خواجہ فرید دا کلام … امن تے محبت دا پیغام

### لکھت: ظفر لاشاری
چنگا شاعر کہیں وی قوم تے وسیب کیتے خدا دی ٻہوں وݙی نعمت ہوندا ہے ۔ اللہ دا انعام ہوندا ہے ۔ ایہ نعمت جتھاں وسیب دے اندھاریاں کوں سوجھلیاں دا روپ ݙیوݨ دا سبب بݨدی ہے،اُتھاں انساناں دی ذہنی ، روحانی تے فکری تربیت دا وی موجب بݨدی اے۔ شعر تے ادب ہک ایجھی وٹی اے ، جئیں دے نال کہیں قوم دے تشخص کوں سودھ تے اوندے ایجے بجے تے اَنت دی سُدھ پاتی ونڄ سڳدی اے ۔ وارثت وچ ملے اپݨے شعری سمل دی پٹ پھرول کروں تاں پتہ لڳدا ہے جو ساݙے کل دے شاعر دی سوچ دا معیار کیا ہا ۔ اُنہاں دی فکر تے حیاتی دا فلسفہ وسیب دے لوکاں دے کتنا کم آ سڳدا ہا ۔ اُنہاں دا لوکاں دی عملی زندگی وچ کتنا حصہ ہا ۔ اُنہاں کوں اپݨے مذہب ، زبان ، ثقافت ، دھرتی تے دھرتی ڄایاں نال کتنا اُنس ہا۔

چنڳی شاعری اوہا ڳݨی ویندی اے ، جئیں دے نال وسیب کوں فکر دی بلندی ، حیاتی کوں اڳونہی تے انسانیت کوں ابدیت نصیب تھیندی اے ۔ ایں حوالے نال خواجہ فریدؒ دی شاعری دنیا دی عظیم تے ہمیشہ رہݨ والی شاعری ہے ۔ انہاں دا کلام اپݨا ہک نویکلا فلسفہ رکھیندا ہے ۔ ایہ ہک عالمگیر نظام فکر ہے جئیں دا اصل مقصد انسان کوں اشرافیت دا مقام ݙیوݨ ہے ۔ خواجہ صاحب ہک کامل مرشد وانگوں ہک مکمل اصطلاتی نظام ݙیندے ہن ۔ انسانیت دا شعور تے انساناں دا درد رکھݨ والے اللہ دے ایں پیارے بزرگ ، خود کوں اوپرے تے اپݨے مقام کنوں بے خبر انساناں کوں انہاں دی ذاتی سُنڄاݨ کراوݨ دی آپ وسوکی پوری کوشش کیتی ہے۔

خواجہ صاحب ہک مبلغ ہن ۔ اُنہاں ساری حیاتی دین اسلام دی تبلیغ تے صراط مستقیم تے ٹُرݨ دے چیٹھ کیتی ۔ عارف کامل تے تصوف دے اوں بادشاہ اپݨے خیالات ، نظریات تے اپݨی فکر دا اظہار اتنی سادگی ، سچائی تے خوبصورتی نال کیتا ہے جو اَڄ دنیا انہاں دی شاعرانہ عظمت کوں تسلیم کرݨ تے مجبور تھی ڳئی اے۔

آہدن دائمی بقا ہمیشہ سچی شاعری کوں اِی نصیب تھیندی اے تے سچی شاعری سچے جذبیاں دی تھورایت ہوندی اے ۔ خواجہ صاحب ایں حساب نال ٻہوں خوش قسمت تے بھاڳ بھرے انسان ہن جو آپ دا سینہ پاک تے سچے جذبیاں نال تارم تارہا ۔ آپ دیاں عبادتاں ، کامل ریاضتاں ، اَݨ کھٹ مطالعے ، بغور مشاہدے ، انسانی ہمدردیاں ، حسن اَزل دیاں جھلکیاں ، عشق حقیقی دے سیک تے فخر جہاںؒ دی تربیت ، آپ دے جذبیاں کوں ایݙے سوہݨے تے سچے رنگ بخش ݙتے جو واردات قلب دی گھڑی ہوندی یا آمد سخن دا ویلا ، آپ دے ذہن وچوں ہمیشہ ہیریاں موتیاں دی بارش تھیندی ، خوشبوئیں بھرے پُھل کِردے ، امن تے محبت دے بج پھٹدے ، ݙٹھا ونڄے تاں خواجہ فریدؒ دا سارا کلام شعری عظمت دی ہک مرصع مالھاں ہے ، جئیں دے وچ غمی خوشی ، آس نراس ، ہجر وصال ، تانگھ طلب ، عجز و نیاز ، عرفان ، ادراک تے خود داری دے رنگ برنگے موتیاں دی پوچ کیتی ڳئی اے پر جہڑی خوبی سبھ کنوں نویکلی تے نشابر نظر آندی ہے اوہ خواجہ صاحب دی طرفوں اساکوں لوکاں واسطے محبت دا پیغام تے امن دا سنیہا ہے ۔ آپ دے کلام دا ڈھیر سارا حصہ امن دیاں تحریراں تے محبت دیاں تفسیراں تے دِگھریا ہویا ہے ۔ جے کر اساں ایہ آکھوں تاں بے جا نہ ہوسی جو خواجہ فریدؒ امن دے پیامبر تے محبت دے معلم ہن۔

ایں حقیقت دا ہر ثمر ڄاݨو ہے جو اَڄ دا مادی دور آپ تڑاپی دا دور ہے ۔ اَڄ دے انسان اپݨیاں لوڑاں اتنیاں ودھا گھندن جو اوندی حیاتی دے ہر ساہ نال اوندی ہک ضرورت جوڑ ݙتی ونڄے تاں ساہ وَل وی تھوڑے تھیسن ۔ خواہشاں دیاں ڳنڈھڑیاں سر تے چا تے سبھ کنوں اَڳوں نکلݨ دے شوق وچ نفانفسی دا شکار انسا ن اَڄ جئیں ویلے جو خود غرضی ، خود فریبی تے نموز دیاں ڳاریاں وچ پھس تے اپݨے وݙکیاں دیاں متیں وِسار ٻیٹھے ، مل رہݨ ، جُڑ ٻہݨ تے رَل کھاوݨ دے سنہری اصولاں دا منکر تھی تے محبتاں کوں کنڈ کر ڳئے ۔ رشتیاں دی سُنڄاݨ ونڄا ٻیٹھے ۔ ایہ جیہے نازک تے اوکھے دور وچ خواجہ سئیں دی شاعری جتھاں ساکوں اپݨی ذات نال ، اپݨے وسیب نال ، اپݨی دھرتی نال ، اپݨے اسلاف تے مذہب نال سچی محبت دے سنیہے ݙیندی نظر آندی اے ، اُتھاں ایثار قربانی ، صبر قناعت ، نیک نفسی ، ثابت قدمی تے ساندھڑ کوشش دی تلقین کریندی محسوس تھیندی اے ۔ خواجہ فریدؒ کوں اپݨی تعلیمات دے آفاقی تے اَبدی ہووݨ دا یقین ہا ۔ اُنہاں کوں ایں حقیقت دا کمال اِدراک ہا ۔ اُنہاں دی شاعری ہر دور دی مونجھ کوں ایں حقیقت دا مکمل اِدراک ہا ۔ اُنہاں دی شاعری ہر دور دی مونجھ ملال تے ݙکھ درد دا دارو ثابت تھیسی ۔ ہر اَندھاری منزل دا سوجھلا بݨسی ۔ ایں واسطے آپ اپݨی تعلیمات تے عمل کرݨ دی دعوت ݙیندیاں ہوئیاں فرمیندے ہن:

بٹھ گھت ریت روش تقلیدی

راہ تحقیقی ، سلک فریدی

کر منظور تے تھی مسرور

آپ ہک دفعہ وَل چیٹھ کریندیاں ہوئیاں آہدے ہن:

پی کر فریدی جام توں

تھی رند مست مدام توں

ݙینہوں ݙینہ ودھا رکھ گام توں

واہ وا کرے ساری خلق

ایہ سچ ہے جو امن تے محبت ݙونہائیں دا آپت وچ چولی دامن دا ساتھ ہے ۔کݙاہیں نہ تُرٹݨ والا ڳانڈھا ہینے کیوں جو امن محبت دے پیٹوں ڄمدا اے تے محبت امن دی روح سمجھی ویندی اے ۔ جیڑھے وسیب دی محبت دی بجائے بغض دیاں دُھوݨیاں دُکھدیاں ہووِن ، نفرت تے ساڑ سڑپے دے مچ مچے ہوئے ہووِن ، دشمناں دیاں رانداں رَسیاں ہوئیاں ہووِن ، اُتھ امن کہیں حالت وچ پَھل پُھل نئیں سڳدا ۔ ہک سُکھاں بھرے وسیب دی تشکیل تے تعمیر کیتے امن سبھ توں پہلی شرط ہے ۔ ہِیں سانگوں خواجہ فریدؒ ساکوں امن نال رہݨ تے محبت نال حیاتی گزارݨ دا درس ݙتے ۔ آپ اپݨے سنڄاپو لہجے وچ فرمیندے ہن:

ساوݨ ݙینہ سہاڳ دے ، ہر دم مینگھ ملہار

رَل کر ساتھ گزاروں ، جیونج دے دن چار

چہتر بہار سہائوں ، کرکے ہار سنگار

تے جے اپݨے بھلے کیتے کوئی قدم چاوݨ پوو تاں ݙوجھیاں کیتے وی تہاݙی ایہا ہکل ہووے۔

آ چُݨوں رَل یار ، پیلوں پکیاں نی

کتنی آفاقیت ہے ایں پیغام وچ ، کتنا عالمگیر ہے ایہ سنیہا ، خواجہ صاحب دی ایں نکی جیہی ڳالھ وچ کتنا وݙا درس موجود ہے ۔ روئے زمین دے انساناں کیتے اتحاد ، امن تے محبت دا درس ۔ ہک مُٹھ تھی تے زندگی گزارݨ دا درس۔

ایہ ہک مُکیا چُکیاں فیصلہ ہے جو دِل محبت توں خالی تھی ونڄن تاں انہاں وچ نفرتاں ، کدورتاں تے کھپارے گھر کر ویندن ۔ چین آرام مُکلوا ویندے۔ اُنس تے مروت دا جنازہ نکل ویندے ۔ ہمدردیاں ، خوشامد تے قربانیاں زبان ڳݨیجݨ لڳ پوندن تے بندہ انسانیت دے معیار توں ڈھہ تے وسیب کیتے ہک عذاب بݨ ویندا ہے ۔ ہک ایہ جیہا انسان جیڑھا انسانیت دے مقام توں ڈھہ چُکیا ہووے ، جیندے دِل وچ نفرتاں ، پریشانیاں دا چچلا اُٹھی پیا ہووے ، جیڑھا حقیقی سُکھ تے توڑ دیاں خوشیاں کیتے لوہندا ہووے ، ایہ جیہے انسان کیتے خواجہ سئیں انسان دوستی دا نسخہ تجویز فرمایا اے جو او انساناں دا احترام کرے ۔ خدا دی مخلوق نال پیار کرے ۔ انسان تے انسانیت ݙونہائیں واسطے اپݨے دِل وچ عشق دے پاکیزہ جذبے پیدا کر گھنے کیوں جو عشق اِی دنیا دی سبھ توں وݙی طاقت ہے ۔ ٻہوں وݙی سچائی ہے ۔ ٻہوں وݙی نیکی ہے ۔ آپ دی تحقیق ہے جو:

عشق ہے ݙکھڑے دِل دی شادی

عشق ہے رہبر مرشد ہادی

عشق اساݙا پیر ، جئیں کل راز سمجھایا

خواجہ فریدؒ دے نزدیک انسان ٻہوں قابل احترام ہے ۔ انہاں کوں ایندے اشرف المخلوقات ہووݨ دا پکا یقین ہا ۔ او ایندی عظمت دے معترف ہن پر ارمان ایں ڳالھ دا ہانیں جو انسان کو ںاپݨی سُنجاݨ وِسر ڳئی اے ۔ اونکوں اپݨی پہچاݨ نئیں رہی ۔ دنیا تے آوݨ دا مقصد یاد نِسی ریہا ۔ تݙاہوں تاں او کھنڈ پُنڈ تے کانو کان تھی ڳیا ہے ۔ فخر غرور تے خود نمائی کوں معیار بݨا گھدس ۔ وسیب محبت توں وانجا تھی ڳیا ہے تے امن سلامتی ہک خواب بݨ کے رہ ڳئے ہن ۔ ایں سانگوں خواجہ فریدؒ نصیحت فرمائی اے جو اے انسان توں خود کوں سُنڄاݨ تاں سہی جو توں کتنا مہانگا ہِیں تے کیویں جو خود کوں ویہرویلا کیتی ودا ہِیں۔ اپݨے آپ کوں ضائع کر ݙتی ۔ فرمیندے ہن:

کیوں توں فرد تے جز سݙاویں ، توں کل تو کل

باغ بہشت دا مالک توں ہِیں ، خود بلبل خود گل

عرش وی تیݙا فرش وی تیݙا ، توں عالی ان مل

دنیا ، عقبیٰ ، برزخ اندر ، ناہیں تیݙڑا مُل

ڳالھ امن تے محبت دی ٹُر پئی اے تاں ایہ ور جیوا وی تھیا ونڄے جو امن اوں صورت وچ ودھ پَھل سڳدے۔جئیںویلے جو وطن دے اندر آزادی دی فضا ہووے ، خوشحالی ہووے ، ہر کوئی ساوا سوکھا ہووے تے ایہ تݙاہاں تھی سڳدے جو وسیب دی ساری وسوواݨ دے دِل وچ اپݨی دھرتی دی محبت تے خیر خواہی دے جذبے تراݙدے پئے ہووِن ۔ اپݨی ذات نال تے ݙوجھیاں نال محبت کرݨ دے نال نال خواجہ فریدؒ ہر عظیم شاعر وانگوں ساکوں وطن نال محبت دا پیغام وی ݙتا ہے کیوں جو وطن ما دا درجہ رکھیندا ہے تے جیکوں ماء دی حُرمت دا احساس نہ ہووے او بے غیرت ہوندا ہے ۔ راہ ویندے دا ہوندا ہے ۔ وطن نال محبت تے وطن دی اڳونہی واسطے تݨ مارݨ نہ صرف ہر انسان واسطے ضروری ہے بلکہ اوندا پہلا فر ہے ۔ خواجہ فریدؒ کوں خود وطن دے ذرّے ذرّے نال ایمان دی حد تئیں محبت ہئی ۔ انہاں اپݨیاں کئی کافیاں وچ روہی کوں اپݨا وطن آکھیا ہے تے ہوں تریہاں لو ٹھدی، پھینگ پھینگ پاݨی کیتے ترسدی ، گنگی ٻاتی روہی دی بھٹ بھٹ تے ٹٻے ٹٻے نال اَݨ کُھٹ عشق ہا ۔ آپ اوں اُڄڑی پُڄڑی روہی کوں جنت ، گلزار تے رشک ملہیر آہدے ہوندے ہن ۔ آپ دا خیال ہا کہ جے ہر شخص محب وطن ہووے ، ہرکوئی وطن تے اہل وطن دی خیر منگدا ہووے تاں پر امن معاشرہ تشکیل پا سڳدا ہے ۔ ہر پاسے سُکھ دیاں ملہاراں تے امن دیاں ہیلاں گُھل سڳدیاں ہن ۔ ہر انسان جیندیاں جنت ماݨ سڳدا اے ۔ اپݨی ہک کافی وچ خواجہ فریدؒ وطن تے اہل وطن کوں امن ، اتحاد ، برکت ، خوشی تے خوشحالی دی دُعا ݙیندیاں ہویاں فرمیندے ہن۔

روہی رنگ رنگیلی چک کھپ ہار حمیلاں پاوے

ٻوٹے ٻوٹے گھنڈ سہاڳوں پرم دے ڳاوے

ساوݨ مینگھ ملہاراں سہجوں تھلڑے مال نہ ماوے

سبھ کوئی پا کر جوڑے ٻیڑے ٻہہ مٹیاں گھٻکاوے

سوہݨی کوجھی ڳہݨے ڳٹھڑے پاوے پا ٹھمکاوے

سیندھاں مانگھاں تلک تلولے ، کجل مُساڳ سہاوے

ایں حقیقت وچ ہک وسوے جتی شک کائنی جو پر امن معاشرے دی سبھ توں وݙی ضرورت ہک چنگاں انسان ہوندا ہے ۔ ہک ایہ جیہاں چنڳاں انسان جیڑھا انسانی قدراں دا ڄاݨوں ہووے ، جیندے وچ لالچ طمع ہووے نہ کُوڑی عزت ، شان دی بُکھ ، جیڑھا بیبک ہووے ۔ خود دار ہووے ۔ چھڑا خدا کنوں ݙردا ہووے تے خدا اڳوں جھکدا ہووے ۔ پُر امن معاشرے دی ضرورت ایہ جیہے انسان کوں شاعر مشرق علامہ اقبال ہوریں مرد مومن آکھیا ہے پر خواجہ فریدؒ اونکوں مرد قلندر دا خطاب ݙتا ہے ۔ وسیب کیتے رحمت ، انساناں کیتے باعث شفقت ، اوں لکھیݨے انسان دیاں نشانیاں ݙیندیاں ہویاں خواجہ سئیں فرمیندے ہن:

آ ہُݨ قلندر روز شب ، پہنجی خودی میں خود غرق

نہ طلب ملک تے مال دی ، نہ غرض جاہ و جلال دی

مستی خدائی خیال دی ، پوہنیں نہ آدم ڄائے تک

توݨے جو دریا نوش ہن ، پُر جوش تھی تے خاموش ہن

اسرار دے سر پوش ہن ، صامت رہݨ مارݨ نہ ہک

خواجہ فریدؒ مِٹھے لفظاں تے دھیمے لہجے دے شاعر ہن ۔ او اعتدال پسند شاعر ہن ۔ انہاں دی شاعری وچ ہک وی ایہہ جہی ڳالھ کائنی لبھدی جیندے نال کہیں دا دِل ݙکھیا ہووے ، جیندے نال نفرت یا بغاوت دیاں چنگاریاں پیدا تھیاں ہوون، جیڑھی خلق خدا کوں کہیں غلط عمل تے اُکساوݨ کیتے مددگار ثابت تھئی ہووے یا جیندے نال اتحاد تے اتفاق کوں نقصان پُنا ہووے ۔ اُنہاں جݙݨ وی ڳالھ کیتی محبت دی ڳالھ کیتی ۔ امن تے اتحاد دی ڳالھ کیتی ۔ خواجہ فریدؒ دی ساری شاعری کھیر تے ماکھی دی ہک وہندی ہوئی نہر ہے تے آپ دے افکار ، نظریات تے پیغامات اوندے وچ تردے ہوئے ایجھے تازہ پھل ہن جنہاں دی مہک ہمیشہ دالاں کوں فرحت تے تازگی بخشدی رہسی۔

جے تئیں ایں دنیا تے اللہ تے اوندے حبیبؐ دا ناں روشن رہسی او تئیں کوٹ مٹھݨ دا ایہ گھوٹ ، روہی دا دولا ، سخن دا بنرا ، اَسمان عشق دا روشن ستارہ ، مونجھے دِلاں دا سہارا ، رُلیاں پھلیاں دا دستگیر ، بادشاہاں دا بادشاہ ، تصوف دا سلطان تے چڑھدی لہندی تئیں ہلیا ہویا دربار محمدیؐ دا ایہ فقیر اپݨے پرائے دے دِل وچ ہمیشہ وسدا رہسی تے قیامت تئیں اینویں چہیندا ، ڳویندا تے سُݨیندا رہسی۔

## '''حوالہ'''
کتاب: سلک سلوک فریدی