کافی: سرائیکی دی اہم صِنف

زبان کوئی وی ہووے اوندی کلاسیکی شاعری دیاں کجھ خاص ونکیاں ضرور ہوندین۔ ایںحوالے نال ݙٹھا ونڄے تاں کافی دی صِنف سرائیکی دی خاص سُنڄاݨ ہے۔کافی تے سرائیکی دا ڳانڈھااِتلا قدیمی ہے جو کجھ لوک تاں کافی کوں لوک گیت توں وی پہلے دی صنف آہدن کیوں جو اساں جئیں ویلھے سرائیکی لوک گیتاں بارے غور کریندے ہائیں تاں ساکوں احساس تھیندے جو لوک گیت وچ کافی دی روح رَلی ہوئی ہے۔

کافی او صنف ہے جہڑی مِٹھی مِٹھی سُر وچ ڳائی ونڄ سڳے ۔ کافی دیں پُراݨیںکتابیں تیں دید ماری ونڄے تاں کافی دے نال نال اوندا راڳ وی لکھیا ہویا ہوندا ہا ۔ جنہیں کنوں صاف ظاہر تھیندے جو کافی دے لکھاری راڳ دی وی بھرویں سُنڄاݨ رکھدے ہن۔

جے تائیں لفظ کافی دا تعلق ہے تاں اینکوں عربی دے لفظ قوافی دی وِڳڑی ہوئی شکل آکھیا ویندے ۔ کافی وچ پہلے پہلے ہک مصرع یا ہک شعر پاتا ویندے ۔ وَل ݙو، ترائے ، چار ، پنج یا چھی تائیں وی مصرعے رلا کے بند بݨایا ویندے ۔ ایں بند دا چھیکڑی مصرعہ مطلع دا ہم قافیہ ہوندے ۔ کجھ کافیاں غزل دی ہیئت وچ وی ملدین۔

کافی دی خاص سُنڄاݨ اے ہے جو اے تصوف دی جھولی وچ پلدی رہ ویندی ہے تے ایندے وچ محبت دا اظہار تریمت دی طرفوں کیتا ویندے ۔ ایں کافی دا اثر ہے جو سرائیکی شعری ادب وچ عام طور تیں تریمت کوں محُب دی حیثیت حاصل ہے ۔ کافی دے رنگیں وچ عارفانہ رنگ دے نال نال عوامی رنگ وی بھرواں مِلدے۔

عوامی استعارے کافی وچ سوہݨپ پیدا کریندن ۔ وسیبی رنگ وچ رنگیے ہوئے حوالیں سانگے ڳاہݨے ، ڳٹے ، ٻیّر، تریئر، چکی ، چرکھہ ، کجل ، مُساڳ ، ٹوئے ، ٹوبھے ، لُوار ، نِناواں ، رُتاں ، رِیتاں ، جنج ، کچاوے ، عشق ، فطرت ، رومانیت تے مادیت دے علاوہ وی ڈھیر سارے حیاتی دے رنگ کافی دی سُنڄاݨ بݨدن۔

جے سرائیکی کافی دی تاریخ دو دید بھنوائی ونڄے تاں ایندے ایرے بارے کوئی واضح ثبوت نئیں مِلدے ۔ ایندیاں کڑیاں قدیمی توں قدیمی شاعری تائیں لڳیاں ویندین ۔ شکل تے مواد دے حوالے نال ݙٹھا ونڄے تاں شاہ حسین کوں کافی دا پہلا باقاعدہ شاعر ڳݨیا ویندے۔

کیفی جام پوری دے مطابق سندھی زبان وچ کافی دا ابتدائی ناں ’’وائی‘‘ ہا جیندا ایرا شاہ عبداللطیف بھٹائی رکھیا ہا تے اُنھیں سرائیکی وچ وائی آکھی وی ہے ۔ بعد وچ آوݨ والے شاعریں وچوں نویکلا رنگ سچل سرمست دا ہے کجھ لوک سچل سرمست دی کافی کنوں اِی سرائیکی کافی دا باقاعدہ دور ڳݨدن۔ سچل سرمست اوئیں تاں ست زبانیں دے شاعر ڳݨے ویندن پر ہندی ، سندھی ، فارسی تے سرائیکی وچ انہیں دے ضخیم کلیات موجود ہن ۔ سرائیکی زبان وچ انہاں دے کلیات سندھی ادبی بورڈ توں ’’سچل جو سرائیکی کلام‘‘ دے ناں نال کئی واری چھپ چکن۔ سرائیکی کافی وچ وحدت الوجود انھیں دا خاص موضوع ہے۔

ایندے وچ شک کائینی جو خواجہ غلام فرید سرائیکی کافی دے بے تاج بادشاہ ہن ۔ خواجہ غلام فرید شاعری وچ کافی کوں اِی آپݨے اظہار دا ذریعہ بݨائے ۔ کافی دے علاوہ روایتی شاعری وچوں ݙوہڑے ، قطعے ، رُباعیاں ، قصیدے یا مثنویاں دے میدان وچ اُنھیں پیر نئیں پاتا ۔ شاہ حسینؒ ، شاہ لطیفؒ تے سچل سرمستؒ دیں رستیں توں ہٹ کے خواجہ فرید ؒ آپݨی وکھری راہ چُݨی تے کافی دی صنف وچ نویں نویں تجربے کرکے اوکوں اَݨ مِٹ بݨا ݙتا ۔ مختلف بحریں دے وزن تے ارکان وچ جدت پیدا کرݨ ، موسیقی دیاں نویاں نویاں سُراں ،کافی کوں مربع تے مثلث شکلاں ݙیوݨ ، ٹھیٹھ لفظیں دا سوہݨپ ، لفظیں دی تکرار دا سوہݨا ورتارا ، چھوٹی توں چھوٹی تے وݙی توں وݙی بحر ، منظر نگاری دا فن ، عشق تے محبت دے جذبات دا اظہار ، روہی تھل دمان دی دیہاتی حیاتی دا مکمل عکس ، کافی وچ غزل دی چاشنی دے نال نال خاص طور تیں عشق دا تصور تے تصوف دے افکار کوں ہک حقیقت دے ݙو حصے بݨا کے پیش کیتے ۔ جیویں جو ہک جاہ عشق کوں آپݨی منزل دا رہبر ݙسیندیں ہوئیں آہدن:

کیچ دو تݨساں جے تائیں جیساں

جے وَل وَلساں کافر تھیساں

ڳل وچ پائم پریت مہار

جݙاں میاں محمد بخش نوروز دی سرائیکی کافی تیں دید بھنوائی ویندی ہے تاں احساس تھیندے جو انھیں کافی دی صنف کوں ہک نواں موڑ ݙتے ۔ ایں دور وچ کافی روحانی رنگ توں نکل کے عوامی رنگ وچ رنگیج ڳئی ہے ۔ میاں محمد بخش نوروز آہدن:

پاک وجودوں تھی کر پکی پیت ݙکھی ونڄ لائی ہم

سوز برہوں دے سیک جھلیندیں سِک وچ جان سُکائی ہم

سڄݨاں حال تے بھال نہ کیتی ڳالی عمر اَڄائی ہم

پکڑ رکاب رقیباں دے ہک ہک دی مِنت چائی ہم

نوروزؔ اِنھاں سوہݨیاں توں دِل ݙکھیں نال کٹائی ہم

ایں زمانے دے جندن ملتانی تے حاجی اللہ بخش خادم دیاں کافیاں وی عارفانہ تے داخلی رنگ توں ہٹ کے خارجی رنگ وچ مِلدین۔

کافی دے حوالے نال ݙٹھا ونڄے تاں وَت مولانا نصیر الدین خرم بہاولپوری آپݨی وکھری سُنڄاݨ پیدا کیتی ۔ انہیں دے کلام وچ جتھاں دِل دے درد پاتے ویندن اُتھاں کلام دا چسولا تے مٹھڑا انداز وی دِل موہ گھندے جیویں جو آہدن:

آساں آساں آندا رہساں

آکھ کے تروڑ سٹیندیں آساں

گھتیو ہاں کوں چیر دو

چِر جڳ پیاں جیویں یار مِٹھل

نئیں رُکدے رَت دے نیر وو

تھیا جل تھل سارا چھلو چھل

کھڑے ݙیکھن پیر فقیر وو

ہِیں چھل کوں کوئی نئیں سڳدا جھل

خرم بہاول پوری دے دور تائیں جہڑیاں کافیں دیاں کتاباں چھپ کے سامݨے آئن اُنھیں وچوں اہم کتابیں دی تندیر کجھ ایں طرحاں ڳݨوائی ونڄ سڳدی ہے ۔ خواجہ غلام فرید دی حیاتی وچ 1881ء وچ دیرہ غازی خان تے 1882ء وچ بریلی توں کافیاں دے دیوان شائع تھئے ۔ انہیں دے علاوہ ’’معدن عشق‘‘ دے ناں نال ملتان توں وی خواجہ سئیں دیاں کافیاں چھاپیاں ڳیاں۔1892ء وچ خواجہ فرید، شاہ ولایت تے خواجہ محمد یار دیاں رَلیاں مِلیاں کافیاں ’’مجموعہ کافیاں و غزلیات‘‘ دے ناں نال ملتان توں چھپیاں۔ خواجہ سئیں دے جھوک لݙاوݨ دے ہک سال بعد 1902ء وچ جلال پور پیر والا وچوں ’’اسرار فریدی‘‘ دے ناں نال فریدی کافیاں شائع تھیاں ۔ بعد وچ تاں خواجہ فرید دا دیوان کئی اداریں چھاپیا تے ہُݨ تائیں چھپدا ویندے ۔ خواجہ فرید دیں کافیں دے اوئیں تاں کئی زبانیں وچ ترجمے تھی چکن پر کشفی ملتانی دا تھیا ہویا ترجمہ ’’لالۂ صحرا‘‘ ایں ڳالھوں وکھری سُنڄاݨ رکھدے جو پنجاہ کافیاں دا اے اُردو ترجمہ سرائیکی دے اونہہ وزن وچ کیتا ڳئے ۔اِمداد نظامی دا تھیا ہویا چوݨویں کافیں دا منظوم ترجمہ ’’فرید رنگ فرید انگ‘‘ وی اونہی وزن تے بحر وچ پیش کرݨ دی اہم مثال ہے۔

1887ء وچ ’’دیوان رفتہ العاشقین‘‘ دے ناں نال عاشق محمد دیاں کافیاں شائع تھیاں ۔ 1888 ء وچ کمال خان دیاں ’’کافیاں کمال خان‘’ تے مستݨ خان ملتانی دیاں ’’مجموعہ کافیاں المسمی بہ بحر فراق‘‘ انج انج کتابی شکل وچ چھاپیاں ڳیاں۔ 1905ء وچ عاقل محمد جوڳی دیاں کافیاں چھاپیاں ڳیاں ہَن جنھیں کوں1997ء وچ دیرہ غازی خان توں ہک واری وَل ہاشم شیر خان مرتب کرکے چھپوائے ۔ شاہ ولایت دا کلام ’’گنج عرفانی دیوانِ لاثانی‘‘ دے ناں نال 1914ء وچ چھپیے ۔1323ھ وچ اللہ ݙتہ ݙتل دا مجموعہ ’’مجاز الفراق‘‘ اَتے 1912ء تے 1922ء وچ محمد بخش نوروز دی کتاب ’’شعلہ دل سوز‘‘ دی پہلی تے ݙوجھی جلد شائع تھئی۔

ایویں شمس الدین دا مجموعہ ’’کافیاں بحر فراق‘‘ عبدالغفور طالب دی کتابڑی ’’مجموعہ کافیاں و ݙوہڑہ جات ‘‘، منشی عبدالسلام دا مجموعہ ’’کافیاں لاثانی بہ زبان ملتانی‘‘ فیض غلام نبی عِطر دا کتابچہ ’’دل بہار‘‘ ، سید جہاں شاہ مجروح دا مجموعہ ’’بحرالفراق معہ ابیات و کافیاں‘‘ اَتے میرݨ شاہ ، باغ شاہ تے محمد بخش دا کٹھا ’’مجموعہ کافیاں جدید‘‘ وی اشاعت دے مراحل توں گزریے ۔ خرم بہاول پوری دیں کتابیں ’’خیابانِ خرم‘‘ تے ’’یادِ رفتگان عرف گنج شائگاں‘‘ کوں انھیں دے جھوک لݙا ونڄݨ دے بعد بہاول پور توں شائع کیتا ڳیا۔

خرم بہاولپوری دے بعد جانبار جتوئی ، فیض محمد دلچسپ ، صالح محمد صالح ، غلام حسین زائر ، اقبال سوکڑی ، سرور کربلائی تے سفیر لاشاری کافی دی ہیئت کوں قائم رکھیندیں ہوئیں کئی نویں نویں موضوع کافی دا حصہ بݨائے ۔ اقبال سوکڑی دی کافی دا اے انداز ایں قسم دا خاص نمونہ ہے:

سینگیاں آوِن بݨ بݨ ٹولیاں

ٹولیاں بݨ بݨ مارن ٻولیاں

ٻولیاں لڳن بݨ بݨ گولیاں

گولیاں مارن ہاں وچ گھولیاں

گھولیاں شالا تھیون تھولیاں

تھولیاں ٻہوں بݨ حمدو بھولیاں

بھولیاں بھولیاں ڳالھیں چولیاں

بݨ بݨ بھولیاں سب ہمجولیاں

آکھن ہائے ڑی ایں سڑ موئی کوں

سانول سخت ستیندا پئے

دلبر دور ہے دل دا تہوں دل

دم دم درد بھڳیندا پئے

کافی داپندھ اِتھائیں مُک نئیں ڳیا بلکہ اینجھے ویلھے کافی کوں جدید روایت دے قالب وچ ڈھالݨ دا تجربہ جدید شعری قبیل دے شاعر رفعت عباس کیتے ۔ اِنھیں دیںکافیں وچوں ہک نواں تے نکور رنگ ݙیکھو:

اساں نویں کھیݙ توں ݙردے نئیں

پر دیہہ ہک اوپری کھیݙ والا

چَو ہتھیں نال چھی پیریں نال

ساݙے شہر بزاریں دھرک پوندے

ساݙی تریہہ وچوں ساݙی بکھ وچوں

ہک اَپݨا رَحٖ ہنڈیندا پئے

رفعت عباس دی کتاب ’’عشق اللہ سئیں جاڳیا‘‘ ، شمیم عارف دا شعری مجموعہ ’’نیل کتھا‘‘ ، سلمان سہو دا مجموعہ کلام ’’کُن توں پہلے‘‘ تے سلیم شہزاد دی تصنیف ’’پیریں ٹُردا شہر‘‘ نویں کافی دے اہم نمونے ہِن۔

## حوالہ
لکھّت ویورا، ڈاکٹرحمیداُلفت ملغاݨی ،چھاپہ خانہ: جھوک پرنٹرز ملتان