open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ملتان دی دھرتی دے ماہرینِ فن دی روائت

ہِک وݙی پَتے دی ڳالھ اِے ہِے ڄو پاکستان بݨن توں پہلے ملتان دی دھرتی اِچ ہک عجیب رواج ہئی ڄو کہیں وی فن آلا ماہر آپݨاں لوک فن آپݨی اولاد کُوں وی نہ سکھیندا ہئی، پتہ نیں اِے بخیلی ہئی یا احساسِ کمتری ہئی ڄو اَساں اولاد کو سکھا ݙتا تاں شیت اِیں فن دی لوڑ اَڳاں تے نہ ہووے تاں ول ساݙی اولاد بُکھی مَرسی۔ یا وَل اِے ہئی ڄو آپݨے فن کوں اِیندیاں رمزاں کوں لُکاؤ کہیں کوں اِی فنی باریکیاں دا ٻُچ نہ ݙیو۔

ساڈے اَکھیں ݙٹھی ہِک مثال ہِے ڄو ہِک حکیم صاحب ہَن ڄنہاں کُول کڄھ سدری نسخے وی ہَن ڄہڑھے سینہ بسینہ ہَن۔ ڈائریاں اِچ اے نسخے قلمی لکھ رکھے ہانے۔ مرن توں پہلے کہیں کوں وی نہ ݙسیونے۔ ڄہڑھے ویلے ٻہوں علیل تھی ڳئے تے اُنہاں کوں اندازہ تھی ڳیا ڄو ہُݨ میں نِمیں بچدا تاں اُوں آپݨی نُونہہ کوں آکھیا میݙیاں ڈائریاں آلی صندوقڑی چاوا۔ او چا آئی تاں اِیں حکیم صاحب ڄنہاں دا ناں زکریا خان ہئی صندوقڑی موندھی کر ݙتی تے یکے کاغذاں کوں بَھا لا ݙتی تاں ڄو میݙا پُتر وی اِنہاں نسخیاں توں فائدہ نہ چاوے۔ ڄہڑھا ڄو ہِک بانہہ توں معذور وی ہئی۔ اِینویں ٻئے کئی مثالاں وی ہِن۔

پاکستان بݨ ونجݨ دے بعد ہنر منداں / دستکاراں دے اندر حوصلہ پیدا تھیا تے کنجوسی آلی اَتے بخیلی آلی گاٖلھ ختم تھی ڳئی ہر فن آلے نے ٻنہاں شگرداں دے نال نال آپݨیاں اَولاداں کوں وی آپݨے فن سکھائے تاں اَج ملتان دی دھرتی کئی قسماں دے علم اَتے لوک فنون نال مالا مال ہِے۔ آزادی دی نعمت نے فن کار کوں حوصلہ اَتے اعتماد ݙتا، اُوکوں آپݨی پہچاݨ ملی۔ ترقی دے رستے کھل ڳئے۔

ایکوں ݙیکھ تے کھول حیرت دی اَکھ

اَڄݨ خامہ فرسائیاں ٻیاں وی ہِن

دھرتی خالی کݙاں رہی ہے ہنر منداں توں

ڄو گلشن دے وِچ رعنائیاں ٻیاں وی ہِن

ہر فن دی اَتے اُوندے نال جُڑے ہوئے فن کار دی وݙی عزت، توقیر اَتے چاہت و مقبولیت ہر دور اِچ رہی ہِے۔ پر کئی فن اینجھے وی ہِن ڄیڑھے گم (ناپید) تھی ڳین پر اللہ دی شان ݙیکھو ڄو خطاطی و خوشنویسی دا فن اینجھیاں مبارک ہِے اَتے ہر دل بھاندا ہِے۔ اے ازل تو جاری تھیا ہَا تے ابد تک زندہ راہسی۔ اَتے ملتان دی دھرتی اِچ ایندا وکھرا غوغا اَتے وَکھرا مقام ہِے۔ روایت نال ولدا گاٖنݙھا ڳنݙھی ڳئے۔

## ٻِیا ݙیکھو

* خانوادۂ کلیمیہ دے دستکار خطاط

* اُستاد شیر محمد۔

* ملتان دی دھرتی اتے خوشنویسی دا لوک فن

* لوک دستکار خوشنویس اَتے مُنشی

* اُستاد عبدالشکور خطاط

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی دا اُردو وکیپیڈیا تے تعارف

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی (مرحوم) دا ٻِیا پورھیا

* گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے ٻئے کتاباں

ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم
ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم
ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا
ونکی:سرائیکی لوک فنون۔
ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون
ونکی:لوک فنون۔
ونکی:لوک دستکاریاں
ونکی:خطاطی دا لوک فن
ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون
ونکی:لوک ثقافت
اُستاد عبدالشکور خطاط

روایتی لوک خطاطی و خوشنویسی اِچ ملتان دا ہِک ٻیا خانوادہ وِی ہِے ڄیں اِیں فن دی وݙی خدمت کیتی ہِے او اُستاد عبدالشکور خوشنویس دا خانوادہ ہِے۔ سئیں اُستاد عبدالشکور نے آپݨے چار پُتراں کوں وِی اے فن سکھا ݙتا ہَا۔ اِنہاں دا وَݙا پُتر ظہور آزاد ٻہوں سوہݨاں لکھݨ آلا خطاط ہا۔ روزنامہ اِمروز دے شعبۂ کتابت اِچ وِی خدمت انجام ݙتی اِمروز بند تھیوݨ دے بعد اِنہاں پل شوالہ تے ہِک دُکان اِچ مرکز کتابت بݨا ݙتا ہا۔ اے وݙا تخلیقی کم کرݨ آلا ہونہار فن کار ہا جوانی اِچ دنیا توں جھوک لݙا ڳئے۔

اِنہاں دے ٻئے وی کئی شاگرد ہِن پر ہِک وݙا ہونہار شاگرد راشد سیال ہِے ڄیں وݙا لاجواب کم کیتے اَتے خطاطی اِچ ہِک وَکھرا مقام حاصل کیتے۔

اُستاد عبدالشکور دے ٻئے پُتراں اسد اللہ، فیاض اَتے عارف مہدی نے خطاطی دا لوک فن آپݨے اَبّا جی توں سکھیا تے وَت ملتان شہر دے وِچ اتے ٻنہاں شہراں دے وِچ وی باقاعدہ خوشنویسی، کتابت کریندے رَہ ڳئے۔ اِیں طرحاں ݙٹھا ونڄے تاں اُستاد عبدالشکور سئیں نے ایں فن دے وَدھارے کیتے وݙا کم کیتا ہَا۔ اِنہاں دے پوترے محمد وَقار ظہور نے وَݙے فخریہ انداز اِچ ساکوں آپݨے خانوادے دِیاں فنی خدمتاں دے بارے اِچ ݙسایا۔

سئیں ابن کلیم احسن نظامی دے نویں ایجاد کیتے ہوئے طرزِ تحریر خط رعنا دا ہِک ایوارڈ یافتہ شہکار فن پارہ۔  قرآنی آیت ڈیزائن کیتی گئی ہِے۔ سِدھے پاسے آلے لفظ سدھے اَتے ریورس الفاظ دا ڈوجھی پاسوں عکس پووݨ نال ایں ڈیزائن نے ہِک مخروطی محراب دی شکل اختیار کر گھدی ہِے۔ ایکوں روایتی خطاطی دی اصطلاح اِچ ’’منعکس طغریٰ‘‘ یا ’توام‘‘ انداز دا طغریٰ آکھیا ویندا ہِے۔ اے فن پارہ آل پاکستان مقابلۂ خطاطی اِچ حکومتِ پنجاب دی طرفوں اوّل انعام گھن چکیا ہِے۔ اَتے ایندے بعد 1986ء اِچ پاکستان اِچ منعقد تھیوݨ آلے پہلے ’’بین الاقوامی آرٹ بینال‘‘ اِچ اعلیٰ نمائندگی دا اعزاز وی گھن چکیا ہِے۔ ایں فن پارے دا موضوع ہِے۔ ’’زمین اُتے فساد برپا کرݨ آلیاں کیتے وعید ہِے‘‘۔ اَتے سعودی عرب جدہ اِچ 2011ء دِی خطاطی دِی نمائش اِچ ہِک عربی نے اِبنِ کلیم کُوں خصوصی اِنعام ݙتا۔ 

## ٻِیا ݙیکھو

* خانوادۂ کلیمیہ دے دستکار خطاط

* ملتان دی دھرتی دے ماہرینِ فن دی روائت۔

* اُستاد شیر محمد                                 

* ملتان دی دھرتی اتے خوشنویسی دا لوک فن

* لوک دستکار خوشنویس اَتے مُنشی

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی دا اُردو وکیپیڈیا تے تعارف

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی (مرحوم) دا ٻِیا پورھیا

* گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے ٻئے کتاباں

ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم
ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم
ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا
ونکی:سرائیکی لوک فنون۔
ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون
ونکی:لوک فنون۔
ونکی:لوک دستکاریاں
ونکی:خطاطی دا لوک فن
ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون
ونکی:لوک ثقافت
الحاج منظور احمد احقر دستکار

خاندانِ قادریہ جیلانیہ دے انہاں بزرگاں اِچوں ٻہوں سارے خوش نویس خطاط اَتے آرٹسٹ تھئے ہن ڄنہاں ملتان دی دھرتی کوں خوشخطی توں مالا مال کرݙتا۔ تھیا اِیں ڄو الحاج منظور احمد احقرؔ سئیں نے ہمدرد پرنٹنگ پریس دے ناں نال ہک نشریاتی ادارہ قائم کیتا ڄیڑھی تحریر خوبصورت لکھی ونجے ہا اُوکوں چھاپ تے عام کر ݙیندے ہَن۔ اینویں سئیں محبوب احمد اویسی ہَن ڄنہاں بوہڑ دروازے دے باہروں تاج محل سینما دے سامݨے یونین پرنٹنگ پریس قائم کیتاہا۔ اے ادارے کتابت اَتے طباعت دا وݙا کم کریندے ریہے پچھلی صدی دے آغاز توں اِی اخیر تئیں اَتے خاص طور تے 1947ء توں پاکستان دے قیام دے بعد انہاں اداریاں نے لوک فنِ خطاطی و خوشنویسی دے فروغ کیتے وݙا اہم کردار ادا کیتا۔ خلیفہ معین الدین سئیں دے ݙو پُتر حاجی منظور احمد احقرؔ اَتے نور احمد ہمزارؔ خطاط و خوشنویس ہَن۔  منظور احمد احقرؔ سئیں دے ترے پُتر حاجی عید احمد قادری، اعجاز رسول اَتے مقبول حسین۔  وَت نور احمد ہمرازؔ دے چار پُتر محمود احمد قادری، سلطان احمد، منظور احمد اَتے معین احمد قادری خطاطی دے فن توں آشنا ہَن۔ بعد اِچ انہاں اِچوں کئی صاحبان نے پرنٹنگ پریس آلے کم کوں ترجیح ݙتی کئیاں نے جلد سازی دے قدیمی تے روائتی فن اتے لوک فن کوں آپݨا کاروبار بݨا گِدا۔

## ٻِیا ݙیکھو

* خانوادۂ موسیٰ پاک العراقی دے لوک فن وِچ خدمات

* اُستاد فِدا حسین آرٹسٹ۔

* ملتان دی قدیم لوک ثقافت اتے اُستاد فِدا حسین      

* منشی طفیل احمد قادری

* دبستان فروغِ خطاطی اتے منشی طفیل احمد قادری

* اُستاد خلیل الرحمٰن چشتی اتے ٻئے دستکار

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی دا اُردو وکیپیڈیا تے تعارف

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی (مرحوم) دا ٻِیا پورھیا

* گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے ٻئے کتاباں

ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم
ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم
ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا
ونکی:سرائیکی لوک فنون۔
ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون
ونکی:لوک فنون۔
ونکی:لوک دستکاریاں
ونکی:خطاطی دا لوک فن
ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون
ونکی:لوک ثقافت
ملتان دی قدیم لوک ثقافت اتے اُستاد فِدا حسین

ملتان دی قدیم ثقافت لوک کہاݨیاں وِچ پرہلاد نے ڄݙاں ݙٹھا ڄو بھا نال گرم تھی تے انگارہ تھی ونڄن آلے تھمبھے تے ہِک کوِیلی ٹُری ویندی ہِے تاں او ہ وِی تھمبھے کوں وِلھڑ ڳیا۔ پرہلاد اَصل اِچ وحدہٗ لاشریک ذات دا منݨ آلا ہئی اُوکوں بھا نے کوئی نقصان نہ پُچایا۔ ملتان دی دھرتی تے محمد بن قاسم دے آنوݨ توں صدیاں پہلے وی پرہلاد دی صورت اِچ وحدانیت دا پرچار کرݨ آلے موجود ہَن جنہاں سینکڑے ظلم سہہ کے وِی وحدانیت  نال ناطہ جوڑی رکھیا۔ اے تصوراتی مصوّری اُستاد فِدا حسین آرٹسٹ ملتانی خطاط و آرٹسٹ دے مُو قلم دا شہکار ہِے۔ پر ہلاد  دی ہِیں لوک کہاݨی دی روشنی اِچ ملتان دا ہِک پراݨاں ناں کیشپ پوری۔ اَتے وت پر ہلاد پور مشہور تھیا ہا۔ ۔

قلعہ ملتان دِی سب توں پراݨی آبادی ڄݙاں دریا راوی ایندے ٹِیلے دے نال ٹکراندا ہَا۔ ایہہ او قدیم لوک ہن ڄنہاں ملتان دی دھرتی تے آپݨیاں جھونپڑیاں بݨایا ہَن۔ شاید اِے 35000 قبل مسیح دے لوک ہَن اَے تصوّراتی تصویر اُستاد فدا حسین خطاط اَتے مصور توں علامہ عتیق فکری نے بݨوائی ہئی۔ اے تصویر نقشِ ملتان دے صفحہ نمبر 33 توں گھن تے لائی ڳئی ہِے۔

387 ہجری اِچ ڄݙاں سبکتگین دی موت واقع تھئی تاں اُوندے بعد محمود غزنوی نے حکومت سنبھال ڳدی۔ عباسی خلیفہ قاہر باللہ نے اُوکوں توثیق ݙے ݙتی۔ محمود غزنوی نے ملتان تے وِی حملہ کر تے اسمٰعیلی حکومت دا خاتمہ کر ݙتا۔ اِیں تصویر اِچ ملتان دا حاکم دائود بِن نصر زنجیراں اِچ ہِے۔ تے محمود دے کول کمر نِوائی کھڑوتے۔ اے مصوری اُستاد فدا حسین مصور و خطاط دی تخلیق ہِے۔

ملتان تے چڑھائی ویلے کئی ݙینہاں دی لڑائی دے بعد محمد بن قاسم نے اپݨے سپاہیاں نال منجنیق دے ذریعے قلعہ دی فصیل آلی دیوار تروڑن اِچ کامیاب تھی ڳیا۔ ایندے بعد ملتان تے اُوندا قبضہ تھی ڳیا۔ اے تصویر وِی تصوّراتی ہِے۔ اُستاد فدا حسین خطاط اَتے آرٹسٹ نے عتیق فکری سئیں دی فرمائش تے بݨائی ہئی۔ اَتے کتاب نقشِ ملتان حصہ اوّل صفحہ نمبر 281دِی ہِے۔  ۔

## ٻِیا ݙیکھو

* خانوادۂ موسیٰ پاک العراقی دے لوک فن وِچ خدمات

* الحاج منظور احمد احقر دستکار۔

* اُستاد فِدا حسین آرٹسٹ                         

* منشی طفیل احمد قادری

* دبستان فروغِ خطاطی اتے منشی طفیل احمد قادری

* اُستاد خلیل الرحمٰن چشتی اتے ٻئے دستکار

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی دا اُردو وکیپیڈیا تے تعارف

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی (مرحوم) دا ٻِیا پورھیا

* گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے ٻئے کتاباں

ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم
ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم
ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا
ونکی:سرائیکی لوک فنون۔
ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون
ونکی:لوک فنون۔
ونکی:لوک دستکاریاں
ونکی:خطاطی دا لوک فن
ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون
ونکی:لوک ثقافت
ملتان دی دھرتی اتے خوشنویسی دا لوک فن

ملتان / سرائیکی وسیب سرائیکستان دی دھرتی دی پُراݨی اَتے قابلِ قدر روایتاں دے حامل بعض قابلِ احترام خاندان ڄیڑھے ڄو اِیں مقدس خطے دے پاکیزہ روائتاں کُوں زندہ اَتے پائندہ رکھݨ کُوں آپݨی زندگی دا بہترین حاصل سمجھدے ہَن۔ اُنہاں نے آپݨیاں اولاداں کُوں خوشنویسی دی تربیت ݙیواوݨ آپݨی تے آپݨی اولاد دی زندگی دا اہم جزو سمجھیا۔ اُنہاں اُستاد شیر محمد سئیں تے ٻئے قابل ذکر اُستاداں خطاطاں، خوشنویساں دیاں خدمات حاصل کیتیاں تے آپݨیاں اولاداں کُوں سوہݨی لکھائی نال پڑھائی سمیت سوہݨاں کیتا۔ اُستاد شیر محمد سئیں نے وی، فراخدلی دا ثبوت ݙیندے ہوئے سچے دل نال خطاطی دے فروغ اَتے ترقی کُوں ہمیشاں سامݨے رکھیا اَتے ایں فن کوں عوام اَتے خواص اِچ عام کیتا اِنہاں جتھاں سئیں ملک محمود احمد اعوان اَتے انہاں دے بھرا ملک بشیر احمد اعوان اَتے ٻئے کئی معتبر گھرانیاں دے چھوٹے وݙے بچے اَتے بچیاں کُوں خوشنویسی دِیاں رَمزاں تُوں چانݨ ݙتا اُتھاں آپݨے گھر آنوݨ آلے غریب اَتے مستحق مرد اَتے خواتین کُوں وی باقاعدہ ایں فن توں سرفراز کرݙتا۔ تاکہ غریب اَتے بے روزگار لوک اِیں فنِ شریف کُوں سِکھ ونجݨ دے بعد روزگار دا ذریعہ بݨا سگِن۔

سئیں ملک محمود احمد اعوان نے اے ڳالھ ݙسی ڄو سئیں استاد شیر محمد اَساݙے خاندان دے ہر چھوٹے وݙے دے اُستاد ہِن‘ تے وت پتہ لڳیا ڄو ملک صاحب دے اُو یکے عزیز و اقارب ڄیڑھے ٻنھاں ملکاں اِچ رہائش رکھن او سارے اُستاد شیر محمد توں خطاطی دے فن نال فیضیاب تھَین اُنہاں دے خط ڄݙاں ٻِنہاں ملکاں توں آندن تاں او حسنِ تحریر دے جلویاں نال پُر ہوندن جنہاں کوں ݙیکھ تے ہر فرد دا دل خوش تھیندے۔ ہِیں خاندان دے ہِک اینجھیں فن شناس ڄنہاں دی سُوجھ بوجھ دا جواب نئیں او سئیں نواز احمد اعوان کراچی اِچ طارق روڈ تے آپݨاں قیام رکھدن‘ او خطاطی دیاں کئی رمزاں دے بارے اِچ بصیرت رکھدن خطاطی دے شائقین اَتے ماہراں کیتے اُنہاں دیاں معلومات حیران کر ݙیوݨ آلے ہِن۔ خطِ نسخ ہووے، ثلث یا نسخ، اَتے خط دیوانی ہووے یا خط رقعہ، خطِ کوفی تے بھانویں خطِ نستعلیق سب دیاں باریکیاں توں واقف ہِن ‘وت نستعلیق دہلوی، لاہوری اَتے کراچی طرز دیاں باریکیاں اَتے اُنہاں دیاں فنی رمزاں لوکاں کوں سمجھیندے ہِن۔ حالانکہ عملی طور تے او انجنیئرنگ دے شعبے نال منسلک ہن۔ پر اُنہاں دے ذوقِ جمال کُوں داد ݙینونی پوندی ہِے۔ اُنہاں نے خطاطی دے فن کُوں اِیں طرحاں سمجھے ڄینویں سمجھݨ دا حق ہوندا ہِے۔ نواز اعوان سئیں ہِیں مذکورہ فیملی دے قابلِ فخر فرزند ہِن۔ اَتے اُستاد شیر محمد سئیں دے فیضان دا مُنہ بولیندا ثبوت ہِن۔

## ٻِیا ݙیکھو

* خانوادۂ کلیمیہ دے دستکار خطاط

* ملتان دی دھرتی دے ماہرینِ فن دی روائت۔

* اُستاد شیر محمد                                 

* لوک دستکار خوشنویس اَتے مُنشی

* اُستاد عبدالشکور خطاط

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی دا اُردو وکیپیڈیا تے تعارف

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی (مرحوم) دا ٻِیا پورھیا

* گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے ٻئے کتاباں

ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم
ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم
ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا
ونکی:سرائیکی لوک فنون۔
ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون
ونکی:لوک فنون۔
ونکی:لوک دستکاریاں
ونکی:خطاطی دا لوک فن
ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون
ونکی:لوک ثقافت
خطاطی دے لوک فن دے کُجھ ضروری ڳالھیں

اَج دے اِیں نویں زمانے اِچ لوک فنِ خطاطی دی قدر دانی دا ہِک ٻیا ذریعہ وی پیدا تھی ڳیا ہِے۔ اے ذریعہ ٹیلی ویژن ہِے جیڑھا 1962ء توں پاکستان اِچ جاری تھیا ڄیکر ٹی وی انتظامیہ چاہوے تاں اِیں لوک فن شریف دی ترقی، خدمت، تحفظ اَتے ایندی سکھلائی کیتے چنڳا کم کر سڳدی ہِے۔

ٻئے کئی اِدارے وِی ایں فن دے وَدھارے کیتے سر پرستی کر سڳدِن۔

فنِ خطاطی تے لِکھݨ آلے عام طور تے ترے قسم دے لوک مِلدن، انہاں اِچوں بعض لوکاں نے، خطاطی سکھݨ آلے طالب علماں دی آسانی کیتے ابتدائی نوعیت دیاں کتاباں لکھن خطاطی دی تاریخ یا اِیندی قدامت سمجھاوݨ کیتے کئی ڳالھ یا مضمون کے نیں۔

ݙوجھے قسم دے او لوک ہِن جنہاں نے بعض اُستادانِ فن دے مختصر حالات لِکھن۔ اَتے تریجھی قسم دے لوک او ہِن جنہاں استاداں دے تخلیق کیتے ہوئے خطاطی دے نمونیاں کوں چھاپے اَتے انہاں اُتے گفتگو کیتی ہِے۔ انہاں نمونیاں دی تحسین اَتے خصوصیت بیان کیتی ہِے۔ ساݙے خیال اِچ فن دی مرتب تاریخ دا معلوم ہووݨاں ٻہوں ضروری ہِے جو اے فن کیڑھیاں کیڑھیاں مرحلیاں اِچوں لنگھ کے اَج دے مقامِ اعلیٰ تئیں پہنچے۔ کِنھاں کنھاں اُستاداں دیاں کوششاں دے نتیجے اِچ ایں فن شریف نے ترقی کیتی ہِے اَتے مرتبہ و مقام حاصل کیتے۔

فنِ خطاطی معروضی نِیں بلکہ اِے ہِک موضوعی فن ہِے۔ اَتے اِیں موضوع تے ملتان دے تاریخی حوالے نال اَساں ٻہوں کڄھ کٹھا کر ݙتے۔ زبان کینویں بݨی؟  خیالات دے اِظہار کیتے او کݙاں آلۂ کار بݨی؟  اِیندی تصویر سازی کیتی گئی۔ خاکے تیار تھئے رمزیہ نقوش خاص خاص تصوّرات دے نال نال جوڑے گئے، وَت آواز نگاری دا دور آیا۔ ابجد دے حرف بݨے۔ ایں طریقے نال فکر اَتے خیال کوں دُور دُور تئیں پجاوݨ اَسان تھِی ڳیا۔ اَساں ایندی ساری کہاݨی اَتے تشریح شروع اِچ تفصیل نال کر ݙتی ہِے۔ ڄے تئیں مسلماناں دا عروج ہا تاں ایں فن دی خوب قدر دانی تھئی پر ڄݙاں بلادِ اسلامیہ تے ٻنھاں قوماں دی یلغار اَتے چڑھائی تھئی اَتے نال ئِ ی مغربی تہذیب نے مسلماناں دے دِل اَتے دماغاں کوں منتشر کیتا اُوں ویلے توں اِیں فن دا زوال شروع تھیا۔ معیاری فن پاریاں دی تخلیق گھٹ ڳئی۔ زود نویسی دی طلب وَدھ ڳئی۔ ماہر اساتذئہ فن غربت اَتے افلاس دا شکار تھی ڳئے فن خوشنویسی تے وی کالے بدَل اندھارا کر ڳئے۔ درس گاہواں اِچ اِیں فن دی ابتدائی تربیت ترک کر ݙتی ڳئی انہاں گالھیں نال فن خطاطی کوں زوال اَتے نقصان تھی ڳیا۔ ہِک ویلا ہا جݙاں سکولاں وِچ خوشخطی دی تربیت پہلی جماعت توں شروع تھی ویندی ہئی تختی تے قلم نال لکھݨ کیتے ٻالاں کوں لفظ سوہݨے لکھݨ دی ترغیب اَتے تربیت ݙتی ویندی ہئی، خوش خطی دے مقابلے کرائے ویندے ہَن او بند تھی گئے۔

اَج ڄیکر فن خطاطی زندہ و تابندہ ہیِ تاں اِے خطاط صاحبان دِیاں ذاتی کوششاں دا نتیجہ ہِے۔ ڄیڑھے اَج وِی ایں فن دی خدمت اَتے اِیندے وَدھارے کیتے عملی کم کریندے پِین اَتے اِیں فن تے لکھدے وی ہِن۔

## ٻِیا ݙیکھو

* خطاطی دے لوک فن کِیتے ضروری اشیاء

* دستکاری وِچ ہَتھ اتے ساہ دی طاقت۔

* ملتان دے لوک فنون دے کُجھ مہان٘درے      

* ملک نواز احمد اعوان دستکار

* ملتان دے لوک فنون دے ݙو مہان٘درے ناں

* ملتان دے کڄھ خطاطاں دے فن دی لاہور اِچ نمائش

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی دا اُردو وکیپیڈیا تے تعارف

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی (مرحوم) دا ٻِیا پورھیا

* گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے ٻئے کتاباں

ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم
ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم
ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا
ونکی:سرائیکی لوک فنون۔
ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون
ونکی:لوک فنون۔
ونکی:لوک دستکاریاں
ونکی:خطاطی دا لوک فن
ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون
ونکی:لوک ثقافت
خطاطی دے لوک فن کِیتے ضروری اشیاء

فنِ خطاطی معروضی نِیں بلکہ اِے ہِک موضوعی فن ہِے۔ اَتے اِیں موضوع تے ملتان دے تاریخی حوالے نال اَساں ٻہوں کڄھ کٹھا کر ݙتے۔ اَج ڄیکر خطاطی دا لوک فن زندہ و تابندہ ہیِ تاں اِے خطاط صاحبان دِیاں ذاتی کوششاں دا نتیجہ ہِے۔ ڄیڑھے اَج وِی ایں فن دی خدمت اَتے اِیندے وَدھارے کیتے عملی کم کریندے پِین اَتے اِیں فن تے لکھدے وی ہِن۔ اِیں عظیم فن کُوں سِکّھݨ یا کرݨ کِیتے اساکوں تَلّے ݙِتّیاں ڳئیاں شئیں دی لوڑ پون٘دی ہِے:

## قلم
پُراݨے وَقتاں اِچ نر کل دا واسطی قلم استعمال تھیندا ہَا۔ تِکھے دھار آلے چاقو نال قلم گھڑیا ویندا ہا۔ ہاتھی ݙند دے ہِک ٹکڑے تے رکھ کے چاقو نال قلم کوں قط لایا وینداہَا۔ جیکر ہاتھی ڈند نہ ہووے ہا تاں تختی کُوں پاسے بھار رکھ تے اُوندے اُتے قط لایا ویندا ہَا۔ وَت قلم دے قط دے اَدھ اِ چ ٹُک ݙتا ویندا ہا۔

سجے پاسے آلی نوک کوں ’’اُنسی‘‘ اَتے کھبّے پاسے آلی نوک کوں وحششی داناں ݙتا گیا ہَا۔ قلم دی موٹائی کوں قط آکھیا ویندا ہِے۔

## خطاطی کرݨ کیتے پنڄ ضروری ڳالھیں
ڄے تئیں اِے پنڄ شَیں کٹھیاں نہ تھیون خطاطی نیں تھی سَڳدی یعنی اِنہاں پنڄ شیّاں دے بغیر خوشنویس اکھواوݨا ٻہوں مشکل ہِے۔ او پنج شیں اے ہِن:

1۔    لکھݨ آلے دِے ہَتھ ئِ چ طاقت ہووے۔

2۔    خطاطی دے اُصولاں نال واقفیّت ہووے۔

3۔    مہربان استاد دی سرپرستی حاصل ہووے۔

4۔    محنت نال مشق کرݨ دا حوصلہ ہووے، یعنی استاد دے ݙتے ہوئے سبق تے خالی قلم نال سَو سَو واری مشق کرݨ دا جذبہ ہووے۔

5۔    فنِ خطاطی کیتے تمام ضروری سامان دِی تھوڑ نہ ہووے۔

## ٻِیا ݙیکھو

* خطاطی دے لوک فن دے کُجھ ضروری ڳالھیں

* دستکاری وِچ ہَتھ اتے ساہ دی طاقت۔

* ملتان دے لوک فنون دے کُجھ مہان٘درے      

* ملک نواز احمد اعوان دستکار

* ملتان دے لوک فنون دے ݙو مہان٘درے ناں

* ملتان دے کڄھ خطاطاں دے فن دی لاہور اِچ نمائش

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی دا اُردو وکیپیڈیا تے تعارف

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی (مرحوم) دا ٻِیا پورھیا

* گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے ٻئے کتاباں

ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم
ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم
ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا
ونکی:سرائیکی لوک فنون۔
ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون
ونکی:لوک فنون۔
ونکی:لوک دستکاریاں
ونکی:خطاطی دا لوک فن
ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون
ونکی:لوک ثقافت
دستکاری وِچ ہَتھ اتے ساہ دی طاقت

لوک فن خطاطی دے وِچ قلم چلاوݨ اِچ اَتے لفظاں دے بݨاوݨ اِچ ہتھ اَتے ساہ دی طاقت اَتے زور کوں وَݙا دخل حاصل ہِے۔ لفظ دا کوئی حصہ موٹا ہوندے اَتے کوئی حصہ بَرِیک۔ اینویں قلم دی گردش وی کݙھیں تیز ہوندی ہِے اَتے کݙھیں سُست ہوندی ہِے۔ ہِیں سانڳے حرفاں دے سارے حصّیاں کوں نکھار تے اَتے نمایاں کر کے لکھݨا ہتھ دی قوّت تے منحصر ہِے۔ تُساں کݙاھیں کہیں خوشنویس کوں لکھدا ݙیکھو تاں اے عقدہ کھل ویسی۔ نستعلیق اِچ ’ج‘ یا ‘س‘ دا دائرہ پانوݨاں ہووے تاں ساہ روکݨاں پوندے لمبی ’ب‘ یا ش دی کشش پاوݨ ویلے وی ساہ گُھٹ تے لکھݨاں پوندے۔ نِیں تاں لفظ وِگڑ ویندے۔ دَھڑک آویندی ہِے۔ ہِک زمانہ جاݨدے جو مہاندرے خطاط سئیں تاج الدین زرّیں رقمؔ باقاعدہ اکھاڑے اِچ پہلوانی کریندے ہَن آپݨے ساہ کوں پکّا کریندے ہَن جینویں گلوکار ساہ کوں پکا کرݨ دے حیلے کریندن۔ اینویں اِی خطاط و خوشنویس کیتے وِی ساہ کوں پکا کرݨ اَتے ساہ ہار کے لکھݨ لازم ہِے تاں وَنج تے لکھائی دا صحیح رزلٹ نکل سڳسی۔

ڄینویں ہِک ٻندے کِیتے صحت ہووَݨ اہم ہِے پر جیکر صحت دے نال نال حُسن اَتے خوبصورتی وی ہووے تاں وَت سونے تے سُہاگہ آلی گاٖلھ ہوسی، اینویں ہِک خطاط (قلمکار / دستکار) دی تحریر اِچ اُصول وی ہووے اَتے صَفائی وی ہووے اَتے جیکر تحریر اِچ جاذبیت دی ہِک خاص شان اَتے خاص اَدا وِی ہووے تاں ٻہوں سوہݨی گاٖلھ ہوسی۔

## ٻِیا ݙیکھو

* خطاطی دے لوک فن دے کُجھ ضروری ڳالھیں

* خطاطی دے لوک فن کِیتے ضروری اشیاء۔

* ملتان دے لوک فنون دے کُجھ مہان٘درے      

* ملک نواز احمد اعوان دستکار

* ملتان دے لوک فنون دے ݙو مہان٘درے ناں

* ملتان دے کڄھ خطاطاں دے فن دی لاہور اِچ نمائش

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی دا اُردو وکیپیڈیا تے تعارف

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی (مرحوم) دا ٻِیا پورھیا

* گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے ٻئے کتاباں

ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم
ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم
ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا
ونکی:سرائیکی لوک فنون۔
ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون
ونکی:لوک فنون۔
ونکی:لوک دستکاریاں
ونکی:خطاطی دا لوک فن
ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون
ونکی:لوک ثقافت
ملتان دے لوک فنون دے کُجھ مہان٘درے

* ملتان دے عبد الرشید مسرور خطاطی اِچ صوفی خورشید عالم لاہوری دے شاگرد ہِن، اخبارات اِچ خوشنویسی دیاں خدمتاں اَنجام ݙیندے رَہے۔

* صوفی طفیل احمد خوشنویس:  اِنہاں آپݨے پتر رستم کوں وِی اے فن سکھایا ڄہڑے اخباراں اِچ کم کریندے ریہے۔

* عبدالغفار شاد معروف خوشنویس شاہین مارکیٹ اِچ خطاطی دا کم کریندے ریہے۔ انہاں وی آپݨے پتراں کوں خطاطی دا فن سکھایا ہئی۔

* شاہین مارکیٹ اِچ ݙو دوست خطاط وَڈے مشہور تھئے اِنہاں الخطاط دے ناں نال بیٹھک بݨائی ہئی اے ہَن منظور احمد اَتے انور حسین۔

* رمضان سلیم شاہد خطاط وی وݙے صاحبِ فن ہَن شاہین مارکیٹ اِچ انہاں دے علاوہ عبدالرحیم شیخ، اسلم زاہد، نواز آرٹسٹ، اقبال رحیمی اَتے اقبال یوسفی، اِلٰہی بخش اَتے سیف الرحمن خوشنویس نے وَݙے فنی کمال ݙکھائے ہَن۔ محمد ظہور تابش، اطہر قریشی، اے ڈبلیو ناصر، نوید بھٹی۔

* اِینویں اِی اُستاد فدا حسین آرٹسٹ اَتے نہاں دے کئی شگرداں نے ملتان اِچ خطاطی تے آرٹ دی خدمت کیتی۔ جنہاں اِچ شمس الدین وِی ہِن۔

## احمد یار خان یکتا
احمد یار خان دا یکتا تخلص ہئی خطِ نسخ دے ٻہوں چنگے خطاط ہَن انہاں دے اَبّا سئیں اللہ یار خان لاہور، ملتان اَتے ٹھٹھہ دے حاکم وی رہ چکے ہَن وَت خود احمد یار وی عہد عالمگیری اِچ ٹھٹھہ دے حاکم مقرر تھئے ھَن۔ غلام علی آزاد بلگرامی نے ماثر الکرام اِچ لکھیا ہِے جو احمد یار خان نے قُرآن مجید لکھ کے سید عبد الجلیل بلگرامی کوں پیش کتا ہئی۔ اے شاعری وی کریندے ہَن تہوں انہاں دا تخلص یکتا ہئی۔  ۔

## سید عبداللہ الحسینی ملتانی المعروف ’’نازک رقم‘‘
سید عبداللہ الحسینی ملتانی ڄہڑھے نازک رقم دے فنی ناں نال مشہور ہَن، انہاں دا تفصیلی احوال تاں نِیں ملیا البتہ ٹیپو سلطان دے کتب خانے اِچ ہِک گلستان موجود ہئی ڄہڑھی اِیں وقت برٹش میوزیم اِچ ہِے ایندا کاتب سید عبد اللہ حسینی ملتانی ہِے۔ ڄیں اَے کتاب ٹھٹھہ اِچ 994 ہجری اِچ لکھی ہئی اِے مغل دَور توں پہلے دِی گاٖلھ ہِے۔

## فتح علی ملتانی خطاط
فتح علی ملتانی (ع۳۱) مرزا احمد علی کشمیری (ع۳۲) چنڳے خطاط گزرِن انہاں دِی خطاطی دا ہِک نمونہ لاہور عجائب گھر دی مخطوطات گیلری اِچ موجود ہِے انہاں کوں کتھے نال بݨائی گئی سیاہی نال لکھݨ دا وَݙا شوق ہَا، انہاں دی وفات 1919ء اِچ تھئی اَتے مومن پورہ قبرستان لاہور اِچ دفن تھئے۔

## ٻِیا ݙیکھو

* خطاطی دے لوک فن دے کُجھ ضروری ڳالھیں

* خطاطی دے لوک فن کِیتے ضروری اشیاء۔

* دستکاری وِچ ہَتھ اتے ساہ دی طاقت         

* ملک نواز احمد اعوان دستکار

* ملتان دے لوک فنون دے ݙو مہان٘درے ناں

* ملتان دے کڄھ خطاطاں دے فن دی لاہور اِچ نمائش

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی دا اُردو وکیپیڈیا تے تعارف

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی (مرحوم) دا ٻِیا پورھیا

* گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے ٻئے کتاباں

ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم
ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم
ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا
ونکی:سرائیکی لوک فنون۔
ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون
ونکی:لوک فنون۔
ونکی:لوک دستکاریاں
ونکی:خطاطی دا لوک فن
ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون
ونکی:لوک ثقافت
ملک نواز احمد اعوان دستکار

ملتان دے عظیم اعوان خانوادہ دِے ہِک فرزند ملک نواز احمد اعوان خطاطی دے لوک فن دی جمالیات، ایندی تاریخ اَتے خطاط صاحبان دے تخلیقی کم تے وَݙی گہری نظر رکھدن۔ آپݨے کاروبار دے حوالے نال اَدھی صدی توں کراچی اِچ رہائش رکھدن جیکر اے آکھیا ونجے ڄو ملک نواز احمد اعوان کلھے اِی خطاطی تے یونیورسٹی دا درجہ رکھدن تاں غلط نہ ہوسی۔ خطاطی دی تاریخ توں پوری پوری واقفیت رکھدن۔ خطاطی دے قواعد و ضوابط اَتے اُصولاں دی پاسداری انہاں کولوں ٻس ہِے۔ خود خطاط ہن پر ایں فن کوں بطور پیشہ نِیں اختیار کیتا۔ انجینئرنگ لائن اِچ چلے گئے پر خطاطی دے فن دا ݙھائی سو توں زیادہ لوکاں کوں علم ݙِتے۔ کئی وَݙے وَݙے مسلّم خطاط صاحبان نے اِنہاں توں ایں فن دیاں باریکیاں سمجھݨ دا فیض پاتے۔ کئی لوکاں کوں خطاطی سِکھا تے ملک اَتے بیرونِ ملک اداریاں اِچ کم کرݨ دے قابل بݨایا۔ خطاطی دے استاداں نال گہری دِلی وابستگی اَتے محبت دی وجہ نال ملک نواز اعوان سئیں نے وی استاداں آلی قدر اَتے منزلت پاتی ہے۔ وَݙے فراخ دِل، ذوق مند، صاحبِ جمال اَتے بے باک ہِن۔

ملک نواز احمد اعوان دے مزاج اِچ وݙی شگفتگی ہِے۔ ڄیندا او ثانی نِیں رکھدے آپݨے پروفیشن دے بعد اُنہاں دا سارا وقت لوک فنِ خطاطی کوں سمجھݨ اَتے سمجھاوݨ تے خرچ تھیندے آپݨے آپ کوں ایں فن کیتے انہاں وقف کر چھوڑے۔ خطاطی دے بارے اِچ کئی مصنفین نے انہاں توں معلوماتی استفادہ کیتے۔ اتے کئی خطاط صاحبان کوں ایں فن دیاں باریکیاں اَتے موشگافیاں توں آگاہ کیتے انہاں دے ایں حوالے نال خطاط صاحبان تے ایݙے احسانات ہِن ڄہڑھے ڳݨوائے نیں ونڄ سڳیندے۔

ملک نواز احمد اعوان اَدھی صدی توں ایں فن دے موتی لٹیندے پَین۔ اِنہاں دا سب توں وݙا وَصف خطاط صاحبان کوں معیاری خطاطی آلے پاسے راغب کرنا ہِے۔ اَتے فنی رموز توں آگاہ کر کے ٹھیک ٹھیک رہنمائی کرنا ہِے۔ اِیں مؤثر انداز نال جو خطاط خود بخود اَگاٖں ودھݨ دے جذبہ نال ترقی کریندن۔

ملتان دی معزز و معتبر فیملی ملک محمود اعوان دا اے عظیم سپوت پچھلے سٹھ سالاں توں کراچی اِچ ٻہہ تے فن خطاطی دے حوالے نال ملتان دا ناں روشن کریندا پَے۔

## ٻِیا ݙیکھو

* خطاطی دے لوک فن دے کُجھ ضروری ڳالھیں

* خطاطی دے لوک فن کِیتے ضروری اشیاء۔

* دستکاری وِچ ہَتھ اتے ساہ دی طاقت         

* ملتان دے لوک فنون دے کُجھ مہان٘درے

* ملتان دے لوک فنون دے ݙو مہان٘درے ناں

* ملتان دے کڄھ خطاطاں دے فن دی لاہور اِچ نمائش

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی دا اُردو وکیپیڈیا تے تعارف

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی (مرحوم) دا ٻِیا پورھیا

* گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے ٻئے کتاباں

ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم
ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم
ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا
ونکی:سرائیکی لوک فنون۔
ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون
ونکی:لوک فنون۔
ونکی:لوک دستکاریاں
ونکی:خطاطی دا لوک فن
ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون
ونکی:لوک ثقافت
ملتان دے لوک فنون دے ݙو مہان٘درے ناں

## محمد اشفاق
محمد اشفاق خطاط 1941ء اِچ ملتان اِچ جمّے انہاں دے اَبا سئیں غلام محمد 1946ء اِچ نقل مکانی کر کے بہاولپور آباد تھی ڳئے جہڑھے ڄو خود وی خطاطی دے ماہر ہَن۔ انہاں آپݨے پتر محمد اشفاق کوں وی اے لوک فن سکھایا ڄہڑھے نستعلیق، نسخ، ثلث، کوفی، رقعہ، دیوانی وغیرہ ڄیں مقبول خطّاں اِچ مہارت حاصل کیتی سرکاری مطبع بہاولپور اِچ ملازمت کیتی۔ انہاں نے پاکستان اِچ فنِ خطاطی دی پہلی نمائش 1961ء اِچ بہاولپور دے وِچ منعقد کیتی۔ بعد اِچ 1976-77 اِچ لاہور دِی نمائش وِچ فن پارے پیش کیتے۔ ۔

## محمد راشد حسین سیال
ملتان دے نوجوان ہونہار خطاط محمد راشد حسین سیالؔ وی لوک فنِ خطاطی اِچ سوہݨاں کم کریندے پَین۔ لفظاں دی ساخت اور قطاں دی پیمائش دے معیار کوں اِنہاں حفظ کیتا ہوئے۔ لکھدن تاں ہر خط اِچ جہڑھے مروّجہ و مقبول خط ہِن۔ انہاں کجھ نویاں اختراعات وی کیتن انہاں نے خطاطی دا فن محمد ظہور آزاد ابن استاد عبد الشکور توں سکھیا ہَا اَتے اَج اِے آپݨے استاداں دا تے آپݨے شہر دا ٻہوں ناں روشن کریندے پَین۔ مدینہ منوّرہ روضۂ اطہر نبی سئیں ﷺ تے پاکستانی خطاط اُستاد شفیق الزمان کولوں وِی خطاط راشد سیالؔ نے شاگردی دا اِعزاز پاتے۔ ہِک نویں طرزِ تحریر دِی اِختراع وی کیتی ہِے۔

## ٻِیا ݙیکھو

* خطاطی دے لوک فن دے کُجھ ضروری ڳالھیں

* خطاطی دے لوک فن کِیتے ضروری اشیاء۔

* دستکاری وِچ ہَتھ اتے ساہ دی طاقت         

* ملتان دے لوک فنون دے کُجھ مہان٘درے

* ملک نواز احمد اعوان دستکار

* ملتان دے کڄھ خطاطاں دے فن دی لاہور اِچ نمائش

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی دا اُردو وکیپیڈیا تے تعارف

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی (مرحوم) دا ٻِیا پورھیا

* گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے ٻئے کتاباں

ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم
ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم
ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا
ونکی:سرائیکی لوک فنون۔
ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون
ونکی:لوک فنون۔
ونکی:لوک دستکاریاں
ونکی:خطاطی دا لوک فن
ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون
ونکی:لوک ثقافت
ڳوٹا کناری

ڳوٹا پَٹّی یا ڳوٹا کناری ہندوستانی کشیدہ کاری دی ہِک ونکی ہِے، جِین٘دا اَغاز ہندوستان دے علاقے راجستھان تُوں تِھیا۔   اِین٘دے وِچ ٹان٘کیاں دی تکنیک کُوں ورتیا وین٘دا ہِے۔ زری ربّن دے نِکّے نِکّے ٹوٹیاں کُوں تاݨے باݨے اُتّے لایا وین٘دا ہِے۔ جاں جو کَنّے تَلّے ٻَدّھے ون٘ڄِن اَتے وسیع نمونیاں کُوں بݨایا ون٘ڄ سڳے۔ جنوبی ایشیائی شادیاں اَتے رِیتی پہناویاں وِچ ڳوٹا کناری وݙّے پیمانے اُتّے استعمال تِھین٘دی ہِے۔

## جائزہ
thumb|190x190px|کُؤار دے گَھڳرے دے نال پَٹّی دی ڳوٹا کناری
ڳوٹا لکھنؤ دا سونے یا چاندی دا ربّن یا پَٹّی ہون٘دی ہِے۔ اَنجو انج چوڑائی دے اَنجو انج ٻِنّھاں رنگاں دے ربّن جیڑھے ساٹن یا جڑواں بݨے ہون٘دے ہِن، اِنّھاں کُوں وی ڳوٹا آکھیا ون٘ڄ سڳین٘دا ہِے۔ اِیہ کناری دے کَم دے نال نال استعمال تِھین٘دا ہِے۔ ڳوٹا کَم آلے کپڑے خاص موقیاں یا مذہبی موقیاں کِیتے استعمال کِیتے وین٘دے ہِن۔ ڳوٹا سونے یا چاندی دی پٹّی یا انجو انج چوڑائیاں دے اَنجو انج رنگاں دے انجو انج ربّناں کوں ساٹن یا جڑواں بݨے ہوئے سمان دی مدد نال تیّار کِیتا ڳیا ہِے۔ اِین٘دے وِچ بݨے ہوئے سونے دے کپڑیاں کُوں جارڄیٹ یا ٻَدّھݨی جئیں کپڑے اُتّے رکھݨاں شامل ہِے جاں جو انجو انج سطح دی ساخت بݨائی ون٘ج سڳے۔

اصل وِچ اصلی سونے اَتے چاندی دی دھاتاں کڈھائی کِیتے استعمال تِھین٘دیاں ہَن، جاں جو اَخِیر کار اِنّھاں کُوں چاندی دے نال تِرامے دی پرت دے استعمال نے گِھن گِھدّا ہئی کیوں جو اِیکُوں بݨاوݨ دا حقیقی طریقہ ٻہوں مہان٘ڳا ہئی۔ اَڄ کَل ٻِیا وِی وَدھ سستے مِل وین٘دے ہِن۔ تِرامیں دی جاء پولیسٹر فلم نے گِھن گِھدّی ہِے جیڑھی لوڑ دے مطابق پرت چڑھا تے دھاتی صورت ݙِتّی وین٘دی ہِے۔ اِیہ پلاسٹک ڳوٹا دے ناں نال ڄاݨیا وین٘دا ہِے اَتے ٻہوں تَکڑا ہِے کیوں جو اِین٘دے وِچ نمی دے خلاف چنڳّی مزاحمت ہون٘دی ہِے اَتے دھات اُتے مبنی ڳوٹے دے برعکس داغدار نئیں ہون٘دا۔ 

## حوالہ جات



## ٻاہرلے جوڑ

* اِیہ ڳوٹیدار لہن٘ڳا ، بالی ووڈ دا مہان٘درا ڳاݨاں ہے جیڑھا ڳوٹا کناری دے کَم دا حوالہ ݙین٘دا ہِے۔ 
* ڳوٹا پَٹّی ڈیزائن وِچ تازہ ترین رجحاناں دے مثالاں
ونکی:جے پور دی ثقافت
ونکی:پاکستان وِچ ڳوٹا کناری
ونکی:لکھنؤ دی رِیت
ونکی:لوک ثقافت
ونکی:بھارت وِچ لوک پہناوے
ونکی:لوک پہناوے
ونکی:لوک فنون
اُستاد خلیل الرحمٰن چشتی اتے ٻئے دستکار

## اُستاد خلیل الرحمن چشتی
اے فن پارہ خطِ ثلث دی زبردست کمپوزیشن اِچ ہے اَتے  آیت استاد خلیل الرحمن چشتی نے آپݨی تخلیقی صلاحیت نال لکھی ہِے۔ خلیل الرحمن چشتی منشی طفیل احمد قادری دے شگرد ہَن۔ زیادہ عمر روزنامہ ’’اِمروز‘‘ اِچ کتابت کیتی وَت اردو بازار ملتان دے نیڑے پراݨی غلہ منڈی اِچ ’’دارالخطاطی‘‘ دے ناں نال ادارہ بݨا تے خطاطی دا کم کریندے ریہے۔ اتھاں انہاں دے کئی شگرد بݨے۔ آپ خطِ ثلث، خطِ نسخ اَتے خطِ نستعلیق دے لاجواب خطاط ہَن۔ عرب مُلکاء اِچوں انہاں کوں اخباراں دی زیب و زینت کیتے دعوت ݙتی گئی ہئی۔

## اُستاد خلیل الرحمن چشتی دے ہِک مہاندرے شاگرد عاشق اِلٰہی
اے فن پارہ اُستاد خلیل الرحمن چشتی دے ہِک مہاندرے شگرد عاشق اِلٰہی دا خطِ نستعلیق اِچ رقم شدہ ہِے۔ عاشق اِلٰہی نے ملتان دے کئی اخباراں اِچ کتابت کیتی۔ سنگِ مر مر دے سِلھاں تے وی کتبیاں دِی کتابت اَتے کھدائی دا وِی انہاں نے وݙا کم کیتا۔

## اُستاد خلیل الرحمن چشتی دے ہِک ٻئے مہاندرے شگرد
اُستاد خلیل الرحمن چشتی دے ہِک شگرد حافظ حبیب الرحمن ملتانی دے تخلیق کیتے ݙو فن پارے۔ 

## اُستاد سئیں محمد سلیم چشتی
ملتان دی روایتی خطاطی دے ہِک ٻئے استاد سئیں محمد سلیم چشتی دے ہتھ دا لِکھیا ہویا ہِک بیضوی طغریٰ۔ خطِ ثلث دے لفظاں کوں ٻہوں سوہݨے انداز اِچ بیضے دی شکل اِچ کمپوز کیتا ڳے۔ استاد سلیم چشتی سئیں وی ملتان اِچ خطاطی دا سنگھار ہَن۔ انہاں دے ٻہوں شگرد وی ہَن۔ انہاں دا کم وݙا نفیس اَتے قبولِ عام ہئی۔ کئی اخباراں اِچ کتابت دا کم کیتا وَت ڄݙاں کمپیوٹر اِچ اخباری لکھائی تھیوݨ لگی تاں اُنہاں نے پازیٹو میکنگ دا کم دی ٻہوں عرصہ کیتا۔

## ابنِ کلیم احسنؔ نظامی موجدِ خطِ رعنا دے ہِک شگرد
[لوک فنِ خطاطی]] دا اے فن پارہ  1399ھ وِچ لکھیا ڳے۔ آیت دی اُتلی لائن خطِ نسخ اِچ وِچلی خطِ ثلث اِچ اَتے تلویں لائن خطِ نستعلیق اِچ لکھی ڳئی ہِے۔ اَتے بسم اللہ خطِ رقعہ اِچ ہِے۔ اے ترے آیتاں بٹر پیپر تے ڈائرکیٹ پیلیکن انک نال لکھیا ڳین، اے شہکار فن پارہ حافظ محمد سراج سعیدی دا لکھیا ہویا ہِے۔ ڄہڑھے ڄو موجدِ خطِ رعنا ابنِ کلیم دے شگرد ہَن۔ اَتے خطاط ہفت قلم دا مرتبہ رکھدن۔

## ٻِیا ݙیکھو

* خانوادۂ موسیٰ پاک العراقی دے لوک فن وِچ خدمات

* الحاج منظور احمد احقر دستکار۔

* اُستاد فِدا حسین آرٹسٹ                         

* ملتان دی قدیم لوک ثقافت اتے اُستاد فِدا حسین

* منشی طفیل احمد قادری

* دبستان فروغِ خطاطی اتے منشی طفیل احمد قادری

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی دا اُردو وکیپیڈیا تے تعارف

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی (مرحوم) دا ٻِیا پورھیا

* گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے ٻئے کتاباں

ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم
ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم
ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا
ونکی:سرائیکی لوک فنون۔
ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون
ونکی:لوک فنون۔
ونکی:لوک دستکاریاں
ونکی:خطاطی دا لوک فن
ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون
ونکی:لوک ثقافت
عابدہ پروین

thumb|عابدہ پروین ڳان٘دے ہوئے
**عابدہ پروین** (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: 20 فروری 1954ء) پاکستانی صوفی مسلم ڳائیکا، کمپوزر اَتے موسیقار ہِن۔ عابدہ ہِک نقاش اَتے کاروباری وی ہِن۔ پروین پاکستان وِچ سبھ تُوں وَدھ اُجرت گِھنَّݨ آلیاں ڳائیکاں وِچُوں ہِک ہِن۔ عابدہ پروین دی ڳائیکی اَتے موسیقی دی وجہ کنُوں اُنّھاں کُوں "صوفی موسیقی دی ملکہ" وی آکھیا وین٘دا ہِے۔ ٢٠١٢ء کُوں اُنّھاں کُوں پاکستان دا ݙوجھا سبھ تُوں وݙّا سویلین اعزاز نشانِ امتیاز وِی ݙِتّا ڳیا۔ اَتے ٢٣ مارچ ٢٠٢١ء کُوں اُنّھاں کُوں صدرِ پاکستان دی طرفُوں پاکستان دا سبھ تُوں وݙّا سویلین اِنام ہلالِ امتیاز وِی ݙٹّا ڳیا۔

## ابتدائی حیاتی
عابدہ پروین دا ڄَم پال پاکستان دے سندھ دے علاقے لاڑانہ دے محلّہ علی گوہر آباد وِچ تِھیا۔ اُنّھاں نے موسیقی دی تربیّت اغاز وِچ اپݨے پِیؤ اُستاد غلام حیدر تُوں حاصل کِیتی، جِنّھاں کُوں عابدہ پروین بابا سائیں اَتے ڳاوایا دے ناں نال سݙین٘دی ہِے۔

## کَم کار آلی حیاتی
عابدہ پروین نے ١٩٧٠ء دے ݙہاکے دے اَغاز وِچ درگاہواں اَتے عُرساں وِچ نغمے پیش کرݨاں شروع کِیتا ہئی۔ ١٩٧١ء وِچ، جݙݨ نصیر ترابی نے مشرقی پاکستان دے خاتمے اُتے گھاٹے ݙُکھ دا اظہار کرݨ کِیتے اُوہ ہم سفر ہئی لِکّھا تاں پروین نے اُوں غزل کُوں سوہݨے انداز وِچ پیش کِیتا۔

## اقوال

* میݙی ثقافت - اساݙی ثقافت - روحانیت اَتے محبت نال مالا مال ہِے۔

## ذاتی حیاتی

### تعلیم
عابدہ نے اپݨی ماسٹر ڈگری سندھ توں حاصل کیتی اتے خاص طور تے اردو، سندھی اتے فارسی وی سِکّھی۔

### شادی اور خاندان
1975ء وِچ، عابدہ نے ریڈیو پاکستان دے سینئر پروڈیوسر غلام حسین شیخ نال شادی کیتی، جیڑھے 1980ء دے ݙہاکے وِچ ملازمت تُوں ایں کِیتے سبکدوش تھئے کیوں جو انّھاں کوں پروین دے کیریئر کوں بݨاوݨاں ہئی۔

### عابدہ پروین گیلری
عابدہ پروین کوں فنون وِچ وی دلچسپی ہِے۔

### پہناوے دا انداز
پروین دے پہناوے دا انداز ہِک مخصوص انداز ہِے جیڑھا اُنّھاں نے آپ دی سَوکھ اَتے سکون کِیتے تیّار کِیتا۔ 

## ایوارڈز اور پہچان

* تمغائے حسن کارکردگی، 1984 ء
* ستارۂ امتیاز،2005ء
* ہلال امتیاز،2012ء
*

## فلمی گرافی

### ٹیلی ویژن

### فلماں

## حوالہ جات

ونکی:زنانیاں اتے اُنّھاں دے متعلقات
ونکی:کوک سٹوڈیو پاکستان دے فنکار
ونکی:ہلال امتیاز گِھنَّݨ آلے
ونکی:اِکوِیہوِیں صدی دے پاکستانی ڳائیکاں
ونکی:پاکستانی غزل ڳائیکاں
ونکی:وِیہوِیں صدی دے مسلمان
ونکی:وِیہوِیں صدی دے ڳائیکاں
ونکی:وِیہوِیں صدی دے تِرِیمتاں
ونکی:تِریمت
اختر چنال زہری

اختر چنال زہری (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: ١٩٥٤ء) بلوچستان نال تعلّق رکّھݨ آلے پاکستانی بلوچ لوک ڳائیک ہِن۔ اِنّھاں کُوں مہان٘در کوک سٹوڈیو (پاکستان) وِچ ڳاوݨ نال مِلّی۔ اُوہ بالی ووڈ فِلم فینٹم دے ڳاوݨے افغان جلیبی دے وی ڳائیک ہِن۔

## کَم کار آلی حیاتی
اختر چنال زہری ١٩٥٤ء وِچ پاکستان دے بلوچستان دے خضدار وِچ جَمّے ہَن۔ ١٩٦٤ء و،چ، اختر چنال نے موسیقی دے اُستاد تُوں ڳاوݨ دے باضابطہ سبق گِھنَّݨ دا اَغاز کِیتا ہئی۔ ١٩٧٣ء وِچ، اِنّھاں کُوں پاکستان براڈ کاسٹنگ کارپوریشن (پی بی سی) دے بلوچی ریڈیو ٹیشن دے ذریعے ڳویڑ کرݨ دے بعد، علاقائی لوک کُوں قومی توجہ وِچ گِھن آیا ڳیا اَتے ١٩٧٤ء وِچ جݙݨ چینل دی موسیقی قومی ٹی وی اُتے جاری کِیتی ڳئی تاں اُوں ویلے ملک بھر وِچ مہان٘درے تھئے۔ اُݙّݨ تُوں، اختر چنال امریکہ، نیدر لینڈز، اَتے یورپ سمیت ساری دُنیا دے پن٘دھ کر چُکّے ہِن۔ اُنّھاں نے سمٹ وِچ سیاسی اڳواݨاں دے کَٹھ کِیتے "شنگھائی تعاون تنظیم" وِچ ترتیب ݙِتّے ڳئے ہِک کنسرٹ وِچ ڳاوݨے پیش کِیتے۔ سابق وزیر اعظم پاکستان بینظیر بھٹو اِنّھاں کُوں انگلینڈ دے دور تے گِھن ڳئیں۔ جݙݨ اٹل بہاری واجپائی پاکستان دے اسلام آباد آئے تاں اختر چنال زہری نے ٢٠٠٤ء وِچ ہِک پروگرام وِچ پیشکش کِیتی۔

## نغمے
اختر چنال زہری دے مہان٘درے ڳاوݨیاں وِچُوں کُجھ اِیہ ہِن:

* دانہ پا دانہ
* دا سنڈے زہر
* بلوچ
* نار بيت
* افغان جلیبی
* شانک او بجلی
* جے او پٹاری

## فِلمو گرافی

* مرزیا (فلم) - 2016ء دی بالی ووڈ دی فلم

## ایوارڈ اتے سُن٘ڄاݨ

* 1998ء وِچ تمغائے حسن کارکردگی مِلیا ۔

## حوالہ جات

ونکی:پاکستانی لوک ڳائیک
ونکی:کوک سٹوڈیو پاکستان دے فنکار
ونکی:بروہی شخصیّتاں
ونکی:تمغائے حسنِ کارکردگی گِھنَّݨ آلے
ونکی:پاکستانی مسلم شخصیّتاں
چھݨکݨاں

thumb|سولہویں اَتے سترہویں صدی دے چھنکݨے
چھنکݨاں (اردو: جھنجھنا) (انگریزی: Baby rattle) ہِک اِیہو جِیہاں کِھݙاوݨاں ہون٘دا ہِے جین٘دا مقصد بنیادی طور تے اَواز کرݨ اَتے نِکّے ٻالاں دی بھال چِھکین٘دے ہوئے اِنّھاں دی دل چسپی دا سبب بݨݨ۔ تاریخی اعتبار نال چھنکݨے دھات دے بݨے ہون٘دے ہَن۔ تاہم جدید دور وِچ اَتے خاص طور تے برصغیر وِچ مِلَّݨ آلے چھنکݨے پلاسٹک دے بݨے ہون٘دے ہِن جِنّھاں وِچ جس، سٹیل یا آہن دی ڳوڑیاں پاتے وین٘دے ہِن۔ اِیہ چھنکݨے ہَتھ نال کہِیں ہِک پاسے پِھراوݨ اُتے ہِک زور دار اَواز ݙین٘دے ہِن۔ اِیہ اَواز ٻالاں کُوں آپݨے کَن بھال کرݨ تے مجبور کرین٘دی ہِے۔ کئی وار گَھٹ عمر ٻال خود وی چھنکݨے کُوں ہلا تے اَواز کڈھین٘دے ہِن۔

ماہرین نفسیات دے مطابق چھنکݨے نال گَھٹ عمر دے ٻالاں وِچ ہَتھ اَتے اَکھ کُوں ہِکّی واری با مقصد انداز وِچ استعمال کرݨ وِچ مدد مِلدی ہِے۔

## چھنکݨے دا کہِیں وی دِل وِلاوݨ آلی شے کِیتے محاوراتی ورتاوا

* سیاست وِچ اَتے کݙان٘ہِیں کݙان٘ہِیں نجّی حیاتی وِچ چھنکݨے دا کہِیں وِی دِل دے بہلاوݨ آلی شے کِیتے محاوراتی ورتاوا وی اکثر ݙِٹّھا ڳیا ہِے۔ اِیہ اکثر کہِیں اہم معاملے یا فیصلے کُوں ٹالݨ کِیتے یا شدید بحث مباحثے تُوں بَچَّݨ کِیتے اکثر کِیتا وین٘دا رِیہا ہِے۔ مارچ ٢٠٢٠ء وِچ راجستھان دے باڑمیر ضلع وِچ ہِک حراستی موت دا معاملہ سیاسی اَتے صحافتی حلقیاں وِچ گرمایا اَتے بحث دا موضوع بݨا۔ اِیں معاملے اُتے ریاستی مقننہ وِچ ریاستی وزیر مقننہ شانتی دھاریوال نے ہِک پَرکھ جَتّھا بݨاوݨ دی ڳالھ کِیتی۔ جین٘دے اُتّے اُتّھوں دے حزبِ اختلاف دے اڳواݨ گلاب چند کٹاریا نے اِنّھاں دی نوک جھونک تِھی ڳئی جو اِیہ پورے معاملے دی لیپا پوتی دی کوشِت ہِے۔ اِیں معاملے کُوں انٹرنیٹ چھاپݨ آلی ہندی ویب سائیٹ پتریکا ڈاٹ کام نے اِین٘ویں ای پَرکھ اوکھاں اَتے اُنّھاں دی غیر نتیجہ کُن پَرکھ کُوں چھنکݨے نال تشبیح ݙِتّی۔

## ٻِیا ݙیکھو

* کھݙاوݨاں

## حوالہ جات

ونکی:روائتی کِھݙاوݨیں
ونکی:ٻال ادب
ونکی:لوک ثقافت
ونکی:کھیڋ
اُستاد محمد ابراہیم

اُستاد محمد ابراہیم (انگریزی: Master Muhammad Ibrahim) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: ١٣ جون ١٩٢٠ء ۔ فوت تھیوݨ دی تَرِیخ: ٣ مئی ١٩٧٧ء) سندھی زبان دے لوک ڳائیک ہَن۔

## ابتدائی اَتے کَم کار آلی حیاتی
محمد ابراہیم ١٣ جون ١٩٢٠ء کُوں برطانوی ہند دے گجرات دے ضلع کچھ دے سلیا دِیہ وِچ ڄَمّے ہَن۔ محمد ابراہیم ١٩٤٢ء وِچ ٢١ ورھیاں دی عُمر وِچ برطانوی ہند دے گجرات دے ہِک دِیہ تُوں کراچی ٹُر ڳئے۔

اِنّھاں نے ١٩٤٨ء وِچ کراچی دے ریڈیو پاکستان وِچ شمولیت اختیار کِیتی۔ بعد وِچ ١٩٥٥ء وِچ، محمد ابراہیم بطورِ نغمہ نگار ریڈیو پاکستان، حیدر آباد ٹُر ڳئے۔

آکھیا وین٘دا ہِے جو اُستاد منظور علی خان، اُستاد محمد ڄُمَّݨ اَتے اُستاد محمد ابراہیم نے ١٩٤٧ء وِچ پاکستان دی اَزادی دے بعد ابتدائی ݙیہاڑیاں وِچ نویں رجحاناں اَتے اسلوب طے کر تے سندھی موسیقی وِچ انقلاب برپا کر ݙِتّا۔

٢٠١٦ء وِچ، کراچی وِچ اُنّھاں دے ٣٩ ویں ورِھیݨے  اُتّے، آرٹس کونسل آف پاکستان نے اُنّھاں کُوں خراجِ تحسین پیش کرݨ کِیتے ہِک پروگرام دا اہتمام کِیتا ہئی۔

## اِنامات اَتے سُن٘ڄاݨ
اُستاد محمد ابراہیم کُوں ٢٠٠٧ء وِچ (اُنّھاں دے مرݨ دے ٣٠ ورھیاں بعد) شاہ لطیف ایوارڈ نال نوازیا ڳیا۔ اِیں تقریب وِچ اُنّھاں دے پُتر نے دعویٰ کِیتا جو اُستاد محمد ابراہیم اُنّھاں ڳائیکاں وِچُوں ہِک ہَن جِنّھاں نے پاکستان وِچ ریکارڈ کِیتا ون٘ڄݨ آلا پہلا قومی ترانہ ڳائیا ہئی۔

## حوالہ جات

ونکی:شاہ لطیف ایوارڈ گِھنَّݨ آلے
ونکی:پاکستانی لوک ڳائیک
ونکی:سندھی ٻولی دے ڳائیک
ونکی:لوک ثقافت
ونکی:لوک ڳائیک
ونکی:گجراتی نسل دے پاکستانی شخصیّتاں
ونکی:وِیہوِیں صدی دے ڳائیک
اقبال باہو

اقبال باہو (اردو: اقبال باہو) یا محمد اقبال (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: ٤ ستمبر ١٩٤٤ء فوت تِھیوݨ دی تَرِیخ: ٢٤ مارچ ٢٠١٢ء) پاکستانی صوفی اَتے لوک ڳائیک ہَن۔ اُنّھاں کُوں ہالی وِی جنوبی ایشیاء دے سبھ تُوں ودھ با اثر لوک ڳائیکاں وِچُوں ہِک سمجھیا وین٘دا ہِے۔ اُوہ پنجابی لوگ گِیت ڳاوݨ وِچ مہان٘درے ہَن اَتے اُنّھاں کُوں پنجاب دے سبّھے لوک کہاݨیاں / لوک داستاناں یاد ہَن۔ اقبال باہو کُوں ٢٠٠٨ء وِچ تمغۂ امتیاز تُوں نوازیا ڳیا ہئی۔

## اِبتدائی اَتے کَم کار آلی حیاتی
اقبال باہو ١٩٤٤ء وِچ برطانوی ہند دے صوبہ پنجاب دے گرداسپور، وِچ بطورِ محمد اقبال ڄَمّے ہَن۔ اُنّھاں دا ٹَٻَّر ١٩٤٧ء وِچ ونڈ دے بعد پاکستان کُوچ کر تے آ ڳیا ہئی اَتے لاہور وِچ اَباد تِھی ڳیا۔ اقبال نے ہِک بینکر دی حیثیت نال اپݨے کَم کار دا اَغاز کِیتا۔ اُنّھاں نے ١٩٧١ء تُوں ١٩٩٧ء تئیں نیشنل بنیک آف پاکستان کِیتے کَم کِیتا۔ جاں جو صوفی موسیقی وِچ اُنّھاں نے مہان٘در اَتے سُن٘ڄاݨ بݨائی۔ باہو نے اپݨے ڳائیکی آلے کَم کار دی حیاتی دا اَغاز ١٩٦٤ء وِچ ریڈیو پاکستان، لاہور تُوں کِیتا ہئی۔

اقبال باہو نے اپݨی حیاتی وِچ دُنیا بھر وِچ کنسرٹ پرفارمنس کِیتی۔ اُنّھاں نے ١٩٩٢ء وِچ بی بی سی بش ہاؤس، لندن وِچ وِی پیش کش کِیتی ہئی۔

## وفات
اقبال باہو ٢٤ مارچ ٢٠١٢ء کُوں ٦٨ ورھیاں دی عُمر وِچ لاہور وِچ دِل دا دورہ پووݨ دی پارُوں فوت تِھی ڳئے اَتے اڳلے ݙیہاڑے لاہور دے میانی صاحب قبرستان وِچ پُور ݙِتّا ڳیا۔ اِنّھاں دے ٹَٻَّر وِچ اُنّھاں دی ذال، ٣ دِھیاں اَتے ٢ پُتر شامل ہَن۔

## ایوارڈ

* تمغۂ امتیاز، 2008ء 
* سلطان باہو ایوارڈ
* پی ٹی وی ایوارڈ
* گریجویٹ ایوارڈ
* بابا فرید ایوارڈ
* حضرت سلطان باھو ایوارڈ
* بین الاقوامی صوفی فیسٹیول ایوارڈ
* ریڈ کریسنٹ ایوارڈ
* چھٹا پی ٹی وی قومی ایوارڈ
* نگار ایوارڈ
* کلام باہو ایوارڈ
* اسٹیٹ لائف انشورنس ایوارڈ، کویت
* اسٹیٹ لائف انشورنس آف پاکستان ایوارڈ، کویت
* پاکستان نیشنل آرگنائزیشن ایوارڈ، کویت
* ورلڈ پرفارمنگ ایوارڈ
* ہرف و آواز ایوارڈ

## حوالہ جات


ونکی:لوک ثقافت
ونکی:لوک ڳائیک
ونکی:تمغۂ امتیاز گِھنَّݨ آلے
ونکی:لاہور دے شخصیّتاں
ونکی:پاکستان دے ٹیلی میڈیا دے شخصیّتاں
ونکی:پاکستانی شخصیّتاں
ونکی:پاکستانی لوک ڳائیک
ثُریّا خانم

ثُریّا خانم (اردو: ثریا خانم) پنجاب دی ہِک تجربہ کار پاکستانی لوک ڳائیکہ اَتے کلاسیکی ڳائیکہ ہِے۔ اُنّھاں پاکستان ٹیلی ویژن اَتے ٻئے ٹی وی چینلاں اُتّے اپݨی روحانی پرفارمنس اَتے صوفی موسیقی ڳاݨے کِیتے وی سُن٘ڄاݨا وین٘دا ہِے۔

## کیریئر
ثُریّا خانم نے اپݨی ڳائیکی آلی حیاتی دا اَغاز ١٩٧٧ء وِچ پاکستان وِچ ریڈیو پاکستان دے ریڈیو پاکستان ملتان تُوں کِیتا۔ اُوہ اُستاد محمد ڄُمّݨ دی موسیقی تُوں متأثر ہَن۔ اُستاد نصرت فتح علی خان نے اُنّھاں کُوں ٨ ورھیاں تئیں تربیّت ݙِتّی اَتے اُنّھاں کُوں اُستاد فیض احمد نے ٢١ ورھیاں تئیں با ضابطہ تربیّت وی ݙِتّی۔ موسیقی دے لحاظ نال، اُوہ تجربہ کار لوک ڳائیک طفیل نیازی اَتے ریشماں اَتے اقبال بانو تُوں متأثر ہِن۔ اُوہ مہان٘درے میوزک ریئلٹی ٹیلی ویژن سیریز کوک سٹوڈیو پاکستان دے اَٹّھویں سیزن وِچ بطورِ نمایاں ڳائیکہ دے طور تے نظر آئیاں۔ اُنّھاں نے شادی دا ہِک مہان٘درا ڳاݨاں انور مقصود دے نال سابقہ تجربہ کار لوک ڳائیک طفیل نیازی "چِڑیاں دا چن٘ٻا" دے نال وی ڳایا ہئی۔ جین٘دی موسیقی، کمپوزیشن اَتے انور مقصود دی ہِک چِٹّھی دے سوہݨے بیان کِیتے تعریف کِیتی ڳئی ہئی۔ آکھیا ڳیا جو اِیں ڳاݨے نے "سُݨݨ آلیاں کِیتے ہِک یادگار تجربہ چھوڑیا"۔ 

## ڈسکوگرافی

### سنگلز

* *مینڈا عشق وی تون* (19 ویں صدی دے صوفی شاعر خواجہ غلام فرید دی لکّھی ہوئی ہِک کافی ڳاݨاں)۔ اِیں لوک گیت دی ہِک لَمّی تاریخ ہِے اَتے اِین٘دے تُوں پہلاں عنایت حسین بھٹی اَتے پٹھاݨے خاں نے وی ڳایا ہئی۔ 
* *تونبہ* -ٹر  ملتانوں ٹونبہ آیا
* *راتاں جاگنی آں*
* *یار تون کتھے ویں*
* *وے مین چوری چوری تیری نال لا لیاں اکھاں وے*  (منظور  حسین *جھلا دا* لکھا ہویا ہِک پنجابی ڳاݨاں)
* *رمزاں کیہڑے ویلے لائیاں*
* *میرا چن مستا*
* *بھل جانیا کسے دی نال پیار نا*
* *سائیاں*
* *بول مٹی دیا باویا*  (لوک ڳاݨاں جین٘دا اصل عالم لوہار نے ڳایا ہئی۔)

### کوک اسٹوڈیو (پاکستان)

* "'چِڑیاں دا چن٘ٻا *" (2015) ڳاݨے وِچ انور مقصود کُوں وی پیش کِیتا ڳیا۔ )* 

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* کوک اسٹوڈیو پاکستان وِچ ثریا خانم دی پروفائل
ونکی:پاکستانی لوک ڳائیکاں
ونکی:پاکستانی لوک ڳائیکہ
ونکی:پاکستان دے ٹیلی میڈیا دے شخصیّتاں
ونکی:پاکستانی شخصیّتاں
ونکی:کوک سٹوڈیو پاکستان دے فنکار
ونکی:وِیہوِیں صدی دے ڳائیکاں
ونکی:وِیہوِیں صدی دے تِرِیمتاں
حدیقہ کیانی

thumb|حدیقہ کیانی، پاکستانی ڳائیکہ۔ ٢٠١٦ء
حدیقہ کیانی ہِک پاکستانی ڳائیکہ، گِیت نگار اَتے انسانیت پسند ہِے۔ جیڑھی کئی ملکی اَتے عالمی اِنامات گِھن چُکّی ہِے، کیانی نے دُنیا بھر وِچ ڳائیکی کِیتی ہِے، کیانی رائل البرٹ ہال اَتے کینیڈی سنٹر وِچ وی ڳا چُکّی ہِے۔    حدیقہ کیانی کُوں ٢٠٠٦ وِچ پاکستان دا چوتھا وݙّا شہری اعزاز تمغۂ امتیاز اُنّھاں دی موسیقی وِچ خدمتاں اُتّے ݙِتّا ڳیا۔ ٢٠١٠ء وِچ اُنّھاں کُوں اقوامِ متحدہ ڈویلپمنٹ پروگرام دی گڈول سفیر بݨایا ڳیا، جین٘دے نال اُوہ پاکستان دی اقوامِ متحدہ وِچ پہلی گڈول سفیر بݨ ڳئی۔ ٢٠١٦ء وِچ حدیقہ کُوں جنگ گروپ اخبار نے "پاکستان دی سبھ تُوں با اثر اَتے تَکڑی تِریمت" وِچ اپݨے پاور ایڈیشن وِچ شامل کِیتا۔

## ابتدائی حیاتی
حدیقہ کیانی راولپنڈی، پاکستان وِچ ڄَمّی اَتے ترے بھیݨِیں بِھران٘واں وِچُوں سبھ تُوں نِکّی ہِے، پِیؤ ترے ورھیاں دی عُمر وِچ فوت تِھی ڳئے، اَمّاں خاور کیانی، ہِک شاعرہ اَتے گورنمنٹ گرلز سکول دی پرنسپل ہَن۔ اَمّاں نے موسیقی وِچ دلچسپی ݙیہدے ہوئے پاکستان نیشنل کونسل آف دی آرٹس وِچ داخل کروا ݙِتّا۔ موسیقی دی ابتدائی تعلیم میڈم نرگس ناہید تُوں حاصل کِیتی۔ وقار النساء نون گرلز ہائی سکول وِچ پڑھدے ہوئے حدیقہ نے ترکی، اردن، بلغاریہ، یونان وِچ انٹرنیشنل چلڈرن فیسٹیول وِچ پاکستان دی نمائندگی کرین٘دے ہوئے کئٰ میڈل جِتّے اَتے ہزاراں دے سامھݨے پرفارم کِیتا۔

## موسیقی البم

### 1995: راز
١٩٩٥ء وِچ حدیقہ کُوں این ٹی ایم ناظرین چوائس ایوارڈ برائے بہترین ڳائیکہ مِلّا۔ 

### 1998: روشنی
١٩٩٨ وِچ کرکٹ ورلڈ کپ ١٩٩٩ء دا آفیشل تِھیم سانگ "انتہائے شوق" ڳایا جیکُوں پیپسی نے اسپانسر کِیتا اَتے حدیقہ دی اَمّاں نے لِکّھا، موسیقی نیزر لالانی نے ݙِتّی۔ ڳاݨے دی ویڈیو جامی اَتے عمران بابر نے بݨائی۔ 

### 2002: رنگ
٢٠٠٢ء ستمبر وِچ حدیقہ نے تِرِیجھا البم "رنگ" ریلیز کِیتا۔ 

### 2007: رف کٹ
٢٠٠٧ء وِچ حدیقہ نے چوتھا سٹوڈیو البم "رف کٹ" عامر ذکّی دے نال رَل تے ریلیز کِیتا۔ 

### 2009: آسمان
جون ٢٠٠٩ء وِچ چوتھی البم "آسمان" ریلیز کِیتی جین٘دے وِچ اُردو، پنجابی، ہندکو، پشتو اَتے فارسی ڳاݨے شامل ہَن۔ 

### 2017: وجد
بِھرا دے نال رَل تے حدیقہ نے البم "وجد" ریلیز کِیتی جین٘دے کِیتے لکس سٹائل ایوارڈ دی طرفُوں سال دا البم ایوارڈ مِلّیا۔ 

## ذاتی حیاتی
حدیقہ دے اَباء دا تعلق ازمیر ترکی نال ہِے۔ ٢٠٠٦ء تئیں کیانی پاکستان وِچ اپݨی اَمّاں دے نال رہن٘دی ہَن۔ اُوں نے ایدھی فاؤنڈیشن نال ٢٠٠٥ء وِچ زلزلے وِچ ٻچ ون٘ڄݨ آلا ہِک ٻال گود گِھدّا۔ اِین٘دے بعد اُوں نے یو کے دے ہِک افغانی تاجر سیّد فرید سروری نال شادی کِیتی۔ اَتے ٢٠٠٨ء وِچ اُون٘دے تُوں طلاق گِھن گِھدّی۔

* راز – ١٩٩٥ء
* روشنی – ١٩٩٨ء
* رنگ – ٢٠٠٢ء
* روگ کٹ – ٢٠٠٧ء
* آسمان – ٢٠٠٩ء
* وجد – ٢٠١٧ء

## اعزازات اَتے نامزدگیاں


ونکی:پاکستانی لوک ڳائیکہ
ونکی:پاکستانی لوک ڳائیکاں
ونکی:پاکستانی شخصیّتاں
ونکی:پاکستانی مہان٘درے تِریمتاں
ونکی:بقید حیات شخصیات
ونکی:جِین٘دیاں مہان٘درے تِرِیمتاں
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:پاکستانی ڳائیکاں
ریشماں

ریشماں (اردو: ریشماں) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: ١٩٤٧ء ۔ فوت تِھیوݨ دی تَرِیخ: ٣ نومبر ٢٠١٣ء) پاکستان نال تعلّق رکھݨ آلی ہِک مہان٘دری لوک ڳائیکہ ہَن۔ جیڑھی پاکستان تُوں اَنج ہندوستان وِچ وِی مہان٘دری ہَن۔ اِنّھاں دا ہِک مہان٘درا ڳاݨاں لَمّی جُدائی ہر بندے دی ڄِبھ تے ہِے۔ اِنّھاں کُوں پاکستان دا تِرِیجھا سبھ تُوں وݙّا اِنام اَتے سویلین ایوارڈ ستارۂ امتیاز ݙِتّا ڳیا۔

## ابتدائی حیاتی
اُوہ ہندوستان دی تحصیل رتن گڑھ، راجستھان دے علاقے بیکانیر دے ہِک دِیہ لوحا وِچ ١٩٤٦ء وِچ ڄَمّے ہَن، اُنّھاں دا تعلّق ہِک خانہ بدوش ٹَٻَّر نال ہئی ڄئیں اسلام اپنا گِھدّا ہئی۔ اِیہ قبیلہ ہندوستان دی ون٘ڈ دے وِچالے وِچ پاکستان کراچی وِچ اَباد تِھی ڳیا اُوں ویلے ریشماں صرف ہِک مہینے دے ہَن۔   اِنّھاں دے پِیؤ حاجی محمد مشتاق، ملاشی دے ہِک اُٹّھ اَتے گھوڑے دے تاجر ہَن۔

ریشماں نے کوئی تعلیم حاصل نئیں کِیتی اَتے اپݨے نِکّے لاء دا وَدھ حِصّہ سندھ، پاکستان دے صوفیانہ سنتاں دے مزاراں اُتّے ڳان٘دیاں ہَن۔ اُنّھاں دے مطابق اُوہ ساوِل کھاوݨ آلی ہَن اَتے اُنّھاں دے مَن بھان٘دے کھاݨیاں وِچ "ساڳ" (پکّی ہوئی سریوں دا ساڳ)، مَکئ دا ٹُکّر، اَتے مِسّی دا ٹُکّر ہَئی۔

## اَغاز
ریشماں نے باقاعدہ تعلیم حاصل ناں کِیتی ہئی۔ اُنّھاں دا آکھݨاں ہِے جو اُنّھاں نے کلاسیکی موسیقی دی کوئی تربیّت حاصل نئیں کِیتی۔ آکھیا وین٘دا ہِے جو اُنّھاں دی عُمر بارہ ورھیاں ہئی جہڑیلے ریڈیو دے ہِک پروڈیوسر سلیم گیلانی نے لعل شہباز قلندر دے مزار اُتّے اُنّھاں کُوں ڳان٘دے ہوئے سُݨیا اَتے اُنّھاں کُوں ریڈیو اُتے ڳاوݨ دا موقع ݙِتّا۔

## دُھم پاوݨ آلے گِیت

* ریشماں دے کُجھ دُھم پاوݨ آلے گِیتاں وِچ 
* ’سُن چرخے دی مِٹھی مِٹھی کُوک ماہیا مینوں یاد آؤندا‘،
* ’وے میں چوری چوری‘،
* ’دما دم مست قلندر‘،
* ’اکھیاں نوں رین دے اکھیاں دے کول کول‘ اَتے
* ’ہائے ربا نیئوں لگدا دِل میرا‘

## ایوارڈ
ریشماں کوں پاکستان وِچ متعدد ایوارڈاں نال نوازیا ڳیا۔ اُنّھاں کُوں ستارۂ امتیاز اَتے "لیجنڈز آف پاکستان" دا اعزاز وِی ݙِتّا ڳیا ہئی۔ 

## حوالہ جات

ونکی:پاکستانی لوک ڳائیکہ
ونکی:پاکستانی لوک ڳائیکاں
ونکی:لوک ڳائیکہ
ونکی:پاکستانی مہان٘درے تِریمتاں
ونکی:مہان٘درے تِرِیمتاں
ونکی:زنانی
ونکی:تِریمت
ونکی:پاکستانی لوک موسیقی
ونکی:ستارۂ امتیاز گِھنَّݨ آلے
ونکی:لیجنڈز آف پاکستان
ونکی:وِیہوِیں صدی دے ڳائیکاں
ونکی:وِیہوِیں صدی دے تِرِیمتاں
ونکی:وِیہوِیں صدی دے شخصیّتاں
زبیدہ خانم

زبیدہ خانم (اردو: زبیدہ خانم) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: ١٩٣٥ء ۔ فوت تِھیوݨ دی تَرِیخ: ١٩ اکتوبر ٢٠١٣ء) ہِک پاکستانی پِچھوکڑ اَواز ڳائیکہ ہَن جِنّھاں نے ١٩٥٠ء اَتے ١٩٦٠ء دے ݙہاکیاں دے پاکستانی فلمی موسیقی دے سنہری دور دے وِچالے ٢٥٠ تُوں وَدھ ڳاݨے ریکارڈ کِیتے۔ اُنّھاں نے مایہ ناز اداکارائیں کِیتے پِچھوکڑ اَواز ڳائیکی کِیتی ہِے موسیقی وِچ اُچّیاں اداکارائیں کُوں اپݨی اَواز ݙیوݨ تے اُنّھاں کُوں ہالی ووڈ دی مارنی نیکسن دے برابر سمجھیا وین٘دا ہئی۔

### ابتدائی حیاتی
زبیدہ خانم ہِک مسلمان ٹَٻَّر وِچ ١٩٣٥ء وِچ برطانوی ہند دے شہر امرتسر وِچ ڄَمّی ہئی۔ اِیہ ٹَٻَّر ١٩٤٧ء وِچ اَزادی دے بعد کوچ کر تے پاکستان آ ڳیا۔ زبیدہ کلاسیکی موسیقی دے کہِیں روائیتی ٹَٻَّر نال تعلق نئیں رکھین٘دی ہئی اَتے کݙان٘ہِیں وی موسیقی دی باقاعدہ تربیّت حاصل نئیں کِیتی۔ جِہڑیلے اُنّھاں کُوں ریڈیو پاکستان دے لاہور ٹیشن تے ڳاوݨ دا موقع مِلّیا تاں اُنّھاں کُوں نِکّے لاء وِچ اِی ڳاوݨ دا موقع ݙِتّا ڳیا ہئی۔ مہان٘درے پاکستانی سورن لتّا اَتے اُنّھاں دے فلم دے پروڈیوسر پئے نذیر نے ریڈیو ٹیشن تے اُنّھاں دی ڳائیکی کُوں پسند کِیتا اَتے اُنّھاں کوں آوݨ آلی فِلم شہری بابو (١٩٥٣ء) کِیتے چُݨ گِھدّا جین٘دے وِچ اُنّھاں نے ٻہوں سارے سپر ہِٹ فلمی ڳاݨے ڳائے۔ اُنّھاں نے اپݨے کَم کار دا عروج اُتّے فلم کیمرا مین ریاض بخاری نال شادی کِیتی اَتے ٹَٻرتّی حیاتی لنگھاوݨ کِیتے فلمی صنعت کُوں خیر باد آکھ ݙِتّا۔ اُنّھاں دے ݙو دِھیاں اَتے ݙو پُتر ہن۔ اُنّھاں دا ہِک پُتر ہِک فلم کیمرا مین سیّد فیصل بخاری ہِے۔

### فلمی کَم کار
زبیدہ خانم نے فلم بِلّو (١٩٥١ء) وِچ بطورِ ڳائیکہ کَم کار آلی حیاتی دا اَغاز کِیتا۔ 

### وفات
زبیدہ خانم دا انتقال ١٩ اکتوبر ٢٠١٣ء کُوں لاہور وِچ ٧٨ ورھیاں دی عُمر وِچ گھر وِچ دِل دا دورہ پووݨ دے پارُوں تِھیا۔

## حوالہ جات

ونکی:پاکستانی لوک ڳائیکہ
ونکی:پاکستانی لوک ڳائیکاں
ونکی:پاکستانی لوک موسیقی
ونکی:پاکستانی ڳائیکہ
ونکی:پاکستانی مہان٘درے تِریمتاں
ونکی:پاکستانی شخصیّتاں
ونکی:پاکستانی غزل ڳائیکاں
ونکی:وِیہوِیں صدی دے ڳائیکاں
ونکی:وِیہوِیں صدی دے شخصیّتاں
ونکی:وِیہوِیں صدی دے تِرِیمتاں
ونکی:زنانی
ونکی:تِریمت