ہیر رانجھے دی شادی

THE MARRIAGE OF HIR AND RANJHA

(ترجمہ)جیویں جو ریاست پٹیالہ دے کُجھ ڄٹّاں بیان کیتا۔

ایں گیت وچ ہیر تے رانجھے دی اَدّھی کہاݨی بیان کیتی ڳئی ہے جتھاں تئیں رانجھا ہیر کوں حاصل کریندے ‘تے بعد دا اَدّھا حصہ جِہڑا ہیر دے قتل بارے ہے چھوڑ ݙتا ڳئے ۔ بھانویں جو ایہ سب کنوں اہم حصّہ ہے جیندے کنوں ٻہوں شُہرت ملی ہے۔

ایہ وضاحتاں شامل کرݨ دی لوڑ نئیں جہڑیاں پہلے ہی صفحہ177اُتّے ایں جِلد اِچ (کہاݨی نمبر28 سمیݨے دا عبداللہ شاہ) کہاݨی کوں کھولݨ کیتے ݙتیاں ڳئین ۔ سارا مقصد اِنہاں حکایات دا ایہ ہے جو رانجھے کوں وݙیاں ولیاں وانگ ہک باکرامت فقیر ظاہر کرکے اُوکوں حریان کن اہمیّت ݙتّی ونڄے اَتّے جتھاں تئیں تھی سڳے اوندیاں کرامتاں کوں مصنوعی اہمیّت ݙتی ونڄے تے افسانوی رنگ بھریا ونڄے ۔ جھنگ وچ ہیر تے رانجھے دی قبر شت اِینہی وجہ کنوں موجود ہے۔

کہاݨی کوں کیوں جو سب لوک ڄاݨدِن تہوں گیت دے مکالمے غیر واضح ہِن تے ابڑغُتی شروع تھی ویندن۔ اِنہاں ڳالھیں؍خوبیاں دی وجہ کنوں ‘ جہڑی کچّی زبان اِچ (in rough dialect)ایہ گیت بݨیا ہوئے ‘ ایکوں کئیں گائیڈ بغیر بیان کرݨا مشکل ہا۔

## '''متن'''

### راڳ ہیررانجھا
اوّل نائوں اللہ دا لیناں ‘ دُوجا دوس محمد مِیراں

تیجا نائوں مَت پیتا دا لَیناں ‘ اُنہاں دا چُنگا دُودھ سرِیراں

چوتھا نائوں اَن پانی دا لیناں ‘ جس کھاوے من ٻنھّے دِھیراں

پنجواں نائوں دھرتی ماتا دا لَیناں ‘ جس پر قدم ٹکیماں

5   چھیواں نائوں خواجہ پِیر دا لَیناں ‘ جھول پلاوے ٹھنڈے نِیراں

ستواں نائوں گُرو گورکھ دا لَیناں ‘ پتل پُوجے بھوجن کِھیراں

اٹھواں نائوں لعلاں والے دا لَیناں ‘ بندے بنداں دے توڑے طبق جنجیراں

……………                               

                                               گھر موجُو دے رانجھا ڄمیا ‘ گھر چُوچک ڄمی ہیراں

                                               رَل مِل پیغمبری متا متائیا‘ ساہا جوڑا ‘ پنجاں پیراں

10                                      پنج پِیر ‘چھیواں میاں رانجھا ‘ ستواں حضرت میاں مِیراں

                                               رانجھا ڄمے تے شادی ہو گئی سرسے ‘ سب پرواری

                                               پھڑکے چَھنّاں ‘بھاجی پھیری کُھل ڳئی رست بزاری

                                               کم کار مَولا کُجھ نہیں لکھیا ‘ مِہیں نال بِہاری

                                               دُھر کشمیروں مغل آ ڳئے ‘ آڳئے بہ رُو خُدائی

15                                      نَوں ہتھ دا ڳٹھا ‘ترے ہتھ چُھبّی میاں رانجھا زمین کچھائی

                                               ہوراں نوں زمین نلوئیاں آئیاں ‘ رانجھے نوں دب تے کاہی

                                               کہے : ’’کُہاڑی‘ داتی ‘ رمبا ݙتّے ‘ نِکّو لوہار دے سائیں

                                               دِن چڑھدے نوں میرا کُھرپا گھڑدے تیری محنت رکھدا نائیں

                                               کہے:’’وڳاواں ‘ ٻوٹی ماراں ‘ زمین بناواں نیائیں

20                                    ’’چل منا ‘ چل کرئیے ’’فقیری‘‘ ساݙا رہن ملوکاں دا ناہیں‘‘

                                               ٻیٹھے رانجھے نوں گرمی ہو گئی‘ لالی بھابی ٻولی ماری

                                               تخت ہزارا رانجھا ٹُریا ‘ پہلی رات کُکھّی

                                               گھر تاں کھاندے دُودھ ملائیاں‘ ٹک نا لجدے ٻیہ

                                               دَھر کے سوندے لیف سِراناں ‘ اَحٖ واسا آئیا وِچ کیہ

25                                    ڈاڈھے رب کول عُذر نا کوئی لیکھ لکھائی ایہ

                                               ادّھی رات پیراں دا ویلا ‘ ’’توں کیڑے وخت دا راہی؟

                                               لمبی داڑھی ‘ کُھنڈیاں مُچھّاں ‘ بغل ہیٹھ بچھائی

                                               بُھلی چاہے اِتھوں آسن چَک لے ‘دَھولاں کھا کے نہ جائیں

                                               ’’تینوں قاضی‘‘ بولیا رانجھا:’’سچّی آکھ سُنائی

30                                    دھرم سالہ ‘ مسیتاں قاضیا بنیاں دھرم دا باناں

                                               آئے سادھ نوں رہن نہ دیوے ‘ کافِرا بے ایماناں

                                               رکھِن روزے ‘ پڑھن نمازاں ‘ ٹنگدا الف قرآناں

                                               آئے سادھ نوں رہن نہ دیوے ‘ کافِرا بے ایماناں

                                               تخت ہزارا میں بابل دا چھڈیا ‘ ماں چھڈی سب رِیتی

35                                    سُکھ وَسّے ایہ نگر ‘ کیہڑا رین فقیراں نوں بِیتی

                                               گبرو آں نے ٹُکڑے آندے ‘ ٹھنڈی لسّی پِیتی

                                               جُگ جُگ جی ‘ تُسیں گبرو اِتّھے رین فقیراں نوں بیتی‘‘

                                               سجّے جاندے آ ‘ کھبّے ہو جا سجّے پیر نا پائیو

                                               اِتّھے کھبّے بھینکے شیر ماہی دا ‘ سجّے پَین بلائیں

40                                    آپے کھٹاں آپے کماواں گھر تُوں بہہ کے کھائیں

                                               رَتّا پلنگ ‘ سفید نہالی ‘شوق دے نال بندھائیں

                                               ’’تخت ہزارا میں بابل دا چھڈیا ‘وِیر چَھڈے کُکیندے

                                               کِسی اگیتے ‘کِسی پچیتھے ‘ بیکھت سارے نوں پیندے‘‘

                                               ’’اِک گل آکھاں ‘آکھ سُناواں‘سچ دی آکھ سُنائی

45                                    دِھیّاں میریاں ڈھونڈِݨ بَھتّہ ‘پُتر کرن کمائی

                                               ݙو دِھیّاں گھر کئوار پُترا ‘ دوہاں نال بیاہ کرائیں

                                               تینوں قسم قرآن دی میری جوڑی بھنگ ناپائیں‘‘

                                               ’’اِک گل آکھاں ‘آکھ سُناواں ‘ سچ دی آکھ سُنائی

                                               پُتّاں تیریاں سے کھوہ نا لِواواں ‘ ٹوبہ پٹائوناں نائیں

50                                    بھلی چاہوناں پچھّا نُوں مُڑ جا دَھولا کھا کے ناجائیں

                                               ایہ تو رانجھا جھنگ سیال نوں جائوں گا تیرے رکھن دا نائیں‘‘

                                               جَل وچ لُوناں ‘ میں تھل وِچ لُوناں ‘ میں لُوناں تلیاں سارے

                                               جتھ لُوناں میں پیر دھر دی ‘دھرتی مردی بھارے

                                               اَحٖ دی رَین ساݙے کٹ جا ‘ نگری بس جا ساری

55                                    ’’تیرے خاطر میں اِتھّے آ گئی کدھی مندروں نکلتی نائیں‘‘

                                               ’’اِک گل آکھاں آکھ سُناواں ‘ سچ دی آکھ سُنائی

                                               سَوا من کچّے میں ڈوڈے پیندا بھنگ دا اوڑاک نائیں

                                               سوا سیر ہفیم دا ‘ اِکَوّ ماوا دارو دی پیندا سرہائی ؍ صُراحی

                                               بھوری مہیں دا دُودھ میں پِیندا چُوری کھاندا گھی کھنڈ والی‘‘

60                                   گڈیاں والیو ! لد لو گڈی ‘ اُوٹاں والیو بھائی

                                               بگھیاں؍بھنگیاں والیو! تُند شراب دے میرے پی جائو دَھولر دی راہیں

                                               اِک لکھ لگے تاں میں دو لکھ دے دیاں محنت کسی دی رکھدی ناہیں

                                               نگری میری رانجھا آ گیا ‘آ گیا پورا سائیں

                                               ’’تخت ہزاریوں میں رانجھا ٹُر پیا موجُو ڄٹ دا ڄایا

65                                   جد میں رانجھا پنجاں برس دا ہوئیا مگر منجھیں دے لائیا

                                               باراں برس منجھاں چرائیاں سِر باپے دے راج کمائیا

                                               مر گئے پیتا تاں پئے گئے کجئے ؍قضیئے ‘ بھائیاں دغا کمائیا

                                               میں توں رانجھا جھنگ سیالے نوں جائوں گانہیں ہٹدا تیرا ہٹائیا

                                               پِچّھے رنّاں باہیاں چھڈیاں ‘ لالی نوں بُہت پیارا‘‘

70                                    ’’ماراں ݙانگاں ‘ گھتّاں رسّی ‘ تُرت اُٹھادیاں پھائی

                                               اِک لکھ منگینا ‘ میں دو لکھ لائیا ‘محنت کِسی دی رکھی نائیں

                                               نال سخن دے جُھوٹا کیتا ‘ عمر ساری چھڈی نائیں

                                               تیرے خاطر میں اِتّھے آ گئی‘ مَحلاں باہر نِکلدی نائیں‘‘

                                               ’’بَھڄن ݙانگاں ‘ ٹُوٹن رسّی ‘ فقیر نہیں پھائی چڑھدے

75                                    ’’ہاسے بہانے میں ٹَھٹّھا کیتا ‘ تاں لا لیائی یاری‘‘

                                               ’’بَھجّی پھردی وِچ مسانیاں ‘ اُلٹے جھگڑے بائو دی

                                               پِچھّاں مُڑ کے ویکھ لے ‘ تیری دَھولر جلدی جاندی‘‘

                                               اِک گل آکھاں ‘ آکھ سُناواں ‘ سچ دی آکھ سُنائی

                                               پِیراں بھیڄیا ‘ چا کے آ گیا تیرے تائیں

80                                    پنج سیر دُدھ دی لوڑ بن گئی میں وافر منگدا نائیں

                                               ’’پنج سیر دُدھ بھیٹ پیراں دے دیناں ایویں گواناں نائیں‘‘

                                               اگیوں رانجھا بولدا ’’تینوں آکھ سُنائی

                                               بکریاں تیریاں پئے جا پیٹھا بھیڑ نا ریہ جائے کائی

                                               وچ باراں دے مر جان لیلے گھر مر جا ٻڈھی مائی

85                                    رَن مر جائے ‘ تُوں رنڈا ہو جائے نِگر سگری آئے

                                               پنج پیر ‘ چھیواں رانجھا‘ کلّر گوشت لائی

                                               کالی کمبل موہگاں والی‘ پِیراں ہیٹھ وِچھائی

                                               بہہ کے رانجھا ونجلی وجاوندا دَرگے کُوک سُنائی

                                               آپ اِندر نے سُن لی ونجلی بُھوری مہیں عرشوں آئی

90                                    صبر صبوری دے ‘ بڑے گھٹ لائی‘ بھوری پَسمیں آئی

                                               پہلی دھار رانجھے نے دھرتی ماتا نوں دے‘ لئی ‘ دوجھی کانسی پائی

                                               بَھر بَھر چھپّیاں دیندا پیراں نوں ‘ پیر پی پی دین دُعائیں

                                               جاں رانجھا ‘تینوں ہیر بخشی مکّے مدینے تائیں

                                               تخت ہزارا رانجھا ٹُریا ہو کے ٹُریا نِتاݨاں

95                                    ’’نا کوئی آن سِیان میرے ‘ نا کوئی شہر ٹھکاݨاں‘‘

                                               پتن رات رانجھے نوں آ گئی ‘ لڑدا ڈنگ نِداناں

                                               ’’بارِ خدائے دے بیڑے پادے لُڈن آن ! میں جھنگ سیالاں نوں جاناں‘‘

                                               ’’ادّھی رات ‘ پیراں دا ویلا‘ تُوں کیڑے بخت دا راہی

                                               ایہدا ہلکی کالی وگدی ‘ لیندی دُور ہِمائیں

100                                غوتاں قطباں دی عقل گنواندی تیری طاقت لگھن دی نائیں

                                               ہٹ کے جھاڑ موندھا لمبا پئے جا سویرے لگھ کے جائیں

                                               چھتیس باجے سُر جد کیتے ‘ وچ بھیروں دا باجا ‘ بجائیا

                                               وِچے تُریاں ‘ وِچّے بَھرکاں ‘ وچے ناچ کرائیا

                                               وِچے اُتھے بولن کُکڑاں ‘ وچے موڑ بُلائیا

105                                ’’بارِ خدائے دے بیڑے ڈھودے لُڈن آ ‘ کوئی غوث  قطب چڑھ آئیا

                                               غوث قطب دا ویلا ایہ ناہیں ‘ چور اُچکے پِھردے

                                               وچے مچھ ‘ وچے مرغابیاں‘ وچے ناکا گھور دے

                                               غوث قطب جے ہوندا مکّے دا اینہوں بیڑے پیندے دُھردے

                                               اِنہاں جیہاں مروڑے والے میں باہلے دیکھے تَھردے

110                                  صبح سارا فجر دا ویلا :’’توں کدھراں آ گیا نَٹھّا؟

                                               ہتھ وچے کُنڈھی ‘ مونڈھے بھوراں ‘ سِر بَلیا دو پَٹھّا

                                               ہور ناں ندیاں وَہِن چنگیری ‘ چاندل دا وہن اُپَٹھّا

                                               کچیاں کندھاں نوں غارت کردی‘ پکیاں دے کے سِٹدی دھکا

                                               مچھّا کچّا اورک ہَے نہیں‘وچ سنسار دا چَھٹّا

115                                  تیرے خاطر بیڑی ڈھولئی ‘ کیوں ڈوبتا غافلیا جَٹّا؟‘‘

                                               ’’گھر ماں پیاں دے  لاڈ لڈکیّاں ‘ ساڈے پلّے لُڈن پائیا

                                               گھر مُورکھ دے واسا ہو گیا رو رو جنم گنوائیں

                                               ماپیاں میراں دے کُس وس ناہیں ‘ نائیں برہمناں دغا کمائیا

                                               کُھنڈ جا بیڑے ‘ پَھٹ جا چَپّا ‘ سانوں خواجہ وچوں لعل پائیا‘‘

120                                ’’بَھجّا بھڄا میں ‘ لُڈن ‘ آ گیاں اونچی کیری

                                               کہے: کِسی دے چھیڑیاں مَنجاں کہے : مگرے لگ گیاں ہیری؟

                                               گُنّی مار کے اچھی لے جا ‘ اُچھل ڈھیری تیری

                                               اِک لَے جا ‘ اِک چَھڈ جا ‘دَھکّے دے رہن دے لُڈن دے ڈیرے‘‘

                                               ’’بھجا بھجا آ گیا لُڈناں ‘آ گیا اونچی کِیری

125                                ناکسی چَھیڑیاں منجاں ‘ نا مگر لگ گِیا ہیری

                                               جے تُوں پُتر ملاّح دا ‘ لُڈناں ‘ بھج کے پھڑلے بیڑی

                                               دوویں رہِن مبارک تینوں ‘ ایہناں سے جان چُھڑا لے میری

                                               رتّا پلنگ ‘ سفید نہالی ‘ کِس عمراں دی بیڑی؟

                                               ذرا اِک لُڈناں ‘ مینوں سولین دے ریہ جا ئے جان سُکھیلی میری‘‘

130                                وڈھّی دے کے رانجھا سو گیا بن کے دھرم دے بھائی

                                               ’’اُونچے دَھرلر سیالاں والے کولیاں منڈی کھیڑی

                                               رَتّا پلنگ ‘سفید ِنہالی ‘ ہیر سیال دی بیڑی

                                               دھی چُوچک دی ‘ بہن پٹھان دی‘ رَن پِھردی عشق دی گھیری

                                               چھیج؍سیج اُتّے پنچھی لنگھ جا ‘ جٹی جان گنوا دے میری‘‘

135                                دے کے وڈھی رانجھا سو گیا ‘ لُڈن نوں بھنگ پِیالی

                                               سُتی پئی نوں سُپنا آ گیا ‘ کِنّے پاندھی نے سیج لُٹاوے

                                               ’’آکھاں سچی ‘ آکھ سُݨائیا ‘ ایہ گل نا میرے من بھاوے

                                               راتیں مینوں سُپنا آ گیا کالا نانگ ڈراوے‘‘

                                               آکھے تاں ‘ ’’مینوں رانجھا مِلاں ‘ نہیں تاں قبر چَتاری

140                                کھول کے پتری دَس دے تُلسیا ‘ جو تیری پتری وِچ لکھیا آوے‘‘

                                               پتری کھولاں ‘ کھول سُناواں ‘ سچ دی آکھ سُناواں

                                               سیجے تیری سہو (عاشق) تِرا سَوں گیا ‘ جُھوٹھ کدی نالاواں

                                               رَل مِل سّیاں متّا متایا ‘ فتّی ٹالھی چڑھائی

                                               ’’سَوں ‘ بیران ؍وِیراں دی ‘ قسم قرآن دی ‘ جھوٹھ بولدی نائیں

145                                سیجے تیری سہوتیرا سو گیا ‘ میں سچ دی آکھ سُنائی

                                               تُوں چل کے پَھڑلو لُڈّن ملاح نُوں ‘ وڈھی لے کے سیج لُٹائی

                                               دِل دریا سمندروں ڈونگا ‘ کون دِلاں دی ڄاݨے؟

                                               وِچّے بیڑی ‘ وِچّے چَپّا ‘ وِچّے بھنج؍ونجھ مُہاݨے

                                               چوداں طبق بندے وچ وَس گئے ‘ تمبو وانگو تاݨے

150                                جے کوئی ٹھاٹھ دِلاں دی بُجھے ‘ ہر دم خُشیاں ماݨے

                                               ’’ننگے پنڈے چوٹاں ماریاں ‘ میری ہوندے نَین نماݨے

                                               جیہیاں چوٹاں تن میرے لائیاں تیری اِک لگے تاں ڄاݨے‘‘

                                               ’’لنڈِیاں ‘ لمبیاں ‘ چَھل جواناں‘ سَوں ڳئے ‘ سیج چمبیلی

                                               سُتّا ہیں تاں جاڳ پِیو چُڳالاں پُھل چنبیلی‘‘

155                                آئیا ساون ‘ ہیر دے دِل پرچاون ‘ پَنّی چھڈیاں سیکھاں

                                               کنّاں مَنڈا بلوہے سوہندے ‘ جھولی آنتی حقیقتاں

                                               ’’کی ہو گیا جَھٹ میں سیج سو گیاں ؟ کی لگ گئی لاج شریکاں؟

                                               تیری ساڈی مُنڈاں دی یاری دستاں سندیاں لِیکاں؟

                                               جھنگ سیالے آڑو پکے ‘ باغیں مِٹھیاں داکھاں‘‘

160                               ہیر کہیندی:’’رانجھاتوں سچ آکھ ‘ کیہہ ساکھ لگدیاں آپاں‘‘

                                               جدوں رانجھا میں گھر اندر دے سی گا ‘ توں پاتر بن کے آئی

                                               جدوں میں رانجھا نا ماں نند بن گیا ‘ تاں میں گورکھاں پرنائی

                                               جدوں میں رانجھا رادھے کشِن سی گا تُوں بِرکھ بھان دی ڄائی

                                               پِھرتاں رانجھا میں تخت ہزارا جمیا ‘ تُوں چُوچک مہر دی ڄائی

165                               ’’داڑھی آ ڳئی ‘ پٹے رکھا لئے ‘ کِس بِدھ رہا کوارا؟

                                               اِکے نانک ہیناں ‘ اِکے تُوں دادک تیرا ہیناں ‘ اِکے توں بھائیاں نوں نہیں پیارا

                                               اِکے توں ماں کجھجّی نے جَنیا ‘ نہیں توں لعل خریدن والا

                                               اِنہیں گلاّں وِچوں اَوگن تینوں ‘ توں تائیوں ریہ گیا کوارا

                                               ’’مونہ داڑھی ‘ سر پٹے رکھا لئے ‘ نہیں میں پھردا کَوارا‘‘

170                                نانک اُونچا ‘ میرا دادک اُونچا ‘ اُونچا تخت ہزارا

                                               ناں ماں کُچجّی نے جَنیا بھائیاں نوں بُہت پیارا

                                               ست بھرڄائیاں ‘ گھر کٹک رناں دا ‘ میں لعل خریدن والا

                                               گھر چُوچک دی ہیر سُن لئی میں اوہدا برن والا

                                               مندی چنگی دا لاگو ناہیں ‘ لالی نوں بہت پیارا‘‘

175                                چند سورج چاروں ریہ گئے لَو تاراں دی آئی

                                               چھپراں وچوں پانی سُکھ گئے بیلے سُکھ گئے گھائیں

                                               آپ محمد جنج چڑھیا برہما بیدی گڈائی

                                               رَل کے حُوراں منگل گاویاں ‘ پریاں مہندی لائی

                                               پنجاں پیراں نے کلمے پڑھ لئے کھا جا؍ خواجہ بھرے اُگاہی

180                                ہیر رانجھا دا میلا ہو گیا ‘ پھیریاں رب رجائی؍رضائی

                                               ’’اِک بابل میں ماہی آندا ‘ ڄٹ منجھیں چار لیاوے

                                               جس منجھیں نوں کھونڈا لاندا ‘ کٹّا مُول نا جاوے

                                               اگّے ماہی اِکّی چڑھدے ‘ ایہ کلاّ چار لیاوے

                                               صورت ماہی دی چندر ورگی ‘ اُس دی تاب جھلّی نہ جاوے

185                                اِک ماہی دی تاب بُری ہئے ‘بَھتّہ ہیر سے ڈھُواوے

                                               آپے چووے ‘ آپے رِڑکے ‘ آپے دُودھ جماوے‘‘

                                               ’’جیہڑا ہیرے تیں ماہی آندا ‘ مجھیں کیڑے سہرے دی چارے

                                               اڈی رانجھے دی راج کریندی ‘ کھونڈے دی مٹک بھاری

                                               تِن پائو گھی پٹھیاں نوں مَلدا ‘ چوکے زمین نوں جاوے

190                                ݙند رانجھا دی سونے دی میخاں ‘ کِدیاں مجّھیں چارے

                                               جِنّی گھڑیاں پِھر گیا لاڑ ‘ دو وسدے بُوہے اُجاڑے

                                               ایہاں دے پٹے کدی نا وسدے ‘ پھردے دُوارے دُوارے

                                               ادّھی راتوں میرا مُونگا چڑھدا ‘ اِنہوں سُتے نوں رَین بھاوے

                                               بھلی چاہے لڑ چھوڑ دے چاک دا‘سانوں اگلے ماہی پیارے‘‘

195                                ’’گھر بیٹھے سرداری کرئیے ٹُر کے بنے ناکارے

                                               ککھّوں ہَولے کینی ہِیرے ‘ پربت جیݙے بھارے

                                               راٹھوں دے پُت چاک سَدا لَے ‘ چاک ہوندے کون بِچارے؟

                                               وِیر پٹھان تینوں غصّے ہوندا ‘ تیرے پیونے مہنے مارے

                                               چھڈ دے پَلاّ ‘ مُڑ جا گھر نوں ‘ اَسی اَڑئیے ہنس بچارے

200                              راضی ہو کے مینوں ٹور دے ‘ جاکے رَلئے بھائی چارے‘‘

                                               ’’اِک گل تینوں آکھاں رانجھے‘ سچّی آکھ سُنائیں

                                               جے توں رہے ‘تاں رہوں گی ‘ ناں جائوں تیرے تائیں

                                               چوچک کہندا ‘آکھدا ‘ سچی آکھ سُنائیں

                                               ’’سُن لے رانجھے بھائی‘ اس باروں میری مہیّاں ہانک لے

                                                                                                                                                                                               دوجے ہانک لے گائیں‘‘

205                              ستّر خان بہتر اُمراء ‘ ہیر چُوچک نے رانجھے نوں پھڑائیں

                                               جب لگ جیوے مال ہے ماہی دا ‘ تیں تے مرگئے نابر نائیں

                                               جیتے تے کوئی ہیر کھوئے توڑے وچ درگاہ دیاں اُگاہیں‘‘

                                               جدوں رانجھے نوں ایہ گل آکھی ‘ہَک ؍ہانک لیاں مجھّیں تے گائیں

                                               ’’بابل تیرے ہیرے ‘ اوہ دھن دیندا جیڑا چریا لوڑ دا راتیں

210                                پَٹ دِیاں کِلّے ‘توڑدیاں رسّی مجھّیں ہین بڑی کم ذاتیں

                                               سپّاں نال ہَے مجلس میری ‘ شیراں نال جماعتی

                                               تُوں توں سوئی رنگ محل وچ ‘ سانوں نبڑدیاں ناہیں راتیں‘‘

                                               ’’ہتھ ٻنھ کے کراں بنتی ‘ تینوں سچی آکھ سُنائیں

                                               اِک پاسے میرا چوچک بابل ‘ اِک پاسے تُلّی مائی

215                                اِک پاسے وِیر پٹھان سوندا ‘ کوئی سوندی کوݙی بھر ڄائی

                                               چھیڑ مجھیں چَل بیلے نُوں ‘ میں دِن چڑھدے نوں آئی‘‘

                                               ’’منجھیں آئیاں میرا چاک نہیں آئیا ‘ کیہڑے رنگاں وچ رَتّا؟

                                               نامیںکتیّا ‘ نا کڈھا کشیدہ ‘ دے کے آ گئی رانجھے نوں بَھتّا

                                               مُٹھّاں بھر کے جد دیکھاسی ‘ میرے رانجھے دا پِنڈا تَتّا

220                              نَوں مہیّاں سُکھ سُلطان دی دِیاں ‘دسواں چھڈاں کَٹّا

                                               تیڑوں لا کے لُنگی دیاں ‘ سِر دا دیواں صاف دوپٹہّ

                                               اِنی بخشاں اُس نوں ‘ جیڑا کوئی رانجھے نوں کردے اچھّا

                                               جیڑا کوئی رانجھے نوں راضی کردے ‘ اَسِیں حاجی ‘ او مَکّہ

                                               ہیر سیال میں توہیں ڈُب گئی جدوں دے لیا بیڑی نوں دَھکّا

225                              منجھیں آئیاں چاک نہیں آئیا ‘ بیلے وچ کھڑی پَلَمّاں

                                               تَلیاں جَھسّوں ‘ دست مروڑاں ‘ میرا نِج بہائیاں کمّاں

                                               جاندی جوبن ‘ وہندے پاݨی ‘ کِنّے نہیں گھتیا ٻنّاں

                                               باہر جاویں بابل چُوچک جِھڑکے ‘ گھرآویں تُلّی امّاں

                                               جاویں مسیتے فتو؍ پَھتّو قاضی جِھڑکے ‘ در وچ چاچا کیدو لنگاں

230                              ترنجن وچ کُڑیاں جِھڑکدیاں ‘ وچ وی گلی دے رنّاں

                                               ڈَھل کے میرا جوبن وچ راہیں پئے گیا ‘ مینوں دِسدا او بھا کمّاں

                                               جے جاݨاں مینوں کجیاں پَین گِئے ‘تو نِج سیالیں جمّاں

                                               منجھیں آئیاں‘ چاک نہیں آئیا‘منجھیں نوں کِس بِدھ تَلّے؟

                                               اَج رانجھا گھر ہیر دے نہیں آئیا ‘‘ خبر نہیںوچ بیلے

235                              دُودھاں والے دودھ سمبھالے گرُوئوں نے سمبھالے چیلے

                                               ہیر ہتھنی مُہاوت میاں رانجھا ‘ مینوں جُوں بہاوے تُوں پَلّے

                                               یار یاروں کولوں وِدھیا منگدے ‘ جُوں گروُئوں سے چیلے

                                               چاروں نین کٹّا بَدّا ہو گئے ‘ ڈھالوں سوں سیلے

                                               بیلے وچ پھردی دی لُنگی پاٹ گئی‘ بھج گئے سُوہی تیلے

240                              اب دے وِچھڑے کدی مِلن گے ‘ ہووَن گے سببّوں میلے

                                               سُنیے خواجیا بابا ‘ جاندیا میرا چاک ‘ تیرے سامبھے

                                               سَپ نالڑے شیرنا بھینکے ‘ چور نا چڑھے لامبے

                                               آئیا ساون ‘ دِل پرچاوݨ ‘ دھرتی چھڈیاں سِیراں

                                               ندھیاں نوں ور ماپے دے لئے ‘ تینوں ہیر نوں پنجاں پِیراں

245                              سُنیے وے نالیاں ! ڈٹھیاں بھالیاں ‘ کیوں ٻوٹے پٹدا کاہیں؟

                                               شہر دریاواں دی ریساں کردا ‘ تُوں تُل چھپڑے دے ناہیں

                                               ایسے پتن منجھیں لنگھیاں ‘ ایسے پتن گائیں

                                               ایسے پتن میاں رانجھا لنگھ ڳیا ‘ میرا ہیر ندھی دا سائیں

                                               جے فقیروں دی دُعا لگ جائے ‘ تینوں پِھر وگے گاناہیں

250                              سرپر ہیر نے رانجھے نوں مِلنا ‘ بھاویں جان جاوے اَجائیں

                                               رین اندھیری ‘ گلیاں چِیکر ‘ بجلی لسک ڈراوے

                                               دھرتی ماتا مینوں ویلھ نہیں دیندی ‘ میتھوں امبر چڑھانہیں جائے

                                               کھبّے جاویں شیر بہکدا ‘ سجّے بشیئر کھاوے

                                               سر پر ہیر نے رانجھے نوں مِلناں ‘ جُوں ‘قادر نوں بھاوے

255                              مُلک رباناں پیکے سو گیا ‘ مینوں لائیاں تتّی نوں سانگھاں

                                               دودھوں والا دودھ سمبھالے‘ شہریں ملیاں بانگاں

                                               ملنا ہَے تُو مِل پَڑ رانجھا ! نہیں میری جان نِکل چَلیاں چانگاں

                                               سپ شینہ مینوں کھان نوں آوندے ‘ پانی دیاں چڑھ گیاں کانگاں

                                               منجھیںمنجھیں سب کوئی آہدا ‘ منجھیں ہن حُوراں پریاں

260                             سِنگ منجھیں دے بل بل کُھونڈے ‘ پَٹ پر سواندیاں تَھلیاں

                                               دودھ منجھیں دے شربت مِٹھّے ‘ گھیئو مصری دیاں ڈلیاں

                                               باہر جان جی سہاون ‘ گھر آون تو گلیاں

                                               آمیاں رانجھا ‘ چَوپٹ کھیلیں ‘ خصموں نوں کھادیاں کھیڑیاں

                                               عاشق تے معشوق دیاں گلاں وِچ جگ دے ٹُریاں‘‘

265                             ’’ماڑی جوں ذات چاکاں دی ‘بد بُوئی مندی آوے

                                               کِی تُوں کِسی دی گاندھی لُٹّی ‘ آکھے تُوں ہیرے کلاوے

                                               بُکّل کھول کے دِکھا رانجھے آ ! تینوں مُشک چندن دا آوے‘‘

                                               بُکل رانجھے دے وچ ہیر سی ‘ جے رب پڑدہ پاوے

                                               ’’ماڑی ذات ساڈی ‘ بنائوندا ‘ تینوں شرم نا آوے 

270                              نا میں کِسی دی گاندھی لُٹی ‘ ناہے میری ہیر کلاوے

                                               چندن رُکھ کشمیروں ڈُب پِیا ‘ وہن پِیا ہڑاوے

                                               کھے کے منجھیں چندن نال ‘ لنگھدیاں ‘ مُشک منجھیں تے آوے

                                               جد بُکل کھول کے دیکھا لی ‘ رانجھا پِچھّوں ہیر نظر نا آوے

                                               رانجھا جاتی موجُو دا بیٹا ‘ رب اوہدی شرم رکھاوے‘‘

275                              ’’آکھاں سچی آکھ سُناواں ‘ تینوں سچی آکھ سُنائی

                                               ایہ نے اپنا بَھگّل بُھورا ‘ ایہ کھڑیاں ہَن منجھیں تے گائیں

                                               تہانوں دولت منداں نوں چاک بہو تیرے ‘ سانوں چاکراں نوں بہوتیرے تھائیں

                                               اُڈے ہنس ‘ اُڈے نہیں بہندے ‘ اُڈ کے جاں سُورگاں دے تائیں

                                               پاناں دی واڑی نوں راکھے بہوتیرے‘بھنوراں دے پُھلاں دے تائیں

280                              وِیرپٹھان مینوں مہݨے مارین ‘ میرا رہنا مبارک نائیں

                                               ہیر اوہدی یاری لاون ‘ شیر جگاون ‘ ناگ جگاون کالے

                                               سِروں دَھڑوں دی بازی لگ گئی‘ تُوں چل نہیں جاندا چالی‘‘

                                               پَٹ پَٹ سِٹدی نُونڈِیاں ‘ کیس مکھن دی پالی

                                               ’’اِکو لگ گئی ‘ تُو چھوڑی جانداں‘ کچّے ماہی‘بابل چُوچک بالی

285                              ’’کیدو ایہدا آکھاں ‘ سچّی آکھ سُناواں ‘ تینوں آکھ سُنائی

                                               مَکّوں ٹُر کے حاجی آ گیا ‘ آ گیا رانجھے تیرے تائیں

                                               تِن دن مینوں بُکھے نوں ہو گئے ‘ کِتے روٹی ہتھ نا آئی

                                               واسطے رب دے روٹی مینوں چاک دے تُوں جیوے جگاں تائیں

                                               مکیّوں ٹُر کے حاجی کیدو ‘ آ گیا رانجھیں تائیں‘‘

290                              ’’وچ اُڄاڑ دے لنگر بھالدا؟ اِتھے کِن نے دیگ چڑھائی؟

                                               اَٹھوں پہروں مینوں روٹی آ وندی ‘ ہاں چوچک مہر دا ماہی

                                               جے تُوں بہوتا بُھکّا ‘ پئے جا سیالاں دے راہیں‘‘

                                               ’’اَدّھی نالوں چپّا دے دے ‘ پِنّی نالوں بھورا

                                               اوّل پُن ساری دا کردے ‘ اگلے جگ دا دوہرا‘‘

295                              جد رانجھے سوال کیدو دا سُنیا ‘ پلّے کیدو دے چوری پائی

                                               لیکے چوری کیدو ٹُر پیا ‘ آ کے سیالیں وچ دیندے دُہائی

                                               ’’ہیر تاں رانجھا میں وچ بیلے دے دیکھا ‘ جُھوٹ بولدا ناہیں

                                               ہیرلَے کے رانجھا چلا جائو ‘لج سیالاں نوں لائیں‘‘

                                               ایہ گل جدوں سیالاں نے سُن لِئی ‘ ہیر قاضی دے پڑھنے پائی

300                              ’’ایہ کرم وچ سیالاں دے ناہِیں‘ تُو پئے جا ماپیاں دے راہیں

                                               سمجھ سیاݨاں بن جا ہیرے ‘ پئے جا کھیڑوں دے راہیں

                                               کھیڑے تینوں ویاہ کے لے جاوِن گے ‘ رسّی پاون گے باہیں

                                               جیڑے رانجھے دا مان کردی ہَئے ‘ اوہ چاک نہیں کِسے تاہیں‘‘

                                               پھتّو قاضی ہیر نوں سمجھا وتا ‘ وچ تُوں بہشتوں دوزخ نوں نا جائیں‘‘

305                              ’’سُن وے قاضی‘ پاک نمازی ‘ تینوں کہندے ‘ ہین ‘ میاں! میاں!

                                               میاں خلقت رب سچے نوں کہندی‘ جیڑا رزق دیندا سب جِیّاں

                                               ہیر میں دَھرتی ‘ میرا ہل میاں رانجھا ‘ نِت اُٹھ ماردا سِیماں

                                               پوست ہو کے میری ہڈی رَوَن گیا ‘ اوہدے پیتے باج نا جیواں

                                               کھوکے رانجھے ‘ تے کھیڑیاں نوں دیندا ‘ تیرا کیوں کر وگدا ہِیاں؟

310                                جے تینوں کھیڑے بہت پیارے ‘ قاضی آ ‘ ڈولی وچے پادے اپنی دِھیّاں‘‘

                                               ’’سمجھ سیانی‘ چھڈ دے تکبّر‘ پکڑ حلیمی ‘بن جا کھیڑیوں دی باندی

                                               سومبی رُپّا نال لاویں یرانہ ‘ کھیڑے چھڈی کوری چاندی

                                               سِر توں ننگی ‘ پیروں سے ننگی ‘ حال فقیراں دے جاندی

                                               تیری ٹُٹّی جُتّی ‘پاٹی لُنگی‘ پیراں دی گرد سر نُوں جاندی

315                                اُچّے دَھولر سَیدے دے ‘ سنہری چھجّے ‘ اُتھے پَوَن ہُلارے کھاندی

                                               چھڈ کے کھیڑیاں نوں پَلاّ رانجھے دا پھڑدی ہَیں ‘ بہشتوں دوزخ نوں جاندی‘‘

                                               ’’سُن وے قاضی ! پاک نمازی ! کاگذ لکھدا بگّے

                                               اَگ لگ جائے تیرا گھر جل جائے ‘ بلن کتاباں سبھے

                                               پُت مر جائے ‘ نُونہ رنڈی بہہ جائے‘ تیرے آوے جائیاں دے اگّے

320                              حق رانجھے دا کھیڑیوں دینا ‘ تیرے بھاہ قبراں نوں لگے‘‘

                                               ’’آکھاں سچّی آکھ سُنانواں ‘ میں دیواں قاضی دُہائی

                                               ہیر میرے تے پڑھدی ناہیں ‘ اوہ میرے پڑھاندی ناہیں

                                               پنجے کھیڑے کٹھے ہو گئے ‘تکیہ مجلس لائی

                                               اِک کہندا ہیں :’’ہیر دا ساکھا مَبُّو سُنارے نوں دے دو‘ اوہدی دولت کمی ناکائی

325                              اِک کہندا ہِیں:’’ہیر دا ساکھا ادلی راجا نوں دے دو ‘ اوہدی ہئی بڑی بادشاہی

                                               چُوچک کہندا : ’’ہیر دا ساکھا رانجھے نوں دے دو ‘ جیڑا گھر ساڈے دا ماہی

                                               کیدو کہندا :’’ہیر کھیڑیوں دے دو ‘ میں سچی آکھ سُنائی

                                               اتنی گل مجلس وچ ہوگئی‘ ہیر دی کیتی سیدے کھیڑے نوں کُڑماہی

                                               ’’چڑھدیاں ندیاں پیندیاں لشکاں‘ میریاں انکھیاں رانجھے دیاں دُکھائیاں

330                              جُوں جُوں منجھیں دے مگروں پِھردا ‘ دُکھدی دُون سوائیاں

                                               پردیسیاں دے دُکھ کون ونڈے ‘ باز اپنی مائیاں

                                               نا میں لائیاں روک روپئے ‘ ناگِن کے لِیاں چھمائیاں

                                               سیالاں وچ آ کے کی دھن کھٹیاں؟ لکھ بدیاں سِر آئیاں

                                               تینوں وِیاہ کے لے جائو سیدا ‘ میں کیوں کر رلاّں بھائیاں؟

335                              کِن تیرے ہتھ گاناں بدّھا‘ کِن تیری میہندی لائی؟

                                               کیدے گھر تینوں بیا ہن جاناں؟ کیدا بنوا ونگا جمائی؍ جنوائی‘‘

                                               ’’موہنا بامݨ میرے گاناں ٻدّھا ‘ پَھتّی نین نے میہندی لائی

                                               رَل کے کُڑیاں نے وٹݨاں لائیا ‘ ہیٹھ رانجھے دے چوکی ڈھائی

                                               گھر چوچک دے بِیا ہن جاناں ‘ میںبناں سیالاں دا جنوائی

340                              باراں برس اُنہاں دی منجھیں چاریاں میں گِن کے نہیں لئی چِھمائی

                                               لگی سی کچہری چُوچک مَہر دی ‘ جد مینوں ہیر پَھڑائی

                                               ہُن کوئی ہیر کھوئے ‘ لڑے تاں وچ درگاہ دے دیاں دُہائی‘‘

                                               سَٹھ سہیلیاں کٹھیاں ہوئیاں‘ جنج دیکھن سیدے دی آئی

                                               تِن تِن ٹنگلی کنّے سیدا ‘ سیر لُنگی بلی ملاحی

345                              انکھوں کاݨا ‘ سِر تے گنجا ‘ جوڑی بندی ناہیں

                                               ’’میں تاں مال رانجھے دا ‘جیڑا ساڈے گھر دا ماہی‘‘

                                               ’’سر پر ٹمک پٹار کھیڑیاں رکھ لیا تیری پریت دے مارے

                                               تخت ہزارا بابل دا چھوڑا ‘ چھڈّے وِیر پیارے

                                               لالی بھابی روندی چھڈّی ‘ جِن اُڑدے پنچھی مارے

350                              اُس لالی نوں پربت روندے ‘ اسی مانس کون بِچارے؟

                                               پُتر پٹھان دے اَسی چاک سدا لے ‘ چاک ہوندے کون بِچارے؟

                                               دے جواب مُڑ جا گھروں نوں ‘ جا کے رلیئے بھائی چارے‘‘

                                               ’’پیراں باج نہ سوہندے تھماں (پازیب) ہتھاں باج نہ کڑیاں

                                               پُتراں باج ماواں نہیں سوہندیاں ‘ دولت دیاں بَھریاں

355                              بھائیاں باج بہناں نہیں سوہندیاں ‘ پنڈ اُڈِیکِن کھڑیاں

                                               کنتھاں باج ناراں نہیں سوہندیاں‘ بھاویں ہوندیاں حوراں پریاں

                                               رانجھے باج میںہیر نہیں سوہندی ‘ بھاویں لکھ کھیڑیاں دی فوجاں چڑھیاں

                                               جے مُکھ موڑا رانجھے یار ‘ تاں ہالیا دوزخ وچ سَڑیاں‘‘

                                               ’’ریڑو رُکھ وچ گُن نا کوئی‘ پِھردے بَھور (بھنورے) پیاسے

360                             باراں برسن تیں منجھیں چاریاں ‘ ہن دے کے ڈھیر دِلاسے

                                               تخت ہزارا باپ دا چھوڑا ‘ روندے چھڈے ماپے

                                               بھائی وِیر پیارے چھڈے ‘ چھڈے تائی چاچے

                                               رانجھا ہنس اللہ دا ‘ گلیاں وچ رُلدا ‘ سَیدا کاگ نُوں بہاویں گی پاسے

                                               جن ہتّیں گھیئو کھنڈ کِھلا ‘ کِنّے چھاب نہیں دینی وچ کانسی؟

365                             ادہ دِن چیتے کر ‘ جس دن بیلے وچ آوندی سی آپے

                                               تُو چڑھ گئی سیدے کھیڑے دی ڈولی ‘ اَسی جینا کیدے پَر وارسے؟‘‘

                                               ہیر آکھدی رانجھے نوں:’’تُوں ساڈے سِر دا سائیں

                                               اوہی جا کے منجھیاں چارے ‘ اوہی چارے گائیں

                                               بارا مہینے کھیڑے کٹ لَین دے ‘ تیرھویں مہینے تیرے کولھ آئی

370                              مینوں قسم قرآن دی ‘ میں دھرم ڈولاندی نہیں‘‘

                                               ہیر نوں ٹور کے رانجھا مُڑ پیا ‘ سیالاں وچ مُرلی بجائی

                                               جدوں رانجھے دی بجی مُرلی‘ کٹھی ہو گئی کُل لُکائی

                                               ’’اگے تیں بجائی ہیر کملی بُھل گئی ‘ ہُن بُھلیا کسی نے نائیں

                                               خالی کیوں پُور بجاوندا بالکیا ! تخت ہزارے نوں جائیں‘‘

375                              سیالاں توں ٹُر پیا رانجھا ‘ لگا تخت ہزارے دی راہیں

                                               لالی کہندی ’’چلو سہیلیو! رَل دیکھن چلئے ساڈے دیورنے ووہٹی آندی

                                               کھوہ دے اُتّے لیا اُتارا ‘ پنڈ نا بڑی شرماندی

                                               کانی جیسی پتلی ‘ نَو نَو جُھوٹے کھاندی

                                               اَکاّں وچ میوے بھالدی ‘ توڑ توڑ پَھلّے کھاندی

380                              دھی چُوچک دی ‘ بہن پٹھان دی ‘ جتّی کَواری ٹور کے آندی

                                               ’’ہیر خُشی تے کجّے پئے گئی لالو ! تیں کیوں بولی لائی

                                               سینے سانگ لگی پَھلادوں ہتھیں آپ دی لائی

                                               چھڈ کے ہیر نوں مُڑ کے آیا تیرے تائیں

                                               چیلے ہو جاواں گورکھ ناتھ دا ‘ تخت ہزارے مُڑ کے آواں ناہیں

385                              ’’نین نِگارا لعلاں وچ رنگ محل دے بھڑدے

                                               ہوٹھ چھاڑے ‘ دند بداناں ‘ ریواڑے جبا دے پِھڑدے

                                               اَتیاں جتیاں مروڑاں والے میں بھلے دیکھ لَے ٹھردے

                                               جے تیرا چِت کردا تخت ہزارے آ جا ‘ نہیں موڑے مُڑدے‘‘

                                               پتّا مار ‘ فقیری کرئیے ‘ اللہ دے لوگ سدائے

390                              اُتے دِھیرج دے آساں کرکے کِس نُوں حال سُنائے؟

                                               لالڑی وَؤدی لعل نہیں بݨدی ‘ بھاویں ستّر آب چڑھائے

                                               لالاں دی لالی کدھی نہیںجاندی بھاویں ستّر بھسم رلائے

                                               بے اصلاں دے اصل نہیں بݨدے ‘ بھاویں ستّر علم پڑھائے

                                               ہنساں دے بچے کاگ نہیں بݨدے ‘ بھاویں رُوڑی لا بہائے

395                              تازی دی اسواری کرکے ‘ تیرا ٹٹّو دا کی سَرا ہے

                                               بے قدروں دی یاری کولوں ‘ جے ٹُٹ جائے تاں لکھ پائے

                                               صبح سارا فجر دا ویلا رانجھے ٹِلّے دا راہ پُچھیا

                                               جوں جوں ٹِلاّ نیڑے آوندا دِیداں دوں سوائیا

                                               بَھینکن شیر ‘ چَھنّیں نا اوہ نوں ݙیہدا ‘ رانجھا بولدا نہیں بُلائیا

400                              اَوکھی گھاٹی ‘ بکڑا پَینڈا ‘ رانجھے سمبھل کے پیر ٹکائیا

                                               اَستا مَستا جوگی بیٹھے ‘ رانجھے نے دوہاں نوں سِیس نوائیا

                                               پنج روپئے تاں پاناں دا بِیڑا ‘ پہلے بھینٹ چڑھائیا

                                               ’’موجُو ‘‘ دا پُت میں ‘ مَتّے دا پوتا ‘ جوگ لَین نوں چا کے آئیا

                                               کن پھاڑ کے مُندراں پا دئیو ‘مینوں چڑھ جا رُوپ سوائیا

405                              ’’ماپیاں جِھڑکی کی ؟ تُوں رزق بھونا ‘ جوگیاں دے کولے لگ کھڑوویں

                                               چَووی ہزار سانس ہے تینوں حاصل کوئی ناہووِیں

                                               جس بنجارے نوں گھاٹا آ گیا ‘  سو بنجارا روویں

                                               چیلا بن چلائو گورکھ ناتھ دا چودھر تخت ہزارے دی کھوویں‘‘

                                               ٹِلّے اُتّے گورکھ ٻیٹھا‘ گورکھ بڑا اَسانی(اَحسانی)

410                                ’’کن پھڑ کے میرے مُندراں پادے ‘ سیلے دے مِیر گانی

                                               نگری ساری چت کے لے آواں ‘ گھت دیواں دُھواں تے پانی

                                               ہور چیلے سب اُرلے پَرلے ‘ میں رانجھا چاک مدامی‘‘

                                               کنک بھرولے ‘ گھیئو گھر ‘ گھر مانی دُنیا دی بھوگ

                                               دیکھ بگانیاں ‘ تریمتاں ‘ ہڈ بیہا جداں روگ

415                                جداں بالکیاں کریں گا ‘ فقیری اب مُکھڑا نا ہوگ

                                               آکھ گورکھ دا من لے ‘ اوکھا کٹھن ہَے جوگ

                                               ’’تخت ہزاروں میں چل کے آ گیا سُن لے گورکھ سائیں

                                               موجُو دا پُت میں مَتّے دا پوتا ‘ مینوں رُلیا ہوئیا بھلے ناہیں

                                               جوگ دا خلعت گل میرے پا دے ‘ سِر مُن کے سوڑ بنائیں

420                              ہتھ بنھ کے کردا بِنتی مینوں چرناں اپنے لائیں‘‘

                                               ’’عظمت نائوں قہر دا دِھکا اوکھی ہَے گھاٹ فقیری

                                               روڑاں ٹِھیکریاں وچ واسا ساݙا ‘ ساتے کیہے منگداں گُر پیری

                                               کن پھاڑ کے مُندراں پادیاں لہو دی وگ جائے تَتِیری

                                               کالیاں کیساں وچ بَھسم رَلادیاں‘ تیری چھڈوں گا  نا  گرمیری

425                              ماواں نے پکائیاں ‘ پُتّاں نے کھادیاں ‘ کوئی نہیں شہر جگیری

                                               بھوئیں سونا تے دھوئیں تپناں ‘ نہیں کوئی پلنگ پلنگڑی‘‘

                                               ٹِلّے اُتّوں رانجھا اُتریا ‘ گورکھ دا نادھ چُرائیا

                                               نَوئیں ناتھاں دی اَکھ بچائے رانجھا نَیں چندل نوں دھائیا

                                               وچ بریتی دے نادھ دبائیا ‘ اوہدے اُتّے آسِن بچھائیا

430                              دَھرتی ماتا دی سونپا کیتی ‘ خواجہ پیر ڈِھیائیا

                                               ’’ایہ تاں نادھ تسیں کِسی نوں دینا ناہیں جے کوئی جوگی آئیا‘‘

                                               نادھ دب کے رانجھا مُڑیا ‘ گورکھ دی دھوئیں نوں آئیا

                                               گورکھ آکھدا:’’بچہ یاراں چوراں دی مت نا جاندی بھانویں ستر ہوئے سیاݨاں

                                               پکّا دھام میرا ٹھنڈا ہو گیا‘ بیتے وخت وِہاݨاں

435                              نَو سَئے چَپّی پائی کھڑکے بُکھّاں جوگی مر گیا کملا ناں

                                               اِتھوں نادھ پَھڑائیں بالکیا ! جے کوئی ٹُکڑا کھاناں

                                               ’’چوریاں تے بدنامیاں دیناں ‘ تیرے عقل ٹِھکانے نائیں

                                               تخت ہزارے دا چودھری ‘ کوئی مینوں اِیویں کمین جانے نائیں‘‘

                                               کانیپا چیلا آکھدا :’’سنیئے گورکھ سائیں!

440                              نادھ تیرا رانجھے جٹ نے چرایا ‘ کسے سادھ نے چرایا نائیں

                                               نادھ تیرے نوں بریتی کھاندی‘ بہندی منجھیں گائیں

                                               دھرتی ماتا دی سونپا رکھدی ‘ کول خواجہ پیر کیتا اُگاہی

                                               ہُݨ تاں نادھ تینوں کدھی نہیں تھیائوندا ڄٹ نے کڑاڑی دھار وڳائی

                                               ایہ ڄٹ ہَے برکت والیا ‘ اِنہاں نادھ تینوں کدھی وی دینا ناہیں

445                              ’’ٹِلّے اُتّے میں گورکھ بیٹھا ‘ گورکھ ہاں بڑا کھڈاری

                                               باراں چھکے دے نرد پھیراں ‘ تیرے رانجھا بازی جیت لیواں ساری

                                               جے ٻلکاراں؍للکاراں ستّر پیر دا ‘ بھج جان گے اِتّھے ‘رہناں کسی نوں ناہیں

                                               ماراں پَوّا دھرتی نوں ‘ غارت کردیاں ‘ خواجہ دا سُکھا دیاں پانی

                                               بھلی چاہے تاں نادھ پھڑا ‘ نہیں کردیاں لنکا والی

450                              ایہ گل میری مان لے رانجھا ‘ تینوں سچی آکھ سُنائی‘‘

                                               رانجھا اگوں آکھدا : ’’گورکھ مینوں جُھوٹیاں تہمتاں نا لائیں

                                               پُت میں منجو دا ‘ مَتّے دا پوتا ‘ لکھّاں پگاّں دا سائیں

                                               جے گیدڑ والی چنگراہی ماراں ‘ تاں میرے سب آون گے بھائی

                                               ایہناں جوگیاں نے بھج جاناں ‘ ایتھے رہنا کِسی نے ناہیں

455                              بھلی چاہے گورکھ آساں چَک لَے ‘ نہیں دھولاں کھا کے جائیں

                                               ہن ٻہوں زور سارا لالے نادھ بجائی بِن دیندا نائیں‘‘

                                               سجّے رانجھے نادھ بجائیا ‘ کھبّے مُرلی واہی

                                               وچّے ٹُریاں بِھیرکاں ‘ کُس باجی دا اورکھ نائیں

                                               سُن کے واجی دیوی ماتا بھجّی ‘ کرکے شیراں دی اسواری

460                             پَونے سَے چَپّے مُچھندر ناتھ دے سبھی چڑھ کے آئے

                                               سُن کے واجی ادلی راجا بھجا آ کے ‘بہندا کچہری لائیں

                                               سُن کے واجی چیلے گورکھ ناتھ دے خُش ہوئے‘ سبھناں نے بھلی منائی

                                               سُن کے واجی گورکھ ناتھ خُش ہوئیا ‘ کن پھاڑے دی سَرتی ڈھائی

                                               سجّے رانجھے دے پکی مُندرا ‘ کھبّے کچّی پائی

465                             ’’چھوٹی نوں کہنا ‘ بی بی‘ بہناں ‘ بڑی نوں کہنا ‘ مائی‘

                                               نگری ساری چِیت کے لائیں‘ میرے بھیک نوں لج نہ لائیں‘‘

                                               ’’روسیاں بھجاں دے کن پھاڑ داں ‘ تیری عقل ٹِھکانے ناہیں

                                               کن بناندے مُندرا لَے لَے ‘ میں جوگی بناں نائیں

                                               جیدے خاطر میں جوگی بن گیا ‘ اوہ نوں کیوں کر آکھاں مائی؟

470                              جوگی بِناں مہناں لاج ساڈی کُل نوں لائی‘‘

                                               ’’سُن رانجھیا! میں تینوں آکھدا گورکھ سائیں!

                                               جیڑیاں گلاّں تُساں تے بخشائو ناں ایہ ساݙے کرم فقیراں دے نائیں

                                               جا رانجھے آ ‘ تینوں ہیر بخشی ‘ مُکّے مدینے تائیں

                                               ہیر تیری ‘ تُوں ہیر دا ‘ کِتے ہور پاسے جھانکے نائیں‘‘

475                              جوگ رانجھا نے لَے لیا ‘ ہیر بُھولدی اُس نوں نائیں

                                               ’’گوروجی ‘ بھج کے کالا کاگ ہیر دی خبر دے منگائیں‘‘

                                               گورکھ کاگ نوں آکھدا :’’تُوں کھیڑیاں نوں اُڈ جائیں‘‘

                                               اُتھے ہیر ہَے رانجھے دی ‘ اوہدی جا کے خبر لَے آئیں

                                               ٹِلّیوں کاگ اُڑ گِیا ‘ کھیڑے وڑدا جائے

480                              گھر گھر پھردا بھالدا ‘ اُنہوں ہیر تھیاوندی نائیں

                                               گھر سَیدے دے جا کے کاگ لیندا رانجھے دا ناں

                                               ’’رانجھے مینوں بھیجیا ‘ ہِیرے ‘ آ گیا تیرے پاس

                                               جے دھرم تیرا قائم ہَے تاں ٹُر پیئو ساݙے نال

                                               اوہ تاں جوگی ہو گیا نِت لیندا ہَے تیرا ناں‘‘

485                              ’’آ ونج ‘ کاگ رسیلا ‘ آون میرے پاس

                                               سَو سَو سلام تینوں میں کراں ‘ تُوں رانجھے دے داس

                                               چُوری کُٹاں پُھل کھنڈ دی ‘ بَھتّا گھی رلائے 

(پُھل کھنڈ؍چنگی کھنڈ+بَھتّا؍مکھن آلا)         

                                               جے رانجھا مینوں مِل پوّے ‘ تُوں ایہ کھانے کھائے‘‘

                                               ’’اکھاݨ سچّے آکھ سناواں‘ میں جُھوٹھ بولدا نائیں

490                              رانجھے موئے نوں تِن دن ہو گئے ‘ اُتّے ٹِلّے دے قبر بنائی

                                               میں تاں رانجھا چیلے بن اِکّے ناتھ دے ‘ دونوں بن گُر بھائی

                                               اوہدی تُوں عورت لگدی میری لگدی بھجائی‘‘

                                               جد ایہ گل سُنی ہیر نے صبر دی ماردی دھانہ:’’اِتھوں اُڑ جا تُوں کالیا کاواں

                                               جے رانجھامر گیا ‘ تاں میں کٹاراں کھاواں‘‘

495                              ’’ایہ گل ہئی جُھوٹی ہیرے ‘ میں تینوں ایویں سُنائی

                                               رانجھا ہو گیا جوگی ‘ انگ بھبھوت چڑھائی

                                               گورکھ ہوئیا خش اُتّے رانجھے ‘ اوہنے تُوں بخشائی

                                               میں اُݙناں اِتھوں ‘ دے سنیہا رانجھے تائیں‘‘

                                               ’’اُڈِیں کاواں ‘ کاگ رسیلا ‘ اُڈ جا کالیا کاواں

500                              اِک سنیہا  میں تُلّی امّاں نوں دیناں اوہدی میں کوکھ وچ سماواں

                                               دوجا سنیہا میرے چُوچک باپ نوں کہنا‘ اوہدے میں مستک چڑھ کے آواں

                                               تیجا سنیہا پنڈ دے پنچاں نوں کہنا ‘ جنہیں دِتیاں رانجھے نال لاواں

                                               چوتھا سنیہا فتّی نائن نوں کہنا ‘ جس تے میں سوہنا سِیس گُدھاواں

                                               پنجواں سنیہا فتو قاضی نوں کہنا ‘ جیہدی مسجد پڑھنے جاواں

505                              اِک سنیہا میرا چھتری ٹالی نوں کہنا‘ جتھے تیں بیٹھ کے لاواں(عشق لایا)

                                               اِک سنیہا کھندی پِیپل نوں دینا ‘ جتھ ساون دی پیگھاں پاواں

                                               اِک سنیہا میرا لُڈن ملاح نوں کہنا‘ اوہدی بیڑی وچ چھیج وِچھاواں

                                               سارا سنیہا رانجھے یار نوں دینا‘ میں جس دی ہیر سداواں‘‘

                                               کھیڑیاں تے کاگ اُڑ پیا ‘ ٹِلّے گورکھ دے آئیا

510                                پاس رانجھے دے بہہ کے سارا ہیر دا حال سُنائیا

                                               ’’ہیر تاں سُک کے کاناں ہو گئی‘ میںاَکھیں ویکھے آئیا

                                               چھیتی رانجھے آ ‘ جائیں کھیڑیاں نُوں ‘ کاگ نے رانجھے نوں آکھ سُنائیا

                                               ٹِلیّوں رانجھا اُتریا ‘ اُتریا نادھ بجائی

                                               منزلوں منزلوں آ گیا ‘ باغ کھیڑیاں دے لتھّا آئے

515                                صبح سار فجر دا ویلا ‘ رانجھا کھیڑیں وڑیا بچّا نوں جائے

                                               کُٹیا رانجھے چُورماں ‘ لیا جھولی وچ پائے

                                               جد پنڈ دے ایاݨے کٹھے ہو گئے ‘ تاں سبھناں نوں ورتائیا

                                               رانجھے آلکھ جگا دِتّا ‘ بُوہے بھوگے جٹ کھیڑے دے جائے

                                               رانجھے بِچّا منگدا در بُھوگے دے نادھ بجائیا

520                              وچھیاں ایاݨے نے رسّی توڑا لئی‘ تاں گائیاں نے آرا پائیا

                                               پَھٹیاں دُدھ دیاں کڑھیاں ‘ سارا دُدھ سڑائیا

                                               کھیڑے کہدے :’’ایہ کی رَولا ہو گیا‘ ایہ سَبر تھّا جوگی کِدھروں آئیا؟

                                               رانجھا ہیر دی سَوہریں جا وڑیا ‘ بُھکے باز وانگوں پچھوں تاوندا

                                               اگے رنگلے پلنگ اُتّے ہیر بیٹھی ‘ جھولی سِٹ کے ہو گیا باورا

525                              جد رانجھے نادھ بجائی سیتی خیر چینے دی پائیا

                                               ’’کدھروں آ گیا جوگی آ ؟ تیں کیسا مکر بنائیا؟

                                               لَے کے بِچّا مُڑ جا ‘ تیں کیہا جھگڑا پائیا؟

                                               ایہ گھر ہئی سیدے کھیڑے دا تُوں اِتّھے کاس نوں آئیا‘‘

                                               ’’گورکھ ٹِلّے تے جوگی اُترا ‘ جوگی بڑا نکینہ

530                              آ کے کھیڑیں ’’آ لکھ‘‘ جگائی مِل کے بَیٹھا سیدے دا بسی ماں

                                               اَٹے دی بِچّا مینوں کوئی نہیں پاوندی جو کوئی پائونے ناتھ نوں چِینا

                                               اَٹے ہووے سادھ مدھوگری پکاوے ‘ تیرا نہیں بُجھدا ‘ سیتی چِینا‘‘

                                               ’’جمیا مر جا ‘ گھر یا بھیج جا ‘ ایہ بندا ہَے اُتلے پروردگار دا

                                               ساہوکاراں دے مال خزانے لُٹ گئے ‘ پَھٹے کاسے نوں کاہنوں چَتاردا

535                              جے تیں کاسہ مٹی دا لینا بُوہا مَلّیں کِسی کمہار دا

                                               جے تیں کاسہ لکڑی دا لینا ‘ بُوہا ملیں کسی ترکھان دا

                                               جے کاسہ چاہندیں سونے دا لیناں ‘ بُوہا ملیں بڑے ساہوکار دا

                                               کاسہ نالوں تینوں گڑوا دے دیاں ‘ بھر کے دے دیاں ‘ ناتھ کنک تے جوار دا

                                               ماڑے موٹے دا ایہ گھر نہیں ‘ ایہ گھر ہَے سَیدے سردار دا

540                              آ جائے سیدا تیری عقل گنواوے ‘ پِھر پھریں گا ہیر نوں بھالدا‘‘

                                               جدوں رانجھے ہیر نے دیکھا‘ اُٹھ کے بہہ گئی بِچاری

                                               جد عاشقاں نوں معشوق مِل پئے سُکّی ہری ہوئی ترکاری

                                               واسطے رانجھے دے مِلن نوں ہیر تاں سیتی نے بنت بنائی

                                               سجّے ہتھ دی انگل وڈھی ‘ سر سرپ دی لائی

545                              ’’بھابونی‘ اِک جوگی ویکھیا ‘ جوگی انج خیالی

                                               سُوکھاں ‘ وݨاں نوں جوگی ہرے کردا ‘ پَت پَت لاوندا ڈالی

                                               آ کے کھیڑیں آ لکھ جگا گیا ‘ تیں کیوں کڈھیا خالی؟

                                               آکھے توں جوگی نوں کھیڑے بسائو ‘ نہیں میں سیتی چلنے والی‘‘

                                               ’’کھیڑیو ! ہیر ناگ نے ڈانگی ‘ ڈانگی ناگ تے یانی

550                              گھٹک لمّاں ‘ رنگ دا سُنہری ‘ کر گیا مندی بھانی

                                               سجّے ہتھ دی چیچی پر لڑیا ‘ دِس ؍بس چڑھدی ہَے زور دَھنگانی

                                               اُتّیں ڈھاب دے اِک جوگی سُنیندا ‘ اوہ سر سپّاں دی جانی‘‘

                                               سَیدا چل کے کول جوگی دے آ گیا ‘ ہور سیتی بھی نال آئی

                                               ہتھ ٻنھ کے سیدا کردا عرضاں :’’سن لے جوگیا سائیں

555                              اِکّی کھیڑے وچ چودھری کہاواں ‘ گھر دولت دی کمّی نائیں

                                               راتیں ہیر نوں سَپ لڑ گیا ‘ بچدی دِکھدی نائیں‘‘

                                               ’’آکھاں سچی آکھ سُناواں ‘ میرا جانا بندا نائیں

                                               سانوں آسن چھڈ ناں چرج ہَے ‘ ساڈی سَتیا رہندی نائیں

                                               جے تہانوں درد ودھیری ہَے ‘ تاں لائو ساݙے پاس

560                             جے سپ دا مارا مر جاوے ‘ میں آپے پا دیواں سانس‘‘

                                               سیتی تے رانجھا مِل گئے ‘ اِکّو کیتی صلاح

                                               سیدا مُنڈا بیٹھا رہ گیا ‘ اُنہاں کُس خبر نا سار

                                               دُھونی تے راکھ چَکّے دِیندا سیتی دے ہتھ پھڑائی

                                               ’’اُنہاں دُھونی گُگّل دی دے دئیو ‘ راضی کرے خدائے‘‘

565                             مُڑ کے سَیدا آ گیا ‘ آ بہندا ہیر دے پاس

                                               جو کُس جوگی نے دسّیا ‘ اوہ کیتا علاج

                                               ہیر اِگّوں وی اَوکھی ہو گئی ‘ بہتی کردی کُوک پُکار

                                               ’’نا اِک گھڑی نوں مر جاواں گی ‘ لے چلو جوگی دے پاس‘‘

                                               ڈولی وچ ہیر پا لَے کے ٹُرے کہار

570                              نال چمٹے ؍چمٹی دے جوگی جھاڑ دا ‘ دِتّی وِس اُتار

                                               میلے بِچھڑیاں؍وچھڑیاں دے ہو گئے ‘ یاراں نوں مِلدے یار

                                               یاراں چوراں عاشقاں دی پَت رکھے کرتار

                                               ڈھاب اُتّوں جوگی ٹُر پیا ‘ ٹُریا سیدے دے نال

                                               گھر سیدے دے آ کے آسن دتّا ‘ چوبارے وچ لائے

575                              دیندا خلقت نوں بُوٹیاں تے گولیاں ‘ کردا جن بہت دے علاج

                                               جَد بہلے دِن رہندے نوں ہو گئے ‘ تد ہیر دے کڈھن دی کیتی صلاح

                                               اگوں سیتی بولدی:’’تینوں سچیاں دیاں سنائے

                                               جیسی ہے تہاڈی دوہاں دی دوستی‘ ایسی ہے میری مُراد دے نال

                                               جے توں کلّی ہیر نوں لے گیا میں دیواں دُہائی پائے

580                              دُہائی تینوں گورکھ ناتھ دی میرا یار ملائے‘‘

                                               رانجھا نادھ بجائیا ‘ گورکھ نوں لیندا دھائے

                                               نادھ وچ مکّے دے سُن پیا ‘ مُراد بلوچ نوں آئیا خواب

                                               ’’تیری عاشق یاد کردی ‘ چھیتی مِلے سیتی نوں جائے

                                               جیسا سسّی نوں پُنوں مِل پیا‘ ایسا سیتی نوں مِلے مُراد

585                              جیٹھی رات اتوار دی ‘ رانجھے لئے ہیر نوں چُرائے

                                               لیکے ہیر نوں جَھل وچ وڑ گیا ‘ کھیڑیاں نوں خبر نہ سار

                                               سیتی اجن بھی نہیں پِچھا چَھڈدی ‘ باقی گھر دی جائے

                                               تینوں قسم ہے گورکھ ناتھ دی ‘ مینوں چھڈ جا مراد دے پاس

                                               رانجھا مراد سدیا ‘ چِھن ماتر وچ گیا آئے

590                              سیتی اُتّے ڈاچی دے چڑھ لِئی ‘ ہوئیا چنائوں پار

                                               مگر خبر کھیڑاں نوں ہو گئی ‘ دِتّی دس چھتّی نے پائے

                                               ’’تہاڈی ہیر نوں رانجھا لے گیا ‘ سیتی نوں لے گیا مُراد

                                               جدوں محلوں وڑ کے ہیر نوں نا دیکھدا ‘ گھوری لیندی فقیراں پائے

                                               ’’چلو جوگی نوں چل کے مارئیے ‘ داغ گیا کُل نوں لائے‘‘

595                              ’’سُن وے چاکا ! چھاہ پیاکا ! تینوں مت نہ کائی

                                               ٹُکڑے کھاندا بہہ صبح ‘ پھردا جُوں پھرائیں

                                               کٹّی وچھّی چارن والیا ‘ پا لیا تَیں کھیڑیاں دی ہیر چُرائے

                                               جنہاں سیالاں دِیاں مجھیں چارداں ‘ مگرے دھاڑ سیالاں دی آئے

                                               پنج سے گھوڑی سَیدے دی ‘ گرڑی ‘ چمبی گھٹّے اُڑدی کھیڑیاں دی راہیں‘‘

600                             ’’نا میں چڑھ گئی کالی پربت ‘ نا چاندن نہا ٹپائی

                                               نا دیکھا ٹِلاّ گورکھ ناتھ دا ‘ نا تخت ہزارا آئی

                                               نا دیکھیا ادلی شہر سُہانا ‘ جِتّھے بہندا کچہری نال لائی

                                               دیکے وڈھی ادلی راجے نوں مِل پوو ‘ اپنی دوہاں دی جان بچائیں

                                               تینوں مارن گے ‘ مینوں ٻنھ کے لَے جان گے ‘ ساڈی موت اِتھاں دی آئی‘‘

605                             چڑھ کے کھیڑیاں نے رانجھا پَھڑ لیا‘ کَلّے دی واہ ناچلدی کائی

                                               اِک کہندے:’’ہیر تے رانجھے نوں چھڈ دئیو ‘ ہیر ساڈے کم دی نائیں‘‘

                                               اِک کہندے:’’ادی راجے کول چلو‘ اِنہاں اُسے چھڈو نائیں‘‘

                                               ٻنھکے رانجھے نوں راجے ادلی دے لے گئے ‘ اُنہاں صورت گورکھ ول ٹکائی

                                               ادلی راجہ کھیڑیاں نوں آکھدا:’’ایہ کیسا جھگڑا پائیا؟

610                               کی تہاڈیاں گھوڑیاں کڈھیاں؟ کی خزانہ چُرائیا؟‘‘

                                               ’’آکھاں سچّیاں‘ آکھ سُناواں ‘ ادلی نوں سچّی ‘ آکھ سُنائی

                                               کَلُوّا تے تُلسیا ‘ چِھیالاں؍سیالاں تے تُرئیے ‘ کر گئے رنگ پورکھیڑیاں نوں دھائی

                                               بَھری کچہری وچ سیدا کھیڑا بہہ گیا ‘ اوہدے مونہ نوں گُڑدی روڑی لائی

                                               بَوہکے جنج سیدا سیالاں وچ دھنگ پیا‘ اگے گھر ہئی رانجھا چُوچک دے ماہی

615                               پَھتّا؍فَتّا قاضی کہینے پڑھ لئے ‘ ہیر شرع دے نال وِیاہیں

                                               لکھ رو پئے وچ سیالاں دے بدھیا ‘ دولت بَناں دے وچ کھنڈائیں

                                               سر رانجھے دے ٹَمک دے لیا ‘ آوندا پِنڈے پنڈ بجائیں

                                               جدوں رانجھا رنگپور کھیڑیاں وچ آگیا ‘ سوہنی موہنی ونجھلی بجائی

                                               سُن کے ونجھلی شہر اکٹھا ہو گیا ‘ اِنہاں پر جا ویکھن آئے

620                             دِیاہیاں کُڑیاں مُڑ کے سوہرے نہیں جاندیاں کواری کوئی ویاہ کرواندی نانہیں

                                               مار کے دھکّے رانجھے نوں باہر کڈھیا ‘ کر گیا گورکھ دے ٹِلّے نوں ڈھائے

                                               جا کے سِدھاں دا نادھ چوریا ‘ اِنہاں کن وچ مُندراں پائے

                                               ڈھا کے بنگالے جوگی پڑھ کے آ گیا ‘ سِکھیا دی لئے بال گدائی

                                               اُتھوں ٹُر کے رنگ پور کھیڑیاں آ گیا ‘ آ کے باغ وچ دھونی لائی

625                             سُکھا باغ ہریا کیتا ‘ پَت پَت ڈالی نوں لائی

                                               اَٹھّے ویلے جٹ گجے نوں چڑھدا ‘ جا کے کھیڑیاں وچ آ لکھ جگائی

                                               دہ گھر چھوڑ دا ‘ دو گھر منگدا پِھردا چوراں منگ ٹکائی

                                               لُہڑا ماڑ سیتی کملی نے رانجھے نوں خیر چینے دی لائی

                                               ہتھوں چھڈ کے کاسہ بھنیا ‘ بہہ گیا ویڑے وچ بھیوناپائی

630                             نال نِہاں دے چینے نوں چُگدا ‘ میدا؍ دیندا صبر دی دُہائیں

                                               ڈالا اَن مَیں چھڈ کے نا جاناں ‘ ایہ سِکھّا مینوں گورکھ نے سمجھائی

                                               سَپّاں تھوئیاں دی پھندی بندھا ‘ ہیر سیتی کولوں باغ وچ منگائی

                                               لَے کے ہیر نوں راول جوگی اُٹھ گیا‘ سیتی خبر نہیں کیڑے کھاتے پائی

                                               بھلے چاہوناں ادلی آ ! اِنہاں پھائی چاک لے‘ ایہ لائق چھڈن دے نائیں‘‘

635                             وچ کچاہری دے ادلی آکھدا رانجھے نوں آکھے سُنائی

                                               ’’نوکری لینی‘ روز دا روپیہ لَے لَے ‘ اوڑک نوں دو لکھائیں

                                               ڈولا لینا‘ تاں گولی باندی دا لَے لَے ‘تینوں ہیر دِیاوندی ناہیں

                                               مَہِیّاں لیناں ‘ تُوں ادّھی ونڈ لَے ‘ تینوں ساریاں دیاوندیاں ناہیں

                                               نوکر لیناں تاں میرا ٹہلوا لَے جا ‘ جا کے اپنے گھر دیاں مَہیں چرائیں

640                             بھلی چاہے تاںکچہریاں نکل جا ‘ نہیں دھولاں کھا کے جائیں‘‘

                                               اِتنے چِرنوں رانجھا بولیا‘ بولیا ادلی دے تائیں

                                               ’’موجو دا پُت ‘ میں مَتّے دا پوتا ‘ لکھّاں پگاّں دا سائیں

                                               تیرے نالوں میرے کول راج ودھیرا ‘ مینوں رُلیا بھالے ناہیں

                                               نوکری دینی ستّاں بادشاہاں دا لعل دے دے ‘ اِتنے کام روپئے دے ناہیں

645                             مَہیّاں دینے ‘ سارے دے دے ‘ کُجھ چھڈ کے جاندا نہیں؍ناہیں

                                               گولی باندی کسی غریب نوں دے دے ‘ ساڈے کام پِنڈاں والیاں دے ناہیں

                                               جے ساک کھیڑیاں دا لے دینا ‘ تُوں چھتّی ‘ سیتی دا ساک دِوائیں

                                               اوّل توں اپنی دھی نِوازاں دے دے ‘ میری چاک دی جھولی وچ پائیں

                                               واسطے اللہ دے ‘ واسطے نبی دے ‘ ہیر دے دے مینوں بھگلی والے نوں

                                                                                                                                                                                                میری جوڑی وچ بھنگ نا پائیں

650                             جے ہیر توں میرے سے کھوئی لوڑیں‘ تینوں درگاہے مِلن گی سزائیں‘‘

                                               وچ کچاری دے کیدو کُوکدا:’’سچی آکھ سُنائیں

                                               باپ دے گھر اَسی تِن بیٹے ‘ تِنّے سگے بھائی

                                               چُوچک دے لیکھ چَودھر لِکھی ‘ مہرو دی بادشاہی

                                               میری کیدو دی لیکھ لِکھی فقیری‘ ڈاڈے؍ ڈاڈھے نے قلم وَگائی

655                             جِس دن چاک سیالاں وچ وَڑیا ‘ تِن سَے کُڑیاں بِیاہون دِتّی نائیں

                                               بھلی چاہوناں اِنہاں پھائی دے دے ‘ لائق چھڈن دے ناہیں‘‘

                                               ادلی راجا چوچک نوں آکھد:’’توں سچی سچ سُنائیں

                                               جینہوں ہیر دِتّی ہَے ‘ اوہنوں دس دے ‘ ایویں جُھوٹھ نا لائیں‘‘

                                               وچ کچہری دے چُوچک آکھدا:’’میں جُھوٹھ بولدا نائیں

660                            سَتّر خان بہتّر اُمراء ‘ ہیر میں رانجھے دے ہتھ پھڑائی

                                               باراں برساں رانجھے میریاں منجھیں چاریاں ‘ مَیتھے کوڈی نہیں لی چھمائی

                                               بھائی چارے نے دھکا؍دھوکا کیتا‘ ہیر چا کے کھیڑیاں ڈولی وِچ پائی

                                               ایہدوں جُھوٹھ ہَے تاں ہیر نوں پُچھ لَے ‘ تیری وچ کچہری دے ہِیر آئی

                                               ایہدوں گلّوں جو جُوٹھ نِکلے ‘ تاں وچ درگاہ میںبھراں سزائیں‘‘

665                            او بے تاݨی ہیر پیر پیادے چا کے کچہری وچ آئی 

                                               ’’بکھت پَیندے راجا رانیاں ‘ میں وی بکھت پائی تے آئی

                                               پہلاں بکھت پائی رام چند نوں ‘ اوہدی سیتا دَہ سِرنے چُرائی

                                               پھر بکھت اُتے دہ سِر نوں پائی گیا اُس دی سونے دی لنکا لُٹائی

                                               پِھر بکھت پیا اُتّے منصور دے جیہدے خاطر ݙاڈھے نے سُولی گڈائی

670                             پِھر بکھت شمس تبریز نوں ‘ جو پُٹھی کھال لے آئی

                                               ہُن بِکھت مینوں ہیر نوں پئے گئی ‘ اَدلیا ‘ وچ کچہری دے میںآئی

                                               لَے کے وڈھی گل کھیڑیاں کردا ‘ میرا دور اندیشاں دا کلاّ ماہی

                                               دولت لَے کے سَیدے نوں مُڈھ بَہاونا ‘ کوڈی جوڑ کے خزانے وچ پائی

                                               اُڑداچھاپہ ‘مینوں سیدا لگ گیا ‘ کورے کاغذ نوں لگی سیاہی

675                             رانجھا میرا پُھل غلابی ‘ میں ہاں اُس دے جال دی مُرغابی

                                               گِلّیں کمبیں میں تے اُڑدا نا جاندا ‘ میں نوں لاج عشق نے لائی

                                               جیسی تیرے گھر دھی نِوازاں اَدلی آ ! ایسی میں چُوچک مِہر دی جائی

                                               حق ہاں میں رانجھے دا ‘ اوہنوں دے دے ‘ میری جوڑی وچ بھنگ نا پائی‘‘

                                               اِتنی گل جد ادلی نے سُنی ‘ ہیر سَد کے پاس بِٹھائی

680                             جد مونہ ہیر دا ادلی نے دیکھیا ‘ تاں سُدھ بُدھ ریہ نا کائی

                                               ہیر محلیں اپنے چڑھا لئی ‘ بِہیر کھیڑیاں دے اُٹھائی

                                               رانجھے نوں کہندا ادلی :’’تُوں وی جھوٹاں ہَے پہلاں کیتی تھی ہیر دی میری کُڑمائی

                                               دَھکاّ کیتا ادلی راجے ‘ ہیر دا پلنگ چَوبارے وچ ڈھائیا

                                               جد ہوئیا سانج دا ویلا ‘ ادلی پلنگ ہیر دے نوں آئیا

685                             ’’ادلی راجے آ ! تیں عدل نا کمائیا ‘ داماں دے محتاجے

                                               کلر تیری کندھی لگ جا ‘ ادلی آ! بھا لگے دروازے

                                               مر جائیں ادلی آ ! تینوں روئن رانیاں ‘ تیرے قاضی پڑھن جنازے

                                               شہر تِرے اِٹ اِٹ ہو جا‘ اُتّے لوہے دے پھرن سہاگے

                                               پکے حوض پانی دے بھر لَے ‘ کام آون گے تہاڈے

690                             گورکھ مُنیاں مینوں تاہیاں جانیں ‘ وچن ِبِردے نہیں جانیں ساڈے

                                               آ تھوں بخت دَھدولیا ‘ ادلی کول ہیر دے آئیا

                                               ادلی راجا عدل نہ کیتا ‘ پیر ہیر دے پلنگ اُتّے پائیا

                                               جدوں ادلی پیر دَھریا ‘ ہِیر نے رب دَھائیا

                                               آتش اگ ادلی دے دیہ نوں لگی ‘ اُتّے پانی چھڑکائیا

695                             گھوڑا ٹَٹُّو مرداں جاندا ‘ پر توں ہیر رانجھے نے لائیا

                                               جد ہیر نے بِنتی کیتی ‘ گورکھ نے پھیرا پائیا

                                               دغا کمائیا ادلی راجے ‘ کھوکے ہیر چَوبارے چاڑھی

                                               مار کے دھکاّ رانجھے نوں کڈھیا کچاری ‘ روندا جاندا البیلا ماہی

                                               جا کے باغ دے وچ دُھونی لالئی‘ سوہنی موہنی ونجلی بجائی

700                              بجائیاں ونجلیاں وچ مکّے دے سُنیاں ‘ ستّاں پیراں دی پوری چڑھ کے آئی

                                               بجائیاں ونجلیاں وچ سُنیاں ملتان دے پنجاں پیراں نے عظمت لائی

                                               بجائیاں ونجلیاں سُنیاں دیوی ماتا نے ‘ شیراں پر چڑھ کے رانجھے کول آئی

                                               بجائیاں ونجلیاں سُنیاں سرور جودھے اُتّے ککّی دے پا کھر پائی

                                               بجائیاں ونجلیاں سنیاں ہنو مان نے ‘ سَینا والی فوج چڑھائی

705                              باغاں ادلی دے پَت سُٹ لَے ‘ سَینا نے کوئی بُوٹا چھڈا نائیں

                                               سبھی اولیا کٹھے ہو گئے ‘ پُچھدے رانجھے تائیں

                                               ’’سچ کہہ بالیا ! تینوں بھیڑ کاہ دی پائی گئی ؟ سانوں سچی آکھ سُنائیں

                                               بولیا رانجھا:’’تہاڈے ہوندیاں ہیر کھو لئی ادلی نے ‘ چا کے چوبارے چڑھائی‘‘

                                               پَھڑے مُؤاتے اگ دے ‘ شہر ادلی نوں آگ لائی

710                                جَلدا بَلدا ادلی حوضاں وچ ڈگیا ‘ جاندا لوگاں کولوں پانی چھڑکائے

                                               جوں جوں اگّوں اُتّے پانی پَیندا ‘ آگ بھڑکدی دُون سوائی

                                               کہے وزیر راجے ادلی نوں ‘ ایہ رانجھے نے ڈھار وگائیں‘‘

                                               جے تیں بچنا ‘ ہیر نوں چھڈ دے ‘ لڑ رانجھے دے لائیں‘‘

                                               ایہ گل سُنی اَدلی نے ہیر مُڈھ منگائی

715                                جوں جوں ہیر مُڈھ ادلی دے آوندی ‘ مَولے نے ٹھنڈا آپ برتائی

                                               بھجے چوب دار بھالن رانجھا ‘ کِتّے تھیاوندا ناہیں

                                               بھالدیاں بھالدیاں نوں باغ وچ تھیا گیا ‘ بیٹھا سوہنیاں دُھونیاں لائی

                                               ’’چلو ناتھ جی! تینوں ادلی یاد کردا ‘ کول بیٹھی ہے سیالاں دی جائی‘‘

                                               رانجھا آکھدا:’’بھن مراوندا تہاڈا ادلی راجا ‘ میں کی جاندا سیالاں دی جائی؟‘‘

720                              اوہ نہیں آوندا ‘ وڈھی خواریا ادلی ‘ تُوں آپ جا کے لائیں

                                               ننگے پیریں ادلی آ گیا ‘ آ گیا رانجھے دے تائیں

                                               ’’حیسی رانجھے آ ایڈی کرامات تیرے وچ ‘ تیں مینوں ظاہری کرامات دکھائیں

                                               حیسی ایڈی کرامات تیرے وچ ‘ کیوں چھڈی تخت ہزارے دی بادشاہی؟

                                               حیسی ایڈی کرامات تیرے وچ ‘ کیوں گورکھ والی دُھونی تپائی؟

725                              حیسی ایڈی کرامات تیرے وچ ‘ کیوں لگا چُوچک دا ماہی؟

                                               ہیر دا تیرے نال نکاح پڑھاویں ‘‘ ایہ گل ادلی نے آکھ سُنائی

                                               جے تیرے من بھرم ہَے ‘ رانجھیا ! تو ہیر میں نے بنائی ہے دھرم دی جائی

                                               جدوں ادلی ایہ گل آکھے رانجھے نوں ‘ رانجھے نے کری کچہری نوں دھائی

                                               ’’جُگ جُگ جیویں ‘ ادلی راجا ‘ تیں میری عدالت حق پہنچائی‘‘

730                              جدوں رانجھا نادھ بجائیا ‘ اِندر برکھا پائی

                                               شہر ادلی دا سُکھ وَس گیا ‘ کُل لُکائی

                                               رانجھے دا ہیر دا میلا ہو گیا ‘ پَھڑیاں رب رضائیں

                                               ادلی راجے نے عدل کمایا ‘ دماں دے منحتاجے

                                               کندھے تیرے چَنن لگے ‘ مُشک لگے دروازے

735                              ادلی راجے عدالت کیتی ‘ ہیر دے ویاہ دی کیتی تیاری

                                               شہر سارا کٹھا ہو گیا ‘ رعیّت کٹھی کر لی ساری

                                               ’’رانجھے نوں ہیر میں دینے لگاں ‘ ایہ پوتری لگدی مھاری

                                               دیکھو جو کوئی ہیر نوں مَندا بولے ‘ نگری غرق جائے ساری

                                               اگے ہیر دتّی چوچک نے رانجھے نوں ‘ ہُن اصل ادلی نے بیاہی

740                              لَے کے ہیر نوں ٹُر پیا رانجھا ‘ لَے کے مکّے دی راہیں

                                               رانجھا تخت ہزارے دا ‘ جھنگ سیالاں دی ہیر

                                               انھاں دوہاں دی دوستی مدد پنج پیر

                                               کٹھیاں لُڈن ملاح نے کرکے بڑی تدبیر

744                              جٹ گاوندے نال ڈھاڈھاں سارنگیاں دے در در ٹُر کے منگِن فقیر

(حکایت نمبر38۔ جلد دوم)

## حوالہ
وسیبی قصے، ترجمہ /لکھت وٹاندرا :  شوکت مغل ، چھاپہ خانہ : جھوک پرنٹرز ‘ ملتان