open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
عبد اللہ ہارون

سر عبداللہ ہارون (ڄمݨ دی تریخ: 1872ء – وفات دی تریخ: 27 اپریل 1942ء) برطانوی ہندوستان دے ہک اہم سیاست دان اتے تاجر ہن۔ انہاں نے برصغیر وچ مسلماناں دے اقتصادی، تعلیمی، سماجی اتے سیاسی کردار کوں اجاگر کرݨ وچ نمایاں کردار ادا کیتا۔ ہک غریب گھرانے وچ پیدا تھیوݨ والے عبداللہ ہارون نے محنت نال کاروبار وچ ترقی کیتی اتے کراچی دے مشہور تاجر بݨ ڳئے۔ انہاں نے تحریک پاکستان وچ قائد اعظم دے نال مل کے فعال کردار ادا کیتا اتے رفاہ عامہ کیتے کئی ادارے قائم کیتے۔ کراچی وچ عبداللہ ہارون کالج اتے عبداللہ ہارون روڈ انہاں دی یادگار ہن۔

انہاں نے 1920ء وچ مسلماناں دی آواز کوں پہنچاوݨ کیتے اخبار "الوحید" جاری کیتا۔ او خلافت تحریک اتے بمبئی توں سندھ دی علیحدگی دی تحریک وچ وی پیش پیش رہے۔ 1936ء وچ او مرکزی مجلس قانون ساز دے رکن منتخب تھئے اتے مسلمان خواتین کیتے اسلامی قانون وراثت دے مطابق حق ملکیت دا قانون منظور کرایا۔ انہاں نے حج تحقیقاتی کمیٹی دے رکن اتے بعد وچ چیئرمین دی حیثیت نال عازمین حج دیاں سہولتاں کیتے وی کم کیتا۔ 1920ء وچ او سندھ مسلم لیگ دے صدر منتخب تھئے اتے اپݨی وفات تک ایں عہدے تے فائز رہے۔ انہاں دیاں کوششاں نال سندھ وچ تحریک پاکستان کوں بے پناہ مقبولیت ملی۔ قائد اعظم نے انہاں دی وفات تے انہاں کوں ہک سچا اتے نیک نیت رہنما اتے اپݨا قریبی ساتھی قرار ݙتا۔ نوابزادہ لیاقت علی خان نے انہاں کوں مسلم لیگ دا ستون اتے محب وطن پاکستانی آکھیا۔ انہاں دا انتقال اپریل 1942ء وچ کراچی وچ تھیا۔

## ٻیا ݙیکھو

* بیگم پاشا ہارون
* نصرت عبداللہ ہارون
* عبداللہ حسین ہارون

## حوالہ جات
حوالہ جات

## حوالہ جات

ونکی:سندھی شخصیتاں
ونکی:پاکستانی سیاست دان
ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا کنوں ماخوذ پیشہ ورانہ ٻولی
ونکی:کراچی وِچ فوت تھیوݨ آلیاں شخصیتاں
ونکی:کراچی دے ڄمان٘درو
مبارک شاہ (سید خاندان)

معز الدین ابوالفتح مبارک شاہ (وفات: 19 فروری 1434ء) سلطنت دہلی دے سید خاندان توں حکمران ہئی۔ مبارک شاہ نے 1421ء توں 1434ء تک حکومت کیتی۔

## ٻیا ݙیکھو

* سید خاندان
* سلطنت دہلی
* خضر خان
* کوٹلا مبارک پور کمپلیکس
* ملک مصطفیٰ جسرت کھوکھر
* دہلی سلطنت کے حکمرانوں کی فہرست

## حوالہ جات

ونکی:ویکی ڈیٹا کنوں انج مختصر وضاحت
ونکی:بھارتی مسلم شخصیتاں
ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
ڈان میڈیا گروپ

1948ء وچ بانی پاکستان اتے پہلے گورنر جنرل پاکستان قائداعظم محمد علی جناح دی وفات دے بعد روزنامہ ڈان دی ملکیت تے قانونی تنازع دے نتیجے وچ کمپنی پاکستان ہیرالڈ پبلی کیشنز قائم کیتی ڳئی۔ قائد اعظم دی بھیݨ فاطمہ جناح، انہاں دی سیاسی جماعت مسلم لیگ اتے حکومت پاکستان تمام نے اخبار دی ملکیت دا دعویٰ کر ݙتا جݙݨ کہ وارثین وچ حاجی عبداللہ ہارون شامل ہن جنہاں نے ایں اخبار کوں چلاوݨ آلے ٹرسٹ وچ سب توں زیادہ سرمایہ کاری کیتی، جناح دی وفات دے بعد تنازع شدت اختیار کر ڳیا تاں حاجی عبداللہ ہارون دی فیملی نے روزنامہ ڈان دی اشاعت روکݨ دا فیصلہ کر ڳھدا، انہاں نے پاکستان ہیرالڈ پبلی کیشنز پرائیویٹ لمیٹڈ قائم کیتی اتے ہک ٻیا اخبار روزنامہ ہیرالڈ شروع کیتا۔ آخر کار جݙݨ یکم اپریل 1950ء کوں روزنامہ ڈان شائع نہ تھیا تاں پاکستانی عوام اتے اخبار ویچݨ آلیاں نے ایندی بندش تے شدید غم اتے غصے دا اظہار کیتا کیوں کہ اے اخبار انہاں دے سب توں پیارے رہنما جناح دا ہئی، ایں کیتے انہاں نے ہیرالڈ دی خرید و فروخت دا بائیکاٹ کر ݙتا جیں دی وجہ توں حاجی عبداللہ ہارون دی فیملی اونکوں روکݨ تے مجبور تھی ڳئی اتے چار ݙینہہ دے بعد پاکستان ہیرالڈ پبلی کیشنز پرائیویٹ لمیٹڈ دے پرچم تلے روزنامہ ڈان دی ولا اشاعت شروع کر ݙتی۔ اڄ پاکستان ہیرالڈ پبلی کیشنز پرائیویٹ لمیٹڈ کراچی وچ قائم ہک نجی کاروباری ڈان میڈیا گروپ دا حصہ ہے جیہڑا حاجی عبداللہ ہارون دی پوہتری امبر ہارون سہگل دی فیملی دی ملکیت ہے۔ اے گروپ گذشتہ ستر سال توں روزنامہ ڈان سمیت اخبارات اتے میگزین شائع کریندا پیا ہے، 2000ء دے وسط توں اے گروپ ڈان نیوز چینل اتے ہک انگریزی زبان دی ویب گاہ ڈان ڈاٹ کام وی چلویندا پیا ہے۔

## حوالہ جات

ونکی:کراچی دیاں شخصیتاں
ونکی:ویکی ڈیٹا کنوں انج مختصر وضاحت
سنان بن سلمہ

سنان بن سلمہ بن محبق الهذلي (ڄمݨ دی تریخ: 8/628 عیسوی – وفات دی تریخ: 53ھ/673 عیسوی)، اموی دور دے آغاز وچ ہک عظیم صحابی، شہزادہ اتے مشہور فوجی کمانڈر ہئی، اوں نے سنہ 50 ہجری وچ سندھ اتے ہندوستان کوں فتح کرݨ کیتے ہک وݙی فوج دی قیادت کیتی اتے او ایہو کرݨ وچ کامیاب تھیا۔ ول او 57 ہجری تک ݙاہ سال تک سندھ دا حکمران ریہا۔ 

## بھی دیکھو

* چغر مٹی

## حوالہ جات

ونکی:صحابہ اَتے صحابیات
عبدالقادر مجرم

1964ء کوں کلی حسن زئی ضلع قلعہ سیف اللہ وچ حاجی محمد جان دے ہاں پیدا تھئے۔ آپ نے میٹرک گورنمنٹ ہائی اسکول قلعہ سیف اللہ توں کیتا اتے عملی زندگی دا آغاز واپڈا وچ ملازمت توں کیتا، 16 سال تک واپڈا وچ خدمات سر انجام ݙتیاں 2001ء وچ لائن بند کرا کر کام کریندے پئے ہن کہ انسانی غلطی دے تحت کہیں نے اوہ وچ لائن کھول ݙتی جیں توں آپ کوں ان کریندے ہوئے کرݨ لڳا اتے آپ شدید زخمی تھی ڳئے آپ کوں فوری طور تے ہسپتال پہنچایا ڳیا جتھاں جان تاں بچ ڳئی لیکن آپ دے ݙوہیں ٻاہیں مونݙھیوں توں کڈھ ݙتے ڳئے کیوں کہ او مکمل سڑ ڳئے ہن ایں طرح آپ معذور تھی ڳئے لیکن آپ نے ہمت نہ ہاری اتے اپݨے پیراں توں کم ڳھنن دا فیصلہ کیتا اڄ آپ اپݨے پیراں توں کمپیوٹر تے کمپوزنگ دا کم کریندن کمپیوئٹر خود کھول ڳھندن بݨا کے واپس بند کر ڳھندن آپ پشتو زبان دے شاعر، افسانہ نگار، ناول نگار ہووݨ دے نال نال کمرشل کمپوزنگ دا کم کریندن آپ دیاں ݙویݙھ درجن دے قریب کتاباں شائع تھی چکیاں ہن جیہڑیاں سب دیاں سب آپ نے خود کمپوز کیتیاں ہن واپڈا توں آپ کوں جبری ریٹائر کر ݙتا ڳیا ہئی کیوں کہ آپ فعال کوئنا رہے ہن لیکن قدرت نے آپ کیتے ݙوجھا میدان چݨ ڳھدا اے باہمت انسان ساݙے معاشرے کیتے ہک روشن مثال ہے۔

## حوالہ جات
حوالہ جات
گلبدن بیگم

گلبدن بیگم (ڄمݨ دی تریخ: 1523ء – وفات دی تریخ: 1623ء) مغل شہنشاہ ظہیر الدین بابر دی دھی، نصیرالدین ہمایوں دی بھیݨ اتے جلال الدین محمد اکبر دی ٻوا ہن۔ او اپݨی تصنیف ہمایوں نامہ کیتے مشہور ہن، جیہڑی انہاں نے اپݨے متراٗے بھرا ہمایوں دی زندگی تے شہنشاہ اکبر دی درخواست تے لکھی ہئی۔ 1530ء وچ اپݨے پیو دی وفات دے ویلے او اٹھ سال دی ہن اتے انہاں دی پرورش ہمایوں نے کیتی۔ انہاں دی شادی اپݨے کزن خضر خواجہ خان نال تھئی۔ انہاں نے اپݨی زندگی دا بیشتر حصہ کابل وچ گزارا اتے 1557ء وچ اکبر دی دعوت تے آگرہ دے شاہی خاندان وچ شامل تھئیں۔ او شاہی خاندان وچ ٻہوں بااثر ہن اتے اکبر اتے حمیدہ بانو بیگم ݙوہیں انہاں کوں ٻہوں پسند کریندے ہن۔ کئی ٻیاں شاہی خواتین دے نال انہاں نے مکہ مکرمہ دا سفر کیتا اتے 1582ء وچ واپس ہندوستان آ ڳیاں ۔ انہاں دا انتقال 1603ء وچ تھیا۔

## حوالہ جات

ونکی:بھارتی مسلم شخصیتاں
ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا کنوں ماخوذ پیشہ ورانہ ٻولی
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
ونکی:اردو ٻولی دے متن آلے مضمون
عبید اللہ بن عباس

عبید اللہ بن عباس (ڄمݨ دی تریخ: 12 نبوی، وفات دی تریخ: 58 ہجری) حضرت عبداللہ ابن عباس رضی اللہ عنہما دے بھرا اتے حضرت علی رضی اللہ عنہ دے چچا زاد بھرا ہن۔ صلح حسن رضی اللہ عنہ دے دوران او حضرت حسن رضی اللہ عنہ دے لشکر دے سپہ سالار ہن، لیکن معاویہ رضی اللہ عنہ دی ݙاہ لکھ دینار دی پیشکش تے لشکر چھوڑ کے انہاں نال مل ڳئے۔ حضرت علی رضی اللہ عنہ نے انہاں کوں اپݨے دور خلافت وچ ݙو واری امیر حج اتے ہک واری یمن دا والی مقرر کیتا۔ بسر بن ارطاۃ دے یمن تے حملے دے دوران انہاں دے ݙو کمسن ٻال شہید کر ݙتے ڳئے۔ عبید اللہ بن عباس رضی اللہ عنہ سخاوت وچ مشہور ہن اتے انہاں توں چند احادیث وی مروی ہن۔

## حوالہ جات

ونکی:اہل بیت
ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
شیخ عبد المجید سندھی

شیخ عبد المجید سندھی (ڄمݨ دی تریخ: 7 جولائی 1889ء – وفات دی تریخ: 24 مئی 1978ء) پاکستان نال تعلق رکھݨ آلے نامور سیاستدان، مصنف اتے صحافی ہن۔ انہاں نے ریشمی رومال تحریک وچ حصہ ڳھنݨ  دے پاداش وچ ترائے سال اتے تحریک خلافت وچ انگریزاں دے خلاف تقریر کرݨ دے الزام وچ 2 سال قید کٹی۔ 1937ء وچ سندھ اسمبلی دے پہلے آزاد انتخابات وچ رکن اسمبلی منتخب تھئے۔ ایں دے علاوہ او آل انڈیا مسلم لیگ وچ وی رہے۔ 

## تصانیف

* تاریخی جواہر (تاریخ)
* اسپین کی فتح (تاریخ)
* المرتضیٰ (سوانح)
* حضرت عمر بن عبد العزیز (سوانح)

## حوالہ جات

ونکی:قبول اسلام
ونکی:سندھ دے سیاستدان
ونکی:پاکستانی مسلم شخصیّتاں
ونکی:پاکستانی صحافی
ونکی:پاکستانی سیاست دان
ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
ایاز لطیف پلیجو

ایاز لطیف پلیجو (ڄمݨ دی تریخ: 15 نومبر 1968ء، ٹھٹھہ، سندھ، پاکستان) ہک سیاست دان، وکیل، کارکن، مصنف اتے استاد ہن۔ پلیجو قومی عوامی تحریک (پیپلز نیشنل موومنٹ) دے موجودہ صدر، سندھ پروگریسو نیشنلسٹ الائنس (SPNA) دے مرکزی کنوینر اتے بانی، گرینڈ ڈیموکریٹک الائنس (GDA) دے بانیاں وچوں ہک اتے مرکزی سیکرٹری جنرل ہن۔ 2007ء توں، او کھٻی ٻاہاں دی نمائندگی کریندے پئے ہن اتے جنوب مشرقی پاکستان دے صوبہ سندھ دی تقسیم تے اعتراض کریندے ہن۔   

## حوالہ جات

ونکی:سندھی سیاست دان
ونکی:بلوچ شخصیتاں
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:زنانیت پسند پاکستانی
ونکی:پاکستانی فعالیت پسند برائے انسانی حقوق
ونکی:پاکستانی انسانیت پسند
ونکی:پاکستانی وکیل
ونکی:پاکستانی فعالیت پسند برائے حقوق نسواں
ونکی:سندھی شخصیتاں
ونکی:سندھ دے مصنف
ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا کنوں ماخوذ پیشہ ورانہ ٻولی
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
ونکی:مادر علمی ویکی ڈیٹا کنوں ماخوذ
صاحبزادہ حمید اللہ جان

صاحبزادہ مولوی حاجی حمیداللہ جان نقشبندی المعروف آغا صاحب (ڄمݨ دی تریخ: 1968ء) صاحبزادہ مولوی حاجی جانان نقشبندی دے ݙوجھے پتر اتے حضرت صاحبزادہ امین اللہ نقشبندیؒ عرف (قندھاری ملا صاب) دے پوہترے ہن۔ آپ دا تعلق عظیم روحانی گھرانے توں ہے۔ صاحبزادہ جانان نقشبندی دے بعد انہاں دے ݙوجھے پتر صاحبزادہ حمیداللہ جان نقشبندی نے آپ دی گدی سنبھالی اتے لوک آپ کوں آپ دے ݙاݙا قندھاری ملاصاب یا آغا صاحب دے ناں توں وی سُنڄاݨدن۔
right|thumb|200x200px

## شجرہ سلسلہ طریقت
thumb|700x700px|شجرہ نسب نقشبندیہ طریقت

## اساتذہ

# مولوی عبد اللہ (افغانستان سر مشکان)
# شیخ تفسیر و الحدیث مفتی مولوی عبدالغفورصاحب (مظہر العلوم مدرسہ شالدرہ کوئٹہ)
# شیخ تفسیر و الحدیث مفتی مولوی حافظ عبد الواحد صاحب (مظہر العلوم مدرسہ شالدرہ کوئٹہ)
# حافظ مولوی حمید اللہ (مظہر العلوم مدرسہ شالدرہ کوئٹہ)
# مولوی عبد المالک صاحب (مظہر العلوم مدرسہ شالدرہ کوئٹہ)
# قاری مہر اللہ صاحب ( مدرسہ تجوید القران کوئٹہ)
# گڈی آغا (گڈی آغا مدرسہ کوئٹہ،بلوچستان)

## اولاد

# صاحبزادہ عتیق اللہ خان عاجز
# صاحبزادہ حافظ محیب اللہ
# صاحبزادہ حافظ مجیب اللہ
# صاحبزادہ نجیب اللہ
# صاحبزادہ منیب اللہ
# صاحبزادہ محمد یاسین
# صاحبزادہ محمد عبد اللہ
# صاحبزادہ محمد سبحان اللہ
# صاحبزاد محمد یوسف حزیفہ (مرحوم)

## حوالہ جات

ونکی:کوئٹہ دیاں شخصیتاں
کہوٹ قریش

کہوٹ قریش قبیلہ عرب دے قبیلہ قریش دی شاخ بنو ہاشم نال تعلق رکھیندے۔ اے قبیلہ پنجاب اتے سندھ وچ آباد ہے۔ پاکستان دا مشہور شہر کہوٹہ ایں قبیلے دے لوکاں وسائے۔ اے قبیلہ حضرت علی رضی اللہ عنہ دے پتر محمد بن حنفیہ دی نسل توں ہے، جنہاں دی ماء دا تعلق بنو حنفیہ قبیلے نال ہئی۔ امام زید دی شہادت دے بعد انہاں دی اولاد خراسان ہجرت کر ڳئی۔ عبد الفتاح دی اولاد وچوں عمر ناں دا بندہ ترکستان وسیا اتے ایں خاندان دے نواب علی میر سید علی ہمدانی دے نال کشمیر آئے اتے سیالکوٹ وچ شہید تھی ڳئے۔ نواب علی شہید دا پتر کہوٹ کوہستان نمک دے نیڑے آباد تھیا۔

## حوالہ جات
محمد حسین نعیمی

مفتی محمد حسین نعیمی، مفتی ڈاکٹر سرفراز احمد نعیمی شہید دے والد ہن، انہاں نے جامعہ نعیمیہ لاہور جیہو جیہاں عظیم الشان علمی گہوارا قائم کیتا۔

## مشہور تلامذہ

* مولانا غلام رسول سعیدی، جامعہ نعیمیہ، کراچی۔
* مولانا الٰہی بخش، لاہور۔
* مولانا باغ علی نسیم، لاہور۔
* مولانا حافظ محمد عالم، سیالکوٹ۔
* مولانا محمد ارشد پناہوی، پناہ کے ۔
* مولانا محمد فیض الحسن تنویر۔
* زینت القرأ قاری غلام رسول، لاہور۔
* مولانا محمد سعید نقشبندی، خطیب دربارداتا گنج بخش، لاہور۔
* حافظ حبیب اللہ، خطیب سرائے عالمگیر۔، 

## وفات
14ذیقعدہ 1418ھ مطابق 13مارچ 1998ء کوں  لاہور وچ تھئ۔

## حوالہ جات

ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
ونکی:مادر علمی ویکی ڈیٹا کنوں ماخوذ
عبد القادر رائے پوری

شاہ عبد القادر رائے پوری 1873ء وچ ڈھڈیاں، جھاوریاں، ضلع سرگودھا، پنجاب وچ پیدا تھئے۔ انہاں نے عبد الرحیم رائے پوری توں سلوک دی تعلیم حاصل کیتی اتے مجاز بیعت و ارشاد تھئے۔ انہاں دے خلفاء وچ محمد زکریا کاندھلوی، محمد طیب قاسمی، سید ابو الحسن علی ندوی، سید نفیس الحسینی شاہ عبد الجلیل رائے پوری، امیر تبلیغ حاجی عبد الوھاب، سید عطا اللہ شاہ بخاری، ماسٹر منظور محمد، مولانا عبد الرحمن بھکھروی، مولانا محمد انوری، شاہ عبد الوحید، عبد العزیز فارم والے، مولانا عبد المنان، عبد العزیز گمتھلوی، زاہد حسن ابراہیمی اتے عبد الغنی ازہری دے ناں نمایاں ہن۔ انہاں دا انتقال 16 اگست 1962ء کوں تھیا۔

## حوالہ جات

ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
محمد ہاشم جان سرہندی

علامہ پیر محمد ہاشم جان سرہندی نقشبندی اکابر صوفیا وچ شمار تھیندے ہن۔

## ٻیا ݙیکھو

* اکابر تحریک پاکستان
* تذکرہ مشائخ نقشبندیہ
* طریق النجات
* سندھ کے دو مسلک
* تذکرہ علمائے سندھ

## حوالہ جات

ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا کنوں ماخوذ پیشہ ورانہ ٻولی
سریہ عبد اللہ بن رواحہ

شوال 6 ہجری وچ سریہ عبد اللہ بن رواحہ اسیر بن زارم یہودی دی طرف خیبر دی طرف بھیجا ڳیا۔ ایندی وجہ اے ہئی جݙݨ ابو رافع قتل تھی ڳیا تاں ایندی جاء تے اسیر بن زارم کوں امیر بݨایا ڳیا۔ او وی غطفان اتے ݙوجھیاں قبیلے کوں جنگ کیتے اکسیندا ہئی۔ جݙݨ رسول اللہ کوں پتہ چلا تاں ترائے آدمی عبد اللہ بن رواحہ سمیت خفیہ طور تے حالات معلوم کرݨ بھیڄے۔ جݙݨ مکمل حالات توں آگاہی تھئی تاں آپ نے 30 آدمی عبد اللہ بن رواحہ دی قیادت وچ بھیڄے۔ اتھاں ونڄ کے اونکوں آکھیا کہ رسول اللہ ﷺ تہاکوں خیبر تے عامل بݨاوݨ چاہندن۔ او ایں لالچ وچ آ ڳیا اتے عامل بݨݨ کیتے او نال چل پیا۔ مسلمان پیدل ڳئے ہن، تری یہودی وی نال چل پئے۔ ہر مسلمان ہک یہودی دے پچھوں ٻہہ ڳیا۔

جݙݨ قرقرہ ثباۃ دے قریب پہنچے تاں اسیر ایں ڳالھ توں پچھتایا۔ اوں نے عبد اللہ بن انیس دی تلوار دی طرف ہتھ ودھایا تاں عبد اللہ بن انیس نے اونکوں آکھیا کہ توں بد عہدی کریندا پیا ہیں۔ اوں نے ول چھکݨ دی کوشش کیتی۔ میں اونکوں الگ کر کےڳھن ڳیا۔ باقی قوم چلدی رہی۔ جݙݨ بالکل اکیلا رہ ڳیا تاں میں تلوار نال اوندی پنڈلی علاحدہ کر ݙتی۔ او اوٹھ  توں ݙیہہ پیا۔ اوں نے ہک سوٹٰ  میکوں ماری جیں توں میݙا سر زخمی تھی ڳیا۔ ایندے بعد اساں اوندے ساتھیاں تے حملہ آور تھی ڳئے۔ ہک شخص دے سوا سب کوں قتل کر ݙتا۔ اونکوں ٻہوں تلاش کیتا لیکن او نہ مل سڳیا۔ جݙݨ رسول اللہ ﷺ دے کول پہنچے تاں فرمایا کہ اللہ تعالیٰ نے ظالماں توں تہاکوں نجات ݙتی۔ مسلماناں وچوں کوئی وی شہید نہ تھیا۔

## ٻیا ݙیکھو

* سرایا نبوی
* غزوات نبوی

## حوالہ جات

ونکی:سرایا
ونکی:اسلامی فتوحات
مخدوم نوح ہالائی

لطف اللہ مخدوم نوح ہالائی، جنہاں دا لقب مخدوم نوح اتے پیو دا ناں نعمت اللہ ہئی، ارضِ سندھ دے مشہور بزرگ صوفیا وچ شمار تھیندے ہن۔ انہاں دا سلسلۂ نسب حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ توں جا ملدا ہے اتے انہاں دے جدِ اعلیٰ شیخ ابوبکر بوبک ضلع دادو وچ آباد تھئے۔ مخدوم نوح دی ولادت باسعادت 911ھ وچ ہالا، سندھ وچ تھئی اتے اللہ تعالیٰ نے انہاں کوں علمِ لدنی توں نوازا ہئی۔ او سندھ دے سرکردہ اولیاء کرام وچوں ہن، جیہڑے ہر شخص نال اوندے حال دے مطابق گفتگو فرمیندے اتے قرآنی آیات توں استدلال کریندے ہن۔ انہاں دے بیان کرݨ آلے معانی و مطالب توں جید علما وی متاثر تھیندے ہن۔ انہاں دیاں کرامات ٻالپݨ توں ہی ظاہر تھیوݨ شروع تھی ڳئیاں ہن، چنانچہ منقول ہے کہ پیدائش دے ستویں ݙینہہ انہاں نے اذان سݨ کے بزبانِ فصیح کلمۂ شہادت پڑھیا۔ ہک ٻئی روایت دے مطابق انہاں نے ہک درہم کوں مٹی لا کے خالص سونے وچ تبدیل کر ݙکھایا۔ مخدوم نوح نے ستاسی سال دی عمر وچ 27 ذو القعدہ 988ھ بمطابق 2 جنوری 1581ء کوں وصال فرمایا اتے انہاں دا مزارِ پرانوار ہالا کندی وچ زیارت گاہ خاص و عام ہے۔

## حوالہ جات
عمرو بن امیہ

عمرو بن امیہ رضی اللہ تعالیٰ عنہ (وفات: 60ھ) صحابی رسول صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم ہن۔ آپ رضی اللہ تعالیٰ عنہ غزوہ احد دے بعد مشرف باسلام تھئے۔ غزوہ احد دے بعد تمام غزوات وچ شریک تھئے، 6ھ وچ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دا خط مبارک نجاشی بادشاہ دے کول ڳھن ڳئے۔ 60ھ وچ حضرت امیر معاویہ رضی اللہ تعالیٰ عنہ دے عہد حکومت وچ وفات پاتی۔

## حوالہ جات

ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
پیر الہی بخش

پیر الٰہی بخش پاکستان دے نامور سیاست دان اتے سندھ دے سابق وزیر اعلیٰ رہے ہن، جنہاں کوں سرسید سندھ آکھیا ویندا ہے۔

## حوالہ جات

ونکی:ویکی ڈیٹا نال مطابقت رکّھݨ آلی مختصر تفصیل
ونکی:سندھی شخصیتاں
ونکی:پاکستانی سیاست دان
ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا کنوں ماخوذ پیشہ ورانہ ٻولی
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
ونکی:مادر علمی ویکی ڈیٹا کنوں ماخوذ
حضرت سخی شاہ موسیٰ رنیال

آپؒ دربار عالیہ زیارت سخی موسیٰ رنیال (مزار) موضع ناڑہ (نڑاں والا)، تحصیل جنڈ، ضلع اٹک (کیمبل پور) دے، قادریہ سہروردیہ سلسلہ دے سب توں پہلے بزرگ و کامل ولی اللہ گزرے ہن۔ آپؒ دا زمانہ ݙاہویں صدی ہجری دی آخری دہائیاں یا ول یارہویں صدی ہجری دے شروع دا ہے، آپؒ کھٹر خاندان نال تعلق رکھدن، شجرہ نسب حضرت عباس علمبردار دی اولاد وچ مشہور بزرگ سید قطب شاہ نال ملدا ہے جݙݨ کہ شجرہ طریقت بلوٹ شریف دے جلالی سادات وچوں شاہ عیسیٰ قتال بن نوری شاہ عبد الرحمٰن بن شاہ عبد الوہاب المعروف عیسیٰ بابن پیر نال جڑا ہے جیہڑے جلال الدین سرخ پوش اوچی دی اولاد وچوں ہن، سلسلہ قادریہ سہروردیہ دی بیعت و خلافت عطا تھئی اتے آپؒ نے عرصہ ویہہ سال اپݨے پیر دی خدمت وچ اچ بلوٹ گزاری۔ آپؒ دا قد مبارک قدرے چھوٹا اتے چہرہ مبارک نورانی ہئی اتے آپؒ رعب دار شخصیت دے مالک ہن۔

## حوالہ جات
اللہ بخش سومرو

اللہ بخش سومرو (1900-1943) صوبہ سندھ دے دو واری وزیر اعلیٰ تے اتحاد پارٹی دے سرگرم رہنما ہن۔ اوہ پہلی واری 1938ء توں 1940ء تائیں تے ݙوجھی واری 1941ء توں 1942ء تائیں وزیر اعلیٰ رہے۔ اوہ 1900ء وچ شکارپور وچ پیدا تھئے تے سندھی، انگریزی، فارسی تے عربی دی تعلیم حاصل کیتی۔ 1926ء وچ اوہ ممبئی کونسل دے ممبر منتخب تھئے۔ 1938ء وچ وزیر اعلیٰ بݨݨ دے بعد انہاں نے سندھ وچ کئی اصلاحات کیتیاں۔ اپریل 1940ء وچ انہاں نے دہلی وچ "آزادی کانفرنس" دی صدارت کیتی جیندے وچ پورے ہندوستان دے مسلمان رہنما شریک تھئے۔ انگریز حکومت دے رویے تے احتجاج کریندے ہوئے انہاں نے "خان بہادر" تے O.B.E. دے القاب واپس کر ݙتے جیندے تے انگریز حکومت انہاں توں ناراض تھی ڳئی تے انہاں کوں وزارت اعلیٰ توں ہٹا ݙتا ڳیا۔ 14 مئی 1943ء کوں شکارپور وچ انہاں کوں قتل کر ݙتا ڳیا۔ انہاں کوں آبائی غستان "پنج پیر" وچ دفنایا ڳیا۔
ونکی:پاکستانی شخصیتاں
ونکی:سندھی سیاست دان
ونکی:سندھ دے سیاستدان
ونکی:سندھی شخصیتاں
ونکی:سندھ دیاں شخصیتاں
ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
یوسف نگینہ

حاجی محمد یوسف علی نگینہ، جیہڑے حضرت بابا جی دے ناں توں مشہور ہن، 1340ھ بمطابق 1922ء کوں فیصل آباد وچ پیدا تھئے۔ انہاں نے مڈل تک تعلیم حاصل کیتی اتے ول دینی لگن دے باعث تعلیم جاری نہ رکھ سڳے۔ آپ اپݨے والدین دی واحد نرینہ اولاد ہن۔ آپ نے زیادہ تر وقت تبلیغی دوریاں وچ گزارا اتے محفل میلاد و عرس وچ شرکت کریندے رہے۔ اپݨیاں مصروفیات دے باوجود آپ نے تفسیر یوسفی، کشکول یوسفی، اسلام وچ ماء پیو دے حقوق، مقدس دعائیں اتے مستند نماز سمیت کئی کتاباں تصنیف کیتیاں۔ کشکول یوسفی کوں آپ اپݨی زندگی دا نچوڑ قرار ݙیندے ہن۔ آپ دا نعتیہ کلام "نگینے دے نگینے" اتے "ضیائے نگینہ" دے ناں توں شائع تھیا۔ حاجی محمد یوسف علی نگینہ دا انتقال 26 جولائی 1989ء کوں لاہور وچ تھیا اتے انہاں کوں پیلے گجراں وچ دفن کیتا ڳیا۔

## حوالہ جات
غلام دستگیر شاہ

غلام دستگیر شاہ گیلانی (1903-1965) عیسی خیل دے سادات خاندان نال تعلق رکھدے ہن تے خواجہ ضیاءالدین سیالوی دے خلیفہ ہن۔ انہاں دے پیو حافظ سدید الدین پیر جندوڈا شاہ ہن۔ انہاں نے وڑچھہ شریف وچ پیو دے مزار تے روضہ تعمیر کروایا تے مدرسہ اسلامیہ قائم کیتا۔ انہاں نے قرآن پاک حفظ کیتا تے پیو دی وفات دے بعد خواجہ ضیاءالدین سیالوی توں بیعت و خلافت حاصل کیتی۔ مرشد دے حکم تے وڑچھہ شریف وچ مستقل سکونت اختیار کیتی تے خانقاہ بݨائی جیہڑی مرجع خلائق بݨ ڳئی۔ انہاں دے اخلاص تے حقانیت دی وجہ توں ہزاراں عقیدت مند آندے ہن۔ انہاں دی ٻولی تے تعلیم وچ تاثیر ہئی تے انہاں دے ہتھ تے بیعت کرݨ آلیاں دی ٻالیں بدل ویندی ہئی۔ انہاں نے 6 مئی 1965ء کوں وڑچھہ شریف وچ وصال فرمایا تے والد دے پہلو وچ دفن ہوئے۔ انہاں دے چار پتر ہن جنہاں وچ حضرت سید غلام حبیب شاہ گیلانی سجادہ نشین ہن۔ انہاں دا عرس ہر سال 12 تے 13 اکتوبر کوں وڑچھہ شریف وچ منایا ویندے۔ 

## حوالہ جات
یحییٰ بن عبد الحمید

یحییٰ بن عبد الحمید حمانی (پیدائش تقریباً 155-160ھ، وفات 228ھ یا 230ھ) کوفہ نال تعلق رکھݨ آلے ہک بلند پایہ تے نامور محدث ہن۔ انہاں دا نسب حمان قبیلے نال ملدے۔ انہاں دے پیو عبد الحمید وی محدث ہن تے انہاں نے ابراہیم بن سعد، سفیان بن عیینہ تے عبد اللہ بن مبارک سمیت ٻہوں سارے نامور محدثین توں علم حاصل کیتا۔ یحییٰ حمانی قوت حافظہ وچ بے مثال ہن تے انہاں کوں "الحافظ الکبیر" دے لقب نال وی یاد کیتا ویندے۔ ابن معین دے مطابق کوفہ وچ انہاں توں وݙا کوئی حافظ حدیث نہ ہئی تے انہاں کوں شریک دیاں ست ہزار احادیث یاد ہن۔ اگرچہ امام نسائی سمیت کجھ محدثین نے انہاں تے جرح کیتی ہے، لیکن اکثریت انہاں کوں ثقہ تے حجت منیندی ہے تے امام بخاری نے وی انہاں توں روایت نقل کیتی ہے۔ انہاں دی ہک ضخیم مسند وی موجود ہے جیہڑی "مسند حمانی" دے ناں توں مشہور ہے۔ انہاں دے شاگرداں وچ ابوبکر بن ابی الدنیا، ابوحاتم تے عبد اللہ بن احمد دورتی شامل ہن۔
ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:محدث
ونکی:کوفہ
مدرسہ رحیمیہ

مدرسہ رحیمیہ دہلی وچ واقع ہک تاریخی دینی ادارہ ہے جیہڑا شاہ ولی اللہ دے والد شاہ عبد الرحیم دہلوی نے مغلیہ سلطنت دے دور وچ بݨایا ہئی۔ ایں ادارے برصغیر وچ اسلامی علوم دی ترویج، دینی اصلاحات تے احیائے دین وچ مرکزی کردار ادا کیتا۔ اورنگزیب عالمگیر دے دور وچ 1700ء دے نیڑے بݨݨ والے ایں مدرسے دا مقصد اسلامی علوم دا ودھارا تے قرآن و سنت دی تعلیم ݙیوݨ ہئی۔ شاہ ولی اللہ نے ایں مدرسے کوں برصغیر وچ اسلامی تعلیمات تے اصلاحات دا مرکز بݨایا۔ انہاں قرآن مجید دا فارسی ترجمہ کیتا تے اسلامی فلسفہ و اجتہاد تے زور ݙتا۔ انہاں دی مشہور کتاباں "حجۃ اللہ البالغہ" تے "الفوز الکبیر" ہن۔ انہاں دے بعد انہاں دے پتر شاہ عبد العزیز دہلوی تے ٻئے بھراواں نے وی مدرسے دی ذمہ داری سنبھالی تے علم حدیث دے ودھارے وچ اہم کردار ادا کیتا۔ مدرسہ رحیمیہ ولی اللہی تحریک دا مرکز بݨیا جینے برصغیر وچ اسلامی احیاء تے اصلاح وچ اہم کردار ادا کیتا۔ 1857ء دی جنگ آزادی دے بعد برطانوی حکومت نے ایں مدرسے کوں تباہ کر ݙتا، لیکن ایندے فارغ التحصیل طلباء تے اساتذہ نے ولی اللہی فکر کوں جاری رکھیا۔ اڄ وی اے مدرسہ اسلامی تعلیم و تربیت دے ہک تاریخی نشان دے طور تے ڄاݨیا ویندے۔

## حوالہ جات
خواجہ اللہ بخش تونسوی

خواجہ اللہ بخش تونسوی (1826-1901) تونسہ شریف دے سجادہ نشین ہن۔ او خواجہ گل محمد تونسوی دے پتر تے شاہ محمد سلیمان تونسوی دے پوہترے ہن۔ انہاں تقریباً بونجاہ سال تونسہ شریف دی مسند سنبھالی۔ انہاں نے مولوی محمد امین توں قرآن پاک تے ٻئے علوم دی تعلیم حاصل کیتی تے سلوک و معرفت دی تربیت اپݨے ݙاݙا جان توں حاصل کیتی۔ جوانی وچ دنیا توں بے رغبت تھی کے سادگی اختیار کر ڳئے۔ ݙاݙا جان نے انہاں کوں نماز روزے دا پابند بݨا ݙتا ہئی۔ خواجہ شاہ محمد سلیمان تونسوی دی وفات دے بعد او صفر 1267ھ وچ تونسہ شریف دی مسند تے جلوہ افروز تھئے۔ انہاں ہندوستان دے مختلف مزارات دا سفر کیتا۔ خواجہ اللہ بخش تونسوی کوں تعمیرات دا شوق ہئی تے انہاں مساجد، سرائے تے مدرسے بݨوائے۔ انہاں مسلماناں دی اصلاح و تربیت تے خاص توجہ ݙتی تے مرزا غلام احمد قادیانی دے عقائد دی سختی نال تردید کیتی۔ انہاں دے اخلاق ٻہوں اچھے ہن تے ہر کوئی انہاں توں متاثر تھیندا ہئی۔ انہاں دا وصال 29 جمادی الاول 1319ھ بمطابق 13 ستمبر 1901ء کوں تھیا تے انہاں کوں تونسہ شریف وچ دفن کیتا ڳیا۔ انہاں دے جانشین انہاں دے پتر حافظ محمود تونسوی بݨے۔

## سوانح حیات
تذکرہ خواجہ اللہ بخش کریم تونسوی..... مصنف خواجہ غیاث اللہ سلیمانی...

## حوالہ جات
ابو شعیب حرانی

عبد اللہ بن حسن بن احمد بن ابی شعیب، ابو شعیب اموی حرانی (ڄمݨ دی تریخ: 205ھ – وفات دی تریخ: 295ھ = 820ء – 908ء)، آپ حدیث نبوی دے ثقہ دے راوی ہن، آپ دی وفات بغداد وچ تھئی۔ اتے او اتھاں رہݨ آلیاں وچ سب توں زیادہ قابل اعتماد راوی ہن۔  

## حوالہ جات

ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
قلعہ قموص

قلعہ قموس ہک قلعہ ہے جینکوں یہودیاں نے خیبر وچ بݨایا ہئی۔ جیہڑا یہودیاں نے خیبر وچ، مدینہ منورہ دے ابھے وچ، بݨایا ہئی۔ اے مسلماناں دے قبضے وچ غزوہ خیبر دے دوران آیا۔ اے خیبر دے مشہور ترین قلعیاں وچ شمار تھیندے اتے "حصن خیبر" دے ناں نال وی ڄاݨا ویندا ہے، تاہم ایندا اصل ناں حصن القموص ہے۔ اے قلعہ براہ راست قدیم خیبر تے نظر رکھدا ہئی اتے ایندی حفاظت کریندا ہئی۔

خیبر دے سعودی ریاست وچ شامل تھیوݨ دے بعد، شاہ عبد العزیز دے دور وچ، اینکوں ولا تعمیر کر کے امارت (حکومتی مرکز) بݨایا ڳیا۔

## حوالہ جات

ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
چودھری غلام محمد

چودھری غلام محمد (1916-1970) جماعت اسلامی پاکستان دے پہلے لوکاں وچوں ہک تے مشہور رہنما ہن۔ او 1953ء وچ صوبہ سندھ تے کراچی دے امیر منتخب تھئے تے 1957ء وچ ݙو مہینے کیتے جماعت اسلامی پاکستان دے امیر بݨے۔ زیادہ تر وقت او جماعت اسلامی کراچی دے امیر رہے۔ جماعت کوں بین الاقوامی سطح تے متعارف کراوݨ وچ انہاں دا اہم کردار ہئی تے انہاں کئی بین الاقوامی اسلامی کانفرنساں وچ جماعت اسلامی دی نمائندگی کیتی۔ 1959ء وچ شاہ ولی اللہ اورینٹل کالج، منصورہ، 1963ء وچ ادارۂ معارف اسلامی، کراچی، 1970ء وچ روزنامہ جسارت تے بنگلہ زبان دے روزنامہ سنگرام، ڈھاکہ تے ماہنامہ چراغ راہ دے اجرا وچ انہاں دا اہم کردار ہئی۔ سواحلی زبان وچ قرآن مجید دا ترجمہ انہاں دی نگرانی وچ شائع تھیا۔ سرطان دے مرض دی وجہ توں 29 جنوری 1970ء کوں کراچی وچ انہاں دا انتقال تھی ڳیا۔ امیر جماعت اسلامی سید ابو الاعلیٰ مودودی نے انہاں دی نماز جنازہ پڑھائی۔ انہاں دی اہم ترین تصنیف The Middle East Crisis ہے۔ انہاں کئی ٻئے کتابچے وی لکھے۔
ونکی:جماعت اسلامی دے سیاست دان
ونکی:امیر جماعت اسلامی دی تندیر
عبد اللہ بن عون خراز

ابو محمد عبد اللہ بن عون بن عبد الملک بن یزید ہلالی بغدادی جیہڑے ابدالاں وچوں ہک منیے ویندے ہن، آپ محدث اتے حدیث نبوی دے ثقہ راوی ہن۔ آپ دی پیدائش المنصور دے دور حکومت توں پنج ݙینہہ قبل تھئی ہئی۔ آپ دی وفات ݙو سو بتری ہجری وچ تھئی۔ 
ونکی:ویکی ڈیٹا کنوں ماخوذ پیشہ ورانہ ٻولی
ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
شیخ رحمکار

شیخ المشائخ شیخ رحمکار المعروف کاکا صاحب (1573-1653) صوبہ خیبر پختونخوا دی ہک معروف شخصیت ہن۔ انہاں دی پیدائش یکم رمضان 981 ہجری کوں کنڑہ خیل نوشہرہ وچ تھئی۔ انہاں دا اصل ناں سید کستیر ہئی تے لقب رحمکار ہئی، لیکن او کاکا صاحب دے ناں توں مشہور ہن۔ انہاں دا سلسلہ نسب حسینی سادات نال ملدے۔ انہاں نے ساری زندگی عبادت و ریاضت وچ گزاری تے صائم الدہر تے شب بیدار مشہور ہن۔ او راست گفتار، متواضع، سخی تے صاحب قلب سلیم ہن۔ انہاں نے تارک ماسوا اللہ تے قرآن مجید دے عالم ہن۔ انہاں دے بارے وچ لکھیا ڳیا ہے کہ او علم ایقین، حق ایقین تے عین ایقین دا کامل علم رکھدے ہن تے صاحب علم لدنی ہن۔ انہاں دی نظر کیمیا اثر ہئی تے او مستجاب الدعوات ہن۔ انہاں دا سلسلہ نسبت اپݨے پیو شیخ بہادر توں سہروردیہ سݙویندا ہے۔ انہاں دے پنج پتر ہن تے انہاں دی اولاد وچ علما و فضلا موجود ہن۔ انہاں دے ٻہوں سارے خلفاء ہن جنہاں وچ غازی خان، عزیز شیخ تے فقیر جمیل مشہور ہن۔ انہاں دا وصال 24 رجب 1063 ہجری کوں تھیا تے انہاں کوں کنڑہ خیل وچ دفن کیتا ڳیا۔

## سلسلہ شیوخ

* حضرت شیخ سید بہادر باباؒ
* حضرت شیخ سید نادر باباؒ عرف مست بابا
* حضرت شیخ عبد القدوس نعمانیؒ گنگوہی
* حضرت شیخ برہان الدین محمد درویش اودھیؒ
* حضرت شیخ سید بڈھن بڑائچیؒ
* حضرت شیخ سید اجمل بڑائچیؒ
* مخدوم جہانیاں جہاں گشت سید جلال الدین بخاریؒ
* حضرت شیخ ابوالفتح رکن الدین ملتانیؒ
* حضرت شیخ صدر الدین عارف ملتانیؒ
* حضرت شیخ بہاؤ الدین زکریا ملتانیؒ
* حضرت شیخ شہاب الدین عمر سہروردیؒ
* حضرت شیخ صیاء الدین عبد القاہر ابو النجیب سہروردیؒ
* حضرت شیخ ابو احمد غزالیؒ
* حضرت شیخ ابوبکر نساجؒ
* حضرت شیخ ابو القاسم گورگانیؒ
* حضرت شیخ ابو عثمان مغربیؒ
* حضرت شیخ ابو علی کاتبؒ
* حضرت شیخ احمد ابوعلی رودباری
* سید الطائفہ حضرت شیخ جنید بغدادی

## ٻیا ݙیکھو

* کاکا خیل

## حوالہ جات

ونکی:اہل بیت
ونکی:صوفی
ونکی:صوفی اولیاء
ونکی:سنی
ونکی:اہل سنت
مولانا سلطان محمود

مولانا سلطان محمود سدوالی (1815-1899) سیال شریف دے روحانی پیشوا خواجہ شمس الدین سیالوی دے خاص خلیفہ ہن۔ انہاں دی پیدائش 1230ھ بمطابق 1815ء کوں سدوال ضلع چکوال وچ تھئی۔ انہاں دا تعلق راجپوت (چھبر موہیال) قوم نال ہئی۔ انہاں نے علوم متداولہ تے حدیث شریف دی تعلیم اپݨے والد حافظ اللہ یار قادری توں حاصل کیتی۔ 1275ھ بمطابق 1858ء وچ انہاں خواجہ شمس الحارقین سیالوی توں بیعت و خلافت حاصل کیتی تے زیادہ عرصہ سیال شریف وچ ریاضت و مجاہدہ وچ گزارا۔ خرقہ خلافت حاصل کرݨ دے بعد انہاں درس و تدریس تے تبلیغ دا سلسلہ شروع کیتا جیندے توں مقامی لوکاں سمیت چھچھ، پوٹھوار تے راولپنڈی دے کئی لوک مستفید تھئے۔ انہاں دے شاگرداں وچ مولانا غلام رسول تے مولانا محمد نور (انہاں دے پتر) اہم ہن۔ انہاں دا قد میانہ، چہرہ نورانی تے ݙاڑھی شرع دے مطابق ہئی۔ او اکثر روزہ رکھدے ہن تے شریعت دی سختی نال پابندی کریندے ہن۔ او کم گو، شیریں کلام تے عاجزی و انکسار دا پیکر ہن۔ انہاں نے کئی دینی کتاباں وی لکھیاں۔ مولانا سلطان محمود سدوالی صاحب کرامت بزرگ ہن تے انہاں دی کرامات مشہور ہن۔ انہاں دا وصال 29 ربیع الثانی 1317ھ بمطابق 6 ستمبر 1899ء کوں تھیا تے انہاں کوں سدوال وچ دفن کیتا ڳیا۔ انہاں دے چار پتر تے ڈو دھیریں ہن جنہاں وچ مولانا غلام رسول سدوالی (سجادہ نشین) اہم ہن۔

## چاولاد

# مولانا غلام رسول سدوالی (سجادہ نشین)
# مولانا محمد نور سدوالی
# مولاناسید رسول سدوالی
# مولانا مفتی غلام محمد سدوالی
# غلام فاطمہ
# جنت خاتون
مسروق بن مرزبان

مسروق بن مرزبان کوفی (وفات 240ھ) ثقہ حدیث نبوی دے راوی ہن تے انہاں دی حدیث دا درجہ حسن صحیح ہوندے۔ انہاں توں حفص بن غیاث، عبد اللہ بن مبارک تے ٻئے کئی محدثین نے روایت کیتی ہے۔ ابن ماجہ، ابو یعلی موصلی تے ابو حاتم رازی انہاں توں روایت کرݨ آلیاں وچ شامل ہن۔ ابو حاتم رازی نے انہاں کوں "قوی نہیں" آکھیا ہے لیکن ابو حاتم بن حبان بستی نے انہاں کوں ثقہ لوکاں وچ شمار کیتا ہے۔ ابن حجر عسقلانی نے انہاں کوں صدوق قرار ݙتا ہے تے حافظ ذہبی نے وی انہاں کوں ثقہ تے صدوق آکھیا ہے۔ تقریب التہذیب دے مطابق او صدوق تے حسن الحدیث ہن تے ثقہ لوکاں دی ہک وݙی جماعت نے انہاں توں روایات ڳھدیاں ہن۔

## روایت حدیث
حفص بن غیاث، ابو الاحوص سلام بن سلیم، شریک بن عبد اللہ، عبد اللہ بن مبارک، عبد السلام بن حرب، عبید اللہ اشجعی، محمد بن فضیل بن غزوان، ان کی سند سے روایت ہے۔ والد مرزبان بن مسروق اور یحییٰ بن زکریا بن ابی زائدہ اور ابوبکر بن عیاش۔
راوی: ابن ماجہ، ابراہیم بن یوسف حسنجانی، احمد بن داؤد سمنانی، ابو یعلی احمد بن علی بن المثنی موصلی، احمد بن علی الابار، ابوبکر احمد بن عمرو بن ابی عاصم ، حسن بن علی بن شبیب معمری اور عبد اللہ بن محمد بن سوار، عبدان بن احمد اہوازی، علی بن سعید عسکری، محمد بن صالح بن ذریح عکبری، محمد بن عبد اللہ حضرمی، محمد بن عبدوس بن کامل السراج، محمد بن عثمان بن ابی شیبہ، محمد بن ہارون ختلی اور محمود بن محمد واسطی، ابو حاتم رازی اور ابو زرعہ رازی: الرازیان۔

## حوالہ جات

ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
مفتی ہاشم عطاری قادری

## '''اسم گرامی'''
استاذ الفقہ والحدیث ابو الحسن محمد ہاشم خان، جِہڑے جو گل محمد، شیر محمد تے نواب خان دے پُتر ہِن۔ اِنہاں دا تعلق ملک اعوان برادری نال ہے۔

## '''ڄَمݨ دی تَرِیخ تے جاہ'''
اِنہاں دی وِلادت 7 جون 1979ء کوں پنڈی گھیپ، تحصیل ضلع اٹک، راولپنڈی ڈویژن وِچ تھئی۔

## '''ابتدائی تعلیم تے تربیت'''
مفتی صاحب نے ناظرہ قرآن، پرائمری، مڈل تے ہائی سکول دی تعلیم پنڈی گھیپ وِچ حاصل کیتی۔ گورنمنٹ کالج پنڈی گھیپ وِچ انجینئرنگ دی تعلیم اَدھوری چھوڑ تے دعوت اسلامی دے عالمی مدنی مرکز فیضان مدینہ کراچی وِچ مدرس کورس مُکایا۔

## '''استادِ کرام'''
مولانا نعیم، مولانا عبد القادر، مولانا محمد صادق، مولانا عرفان، مولانا عبد الواحد، مولانا محمد حسان اَتے شیخ الحدیث والتفسیر مفتی محمد قاسم قادری عطاری مدظلہ العالی اِنہاں دے اُستاداں وِچ شامل ہِن۔ اِیہ فتوٰی نویسی وِچ مفتی محمد قاسم قادری کوں اپݨا اُستاد تے مُربی منیندن۔

## '''تدریس'''
مفتی صاحب تدریسی شعبے وِچ ہِک ماہر تے محنتی اُستاد دی حیثیّت نال ڄاتے ویندن۔ اِنہاں نے تعلیم دے دَوران اِبتدائی دَرجیاں کوں پڑھاوݨ شروع کر ݙِتا ہئی اَتے ہُݨ تئیں تقریباً 22 سال توں درس نظامی دی تدریس کریندے پِن۔ اِیہ مرکزی جامعۃ المدینہ کراچی اَتے راولپنڈی وِچ تدریسی خِدمات انجام ݙے چُکین اَتے پِچھلے کئی سالاں توں لاہور وِچ دورہ حدیث شریف اَتے تخصص فی الفقہ دیاں کتاباں پڑھا رَہے ہِن۔

## '''شاگرد'''
اِنہاں دے شاگرد پاکستان دے کئی شہراں دے علاوہ ایشیا، یورپ، افریقہ اَتے عرب دُنیا وِچ وی اِفتاء، تصنیف، تبلیغ اَتے تدریس دے شعبیاں وِچ اہم عُہدیاں تے فائز ہِن۔

## '''بیعت تے اِرادت'''
اِنہاں نے امیر دعوت اسلامی، امیر اہلسنت حضرت علامہ مولانا محمد الیاس عطار قادری دامت برکاتہم العالیہ دے دستِ مُبارک تے بیعت دی سعادت حاصل کیتی اَتے سلسلہ قادریہ وِچ داخِل تِھی ڳئے۔

## '''تصنیفات'''
اِنہاں دے قلم توں ہُݨ تئیں کئی کتاباں منظرِ عام تے آ چُکین جِنہاں وِچ نصاب التجوید، نصاب النحو، نصاب الصرف، نصاب المنطق، قرآن و حدیث اَتے عقائد اہل سنت، فیضان فرض علوم (حصّہ اوّل اَتے دُوُم)، خطبات ربیع النور، حضور غوث اعظم اَتے عقائد و نظریات، حضرت ابراہیم علیہ السلام اَتے سنت ابراہیمی، احکام تعویزات مع تعویزات دا ثبوت، احکام عمامہ مع سبز عمامہ دا ثبوت، حکومت رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دی، معراج مصطفی اَتے معمولات و نظریات، محرم الحرام اَتے عقائد و نظریات، احکام لقمہ مع لقمہ دا احادیث توں ثبوت، احکام داڑھی مع جسم دے ٻئے والاں دے احکام، تلخیص فتاوی رضویہ (جلد 5 توں 10)، احکام تراویح و اعتکاف مع روزے دے اہم مسائل، شرح جامع ترمذی (4 جلداں) اَتے افضلیت ابوبکر وعمر رضی اللہ عنہما (تحقیق اَتے ترجمہ شُدہ) شامل ہِن۔

## '''فتاویٰ'''
مفتی صاحب کراچی، راولپنڈی اَتے لاہور وِچ تقریباً 15 سال توں فتوٰی نویسی دی خِدمت انجام  ݙیندے رہے  ہِن اَتے ہُݨ تئیں ہزاراں فتوے جاری کر چُکین۔

مفتی صاحب اپݨیاں تمام دینی اَتے علمی خِدمات کوں امیر اہلسنت حضرت علامہ مولانا ابو بلال محمد الیاس عطار قادری رضوی دامت برکاتہم العالیہ دی نظرِ کرم دا نتیجہ قرار ݙیندن۔
داوڑ

داوڑ (یا داوڑی یا داوڑزی) پشتوناں دا ہک قبیلہ ہے جیہڑا پاکستان دے دریائے ٹوچی دے کنارے شمالی وزیرستان وچ آباد ہے۔ اکثریت میڈل کلاس نال تعلق رکھدی ہے۔ وزیرستان دے سارے قبیلیاں وچ داوڑ قبیلہ سب توں زیادہ تعلیم یافتہ تے سوہݨا ہے۔ اے شمالی وزیرستان دے صدر مقام میرعلی توں میران شاہ تے دتہ خیل دیگان تائیں پھیلے ہوئے ہن۔ داوڑ قبیلے دیاں مشہور شخصیات وچ مولانا قمرزمان دیوبندی، خلیفہ مولانا عبد الرحمن دیوبندی شہید (تور مولوی صاحب)، مولانا قاضی حبیب الرحمن، مولانا محمد اسحاق، مولانا محمد دین دار داوڑ، ملک ارسلان خان داوڑ، مولانا پیر نیک زمان حقانی داوڑ، مولانا مفتی عین اللہ صاحب داوڑ، مولانا مفتی مصباح الدین صاحب داوڑ، ڈاکٹر محمد داود، محسن جاوید داوڑ ایڈووکیٹ، مفتی صادق نور داوڑ (طالبان کمانڈر)، ملک فضل حمید داوڑ مرحوم، ملک نثار علی خان، جرنل شودی خیل، لائق شاہ داوڑ، انجینئر مسرور داوڑ، علی گل خان استاد، مولانا یعقوب خان دیوبندی، مولانا محمد سبحان داوڑ، مولانا گل منیر الخیسوری، مولانا پزیر محمد داوڑ، مسکی فقیر، رشید علی دھقان، ملک میر سادے خان داوڑ، ملک میر صادے جان داوڑ، ملک بادشاہ خان داوڑ، داوڑ خان، میجر (ر) قلندر شاہ داوڑ، مختار زمان استاد، سنیٹر مرغی داوڑ، ملک سلطان محمود داوڑ تے مولانا قاری محمد رحیم صاحب شامل ہن۔ انہاں شخصیات نے دین، سیاست، ادب، سماجی خدمت تے جنگ آزادی وچ اہم کردار ادا کیتا ہے۔

## حوالہ جات
رستم علی شاہ

خواجہ رستم علی شاہ گردیزی (1827-1891) سیال شریف دے روحانی پیشوا خواجہ شمس الدین سیالوی دے خاص خلیفہ ہن۔ انہاں دی پیدائش 1242ھ بمطابق 1827ء کوں سرچھہ سیداں (پونچھ آزاد کشمیر) وچ تھئی۔ انہاں دے والد سید حسین شاہ ہن جیہڑے علاقے دے قاضی تے امام ہن۔ ابتدائی تعلیم اپݨے والد توں حاصل کرݨ دے بعد او خواجہ شمس الدین سیالوی دے آستانہ تے حاضر تھئے تے دینی تعلیم حاصل کیتی۔ بعد وچ دہلی ونڄ تے علوم دینیات توں فارغ تھی کے وطن واپس آئے۔ انہاں خواجہ شمس الدین سیالوی توں بیعت و خلافت حاصل کیتی تے سلوک و طریقت دیاں منزلاں طے کیتیاں۔ خلافت ملݨ دے بعد او اپݨے گاؤں سرچھہ سیداں واپس آئے تے اتھاں درس و تدریس دا کم شروع کیتا۔ او سادات گردیزی دے بلند پایہ علما تے اولیاء اللہ وچوں ہن تے انہاں دی ذات توں ہزاراں لوکاں نے دینی، روحانی تے علمی فیض حاصل کیتا۔ سید رستم علی شاہ نے 6 رجب 1309ھ کوں وصال فرمایا تے انہاں کوں سرچھہ شریف سیداں ضلع پونچھ آزاد کشمیر وچ دفن کیتا ڳیا۔ انہاں دا مزار انہاں دے پتر سید محمد امیر شاہ بݨوایا ہئی جیہڑا مرجع خلائق ہے۔ اللہ تعالیٰ نے انہاں کوں ناؤ پتر عطا کیتے ہن جنہاں وچ سید محمد امیر شاہ (سجادہ نشین) شامل ہن۔

## سلسلۂ نسب

* رستم علی شاہ بن سید حسین شاہ بن سید حافظ نور محمد شاہ بن سید بہادر شاہ بن سید مٹھا شاہ بن سید حیات شاہ بن سید غریب شاہ بن سید بیرم شاہ بن سید نظام شاہ بن سید شاه منور سچیار بن سید نور محمد بن سید محمد بن سید عبد الصمد بن سید عبد اللہ بن سید شاہ یوسف گردیزی بن سید ابوبکر بن سید شاہ قسور گردیزی بن سید ابو عبد اللہ بن سید احمد بغدادی بن سید علی بن سید حسین بن سید موسی بن سید عبد اللہ بن سید حمزه داعی بن سید ابوشظ بن سید احمد شعرانی بن سید علی عریض بن امام جعفر صادق بن امام محمد باقر بن امام زین العابدین بن امام حسین بن حضرت علی المرتضی کرم اللہ وجہہ

## اولاد

# سید محمد امیر شاہ (سجادہ نشین)
# سید بہار شاہ
# سید سلمان شاہ
# سید نور عالم شاہ
# سید الف شاہ
# سید اکرم شاہ
# سید گل حسین شاہ
# سید فیض عالم شاہ
# سید محمد لطیف شاہ 

## حوالہ جات
خواجگی امکنگی

خواجہ محمد مقتدیٰ امکنگی (1512/13-1600) سلسلہ نقشبندیہ دے وݙے بزرگاں وچوں ہک ہن۔ انہاں دا اصل ناں محمد مقتدیٰ ہئی تے او خواجگی تے خواجہ امکنگی حضرت دے ناں توں وی مشہور ہن۔ انہاں دی پیدائش 918ھ وچ بخارا دے نیڑے امکنہ نامی وستی وچ تھئی، ایں نسبت نال امکنگی سݙویندے ہن۔ انہاں دے والد قطب عالم خواجہ درویش محمد نے انہاں دی تعلیم و تربیت تے ٻہوں توجہ ݙتی۔ خواجہ محمد مقتدیٰ نے ظاہری تے باطنی علوم اپݨے والد توں حاصل کیتے تے سلوک دی تکمیل تے خلافت دا خرقہ پاتا۔ والد دے وصال دے بعد مسند نشین تھئے تے دین دی ٻہوں تبلیغ کیتی۔ او شریعت و سنت تے طریقہ عالیہ نقشبندیہ دے اصولاں دے سخت پابند ہن۔ ودھاپے دے باوجود مہماناں دی خدمت اپݨے ہتھوں کریندے ہن۔ علما، فضلا، امرا تے فقرا انہاں توں فیض حاصل کرݨ آندے ہن۔ والی توران عبد اللہ خان اکثر انہاں دی خدمت وچ حاضر تھیندے ہن۔ خواجہ محمد مقتدیٰ کرامت کوں کوئی اہمیت نہ ݙیندے ہن تے فرمیندے ہن کہ اللہ والیاں دے کول خالص اللہ کیتے آوݨا چاہیدا ہے تاکہ انہاں دے باطن توں حصہ ملے۔ انہاں دی طبیعت وچ ٻہوں انکساری ہئی۔ او خواجہ بہاؤالدین نقشبند دے اصل طریقہ نقشبندیہ دے سخت پابند ہن تے ذکر بالجہر تے ٻیاں نویاں ڳالھیں توں پرہیز کریندے ہن۔ انہاں دی کوئی خانقاہ نہ ہئی تے انہاں دی مجلس وچ رقص و سماع دی گنجائش نہ ہئی۔ انہاں دا وصال تقریباً نوے سال دی عمر وچ 22 شعبان 1008ھ کوں تھیا تے انہاں دا مزار شریف سمرقند توں 84 کلومیٹر دے فاصلے تے شہر کتاب دے نیڑے امکنہ وچ زیارت گاہ خاص و عام ہے۔ برصغیر پاک و ہند خواجہ امکنگی دے شکر گزار ہن کہ انہاں اپݨے خلیفہ محمد باقی باللہ کوں اتھاں بھیڄ تے طریقہ عالیہ نقشبندیہ توں اتھوں دے لوکاں کوں فیضیاب کیتا۔

## حوالہ جات

ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:اردو ٻولی دے متن آلے مضمون
محمد عبد اللہ گجراتی

محمد عبد اللہ گجراتی (1834-1921) سیال شریف دے روحانی پیشوا خواجہ شمس الدین سیالوی دے خاص خلیفہ ہن۔ انہاں دی پیدائش 1250ھ بمطابق 1834ء کوں موضع ہینہ ضلع جہلم وچ تھئی۔ انہاں دے والد مولانا صدر الدین ہن۔ محمد عبد اللہ گجراتی نے ٻلپݨ دے کجھ سال اپݨے نانا حافظ نور جی دے زیر سایہ گزارے۔ ساݙھے چار سال دی عمر وچ حافظ نور دین چک عمر دی خدمت وچ پیش کیتے ڳئے تے انہاں توں قرآن پاک یاد کیتا۔ بعد وچ علوم متداولہ دی تعلیم اپݨے والد توں حاصل کیتی۔ محبوب سبحانی خواجہ سید غلام حیدر علی شاہ جلالپوری نے محمد عبد اللہ کوں خواجہ شمس العارفین سیالوی توں بیعت کرایا۔ مجاہدے تے ریاضت دے بعد خرقہ خلافت حاصل کیتا۔ قادریہ، سہروردیہ تے نقشبندیہ سلاسل وچ وی انہاں کوں اجازت حاصل ہئی۔ علوم دی تکمیل دے بعد انہاں چک عمر وچ درس و تدریس دا سلسلہ شروع کیتا۔ ٻہوں سارے علما انہاں دے چشمہ فیض توں سیراب تھئے۔ علامہ اصغر علی روحی نے آکھیا ہئی کہ لاہور دی مساجد تے علما دی فہرست بݨائی تاں ادھے توں زیادہ مولانا شیخ محمد عبد اللہ دے شاگرد ثابت تھئے۔ انہاں دے مشہور شاگرداں وچ مولانا محمد عبد المالک، قاضی عطا محمد گجراتی تے مولانا نیاز احمد شامل ہن۔ آپ نغز گو تے قادر الکلام شاعر ہن تے تاریخ گوئی وچ وی مہارت رکھدے ہن۔ انہاں نے سینکڑاں تاریخاں رقم فرمائیاں۔ انہاں دیاں تصانیف وچ تاریخ الدیوان تے نشان شیخ شامل ہن۔ انہاں دا وصال 1340ھ بمطابق 1921ء کوں چک عمر وچ تھیا تے اتھائیں دفن کیتے ڳئے۔ انہاں دے ݙو پتر انہاں دی زندگی وچ ہی فوت تھی ڳئے ہن، ایں واسطے انہاں دے بھتریجے مولانا محمد سلام شائق اللہ انہاں دے جانشین بݨے۔ مولانا شیخ محمد عبد اللہ گجراتی بے نظیر فاضل تے مناظرہ وچ یکتائے روزگار ہن۔ امیر حبیب اللہ خان والی کابل تے مہاراجا بنیر سنگھ حاکم ریاست جموں و کشمیر انہاں دے مداحاں وچوں ہن۔ انہاں نے اپݨے پیسیاں نال ہک مسجد تے زیارت گاہ بݨوائی جتھاں نبی کریم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دا موئے مبارک بصد ادب و احترام رکھا ڳیا۔ او سادات دا ٻہوں احترام کریندے ہن تے شریعت مطہرہ دے پابند ہن۔

### تلامذہ

# مولانا محمد عبد المالک ساکن کھوڑی مشیرمال ریاست بہاولپور
# قاضی عطا محمد گجراتی تحصیلدار پنشنر
# مولانا نیاز احمد ساکن نبوڑه
# مولانا حکیم محی الدین قریشی ساکن دیالی
# مولانا محمد عالم قریشی ساکن سرکڈھن ضلع جہلم
# مولانا حافظ نور دین مفتی اپل سنت جلالپور جٹاں ضلع گجرات
# مولانا نور احمد ساکن باگڑیانوالہ ضلع گجرات
# سید بقا شاہ ساکن کیرانوالہ شہانہ ضلع گجرات
# سید محمد انور شاہ ساکن گولیکی
# سید فضل شاه چک عبد الخالق سیداں ضلع جہلم
# مولانا نعمت اللہ صابری لالہ موسی
# مولانا سردار شاہ سکن کوٹلہ سارنگ خان ضلع گجرات
# منشی فضل حسین اجمل

## تصانیف

# تاریخ الدیوان
# نشان شیخ

## اولاد

# مولانا محمد بقا (مولوی فضل)
# حافظ محمد رضا

## حوالہ جات

ونکی:چشتی شخصیتاں
سندھو دیش

سندهودیش ہک اصطلاح ہے جیہڑی سندهی قوم پرست استعمال کریندن۔ سندهی قوم پرست صوبہ سندھ کوں پاکستان توں جدا کر کے ہک آزاد ملک "سندهودیش" بݨاوݨ چاہندن۔

## '''ابتدا'''
سندهودیش دا مطالبہ سب توں پہلے سائیں جی ایم سید نے 17 جنوری 1972ء کوں کیتا ہئی۔ سید نے حیدرآباد، سندھ وچ 17 جنوری 1972ء کوں اپݨی سالگرہ دے موقع تے جئے سندھ تحریک دی بنیاد رکھی تے سندھ کوں آزاد وطن بݨاوݨ کیتے جدوجہد دا اعلان کیتا۔ ایں وجہ توں حکومت پاکستان دی طرفوں انہاں کوں کئی واری گرفتار تے نظربند کیتا ڳیا۔ لیکن سید نے اپݨا عزم جاری رکھا۔ اڄ کئی قوم پرست جماعتاں آزاد سندهودیش کیتے سرگرم ہن۔ انہاں کوں انتظامیہ دی طرفوں کئی مصیبتاں دا سامݨاں وی کرݨاں پوندے۔

## '''اسباب'''
جی ایم سید دا آکھݨ ہئی کہ پنجابی، پاکستان دی اوٹ وچ سندھ دے وسائل لُٹیندے پئین۔ سندھ ہݨ پنجاب دی غلامی وچ ہے۔ ایں واسطے ہݨ او سندھ کوں پاکستان تے پنجاب توں جدا کرݨ چاہندن۔ انہاں دے پیش کیتے ڳئے نقطہ نظر دے مطابق کئی ناانصافیاں سندھ دے نال تھیندیاں پئین۔ سندھ پاکستان کوں سب توں زیادہ وسائل ݙیندی ہے۔ لیکن سندھ کوں ایندا مناسب حصہ نی ݙتا ویندا۔ 1947ء توں ڳھن کے اڄ تائیں کئی مہاجر سندھ دے اہم ترین شہر کراچی وچ آباد کیتے ویندے پئین۔ لیکن سندهیاں کیتے اتھاں زمین تنگ کیتی ڳئی ہے۔ مہاجر ہݨ کراچی کوں سندھ توں جدا صوبہ بݨاوݨ چاہندن۔ انہاں ناانصافیاں دے رد عمل وچ سندهودیش تحریک دا آغاز تھیا۔

**مرکز:** 

یں تحریک دا مرکز سَن، سندھ ہے۔ جتھاں جی ایم سید دی پیدائش تھئی ہئی۔ ایہو سید دی آخری آرام گاہ وی ہے۔
ونکی:سندھ دے صوبائی وزیر
ونکی:قوم پرستی
ونکی:کراچی
ونکی:سندھو دیش
خواجہ غلام فرید شاہ

خواجہ غلام فرید شاہ (1885-1924) میانوالی دے بلند پایہ اولیاء کرام وچوں ہک ہن۔ او پیر سیال دے جانشین خواجہ محمد الدین سیالوی دے خلیفہ ہن۔ انہاں نو سال تائیں خواجہ آباد شریف وچ اپݨے والد ماجد دے جانشین دی حیثیت نال خدمات سرانجام ݙتیاں۔

انہاں دی پیدائش 1302ھ بمطابق 1885ء وچ خواجہ محمد پیر بخش رحمۃ اللہ علیہ دے گھر دندی میانوالی وچ تھئی۔ انہاں دا تعلق سادات کاظمی نال ہئی تے انہاں دا سلسلہ نسب امام موسی کاظم تائیں پُڄدے۔ انہاں نے ابتدائی دینی تعلیم حاصل کیتی تے انہاں دی تعلیم فقہ تے صرف و نحو دی ابتدائی کتاباں تائیں محدود ہئی۔ انہاں دا مزاج صوفیانہ تے قلندرانہ ہوݨ دی وجہ توں او مزید تعلیم حاصل نہ کر سڳے۔

انہاں نے سیال شریف دے سجادہ نشین خواجہ محمد الدین سیالوی دے ہتھ تے بیعت کیتی تے انہاں دے زیر سایہ سلوک دیاں منزلاں طے کیتیاں۔ خواجہ محمد الدین سیالوی نے انہاں کوں 1326ھ بمطابق 1908ء وچ سند خلافت عطا کیتی۔ خواجہ غلام فرید شاہ کوں اپݨے شیخ نال ٻہوں محبت ہئی تے او اکثر سیال شریف وچ رہ کے اپݨے شیخ دی خدمت کریندے ہن۔

انہاں دے والد ماجد خواجہ محمد پیر بخش 22 صفر 1334ھ بمطابق 1915ء کوں فوت تھی ڳئے۔ والد دے وصال دے بعد او وݙے پُتر ہوݨ دی وجہ توں والد دے جانشین مقرر تھئے۔ انہاں دے والد کوں دندی میانوالی وچ دفن کیتا ڳیا ہئی۔ تدفین دے ہک سال بعد دریائے سندھ وچ ٻہوں وݙا طوفان آیا جیندے نال ٻہوں سارے شہر تباہ تھی ڳئے۔ خواجہ غلام فرید شاہ دے ٹٻر تے رشتے داراں کوں وی شہر چھوڑݨا پیا لیکن رات کوں خواجہ محمد پیر بخش نے اپݨے پُتر خواجہ غلام نصیر الدین شاہ کوں خواب وچ آکھیا کہ ہݨ شہر چھوڑݨ دا ارادہ ترک کر ݙیو۔ میں کوشش کریندا پیاں کہ اللہ تعالیٰ ساݙے شہر کوں بچا ڳھنے۔ ایں سلسلے وچ میں حضرت خضر علیہ اسلام نال گزارش کیتی ہے۔ ول انہاں نے اپݨے مزار کوں وی اتھوں منتقل کرݨ دا حکم ݙتا۔ علی الصبح کم شروع تھی ڳیا تے انہاں دے جسد مبارک کوں ہک میل پوادھ دی طرف خواجہ آباد شریف وچ دفن کیتا ڳیا۔ ظہر دے بعد دریا نے ایں طرف اینویں تباہی مچائی کہ خواجہ محمد پیر بخش دا آبائی شہر صفحہ ہستی توں مٹ ڳیا۔

خواجہ غلام فرید شاہ ٻہوں سادہ طبیعت دے مالک ہن تے ٻہوں سوہݨے تے طاقتور ہن۔ او سلوک و صفا دے صاحب ہن تے اپݨے والد ماجد دی پیروی کریندے ہن۔ سجادہ نشین ہوݨ دے بعد انہاں دا فیض ہر خاص و عام کیتے ہک جیہاں ہئی۔ او ناؤ سال دے مختصر عرصے کیتے سجادہ نشین رہے لیکن ایں مختصر حیاتی وچ وی ولایت دے آفتاب بݨ کے چمکدے رہے۔ انہاں دا وصال بروز ہفتہ 11 جمادی الثانی 1342ھ بمطابق 19 جنوری 1924ء کوں تھیا تے انہاں کوں خواجہ آباد شریف وچ اپݨے والد دے پہلو وچ دفن کیتا ڳیا۔ انہاں دا عرس ہر سال 11 جمادی الثانی کوں منایا ویندے۔ اللہ پاک نے انہاں کوں ترائے پُتر عطا کیتے ہن جنہاں دے ناں غلام نظام الدین شاہ، غلام کمال الدین شاہ تے سید محمد حسن شاہ ہن۔ 

## حوالہ جات

ونکی:چشتی شخصیتاں
مچال او کلیری

مچال او کلیری (1590-1643) آئرلینڈ دی تاریخ دا ڄاݨ وند

مچال او کلیری (1590-1643 لڳ بھڳ) آئرلینڈ دا ہک مہاندرا تاریخ لکھݨ آلا ہئی ۔ انہاں آئرلینڈ دی قدیم تاریخ تے اتھوں دے لوکاں دے رہݨ سہݨ بارے ٻہوں کم کیتا ۔ انہاں دی لکھی ہوئی کتاب "اینالس آف دی فور ماسٹرز" (Annals of the Four Masters) آئرلینڈ دی تاریخ دا ہک وݙا ذریعہ ہے ۔ ایں کتاب وچ انہاں آئرلینڈ دے پراݨے بادشاہواں ، جنگاں تے اتھوں دے لوکاں دے رہݨ سہݨ بارے معلومات ݙتیاں ہن ۔ انہاں آئرلینڈ دی پراݨی تہذیب تے ثقافت بارے وی ڳالھ کیتی ہے ۔ مچال او کلیری دی لکھت توں پتہ لڳدے کہ او اپݨے دور دے وݙے سوجھواݨ ہن تے آئرلینڈ دے حالات دے بارے وچ گہری سمجھ رکھدے ہن ۔ انہاں دا انداز تحریر سادا تے واضح ہئی ۔ انہاں واقعات کوں سچائی نال پیش کیتا ہے ۔ "اینالس آف دی فور ماسٹرز" آئرلینڈ دی تاریخ دا ہک اہم ماخذ ہے ۔ ایں کتاب توں اتھوں دے پراݨے زمانے دے بارے وچ ٻہوں معلومات ملدین ۔ مچال او کلیری دی لکھی ہوئی تاریخ اڄ وی آئرلینڈ دے طالب علماں کیتے ٻہوں اہم ہے ۔ انہاں دی لکھت توں اتھوں دی پراݨی تہذیب تے ثقافت دی جھلک نظر آندی ہے ۔ مچال او کلیری دی محنت نال آئرلینڈ دی قدیم تاریخ محفوظ تھئی ۔ انہاں دی لکھی ہوئی کتاب اتھوں دی تاریخ دا ہک وݙا خزانہ ہے ۔ انہاں اتھوں دی پراݨی تہذیب تے ثقافت بارے تفصیل نال لکھ تے اتھوں دے علم کوں ودھایا ۔ انہاں دی کتاب اتھوں دی تاریخ دا ہک وݙا خزانہ ہے ۔
تھامس فلر

تھامس فلر (1608-1661) کلیسا دی تاریخ دا ڄاݨ وند

تھامس فلر (1608-1661) انگلینڈ دا ہک مہاندرا تاریخ لکھݨ آلا تے مذہبی عالم ہئی ۔ انہاں انگلینڈ دی تاریخ تے اتھوں دے کلیسیا دے حالات بارے ٻہوں کم کیتا ۔ فلر دی لکھی ہوئی کتاب "دی چرچ ہسٹری آف برٹین" (The Church-History of Britain) اتھوں دی کلیسیا دی تاریخ دا ہک اہم ذریعہ ہے ۔ ایں کتاب وچ انہاں انگلینڈ وچ عیسائی مذہب دے پھیلاؤ تے اتھوں دے مذہبی رہنماواں بارے معلومات ݙتیاں ہن ۔ فلر دی لکھت توں پتہ لڳدے کہ او اپݨے دور دے وݙے سوجھواݨ ہن تے مذہبی معاملات دے بارے وچ گہری سمجھ رکھدے ہن ۔ انہاں دا انداز تحریر سادا تے واضح ہئی ۔ انہاں واقعات کوں سچائی نال پیش کیتا ہے ۔ فلر دی لکھی ہوئی تاریخ اڄ وی انگلینڈ دے طالب علماں کیتے ٻہوں اہم ہے ۔ انہاں دی لکھت توں اتھوں دی پراݨی تہذیب تے مذہبی سوچ دی جھلک نظر آندی ہے ۔ فلر دی محنت نال انگلینڈ دی قدیم تاریخ محفوظ تھئی ۔ انہاں دی لکھت اتھوں دی تاریخ دا ہک وݙا خزانہ ہے ۔ انہاں اتھوں دے مذہبی حالات بارے تفصیل نال لکھ تے اتھوں دے علم کوں ودھایا ۔ انہاں دی کتاب اتھوں دی تاریخ دا ہک وݙا خزانہ ہے ۔
ولیم بریڈفورڈ

ولیم بریڈفورڈ (1590-1657) پلائی ماؤتھ کالونی دی تاریخ دا ڄاݨ وند

ولیم بریڈفورڈ (1590-1657) امریکہ دی پلائی ماؤتھ کالونی دا ہک وݙا لکھاری ہئی ۔ انہاں "آف پلائی ماؤتھ پلانٹیشن" (Of Plymouth Plantation) ناں دی کتاب لکھی ، جیندے وچ انہاں می فلاور جہاز دے سفر تے پلائی ماؤتھ کالونی دے ابتدائی حالات بارے ڳالھ کیتی ہے ۔ ایں کتاب وچ انہاں اتھوں دے لوکاں دے رہݨ سہݨ ، اتھوں دے سیاسی حالات تے اتھوں دے مقامی لوکاں نال تعلقات بارے ٻہوں معلومات ݙتیاں ہن ۔ بریڈفورڈ دی لکھت توں پتہ لڳدے کہ او اپݨے دور دے عالم ہن تے اتھوں دے حالات دے بارے وچ گہری سمجھ رکھدے ہن ۔ انہاں دا انداز تحریر سادا تے واضح ہئی ۔ انہاں واقعات کوں سچائی نال پیش کیتا ہے ۔ "آف پلائی ماؤتھ پلانٹیشن" امریکہ دی قدیم تاریخ دا ہک اہم ماخذ ہے ۔ ایں کتاب توں اتھوں دے پراݨے زمانے دے بارے وچ ٻہوں معلومات ملدین ۔ بریڈفورڈ دی لکھی ہوئی کتاب اڄ وی امریکہ دی تاریخ دے طالب علماں کیتے ٻہوں اہم ہے ۔ انہاں دی لکھت توں اتھوں دی پراݨی تہذیب تے ثقافت دی جھلک نظر آندی ہے ۔ بریڈفورڈ دی محنت نال پلائی ماؤتھ کالونی دی قدیم تاریخ محفوظ تھئی ۔ انہاں دی لکھت اتھوں دی تاریخ دا ہک وݙا خزانہ ہے ۔ انہاں اتھوں دے ابتدائی حالات بارے تفصیل نال لکھ تے اتھوں دے علم کوں ودھایا ۔ انہاں دی کتاب اتھوں دی تاریخ دا ہک وݙا خزانہ ہے ۔
آرتھر ولسن

آرتھر ولسن (1595-1652) سولہویں صدی دے برطانیہ دا تاریخ نگار

آرتھر ولسن (1595-1652) سولہویں صدی دے برطانیہ دا ہک تاریخ دان ہئی ۔ انہاں انگلینڈ دے بادشاہ جیمز اول دے دور دی تاریخ تے کم کیتا ۔ ولسن دی لکھی ہوئی کتاب "دی ہسٹری آف گریٹ برٹین" (The History of Great Britain) اتھوں دے سیاسی حالات تے اتھوں دے لوکاں دے رہݨ سہݨ بارے معلومات ݙیندی ہے ۔ ولسن دی لکھت توں پتہ لڳدے کہ او اپݨے دور دے عالم ہن تے اتھوں دے سیاسی حالات دے بارے وچ گہری سمجھ رکھدے ہن ۔ انہاں دا انداز تحریر سادا تے واضح ہئی ۔ انہاں واقعات کوں سچائی نال پیش کیتا ہے ۔ ولسن دی لکھی ہوئی تاریخ اڄ وی برطانیہ دے طالب علماں کیتے ٻہوں اہم ہے ۔ انہاں دی لکھت توں اتھوں دی پراݨی تہذیب تے سیاسی حالات دی جھلک نظر آندی ہے ۔ ولسن دی محنت نال سولہویں صدی دے برطانیہ دی قدیم تاریخ محفوظ تھئی ۔ انہاں دی لکھت اتھوں دی تاریخ دا ہک وݙا خزانہ ہے ۔ انہاں اتھوں دے سیاسی حالات بارے تفصیل نال لکھ تے اتھوں دے علم کوں ودھایا ۔ انہاں دی کتاب اتھوں دی تاریخ دا ہک وݙا خزانہ ہے ۔
لوئیس سیباسٹین لی نین ڈی ٹلمونٹ

لوئیس سیباسٹین لی نین ڈی ٹلمونٹ (1637-1698) کلیسیائی تاریخ دان

لوئیس سیباسٹین لی نین ڈی ٹلمونٹ (1637-1698) کلیسیائی تاریخ دا ہک وݙا عالم ہئی ۔ انہاں عیسائی کلیسیا دی قدیم تاریخ تے ٻہوں کم کیتا ۔ انہاں دی لکھی ہوئی کتاب "میموئرز پور سروریر اے ل ہسٹور ایکلیسیاسٹیک" عیسائی کلیسیا دی قدیم تاریخ دا ہک وݙا ذریعہ ہے ۔ ایں کتاب وچ انہاں عیسائی کلیسیا دے پراݨے زمانے توں چوتھی صدی عیسوی تئیں دے حالات تے اتھوں دے وݙے وݙے لوکاں دے کرداراں بارے ٻہوں معلومات ݙتیاں ہن ۔ ٹلمونٹ دی لکھت توں پتہ لڳدے کہ او اپݨے دور دے وݙے سوجھواݨ ہن تے عیسائی کلیسیا دی تاریخ دے بارے وچ گہری سمجھ رکھدے ہن ۔ انہاں دا انداز تحریر سادا تے واضح ہئی ۔ انہاں واقعات کوں سچائی نال پیش کیتا ہئی ۔ "میموئرز پور سروریر اے ل ہسٹور ایکلیسیاسٹیک" عیسائی کلیسیا دی تاریخ دا ہک اہم ماخذ ہے ۔ ایں کتاب توں عیسائی کلیسیا دے پراݨے زمانے دے بارے وچ ٻہوں معلومات ملدین ۔ ٹلمونٹ دی لکھی ہوئی تاریخ اڄ وی عیسائی کلیسیا دے طالب علماں کیتے ٻہوں اہم ہے ۔ انہاں دی لکھت توں عیسائی کلیسیا دی پراݨی تہذیب تے مذہبی سوچ دی جھلک نظر آندی ہے ۔ ٹلمونٹ دی محنت نال عیسائی کلیسیا دی قدیم تاریخ محفوظ تھئی ۔ انہاں دی لکھی ہوئی کتاب اتھوں دی تاریخ دا ہک وݙا خزانہ ہے ۔ انہاں عیسائی کلیسیا دی تاریخ کوں تفصیل نال لکھ تے اتھوں دے علم کوں ودھایا ۔ انہاں دی کتاب عیسائی کلیسیا دی تاریخ دا ہک وݙا خزانہ ہے ۔
کرسٹوف سیلاریئس

کرسٹوف سیلاریئس (1638-1707) جرمنی دا عالمی تاریخ دان

کرسٹوف سیلاریئس (1638-1707) جرمنی دا ہک وݙا عالمی تاریخ دان ہئی ۔ انہاں دنیا دی تاریخ کوں ترتیب ݙیوݨ تے کم کیتا ۔ سیلاریئس دنیا دی تاریخ کوں ترائے دوراں وچ ونڈیا: قدیم ، قرون وسطی تے جدید ۔ ایں ترتیب کوں "سیلاریئس دی تاریخ" آکھیا ویندے ۔ سیلاریئس دی ترتیب اوں ویلھے ٻہوں مشہور تھئی تے لوکاں ایندے اتے عمل کیتا ۔ سیلاریئس دی لکھت توں پتہ لڳدے کہ او اپݨے دور دے وݙے سوجھواݨ ہن تے دنیا دی تاریخ دے بارے وچ گہری سمجھ رکھدے ہن ۔ انہاں دا انداز تحریر سادا تے واضح ہئی ۔ سیلاریئس دی ترتیب اڄ وی تاریخ دے طالب علماں کیتے اہم ہے ۔ سیلاریئس دی محنت نال دنیا دی تاریخ دی ترتیب محفوظ تھئی ۔ انہاں دی لکھت اتھوں دی تاریخ دا ہک وݙا خزانہ ہے ۔ انہاں دنیا دی تاریخ کوں ترائے دوراں وچ ونڈ تے اتھوں دے علم کوں ودھایا ۔ انہاں دی ترتیب عالمی تاریخ دا ہک وݙا خزانہ ہے ۔