لوک ادب دی تاریخ تے ہک مختصر جائزہ

### لکھت: فرزانہ کوثر (لیکچرر سرائیکی)
گورنمنٹ گریجویٹ کالج برائے خواتین راجن پور

وسیب دے لوکاں دی ہݙ ورتی تے انہاں دی دیاں اکھیاں دے وچ منڈھ لا توں رچیئے ہوئے حسین تے دلکش خواب کوں ہتھڑیکا کریندے صدیاں دا پندھ کریندے  اڳوں تے ودھیے ہوے ایں لازوال سمل کوں لوک ادب آکھیا ویندے۔ 

دنیا دیا ں قدیم تہذیباں آتے زباناں اپݨے ودھݨ پھلݨ تے ترقی دے نال نال فن دی جیہڑی شکل وچ انسان اپݨی حیاتی دے نچوڑ تے تجربے دے اظہار دا وسیلہ بنڑائے اوکوں لوک ادب دا ناں ݙتا ویندے۔ لوک ادب قبل از تاریخ انسان دی حیاتی دے تجربات دے نچوڑ کوں آکھیا ویندے جیندا وسیلہ زبان ہوندی ہے۔ جیکر ایندی مونڈھلی خوبی تے دید ماروں تاں ایندی قدامت رسم الخط دے بݨݨ کنوں وی ڈھیر پراݨی ہے۔ایں حقیقت کنوں انکار نیں کیتا ونڄ سڳندا جو دنیا وچ معاشرے دی شکل دے نال نال لوک ادب دا آغاز تھیا ہوسی۔ اے ادب قدیم ہووݨ دے باوجود وی ہر دور وچ اپݨے ہک نویں وکھرے وجود نال داخل تھیندے۔ کیوں جو ایندا سانگا انسان دی داخلی دنیا نال جڑیا ہویا ہے۔ اے ادب ہک انسان دے سینے کنوں پار لنگھ تے ݙوجھے انسان دے سینے وچ گھر کریندے۔

ایکوں اساں عوامی ادب دا ناں وی ݙے سڳدے ہیں۔  یعنی او ادب جیندی خالق عوام ہوندی ہے عام طور تے ایں ادب دا خالق تا ں کوئی ہک شخص نی ہوندا، بلکہ ایندا تخلیق کار پورا معاشرہ ہوندے عام طور تے ایں ادب دی تخلیق معاشرے دی تخلیق نال تھی ہے۔ اے سارے معاشرے دی ݙت ہے ایندا خالق کوئی ہک فرد نئیں ہوندا بلکہ پورے وسیب دا سانجھا ہتھ ہوندے۔ 

بقول پروفیسر محمد حسن

’’عوامی ادب توں مراد او ادب جیکوں عوام نے تخلیق کیتے وسیب دیاں ڳلیاں، بازاراں، وستیاں، فصلاں ، ان دیاں ڈھیریاں توں نکلݨ آلے ایں ادب دا خالق مالک کوئی ہک بندہ نئیں ہوندا بلکہ پوراو سبہ ہوندے‘‘ (ح۔1)

اویں تاں اے وی ہک کھری ڳالھ ہے جو اللہ تعالیٰ نے انسان دے ٻول کوں وݙی عظمت ݙتی ہے۔جے تک بنی آدم حیاتی دے زمرے وچ ہے ایندا ٻول اُچا راہسی۔ کیوں جو ایند ے ٻول  کوں اللہ تعالیٰ عظمت ݙتی ہوئی ہے ۔

جیویں جو سرائیکی زبان دے صوفی شاعر خواجہ غلام فریدؒ سئیں اپنی ہک کافی وچ فرمنیدن:

’’ کیوں توں جز تے فرد سݙویں توں کلی توں کل

باغ بہشت دا مالک توں ہئیں خود بلبل خود گل

عرش وی تیݙا فرش وی تیݙا توں عالی اݨ مل

دنیا عقبہ برزخ اندر نہ ہی تیݙڑا تل‘‘

(ح۔2)

ایں اشرف المخلوقات دا تعلق بھانویں جو دھرتی نال ہووے تے بھانویں خلا یا ول تحت الثریٰ ایندا ٻول آزاد تے اُچا راہسی ہمیشہ کیتے راہسی۔ اے انسانی ڳول ادب دی پہلی پھینگ ہے جیکوں ادب دا حرف اول آکھݨ غلط نہ ہوسی۔ ایکوں جے تک دوام ہے ایندا ایرا ایندی بنیاد ایں دھرتی نال جڑی راہسی آتے کݙاہیں جدا نہ تھیسی۔ایں وجہ واسطے ایں ادب وچ اپݨی دھرتی دی مشک اتے مہک ہوندی ہے۔ ایندے پیر ہمیشہ ایں دھرتی نال جڑیے راہسن تے کݙاہیں جدا نہ تھیسن ایکوں اساں زمینی ادب دا ناں وی ݙے سڳدوں کیوں جو ایندا رشتہ ناتا ایں دھرتی نال ٻہوں مظبوطی نال جڑیا ہویا ہے۔ اے ادب حیاتی دے نہ صرف ہک خاص پکھ کوں واضح  کریندے بلکہ ایندے وچ حیاتی دا ہک ہک پکھ ولیھٹیا ہویا ہے۔ ایندے بستہ فتراک وچ کوئی ہک کتاب نہی ہوندی بلکہ ماضی دے قول ،قسم، اطوار انداز، خصائص و خصائل، پسند نہ پسند، اکھاݨاں، گیت، پرتھاواں، گاتھاواں آتے محاوراں دے وجود وچ سینے کنوں سینے دا سفر طے  کریندیںہوئیں اندر تک لنگھ ویندن تے  انسان دے دل دماغ تے ان مٹ نقوش چھوڑ ویندن۔ 

اے لوک ادب دی شکل اݨ کھٹ تے لازوال سرمایہ ایں دھرتی دے لوکاں دی ہݙ ورتی تے انہاں دیاں اکھیں دے ازل توں وسیے ہوئیں خواباں وچ صدیاں دا پندھ کپیندہ  اڳوں تے اے ودھدا ویندے ۔ تے ایں دھرتی نال اے جڑیا ادب کݙاہیں ایں دھرتی کنوں وکھرا نہی تھی سڳدا  ہمیشہ ایندا سانگھا  دھرتی نال قائم راہسی۔  

اے ہر ہک خطے تے ہر ہک وسیب دے لوکاں دے اجتماعی حافظے دا نچوڑ ہوندے ۔ ایندے وچ ہر ہک گروہ دی ثقافت دا واضح عکس نظر آمدے تے ایں بھوئیں دے ہر ہک خطے دی خوشبو ایندے وچ رچی وسی ہوئی ہوندی ہے۔

بقول ڈاکٹر امیراللہ خان شاہین 

’’ایں سانگے ایں ادب وچ اپݨے وسبے دی مشک، اپݨی دھرتی دی خوشبو ہوندی اے۔ ایندیاں پاڑاں ایں دھرتی وچ مظبوطی نال جڑیاں ہوندن۔ ایں توں مراد اے ہے جو اے دھرتی نال ایں طرح چمبڑیاں ہوئیاں ہوندن تے اپݨے گردوپیش توں غافل تھی ونڄے ایں سانگے ایکوں وسیبی ادب آکھیا ویندے‘‘ (ح۔3)

لوک ادب دے حوالے نال ہک دلچسپ ڳالھ ہے جو اے ادب پراݨا ہووݨ دے باوجود وی پراݨا نہیں ہوندا بلکہ اے ہر دور دور وچ ہک نویں روپ سروپ وچ داخل تھیندے ،اے لازوال ہوندے ایندا تعلق عام طور تے عوام دی عملی حیاتی نال ہوندے۔ اے سموری حیاتی کوں اپݨے گھیرے وچ رکھیندے۔ اے گزریل حیاتی دی او ونکی کائنی جیہڑی محض کہیں ہک خاص پکھ کوں ظاہر کرے بلکہ اے اوہ ونکی اے جئیں حیاتی دے ہر پکھ کوں ہتھڑیکا کیتا ہویا ہوندے۔ اے ادب سینہ بہ سینہ پندھ کریندے اتے اے خزانہ کہیں ہک بندے دی ملکیت نئیں ہوندا بلکہ اے سموری عوام دی حیاتی، سوچ، روایات و ثقافت آتے عقائد وچ رچیاوسیا ہویاہوندے۔ہک مشہور مقولہ ہے جو ایندا خالق ہمیشہ نامعلوم ہوندے۔

جیویں ہک ٖ غالب دا خوبصورت شعر ہے:

آتے ہیں غیب سے یہ مضامین خیال میں

غالب سریر خانہ نوائے سروش میں

جیکر اساں ایندے اتے عالمی سطح توں یعنی عالمی تناظرات وچ دید ماروں تاں اے ثابت تھیندے۔ جو تحریر دی اہمیت دا اصول ہمیشہ کنوں تسلیم کیتا گئے۔

احٖ وی اجنتا دے غاراں وچ بت گیری دے نقوش ساکوں ملدن لیکن اصل ڳالھ ایندے تخلیق کار دا ناں معلوم کائینی۔

اویں اساں افلاطون دے مکالمات بارے ڄاݨدے تاں ہیں لیکن ایندا وی تخلیق کار دا ناں معلوم کائینی۔ ایں تناظر وچ اے ڳالھ وی کیتی ونڄ سڳدی ہے جوجݙاں لوک ہک ݙوجھے نال بولیندے ہن تاں اویں سمجھیا ڳیا جو اوہ نہ ٻولیندے ہن بلکہ انہاں دے پچھوں زبان ٻولیندی پئی ہوندی ہے۔ 

جیویں ہائیڈ گر دے مطابق: 

Language speaks not man 

Writing writes not authors   (H-4)

لہذا اے ثابت تھیندے جو زبان ٻولیندی ہے آدمی نئیں۔

اسطور دے حوالے اسطور سوچیندی ہے انسان نئیں

ادب دے میدان وچ ہک واضح ڳالھ کیتی ویندی ہے جو’’لکھت لکھیندی ہے لکھاری نئیں۔ 

ایں ساری بحث توں اے ثابت تھیندے جو ایندا کوئی خالق نی ہوندا اتے اپݨے کلچر دی ہریالی تے زرخیزی دے نال نال اپݨے اپݨے وسیب دا حقیقی آئینہ بݨ تے اپݨا وجود ظاہر کریندے اتے ٻہوں جلدی اے اپݨا وجود لوکاں دی رڳ رڳ تے لوں لوں دے اندر رس رچ ویندے۔ جیویں انہاں دے اندر دی روح تے آواز ہووے ۔ ایندا خالق پس منظر وچ ہوندے ۔ لوک ادب دیاں حداں سو فیصد عوام دے دل دماغ وچ رچیاں وسیاں ہوئیاں ہوندن۔

قدیم وادی سندھ دی ککھ توں نکلݨ آلی اساݙی زبان سرائیکی اساݙے ایں وسیب دی سنڄاݨ اے اساں ایں دھرتی دے ڄم پل ہیں۔

اساݙے وݙکے ایں دھرتی نال پیار کریندے ہن تے ایں دھرتی وچ مٹی تھی ڳن اساݙا ایں دھرتی نال ٻہوں پراݨا ڳانڈھا ہے لوک ادب سانگے کہیں دھرتی تے اوندے وسیݨکاں دا ہووݨ ٻہوں ضروری اے کیوںجو ادب دا ڳانڈھاحیاتی نال ہوندے تے حیاتی ساہ نال ہوندی اے ساہ جی نال ہوندے۔ جݙاں انسان ایں دھرتی نال پیار محبت، ظلم زیادتی، حق تلفی تے محرومیاں کوں اپݨیاں اکھیں نال ݙٹھے تاں اوندے اندر ابھرݨ آلے جذبات دے اظہار سانگے جیڑھے الفاظ اپݨی زبان نال ادا کیتے اوں منڈھلے اکھر اساݙے لوک ادب دی موہری سلھ ہے جیندے تے احٖ لوک ادب دا ہک وݙا برج اُسریا کھڑے اساݙے لوک ادب دی  ایں سلھ کوں لولی /لوری آکھیا ویندے۔ اتھاں لوک ادب وجود ملدے۔ لوک ادب جیویں ناں توں لڳدے  جو عام لوکاں دا ادب انہاں لوکاں دا ادب جیڑھے زیادہ پڑھے لکھے نہ ہن پر لوک دانش تے تکڑی سوچ رکھیندے ہن جیڑھی جو انہاں دی حیاتی دے تجربے تے مشاہدے دا اولڑاں ہا۔ انہاں لوکاں اپݨی حیاتی دے تجربات توں حاصل تھیوݨ والے نتائج تے دانش کوں اپݨیاں آوݨ والیاں نسلاں تک پڄاوݨ سانگے ایں ادب کوں اپݨا ہتھیار بݨایا کیوں جو اوں ویلے وسائل دی کمی پاروں  یا وت مس دوات قلم تے کاغذ نہ ہوون سانگے لوکاں ایں ادب کوں اپنے سینے وچ محفوظ کر گھدا تے ول اپݨیاں نسلاں وچ منتقل کریندے آئے ہک نسل توں ٻئی نسل وچ منتقل تھیندا ہویا احٖ اساݙے تک آ پہنتے۔ 

اے ہک منی منائی تے کھری ڳالھ ہے جو ہر شئے وقت دے اثر نال  پولی تے خستہ تھیندی ہے، لیکن لوک ادب ایجھیاںمنڈلی سرمایہ ہے جیندے آتے وقت دی کوئی شوخی ظاہر نی تھیندی۔ 

اے ہک چسولی ڳالھ ہے جو ایں ماضی اݨ کھٹ خزانے وچ انہاں فطرت دے کسیے  ہوئے لوکاں دے اندر دا جھلکدا ٻلکدا سچ نظر آمدے جنہاں لوکاں فطرت دا گہرا مطالعہ کیتا ہویا ہوندے۔ جیڑے فطرت دے ہر ہر پکھ دے سنڄاپو ہوندن۔ انہاں دا سینہ ہر طرحاں دی کھوٹ توں پاک صاف تے کھرا ہوندے۔ جئیں ویلھے اوہ لوک الیندے ہن اوہ اپݨے اندر دے سچ کوں زبان تے گھن آندے ہن۔ ول اے انہاں کھرے لوکاں دے اندر دا سچ جیڑا بغیر کہیں ملاوٹ دے تے بغیر کہیں امدادی ترکے دے، اپݨی وکھری چس رس دے نال، سینے کنوں سینے تک دا پندھ کپینداتے  اپݨے حق سچ دیاں بہاراں کھیݙیندا ساݙے تئیں پڄیا ہویا ہے۔

بقول پروفیسر وہاب اشرفی: 

’’لوک ادب ہماری مرتب مہذب اور بہت حد تک مصنوعی نیز شہری زندگی کے مقابلے میں غیر مرتب دہقانی اور فطری احساسات کا آئینہ ہے‘‘

اے ہک ساہ ݙیندی گھندی جیندی جاڳدی جاگیر ہے جیہڑی ساکوں ازلوں گھٹی وچ ملی ہوئی ہے۔اے ساݙاجاڳیری ورثہ جیڑھا حیاتی دے سچے رنگاں توں سجھیا ہویاتے  جیندے اتے خدائی دے سچے تے پکے رنگ چھڑیے ہوئے ہن۔ ول ایں رنگاں بھری پینگھ کوں ہر ہر مزاج دے لوکاں اپݨے اپݨے مزاجاں دے رنگ نال اپݨے اپݨے وسیب وچ انہاں رنگاں کوں آپݨی دھرتی وچ کھنڈائے جیویں زمین وچ کوئی بیج چھٹ ݙیوے۔ ول انہاں رنگاں دی ہر ہر ونکی دی خوشبو جیہڑھی چودھار کھنڈ ویندی اے۔ ایں ادب نال گڑھیے مردے نہی اکھاڑیے ویندے بلکہ ایندے نال نویں تن روح پاتی ویندی ہے۔ اے حیاتی دا جیندا جاڳدا پِچھاواں ہے۔ ایندا سانگھا ایں دھرتی نال ایویں جڑیا ہویا ہے جیویں ماں تے دھی دا سانگھا ہوندے۔ ایندے وچ  حیاتی دے ہر ہر پکھ دا پِچھاواں نظر آمدے۔  

بقول عکسی مفتی ’’ پہلوئوں Non Verbal یہ الفاظ پر مشتمل ہونے کے باوجود انسانی زندگی غیر لفظی یعنی Non Verbal پر محیط ہے اس کی عظمت اس میں ہے یہ انسان اور معاشرے کو ایک شناخت عطا کرتا ہے لوک ادب زیادہ تر زبانی روایات پر مشتمل ہوتا ہے جس نے اس کو جہاں پایا اور جیسا پایا اسے محفوظ کر لیا یہ صرف زبانی ادب نہیں بلکہ یہ انسان کی مادی نظریاتی زندگی کے تمام پہلوؤں کا احاطہ کرتا ہے۔‘‘  

جیکر اساں ایندے منڈھ تے دید ماروں تاں، اے آکھݨ غلط نہ ہوسی جو لوک ادب ہک جمہوری آواز دا ناں ہے۔ آتے اے سیاݨے سگھڑ تے کھرے لوکاں دے سینے کنوں نکلیا ہویا ہر طرحاں دے کھوٹ توں پاک سچ ہے، تے انہاں کھرے لوکاں دی حیاتی دیاں لاہیں چاڑھیں دا اے کھرا نچوڑ ہوندے۔ اے پیچھلی نسلاں دے علم حکمت و بصیرت دے موتیں بھری لہر کوں اڳلی نسل وچ ونڄ کھڑیندے۔ اے علم سچے موتی تے لعلاں نال بھریا رڄیا کڄیاہک سمندر ہے۔  جیڑے سمندر وچ کھریاں تے داناوت بھریاں لوکاں دی حیاتی دے تجزیے تے تجربے ٹھاٹھاں مریندن۔ کہیں وی قوم دا لوک ادب اپݨی روزانہ دی زندگی دے معاملات اپݨے عہد دی تاریخ دا ٻہوں وݙا  تے کھرا سچ ہوندے۔ 

ویلے وقت دی رفتار دے نال نال ول جݙاں ہک واری صنعتی دور دی شروعات تھئی۔ پچھوکڑ دے ایں لازوال ورثے کوں ماضی دی ہنڈی ہوئی کتاب سمجھ تے ایندا رشتہ اڄوکے دور دے ادب کنوں ایندا رشتہ جدا کر ݙتا ڳیا۔اویں اے جاگیر دا ذرہ رنگ پھکا تھی ڳیا۔

……}{……

## حوالہ: کتاب لڑی چھی ماہی "حوا" بہاول پور توں چوݨ