سرائیکی افسانے ، ناول تے ڈرامے دا پندھ

ملتان کوں سندھ وادی دے تہذیبی تے تمدنی سلسلے داوݙا مرکز ڳݨیا ویندے ۔ ملتان دی زبان اظہار دا ذریعہ ہووݨ دے نال نال قدیم روایتاں ، اخلاقی قدراں اَتے ثقافت دی ترجمانی کریندی ہے۔سندھ وادی دی تہذیب تے ملتان دی قدامت دے حوالے نال ݙٹھا ونڄے تاں سرائیکی زبان دا پندھ ہزاریں سالیں دا بݨدے۔

سرائیکی لوک ادب وچ پاتی ونڄݨ والی کہاݨی تے وسیب دا ڳوڑھا ڳانڈھا ہے۔ کہاݨی سُݨاوݨ تے کہاݨی سُݨݨ دا ساتھ نِت دا چلدا پئے ۔ اصل وچ کہاݨی دا ایہو پندھ افسانے والے پاسے ٹُریے ۔ اُردو وچ افسانہ ویہویں صدی دے آغاز وچ سامݨے آئے جݙاں جو سرائیکی ادب وچ اے صِنف اُردو ادب توں متاثر تھی کے پاکستان بݨݨ دے بعد سامݨے آئی۔

سرائیکی افسانے دی اشاعت توں پہلے مسودیں وچوں آصف علی اُچوی دے 1948ء وچ لکھیے ونڄݨ والے افسانے ’’جھاڑو دا تِیلا‘‘ دی وَونت سُݨی ویندی ہے ۔ ایندے بعد 1964ء وچ شروع تھیوݨ والے ہفت روزہ ’’اختر‘‘ ملتان تے 1965ء وچ مُنڈھ ٻدھݨ والے سہ ماہی ’’سرائیکی‘‘ بہاول پور سرائیکی افسانے چھاپݨ شروع کیتے۔

سرائیکی افسانے دے مُنڈھلے پندھ وچ اہم کردار ادا کرݨ والے رسالیں وچ ماہنامہ ’’سرائیکی ادب‘‘ ملتان ہک سوہݨا وادھا ثابت تھئے ۔ نومبر 1971ء وچ جاری تھیوݨ والے ایں رسالے ڈھیر سارے لکھاریں کوں متعارف کروائے جیندے وچ خواتین افسانہ نگاریں دی ہک کھیپ تیار تھئی ۔ تریمت ادب دے حوالے نال ݙٹھا ونڄے تاں افسانہ نگاریں وچوں سب توں پہلے مسرت کلانچوی دا افسانوی مجموعہ ’’اُچی دھرتی جِھکا اَسمان‘‘ 1976ء وچ چھپ کے سامݨے آئے۔ بعد اِچ وی مسرت کلانچوی قلم نال رشتہ جوڑی رکھیا تے ہک ݙہاکے دے بعد جݙاںݙوجھا افسانیں دا مجموعہ ’’ݙکھن کنیں دیاں والیاں‘‘ شائع تھیا تاں روایت توں ہٹ کے درمیانے تے غریب طبقے دی تریمت دے معاشی تے معاشرتی مسئلے ایں طرحاں واضح کرݨ دی کوشش کیتی ہے جو چُپ چُپاتے کرداریں کوں وی زبان مل ڳئی ۔ مسرت کلانچوی دا سفر اکویہویں صدی وچ وی جاری ریہا تے نویں دور دے نویں تقاضیں دے مطابق سامݨے آوݨ والی کتاب ’’تھل مارو دا پینڈا‘‘ شائع تھئی جیندے وچ وسیب دے ݙکھ درد سانجھے کریندیں ہوئیں منفی سوچاں کوں مثبت انداز ݙیوݨ دی کوشش نظر آئی۔

عامر فہیم دے افسانے ’’جاڳدی اَکھ دا خواب‘‘ دے عنوان نال 1978ء وچ کتابی شکل وچ سامݨے آئے تاں ایویں لڳا جو سرائیکی افسانے ہک ٻلانگ وچ ڈھیر سارا پندھ کر گِھدے۔ عامر فہیم سرائیکی افسانے وچ علامتی اظہار اختیار کریندیں ہوئیں موضوع تے اُسلوب وچ نویں تجربے کر ݙکھائے۔

اسلم قریشی دے افسانے ’’سانولی دُھپ‘‘ دے ناں نال مجموعے دے رنگ وچ پیش کیتے ڳئین ۔1979ء وچ آوݨ والی ایں کتاب وچ سماجی حوالے نال شہریں تے دیہاتیں دے مسئلے تے عوامی حیاتی وچ پاتے ونڄݨ والے ݙکھڑے بیان کرݨ دی شعوری کوشش کیتی ڳئی ۔ اسلم قریشی دیاں تحریراں اکویہویں صدی وچ وی سامݨے آندیاں ریہاں۔ ایہا وجہ ہے جو اُنھیں دا افسانوی مجموعہ ’’ککراند‘‘ اینجھاں سنڄاپوں تھیا جو اکادمی ادبیات پاکستان دی طرفوں ’’خواجہ فرید ایوارڈ‘‘ وی حاصل کیتا۔

سجاد حیدر پرویز دے افسانیں دا مجموعہ ’’سوجھلا اندھاری رات دا‘‘1980ء وچ سامݨے آیا ۔ انھیں افسانیں وچ نیم علامتی رنگ ایں انداز نال شامل ہے جو لکھاری تے قاری دے درمیان رابطہ ترٹدا نئیں ݙساد۔1985ء وچ اُنھیں دا ݙوجھا مجموعہ ’’سوچاں دے ویورے‘‘ سامݨے آیا جیندے وچ علامت دے نال نال رومانیت دا رنگ وی نظر آندے ۔ ایندے بعد سجاد حیدر پرویز دے انھیں ݙوہائیں مجموعیں وچوں چُوݨ کرکے ’’میݙے افسانے‘‘ دے عنوان نال کتاب سامݨے آئی۔

احسن واگھا دا افسانوی مجموعہ ’’تھل کرِن دریا‘‘1980ء وچ چھپیا جیندے وچ علامتیں دے ورتارے نال معاشرے دیاں قدراں دی ترجمانی کیتی ڳئی ۔ ایندے نال نال اُنھاں دے ݙوجھے مجموعے ’’آدِی واس‘‘ وِچ پڑھیے لکھیے طبقے کوں غور تے فکر دی دعوت ݙتی ڳئی ہے۔

ظفر لاشاری دے افسانے ’’تتیاں چھاواں‘‘ دے عنوان نال سامݨے آئن ۔ 1984ء وچ چھپݨ والی ایں کتاب وچ معاشرے دی ݙکھدی رڳ تیں ہتھ رکھیندیں ہوئیں کَوڑے سچ بیان کرݨ دی کوشش کیتی ڳئی ہے۔

سید نصیر شاہ دی کتاب ’’ککر دے پُھل‘‘ 1987ء وچ سامݨے آئی ۔ میانوالی دے نویکلے لہجے وچ لکھیے ونڄݨ والے اے افسانے اُنھاں دے ذاتی تجربیں تے مشاہدیں دا نچوڑ ہِن۔ اے افسانے کلاسیکی رنگ وچ پیش کیتے ونڄݨ دے باوجود جدت تے تازگی دی مثال ہِن۔

حفیظ خان دے افسانے سرائیکی ادب دا سرمایہ ہن۔ اُنھیں دا پہلا افسانوی مجموعہ ’’ویندی رُت دی شام‘‘ اکادمی ادبیات پاکستان دا ایوارڈ گھن کے اُنھیں دی سُنڄاݨ بݨ ڳیا ۔ حفیظ خان دے افسانوی مجموعے ’’اندر لیکھ دا سیک‘‘ تے ’’تن من سِیس سریر‘‘ وی نویکلی سُنڄاݨ رکھدن۔اُنھیں دے افسانے ذاتی مشاہدے دے چودھار گُھمدِن ۔ اِنھیں افسانیں وچ پاتی ونڄݨ والی فکر انسانی نفسیات تے انسانی جذبات کوں واضح کریندی ہے جنھیں وچ حیاتی دیاں تلخ حقیقتاں کوں فلسفیانہ انداز وچ بیان کرݨ دی کامیاب کوشش کیتی ڳئی ہے۔

غلام حسن راہی گبول ، منظور احمد اعواݨ تے فیاض حسین قاصر فریدی کوںرحیم یارخان نال ڳانڈھا رکھݨ والی سرائیکی ادب دی ترِّکٹ آکھیا ونڄ سڳدے ۔ راہی گبول دا افسانوی مجموعہ ’’جگر دے پھٹ‘‘ ، منظور اعواݨ دیاں کتاباں ’’اَݨ سونہیں دڳ‘‘ تے ’’تساکوں ماݨ وطناں دا‘‘ اَتے قاصر فریدی دی کتاب ’’آدم ڄایا‘‘ وچ آپݨی زبان ، ثقافت تے ماحول دی ترجمانی نظر آندی ہے ۔ انھیں لکھاریں دے سامݨے محض آپݨے وسیب دے ݙکھڑے تے آپݨے معاشرے دے مسئلے پیش پیش رہ ڳئین۔

بتول رحمانی دا افسانوی مجموعہ ’’سانجھ‘‘ دے عنوان نال سامݨے آئے ۔ جیندے وچ مزاحمتی رنگ تے روایتیں وچ جکڑیے کردار ٻولیندے ݙسدِن ۔ جݙاں جو تریمت ادب دے حوالے نال بشریٰ قریشی دی کتاب ’’پیت پریت‘‘ دے افسانے رومانوی انداز کوں واضح کریندن جنھیں وچ اکثر طربیہ نوعیت دے ہِن ۔ بشریٰ قریشی دی ایں کتاب کوں اکادمی ادبیات پاکستان دے ’’خواجہ فرید ایوارڈ‘‘ دا حق دار قرار ݙتا ڳئے ۔ غزالہ احمداݨی دا مجموعہ ’’اَحٖ دی ماروی‘‘ مزاحمت ، ملامت تے علامت دے رنگ نشابر کریندے۔

مہر گل محمد دی مرتب کیتی کتاب ’’غلام حسن حیدراݨی‘‘ دے افسانے تے غلام جیلانی چاچڑ دی مرتب کیتی تحسین سبائے والوی دی لکھت ’’ݙوجھی کندھی‘‘ سرائیکی دے ابتدائی افسانہ نگاریں دی تخلیق کوں محفوظ کرݨ دا سوّب بݨین۔

ڈاکٹر اسلم عزیز درانی دی کتاب ’’سِجھ دا سنیہا‘‘ 1995ء وچ چھپ کے آئی ۔ جیندے عنوان دی مناسبت نال افسانیں وچ شامل موضوع سوجھلے دی خبر ݙیندن ۔ ایویں حبیب فائق دا مجموعہ ’’چیڑھیاں ڳنڈھیں‘‘ 1998ء وچ سامݨے آیا تاں ایویں لڳا جو اے افسانے وسیب دی مٹی نال ڳندھیے ہوئے ہِن۔محمد سعید احمد شیخ ’’پارت‘‘ دے عنوان نال کتاب پیش کیتی جیندے وچوں سرائیکی ثقافت دے رنگ چھلکدے نظر آندن۔

عبدالباسط بھٹی دا افسانوی مجموعہ ’’وِکائو چھانورا‘‘ اکویہویں صدی تئیں پُڄدیں پُڄدیں سماجی زندگی وچ آوݨ والیں تبدیلیں دا ترجمان ہے ۔ اے افسانے سرائیکی وسیب اَتے خاص طور تیں روہی دی نمائندگی کریندن ۔ مرتضیٰ زاہد دیاں کہاݨیاں’’ ناٹک ‘‘ وسیب دی تہذیب تے خصوصی حوالے نال دمان دے رنگیں دا پتا ݙیندین ۔ حبیب موہاݨا دی کتاب ’’سِیتلاں دے داغ‘‘ ، حفیظ گیلانی دا مجموعہ ’’اَݨ رادھ‘‘ تے جاوید آصف دے افسانے ’’لئی ہار‘‘ سماج دے تُھڈکائے ہوئے کرداریں کوں حیاتی بخشݨ دا سوّب بݨین۔

رابعہ خان دے افسانیں دا مجموعہ ’’ساہویں سُول بسیرا‘‘تے طلعت نقی دی تخلیق ’’اَکھ دی بُکھ‘‘ کوں تریمت دے مسئلے تریمت دے قلم نال پیش کرݨ دیاں اہم مثالاں آکھیا ونڄ سڳدے۔

فیض بلوچ دے افسانوی مجموعے ’’ولدی ڈھلدی چھاں‘‘ تے ’’پکھی واس‘‘ ، صدیق شاکر دا افسانوی مجموعہ ’’ہنجوں ٻٹ ٻٹ‘‘ ، ڈاکٹر ایاز احمد دی کتاب ’’پیرفرید دا ݙس اے‘‘اَتے عبدالستار ٹالپور دے افسانے ’’شودے لوک‘‘ معاشرے دے ٹھکرائے ہوئے لوکیں دی حیاتی دے کئی رنگ نشابر کریندن۔

مبشر بزدار دا مجموعہ ’’ڈھول بلوچا موڑ مہاراں‘‘ ، عامر بھایا دی کتاب ’’تتی ریت‘‘ اَتے عبداللطیف بھٹی دیاں کہاݨیاں ’’وترساخ‘‘ وسیبی کرداریں کوں آپݨے آپݨے رنگ وچ پیش کرݨ دیاں کوششاں ہِن جیندے نال معاشرے دے کئی رنگ تے کئی انگ کُھل کے سامݨے آ ویندن۔

حفیظ الرحمن خان دی کتاب ’’سرائیکی نقد و ادب ‘‘ تیں دید بھنوائی ونڄے تاں پتا لڳدے جو سرائیکی ادب وچ افسانے دے نال نال افسانچہ وی لکھیا ویندا پئے۔ایویں ڈاکٹر طاہر تونسوی دی مرتب کیتی کتاب ’’سرائیکی دے چونڑویں افسانے ‘‘ ݙٹھی ونڄے تاں اندازہ تھیندے جو سرائیکی افسانہ جہڑے انداز تے جتنی تعداد وچ لکھیا ویندا پئے تاں ایندا موازنہ کہیں وی پاکستانی زبان دے ادب نال کیتا ونڄ سڳدے۔

سرائیکی ادب وچ ناول دی تخلیق افسانے دے بعد تھئی ۔ جے اے آکھوں جو ایں زبان دے افسانہ نگار ناول لکھݨ والے پاسے وی آ ڳئے تاں غلط نہ ہوسی۔ایندے باوجود کتابی شکل وچ سامݨے آوݨ دے حوالے نال ناول کوں افسانے تیں سبقت حاصل ہے ۔ غلام حسݨ حیدراݨی دا جاسوسی ناول ’’گلو‘‘1968ء وچ لکھیے ونڄݨ دی کئو ادبی حلقیں وچ سُݨی ویندی ہے ۔ ہفت روزہ ’’اختر‘‘ ملتان 1969ء وچ ایں ناول کوں قسط وار شائع کرݨ دا فیصلہ کیتا ۔ پر بعد اِچ ماہنامہ ’’سرائیکی ادب‘‘ ملتان دے مئی 1983ء دے شمارے وچ ایندی پہلی قسط شائع تھئی اَتے جولائی 1983ء وچ ہک معذرتی نوٹ نال ’’گُلو‘‘ دا خلاصہ چھاپ کے اے سلسلہ ختم کر ݙتا ڳیا۔

ظفر لاشاری دا ناول ’’نازو‘‘ 1971ء وچ شائع تھیا جینکوں سرائیکی دے طبع شدہ اولین ناول دی حیثیت مل ڳئی ۔ ایہا وجہ ہے جو اکادمی ادبیات پاکستان دی طرفوں پاکستانی زبانیں وچ لکھیے ونڄݨ والے ہر اولین ناول دا اُردو ترجمہ کرایا گیا تاں راقم (حمید اُلفت ملغاݨی) کوں ایں اولین ناول دا ترجمہ کرݨ دا اعزاز حاصل تھیا ۔ ایں ناول داآغاز پاکستان دے قیام ویلھے تھیوݨ والے واقعات توں تھیندے ۔ ایں موقعے تھیوݨ والے فسادات دے پس منظر وچ لاوارث ملݨ والی ٻالڑی ایں ناول دا مرکزی کردار ہے اَتے پورا ناول اینہ کردار ’’نازو‘‘ دے چودھار گُھمدے ۔ ظفر لاشاری دا ناول ’’پہاج‘‘ وسیب دے روایتی کردار کوں نبھاوݨ دے نال نال سرائیکی معاشرے دی عکاسی کریندے ۔ سادہ اُسلوب تے حقیقی زندگی دے اولوں والے کرداریں ایں ناول کوں اہم بݨا ݙتے۔

منیر احمد علوی دامختصر ناول ’’اپڑیں رَت جو پانڑیں تھئی‘‘ 1972ء وچ سامݨے آیا ۔ ݙو بھرانویں دی ایں کہاݨی وچ وݙا بھرا ہمیش قربانی ݙیندے تے چھوٹا بھرا عیش عشرت وچ سب کجھ اُݙا ݙیندے تے بھرا نال وی بے وفائی کرݨ توں نئیں چُکدا۔

محمداسماعیل احمداݨی دے ناول ’’چھولیاں‘‘ وچ سرائیکی وسیب دی تہذیب تے ثقافت دی نمائندگی دے حوالے نال 1925ء توں 1950ء تئیں دے زمانے دا احاطہ کیتا ڳئے ۔ علامتی انداز ، منفرد لہجے اَتے فن تے فکر دی اُچائی دی وجہ توں اے ناول لکھاری دی سُنڄاݨ بݨیے تے اینکوں اکادمی ادبیات پاکستان دی طرفوں ’’خواجہ فرید ایوارڈ‘‘ حاصل کرݨ والے پہلے ناول نگار دا اعزاز وی ملیا ۔ محمد اسماعیل احمداݨی دا ݙوجھا ناول ’’امر کہاݨی‘‘ ہک دستاویزی تخلیق ہے جیندے وچ سرائیکی تحریک دی ٹور کوں نویکلے انداز نال پیش کرݨ دی شعوری کوشش کیتی ڳئی ہے۔

قاصر فریدی دے ناول ’’سانول‘‘ کوں معاشرتی ناول آکھ سڳدے ہئیں۔ دلشاد کلانچوی دا ’’سارے سڳݨ سُہاڳڑے‘‘ ہک طربیہ ناول ہے ۔ راہی گبول دے پنج ناول ’’بھاڳ سُہاڳ‘‘ ، ’’کونج‘‘ ،’’سڄݨ دشمن‘‘ ،’’ پردیس نہ ونڄ‘‘اَتے ’’دلدار صدقے‘‘ موجودہ دور دے سماجی تے سیاسی حالات دے حوالے نال کئی ڳجھڑے راز کھولیندن۔

اقبال بانو دا ناول ’’سانول موڑ مہاراں‘‘ تریمت ادب دا پہلا سرائیکی ناول ہے جیندے وچ سرائیکی وسیب دے جاگیرداری نظام دا احاطہ کیتا ڳئے ۔ اقبال بانو دے ݙوجھے ناول ’’جھوکاں تھیسن آباد وَل‘‘ دیاں کئی قسطاں ماہنامہ ’’سرائیکی ادب‘‘ ملتان وچ شائع تھی چکین۔

ڈاکٹر اسلم انصاری دے ناول ’’ٻیڑی وچ دریا‘‘ ملتان دی ݙڈھ سو سال قدیم دی تاریخ دا نقشہ چھکیندے ۔ جݙاں جو اقبال حسن بھپلا دے ترائے مختصر ناول ’’مہرو‘‘ ، ’’بسنتی‘‘ تے ’’ماݨک لعل‘‘ وی ملتان دی تاریخ تے ثقافت کوں پیش کرݨ دی کوشش آکھیے ونڄ سڳدن۔ ملتان دی تہذیب تے ثقافت دے حوالے نال اشرف جاوید ملک دے ناول ’’پاندھی‘‘ دا ناں وی گھدا ویندے۔

حبیب موہاݨہ دا ناول ’’اللہ لہیسی مونجھاں‘‘ اکویہویں صدی دے پہلے ݙہاکے دا اہم ناول ہے جیندے وچ دیرہ اسماعیل خان تے اوندے نیڑے تیڑے دی اینجھی کہاݨی ہے جہڑی ویہویں صدی دی ݙوجھی آدھل دے چودھار گُھمدی ہے۔ جݙاں جو اینہ لکھاری دا ݙوجھا ناول ’’کھڑی ݙیندی ہاں سنیہڑے‘‘روہ تے دمان دے ویہویں صدی دے ڳانڈھے کوں نشابر کریندے۔ حفیظ گیلانی دا ناول ’’نِت کُرلاوے کونج‘‘وچ وی دمان دے علاقے دیرہ اسماعیل خان دی تہذیب تے ثقافت کوں واضح کرݨ دی کوشش کیتی ڳئی ہے ۔

کاشف بلوچ دا ضخیم ناول ’’پھوڳ‘‘ سرائیکی معاشرے دا اولوں نظر آندے۔ ایں ناول دے اُسلوب بارے قارئین تے ناقدین دے تحفظات وی پاتے ویندن۔

سلیم شہزاد دے ناول ’’گھاݨ‘‘ تے ’’پلوتا‘‘ نویں تکنیک دی نمائندگی کریندن جنھیں وچ علامتی رنگ وچ سیاسی تے سماجی صورت کوں پیش کیتا ڳئے۔

حفیظ خان دا شمار ناول نگاری وچ وی اہمیت رکھیندے۔ ’’ادھ ادھورے لوک‘‘ دے عنوان نال پہلے سرائیکی وچ تے وَل اُردو وچ آوݨ والے ناول کوں ہتھو ہتھ گھدا ڳئے ۔ ایں ناول وچ ریاست بہاول پور دی تاریخ تے ثقافت کوں نویکلے انداز نال واضح کیتا ڳئے۔

جے تئیں ڈرامے دا تعلق ہے تاں سرائیکی دی قدیم ڈراما نگاری وچ عالمگیری عہد دے شاعر غلام سکندر خان لاشاری دے ناٹک ’’یوسف زلیخا‘‘ دی پڑاݙو سُݨی ویندی ہے ۔ جݙاں جو 19 ویں صدی دی پہلی آدھل دے ڈراما نگار منشی غلام حسݨ گامݨ ملتانی دے ڈرامے ’’سخی بادشاہ‘‘ دے  سامݨے آوݨ نال منظوم سرائیکی ڈرامے باقاعدہ شائع تھیوݨ شروع تھئے ۔ ایندے بعد ابتدائی ڈراما نگاراں وچ منشی غلام رسول حسرت دے ڈرامے خصوصی اہمیت رکھیند ن ۔ انھیں شعری ڈرامیں وچ نثر دا ورتارا وی شروع تھی چکا ہا۔

سرائیکی ڈرامے دے باقاعدہ نثری مجموعے دے حوالے نال 1989ء دا سال ایں ڳالھوں اہم ہے جو ایں سال ݙو اہم مجموعے شائع تھئین ۔ مسرت کلانچوی دا مجموعہ ’’سنجھ صباحیں‘‘ دے عنوان نال مئی 1989ء دی تاریخ اشاعت نال پیش تھیا تے حفیظ خان دے ڈرامے ’’کچ دیاں ماڑیاں‘‘ جون1989ء وچ سامݨے آئے ۔

مسرت کلانچوی دی کتاب وچ زیادہ تر ریڈیو پاکستان بہاول پور توں نشر تھیوݨ والے ڈرامے شامل ہِن جنھیں وچ سرائیکی وسیب دا مزاج تے ثقافت دا رنگ نویکلے انداز نال ٻولیندا ݙسدے جینکوں تریمت دی چُپ کوں تروڑݨ دی کوشش آکھیا ونڄ سڳدے۔

حفیظ خان کوں سرائیکی ڈرامے دا اہم لکھاری ڳݨیا ویندے ۔ انھیں دے پنج مجموعے چھپ چُکن ۔ ’’کچ دیاں ماڑیاں‘‘ انھیں دا پہلا مجموعہ ہے ۔ جیندے وچ ریڈیوپاکستان ملتان تے ریڈیو پاکستان بہاول پور توں نشر تھیوݨ والے ڈرامے پیش کیتے ڳئین ۔ اے کتاب اکادمی ادبیات پاکستان دا ’’خواجہ فرید ایوارڈ‘‘ وی گھن چکی ہے ۔ حفیظ خان دا ݙوجھا مجموعہ ’’رُٹھڑے پندھ‘‘ 2005ء وچ سامݨے آئے جیندے وچ پنج ریڈیائی ڈرامے تے ݙو ٹیلی ڈرامے شامل ہِن۔ انھیں دے علاوہ ٹیلی ڈرامیں دی سیریل دے حوالے نال آوݨ والی کتاب ’’کوئی شہریں جنگل کُوکدا‘‘ وچ روہی دے منظر تے رسماں ریتاں کوں خاص اہمیت حاصل ہے ۔ ٻالیں دے ڈرامیاں دیاں ݙو کتاباں ’’ماماں جمال خاں‘‘ تے ’’خواب گلاب‘‘ وی حفیظ خان دیں تحریریں وچ شامل ہِن۔

پاکستان ٹیلی وژن دے سرائیکی پروگرام ’’رُت رنگیلڑی‘‘ دی مناسبت نال قاسم جلال دے ݙو ٹیلی ڈرامیاں دا مجموعہ ’’رُت رنگیلڑی‘‘ دے عنوان نال ای سامݨے آئے ۔ رحیم طلب دے ڈرامیاں دا مجموعہ ’’زمین اَسمان ‘‘ دے عنوان نال چھپیے ۔ ایں مجموعے وچ ݙو نسلیں دے درمیان پاتا ونڄݨ والا فرق واضح نظر آندے ۔ رضا گیلانی دے ٹیلی ڈرامیاں دا مجموعہ ’’کنوار‘‘دے عنوان نال پیش کیتا ڳئے جیندے وچ چھی ڈرامے شامل ہِن۔

مقبول عباس کاشر دے ترائے مجموعے چھپ چکن ۔ جنھیں وچ ’’گونگیاں کندھاں دا شور‘‘ وچ ریڈیو پاکستان ملتان توں نشر تھئے پنج ڈرامے شامل ہِن۔ مقبول عباس کاشر دے ݙوجھے ݙو مجموعے ’’چندر تارے‘‘ تے ’’چاچا الف خالی‘‘ ٻالیں کیتے لکھیے ڳئے ڈرامیاں دے حوالے نال ہِن۔

خالد اقبال دی ترتیب نال پیش کیتی ونڄݨ والی کتاب ’’سرائیکی ریڈیائی ڈرامے‘‘ وچ ریڈیو پاکستان ملتان توں نشر تھیوݨ والے ڈرامیاں دا انتخاب شامل ہے ۔ ایں کتاب وچ ہک درجن توں ودھ ڈرامیاں وچ معروف ڈراما نگاراں دے نال نال اینجھے اینجھے قلم کاریں دیاں تحریراں شامل ہِن جنھیں دی تعداد گھٹ ہووݨ پاروں انج مجموعے دے طور تیں شائع تھیوݨ دا اِمکان نہ ہا تاں ایں طرحاں او ڈرامے وی محفوظ تھی ڳئین۔

مدعا ڳالھ دا سرائیکی افسانے ، ناول تے ڈرامے دے لکھاری جہڑے جذبے نال تخلیقی کم کریندے پئین تاں اُمید کیتی ونڄ سڳدی ہے جو اے قلم کار مستقبل دے تقاضیں کوں سامݨے رکھ کے آپݨی زبان دے ادب کوں ودھارا ݙیوݨ وچ ودھ توں ودھ حصہ رَلیندے رہسِن تے نویں لکھاری وی نال رَلدے آسِن۔

## حوالہ
لکھّت ویورا، ڈاکٹرحمیداُلفت ملغاݨی ،چھاپہ خانہ: جھوک پرنٹرز ملتان