تیرھویں صدی وچ مرثیہ

تیرھویں صدی سرائیکی مرثیے دے عروج دی صدی ہے ۔ ایں صدی نے جتھاں اساکوں وݙے نامی گرامی مرثیہ گو شعراء ݙتے اُتھاں ٻہوں ساریاں شعری صنفاں مرثیے دا حصہ بݨیاں۔ مضامین وچ وسعت تے وادھا تھیا تے سرائیکی مرثیہ منظوم اتے نثری صورت وچ اپݨے کمال کوں پُنا۔ تیرھویں صدی وچ ملتان دے شعراء کوں چھاپے خانے دی وجہ توں اشاعتی سہولتاں حاصل تھی ڳیاں ہن۔ ملتان دے وݙے تاجران کتب محمد خیر الدین صابر و محمد فخر الدین خود وی شیعہ مسلک رکھدے ہن۔ انھاں مذہبی فریضہ سمجھ تے مرثیہ جات دی اشاعت وچ ٻہوں وݙا حصہ گھدا۔ محمد خیر الدین صابر ملتانی جیڑھے آپ وی مرثیہ گو شاعر ہن ایں پاسے جُٹ ڳئے تے آگرہ ساڈھورا ‘ انبالہ ‘ میرٹھ وغیرہ توں بے شمار شعراء دے مجموعے شائع تھئے۔ ایں اشاعتی سہولت نال تیرھویں صدی دے مرثیے دا مزاج ‘ اوندی ٹور تے اوندا سبھو انداز نتر کے اساݙے سامݨے آ ویندے۔ پچھلی صدی وچ چند مخصوص اصناف وچ مرثیہ لکھیا ویندا پیا ہئی۔ پر ایں دور وچ جنگ نامے ‘ مسدس ‘ مربع ‘ خمسہ ‘ طویل نظم ‘ چومصرعہ ‘ دفعہ ‘ حسینی ݙوہڑہ ‘ بیت ‘ حسینی ڈھولہ تے سی حرفی تقریباً اے تمام اصناف مرثیے دے ویݨاں نال ٻک ٻک ہنجوں روندیاں ‘ سر وچ مٹیاں پیندیاں تے نواسہء رسولؐ دے ݙکھ وچ عزاداری کریندیاں ݙسدن۔ سرائیکی زبان دی وسعت تے حقیقی لسانی طاقت ایندی فصاحت و بلاغت نتر کے سامݨے آئی۔ شعراء نے زبان تے اوندے عظیم ذخیرہ الفاظ کوں واقعاتِ کربلا دے بیان وچ ایں پرویا کہ لوگ اے آکھݨ لڳ پئے کہ اے زبان غم حسینؑ دے بیان واسطے بݨی ہے تے سرائیکی حسینیت دی زبان اے ۔ پچھلی صدی وچ مرثیہ اظہار عقیدت تے عبادت دا وسیلہ تے ذریعہ جان تے اختیار کیتا ڳیا۔ چونکہ شیعہ حضرات دے نزدیک ایندا سُݨݨ تے سُݨاوݨ ثواب تے بخشش دا ضامن ہے ہِیں کیتے عقیدت تے محبت دے بیان وچ مرثیے دے فنی محاسن تے کوئی خاص توجہ نہ ݙتی ڳئی ۔ مگر ایں دور وچ مرثیے دے مضامین وچ وادھے دے نال نال فنی محاسن تے خصوصی توجہ ݙتی ڳئی۔ مرثیے دے روپ کوں سنگھاریا سنواریا ڳیا جیندے نال مرثیے دا علمی معیار ودھیا۔ مرثیے وچ علمی ‘ ادبی ‘ چاشنی پیدا تھئی۔ شعراء نے قرآنی آیات ‘ احادیث ‘ حمد و نعت تے اسلامی تعلیمات کوں اپݨے مضامین دا جز بݨایا۔ فلسفہ شہادت ‘ استدلال ‘ تاریخی واقعات تے تحقیقی انداز نے مرثیے کوں آسمان تے پُڄا ݙتا۔ ایندی مقبولیت وچ بے پناہ اضافہ تھیاتے ہندوستان دے علاوہ سندھ ‘ سرحد ‘ بلوچستان دے او علاقے جتھاں سرائیکی زبان لوک نی ٻلیندے‘ انہاں دی مجلساں ایں زبان وچ برپا تھیاں تے اے روایت ہُݨ تئیں لڳی آندی ہے کہ محرم دے ݙینہاں وچ پاکستان دے ہک کونے توں بے کونے تک سرائیکی زبان دے ذاکر تے مرثیہ گو اپݨی زبان وچ واقعات کربلا بیان کریندن تے لوک ایں زبان وچ شہادت دے مضامین دل دے کناں نال سُݨدِن۔ کجھ شعراء نے ݙوجھی زباناں دے چوݨویں ادب کوں سرائیکی زبان وچ ترجمہ کرݨ دا سوبھ وی چایا۔ فارسی کتاب روضۃ الشہداء دا منظوم ترجمہ فردوس الشہداء دے ناں نال سید غلام محمد شاہ ولد محمد شاہ بخاری سکنہ چانݨا نزد شہر کروٹ تحصیل خوشاب نے کیتا۔ سید غلام محمد شاہ نے اے سرائیکی ترجمہ 1230ھ؍1815ء وچ کیتا۔ ہِیں منظوم ترجمے کوں گل محمد شاہ ولد محمد چراغ الدین شاہ نے 1270ء وچ نقل کیتا۔ اے مخطوط وݙی تختی دے 363صفحات رکھدے۔ اَڄکل یہ قلمی نسخہ خلش پیرا صحابی کول ہے۔ انھاں ایندے کجھ حصے دی فوٹو کاپی اساکوں عنایت کیتی ہے۔

ہر ہر بیت مرتب کیتا درد اماماں والے

بھر بھر جام اتوں تے پیتم درد حسینی والے

جے کو درد حسینؑ کماوے دل دے نال اخلاصوں

یا رب کر توں فضل اُنہاں تے چھٹے سب وسواسوں

میں بھی درد حسینؑ کمتا دردوں سخن اَلائے

سُݨیم جے کو درد کماوے سرورؐ کوں سو بھاوے

یا رب بخش استاد میرے کوں جس محمد نامی

غلام محمد شیر گروئے کھری ایندا عرف مدامی

ماء پیئو او ستازاں میرے سبھناں طوق غلامی

سید محمد سرور عالم جس دا شان عظامی

مبارک وچ رجب مہینے قصہ قسم بݨایا

1230)ھ   (تریہہ سالاں تے بارہاں صدیاں ہجری  سن  لکھایا(40)  

تیرھویں صدی دے متھے تے بے شمار مرثیہ گو شعراء دے ناں لکھیے ݙسدن پر طوالت دے ݙر توں صرف اُنھاں چوݨویں شعراء دا ذکر کریسوں جنھاں اپݨی شاعری ‘ انداز تے اسلوب دے زور تے تمام علاقے کنوں اپݨی عظمت منوائی۔ اپݨے دور دے بے شمار شاعراں کوں متاثر کیتا تے پوری صدی دے پیٹے وچ اپݨی استادی تے فنی عظمت تسلیم کرائی ۔انھاں مرثیہ گو شعراء وچ غلام سکندر غلام ‘ مولوی فیروز ‘ سید اکبر شاہ ‘ سید ذوالفقار شیرازی ‘ فدوی ‘ نواب شاہنواز خادم ‘ غلام حسین شیرازی ‘فدا ‘ سید علی شاہ چھینوی ‘ سید علی ملتانی تے کمال خان مگسی سب توں مہاندرے ہن۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان