جھنگ دا چُوڑی گر

THE BRACELET-MAKER OF JHANG

(جیویں جالندھر دے نٹ ایکوں بیان کیتا)

(ترجمہ) پچھلی کہاݨی وانگ ایں کہاݨی دا مقصد وی جھنگ دے نیڑے ہیر تے رانجھے دی خنگاہ دی اہمیّت اِچ وادھا کرݨ ہے ۔ اِیندا لکھاری ہیر تے رانجھے دی سچّی کہاݨی بیان کرݨ دا دعویٰ کریندے ۔ اوہ آپݨے کنوں پہلیاں اُتّے ہر ہِک دا ناں گھن گھن کے تنقید کریندے ۔ ایں طرحاں ساکوں اُنھاں لوکاں دا پتہ لڳ ڳے جنھاں ہیر رانجھے بارے کُجھ لکھّے ۔ بھانویں جو ہک تندیر پوری نھیں وَل وی ایندے نال ساݙے علم اِچ مُل مہانگا وادھا تھیندے ۔ وَل وی ایہ ظاہر ہے جو اِیں لکھاری دی کہاݨی وی سچی نِھیں اَتے اِیہو جیہیں علامتاں ہِن جنہاں کنوں ایہ نتیجہ کڈھیا ونڄ سڳدے جو اِینیں بعضیاں جائیں تے سیالاں دی ہک ٻئی کہاݨی ’’مرزا صاحباں‘‘ نال ایکوں گڈ مَڈ کر ݙتّے ۔ مرزا صاحباں دی کہاݨی بھانویں جو ہیر رانجھے دی کہاݨی کنوں ودھ اہم نہ ہووے وَل وِی ایندے کنوں گھٹ مشہور وی نِھیں۔

]مصنف دا پُراݨاں قصّیاں دا حوالہ ایں ہے:

(i)                          مُقبل دی ہیر

(ii)                   وارث شاہ دی ہیر

(iii)            روشن شاہ دی ہیر

(iv)                   حافظ احمد                    (مصنف خود۔ش م)[

متن

قصّہ ہیر رانجھا مصنفہ حافظ احمد متوّطنِ جھنگ

                                               اللہ پاک دی حمد کراں جو ݙاڈھا ہے ستّار

                                               فضل کرم سے اپنے بھیڄیا نبی کریم مختار

                                               درود بھیجوں پِھر حضرت اُتّے نالے چاراں یار

                                               آل صحاباں دے رحمت بھیڄوں ٻیڑا ہو جائے پار

5                                          حمد نیّت دے بعد محبّو ! مطلب وَل ہُن آواں

                                               ہیر رانجھے دا قصّہ کہکر من وچ خُشی مناواں

                                               مقبل نے اِک ہیر بنائی ‘ ایسا زور لگائیا

                                               جاہل رانجھے مُورکھ ڄٹ نوں عالم آکھ ݙکھائیا

                                               وارث شاہ دی ہیر جو ویکھی ایسی پائی پھائی

10                                      ہیر ڄٹی دی صفت کری اِیں‘ جیسی ہو شاہ جائی

                                               ہیر رانجھے دا قصّہ یارو ہے گا بہت مشہور

                                               پر اوہدے بناون کارن لوگ رہے معذور

                                               روشن شاہ نے ہیر بنائی عشق ہجر دا جھیڑا

                                               ماں بیٹی دا جھگڑا ہے کُچھ قصّہ نہیں اَچھیرا

15                                      اصل حال ہَے اِن کا یارو میں بیان ہاں کردا

                                               سبھّے گلاّں چھوڑ چھڈ کے اصل مطالب پڑھدا

                                               تخت ہزاریوں رانجھا ٹُریا کھیووں چلی ہیر

                                               دریا چنانہ تے میل ہوگیا بن گئے شکر شیر

                                               گھر وچ اپنے ساتھ لے آئی ماں نوں بولی مَائی

20                                    مَھِیّاں دا چرواہا لے آئی‘ اِس وچ شک ناں کائی

                                               ماں بیچاری انگو ہاری چُوچک نوں کہہ دِتا

                                               ’’اینوں تُسی ہُن کاماں رکھ لَو ‘ مفت رب کم کیتا‘‘

                                               چند دِناں دے بعد ‘ صحی یارو ‘ ایہ پُھول سا کِھلیا

                                               ہیر رانجھے دا میل بھی ‘ لوگو!  بہت اچھا ہے مِلیا

25                                    روٹی دی پروا ناں رکھدا ‘ کھاوے دُدھ ملیدا

                                               دِل دیاں خُشیاں مانن لگا کِھل ڳئے ہَین دیدا

                                               رانجھا بھی ہُݨ چَوبَر ہوئیا ‘ ہیر ہوئی مُٹیار

                                               بیلے وچ اوہ موجاں کردے کوئی نا روکن ہار

                                               دِیدُو نے پھرچُگلی ماری : ’’اے چُوچک دی نار!

30                                    رانجھے نوں تُوں نفرنا ڄاݨیں ‘ تیری دھی دا یار‘‘

                                               ماں پیئو بِھراواں چاچیاں سوچیا ایہ علاج

                                               ’’ہور نا چارا کوئی بݨدا کرئیے ایہدا کاج

                                               کھیڑیاں وچ جو بھائی اوس دے ‘ اُنہاں وچ سی شیدا

                                               اوہدے نال سگائی کرکے کھوئے روگ نِیڈی دا‘‘

35                                    سَیدے نال بیاہی ہیر تو رانجھا حیران ہوئیا

                                               بالا ناتھ دا چیلا بن کے مُندرے کن پروئیا

                                               شَہتی دے وسیلے کارن کھیڑیوں ہیر نِکالی

                                               ساندل بار وچ لیندا پِھریا ‘ گنجا بار وچ ڈالی

                                               اُتھے ہی اِک شیر ببر چا رانجھے پر غرائیا

40                                    رانجھے نے تد جان ہِیل کے ‘ اوہنوں مار مُکائیا

                                               ہیر ایہدی مَردی ویکھ کے ہور وی صدقے ہوئی

                                               دِل و جان کے واری جاندی کدھی کلّی نا ہوئی

                                               چھیڑوے پِچھّے شَیدا لائیا قبولا میل چا ہوئے

                                               حاکم دے دربارے جا کر کھیڑا بہوتا روئے

45                                    ساڈی ذال نَسا لے آئیا بڑا سخت ہے ظالم

                                               ساݙی نار دِوا دے سانوں ‘ اللہ کیتا حاکم

                                               حاکم نے انصاف دے رُوسے سَیدے ہیر دِلائی

                                               رانجھے نوں چا قیدی کیتا پیراں بیڑی پائی

                                               لگی آگ قبولے تائیں جل گیا آدھا شہر

50                                    لوکاں جا فریادی ہوئے :’’بڑا کیتا تیں قہر

                                               فقیر دی عورت ڄٹ نوں دِتّی ایسا قہر مچائیا

                                               جس دے کارن عدلی شہر نوں خاکستر کر وائیا

                                               حاکم نے فریاد دا ایہ سن کے سَیدے دے رَن چِھینی

                                               رانجھے نوں پِھر قیدوں چھڈ کے ایہنوں دے دِینی

55                                    ہیر رانجھے تاں خُشیاں کردے دیس اپݨے نوں ٹُردے

                                               کھیڑے سارے رنج غم دے ہو گئے جیسے مُردے

                                               سیدے نے اس حسرت ہی میں اپنے آپ گنوائیا

                                               ہیر ! ہیر ! ہی کہندا یارو ! اصل دیس نوں ڈھائیا

                                               ایہ دونوں جد پہونچے جھنگ وچ ‘ سیالاں متا متائیا

60                                   اِن دونوں نے کُل ساڈے نوں داغ بہت ہی لائیا

                                               رانجھے نوں پھر کیہا آ کر : ’’تقدیروں نہیں چارا

                                               جے تُوں جنج لے آویں وطنوں نکاح پڑھاوے یارا‘‘

                                               ہیر نماݨی دا کم سیالاں کیتا آٹا دَلیا

65                                   ہیر جٹی تو اثر زہر سے جاں بحق ہو گئی

                                               رانجھے نے ہتھ اُٹھا کر بہت بنتی کی

                                               ’’یار ایہنوں توں زندہ کر دے یا مینوں دے مار!

                                               تینوں سب آساں ہَے رَبّا توں قادر غفار

                                               کہندے ہَین کہ قبر پھٹ گئی رانجھا اس میں وڑیا

70                                    جس طرحاں حضرت یونس شِکم مچھی وچ وڑیا

                                               روضہ اِن کا ہے گا یارو ! مگھیانے دے پاس

                                               ماگھے دے دِن میلا ہوندا دیکھیں عام و خاص

                                               تِن دروازے اِس روضے دے کُھلے ہیں گے یارو

                                               کھیڑیاں وَل دا بند دروازہ حکم ہوئیا دربارو!

75                                    اِن دونوں نوں ولی جان کے لوگ نیازاں مَن دے

                                               جمعرات نوں جاوِن اُتّھے کئی لوگ وَن وَن دے

………

                                               اِک قصّہ ہے میں نے اپنے کتّے سُنیا یارو

                                               تہاڈے اَگے آکھ سُناواں خالی از انکارو

                                               اِک شخص سا بندہ رب دا چُوڑی گر مشہور

80                                    مگھیانے وچ رہندا سا پر لاولدوں رنجور

                                               ہر جمعرات نوں جاندا روضہ ‘ کردا بہت پُکاراں

                                               ’’اللہ مینوں بیٹا دیئیں ‘ برکت اِن سچیاراں

                                               چار پنج جمعرات جو اُس نے اِیں بنتی کی

                                               ہاتف غیب نے دو لڑکوں دی ‘ ایہ بشارت دی

85                                    ’’چھوٹے دا ناں علی محمد بڑے دا رانجھا رکھّیں

                                               عالم عامل دونوں ہون گے روشنی کریں گے اَکھیں‘‘

                                               فضل کرم سے اللہ قادر ‘ دونوں پُتر ہوئے

                                               عالم فاضل لاثانی سے ستّاں پاݨی دھوئے

                                               بڑا بھائی تو مُر چُکا ہے چھوٹا ہے موجود

90                                    عالم عامل پائیا اُس نوں خلق رکھے محمود

                                               بُڈھا ہے گا نوّے سالہ چہرہ بہوتا چمکے

92                                    اللہ دی عبارت کارن جیسا کندن چمکے

(حکایت نمبر37۔جلد دوم)

## حوالہ
وسیبی قصے، ترجمہ /لکھت وٹاندرا :  شوکت مغل ، چھاپہ خانہ : جھوک پرنٹرز ‘ ملتان