کلام فرید اَتے زندگی دی بے معنویت

انسان اپݨی اکثر زندگی خواہشیں دی پیروی وچ گزار ݙیندے ۔ جے تائیں اوندی کوئی خواہش پوری نئیں تھیندی او اوندے پچھوں بھڄدا رہندے ۔ لیکن جیرھے ویلھے او پوری تھی ویندی اے تاں آدمی دے نزدیک اوندی کوئی حیثیت نئیں رہندی ۔ ݙوجھے لفظیں وچ او بے معنی تھی ویندی اے اَتے او وَل کہیں ٻی خواہش دی تکمیل پچھوں دُھرک بھڄ لا ݙیندے ۔ بقول غالبؔ

بہت نکلے مرے ارمان لیکن پھر بھی کم نکلے

ایں طرح مختلف خواہشیں دی تکمیل دے بعد او سب جیرھے ویلے اپݨی اہمیت ونڄا ٻہندن تاں انسان کوں اپݨی پوری زندگی دی بے معنویت دا احساس تھیوݨ لڳدے۔

زندگی دی بے معنویت دا احساس وادھو ودھ سائنسی ترقی دے نال وی تھیندا ویندے ۔ یعنی بعض کائناتی صداقتیں دے انکشافات نال انسان کوں اپݨی اہمیت دے ختم تھیوݨ دا احساس جاڳݨ لڳ ڳئے ۔ ایں قسم دا شاید پہلا احساس اونکوں اوں ویلھے تھئے جیرھے ویلے پتہ چلیئے جو زمین کوں نظام شمسی وچ کوئی مرکزی حیثیت حاصل نئیں بلکہ ایہ مقام سجھ کوں حاصل اے ۔ انسان جیرھا اپݨے مسکن کوں پوری کائنات دا مرکز سمجھدا ہا ۔ اپݨی اہمیت توں ہتھ دھو ٻیٹھے۔

کافی عرصے بعد جیرھلے انسانی زندگی وچ مشین دا عمل دخل شروع تھیا ۔ تاں وَل اونکوں اپݨی بچی کھچی حیثیت دے مُک ونڄݨ دا احساس ستاوݨ پئے ڳیا۔ایندے علاوہ قبائلی ‘ جاگیردارانہ اَتے سرمایہ دارانہ سماج وچ جتھاں لٹیئے پٹیئے لوکیں کوں اپݨی محنت دے کھسیجݨ نال اپݨی اہمیت دی بے قدری دا شعور آندے تاں انسانی زندگی دی بے معنویت ٻی وی اُبھر تے سامݨے آ ویندی اے ۔ ایندے نال استحصالی طبقے کوں دنیا بھر دیں خوشیں کوں Enjoyکرݨ دے بعد جیرھلے اُنھیں دی اہمیت گھٹ ونڄے تاں زندگی دی بے معنویت بلکہ لایعنیت دا احساس تھیوݨ لڳدے۔

انسانی زندگی دی سب کنوں وڈی حقیقت موت اے ۔ موت جیرھلے انسان دیں سب کوششیں ‘ ارمانیں اَتے رشتیں دا خاتمہ کر ݙیندی اے ۔ تاں جیوݨ دی ساری حقیقت کھل ویندی اے ۔ اَتے زندگی دے کوئی معنی نئیں رہندے ۔ ہر انسان ایں حقیقت دا کہیں نہ کہیں حوالے نال ادراک رکھݨ دے باوجود اَکھیں نوٹ کراہیں موت کنوں پیچھا چھڑاوݨ واسطے لڳا رہندے ۔ اَتے کہیں نظریے ‘ کہیں مقصد ‘ کہیں خواہش دا سہارا گھن تے جیوݨ دا ترلا کریندا رہندے۔

بلاشبہ زندگی دی بے معنویت دا ایہ احساس بالکل اَحٖ دے دور دی پیداوار نئیں ۔ سائنسی دور اینکوں صرف بہتر طور تے نشابر کیتے ۔ حالانکہ پہلے وی انتہائی ذہین لوکیں کوں ایندا احساس موجود ہا۔

حضرت سلیمان دے ہک خطبے وچ زندگی دی ایں بے معنویت دا احساس ٻہوں شدت نال موجود اے۔

’’میں وݙے وݙے کم کیتم۔ میں اپݨے واسطے عمارتاں بݨائیم اَتے میں انگوریں دے باغ لائے ۔ میں اپݨے واسطے بغیچے تے باغ تیار کیتم ۔ اَتے اُنھیں وچ ہر قسم دے میوے دار درخت لائیم ۔ میں اپݨے واسطے تالاب بݨائیم ۔ تانجو میں اُنھیں نال باغ دے درختیں کوں پلاواں ‘ میں نوکریں اَتے نوکراݨیں کوں مُل گھدے ۔ اَتے نوکر چاکر میݙے گھر وچ وی ڄائین۔

اَتے جتلا میں کنوں پہلے یروشلم وچ ہَن ۔ اُنھیں کنوں کتھائیں زیادہ ڳنویں ‘ ݙاند ‘ بھیݙاں اَتے ٻکریں دا میں مالک ہاں ۔ میں سونا چاندی ‘ اَتے بادشاہیں تے صوبیں دا خزانہ اپݨے واسطے کٹھا کیتم ۔ میں ڳاوݨ والے اَتے ڳاوݨ والیں کوں رکھیم ۔ اَتے بنی آدم دے اسباب عیش یعنی لونڈیں کوں اپݨے واسطے کثرت نال رکھیم ۔ ٻس میں بزرگ تھی ڳیاں اَتے اُنھیں ساریں کنوں جیرھے میں کنوں پہلے یروشلم وچ ہَن ۔ میں ودھ ڳیاں ۔ میݙی حکمت وی قائم رہ ڳئی ۔ اَتے سب کجھ جیڑھیاں میݙیاں اَکھیں چہندیاں ہَن میں اُنھیں کنوں باز نئیں رکھیا ۔ میں اپݨے دِل کوں کہیں قسم دی خواہش کنوں نئیں روکیا ۔ کیوں جو میݙا دِل میݙی ساری محنت کنوں خوش تھئے اَتے میݙی ساری محنت وچوں ایہو میݙا حصہ ہا ۔

ایندے بعد اُنھیں سارے کمیں تے جیرھا میݙے ہم نشیں کیتا ہا اَتے اوں مشقت تے جو میں کم کرݨ تے برداشت کیتی ہئی ۔ نظر کیتم اَتے ݙٹھم جو ایہہ سب بطلان اے ۔ اَتے دنیا وچ کوئی فائدہ کئے نئیں۔ 

’’وَل میں حکمت اَتے دیوانگی بارے متوجہ تھیوم ۔ کیوں جو او شخص جیرھا بادشاہ دے بعد آئوسی کیا کریسی ‘ ایہو جیڑھا تھیندا آئے ۔ میں ݙٹھم روشنی کوں تاریکی تے فضیلت حاصل اے ۔ اینویں حکمت حماقت کنوں افضل اے ۔ دانشور اپݨیاں اَکھیں سِر وچ رکھدے لیکن احمق اندھیرے وچ ٹُردے ۔ وَت میں سمجھ ڳیاں جو ہکو حادثہ سب تے گزردے ۔ وَل میں دِل وچ آکھیئے جیرھا حادثہ احمق تے آندے اُوہو میݙے اُتے وی آئوسی۔ وَت میں کیوں دانشور تھیاں ۔ ٻس میں دِل وچ آکھیے ۔ ایہ سب بطلان اے‘‘(1)

سوچ دا ایہ سلسلہ ٻہوں لمبا اے اَتے مختلف فلسفیں دے درمیان مسلسل آندا پئے ۔ معروف وجودیت پسند فلسفی ژاں پال سارتر(1905-1980ء) انسانی وجود واسطے Being for itselfدی اصطلاح استعمال کریندے ۔ انسانی وجود اوندے نزدیک مکمل نیستی یا لاشئے اے ۔ ایندی پہلے کنوں کوئی متعین حقیقت کائنی ۔ اوندے او فرائض کائنی جیرھے ہستی دے ہن ۔

ایندے علاوہ ٻیا فلسفی ہیڈ گر (1889-1976ء) انسان کوں ہک زوال پذیر ‘ لاچار تے مجبور ہستی آہدے۔ او اپݨی کتاب Being and timeوچ انسانی وجود واسطے Thrownessاَتے Fallnessدیاں اصطلاحاں استعمال کریندے ۔ انسانی زندگی دا حاصل او ہک جاہ تے ایں بیان کریندے۔

Man has been thrown into this world in order to die.

فرانسیسی  فلسفی البرٹ کامیو(1913-1960ء) انھیں سب کنوں ودھ کے انسانی زندگی دی بے معنویت دا قائل ہے ۔ جینکوں او اپݨی معروف کتاب ’’سیسیفس دی کہانی‘‘ وچ وضاحت نال بیان کریندے۔(2)ایندے علاوہ کافکا    وی اَپݨے ناولیں تے افسانیں وچ انسانی زندگی دی لایعنیت کوں نشابر کیتے۔

میں اِتلا وݙی تمہید اِت واسطے ٻدھی ہم جو خواجہ فریدؒ بارے میݙے نقطہء نظر کوں سمجھݨ وچ اَسانی پیدا تھیوے۔

حضرت سلیمان اپݨے خطبے وچ دولت اَتے عیش و عشرت دی بے معنویت بارے جیرھا کجھ آکھیے اوہو سب کجھ خواجہ فریدؒ دے کلام وچ موجود اے:

دولت کوں چوچی لا اُڑا

ٹھڳ باز دا ݙٹکو نہ کھا

آزاد تھی صفاً صفا

چُݨ گھن سنڄائی دی اَݨی

دَھڄ وحٖ دی جڳ مڳ تروڑ ݙے

ݙورے تے ململ چھوڑ ݙے

ہے ݙلھ پتھر دی بھور وے

تئیں کاݨ ہیرے دی کݨی

علم تے حکمت دی برتری دا ذکر ہر کوئی کریندے ۔ حضرت سلیمان دے خطبے وچ وی ایندا ذکر آندے ۔ لیکن او حکمت تے حماقت دا انجام ہکو سمجھدن ۔ خواجہ فریدؒ دا خیال وی اوہو اے۔

علم فریدؒ ہے صاحب ‘ بے شک بے عرفان

علم ‘ مال اَتے دولت کوں حاصل کرݨ دے بعد اُنھیں دی بے معنویت دا احساس جاڳݨ اَتے وَل کہیں ٻی خواہش دے ذریعے جدوجہد دا آغاز کرݨ دا اوں ویلھے المناک خاتمہ تھی ویندے جیرھلے اچاچیت اَتے بے وقت موت کہیں کوں ولھیٹ گھندی اے ۔ اوں ویلے اوندیاں ساریاں کوششاں ‘ خوشیاں ‘ محبتاں ‘ دوستیاں ‘ رقابتاں ‘ نفرتاں اَتے رشتے اپݨے آپ مرویندن ۔ خواجہ فریدؒ ایں حقیقت اَتے زندگی دی بے معنویت کوں ایں بیان  کریندن۔

جیوݨ دے ݙینہ ڈھائی وو یار

سٹ گھت فخر وݙائی وو یار

او اپݨے انھیں خیالات کوں ٻنھیں جاہیں تے وی مختلف حوالیں نال بیان کریندن اَتے انسانی زندگی دے زوال دی ڳالھ وی کریندن۔

جوبن ساتھی چار ݙینہاں دا

جھٹ پٹ ضعف ٻڈھیپا آندا

کوڑی آس پرائی وو یار

زندگی دی ساری جدوجہد دا کیا حاصل تھیندے ۔ اوندی ساری بے معنویت کوں خواجہ فریدؒ ایں بیان کریندن:

کتھ او پینگھ پپل سلطانے

ناز حسن کتھ راج ٻٻاݨے

کتھ ماء بھیݨ تے بھائی وو یار

کتھ رانجھݨ ‘ کتھ کھیڑے بھیڑے

کتھ رہ ڳئے او جھڳڑے جھیڑے

کتھ چوچک ڄائی وو یار

………

ماہی منجھیاں ہیر سلیٹی

عطروں بھنڑی مُشک لپیٹی

ڳئے سب جھوک لݙائی وو یار

آخر وچ او ساری انسانی زندگی دا نتیجہ ایں کڈھدن

کُوڑی صحبت کوڑی سنگت

کُوڑے نخرے کوڑی رنگت

لپ دُھوڑی ٻک چھائی وو یار

بلاشبہ انسان ساری زندگی جدوجہد اَتے اپݨی خواہشیں دی تکمیل وچ وچ گزریندے ۔ مگر اپݨے طور تے سب کجھ پا گھنݨ دے بعد اونکوں کیا حاصل تھیندے ۔ اوہو کجھ جیرھا حضرت سلیمان دے خطبے اَتے خواجہ فریدؒ دی اُتے ݙتی ہوئی شاعری توں نشابر اے۔

ایندے علاوہ وی خواجہ فریدؒ ایں موضوع تے بے شمار اشعار آکھین ۔ انھیں دے افکار وچ زندگی دی بے معنویت دی فکر بنیادی حیثیت رکھدی اے ۔ اُنھیں اپݨے اشعار دے حوالیں نال اپݨے قاری کوں زندگی دی ایں اصلیت کوں ذہن نشین کراوݨ دی کوشش کیتی اے ۔ اُنھیں دی ہک پوری کافی ایں موضوع تے ہے۔

تھئی تابع خلقت سب

تاں وی کیا تھی پیا

ہئی گم تھیوݨ مطلب

ایں مطلع دے سب کنوں اہم مصرعے ’’ہئی گم تھیوݨ مطلب‘‘ دی تشریح عام طور تے ایہ کیتی ویندی اے ۔ جو گُم تھیوݨ کنوں مطلب فنا فی اللہ تھیوݨ یعنی خود کوں ذات خدا وندی وچ گم کرݨ اے حالانکہ ’’گم تھیوݨ‘‘ دا سیدھا سادا مطلب ’’ختم تھی  ونڄݨ‘‘ْ‘فنا تھی ونڄݨ‘‘ یا ’’مٹ ونڄݨ‘’ اے۔ ویسے خدا دی ذات وچ ’’رل ونڄݨ‘‘ یعنی حلول  خواجہ فریدؒ جہیں صوفی اَتے فلسفی دی فکر دے متضاد اے ۔ کیوں جو ’’وحدت الوجود‘‘ دے نزدیک خدا ‘ انسان اَتے کائنات ہک کائی ہن اَتے ’’دوئیت‘‘دا تصور مشترک اے۔(ویسے حلول دا نظریہ غیر اسلامی ہے۔)

جیڑھا ہک کوں ݙو کر ڄاݨے ۔  او کافر مشرک ہے

تاں وَل انسان دے خدا وچ فنا تھیوݨ دے کیا معنی ہِن۔ ایں کافی دے تلے ݙتے ہوئے مصرعیں وچ ’’فنا فی اللہ‘‘ دے تصور دی نفی اے ۔ اَتے میݙے خیال دی تائید اے ۔ کوئی وی سالک قطب دے مرتبے تے فائز تھیوݨ اپݨے واسطے رحمت اَتے اعزاز سمجھدے ۔ مگر اِتھاں اوندی وی نفی ہے۔

غوثی قطبی رتبہ پایو

تھیوں شیخ شیوخ لقب

تاں وی کیا تھی پیا

ایندے نال اُنھیں شعریں کوں ملا تے پڑھو تاں مطلب زیادہ واضح تھیندے:

سُنی پاک تے حنفی مذہب

رکھیو صوفی دا مشرب

تاں وی کیا تھی پیا

وچ آثار افعال صفاتیں

جے یار گھدوئی لَبھ

تاں وی کیا تھی پیا

ایں کافی دے کجھ ٻے شعر وی ملاحظہ ہوون جیرھے زندگی دی بے معنویت کوں مزید واضح کریندن۔

تیݙا رُشد ارشاد  وی تونڑیں

ونڄ پہنتا ملک عرب

تاں وی کیا تھی پیا

پڑھ پڑھ بید پران صحائف

پیا سکھیوں علم ادب

تاں وی کیا تھی پیا

دنیا دے وچ عزت پایو

ڳیوں عقبیٰ نال طرب

تاں وی کیا تھی پیا

شعر فریدؒ تیݙا ونڄ ہُلیا

ہند ماڑ دکھن پورب

تاں وی کیا تھی 

کہیں وی شاعر دے کلام دے کہیں حصے کوں سمجھݨ واسطے ضروری اے ۔ جو اوندے متن کوں تسلسل نال ݙیکھنا تے پڑھݨا چاہیدا اے ۔ خواجہ فریدؒ دی ایں کافی کوں وی مضمون دے ابتدائی حصے وچ ݙتے ہوئے خواجہ فریدؒ دے کلام نال رلاتے پڑھݨا چاہیدا اے ۔ تاں فکر فریدؒ وچ زندگی دی بے معنویت بہتر سمجھ آئوسی۔ خواجہ فریدؒ بلاشبہ اپݨے دور دے سب کنوں وݙے صوفی ہَن ۔ اَتے ہُݨ تائیں وی ہِن مگر اُنھیں دی ساری شاعری دی تشریح صرف تصوف دی روشنی وچ درست کائنی ۔ بلکہ اُنھیں دی ہمہ گیر فکر کوں مختلف پہلوئیں نال ݙیکھݨا چاہیدا اے ۔ زندگی دی بے معنویت دا اظہار اُنھیں دی شاعری وچ ہک توانا فکر دی حیثیت رکھدی اے اَتے ایں قسم دے کلام کوں ایں حوالے نال ݙیکھݨا چاہیدا اے ۔ آخر وچ زندگی دی بے معنویت کوں بیان کرݨ دا خواجہ فریدؒ دا ہک ٻیا انداز ملاحظہ فرمائو:

مُساڳ ملیندی دا گزر ڳیا ݙینہہ سارا

سنگار کریندی دا گزر ڳیا ݙینہہ سارا

بی بی نے سارا ݙینہہ بے مقصد اَتے بے معنی انداز وچ گزار ݙتے ۔ ایہ ہے خواجہ فریدؒ دے کلام وچ زندگی دی لاحاصلیت اَتے لایعنیت دا اظہار۔

## حوالہ
کتاب: لیکھے، مصنف : محمداسلم رسول پوری، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان