سیف اللہ بیقرار

## سیف اللہ بے قرار دا تعارف
سیف اللہ بیقرار صدرسرائیکستان قومی موومنٹ بنیادی طور تے ہک صحافی ،طبقاتی تے سماجی،سیاسی قوم پرست کارکن اے طبقاتی لکھاری اے ادیب اے سرائیکی سماج دے دامان دی تحصیل درابھن دی جھوک غلام حیدرموضع کوڑی ہوت دا وسندڑ اے ملانہ قبیلے نال تعلق اے علاقائی روائتی نمبرداری دے خلاف بھرپور جدوجہد کریندے رہݨ تے ول ہفتہ وار"سچائی" دیرہ اسماعیل خان دے ایڈیٹر رہن طبقاتی وانج دے خلاف ہمیشہ مزاحمت دا کردار ادا کریندے رہن معروف صحافی اسلم اعواݨ دی وساطت نال معروف قوم پرست سئیں حمید اصغر شاہین دے نال ملاقات تھئ تے انہاں ایںکوں قومیتی فلسفہ "چُلھ دی خیرتےکل دی خیر" تے مطمئن کیتا  تے اے سرائیکستان قومی موومنٹ اچ شامل تھئے کوڑی ہوت دے مقام تے ایس کیوایم دا اجلاس تھیا تے تحصیل درابھن کلاں دےبانی جنرل سیکرٹری چُݨے ڳئے بھرپور جدوجہد کرݨ تے دیرہ اسماعیل خان دے ضلعی جنرل سیکرٹری بݨایا ڳیا خان پور اچ ایس کیوایم دی سنٹرل کمیٹی دے موقع تے سئیں مجاہد جتوئی نے ادبی کم کرݨ کیتے چُھٹی منگ گھدی تے سیف اللہ بیقرار کوں جنرل سیکرٹری چُݨا ڳیا ایں تُوں پہلے ڈپٹی جنرل سیکرٹری دی حیثیت اچ کم کریندے پئے ہݨ حمید اصغر شاہین دے قریبی دوستاں چوں ہن تے انہاندے مشن کوں ہُݨ تائیں جاری رکھی ہوئن انہاندے وفات دے ایس کیوایم دے صدر چُݨے ڳئے

## سرائیکستان مخالف سیاسی داہ
لکھت:سیف اللہ بیقرار

جَیں ویلہے کَہئں نسل،زبان یاکَہئں علاقائی گروہ کوں اے احساس تھی ونڄے جو کَئی ݙَھڈھیاں غاصب طاقتاں ݙَھڈھپ دے زور تے اُنہاں دی فطری مادی اقتصادی تے ثقافتی ترقی دی راہ اچ ڄاݨ ٻُجھ کےرکاوٹ بَݨ ڳئن تے انہاندے وسائل منقولہ تے غیرمنقولہ لُٹیندے ویندن تاں اُنہاں چہ قوم پرستی دے جذبے دی بیداری دا سبب بَݨدے جیویں جو پاکستان دے وچالے چہ سَت کروڑ سرائیکی جہڑے ماضی قریب تے ماضی بعید اچ پچادھی تے پُوادھی مَریلیاں تے دھاڑیلیاں دیاں یلغاراں تے لُٹ پُٹ توں کھنڈپُنڈ کے خود اعتمادی وَنڄا ٻیٹھے ہَن تے ہِک لمبا عرصہ غفلت دے خواب دی ݙُونگھی کھائی چہ پَئے رَہ - وَن یونٹ تَرُٹݨ دے بعد اِنہاں کوں پہلی دفعہ سُڄاڳ تھیوݨ دا موقع ملے تے احساس تَھئے جو ہُݨ اَساں نہ بہاولپوری نہ ملتانی نہ دیرہ جاتی تے نہ ہی اُبھیچڑ لموچڑ بلکہ اساں ہِکا ہی قوم ہَیں ساݙی تہذیب ثقافت تے زبان وی ہِکا اے تے وسائل وی سانجھی ہن زمین دا خطہ وی ہِک اے ڄہڑا 23 ضلعیاں تے مشتمل اَڄ دی سچائی اے جیندے اُتے تخت لاہور تے تخت پشور دا قبضہ اے جیکوں چُھڑائے بغیر جغرافیے دا تحفظ منقولہ تے غیرمنقولہ وسائل تے اختیار رکھݨ ممکن نَئیں ،ایں کیتے اساں سرائیکی ہِک قوم ہَیں-ملتان ساݙا تہذیبی ،ثقافتی تے تاریخِی مرکز اے اَتے ساݙی قومی اکائی سرائیکستان اے-بعض قوتاں طاقت دے بل بوتے تے اِنہاں دی فطری ،مادی ،اقتصادی تے ثقافتی ترقی دی راہ اچ رکاوٹ بَݨ کے اِنہاں دے وسائل لُٹیندے پَئن-سرائیکی تحریک خالصتاََ قومیتی تحریک اے تے سرائیکستان اچ وَسݨ آلے سارے لوک بھان٘ویں او گھراچ کوئی وی زبان ٻولیندے ہوون تے جہری نسل نال اُوندا تعلق ہووے سرائیکی قومیت دا حصہ ہن بشرطیکہ کَہئں غیر دا آلہ کار نہ ہووے تے سرائیکی قومیتی حاکمیت اعلیٰ دے وفادار ہوون سرائیکی تحریک دنیا دی کَئ وݙیاں تحریکاں دے مقابلے چہ نہایت ای پُرامن طریقے نال اُبھری اے - چوتھائی صدی دی قلیل مُدت اِچ سرائیکستان دی اکثریتی قومیتی آبادی آپݨے سرائیکی ہووݨ تے فخر محسوس کریندی اے ایں تحریک دی سب توں وݙی خوبی اے وی ہیے جواے پڑھے لکھے درمیانے طبقے  ،نچلے درجے دے ملازمین ،کم تنخواہ دار،مزدور ،ہنر مند تے کساناں دی تحریک اے-ایں تے کَہئں وݙے آدمی یا جاگیردار طبقے دی کوئی چھاپ کوئینی - تےایہا تحریک ای ملک اچ ایجھیں انقلاب دی بݨیاد بَݨسی،جیندے چہ جاگیرداری نظام تے فرقہ واریت دا خاتمہ ،ہِک ݙوجھے تے ݙَھڈھپ کرݨ دی ہوس،قومی نابرابری،نا انصافی تے معاشی وانج توں چُھٹکارہ پاوݨ کیتے سود مَند ثابت تھیسی-جیویں ای قومیتی لسانی ثقافتی تحریک نے سرائیکستان دے قیام کیتے شعوری مزاحمتی بنیاداں تے طبقاتی جدوجہد کوں سڑکاں تےجوڑَݨ شروع کیتے تے جلسے جلوساں اَتے احتجاجی مظاہراں چہ ودھارا تھئے تاں سرائیکی دشمن طاقتاں نے قومیتی تحریک کوں ناکام بݨاوݨ کیتے سازشی منصوبے تیار کرݨ شروع کرݙتے - پیپلز پارٹی بنیادی طورتے سندھ نواز پارٹی اے ڄہڑی جوسندھیاں دے مفاد کوں سامݨے رکھیندیں ہوئیں خطئہ سرائیکستان دےجاگیرداروں،گَدی نشینوں تے ضراری قلم کاراں دے ذریعے سرائیکیاں کوں بطور کارڈ استعمال کرکے مرکز اچ رَہوݨاں چاہندن - سندھی چونکہ سرائیکیاں دے اہم معاشی  وسائل کالا باغ ڈیم دے کَٹرمخالف ہن ایں کیتے پیپلزپارٹی نے کالا باغ ݙیم دی تعمیر دا راہ روکݨ کیتے چشمہ لفٹ کینال دا کوُڑا سیاسی نعرہ مارَݨ چَنڳا سمجھے ایویں ای اے این پی جو دراصل پشتون اشرافیہ دی نمائندہ پارٹی اے جیندا 170 فیصد کاروبار کراچی نال جُڑا ہوئے تےاُتھاؤں پارٹی دی لوڑ پوری کرݨ دے علاوہ ہِک ݙو سیٹ وی گھن گھندی اے او وی سندھیاں دے نال رَل کے کالاباغ ڈیم دی مخالف سیاسی بَݨی ہوئی اے ایویں پشتون مولانا فضل رحمان ای ایجھیں "کارخیر" اچ بَھڄ  بُھڄ کے حصہ رَلائی وَدے جبکہ نواز شریف سندھی قوم پرستاں نال اقتدار دی خاطر اہم معاشی منصوبے تے سودے بازی کرچُکے-کیوں جو سندھیاں تے پنجاپیاں کوں ݙَر ہیے جو سرائیکستان دے بَݨݨ نال خطے اچ موجود قدرتی  زرعی وسائل سرائیکیاں دے اختیار اچ آ وَیسن، تے کالاباغ ڈیم دی تعمیر وی تھی ویسی ،جیندے نال سندھیاں کوں نقصان تھیسی تے نال ای بلوچستان کوں تونسہ بیراج توں سیراب کرݨ آلی کچی کینال اچ متوقع پاݨی دی کمی دا تاثر ݙے کراہیں ہمنوا بݨایا ڳیا جبکہ پنجابیاں کوں انڈسٹریاں چلاوݨ کیتے راں مٹیریل دا گھنݨ وی اوکھا تھی ویسی-گزریل الیکشن دے بعد سرائیکی تنظیماں ادبی ثقافتی عمل توں وَدھ کے طبقاتی بُنیاداں تے قومیتی عمل شعوری مزاحمتی سرگرمیاں سڑکاں تے شروع کرݙتیاں،احتجاجی مظاہر ،دھرنے ،ریلیاں حتٰی کہ حمید اصغر شاہین کی سربراہی میں چلنے والی شعوری مزاحمتی تحریک سرائیکستان قومی موومنٹ نے سرائیکی دشمن مقتدرقوتاں کوں بےنقاب کرݨ کیتے بطور نفرت اجتماعی تے ا نفرادی پُتلے ساڑَݨ شروع کیتے اے او مقتدر ہستیاں ہن جنہاں دے خلاف آواز چاوݨ جان کوں تَلی تے رکھݨ سمجھا ویندا ہائی کیوں جو اے اسٹیبلشمنٹ دی کُچھڑ اچ راہوݨ آلے لوک ہن اَڄ انہاندا بݨاوٹی تقدس سڑکاں تے پامال تھیوݨ لَگ ڳئے -ہُݨ تاݨیں اِنہاں چوں میاں نواز شریف ،شہباز شریف ،یوسف رضاگیلانی،پیر پڳاڑا،اخترمینگل،فیصل کریم کُنڈی،اسفند یارولی،عمران خان،منور حسن ،ایم این اے عطاء الرحمن ،مخدوم شہاب الدین اور مولانا فضل الرحمن دے پُتلے ساڑ کے سرائیکی شناخ دا دشمن قرار ݙتا ڳئے تاکہ سرائیکی لوک سرائیکستان دے قیام اچ اِنہاں تے بھروسہ کرݨ دی بجائے وقت کوں بچاوݨ کیتے آپݨی جدوجہد جاری رکھݨ تے اے شعوری مزاحمتی عمل بدستور جاری اے-ملک تے مسلط بددیانت ٹولے دے حکمران اتحاد نے سرائیکیاں دی قومیتی اکائی کوں نقصان ݙیوݨ کیتے 28جنوری 2012 کوں سندھی قوم پرستاں نال مل کے سندھ اچ سرائیکیاں دی قومی شناس صوبہ سرائیکستان دے قیام دے خلاف پُر تشدد مظاہرے کرائے ڳئے جواے تاثر ݙتا وَن٘ڄے کہ سرائیکی قومیتی ،لسانی شناخت دی ٻُنیاد تے صوبہ بݨاوݨ نال ملک اچ فساد پَئے سَڳدے -"حالانکہ ایہو حکمران ڳَٹھ جوڑ پشتوناں کوں شناس ݙے چُکے" سندھی مظاہراں سامݨے رکھ کراہیں مرکز اچ حکمران پیپلزپارٹی دا نستہ طور تے جنوبی پنجاب دے ناں نال قرارد گھن آئی تے جیکوں حکمران اتحاد نے منظور کریندیں ہوئیں پنجاب اسمبلی کوں بھیج ݙتا ایں قرارداد توں نشابر تھی ڳیا جو پیپلزپارٹی نہ صرف سرائیکیاں دی شناخت دی دشمن بلکہ او سرائیکیاں کوں تقسیم کرݨ تے وی تُلی ہوئی اے - جنوبی پنجاپ دا مطلب اے جو دیرہ اسماعیل خان تے ٹاک ایندے وچ کَینی - ایہو کُجھ سامراجیاں نے ماضی اچ کُرداں ،بلوچاں تے پٹھاݨاں نال کیتے ایہا وجہ اے جو او تریہے قوماں اَڄ گَن پوائنٹ تے ہن پنجاپ اسمبلی نے قرارداد جنوبی پنجاپ تے بحث کرکے صوبہ بہاولپور بحالی سمیت آبی وسائل تے صوبہ جنوبی پنجاپ دیاں سرحداں دا نتارا کرݨ کیتے قومی کمیشن دا مطالبہ کریندیں ہوئیں قرارد منظور کرکے مرکز کوں بھیج ݙتی - ایں قرارد اچ ترائے نقاط نہایت ای غور طلب ہن، 1_صوبہ بہاولپور بحالی جو کَݙاہیں صوبہ ہا وی کیناں،بلکہ او ہِک ریاست ہائی جیندی بحالی نال ریاست دار دی "گَدی" وی بحال کرݨی پوسی ایویں ای ریاست قلات،ریاست سوات تے ریاست خیرپور دی ریاست داری سمیت معاملات بُھڳتاوݨیں پوسن جو ممکن نَئیں 2_ آبی وسائل ہیڈتَریموں ،ہیڈچشمہ تے کالا باغ ڈیم تخت لاہور یعنی پنجاپیاں کَن راہوے جو خالصتا سرائیکیاں دی جغرافیائی حدود اچ واقع ہیے - 3_جنوبی پنجاپ اُنہاں 11 ضلعیاں تے ورتیا ہویا ہووے جَیندی تیاری چہ چوہدری شجاعت تے پرویز مشرف دی "خدمات" نگری ہوئی اے اِنہاں تَریں تقاط دا مقصد پیپلزپارٹی دی پیش کیتی ڳئ قرارداد توں وکھرا نَئیں کیوں جو وݙیاں ݙوہاں پارٹیاں دی سرائیکی شناخت دے مخالف پالیسی ہِکا اے یعنی سرائیکیاں کوں لولی پاپ ݙے کراہیں اُنہاں دی تحریک کوں کمزور کریندیں ہوئیں پنجاپیاں دے قبضے کوں برقرار رکھا ون٘ڄے - ایں مقصد کوں پورا کرݨ کیتے لاڑکانوی قبراں دا طواف کرݨ آلیاں بعض سرائیکی تنظیماں دے سربراہ تے درباری دانشوریں کوں وی کُوڑے گواہ دے طورتے پیش کیتا ویندا پَئے جہڑے جو اَویل سَویل "فتوے" ݙیندے رہندن جو پیپلزپارٹی دی تاں سرائیکی صوبے کیتے نیت ٹھیک اے جے پیپلزپارٹی دی نیت ٹھیک ہوندی تاں او اٹھارویں ترمیم دی تیاری چہ ضیاالحق دی او شق باقی نہ رہندی جیندے چہ قبضہ گیری صوبیاں کوں نَویں صوبیاں کیتے ہندوستان مقبوضہ علاقے چھوڑَݨ تے نہ چھوڑَݨ دامکمل اختیار حاصل اے - اٹھارویں ترمیم دے ویلہے رضاربانی پوری قوم تےپارلیمنٹ دے سامݨے کُوڑ نہ مَریندے جو آئین کوں اصل شکل اچ بحال کرکے ضیاالحق دا ناں وی ختم کرݙتا ڳئے حالانکہ سرائیکی صوبے دے راہ اچ آئینی طورتے بَݨݨ آلی سب توں وَݙی رکاوٹ ضیائی شق بدستور موجود ہائی-اے ڳال تاں چٹے ݙین٘ہہ آلی کار نشابر اے جو نون لیگ تاں سرائیکیاں دی وحدت دی کھلم کُھلا دشمن اے جبکہ پیپلزپارٹی سرائیکیاں دی دوست نمادشمن اے جو نوازلیگ توں وی وَدھ خطرناک اے- سرائیکیاں دی قومیتی اکائی دے خلاف قومی تے صوبائی اسمبلیاں توں منظور ہووݨ آلیاں قرارداداں دے نتیجے اچ ہِک سازشی کمیشن وجود اچ آئے جیندے وچ نواز شریف دے پَرساؤں کوئی نمائندہ شامل نہ تھیا ایں قومی کمیشن جے پی پی کمیشن آکھا ون٘ڄے تاں بےجا نہ ہوسی-قومی تے صوبائی پارلیمانی کرداراں دے بعد تریجھا گَھٹیا کردار کمیشن دا اے ڄئیں 7کروڑ سرائیکیاں دے مسئلے کوں حل کرݨ کیتے آپݨی سفارشات اچ تریجھا رَستہ ڳولیندیں ہوئیں صوبہ بی جے پی یعنی بہاولپور جنوبی پنجاپ جیندا ہیڈکوارٹر بہاولپور تجویز کرکے ہِک تیر ݙو شکار دی مثال تاں ہیے لیکن فرحت اللہ بابر نے ہِک تیر نال چھی شکار کرکے نواں ریکارڈ قائم کیتے یعنی مفاد پرستاں دی مفاہمتی پالیسی نے سرائیکی سماجی مقبوضہ خطے دی تخت لاہور توں علیحدگی کوں ناکام بݨا ݙتے حالانکہ سرائیکیاں دا مسئلہ اتنا پیچیدہ نئیں جتنا ملک تے مسلط بد دیانت ٹولے نے بݨا ݙتے - قومی تے صوبائی قرارداداں دے بعد تاں نشابر تھی ڳئے جو سرائیکستان داقیام مروجہ پارلیمانی مصلحت نال ممکن نئیں بلکہ ایندا واحدحل بین الاقوامی مسلمہ اصول ریفرنڈم ہئے تاکہ مربوط جغرافیائی سرحداں دا نکھیڑا ،صوبائی ہیڈکوارٹر تے صوبے دے ناں دا فیصلہ لوک آپ کرن جس کولوں جمہوریت دے علمبردار جمہور دے فیصلے توں نَسدن_
______________

## عظیم سرائیکی رسم الخط
سیف اللہ بیقرار

ہِک عرصے توں اے خواہش ہائ کہ سرائیکی زبان کوں کہئں ایجھیں رسم الخط نال جوڑا ونڄے جو لکھݨ تے پڑھݨ اچ آسان ای ہووے تے سرائیکی زبان دیاں ٻولݨ آلیاں آوازاں تےوی پورا اُترَݨ دے قابل وی ہووے اتے اُوندے اُتے کَم شروع کیتا
ونڄے الحمدللہ او اَج تکمیل دے مرحلے چوں گُذردا پَئے سرائیکی زبان جہری دنیا دیاں باقی زباناں توں نہ صرف وکھری اے بلکہ ایندیاں ٻولݨ آلیاں آوازاں ای دنیاں دیاں ٻولیاں توں وکھرا مقام تے شناخت ݙیوݨ اچ ٻہوں اُچے رتبے دے قابل ہن جیندے وچ سَت صوتی آوازاں ایجھیاں ہن جو بنیادی طورتے صرف اہلِ زبان ای آسانی نال ٻول سڳدے. اےسَ اکھرہن جنہاں تے سرائیکی زبان دی شناخت قائم اے کُجھ سال پہلے جھوک مُلتان ڳیا ڳئے ہاسے تے اتُھاں رات کوں عیداحمددھریجے نال سرائیکی زبان دی کمپیوزنگ دے حوالے نال ڳال مُہاڑ تھئ تے میں آکھے اجوکے سرائیکی رسم الخط اچ مکمل صوتی آوازاں آلے حروف تاں کوئے نی تساں اے کمپیوزنگ کیویں کریندے وے تے اُنہیں آکھا جویار کیݙا چنڳاں ہوندا جوسرائیکی دا کوئی ایجھیاں آپݨاں رسم الخط ہووے ہاجَیندے کولوں اعراب تے نُقطیاں کَنےجان چُھٹی ویندی اُوندی اے ڳال سُݨݨ سیتی میݙی توجہ یَکدم ایجھیاں ای رسم الخط بݨاوݨ دے پاسے لڳی گَئ جیندے چہ اعراب تے نقاط وی نہ ہوون اَتے برصغیر اچ ٻولݨ آلیاں زباناں دے رسم الخطوط توں وی وکھری شناخت تھیوے اُنہاں آکھا جو ہِک قاعدہ تاں ملک وارث نائچ وی جھوک توں چھپوایا ہا اَتے اُوکوں نہ کوئی پذیرائی ملی تے ہ نہ اُوندی حوصلہ افزائی تھئ بلکہ اوندا مذاق اُݙایا ڳیا ایہا وجہ اے جو کوئی ایں وہم کم دا اَہر نی کریندا کیوں جو ہُݨ تَئیں سرائیکی ادبی چھپائی دا جتنا وی کَم تھئے او عربی رسم الخط اچ تَھئے جیندیاں کتاباں ایں رسم الخط اچ چَھپ چُکن اُنہاں کوں خدشہ اے جو اُنہاں دیاں چَھپیاں ہویاں کتاباں دا کیا بݨسی. وارث نائچ مرحوم دے قاعدے ٻارے معلومات حاصل کیتے تے قاعدہ وی مل ڳیا. جَئں کولوں میݙے کیتے آسانیاں پیدا تھیاں. ݙوجھی رات ملک وارث کہئں کم دے سلسلے چہ جھوک آئے تے میݙا اُنہاندے نال ایں سلسلے چہ تعارف تھیا او رات اساں کَٹھے گذاری تے مرحوم نال اُوں قاعدے ٻارے سیر حاصل ڳال مُہاڑ تھئ میں اُنہاں کوں یقین ݙوایا جو زندگی رہی تاں میں ایں رسم الخط دیاں کمیاں بیشیاں کَڈھ کراہیں ایکوں لکھݨ تے پڑھݨ کیتے آسان بݨاوݨ دی کوشش کریساں ملک صاحب نے ݙسا جو ایں قاعدے دی حروف تہجی دی جہری ترتیب ݙتی ڳئ اے ایندے حرفاں دی شکل شکول وادی سندھ نال وابستہ خطہ سرائیکستان دے آثار قدیمہ توں مختلف مقامات دی کھاٹی دے دوران ملݨ آلیاں بَٹھیاں دیاں پکیاں ہویاں سلاں تے پتھراں اُتے لکھیاں ہویاں تختیاں جنہاں تے قدیم زمانے دیاں لکھتاں ہن اُنہاں  چوں مختلف شکلاں دے حرفاں کوں شامل کیتا ڳئے جہڑےجو بابل تے نینوا دی تہذیب نال رَلدے ملدن. شاید اُوں زمانے چہ سندھ لکھت عالمی شہرت نال سُجاپوں ہائی اے اُنہاں چوں مختلف شکلاں دے حروف ترتیب ݙتے ڳئن مَلک دے تجویز کردہ حروف اچوں وکھرے اکھراں دی تعداد اَٹھ اے اُنہاں چوں ہِک حرف جیکوں وسیب دے کُجھ لوک ٻولیندن تے ایندی سُنجاپو آواز مشہور سَت سُنجاپو آوازاں نال ملدی جُلدی اے ایں کیتے عظیم سرائیکی ترمیمی رسم الخط اچ صرف سَت سُنجاپو صوتی اکھراں دا اندراج کیتا ڳئے جنہاں کوں سارے سرائیکی مادری زبان دے ور تے ٻولیندن تے ݙوجھیاں ہمسایہ قوماں ٻولݨ اچ دقت محسوس کریندن. اےاو وکھرے صوتی اَکھر ہن جہرے دنیا چہ لسانی طورتے سرائیکی کوں الڳ زبان شناخت کرویندن تے انہاں حرفاں دی روشنی چہ سرائیکی رسم الخط تےسرائیکی حروفِ تہجی دی تختہ تے کم شروع کیتا. بعض حرفاں دیاں شکلاں بَدلنیاں پئین ،ایں کیتے کُجھ رَدوبدل دےبعدبُنیادی الفابٹ کوں ابتدائی طورتے سوشل میڈیا تے وائرل کیتا ڳئے جنہاں کوں سوشل میڈیا دے نظرین نے ڈھیر پسند کیتے اُنہاں پسند کرݨ آلے دوستاں دے نہایت ای شکرگذار ہیں جنہاں ساݙی ٻَہوں حوصلہ افزائی کیتی اے وائرل تھیوݨ آلی حروف تہجی دی تختی 38حرفاں تے مشتمل اے. عظیم سرائیکی ترمیمی رسم الخط کوں روہی تھل دامان تے ملتان سمیت مختلف علاقیاں چہ ٻولی ونڄݨ آلی زبان دیاں صوتی آوازاں نال جوڑا ڳئے جیکوں سرائیکی آکھا ویندے. عظیم دالفظ ایں کیتے استعمال کیتا ڳئے جو ہِک تاں پاکستان اچ ٻولݨ آلیاں زباناں چوں واحد زبان اے جو ملک دےچَواہاں صوبیاں سمیت ہندوستان اچ وی ٻولی اُڑدو وی دی اے ݙوجھا دنیا دی واحد زبان اے جہری لسانی ثقافتی سماجی سیاسی عسکری تے بین الاقوامی وانج تے تشدد دے باوجود بغیر کہئں سرپرستی دے آپݨے آپ کوں جیندا رَکھس. اَتے ہُݨ تئیں آپݨی قدیم لسانی ثقافتی تہذیب نال وابستہ اے. ترمیمی دا لفظ ایں کیتے شامل کیتا ڳئے جو ایں خط دیاں شکلاں بنیادی تعلق وارث نائچ دے قاعدے نال ملدا جُلدے اے حروف دنیاں دی کہئں وی حروفِ تہجی نال نی ملدی. اللہ غریق رحمت کرے ملک صاحب کوں ڄئیں حروف دی بݨاوٹ اچ بھرپور کردار ادا کیتا. تے بندہ ناچیزنے ایندے ودھارےچہ آپݨا کردار ادا کرݨ دی حسب توفیق کوشش کیتی اے تجویز کردہ حروف تے رسم الخط اچ روائتی طرز تے نہ زبر،نہ زیر نہ پیش نہ مَد تے نہ نُقطیاں دے وَتارے دی لوڑ رَہی اے ٻس سنگ اچوں جہری آواز نکلے اُوں آواز نال ملدا جُلدا حرف موجود اے اُو حرف تختی چوں ڳول کے لیندے ونڄو لکھیندے ونڄو لفظ پورا تھیوݨ تے تَلوں آپَت اچ ڳنڈھیندے ونڄو ،پورے جملے دی مُوہر اچ بُنیادی حروف وَݙے حرف کوں لا کے مکمل لفظ کوں جوڑ کے سپیس ݙیو تے چھوٹے حروف پیندے وَنجو ایں رسم الخط کوں کھٻے توں مذہب سَجے پاسے لکھو آسانی نال لکھیندے اے. وکھرے اعرابی اَکھر یعنی زَبر،زیر تے پیش وغیرہ دا کردار کہئں وی زبان دے مکمل ہووݨ اچ بنیادی ضرورت ہوندن. تجویز کردہ طرز تحریر اچ پَنج اعرابی حروف کوں باقاعدہ طورتے مستقل رواجی حروف دا ٻانہہ ٻیل تصور کیتا ڳئے لکھݨ اچ " اَ ،او ، ای ،اے ،اُو ؛" دے بغیر سرائیکی لکھݨ ممکن نئیں چاہےاہل زبان ای کیوں نہ ہووے ایں کیتے انہاں حرفاں کوں عظیم سرائیکی رسم الخط اچ مستقل رواجیحروف با،تا،جا،فا،لا،ما،نا،نوں غنہ دے بݨݨ آلے الفاظ دا معاون تے مددگار تصور کرکے مکمل حروف دا درجہ ݙتا ڳئے اُڑدو طرز تے مروجہ رسم الخط اچ سَت مخصوص بنیادی حروف جنہاں دی وجہ توں سرائیکی شناخت قائم اے. اُنہاں چوں پَنج حروف "ٻ ،ݙ ،ڄ ،ڳ تے ݨ پا کے باقی ݙو حرف غائب کر ݙتے ڳئن ۔ سرائیکی زبان نال وابستہ قلم کاراں تے نام نہاد دانشوراں دا اے جہرے ہُݨ تئیں ایندے فروغ اچ رُکاوٹ دا کردار ادا کریندے آندن تے اے عمل مُتاد جاری اے ہِک مافیا اے جوسرائیکی ادبی لسانی ،ثقافتی سیاسی سرگرمیاں تے چھایا ہویا اے جیندی پشت پناہی سرائیکی مخالف پارلیمانی گروہ کریندن حیرت ایں ڳال دی اے جو شاعر ادیب تےماہرین لسانیات سب خاموش ہن مکمل سَت حرفاں دےفروغ کیتے جدوجہد کوں وی کائنی تھیندی پئ زیادہ توجہ جھومریاں تے اے حالانکہ پکہئں وی زبان دی شناخت کیتے اُوں زبان دیاں صوتی آوازاں دی روشنی اچ بݨݨ آلیاں حرفاں دیاں شکلاں ای اونکوں ممتازتےباقی زبانوں توں الڳ شناخت کراوݨ سبب بَݨدن اردو خط نستلیق اچ لکھی وَنج آلی سرائیکی زبان دی لکھت کوں اردو دے سرائیکی پروفیسر وی پڑھݨ کولوں کتراندن چونکہ اردو جملے تے گرائمر سرائیکی توں اخذ تھئ ہوئی اے تے اردو کو سرکاری طور تے وسائل تے مہیا ہن ایں کیتے سرائیکی کی دی بجائے اردو کوں برتری حاصل اے اگرچہ پشتو،بلوچی ،پنجاپی ،سندھی ،کشمیری تے بلتی وی پاک وہند دیاں زباناں ہن لیکن انہاں دی اردو نال مماثلت ٻہوں گَھٹ اے جبکہ سرائیکی دی اردو نال باقی زباناں دی نسبت زیادہ قُربت اے مروجہ اُردو رسم الخط اچ شمولیت دی وجہ توں سرائیکی زبان ودھارہ پاوݨ دی بجائے گھاٹے دا کار تھی ڳئ اے لکھت اچ مخصوص حروف مکمل نہ پاوݨ دی وجہ توں سرائیکی صوتی آوازاں وڳڑدیاں ویندن جس تےقابو پاوݨ تمام لسانی ثقافتی تےسرائیکی سیاسی گروہاں دی ذمہ داری اے ہُݨ تاں ملک اچ تعلیمی سرگرمیاں بین الاقوامی ادارہ یونیسکو دے تعاون نال مادری زباناں کوں فروغ ݙیوݨ اچ کم کریندیاں پئن تےسرائیکی سماج اچ سرائیکی پڑھاوݨ تے کم وی تھیندا پئے مروجہ تے وَت ضروری اے جو عظیم سرائیکی رسم الخط دے ذریعے سرائیکی زبان کوں لکھت اچ ہک الڳ شناخت ݙتی ونڄے تاکہ مستقبل اچ آپݨی مٹی آپݨی شان،آپݨا خط آپݨی زبان _آپݨی سُن٘ڄاݨ ،سرائیکستان قومی کوں وی زمانے اچ نشابر مقام حاصل ہووے
____________________________________________
## دیرہ اسماعیل خان دی مذہبی سیاسی اہمیت
سیف اللہ بیقرار:

سرائیکی سماج دا دیرا اسماعیل خان او ڈویژن اے جیکوں 1901ء اچ انگریزاں نے آپݨی ضرورت دے تحت اُوں ویلہے دے خطہ سرائیکستان اچوں اَنج کرکے انتظامی ضرورت پوری کرݨ کیتے صوبہ سرحد دے پشتون علاقیاں نال رَلاتے صوبائی ہیڈکوارٹر پشاور مقرر کیتا ڳیا تے انتظامی یونٹ داناں صوبہ سرحد رکھیا ڳیا-ایکوں وَت اہمیت اُوں ویلہے ملی ڄݙاں مکتب دیوبند دے عالم دین نسلاََ پشتون مشہور پوندہ مولانا مفتی محمود مرحوم نے مذہبی روایات دی آڑ اچ اوں وقت دے ظالم تے جابر مارشل لا ایڈمنسٹریٹرایوب خان دا ساتھ ڈتاجیئں ایں خطے دے تراۓ دریا ستلج،راوی تے بیاس ہندوستان تے ویچݨ اچ مولانا کوں وی ایں گناہ اچ  شریک کیتا ۔ہݨ اے علاقہ اوندے خانوادے مولانا فضل الرحمان،مولانا عطاءالرحمان وغیرہ دی مذہب دےناں تے سیاسی جاگیر اے۔ لوکاں کوں ورغلاوݨ کیتے ہک مدرسہ جامعہ معارف الشرعیہ نزدبنوں روڈ شورکوٹ اچ قائم اے جہڑا جو مذہبی انتہا پسنداں دی نظریاتی سوچ رکھݨ آلے دہشت گرد استاداں دا ٹریننگ کیمپ اے جتھوں فارغ التحصیل اساتذہ اڳوں ونڄ کے خودکش بمباراں دیاں نرسریاں تیار کریندن۔ فرقہ واریت دی بنیاد تے تنظیماں بݨیدن ایں مدرسے دی اہمیت تے مولانا صاحبان دی مذہبی سیاسی قوت دے پیش نظر امریکا ،سعودی عرب تے انہاں دے اتحادیاں نے انہاں پشتون علماء کوں استعمال کرݨ کیتے کروڑاں ڈالر فراہم کیتن جنہاں کوں تختِ اسلام آباد تے قابض حکمران اداریاں دی پشت پناہی حاصل ہائی۔ ملک دےاندر پشتون علاقیاں چہ محمد خان شیرانی جئیں پشتون علماء اور خطہ سرائیکستان نال تعلق رکھݨ آلے دیوبند مکتب فکر دے علماء نے بھرپور ساتھ ݙتا۔جبکہ دیو بندمکتب فکردے جید عالم انسان دوست مولانا عبداللہ درخواستی دے خلاف سازش کرکے مولانا فضل الرحمان نےانہاں کوں پاکستانی اسٹبلشمنٹ دے تعاون نال مفلوج کر ݙتا۔مولانا برادران جنہاں چوں ݙو بھرا ایم این اے ہن تے تریجھا بھرا ہݨ دیرہ اسماعیل خان سٹی ٹو جتھاں انہاں دے نظریاتی دہشت گرداں دی تربیت گاہ جہڑی جوشاہی محلات دی شکل اچ موجود اے۔ دیرہ اسماعیل خان جوجنوبی وزیرستان دے ٻنےتے واقع اے تے ایں جاتے سب توں زیادہ شیعہ سنی فسادات تھئن تے ایں خطے دے نال لڳدی قبائلی کرم ایجنسی چہ وی فرقہ وارانہ فسادات تھیندے رہندن۔ ہݨ دیوبندی بریلوی مکتب فکر دے درمیان وی فسادات ایں حلقے چہ تِھیوݨ شروع تھی ڳئن ۔ اے او علاقہ اے جتھاں ہرویلے ایمرجنسی نافذ تھئ رہندی اے ۔جس توں موٹر سائیکل دی سواری تے پابندی تے موبائیل سروس وی اکثربندہوندی اے سیاسی تے ثقافتی سرگرمیاں وی بند ہن دہشت گردی لاہور ہووے تے بھانویں کراچی،اسلام آباد،پشاور سوات اچ ہووے یا افغانستان دے اندر ہووے  جیکرایں قسم دی دہشت گردی دا پیرا،کھرا چاؤ تاں اوندیاں کڑیاں ایں نظریاتی تربیت گاہ دےنال مل ویندن ۔لعل مسجد دا واقعہ ہووے یاجہڑی مسجد اچ جرنیل کم آئن جےانہا ں تے تقابلی نرت کیتی ونجے تاں حکمراناں دے نزدیک لال مسجد ضرارہائی،تےمجاھدین دے نزدیک جنہاں کوں جنرل ھمیش گل جئں ریٹائرڈجرنیلاں دی حمایت حاصل اے انہاں دے نزدیک او ݙوجھی مسجداے۔لال مسجد دے واقعے دے وقت مولانا عمرے دے کیتے سعودی عرب تشریف گھن ڳئے تے اوندے بعد سوات اچ تے ݙوجھیاں علاقیاں اچ حضرت مولانا فضل الرحمان دے نظریاتی تے فکری وارثاں نے جو کارنامے نشابر کیتن او سب دے سامݨے ہن ۔ایندے نال ای دیرہ اسماعیل خان دی ہک ٻئ شخصیت جو سیاسی خرید وفروخت دے ماہرگھرانے دے فرد گلزار احمد دی سکونت دا تعلق وی ایں ضلعے نال اے ۔خوبصورت ڳالھ اے ہیے جومولانافضل الرحمان نے اوندی خریدوفروخت دا ریکارڈ تروڑݨ کیتے سٹی ٹودےحلقہ پی ایف 56 چہ ووٹراں دی خریدو فروخت کیتے ݙنگراں آلی کار منڈی لاݙتی ہس تے نال ای جلسیاں چہ اعلان کریندے جوپاکستان دی سیاست اچ مذہب دا کردار نمایاں ہووݨاݨ چاہیدا اے۔دیوبندی ۔مکتب فکردا پرچار کرݨ آلا اے خاص گھرا نہ آپݨے کردارداجائزہ اکابرین دیوبنددے حوالے نال کرے تے مولانا ابوالکلا آزادتے ݙوجھے ٻئے اکابرین کوں ذہن اچ رکھےتےآپݨے کردار دا تعین کرے تاں اوکوں اے اندازہ تھی ویسی جو ارباں ڈالردا سرمایہ جہڑا اوں دوبئ چہ رکھا ہویا اے تے ارباں روپۓ دے وسائل پاکستان اچ موجود ہن شاہی گاڑیاں،شاہی محلات،رہن سہن دےنال نال پاکستانی سیاست اچ ہر آۓ ݙیہنہ حکمت عملی دے ناں تے اقدامات تے آصف علی زرداری دے گناہاں تے پردہ پوشی وغیرہ کوں ذہن اچ رکھیندیں ہوئیں سرائیکستان دے لوکاں کوں مولانا فضل الرحمان تے اوندے مدرسےدےکردار کوں ذہن اچ رکھݨاں پوسی جس مدرسہ تے شاہی محلات کیتے میلوں لمبی پاݨی دی پائپ لائن جہڑی سرکاری اخراجات نال مکمل تھئ اے اوندے چوں ٻیا کوئی پھینگ پاݨی دی نی گھن سڳدا۔ سرائیکی وسیب اچ منشیات،اسلحہ دی سمگلنگ تے سودی لین دین کرݨ آلیاں دی سرپرستی کون کریندے؟ افغانستان دے پوندیاں کوں جعلی شناختی کارڈ کون ݙیویندے؟اے ساریاں سوچݨ تے سمجھݨ دیاں ڳالھیاں ہن انگریزاں دے مراعات یافتہ سرائیکی،قبائلی سردار،جاگیردار یاپیپلزپارٹی داگماشتہ گدی نشین یوسف رضا گیلانی یانوازشریف دا ایجنٹ سردار ذوالفقار خان کھوسہ، انہاں دا تے مذہب دے ناں تے مذہبی سیاسی جاگیردار مولانا فضل الرحمان دے گھرانے دے وچالے تلاوڑا کیتا ونڃے جو کہرے گھردا کردار سرائیکی دھرتی کیتے کتنا خطرناک اے تاں فرق واضح نظرآسی جو فضل الرحمان تے اوندا تربیتی مرکز ہک ناسور دی شکل وچ خطہ سرائیکستان اچ پروان چڑھدا پئے۔ جیندے اثرات پورے سرائیکی خطے اچ براہ راست موجود ہن جبکہ باقی ݙو آپݨے آپݨے حلقے توں ٻاہرنوازلیگ تے پیپلز پارٹی دے بغیر کجھ وی نئیں۔ سرائیکستان قومی موومنٹ دے ناں تے سیاسی کینسر پورے سرائیکی وسیب اچ پھیلایا ویندا پئے۔ایندا مقابلہ محدود وسائل تے کامیابی دا پختہ یقین رکھݨ آلے خدا دے بندے دی حیثیت نال ایں نظریے دی بنیاد تے شروع کیتا ونڃے تے فلاحی ریاست بݨاوݨ دی بنیاد رکھݨ کیتے ایجھاں کم کیتا ونڃے جتھاں خلیفہ وقت حضرت عمر فاروق نے بکھے کتے دی بکھ مٹاوݨ دا ہوکا ݙتا ہا۔اتے قومیتی فلسفے کوں جیندے وچ عیسائی،یہودی سب شامل ہن جنگ اچ شریک ہووݨ دی دعوت ݙتی تے فتح دی صورت اچ غنیمت دا مال تے لونڈیاں تمام عقائد دے لوکاں چہ بحصص تقسیم کیتیاں۔ مزاحمت دے سلسلے چہ ہک مثال سب دے سامݨے اےکہ علماء دی ہک بےامیک تعداد مراعات دے بدلے یزیددےنال ہائئ لیکن حضرت حسین نے مزاحمت دےطور تے عرب دی دھرتی تے آپݨاں خون وہا ݙتا۔ جیندے اثرات ونشانات اڃ وی پوری دھرتی تے وتھرے ہوۓہن۔جے واقعہ کربلا تے اوندے اثرات کوں ذہن اچ رکھا ونڃے تاں ہک ڳالھ سامݨے آندی اے جوطاقت تے اقتدار دے بل بوتے تے لوکاں توں بعیت گھنݨ یاانہاں کوں رعایا بݨاکے رکھݨ کوں یزیدی کردار آھدن چاہے ہزاراں علماءدے فتوے تے تائیدوی یزیدی کردار کوں حاصل ہووے غلامی یاجبردےخلاف مزاحمت کوں ہی حسینی کردار دی علامت سمجھا ویسی۔مولانافضل الرحمان تےاوندے مقتدر لوکاں دےکردار تے سرمایے دے مقابلے دی سرائیکستان قومی موومنٹ دےارکان آپݨے خطے دے جغرافیائی حالات تےزمینی حقائق دی روشنی چہ آپݨاں فلسفہ""چلھ دی خیر تے کل دی خیر""انقلاب ماں دی جھولی توں جنم گھندے نہ کہ بندوق دی گولی توں، آپݨےانقلابی فلسفہ قومی آزادی دی بنیاد تے ثقافت جیندا مذہب تے عقیدہ حصہ ہوندے۔ جیویں جو عملاً اے حقیقت ہیے جوجہڑا ٻچہ شیعہ ماء دی جھولی چہ ڄمدے او غم حسین دی مجلس کوں آپݨے عقیدے دا حصہ سمجھیندے۔ایویں بریلویاں دے گھر ڄمݨ آلا ٻچہ ورد یارسول کوں آپݨے عقیدےداحصہ سمجھیندے۔ جبکہ دیو بندی تے اہلحدیث ایویں نی کریندے ۔ایویں ای ہندو، سکھ عیسائی ہک کلچر اچ رہندیں ہوئیں آپݨےآپݨےعقائد تے عمل کریندن عبادت کیتے آپݨے آپݨےعبادت خانے چہ ونڄ کےآپݨی شناخت دااظہاکریندن جبکہ ثقافت دے حوالے نال جݙاں کوئی مشاعرہ ہووے تاں او زبان دی بنیاد تے آپݨی اجتماعی شناخت دا اظہار کریندن ایویں ای شادی، بیاہ، وہی رہی، اٹھݨ ٻہوݨ،سبزی منڈی چہ ونڄݨااےسب چیزاں ثقافت دا حصہ ہوندن۔ تمام فلاحی ریاستاں زبان تے ثقافت دی بنیاد تے بݨدن ۔عرباں دیاں خلافتاں وی دراصل اُنہاندی ثقافت دی بنیاد تے ہن جےایویں نہ ہونداتاں عرب ترکاں دی خلافت دے خلاف بغاوت نہ کریندےاڄ دنیا تے درجناں ملک جنہاں دیاں سرحداں ہک ݙوجھے نال ملدن او ہک خلافت اچ ڳنڈھیج ونڄن ہاجیندا خاب مولانا آپݨی فکری درس گاہ دی فکری بنیاد"جہاد"بذریعہ کلاشنکوف تے عمل کرݨ کیتے ایں وقت نام نہاد اسمبلیاں داسہارا گھن کے آپݨے گناہاں کوں لکاوݨاں چاہندے حالانکہ او پوندہ سوچ دے مطابق پشتون نسل پرستی کوں اسلام دا ساوا چولاپوا کےصرف اقتدار تے قابض تھیوݨاں چاہندے جیویں ماضی چہ مسلمان بادشاہواں نےآپݨےآپ کوں خلیفہ بݨا کے علماء کولوں آپݨے حق اچ خطبات پڑھوائن لیکن اج دےجدید دوراچ جتھاں معاشیات تے امریکی فکردا قبضہ اے مولانا موصوف دولت دے بل بوتے تے اومقاصد حاصل کر کے اسلامی خلیفہ بݨݨاں چاہندے۔ سرائیکی لوکیں کوں سوچݨاں پوسی جواےمرکز کہری حدتک سرائیکی دھرتی دے لوکاں کوں سرائیکستان دےقیام کیتے اُنہاندی زبان جیکوں عرف عام اچ لسانیات آھدن اِنہاندی ثقافتی شناخت اِنہاندی قومیتی شناخت دی بقاءکیتے ایں درسگاہ داکردار دوستانہ تھی سڳدے؟جےنہیں جیویں کہ سچ اے تاں مذہب دےناں تے ایجھیں مرکزدامحاسبہ سرائیکی لوکیں کوں خودکرݨاں پوسی
___________________
## شناخت دا مسئلہ
سیف اللہ بیقرار
___

سارے انسان حضرت آدمؑ دی اولاد ہن، اَتے انہاں کوں وکھریاں وکھریاں قوماں تے قبیلاں وچ ایں کیتے ونڈ دِتا گیا اے تاں جو انہاں دی شناس تھی سڳے۔ ایہ وی آکھیا گیا اے جو سارے انسان برابر ہن، نہ کوئی ڳورا کالے توں اُتّے ھِ تے نہ کالا ڳورے توں۔ یعنی ڳورے نوں اے حق اُکےتے حاصل نئیں جو اوہ کالے دے معاشی، لسانی، ثقافتی، قومیتی یا جغرافیائی وَنڈاں نوں پامال 
کرکے، اُوکوں غلام بݨا کے اَپݨے آپ نوں اعلیٰ تے برتر منوائے۔ ایہو جیہاں حق کئیں کالے نوں وی ڳورے اُتے حاصل نئیں۔
ایہو اصول قوماں اُتے  وی لاڳو ہوندے۔ کہ کہئں زور آوَر قوم نوں ہرگز حق نئیں جو او کہئں ہِیݨی قوم دا زَر،زبان، زمین، وسائل تے جغرافیائی حداں نوں بَھن کے اُنہاں دے بُݨیادی حق کَھس  تے ݙَنڈے دے زور اُتے آپݨیں حاکمیت قائم کرے، تے صدیاں تک اوکوں غلامی دیاں زنزیراں وچ ٻَدھی رکھے۔ ایویں ای کوئی طاقتور قبیلہ نسل پرستی دی بنیاد اُتے کہئں ہِیݨے پَݨس،وَلڳَݨ کوں صرف ایں واسطے نشانہ بݨاوےکہ اوہ اُوندی نسل اِچوں نئیں، یا کوئی کہئں کوں صرف ایں وجہ نال قتل کر ݙیوے کہ اوندعقیدہ میڈےعقیدے توں وکھرا اے۔
ایہو ڄئیں رویّے معاشرے وچ محرومی دا احساس ودھا ݙیندے نیں، تے نتیجے وچ فساد، بغض، عناد تے قتل و غارت دا سبب بَݨدےنیں۔
انسانی معاشرے وچ قبیلہ دراصل اک نسل دی تسلسل اے۔ جَݙاں جومختلف قبیلے اک خطے وچ رہندے ہوئے، چاہے اوہ اَپݨے گھراں وچ وکھریاں وکھریاں زبانیں ٻولن، پر اوہناں دی واپرس، ثقافت، رہݨ سہن، زبان تے روزی روٹی وسیلے ہِکو جَیں ہو ون، تاں اوہ ہِک قوم دی شکل اختیار کر وَیندن۔ ایں طرحاں مسلمان قوم نئیں بلکہ مسلمان ہِک امت ھِ ۔ کیوں جو مختلف قوماں دے لوک ڄݙاں جو ہِک خدا، ہِک رسولؐ تے ہِک قرآن اُتے ایمان گِھن آئن تاں او ہِک امت بَݨ ڳئن ، نہ کہ ہِک قوم! 
پر ساݙے مُلخ اِچ ہِک سازش دے تحت معنیٰ تے مفہوم بدل کے قوماں دی شناخت مٹاوݨ تے اُنہاں کوں ہِک نَویں قوم بݨاوݨ کیتے سینکڑاں جَتݨ کیتے ڳئن ۔ جیویں بنگالیاں کوں اُڑدو قوم بݨاوݨ کیتے وَݙا زور لایا ڳیا ، پر اوہ کوشش ناکام رہی تے بنگالیاں اپݨی شناخت بچاوݨ کیتے اَنج تھی ڳئن ۔
ایویں ہی باقی قوماں دی وی شناس کوں مٹاوݨ کیتے بے اَمیک وسیلے استعمال کیتے ڳئین تے کیتے ویندے پَئن، خاص طور اُتے سرائیکی قوم دی شناخت مٹاؤن اُتے پورا مُونہہ سِردا زور لا تے خرچ کیتی وَیندن۔ حالانکہ 1940 دی قراردادِ پاکستان وچ ایہو جیہے وفاق دا تصور ہرگز موجود نئیں جَئں وچ مختلف ثقافتاں کوں ختم کر ڈِتا وَن٘ڄے تے قوماں دی لسانی، ثقافتی تے قومیتی  شناخ نوں مٹا کے اُنہاں  دے منقولہ تے غیر منقولہ وسائل اُتے قبضہ کر ݙِتا ونڄے۔