چراغ اعواݨ۔ ہیر رانجھے دا قصہ لکھݨ آلا سرائیکی شاعر

چراغ اعواݨ سرائیکی زبان دا ݙوجھا وݙا شاعر ہے جیں ہیر رانجھے دا قصہ 1121ھ بمطابق 1710ء مکمل کیتے۔ او آہدن۔

پُنی ہیر تمام تھئی تاریخ پنجم شعبانی

یارہاں سن سال اِکیویوں سن مومن دل جانی

زمانہ شاہ معظم سچا شاہ سجاول دانی

عالم فاضل عادل غازی رعیت وچ احسانی

کیفی جام پوری دا خیال ہے کہ ’’چراغ اے مثنوی معظم شاہ دے زمانے وچ لکھݨ شروع کیتی ہوسے تے جیڑھی 1121ھ وچ توڑ پنی کیوں جو معظم شاہ 1120ھ وچ فوت تھی ڳیا ہئی ۔(90)۔ پروفیسر طاہر تونسوی ایں ڳالھ دا کافی ویورا کیتے تے او وی ہیں نتیجے تے پُڄدن کہ چراغ اعواݨ اے قصہ اورنگ زیب دے عہد وچ لکھݨ شروع کیتا تے معظم شاہ دے عہد وچ ختم تھیا۔(91)۔ چراغ اعواݨ احمد کوی دا ہمعصر ہے اوں اے قصہ احمد کوی توں 17سال بعد۔ مقبل دی ہیر توں 38سال پہلے تے وارث شاہ توں59سال پہلے لکھیے۔ چراغ اعواݨ دی ہیر وچ دمودر دی طرح رانجھے دے پیئو دا ناں معظم ہے۔

دمودر رانجھے دے ترائے بھرا ݙسین چراغ آہدے۔

رانجھن پشت پدردی کنوں بھائی پنج دُخالے

دمودر دی ہیر اِچ رانجھݨ بھرانواں توں جان بچا تے بھڄدے۔ چراغ دی ہیراِچ بھرانواں بھرڄائیاں دے مہݨے اُلانبھے اوکوں گھر چھوڑن تے مجبور کریندن۔ ایندے علاوہ اوکوں سیر دا وی ٻہوں شوق ہئی۔ جیندے کان اوں وطن چھوڑیا۔ جوگی دا ناں دمودر کورگھ ناتھ تے چراغ جڳ ناتھ ݙیندے۔ چراغ ہیر دے پئے دا ناں سیدے دی بجائے ھلاول کھیڑا آکھیے۔ او کتھائیں کیدو تے سہتی دا ذکر نیں کریندا بلکہ رانجھے دا ملاپ کراوݨ والی عورت کوں میاں دا ناں ݙیندے۔ دمودر دی طرح چراغ دا قصہ وی ہیر رانجھے دے ملاپ اُتے ختم تھیندے۔ دمودر انھاں ݙوہاں کوں عرب شریف ٹور چھوڑیندے ۔ چراغ ایندا ویورا کیتیں بغیر ڳالھ مُکا ݙیندے۔

رل ہیر رانجھݨ کھنڈ کھیر تھئے رب کریم کتے سک لاہی

تن ذوق ہمیشہ شوق رہے تے ہر دم خوشی سوائی

بھل شاد ہمیشہ ہیر رہے خوش حال چراغ سودائی(92)   

چراغ اعواݨ دی ہیر اَڄ توں ترائے صدیاں پہلے دے سرائیکی تمدن دی ساہ گھندی تصویر ہے۔ چراغ وݙی تفصیل نال شادی پرنے دیاں رسماں ‘ لباس ‘ زیورات ‘ کھیݙاں ‘ جھمریں تے وسیبی رسماں ریتاں دی عکاسی کیتی ہے۔ اولاد دے ڄمݨ تے بھانویں او دھی ہووے یا پتر ٻہوں خوشیاں منایاں ویندیاں ہن۔کئی کئی سوّن سوتر تھیندے ہن تے ساری برادری وچ مٹھائی ونڈی ویندی ہئی۔ شادی توں پہلے مراسی رشتے چا تے دھیتے گھر ویندے ہن۔ ول پتریتے آئے دھیتے گھر ڳنڈھیں ٻٖدھ تے معیاد پکا کریندے ہن۔ چراغ جنج دی تیاری تے اوندی آمد دا نقشہ وی ٻہوں چسولا چِھکے۔ جنج پوری شان و شوکت نال روانہ تھیندی ہئی۔ عورتاں زیوراں نال لݙیاں ہویاں ،مرداں تیر تلواراں تے ہتھیار سجائے ہوئے ، اُٹھ ‘ گھوڑے سنگرئیے پُنگرئیے،جنج دے اڳوں ڈھا ڈھی واراں ڳاندے روانہ تھیندے ہن۔ میل وچ کنجریاں دے مجرے تے شراب پیوݨ پلاوݨ دا رواج ہئی۔ ویل ہُکاری ویندی ہئی۔ شادی دے موقع تے آتش بازی تھیندی تے جھمر تاڑی لڳدی ہئی۔ گھوٹ کنوار کوں لانواں ݙیوݨ دا رواج وی ہا پیا۔ پرنے دے بعد ساری دھیتی پُتریتی برادری اڳوں ݙاج ڳݨوایا ویندا ہئی۔ ایں طرح شادی اوں دور وچ خوشی تے برادری دے کٹھ دا ہک ٻہوں وݙا سنجوک ہئی۔ جیں وچ ہر چھوٹے وݙے کوں کانڈھیا ویندا ہئی۔ چراغ اعواݨ ہیر دی شادی تے پرنے دیاں رسماں ریتاں تے خصوصی توجہ ݙتی ہے ۔ کھیڑیاں دی جنج دا منظر ݙیکھو:

کر شادی شدیانے کھیڑے جنج تیار کریندے

کُل ساماں اسباب شادی دا ٻدھ کر خوب جڑیندے

جھابے لال پلال کچاوے شتر سنگار بݨیندے

جَت چلے کر ہتھ مہاراں خوب سنبھال چھکیندے

بانکی چال چلن سب کھیڑے صورت شان ݙکھیندے

کرن سنگار کم نباتی سینی جفت ٹھہیندے

ڈھالاں لال کماناں ترکش سانگا دست جڑیندے

ݙنگے پیچ ٻدھن دستاراں کمر بند ٻدھیندے

شملے خوب دوپٹے چیرے سہج کنوں ول ݙیندے

کنڳن دست ٻہونٹے نمرو ویڑھ چڑھیندے

ساری جنج سونہاری کھیڑے جھنگ وچ اَن لہیندے

ݙیکھ چراغ سیال اڳوں چاترت سامان بنیندے(93)   

چراغ اعواݨ اپݨے ایں قصے وچ نکی نکی ڳال کوں وی اکھیں توں اوڈھر نیں تھیوݨ ݙتا۔ ایں مختصر قصے وچ انھاں ٻہوں سوہݨی جزئیات نگاری کیتی ہے۔ کھیݙاںدی تفصیل دھی دھی وغیرہ۔ جھمریں دیاں قسماں جنج دے کھاݨیاں دیاں ونکیاں‘ علاقائی سازاں دا بیان ۔ زیوراں دی تفصیل‘ آتش بازی دا احوال ‘ گھوڑیاں دیاں نسلاں تے چندرے آلسی نوکراں دا چلماں نال گلماں ساڑن ۔ او کتھاہیں وی اترا دھو دید نیں پیندے۔ بلکہ آسے پاسے دی ہر چیز دا ذکر وݙی مہارت نال کریندے۔ اتھوں معلوم تھیندے کہ چراغ دا مشاہدہ ٻہوں وسیع تے زبان و بیان تے انھاں کوں وݙا عبور حاصل ہے۔ چراغ اعواݨ کوں جذبات نگاری وچ وی ٻہوں وݙا ملکہ حاصل ہے او گھٹ توں گھٹ لفظاں وچ دلی جذبیاں دی بھر پور ترجمانی کریندن۔

گھنݨ کاݨ تسلی رانجھݨ ہیر آئی رَل سیاں

چھوڑ کے جھنگ رہیں وچ جھر دے جتھ پلکاں ونڄ رلیاں

ہیر کیتی تقریر زبانوں سݨ توں میݙا سیاں

جنھاں لیاں وچ جھوک تہاݙی میں صدقہ تنہاں لیاں

ویسن لنگھ کشالے دلبر ڄاݨن جو خوشیاں آئیاں

رب سبب کریسم آپے ٻیاں آساں بٹھ پیاں

سے قربان تصدق تئیں توں لکھ ہیراں میں جھیاں

چق مق  عشق محبت  لنبھی  صحیح سیکا  میںصحیاں(94)     

چراغ منظر کشی وچ کمال رکھدے ۔ کھیڑیاں دی جنج ‘ سیال عورتاں دا میل اِچ سنگر پنگر تے جھمر پاوݨ وغیرہ ۔ ایں قصے دی ہک ٻئی گال وی وݙی سوادی ہے ۔ چھوٹے وݙے بنداں دے باوجود قصے دے کرداراںوچ مکالمے دا انداز ٻہوں موثر ہے۔ رانجھے دا بھرا بھرڄائیاں دے مکالمے ۔ بکھی بٹھاری ‘ہیر دی موہانڑی دی ڳال بات ۔ ہیر دی رانجھے نال پہلی ملاقات دا بیان۔ سیاں تے ہیر دے راز نیاز ‘ کھیڑے تے جوگی دے مکالمے ۔ قاضی دی عدالت وچ کھیڑے تے ہیر دے بیانات سب شاندار مکالماتی چس رکھدن۔ مکدی ڳالھ اے ہے کہ قصے دی زبان وچ عربی فارسی دے الفاظ وی شمولیت دے باوجود اَڄ توں ترائے سو سال پہلے لکھیا ڳیا ہیر رانجھے دا اے قصہ سرائیکی شعری ادب وچ ہک سنگِ میل دی حیثیت رکھدے۔ ٹیٹھ زبان دی چس رس لفظاں دی مینا کاری ݙیکھو:

جھلکیا شمس قمر رُخ رانجھݨ ݙیکھ سیاں سے پھٹکیاں

الکاں ہیر پاتیاں چا ڳل وچ پیش رانجھݨ کل ٹپکیاں

چھٹکیاں فوج برہوں دیاں کٹکاں ہک جھٹکے وچ اٹکیاں

مٹکیاں شیر چراغ شکر وچ دلیں ݙوہاں دیاں کٹکیاں

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان