کون وݙا ، کون چھوٹا

جیکر اساں وسیب دی ترقی چہندوں تاں وسیب کوں ذات پات دے چکریں اِچوں کڈھݨا پوسے ۔ طبقاتی نظام دا خاتمہ کرݨا پوسے تے جہالتیں دے بت بھنݨے پوسن ۔ عدل انصاف تے میرٹ کوں سامھے گھن آوݨا پوسے ۔ ظالم دے سامھے ہتھ ٻدھݨ دی جاہ تے ہتھ چاوݨ ضروری ہوسے تے دھن دولت یا ٹھڳ بازی آلے سرمایہ داریں ، جاگیرداریں ، مکری مُلواݨیں تے ٹھڳو پیریں دے پیریں دی جاہ تے اڄ دے پڑھے لکھے تے سوچ سمجھ آلے نینگر دے ہتھ اوندے گریوان تئیں پُڄݨے چہیدن ۔ وسیب دے نینگر کوں اڄ اے ڳالھ ݙساوݨی پوسے جو کمی ہنر مند کینھی، کمی او ہے جیرھا بے ہنر اے جُتی بݨاوݨ آلا موچی، تاݨی ونݨ آلا پولی ، نغارہ وڄاوݨ آلا میراثی، دیڳ پکاوݨ آلا چڑھویا، اساری کرݨ آلا مستری، سیرباں بݨاوݨ آلا نئی تے سوئی دا پورھیا کرݨ آلی تریمت اوں ٹھڳو پیر ، مکری مُلاں تے ظلمی جاگیردار توں چنڳی اے جینکوں اپݨی دھرتی ، اپݨی مٹی تے اپݨے وسیب نال محبت کائنی تے انسانیں نال انہاں دا ورت ورتارا حیوانیں آنگے ہے، اساکوں ایہا ڳالھ ول ول ݙسݨ تے اوندی تعلیم ݙیوݨ دی لوڑھ ہے جو کمی کون اے ؟ وسیب ءِ چ ہک ایجھے انقلاب دی ضرورت اے جیرحا کوڑے تے چھوٹے لوکیں دے گھڑتو نظریے ذات پات آلے نظریے کوں بدل ݙیوے ۔ وسیب دا ہر بندہ ایہو نعرے لاوے جو ’’ مزدور دی جُتی چُم گھنسوں ، زر دار دی ٹی سی نی کرݨی ۔‘‘

اونویں تاں پوری دنیا ءِ چ نابرابری دیاں مختلف شکلاں ہن تے میل شاؤنزم وی کہیں نہ کہیں شکل ءِ چ پوری دنیا ءِ چ پاتا ویندے تے تریمت کوں کمتر آکھیا ویندے۔ مسلمان ملکاں ءِ چ اساݙے علمائے کرام ایہ آکھ تے جو تریمت پیغمبر کائنی ، دی ڳالھ کر تے تریمت کوں ثانوی حیثیت ݙیندن، او ایہ نی سوچیندے جو تریمت نبی کائنی تاں نبی دی ماء تاں ہے۔ تریمت بر تر ، کمتر یا برابر ، میݙا اڄ دا ایہ موضوع کائنی ۔ کمی یا کمتر کوئی انسان کائنی بلکہ ہک سوچ دا ناں ہے تے ایہ سوچ اکثر محل ءِ چ راہݨ آلے’’ چھوٹے لوکاں ‘‘ ءِ چ ڈھیر ہوندی اے ۔ ہک غیر ملکی آرگنائزیشن صنفی تفریق دے حوالے نال 135 ملکیں دا سروے کیتا ۔انہاں اچوں مسلمان ملکاں دی صورتحال سب توں خراب رہی اے تے پاکستان دا شمار سب توں آخری یعنی 135 ویں نمبر تے آئے ۔ ایہ صورتحال اساݙے کیتے صرف تشویش ای نہ ندامت دا باعث ہے ۔ صرف تریمت ای کائنا اساں ہر طرح دی تفریق دے خلاف ہیسے۔ اساں آکھدوں جو اساݙے معذور تے نابینا افراد اساںتوں ودھ احترام دے لائق ہن جو او اپݨی معذوری کوں کمزوری بݨاوݨ دی بجائے طاقت بݨا تے اساݙے نال کھڑے ہن ، بلکہ بعض حالات ءِ چ اساں توں وی ودھ تے فرائض سر انجام ݙیندے ہن ۔ او اپݨے عمل توں ثابت کریندن جو او ݙوجھے درجے دے شہری کائنی بلکہ ݙوجھے درجے دے شہری او لوک ہن جیرھے کم چور ہن ۔ ہُݨ میں اپݨے اصل موضوع دے پاسے آنداں جیرھا ہک ٻہوں وݙا ذہنی خلل ہووݨ دے نال نال اذیت ناک رویہ وی ہے ، جو کہیں کو برتر محض ایں دے ہنر یا پیشے دی وجہ توں سمجھا ونڄے۔ 

سرائیکی وسیب ءِ چ ہک لوظ ’’ ݙاݙے حال ‘‘ ٻولیا ویندا ہا ، ایہ ’’ ݙاݙے حال ‘‘ شجرہ نسب پڑھݨ تے میراث دا علم رکھݨ آلے لوک ہن، اساݙے کول صورتحال ایہ ہے جو اساکوں تریجھے ݙاݙے دے ناں تے ایں دی قبر دا نشان دا علم کائنی جݙاں جو ’’ ݙاݙے حال ‘‘ کوں گھٹ توں گھٹ ست پُشتاں دا علم ہوندا ہا تے ’’ ݙاݙے حال ‘‘ منیا وی اوں کوں ویندا ہا جیرھا گھٹ توں گھٹ ست پُشتاں دا علم رکھے۔ ݙاݙے حال کوں اردو ءِ چ میراثی آکھیا ویندا ہا پر معاشرتی جبر میراثی کوں کمی بݨا ݙتا ہے۔ میراثی در اصل کوئی ذات کائنی ، ایہ لفظ میراث توں نکلیا ہے تے پہلے وقتاں ءِ چ میراث تے وراثتاں دے معاملات ءِ چ میراثی یا ’’ ݙاݙے حال ‘‘ دی گواہی کوں معتبر سمجھا ویندا ہا۔ رشتہ داری دے معاملات ءِ چ انہاں دیاں ملائی ڳئی کڑیاں کوں اہمیت ݙتی ویندی ہئی ۔ 1865ء دی ہک تحریر Settlement Report ءِ چ لکھیا ڳے جو میراثی ذات کائنی بلکہ شجرہ انساب رکھݨ آلے لوک ہن ۔ جائیداد دے معاملے ءِ چ بطور گواہ پیش تھیندن ۔ خود بے زمین تھی تے ݙوجھے دی زمیناں دا تحفظ کریندن ، گھر ءِ چ سویل شام غربت دا ماتم ہووے تاں وی ݙوجھے دی ہر خوشی ءِ چ رنگ کھنڈیندن۔

مخدوم جاوید ہاشمی اپݨی کتاب ’’ ہاں! میں باغی ہوں ‘‘ دے صفحہ نمبر 22 ءِ چ کتاب دا انتساب سرائیکی دھرتی دے مجبور ، مقہور تے مختلف پیشیاں نال منسلک افراد دی تحقیر دی صورت ءِ چ پیش کریندے ہوئیں لکھئے ’’ رمضی مصلی ، رمضان حجام، احمد بخش لوہار، قادر بخش میرزادہ ، رمضان ڈنگریچ، عاشق درکھاݨ ، غلام موچی، عاشق پاولی ، غلام محمد دکاندار، یعقوب نائی، نعمت موچی ، رفیق قصائی، جمعہ مہاجرتے شریف ماڑو دے ناں کرینداں۔‘‘

مخدوم جاوید ہاشمی توں اتنا سوال ہے جو کیا پیشہ کہیں دی ذات یا قومیت ہوندی ہے ؟ اگر کائنا تاں ول کیا وجہ ہے جو انہاں خود کوں ہاشمی لکھیا۔ نواز شریف تے شہباز شریف دا ناں احترام نال ایں کتاب ءِ چ گھدا ، انہاں دے مقابلے ءِ چ اپݨے وسیب دے غریب احمد بخش کوں لوہار آکھ تے سݙیا۔ ہاشمی صاحب جُتیاں بݨاوݨ آلی کمپنی دے مالک شیخ مختار احمد کوں موچی یاکہیں وی ٹیکسٹائل اونر کوں جولاہا نی آکھدے ، لیکن اپݨے وسیب دے عاشق کوں جولاہا آکھ تے کیوں سݙیندن ۔ کیا مخدوم جاوید ہاشمی دے نیڑے غریب ہووݨ کوئی جرم ہے۔ کیا رزق حلال کیتے کوئی پیشہ اختیار کرݨ توں آدمی کمی بݨ ویندا ہے ؟ اگر ایویں کائنا تاں جاگیردارانہ سماج دے خلاف انہاں دی لمبیاں تقریراں تے تحریراں کیا ہِن تے او کیڑھی ڳالھ دے باغی ہِن؟ 

معروف کالم نویس خالد مسعود خان روزنامہ جنگ 25 مئی 2008ء ءِ چ ’’ ہک روشن خیال گورنر کے بعد دوسرا روشن خیال گورنر ‘‘ دے عنوان نال لکھدن جو سابق گورنر خالد مقبول دے زمانے ءِ چ پنجاب دی جامعیات ءِ چ ڈرامے ، گلوکاری ، موسیقی تے ایں قسم دی ٻئی غیر نصابی سرگرمیاں دی حوصلہ افزائی کیتی ڳئی تے پنجاب ءِ چ جامعات دی نویں نسل کوں بھانڈواں تے میراثیاں دے کم تے لا ݙتا ڳیا۔ ایہا غلطی 10 جنوری 2008 ء دے جنگ دے معروف ڈرامہ رائٹر اصغر ندیم سیدول لکھی  حالانکہ او خود آرٹ دی فیلڈ ءِ چ کم کریندے ہن۔ سوال اتنا ہے جو جماعت اسلامی دے سربراہ قاضی حسین احمد بحیثیت ’’ امیر ‘‘ نینگراں دے ثقافتی شو جاہ جاہ تے منعقد کراون تاں انہاں تے اعتراض کائنی ہوندا پر غریباں تے اعتراض ہے ، ایہ امتیازی رویے کیوں ؟

ذات پات دا تصور پوری دنیا ءِ چ ہے ۔ سرکارؐ دی تشریف آوری دے ویلھے عرب ءِ چ چند قبیلے مثلاً بنو امیہ، بنو ہاشم، بنو قریش، بنو اسد، بنو حمج ، بنو نول ، بنو تمیم، بنو عبدار، بنو عدی تے بنو مخذوم وغیرہ اپݨی عددی طاقت دے زور تے احساس تفاخر ءِ چ مبتلا ہن، باقی کیتے ایہ ہا جو بلوچ تے پشتون نسلی معاشرت وانگوں یا تاں او اپݨی قومیت بدل تے کہیں طاقتور قبیلے دا حصہ بݨݨ یا ول کمی تے شودر بݨ تے رہن ۔ سرکار دو عالمؐ ایں روش کوں نا پسند فرمایا تے عظمت دا معیار کردار کوں قرار ݙتا۔ آپؐ عرب معاشرت ءِ چ حقیر آکھواوݨ آلے بلال حبشی ؓ کوں عظمت دی اُچائی تے پُڄا ݙتا۔ اساݙے دوست عبدالشہزاد بہاولپوری ایں موضوع تے تحقیقات ءِ چ درست لکھیا ہے جو کائنات دا کوئی وی مذہب انسان کوں پیشے دے اعتبار نال کمی نی بݨیندا ۔ انہاں لکھیا جو اردو لغت ءِ چ میراثی دے معانی غلط لکھئے ہوئے ہن ۔ ایں بارے ءِ چ  میڈم ثریا ملتانیکر دی رائے اہم ہے جو ڳاݨا سارے پسند کریندے ہن پر ڳاوݨ آلیاں کوں کمی سمجھدے ہن ۔ او ݙسیندن جو وݙے وݙے امراء تے سجادگان اپݨے اپݨے گھراں ءِ چ نجی محفل تے ڳاوݨ آلیں کوں سݙیندن ، چنڳی موسیقی تے او اَتے انہاں دیاں تریمتاں نچدیاں پیاں ہوندن ۔ محفل دے اختتام تے نچݨ آلے معزز تے نچواوݨ آلے کوں کمی تے میراثی بݨا ݙتا ویندے۔

اپݨی نعلین مبارک کوں خود مرمت فرما تے حضور اکرم ؐ اپݨے ہتھ دی محنت دی عظمت کوں اُچا کیتا ۔ ایہ درست ہے جو ناں دے اڳوں پچھوں لمبے چوڑے القابات لکھݨ تاں علمی اعتبار نال غلط تھی سڳدے پر رزق حلال کیتے پیشے مثلاً پولی ، موچی ، حجام، مداری ، بھانڈ، ڈوم ، جوڳی ، ناتھ ، بہروپئے ، کھتری ، کمہار، درکھاݨ، دھوٻی ، تیلی ، بھنگی ، کٹاݨہ ، چوڑھا ، لوہار ، سنار ، درزی ، قصائی ، کیہل شیخ، خوجہ ،میراثی وغیرہ قطعی طور تے غلط کائنی ۔ ایہ نسبتاں ہن بالکل ایں طرح جیویں جو برہمن، مہابرہمن، قاضی ، مولوی ، چشتی ، صابری ، اویسی ، نقشبندی ، سہروری ، قادری ،گیلانی، بخاری ،علوی ، حسنی ، حسینی ، شیخ ، انصاری ، پیر، پیرزادہ وغیرہ وی ذاتاں کائنی بلکہ مذہبی نسبتاں ہن ۔ لیکن نسبت ءِ چ وی اعلیٰ ادنیٰ دا پیمانہ ذاتی عمل ہے۔ مہاتما گاندھی کمی دے حوالے نال آکھیا ہا جو عملی طور تے ہک خاکروب دا بادشاہ توں مرتبہ ایں سانگے زیادہ ہے جو بادشاہ گندگی کھنڈیندے تے خاکروب صاف کریندے۔ حقیقت ایہا ہے جو پیشے دے اعتبار نال انساناں دی تحقیر کرݨ حملہ آور سامراج دا وطیرہ تھی سڳدے ، اشرف المخلوق دا کائنا۔

حملہ آوراں دا ہمیشہ توں مزاج ریہے جو جیں ویلھے او کہیں خطے تے قابض تھیندن تاں سب توں پہلے اتھاں دی تہذیب تے حملہ کریندن۔ مقامی لوکاں دی زبان تے حملہ کریندن ۔ مقامی علم تے دانش دی توہین کریندن ۔ مقامی ہنر منداں کوں بے عزت تے بے توقیر کریندن ۔ حالانکہ او خود چور تے ݙاکو ہوندن ، انہاں دی سنڄاݨ چور، ݙاکو، لٹیرے تے قاتل دے سوا کجھ کائنی ہوندی ۔ ول وی اپݨے شجرہ نصب کوں رٻڑ وانگوں چھِک تے اتھاں تئیں گھن ویندن جیں توں مقامی لوک پہلے توں مرعوب ہوندن ۔ لیکن اڄ سرمایہ درانہ تے سامراجی سوچ دے خاتمے دا ویلہا ہے، اگرا ساں ترقی کرݨی ہے تاں نسل دی بنیاد تے نی کلچر دی بنیاد تے معاشرہ بݨاوݨا پوسے ۔ ہر طرح دی انتہا پسندی تے ذات پات چھوڑ تے انسان دی توقیراوندے علم و ہنر تے عمل دے حوالے نال کرݨی پوسے۔ جݙاں ثقافتی عمل توں انسان روبوٹ دی بجائے آدمی بݨسے ۔ سوچ دے نال خیالات تے نظریات بدلسن تے انسانی ترقی دے نال پیوستہ معاشرہ کروٹ گھنسے ، ول کتھائیں ونڄ تے اساکوں ہنر مند دی اہمیت دا اندازہ ہووݨ دے نال پتہ لڳسے جو کمی کون ہے؟ وسیب دے نینگر اللہ دے ناں تے اپݨی سوچ وچ انقلاب گھن آؤ تے اساں لوک سرائیکی دا نعرہ لاؤ، سارے جڳ جہان کوں ݙسو جو اساݙی قوم ، اساݙی ذات تے اساݙی سنڄاݨ سرائیکی ہے۔ بھاویں کوئی شخص جُتی ٻیٹھا سیندے ، اسیݙے سِر دا سئیں اے ، اسیݙا مخدوم تے سردار اے ۔ جے کہیں مخدوم وی سوچ سرائیکی کینھی تاں او اسیݙے سانگے کمی اے۔

## حوالہ
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی اجرک) وچوں چوݨ