتھاں کجھ چوݨویں اسماعیلی پیراں دا مختصر تذکرہ کریندے ہیں۔ جنھاں سرائیکی زبان وچ گنان لکھین۔ اسماعیلی پیراں بارے زیادہ تر معلومات اساں حضور وزیر ڈاکٹر جی الانہ دی کتاب ’’گنانز آف اسماعیلی پیرز‘‘ توں حاصل کیتن۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
پیر نور الدین

پیر نور الدین 462 ء وچ عرب توں ابتدائی سومرہ دور وچ سندھ تشریف گھن آئے۔ آپ دے گنان اسلامی تعلیمات تے تصوف دے مضامین نال بھر پور ہن۔ آپ پیرست گر نور دے ناں نال وی کافی شہرت حاصل کیتی۔ آپ عربی ‘ فارسی دے عالم تے دینی علوم تے ٻہوں عبور رکھدے ہن۔ آپ پہلے اسماعیلی داعی ہن۔ جنھاں ہندوواں کوں اسماعیلی مسلمان بݨایا۔ آپ ہک صوفی منش انسان ہن۔ آپ ݙوجھیاں زباناں دے علاوہ ہندی وچ وی کلام آکھیا تے اے ہندی کلام حضرت امیر خسرو توں لڳ بھگ ݙو سو سال پہلے دا ہے۔(48) اے بزرگ جیڑھے علاقے وچ تبلیغ واسطے ویندے ہن۔ اتھائوں دی زبان کوں تبلیغ دا ذریعہ بݨیندے ہن۔ ہِیں کیتے آپ سندھی ‘ گجراتی ‘ ہندی تے ملتانی یا سرائیکی زبان وچ گنان لکھیئے۔(49)

اے جی نام نبی کا مٹھا ہے

جیا شکر میں دودھ

کلمہ کہو دل سچ سوں

تو باندھو شفاعت مول

اے جی کلمہ کہو رسول کا

جو سب کانے پاپ نے دیکھ

یعنی سب جگ فنا ہووے گا

باقی رہیں ڳے خدا رسول

اے جی ‘ مومن دل میں کرو بندگی

تو پھل اللہ علی نبی کا پائو

اے جی ہر دم لیو اللہ رسول کا نام

مومن کوں کلمہ مٹھا لاڳے

جیا لوبھی کوں ہے مٹھا دام

اے جی مومن کلمہ دل سچ سوں

اے جھوٹ بازی چھوڑ دو

مایا سو من دور کرو

کلمے کوں جی لے کر تمھاری

دل نہ تالہ کھولی جائو

تم ہیت پریت

صاحب جی سونہہ رکھو

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
پیر حسن کبیر الدین

(1423-1341)

آپ پیر صدر الدین دے وݙے ٻال ہن۔ انھاں دی پیدائش 1341ھ وچ ایران اِچ تھئی۔ آپ عربی تے فارسی دے ٻہوں وݙے عالم ہن۔ ہمیشہ امن تے محبت دا درس ݙیندے رہندے ہن۔ آپ پورے ہندوستان دا سفر کیتا۔ ایں توں علاوہ افغانستان تے کشمیر وی تشریف گھن ڳے۔ آپ کوں مقامی زباناں تے ٻہوں عبور حاصل ہئی ۔ زیادہ تر آپ ملتان تے اوچ دی طرف تبلیغ کریندے ہن۔ ڈاکٹر غلام الانہ دے اکھاݨ مطابق آپ دا زیادہ تر کلام ملتانی وچ ملدے۔ لیکن سندھی دے لاڑی تے کیجھی لہجیاں وچ وی آپ شعر آکھین۔(54)۔ آپ دے ہک سرائیکی گنان دا نمونہ:

اے جی پیر صدر الدین یارا ۔ پارے رے قرانا

ٻاہر جاوے تیکوں اندرلانا

شاہ نین سُنڄاݨو اپݨے پیر پہچانو

پیر حسن کبیر دے ہک ٻئے ڳنان دا نمونہ:

اے جی کیا لے آئے وے اس دنیا وچ

میݙے بھائی دے

تساں جائو تو کیا لے جاسو

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
پیر شاہ شمس سبزواری

حضرت شاہ شمس سبزواری 560ھ؍1165ء سبزوار وچ پیدا تھے۔ تعلیم دی تکمیل دے بعد آپ ہندوستان تشریف گھن آئے۔ پہلے پہلے آپ تبلیغی سرگرمیاں دا آغاز سندھ توں کیتا۔ مگر بعد وچ آپ ملتان آ ڳے تے ملتان ہی آپ دیاں تبلیغی سرگرمیاں دا مرکز ریہا۔ آپ حضرت بہاء الدین زکریا ملتانیؒ دے ہمعصر ہن۔ آپ  نے بے شمار لوکاں کوں دینِ حق دی راہ ݙکھائی ۔ آپ دے مرید اسماعیلی کھوجے تے شمسی اکھویندن تے پنجاب اِچ انھاں دی ٻہوں وݙی تعداد آباد ہے۔ پیر شاہ شمس سبزواری دے زیادہ تر گنان رلوڑ ملوڑ زباناں وچ ہن۔ آپ سندھی ‘ گجراتی ‘ پوربی ‘ ہندی تے سرائیکی وچ گنان لکھیے۔(50)۔آپ دے ہک سرائیکی گنان دا نمونہ:

اے سوبھاگا

کھادا سو کھادا ۔ پیتا سو پیتا

ݙتا سو ہی پرماند ۔ سو بھاگا

دینا پال رکھو چال تساں

پاݨی پیئو چھان ۔ سوبھاگا

آپے شاہ ملاں آپے شاہ قاضی

آپے وید قرآن۔ سوبھاگا

جنھاں مہارس پیر شمس ٻولیا

سچا لنگھسی پار۔ سوبھاگا

سنبھلے سنبھلے صاحب سندھ لنگھیسی

آ دنیا مول استان ۔ سوبھاگا

چارے کنڈو چارے چاکلا

مول چونک مولستان ۔ سوبھاگا

### پیر شمس سبزواری دا ہک ٻیا گنان
ہک تیرتھ ویندا پیر شمس غازی دا

تساں نہادو ‘ نہاوݨا دیر نہاونا

نہاتے دھوتے جیؤ جناں گرو دا فرمایا کیا

او نہیں آوݨا ‘ نہیں آوݨا

راہو راہا چلو تساں پیر پوچھی راہا چلو

او جو پگ نہیں پاوتا ‘ نا پاوتا

ایسا میݙے صاحب راجے دا ساندا ݙا

سوئی دے دافے وچ ہستی ماونا ویرا ماوݨا

پیر شمس غازی ٻولیا

پھل سچا یار یارا مومنایاونا ‘ ویرا یاونا

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
پیر صدر الدین

700۔1300؍819۔1416

پیر صدر الدین سبزوار ایران وچ پیدا تھئے۔ آپ دے والد ماجد دا ناں پیر شہاب الدین ہے۔ پہلے پہل آپ ایران کنوں آ تے سندھ وچ آباد تھی ڳے۔ بعد وچ آپ بہاول پور تشریف گھن آئے تے اتھاہیں تبلیغی سرگرمیاں شروع کیتیاں۔ پیر صدر الدین لوھا نکا رسم الخط وچ اصلاح کیتی تے اونکوںاپݨے مریدیں وچ پھیلایا ۔ اینکوں خواجہ دا سندھی اکھر یا چالھی اکھری آہدن۔ انھاں سب پیراں دے کلام دی ہیت ہکو جہی نیں ہوندی ۔ پیر نور الدین تے پیر صدر الدین دے گنان دا ہر بند بیت دی شکل اِچ ہوندے۔ پیر صدر الدین دے گنیے دی ہیت کافی دی طرح ہے۔ آپ ٻہوں طویل تبلیغی سفر طے کیتے۔ آپ اپݨی زندگی دین دی تبلیغ واسطے وقف کر رکھی ہئی۔ پورے برصغیر وچ آپ دیاں دینی خدمات مثالی ہن۔ آپ سندھی ‘ ہندی تے سرائیکی وچ کلام تحریر کیتے۔ آپ دے گنان ہک علمی ‘ روحانی ورثے دی حیثیت رکھدن۔ آپ وݙی طویل عمر پاتی ہئی۔ وفات دے وقت آپ دی عمر 119سال ہئی۔ کلام دا نمونہ

اے جی تِل بھر تلݨا

کھانے کدھر چلݨا

یہ شاتل تل نہ لکھا ݙیوݨا

میرے جیوے کوں

### پیر صدر الدین سئیں دا ہک ٻیا سرائیکی گنان:
اول توں ہِیں آخر توں ہیں

تو ہیں تو سرجن ہار ‘ اے بھائی

ظاہر تو ہیں باطن تو ہیں

تو ہیں تو صاحب میرا ‘ اے بھائی

ہر دم ذکر کروں الٰہی

ایسا توں صاحب سچا ‘ اے بھائی

جس کیرا صاحب ہووے وی ایسا

اے بھئی اندیشہ کیا میرے صاحب

سات دے نیچے سورج او شا

وہ دن کم کم ہونیشے ‘ اے بھائی

نیارا مائی ناباپ ‘ پوترا نا بھائی

سات گُر اگر ہو نیشے ‘ اے بھائی

جناں ای مہارس ٻولیا پیر صدر دین

آ گم لیو  وچاری ۔ اے بھائی   (53)

پیر صدر الدین دے مذہبی تخلیقی ادب دا سرمایہ ݙوجھے سب اسماعیلی پیراں توں زیادہ ہے۔ انھاں وچ گھاٹے صوفیانہ مضامین تے اخلاقی موضوعات شامل ہن۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
سید امام الدین بھکری

(م 975؍1567) 

اوچ شریف دے بخاری خاندان وچوں ہن۔ انھاں دا مزار بھکر ضلع میانوالی وچ ہے آپ دی قلمی کتاب خلاصتہ الادوار وچوں ہک بیت:

زندگی دا وساہ نہیں ‘ سمنجھ فریدا توں

کرے اچھے عمل تے ہو جا سرنگوں

ایں بیت دی زبان کتنی صاف تے نتانرویں ہے ۔ اصل وچ بابا فرید دا کلام کئی منزلاں طے کریندا اساݙے تیں پُڄے۔ ہِیں کیتے ڈھیر سارا رلوڑ ملوڑ یا اوندیاں مختلف صورتاں کلام دا حصہ بݨ ڳن۔ ڈاکٹر موہن سنگھ دیوانہ پنجابی ادب دی تاریخ وچ بابا فرید دے 15بیت درج کیتن۔ جیڑھے گرنتھ صاحب توں ٻاہر دے ہن۔(66)

فریدا دنیا دے لالچ لڳیاں محنت ٹھل ڳئی

جاں سر آئی آپݨے تاں سبھو وِسر ڳئی

اینویں محمد آصف خان وݙا ترلا کر تے گرنتھ توں ٻاہر دے 83بیت اپݨی کتاب ’’آکھیا بابا فرید نے‘‘ وچ شامل کیتن۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
پیاراشہید

1586ء؍990ھ

پیارا شہید تحصیل صادق آباد دے علاقے بھونگ بھارہ دے رہݨ والے ہن ۔ انھاں دا ناں پیارے خان ہئی۔ قوم دے بلوچ ہن۔ فقیری طبیعت دے مالک انسان ہن۔ آپ جنگ نامہ ‘ درد نامہ تے معراج نامہ تصنیف کیتا ہئی مگر ہُݨ اے سب نایاب ہن۔ میر حسان الحیدری پیارا شہید بارے آہدن کہ انھاں دے کلام وچ تصوف ‘ جوشِ جہاد تے ولولہ ایمانی پایا ویندے ۔ نمونے دے طور تے پیارا شہیدا دا ہک ݙوہڑہ:

لڳ ڳئی پیت تے بُھل ڳئی ساری ذات صفات دی مونہی

عشق دے رہ وچ خار ہزاراں تے میں مٹھڑی اَݨ سونہی

سینڳیاں سیاں کرو دعائیں شالا سر ݙے تھیواں اڳونہی

لازم کفر پیارا ہوں تے جیڑھی راہوں تھئی پچھونہی

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
شیخ فرید الدین ابراہیم ثانی

:1450ء۔1575ء

آپ بابا فرید الدین گنج شکرؒ دی گدی دے ٻارھویں سجادہ نشین ہن۔ آپ اللہ دے نیک ٻانہے تے درویش صفت انسان ہن۔ آپ دی شاعری دا رنگ ہو ٻہو حضرت بابا فرید الدین گنج شکرؒ دی طرح ہے۔ ہِیں کیتے ڈھیر سارے لوکاں کوں اے مغالطہ پئے کہ گرنتھ صاحب وچ بابا فرید الدین گنج شکرؒ دی بجائے آپ دا کلام شامل ہے۔ عبدالغفور قریشی آہدن آپ دی شاعری وچ ہندی ‘ ملتانی دا رنگ ودھیرا اے(73)۔ آپ کافیاں وی لکھین تے ہک نعمت نامہ وی آپ دے ناں نال منسوب  ہے۔ کلام دا نمونہ:

برہا برہا آکھیے برہا توں سلطان

فریدا جِت تن برہا نہ اُپڄے سوتن جان مسان

فریدا میں بھلا وا پک دا مت میل ہو جائے

گہلا روح نہ جان دی سر دی مٹی کھائے

فریدا چنت کھٹولا ٻاݨ رکھ برہ بچھاون لیف

اِہ ہمارا جیوݨا توں صاحب سچے دِیکھ  

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
مولوی عبداللہ لاہوری

1025۔1414ء

مولوی عبداللہ موضع ملکہ ہانس ضلع ساہیوال دے رہݨ والے ہن۔ آپ دے والد صاحب دا ناں جان محمد ہئی۔ مولانا اپݨی ساری عمر دین دی تعلیم تے تبلیغ واسطے وقف کیتی ہوئی ہئی۔ بعد وچ آپ ملکہ ہانس توں لاہور تشریف گھن ڳے تے باقی عمر اتھاہیں بسر کیتی۔ ملکہ ہانس دے سکونتی ہووݨ دی وجہ توں آپ دے کلام وچ سرائیکی الفاظ دی کافی آمیزش ہے۔ ڈاکٹر مہر عبدالحق آہدن مولانا عبداللہ دے رسائل وچ زبان تے ملتانی دے اثرات ٻہوں گھاٹے ہن۔ انھاں دی زبان پنجابی ،ملتانی آمیز پنجابی ہے ۔ ہِیں کیتے اساں انھاں دے رسائل کوں ملتانی دے لٹریچر وچ جگہ ݙیندے ہیں۔

### مولانا ساری عمر دینی مسئلے مسائل تے مبنی اے کتاباں لکھیاں
(1)             تحفتہ الفقہ                           1025ھ؍1616ء

(2)            نص الفرائض                   1033ھ؍1622ء

(3)            خلاصہ معاملات               1043ھ؍1633ء

(4)            انواع العلوم                       1044ھ؍1634ء

(5)            معرفتِ الٰہی                     1045ھ؍1635ء

(6)            خیر العاشقین                      1054ھ؍1644ء

(7)            فرائض شرح سراجی     1058ھ؍1648ء

(8)            خیر المومنین                                                1065ھ؍1654ء

(9)            حصار الایمان

(10)         صیقل اوّل

(11)           حمد و ثناء

### 1032ھجری دا نمونہ۔ نص فرائض:
صفت لئیمی ناکسے دیوے نارج کھاوے نان

گھٹ گھٹ کرے اکٹھی دنیا گھن ویسی ارمان

ایہہ مقصود کرئیے اپنا دیوے ھور ولاہ

ایہہ غرق نہ ہوسی آب وچ اس ناں سڑسی بھاہ

کوجھی رن نہ کیجئے کالی ‘ لمی کالی چھوٹی

عشق پرا جس اندھی کاݨی لسی لڑنی موٹی

کہہ عبداللہ راڳ دا کُلی امر بیان

خلقاں حق چھپایا ایہی غفلت تھیا جہان

کو سو ڳند کرے کوڑ دی یا ما پیئو رنجیسی

ھور الا اندر شرک آنے کوڑ گواہی ݙیسی

آکھ فقیرا کوڑ دا لہسن کیا عذاب

ماس انھاں دا ڳل ڳل پوسی اندر زمین خراب

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
حضرت قبول فقیر

چانڈیہ بلوچ قبیلے دے اے بزرگ حضرت بہاء الدین ذکریا ملتانی ؒ دے سینگے تے سوتر حضرت موسیٰ نواب دے خلیفہ خاص ہن۔(57)۔ آپ دی یادگار معراج نامہ سرائیکی شاعری دا ہک نادر نمونہ ہے۔ چھیویں صدی ہجری دی سرائیکی شاعری دی اے سوکھڑی ادبی لحاظ نال وݙی اہمیت دی حامل ہے۔ حضرت قبول فقیر ہک عالم دین تے عربی فارسی زبان دے ماہر ہن۔ ایں معراج نامے وچ انھاں جا جا تے عربی ‘ فارسی الفاظ دا استعمال کیتے۔ اے معراج نامہ 61اشعار تے مبنی ہے ۔

حوراں لعل موتی جواہر جڑیاں 

سبھے راہ نبی دا جو بھالن کھڑیاں

عنبر مشک کستور چمکار دا

کھلے در بہشتی اوہ گلزار دا

تجلیٰ خدائی دا چمکار ہا

کہ برسر نبی نور انوار ہا

سبھے لنگھ لنگ ونڄ چڑھیاں عرش تے

جُتی لاہ پیروں لنگھیا فرش تے

سنیا غیبی آوازئہ ذاتِ پاک

جُتی پیری کر چا لڳی خاکِ پاک

اَمنا کیتا قول خیر البشر

مشرف تھیا عرش سیتی فخر

سھبو راز در راز نکتہ ٻیاں

وہم آدمی دا کیا کرسی عیاں

سنبھالیں قٻولا عقل ‘ ہوش کُن 

نہیں جاہ تیری توں خاموش کُن

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
عبدالکریم جھنگوی:1086ھ

مولانا عبدالکریم جھنگوی جھنگ دے رہݨ والے ہن۔ سرائیکی شاعری دے ایں پہلے دور وچ مولانا عبدالکریم جھنگوی کوں ایں واسطے ݙاڈھی اہمیت حاصل ہے کہ انھاں دی مشہور تصنیف ’’نجات المومنین‘‘ صدیاں توں سرائیکی علاقے دے دینی مدارس وچ پڑھائی ویندی رہ ڳئی اے تے ایندے کئی قلمی تے پُراݨے چھپے ہوئے نسخے اَڄ وی جا جا تے مل ویندن۔ مولانا عبدالکریم اپݨی کتاب ’’نجات المومنین‘1086ھ وچ مکمل کیتی۔ ’’نجات المومنین‘‘ دے علاوہ ’’معیار الایمان‘‘ اور ’’نجات الایمان‘‘ وی انھاں دی تصنیف ہن۔ جیڑھیاں ہُݨ نایاب ہن۔ ’’نجات المومنین‘‘ دے سنِ تصنیف بارے مولاناآہدن:

ھجرت ھک ہزار بھی اُتے چھیاسی جان

اے رسالہ فقہ دا کیتا رب آساں

نام نجات المونین اینہ رسالے جان

پڑھ اے عمل کریسی جو کوئی رھسی وچ امان 

فرائضِ غسل ‘ تیمم ‘ خواتین دے مسائل بارے بیان ۔ احکامِ سفر ‘ فرائض ِ نماز ‘ فرائض روزہ ‘ حج ‘ زکوٰۃ تے گناہِ کبیرہ وغیرہ بارے بیان شامل کیتے ڳن۔ فقہ دے ایں رسالے وچ آسان اور عام فہم انداز وچ شرعی مسائل دی وضاحت کیتی ڳئی اے۔ مولانا عبدالکریم جھنگوی دی زبان چسولی تے دل چھکویں ہے۔ او کم توں کم الفاظ وچ اپݨا مطلب بیان کرݨ دی قدرت رکھدن۔ کتاب دے پہلے بند وی خود ایں طرف اشارہ کریندن کہ’’ لفظ تھوڑے تے معنی ٻہوں‘ ایہو اساݙا اسلوب ہے‘‘۔ کتاب دا پہلا بند حمد و نعت توں شروع تھیندے۔

نمونہ کلام:

سب ثناء خدا نیوں جیندا کل جہان

بہت درود رسولؐ نوں لتھا جیں فرقان

کہئناں درود بھی آل تے جستے اوہ خوشنود

ھووے ساریاں مومناں لکھ ہزار درود

پھیر اصحاب رسولؐ دے جنھاں شرف عیاں

وت دوست سبھے رسولؐ دے جملہ مسلمان

لفظ تھوڑے تے معنی بہتے رکھن یاد اسان

جے کوئی عمل کریسی اس تے چھٹسی اُس جہان

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
حضرت شاہ ولایت ملتانی

ݙھویں صدی ہجری دے ہک ملتانی بزرگ حضرت شاہ ولایت دینی مدارس وچ پڑھاوݨ کیتے قانون صرف کوں منظوم تحریر فرمایا تے ایندا ناں ’’قوانین منظومہ ہندیہ‘‘ رکھیا۔ اے وی ہک درسی کتاب ہے۔ شاہ ولایت ملتانی توں پہلے عربی دے قوانین کہیں عالمِ دین ہندی یعنی سرائیکی زبان وچ قلمبند کیتے ہن۔ مگر شاہ ولایت آہدن کہ اوندی زبان یا طرزِ بیان ٻہوں مشکل ہئی۔ کہیں کوں سمجھ نہ آندا۔ ہِیں کیتے انھاں کوں قوانین منظوم کرݨ دی ضرورت پیش آئی۔

قانون صرف دے کہیں شخص نے ’’ہندی‘‘ وچ بݨائے

پر یاد کریندیاں بندیاں نوں اوہ بھی مشکل آئے  (ص:279)

اے رسالہ چووی(24)صفیاں دا ہے جیکوں کتب خانہ خضر منزل ملتان شائع کرایا ہئی ۔ رسالہ دے آخری شعر اے ہن۔

قانون صرف دے مُکّے یارو فضل کیتا رب باری

نال فضل دے اللہ بخشے جو کوئی سامع قاری

شاہ ولایت عاصی بھارا کر اُمید دعائیں

شاید برکت کیں صاحب دے بخش کرے رب سائیں(ص:313)

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
شاہ حبیب قادری

شاہ حبیب یارھویں صدی ہجری دے سر کڈھویں بزرگ تے اولیاء اللہ ہَن۔ آپ دا مزار ضلع لیہ وچ ہے۔ ہر عید دے ݙوجھے ݙینہ اتھاں آپ دا عرس مبارک تھیندے۔ شاہ حبیب اپݨے وقت دے ہک منے ہوئے عالم دین تے صوفی بزرگ ہن۔ حضرت سلطان باہوؒ آپ دے کول حاضر تھے تاں آپ باہو سئیں کوں فقر دی راہ اختیار کرݨ دا حکم ݙتا۔ حضرت باہوؒ تے انھاں دے فرمان دا اتنا اثر تھیا جو باہو سوہݨے دی دنیا بدل ڳئی۔حضرت شاہ حبیب سرائیکی دے شاعر ہن۔ نمونہ کلام:

ڳڑھ کوٹاں وچ عاقی ہو نا کھس کے دل ویرانی

تیں ٻاجھوں میں اینویں تڑپاں جیؤ مچھی بِن پاݨی

کݙیں درس ݙکھال پیارا مدت پئی چرانی

ملن حبیب متراں دا جیوݨ ٻئی سب کوڑ کہاݨی

…………

سیو میکوں سکھ کولوں ݙکھ بھاوے

سکھ قربان کراں تیں ݙکھ توں جو دُکھ میکوں لیادے

دُکھاں کارنJ نہیؤوں سر جے سو ݙکھ سہل نہ پاوے

میں قربان حبیب ݙکھاں توں جو ݙکھ دوست ملاوے

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
شیخ عبداللہ ملتانی

1090ھ۔1679ء

شیخ عبداللہ ملتانی ‘ ملتان دے ہک بزرگ درویش گزرین۔ آپ دی ہک طویل نظم ’’پردیسی جندڑی‘‘کوں وݙی شہرت تے مقبولیت نصیب تھئی۔ ’’پردیسی جندڑی ‘‘صدیاں توں سرائیکی علاقے دے دینی مدارس تے گھراں وچ پڑھیندی پئی اے۔ بزرگ اینکوں وظیفے دے طور تے ہر روز تلاوت دے بعد پڑھدن۔ ایں نظم دا موضوع دل دی صفائی ‘ چنگے عمل ‘ دنیاوی بے ثباتی ‘ ظلم توں نفرت ‘ جھوٹی عزت و ناموس دی مذمت تے صالح اعمال دے انعامات ہن۔ نظم دی زبان رواں تے سلیس ہے۔ نظم پڑھ تے شیخ عبداللہ ملتانی دی شاعرانہ وݙائی دا یقین تھیندے۔ اے نظم سی حرفی دے وچ ایندی ہیت مخمس ہے۔ نمونہ کلام:

س  سدا نہیں باغ بغیچے

سدا نہ ہوندے فرش غلیچے

      ہر دم فکر  چلݨ  دا کیجے

اوڑک موت لُٹیسیا

سمجھ بندے توں نال فکر دے اے جندڑی پردیسیا

ص صفائی رکھ وچ سینے

چھڈ دنیا دے سارے کینے

  ٻاجھ صفائی کل نابینے

سچا عمل تریسیا

  سمجھ بندے توں نال فکر دے اے جندڑی پردیسیا

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
عظمت خان بڈاݨی

997ھ؍1580ء

عظمت خان بڈاݨی سرائیکی زبان دا ہک گمنام شاعر گزرئیے۔ آپ میر آدم خان بانی ترنڈا آدم (سندھ) قبیلے دے فرد ہن۔ آپ دا والد سردار اجمل خان مری میر چاکر اعظم دے شاہ سواریں وچ شمار تھیندا ہا۔ جݙاں چاکراعظم 1488)ء ۔ 1555ء) دی تے گھرام خان لشاری دی جنگ دا آغاز تھیا تاں میر چاکر اپݨے ٹٻر دیاں زنانیاں تے ٻال ٻچے اوچ بنوٹ دی طرف اجمل خان دی حفاظت وچ روانہ کیتے۔ اوں وقت عظمت 18-17سال دا ہک نینگر جوان ہئی۔ عظمت خان عربی ‘ فارسی دی تعلیم وی حاصل کیتی ہوئی ہئی۔ اپݨے والد دی وفات دے بعد قوم مری بڈاݨی دا سردار بݨیا۔ عظمت خان سرائیکی زبان دی چنگی چوکھی شاعری کریندا ہئی۔ انداز صوفیانہ ہا۔ آپ دیاں نظماں استاوہ نامہ ‘ معلّیٰ نامہ ‘ مشہور تھیاں ۔ ایندے علاوہ انھاں ݙوہڑے تے مناجاتاں وی لکھیاں۔ صوفی احمد جان دے مطابق تقریباً1580ء وچ عظمت خان فوت تھے۔ نمونہ کلام:

عشق ٻاجھوں انسان نہ بھلا توڑیں ہووے میر امیرے

درد برھوں محبوب دے ݙتڑے عشق دی حق تاثیر اے

چاون بار ہجر دے عاشق صدق وصال اخیرے

عظمت عشق حقیقی دی حق پیر ݙتی جاگیرے

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان