دھرتی دا شاعر…… جہانگیر مخلص

لکھت: عبدالباسط بھٹی   

                        کہیں وی تلدی شاعری اُتھوں دے سیاسی، معاشی تے معاشرتی حالات دی ݙس ݙیندی اے۔ جہانگیر مخلص دی شاعری کوں سمجھݨ کیتے سابقہ مملکت خداداد بہاولپور دے پچھوال کوں سمجھݨ ضروری اے۔ ریاست بہاولپور ۱۷۲۷ء ملتان دی کُکھ اِچوں پیدا تھئی۔ ۱۹۵۵ء باقاعدہ پاکستان اِچ شامل تھئی۔ ۱۹۷۰ء پنجاب دے چنبے اِچ آئی۔ جے تئیں بھاجڑ نہ پئی ہئی ننڈھا پدھر تقسیم نہ تھیا ہا تاں بہاولپور ہک آزاد تے خود مختار ریاست ہئی۔ جھوکاں آباد ہن۔ ستلج منہ زور واہندا ہا۔ ٻیٹ تے ٻیلے آباد ہن۔ روہی وسدی ہئی۔ اَݨ ݙدھا مال چھڑدا ہا۔ نَہر ٻکری ہکے ٹوبھے تُوں پاݨی پیندے ہن۔ عرب تے عجم ایں در توں وظیفے تے خیرات گھِندے ہن۔ برصغیر دا کیڑھا ادارہ ہے یا کیڑھی وݙی شخصیت اے جئیں بہاولپور دے خزانے اچوں وظیفہ نہ گھِدا ہووے۔ او بھانویں حضرت علامہ اقبال ہووے یا حضرت حفیظ جالندھری سارے ریاست کنوں وظیفہ گھِندے ہن۔ اَڄ اوہا ریاست پنجاب دا پسماندہ ترین ڈویژن ہے۔ ۱۹۴۷ء اِچ ونڈرا تھیا تاں ریاستاں، راجواڑے وی ویندے رہیے ۔ اساں آپݨی سنبھل واݨ اِچ مشرقی پاکستان کوں بنگلہ دیش بݨدا ݙٹھے۔ ایہ کیوں تے کیویں تھیا۔ اَکھیں آلیاں کوں سبھو سُدھ ہے۔ بچدے پاکستان دے چار صوبے بݨیئے۔ بہاولپور کوں پنجاب اِچ شامل کیتونے ۱۹۷۰ء توں ۲۰۱۸ء تئیں گذریل ۵۰ سالاں اِچ بہاولپوریاں نال جو تھئی او دشمن نال وی نہ تھیوے۔ ۱۹۷۰ء دے الیکشن اِچ سئیں ذوالفقار علی بھٹو دی پاکستان پیپلز پارٹی سارے ملک اِچ مالہا پھیریا لیکن ریاست بہاولپور اِچ چھڑا ہک سیٹ ملی ریاستیاں’’تحریک بحالی صوبہ بہاولپور‘‘ کیتے ووٹ ݙتے۔ ہوں زمانے ساری ریاست ہک پاسے ہئی جݙاں جو مخدوم حسن محمود تے چوہدری بشیر چیمہ الحاق پنجاب دے حامی ہن۔ مخدوم حسن محمود سئیں پنجاب دا وزیر اعلیٰ بݨݨ چاہندے ہن۔ ہک دفعہ سئیں جی ایم سید نذیر لغاری کوں انٹر ویو ݙیندے ہوئے ݙسیا۔

                       ’’ہک دفعہ میں پیر صاحب پگاڑا کول ٻیٹھا ہَم۔ مخدوم حسن محمود وی موجود ہن۔ پیر صاحب کہیں کم سببوں اندر اُٹھی ڳئے۔ مخدوم حسن محمود میکوں آکھیا !سئیں پیر سئیں کوں آکھو میکوں پنجاب دا وزیر اعلیٰ بݨواوِن۔ میں آکھیا ! مخدوم صاحب ہک تاں تساں ٻڈھڑے تھی ڳئے وے ݙوجھا سرائیکی ہیوے ، پنجاب دی وزارت اعلیٰ دا خاب چھوڑ ݙیو۔

                       جݙاں جو بشیر چیمہ صاحب آپݨی قوم ، قبیلے نال جڑت ودھاوݨ چاہندے ہن اَڄ اُنھاں دا پُتر طارق بشیر چیمہ بہاولپور صوبے دا وݙا حامی اے۔ ۱۹۷۰ء دے الیکشن دے بعد ’’تحریک بحالی صوبہ بہاولپور‘‘کیتے زور دار تحریک چلی۔ انجام گولی تے جیلاں ۲۴؍اپریل ۱۹۷۰ء دی شام فرید گیٹ بہاولپور گولی چلی ، عظیم خاں تے شفیق احمد دا دپوترا شہید تھئے۔ سینکڑاں لوک زخمی تھئے۔ شہر اِچ کرفیو لڳ ڳیا۔ سرسری تے خصوصی فوجی عدالتاں سیاسی اَڳواݨاں تے کارکناں کوں سزائیں ٻولیاں علامہ ارشد میاں نظام الدین حیدر ،سردار محمود خاں، سید احمد نواز گردیزی، سیٹھ عبید الرحمن، سید چراغ شاہ، مستری عبدالرحمن، سردار محمد اسلم افغان، میاں اللہ نواز ایڈووکیٹ تے ݙوجھے کئی لوکاں کوں فوجی عدالتاں سزائیں سݨایاں۔ پنجاب دیاں مختلف جیلاں دے علاوہ مَچھ (بلوچستان) تے سکھر (سندھ) دیاں جیلاں اِچ بھیڄا ڳیا۔ شہزادہ مامون الرشید عباسی کوں خصوصی فوجی عدالت ݙاہ سال قید با مشقت تے ہک لکھ روپے جرمانے دی سزا سݨائی۔ ایہ ہوندن بھلا کرݨ دے فاہدے۔ جیڑھیلے کجھ ٹھڈویر تھی ڳئی تاں شہزادہ مامون الرشید عباسی، سیٹھ عبیدالرحمن بہاولپوری ، ریاض ہاشمی ایڈووکیٹ نے اُنہاں دے سنگتیاں سرائیکی صوبے دی تحریک دا مُنڈھ ٻدھا۔ جݙاں سیٹھ عبیدالرحمن بہاولپوری میونسپل کمیٹی دے چیئرمین بݨئیے تاں اُنہاں بیکانیری گیٹ، کوں فرید گیٹ (حضرت خواجہ غلام فرید سئیں دے ناں تے) سینما چوک کوں ’’سرائیکی چوک‘‘ دا ناں ݙتا۔ ایندے علاوہ سرائیکی زبان و ادب دے ودھارے کیتے ماڈل ٹاون اِچ ’’سرائیکی ادبی مجلس رجسٹرڈ ‘‘کیتے مُل مہانگی زمین ݙیوائی۔ ایندے بعد تلوچڑ، روہی ،تھل دمان دے وسدے قومی بنیاد تے کٹھے تھئے۔ ۱۹۷۰ء توں پہلے خطہِ بہاولپور دی شاعری اُتے نظر ماروں تاں اُوندے اُتے مذہبی ، معاشرتی تے اصلاحی رنگ غالب نظر آندے۔ سوکھ ساول ٻولیندی اے۔ تحریک بحالی صوبہ بہاولپور دے دوران پہلی واری نصر اللہ خاں ناصر تے سفیر لشاری مزاحمتی شاعری کیتی۔ وَل جینویں جینویں وقت گذردا ڳیا۔ پنجاب اِچ شامل تھیوݨ دے بعد بہاولپوریاں دا ککھ نہ رہیا۔ زمیناں اُتے قبضے شروع تھئے۔ اعلیٰ سرکاری نوکریاں ہتھوںڳیاں۔ لوکاں دھاڑ فریاد شروع کیتی۔ شاعری دا مزاج بدلیا۔ ۱۹۷۵ء اِچ سئیں ذوالفقار علی بھٹو ایں تل دے زخماں تے مَلم رکھی۔ بہاولپور ، ملتان، ڈیرہ اسماعیل خاں یونیورسٹیاں قائم تھیاں۔ ملتان تے بہاولپور اِچ ریڈیو اسٹیشن قائم تھئے۔ سرائیکی قومی شعور اِچ ودھارا تھیا۔ شاعراں ،ادیباں ’’تخت لاہور‘‘ دے خلاف مزاحمت شروع کیتی۔ شاعری آپݨا رنگ روپ وٹایا۔ ایہ کم جہانگیر مخلص توں پہلے شروع تھی ڳیا ہا۔ اُنویں تاں سارے وسیب اِچ خاص طور تے احمد پور شرقیہ دے شعراء کرام شاعری کوں ہتھیار دے طور تے ورتیا۔ ذرا سینئر شعرا کرام دے نمونے ݙیکھو: 

رفیق احمد پوری:

ریت اُݙردی ہے جتھاں پاݨی دا پھینگا کائنی

اونکوں دریا آکھاں میں ایݙا وی اَندھا کائنی

شایت کہیں بھوپے ولا ہوٹھ میݙے مُندر گھِدن

گھر لُٹیندا پئے میݙا پر میں ٻولیندا کائنی

چلو ٻیا نہ سہی آپݨے حق کیتے تاں ٻولِن

خدا زبان ݙیوے بے زبان لوکیں کوں 

تاریخ دا اثاثہ لُٹ پھردے وات راہݨے

ہک مُٹھ نی تھیندے جے تئیں ملتان چھوٹے چھوٹے 

روہی، تھل، دمان دے واسی تَس دی ریتڑ پھکِن

تیݙے گھر بارش دے مُجرے ساݙے کہیں لیکھے

پروفیسر مظہر مسعود:

ݙیکھاں کیڑھے موندری گنگ دام ساکوںکر ݙکھائے

ݙکھ ݙنگیندے رہ ڳئے جتنے ساݙی چپ چندرائی نہ ڳئی 

نسر کھڑے ہِیسے کوسی ہوا دے رستے تے 

وجود رکھدوں مگر تھیسے نِت نفی ساݙی 

ٹھیک ہے کیارے سبھے تازے تواݨے ڄاپدن

پر میݙی وستی دے نینگر کیوں کماݨے ڄاپدن

ٹُر تاں پئے ہیوے سفر تے ہتھ نہ ہک ٻئے دا چھڑائے

منزلاں گروی اُتے رستے وِکاݨے ڄاپدن

ثاقب قریشی:

نہ او وِکیّن نہ کہیں توں دھارے ڳن

ایں خطا اِچ وی لوک مارے ڳن

ساݙی چاندی سنویں کپاہ لُٹ تے

کیجھے کیجھے لاہور اُسارے ڳن

ایہ کیجھے دھاڑو آ لتھن میݙی گنگدام دھرتی تے

میݙے وݙکیاں دے رقبے ڳئے، میݙا کھاتے دا کھاتا ڳیا

میݙا حصہ کتھورݨ سانگے میکوں ’’ویر‘‘ سݙیا ڳئے

میکوں آپݨا بݨاتے میں تے کوئی تھورا نی لاتا ڳیا

کاٹھی وݨ وݨ دی جے گھن آئیں تاں نتیجہ ݙیکھیں

گھر کچھیسی تیݙا رقبے کوں وی کانے لڳسِن

                       اتنی لمبڑ کرݨ دا مقصد ایہ ہے جو قاری کوں سُدھ ہووے جو شاعری کیویں وقت ویلے نال رنگ روپ وٹیندی اے۔ شاعر دا ہتھ وقت دی نبض تے ہوندے۔ بہاولپور اُتے قبضے توں پہلے دی شاعری ݙیکھوں تاں او خوشیاں غمیاں دے اظہار تے معاشرتی برائیاں دی پاڑ پٹݨ کیتے ہوندی ہئی۔ جے کتھائیں زور آور طبقے دے خلاف ڳالھ تھئی وی سہی تاں او مجموعی طور تے تھئی جݙاں جو پار۹ نہراں دے خلاف آوازمو جودہئی۔جینویں فیض علی فیض دے ایہ ݙوںبند:

ظالم جاگیر دار آ مشکی تے پیر آوی

چنگی طرحاں یاد اِن تیݙیاں اندھار گردیاں

بھیݨیں اساݙیاں، مانواں نوکراݨیاں تیݙے گھر دیاں

ہݨ تئیں پچائی رہ ڳیوں جیجھیاں رہیاں گزردیاں

ظالم تیݙے ظلم دیاں حدوں نئیں نظردیاں

توںہانویں ڳاٹے بھناں لاہݨاں کوئی ویر ہاوی

ظالم جاگیر دار آ مشکی تے پیر آوی

ٻالیں کوں نال کر تے اللہ دے در تے کھڑتے

کڈھوں تیکوں پلوتے اساں نماݨے سڑ تے

کنڈوں پچھوں وی کائناں آہدے کھڑے ہیں رڑ تے

سچ فیضؔ منہ تے آہدوں سب چھاݨ تیݙے چھڑتے

گھاݨی دے وات آنویں گڑا کوئی رب وساوی

ظالم جاگیر دار آ مشکی تے پیر آوی

                       ایندے بعد اروارپار مزاحمتی شاعری اِچ شدت پیدا تھئی۔ جہانگیر مخلص دی پہلی غزل ’’پارت‘‘ دے ناں نال ہک پمفلٹ دی صورت چھپی تاں سارے وسیب اِچ ہُل ہُل پئے ڳئی۔تلاوڑے کاراں اینکوں شعری نزاکتاں دے خلاف آکھیاپر عوامی سطح تے ایہ غزل ٻہوں مشہور تھئی ۔ایہ ۱۹۹۰ء دی ڳالھ اے۔ اَڄ تئیں نویں نینگراں کوں ایہ شعر یاد ہِن تے اِنہاں کوں سوشل میڈیا تے شیئر کریندے راہندن۔ اُتے میں احمد پوری دوستاں دے کجھ چوݨویں شعر ہِیں ڳالھوں ݙتن جو ہُوں زمانے ماحول کیا ہا۔ احتجاج کیویں تھیندا ہا۔ ڳالھ کرݨ دا طریقہ کیا ہا۔جہانگیر مخلص ہُوں زمانے شاعری شروع کیتی۔ حیرانگی آلی ڳالھ ایہ ہے جو ایݙے وݙے لوکاں دی موجودگی اِچ اُوں آپݨی نویکلی سُنڄاݨ بݨائی۔ ایں دوران مخلص ؔ تعلیم دی خاطر کراچی ڳیا۔سندھ یونیورسٹی جامشورووچ پڑھدا ریہا۔سندھی قوم پرستاں نال رام ست تھئی۔سرائیکی عوامی سنگت کراچی دے دوستاں نال اُٹھݨ ٻاہݨ شروع تھیا تاں ایندا سیاسی شعور مزید تکڑا تھیا۔ ایہ پہلی واری تھیا جو بہاولپوروں زور آور طبقات دے خلاف ناں گھِن تے دھاڑ فریاد کیتی ڳئی۔

توں ݙکھاں دے سارے سفر یاد رکھیں

کیویں تھئی اے تیݙی بسر یاد رکھیں

جیڑھے ساݙیاں نسلاں دے ساہ پیندے رہ ڳن

اُنھاں کالے نانگاں دے گھر یاد رکھیں

جݙاں خواہشیں دا کریں پار جنگل

غریبی دا چٹڑا پدھر یاد رکھیں

جݙاں ٹھڈے ملکاں دیاں سیراں تے ونڄیں

میݙی تَسی روہی تے تھر یاد رکھیں

لغاری، مزاری، گیلانی، عباسی

تیݙی راہ دے ہِن پتھر یاد رکھیں

جیڑھے تیݙی دھرتی دے بݨ ڳن وپاری

او کھوسے دریشک تے کھر یاد رکھیں

ایہ گردیزی، مخدوم، کھچی قریشی

انہاں وی نی چھوڑی کسر یاد رکھیں

جے بھیݙاں دے وانگوں توں دھرتی تے جیسیں

تاں بھیݙاں کوں پوندن نہر یاد رکھیں

جݙاں فاتحہ ونڄ مزاراں تے آکھیں

مظفر دی مخلص قبر یاد رکھیں

                       ایہ اوزور آور طبقات ہِن جنہاں سرائیکی وسیب کوں آپݨی وَٹھ اِچ گھِدا ہوئے۔ جہانگیر مخلص ہک ہک دا ناں گھِدے حالانکہ ساݙی تہذیبی تے ثقافتی روایت ایہ نہ ہئی۔ جھِک نوائی عاجزی ساݙا مزاج ہا۔ مظہرمسعود آکھا ہا جو :

ساݙے ڳاٹے کوں تروڑیا ہے جھک نوائی ساݙی

                       ایویں جݙاں سردار فاروق احمد خاں لغاری صدر بݨیا تاں بشیر غمخوار دا ایہ قطعہ ݙاڈھا مشہور تھیا۔

چِٹ چئی ونڄ وسدا چوٹی دا ونڄ خاں کوں آکھیں اوکھے ہیں

جے خاں دی نندر دا وقت ہووے، دربان کوں آکھیں اوکھے ہیں

جے مل پووے تاں ݙچکیں نہ بئی مان کوں آکھیں اوکھے ہیں

ساݙی روح دا یوسف کھوہ وچ ہے کنعان کوں آکھیں اوکھے ہیں

                       ایہ آواز مخلص ہوں ویلے چاتی جیڑھیلے چُپ دی ݙیݨ وسیب اِچ نلے کھوڑی پئی ہئی۔ سرائیکی ہݨ وی بھیݙاں دی کار حیاتی گزریندا پئے۔ تقلید عام ہے۔ لوک پیر دی ڄال اُتے تھگڑیاں ٻدھ آپݨے آپ کو ں دھوکا ݙیندن۔ ہک اَکھیں آلا شاعر، باشعور بندہ کیویں چپ رہ سڳدے، ثاقب قریشی آکھیا ہا:

لوک چندر توں لنگھ مریخ دا پندھ نبیڑی ودِن

لوک اَڄ وی ٻدھیندے کھڑِن تھگڑیاں پیر دی ڄال تے

                       حیاتی اِچ اڳوں ودھݨ کیتے تَݨ وُݨ کرݨی پوندی اے۔ دماغ دا استعمال کریندے، ایں طرحاں نہراں دا مقابلہ تھی سڳدے۔ بھیݙ معصوم زناور اے جݙاں جو نہر خونخوار زناور اے۔ او رَت پیوݨ دا عادی اے۔ کیوں جو ایہ اوندی فطرت اے۔ جہانگیر مخلص بھیݙاں دی حیاتی دے خلاف ہے۔ سرائیکی خطے اِچ تھیوݨ آلی سیاسی، سماجی تے معاشی بدمعاشی ݙیکھ ہاں ݙل ویندے جیڑھا خطہ سب توں زیادہ کݨک، کپاہ، اَمب ،جوار، ٻاجھری مُدا دنیا دی ہر نعمت پیدا کریندے، اوں تل دے لوک پیروں راݨے تے کنڈو ننگے ہوون۔ ایجھے حالات اِچ جہانگیر مخلص ایجھی شاعری نہ کرے تاں کیا کرے۔او ہک درد مند دل رکھݨ آلاشاعر اے۔ وسیب دیاں محرومیاں بُکھ، تَس، تریہہ، بے روزگاری ، دھیریں دے ارمان ݙیکھ او دھاڑ دھاڑ نہ کرے تاں کیا کرے۔

اِتھاں قلم دے وی سر قلم ہِن

اِتھاں اَلاوݨ رواج کائنی

                       ضیاء الحق دے قہری دور اِچ ٻولݨ ، حق سچ دی ڳالھ کرݨ آپݨے آپ کوں موت دے منہ ݙیوݨ آلی ڳالھ ہئی۔

سولی سڄاوݨی ہے نوبت وڄاوݨی ہے

جیوݨ دی جوڳ سانگے دھرتی جگاوݨی ہے 

قاتل کوں ایہ خبر ہئی سچ کوں لُکا نی سڳدا

سینے تے آپݨے کوڑے تمغے سڄا نی سڳدا

پھلیں کوں قید کر تے خوشبو لُکا نی سڳدا

پلکیں تے پینگھ ہنج دی ساݙی تاں ساوݨی ہے

جہانگیر مخلص دی شاعری زیادہ تر ایں جبر دے دور دی شاعری اے۔ 

سڄݨ حالات کیا پچھدیں گزر اوقات کیا پُچھدیں 

اساݙی قوم ہے ساری ݙکھاں دے وات کیا پُچھدیں 

جتھاں رَل مِل گزارے ہن چنگے ݙو ݙینہہ حیاتی دے 

کہیں دے چک دے وچ آ ڳئین اوہے دیہات کیا پچھدیں 

کے تئیں ساݙی رَت اچ مخلص ٹوپیاں رتیاں تھیسن

کے تئیں کھاسن ماس اساݙا گنجے ،ککے کاݨے

                       ہُوں ویلے نچݨ ڳاوݨ تے رَل ٻہݨ دی موکل نہ ہئی پر سوجھل سوچاں آلے لوک رَل ٻاہندے ہن تے شاعری وی کریندے ہن۔ ایجنسیاں آلے تاڑ اِچ ہوندے ہن۔ مُلاں ملواݨیاں تے ایم کیو ایم کوں مکمل چھٹی ہئی۔ تلوچڑ عذاب اِچ ہن ۔ ایہ وی ہوں دور دی ڳالھ اے۔ مخلص آکھیاہا:

اساں مݨ دریا تے وسدے ہیں

ساݙی سوچ سمندر وانگ

ہݨ گھر دے ٻاہروں بھاہ ٻالو

نتاں کھاندن مشکی نانگ

ساݙے ہتھ وچ کائنی ݙانگ

                       جہانگیر مخلص دی کتاب ’’پرہ باکھ‘‘اکتوبر ۱۹۹۲ء اِچ سمل پبلیکیشنز احمد پور شرقیہ چھاپی۔ ایں کتاب دا چھپݨ ہوں ویلے ممکن تھیا جݙاں ضیاء الحق بہاولپور اِچ سڑ تے سوا تھیاء۔ ایں کتاب دی تقریب رونمائی خانپور اِچ تھئی تے ساری دی ساری کتاب ہک گھنٹے اِچ وِک ڳئی۔ ایندے بعدرحیمݨ روہیلہ جنت مکانی ایندے کلام کوں ڳاوݨ شروع کیتا۔ رحیمݨ باقاعدہ گلوکار نہ ہا۔ تھال وڄیندا تے ڳاندا ہا ۔ او پار اُروار اتنا مقبول تھیا جو عام میلے مارکیاں دے علاوہ پار اُروار لوک شادیاں تے رحیمݨ کوں سݙیندے تے مخلص دا کلام سُݨدے ہن۔ 

کے تئیں شہر لاہور دے اندر شیش محل اُسریسو

کے تئیں ساݙیاں سالھیں دیوچ روسن ٻال اَیاݨے

                       ضیاء الحق آپݨے دور اِچ بہاولپور دی دھرتی تے قہر وسایا۔ اُوں سارے پاکستان دے جالندھری ارائیاں کوں کٹھا کر بہاولپور ریاست اِچ آباد کرایا۔ او بھانویں فوجی افسر ہا یا عام مزدور جتھاں سرکاری زمین موجود ہئی ارائیاں کوں ملی ۔اِتھاں ݙوں چیزاں یاد رکھݨ اہم اے۔ ہک ہئی آباد کاری جیندے کیتے نواب آف بہاولپور دعوت ݙتی ݙوجھی ہئی قبضہ گیری جیڑھی ۱۹۷۰ء دے بعد شروع تھئی۔ نواز شریف ہووے یا چوہدری پرویز الٰہی انہاں بہاولپور اِچ قبضے کرائے ڈیموگرافی تبدیل کرائی ہݨ جیڑھے پنجابی حضرات بہاولپور دے الحاق پنجاب دے حامی ہن او ہُݨ بہاولپور صوبہ منگدن ۔ ساݙے اندھیاں کوں سمجھ نی آندی ۔

                       ایجھے حالات اِچ جہانگیر مخلص دی نظم ’’منشی خاں ڈیراوری دے ناں‘‘ تلوچڑاں کوں ہلاتے رکھ ݙتا۔

پیراں دیوچ نیل ظلم دا گچی دیوچ گھنڈ

پیروں راݨے سِر دے اُتے ہے ݙکھاں دی پنڈ

میݙے حصے اوںدھرتی دا ہک مرلہ نی آیا

جئیں دھرتی دی پیلی ریت تے ڳئی حیاتی ہنڈ

آپݨے ہتھیں دولا سئیں آں! میکوں آ دفناویں

نہ تاں میݙے ٹوٹے ٻٹکے گجھیں گھِنسن ونڈ

میں تاں وانجی روہی دا ہاں ٹردا پھردا ویݨ

آپݨے میکوںنٹ اَکھیندن غیر سݙیندن بھنڈ

پیلھوں، کھمبیاں، سیٹوں، کترݨ ڳئی اوندی اُرواح

بکھیاں ݙاچیاں ہݨ نی کھاندیاں لئی لاݨیاں تے ڄنڈ

میں تاں ٻٹے کھوہ تے واہندا کنوں ٻوڑا ݙاند

چٹیاں نال ہمیشہ سِنگری رہ ڳئی میݙی کنڈ

                       ایویں ایں مجموعے اِچ پھُٹی دا بھاہ‘‘ ’’وینا حیات‘‘’’اَٹھویں ترمیم‘‘ ’’ہارس ٹریڈنگ‘‘ ’’خصوصی عدالتاں‘‘’’ بہاریاں دی آمد‘‘ شاندار نظماں ہن تے خطے دے اُشاک تے سڄاک لوکاں دی نمائندگی کریندیاں ہن۔ ایں شاعری پورے ملک اِچ ہل چل مچائی کیوں جو دھرتی ڄایاں دے ݙکھ سانجھے ہن جیڑھی ڳالھ سیاست کار کرنی ہئی او شاعر تے ادیب کیتی۔ اَڄ تئیں صورت حال ایہا ہے تلوچڑاں دی نمائندگی کرݨ آلا بے ہمتا ، بے زورا تے مفاد پرست اے۔ نہ او قوم ڄاݨدے نہ قوم پرستی دے معنی اُونکوں صرف آپݨے مفاد دی خبر ہوندی اے۔ اَڄ صورت حال ایہ ہے جو بہاولپور دی قسمت دے فیصلے چوہدری طارق بشیر چیمہ کریندا کھڑے۔

                       جہانگیر مخلص بھانویں جو تھوڑا لکھدے پر واہ واہ لکھدے۔ علمی ادبی حلقیاں دے علاوہ عام لوکاں اِچ اوندی شاعری ٻہوں مشہور ہے۔ سرائیکی دے علاوہ سندھ دے علمی ادبی حلقیاں اِچ وی اوندی شاعری اُتے بحث تھیندی اے۔ سوچ فکر دے نال جیڑھی ڳالھ جہانگیر مخلص دی شاعری کوں نویکلا کریندی اے او ایندی خالص زبان تے تلوچڑ تراکیب ، تشبیہات تے استعارے ہن۔

اساں مخلص ݙکھ دیاں پاڑاں ہیں                                     ہک ہنج دے نال پھپھڑ پوسوں

                       جے شعراں اِچ ترکیب تلوچڑ ہووے تاں شعر دی چَس رَس ودھ ویندی اے۔ ساݙے ٻہوں سارے شعراء ایں ڳالھ دا ادراک نی رکھیندے ۔ فارسی تے اردو دیاں ترکیباں ورتی کھڑے ہوندن۔ مخلص دے ایں شعر اِچ ’’ݙکھ دی پاڑ‘‘ہک شاندار ترکیب اے۔ جیندے نال نہ چھڑا شعر امر تھئے بلکہ حوالے دا شعر بݨ ڳئے۔ جہانگیر ایہ رمز آپݨے سینئرز کنوں سکھی اے۔ احمد پور شرقیہ اِچ پروفیسر مظفر مسعود، رفیق احمد پوری تے ثاقب قریشی ایں ڳالھ تے پوری توجہ ݙیندن۔ رفیق احمد پوری دا ایہ شعر ݙیکھو:

ہݙاکے دردی ہک اَدھ جھات سئے ہئی

میݙیاں اَکھیں دا ہاں جھل تھی ونڄے ہا

                       ’’آکھیں دا ہاں جھل تھیوݨ‘‘ایہ ہے فنی سوہݨپ حالانکہ ’’ہاں جھل‘‘ جیرھے معنی اِچ ورتیندے او ساریاںکوں پتہ اے۔ نال ’’ہݙاکے در‘‘ دی ہک اَدھ جھات اَڄوکا نینگر کیا سمجھے۔ ایہ ہنر احمد پوری شعرا کوں آندے ،ثاقب قریشی دا یہ شعر ݙیکھو:

ڈھٹھے ہاں نال میݙے ہتھاں دے لیکے پڑھ تے

جوشی آکھیا ہا تیݙی گِسنی کوں ڳانے لڳسن

                       ’’گِسنی کوں ڳانا لڳݨ‘‘ شادی دے موقعے تے گھوٹ دے ہتھ ڳاناٻدھا ویندے۔ ایہ ساݙی ثقافتی روایت دا حصہ اے۔ لیکن ایں شعر اِچ ’’گِسنی کوں ڳانا لڳݨ‘‘ ہتھکڑی دے معنی اِچ ورتیا ڳئے۔ ہک شاعر دا مصرعہ ہے:

یارو تنویر سحر تھیندی پئی اے

                       ایہ ’’تنویر‘‘ تے ایہ ’’سحر‘‘ سرائیکی شاعری کوں وارا نی کھاندی۔ رفیق احمد پوری دا ہک ٻیا شعر ݙیکھو:

روہی، تھل ،دمان دے واسی تَس دی ریٹتر پھکن 

تیݙے گھر بارش دے مجرے ساݙے کہیں لیکھے

                       ایں شعر اِچ ’’بارش دے مجرے‘‘ ایہ ہے ترکیب لیکن ورتیسی اوہو جینکوں سُدھ ہوسی۔ ایویں شاہد عالم شاہد دا ایہ شعر ݙیکھو:

مینہ دا زم زم وُٹھے ٻلدی روہی اُتے مال چردا ودے

ساولیں ڄم پیاں ایجھا امرت ڈھٹھے مال چردا ودے

                       ’’مینہ دا زم زم ‘‘ ایہ ہے ترکیب ۔ ایجھا سرمایہ جہانگیر مخلص کول وی ڈھیر سارا ہے۔

                       ؎                    دردیں دی درسالھ تے ٻیٹھوں ، ݙکھ نہ اَصلوں چُکن

                       ؎                    پیراں دیوچ بکھ دے پیکھڑ، اَکھیں نیر وہاون

                       ؎                    عید دی رات اساݙے ویڑھے بُکھ دا جاڳا ہوسی

                       انہاں لائناں اِچ ’’دردیں دی درسالھ‘‘ ’’بکھ دے پیکھڑ‘‘ ، بکھ دا جاگا، ایجھیاں ترکیباں ہن جنہاں جہانگیر مخلص دی شاعری کوں سوہݨا کیتے۔ جہانگیر مظلوم لوکاں کوں زبان ݙیندے ، ٻولݨ دا رستہ ݙکھیندے

تیکوں چُپ دا روگ وے سانول آپ بھڳیسیں بھوگ وے سانول

ٻچے تیݙے کانویں وات اِن کون چڳیسی چوڳ وے سانول

                       جہانگیر مخلص جیڑھی وی ڳالھ کیتی اے، وڄ گڄ تے کیتی اے۔ حاکماں اڳوں سر نی نیوندا بھل سوال کریندے۔

نراس ٹٻیاں دے سینے اُتے زناوریں دے کرنگے رُل ڳن

ایں واری اصلوں نی روہی وُٹھی فراق تس اے وصال تسے

پُچھیں ہاں مخلص ؔ توں حاکمیں توں کہیں بھرپی وَساوسندی

تہاݙے شہر فوارے چلدن تے میݙی روہی دے ٻال تَسے

                       تخت لاہور سرائیکی شاعری اِچ مسلسل ظلم دا استعارہ بݨ ڳئے۔پنجابی حکمراناں بہاولپور کوں ہمیشاں آپݨی کالونی سمجھیے۔ افسوس ایہ ہے جو بہاولپوری سیاست دا ناں کوں ایہ ڳالھ اَڄ تئیں سمجھ کیوں نی آئی جو وقت ڈھیر سارا گذر ڳئے۔ پلاں تلوں ڈھیر سارا پاݨی ویہہ ڳئے۔ ہُݨ ہک ڈویژن دا صوبہ ممکن کائنی۔ گذریل ۵۰ سالاں دی کارکردگی ساݙے سامݨے ہے کہ ہک خوشحال تے خود مختیار ریاست کیویں پنجاب دا پسماندہ ترین ڈویژن بݨی۔ قوماں دے صوبے ہوندن تے سرائیکی ہک قوم ہے۔ سرائیکی خطے دی تہذیبی ، ثقافتی روایت ،پیار محبت عاجزی تے جھک نوائی اے۔ پورے سرائیکی جغرافیے اُتے نظر ماروں تاں ݙکھ دی سانجھ ہکا اے۔ کتھائیں ۹ نہر ہن تے کتھائیں قبضہ گیر ایں توں اُتوں پنجاب سرکار تخت لاہور دا جبر جیندا کوئی حد ٻناں کائنی۔ دھرتی واس غلام تے رعایا دے طور تے زندگی گزریندا پئے۔ اُو ریاست دا بھائیوال کائنی۔ تلوچڑ سیاست دان اندھے تے گنگے ہن۔ ایم این اے، ایم پی اے بݨ سمجھدن۔ دنیا دی وݙی نعمت مل ڳئی ہے۔ انہاں واسطے پٹواری ، تحصیل دار تے تھاݨے دار آپݨی مرضی دا وݙی نعمت اے۔ ایجھی صورت حال اچ دھرتی دے دانشوراں، شاعراں ،ادیباں کوں ایہ جنگ لڑنی پئے ڳئی اے۔ جہانگیر مخلص آپݨی قوم ، قبیلے نال اے او چنگی طرحاں ڄاݨدے کہیں خطے دی ڈیمو گرافی کیوں تبدیل کیتی ویندی اے۔ تلوچڑاں دے وسائل تے کیویں قبضہ کیتا ویندے۔ او ڄاݨدے جو سندھ اِچ مہاجراں سندھی نال کیا سلوک کیتے ساݙے نال کیا تھیندا پئے۔ شاعر تاں چھڑا دھاڑ فریاد کر سڳدے۔ او آپݨے وطن وسیب دی ہر کرسی تے کھورا چہرہ ݙیکھ حیران تے پریشان تھیندے۔

                       جہانگیر مخلص دی نظم ’’ہیومن رائٹس‘‘ چھڑا سرائیکی خطے دا ویݨ نی بلکہ جگ جہان دے مظلوم تے محکوم لوکاں دا نوحہ ہے۔

آ تے ݙیکھیں جو دردیں دی سولی اُتے ، لوک چڑھدن کیویں لوک لہندن کیویں 

پتھریں دے بݨے ہوئے گھریں دے اندر ریشمی جسم ݙکھاں کوں سہندن کیویں

مونجھاں کونجاں دے وانگوں چدہاروں پھرن، شام تھیوے تاں کندھاں تے ٻہندن کیویں

رات بے سیت لوکیں دے گھر دے وچوں،ویݨ در دے ولیکھیاں تو ں آندن کیویں

                       مخلص ترقی پسند، سیکولر سوچ دا بندہ اے۔ صوفیاء دے فلسفے دا حامی اے۔ مذہب ، مسالک توںہٹ انسانیت نال پیار کریندے او چھڑا آپݨے خطے دے مظلوم لوکاں کیتی نی بھل جگ جہان دے مظلوماں دا ݙکھ روندے۔ ساݙا ملک ہمیشہ مارشل لاء دی وُٹھ اِچ رہیے۔۷۰ سال دی حیاتی اِچ ۳۳ سال مارشل لاء رہیے۔ کݙاہیں کوئی جمہوری حکومت آپݨا دور مکمل نی کر سڳی۔ ایں سارے منظر نامے اِچ ہک خاندان دی تاریخی جدوجہد اوندے سامݨے ہے تے اوہے بھٹو خاندان۔ سرائیکی وسوں دے ٻہوں سارے شعراء ایں خاندان کوںخراج پیش کیتے۔ جہانگیر مخلص وی جمہوریت پسند اے۔

آتے ݙیکھیں جو دھرتی دی دھی وی اِتھاں 

کینویں بے جرم سڑکیں تے ماری ڳئی

جیندا پیو آپݨے ویلے دا منصور ہا 

اوندے سر سانگے، سولی سنگاری ڳئی

اوندے ویریں کوں بے موت ماریا ڳیا 

اوندے سینے توں برچھی گذاری ڳئی

شالااُوندے بلاول دیاں خیراں ہووِن 

جیندی کائنات ساری دی ساری ڳئی

                       فرد توں فرد تئیں جتھاں جہانگیر مخلص جمہوریت دے ہک نشانی کوں سلا م پیش کیتے۔ ایویں او عام آدمی دے درد کوں کیویں ڄاݨدے ایہ اوندی پورھیے کار لوکاں نال محبت دا نتیجہ اے۔

آتے ݙیکھیں جو میݙے مقدر دیوچ 

اوکھے پینڈے رہیے پندھ کشالے رہیے

تیݙے سانگے ݙسا خوشیاں کتھوں پناں 

میکوں ملݨ کیتے ݙکھ اُٻاہلے رہیے

میݙے سانگے تاں بدرا دی دھپ وانگوں ہن 

ایہ ہنالے رہیے یا سیالے رہیے

تیݙے ہتھاں تے مہندی نہ اَڄ تئیں لڳی 

میݙے پیریں دیوچ اُنویں چھالے رہیے 

آ تے ݙیکھیں جو دھیاں کوں ٹورݨ کیتے 

ماء نے پورھیا کیتے پیو سوالی رہیے

دھی دے سر تے پنی ہوئی نگاہ دے پچھوں 

آپݨی عزت دے ہنجھوں سنبھالی رہیے

سوئیاں لہندیاں ریہیاں توݨے سینے دیوچ 

زخم ہتھاں دے تلیاں تے پالی رہیے

چولے کݙہویں سِجھے ونڄ امیراں دے ڳل 

سیپ کڈھݨ والے ہتھ خالی رہیے 

آ تے ݙیکھیں جو پڑ تے پئی ٻار اے 

لوک آندے کھڑن آپݨے لاہݨے کیتے

ٻار ݙے تے بھتاریں دا لیکھا کیتم 

کوئی گھلیندا رہیا میکوں تھاݨے کیتے

میݙے گھنڈرے کلہوٹیاں وی واندیاں رہیاں 

ٻال روندے رہیے شئے دے داݨے کیتے

سال پورے دا پورھیا ایویں رُل ڳیا 

بھوں دی بچ نہ سڳیا میکوں بھاݨے کیتے

                       ہیومن رائٹس دے ایہ بند جہانگیر دے احساسات تے اوندی انسان دوستی، غریب پروری دے نشابر نشان ہن۔ ایہ ہک سچے شاعر دا درد اے۔اِتھوں اندازہ تھیندے جو جہانگیرمخلص اپݨے وطن وسیب، وسدے لوکاں نال کتنی محبت کریندے۔ ایہ درد اوہو سمجھ سڳدے جیڑھا انہاں طبقات دے درد ڄاݨدا تے سمجھدا ہووے۔

                       وقت گذرݨ دے نال نال مخلص دی شاعری اِچ تھرام آئے۔ او تھوڑی شاعری کریندے پر جان دا ر شاعری کریندے۔ اوندی شاعری اِچ پیار محبت دی جاء مظلوماں تے محکوماں دے ویݨ ہن۔ جہانگیر مخلص کوں ایہ وی پتہ ہے جو چھڑا دھاڑ فریاد کرݨ نال کجھ نی تھیندا۔ ایندے کیتے جدوجہد کرنی پوندی اے۔ سر چا ٻولݨا پوندے ،ہِیں سانگوں او ہمت دا درس ݙیندے۔

ایں توں پہلے جو مخلص ایویں تھی ونڄے ، سیت سانگے سمل کجھ اڳونہاں کروں

حاکمیں دی حقیقت سُنڄاݨݨ کیتے ہتھ کوں دھاڑل دی ڳچی دا سونہاں کروں

جہانگیر مخلص شاعری شروع کرݨ ایلے نعرہ ماریا ہا؛

پرہ ٻاکھ دا ویلا تھی ڳے اُٹھو سچ دا ورد کروں

جیڑھا چپ دی راند رسیسی اوہو درد عذاب بھڳیسی

                       گزریل ۳۰؍۲۵ سالاں اِچ اوںجیڑھی وی شاعری کیتی اے او پرہ ٻاکھ دی بانگ اے۔ سچ دا ورد ہے، ویݨ اے۔ݙکھاریاں تے مظلوماں دی آواز ہے۔

ساݙے وگ نہ رہیے، ساݙے دگ نہ رہیے ، ساݙے وݨ نہ رہیے، ساݙے دھݨ نہ رہیے

بھنوئیں بھنوالی ݙتی، کئیں ݙکھالی ݙتی، نال لݙیں دے ڳئے ہیں قطارے اساں

ساݙے دھݨوال تے بے زبانی لَتھی، ساݙی وسوں تے واسک ویرانی لتھی

گنگے گوپیں وچوں سُنڄیں سالھیں وچوں، سݙوی وی مارے اساں ویݨ وارے اساں 

                       جہانگیر مخلص ایہ رواج ختم کیتے او گنگیاں دی زبان، ٻوڑیاں دے کن تے اندھیاں دیاں اَکھیں بݨیئے۔

کن وید انویں نہ چیلک کوئی میں آپݨے بھاگ تے رو پئی آں

اوݙں روگ دی جوگ وی اُنویں ہئی اوݙوں آندے راگ تے رو پئی آں

میں حور بݨی ہَم ہاکڑہ دی میں سرسوتی دی ڄئی ہامی

ساݙیاں سوچاں، ساݙے وپرے، ساݙے ڄمدے ٻال

ساݙیاں مونجھاں، ساݙے ہنجوں، مٹی کھمدے ٻال

اُوں پیو دے وی جیوݨ دا اندازہ لائو جیندے

شام تھیوے تاں بکھ دے ݙر توں گھرنی اَمدے ٻال 

اوں دھرتی دا پنج دریاویں نال نہ سانگا پُچھیں

جئیں دھرتی تے رُل ویندے ہن ریت اِچ دھمدے ٻال 

                       جہانگیر مخلص دی شاعری سوچ فکر تے اڳوں ودھݨ دا درس ݙیندی اے۔ مخلص دی شاعری اِچ موجود دردواَلم ایں دھرتی وسدے لوکاں دا نوحہ ہن۔ ہݨ توݨی سرائیکی خطے اِچ اُشاکی دی جیڑھی لہر آئی ہے ایندے پچھوں ایں طاقتورشاعری دا ہتھ اے۔ سرائیکی خطے اِچ میلے مار کے تے مشاعرے دی روایت ہمیشاں طاقتور رہی اے۔ ایں تل دا عام آدمی جینکوں شاعری دا بالکل ادراک کائنی او وی شاعری کریندے۔ ہݨ جیڑھیلے تعلیم یافتہ لوکاں شاعری دے میدان اِچ قدم رکھئیے تاں سارا منظر نامہ بدل ڳئے۔ شاعری روایت اِچوں نکل جدیدت دا چولا پا ئے ٹھمکائے جیڑھے لوک سرائیکی شعر و ادب نال محبت رکھیندن ۔ او چنگی طرحاں ڄاݨدن جو ۱۹۷۰ء دے بعد سرائیکی شاعری کتنا پندھ کیتے۔ جہانگیر مخلص اُنھاں شہسواراں اچوں ہک اے جیندی شاعری ہوا دی کنڈ تے جگ جہان دا سفر وَدی کریندی اے۔

٭٭٭

## حوالہ
(کتاب : جدید سرائیکی شاعری ، مرتب : ڈاکٹر خالد اقبال، عبدالباسط بھٹی) (ناشر: جھوک پبلشرز ملتان)