رائے احمد خان کھرل دا انگریزاں تے پہلا حملہ

رائے صاحب نے ملاحواں کوں آکھا، ساریاں بیڑیاں ملنگ والے پتݨ تے چھک آؤ، سارنگ نے آکھا، رائے جی، سامݨے توپاں ہن، انگریز جھامرے کوں مونج دی طرح کٹ کے پھوگ بݨا ݙیسن ، ایویں ہی تحفظات چند دیگر ساتھیاں دے وی ہن، ادھی رات دا وقت ہئی، سارنگ دے جواب وچ رائے صاحب نے مجاہدین کوں آکھا، سب توں پہلے میݙا پتر اللہ داد کشتی تے سوار تھیسی، ول میں، تاکہ کل کوں تساں ایہ نہ آکھو کہ رائے جی نے بیکار وچ سب کوں مروا ݙتا تے خود کنارہ کر گئے. لائیلپور دے قریب توں رڑاݨے گراں دی جج قوم وی انہاں دی حلیف ہئی، شیرخان جج نے آکھا، رائے جی، ایہہ چھوکرا کوئی لوہے دا تاں ہے کوئی نہ جیہڑا توپ دا وار روک گھنسی ، اساں سارے جج ایں پتݨ تے لڑ مرسوں تے زندگی بھر ایہ ججاں والا پتݨ سݙویسی، ایہ آکھ کے شیرے جج نے اللہ داد کوں ٻیڑی توں لہا ݙتا۔

محرم دی پنج تے 16 ستمبر 1857ء دی رات جیہڑے ویلے بنگلے پہنچ کے مجاہدین نے حملہ کیتا تاں انگریز وی مقابلے کیتے تیار بیٹھا ہویا ملا، گوگیرہ جیل ٹُٹݨ دے بعد اوہ ہمیشہ الرٹ رہندا ہئی، اوں نے سامݨے توں توپ چلوا ݙتی، سو گولیاں دا بارود اوندے وچوں کٹھا نکلدا ہئی. توپ چلاوݨ والا مسلمان ہئی تے اوں نے رخ زرا اچا رکھا تے بارود سراں دے اتوں درختاں تے ونج پیا. آہدے ہن کہ درختاں وچ بھاہ لگ گئی ہئی۔

بُھٹہ صاحب لکھدے ہن:

“مڑ انگریجاں سیٹی کیتی بھئی نیویں کر، جیس ایلے اوس نیویں کیتی تے مڑ اوس بھوئیں دے نال رلا دتی، چار بندے اوتھے مرا کے، وٹو تے کھرل چل پئے، کسے آکھیا او دھی یاویوں تسیں تاں کُوڑے ہو، تسیں آہدے ہائے اسیں سارنگ، وریام بھروانے مارے، لعل کمیر فتیانے مارے، ہک تُپکڑی چھٹی ہے تے اوس توں چل پئے ہو”۔

توپچی دا احسان ہئی کہ اوں نے ݙو مس فائر کر کے سنبھلݨ دا بہترین موقع ݙے ݙتا لیکن جیہڑے وقت فائر سدھا تھیا تاں چار بندے شہید تھی گئے. ایں صورتحال وچ جیہڑے ویلے وٹو تے کھرل پچھوں ہٹݨ لگے تاں کہیں نے انہاں کوں للکارا، ایندے وچ ݙو الفاظ ایسے ہن جیہڑے غیرت ݙیواوݨ کیتے چاٻک دا کم کریندن اس واسطے حذف نی کیتے۔

“اوہناں آکھیا، رائے جی تھانیاں تے ضلعیاں تے لڑائیاں نئیں ہوندیاں، توں اسانوں بار اچ کڈ دے، رب دا حکم ہویا تے وٹو باہلک اکھیا، تلوارِیں اساں بڑیاں مرسائیں”۔ (سعید بھٹہ صاحب)

وٹو، کھرل، جوئیے، فتیاݨے، ترہاݨے، ویہواݨ، جج، جنجوعے، سیال تے کئی برادریاں انہاں دے نال کھڑیاں ہن مگر انہاں دا آکھݨا ایہ ہئی کہ ضلعی ہیڈکوارٹر وچ لڑائی مشکل ہے، لہذا انہاں کوں کہیں میدان وچ کڈھو. ہک وار کہیں طرح انہاں کوں کھلی جگہ تے گھن آؤ تاں ول ساݙی تلوار زنی وی ݙیکھ گھنݨا۔

وٹو تے کھرل پچھوں ہٹ کے “نورے دی ݙل” نامی جگہ تے چلے گئے، باقی سپاہ وی اتھاں پہنچ گئی، پراݨے دور وچ دیسی بیج دی بدولت فصلاں دے قد انسانی قد توں اچے ہوندے ہن. ٻاجھری، جوار، ڳنا چھی توں ست فٹ تے کݨک چار فٹ تک اچی ہوندی ہئی جبکہ ایں علاقے دیاں جنگلی جھاڑیاں جنہاں کوں“وݨ” آہدے ہن، اوہ وی بندے دے لکݨ کیتے کافی ہوندیاں ہن۔

لارڈ برکلے دیاں فوجاں انہاں دا پیچھا کریندے ہوئے کھگھراں والے پل تک ونج پہنچیاں لیکن انہاں کوں کوئی مزاحمت کار کتھائیں وی نظر نہ آندا پیا ہئی. کوئی مسافر اتھوں گزرا تاں اونکوں کھرل سمجھ کے پکڑ گھدا گیا. دوران تفتیش اوں نے ݙسا کہ ساݙی تاں کھرلاں دے نال دشمنی ہے، تساں میکوں چھوڑ ݙیو تاں میں انہاں کوں تلاش کر کے ݙے سڳدا ہاں لیکن ایندے کیتے میکوں گھر توں پھرتیلیاں گھوڑیاں گھنݨے ہوسن. ایہ گھوڑی بھڄݨ وچ سست ہے، جے میں انہاں دی نظر وچ آ گیا تاں انہاں دے ہتھوں مارا ویساں ۔

برکلے دی اجازت ملݨ تے مُستا ناں دا ایہ بندہ سدھا نورے دی ݙل پہنچا تے او رائے صاحب کوں انگریزی فوج دی ساری پوزیشن سمجھا کے واپس نکل گیا. رائے صاحب دے حکم تے مجاہدین نے فصلاں تے جھاڑیاں نال لکدے چھپدے برکلے دی فوج دا گھیراؤ کر گھدا. ایں موقع تے رائے صاحب نے آکھا، بے جگری نال لڑنا شیرو، انگریز دی گولی کہیں کوں نہ لگسی، اگر کہیں کوں لڳسی تاں صرف میکوں، رائے احمد خان کھرل کوں، ول آکھا، جیہڑیاں گولیاں انگریزاں دیاں ہن او واء ورولیاں ہن۔

ستارہاں یا اٹھارہاں ستمبر دے ایں معرکے وچ برکلے دے چار کراݨی، پانچ رسالدر تے اسی سپاہی مارے گئے تاں اوہ پچھوں ہٹ گیا. اس دے بعد اگلا معرکہ ترے ݙینہ مسلسل چلا، برکلے نے اپݨی بھڄدی ہوئی فوج کوں کئی وار دوبارہ لڑݨ تے آمادہ کیتا مگر ہر وار منہ دی کھادی. مجاہدین توپاں دے سامݨے آئے بغیر پیادہ فوج تے گھڑ سواراں کوں گھات لا کے ماری ویندے ہن. ایں صورتحال وچ انگریزی فوج نے دستی بماں دا استعمال شروع کیتا مگر مجاہدین اچانک وار کر کے تیزی دے نال جگہ بدل گھندے ہن. ایہ جنگ نورے دی ݙل تک موقوف نی رہی بلکہ گشکوری دے جنگل سمیت ہڑپہ تک میدان جنگ بݨا ہویا ہئی جتھاں جتھاں تک لڑائی دی خبر پہنچتی اتھوں اتھوں لوگ میدان وچ لہندے چلے گئے تے فوجی چوکیاں تے حملے کریندے گئے. انگریزی فوج علاقائی نزاکتاں دے حساب نال مختلف جاہواں تے تعینات ہئی جنہاں دے نال جھڑپاں شروع تھیندے چلے ڳئے۔

ایں میدان جنگ دی صورتحال کوں سمجھݨا ہووے تاں اونکوں ترے دائریاں وچ ݙیکھݨا ہوسی. پہلا ایہ کہ لاہور (پنجاب) توں پاکپتݨ، قبولہ، ملتان (سرائیکی وسیب)، کمالیہ، جھامرہ توں واپس لاہور تک ہک وݙا دائرہ چھکا ونجے تاں ایہ لڑائی دا وݙا میدان ہئی جس وچ سوا لکھ مجاہدین تے انگریزی فوج دی ݙاہ کمپنیاں مختلف جاہواں تے موجود ہن. جیویں کہ لیفٹیننٹ نیوائل دریائے ستلج دے کول کھڑا ہئی تے لیفٹیننٹ چیشٹر گشکوری دے جنگل دی طرف ہئی۔

ایں وݙے دائرے دے اندر ہک چھوٹا دائرہ ٻیا بݨا گھنو جیہڑا گوگیرہ، چیچہ وطنی، کمالیہ تے ول گوگیرہ دے گرد بݨدا ہے. ایں پنجاہ میل علاقے وچ تریہہ ہزار مجاہدین تے سرکاری نفری موجود ہئی، اس دے اندر ہک تریجھا چھوٹا دائرہ وی لاؤ جیہڑا گوگیرہ، گشکوری تے نورے دی ݙل دے گرد بݨدا ہے، ایں مرکزی دائرے وچ ترے ہزار توں زائد مجاہدین تے سرکاری نفری موجود ہئی تے اصل جنگ شدت دے نال ایں مرکزی دائرے وچ ہی برپا ہئی. ول باہر دے دائرے وچ زرا گھٹ تے اس توں باہر دے وݙے دائرے وچ مزید گھٹ، تاہم لڑائی تریہے دائریاں وچ شروع تھی چکی ہئی جیہڑی 16 ستمبر کوں رائے صاحب دی شہادت دے بعد وی جاری رہی تاہم مرکزی دائرے دی جنگ 21 ستمبر کوں ختم تھی گئی ہئی۔
## حوالے