تنقید

لفظ تنقید عربی زبان دے لفظ ’’نقد‘‘ توں نِکتے جیندے معنی کہیں چیز یا فن پارے دیاں خوبیاں تے خاصیاں کڈھݨ ہے۔ اصطلاحًا تنقید توں مراد ادبی تخلیقات کوں پرکھݨ تے اُنہاں دی قدر و قیمت متعین کرݨ اے تے ادبی تخلیقات دی چھاݨ پھٹک کر تے فیصلہ کیتا ونڄے جو کہڑا حصہ جاندار تے با ثمر اے تے کہڑا حصہ نا سود مند تے بیکار اے۔ ایں سلسلے وچ اجنابت رائے تے ذوقِ سلیم دی ضرورت ہوندی اے۔ ہیں ذوق سلیم دا اظہار جہڑے ویلھے توازن تے اعتدال کوں مد نظر رکھ تے کیتا ویندے تاں ادبی تخلیقات کوں قدر و قیمت متعین تھیندی اے۔

مختلف ماہرین دے نزدیک تنقید دی تعریف درج ذیل اے۔

ٹی ایس ایلئٹ دا آکھݨ اے جو :   

’’ تنقید سوچ دا او شعبہ ہے جہڑا اے پُچھدے جو شاعری پتہ ہے؟ ایندی افادیت کیا ہے؟ اے ہڑھے خواہشاں دی تکمیل کریندی اے؟ شاعر شاعری کیوں کریندے تے عوام اینکوں کیوں پڑھدی اے یا وَل تنقید اے اندازہ کریندی اے جو شاعری چنڳی ہے یا بُری؟‘‘

ایڈ منڈ گوس (Edmonedgoss)  دے مطابق:

’’ جمال پارے دے خالص ہووݨ یا اُوندی قیمت بارے محاکم کرݨ با فیصلہ صادر کرݨ کوں فنِ تنقید آکھیا ویندے۔‘‘

انسائیکلو پیڈیا بریڈ ٹبانیکا دے نزدیک:

’’تنقید ہک فن اے ، ادب فنونِ لطیفہ وچ کہیں جمالیاتی شے دے اوصاف تیاقدار بارے خدول کرݨ دا۔‘‘

مندرجہ بالا ماہرین دی آراء سوجھلے وچ تنقید دی جامع تعریف ایں طرح کیتی ونڄ سڳیندی اے۔ 

’’ تنقیداو فن اے جہڑا کہیں فن پارے دیاں خوبیاں تے خاصیاں تلاش کر تے ادب کوں ہک معیاری ادب دا درجہ ݙیندے۔

اصلاح ادب وچ تنقید ہک ضروری چیز اے، ایندے توں بے نیاز تھی تے اساں آرٹ تے ادب کوں نی سنوار سڳدے۔ تنقید دا کم فن کوں سنوارݨ تے فنکار دی رہنمائی و اصلاح کرݨ اے۔ نقاد آرٹسٹ وچ تخلیق دا بہتر شعور تے آرٹ نال دلچسپی رکھݨ والیاں کوں اپݨے تجربات دا مقصد تعمیری ہوندے۔ نقاد نکتہ چینی دے ذریعے مصنف تے اوندی تصنیف دی بے قدری نی کریندا۔ بلکہ ا وکوں مصنف نال دلچسپی ہوندی اے تے نقاد مصنف کوں اوندی کمزوری توں آگاہ کریندے۔ میتھیو آرنلڈ دے بقول قوتِ تخلیق توںبہرہ مندی دا احساس وݙا سرور افزاء تے صحت بخش ہوندے۔ کامیاب نقاد او ہے جہڑا زندہ دل تے اصلاح کرݨ والا ہوندے۔ مختصر اے جو نقاد شاعر دے خواب دی تعبیر ہوندے۔ سقراط سب توں پہلا شخص ہئی جیکوں تنقید دی اہمیّت دا احساس تھیا تے ارسطو نے سب توں پہلے فنِ تنقید تے مستقل کتاب ’’بوطیقا‘‘ (Poetics) لکھی۔ 

تنقید دی اہمیت بارے آسکر وائلڈ دا آکھݨ اے جو : 

’’ہر مصنف خود شناس ہوندے تے ہر تخلیقی تصنیف وچ مصنف دا شعور نمایاں ہوندے۔ شاعر ایں واسطے شعر نی آکھدا جو اوکوں کجھ آکھݨے بلکہ او جہڑا کجھ آکھدے اوندے وچ اوندا شعور ہوندے۔ جیں عہد وچ تنقید دا وجود کائناں ہئی اوندا تخلیقی عہد وی کائنی۔

افلا طون اپݨی کتاب فیدرس (Pheadres) وچ تنقید دی ضرورت و اہمیّت بارے لکھدن:

’’ شاعر او لوک ہوندن جنہاں دے سِر تے فن دیاں مقدس دو شیزواں دی چھاں ہوندی اے تے او تخلیقی ذہن دے مالک ہوندن۔ لیکن میݙی ڳالھ تاں اے ہے جو تخلیق کرݨ ٻی ڳالھ اے تے تجزیہ کرݨ ٻی ڳالھ اے۔ ہِیں واسطے شاعراں تے تخلیق کاراں دی ضرورت دے نال نال تنقید نگاراں دی ضرورت ہمیشہ باقی راہسی۔

تنقید فن پارے دا مقام متعین کر تے قارئین دے ذوق دی تعمیر کریندی اے تے لوکاں دے ذوق کوں بگڑݨ توں بچیندی اے۔ ہیں واسطے تنقید کوں ݙوجھے درجے دی چیز سمجھݨ ہک وݙی غلطی اے۔ چنڳی تنقید محض معلومات ہی فراہم کائنی کریندی بلکہ او سارے کم کریندی اے ، جہڑے جو ہک مؤرخ ماہر نفسیات شاعر کریندے۔ تنقید سوجھلا ہے تے ایں سوجھلے دی عدم موجودگی تخلیقی جوہر وچ کہیں شے دی کمی دا احساس ݙیویندی اے۔

ٹی۔ ایس ایلیئٹ تنقید دی اہمیّت بارے لکھدن:

’’ تنقید اساݙی حیاتی واسطے اُتنی ضروری اے جتنا جو ساہ۔‘‘

تنقید دی اہمیّت توں انکار درحقیقت اپݨی ہک بیش بہا میراث کوں مقبول کرݨ توں انکار اے۔ 

ہر فن پارے کوں پرکھݨ واسطے کجھ نہ کجھ اُصولاں دی موجودگی ضروری اے، جنہاں کوں بنیاد بݨا تے فن پارے تے تنقید کیتی ویندی اے۔ حیاتی دا کوئی ایجھا شعبہ کائنی جیکوں پرھکݨ واسطے کوئی پیمانہ موجود نہ ہووے جیویں پیمانے دے بغیر کوئی پیمائش ممکن کائنی ایویں ای تنقید اُصولاں دی غیر موجودگی وچ تنقید کرݨ ممکن کائنی ۔ 

(i) ۔ ہر فنکار اپݨی تخلیق دا سب توں پلا نقاد ہوندے۔ او تنقیدی نظریئے نال اوندیاں خامیاں دور کریندے تے ہر لحاظ نال اوکوں بہتر بݨا تے پیش کرݨ دی کوشش کریندے۔ ایں بارے ٹی ۔ ایس ایلیئٹ آکھدے:

’’ فن پارے دی تخلیق وچ مصنف دی محنت دا زیادہ حصہ تنقیدی عمل دے متعلق ہوندے۔

(ii) ۔ ہک نقاد واسطے تنقید دے عمل کوں ڄاݨ ضروری اے۔

(iii) ۔تنقیدی اُصول وچ زیادہ توں زیادہ اشتراک دا اَہر کرݨاں چہیدے تاکہ زیادہ توں زیادہ لوک ادب توں لطف اندوز تھی سڳن تے انسانی مفاد دے تحت کم گھن سڳن۔

(iv) ۔ تنقید واسطے پرکھ دی اصطلاح زیادہ موزوں اے۔ ایندے وچ تعارف، ترجمانی تے فیصلہ سب آ ویندن۔ پرکھ دے لفظ نال ای اساݙے ذہن وچ ہک معیار یا کسوٹی آ ویندی اے۔ نقاد دے ذہن وچ ہک ایجھا معیار ضروری اے ۔ پرکھݨ تے تولݨ واسطے ترجمانی تے تجربہ ضروری اے۔ تنقید نگار حقائق بیان کریندے تے قاری خود پنجے تک پُڄدے۔ تنقید نگار جہڑھے ویلھے کہیں فن پارے وچ خامی ڳولیندے تاں اوندا مقصد تخلیق کار کوں اوندی خامی توں آگاہ کرݨ ہوندے تاکہ آئندہ او انہاں خامیاں کوں دہراوݨ توں گریز کرے۔

(v)۔ ہک نقاد واسطے ضروری اے جو نویں تجرتوں مدد گھنے تے پراݨے پن دی طرح نویں پن دا احترام کرݨ وی ضروری اے تے اوندی جانݨ دی خواہش کݙاہیں مردہ نہ تھیوے۔

(vi)  ناد وسیع النظر ہووے اوندا اصل مقصد صرف ادب دی بہتری ہووے تے تنقید برائے تنقید نہ ہووے۔

(vii) تنقید دے اُصول ایں طرح مرتب کیتے ونڄن جو ماضی دے علوم تے ادب دے مطالعہ نال اوندے وچوں عمدہ چیزاں دا انتخاب کر تے اُنہاں کوں مستقبل دیاں جدتاں نال ہمکنار کرے۔ نہ تاں ماضی توں بالکل ہٹ ونڄے تے نہ ای ماضی تک محدود رہ ونڄے بلکہ ہک خوبصورت امتزاج ہووے۔

اُصول تنقید تے غور کریندے ہوئے اُنہاں تاریخی قوتاں کوں ہمہ وقت پیشِ نظر رکھݨ ضروری اے۔ جنہاں دی وجہ کنوں ادب وجود وچ امدے۔ انسان دے آروزئواں تے خواہشاں پیدا تھیندن جنہاں دی وجہ کنوں تنقید دی صلاحیّت وجود وچ آندی  تے جنہاں نال انسانی تمدن بݨدے تے اُنہاں قدراں دا تعین کیتا ویندے جہڑیاں انساناں کوں آزادی ، مسرت تے ترقی دیاں منزلاں تے پُڄا سڳدن ، ایجھیاں اقدار دی جستجو کرݨ واسطے جنہاںنال ادب دے ہر پہلو کوں سمجھیا ونڄے ہر دور وچ انسان بے قرار نظر امدے۔

کہیں وی فن پارے تے تنقید کرݨ توں پہلے ہک نقاد کوں اپݨے اُتے عائد تھیوݨ آلے فرائض کوں مدِ نظر رکھݨ ضروری اے۔

نقاد دا سب توں پہلا فرض اے ہے جو او فنکار دی رہنمائی تے اصلاح کرے۔ بے جا نکتہ چینی کر تے مصنف تے اوندی تصنیف دی بے قدری نہ کرے۔ اوکوں آرٹ نال دلچسپی ہووے ، نقاد دے فرائض وچ اے وی شامل اے جو او تخلیق پارے دے تخلیقی وقت کوں سامݨے رکھے۔ جو اوں وقت تخلیق کار دے سیاسی، سماجی، معاشی تے معاشرتی اقدار کیا ہن۔تخلیق کار اُنہاں جذبات و احساسات تے حالات و واقعات دے تحت فن پارہ تخلیق کیتے۔ کیونجو اوندے حالات بارے نقاد کوں علم ہوسی تاں او تخلیق کار دے فن پارے کوں بہتر طور تے ڄاݨ سڳسی۔ مثال دے طور تے میر تقی میرؔ دی غزل کوں سامݨے رکھ تے ٻہوں کجھ آکھیا ونڄ سڳدے۔ لیکن اگر میرؔ دے زمانے دی بدحالی، میرؔ دے ذاتی مسائل تے پریشانیاں دی وجہ توں چڑ چڑا پن ، خود پرستی، عشق تے دلگیر امور توں آگاہی ہووے تاں اوندی غزل بارے کیتی ڳئی تنقید زیادہ بھرپور تے عمدہ ہوسی۔ کیونجو نقاد کوں ایں ڳالھ دا علم ہوسی جو میر دے خارجی حالات تے اوندی داخلی کیفیت نے کہڑے اثرات مرتب کیتن تے اوندے نتیجے وچ میرؔ نے کہڑھے انداز وچ آپݨے باطن دا اظہار شعری روپ وچ کیتے۔

نقاد واسطے ضروری اے جو او تخلیق کار دی تخلیق دی قدر و قیمت دا جائزہ گھنے ۔ جیکر نقاد حیاتی بارے کوئی مخصوص سوچ یا رویہ رکھیندا وی ہے تاں او تنقید کرݨ ویلھے اپݨے ذاتی رویے تے نقطہ نظر کوں انج رکھ ݙیوے تے ذاتی تجربات کوں تنقید دی راہ وچ روڑہ نہ بݨݨ ݙیوے نہ تاں تنقید تعمیر دے بجائے تخریب دا شِکار تھی ویسی ، نقاد دا اے وی فرض اے جو اوند امطالعہ وسیع ہووے، اوکوںنہ صرف زیرِ بحث صنف بلکہ ٻیاں اصناف تے وی مکمل واقفیت ہووے۔ جہڑھے ادب بارے لکھدا پیا ہووے اوندے بارے معلومات وسیع ہووِن، او فن پاریاں دی وضاحت دینال نال اوندی قدر متعین کرے۔ ادب تے حیاتی کوں پیمانہ ݙیوے۔ اوندی تنقید انصاف کرے۔ ادنیٰ تے اعلیٰ دی شناخت کرے۔

نقاد اپݨے فرائض دی ادائیگی ویلے ذاتی تعصبات توں آزاد تھی تے ادب پارے دے متعلق ایجھے فیصلے کریندے جنہاں وچ بے باکی تے معاشرے دی افادیت دے نال نال زبان و بیان، اوندے اسلوبِ نگارش دا بھرپور جائزہ گھندے۔ کیونجو دنیا وچ کوئی شخص ایجھا کائنی جہڑا اپݨی ذاتی پسند یا نا پسند نہ رکھیندا ہووے، لیکن نقاد واسطے ضروری اے جو تنقید کرݨ ویلھے او ذاتی پسند و نا پسند یا تعصبات کوں تنقید دی راہ وچ حائل نہ کرے۔

نقاد دا کم فن پارے دی چھاݨ پھٹک کرݨ، ایجھے شاعر جہڑھے گمنام تھی ڳن اُنہاں کوںزندہ کرݨ ، انہاں دیکلام کوںنویں سرے کنوں تشریح و تعبیر کرݨ اے۔ ایویں کرݨ نال نہ صرف اے جو پراݨے شاعراں دی از سرِ نو تشریح و تعبیر تھی ویندی اے بلکہ انہاں دی قدر و قیمت جدید دور دے ادبی قدراں دے حوالے نال متعین کیتی ویندی اے ، ایندے نال ای روایت دے روح دے اعلیٰ عناصر حال تے مستقبل وچ وی جاری راہندن۔

نقاد اے ݙہدے جو تخلیق کار زندگی دی ترجمانی کہڑھے انداز وچ کیتی اے۔ ایں عمل واسطے اوکوں اپݨے آپ کوں تخلیق کار دی جاہ تے رکھݨاں پوندے تے فنکار دی حیاتی دا شارخ بݨݨاں پوندے۔

نقاد دے ٻے فرائض دے نال نال اے فرض وی ہے جو او تخلیق کار واسطے ساز گار فضا پیدا کرے تاں اعلیٰ تخلیقات کوں وجود وچ گھن آوݨ دی ضمانت ݙے سڳدے۔ مختلف اقوام دی تاریخ ادب وچ ایجھیاں مثالاں موجود ہن جو وݙے فنکار خود فلسفیانہ ذہن دے مالک ہوندن۔ ہیں واسطے نقاد واسطے ضروری اے جو اپݨی تخلیقی قوتاں کوں بروئے کار گھن تے تخلیق کار واسطے ساز گار فضا پیدا کرے۔

مُکدی ڳال اے ہے جو تنقید دی قدر و قیمت توں انکار در حقیقت زندگانی دی قدر و قیمت توں انکار کرݨ اے۔ تنقید نِگار ماہر دینیات ہووے یا فلسفی، ڈاکٹر ہووے یا وکیل یا سائنسدان، سارے تنقید دے دستِ نگر ہن۔

## حمیرا یاسمین دی کتاب "تنقید " وچوں چوݨ