سرائیکی زبان دا رَسم الخط

شروع شروع وچ انسان دل دی ڳالھ ݙوجھے تئیں اشاریاں دے ذریعے پُچیندا ہا ۔ وَل اَوازاں کڈھ تے اپݨاں مطلب سمجھاوݨ لڳ پیا۔ وَل انھاں اَوازاں دیاں شکلاں مقرر کیتیاں ڳیاں ، تاں جو اَوازاں کوں لِکھ پڑھ وچ گھن آیا ونڄے ، تے انھاں کوں محفوظ وی کیتا ونٖ سڳے۔ ایجھاں شکلاں ، رسم الخط سݙیندن۔

شروع وچ حرف نہ ہَن ۔ انھاں دی بجائے انھاندی نمائندگی تصویراں نال کیتی ویندی ہئی ۔ ایں ڳالھوں ایں ابتدائی رسم الخط کوں تصویری رسم الخط سݙیا ویندا ہا ۔ مثلاً:

رات            ؛                      

ݙینہ                :

درخت        :                                              وغیرہ

ایہ تصویری رسم الخط اپݨیاں ارتقائی منزلاں طے کریندا ریہا ۔ پر انسان کوں اپݨے دِل دی ڳالھ کرݨ وچ ڈھیر ساریاں شکلاں بݨاوݨیاں پوندیاں ہَن ۔ ایں ڳالھوں سالم شکلاں دی بجائے مختصر اشارے مقرر کیتے ڳئے ، ول انھاں اشاریاں کوں وی مختصر کرتے حروف تہجی وچ ڈھال ݙتا ڳیا۔

عام خیال دے مطابق حروف تہجی سب توں پہلے مصر وچ وجود وچ لائے ڳئے ہَن ۔ وادیٔ سندھ دے رَسم الخطاں دا تعلق ارامی رَسم الخط نال ریہے۔ارامی زبان پراݨے زمانے وچ شام دے مُلک وچ ٻولی ویندی ہئی تے ایندا رَسم الخط فنیقی رسم الخط کنوں ہک ہزار سال قبل مسیح وچ اخذ کیتا ڳیا ہا ۔ ارامی زبان دے کجھ کتبے ، ٹیکسلا دے عجائب گھر وچ موجود ہِن ۔ ایہ بُدھ مت دے زمانے دے ہن ۔ ایں ارامی رَسم الخط کنوں عربی رسم الخط تے فارسی رسم الخط وجود وچ آئے ۔ عربی رَسم الخط مذہب اسلام کنوں پہلے رواج وچ آ چکیا ہا ، تے ایندیاں کئی شاخاں وی بݨ ڳیاں ہن ۔ جنھاں وچوں کوئی رَسم الخط زیادہ مشہور ہا ۔ ایہ عربی رَسم الخط تاجر لوکاں دے ذریعے وادیٔ سندھ وچ وی آ ڳیا۔

وادیٔ سندھ دی سب توں پہلے قوم جیندے رَسم الخط دا کجھ پتہ لڳ سڳے ، او دراوڑ قوم ہئی ۔ تے انھاں اپݨاں رَسم الخط عراق دے قدیم تصویری رسم الخط کنوں کڈھ تے بݨا گھدا ہا ۔ جیندے نمونے وادیٔ سندھ دے تاجر عراق کنوں نال گھن اَئے ہن۔

ایہ رسم الخط سڄیّ ہتھ کنوں کھٻے ہتھ دو شروع کیتا ویندا ہا ۔ تے ایہو رسم الخط سرائیکی دا قائم رسم الخط تھی سڳدے ، ملتان دے قلعے وچوں جہڑے رسم الخط دیاں تختیاں مِلئن ، او موئن جو دڑو دے رسم الخط دیاں بھانداں ݙیندے ۔ مثال دے طور تے ملتانی رَسم الخط تے موئن جودڑودے رسم الخط دے آپس وچ ملدے جُلدے حرفاں دے نمونے ملاحظہ ہووِن۔

موئن جو دڑو دے رَسم الخط کوں برہمی رسم الخط دا مورث اعلیٰ وی سݙیا ویندے ۔ برہمی رسم الخط دے متعلق آکھیا ڳئے جو ایہ وادیٔ سندھ دی تحریر دا مونڈھی رسم الخط ہے تے ایکوں تریجھی صدی قبل مسیح وچ رواج ݙتا ڳیا ۔ اشوک اعظیم دے بدھ مت دے کتبے وی ہیں رسم الخط وچ  ملئن ۔ جہڑے پالی زبان وچ ہِن  تے ول ہِیں رسم الخط وچوں اساݙا قدیم رسم الخط لُنڈا وجود وچ آیا۔یہ برہمی رسم الخط خروشتی رَسم الخط نال وی ملدے جُلدے ، جہڑا شمال مغربی برصغیر وچ چلدا ریہے ۔ ایہ ایران کنوں آیا ہا ۔ پشاوری زبان دے کجھ کتبے خروشتی رسم الخط دے ملئن۔

خروشتی رسم الخط کوں زوال آیا تاں برصغیر وچ ٻنھاں رسم الخطاں سر کڈھیا انھاں وچوں ہک لُنڈا رسم الخط وی وجود وچ آیا۔ ایں رسم الخط دا رواج وادیٔ سندھ وچ وی ریہے ، جتھاں جو سرائیکی ٻولی ویندی ہئی ۔ بعد وچ ایکوں اُچوی رسم الخط تے سراوائی رسم الخط وی لوک سݙݨ پے ڳئے ۔ تے نال نال ایندا ناں کِڑکّی وی مشہور تھی ڳیا ۔ ایہ کڑکّی رَسم الخط او ہے جیکوں ہندو شہوکار یا دکاندار اپݨیاں بہی کھاتیاں (وَہیاں)وچ اَپݨے لین دین دا حساب کتاب لکھدے رَہندے ہَن ۔ ایہ رَسم الخط برصغیر دی تقسیم توڑیں باقاعدہ چلدا ریہے ۔ کیوں جو ایکوں محض ہندو پڑھدے لکھدے ہَن ۔ ایں ڳالھوں برصغیر دی تقسیم دے بعد ایہ رَسم الخط وی ہندواں کِراڑاں نال بھارت چلیا ڳئے ۔ ایں رَسم الخط دے نمونے دے حرف ایہ ہن۔

کِڑکی حروف:                   

حرفاں دیاں آوازاں:  بی  ای  ما   لا   جو  یو  نا   ڑ

لُنڈا رسم الخط مسلماناں دے سندھ دے فتح کر گھنݨ دے بعد وی ٻہوں عرصے تئیں رواج وچ ریہے ، ایندے نال کُجھ علاقائی رسم الخط وی چلدے ریہن ۔ سراوا علاقے ، سراوائی قوم تے ’’سراواکی‘‘ زبان دا رَسم الخط ‘‘ سراوا وِی وجود وچ ریہے۔ ظامی بہاول پوری ایں ’’سراوا کی‘‘ کنوں سرائیکی دا ناں کڈھیے۔

ڈاکٹر کرسٹوفر شیکل کِڑکّی رسم الخط دے متعلق لکھئے جو سیرام پور کنوں چھپݨ والا انگریزاں دی مذہبی کتاب عہد نامہ جدید دا ترجمہ جہڑا جو ملتانی زبان وچ ہا تے 1819ء وچ چھپیا ہا ۔ او وی کِڑکّی رَسم الخط وچ ہا۔ بہرحال ایندے وچ کوئی شک کائنی جو سرائیکی علاقے دے ہندواں دی زبان وی سرائیکی ہئی ۔ ایں ڳالھوں لُنڈا رسم الخط یا کِڑکّی رَسم الخط خود سرائیکی دا رسم الخط ہا ۔ ایندے نال دیونا گری رسم الخط وی رواج وچ رِیہے۔

ایہ خط کھٻے ہَتھ کنوں سڄے ہتھ دو لکھیا ویندے ۔ برصغیر دی تقسیم دے بعد ایہ دیونا گری رسم الخط وی ہندواں نال بھارت چلیا ڳئے ۔ کیوں جو اُوں زمانے ایہ رسم الخط محض ہندو تے سِکھ لکھدے پڑھدے ہَن ۔ دیونا گری رسم الخط دے نال نال گورمکھی رسم الخط کوں وی رواج پیا۔ ایکوں زیادہ تر اِتھوں دے سِکھ پڑھدے ہَن ۔ کیوں جو انھاں دی مقدس کتاب ’’ادی گرنتھ‘‘ وی ہِیں رسم الخط وچ ہے ۔ سِکھاں دے گرو ارجن دے وقت وچ گرمُکھی دا رسم الخط قائم کیتا ڳیا ۔ گورمکھی کوں سرکاری تے عدالتی زبان مقرر کیتا ڳیا ، تاں مسلماناں آکھیا جو ایہ زبان فارسی رسم الخط وچ لکھی ونڄے ، کیوں جو اساں ایکوں نِسے ڄاݨدے ، راجہ رنجیت سنگھ ایندی اجازت ݙے ݙتی ، اُوں ݙینہ کنوں ایہ پنجابی زبان فارسی ، رسم الخط وچ لکھیجݨ پے ڳئی ، ایہ رسم الخط وی سِکھاں نال بھارت ٹُر ڳیا۔ ہندی رَسم الخط وی وادیٔ سندھ وچ رواج وچ ریہے۔ پر ایہ وی ہندواں نال بھارت ہجرت کر ڳئے ۔ ایجھے رسم الخطاں وچ مسلماناں کوں کوئی دلچسپی نہ ہئی ۔ البتہ کِڑکّی رَسم الخط نال تھوڑی جہی دلچسپی رکھیندے ہن ۔ کیوں جو ایندے وچ اِنھاں دے ہندواں نال لین دین دا حساب کتاب لِکھیا ویندا ہا ۔ تے بعض ویلے انھاں کوں ایہ حساب کتاب ݙیکھݨاں تے سمجھݨاں پوندا ہا ۔ تے ہندو ضرورت مند مسلماناں کوں ایں رَسم الخط دا پڑھݨ لِکھݨ سِکھا وی ݙیندے ہَن ۔

مذہب اسلام دا تے مسلماناں دا سندھ وچ آوݨ تھیا تاں اتھاں عربی رسم الخط دا وی رواج پئے ڳیا ۔ کیوں جو ایہ رسم الخط اساݙی مقدس کتاب قرآن شریف دا ہا ۔ اساݙیاں مذہبی کتاباں دا ہا ۔ ایں رسم الخط وادیٔ سندھ دیاں مختلف مقامی زباناں دے رسم الخطاں کوں متاثر وی کیتا ، بلکہ لنڈا وغیرہ دی جا گھن گھدی۔ ایہ عربی رسم الخط ارامی رسم الخط دی ترقی یافتہ صورت ہے ۔ سرائیکی دے جدید رسم الخط دے کئی حروف تہجی ایں عربی رسم الخط کنوں مشترکہ لفظاں دے حوالے نال گھدے ڳئین۔

سرائیکی جݙاں عربی رسم الخط وچ لکھی ویندی ہئی تاں اوں ویلے 

پ ۔ ٹ ۔ چ ۔ڈ ۔ ڑ ۔ ژ ۔ گ وغیرہ جیہے حرف ہجا نہ ہووݨ دی وجہ کنوں سرائیکی لکھݨ پڑھݨ مشکل ہا ۔ بس ہاں دے سوجھلے تے لکھݨ پڑھݨ دا کم تھیندا ہا ، تے حرفاں دی بجائے انھاں دے ہم مخرج حرفاں کنوں کم گھدا ویندا ہا ۔ مثلاً پ دی جا تے ب ، ٹ دی جا تے ت ، گ دی جا تے ک ، ڈ دی جا تے د وغیرہ استعمال کر گھدے ویندے ہَن تے ایہ نسخ طرز وچ لکھیا ویندا ہا یعنی عربی طرز دا۔

عرب فاتحین دے زوال دے بعد برصغیر اُتے فارسی ٻولݨ والیاں قوماں دے حملے شروع تھئے ، تے حکومت قائم تھئی ، تاں وَل اتھاں وادیٔ سندھ وچ عربی رسم الخط دی بجائے فارسی رسم الخط رواج وچ آ ڳیا ، تے ہر قسم دیاں لِکھتاں فارسی رسم الخط وچ لکھیجݨ پئے ڳیاں ایندے نال ، پ ، چ تے گ جیہے حرف وی سرائیکی رسم الخط وچ شامل تھی ڳئے ۔ بلکہ انھاں دے علاوہ وی کجھ ٻیاں آوازاں دیاں علامتاں یا شکلاں بݨائیاں ڳیاں ، بلکہ ایں طرح نال اُردو رسم الخط دے مخصوص حروف جھا وی رَلا گھدے ڳئے تے بلکہ ایں طرح ہک نواں تے کہیں حد تئیں مکمل رسم الخط سرائیکی دا اَپݨاں وجود وچ آ ڳیا ، چنانچہ نویں حروفِ تہجی دے شامل تھیوݨ دے بعد عربی رسم الخط کوں سرائیکی وچ ورتݨ بیکار ہا ، بلکہ فارسی رسم الخط وی سرائیکی زبان دیاں ضرورتاں پوریاں نہ کر سڳیا ۔ ایہ ٻئی ڳالھ ہے جو فارسی دا نستعلیق طرز تے عربی دا نسخ طرز ݙوہیں سرائیکی وچ مروّج ریہے ، پر رسم الخط قائم نہ رکھئے ونڄ سڳیئے ۔ البتہ عربی تے فارسی تحریراں انھاں دے اپݨیاں رسم الخطاں وچ لکھیندیاں ریہن تے ہُݨ وی لکھیاں ویندیاں ۔ طرز نستعلیق تیرھویں صدی عیسوی وچ امیر علی تبریزی ایجاد کیتا ہا۔

سرائیکی لکھتاں کوں طرز نسخ وچ لکھݨ دی کوشش کیتی ڳئی ، کیوں جو سرائیکی عوام قرآن شریف کجھ نہ کجھ پڑھیے ہوئے ہَن تے او ایں طرز وچ لکھی ہوئی سرائیکی کوں وی پڑھ سڳدے ہَن ۔پکی روٹی ، نورنامہ ، معراج نامہ وغیرہ طرزِ نسخ وچ لکھیئے ویندے ریہن ۔ ہُݨ وی بعض ناشرین ایندے رواج کوں قائم رکھیا ہوئے ۔پر نواں رواج نستعلیق طرز وچ لکھݨ دا پے ڳئے تے سرائیکی دیاں ساریاں کتاباں نستعلیق طرز وچ لکھیا ں ویندیاں پئین کیوں جو ایکوں لکھݨ پڑھݨ کجھ سوکھا وی ہے تے سوہݨاں وی ہے۔

شمال مشرقی سندھ وچ سرائیکی سندھی رسم الخط وچ لکھی ویندی پئی ہے ، اگرچہ ایہ سندھی رسم الخط 1853ء وچ قائم کیتا ڳئے تے ایندے وچ عربی حروف ہجا کنوں زیادہ حروف ہجا ہِن ۔ سندھی حروف ہجا دیاں شکلاں اُردو عربی اَتے فارسی دے حرفاں دیاں شکلاں کنوں کافی مختلف وی ہن تے چار چار نقطے لاوݨ دے پُراݨے رواج کوں وی قائم رکھیا ڳے ۔ ہک اُروار، عربی ، فارسی پڑھیا ہویا شخص سندھی اصلوں نھیں پڑھ سڳدا ، تے نہ سندھی پڑھیا ہویا شخص سرائیکی تحریراںپڑھ سڳدے ۔ پتہ نھیں ایندے وچ کیا مصلحت ہے ۔

بائیبل سوسائٹی لاہور کو ںجݙاں مقامی زبان سرائیکی وچ اپݨی مقدس کتاب انجیل دا او حصّہ چھاپݨاں پیا جیندے وچ عشائے زبانی شامل ہے ، تاں انھاں ترمیم شدہ سرائیکی رسم الخط وچ لِکھوایا تے ایندے وچ اِنھاں ست حروف ہجا دا خاص خیال رکھیا :

ٻ ، ڄ ، نڄ ، ݙ ، ڳ ، نڳ ، نڑ تے انھاں کوں املاء وچ شامل کر تے خاص طور تے کتابت کرایا ڳیا تے ایں طرح سرائیکی رسم الخط اپݨے طور تے ہک مکمل تے جامع رسم الخط وجود وچ آ ڳیا ۔ انجیل دا ایہ ایڈیشن 1898ء وچ چھپوایا ڳیا ہا ۔ موجودہ سرائیکی رسم الخط ہک سو سال دا تھیا۔

انھاں حرفاں دیاں آوازاں وچ تاں کوئی اختلاف کائنی ، پر انھاں دیاں شکلاں وچ اختلاف ضرور ہِن ، بلکہ ایہ ہک مسئلہ بݨیا ہوئے ۔ انھاں حرفاں دا تعلق محض آواز نال کائنی ، انھاں دیاں شکلاں وچ اختلاف ہے ۔ ایں ڳالھوں رسم الخط دے حوالے نال انھاں دیاں شکلاں دے متعلق ڳالھ کیتی ویندی ہے۔

حرف ٻ تے ڄ وِچ کہیں کوں وی کوئی اختلاف کائنی ، ݙ ، تے ڳ وچ ، ایہ اختلاف ہے جو ہک گروہ اَہدے جو انھاں اُتے جہڑے اضافے نقطے لائے ڳئین او اوں جا تے لائے ونڄن جتھاں پہلے انھاں دے اضافی نشان ہِن ۔ یعنی ،ݙ (سرائیکی) دا اضافی نقطہ ݙ دے حُوہا دے نال لایا ونڄے (ڈ) ایویں ڳ(سرائیکی) دا وی اوندی کشش اُتے لایا ونڄے ، (گ) کیوں جو ہمیشہ کہیں حرف دی سُنڄاݨ دیاں ساریاں نشانیاں ہِکی جا تے ہوندن ۔ مثلاً ت کوں ث بݨاوݨ کیتے تریجھا نقطہ اُتے لایا ڳئے ۔ ایویں ک کوں گ بݨاوݨ کیتے ݙوجھی کوشش پہلی کشش نال لائی ڳئی ہے ۔ کوئی حرف ہجا ایجھا کائنی جیندیاں اَدھیاں اضافی شئیں اُتے لایاں ونڄن ، تے اَدھیاں تلے گھن آئیاں ونڄݨ ۔ ݙوجھا گروہ جہڑا اضافی نقطے تلے ݙیوݨ چہندے ۔ او اَہدن جو نقطے ایں طرح سوہنجاں لڳدن ۔ ایہ گروہ کہیں اصول دا قائل کائنی۔

انھاں حرفاں دیاں شکلاں وچ زیادہ اختلاف ݨڄ تے نگ وچ ہے ، ہک گروہ انھاں کوں ہک مکمل حرف دے طور تے سمجھدے ، او چہندے جو انھاں وچوں نون غنہ ہٹا گھدا ونڄے ، تے ہک تریجھا جیم بݨایا ونڄے جیندے وچ نون غُنہ وی یکجان تھیا ہووے، یعنی ایں طرح ڄ ، مطلب ایہ ہے جو نقطے سرائیکی جیم وانگوں ہک ٻئے دے تلے نہ ہووِن ، بلکہ ہِک ٻئے دے نال سندھی قطار ٻدھ کھڑدِن۔ ایویں اِی سرائیکی گاف نون آمیختہ وی ڳالھ ہے ۔ او ’’نگ‘‘ (یعنی نُون غنّہ تے ڳ کوں) محض ہک حرف بݨاوݨ چاہندن ، ایں طرح =ڳ ۔ خلاصہ ایہ ہے جو وڄ لکھو تاں ایکوں ونڄ وانگوں پڑھو ، تے سڳ لکھو تاں ایکوں سَنگ پڑھو ۔ ایہ محض سندھی حروف دی نقل کرݨ دی ڳالھ ہے ۔ کیوں جو انھاں وچ اساݙے وانگوں نُون غُنہ کائنی ، پر اساں نون غنہّ دی موجودگی وچ نون غُنّہ آمیختہ ڄ تے ڳ کیوں لکھوں؟جِہڑے ویلے جو اساݙے وچ نونو غُنہ موجود ہے تے او اپݨاں اثر وی ݙکھیندے؟ میں آکھساں ترائے ترائے جیم تے ترائے ترائے گاف سرائیکی رسم الخط وچ گھن آ تے نہ وَدھارا کرݨ تے نہ پڑھݨ لکھݨ والیاں کوں گیڑ وات ݙیوں۔

ڈاکٹر شوکت سبزواری وی ایں ڳالھ دی پرزور تائید کیتی ہے۔

تریجھا نون آمیختہ حرف ’’ڑ‘‘ ہے ۔ ایندے شروع وچ ’’ن‘‘ وی لایا ونڄے ، تے ایکوں ٹُرونڑ آکھوں تے ’’ݨ‘‘ دی طرح لکھوں ، ایں سلسلے وچ ملتان وچ ہووݨ والی ہک سرائیکی کانفرنس وچ فیصلہ کیتا ڳیا جو ایجھے نون آمیختہ ڑ (نڑ) کوں مصدری نون سݙیا ونڄے ، یعنی ایکوں محض سرائیکی مصادر دی نشانی دے طور تے قائم رکھیا ونڄے ۔ غیر مصدری لفظاں وچ جتھاں نُون غنُہ تے ڑ دی اَواز پیدا تھیوے اُتھاں ایہے ݙوہیں حرف لکھ تے وقت ٹپایا ونڄے ۔ ایں طرح بعض مغالطے یا بھولیکے وی نہ پوسِن ، تے پڑھݨ لکھݨ دی سہولت رہسی ۔ مثلاً گھنڑاں تے کانڑاں کوں گھݨا تے کاݨا وی لکھیا ونڄے ، کیوں جو بعض ویلے جلدی وچ لکھیا ہویا ، یا پڑھدے ہوئیں انھاں لفظاں کوں گھݨا تے کاݨا وی پڑھیا ونڄ سڳدے ۔ ایہو جیہاں پھسوڑیاں نہ پاتیاں ونڄن ، نہ تاں ایہ ہک معیاری رسم الخط اُتے اعتراض دا باعث بݨسِن ، تے نہ ایہ معیاری سمجھیا ویسے۔

ایجھیاں ڳالھیں کیتے اساکوں رسم الخطاں دے کجھ اصولاں تے قانوناں قاعدیاں کوں ضرور سامھݨے رکھݨاں چاہیدا ہے تے سرائیکی رسم الخط کوں سوہݨاں ، سُتھرا تے سوکھا بݨاوݨاں چاہیدا ہے تے جلدی بݨا چھوڑنا چاہیدا ہے۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی لسانیات۔ مصنف: دلشادؔ کلانچوی. ترتیب و پیشکش: ظہور احمد دھریجہ.چھاپہ خانہ جھوک پبلشرزملتان 2019ء