لوک قصّیاں وچ نانگ اتے اژدھا

نانگ یا اژدھا دا کردار سرائیکی لوک قصّیاں وچ ہک منفی اَتے انسان دشمن کردار دے طور تے سامݨے آندے ۔ پر مغربی ادبیات آلی کار ایݙا خوفناک اَتے خطرناک کائنی بھل ڳالھیں باتیں کریندا ۔ معاملات طے کریندا ہک کردار ہے ۔ ایہ اوں انسان دا ہک علامتی کردار ہے جیڑھا خطرناک ہے اَتے اوندا پتہ نئیں جو کݙاں تے کتھے وار کر ݙیوے۔ سرائیکی تہذیب وچ وی نانگ یا اژدھا کوں دشمن کردار دے طور تے گھدا ویندے ایہ اکثر جنگلاں وچ ، کھوہاں وچ اَتے کݙاہیں کݙاہیں آبادیاں وچ وی مِلدے پر ایندا عمل کݙاہیں وی انسان دوستی آلا کائنی ہوندا ۔ بھل ایہ انسان جو ݙنگ مار تے پاݨی تئیں نئیں منگݨ ݙیندا ۔

نانگ دے روایتی کردار بارے ڈاکٹر سعدیہ نسیم’سرتاج‘ لکھدن:

’’سندھی لوک کہانیوں میں جانوروں اور جانداروں میں خاص طور پر نانگ ، گرڑ پرندہ ، ہرن اور طوطا اہم حیثیت رکھتے ہیں ۔ کالا نانگ ، ہیبت کے ساتھ ساتھ شرافت کی علامت بھی ہے۔ اوائلی زمانے میں انسان کے لئے نانگ ایک آفت تھا اور اسی لئے اسے دیو سے دیوتا تک کرکے مانا گیا۔ دیو کی حیثیت میں نانگ صورتیں بدل سکتا تھا ۔ نانگ کی ہیبت کا اندازہ اسی سے ملتا ہے کہ امیر حمزہ اور کنک رانی ، والی کہانی میں خود دیوناگ بن کر امیر حمزہ کی بیوی کو روک لیتا ہے ۔ دوسری طرف قدیم زمانے سے یہ وہم بیٹھا ہوا ہے کہ کالا نانگ ایک اصل اور شریف جانور ہے اس کے سر پر ’’من‘‘ رکھا ہے اور وہ اپنی اصیلی کے باعث دوستوں کا دوست ہے اور وقت کا مرد میداں ہے:

کالے نانگ کے وصل میں ، آس کی رکھ خبر

من ہے جن کے سر میں ، اور بھڑکتے شعلے ہیں

سُر پہ کر دیں سر صدقے ، اور ارواح قربان کریں

اس لحاظ سے نانگ ، بادشاہ کا دوست بن جاتا ہے ۔ اس کے ساتھ باتیں کرتا ہے ، اسے ’’من‘‘ دے دیتا ہے اور نانگ صورت بدل کر سرخ لعل بن جاتا ہے ۔ نو لکھا ہار بن جاتا ہے بلکہ انسانی صورت اختیار کرکے شہزادہ ’’لال ملوک‘‘ بن جاتا ہے۔‘‘(31)

طاہر غنی دی کہاݨی ’’ہک ہا بادشاہ‘‘ دے وچوںہُݨ تُساں چن شہزادے دی وی  سُݨو :

بھاہ وِسم ڳئی ۔ بھرا سُتے نوں چھوڑ ڳیا ۔ اَڳ چاوݨ ڳیا ۔ بادشاہ بݨ ٻیٹھا ۔ چن شہزادہ گھوک ستا پیا اے ۔ ہک کالا شیشہ نانگ آندا اے تے شہزادے کوں ݙنگ لیندا اے ۔ نانگ دی وِس کنوں شہزادہ تڑپ تڑپ تے بے شد تھی ویندا اے ۔ اتفاق نال اوں ویلے سپو دھیاں دی ہک کڑی اُتھوں لنگھدی اے ۔ بے ہوشی تے غشی دی حالت وچ چن کوں ݙیکھ تے ہک سپودھن دے دِل وچ رحم آ ویندا اے ۔ 

پئے کوں آہدی اے:

’’کرماں والیا! ایں غریب دا علاج کر متاں بچ پووے۔‘‘

سپودھا کوڑیج تے آہدا اے …… ’’ݙینہ پیا چڑھدا اے ۔ پدھ پیا کاݨا ہوندا اے ۔ مشکی دا ݙنگیا تاں پاݨی نئیں منگدا ۔ علاج فضول اے۔‘‘(32)

آر سی ٹیمپل ہندوستان (سرائیکی وسیب) وچ جوڳیاںدے کردار تے کرامات بارے لکھدن:

’’ہندوستان جیسے ملک میں جو پروھتوں اورمذہبی سربراہوں سے بھرا پڑا ہے ، فقیروں اور جوگیوں کی کرامات کا یہاں کی حکایات میں خاصی جگہ حاصل کر لینا لازمی امر ہے اور پہلی جلد کی طرح اس جلد میں بھی ہم انہی لوگوں کو بیٹے اور مرتبے بخشتے دیکھتے ہیں ۔ وہ دوسروں کو سزا کے طور پر کوڑھ میں مبتلا کر دیتے ہیں اور پھر ان کا یہ مرض دور بھی کر دیتے ہیں، مردوں کو زندہ کر دیتے ہیں ، سانپ کاٹے کا علاج مقدس راکھ سے کرتے ہیں۔‘‘(33)

لوک قصّیاں وچ ایہ ہک جنگلی کردار ہے اَتے کݙاہیں کݙاہیں دھیہ وی نانگ دا روپ دھار تے ہک غاصب تے ظالم دا کردار ادا کریندے ۔ جینویں قصّہ زور بادشاہ دی کہاݨی وچ 

’’او بادشاہ دی ذال ملکہ کوں اپݨا قیدی تے بندی بݨا گھندے تے بادشاہ کوں مجبور کریندے جو او اڳلی مہم تے ونڄے تے اُتھوں او اوندی ذال کوں چھوڑوا تے گھن آوے۔‘‘(34)

نانگ دی ذال نال لا اویکے ٹُر پوندن ۔ جیڑھلے نانگ دی غار تے پُڄدن تاں بادشاہ ہکل مریندے ’’اوہ میاں نانگ آ ! ٻاہر نکل آ ۔ اپݨی ذال گھن تے میݙی ذال ݙے۔‘‘

’’نانگ کیا کم کریندے جو بادشاہ دی ذال کوں پیریں دے نہویں کنوں گھن تے سر توݨی سونے نال لݙ تے ٻاہر گھن آندے تے پیریں تے ڈھہ معافی منگدے ۔ آہدے ’’بادشاہ سلامت اساں وی تہاݙی رعایا ہیں ۔ اساݙا ݙکھ سُکھ وی تہاݙی ذمے واری ہے ۔ تساں لنگھ آئے وے میݙے کیتے ٻہوں اے ۔ ایہ ہے تہاݙی ذال تے سنبھال اپݨی ذال ۔ میݙی ذال وی گھن ونڄ نال ۔ ایہ اَحٖ توں تیݙے نانویں اے۔‘‘(35)

قصّیاں وچ نانگ دی موجودگی درحقیقت ہیرو دی مہم جوئی وچ تجسس ، بہادری ، ہمت اَتے طاقت دا مظاہرہ کر ݙکھاوݨ کیتے وی ہوندی ہے ۔ نانگ سرائیکی وسیب وچ ہک اَݨ بھاندے تے دشمن کردار دے طور تے ڄاݨیا ویندے تہوں لوک اَکھاݨیں وچ وی ایندے حوالے نال ڈھیر سارے اَکھاݨ مِلدن۔

’’نانگ کوں نانگ لڑے تے وِس کِیکوں چڑھے۔‘‘

نانگ دا کردار لوک قصّیاں وچ خوفناک تے خطرناک تاں ضرور ہے پر گِدڑ کلی بے اعتبارا تے بے فیضا کائنی جیکراہیں نانگ تے احسان کیتا ونڄے تاں ایہ ٻہوں پیت پال تے انسان دوست وی ثابت تھئے ۔ جینویں ’’زور بادشاہ‘‘ اَتے ’’قصّہ لکڑ ہارے بادشاہ دا ‘‘ دے قصّیاں وچ اوندا کردار ہے ۔

نانگ لوک قصّیاں وچ قول دا پکا، احسان مند اَتے پیت پال دے طور تے وی نشابر تھیندے تے او وی تݙہاں جݙاں اوندے تے احسان کیتا ونڄے جینویں قصّہ لکڑ ہارے بادشاہ دا ہے ۔ لکڑا ہارا وندے تے احسان کرتے اونکوں سودھے کنوں بچویندے تے او اپݨے سردار کنوں طلسماتی مݨکا گھن ݙیندے ۔او اپݨے قول تے وی پورا لہندے تے اونکوں اوندے احسان دے بدلے بیش بہا قیمتی تحفہ ݙیندے۔

’’نانگ تے لکڑ ہارا رَلّے پہنچن۔ نانگیں خوشی منائی جو اَحٖ مزے تھی گئے ۔کئی ݙینہ بعد ماݨس دا گوشت کھاوݨ کوں ملسی ۔ نانگ انہاں دی نیت تاڑ ڳیا ۔ آکھیُس ’’آں ہاں ، ایہ اساڈا محسن اے ۔ ایں میݙی جان بچائی اے ۔ ایہ میکوں نانگ بادشاہ دے سوگھا کرݨ آئے ۔‘‘

نانگ بادشاہ دے پیش تھئے ۔ نانگ بادشاہ لکڑ ہارے کوں آکھیا منگ تیکوں کیا انعام ݙیواں۔؟‘‘لکڑ ہارے نہ پنہاں کیتی جیڑھلے بادشاہ اصرار کیتا تاں لکڑ ہارے آکھیا :’’ݙیوݨا ہیوے تاں میکوں ڈھل کنگݨ آلا مݨکا ݙیوو چا‘‘ نانگ بادشاہ سوچ وچ پئے ڳئے جو اوندے کولوں اوہو ہکو مݨکا ہا ۔ 

لکڑ ہارے آکھیا ’’جے ݙے سڳدے وے تاں ٹھیک ‘ نہ تاں تہاݙی امانت تہاکوں سوگھی تھئی۔ میں ویندا پیاں۔‘‘ نانگ بادشاہ کوں گوہ کھاݨی آ ڳئی اوکووں مݨکا ݙیوݨا پیا۔ مݨکا گھن تے لکڑا ہارا گھر وَل آیا ۔‘‘(36)

نانگ سرائیکی لوک قصّیاں وچ ثانوی کردار دے طور تے نشابر تھیندے کݙاہیں ایہ مرکزی کردار ہیرو یا وِلن دے طور تے سامݨے نئیں آندا ۔ بھل کہاݨی دے ہیرو کوں سکھ یا ݙکھ ݙیوݨ کیتے نشابر تھیندے۔

اژدھے دا کردار تاں بالکل منفی تے انسان دشمن ہے ۔ جینویں دھیہ دا کردار منفی ہے اَتے کتھائیں کتھائیں مثبت تھی ویندے اَتے جن دا کردار مثبت ہے تے کتھائیںکتھائیں منفی تھی ویندے اینویں نانگ دا کردار وی لوک قصّیاں وچ منفی ہے پر کتھائیں کتھائیں مثبت تھی ویندے ۔ پر اژدھے دا کردار تاں بالکل منفی تے دشمن ، غاصب ، قبضہ گیر دا کردار ہے ۔ لوک قصّیاں وچ دھیہ تے اژدھے دا کردار ہک ظالم جاگیردار داعلامتی اظہار ہے جیڑھا لوکاں دیاں زمیناں تے قبضہ کر گھندے اَتے انہاں دیاں تریمتیں تے ٻالاں کوں غلام تے بندی بݨا گھندے۔

## حوالہ
سرائیکی لوک قصیاں دے کردار، مصنف : شہزاد اسد خان لغاری ، ناشر: جھوک پرنٹرز ‘ ملتان