حضرت سلطان باہوؒ

1039)ھ۔1629ء)۔1102)ھ۔1691ء)

سلطان العارفین حضرت سلطان باہوؒ ‘ صوفی بزرگ شعراء دے سرخیل ہن۔ تصوف نال رَڄی کڄی آپ دی شاعری بعد دے ادب تے کافی اثرات سٹین۔ حضرت سلطان باہوؒ سئیں کوں جنوبی ایشیاء دے صوفی بزرگاں وچ ہک ممتازمقام حاصل ہے۔ آپ ضلع سرگودھا دے نال تعلق رکھدے ہن تے اعواݨ قوم دے فرد ہن۔ آپ دی ولادت ضلع جھنگ دے قریب قلعہ قصرگان دی ہک وستی وچ تھئی۔ آپ دی تربیت تے گھاٹا اثر آپ دی والدہ ماجدہ بی بی راستی دا ہے۔ آپ پیدائشی طور تے درویش صفت تے فقیر منش انسان ہن۔ حضرت حبیب قادری دی ہدایت تے فقر دی راہ اختیار کیتی۔ آپ پہلے حضرت بہاء الدین ذکریا ملتانی ؒ دے مزار مبارک تے چلہ کشی کیتی تے ول دلی ونڄ تے حضرت شاہ عبدالرحمن دہلویؒ دے مرید تھی ڳے۔ آپ دا تعلق صوفیانہ تے قادری سلسلے نال ہئی۔ آپ عربی ‘ فارسی نظم وچ 140دے قریب کتاباں لکھیاں۔ آپ دا لباس ‘ رہݨ سہݨ سب درویشی رنگ وچ رنگیا ہویا ہئی۔ آپ اکثر حال مستی وچ سیر سیاحت تے نکل کھڑے تھیندے ہن۔ دل منگے ہا تاں نفس مارݨ کیتے خیرات تک منگݨ توں گریز نہ کرݨ ہا۔ شرع دی پابندی دا ٻہوں اہتمام فرمیندے ہن۔ آپ دا طریقہ صحو تے شریعت دا ہے۔(86)

ہر مراتب از شریعت یافتم

پیشوائے خود شریعت ساختم

آپ کݙاہیں کݙاہیں رڑھ رھکی نال وی شوق فرمیندے ہن۔ آپ دیاں چار مستوراں تے اَٹھ پتر ہن۔ آپ دا وصال تریسٹھ سال دی عمر وچ یکم جمادی الثانی 1102ھ مطابق 1691ء جمعرات دے ݙینہ تھیا۔(87)

عربی ‘ فارسی دے علاوہ حضرت سلطان باہوؒ سرائیکی شاعری دا پِڑ سی حرفی دے انداز وچ ٻدھیا۔ آپ دی زبان جھنگ تے ملتان دے لہجہ دی ملوڑ سرائیکی ہے۔ عبدالغفور قریشی آہدن ’’آپ معرفت دا وݙا خزانہ چھوڑ ڳن۔ جہیں وچ ملتانی سرائیکی تے مولانا روم دے عارفانہ کلام دارنگ ہے۔‘‘(88) آپ دا سارا کلام سی حرفی دے انداز وچ اے۔ کتھاہیں ہک ادھ جا تے آپ چار مصرعے دے بند دے علاوہ پنج مصرعے دا بند وی ٻدھے۔ انوار سلطانی وچ فقیر نور محمد کلاچی کل 114بند شامل کیتن۔ مقبول الٰہی 186بند درج کیتن۔(89)حضرت سلطان باہو دے ابیات دا ویورا کریجے تاں سب توں پہلے دل ’’ھو‘‘ دے لفظ تے ٹِکی تھی ویندی اے۔ اے ’’ھو‘‘ عشق دی علامت تے جذب و سرمستی دی کیفیت دے اظہار دا استعارہ ہے۔ آپ عرفان دیاں ساریاں رمزاں تے معرفت دے سارے جندرے عشق دی کنجی نال کھولݨ دے ݙس ݙیندن۔ آپ دی پوری شاعری وچ عشق دا موضوع سب توں اُبھرواں ہے:

الف اللہ صیح کیتوس ‘ جݙاں چمکیاں عشق اڳوہاں ہو

رات دِہیں ݙیوے تانگھڑے نت کرے اڳوہاں سوہاں ہو

اندر بھائیں اندر ٻالن ‘ اندر دے وچ دھواں ھو

باھو شاہ رڳ تھیں رب نیڑے لدھا جدوں عشق کیتاسی سوہاں ہو

حضرت سلطان باہو نفس دی طہارت تے پاکیزگی تے زور ݙیندن۔ ظاہری عبادت تے ݙکھاوے دا متھا ٹیکن انسان کوں کجھ نی ݙیندا۔ نماز نفل زکوٰتاں سب اندرلے سچ نال سوبھ پیندن:

باہجھ حضوری نہیں منظوری توڑے پڑھن پئے بانگ صلوٰتاں ہو

روزے نفل نماز گزارن توڑے جاڳن ساریاں راتاں ہو

باہجوں قلب حضور نہ ہووے توݨیں کڈھݨ پے زکوٰتاں ہو

باھو ٻاہجھ فنا رب حاصل ناہیں ‘ نہ تاثیر جماعتاں ہو

آپ دے ابیات وچ اگرچہ فارسی ‘ عربی دے الفاظ تے علمی اصلاحات وی ملدن۔ پَر زیادہ بند سادہ زبان تے عام فہم انداز وچ ہن تے دیہی وسیب دے حوالے نال کئی وݙے اہم موضوعات کوں پیش کیتا ڳے:

جیویں دنیا گھر رّن منافق یا گھر کافر سو ہندی ہو

آپ دا سارا کلام نفس دی نفی ‘ اندرلے سچ دی ڳول ‘ علم تے عمل دی قوت ‘ فقر دا ماݨ ‘ حقیقی طلب تے عشق دی ازلی و ابدی آواز نال بھر پور اے۔ کجھ ٻیا کلام نمونے طور:

عاشقاں ہکوّ وضو جو کیتا روز قیامت تائیں ہو

وچ رکوع نماز سجودے رہندے سنج صباحیں ہو

ایتھے اوتھے دوہیں جہانیں سب فقر دیاں جائیں ہو

عشق کولوں سئے منزل اڳے باہو ونڄ پیا کم تناہیں ہو

…………

س سے روزے نفل نمازاں سے سجدے کرکر تھکے ہو

سے واری مکیّ حج گزارن ول وی ݙور نہ مکیّ ہو

چلے چلیئے چل جنگل بھوّ ناں اس گل تھیں نہ پکیّ ہو

سب مطلب حاصل ہندے باہو جد پیر نظر اک تکے ہو

الف اللہ چنبے دی ٻوٹی مرشد من میرے وچ لائی ہو

نفی اثبات دا پاݨی ملیُس ہر رڳے ہر جائی ہو

اندر ٻوٹی عشق مچایا جاں پھلݨ تے آئی ہو

جیوے مرشد کامل باہو جیہ اے بوٹی لائی ہو

حضرت شیخ ابراہیم ثانی فرید دے بعد سرائیکی زبان دی صوفیانہ شاعری وچ معرفت دا ہک سجھ اُبھریا ۔ جیندے سوجھلے نال چوگوٹھ جاگ پئے۔ تصوف تے معرفت دے ایں مینارے دا ناں سلطان العارفین حضرت سلطان باہوؒہے۔ آپ قادری سلسلے نال تعلق رکھدے ہن۔ آپ دے پورے کلام وچ معرفت دی ازلی تے ابدی ’’ہو‘‘ گونجدی پئی ہے۔ اللہ ہو دی اے آواز عشقِ حقیقی دی او باری نیں ہے جیندے وچوں عارف گزر تے آپ آپ نی رہندا۔ اوندی ذات صفات دا عکس بݨویندے۔

اندر ’’ہو‘‘ تے ٻاہر ’’ہو‘‘ وت باہو کتھ لبھیندا ہو

’’ہو‘‘ دا داغ محبت والا دم دم نال سُݨیندا ہو

جتھے ’’ہو‘‘ کرے روشنائی اوتھ چھوڑا ندھارا ویندا ہو

ݙوہیں جہان غلام اوس باہو جیڑھا ’’ہو‘‘ نو صحیح کریندا ’’ہو‘‘  (52)

حضرت سلطان باہو ؒ سئیں دا سارا کلام معرفت ‘ شریعت ‘ عشقِ الٰہی ‘ عشقِ رسولؐ ‘ مرشد دی محبت ‘ دین و تبلیغ ‘ فقر ‘ فقیری ‘ دنیادی بے ثباتی دے علاوہ عالماں دی بے عملی ‘ ݙکھاوے دی عبادت ‘ تقویٰ دی نمائش تے بریاں قدراں دی نفی دے موضوعات نال بھریا ہویا ہے ۔ آپ دی زبان مٹھی ماکھی ‘ درد و فراق تے سوز گداز نال رچی ہوئی تے روح دی سرمستی لفظ لفظ وچوں ابُردی ݙسے۔ ایہو وجہ ہے کہ عوام صدیاں توں ایں معرفت اِچ رنڳئیے سوہݨے کلام اتے جُھمدے پن۔ تصوف چھڑا روحانیت تے اخلاقیات دا ناں نی۔ ہِیں کیتے حضرت باہو چنگے عملاں کوں سب توں وݙا گُن آہدن۔ بندہ ہوں ویلے کامیاب تھیندے جیڑھے او اپݨے اندر دے کوجھ مار ݙیندے۔ چھڑیاں ظاہری علم عبادتاں کہیں کم نی آندیاں ۔ ایندے واسطے درویشی راہ اختیار کرݨی پوندی ہے۔

اللہ پڑھیا ۔ پڑھ حافظ ہویا ۔ ڳیا حجابوں پردہ ہو

پڑھ پڑھ عالم فاضل ہویا بھی طالب ہویا زر دا ہو

لکھ ہزار کتاباں پڑھیاں ظالم نفس نہ مردا ہو

ٻاہجھ فقیراں کسے نہ ماریا باہو اے ظالم چور اندردا ہو

حضرت باہو ہک فلسفی صوفی ہَن ۔ او ظاہری شرعی عملاں توں زیادہ اندرلے سچ دی ڳول تے زور ݙیندن۔ انھاں دے کلام وچ شریعت ‘ طریقت ‘ حقیقت تے معارفت دے چارے درجے موجود ہن۔ تصوف چونکہ روحانی زندگی دے سفر دا ناں ہے ۔ ایں واسطے دنیاوی عیش آرام حق دی راہ دے مسافراں اتے حرام ہوندن۔ حضرت باہو کتنی نفرت نال ایں دنیا دے کوجھ ݙسیدن۔

اے دنیا زن حیض پلیتی ہرگز پاک نہ تھیوے ہو

جیں فقیر گھر دنیا ہووے لعنت تس دے جیوے ہو

حب دنیا دی رب تھیں موڑے ویلے مکر کچیوے ہو

سہ طلاق دنیا نوں ڈئیے جے باہو سچ پوچھیوے ہو

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان