open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
شہزاد عاطر

ج: 20اپریل 1978ء 

                       شہزاد دے اَبا سئیں دا ناں عبدالعزیز بھٹی اے۔ شہزاد نویں لکھݨ آلیاں اچ جلدی جلدی اپݨی سُنڄاݨ بݨیندا پئے۔احمد پور شرقیہ دی غزل جیڑھا رنگ روپ وٹائے اُوندی وجہ او ماحول اے جیندے اچ نویں نینگراں کوں رل ٻہݨ دا موقعہ ملے ۔تے اِتھوں اُنہاں آپݨا ادبی پندھ شروع کیتے۔ سِدھے دڳ تے ٹرن آلا ضرور ہک ݙینہ منزل تے پڄ ویندے شہزاد ؔ وی سِدھے دڳ دا راہی اے۔ 

؎                     کہیں جا تے کہیں کھولیے نہ پڑھئیے نہ سمجھئے 

                       اَساں پے ہوئے سفیلاں تے سِپارے ہِسے

٭                      بمطابق شناختی کارڈ، ملاقات شاعر، احمد پور شرقیہ۔3مارچ 2012ء

کلام  ٭

(1)

کوئی ݙیوا کوئی جنگو نہ ستارے ہِسے 

یار اَساں کِردے ہوئے پتݨ منارے ہِسے 

کہیں چا تے کہیں کھولے‘ نہ پڑھئیے نہ سمجھے 

اَساں پے ہوئے سفیلاں تے سِپارے ہِسے 

شکر ہے ساکوں الاوݨ دا سلیقہ آندے 

اَساں چُپ رہ تے وی سچ کوڑ نِتارے ہِسے 

کیا کروں خون جو اپݨا ہی مقابل آ ڳے

تہوں ایہ بازی اَساں جاݨ تے ہارے ہِسے 

اُوں نکھڑدیں ہوئیں اتنا وی نی سوچا عاطرؔ 

کیویں مَر مَر تے اَساں وقت گزارے ہِسے 

(2)

نہ پُچھو ہݨ حال انہاں مزدوراں دے 

بُکھ توں رُل گن ٻال انہاں مزدوراں دے 

لوکاں دے سَت ماڑ اُساری ویندے ہن 

ڈھہہ ڳن دَر دَرسال انہاں مزدوراں دے 

سِجھ اُبھرݨ توں پہلے چُݨݨ بھڄ ویندن 

کوڑا ، کچرا ٻال انہاں مزدوراں دے 

حاکم کُئی فریاد انہاں دی نی سُݨدا  

مولا! ݙکھڑے ٹال انہاں مزدوراں دے 

سُکھ دی آس تے عاطرؔ جیندے ٻیٹھے ہوئیں 

گزر ڳئے کئی سال انہاں مزدوراں دے 

(3)

وفاواں اپݨی دھرتی تے وَسا گھندے تاں چنگا ہئی

ایہ سُکی رڑھ اَساں اَپݨی وَہا گھندے تاں چنگا ہئی

جنہاں دے زخمی ہتھاں نے محل تعمیر کر چھوڑن

او ڈھٹی گھر دی کندھی وی بݨا گھندے تاں چنگا ہئی

اِشارے نال ہتھاں دے خدا حافظ جو آہدا ڳئے 

اَساں جان ٻڈدی ہوئی بچا گھندے تاں چنگا ہی

ایں اَکھ دے تیز پاݨی دی مسلسل تیز بارش وچ 

اَساں دل کوں ننانویں توں بچا گھندے تاں چنگا ہئی

محبت روگ ہے دل دا محبت جان گھن گھنسی 

ایہو ݙر وی اگر دل وچ وَسا گھندے تاں چنگا ہئی

محبت تیں وی کیتی ہے محبت میں وی کیتی ہے 

لُکا کے کیا ملیے عاطرؔ ݙسا گھندے تاں چنگا ہئی

(4)

منہ تے مونجھ ملال تے چُپ اے 

اکھ اے رتی لال تے چُپ اے 

لکھاں منتاں لوک منیندن 

دل بس ݙیوا ٻال تے چُپ اے 

لئی لاݨے تے کھمبیاں کترݨ

ٹاہلی ، کِکر ، ڄال تے چُپ اے 

مولا مینہ دیاں کݨیاں بھیڄیں

اُکرس ‘ دُھپ ، ہنال تے چُپ اے 

یا وَت چوٹ لڳی ہِس کاری 

یا چلسی او چال تے چُپ اے 

لڳدے کہیں دا مہݨاں کھا ڳس 

عاطر ؔ گُنگ نڈھال تے چُپ اے

(5)

تئیں کیا سمجھے ایویں اَساں عمراں گزاری ٻیٹھوں 

سچ پُچھیں تاں جیتی بازی جاݨ تے ہاری ٻیٹھوں 

وقت ملے تاںلیکوں نقشہ ایندا کاغذ اُتے 

سوچݨ کوں تاں خابیں دا ہک محل اُساری ٻیٹھوں 

حق تے ساکوں قاتل آہدے ‘ ایہ دل سچا منصف 

گوگھا ݙے تے کئی خوشیاں کوں جیندیاں ماری ٻیٹھوں 

سݨ تے کنبݨ لڳ ڳیاں عاطرؔ جیں ویلے اُوں آکھیے 

پرنائی قرآن دے نال ہک بھیݨ کنواری ٻیٹھوں 

٭                      بمطابق بیاض شاعر

## حوالہ
کتاب احمد پور شرقیہ اِچ سرائیکی غزل دی ٹور، مصنف : عبدالباسط بھٹی ، ناشر : جھوک پبلشرز ، ملتان
محمد اعظم بلوچ

ج:4-3-1980

محمد اعظم بلوچ S/Oمحمد امین خان رکن الدین کالونی بہاول پور واہ موڑ

شعر سخن زر مال اساݙا قلم ہے ترکہ ساݙا

حُسن شریف تے غزلاں پڑھݨ کم ہے ترکہ ساݙا

رَت اساݙی پیوو بھانویں ماس اساݙا کھاوو

ہݙ ایہے ہِن تݙ اساݙی چم ہے ترکہ ساݙا

ہے تاں یار تہاݙی مرضی ٻوڑو بھانویں تارو

رے سینکی فریاد ہے ، اَکھ پُرنم ہے ترکہ ساݙا

طعنے مہݨے غیر دے بھانویں ساہ ساہ دھکے دھوڑے

اپݨے لوکیں دا وی لہجہ سم ہے ترکہ ساݙا

تانگھ طلب دی سُولی بھانویں جگرے ساڑ پھلوہے

ہجر فراق ہِن گاہݨے ساݙے غم ہے ترکہ ساݙا

بیشک سینے نہ او لاوے قدمیں ہیٹھ وِچھاوے

اپݨا نوکر سمجھے اعظمؔ ، ہے ایہ ترکہ ساݙا

(2)

ساہ ساہ سِک سکراتیں سڑسن سوچیں ہا

پیار دے وچ اَزمائیشاں آسِن سوچیں ہا

سیجھ پُھلیں دی کائنی پینڈا عشق دا ہے

پیریں دے وچ چھالے پوسن سوچیں ہا

جیڑھے پیر ڳولیندن ساݙا پاݨی وچ

دِل دے کائناں جانی بݨسن سوچیں ہا

پکھئیں تے پردیس دا عتبار کیہاں

کہیں ویلے وی اُݙرئے ویسن سوچیں ہا

کئی نی سہندا گھاٹے اعظمؔ یاری دے

بدنامی دے ڈھول تاں وڄسِن سوچیں ہا

## حوالہ
کتاب احمد پور شرقیہ اِچ سرائیکی غزل دی ٹور، مصنف : عبدالباسط بھٹی ، ناشر : جھوک پبلشرز ، ملتان
محمد راشد بھٹی

ج: 1-4-1985

S/Oحاجی محمد رمضان بھٹی سکنہ وستی بھٹیاں موضع ٹٻی ڈھکواں ۔

اُستاد رفیق احمد پوری

غزل

کیا پُچھدے وے حال اساݙی وستی دے

بُکھے سُمدن ٻال اساݙی وستی دے

روندے ٻالیں کوں ٹھڳلاوݨ دے کیتے

کھڑکن سکھڑیں تھال اساݙی وستی دے

غربت توں زچ تھی تے خود کش تھی ڳئی ہے

حال آ ݙیکھ اَکھ نال اساݙی وستی دے

تئیں تاں ساݙے بھاݨ دی سرت سنبھالی نئیں

تسے مر ڳن مال اساݙی وستی دے

سُکھ دے ساہ دی تانگھ تنگھیندے مُس ڳئے ہوں

ہُݨ تاں ݙکھڑے ٹال اساݙی وستی دے

سُتے لوکیں کوں جڳواوݨ دے کیتے

ݙیندن بانگ بلال اساݙی وستی دے

پگاٖں لاتھن اَج وی تانگھ سفیلیں تے

سر چاوِن لڄپال اساݙی وستی دے

راشدؔ جھئیں وی جیکر وستی چھوڑ ونڄن

کون ٹلیسی کال اساݙی وستی دے

## حوالہ
کتاب احمد پور شرقیہ اِچ سرائیکی غزل دی ٹور، مصنف : عبدالباسط بھٹی ، ناشر : جھوک پبلشرز ، ملتان
محمد عمران لاڑ

تاریخ پیدائش: 15مارچ1983ء

محمد عمران لاڑ دے اَبا سئیں دا ناں عبدالرحمن لاڑ ہے ۔عمران لاڑ دیرہ نواب صاحب اِچ 15مارچ 1983ء اِچ پیدا تھئے ۔ ٻہوں چنگا علمی ادبی ذوق رکھیندے تے سرائیکی شاعری وی کریندے۔ شعری سفر جاری ہے اُمید ہے چنگا پندھ کریسی۔

مونجھے دھݨ تے چھانگاں روہی دیاں ٹوبھے جھوپڑ چھپڑیاں

لڳدے ساکوں ساوݨ بُھل ڳئے سوچ سُچیندے پکھی

غزل

میݙے دیس دی قسمت سمھ ڳئی اے، ہتھ واڳ لڳی زرداراں دے

اُتھ راول ، بھورل رُل ویندن ، جتھ ٻال ہوون سرداراں دے

میݙے شہر دی حالت ابتر ہے ، کیا حال ݙیواں ، کیا ݙکھ پھولاں

ساݙے رہبر ، رہزن بݨ ڳئے ہِن ، ایہ حال ہینیں غداراں دے

جے جڳ تے جیوݨ چاہندا ہئیں، کجھ راز لُکا ، ہمراز توں بچ

نانگیں دے ݙنگیے بچ ویندن ، نی بچدے ݙنگیے یاراں دے

توں ٻول تے سوچݨ چھوڑ کراہیں ، کجھ سوچ سمجھ تے ٻولیا کر

منہ منہ دے پَھٹ نئیں مِٹ سڳدے ، مٹ ویندن پھٹ تلواراں دے

اوندی اَکھ دے سِیپ دے موتی توں میݙی اَکھ دے کاسے خیر گھدی

میݙی مونجھ ملوک دے ساہ سُک ڳئے ، اُݙ ہوش ڳئے مئے خواراں دے

(2)

کھمبوں کُھتے ماء دھرتی تے پَر پھڑکیندے پکھی

بے وَس شودے پے کُرلاندے نِیر وہیندے پکھی

مونجھے دھݨ تے چھانگاں روہی دیاں ٹوبھے جھوپڑ چھپڑیاں

لڳدے ساکوں ساوݨ بُھل ڳئے سوچ سُچیندے پکھی

دھی شودی دا سر ہے ننگا تے پُتر ہِن ڳلوں راݨے 

چنج وچ چنج پا مَردے ویندن ٻال رہیندے پکھی

بھاویں تَسِن پر نئیں منگدے ظالم کولوں پاݨی

چوݙاں صدیاں گزریاں گاٖلھیں پئے دوہریندے پکھی

گُنگیاں آساں بے وَس جذبے میݙے ہاں کوں کھا ڳن

سُدھ سوجھل توں رو رو پئے ہن شام سُہیندے پکھی

سوچاں ، وِپریاں دے وچ میݙا ذہن کھڑا ہے رُدھا

گزریے ویلے ، وِسریاں گاٖلھیں یاد کریندے پکھی

## حوالہ
کتاب احمد پور شرقیہ اِچ سرائیکی غزل دی ٹور، مصنف : عبدالباسط بھٹی ، ناشر : جھوک پبلشرز ، ملتان
شاہد یاسر

ج: 15اگست 1987ء 

                       شاہد یاسر سے اَبا سئیں دا ناں چودھری محمد اسلم اے۔ ایہ نینگر محراب آلے دا راہوݨ آلا اے۔ بہشتی سفیر لشاری کوں اپݨا کلام ݙکھیندا ہا۔ شاعری دے دَڳ تے نواں آئے ۔ مادری زبان پنجابی ہِس پر سرائیکی اینویں روانی نال ٻولیندے جو بندہ سنڄاݨ وی نی سڳدا ۔ 

؎                     بھِرا بھرانویں کوں مار ݙیون ‘ تے یار یاریں کوں خار ݙیون 

                       ہوس دی بھاہ کوںٻجھینداںکوئی نی ‘ جو سب دا ہݨ اعتبار اُݙ ڳے

٭                      بمطابق شناختی کارڈ، ملاقات شاعر ، محراب آلا، احمد پور شرقیہ۔یکم مارچ2012ء

کلام  ٭

(1)

پَکھی واساں پَکھیروں تُوں ‘ اُوندے درجات کیا پُچھدیں

میں چا کاساں وَدا پنداں میݙی اوقات کیا پُچھدیں 

میں کلھا بند کوٹھی وچ کئی سالاں توں روندا ہاں 

کیویں نبھدے جو ہن میݙے ݙکھے ݙینہہ رات کیا پُچھدیں 

میݙے ساہویں دے مالک آ‘ تیکوں بھلݨاں میݙے وَس نئیں

تیݙیاں یاداں کوں لا سینے تھیندی برسات کیا پُچھدیں

مشقت تے علالت نے‘ میکوں چچڑول کر چھوڑے 

میݙے چہرے کوں پڑھ گھن توں‘ میݙے حالات کیا پُچھدیں

نا یاسر بݨ توں بݨ ساݙا‘ اساݙا تھی تے رُل ویسیں 

اَساں تاں نِت نبھیندے پیوں ݙکھاں دے وات کیا پُچھدیں 

(2)

عجیب ویلا ہے زندگی دا سکون اُݙ ڳے قرار اُݙ ڳے 

او مار ہتھیں دے نال ساکوں جو آپݨاں ہئی یار اُݙ ڳے

ایں عشق مارو نے رول چھوڑے‘ دھاں ݙیوں تاں کیکوں ݙیوں 

اَساݙی عیشاں دے نال نبھدی جو زندگی دا خمار اُݙ ڳے 

بھِرا بھرانویں کوں مار ݙیون‘ تے یار یاریں کوں خار ݙیون

ہوس دی بھاہ کوں ٻجھیندا کوئی نئیں‘ جو سبھ دا ہݨ اعتبار اُݙ ڳے

حرام خوری نے ایں چودھاروں اساکوں لوکوں ولھیٹ گھدے 

جو ٻاجھ رشوت دے کم نی تھیندا ایمان والا ویار اُݙ ڳے

اے سِجھ توں گھن تے نِماشاں توݨیں پیٹ پالݨ دا چنتا رہندے 

بے روزگاری نے کم ݙکھائے ہن ذہن توں یاسرؔ دا پیار اُݙ ڳے

(3)

تیݙا نِکھڑݨ ساݙے کولوں‘ ساݙے جذبات کجھ کائنی 

تیݙا شہر اے تیݙے شہر اچ‘ ساݙی اوقات کجھ کائنی 

مقدر مونجھ ہے ساݙی‘ اَساں غم دے پلوڑے ہیں 

ساݙے مَن اچ تیݙے سانگے سُکھاں دی رات کجھ کائنی 

جو تھیسی زمانے کوں نواں وَل سوجھلا ݙیسوں 

اَساں سِجھ ہیں زمانے دے اندھاری رات کُجھ کائنی 

اَساں بھوئیں واس تھی کے وی‘ جہاں کوں اوپرے ݙسدوں 

ستم ایہ ہے زمانے وچ ساݙے حالات کجھ کائنی 

غماں وچ پل جواں تھئے ہیں ݙکھاں دے نال یاری ہے 

توݨیں تن کوں جو لڳ ڳئی ہے سُنڄی سکرات کجھ کائنی 

جیویں کیویں اَساں یاسرؔ نبھائی ہے نبھیسوں وی 

قسم رب دی ساݙے کیتے فقط صدمات کجھ کائنی 

٭                      بمطابق بیاض شاعر

## حوالہ
کتاب احمد پور شرقیہ اِچ سرائیکی غزل دی ٹور، مصنف : عبدالباسط بھٹی ، ناشر : جھوک پبلشرز ، ملتان
عدیل عباس، ساحل

ج:1989ء

عدیل عباس دے اَبا سئیں دا ناں اِمتیاز حسین ہے ۔ عدیل محلہ نور شاہ بخاری اِچ پیدا تھئے ۔ ابتدائی تعلیم احمد پوروں جݙاں جو ایم اے انگریزی تے ایم اے فلسفہ بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان توں کیتس۔ عدیل اُردو تے سرائیکی اِچ شاعری کریندے ۔ حالی ٻہوں پندھ کرنس۔

سینہ ہے میݙا روہی تے اَکھ ہے مارو تھلڑا

چودھار اِتھ اُݙردن ریتیں دے وا جھلوڑے

(1)

میں ہاں میݙی حیاتی وپریں دے وا جھلورے

فکریں دے تیز جکھڑ سوچیں دے وا جھلوڑے

دِل دے شہر اندر ݙینہ رات چلدے راہندن

ہجراں دے سرد موسم یادیں دے واجھلوڑے

جینکوں پھرولو اَندروں کندھی دے نال کندھی

ویڑھی ودِن حیاتی ݙکھیں دے واجھلوڑے

سینہ ہے میݙا روہی تے اَکھ ہے مارو تھلڑا

چودھار اِتھ اُݙردن ریتیں دے واجھلوڑے

اِنصاف اِتھ نی مِلدا جو پرھئیں دا وݙیرہ

سچ اولے ٻہہ چلاوے کوڑیں دے واجھلوڑے

ایہ لے ، ایہ فن ، ایہ سوچاں ساحلؔ اوندی عطا ہِن

جئیں گݙاُݙردے ویندن لفظیں دے واجھلوڑے

(2)

انصاف دا ہتھ ہے سوڑا اِتھاں ، ساݙے ملک اِچ ظلم دی بس کائنی

اِتھاں سچ دا وَس بھلا کیا لڳے ، اِتھاں کوڑا جو بے بس کائنی

ٹھل پووے کچے دِلّے تے عشق تاں ، ایجھاں جوا ہے

جے ٻݙ ویندیں تاں واہ واہ ہے ، جے پار تھیویں کس کائنی

اَحٖ ویلے ایجھا موڑ گھدے ، ہر پاسے آپ تڑاپی ہے

ہُݨ خون دا وی او رنگ کائنی بݨ اپݨیاں وچ او چس کائنی

اَساں اپݨی گاٖلھ تے پکے ہَیں پر دنیا مجبور کریندی ہے

کیویں حق دا رستہ چھوڑ ونڄوں ، وݙکیاں دی ساکوں ݙس کائنی

ساݙی سوچ اُتّے لکھ پاہرے لا ، اساں زخم کوں پُھل تاں نہ لکھسوں

ساݙی روہی روندی ہے ساحلؔ ، اَساں کیویں آکھوں تس کائنی

(3)

میݙیاں سوچاں دی سرسبز جاگیر تُوں ، میݙی لَے ، میݙا فن ، میݙی تحریر تُوں

جے میں دل ہاں تاں دھڑکن فقط تُوں ہی تُوں ، جے میں اَکھ ہاں کوئی میݙا نیر تُوں

سینہ درداں دا گھر ، زندگی کُن کپر ، اَکھ ہے پاݨی تے پاݨی دے اندر بھنور

میݙی آہ بے ثمر ، لفظ بن بے اثر ، میں ہاں خالی دُعا ، میݙی تاثیر تُوں

اَکھیں نندراں توں وکھ ، درد بِن روز لکھ ، ساکوں ہاں نال لا ، ساکوں نیڑے رکھ

ساݙی نیت وفا ، پیار ساݙی پرکھ ، ہاں دے شیشے کوں مطلوب تصویر تُوں

کجھ نی لبھدا اساکوں کتاباں اِچوں ، اوکھی تھی ڳئی ہے جندڑی عذاباں کنوں

غرض کائنی گناہواں ثواباں کنوں ، ایݙوں تانگھاں سدا اوݙوں تاخیر تُوں

راہ بُھلدن فرشتے تیکوں ݙیکھ تے ، حوراں شرماوِن تیݙے حسن کوں ݙیکھ تے

پاک نظراں تیݙا وظیفہ پڑھِن ، عشق دے رستیاں دی ہیں تفسیر تُوں

طوق غربت دا ڳل ، آسرے بے ثمل ، عشق پینڈا میݙا ، تیݙیاں زُلفاں دے وَل

سیت وچ ہم خلل کوئی پوندی نی کل ، میݙے جیوݨ دی کر کوئی تدبیر تُوں

تس کوں ڳل نال لا ، نہ کروں وَل صدا ، مال تاݙے ونڄا ، نہ پھروں جا بجا

سوہݨا سینہ چا رَتا ، کوئی حیلہ بݨا ، ساݙے وَسݨ دی کر کوئی تدبیر تُوں

## حوالہ
کتاب احمد پور شرقیہ اِچ سرائیکی غزل دی ٹور، مصنف : عبدالباسط بھٹی ، ناشر : جھوک پبلشرز ، ملتان
علی رضا دانشؔ

تاریخ پیدائش: 1995ء

علی رضا دانشؔ دے اَبا سئیں دا ناں چودھری محمد اسلم ہے ۔ علی رضا وستی ارائیاں موضع محراب آلا اِچ 1995ء اِچ پیدا تھئے ۔ انہاں دے بھراشاہد یاسر وی سرائیکی شاعری کریندن۔ نویں نینگر ہِن چنگا پندھ کریسن۔

میں تیݙے خواباں دے ٻوٹیاں کوں پٹ نمہی سڳدا

اِنہاں دے پُھل تاں میں ہنجوں دے نال پالے ہِن

غزل

میݙے رقیب ، میݙے یار ݙٹھے بھالے ہِن

تہوں تاں میݙے لباں تے چُپ دے تالے ہِن

میں تیݙے خواباں دے ٻوٹیاں کوں پٹ نمہی سڳدا

اِنہاں دے پُھل تاں میں ہنجوں دے نال پالے ہِن

میݙی وفا تے کݙاہیں نہ شک کریں سانول

میں تیݙے درد تاں ساہ وانگ سئیں سنبھالے ہِن

وَل اَکھیں نال اشارے تے کِھل کراہیں ݙیکھن

اے ڳالھا دِل آ ! اے ظالم دے نویں چالے ہِن

اَڄاں وی وقت ہے کہ ہوش کر ملک دا واسی

اے تیݙے ملک دے حاکم تاں دِل دے کالے ہِن

سَنیہا حق دا زمانے کوں ݙیوݨے دانشؔ

بھانویں جو ساݙی زباں تے ظلم دے چھالے ہشن

(2)

کچیاں اَکھیں ، کچے خاب

کݙݨ تھیسن ، سچے خاب

ساݙیاں اَکھیں ساویاں تھیون

ساکوں وی کوئی پچے خاب

اَکھیں لال انگارے تھی ڳن

اَکھیں چ نئیں رچے خاب

اوکوں ݙیکھ تے اَکھ وچ میݙی

مست الست تھی نچے خاب

دانشؔ سارے خواب تُرٹ ڳن

میکوں کوئی نئیں بچے خاب

## حوالہ
کتاب احمد پور شرقیہ اِچ سرائیکی غزل دی ٹور، مصنف : عبدالباسط بھٹی ، ناشر : جھوک پبلشرز ، ملتان
لودھراں جنکشن ریلوے اسٹیشن

لودھراں جنکشن ریلوے اسٹیشن، لودھراں شہر وچ واقع ہے جیہڑا کہ سرائیکستان دا ہک اہم حصہ ہے۔ اے پاکستان ریلویز دا ہک اہم جنکشن ہے جتھوں ݙو اہم ریلوے لائناں شروع تھیندیاں ہن: لودھراں-خانیوال ریلوے لائن تے لودھراں-رائے ونڈ برانچ لائن۔

لودھراں-خانیوال ریلوے لائن کراچی–پشاور مین ریلوے لائن دا ہک حصہ ہے اینکوں شارٹ لائن وی آکھیا ویندے۔ لودھراں-رائے ونڈ برانچ لائن لودھراں کوں رائے ونڈ نال ملیندی ہے۔ ایں جنکشن دی وجہ توں لودھراں دی اہمیت ودھ گئی ہے کیوں جو اتھو ملک دے ٻئے حصیاں کیتے وی ٹریناں مل ویندیاں ہن۔

= حوالہ =
جہانیاں ریلوے اسٹیشن

جہانیاں ریلوے اسٹیشن، جہانیاں شہر وچ واقع ہے جیہڑا کہ پنجاب دے ضلع خانیوال دا حصہ ہے۔ اے اسٹیشن لودھراں-خانیوال ریلوے لائن تے واقع ہے تے ایندا اسٹیشن کوڈ JAI ہے۔

جہانیاں اسٹیشن لودھراں جنکشن تے خانیوال جنکشن دے درمیان واقع ہے۔ اتھوں روزانہ کجھ ٹریناں گزردیاں ہن جیہڑیاں مقامی مسافریں کیتے آمدورفت دا ذریعہ ہن۔ اگرچہ اے ہک چھوٹا اسٹیشن ہے پر ایندی اہمیت ایں علاقے دے لوکیں کیتے بہوں ہے ہے۔ اے اسٹیشن پاکستان ریلویز دے زیرِ انتظام ہے۔
سمہ سٹہ جنکشن ریلوے اسٹیشن

سمہ سٹہ جنکشن ریلوے اسٹیشن ضلع بہاولپور، پنجاب وچ واقع ہے۔ اے پاکستان ریلویز دا ہک اہم جنکشن ہے جتھوں ہک اہم برانچ لائن شروع تھیندی ہے جینکوں سمہ سٹہ-امروکہ برانچ لائن آکھیا ویندے۔

اے برانچ لائن سمہ سٹہ کوں بہاولنگر، چشتیاں تے امروکہ نال ملیندی ہے۔ سمہ سٹہ جنکشن کراچی–پشاور مین ریلوے لائن تے واقع ہے۔ ایں واسطے اتھو ملک دے ٻئے حصیاں کیتے وی ٹریناں مل ویندیاں ہن۔ اگرچہ اے برانچ لائن ہُنڑ کجھ حد تک محدود پیمانے تے استعمال تھیندی ہے، پر ول وی ایں علاقے دے لوکاں کیتے آمدورفت دا ہک ذریعہ ہے۔

= حوالہ =
عثمان دوم

عثمان ثانی سلطنت عثمانیہ دا ہک اہم سلطان ہئی۔ او 1618ء توں 1622ء تک تخت نشین رہیا۔ جوانی وچ تخت نشین تھیوݨ دے باوجود او ہک بہادر تے کامیاب حکمران ثابت تھیا۔
## اوندے دور دی خصوصیات
جوانی وچ تخت نشینی: عثمان ثانی جوان عمر وچ تخت نشین تھیا پر اوں نے اے ذمہ داری بہت چنگی طرح نبھائی۔

بہادر تے کامیاب: او ہک بہادر بادشاہ ہئی تے اوں نے اپݨی سلطنت کوں ودھایا۔

علم دوست: عثمان ثانی کوں علم دی بہت قدر ہئی تے او خود وی بہت پڑھیا ہویا ہئی۔

کئی زباناں دا عالم: او کئی زباناں مثلاً عربی، فارسی، یونانی تے لاطینی زباناں دا عالم ہئی۔

فارس نال صلح: اوں نے فارس نال صلح کر کے سلطنت دی مشرقی سرحد کوں محفوظ بݨایا۔

پولینڈ تے حملہ: اوں نے پولینڈ تے حملہ وی کیتا۔

سلطنت دی مضبوطی: اوں نے اپݨی پوری کوشش کیتی کہ سلطنت عثمانیہ کوں مزید مضبوط بݨایا ونڄے۔ 

اوندے بارے مشہور کہاوت ہئی کہ
جوان تھیندا پیا اے پر کم وݙیرے دا کریندا پیا اے۔

عثمان ثانی سلطنت عثمانیہ دے تاریخ وچ ہک اہم شخصیت ہئی۔ اوندیاں کامیابیاں تے حکمت عملیاں اڄ وی لوکاں کوں متاثر کریندیاں ہن۔

## حوالے
سرائیکی تے دراوڑی لسانی رشتے

لسانیات دے ماہرین وادی سندھ وچ آریا دی آمد توں پہلے ترے وݙے لسانی ٹٻراں دا ذکر کریندن ۔ پہلا پہاڑی زباناں جنھاں کوں تبتی تے برمی آکھیا ویندے ۔ ݙوجھا منڈاری زباناں تے تریجھا دراوڑی زباناں ، جیویں تامل ، تلگو ، ملیالم ، کناری تے گونڈی ایندیاں اہم شاخاں ہن ۔ بلوچستان دے براہوی قبیلے دی زبان وی ایں سلسلے دی ہک اہم کڑی ہے ۔ ایں زبان وچ ہن وی تقریبا ً 50فیصد پراݨی دراوڑی زبان دے الفاظ دا ذخیرہ موجود ہے ۔ سرائیکی زبان دا جائزہ گھنیجے تاں ایں دے بے شمار الفاظ دراوڑی زباناں نال ڳنڈھیے ہوئے ݙسدن۔ منڈاری زباناں دے بعد ایندا ݙوجھا وݙا سنگ دراوڑی زباناں نال اُوں ویلے جڑیا جݙاں منڈا قبائل تے وادی سندھ دے نویں آباد کاراں درواڑاں دا ا ٓپس وچ میل جول ، رسماں ریتاں تے وس وسیب ودھیا ، سرائیکی زبان دے کجھ اضافی حروف تاں ایجھے وی ہن جیڑھے صرف سندھی دے علاوہ ٻئی کہیں زبان وچ نہیں ملدے ۔ آکھیا ویندے کہ منڈاری اتے دراوڑی زباناں دیاں ڳوجھیاں ہن جیکوں اے زبان ہزاراں ورھیوں توں اپݨی سُنڄاݨ بݨائی آندی ہے ۔ اتھاں حرفاں وچوں ہک ’’ن‘‘ ہے ایندے متعلق بھرومل ہر چند اُݙواݨی دی کتاب ’’سندھی ٻولی دی تاریخ‘‘ وچوںانتخاب پیش کریندے ہیں تاکہ انھاں ݙوہاں زباناں دے لسانی رشتے دا پک لایا ونڄ سڳے۔ اے ساری چون اساں اردو زبان دی قدیم تاریخ توں حاصل کیتی ہے ۔

سبھے ماہرین ایں گال تے متفق ہن کہ براہوی ہک خالص دراوڑی زبان ہے ۔ براہویاں نے مختلف قوماں تے نسلاں دے رلݨ ملݨ دے باوجود اپݨی حقیقی زبان کوں ہُݨ تئیں اونویں سانبھی رکھئیے ۔(40)اساں ہیں کیتے وادی سندھ دی ایں قدیم زبان نال سرائیکی زبان دے لفظاں دا تقابلی خاکہ پیش کریندے پے ہیں ۔جتھوں معلوم تھیے کہ سرائیکی دے ہک قدیم دراوڑی زبان نال کتنے گھاٹے ڳانڈھے ہن ۔ آکھیا ویندے کہ براہوی ٻولݨ والیاں نے قدیم اوستائی زبان کوں برقرار رکھیے ۔ ڈاکٹر مہر عبدالحق آہدن ’اے او واحد زبان ہے جیں اَڄاں تئیں اپݨے اصل دراوڑی مزاَڄ تے لسانی ڈھانچے کوں نیں چھوڑیا ۔ اساں براہوی زبان دی لغت دا سرسری جائزہ گھدے تاں کوئی 532خالص الفاظ ایہو جہیں سامھݨیں آئین جیڑھے براہوی ، سرائیکی ، بلوچی تے سندھی وچ مشترک ہن ۔

الفاظ دے ایں سانجھے ذخیرے دے علاوہ سرائیکی زبان دے اسمائے ضمیر۔ سابقے ‘ لاحقے ‘ افعال ‘ معنوی علامتاں دے حساب نال وی اے دراوڑی زباناں دی پکی سکی لڳدی اے۔ عین الحق فرید کوئی آہدن۔ ’’اسمائے ضمیر تے ݙو جھے اشتراک توں دراوڑی تے پاکستانی زباناں خاص کر سندھی تے ملتانی ٻولی دے نال مطابقت تے انھاں دا سنسکرت نال اختلاف بالکل واضح ہے ۔ اردو ‘ پنجابی ‘ بنگالی وچ ’’را‘‘ تے سندھی وچ ’’جو‘‘ دے لاحقے دراوڑی تے ملتانی ضمائر دے لاحقات را۔ دا تے ۔ݙا دے مترادف ہن۔ اے ایں ڳالھ دا پکا ثبوت ہے جو اساݙیاں زباناں دی مورثِ اعلیٰ وغیرہ براہِ راست دراوڑی زباناں ہن‘‘۔(42)

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
سرائیکی تے اسوری

رگ ویدوچ دراوڑاں دے نال نال ہک ٻئی قوم اسوری دا وی ذکر ملدے ۔ آریا جیڑھے وادیٔ سندھ وچ آئن تاں انھاں دا سابقہ اسوریاں نال وی پئے۔ اے قوم فراعنہء مصر دے زمانے وچ وادیٔ سندھ تے حکمرانی کریندی ہئی تے قدیم بابلی اشوریوں تے ایرانی اہوریاں دے ہم قوم ہن۔ پہلے پہل آریا تے اسوری ہک ٻئے نال رل مل تے وقت گزریندے ریہن۔ انھاں دیاں پوجا پاٹ دیاں رسماں وی سانجھیاں ہن تے دیوی دیوتا وی ہکو ہن۔ مگر ول بعد وچ اے آپس وچ نکھڑ ڳئے تے ہک ݙوجھے نال جنگاں وی لڑیاں ۔ انھاں اسوریاں کوں اشور۔ اہوریا ہوری دے ناں نال وی سݙیا ڳے۔ تاریخ دے حوالے ݙسیندن کہ اے قوم وادیٔ سندھ وچ آریا دی مُہری ہے۔ اکبر شاہ خاں نجیب آبادی مقدمہ تاریخ ہند قدیم وچ لکھدن۔ ’’اشوری تے خالدی لوک3000قبل مسیح وچ لکھݨ دے فن توں چنگی طرح واقف ہن۔ موہنجودڑو سندھ توں سارگن یا سرغون بادشاہ بابلی تے نینوا دیاں جیڑھیاں مہراں برآمد تھین او ترے ہزار سال قبل مسیح دیاں ݙسایاں ویندن۔ انھاں وچ میخی یا خط پیکانی وچ الفاظ کڈھیئے ہوئے ہن۔ جو سندھ کوں سلطنت اسوریہ دا صوبہ ظاہر کریندن‘‘۔(43)مشرق وسطی وچ بوغاز کوئی دے مقام توں اسوریں دے ہک قبیلے متانی (ملتانی) دے ہک شخص ککوئی دا لکھیاں ہویاں کجھ تختیاں برآمد تھین جَیں تے گھوڑیاں کوں سکھلائی دے فن بارے کجھ اصول درج ہن۔

ظامی بہاولپوری آہدن جو انھاں تختیاں دی عبارت سرائیکی زبان نال ملدی جلدی ہے تے ایں طرح بوغاز کوئی توں نکلݨ والیاں تختیاں دی زبان کوں اسوری یعنی اسورکی ۔ آسرکی یا سرائیکی آکھیا ونڄ سڳدے۔

## تختئیں دی تحریر
ایکاورتناں                                                   ہک چکر

تیرا ورتناں                                                   ترئے چکر

پنرہ ورتناں                                                  پنج چکر

ست ورتناں                                             ست چکر

نواں ورتناں                                               نوں چکر                                 (44)

اے ڳالھ ذہن نشین رکھنی چاہیدی ہے کہ ورتن کوں سرائیکی وچ واری ۔ پھیری یا چکر دے معنی وچ وی استعمال کیتا ویندے۔ وادیٔ سندھ دی تہذیب وچ سمرین تہذیب دی ٻہوں وݙی سانجھ ہے موہنجوداڑو توں نکلݨ والیاں چپ غپ گُُنڳیاں مہراں جے تیں کھل کے نیں ٻولیندیاں تحقیق کرݨ والے ککھاں دے سہارے لبھ لبھ گزرئیے ویلے دے سمندراں وچ اینویں ٹٹارے کھاندے رہن۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
سرائیکی زبان دا ݙوجھا دور۔ سرائیکی تے عربی

سرائیکی زبان دا ݙوجھا دور سندھ وچ مسلماناں دی آمد نال شروع تھیندے ۔ محمد بن قاسم دی فتح سندھ ایں علاقے دیاں زباناں اُتے عربی فارسی دے خزانے کھول ݙتے۔ عرباں دے اتھاں مستقل وَسݨ نال مقامی لوکاں تے عرباں دی آپس دی ٻول چال پاروںبے شمار لفظ اِتھوں دی زبان سرائیکی دامِلک بݨیئے۔ ایندے علاوہ اے اثر اتنا گھاٹا تھیا جو کئی خاص عربی حروف وی ایں زبان دا حصہ بݨ ڳے۔ مثلاً۔ث۔ ص ۔ ض ۔ ط ۔ ظ ۔ ع ۔غ ۔ ق وغیرہ۔ اتھاں عربی رسم الخط نسخ کوں وی رواج ملیا تے او ہک وݙے عرصے تئیں ورتیندا رہیا۔ ہک وقت ہئی جیڑھے ویلے سندھ اوچ‘ ملتان تے منصورہ وچ عربی تے فارسی زباناں ٻولیاں ویندیاں ہن۔ ایں علاقے تے عرباں تقریباً سوا ترائے سو سال حکومت کیتی ہے۔ محمد بن قاسم توں لا تے سلطان محمود غزنوی تئیں اے علاقہ براہ راست عربی تہذیب تے معاشرت نال ڳنڈھیا رہیا۔ ایں علاقے دا جغرافیائی مزاج وی عرب سر زمین نال ٻہوں ملدے۔ ہِیں سانگوں وی ایں سر زمین عربی تے اسلامی اثرات کوں ٻنہاں علاقیاں دی نسبت زیادہ قبول کیتا تے تھل روہی دا اے دیس عربی تے اسلامی تہذیب و ثقافت دے ویس پا تے ݙوجھا عرب ݙسیجن لڳا۔ چوتھی صدی ہجری وچ ایں علاقے ݙے آوݨ والے عرب سیاح ملتان تے منصورہ دی زبان بارے اپݨے سفرنامیاں وچ لکھدن۔

’’منصورہ تے ملتان تے اوندے اطراف دی زبان عربی تے سندھی ہے‘‘۔(49)۔ ایہو ڳالھ سفر نامہء ابن حوقل وچ درج ہے۔ ’’منصورہ تے ملتان تے اوندے اطراف وچ عربی تے سندھی ٻولی ویندی ہے۔‘‘(50)

کیونجو اوں ویلے تئیں سندھی تے سرائیکی ہک ٻئے توں انج نہ تھیاں ہن۔ہِیں سانڳے منصورہ ملتان دے اطراف دی زبان کوں سندھی آکھیا ڳے۔376/75ھ(985-86ء) دے قریب بشاری ملتان آیا تاں اوں ویلے اتھاں فارسی رائج تھی چکی ہئی مگر منصورہ دی ریاست یعنی سندھ وچ اَڄاں تئیں عربی قائم ہئی۔ بشاری اپݨے سفرنامے وچ لکھدن۔

’’اتھاں زبان فارسی ہے اے سب سوداگر ہن تے انھاں دی زبان سندھی تے عربی ہے۔‘‘(51)

تاریخ سندھ وچ ایندے مصنف ابوظفر ندوی اوں وقت دی زبان بارے اپݨے خیالات دا اظہار ایں کریندن ’’سندھ تے ملتان دی اصلی زبان جَیں وچ عوام ڳالھ بات کریندے ہَن۔ پچ میل قسم دی ہے کیونجو اے زبان مختلف زباناں کنوں مل تے بݨی ہئی۔ ہِیں زبان وچ اے لوک خط و کتابت کریندے ہن تے کتاباں وی لکھیاں ویندیاں ہن۔‘‘(52)

ابوظفر ندوی دی ایں رائے توں ظاہر تھیندے جو مقامی ٻولی یعنی سرائیکی عربی تے فارسی دے ملاپ تے ہک ٻئے تے اثرات نال اتھاں ہک نویں مخلوط ٻولی رواج پا چکی ہئی یعنی مقامی ٻولی تے عربی فارسی دے ٻہوں سارے اثرات رہ چکے ہن۔ عربی زبان ‘سرائیکی زبان تے کئی طرح دے اثرات سٹین ۔ ہک تاں لفظیں دی ہک ٻہوں سانجھ انھاں ݙوہاں زباناں وچ موجود ہے۔ ݙوجھا سرائیکی زبان وچ بے شمار عربی لفظ تھوڑی جہی تبدیلی نال ٻولے ویندن : 

مثلاًبصل (وصّل) ماشاء اللہ (شالا)۔ابتر (اوترا) تے قند (کھنڈ) وغیرہ۔ 

جتھاں وی زباناں ہک ٻئے نال ملسن۔ اُتھاں ایں قسم دے اثرات ضرور سامݨے آندن۔ ہن اساں کجھ ایجھے سرائیکی تے عربی لفظاں دیاںمثالاں پیش کریندے ہیں جیڑھے بالکل ہو ٻہو ݙوہاں زباناں وچ ورتیے ویندن۔ ایجھے لفظ بے شمار ہن۔ پر اے ہک دیڳ وچوں ہک چاول والی کار ہن۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
سرائیکی تے فارسی

اگرچہ وادیٔ سندھ تے ایرانی اثرات دا آغاز 521قبل مسیح وچ دارائے اول دا ملتان تے سندھ دے علاقیاں کوں اپݨی سلطنت وچ شامل کرݨ توں تھیا مگر اے اَٹے وچ لوݨ دے برابر ہئی۔ تونیں جو سندھ دا علاقہ ایران نال لڳدڑ علاقہ ہئی آپس وچ آ ونڄ وی رہ ڳے مگر حقیقی اثرات مسلمانیں دی آمد دے بعد شروع تھین۔ ملتان وچ عربی دے نال نال فارسی وی ٻولی ویندی ہئی تے ول آہستہ آہستہ اِتھاں عربی دی جا فارسی گھندی ڳئی تے اے علاقہ فارسی دا مرکز بݨ ڳیا۔ سرائیکی علاقے وچ صوفی بزرگاں دی آمد ایں زبان دی ترویج تے ترقی وچ ٻیا وی وادھا کیتا۔ تے پاکستان بݨݨ تئیں بہاول پور تے ملتان وچ اتنے وݙے عرصے تئیں فارسی دفتری تے سرکاری زبان دی حیثیت نال رائج رہی۔ ایں علاقے دے مکتباں وچ فارسی دی عام تعلیم ݙتی ویندی ہئی۔ لوک اکثر خط و کتابت فارسی وچ کریندے ہن۔ فارسی ٻولݨ ‘ لکھݨ تے ڄاݨݨ کوں علمیت دی دلیل تے فضیلت سمجھی ویندی رہ ڳئی ہے۔

اے آکھیا ونڄ سڳدے جو فارسی ایں علاقے وچ ایں علاقے دی کہیں مقامی زبان دی طرحاں اتھاں راَڄ کیتے۔ تے اَڄاں تئیں فارسی زبان و ادب دا ہک ٻہوں وݙا ذخیرہ سرائیکی علاقے وچ موجود ہے۔سرائیکی زبان دے تمام وݙے وݙے شعراء فارسی وچ وی بے شمار اشعار آکھین۔ سرائیکی تے فارسی دا ہمیشہ چولی دامن دا ساتھ ریہے۔ ایہو وجہ ہے جو سرائیکی زبان تے فارسی دے ٻہوں گھاٹے اثرات ہن۔

فارسی زبان نے صرف سرائیکی وچ دخیل الفاظ دا اضافہ نیں کیتا بلکہ اوندے حروف تہجی وچ۔ چ ۔ ژ ۔ گ ۔ جیں حرفاں دا وادھا کیتے۔اینویں افعال دی گردان وچ سرائیکی دے فاعلی لاحقیاں تے وی فارسی اثرات باکل نشابر ہن۔(53)۔ انھاں ساریاں ڳالھیں دے علاوہ سرائیکی دا موجودہ رسم الخط فارسی ہے۔ ٻیا علاقائی زباناں جیڑھے رسم الخط دے وَن پونّے دڳ ودیاں بݨیندن۔ سرائیکی فارسی رسم الخط کوں اپݨا تے اوں ہمیشگی رشتے کوں نبھائے۔ 

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
سرائیکی زبان تے ہمسایہ علاقائی زباناں

وادیٔ سندھ وچ سرائیکی علاقہ دل دی حیثیت رکھدا ہئی ۔ سرائیکی علاقے دے سڄے کھٻے ہڑپہ تے موہنجوداڑو دے عظیم تہذیبی شہر وسدے ہن تے انھاں ݙوہاں مقامات دے درمیان چولستان دا نواں دریافت شدہ شہر ’’ڳنویری والا‘‘ اپݨی بہار ݙکھیندا ہئی۔ وادیٔ سندھ دی ہڑپائی تہذیب دا سینگا ہاکڑہ دااے آئینہ دار ہزاراں ورھیوں پرانا شہر اوں ویلے ݙو سو ایکڑ رقبے تے آباد ہئی۔ ایندی وݙائی دا اندازہ اِتھوں لایا ونڄ سڳدے جو اے ہڑپہ توں 40ایکڑ وݙا تے موہنجوداڑو توں صرف5ایکڑ چھوٹا ہئی۔ ماہر آثار قدیمہ ڈاکٹر رفیق مغل ایں شہر دی دریافت کوں اوجھا انقلابی قرار ݙتے۔ جیویں سٹھ سال پہلے وادیٔ سندھ دی تہذیب دی دریافت تھئی ہئی۔ (63)۔ ایندے علاوہ ماہرین اثریات تحصیل کبیر والا وچ عبدالحکیم دے نیڑے ہک ٻیا سوا پنج ہزار سال پہلے دا شہر جلیل پور زمین دیاں لُکیاںتہیں پھرول تے کڈھ گھدے۔ جلیل پور دیاں کھدائیاں وچوں قبل از ہڑپائی دور4000قبل مسیح تا 300قبل مسیح دے کئی آثار تے شواہد ملین۔(64)۔ اینویں ماہرین دا یقین ہے جو ملتان اَڄ توں ساڈھے پنج ہزار سال پرانا کوٹ ڈیجی، موہنجوداڑو ‘ ہڑپہ تے رحمان ڈھیری دا ہم عمر شہر ہے ۔(65)۔ ایندے ݙوجھے سینگے شہر وقت دے ہتھوں اُجڑ پُڄڑ ڳئے مگر اے شہر ہُݨ تئیں دھرتی دے سینے تے ہزاراں ورھیوں دے راز سنبھالی ہسدا وسدا کھڑے۔

انھاں سارے حقائق توں ایں ڳالھ دا پک لڳدے جو وادیٔ سندھ وچ ہزاراں ورھیوں پہلے سرائیکی علاقے کوں مرکزی حیثیت حاصل ہئی ۔ ایہو او تہذیبی گھر ہے جتھوں ماضی دیاں اتنیاں وݙیاں تہذیباں جم پل تے سیاݨیاں تھیاں۔ ظاہر ہے ایں علاقے وچ ٻولی ونڄݨ والی زبان دے گھیرے وی اُتنے اِی وسیع ہوسن۔ اساں ہزاراں ورھیوں بعد اَڄ دے سرائیکی علاقے تے ہک دید بھنوائوں تاں اے اَڄ وی پاکستان دے دل دی حیثیت رکھدے تے اِتھوں دی زبان سرائیکی لسانی تے جغرافیائی لحاظ نال پاکستان دے دل وچ وسݨ والی کلہی زبان اے ۔ اے واحد زبان ہے جیڑھی پاکستان دے ہک وسیع علاقے وچ ٻولی ویندی ہے۔ اینکوں ٻولݨ والے لوگ چارے صوبیاں وچ رہندن۔ اَتے اے کتھائوں لݙ تے اِتھاں آباد نیں آ تھے بلکہ ہوں صوبے تے علاقے دے قدیمی وَسوں واݨ تے دھرتی جائے ہن۔ صوبہ پنجاب ایندا اپݨا گھر ہے ۔ صوبہ سندھ وچ اے ہک ثانوی زبان دی حیثیت نال رائج ہے ۔ صوبہ سرحد وچ ڈیرہ اسماعیل خان توں پشاور تئیں ایندا وسیب ہے تے صوبہ بلوچستان وچ ہک وݙے علاقے تے جھٹ پٹ‘ مستونگ ‘ سبی تیں ایندا چھتر ݙسدے۔ پاکستان دیاں ساریاں علاقائی زباناں نال ایندے لسانی رشتے قائم ہن۔ ماضی دی طرحاں اَڄ وی اے زبان ہمسایہ علاقائی زباناں نال رلی ملی تے ڳنڈھی آندی ہے ۔ اساں ہُݨ سرائیکی زبان دا پاکستان دیاں ݙوجھیاں علاقائی زباناں نال تعلق دا جائزہ گھندے ہَیں۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
سرائیکی تے پنجابی

سرائیکی تے پنجابی زبان صوبہ پنجاب دیاں ݙوں مہاندریاں زباناں ہن۔ انھاں دا منڈھ قدیم توں اپݨا اپݨا لسانی مزاج تے آپو آپݨا ادبی ورثہ ہے ۔ پنجابی زبان ݙوں وݙے حصیاں وچ تقسیم تھی ویندی ہے۔ ہک مشرقی پنجاب دی زبان جینکوں سکھ ٻولیندن تے گورمکھی رسم الخط وچ تحریر کیتی ویندی ہئی۔ ݙوجھی مغربی پنجابی جیڑھی پاکستان دے صوبہ پنجاب وچ ٻولی ویندی ہے۔ سرائیکی زبان دی اے نزدیک ترین ہمسایہ زبان ہے۔ ہک وقت ہئی جیڑھے لاہور‘ ملتان دا علاقہ شمار تھیندا ہئی ۔ اوں ویلھے یقینا سرائیکی زبان دے اثرات پنجابی زبان تے پے ہن۔ اَڄ کل چونکہ پنجابی تے سرائیکی ٻولݨ والی آبادی ہک ٻئے وچ رس مس ڳئی ہے ۔ ہِیں کیتے اے ݙوہیں زباناں ٻیا وی ہک ٻئے دے قریب آندیاں ویندن۔ انھاں دیاں زباناں دے لسانی تعلقات دا جائزہ گھنیجے تاں انھاں ݙوہاں زباناں وچ ڈھیر سارے بݨیادی لسانی نکھیڑے ہن جنھاں کوں ڈاکٹر مہر عبدالحق نے ’’سرائیکی زبان تے اس کی ہمسایہ علاقائی زبانیں‘‘ وچ پوری تفصیل تے وضاحت نال نتارئیے۔(66)

ہک روسی محقق یو اے سمرنوف وی ایں سلسلے وچ ہک انتہائی قابل قدر کتاب ’’لہندا لینگوئج‘‘ ساݙی ڈھیر ساری مدد کریندی ہے ۔ یواے سمرنوف پنجابی تے سرائیکی زبان دے لسانی رشتے کوں پوری وضاحت نال بیان کریندن۔ انھاں کھل تے پنجابی محققین دے ایں دعویٰ دا تجزیہ کیتے کہ سرائیکی پنجابی زبان دا ہک لہجہ ہے ۔ یواے سمرنوف اَہدن جو یا تاںاے ڄاݨ ٻجھ تے دعویٰ کیتاویندا پے یا اگر لسانی اصولاں کوں مدنظر رکھ تے اساں پرکھ پرچول کروں تاںاساں تے کھل تے اے ڳالھ نشابر تھیندی ہے جو سرائیکی پنجابی توں انج ہک زبان ہے ۔ ڈاکٹر یواے سمرنوف اپݨی ایں کتاب وچ سرائیکی تے پنجابی زبان دا ہک ٻئے توں مختلف ہووݨ دے 10لسانی قواعد دے تحت نکھیڑا کیتے۔(67)۔ اینویں لندن یونیوسٹی دے استاد تے مشرقی زباناں دے ماہر ڈاکٹر کرسٹوفر شیکل وی سرائیکی تے پنجابی کوں ݙوں بالکل انج انج زباناں قرار ݙیندن۔ سرائیکی زبان دے خاص حروف 58ہن ۔ ٻ۔ ڄ۔ ݙ۔ ڳ۔ اے چار اضافی حروف ہن ۔ جیڑھے نہ پنجابی وچ ہن تے نہ پنجابی ٻولݨ والا انھاں کوں ادا کر سڳدے۔ ݙوہاں زباناں دی صوتاں وی جدا ہن۔ لب و لہجہ دا فرق ہے ۔ افعال جدا ہن۔ افعال دی گردان تے حروف دا فرق ݙوہاں زباناں کوں ہک ٻئے توں انج ثابت کریندے۔ ہُݨ اساں پنجابی تے سرائیکی زباناں وچ سانجھے پہلوائوں دی ڳالھ کریندوں۔ انھاں ݙوہاں زباناں وچ ضمائر شخصی ہکو جیں ہن۔ فعلی مجہول بݨاوݨ دا طریقہ ہکو ہے ۔ پنجابی دی ماجھی شاخ فاعل نما لاحقے سرائیکی دی طرحاں بݨیندی ہے۔ حرف جار وچ سانجھ ہے ۔ ایندے علاوہ سب توں وݙا اشتراک لفظاں دا ہے ۔ ݙوہاں زباناں وچ ڈھیر سارا لفظی ذخیرہ ملدا جلدا ہے۔اساں ایجھے سانجھے لفظاں دا نمونہ طور تے ہک خاکہ پیش کریندے ہیں۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
سرائیکی تے پشتو

پشتو زبان دنیا دی ہک قدیم زبان ہے۔ پشتو ٻولݨ والے پشتوناں دا ذکر قدیم تاریخاں وچ ملدے۔ ہک خیال اے ہے کہ اے پشتون بنی اسرائیل دے بارہ ونڄے ہوئے قبائل دی اولاد ہن۔ جنھاں کوں بخت نصر بیت المقدس تے شام دا ملک فتح کرݨ تے586قبل مسیح وچ ملک بدر کر ݙتا ہئی۔ ݙوجھا نظریہ اے ہے کہ اے آریا نسل دی ہک شاخ وچوں ہن تے افغانستان تے شمال مشرقی سرحدی علاقے دے ایہے پشتون اِی اصل آریا ہن۔(75)۔ کجھ محققین دا خیال ہے کہ آریاواں دی اتھاں آمد توں پہلے اے نسلاں اتھاں آباد ہن۔ زرتشت دی مذہبی کتاب ژند اُوستا وچ سر زمین بلخ تے باختر دے قدیم باشندیاں واسطے بخد ‘ بخدے یا بختی جہیں ناں آئن۔ رگ وید وچ ہِیں بلخ تے اِتھوں دیاں قدیم باشندیاں واسطے بلہہ بلہکا تے پکھت دے نانواں نال ذکر آندے۔(76)رگ وید تے ژند اُوستا دے بعد مشہور یونانی مورخ ہیرو ڈوئس اپݨی تاریخ وچ484)قبل مسیح توں 464قبل مسیح) جتھاں دار ایوش اعظم دی وسیع سلطنت تے اوندے باجگزار علاقیاں دا ذکرکریندے، اُتھاں ہک قوم پکتویک ‘ پکتویس‘ پکتو اور پکتواݨ دے ناں نال او ذکر کریندے ۔جیڑھی اپݨے لباس ‘ وضع قطع اسلحہ تے جنگجوئی دے لحاظ نال باختری یا باختریاں نال ملدی جلدی ہے ۔ ایندے چار قبیلے وی ستاگودے، ڳندار پوئے، داریکے تے اپارتے ݙسائن جیڑھے ہک بے دے لڳدڑ علاقے وچ رہندے ہن۔(77)بہرحال جتنی قدیم پختون قوم دی تاریخ ہئی اتنی قدیم انھاں دی زبان ہے ۔ پشتون زبان وچ ادھ توں زیادہ الفاظ ادلی بدلی شکل وچ لاطینی ‘ ترکی تے یونانی دے ملدن۔ اے یقینا ایں زبان وچ سنسکرت ‘ یونانی تے فارسی دے ذریعے داخل تھئے ہوسن۔ پشتو زبان دے حروف وچ 5حرف خالص ایندے اپݨے ہن ۔ جنھاں دا ہک خاص ادا کرݨ دا لہجہ ہے ۔سرائیکی زبان تے پشتو زبان دا آپس وچ کافی رابطہ ہے ۔ ہک طویل عرصے تئیں برصغیر پاک و ہند وچ پٹھانیں حکومت کیتی۔ اوں دور وچ فارسی تے پشتو دے اثرات کافی حد تئیں ایں علاقے دیاں زباناں تے پے۔ ایندے علاوہ ملتان وچ وی ہک عرصے تئیں پٹھانیں دی حکومت قائم رہی ہے۔(78)۔ ڈھیر ساریاں پشتون گوتاں ‘ سرائیکی علاقے وچ صدیاں توں وَسدیاں پن۔صوبہ سرحد دا ٻہوں سارا علاقہ سرائیکی ٻولیندے۔ کافی لوک اپݨے کماں کاراں وچ دُہری زبان یعنی پشتو تے سرائیکی ٻولیندے آندن۔ ایں میل جول نے ہک ٻئے دی زبان تے کافی اثرات پاتن۔ پشتو زبان وی قدیم ترین صنف شاعری ٹپہ ہے ۔خیال ہے جو ایں صنف دا ڈڈھ ݙو سال قبل مسیح وچ آغاز تھئے۔(79)۔ بالکل اظہار دا ایہو سانچا ٹپہ دے ناں نال ڈیرہ اسماعیل خان دے سرائیکی لوک ادب وچ ہک خاص مقام رکھدے۔ انھاں ݙو قدیم زباناں دے الفاظ دا کافی ذخیرہ سانجھا ہے جیڑھا سرائیکی تے پشتو زباناں دے تعلق دا ہک وݙا ثبوت بندے۔ ہُݨ اساں ہک خاکہ پشتو تے سرائیکی زبان دے سانجھے لفظاں دا ݙیندے پئے ہیں۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
سرائیکی رسم الخط

زبان جیڑھے اپݨیاں پہلایاں پوڑیاں چڑھدی ودی ہوسے تاں کہیں بندے کوئی چیز ݙکھا تے ݙوجھیاں کوں اشارے نال اُوں پاسے متوجہ کیتا ہوسے یا ݙنڳیاں پھنڳیاں لیکاں لا تے اُوں شے دی شکل بݨا تے اپݨا مطلب سمجھایا ہوسے۔ ایہو پہلیاں تصویراں ‘نقش تے علامتاں آہستہ آہستہ مخصوص چیزاں واسطے رواج پیندے ڳے تے ہزاراں سالاں تیں انسان انھاں کوں جڑیندا بݨیندا تے ٹھہیندا ریہا تے ول کتھائیں ونڄ تے رسم الخط تیں پُڄا …… سب توں پہلے انسان تصویری رسم الخط توں آغاز کیتا تے ول علامتاں اختیار کیتیاں ڳیاں۔

دنیا دا سب توں پہلا تصویری رسم الخط سومیر عراق دے قدیم شہر اُرک موجودہ ورقہ توں ملیئے اے ساڈھے پنج ہزار سال پُراݨا ہے۔ ماہرین دا خیال ہے کہ3500قبل مسیح دے لڳ بھگ عراق دی سومیری قوم تصویری رسم الخط ایجاد کیتا تے ول اے خط عراق توں نکل تے دنیا دے مختلف ملکاں وچ پُڄا۔(86)۔ مصر دے تصویری رسم الخط یعنی ہیروگلیفی دا وجود 3100قبل مسیح دے لڳ بھگ لڳدے۔ سومیریاں بعد وچ اپݨا تصویری رسم الخط آسان بݨا تے اینکوں میخی صورت ݙے ݙتی۔(87)۔ معلوم تھیا کہ پہلے پہل اے ݙنگے پھنگے نقش یا لیکے علامتاں بݨائیاں ول حروف بݨائے۔ حرفاں مل تے لفظاں دے ویس پاتے اَتے لفظاں دی سانجھ نال جملے وجود وچ آئے تے اُنھاں دی تحریری صورت کوں سیاݨیاں رسم الخط دا ناں ݙتے۔ دنیا وچ ہُݨ تئیں بے شمار رسم الخط ورتیے ڳئے تے ورتیندے پن۔ تقریباً ہر وݙی زبان دا اپݨا ہک رسم الخط ہے شاید ایں واسطے کہ ہر زبان دا اپݨا ہک مخصوص مزاج ‘ طرز ادا دا وکھرا لہجہ تے الفاظ دی صوتیات دا ہک خاص نظام ہوندے۔ اے ممکن کائنی کہ ہر زبان کوں ہکے رسم الخط وچ تحریر کر ݙتا ونڄے۔ ہِیں کیتے اساں آکھ سڳدے ہَیں جو رسم الخط زبان دی سُنڄاݨ تے اوندی روح ہوندے ‘ جینکوں زبان توں اصلوں نکھیڑیا نہیں ونڄ سڳدا۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
سرائیکی تے بلوچی

بلوچی وی پاکستان دی ہک قدیم زبان ہے ۔ انج صوتیات تے حرف و نحو دے نویکلے قواعد ‘ٻنہاں زباناں توں اینکوں ہک وکھری زبان ثابت کریندن۔ ڈھیر سارے ماہرین دا اے خیال ہے کہ اے زبان قدیم فارسی یعنی پہلوی دی ہک شاخ ہے ۔ کجھ دا خیال اے ہے کہ اے اوندی شاخ نہیں بلکہ سینگی ایجھی زبان ہے جیڑھی اوستا کنوں وی پہلے دی موجود ہئی۔ یونانی مورخ ہیرو ڈوئس اپݨی تاریخ وچ بلوچی زبان کوں بکوئی تے مکرانی بلوچی کوں میکنس آکھیئے ۔ (81) جارج گریرسن اَہدے:

’’اے ہک قبیلے دا طرز گفتگو ہے جیڑھا اپݨے طور تے ودھدا پھلدا رہیا ۔ اے زبان دورِ قدیم توں موجود ہے تے صحیح حروف دے نظام دے اعتبار نال بلوچی زبان بلحاظ لسانی ارتقاء ہک ایجھے مرحلے دی نشاندہی کریندی ہے جتھاں فارسی اونکوں کوئی1500سال گزرئیے چھوڑ ݙتا ہئی۔‘‘(82)

بلوچی زبان کوں اوندے لہجے دے اعتبار نال ݙوں حصیاں وچ تقسیم کیتا ونڄ سڳدے ہک مشرقی بلوچی تے ݙوجھی مغربی بلوچی۔ مشرقی بلوچی کوئٹہ ڈویژن ‘ ڈیرہ غازی خان تے ڈیرہ اسماعیل خان دے سرحدی علاقیاں وچ ٻولی ویندی ہے ۔ مغربی بلوچی مکران ‘ قلات ‘ جھالاوان ‘ فاران ‘ لسبیلہ تے کوئٹہ ڈویژن دے چاغی ضلع وچ ٻولیندی ہے۔ پروفیسر عبدالحمید میمن آہدن:

’’مشرقی علاقے دی زبان تے فارسی دی بجائے ہمسایہ زباناں سندھی تے سرائیکی دا اثر ہے۔ایندے علاوہ مشرقی بلوچی وچ کتھائیں ’’گ‘‘ دی جا تے سندھی تے سرائیکی صوتیہ ’’گ‘‘ استعمال تھیندے۔ بلوچی وچ ’’ن ‘ ط‘ دا صوتیہ دی مستعمل ہے جو سندھی سرائیکی دے زیر اثر آندے‘‘۔(83)

سرائیکی زبان دا بلوچی نال ایں سانگوں وی گھاٹا رشتہ بݨدے جو ماضی وچ بے شمار بلوچ قبائل نقل مکانی کرتے سرائیکی علاقے وچ آن آباد تھئے۔ بلوچستان دے قدیم باشندے اَڄ سرائیکی ٻولیندن۔ انویں ای بہاول پور ‘ ڈیرہ غازی خان ‘ ڈیرہ اسماعیل خان ‘ ملتان تے ساہیوال وچ لکھاں دی تعداد وچ بلوچ آباد ہن۔ صوبہ بلوچستان دیاں سرحداں تے وَسݨ والے سارے لوک سرائیکی تے بلوچی ݙوہیں زباناں ٻولیندن جیندی وجہ توں انجو انج زباناں دے خاندان دا ہووݨ دے باوجود اتھاں ݙوں زباناں وچ ٻہوں اشتراک پاتا ویندے۔

تقابلی مطالعے دے ایں حصے کوں اساں ڈاکٹر کرسٹوفرشیکل دے ہک مضمون دے حوالے نال توڑ پُڄیندے ہَیں۔ انھاں اپݨے مضمون ’’تاریخی سطح اُتے زباناں دا تقابلی مطالعہ اتے سرائیکی ‘‘ وچ ایں موضوع تے ٻہوں اہم سوالات دے جواب ݙیوݨ دی کوشش کیتی ڳئی ہے۔ مثلاً سرائیکی کتنی پُراݨی زبان ہے ؟ کیا سرائیکی پنجابی دی ما ہے؟ کیا سرائیکی پاکستان دی سب توں پراݨی زبان ہے؟ سرائیکی دی اصل نسل کیا ہے؟ ڈاکٹر ہوریں ایں حوالے نال کجھ لسانی اصولی بحثاں وی چھیڑن‘ اردو پنجابی‘ سندھی تے سرائیکی دے تال میل کوں وی بیان کیتے۔ سرائیکی لسانی تحقیقات وچ رکاوٹاں تے اوکھائیاں دا ذکر وی کیتے‘ تقابلی مطالعے دے سلسلے وچ کجھ مشترکہ لفظاں کوں وݙی محنت نال خاکے بݨا تے پیش کیتے۔ مگر او وی تسلیم کریندن کہ ایں کوشش دے رشتے وچ اَڄاں کافی مشکلاں ہن۔(85)

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
قدیم ملتانی رسم الخط

سرائیکی زبان دے ماضی وچ ہزاراں ورھیوں پہلے کیا رسم الخط ہی اَڄاں تئیں سیاݨے ایندی ڳول پھرول وچ رُجھیئے ہوئے ہن۔ کیوں جو وادیٔ سندھ دا قدیم رسم الخط اَڄاں تئیں پڑھیا نی ونڄ سڳیا۔ ماہرین دا خیال ہے کہ اے رسم الخط دراوڑی تاجر اپݨے نال عراقوں گھن آئے ۔ عتیق فکری آہدن:

’’اساں ایں نتیجے تے پُڄدے ہَیں کہ قدیم سندھی ‘ ملتانی حروف دی اصل ٻاہر توں آئی ہے تے اِتھوں دے لوک اپݨے طور تے حروفِ تہجی دے موجد کائنی تے جو کجھ اِتھوں داطرزِ تحریر ہے او یقینا سامی حروف وچ ترمیم تے اضافہ کر تے رائج کیتا ڳے تے اے سب کجھ داروڑی تاجراں دے واسطے نال تھئے۔‘‘(88)

ملتان دے قدیم قلعہ وچوں برآمد تھیوݨ والا رسم الخط کافی حد تئیں دراوڑی رسم الخط نال ملدا جلدا ہے۔ ملتان دا رسم الخط مٹی دے تھاواں تے ٻالاں دے کھݙونیاں تے رقم ہئی۔ ایندے علاوہ مٹی دے تھانواں تے ملن والا اے ملتانی رسم الخط جنوبی ہند وچ رائیگر دے مقام توں لنکن حروف نال کافی ملدا جلدا ہے۔ اوندی وجہ عتیق فکری اے ݙسیندن کہ وادیٔ سندھ توں اے خط دراوڑاں نال جنوبی ہند پُڄا کیونجو آریا قبائل انھاں کوں آ تے اوں پاسے کڈھ چھوڑیا ہئی۔(89)

موہنجو داڑو تے ملتان دے ایں سانجھے قدیم رسم الخط دے بعد ایں علاقے وچ ٻہوں سارے رسم الخط رواج پیندے ریہے جنھاں وچ برہمی ‘ خروشتی ‘ دیوناگری ‘ لنڈا ‘ سسراوا‘ اوچی ‘ کڑکی ‘ ہندی‘ باختری ‘ پالی شاردا ‘ عربی تے فارسی رسم الخط قابل ذکر ہن۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
دیوناگری رسم الخط

براہمی رسم الخط دے بعد اِتھاں دیوناگری رسم الخط کوں رواج ملیا۔ ایندے علاوہ شاردا تے لنڈا رسم الخط وی اتھاں استعمال وچ آندے ریہے۔(92)۔ چولستان دے قلعہ اسلام ڳڑھ کوں ہک ریتلے رنگ دا کتبہ ملیے ۔ جئیں تے ݙوں بت ہن اَتے ہک فٹ چوڑے حاشیے وچ ہک عبارت درج ہے ۔ شعبہ آثار قدیمہ پشاور یونیورسٹی دے استاد ڈاکٹر پروفیسر عبدالرحمن دے بقول اے تحریر شاردا رسم الخط وچ ہے۔(93)۔ ایندے علاوہ قدیم قلعہ مروٹ دے وݙے دروازے تے ہک پراݨا ہندی کتبہ ملیے۔ اے ہندی رسم الخط وچ1491ء وچ تحریر کیتا ڳیا۔ دیوناگری رسم الخط اِچ سرائیکی تحریر دے ٻول اے ہن۔

’’ایں قلعے تے جام سومرہ دا قبضہ ریہے تے جام سومرہ1491ء وچ ایندی مرمت کرائی۔‘‘(94) لنڈا رسم الخط دا تاں ہُݨ تئیں ایں علاقے وچ رواج ریہے۔ ایں کوں کڑکی تے سراوا دا ناں وی ݙتا ڳے۔ اسلم رسول پوری دا قیاس ہے او ’’سرائیکی زبان تے اوندے رسم الخط‘‘ وچ لکھدن۔ ’’لنڈا دی مشابہت لہندا نال وی تھیندی ہے لہندا آہدن پچھادھ کوں ۔ کجھ لوک پچھادھی علاقے دی وجہ توں سرائیکی زبان کوں وی لہندا آہدن۔ بہر حال لنڈا رسم الخط ایں پچھادھی علاقے وچ رواج پذیر ہئی جتھاں سرائیکی ٻولی ویندی ہے۔‘‘(95)لنڈا رسم الخط کوں رحیم یار خان دے علاقے وچ سراوا دا ناں ݙتا ڳیا۔ ایندی وجہ شاید اے ہے کہ ایں علاقے دی زبان کوں سرائیکی آکھیا ویندے۔لہٰذا ایندی تحریر دا ناں سراوا پیا۔ اے خط کھبے پاسے توں سڄے پاسے ݙے لکھیا ویندے۔ ایں خط وچ ہُݨ تئیں لکھ پڑھ تھیندی رہ ڳئی ہے۔ ڈاکٹر کرسٹوفرشیکل عہد نامہ جدید دے ہک ملتانی زبان دے ترجمے دا حوالہ وی ݙتے۔ جیڑھا سیرام پور وچوں1819ء وچ ہِیں کڑکی رسم الخط وچ چھپیا ہئی۔(96)

پنڈت واحد بخش دے کول ہک قدیم3سو سالہ نعتیہ قلمی نسخہ موجود ہے ۔ اے طویل سرائیکی نظم لہندی رسم الخط وچ تحریر کیتی ڳئی ہے۔(97)۔ لنڈا رسم الخط نال ملدا جلدا سرائیکی علاقے دا ہک ٻیا رسم الخط اوچی ہے۔ اے اوچ دے قدیم شہر دی نسبت نال ضبطِ تحریر وچ آنداریہے۔ اے خط گجراتی نال ملدا جلدا ہے ۔ خطہء پاک اوچ دے مصنف سید مسعود الحسن شہاب آہدن:

’’گجرات تے اوچ دے طرزِ تحریر وچ ایں مماثلت دا وݙا سبب اے ہے کہ ملتان ‘ اوچ ‘ گجرات تے سندھ دا علاقہ ازمنہ وسطی وچ سیاسی تے جغرافیائی وحدت ہئی ۔ قیاس ہے کہ پہلے زمانے وچ سندھی زبان دا رسم الخط وی ایہو ہوسی۔ اوچی تے گجراتی اکھراں وچ تھوڑا جیہاں فرق ہے۔‘‘(98)

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
عربی رسم الخط

سندھ وچ مسلمانیں دی آمد نال سرائیکی علاقہ وݙی تیزی نال اسلام دی روشنی کنوں منور تھیا ۔ اِتھوں دی دھرتی سب توں زیادہ اسلامی اثرات قبول کیتے۔ زندگی دے ݙوجھیاں شعبیاں دی طرخود بخود تحریراں وچ عربی رسم الخط دا استعمال شروع تھی ڳیا۔ سرائیکی زبان دے شعری ادب دے پہلے دور دے اکثرمجموعے عربی رسم الخط اَڄ ملدن۔ انھاں وچوں ’’نورنامہ ‘‘ ۔ ’’جندڑی پردیسی‘‘ ۔ ’’معراج نامے‘‘ ۔ ’’تولدنامے‘‘ حاجی نور محمد شیر ڳڑھی دی ’’مسائل کفن دفن‘‘۔ ہیر چراغ اعواݨ ۔ عبدالکریم جھنگوی دی ’’نجات المومنین‘‘ اے ساریاں کتاباں جیڑھیاں 500ہجری توں لا تے ڳیارھویں ہجری تیں دیاں تخلیقات ہن اکثر عربی رسم الخط وچ ملدین۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
فارسی رسم الخط

سرائیکی علاقے وچ عربی دے نال نال فارسی دا وی چنگا بھلا اثر و رسوخ رہ ڳئے۔ فارسی نہ صرف ایں علاقے دی دفتری زبان رہ ڳئی اے بلکہ تعلیم وی زیادہ تر فارسی وچ ݙتی ویندی ہئی۔ ڈیرہ اسماعیل خان ‘ بہاول پور تے ملتان فارسی علم و ادب دے مرکز بݨ تے فارسی زبان و ادب دی ترویح وچ حصہ گھندے رہ ڳن۔ اتھاں فارسی دے اثرات اتنے ودھیے جو سرائیکی زبان اپݨے باقی سارے رسم الخط چھوڑ تے اینکوں اپݨے کیتے چݨ گھدا تے اَڄ سارا سرائیکی ادب فارسی رسم الخط وچ تحریر تھیندا پے۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
اکھاݨاں ، محاورے ، دعائیں

کہیں زبان دی قیمت لاوݨی ہووے تاں اوندیاں اکھاݨاں ݙیکھݨیاں چاہیدن۔ زبان دی وݙائی تے وسیب دی ساری رس وس اکھاݨاں وچ موجود ہوندی ہے۔ اے اکھاݨاں وسیب دے سیاݨے سگھڑ لوکاں دے تجربات تے زندگی دے مشاہدات دا نچوڑ ہوندین۔ ہک ہک ٻول وچ حیاتی دا سارا تجربہ تے ات سٹ ساہ پیا گھنداہوندے۔ وسیب صدیاں دی اپݨی ڳݨ وُݨ کوں وقت دے نال نال اکھاݨاں دی صورت وچ سمبھیندے ویندا۔ اے محاورے ضرب المثال کہیں زبان دے ٻولݨ والئیں دی ذہانت ‘ اوندی سمجھ ٻوجھ ‘ معاملہ فہمی دی سطح دا اندازہ ݙیندن۔ ایں طرحاں اے اکھاݨاں اوں وسیب دی سماجی زندگی دیاں او گجھیاں شکلاں ہوندن جیں وچ حیاتی دے سُوہݨپ ضابطے تے اوندے اصول لبھدن۔ انھاں اکھاݨاں ‘ ٻجھارتاں ‘ ضرب المثلاں ‘محاوریاں تے دعائیں نال اِی کہیں وݙی زبان دی سُنڄاݨ تھیندی ہے ۔ سرائیکی وسیب وچ سُوہݨپ ‘سگھڑپ تے حکمت دیاں اے سوکھڑیاںبے انداز ہن۔(22)۔ اگر انھاں کوں کٹھا کیتا ونڄے تاں کئی دفتر تیار تھی سڳدن۔ اے اکھاݨاں سچائیاں دے او ݙس ہن جتھوں ایں وسیب دی تمدنی تے تہذیبی زندگی دی عکاسی تھیندی اے۔

سرائیکی علاقہ ہمیشہ حملہ آواراں دا شکارریہے۔ جݙاں وی حکمراناں دی آپس وچ جنگ تھئی اے عام مخلوق کوں ٻہوں نقصان پُڄے۔ سرائیکی زبان وچ ہک اکھاݨ ہے ’’لڑن سانھ پٹیجن ٻوٹے‘‘ یعنی لڑدے وݙے ہن نقصان بچارے چھوٹے بھڳتیندن۔ اینویں ’’سُکی نال سِنی وی بل ویندی ہے‘‘ جینویں ’’داݨے نال گُھݨ ‘ ایں علاقے وچ ہمیشہ جاگیرداری ‘ تمن داری ‘ سرداری تے شخصی راج ریہے ۔ ہک کہاوت ݙیکھو ’’ݙاڈھے دے ݙوں حصے‘ ‘ یا ’’بھاگ وند دا گھوڑا تے غریب دا جھورا‘‘ وسیب وچوں کئی بندہ کئی اُچی جھکی گال کرے چا تاں ساریاں تے مصیبت آ ویندی ہے ’’پولی دی کُتی شینہہ کوں بھونکی ہئی سارا شہرمرایوس‘‘ شہری تے دیہاتی معاشرے وچ ہمیشہ ہک فاصلہ تے اجنبیت قائم راہندی ہے۔ آدمی اپݨی حیثیت کوں ݙیکھ تے کم کرے نہ تاں اوکھا تھیندے ۔ سیاݨے آہدن ’’سوّڑ ݙیکھ تے پیر دگھیر‘‘ کجھ لوکاں کوں ݙکھاوے دا ٻہوں شوق ہوندے ۔ بھانویں ’’پیسہ نیں پلے ہار گھناں کہ چھلے‘‘ منگ پن تے کوڑی شان ݙکھا گھدی ول اوکھا واَڄدا تھندے سر تے کئی کئی بارے پے ڳئے۔ سیاݨیں ݙس ݙتے ’’بھٹ پیا ایجھا سونا جیڑھا کن پاڑے‘‘۔ بندہ اپݨی حیثیت تے حالات کوں سامݨے رکھ تے وقت گزارے ۔ ایں نہ ’’جو ماجنھاں دی گنجی تے سوا اٹھ کنگھیاں دے‘‘ کوئی کے تئیں اے اکھاݨاں بیان کرے ۔ بے شمار اکھاݨاں سرائیکی زبان دا سہاڳ ہن۔(23)

سرائیکی زبان وچ محاوریاں دا وی ٻہوں چوکھا ذخیرہ موجود ہے ۔ لوک ٻول چال وچ جملے جملے نال محاورے ورتیندن۔ اے محاورے مختصر لیکن ٻہوں بلیغ ہن۔’’اپݨا ککڑ کچھ اِچ‘‘۔ ’’اکھ چُکی تمالو غرق‘‘ ۔ ’’روٹیاں چیرن ‘‘ ۔ ’’چپے چپے ریت‘‘ ۔’’ سچ کوں مرچاں‘‘۔’’اٹا مُکن‘‘ ۔ ’’گھوٹ دی بوا بݨݨ‘‘ ۔ ’’پڳ وٹاوݨ‘‘۔ ’’کن کپاوے‘‘ ۔ بھیݙاں ݙکھائوں‘‘ ۔ ’’متاں ݙیوݨ‘‘۔’’اپݨا بھت گھاٹا کرݨ‘‘۔ ’’پاݨی دی مندھاݨی‘‘۔ آپ جوڳی‘‘۔ بزرگ آہدن سرائیکی دعائیں دی زبان ہے ۔ ایں زبان وچ بے شمار جملے موجودہن ۔ لباس پاوݨ کیتے دعا۔ سفر تے ونڄݨ تے دعائیں ۔ گھر آوݨ تے دعائیں۔ روٹی کھاوݨ تے دعائیں۔ خوشی دے ہر موقع کیے آپواپݨیاں دُعائیں ہن۔ سرائیکی علاقے دے بزرگ ڳالھ ڳالھ اتنی دعائیں ݙیندن جو اے دعائیں دے کوٹ لڳدن۔ 

کُجھ دعائیں

ٻیڑہ تری

چڑھی کمان ہووی

دشمن زیر پا

ہک اے تے لکھ بے

تتی واہ نہ لڳی

ݙودھ پتر جیویں

ٻالیں دا شہر تھیوی

جتھ پیر اُتھ خیر

ٻڈھڑاں تھیویں

لال گھوٹ تھیویں

قرآن وسیلہ ہووی

جوانی ماݨیں(24)   

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
لوک شاعری

لوک گیت اساݙے وسیب دی ہک لوک ریت دیاں سوکھڑیاں ہوندن انھاں وچ خوشیاں ‘ غمیاں ساہ گھندین۔ صدیاں کنوں اساݙے وسیب دے ہاݨی اپݨی مِٹھی چس وس نال لوکاں دے من پرچیندے آندن۔ وہاݨے ویلے دیاں اے نشانیاں اَڄ وی اساݙیاں سنگتی ہن تے کل وی انھاں اساݙے وسیب کوں بھاڳ سہاڳ لاتے ‘  لوک گیتاں دی روح وچ وسیب دے سمل ہوندن۔ ہِیں کیتے اے کݙھائیں نہ پُراݨے تھیندن تے نہ وقت دے ہتھوں مردن۔ بلکہ صدیاں دے پینڈے کر تے سینہ بہ سینہ اساݙے تئیں پُڄدن۔ انھاں وچ لوکاں دے جذبات ‘ احساسات تے روایت دے ترکے لکیئے ہوئے ہوندن۔ سرائیکی کوں لوک گیتاں دی زبان آکھیا ویندے۔ ایں زبان وچ بے شمار ونکو ونکی دے لوک گیت ملدن۔ خوشی غمی دا کوئی موقعہ ایجھانی ݙسدا جیں اُتے اے لوک گیت انسانی ݙکھ سکھ دی سنگت نہ کریندے پے ہوون۔ ڄمݨے توں لا تے پرنے تئیں تے مرݨے تئیں انج انج گیت موجود ہن۔ مورن ‘ ٹہر‘ ٻاگھیاں ‘ ڈھولے ‘ ٹپے ‘ پہاکے ‘ݙوہڑے ‘ جھمر ‘ لولیاں ‘ گانمݨ ‘ بگڑو ‘ سمی دے گیت مختلف فصلاں ‘موسماں ‘ طبقیاں تے رسماں ریتاں دے اے گیت سرائیکی زبان دے ہک ٻہوں وݙے لوک ورثے دی حیثیت رکھدن۔ وسیب تے کلہپ دے اے گیت سارے سرائیکی علاقے وچ خود روپھلاں دی کار کھنڈئیے پن تے انھیں دیاں خوشبوئیں چوڳوٹھ مہکدیاں پن۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
لولیاں

بال ما پیو دی اَکھ دی ٹھاڈل ہوندن ۔ ماواں نکے ٻالاں کوں پھنگوڑیں وچ جھوٹے ڈیندیں ہوئیں لولیاں آہدن۔ انھاں لولیاں وچ ما پیو دی محبت چنگے مستقبل دیاں دعائیں ۔ ما دے پیکیں سُریجھیں دی محبت ۔ چھولیاں مریندی ݙسدی ہے۔ سرائیکی لولی ’’اللہ توں ۔ الا اللہ‘ توں شروع تھیندی ہے۔ اے کئی وار پہلے دھرایا ویندے ول زبان کوں منہ وچ پھیر تے الو لولی دی آواز کڈھیندی ہے ۔ ہک قدیم لولی دے ٻول اے لولی اوچ رحیم یار خان دے علاقے وچ ݙتی ویندی ہے۔

ݙیواں لولی ونڄاں میں گھولی                                         الو لولی

سدا جیویں ݙیندی آں کھیر                                               الو لولی

اکھیں میݙے بچئیں دیاں کڈیں نہ آیاں

لڳی نہ کوسی وا ۔                                                                الو لولی

پردیس دیاں خبراں کݙیں نہ آیاں

جیون ویر تیݙے                                                                 الو لولی

خیر دیاں خبراں تیݙے نانیں مامیں ݙو آیاں

اللہ نگہبان ہووی۔ الو لولی۔ ݙیواں لولی ونڄاں گھولی۔(39)

سرائیکی وسیب وچ مقبول ہک ٻئی لولی دا نمونہ ۔ اے لولی ڈیرہ غازی خان ‘جام پور‘ راجن پور دے علاقے دی ہے۔

مٹھو ٻول ۔ ٻولی ۔ اَمڑی جھلے جھولی ۔ حوراں ݙیون لولی

پینگھے دی راند رسی۔ابا ۔ نور خدائی وسی

چھکن پینگھے دیاں لاہیں۔ گُھلن ٹھڈیاں ہوائیں

مٹھو ٻولی ٻولی ۔ اَمڑی جھلے جھولی ۔ حوراں ݙیون لولی (40)

چولستان دی ہک پراݨی لولی ایں وچ ماء پتر دے وݙا تھیوݨ تے اوندے ہتھوں پاݨی پیوݨ دی آس کریندی ݙسدی اے۔

گگھونہ گیرا ۔ کیہاں گوگھاں سݨیں اَئی

مارم لولی آں لو ۔ لو دو لولو ۔ مارم لولی آں لو

پکیاں   جو اریں  لا پا  کون   لپیسے

اُبھے  دیاں  خبراں   لمے  کون پجیسے

مارم لولی آں لو ۔ لو دو لو ۔ مارم لولی آں لو

گگھو نہ گیرا تیݙی گوگھ نماݨی

اللہ پلیسے تیݙے ہتھیں دا پاݨی

مارم لولی آں لو ۔ لودو لو ۔ مارم لولی آں لو  (41)

اَڄ دیاںماواں اپݨے کماں کاراں وچ اتنیاں رُجھ گھن کہ ہُݨ لولیاں دی اے صدیاں پراݨی ریت مکدی ویندی ہے۔ ٻالاں کوں سماوݨ کیتے ہن لوریاں ماواں دے لباں توں نیں کردیاں ۔ ٻال کوں سماوݨ کیتے ہک لولی دے کجھ ٻول۔

لولی ݙیندی میں ونڄاں گھولی

لولی ݙیندی ہاں رتی دے راوے

نندر خوشی دی تیݙیاں اَکھیں کوں آوے

لولی ݙیندی میں ونڄاں گھولی

لولی ݙیندی میں ݙے نہ واری

اکھیں تے رکھدی تیݙی جند پیاری

لولی  ݙیندی میں  ونڄاں گھولی (42)

سرائیکی زبان وچ کجھ ایجھیاں لولیاں وی ملدن جیڑھیاں مراثی ٻال دے ڄمݨے تے دروازے تے ٻہہ تے ڳاندن۔’’تیݙا جمدا جیوے لال ۔ لولی لال کوں ݙیواں‘‘ ۔ ایں علاقے تے مذہبی اثرات ٻہوں زیادہ ہن ۔ کجھ مانواں نعتیہ لولیاں آکھ تے وی اپݨے ٻالیں کوں سکھ دے جھوٹے ݙیندن۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
کھیݙاں دے ٻول

سرائیکی علاقے وچ ٻہوں ساریاں مقامی کھیݙاں مقبول ہن۔ انھاں خالص مقامی کھیݙاں وچوں

’’ٻکروالیں دی کھیݙ ۔‘ پُھتکیاں ‘ دھی دھی ‘ بیلو بیلو‘ ہڈی پور‘ مانڑ کی چاوݨ‘ دورا ملہݨ‘ بانگی لاٹوں‘ پیر گھساواں‘ ٹوبا ٹوبا ‘ بنبڑیں جھلاریں‘ نلی پکڑݨ‘ لال بنوالیاں‘ چیکل ‘ ہیبو ‘ کانکے ماری ‘ اکی پوری‘ دھال دھکڑ‘ ماما جمال خان ‘ وریو‘ گیڑیاں‘ گُھرے آلی ‘ ہاٹھ (نیزہ بازی)‘ باندر کلا ‘ گنجی کبوتری تے ورھی اَڄ وی دیہاتی علاقیاں وچ ٻال اتے نینگر رل تے کھیݙدن ۔ سرائیکی زبان وچ انھاں کھیݙاں واسطے وݙے دلچسپ ٻول ہن جیڑھے ٹیم دی ونڈ تے کھیݙ دے دوران آکھیے ویندن۔ کھیݙ کیتے ݙوں ٹولیاں بݨاوݨیاں ہوون تاں ݙوں ہانیں بھجسن‘ آسن تاں اکھسن ‘ بھک تے ٻیٹھا کاں کہیں دے زپ تے کہیں دے ناں زاں‘‘ ۔ کوئی زپ چندے کوئی زاں ۔ ہیں طرح بھڄن دے ٻہوں سارے منظوم ٻول سرائیکی زبان وچ پاتے ویندن۔ کجھ ٻول ایجھے وی ہن جتھاں کے گول دائرے دے اندر کھڑ تے آکھیا ویندے جیں کھݙاری دے اڳوں ٻول مک ونڄن او واری ݙیندے۔ ایجھی ہک نظم دے ٻول:

اِٹکݨ مِٹکݨ ۔ لال سٹیکݨ ۔ لوہا لاٹوں ۔ چنݨ گھاٹوں

چنݨ دی مٹی اولوں گھولوں ۔ کئی اے پھدی کئی اے چور

چوریں رادھا میتھرا ۔ جم پئی جوار ۔ چل ٻٹُی کنوار    (29)

لال بھنوالی کیتے نینگریں چنبے اِچ چنبا پا تے اے ٻول دھریندن: اَندی آں میں ویندی آں۔ دڳ تے لسوڑا‘ لسوڑے کوں میں چھمک ماری ‘ چھنکے میݙا چوڑا ‘ چوڑا بھابھئی دا ‘ چوڑا لال بھجائی دا۔‘‘   (30)

ہک ٻئی کھیݙ دے ٻول ہن ’’اڑنگ بڑنگ ستارے تنگ ۔ نموزی طوطا بُھر بھر بھانڈا۔ شکر شونڈی جو مجو نکلن پورے سو ‘‘۔ انھاں کھیݙاں دے ٻولاں وچ ڈھیر سارے لفظ بے معنی ہن۔ کئی کھیݙاں وچ دعا ۔ سک ‘ محبت تے نفرت دے اظہار والے ٻول وی ملدن ‘ سرائیکی علاقے دی تجارت زیادہ تر ہندو بنیا دے ہتھ ہئی ۔ مسلماناں کوں ہر چیز انھاں توں وہاج تے خرید کرݨی پوندی ہئی ۔ نینگریں دی ہک کھیݙ دے ٻول ملاحظہ کرو۔ پہلے حصے وچ والدین کیتے خوشیاں دی خواہش تے ݙوجھے حصے وچ کراڑ نال نفرت دا اظہار ہے۔

چھنگوں دا کچاوا ۔ اُتوں رام جھلی اے ۔ تلوں رام جھلی اے۔ بھیڑیں والے باغ دا ۔ بھیڑیں گھتی دھماں آں۔ سنبھال بی بی اماں

ابا وسے پتریںنال ۔ اماں وسے نوہریں نال ۔ میݙی بوݙی دا چھنکاڑ ۔ بوݙی ونڄ پئی اے بازار ۔ اڳوں چا گھدی کراڑ۔ کراڑ کوں ݙیو کھلیں دی مار

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان