سید اکبر شاہ

(1808ء۔1270ھ)

سید اکبر شاہ بہاول پور دے قصبہ مسافر خانہ دی نزدیکی وستی جمراݨی واہ دے رہݨ والے ہن۔اپݨی ابتدائی تعلیم وی آپ اتھاہیں حاصل کیتی۔ آپ سید شمس الدین شاہ بہاول پوری دے مرید تھئے ‘ تے ول آپ ملتان تشریف گھن ڳئے تے ملتان توں چھی ست میل شمال اِچ موضع گٹھ برابر وچ قیام فرمایا تے ساری حیاتی خلقِ خدا کوں دین ‘ سچائی تے نیکی دی تلقین کریندے ریہے ۔ آپ دا وصال 1275ھ وچ تھیا اوں ویلے آپ دی عمر 90سال توں وی زیادہ ئی۔(86)ٖٓٓ آپ درویشاں والی ریت تے چلدے ہن۔ ہر وقت سرمستی دی کیفیت طاری رہندی ہئی۔

سید اکبر شاہ دا شعر و ادب دی دنیا وچ ٻہوں اُچا مقام اے۔ سرائیکی زبان داواحد جنگ نامہ سید اکبر شاہ لکھیئے‘ اے جنگ نامہ سرائیکی مرثیے دی ہک اہم کڑی منیا ویندے۔ ایں توں علاوہ سی حرفی بے نمازاں ‘ سی حرفی ہیر رانجھا ‘ مدح شیخ عبدالقادر جیلانی ‘ قصہ سسی پنوں ‘ قصہ صاحباں مرزا تے قصہ مصری بائی آپ دیاں تخلیقات ہن جنھاں کوں قبول عام دی سند حاصل تھئی ۔ تقریباً ہک صدی توں اے کتاباں ول ول شائع تھیندیاں پن۔ تے سرائیکی تل وسیب اِچ چہیندیاں پن۔ اکبر شاہ ہک قادر الکلام شاعر ہن او ہمیشہ ترنم تے رواں بحراں دا انتخاب کریندن۔ کلام وچ شرینی ہے ۔قصہ صاحباں مرزا انھاں دے نینگرپ دی نشانی ہے قصہ سسی پنوں انھاں آخری عمر وچ لکھی اے‘ قصہ مصری بائی ہک عشقیہ داستان ہے جیڑھی اکبر بادشاہ دے عہد نال متعلق ہے۔ اے قصہ اکبر شاہ دے بالکل اپݨے ذہن دی پیداوار ہے ۔ یعنی او پہلے شخص ہن جنھاں اے قصہ تحریر کیتے ایں توں پہلے نہ بعد کہیں ݙوجھے شاعر اے قصہ کائنی لکھیا‘ بائی دے سُوہݨپ دی تعریف ایں کریندن قصہ مصری بائی توں ونکی:

بائی محلوں نکلی جیویں چوݙی دا چن

متھا صبح صادقاں‘ نین مشال ٻلݨ

ول ول پیچ زلف دے کالے نانگ لہن

ابرو مثال کمان دی مژگاں تیر چلݨ

بینی الف چھکیا واہ واہ بھاوِن من

ویکھن جیندا رکھ کے لہن کروڑ سخن

ساق ثبوت لپیٹیا دھرتی نہ پیر سہن

صورت ݙیکھ ملوک دی فلکوں ملک لہن(87)

قصہ مرزا صاحباں دا ہک بند:

مستک جیندی ݙیکھ کے کیفی ہویا رڄ

رُخ معشوقاں دا کعبہ عاشق کردے حج

لا محبتاں توڑیناں عشقوں لاون بج

جاں جاں ساہ سریر وچ عشق پلیساں لج

گھر بازار وکاوساں جے توں ویچیں اَڄ(88)   

سید اکبر شاہ دی مدح پیر نظم حضرت محکم الدین سیرانی دی شان وچ ہے‘ اینویں انھاندی ’’دہاڑی اکبری شاہ‘‘ لوکاں وچ ݙاڈھی مقبول تھئی‘ ایں نظم بارے میر حسان الحیدری تے عبدالغفور قریشی ہوراں کوں ٻہوں مغالطہ لڳے ‘ میر حسان الحیدری اپݨے تحقیقی مقالے وچ تے عبدالغفور قریشی پنجابی ادب دی کہاݨی وچ (ص353) ایں نظم بارے لکھئے کہ سی حرفی ’’ݙاڑھی‘‘ ٻہوں مقبول ہے جیں وچ ریش و بروت صفا صاحب بہادراں دی دلنشیں اور جچے تلے انداز اِچ موعظمت کیتی ہے۔‘‘(89)حقیقت اے ہے کہ ایں نظم دا ݙاڑھی نال کوئی تعلق کوئنی اے ہک فراقیہ نظم ’’ݙیہاڑی‘‘اے جیندے وچ مہینے دے ہر ݙینہ دے حساب نال ہک فراقیہ بند لکھیا ڳے۔ نظم دا اے نویکلا انداز سید اکبر شاہ دی اپݨی جدت ہے‘ معلوم تھیندے ݙوہاں بزرگاں نظم کوں پڑھیئے بغیر قیاس اتے جملے تحریر کیتن‘ ہُݨ اساں دہاڑی اکبر شاہ توں ہک نمونہ پیش کریندوں:

جانی جان دن پنجواں آیا پیچ پون تن میرے

سوزوں عشق کباب کریندا جوں آتش دے ٻیرے

جالݨ جیوݨ اساݙا جانی وس پیا ہُݨ تیرے

اکبر شاہ میکوں یار ملے جیندے عشقوں پوندن گھیرے

حال حال کراں دن چھیواں آیا حال سݨانواں کینوں

درد کنوں رنگ زرد ہویاایہہ مرض ہوئی مینوں

مرن شہید سعادت ڄاݨاں پیتم جام حسنیوں

اکبر شاہ مینوں یار ملے میں حال سنانواں جینوں(90)

خوف پیُم دن ستویں جانی سُرت ڳیُم بُھل ساری

مر مر جانواں تے مر جیواں بݨی مصیبت بھاری

سہ سہ سینیوں ساہ بھرن کدی جاواں غم دی ماری

اکبر شاہ مینوں یار ملے جند ہویُم نکلݨ ہاری

سید اکبر شاہ سسی پنوں دا قصہ 1250ھ وچ لکھیا ایندا پہلا چھپیل نسخہ مطبع ہاشمی میرٹھ 1894ھ دا ملدے۔ سید اکبر شاہ اپݨے ایں قصے وچ اختصار توں ٻہوں کم گھدے۔ سسی دے ڄمݨاں تے اوندے دریا وچ لوڑھݨ دے واقعات دے بعد او دریا دے پتݨ تے سسی دے باغ دی تعریف تے مکرانی سوداگراں دی قید دا احوال شروع کر ݙیندے۔ دھوبی دا تذکرہ انتہائی مختصر ہے۔ صرف چند اشعار وچ ڳال مکائی ڳئی اے۔ قصے دے چھیکڑ وچ سسی دی ڳول اِچ پنوں واپس ولدے تاں ٻکروال اونکوں سارا احوال ݙیندے۔ پنوں ٻکروال کوں کاوڑ اِچ قتل کر ݙیندے۔ اساکوں ٻئے کہیں قصے وچ ٻکروال دے قتل دا حوالہ نیں ملدا۔ ایں عشقیہ قصے دی زبان ٻہوں رواں، ٹھیٹھ تے ادبی چس رکھدی ہے۔ اکبر شاہ منظر نگاری وی ٻہوں چنگی کیتی ہے۔ سسی دے سوہݨے باغ دا نقشہ تے باغ وچ سسی دا سہیلیاں نال کھیݙن ‘ ہسن دا بیان شاعرانہ وݙائی دا ثبوت ہے۔ سسی پنوں دی شادی دیاں رونقاں ‘ زیورات ‘ لباس تے پرنیوے دیاں رسماں ۔ کھارا چڑھن ‘ چیکوں ملݨ تے لانواں لہݨ دی تفصیل اوں دور دی تہذیب و معاشرت دی عکاسی کریندی ہے۔ بلوچ نینگر ہتھیار بند تھی تے روانہ تھیندن تاں اکبر شاہ انھاں دے ویس دا نقشہ ایں چھکیندے۔

کر توکل پڑھ کر فاتحہ کرن بلوچ تیاری

اطلس ‘ ململ‘ جامے ڳل سر چیرے گُل اناری

سرخ چیرے سر پیچ سُݨاری مروا رید رُمالاں

لک تلواریں بند بناتی تنہالاں منہالاں

دست کماناں ‘ ترکش لٹکن پھمݨ لٹکن ڈھالاں

بازو بند سناری کنڳݨ جڑئیے جواہر لعلاں

ست مستی کستوری پیری لڳا معطر والاں

ݙیکھ ہوتاں دی لٹک سسی دل پایا وچ خیالاں(111)

سسی دے پیئو اوکوں دریا وچ لوڑھ ݙیوݨ دا حکم صادر کیتا تاں سسی دی ما دا ہاں نکل ڳیا ما دے ݙکھیئے جذبات دی ترجمانی اکبر شاہ کیا خوب کریندن۔

تُر تُر ݙیکھے ما دے منہ ول کرے نگہ یکباری

چائی جا بہائی مائی درد فراق دی ماری

ما ݙیکھے مُڑ آکھے تتی کیوں ڄایم ہتھیاری

ایہو  داغ قیامت  میلا ‘ سڑساں عمراں ساری(112)   

صندوق منہ زور دریا دی سیڑھ اِچ تردا ٻڈدا گھمر گھیرکھاندا۔ کڈیں ایں کنڈے کݙیں اوں کنڈے لڳدا تاں تاں بے وسی سسی کݙاہیں سڄے کھٻے پاسے ڈھاندی تے کݙاہیں منہ بھرݨے۔

ٹھاپا ٹھاٹھیں ‘ لہراں سے دھڑیاں ݙیون اُبھاری

گھمر گھیر تے چکر کپر شہتارے کرن منجھاری

آئی ڄال سسی کوں اتھے کیجئے توبہ زاری

ڳاہ اُوں کندھی ڳاہ ایں کندھی کہ لوہڑے سیڑھ لواری

اَلٹے سڄے کھٻے پاسے ڳاہ منہ بھرݨے بچاری

اکبر شاہ اتھ درد مندیں دی کون کرے دلداری

سسی تے پنوں دی شادی والی رات گھوٹ کنوار دیاں ناز نیاز والیاں مٹھیاں مٹھیاں ڳالھیں تے ݙو وچھڑئیے دلاں دے وصل دی کیفیت دا بیان ملاحظہ تھیوے:

واہ واہ مٹھیاں رمزاں واہ واہ ناز نیاز نظارے

واہ واہ مٹھیاں ڳالھیں واہ واہ لڳن پیار پیارے

واہ واہ لڳن ڳلاوے جانی واہ واہ ٻہن پنگھارے

واہ واہ غمزے واہ واہ عشوے دل چھک گھندے سارے

واہ واہ ساعت اتھاہاں جتھاں عاشق معشوق گذارے

اکبر شاہ اوہے موجاں مارن جنھاں  دے بخت نیارے   (113)

داستان دے چھیکڑی حصے وچ اکبر شاہ سسی دے ݙکھ فراق بیان کریندیں ہوئیں وݙا درد تے مونجھا انداز اختیار کیتے۔

ثابت سانگ رسایا سسی ہو ہوت پچھوں مردانی

ہو بے فکری فکر نہ کیتس کیتی عشق دیوانی

بکھ تریہہ تاء تاپش وچ تھل دے عشق ݙتی مہمانی

اکبر شاہ سسی یار پنوں توں جند کیتی قربانی

سید اکبر شاہ نے سرائیکی زبان دا نویکلا جنگ نامہ تحریر کیتے ‘ جنگ نامہ اکبر کوںاساݙے ادب وچ ٻہوں اہمیت حاصل ہے ۔ سید اکبر شاہ جدی پشتی موضع جمرانی مسافر خانہ بہاول پور دے وسدے ہن۔ آپ نے1257ھ؍1841ء وچ وفات پاتی۔ سید اکبر شاہ دے جنگ نامہ دے کجھ شعر:

پھر اوپر تھیں شاہ صاحب نوں گردن خنجر وہایا

اللہ اکبر ہا تف کر سر تن توں جدا کرایا

شہزادے کونین دے نوں قتل کیتا ملعون

اِنَا لِلّٰہِ وَ اِنااِلیٰہ رَاجِعُوْن

دھرتی کنب ڳئی ساری تے کنبے نو فلک

جن انسان تے حوراں پریاں روندے کُل ملک

گم ہویا سجھ ترے ڄہاڑے ذرا نظر نہ آیا

ڳئی روشنی چن تاریاں وی رنگ سیاہ کرایا

رَت امام حسینؑ ولی دی دھرتی مول نہ آئی

قادر قدرت نال ملک تے ملکاں تہوں اپڑائی

اکبر اجر ڈھیسی ‘ دعویٰ رکھ غلامی

والی حسن ؑ حسین ؑ اساݙے گھنسن بخشش تمامی

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان