open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
زيد بن عمر بن خطاب

زيد بن عمر بن خطاب، حضرت عمر بن خطاب رضی اللہ عنہ دے پُتر ہَن تے حضرت علی ابن ابی طالب رضی اللہ عنہ دے نواسے ہَن۔

= ڄَمݨ تے خاندان: =
زید، حضرت عمر رضی اللہ عنہ تے حضرت علی رضی اللہ عنہ دی دھی، ام کلثوم بنت علی رضی اللہ عنہا دے پُتر ہَن۔ اِیں طرح اوہ ہِک معزز تے مُعتبر خاندان نال تعلق رکھدے ہَن۔

= وفات: =
تاریخ دی روایات دے مطابق، 75 ہجری وِچ جڈاں اوہ اپݨے قبیلے بنو عدی وِچ امن قائم کرݨ دی کوشش کریندے پئے ہَن تاں اُنہیں کوں قتل کر ݙِتا ڳیا۔ اِینہہ دوران اُنہیں دی ماء، ام کلثوم بنت علی رضی اللہ عنہا وی وفات پا ڳئیاں۔

= اولاد: =
تاریخی مآخذ دے مطابق، زید بن عمر بن خطاب رضی اللہ عنہ دی کوئی اولاد نہ ہئی۔

زید بن عمر بن خطاب رضی اللہ عنہ ہِک نیک تے مُخلص شخصیت دے مالک ہَن۔ اُنہاں دی زندگی دا وݙا حِصّہ امن و امان قائم کرݨ تے لوکاں دی خدمت وِچ گُزریا۔ اُنہاں دی وفات ہِک وݙا سانحہ ہئی جئیں نے اُنہیں دے خاندان تے قبیلے کوں غمگین کر ݙِتا۔

= ٻیا ڈیکھو =

# عمر بن خطاب

# مکہ
جزیرہ ابن عمر

جزیرہ ابن عمر، جینکوں انگریزی وچ Cizre آکھیا ویندے، ترکی دا ہک رہائشی علاقہ ہے جیہڑا صوبہ شرناق وچ واقع ہے۔ 

= جگہ: =
جزیرہ ابن عمر ترکی دے جنوب مشرقی حصے وچ، شام تے عراق دے سرحداں دے قریب واقع ہے۔ ایہ علاقہ تاریخی طور تے بین النہرین (Mesopotamia) دا حصہ رہیا ہے۔

= تاریخ: =
ایندی تاریخ ٻہوں پراݨی ہے۔ ایندا ذکر قدیم آشوری تے رومی دور وچ وی ملدا ہے۔ اسلامی تاریخ وچ وی ایندی خاص اہمیت ہے۔

= اہمیت: =
ایہ شہر کئی تہذیباں دا مرکز رہیا ہے تے اتھاں کئی تاریخی عمارات تے آثار قدیمہ موجود ہن۔ مقبرہ نوح علیہ السلام وی اتھائیں واقع ہے۔

= آبادی: =
ایندی آبادی تقریباً ہک لکھ توں ودھ ہے۔ اتھوں دے زیادہ تر لوک کرد نسل نال تعلق رکھدن۔

= صوبہ: =
ایہ صوبہ شرناق دا حصہ ہے جیہڑا ترکی دے جنوب مشرقی علاقے وچ واقع ہے۔

= ٻیا ݙیکھو =

# سوغوت
# ترکی
ملا محمد عمر

ملا محمد عمر، جینکوں ملا عمر دے ناں نال وی سُنڄاتا ویندا ہِے، طالبان دے بانی ہَن۔ او افغانستان دے ہِک دیہاتی علاقے وِچ 1960 دے ݙہاکے وِچ ڄَمیے۔ اُنّھیں 1980 دے ݙہاکے وِچ سوویت یونین دے خلاف جنگ وِچ حصہ گِھدا۔ 1990 دے ݙہاکے دے شروع وِچ، اُنّھیں طالبان دی بُنیاد رکھی، ہِک اسلامی تحریک جیڑھی جلدی نال افغانستان دے وَݙے حِصّے تے قابض تھی ڳئی۔

ملا عمر دا دور حکومت سخت گیر اسلامی قنون دے نفاذ تے انسانی حقوق کیتے بدنام ہِے۔ اُنّھیں کوں 2001 وِچ امریکہ دی اڳواݨی وِچ افغانستان تے حملے دے بعد اقتدار توں ہٹا ݙِتا ڳیا ہئی۔ اُنّھیں دے بعد دے حالات تے موت دے بارے وِچ کئی سالاں تائیں معلومات واضح نہ ہَن۔ 2015 وِچ طالبان نے تصدیق کیتی ہئی کہ ملا عمر 2013 وِچ گُزر ڳئے ہَن۔

ملا عمر ہِک مُتنازعہ شخصیت ہَن۔ اُنّھیں دے حمایتی اُنّھیں کوں ہِک بہادر تے مذہبی رہنما سمجھدے ہَن جِئیں افغانستان وِچ امن تے استحکام ڳھِن آندا ہئی۔ اُنّھیں دے ناقدین اُنّھیں کوں ہِک ظالم تے جابر حکمران سمجھدے ہَن جِئیں انسانی حقوق دی سنگین تذلیل کیتی ہئی۔

= ٻیا ݙیکھو =

# اسامہ بن لادن
# ملت اسلامیہ
عمر حنون

عمر حنون مصر دے رہوݨ آلے ہِن تے انسانی حقوق دی ہِک مصری تحریک دے کارکن ہِن۔

= ٻیا ݙیکھو =

# سوغوت
آئی سی سی انٹر کانٹی نینٹل کپ

آئی سی سی انٹر کانٹی نینٹل کپ بین الاقوامی کرکٹ کونسل (آئی سی سی) دا ہک فرسٹ کلاس کرکٹ ٹورنامنٹ ہے جیندے وچ دنیا دے اہم ایسٹریٹ ممبرز حصہ ڳھندے ہن۔ ایہ ٹورنامنٹ انہیں ٹیماں کوں ٹیسٹ کرکٹ کھیݙݨ دا موقع ݙیندے جیندا کہ بین الاقوامی کرکٹ کونسل دے مکمل رکن نہیں ہوندے۔

= 2011ء-2013ء دا انٹر کانٹی نینٹل کپ =
2011ء توں 2013ء تک دا انٹر کانٹی نینٹل کپ ایں ٹورنامنٹ دا چھیواں ایڈیشن ہے۔ ایہ ٹورنامنٹ جون 2011ء توں اکتوبر 2013ء تک چلیا۔ ایں ٹورنامنٹ وچ کئی اہم میچ کھیݙیے ڳئے تے کئی ٹیماں اپݨی صلاحیتاں دا مظاہرہ کیتا۔

= کیوں اہم اے؟ =

## ٹیست کرکٹ دا تجربہ:
ایہ ٹورنامنٹ انہیں ٹیماں کوں ٹیسٹ کرکٹ کھیڈݨ دا موقع ݙیندے جیندا کہ بین الاقوامی کرکٹ کونسل دے مکمل رکن نہیں ہوندے۔

## کھیݙاریاں دی ترقی:
ایں ٹورنامنٹ وچ کئی نوجوان تے تجربہ کار کھیݙاری حصہ ڳھندے ہن تے اپݨی صلاحیتاں دا مظاہرہ کریندن۔

## کرکٹ دا فروغ:
ایں ٹورنامنٹ نے کرکٹ کوں دنیا دے کئی حصیاں وچ فروغ ݙیوݨ وچ مدد کریندن۔

## کیویں کھیݙیا ڳیا؟
ایں ٹورنامنٹ وچ کئی ٹیماں نے حصہ ڳھدا تے انہیں دے وچ مختلف میچ کھیݙیے ڳئے۔ ہر میچ ہک فرسٹ کلاس میچ ہوندا ہئی تے ایں وچ چار اننگز کھیݙی ویندی ہن۔

= ٻیا ݙیکھو =

# مہر اعجاز احمد اچلانہ
# کوٹ سلطان
جاٹ

جاٹ قوم دا تعلق ہندوستان و پاکستان دے قدیمی قوماں وچوں ہِے۔ ایہ قوم اپݨی بہادری، محنت، تے کاشتکاری دے کمال دی وجہ توں دُنیا وچ مشہور ہے۔ اُنہیں دی اصل تریخ دے بارے وچ زیادہ معلومات کوئنی ملدی۔

= وسطی ایشیا توں آمد: =
جیمز ٹاڈ دے مطابق جاٹ دی اصل یوٹی یا جوٹی ہے تے اُنہیں دا اصل وطن دریائے جیحوں تے دریائے سیحوں دے درمیان ہا، جتھیں توں ایہ نکل کے برصغیر تک پھیل ڳئے۔

= تکشک تے چندر بنسی ہونا: =
جیمز ٹاڈ دے مطابق جاٹ، تکشک یعنی ناگ بنسی تے چندر بنسی دے ہم نسل ہن۔

= آریائی نسل: =
لی بان دے مطابق جاٹ نسل دے لحاظ توں اوہ آریا ہن۔

= اندوسیتھک نسل: =
جنرل کنگم دے مطابق جاٹ اندوسیتھک ہن۔

= کورو دی شاخ جارٹیکا: =
کورو دی ہک شاخ جارٹیکا دے ناں نال مشہور ہئی تے پنجاب وچ آباد ہئی۔ ایہ غالباً جاٹاں دے اسلاف ہن۔

= جاٹ قوم دیاں خصوصیات =

= قد تے جسم: =
جٹ دراز قد ہوندے ہن، اُنہیں دا جسم گھٹا ہویا تے مضبوط ہوندا ہے تے رنگ سانولا ہوندا ہے۔

= چہرہ: =
چہرے توں ذہانت نمودار، جلد کس قدر سیاہ، نک وݙی تے اوچی تے کئی واری خم دار تے اُنہیں دیاں اکھیں چھوٹیاں تے سیدھیاں، گلھ دیاں ہڈیاں کم ابھری ہوئیاں ہوندیاں ہن۔

= وال: =
وال کالے تے کثرت نال ݙاھاڑیاں۔

= چال: =
بلند قامت خوش نظر، اُنہیں دی چال سیدھی تے شاندار۔

= جاٹ قوم دی سماجی حیثیت =

## [[راجپوت|راجپوتاں]] نال تعلق:
جاٹ اگرچہ راجپوتاں دی چھتری راج کلی وچ شامل ہن۔

## نکی قوماں وچ شمار:
اُنہیں دا شمار نکی قوماں وچ ہوندا ہے۔ اُنہیں توں تریمت ڳھن ڳھندے ہن پر اپݨی تریمت اونہیں کوں ݙیندے نئیں۔
خانکے موڑ دا تعارف

خانکے موڑ ہک وݙا دیہات اے جتھاں تقریباً 15 ہزار لوک وسدے ہن۔ ایہ دیہات بھائی پھیرو پھول نگر شہر دے نیڑے ہے تے تحصیل پتوکی، ضلع قصور وچ آندا ہے۔ ایہ پنڈ قومی اسمبلی دی حلقہ NA142 تے پنجاب اسمبلی دی حلقہ PP 183 وچ آندا ہے۔ خانکے موڑ وچ یونین کونسل وی ہے۔

= مختلف شاہریں دا پندھ =

* لاہور توں 60 کلومیٹر پوادھ تیں
* ملتان توں 200 کلومیٹر پچھادھ تیں
* ملتان روڈ توں 1.5 کلومیٹر ابھے تیں

= مشہور جاہیں =

* ہیڈ بلوکی تے رانا سفاری پارک (7 کلومیٹر دور ابھے تیں)
* چھانگا مانگا پارک (8 کلومیٹر دور پچھادھ تیں)
* دیہات دے اہم جاہیں
* مرکزی جامع مسجد
* گورنمنٹ گرلز تے بوائز اسکول
* دیہی ہسپتال
* یونین کونسل آفس
* پارک اعظم آباد کالونی
* لنک نہر
* آس پاس دے دیہات
* جمبر، گلشن بستی، دیوکے، جلیکے، چاہ ڈھاباں، فتح والا، اولکھ، بونگا، راجا والا کوٹ، بلوکی

= مشہور سیاسی تے سماجی لوک =

* چوہدری عبد الحمید گجر (سابق ناظم)
* رانا عبد الخالق (چیرمین تے نوجواناں دا اک ابھرتا ہوا لیڈر)
* رانا حنیف خاں، رانا صدیق، چوہدری جاوید کمال گجر، مہر محمد اسلم، چوہدری سلیمان چوہان

= برادریاں =

* رانا راجپوت، گجر، ملک، آرائیں، ڈوگر دے نال نال کھوکھر، بھٹی، کمھار، انصاری، رندھاوا، چھیمبے تے نائی وی وسدے ہن۔
* لوکیں دا مزاج
* لوک ملنسار، امن پسند تے مہمان نواز ہن۔

= رجحانات =
لوک مذہبی، سیاسی تے پنچائتی رجحانات رکھدے ہن۔

= کمائی دے ذریعے =
زیادہ تر لوک زمیندار ہن، کجھ کاروبار کریندے ہن تے کجھ فیکٹریاں وچ کم کریندے ہن۔

= پڑھائی دا شرح =

* 30 سال توں ودھ عمر دے 20% لوک پڑھے لکھے ہن۔
* 20 سال توں ودھ عمر دے 45% لوک پڑھے لکھے ہن۔
* 20 سال توں گھٹ عمر دے 60% لوک پڑھے لکھے ہن۔
* ساریاں عورتاں وچ 20% پڑھی لکھی ہن۔

= ٻیا ݙیکھو =

# عدیل سانول سہرانی
# باسط نعیمی
اولکھ تھل کلاں

اولکھ تھل کلاں، ضلع لیہ، پنجاب، پاکستان دیاں چار تحصیلاں وچوں ہک تحصیل چوبارہ دی ہک یونین کونسل تے ہک آباد مقام ہے۔ 

= اولکھ تھل کلاں دی اہمیت =
اولکھ تھل کلاں ضلع لیہ دا ہک اہم علاقہ ہے۔ اے نہ صرف ہک یونین کونسل ہے بلکہ ایتھاں کافی لوک وسدے ہن۔ اے علاقہ اپݨی زرخیز زمین تے قدرتی حسن خاطر دے طور تے مشہور ہے۔

= ضلع لیہ دیاں ٻیاں تحصیلاں =
ضلع لیہ وچ چوبارہ دے علاوہ چار  تحصیلاں وی ہن:

## تحصیل لیہ:
ایہ ضلع لیہ دی سب توں وݙی تے اہم تحصیل ہے۔

## تحصیل کروڑ:
ایہ تحصیل اپݨی تاریخی اہمیت دی وجہ توں مشہور ہے۔

## تحصیل چوک اعظم:
ایہ تحصیل اپݨی زرخیز زمین تے کاشتکاری دے کم دے طور تے جاݨی ویندی ہے۔

## تحصیل فتح پور:
ایہ تحصیل اپݨی ثقافتی ورثے دی وجہ توں مشہور ہے۔

= ٻیا ݙیکھو =

# فتح پور
سروچی ادرکر

سروچی ادرکر (جم پل: 25 اپریل 1988ء) ہک ہندوستانی مراٹھی اداکارہ ہے جیڑھی کہ مراٹھی ٹیلیویژن دے سیریلز وچ نمایاں رہی اے۔

= زندگی: =
سروچی ادرکر 25 اپریل 1988ء کوں ڄمی۔اداکارہ نے 2007ء وچ اداکاری دا آغاز کیتا جݙاں اوں پروبھاکر پنشیکر دے تیار کردہ تجارتی ڈرامے "اواگھا رنگ ایکچی ژالہ" وچ کم کیتا۔ سروچی ادرکر نے "کا ری دوراوا"، "چلا ہوا یو دیا: لیڈیز جندہ باد" تے "آواگچی سنسار" (زی مراٹھی)، "آپلا بوا آسا آہی" (ای ٹی وی مراٹھی)، "اولکھ" (سٹار پروا)، "اک تاس بھوٹاچا" (فکت مراٹھی)، "انجلی" جاہیں ڈرامے وچ کم کر چکی اے۔

سروچی ادرکر "کا ری دوراوا" وچ ادیتی دے کردار وچ نظر آئی۔ اوں ہندی فلم "تاتھستو" وچ وی ہک نکا جھیاں کردار ادا کیتا جیندے وچ سنجے دت ہیرو ہن۔

سروچی سماجی کارکن وی ہے۔ اوں تریمتیں کوں بااختیار بناوݨ دی حمایت کریندی ہے جیندے کوں زی مراٹھی جاگر ہک پروگرام دے تحت مہم دے طور تے چلاوا ہویا ہے۔ 

= ٹیلیویژن: =

* انجلی (زی یووا) [3]
* کا ری دوراوا (زی مراٹھی)
* اواگھاچی سنسار (زی مراٹھی)
* چلا ہوا یہ دیا: خواتین جند ہ باد (زی مراٹھی)
* آپلابواآسا آہے (ای ٹی وی مراٹھی)
* اولکھ (سٹار پروا)
* اک گھر منترلیلا (زی یووا) 
* اک تاس بھوٹاچا (ایم آئی مراٹھی) 
* پہچان (ڈی ڈی 1 چینل) 

= فلمیں: =

* تاتھستو (ہندی)
* مات (2013)
* نربچی واڑی
* عطا بٹلی فٹلی 

= ڈراما: =

* اواگھا رنگ ایکچی ژالہ 

= ٻیا ݙیکھو =

# سنجے دت
# اجے دیوگن
مندر جیت سنگھ اولکھ

مندر جیت سنگھ اولکھ (جم پل: 17 نومبر 1991ء) کینیڈا دا پک بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑی اے جیڑھا کہ کینیڈا دی قومی کرکٹ ٹیم کیتے کھیڈدا ہے۔  اولکھ سڄے ہتھ نال بیٹنگ کریندا ہے تے سڄے ہتھ نال تیز گیند بازی وی کریندے۔ اولکھ نے اپݨی فرسٹ کلاس کرکٹ دا آغاز 13 ستمبر 2011ء کوں آئرلینڈ دی قومی کرکٹ ٹیم دے خلاف کیتا۔ اوں اسکاٹ لینڈ دی قومی کرکٹ ٹیم دے خلاف ٹوئنٹی20 بین الاقوامی کرکٹ دی تکمیل وچ وی کھیڈیا۔

= ٻیا ݙیکھو =

# کراچی
# ملتان
پنجاب دے روایتی مذہب

پنجاب دا لوک ورثہ ٻہوں پراݨا تے وسیع ہے۔ ایں ورثے دا ہک اہم حصہ ہے پنجاب دے روایتی مذاہب۔ ایہ مذاہب لوکاں دے روزمرہ دے جیوݨ دا حصہ رہے ہن تے انہیں دیاں روایات تے ثقافت تے گہرا اثر ݙتا ہے۔

= اجداد دی پوجا: =
پنجاب دے لوک اپݨے اجداد کوں ٻہوں عزت ݙیندے ہن تے انہیں دیاں قبراں تے مزاراں تے ونڄ کے نذرانے چڑھیندے ہن۔ ایہ اوہنیں دا یقین اے کہ اجداد اوہنیں دی حفاظت کریندے ہن۔

## مقامی دیوتا:
پنجاب دے ہر علاقے دے اپݨھے مقامی دیوتا ہن۔ لوک انہیں دیوتاواں کوں خوش کرݨ کیتے مختلف قسم دے تہوار منیندے ہن تے نذرانے چڑھیندے ہن۔

= دیسی تہوار: =
پنجاب دے لوک ٻہوں سارے دیسی تہوار منیدے ہن۔ فصلاں دے تہوار، شادی بیاہ دے تہوار تے ٻئے خاص موقعے دے تہوار شامل ہن۔

لوک کہانیاں تے لوک گیت: پنجاب دی لوک کہانیاں تے لوک ڳاݨے وچ روایتی مذاہب دے عقائد تے روایات کوں پیش کیتا ڳیا اے۔

= پنجاب دے روایتی مذاہب دا اثر =
پنجاب دے روایتی مذاہب دا لوکیں دے روزمرہ دے جیوݨ تے بہوں گہرا اثر ہے۔ ایہ مذاہب لوکیں کوں ہک جوڑاں تے رکھدے ہن تے انہیں دیاں روایات کوں زندہ رکھݨ وچ مدد کریندے ہن۔

= ٻیا ݙیکھو =

# جنوبی پنجاب
# پنجاب انڈیا
شہتوت

شہتوت ہک مشہور پھل ہے۔ اینکوں توت وی آکھیا ویندے۔ اے پھل نہ صرف کھاوݨ وچ مٹھا تے مزیدار ہوندے بلکہ ایندے کئی طبی فوائد وی ہوندن:

= شہتوت کیا ہے؟ =
شہتوت ہک درخت دا پھل ہے جیہڑا ایشیاء، خاص طور تے جنوبی ایشیاء وچ عام پایا ویندے۔ ایندا درخت وݙا تے مٹھا ہوندا ہے۔ شہتوت دے پھل مختلف رنگاں دے ہوندن، جیویں کہ سفید، لال، جامنی تے کالا۔ پکݨ توں بعد اے پھل رسیلا تے مٹھا تھی ویندے۔

= شہتوت دے فوائد: =
شہتوت وٹامنز، منرلز تے اینٹی آکسیڈنٹس نال بھرپور ہوندے۔ ایندے کجھ اہم فوائد اے ہن:

## بلڈ شوگر کنٹرول:
شہتوت وچ ایہو جیہے مرکبات ہوندن جیہڑے خون وچ شوگر دی مقدار کوں کنٹرول کرݨ وچ مدد ݙیندن۔ اے ذیابیطس دے مریضاں کیتے ٻہوں مفید ہے۔

## اینٹی آکسیڈنٹس:
شہتوت وچ طاقتور اینٹی آکسیڈنٹس ہوندن جیہڑے جسم کوں فری ریڈیکلز دے نقصان توں بچیندن۔ ایندے نال کینسر تے ٻیاں بیماریاں دا خطرہ گھٹ تھی ویندے۔

## دل دی صحت:
شہتوت دل دی صحت کیتے وی ٻہوں مفید ہے۔ اے کولیسٹرول کوں گھٹ کرݨ تے خون دی نالیاں کوں صحت مند رکھݨ وچ مدد ݙیندے۔

## قوت مدافعت:
شہتوت وٹامن سی نال بھرپور ہوندے جیہڑا جسم دی قوت مدافعت کوں ودھیندا ہے۔

## ہاضمہ:
شہتوت وچ فائبر وی ہوندا ہے جیہڑا ہاضمے کیتے ٻہوں ضروری ہے۔ اے قبض توں نجات ݙیویندے۔

## شہتوت دا استعمال:
شہتوت کوں تازہ وی کھایا ونڄ سڳدے تے اینکوں خشک کر کے وی استعمال کیتا ونڄ سڳدے۔ ایندے علاوہ ایندے نال جام، جیلی تے شربت وی بݨائے ویندن۔ شہتوت دے پتیاں کوں چاء بݨاوݨ کیتے وی استعمال کیتا ویندے۔

= سرائیکی وچ شہتوت دے کجھ ٻئے ناں: =
توت

تُوتڑی

= ٻیا ݙیکھو =
سفیدا

سرہیں

ٹولھا
جنوبی مشرقی یورپ

جنوبی مشرقی یورپ، جینکوں بلقان وی آکھیا ویندے، یورپ دا اوہ علاقہ ہے جیہڑا تاریخی، جغرافیائی تے ثقافتی طور تے کافی اہمیت رکھدے۔ ایندے وچ مختلف ریاستاں شامل ہن جنہاں دا ہک سانجھا ماضی اے۔ :

= جغرافیہ: =
جنوبی مشرقی یورپ براعظم یورپ دے جنوب مشرقی حصے وچ واقع ہے۔

ایندی سرحداں اٻھے وچ وسطی یورپ، پوادھ وچ بحیرہ اسود، لمے وچ بحیرہ روم تے پچادھ وچ بحیرہ ایڈریاٹک نال ملدیاں ہن۔

ایں علاقے وچ پہاڑی سلسلے، دریا، تے ساحلی علاقے شامل ہن۔

= مُلک: =
جنوبی مشرقی یورپ وچ شامل مُلکاں دی کوئی حتمی فہرست موجود نہیں، لیکن عام طور تے ایہ مُلک ایں خطے دا حصہ شمار کیتے ویندن:

* البانیہ
* بوسنیا 
* ہرزیگووینا
* بلغاریہ
* کروشیا
* یونان
* کوسوو
* مونٹینیگرو
* شمالی مقدونیہ
* رومانیہ
* سربیا
* ترکی دا یورپی حصہ

کئی دفعہ قبرص تے مالٹا کوں وی جنوبی مشرقی یورپ دا حصہ سمجھیا ویندے۔

= تاریخ: =
ایں علاقے دی ہک طویل تے پیچیدہ تاریخ ہے۔

ایہ مختلف سلطنتاں دا حصہ رہیا ہے، جنہیں وچ رومی سلطنت، بازنطینی سلطنت، تے عثمانی سلطنت شامل ہن۔

پہلی جنگ عظیم تے دوسری جنگ عظیم وچ وی ایں خطے نے اہم کردار ادا کیتا۔

= ثقافت: =
جنوبی مشرقی یورپ دی ثقافت متنوع ہے۔

ایں علاقے وچ مختلف زباناں ٻولیاں ویندیاں ہن، جنہیں وچ سلاوی زباناں، یونانی، رومانیائی، تے ترکی شامل ہن۔

مختلف مذاہب دے پیروکار وی ایں علاقے وچ آباد ہن، جنہیں وچ مسیحیت (آرتھوڈوکس تے کیتھولک)، اسلام، تے یہودیت شامل ہن۔

= اہمیت: =
جنوبی مشرقی یورپ یورپ دا ہک اہم خطہ ہے۔

ایہ یورپ تے ایشیا دے درمیان ہک پل دا کردار ادا کریندے۔

ایں علاقے وچ قدرتی وسائل دی وی فراوانی ہے۔
میجر راجہ عزیز بھٹی شہید

میجر راجہ عزیز بھٹی شہید، پاکستان دے ہک بہادر سپاہی ہن جِنہاں نے 1965 دی پاک بھارت جنگ وچ بہادری نال لڑدے ہوئے جامِ شہادت نوش کیتا۔ انہیں دی بہادری دے اعتراف وچ انہاں کوں پاکستان دے سب توں وڈے فوجی اعزاز، نشانِ حیدر نال نوازا گیا۔

= ڄم: =
16 اگست 1928 کوں ہانگ کانگ وچ ڄمیے۔ انہیں دا تعلق گجرات دے ہک گاؤں لادیاں نال ہئی۔

= فوج وچ شمولیت: =
1948 وچ پاکستان آرمی وچ شامل تھئے۔

= 1965 دی جنگ وچ کردار: =
6 ستمبر 1965 کوں جݙاں بھارت نے پاکستان تے حملہ کیتا تاں میجر عزیز بھٹی لاہور سیکٹر وچ برکی دے علاقے وچ ہک کمپنی دی کمان کریندے پئے ہن۔ انہیں دی کمپنی بی آر بی نہر دے کولوں تعینات ہئی۔ انہیں نے نہ صرف دشمن دا مقابلہ کیتا بلکہ نہر دے اڳلے پاسے موجود اپݨے فوجیاں دی وی مدد کیتی۔

شہادت: 12 ستمبر 1965 کوں دشمن دے ٹینک دے گولے نال شہید تھئے۔

= نشانِ حیدر: =
انہاں دی بے مثال بہادری تے قربانی دے اعتراف وچ انہیں کوں بعد از شہادت نشانِ حیدر نال نوازا ڳیا۔

میجر عزیز بھٹی شہید دی قربانی ہمیشہ یاد رکھی ویسی۔ اوہ پاکستان دے ہیرو ہن تے انہیں دی بہادری ساݙے کیتے ہک مثال ہے۔

= ٻیا ݙیکھو =

# حوالدار لالک جان شہید
# جنرل رحیل شریف
سلیم دوم

سلیم ثانی (عثمانی ترکی: سليم ثانى Selīm-i sānī, ترکی:II.Selim) سلطان سلیمان اول قانونی تے خرم سلطان دا پتر جیہڑا 1566ء توں 1574ء تک سلطنت عثمانیہ دے تخت تے ٻیٹھا۔ اوندے دور اچ تمام تر ریاستی انتظامات صدر اعظم محمد صوقو للی پاشا نے سنبھالے۔
سلیم دوم کوں سلیم میگوسارو وی آکھیا ویندا ہئی۔ اُو ہک بہادر اتے طاقتور حکمران ہئی، پر او اپݨے پیؤ سلیمان قانونی جتنا عظیم بادشاہ ثابت نہ تھی سڳا۔

## حکومت
سلیم دوم دے دور حکومت وچ عثمانی سلطنت نے کئی جنگاں لڑیاں، جنہاں وچوں جنگ لیپانتو اُوندی مشہور جنگ ہئی۔ اے جنگ عثمانی سلطنت کیتے ہک وݙا نقصان ثابت تھئی۔
## وفات
سلیم دوم دی وفات 15 دسمبر 1574ء کوں استنبول وچ تھئی۔ او ہک حمام وچ ڈھے کے زخمی تھیا اتے اُوندی موت تھی ڳئی۔
سلیم دوم عثمانی سلطنت دا ہک اہم بادشاہ ہئی۔ اُوندی حکومت دے دوران عثمانی سلطنت نے کئی تبدیلیاں ݙٹھیاں۔
## جنگ لیپانتو
جنگ لیپانتو عثمانی سلطنت دی تاریخ دا ہک اہم واقعہ ہئی۔ ایہ جنگ 7 اکتوبر 1571ء کوں لیپانتو دے سمندر وچ لڑی ڳئی ۔ ایہ جنگ عثمانی سلطنت اتے مقدس لیگ (Holy League) دے درمیان لڑی ڳئی ۔ مقدس لیگ وچ وینس، اسپین اتے پاپسی شامل ہن۔
### جنگ دے وجوہات
عثمانی سلطنت دی توسیع: عثمانی سلطنت نے بحیرہ روم وچ اپݨی طاقت ودھائی ہئی اتے وینس دی تجارت کوں نقصان پہنچیندی رہی ہئی۔

قبرص دا قبضہ: 1571ء وچ عثمانی سلطنت نے قبرص اُتے قبضہ کر گھدا، جیندے توں مقدس لیگ دے ممالک خطرہ محسوس کرن لڳے۔
### جنگ دے نتائج
عثمانی سلطنت دی شکست: عثمانیاں کوں مقدس لیگ نے بری طرح شکست ݙتی۔ ایہ شکست عثمانی سلطنت کیتے ہک وݙا جھٹکا ہئی اتے بحیرہ روم وچ عثمانی طاقت کمزور پے ڳئی۔

بحیرہ روم وچ توازن: جنگ لیپانتو دے بعد بحیرہ روم وچ طاقتاں دا توازن بدل ڳیا اتے عثمانی سلطنت دی بحری طاقت کمزور پئے ڳئی۔

عثمانی سلطنت دا زوال: ایہ جنگ عثمانی سلطنت دے زوال دا آغاز سمجھی ویندی ہے۔

یورپ دی فتح: یورپی ممالک نے عثمانی سلطنت کوں روکݨ وچ کامیابی حاصل کیتی۔

بحری طاقت دا زوال: عثمانی سلطنت دی بحری طاقت کمزور تھی ڳئی اتے اوہ بحیرہ روم وچ اپݨا قبضہ برقرار نہ رکھ سڳی۔

## حوالے
مراد سوم

مراد سوم (عثمانی ترکی: مراد ثالث Murād-i sālis, ترکی:III.Murat) (پیدائش: 4 جولائی 1546ء، وفات: 15 جنوری 1595ء) 1574ء توں اپݨی وفات تک سلطنت عثمانیہ دا حکمران رہیا۔ مراد سوم ہک کمزور، عیش پرست و جاہ پسند حکمران ہئی جیہڑا حرم دے زیر اثر ہئی جتھاں پہلے اوندی والدہ نور بانو سلطان تے ول اوندی پسندیدہ ذال صفیہ سلطان دا زور چلدا ہئی۔ اوندے دور اچ امور سلطنت چلاوݨ اچ اہم کردار معروف عثمانی صدر اعظم محمد صوقوللی پاشا دا ہئی جیہڑا اکتوبر 1579ء اچ اپنے قتل تک اوں عہدے تے فائز رہیا تے عثمانی سلاطین دی کمزوری دا اثر سلطنت تے نہ پوݨ ݙتا۔ مراد سوم دے دور اچ ایران تے آسٹریا دے نال کئی جنگاں لڑے ڳئے۔ اوندا دور عثمانی معیشت تے اداریاں دی تنزلی دا دورِ آغاز ہئی۔

## حوالے
سورۃ آل عمران

سورۃ آل عمران قرآن مجید دی تریجی سورت ہے تے ایندا شمار مدنی سورتوں وچ تھیندے۔ ایندے وچ ٢٠٠ آیات ہن۔ "آل عمران" دا مطلب ہے "عمران دا ٹبر"۔ عمران حضرت مریم علیہا السلام دے پیو ہن تے ایں نسبت نال حضرت عیسیٰ علیہ السلام دا ذکر وی ایں سورت وچ موجود ہے۔

ایں سورت دے اہم موضوعات وچ توحید، رسالت، آخرت، جہاد، تے اہل کتاب (یہود و نصاریٰ) دے عقائد دا بیان شامل ہے۔ ایں سورت وچ غزوہ بدر تے غزوہ احد دا وی ذکر ہے۔

= سرائیکی وچ ایندی تفصیل کجھ ایں طرحاں ہے: =

* **ناں:** آل عمران (عمران دا ٹبر)
* **سورۃ نمبر**: ٣
* **آیات دی تعداد:** ٢٠٠
* **نزول دا مقام**: مدینہ منورہ

= اہم موضوعات: =

* توحید (اللہ دی وحدانیت)
* رسالت (انبیاء کرام دی نبوت)
* آخرت (قیامت تے حساب کتاب)
* جہاد (دین دی خاطر جنگ)
* اہل کتاب دے عقائد دا بیان (یہود و نصاریٰ)
* غزوہ بدر تے غزوہ احد دا ذکر

سورۃ آل عمران وچ اللہ تعالیٰ اہل کتاب کوں اسلام دی دعوت ݙتی ہے تے انہیں دے بعض غلط عقائد دی تردید کیتی ہے۔ ایں سورت وچ مسلمانوں کوں صبر، استقامت تے اللہ تے بھروسہ رکھݨ دی تلقین کیتی گئی ہے۔

ایں سورت دی ہک اہم آیت آیت مباہلہ وی ہے جیندے وچ نصاریٰ نال مباہلہ دا ذکر ہے۔

= ٻیا ݙیکھو =

# جہاد
# رسالت
متھرا

متھرا ضلع، اتر پردیش، بھارت دا ہک اہم تے تاریخی ضلع ہے۔ ایہ ہندوؤں کیتے ہک مقدس شہر وی ہے جتھاں لارڈ کرشن ڄمیا ہا۔

= آبادی: =
متھرا ضلع دی کل آبادی تقریباً 2,541,894 ہے۔

## مذہبی اہمیت:
متھرا ہندو دھرم دے ہک اہم دیوتا، لارڈ کرشن اتھاہیں ڄمیے ہن.

ایتھاں ٻہوں سارے قدیم مندر تے مذہبی جاہیں ہن جتھاں ہر سال لکھاں دی گنتی وچ لوک زیارت کیتے آندے ہن۔

سب توں مشہور مندر کرشن جانم بھومی مندر ہے۔

= ٻیا ݙیکھو =

# لیہ
# ڈیرہ غازیخان
تَلّی واٹویں

پاکستان کیوں بݨیا ہا؟ کینویں بݨیا ہا؟ تے کَیں بݨایا ہا؟ ایہ ایجھیاں ڳالھیں ہِن جیرھیاں ۔اِیئیں آکھ ۔ اَڄاں تائیں ٻجھارت بݨیاں ہویاں ہِن ۔ ہر کوئی اَپݨا اَپݨا ’’نڑ‘‘ تے ’’شرنا‘‘ پھوکی کھڑے ۔ ہِک کُجھ اَکھیندے تے ٻیا کجھ اَکھیندے ‘ ہِک کُجھ لِکھدے تے ݙوجھا کُجھ لِکھدے ۔ پاکستان دی تاریخ دے ناں تے کتاباں لِکھݨ آلیں اِچوں اکثرہ ایجھے ہِن جنہائیں پَنے تاں کالے کیتِن پر تاریخ دے مونہہ تے وی رَڄ تے کالوݨ مَلّی ہینے ‘ ٻیا تاں ٻیا ہُݨ تاں جماعت اسلامی آلے میاں طفیل محمد ہوریں وی درِیٹھ اَتے ندریہہ بݨ تے اَکھیندِن جو مولانا مودودی ’’پاکستان‘‘ بݨݨ دی مخالفت کائناں کیتی ہئی ۔ ہتھوں ایں بارے مسلم لیگ دے اڳواݨیں کوں سُدھ سُرت آلیاں سوہݨیاں صلاحیں ݙیندے رَہ ڳے ہَن ‘ تاریخ دا ایہ او وَݙا کُوڑ اے جینکوں آپاں سِدھے سادے ’’سرائیکی‘‘ ’’تلی واٹواں‘‘ سݙیندوں۔ پاکستان بارے مولانا مودودی بہشتی دی سوچ کیا ہئی او تاں ہنائیں دی لِکھیں ہوئیں کتابیں دے پہلے پہلے چھاپے اِچ چِٹیاں پدھریاں چھپیاں ہویاں ہن ‘ بعد آلیں چھاپیں اِچ عبارتاں بَدلاوݨ تے سطراں اُتے تلے کر تے جماعت آلے مارکہ اَپݨے آپ کوں تے نَویں سِروں پڑھݨ آلیاںنال تاں دروھ دُلاب کر سڳدن ‘ پر جیرھے ہنائیں کوں چنڳیں رِیت ڄاݨدِن سُنڄڑیندن او کئیں ہنائیں دے ’’کُوڑ‘‘ کوں ’’سچ‘‘ مَن گھنِن؟

جے میاں طفیل محمد ہوریں جیرھا تلی واٹواں ریڑھیے اونکوں حق سچ مَن گھنوں تاں وَل ایہ ڳالھ اِی صحی تھی سڳدی اے جو قائداعظمؒ پاکستان دی حکومت چلاوݨ کیتے اپݨے وزیریں دی جیرھی کونسل بݨائی ہئی او وی مولانا مودودی ہوریں دی صلاح موجب جوڑی ہوسے ۔ دُنیا دے (ہوں ویلھے) سبھ توں وݙے اسلامی ملک دا ’’وزیر قانون‘‘ ہک کِراڑ جوگندر ناتھ منڈل کوں بݨایا ہا تے وزیر خارجہ مرزا غلام احمد قادیانی دے ’’خاص الخاص‘‘ مرید چودھری محمد ظفراللہ خان کوں بݨایا ہانے ۔ ’’اسلامی آئین‘‘ جو بݨاوݨاں ہا تے دُنیا دے ٻے اسلامی مُلکیں نال رس پَت جو وَدھاوݨی ہئی ‘ ایں ڳالھوں ایہے ݙونہیں کم ہک ’’ہندو‘‘ اَتے ہک ’’قادیانی‘‘ دے ہتھ اِچ ݙتے ہانے ۔ وَل قائد اعظمؒ پارلیمنٹ اِچ اَپݨی پہلی تقریر اِچ پاکستان وچ وَسݨ آلیں کیتے دین دھرم آپو آپݨے مذہب اَتے مسلک تے عقیدے دی آزادی ݙیوݨ کیتے جیرھا پک کرایا ہا ۔ یقین ݙیوایا ہا او اِی شئیت مولانا مودودی ہوریں دی ݙتی ہوئی صلاح موجب کیتا ہانے ۔ اَکھیندن ’’کھوہیں‘‘ دے مونہہ بھریج ویندن‘ بندے دا مونہہ کوئی بند نی کر سڳدا ‘ میاں صیب! ریڑھی آئو۔ تلی واٹویں۔

## حوالہ
ٻٹ کڑاک، مصنف: انیس دین پوری۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
خبر دے پچھّوں اِشٹوری

الیکشن تھیندن؟ الاہے کائنی تھیندے؟ کئی لوک ایہو جِہے ہِن جنہیں کوں اَڄݨ وی ایہو وِپرا کھادی وَدّے ایجھے بندیں دیاں ڳالھیں سُݨ تے وݙی چَس اَمدی اے ۔ ایجھیاں ایجھیاں ڳالھیں کڈھ مریندن جو سَواد آ ویندے ‘ کلھ … ہوٹل اِچ اِیہا بحث تھیندی پئی ہئی ‘ ہک آکھݨ لڳا او سئیں ! ٻی ڳالھ سُݨی ہیوے؟ امریکہ کھڑکی پٹا ݙتی اے ’’مارکے‘‘ کوں ۔ ہُݨ وَیڑے اِن ‘ ݙیکھ گھناہے ۔ ویھ(20)تریخ تئیں ’’اسمبلیاں‘‘ بحال تھی ویسن ۔ صدر اسحاق خان دی چُھٹی تھی ویسے ۔ سینٹ دے چیئرمین وسیم سجاد کوں صدر بݨا ݙیسن۔ پر ہِک ڳالھ اے ۔ شئیت وزیر اعظم  ایہو رہ ونڄے ‘ اوں ڳالھ مُکائی تاں اوندے نال ٻیٹھے ہوئے ݙوجھے بندے اوں کنوں پُچھیا توں ایہ ݙس تیکوں ایہے سبھے ڳالھیں کَیں ݙسایاں ہِن ؟ ۔ ٻیا وَت کون ݙسیسے میکوں؟ سبھو  کجھ اخباریں اِچ تاں چھپدا پے ۔ ݙیہاڑی ‘ تُساں اخبار دھیان نال پڑھو تاں تُسیکوں پتہ لڳے … اخبار تاں اساں دھیان نال پڑھدے رہندوں ‘ پر جیرھیاں خبراں تُساں ’’مونہہ زبانی‘‘ سُݨویندے او اساں تاں اخباریں اِچ کائنی پڑھیاں ۔ ووئے بابا ! تسیکوں کیا پتہ اخبار کیویں پڑھیندی اے؟ ۔ ہک تاں تُساں پڑھدے وے قتل ‘ قتلام ‘ چوری‘ ڈکیتی ‘ اغوا تے ’’ٹھا ‘ پھا‘‘ آلیاں خبراں یا وَل پڑھدے وے ’’ضرورت رشتہ‘‘ دے اشتہار اَتے فلم ایکٹریں ‘ فلم ایکسٹریسیں دے بارے ’’خبراں‘‘  سیاست تے سیاستدانیں دے بارے جیرھیاں خبراں چھپدین ‘ اُنہیں وِچ ہَر’’خبر‘‘  دے پِچھوں ہک ’’اِشٹوری ہوندی اے ۔ ہِک خبر چھپی ہئی ’’جی ایم سید کوں باعزت رَہا کر ݙتا ڳے ۔ ایندے پِچھوں ہک اِشٹوری ہئی ۔ ہک خبر مولوی عبدالقادر آزادؔ دی طرفوں  چھپی ہئی جو پی پی کوں ووٹ ݙیوݨ کُفر اے ایندے پِچھوں وی ہک اِشٹوری ہئی۔’’جھوک‘‘ اِچ خبر چھپی اے ۔ ایں واری آبادکار سیٹھ اسلم دی بجائے چودھری عطاء محمد کوں ووٹ ݙیسن ۔ ایندے پِچھوں وی ہک اِشٹوری اے ‘ ٻئی خبر چھپی اے جو آئی جے آئی اَپݨے امیدواریں کوں کِروڑیں دا فنڈ ݙتے ۔ ایں خبر دے پِچھوں وی ہک اِشٹوری اے۔

سُݨݨ آلا اَک نَک تھیا ٻیٹھا ہا ۔ ڳالھ کرݨ آلے ساہ گھدا تاں اوں ہَتھ ٻدھ تے آکھیا ’’ہوسے یار! ہر ’’خبر‘‘ دے ’’چھپݨ‘‘ اَتے نہ چھپَݨ دے پِچھوں ہک اِشٹوری‘ پر تیݙی ایہ ڳالھ مَیں نی مَنیندا جو اسمبلیاں بحال تھی ویسن ‘ میݙی سمجھ اِچ کائنی اَمدی تیݙی ایہ ڳالھ ۔ نِیں سمجھ اَمدی تاں ۔ نہ آوے ۔ نہ من تاں نہ من ۔ باقی ݙینھ چوکھے رَہ ڳین؟ نئی کنوں پُچھیا ہانیں چَھتے چوکھے وݙے اِن؟ اوں وَلدی ݙتی ہئی جو ہوونی اَڳوں آ پمدن۔ 20؍تریخ تاں آوݨ ݙے ‘آپے مَنیسیں میݙیاں ڳالھیں ۔

## حوالہ
ٻٹ کڑاک، مصنف: انیس دین پوری۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
اساں جوڳی‘ اساں ساد مُرادے لوک

اساں وݙے ساد مرادے لوک اوں ‘ لوتھڑے کنوں پوتھڑے تئیں‘ عذاباں دی پَنڈ چا زندگی دے ڳیڑ بُھڳیندے رہ ویندوں ‘ وِسلائی دی وِس امرت ڄاݨ تے ڳیت ݙیندے رَہ ویندوں ترکے وِچ مِلݨ والے تھکیڑے ساݙے بَدن وِچوں ست نپیڑ گِھدِی اے‘ اتنے جوڳے وی نی رَہ ڳے جو اَپݨے پیریں کھڑے تھی اَپݨا تماشا آپ ݙیکھ سڳوں ‘ ترکے وِچ مِلݨ والے زخم نصیب ڄاݨ سَہہ ویندوں ‘ ݙاݙے ‘ پَڑ ݙاݙے کوں غلامی دا کفن ݙے تے ہتھوں دفنا ٻیٹھوں ‘ اَڄوکی نسل کوں خواب تک نِسے ݙے سڳیے ۔ ساݙے محل منارے ‘ ٹھیڑ ‘ ماڑ‘ مزار تے شہر بزار اُڄڑدے اُڄڑ ڳن ۔ ذرا نِسے کُُھسکیئے ساݙے کیچ بھنبھور لُٹیے ڳن ‘ ساکوں خبر نی پئی ‘ ساݙیاں مومل سسیاں دے ساہ سُولی ٹنگیج ڳئین ۔ ساکوں اپݨے بارے نویںسِروں رائے بݨاوݨی پوسی ‘ سوچݨاں پوسی جو اساں ڄماندروں بھولے اللہ لوک اوں یا وَت ساکوں غفلت ویڑھ ڳئی اے‘ ساݙی بربادی اِچ کہیں ٻئے دا ہتھ اے یا اپݨے ہتھوں آپ برباد تھیوں۔ بھولپن دی حد مُک ڳئی اے ‘ تِل نِسے چکیے اَپݨے کل کنوں اَج دا تاں احساس اِی کوئنی ۔ کل بارے وی نِسے سوچیا‘ ہُݨ تاں اُشاک تھیووں ۔ سوچوں ‘ چِنتا کر تے کوئی نواں قصّہ ‘ کوئی نویں ڳالھ چولوں ‘ سچ کوں سچ ‘ ظالم کوں ظالم اَتے کُوڑے کوں کُوڑا آکھݨ دی جرأت پیدا کروں ۔ اتنا سچ وی نی پچا سڳدے کیا؟ زہر کوں زہر سمجھ تے ڳیت ݙے ݙیندوں ‘ سکھݨا سچ دا سَواد نی چکھ سڳدے ‘ اساں جیڑھی مِٹی وچوں جنم گھدے او واقعی وَݙی ملائم تے زرخیز ہے مگر ساݙی زمین وِچوں تھیوݨ والی ہر فصل پَرائی اے‘ ساکوں ساݙی وِسلائی رَڑک ویندی اے تے ساݙیاں فصلاں تے ٻاریں پار دے پاروں وَنڄ کنڈے لڳدن ‘ کوئی تول ‘ کوئی بھانڄی ‘ کوئی بھانگا ساݙے کلہوٹیاں دے ڈھڈھ نیں بھریندا۔

ساݙے پورہیے ‘ ساݙے مِلخ تے ساݙی محنت چوری کر گھدی ویندی اے‘ ساݙیاں ساریاں جنساں پرائی ترکڑی وَنڄ تُلدن ‘ ساکوں حساب کتاب دا کوئی چِنتا کائنی‘ ساݙی محنت لہور تے اُتلے پنجاب دے شہر بزاریں خرچ وَنڄ تھیندی اے‘ وَنڈ وِلھا وݙے بھرا دے وَس وچ ہے پنجابی ساݙا وݙابھرا اے ‘ وَݙے بھرا نِکے بھرانویں نال جیڑھا سلوک کیتے او کہیں کنوں ڳجھا کائنی ‘ اینویں نی کن رَتے تھی ڳئے ‘ سندھ بلوچ تے ٻئے چھوٹے خوامخواہ نی رَڑدے وَدے ‘ اساں تاں کہیں قطار اِچ اِی کائنی‘ اسلام آباد کنوں وِلہندیاں اساں’’ ٹٻر‘‘ وچ شامل ہوندوں اڳی تے ونڈیندیاں دُرپھٹے تھی ویندوں ‘ اے ݙوڑے معیار کیوں اِن؟ اتنی منافقت کیوں وَرتی ویندی اے؟ کݙاہیں سوچیے وے ! اے وَیس وَٹا وَٹا تے ساݙے نال کیا کریندن‘ کیوں نی اساں انہاں نقاب پوشیں کوں سمجھݨ دی کوشش کریندے‘ دشمن دا پیرا کیوں نِسے چیندے ؟ تݙاں سمجھسوں ‘ جݙاں پھکا نہ بچسی ‘ اُونویں ساݙے ٻکل وچ بچیا وی کیا اے؟ سب کجھ تاں وَنڄا ٻیٹھوں ۔ ڳجھیں ماس تاں ونڈ گھدے ‘ چھڑا کرنگا آن بچیے ‘ ݙروں اُوں ݙینھ کنیں جݙاں ساݙیاںمݙیاں وی کہیں بٹھی دا ٻالݨ بݨ ویسن ‘ رنگی ہوئی جاہ وَل وَل پئی رنگیندی ہے ‘ بھریا گھر وَلا وَلا پیا بھریندے‘ اساں بھوں بَھکل تے خوش اوں ‘ ساݙے ٻالیں کوں پروتھا ٹُکر تے لَسّی دا مُنگر نصیب کائنی ۔ سئیں دا کُتا مکھݨ پیا کھاندے اتنی منافقت دا سبب کیا ہے‘ کݙاہیں سوچیے وے ‘ کوئی چنتا کیتی ایویں نِوھے سوچیا تاں آئو وَت اَڄ کنوں سوچݨ شروع کر ݙیندوں ‘ کوئی کل دا قصہّ ‘ کوئی کل دی ڳالھ!

فاش فرید اے وعظ سُݨا توں

عالم جاہل شاہ گدا کوں!

جے کوئی چاہے فقر فنا کوں

اَپݨے آپ کوں ڳولے!

## حوالہ
ٻٹ کڑاک، مصنف: انیس دین پوری۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
وات پَٹیسِن اِی تاں ……

ملوم تھیندے جواسیݙے اُتوں لتھے اَتے صدر اسحاق صَیب دے سِکی لدھے حاکم ویڑے تے وَیٻلے تھے وَدِن ‘ سُدھ سُرت وِنڄائی وَدِن ‘ ٻیا تاں کجھ ننھیں سُجدا بس لوکیں کوں خُش کرݨ کیتے نویں کنوں نویاں رِڳتاں کڈھی کھڑن‘ عوام کوں ٹِھڳالݨ کیتے ہوکے تے ہوکا کھڑے ݙیندن‘ اِیں کر ݙیسوں ‘ اُوں کر ݙیسوں ‘ ایہ تھی ویسے تے او تھی ویسے ‘ پَر تھیندا ایہ پے جو کُجھ اِی کائنی پیا تھیندا ‘ جے کُجھ تھیندا پے تاں ایہ تھیندا پے جو ہَر شئے دا مُل ݙینہوں ݙینہ وَدھدا ویندے ‘ کھاوَݨ پیوݨ دیاں شہئیں اِتی مہانگیاں تھی ڳن جو بزاریں اِچ تے ہٹیں تے ہنیں دانرخ پُچھ تے ‘ مُل سُݨ کراہیں بندے کوں بھنوالی آ ویندی اے ۔ بجلی تے ٹیلی فون دے ٻل ݙیکھݨ سَیتی ݙندوَݨ پئے ویندن ‘ اے تاں شہریں اِچ رَہݨ آلے ݙیہاڑی تے کم کار کرݨ تے ’’ٻدھل مَہوار تے رزق روزی کماوَݨ آلے پورھتیں دا حال اے ‘ رڑھ رہکی کرݨ آلے لوک اپݨی جھاہ تے اَک نِک اِن ‘ بِج ‘ کھاد تے چھݨکا آلیں دوائیں دا مُل ہِک ݙینہ کجھ ہوندے ٻے ݙینہ کجھ ‘ ایجنسیں آلے تے ہٹیں آلے بِج کھاد ‘ اَتے دوائیں دا منہ منگیا مُل ماٹھ گھِندن ۔ پر گھنِݨ آلے کوں اُت کھُت رہ ویندی اے جو اللہ ڄاݨے او جیرھا بِج ‘ جیرھی کھاد اَتے جیرھی دَوا گھدی ویندے او خالص تے اصلی وی ہے الاہِے کینھاں ؟ مُکدی ڳالھ ایہ ہے جو اپݨے ہݙ بھن تے اپݨا پگھر پاݨی کر کراہیں ‘ ݙینہ رات پورھیا کر تے ’’حق حلال‘‘ دی روزی کماوݨ آلا ہر بندہ ڳڑدھال اِچ اے ‘ کہیں لیکھے پوری نِسی پَمدی ‘ پر سمگلنگ کرݨ آلے ہیروئن وَیچݨ آلے‘ ہتھیار تے نشے آلیں شہیں دا وپار کرݨ آلے ‘ وپار اِچ بے ایمانی تے بلیک کرݨ آلے وݙے وݙے سیٹھ ساہوکار ‘ وڈھی گھنݨ آلے سرکاری افسر تے اہلکار ہنائیں دے ’’چَٹی دلال‘’ منہی دار تے رَسہ گیر اَڳے کنوں وَدھ تے ساوے سَوکھے اِن ‘ بے چِنتے اِن ‘ انہائیں کنوں پُچھ پرتیت کرݨ آلا کوئی کائنی ۔پُچھّے تاں کون پُچھے؟ پَابند پَلا پکڑے تاں کون پکڑے؟ اِیئیں آکھ اَڄ کلھ حکومت اِی انہائیں دی ہے۔

عام بندے نال ݙڈھپ تے ظلم ‘ اسلام دے ناں تے تھیندا پے ‘ پَر وݙے وَݙے مُلاں مُلواݨے تے پکھنڈی پیر‘ حاکمیں دے ہتھ دی ݙوئی بݨیے ہوئے ہِن‘ او سبھے کم تھیندے پِن جنہیں دے کرݨ کنوں اللہ تے اللہ دے سوہݨے رسول ہٹکیے‘ دین اسلام دی شریعت موجب جیرھا کم ’’وݙاگناہ ڳݨیندے‘ اوہو کم مُلک اِچ جتھاں کتھاں تھیندا پے ‘ حاکم اَتے سبھے وݙے لوک کریندے پِن ‘ پَر ایں پاسوں مُلاں مُلواݨے ڄاݨ کراہیں اَکھّیں نوٹیاں ہویاں ہِن ‘ مجال اے جو ہک لوظ اِی ہنائیں دے مونہہ اِچوں نِکلے‘ ایہ چھڑے کُفر دے فتوے لا تے لوکیں کوں آپت اِچ لڑاوݨ اِچ لڳے ہوئے ہن ‘ہُنائیں دے لیکھے ایہ وَݙی ڳالھ ہے جو حاکم اسلام دا ناں گھندن ‘ اَپݨے آپ کوں اسلام دے خادم ڳݨویندن کرتوت بھانویں کافریں آلے اِی کیوں نہ پے ہووِن ‘ مُلاں مُلواݨیں دے مَتھے تے ترِیڑ نہ آئوسے نہ وَت اُنہائیں دے مونہہ دے جندرے کُھلسِن ‘ وات پَٹیسِن اِی سہی تاں ‘ پُلا ‘ زردے تے حلوے نگھیرݨ کیتے پٹیسِن۔

## حوالہ
ٻٹ کڑاک، مصنف: انیس دین پوری۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
ذات کوں مِلی ذات

ہر طرف لوظ دے آپو آپݨے معنے ہوندِن ‘ کئی لوظ ایجھے ہوندن‘ جنہائیں دے اصلی معنے تاں ٻے ہوندن پر یاریں ‘ دوستیں اَتے سنگتیں ساتھیں دی کوئی ٹولی اوندے معنے اَپݨے مطلب موجب گھڑیے ہوئے ہوندن او جیرھے ویلھے آپت اِچ اَلیندِن ٻولیندن تاںاونکوں اپݨے ݙتل معنے لیکھے وَرتیندن ۔ مثال دے طور تے انگریزی ٻولی دا ہک لوظ اے ’’انجݨ‘‘ انجݨ اوں مشین کوں سݙیندن ۔ جیرھی اپݨے پُرزیں دی چلت پِھرت نال طاقت (پاور) پیدا کریندی اے ‘ ایہے انجݨ قسمہ قسم تے وَنکو وَنکی دے ہوندن۔ پر سبھنائیں کنوںمشہور انجݨ ریل دا اے ۔ جیرھا ریل گاݙی تے بھانویں مسافر گاݙی دے ݙٻے چھکیندے ۔ سرائیکی وسیب دے اَپݨے ہِیں تل اِچ نِکمے ‘نکارے ‘ پڈھی ‘ آلسی تے چندریں دے ’’سِرکوپ ‘‘ وَݙکے وَݙیرے یَا اِیئیں آکھ لیڈر کوں وی انجݨ آکھدِن ‘ کوئی بندہ اصلوں بھاڑ دا تَل ہووے ‘ تاں کِھل ٹوک تے مذاق دے طور تے یا خیر خواہی نال ہاں سڑدے ‘ کنوں اَکھیندن جو اوندا تاں ناں اِی نہ گھن ۔ او تاں چندریں دا انجݨ ہے۔

اے ڳالھ اساݙے ذہن اِچ ایئیں اَئی جو اساݙا یار مُنشی مُک مُکا ’’اُردو‘‘ دی ہک اخبار اِچ چھپی ہوئی ہک خبر ایہ ہئی کہ بلوچستان نیشنل موومنٹ دے اڳواݨ سئیں احتر مینگل ہوریں آکھیئے ‘ جیکر نواز شریف کوں سگنل مِل ڳیا تاں بی بی بینظیر اپݨی حکومت کائناں بچا سڳسے ۔ مُنشی مُک مُکا ‘ صوفی سرمچو کوں آکھیا جو بلوچ اڳواݨ سگنل مِلݨ آلی ڳالھ کر تے تُسیݙے’’ لیڈر‘‘ میاں نواز شریف کوں ہک لیکھے چندریں دا انجݨ ڳݨیے ۔ صوفی سُرمچو دا آکھݨ ہا جو ایہ سبھو اوندی (منشی دی) اپݨی …… اے اَتے او ایہا ڳالھ اوں آپوں گھڑی ٻیٹھے ۔ بھلا بلوچ لیڈر کوں کیا پتہ جو اِتھاں ۔ ایں پاسے ’’انجݨ‘‘ دا لوظ ایں طور اِی وَرتیندے ۔ وَل ایہ وی ہے جو بیان اِچ انجݨ دا لوظ ہک واری وی کتھاہیں نی آیا جو بیان لوک کریندے ہوئیں اولا رکھ ویندن ۔ چِٹ تے گھڑا نی بھنیندے ‘ ڳالھ کوں سمجھیا کر تے اینویں اڄائی نہ کوڑیج ڳیا کر کہ اُونویں ہک ڳالھ ہے جیجھے مونہہ تے جیجھے بُجے ‘جیجھے تساں ہیوے تے جیجھا تُسیݙا لیڈر اے ‘ ذات کوں مِلی ذات تے گامݨ مُول نہ رِیہا۔

## حوالہ
ٻٹ کڑاک، مصنف: انیس دین پوری۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
کیا اساݙے لیڈر وی اسمبلی اِچ مونہہ کھولیندِن

کیا اساݙے لیڈر وی اسمبلی اِچ مونہہ کھولیندِن

جیا سئیں! اُٻاسی اَمدی اے تاں منہ کُھلیندِن 

الیکشن دے ݙیہاڑے اَمدِن ویندے تے وݙے آدمیں دا چیتا جھا تے آ ویندے اُہنائیں وݙے آدمیں اِچوں جیڑھے ’’اُمیدوار‘‘ ہوندِن اُنہیں کوں اپݨے ‘ حلقے دے غریب غربا‘ عام لوک تے اُنہیں دے ݙکھ سُکھ تے مطالبے یاد آ ویندن ‘ او وَل مِٹھے ٹھڳ بݨ مونہہ اِچ ڳڑ دیاں بھوریاں رکھ تے نِکل پَمدن ۔ وستی وستی ویندن ‘ ہِک ہک کوں اُٹھی تے ڳلکڑیاں پَا پَا تے مِلدن ‘بھاکُل پَا پَا تے کپڑے پھاڑ چھوڑیندن‘ کِھلدیں کِھلدیں واچھاں چِریج ویندیں نیں۔

پَراسیݙے پُکھے اِچ ݙوں اُمیدوار ایجھے پئے ہوئین جنہیں دے ڳچیں اِچ کِلیاں ٹُھکیاں ہویاں ہِن ‘ ایہ غریب غربا تے عام لوکیں کوں مِلݨ عیب ڄاݨدِن چَھڑے اُنہیں بندیں کنَیں ویندِن ‘ جیرھے ’’ووٹیں‘‘ دے وپاری اِن ‘ انہیں اِچوں ہک کوں ’’اپݨی برادری دا ماݨ اے تے ݙوجھے کوںاَݨ کُھٹ ’’دھن دولت‘‘ تے ’’فوفق‘‘ کیوں نہ ہووے پیسے دے لوبھی ’’وِکݨ‘‘ آلے ‘ تے لوکیں کوں ویچݨ آلے ’’معتبر‘‘ تے ’’معزز‘‘ جو لبھ پمدن ۔اُہنائیں ’’لوبھیں‘‘ کوں کھاوݨ کیتے ’’تالویں‘‘ تے ’’بھونویں ‘‘ چَس دی ڳالھ ایہ ہے جو ایہے ’’لوبھی معزز‘‘ تالویں ‘ بھونویں گوشت تے پُلا زردے نال ڳالھیں مَندے وِی رَڄ تے کھمدِن ‘ کیوں جو اُنہائیں دے ہِیں اُمیدوار کوں ڳالھ ڳالھ نال ’’مَندا‘’ کڈھݨ دی ہوݙ اے ۔ہک واری ’’اللہ میݙی توباں‘‘ کلام پاک ‘ بارے وِی گھتے الفاظ کڈھ ٻیٹھا ہا تے ایندے خلاف عدالت اِچ ’’دعویٰ‘‘ تھی ڳیا ہا ۔ اُوندے کردار تے لکھڑیں دا وی ہر کہیں کوں پتہ اے وَل وی وݙے وݙے ’’مُلاں مُلواݨیں‘‘ اُوندے نال ہوندن مُل پاوݨ آلا ہووے وِکݨ آلے سَئے ‘ مُلاں شودا تاں اُونویں وی ہمیشاں وِکدا رَہ ڳے ‘ ایندے ہتھ اِچ ’’دین ایمان‘‘ ویچݨ آلے چھڑے مُلاں مُلواݨیں کائنی ۔ وݙے وݙے ایم اے پاس ’’معزز ڈاکٹر‘‘ تے ’’وکیل‘ وی ہِن ۔ اسیݙی اپݨی برادری ’’اخبارآلیں‘‘ اِچوں وی ٻہوں سارے مالک ’’مُدیر‘چیف ایڈیٹر‘ ایڈیٹر‘ سٹاف رپورٹر‘ نمائندہ خصوصی اَتے نامہ نگار‘‘ سݙواوݨ آلے‘اوندے قصیدے لکھݨ آلے وظیفہ خور ہِن۔

ایہ اُوندیاں جیرھیاں ’’خبراں‘‘ آپ بݨا جوڑ تے لِکھدن تے اُوندی ’’تصویر‘‘ دے نال چھپیندِن۔ او اُنہیں ’’خبریں‘‘ اِچوں کہیں’’خبریں‘’ دا ہک لوظ وی ’’صحیح‘‘ نِیں پڑھ سڳدا ‘ اوندے خطاب تے تقریراں چَھڑیاں انہائیں اخباریں اِچ لبھدین‘ قسم چوا گھنو جو اُوں اسمبلی اِچ کݙاہیں ‘ ہک واری سہی ۔ کوئی ہک لوظ وی مونہہ اِچوں کڈھیا ہووے۔

ایوب دے زمانے دی ڳالھ اے مغربی پاکستان اسمبلی اِچ حزب اختلاف دے لیڈر خواجہ محمد صفدر صاحب رحیم یار خان اَئے ‘ خان پور دے ہک طالب علم اُنہائیں کنوں پُچھیا سئیں ! اسمبلی اِچ اسیݙے نمائندے وی کݙاہیں مونہہ کھولیئے؟۔ خواجہ صاحب وَلدی ݙتی ہا ۔ سئیں ! جیرھے ویلھے اُنہائیں کوں ’’اُٻاسی‘‘ آوے ۔ او منہ کھولیندے رہندن ۔

سُݨیج اے جوانہیں ݙونہاہیں اَمیدواریں دی طرفوں ہک وݙا جلسہ تھیندا پے‘ جیندے وݙے ’’ٻلیار لیڈر‘‘ آئوسن ۔ پَر ہِیں حلقے دے لوکیں کیتے سوچݨ آلی ڳالھ ایہہ ہے جوایہے ’’وِنگار‘ ٻلیار پنجابی لیڈر ‘ اسیݙے کیہے کم دے ؟ ۔ او اسمبلی اِچ تاں انہائیں دے واروں ‘ ونگارو بݨ تے سہی ۔ ٻولݨ کنوں ریہے ‘ کیوں جو اسمبلی اِچ ’’کوئی ممبر‘‘ کہیں ݙوجھے ممبر دے واروں کائنی ‘ ٻول سڳدا تے نہ کوئی ممبر لکھی ہوئی تقریر پڑھ سڳدے‘ جے لِکھی ہوئی ’’تقریر‘‘ پڑھݨ دی اجازت ہووے وی ہا تاں وَل وی ایہہ کیا جو ڳے ہَن۔

## حوالہ
ٻٹ کڑاک، مصنف: انیس دین پوری۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
مڄاڄ شریف(2)

ہا سئیں ! تاں جئیں کلھ اساں لکھیا ہا جو ہُݨ میاں نواز شریف ہوریں دے بارے ہُنائیں دے اپݨے وی اُٻرݨ پئے ڳن ‘ ڳالھیں کرݨ آلے ڳالھیں کر چھوڑیندن ‘ سُݨݨ آلے سُݨ چھوڑیندِن تے ڳالھیں اپݨے پرائے سبھے کریندن ۔ پر جیرھی ڳالھ لِکھت پڑھت اِچ آ ونڄے ‘ اوندی ٻی ڳالھ ہوندی اے ۔ وَل چھپی ہوئی لکھت آلی ڳالھ تاں اُونویں اِی پکی ہوندی اے ۔ لِکھݨ آلا اپݨے لِکھیے کنوں ’’نہ مُکر‘‘ نی پئے سڳدا ۔ تے سچی ڳالھ اے جو ڳالھ اِی اُوہا پھؤکھمدی اے جیرھی لِکھ پڑھ اِچ اَئی ہووے۔

جئیں جنرل ضیاء حاکمیں اِچوں اَپݨے مَٹ آپ ہا ۔ اُونویں ضیا شاہد اخبار نویسیں اِچوں اپݨے مَٹ آپ اے ‘جنرل ضیاء میاں نواز شریف کوں اپݨا ’’ٻالکا‘‘ بݨایا ہا تے ضیا شاہد جیہیں اونکوں اَپݨیں لکھتیں اِچ ’’بمبُو‘‘ تے چڑھا کراہیں ’’لیڈر‘‘ اَتے سیاستدان ڳݨوایا ہا ۔ کوئی چنڳیں صفت ایجھی کائناں ہئی جیرھی اُنہائیں کوں میاں صَیب اِچ نہ نظری ہووے تے ہنائیں نہ لکھی ہووے ‘ ہُݨ ضیا شاہد لکھیئے اساں اخباریں اِچ ’’ٹیلی ویژن‘‘ تے جلسیں اِچ بیان بازی اِچ ‘ خبریں اِچ کیا کُجھ کائنی کیتا؟ جَیں جَیں تُسیݙی خاطر قربانی ݙتی ویلھا آوَݨ تے تُساں اُوندے نرگھٹ تے کاتی پِھروا تے اونکوں کُہاوݨ اِچ دیر نی لاتی ۔ گورنر جیلانی ‘ غلام اسحاق خان ‘ جنرل عبدالحمید گل ‘ جنرل اسلم بیگ ‘ آغا مرتضیٰ پویا ‘ قاضی حسین احمد‘ حنیف رامے ‘ الطاف حسین‘ غلام مصطفی جتوئی ‘ زاہد سرفراز ‘نوابزادہ نصراللہ ‘ مولانا سمیع الحق ‘ کَیں کَیں دا ناں لِکھوں ‘ کیرھا کیرھا تُسیݙے نال کائناں ہا ‘ تے تُساں کَیں کَیں کوں کائنی ݙنبھیا؟۔

ایہے سبھے اَپݨے کنیں کوں ہتھ لا تے پَرے کیوں بھڄ ڳے؟ ۔ اقبال احمد خان ‘ حامد ناصر چھٹہ ‘ منظور احمد وٹو جیہے بندے تُسیکوں کیوں چھوڑ ڳے؟ جیڑھا تُسیݙے نال ٹُرئیے اُوہو دھاٻے دھوڑے تے دَھکے کھا تے پِچھی تے بَھنّے ‘ جَیں تُسیݙے ہتھ اِچ ہتھ ݙتے … لڳے ‘ اُوہو مخالف تھے ‘جیرھا تُساں کنوں جتنا پَرّے ہے۔ 

تُسیکوں کݙاہیں نی مِلیا‘ تُسیکوں چنڳیں رِیت نی ڄاݨدا ‘ اُوہو تُسیݙے ہُدّے اِچ اے ‘ جیرھا نیڑے لڳسے ‘ کئی واری پَرکھیسے ‘ اوہو تُسیݙے خلاف تھی ویسے ۔ ایں ڳالھوں جو تُساں ہر بندے کوں ’’وِکائو‘‘ سمجھے ۔ ہر ڳالھ دا ہر کم دا مُل پاوَݨ دے ہیلکے وے ‘ جیرھا بندہ تُسیݙا ۔ مخالف ہووے ‘ اوندے بار آکھدو ‘ ایندے نال گل کرو ۔ کیا چہندے؟ کیا منگدے؟ تُسیݙی حکومت بݨی جماعت اسلامی آلیں مجیب الرحمن شامی کوں سُدھا سما آلی وزارت دا مُشیر بݨاوݨ کیتے آکھیا۔ تُساں وَلدی ݙتی قاضی صیب ! رہݨ ݙیو ‘ ایجھیں بندیں کوں چوڳ پئی آئو ‘ کم گھدی آئو ‘ وزیر مشیر بݨاوݨ دی کہیں لوڑ اے؟ ضیا شاہد ٻہوں کجھ لکھیے ‘ میاں صیب دی چنڳیں رِیت سُنڄاݨ کرائی اے ‘ پر اساں کنے اِتی جھاہ کِتھوں آئی ‘ اَتے لکھیں ہوئیں ݙوں چَوں ڳالھیں کنوں اِی اندازہ تھی ویندے جو میاں نواز شریف ہوریں دا مڄاڄ شریف کیا ہے؟

## حوالہ
ٻٹ کڑاک، مصنف: انیس دین پوری۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
اَسیݙے تُسیݙے گوݙیں ڳٹیں اِن

ایہ ہک منی منائی ڳالھ اے جوتقدیر بندے دی سوچ ‘اوندے ذہن اَتے اوندی سُدھ سُرت موجب ہوندی اے ۔ دین دھرم دے مسئلے مسلیت ہوون یا سیاست آلے ڳانڈھے ۔ بندہ کہیں نہ کہیں پاسے ضرور ڳنڈھیل تے جُڑیل ہوندے ۔ ہِیں لیکھے اساں اِچوں ہر بندہ اَپݨے آپ کوں حق تے ڄاݨدے ایہ تاں اے ہنیں لوکیں دی ڳالھ جیرھے کہیں وِی طمیّں لالچ اَتے ݙر بَھو اِچ اتے کائنی سُچیندے ۔ جیرھی ڳالھ تے اُنہیں دا ایمان ہوندے ‘ عقیدہ ہوندے ‘ یقین ہوندے او ہونکوں حق سچ سمجھدن تے اونکوں ہک سُتر ایݙے اوݙے نی کھسِکدے۔ ٻے ہوندن ریڑھو ڳیڑو ‘ ہر دیگی چمچے ‘ ہر تبوت تے یا حسینؓ کرݨ آلے ‘ چڑھدی کنی دے یار ۔ ہوا دی سِدھ تے اُݙݨ آلے ۔ جیرھے چوݨویں داݨے اکثرہ سیاسی جماعتیں وچ لبھدِن ۔ جیرھی جماعت دی حکومت ہووے ہوندے جھنڈے مونڈھے تے رکھی تے زندہ باد دے نعرے وَدے مریندے ہوندِن ۔ ہک لیکھے ایہ پیشہ ور ورکراِن جیرھی حکومت ہووے جیندی حکومت ہووے ہُنیں کوں کوئی فرق نی پمدا ۔ ایہ ہر زمانے اِچ ہر کہیں کنوں اڳوں ہوندن ۔ ایہ لگ زمانے تے ندریعہ ہوندن اَکھیں مَتھے تے رکھݨ تے دَکنی تتر آنگے مُکرݨ دے ٹی ٹی ہوندن۔ انہیں دا ہمیشاں گُڑ اِچ رَنبہ ہوندے ۔ کرسی کوں سلام تے کرسی تے ٻہݨ آلیں دی خشامد ہنیں دا وطیرہ ہوندے ہِیں ڳالھوں سرکار دربار اِچ پہیج تے مَن منیج ہوندی اے ۔ تیݙڑیں تے افسریں کوں تھندیاں ݙے کراہیں اَپݨے پرائے جائز ‘ ناجائز کم کڈھوائی رکھدِن ۔ پلاٹ ‘ پرمٹ ‘ ایجنسیاں ‘ لائسنس ‘ ٹھیکے گھندن۔ ݙویندن تے ݙونہیں ہتھیں نال مال مݙی کٹھا کریندن اَڄ کلھ ایجھے ورکریں دی رات اے ۔ آپ جیہیں کوں کٹھا ودے کریندن۔ سرکاری خرچے ’’انے‘‘ ٹُکر پاݨی تے لہور ویندے پن۔

اخباریں اِچ خبراں چھپݨ جو رلیل قومیں (اقوام متحدہ) دی طرفوں پاکستان دے وزیر اعظم کوں چِٹھی ملی اے جو پاکستان اِچ لتھے ہوئے افغانستان آلے ’’مہاجر‘‘ سݙواوݨ والے پٹھاݨیں کوں پاکستان داشہری من گھدا ونڄے تاں وَل اِمداد وَلا شروع تھی سڳدی اے ۔ افعان مہاجر تے افغان مجاہد سݙواوݨ آلے لوک دین دھرم ‘ مذہب اَتے عقیدے لیکھے بیشک اسیݙے بھرا ہوسِن ۔ پر ہِن تاں ہک ٻے ملک دے شہری ۔ ایہ جݙاں کنڈھ نال ڄنگھاں لاتے اُتھوں بَھنے ہَن تاںاَساں جیہے سِدھے سادے مسلمان حیران تے ویڑے تھی کراہیں سُچیندے ہَن جو ایہ کیجھے ’’مسلمین‘‘ اِن جیرھے ’’شہید‘‘ تھیوݨ یا ’’غازی‘‘ بݨݨ دی جھاہ تے ’’نسوکڑ‘‘ تے بھاڑی بݨ ڳن؟۔ معلوم ایہ تھیا جو اسیݙے اِتھوں دے اسلام دے خادم حاکمیں افغانستان اِچ ’’فساد‘‘ کوں ’’جہاد‘‘ دا ناں ݙتا تے دنیا اِچ ’’اسلام‘‘ تے مسلمانیں دے سبھنیں کنوں وَݙے خادم امریکہ دی طرفوں امداد مِلݨ پئے ڳی ۔ ݙینہ رات جہاد جہاد دا وِرد کرݨ آلے حاکمیں اَتے وݙے وٖݙے ٹِیٹݨ مولویں اِچوں ’’شہادت‘’ دی موت مَرݨ یا ’’غازی‘‘ بݨݨ دی خاطر لڑائی تے کوئی نہ ڳیا ایہ ایجھا ’’جہاد‘‘ یا جو ہک واری خود جہاد افغانستان دے ’’شہید‘‘ سݙواوݨ آلے اِتھوں دے وݙے حاکم آپ آکھیا ہا جو اَساں لوکیں دِی دلالی آلی ڳالھ اَساں جیہے ڳالھے بھولے لوکیں کوں تاں سمجھ اَمدی اے پر ہتھیاریں تے ہیروئن دا ونڑج وپار کرݨ آلیں کوں اَلاہے کیوں چیتے نی پمدی؟ 

شئیں ڄاݨ تے مچلے بݨدِن ‘ پاکستان اِچ لتھے ہوئے مہاجر تے ’’مجاہد‘’ سݙواوݨ آلے پٹھاݨیں دی ڳنتری تریہہ لکھ کنوں وی اُتے ہے ۔ اُنہیں اِچوں اکثرہ اِتھاہیں پکا ٹِکاݨاں کر ڳن ۔ شناختی کارڈ تے ڈومیسائل بݨوا تے شہری حقوق اَتے جائیداداں گھدی ٻیٹھن ۔ او کݙاں پچھیتی ویندن ۔ اوایئیں ڄاݨ اسیݙیں تُسیݙیں گوݙیں ڳٹیں اِن۔ ایݙے آئی جے آئی آلے حاکم آپ ’’پختونستان‘‘ بݨائی تے وَسائی ٻیٹھن۔

## حوالہ
ٻٹ کڑاک، مصنف: انیس دین پوری۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
ہک ٻی ڳالھ یاد اَئی اے

کلھ آلی ٻٹ کڑاک اِچ سئیں عزیز شاہد ہوریں دی ہک نظم لکھی ہاسے جیرھی اسیکوں کہیں وِچھڑیے ہوئے سڄݨ کوں یاد کریندیں ہوئیں یاد آ ڳئی ہئی ‘ ایہا نظم عزیز شاہد ‘ پیر فریدݨ دے ہک ’’قلندری فرمان‘‘ موجب جوڑی ہے ‘ مِلݨ سانگے سِکݨ آلے اَساں جیہے ‘ سِکیتے لوکیں کوں ایجھیاں ڳالھیں ݙنگ مَریندن اَتے ݙینہ ݙیندین‘ ہجر فراق دے ݙنگیے ہوئے تے وِچھوڑے دے ݙنبھیے ہوئے تاں ہیسے پر عزیز شاہد آنگے شاعر کینھسے جونظماںجوڑ کراہیں اَتے غزلاں لکھ تے دردیں ماری دِلڑی دیاں داہیں کٹھیاں کر ‘ ہاں دی ہواڑ کڈھی رکھوں ‘ ݙنگے پھنگے اَکھریں تے لوظیں کوں جوڑ تے عبارت لِکھݨ جوڳے ہیسے ‘ اللہ ڄاݨے اُوندے اُتے کوئی دید بھنویندے اَلاہے کینھاں؟

اَڄ پیر فریدݨ سئیں دی کِیتی ہوئی ہک ٻی ڳالھ یاد آ ڳی اے ‘ ریاست بہاول پور دے حاکم نواب صادق محمد خان بہشتی ہک ݙینہ اپݨے ٻانہے نال کوڑیج ڳے ‘ کاوڑیے ایں ڳالھوں جو ہُنیں پیوݨ کیتے پاݨی منگیا ‘ ٻانہے کنوں ڈِھل گُسائی تھی ڳی ‘ پاݨی بھر تے آوَݨ اِچ دیر لاتُس نواب صَیب کوں شئیت ݙاڈھی تریہہ لڳی ہوئی ہئی ۔ کوریج تے ٻانہے کوں کھڑیں کھڑیں کڈھ چھوڑیونے ‘ ٻانہے شودے ہتھ ٻدھے ‘ پیریں پیا‘ جیجڑیاں کر کر تے مافیاں منگیونس‘ منتاں کیتونس ‘ وزیریں‘ مشیریںاَتے مونہہ چڑھیے درٻاریں کنوںاَکھوایُس ‘ پرنواب صَیب کہیں لیکھے منیجݨ اِچ نہ آیا۔ 

جیݙوں کیݙوں ‘ہر پاسوں بے آس تھی تے او ٻاہنا پیر فریدݨ سئیں کنے آیا ‘ ہتھ ٻدھ عرض گزاریُس ‘ سوہݨا سئیں آں ! بُھل پئے ڳی اے ‘ ہک تِل توں چُکاں‘ چوٹاں وَدا کھمداں‘ مُس ڳیاں ‘ میں مٹھے نبھاڳے دی ڳݨ بادشاہ دا دَر چھوڑ درویش دے دَر تے آ جھولی اَݙی ہِم ‘ خالی ہتھ نہ وَل ویساں۔ 

پیر فریدݨ سئیں مُسک پے اُوندے اُتے مہر دی بھال بھالیونے ‘ پچھیونے کیا کر ٻیٹھیں؟ کیوں وَیکیں وات ایں؟ 

اُوں حال احوال ݙتا تے آکھیا سئیں !ہیݨیں تے ݙاڈھے دی کاوڑ ڈھری نی تھیندی پیر فریدݨ سئیں کاغذ دی ہک کاتر چاتی اَتے اوندے اُتے اَپݨے ہتھ نال لکھیونے ۔ بسم اللہ الرحمن الرحیم۔ صادق ’’زیر‘ ‘بݨ زبر نہ بݨ ۔ متاں ’’پیش ‘‘ پوندی ہووی ۔ فرید ! اے ہک سطری چِٹھی ‘ ہک لیکھے ‘ تاج تخت آلے بادشاہ دے ناں ہک ’’بے تاج بادشاہ ‘‘دا فرمان ہا۔

## حوالہ
ٻٹ کڑاک، مصنف: انیس دین پوری۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
وانڈھے وَدّے نیں جھانولا چئی

جیویں اساں کلھ لکھیا ہا جو اساں ’’جھوک‘‘ اِچ ٻہوں کجھ چھاپݨ چہندوں ۔ پَر مجبوری ایہ ہے جو ݙوں وَرقیں تے چار صفحیں آلی اخبار اِچ کیا کیا چھاپوں ۔ انگریزی تے اُردو آلیں وݙیں اخباریں اِچ ٻٹ کڑاک آلیاں کئی خبراں ایجھیاں ہوندین جو پڑھ تے زوریںمسئیں کِھل آ ویندی اے ‘ ایہے سبھے خبراں اُونویں دیاں اونویں ’’جھوک‘‘ اِچ چھاپوں تاں ٻیاںتاں ٻیاں خبراں نِسے چھاپ سڳدے ۔ جھا جو کائنی ہوندی ہِیں واسطے اساں اے سوچیئے جو چسولیاں ‘ مرکڑیاں اَتے سوادی خبارں کݙاہیں کݙاہیں ٻٹ کڑاک اِچ ݙیندے رہسوں ۔ چرھپ تے وات سلوݨاں کرݨ کیتے تھوڑے جیہے تھوم دھانڑیں تے لوݨ مرچاں آپوں وی رَلا گھندے رہسوں ۔ دُھنگاری لاوݨ سواد ودھاوݨ دی خاطر ۔

ہک اخبار اِچ خبر چھپی اے جو پنجاب دے ’’لوہا لاٹ‘‘ میاں نواز شریف آئی جے آئی دی طرفوں الیکشن دیاں ٹِکٹاں ونڈیندیں ہوئیں ’’لہور‘‘ دی سیٹیں اِچوں 5سیٹیں تے ’’میاں‘‘ کھڑے کیتن۔ حلقہ 93میاں احسان الحق ‘ حلقہ 94میاں عمر حیات ‘ حلقہ 95میاںنواز شریف ‘ حلقہ 96میاں شہباز شریف تے حلقہ 98کنوں میاں عثمان۔

پاکستان نواں نواں بݨیا ہا ‘ پنجاب اِچ میاں ممتاز محمد خان دولتانے دی حکومت ہئی ۔ میاں دولتانہ سیاست اِچ ’’سڄی کھٻی‘‘ مارݨ اِچ مشہور ہَن ۔ لہور اِچ پہلامارشل لاء اُنہائیں دی مہربانی نال لڳا ہا ۔ حسین شہید سہروردی  اُنہیں ݙیہاڑیں اپوزیشن دے لیڈر ہوندے ہَن ۔ میاں ممتازدولتانہ دے ’’لَکھݨ‘‘ ݙہدے ہوئیں اُنہیں ہک واری آکھیا ہا جو ’’پنجاب کے میائوں سے مجھے ڈر لگتا ہے ۔ شودے سہروردی مرحوم کوں تاں پنجاب دے ہک میاں پٹوا گھتیا ہا ۔ ہُݨ تاں سارا پنجاب تے خاص طور تے ’’لہور‘‘ میاں صاحبان دی وَٹھ اِچ ہا ۔ پنجاب دا گورنر وی ہک ’’میاں‘‘ اے ۔ میاں محمداظہر اوہو ٹِکھیا ہا نانی ویڑھا تے چُلھ وکیڑا ۔ سہروردی صاحب جیندے ہوون ہا تاں ݙیکھن ہا جو وݙے میاں صاحب تاں جو ہِن ۔ نویں سَماوݨ آلے چھوٹے میاں وِیہہ وَڄا ݙکھائین۔ خلقت خدا دی ’’اویھ‘‘ دے وات اے۔

خبر چھپی اے جو کوٹ رادھا کشن دے ہک بندے حاجی نور محمد کمبوہ پنجاب اسمبلی دی سیٹ 148دے سبھنیں ’’امیدواریں‘‘ کوں چِتائے جو او اپݨی ’’برادری‘‘ تے یاریں ‘ دوستیں دے ݙوں …… ووٹ ہوں اُمیدوار کوں ݙیسے جیرھا اوندی شادی کرویسے ۔ حاجی نور محمد کمبوہ آکھیئے جو اوندی گھر آلی کوں رضا تھیں ہوئیں 3مہینے تھی ڳن۔ او اپݨے ہتھیں نال روٹیاں پکا پکا تے کک تھی ڳے ۔ حاجی صاحب ’’شرط‘‘ تاں واہ جو رکھی اے۔

نظردی اینویں پئی اے جو اَڳے پِچھے سنگراند پیپلز پارٹی دے ’’امیدوار‘‘ تے ٻاہسے ’’روٹی ‘ کپڑا ‘ مکان‘‘ ݙیوݨ دی ڳالھ کریندن تاں ’’رَن‘‘ روِڳڑی دا بندوبست اِی کرن‘ جے حاجی نور محمد کمبوہ دی ’’رِیس پریسی‘‘ قومی تے صوبائی اسمبلی دے ہر حلقے اِچ اُتھائوں دے وانڈھے تے ’’ٻے واہے‘‘ کنوارے ‘ اپݨی ’’سِیٹ‘‘ دے اُمیدواریں کنوں ایہا شرط منواوݨ کیتے ہک ’’صلاح‘‘ تے ہک مُٹھ تھی ڳے تاں اُمیدواریں کوں آ بھوڳ ویسے‘ اُنھیں کوں انتخابی دفتریں دے نال نال شادی دے دفتر وی کھولݨے پوسِن۔

ہک ٻے کنوں ودھیک ووٹ گھنݨ دی خاطر ’’اُمیدواریں‘‘ دا آپت اِچ ’’مقابلہ‘‘ تھی ڳیا تاں وَل ٻی چس آئوسے ۔ شادی کرݨ دے خواہشمند ’’وانڈھے‘‘ تے کنوارے ’’وݙیریں‘‘ کوں ۔ ہَر امیدوار ‘ آپ ݙے چھیکسے جیرھے وانڈھے تے کنوارے ۔ نال جتنے ودھیک ووٹر ’’ہوسِن اُنہیں دی ٻنھائیں کنوں ودھ تے آدر بھاہ تھیسے۔

## حوالہ
ٻٹ کڑاک، مصنف: انیس دین پوری۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
’’اخبار‘‘ چلاوݨ اَوکھی اے

اسیݙی دِل آکھدی اے جو اساں ’’جھوک‘‘ وچ ’’دنیا جہان‘‘ دیاں ’’خبراں‘‘ چھاپوں ۔ اَپݨے ’’مُلک‘‘ اپݨے ’’وسیب‘‘ تے اَپݨے ’’علاقے‘‘ دی ہر ’’خبر‘‘ چھاپوں ۔ ’’جھوک‘‘ پڑھݨ آلے ’’بزرگیں‘‘ بھرانویں ‘ بھیݨیں ‘ نینگریں اَتے ٻالیں ‘ ٻالڑیں دی مرضی موجب چنڳیاں چنڳیاں لِکھتاں چھاپوں ۔

’’جھوک‘‘ ہک ایجھی اخبار ہووے جیندے وچ ہر کہیں کوں پڑھݨ کیتے سبھ کُجھ لبھے تے کہیں ’’جھوک‘‘ پڑھݨ آلے کوں کوئی ݙوجھی ’’اخبار‘‘ گھنݨ دی لوڑ نہ پووے۔ ایہ اسیݙی دِل دیاں آساں اِن ‘ جیرھیاں رَب سئیں ہک ناں ہک ݙینہ ضرور پوریاں کریسے ۔ پَر اڄاں حال ایہ ہے جو اساں اپݨے ’’سرائیکی وسیب‘‘ دیاں ’’خبراں‘‘ وی پوریاں نِسے چھاپ سڳدے ‘ بزرگیں تے بھرانویں دے ’’گِلے‘ اُلہانبھے‘‘ چُپ کر تے سہݨے پَمدن جیرھے ’’محرم راز‘‘ اِن ۔ او چنگی رِیت ڄاݨدِن جو ’’اخبار‘‘ کڈھݨ تے وَل اونکوں چلاوݨ کیجھا اوکھا کم اے ؟ 

پنجاب اِچ پیدا تھیوݨ آلے کُوڑے پنجابی ’’نبی‘‘مرزا غلام احمد قادیانی ہک واری مشہور ادیب تے ’’اخبار نویس‘‘ مولانا عبدالمجید سالک کوں آکھیا ‘ میݙا ارادہ اے جو میں ہک ’’اخبار‘‘ کڈھاں تُساں میکوں کوئی چنگی صلاح ݙیو۔

مولانا سالک ہوریں وَلدی ݙتی ۔ مرزا صاحب ’’نبوت‘‘ چلاوݨ سوکھی اے ۔ اخبار چلاوݨ اَوکھی اے ۔ چنگی ڳالھ ایہا ہے جو تُساں ’’جیجھی‘‘ کیجھی اے۔ اَپݨی ’’نبوت‘‘ اِی چلائی رَہو۔‘‘

’’آزادی‘‘ دی تحریکیں دے مشہور ’’مجاہد‘‘ خان عبدالغفار خان مرحوم ‘ کٹر قوم پرست ‘ پٹھان‘ لیڈر ہِن ۔ او ساری حیاتی پٹھاݨ قوم دی بھلائی کیتے تݨدے رَہ ڳے ۔ اُنہیں اَپݨے تݨ وُݨ اَتے بھڄ دُھرک دا سارا حال حوال ہِک ‘ کتاب اِچ لکھیئے ‘ اُوں کتاب وِچ او ہِک جھا تے لِکھدن۔ ہر قوم اپݨی ’’زبان‘‘ تے ’’ٻولی‘‘ کنوں سُݨڄڑیندی ایہ‘‘ اپݨی نویکلی تے اَنج ٻولی دے سببوں اِی کوئی قوم ’’قوم‘‘ جیندی نِیں رَہندی ۔ دُنیا وِچ اُوندا ناں نشان نہیں رَہندا ۔ اپݨی ہِیں سوچ دے موجب خان عبدالغفار خان پٹھاݨیں دی ٻولی ’’پشتو‘‘ اِچ مَئی 1928ء اِچ ’’پشتون‘‘ ناں دا ہک اخبار کڈھیا ۔ او لِکھدن جو اَݨ پڑھ تے جاہل لوک تاں رَہ ڳے ۔ ہک پاسے پڑھیے لِکھیے پٹھاݨ وی ایہ اَکھیندے ہَن جو کیا رکھیے پشتو اِچ؟ کوئی اینکوں پڑھ تے کیا سِکھسے؟ اوݙوں انگریز سرکار کوں ’’وپرا‘‘ پئے ڳیا جو پٹھاݨ اپݨی ٻولی اِچ پڑھݨ سِکھݨ پئے ڳے تاں او سیاݨے تھی ویسن چنڳیں پَوݨی تے سڄݨ دشمن دی سُنڄاݨ کرݨ پئے ویسن ۔ انگریزیں کیا کیتا؟ مُلاں مُلواݨیں کوں لوبھ لالچ ݙے تے ‘ بُکھا ‘ بچھاݙتونیں ‘ اُنہائیں ذُمے دے خطبیں اِچ تے وعظ تقریریں اِچ ایہ پروپیگنڈا شروع کر ݙتا جو ’’پشتو‘‘ دوزخیں دی ٻولی ہوسے ‘ ہِیں سانگݨ ایندے اِچ لِکھݨ پڑھݨ گناہ اے‘ خان عبدالغفار خان اَتے اُنہیں دی جماعت خُدائی خدمتگار تے رضا کاریں لوکیں کوں سمجھایا ‘ جو مُلاں مُلواݨیں انگریز حکومت کنوں مال مݙی گھدی پیڑی کھڑی‘ تُساں اُنہیں کنوں پُچھو جو او دوزخ کنوں تھی تے کݙاں وَلیّن؟ ۔ ٻیاایہ جو او آپ کیرھی ٻولی ٻولیندن؟ ۔

ذُمے دا خطبہ ‘ وعظ تے تقریر کیرھی ٻولی وِچ کریندن؟ اَتے اُنہیں کوں اُنہائیں دیاںمَیریں کیرھی ٻولی وِچ ’’لولی‘‘ ݙتی ہئی ؟ پٹھاݨے کوں ڳالھ سمجھ آ ڳی تے اخبار ’’پشتون‘‘ پڑھݨ آلیں دی ڳنتری ݙینہو ݙینہ ودھدی ڳی ۔ وَل تاں ایہ حال تھی ڳیا جو ٻنہائیں مُلکیں تے دُنیا دی چُنڈ ڳٹھ اِچ رَہݨ آلے پٹھاݨ وی ایں اخبار دے خریدار بݨیئے۔

امریکہ اِچ رَہݨ آلے ’’پٹھاݨے‘‘ تاں خریدار بݨݨ نال اُنویں وی ٻہوں ساری رقم روک ’’اخبا ر دی مالی امداد کیتے بھیڄی اَتے لِکھ بھیڄونے جو بے چنتے تھی تے اخبار چھاپی ‘ چلائی رکھو ‘ سبھو گھاٹا اساں چئی رکھسوں۔

## حوالہ
ٻٹ کڑاک، مصنف: انیس دین پوری۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان