پہاج

### ظفر لشاری
کیسری سجھ تھوڑی دیر بعد جہان کوں اللہ ٻیلی آکھݨ والا ہا، ہر پاسے بھاوݨی بھاوݨی پِیلّ کھنڈی ہوئی ہئی تے دنیا دی ہر شے اوں پیل وچ دھا تے مائیاں ٻیٹھی نازو وانگوں بھنی ہوئی پئی نظردی ہئی۔ کائنات کوں بھڄپ ݙیندے سجھ دیاں کجھ لاٹاں روشن دان وچوں لنگھ تے غزالہ دے بہاراں بھرے چہرے تے چیکوں پئیاں ملیندیاں ہن۔ خاصے دی بھار تُو چھہو والے وہاݨیاں دی ٹیک لڳی، لت تے لت چاڑھی، کتاب سینے تے رکھی، انگیٹھی تے پئے ہوئے گلدان دے رنگ برنگے پھلاں دا واہ تای پئی ہئی ، اوں دے متھے دیاں سلوٹاں کنوں پتہ لڳدا ہا جو اوہ کہیں جھکی سوچ وچ ٻݙی ہوئی اے۔ اکھیں دا جھمکار قریب قریب رکھ ڳیا۔ دل تھکے ہوئے پاندھی وانگوں مَر مَر تے پیا ٹردا ہا۔ روز وانگوں، ہوں ویلھے وی اوں دے اڳوں شہزادیاں دیاں قطاراں پئیاں لنگھدیاں ہن۔ سوہݨے سوہݨے تے بھلو بھلی شہزادے … پر … شراب کہیں دیاں اکھیں وچوںنہ پئی وتیندی ہئی۔ پُھل کہیں دے مونہہ وچوںہ پئے کردے ہن۔ پھلاں والا تاں ہکو شہزادہ ہا۔ صفیہ دا منظور نظر، جیکوں اوہ روز تخت ٻیٹھا ہویا ݙیہدی ہئی … جیندی اوہ مجرم ہئی … جیں دینال اوں قدم قدم تے ہتھ کیتے۔

’’ غزالہ … !‘‘ اوندے کناں وچ سُریلیاں ٹلیاں وڄݨ لڳ پیاں ، لوکوں ایویں محسوس تھیا جیویں اوکوں کہیں سݙ ماریا ہووے۔ وݙی سک نال … وݙی محبت نال … ٻہوں چاہت نال … اوں ݙٹھا سانول پھلاں نال پھل تھیا ٹہکدا کھڑا ہا۔ چہرے تے سنجیدگی … ہوٹھاں تے مُسک روشن متھے تے لٹکدیاں ہوئیاں ونگھریاں لٹاں … ہوٹھاں تے مُسک روشن متھے تے لٹکدیاں ہوئیاں ونگھریاں لٹاں … اکھیں وچ پیار دے ٻلدے ݙیوے … ’’غزالہ! توں ساݙینال مفتیاں رنجشاں کیوں پھلائی ودیں۔ اساں روہی دے لوک تاں ساوی ٻوٹی تے ترڑیا ہویا پُھل تھیندے ہیں … کݙاہیں تاں ساکوں مونہہ دے نیڑے کر تے سنگھ ݙیکھ … تیکوں ساݙے وچوں ہمیشہ پاک محبتاں تے سچیاں وفائیں دی خوشبو آسی… بھولی !ساݙے سینے تاں دھوتے کپڑے وانگوں روشن ہوندن … ساݙے احساس دے ݙوہراں تے انس دی کترݨ دے جھاترے تاں مہکدن پر نفرت دی کنڈیری تے بغض دے جواہاں کݙاہیں نی پُھٹے … اساں کنوں کریر کرݨ دی بجائے کݙاہیںتاں اساݙی روح نال روح ملا ڈفیکھ غزالہ … تیکوں ول احساس تھیسی جو پیار کتنی عظیم شے ہوندے … کݙاہیں تاں دل وچ سچے جذبے گھن تے میݙے نال ڳالھ کر ݙیکھ … ہا… اوہے سچے جذبے جنہاں دے معین پردیاں پچھوں لکھاں رنگین سپنے ہوندن … ہو بہو تیں وانگوں … ‘‘ تے ول اوکوں اینویں لڳا جیویں سانول دا مونہہ اوں دے مونہہ دے نیڑے آوندا تھیندا ہووے، غزالہ جلدی نال مونہہ تے ٻانہیں چا ݙتیاں۔ اوندے سینے وچ پھلجھڑی جہی ٻل پئی اوندے ساہواں وچ لُبان دُکھ پئے تے سرور دیاں ٹھاٹھاں تے لڑھدی ہوئی غزالہ کوں اوندیمامونڈھے کنوں پکڑ تے آ جھنجھوڑیا۔

’’ اُٹھی غزالہ! مغرب دیاں بانگاں مل ڳن … رات تھی ڳئی اے … توں اندھارے وچ کیوں سُتی پئیں…‘‘

غزالہ دا تصور ترٹ ڳیا۔ اوندے اندر وچ گھلدی ہوئی ٹھڈی ہوا حبس وچ بدل ڳئی۔ سر چھنڈ کݨ دے بعد اکھیں مسلیندی تے اوہ اُٹھ ٻیٹھی۔

’’بس اماں، پڑھدیاں پڑھیداں ذری سدھی تھی ڳئی ہم تے ول شیئت اکھ ویندی لڳدی ہئی …‘‘ غزالہ کتاب میز تے چا رکھی تے اٹھی تے سندھی تھی ٻیٹھی۔

’’ ایجھے ویلھے اندر نی سمہیندا اماں … اٹھی ٻاہر ڄل …‘‘ رضیہ دھی کوں آکھیا۔

’’ اماں، اڄ ٻہوں تھکیڑا چڑھ ڳئے، دل آہدے سُتی پئی رہاںتے اٹھاوے کوئی نہ ‘‘ غزالہ زور دی آلس بھنی تے ول سدھی تھی ڳئی۔

’’ اتنا نہ پڑیا کر غزالہ، بیمار تھی ویسیں …‘‘ اوندی ما اوندینال ٻہہ ڳئی تے غزالہ سر ماء دی جھولی وچ چا رکھیا۔

’’ لاݙ پئے تھیندن ماء دھی دے …‘‘ رشید خان ٻاہروں آیا تاں رضیہ نال کہیں ڳالھ سانگے اندر پیا آیا۔ غزالہ رشید خان دا الا سݨیا تاں اٹھی ٻیٹھی تے بوچھݨ چا سر تے کیتُس … ’’ سݨا بھئی غزالہ، کݙݨ تھیندا پئے تہاݙا فنکشن…‘‘

’’ڈیٹ فکس نی تھئی، ویسے ایں مہینے دی چھیکڑ تائیں امید اے…‘‘ غزالہ بوچھݨ سینے تے کھنڈایا چا۔

’’توں وی حصہ گھندی پئی ایں نا…‘‘

’’جیا … خیال تاںہے …‘‘

’’ٹھیک ا ے ٹھیک اے، ضرور حصہ گھنو۔ ایہے تاں طالبعلمی دے زمانے دیاں یادگاراں ہوندن۔‘‘

کالج دی سائنس سوسائٹی ہک بہترین پروگرام دی گݨ منج وچ لڳی ودی ہئی جیندے وچ تقریری مقابلہ تے ورائتی پروگرام شامل ہا۔ تقریری مقابلے و اسطے عنوان دا اعلان کر ݙتا ڳیا۔ ورائٹی پروگرام واسطے مزاحیہ خاکے، چٹکلے، موسیقی تے ہک ایکٹ دے ڈرامے دیاں کاغذی تیاریاں شروع ہن۔ کرداراں دی چوݨ دا ویلا آیا تاں صفیہ شرماندیاں شرماندیاں غزالہ تے سانول دا ناں پیش کر ݙتا۔ کیوں جو غزالہ حسن دا مجسمہ ہئی تے سانول غزالہ دا بہترین جوڑ ہا پر صفیہ دے مونہہ وچوں سانول دا ناں سݨ تے غزالہد ی چھرکی نکل ڳئی۔

’’ جی … سانول تے میں …‘‘ غزالہ سانول دو ݙیکھ تے مونہہ پھیر گھدا۔ ’’ چھوڑ و بھئی چھوڑو کتھاں سانول، کتھاں غزالہ …‘‘ غزالہ دے خوشامدیاں دا الا آیا تے سانول کوں اینویں لڳ اجیویں غزالہ اوندے مونہہ تے زور دی چاٹ مار ݙتی ہووے۔ غزالہ ول سانول دو ݙٹھا تاں اوندے مونہہ تے ہک رنگ ویند اپیا ہا تے ٻیا اوندا پیا ہا۔ کافی ݙیہاں توں اوہ جہڑے سانول کوں اپݨیاں سوچاں تے دگھریا ہویا ݙیہدی پئی ہئی اوندے مونہہ تے چُپ ݙیکھ تے وسم ڳئی۔ اوندا دل کریندا ہا جو اوہ سانول دا ناں خود پیش کر ݙیوے پر اوندے ماضی اوندی زبان تے جندرے ماری رکھے۔

زبان دا وار تلوار کنوں وی تکھا ہوندے۔ غزالہ سانول دی ذات تے ول جیڑھا وار کیتا اوہ سدھا اوندے دل تئیں پُنا ہا۔ ’’ جی سانول تے میں ‘‘ کتنی طنز ہئی غزالہ دی ایں نکی جہی ڳالھ وچ۔ سانول کوں اوہ تھݙوں لا کنوں حقیر سمجھدی اَوندی ہئی تے ہݨ ویلا آ ڳیا جو سانول خود کوں منواوے۔ اللہ سئیں ٻیاں خوبیاںدینال نال سوہݨی سُر وی عطا کیتی ہئی اونکوں ، تے سُراںنال اوندی اتنی سدھ ٻدھ ہئی جو دلاں دے تار ہلا سڳدا ہا۔ سائنس سوسائٹی دے باقی ممبر اپݨے اپݨے کماں وچ رُدھے تاں سانول پناہ محمد دے پیو کوں اپݨے کوارٹر تے آن ٹکایا تے ریاض شروع کر ݙتس۔ اپݨی ذات کوں منواوݨ وسطے اوں اتنی زیادہ محنت کیتی جو اوندے استاد اوندی بہترین کامیابی دی پیشگی مبارک ݙے ݙتی۔

اوڑک پروگرام دا ݙینھ آ ڳیا۔ غزالہ اوں ݙینھ واقعی کمال کر ݙتی۔ موتیاں ستاریاں والی تربوزی رنگ دی ساڑھی وچ سٹیج تے ظاہر تھئی تاں کتنے سارے دلاں دیاں دھڑکناں اُتھل پُتھل تھی ڳیاں … نازاں اداواں دی رم جھم وچ اوں معصوم شباب کوں ٹردا پھردا ݙیکھ تے ایویں لڳدا ہا جیویں کوہ قاف دی کوئی پری راہ بھل تے سٹیج تے آ لتھی ہووے۔ ݙیکھݨ والیاں کنوں اوں داد گھدی تے رڄ رڄ تے گھدی۔ خود سانول وی اوکوں ݙیکھ تے دل وچ سچیند اٻیٹھا ہا ’’غزالہ جتنی آپ سوہݨی ہے اتنا ایندا دل وی چنڳاں ہوندا تاں … تاں غزالہ جیہا کوئی نہ ہا …‘‘ اسٹیج تے کھڑی غزالہ دیاںنظراں کئی واری سانول نال ٹکرایا، اوہ مسکی وی سہی پر سانول اونکوں اوندی اداکاری کنوں ودھ کجھ نہ سمجھیا۔ آخر وچ ڳاوݨے دا پروگرام ہا۔ اسٹیج سیکرٹری مائیک تے آیا تے آکھیس:

’’ محترم سامعین!

جیں ویلے دل دے تار وڄݨ لڳ پوون، لُوں لُوں وچ سروراں دیاں بجلیاں پھر ونڄݨ، اکھیں وچ ملہاراں بھریج ونڄن تے کناں وچ ماکھی گھلیندی محسوس تھیوے تاں سمجھو تہاݙے ساہمݨے کوئی سچا فنکار ڳاندا ٻیٹھے ، موسیقی دے ایں پروگرام دے چھیکڑ وچ سچے سُراں دا تحفہ گھن تے ہک ایجھا فنکار پیش پیا تھیندے جیندا فن شراب توں ودھ نشہ رکھیندے۔

تاں حضرات! تشریف گھدی آندے ایں کالج دا نوجواطالبعلم مسٹر سانول …‘‘

استیج سیکرٹری دے اعلان دے نال ای ہال وچ تاڑیاں دا ہلکا جیہا شور اتھیا جیندے وچ غزالہ دے پتلے پتلے ، غلابی ہتھاں دا پھاکا وی شامل ہا جہڑی زلفاں کھنڈائی تے میک اپ سمیت اڳلیاں سیٹاںتے آئی ٻیٹھی ہئی۔

بوزکی دے کڈھیے ہوئے چولے، چٹی سلوار تے قیمتی کھسے وچ بِھنا ہویا سانول، اپݨے استاد نال پُر وقار ٹور ٹردا، سازاں سودھا سٹیج تے آیا، سِر نِوا تے سامعین کوں سلام کیتُس تے مائیک دے سامہیں ٻہہ ڳیا۔

’’ وݙ شانے تے معزز مہمانو، دوستو تے سڄݨو! …‘‘ سانول ہال وچ ٻیٹھے ہوئے لوکاںنال الائو تھیا۔ اوندیاں نظراں بھنودیاں بھنودیاں تے غزالہ دے مسکاراں بھرے چہرے تے ڄم ڳیاں … ’’ راگنی تلنگ تہاݙی خدمت وچ پیش کرݨ دی نکی جہی کوشش پیا کرینداں۔ ایہہ راگنی جیکوں سرائیکی حلقے وچ سدھڑا وی آخھیا ویندے، اپݨے سوز، درد تے مٹھاس پاروں کلاسیکی موسیقی وچ ہک اچا مقام رکھیندی ہے۔ ایندے وچ پنج سُر لڳدن ، ایندے اروہی سُر سا، رے گا، پا، دھا… تے ایندے امر وہی سُر دھا، پا ، گا، رے ، سا ہن۔ ایندے وچ ݙوں گندھار یعنی کومل تے تیور لڳدن طبلے تے سولہاں ماتریاں دا تِن تال دا ٹھیکہ لڳدے ایندے ڳاوݨ دا ویلا پچھلے پہر کنوں شروع تھیندے تے شام تئیں چلدے ، سُراں دے ایں حقیر نذرانے کوں جے تساں پورے خلوص نال سݨیا تے میݙی آواز تے تہاݙے احساس دا رشتہ ڳنڈھیا رہیا تاں میں سمجھساں میݙی محنت لائی سجائی تھئی اے۔‘‘

تعارف دے بعد سانول اجازت طلب نظراںنال استاد دو ݙٹھا ، استاد سانول دی کنڈ تھپی۔ سانول ہک خاص ادا، ضبط خود اعتمادی تے بھر پور سوز نال الاپ شروع کیتا۔ ہار مونیم دے سُر ، طبلے دے تال سُرنگی دی لَے، آواز دے جادو تے گائیکی دے فن کوں یکجا کر تے اوہ وݙی محنت نال ڳوندا رہیا۔ لوک پورے شوق نال سݨدے رہیے۔ غزالہ وی سݨدی رہی۔ کجھ سچیندی رہی، سِر لݙیندی رہی تے جیں ویلھے سال اوں راگنی دا ترانہ پیش کیتا ، ہال تاڑیاںنال گونجݨ لڳ پیا۔ غزالہ ہر تاڑی تے خود کوں پھکِت دی گپ وچ گپیندی محسوس ٻیٹھی کریندی ہئی۔ اوندا ماضی ، اوندیاں ساریاں کارروائیاں دی فائل چا تے اوندے سامݨے آیا کھڑا ہا۔ غزالہ کوں ایویں پیا لڳدا ہا جیویں لوک سانول کوں داد ݙیوݨ دی بجائے اوندے کرتوتاں تے تاڑیاں مار تے اوکوں پھکا ہچا ٻیٹھے کریندے ہوون۔ اونکوں ہݨ احساس پیا تھیند اہاجو سانول نال زیادتیاں کر تے اوں کتنا وݙا گناہ کیتا اے۔ اوندے کان ندامت دا طوفان گُھل پیا اوہ وپریاں وچ غرق کتھوں دی کتھاں ونڄ پنی۔

اچاچیت زور دار تاڑیاں وڄیاں۔ غزالہ ݙٹھا … سانول راگنی ختم کر تے متھے توںپگھر ٻیٹھا اُگھیندا ہا … اوندے چہرے تے کامیابی دا سوجھال ہا ، اکھیں وچ فتح دی چمک ہئی، واہ واہ کریندے سامعین دو شکریے دی نظر نال ݙیکھݨ دے بعد سانول چپ چپ غزالہ دی دیدی نال دید ٹکار ݙتی اوہ پردے دار مُسک مسکیا تے آکھیُس:

’’ ہُݨ کافی دے کجھ ٻول تہاݙی نذر کرینداں غور ہووے…‘‘

سانول واڄے دے سُر تبدیل کیتے ، اوندے سُراں تیا نگلیں رکھ تے طبلے سُرنی نال سُر ملائے، استاد دو ݙٹھس ول پبلک دو ݙٹھس تے سُراں دا طوفان گُھل پیا۔

’’ حضور توجہ ہووے …‘‘ پیٹی دے سُراں تے انگلیں نچیندیاں ہوئیاں اوں درخواست کیتی حالانکہ اوندیاں نظراں غزالہ دے مغرور چہرے تے ڄمیاں ہوئیاں ہن۔

لائی زلف کھڑی ہے لٹکے

دِل وَل وَل دے وِچ اٹکے

سانول دے ڳائے ہوئے ایں ٻول تے غزالہ کوں چھکی جہیں لڳی اوں ڳچی وچ لڑکدا ہویا بوچھݨ، کھنڈیاں پنڈیاں زلفاں تے چا اݙیا تے اپݨے ڄاݨ سنبھل ٻیٹھی۔

سن عرض میݙی، من بھاندا

کیڑھی ڳالھوں میں گھبراندا

نہویں کول اساݙے آندا

ہیں من وچ ہنی کھٹکے

جھکی جھوݨ سٹی ہوئی غزالہ دیاں آکھیں سانول دیاں اکھیںنال مل ڳیاں ، اوندیاں اکھیں وچ اتنی مقناطیسیت ہئی جو غزالہ خود تے قابو نہ رکھ سڳی۔

وقت، وقت ہے، وقت دا صرف ہک لمحہ ہوندے ٻہوں قیمتی اݨ مُل لمحہ۔ جہڑا ہوا دے جھولے وانگوں اوندے تے گزر ویندے۔ اوں ہک لمحے وچ محبتاں تے نفرتاں دے فیصلے تھیندے ہن ، ایجھا لمحہ ہر انسان تے کہیں ویلھے وی آ سڳدا اے تے غزالہ وی ہݨ اوں لمحے دی وٹھ وچ آئی ٻیٹھی ہئی، اوندے سینے وچ ول ول کوئی شے پھتکاریاں کھڑی مریندی ہئی۔ اونوکں ایویں پیا لڳدا ہا جیویں کوئی غیبی طاقت اونکوں سٹیج دو گھیلی ویندی اے۔ اوہ ایں چھک تاݨ وچ مبتلا ہئی جو سانول دی رس بھری آواز اوندے کناں وچ آئی:

تیݙیاں کون کرے سائیں ریساں

تیںتوں صدقے صدقے تھیساں

تیݙے راہیں مرساں جیساں

توݨے امڑی بابل ہٹکے

ایں ٻول تے تاڑیاں وڄیاں ، پُر زور شور نال وڄیاں واہ واہ تھئی تے تھیندی رہی۔ سانول دی اتنی وݙی پیشکش سݨ تے غزالہ کپیج کپیج ڳئی۔ اونکوں ایویں محسوس تھیا جیویں انہاں دے ادھ وچلی کندھ ڈھہہ پئی ہووے تے اوں ݙٹھل کندھ دے پاروں محبت دا ہک سمندر ٹھاٹھاں پیا مریندا ہووے۔ اوندی روح کوں سکون جیہاں نصیب تھی ڳٰا۔ اوندے اندر دیاں ساریاں پھکاوتاں مٹھاس وچ بدل ڳیاں اوہ اپݨے ماضی کوں بھل بھلا ڳئی تے سانول کوں سازاں سمیت دل دے تخت تے ونڄ ٻلھایُس۔ دیداں دیداں نال ملیاں ہوئیاں ہن تے سانول آہد اٻیٹھا ہا:

آ ڈھول میݙے بھن بھولے

کیویں جند کریندا گھولے

توݨے ویچݨے پئے ڳئے چولے

تیݙے نال نبھیساں ڈٹ کے

سانول دی محنت اپݨا مُل چکا گھدا ہا۔ او بدل بن تے غزالہ دی ذات تے چھا ڳیا ۔ا وندے سچے سُراں ہک پتھر دل کوں موم کر ݙتا ہا۔ غزالہ ہریج ڳئی ہئی۔ پروگرام توڑ کوں پڄ ڳیا ہا۔ ول انعامات دی ونڈ شروع تھئی۔ سائنس سوسائٹی، کالج یونین تے خود کالج دی طرفوں طالب علماں واسطے کئی انعام رکھیے ڳے ہن۔ غزالہ سوہݨی ہئی، چھوکری ہئی تے بہترین اداکارہ ہئی ، ایں واسطے ساریاں کنوں ڈھیر انعام غزالہ کوں ای ملیے ، اوندے بعد سانول کوں نمبر ݙتا ڳیا۔ اوہ اپݨا انعام گھن تے سٹیج کنوں تلے لتھا تاں غزالہ پوڑیاں وچ آئی کھڑی ہئی۔

’’سانول میݙی طرفوں ایہہ حقیر نذرانہ ، تیݙی بہترین کامیابی تے …‘‘

غزالہ اپݨی ڳچی وچ جھم جھم کریندا ہار لہا تے سانول دے ڳل وچ سٹݨ پئی پر سانول اوندے اٹھے ہوئے ہتھ واپس کر ݙتے۔

’’شکریہ ! مس غزالہ… ایں ڄٹ دی ڳچی تہاݙے ہتھاں دا ہار پاوݨ دے قابل کائنی …‘‘ سانول اوندے کالے کالے نیناں وچ جھاتی پا تے آکھیا تے اڳوں لنگھ پیا۔

سانول گھر ولیا تاں ٻہوں خوش ہا۔ اوندے دل توں سارا بار لہہ ڳیا ہا۔ غزالہ دے طفیلوں اوں اپݨی حیثیت تسلیم کروا گھدی ہئی۔ خود کوں منوا گھدی ہَس تے اپݨے سچے سُراںنال ہک مغرور دا سِر نِوا ݙتا ہَس۔

ݙوجھے ݙینہہ سیالے دیاں چھٹیاں دے سلسلے وچ کالج بند تھی ڳیا تے سانول، راول اپݨے مکان کوں جندرے مار ، مک پور دو ٹر ڳئے۔

## حوالہ
کتاب: کرینہہ دے پُھل، مصنف: نصیر شاہ ، جھوک پبلشرز ملتان