آزادی دی تحریک دا اَڳواݨ: محمد اسلم خان ملغاݨی

اَحٖ توں ہک صدی پچھوں دو دید بھنوائی ونڄے تاں ویہویں صدی دی آمد آمد تیں ایں دھرتی دے ڈھیر سارے وݙکے انگریزیں دے ہتھ وچ ہتھ پا کے جاگیراں بݨاوݨ تے ’’سر‘‘ جہیں خطاب گھنݨ دیں کوششیں وچ مصروف ہن ۔ عوام ایں طرحاں مجبور تے بے وس تھی چکے ہَن جو انہاں دے منہ دی زبان تائیں چِھک گھدی ڳئی ہئی ۔ جئیں ویلھے پڑوپی بھریج آئی تاں بے وس تے بے زبان لوکیں دے اندر دی آواز بݨ کے سردار محمد اسلم خان ملغاݨی انگریزیں دی اَکھ اِچ اَکھ پا کے ڳالھ کرݨ سانگے میدان وچ آئے ۔ وسیب دے لوک اُنھیں دا ساتھ ݙے کے انگریزیں تے جاگیرداریں دے جبر دے خلاف آواز اُچی کریندیں ہوئیں ویہویں صدی وچ داخل تھئے ۔ تلوار دی جنگ دے نال نال قلم دی جنگ وی جاری رہ ڳئی۔

ویہویں صدی دے شروع وچ جھنڈا چائو اخبار ’’المعین‘‘ سردار محمد اسلم خان دی ادارت وچ امرتسر توں نکلدا رہ ڳیا ۔ اخبار دے علاوہ ’’سیرِدیہات‘‘ تے ’’سیلف گورنمنٹ‘‘ دے ناویں نال ݙو کتاباں وی اُنھاں دیاں چھپ کے سامݨے آیاں ۔ ’’سیر دیہات‘‘ وچ ایں وسیب دی ثقافت تے ’’سیلف گورنمنٹ‘‘ وچ سیاست بارے بھرواں اظہار کیتا ڳیا ہا۔(اُنھاں دے پوترے ذکاء اللہ انجم ملغاݨی ’’سیرِ دیہات‘‘ کوں نویں سِروں وی شائع کراݙتے)۔

پورے وسیب وچ ایں تحریک دی اڳوائی کریندے ہوئیں محمد اسلم خان ملغاݨی ایں طرحاں منصوبہ بندی کیتی جو ڈھیر ساریں موقعیں تیں انگریزیں دے منصوبے پاݨی وچ مل ڳئے ۔ ایں تحریک وچ انگریز سرکار دے ہر اوں حکم دی مخالفت کیتی ڳئی جیندے وچ انگریز دی وݙائی تے عوام دی جِھک نوائی ظاہر تھیندی ہووے ۔ آکھیا ویندے جو ہک واری ہک ڈپٹی کمشنر سنگھڑ دا دورہ کریندیں ہوئیں سوکڑ پُڄ ڳیا تاں اسلم خان آپݨے دیرے تیں جیویں ہماچے تیں ٻیٹھے ہَن اوئیں ٻیٹھے رہ ڳئے ۔ اُٹھی کرائیں خوشامد کرݨ ضروری نہ سمجھا ۔ ڈی سی دے نال کجھ مسلمان سپاہی وی آئے ہوئے ہَن ۔ خان صاحب آپݨیں ڳالھیں نال اُنھیں دی نندر روک غیرت کوں ایں طرحاں سُڄاک کیتا جو ہک سپاہی اُتھائیں وردی لہا کے ڈی سی دے حوالے کر ݙتی جیندے نتیجے وچ اوں سپاہی موت دی سزا تاں قبول کیتی مگر جُھکݨ گوارا نہ کیتا ۔ تعاون نہ کرݨ دی اے تحریک 1908ء توں 1914ء تائیں متواتر چلدی رہ ڳئی تے ایں قسم دے کئی واقعے پیش آئے ۔ پتہ نئیں جو اے تحریک کتھاں ونڄ کے ختم تھیندی جو انگریزیں دی برداشت جواب ݙے ڳئی تے اُنھاں کوں آپݨی دال ڳلدی نظر نہ آئی تاں 1915ء وچ سردار اسلم خان ملغاݨی کوں جلا وطن کرݨ دا فیصلہ کر گھدا ۔ 

آخر کار سردار صاحب ملک بدر تھی کے افغانستان پُڄ ڳئے ۔ جتھوں دے حکمرانیں اُنھیں کوں ہتھیں ہتھیں تیں گھن گھدا ۔ اسلم خان ملغاݨی افغانستان ونڄ کے وی مسلمانیں دی آزادی دی خاطر کم کریندے ریہے ۔ جئیں ویلھے انگریزیں کوں اُنھاں دیں کوششیں دا پتہ لڳا جو ملک بدر تھی کے وی مقصد تیں قائم ہن تاں اُنھیں دے پیریں ہیٹھوں بھوئیں نکل ڳئی ۔ ہُݨ او ہر حالت وچ اسلم خان کوں آپݨے راہ توں ہٹاوݨ چاہندے ہَن جیندی خاطر اُنھیں کئی حربے کیتے ۔جئیں ویلھے ٻیا کجھ نہ بݨ سڳیا تاں اُنھاں کوں افغانستان وچ زہر ݙیوائی ڳئی ۔افغانستان دے شاہی طبیبیں علاج معالجے دی کوئی کسر نہ چھوڑی ۔ آخر کار طبیبیں دے صلاح مشورے نال خان ہوراں اُتھائیں افغانستان وچ ہک بیوہ نال ݙوجھی شادی کر گھدی تے ایں طرحاں اُنھاں دی جان بچ ڳئی۔بعد وچ سئیں محمد اسلم خان 1932وچ فوت تھئے تاں اُنھاں دی بیوہ تے پُتر محمد اصغر خان افغانستان توں سوکڑ آ ڳئے ۔ جتھاں سردار صاحب دے پُتراں محمد افضل خان تے محمد اجمل خان آپݨی ݙوجھی ماء تے آپݨے بھرا کوں ایں طرحاں ہتھیں ہتھ تیں گھدا جو او ہمیش کیتے اِتھائوں دے تھی کے رہ ڳئے ۔ گوکہ محمد اصغر خان عین جوانی وچ اللہ کوں پیارا تھی ڳیا مگر اُنھاں دی اماں سئیݨ ساری حیاتی آپݨی ماء دھرتی توں پریں سئیں محمد اسلم خان ملغاݨی دی حویلی وچ گزار ݙتی۔

جے تائیں محمد اسلم خان دا آپݨے وسیب نال ڳانڈھے دا تعلق ہے تاں پورے وسیب وچ اُنھیں دے اصولیں کوں اَحٖ وی چنگے لفظیں وچ یاد کیتا ویندے ۔ مرد کیتے چِٹے ویس کوں رواج ݙتا ڳیا ہا ۔ ݙیڈھا گِھیل کے ٹُرݨ ، ریشمی کپڑے پاوݨ تے ونوون دے ہاریں والے چولیں توں خاص طور تیں ہٹک ݙتا ڳیا ۔ اتنے تاݨیں جو اُنھاں دے آپݨے بھنڑیجے صاحب خان واسطے میلے تیں پاوݨ کیتے سیپ نال رومال کڈھوایا ڳیا تاں او رومال سڑوا ݙتونے تے خود بھیݨ دے گھر ٹُر کے ڳئے تے اَکھیونے جو اے اوں رومال توں ودھ اُجرت گھن گھنو مگر اَحٖ میں آپݨے گھر والیں کوں کجھ نہ آکھیا تاں ٻئے لوک کیویں خیال رکھیسن ۔ ایویں قوم ملغاݨی دی پھلی دَو واݨی وچوں محمد حیات خان دَوواݨی بارے آکھیا ویندے جو اوں کہیں خوشی وچ جھمر پاوݨ سانگے ہک چولا سِوایا جینکوں اوں سوکڑ توں ٻاہر کتھائیں پاوݨاں ہا ۔ چولا بݨ آیا تاں رات دے ویلھے گھر دے کوٹھے وچ چولا پا کے ݙٹھا ۔ سردار محمد اسلم خان دی سی آئی ڈی اتنی تیز ہئی جو اُنھیں کوں ایں ڳالھ دا علم تھی ڳیا ۔ اونہی ویلھے ایلچی پٹھ کے حیات خان کوں چولے سودھا سݙوا گھدا ۔ جئیں ویلھے حیات خان چولا گھن کے آیا تاں اسلم خان وساخ دی پتھاری تیں ٻیٹھے ہَن ۔ سامݨے بھاہ دے ٻلدے ہوئے لَنب تیں رومال وچ وِڑھیے ہوئے چولے کوں رکھ ݙتونے ۔ حیات خان اُنھاں دا مزاج سمجھدا ہا تہوں کہیں قسم دا احتجاج کرݨ دی بجائے محض اے آکھیا جو سردار صاحب ! میں وݙی سِک نال چولا بݨوایا ہا ، کم از کم رومال وچوں کڈھ کے ہک نظر ݙیکھ تاں گھنو ہا ۔ اوندے بعد سردار محمد اسلم خان فجر نال آپݨی نویں پوشاک حیات خان دو پٹھوا ݙتی تے اَکھیونے جو جوان کوں کپڑے اینجھے پاوݨے چاہیدن۔

قوم دے مسئلیں کوں حل کرݨ سانگے محمد اسلم خان ملغاݨی دا وتیرہ ہا جو او انھیں دے مسئلیں کوں آپݨا ذاتی مسئلہ سمجھدے ہَن ۔ ہک واری تھیا اے جوپتی شمراݨی دی او زمین جیڑھی پہاڑ دی کچھ وچ موضع شاہی والہ وچ ہئی تاں پہاڑ وچ رہوݨ والیں اوں زمین تیں ہل مار کے قبضہ کرݨ شروع کر ݙتا ۔ ڳالھ اسلم خان تائیں اپڑی تاں اُنھاں ہٹک پٹھیا ۔ جئیں ویلھے ہٹکݨ تیں وی او نہ رُکیے تاں اَکھوا پٹھیا جو رہاوݨ چاہندے وے تاں یاد رکھائے فصل اساں خود چیسوں ۔ ڳالھ آئی ڳئی تھی ڳئی ۔ اوں زمین تیں کݨک رہائی ڳئی ،لَو تھیا ، ڳہائی ڳئی، پِڑ تیں ٻار تیار تھئی تاں سوکڑ وچ ڈھنڈورا پھروا ݙتا ڳیا جو کل پٹکی ٻدھ کٹھے تھیوو تے آپݨے نال آپݨی ضرورت دے مطابق داݨیں دے برتن وی گھدی آئو۔ حکم تھیوݨ دی دیر ہئی شہر دا شہر کٹھا تھی ڳیا تے شاہی ، واے ونڄ کے پوری دی پوری ٻار چا کے ہر کوئی آپݨا ونڈا آپݨے گھر گھن ڳیا ۔ جئیں ویلھے خان صاحب گھوڑی تیں چڑھ کے ولیے ویندے ہَن تاں کیا ݙیہدن جو حیات خان دَدواݨی چادر مونڈھے تیں سٹی آندا پئے ۔ حیات خان کنوں پچھونے جو تساں داݨے آپݨی خاطر کیو ںنئیں چاتے تاں اوں جواب ݙتا اساں تاں تہاݙے ڳل تیں ڳل رکھ کے کُسݨ سانگے ڳئے ہاسے ترکہ چاوݨ نہ ڳئے ہاسے ۔ خان ہوراں کو ںاوندی اَدا اتنی چنگی لڳی جو گھر آ کے بار داݨیں دا اوندے گھر پٹھوا ݙتونے ۔ شاہی والے موضعے دے ایں واقعے دے بعد کہیں کوں اے جرأت نہ تھئی جو کہیں دی زمین تیں زوریں نال قبضہ کر گھنے ہا۔

ہک ݙوجھے دی مدد کرݨ سانگے سردار صاحب دی نگرانی وچ سوکڑ وچ ہک بینک کم کریندا ریہے۔ ایں بینک وچ روپے پیسے دی بجائے گھا ، بھو ، اَ ن موجود ہوندے ہَن ۔ ہر زمیندار ضرورت توں وادھو شئیں اِتھاں جمع کروا ݙیندا ہا جیڑھی اونجھے ویلھے ضرورت مندیں کوں ݙے ݙتی ویندی ہئی ، وَت اُنھیں کوں ضرورت پووے ہا تاں او آپݨی شے ولا حاصل کر سڳدے ہَن۔

رڑھیںرنگڑیں دے بارے ڳالھ ٹُری اے تاں ہک واقعہ ݙسائی جُلاں جیڑھا آپݨی مثال آپ ہے ۔ سئیں محمد اسلم خان جوان تھئے تاں آپݨے ابّا سئیں ، سردار امام بخش دے سامݨے اکثر دیرے تیں ٻاہوِن ہا تے مسئلے مسائل بارے خاص توجہ ݙیوِن ہا ۔ ہک دفعہ تھیا اے جو او جاہ تیں ٻیٹھے ہن جو اُنھیں دا ہک ٻڈھا ہمسایہ مولوی فتح محمد کجھ گابے ٹور کے جاہ تیں کھڑا ڳیا ۔ گابے کجھ دیر کھڑے رہے وَت کہیں پاسے ٹُر پئے ایویں ݙوجھی واری تے وَل تریجھی واری وی او بزرگ بندہ وَل گابے ٹور کے گھن آیا تاں سردار محمد اسلم خان مولوی فتح محمد کوں سݙ کے پُچھا جو اے گابے کتھوں ٹور کے وَل وَل گھن آندیں ۔ او پہلے تاں ݙر ڳیا مگر سردار صاحب دے نرم لہجے کوں ݙیکھ تے ݙسایُس جو اے گابے میݙی رڑھ وچ آ پوندن تے میں اُنھیں کوں ولدا کھڑا وینداں ۔ سردار صاحب اوکوں ٻلہایا چا تے پہلے ٻیلیں کوں جھاڑ پلایُس جو کیا وجہ اے گابے ٻدھے کیوں نئیں ویندے ، بعد وچ سردار امام بخش خان ویساخ تیں آئے تاں سئیں محمد اسلم خان آپݨے ابا سئیں کوں آکھیا جو اے گابے مولوی صاحب دی رڑھ دا نقصان کر آئن تہوں اُنھیں کوں 20روپے جرمانہ ݙتے ونڄن ۔ مولوی صاحب ہتھ جوڑیے ، منتاں کیتیاں جو میں جرمانہ گھنݨ نئیں چاہندا ، جئیں ویلھے سردار صاحب کوں یقین تھی ڳیا جو اوہ پیسے کہیں صورت نہ گھنسی تاں اُنھاں انصاف دا تقاضا سمجھدیں ہوئیں چاندی دے ویہہ روپے نال کھڑی ہوئی پاݨی دی ڈھنڈھ وچ سٹ ݙتے ۔ اوہو ݙینہوار ٻنہ تھیا گابے وَل نہ چُھٹے تے اے واقعہ سُݨ کے ݙوجھے لوکیں کوں وی کن پئے ڳئے تے او وی آپݨے مال کوں لُڳا چھوڑ ݙیوݨ توں رہ ڳئے۔

سردار محمد اسلم خان ملغاݨی دے اصولیں دی وجہ توں کہیں گھوڑی سوار یا اُٹھ سوار کوں اجازت نہ ہئی جو او شہر وچ گھوڑی یا اُٹھ تیں چڑھ کے آوے ہا ۔ سردار صاحب دا دیرہ شہر دے لمے پاسوں ہا جبکہ تونسہ توں آوݨ والے سرکاری اہل کار اُبھے پاسوں شہر وچ داخل تھیوِن ہا مگر جیݙا وݙا افسر اِی کیوں نہ ہووے ہا شہر دے اُبھیو گھوڑی یا مارھے توں لہہ تے ٹُردیں پندھ کرے ہا ۔ ایویں پاݨی بھرݨ کیتے شہر دے کھوہیں تیں ݙینہ کوں تریمتیں تے رات کوں مرد پاݨی بھرن ہا۔کھوہیں کوں چوکھاندے ݙتے ہوئے ہائن تاں جوپردے دا مکمل انتظام ہووے ۔ کمبھار کوں حکم ݙتا ڳیا جو گھڑے چھوٹے بݨاوے تاں جو کلھی تریمت وی گھڑا خود چا گھنے کہیں کوں سݙݨ دی لوڑھ نہ پووے۔

اوں دور دی ڳالھ ہے جو پہاڑی علاقے وزیرستان وچوں کجھ لوک انگریزیں تیں حملہ کرݨ تے انگریزیں نال رلیے ہوئے کِراڑیں کوں لُٹݨ سانگے آندے ہَن ۔ انھیں لوکیں کوں وزیرے آکھیا ویندا ہا ۔ ہک واری اے وزیرے منگڑوٹھے آئے تاں مخبری تھی ڳئی ۔ منگڑوٹھے وچ قلعہ ہا جتھاں فوج دا دستہ رہندا ہا ۔ وزیرے شہر وچ وڑیے تاں فوج گھیر گھدا ۔ ݙوہائیں پاسوں گولیاں وَسݨ لڳ پیاں ۔ آخر چھی وزیرے ماریے ڳئے ۔ انھیں دیاں لاشاں قلعے وچ پُچایاں ڳیاں تاں ضلع دیرہ غازی خان دے تمنداریں تے رئیسیں کوں کٹھا کرکے اُنھیں دی موجودگی وچ انگریز افسر اعلان کیتا جو انھیں لاشیں کوں ساڑ ݙتا ونڄے ۔ سارے اے فیصلہ سُݨ کے چُپ ہَن مگر سردار محمد اسلم خان اُٹھیے تے اَکھیونے جو انھیں نال تہاݙی دشمنی اوں ویلھے تائیں ہئی جے تائیں اے زندہ ہَن ۔ ہُݨ انھیں کوں ساݙے حوالے کیتا ونڄے کیوں جو اے مسلمان ہن تے اساں انھاں دے کفن دفن دا خود انتظام کریسوں ۔ بعد وچ ٻئے سرداریں وی حمایت کیتی تے انگریزیں کوں اَپݨا فیصلہ واپس گھنݨ تیں مجبور تھیوݨا پیا ۔ اُنھیں وزیریں دیاں قبراں ہُݨ وی منگڑوٹھے دے نیڑے موجود ہِن ۔ جئیں ویلھے وزیرستان وچ اے ڳالھ پہنچی تاں اُتھوں دے کجھ بندے سردار صاحب دا شکریہ ادا کرݨ آئے تے دعوت ݙتونے جو کجھ عرصہ کیتے وزیرستان ڄل کے ساݙی اڳوائی کرو تاں جو اساں انگریزیں نال ݙو ہتھ کر سڳوں ۔ سردار صاحب اُنھیں دی دعوت قبول کیتی تے ایں طرحاں وزیرستان وچ وی رہ ڳئے۔

چھیکڑ تیں میں اے آکھساں جو اساں آپݨے گریبان وچ جھاتی پائوں جو اَحٖ اکویہویں صدی دے حالات دا مقابلہ کرݨ سانگے ساݙی اڳوائی کرݨ کیتے کوئی محمد اسلم خان ملغاݨی جھیاں اڳواݨ موجود ہے؟ اگر ساݙا جواب’’ہا‘‘ وچ ہے تاں خوشی دی ڳالھ اے جے ’’نہ‘‘ وچ ہے تاں کیوں؟ آخر کیوں؟۔

نَیں

ویلھے ویلھے دی ڳالھ ہے ، کئی ویلھا اینجھاں وی آندے جو بندہ کہیں خاص شے دی سِک وچ ہوندے ، بھل ایں موقعے تے ایں وی تھیندے جو او سِک محض سِک رہ ونڄے یا او شے حاصل کر گھنݨ تے ہتھوں لاہݨے دے ݙیوݨے پئے ونڄن۔ جیویں جو اساں ݙیہدے ہَیں جو دمان دے علاقے اِچ راہی واہی دا واحد ذریعہ رودکوہی یعنی پہاڑاں توں آوݨ والا پاݨی ہے۔ جینکوں ایں وسیب اِچ نَیں دا ناں ݙتا ویندے ۔ نَیں سانگے کئی پاپڑ ویلیے ویندن۔ونگاراں کر تے ڳنڈھیں وکڑے ٻدھے ویندن ۔ مونہے ، دُھوڑے بݨائے ویندن ۔ ہل مارݨ دے علاوہ لٹھیں تے کیݨاں وی سٹیاں ویندین۔ ݙوجھے لفظیں اِچ ݙینہ رات ہک کر کے ہݙ بھنّے ویندن تے کجھ سہندی ہݙی والے زمیندار ٹریکٹریں تے بلڈوزریں نال وسوں تھیوݨ دی آس وچ خوب زر پھوک ݙیندن ۔ بھل ٻہوں واری ایویں وی تھیندے ، جو اے سارے دا سارا کمارا اوئیں دا اوئیں رہ ویندے تے نَیں پاݨی دا موسم یعنی ہاڑ ساوݨ کُرے دا کُرا لنگھ ویندے تے وَل  ولدے سال تائیں پہلے تھئے ہوئے کمارے وچوں ڈھیر سارا چٹ تھی ویندے ۔ کئی دفعہ اے وی تھیندے جو نَیں ایں طرحاں زور شور نال آندی اے جو نہ تاں ڳنڈھیں وکڑے تاب آندن تے نہ کوئی بند بندوڑے پورے وَل سڳدن ۔ چار چودھار چھل و چھل نظردی اے بس ہکو جھیاں لوڑھ ہوندے جیڑھا آپݨے سامݨے آوݨ والی ہر شئے کوں لوڑھی گھدی ویندا راہندے ۔ اے لوڑھ نی ݙیہدا جو سامݨے کوئی بند بھنڄر پیا تھیندے ، کہیں دی جھوک بَر تھیندی پئی ہے ، کہیں دا گھر اُڄڑدا پئے ، کہیں آبادی کوں ڈھا لڳی ویندی ہے ، پاندھیاں دا رستہ بند تھیندا پئے یا کہیں مجبور اللہ راسی دا ٻال اوندا گِرانہہ پیا بݨدے ۔ ایہ نَیں دریا اِچ رلݨ سانگے اینجھی تکھی واہندی پئی رَہندی ہے جو اینکوں جھاڳݨ والے کہیں بندے دا پیر تِلک پووے تاں قسمت نال کوئی اَڑ بچا گھنے تاں ݙاڈھی ہے یا وَت ترݨ تے ہتھ پیر مارݨ دا ماہر ہووݨ دی وجہ توں نکل آوے تاں اوندا مقدر ، ورنہ نَیں دی پوری کوشش ہوندی ہے جو ایں شکار کوں دریا داخل کر چھڑیجے۔

سیاݨے آہدن ’’وٹھے دی وونت پندھیڑو ݙیندن‘‘ جݙاں خیر خیریت نال نَیں جھاڳ تے آوݨ والے توں نَیں دی مقدار بارے پُچھیا ونڄے ۔ تاں اوندا جواب کجھ ایں طرحاں ہوندے جو سُتے پئے کنیں جیݙی ہے یعنی ٻہوں چھوٹی ہے ، پیر مسیں پسدے، رنڑکا ہے ، تھٻہ پاݨی دا ہے ۔ گوݙے پِنی جیݙی ہے ، چیل جیݙی ہے ، بھبر تے لڳدی ہے ،ڳچی کوں ہتھ گھتدی ہے ، تار ہے یا وت ختم تھیوݨ بارے آکھیا ویندے ۔ جو نَیں موئی پئی ہے ۔ ہاتھی دی بجائے اگر نَیں بارے آکھیا ونڄے جو جیندی لکھ دی تے موئی سوا لکھ دی تاں کہیں کہیں اینجھے موقعے تے جئیں ویلھے ٻال ٻلوڑے تے تریمتیں مجبور تھی کے اُروار توں پار ونڄݨ دے بھالے وند ہووِن تاںاے مثال صحیح ثابت تھیندی ہے۔

نَیں لاوݨ والے ڄاݨدن جو عام طور تے ہک خاص ترتیب نال بندبھرائے ویندن جیڑھا بند اُتوں ہوندے اوندا پِیچ پہلے ہوندے تے او بند بھریج ونڄݨ دے بعد اوندا وکڑا تروڑ کے ہیٹھلے بند واری واری بھرائے ویندن ، بھل کجھ نکی سوچ رکھݨ والے لوک سُچیندن جو ساݙے وکڑے تائیں پُڄݨ توں پہلے نَیں مر ڳئی تاں ساݙا ککھ نہ رہسی۔ تہوں او اپݨے فائدے سانگے ݙوجھیں دا نقصان کرݨ تیں وی تُل ویندن ۔ تے اُتلا وکڑا تروڑݨ کیتے کئی چالاں چلدن ۔ ہک دفعہ ٻہوں سارے لوک نَیں ݙیکھݨ سانگے ہک وکڑے تے کٹھے ہن ۔ بند اَڄاں چھلو ملو تھیا ہا جو پریں کنوں ہک ڈھینگریں دا پُور لُڑھدا آیا جیں دو کہیں وی خاص توجہ نہ ݙتی، او ڈھینگریاں وکڑے دے نال آ کے ݙکیج ڳیاں۔ تھوڑی دیر بعد اوہو پتہ لڳا جو وکڑا یکدم تُرٹ ڳیا تے نَیں ہیٹھلے دے پیچ والیں دو لڳی ڳئی تاں سارے لوک ہکے ٻکے رہ ڳئے ۔ آخر کار کھوج لاوݨ نال پتہ لڳا جو ڈھینگریں دے پُور دے ہیٹھوں لُک کے ہک بندہ پاݨی اِچ وکڑے تائیں اپڑیے ، کہی اوندے نال ہئی اوں اندری اَندر وکڑا تروڑݨ وچ دیر نہ لائی تے خود ٹُٻی مار تے نَیں دے نال نال ایں طرحاں لوڑھی پاتی ڳیا، کوئی پرکھ وی نہ سڳیا ایندے علاوہ وی ایندے نال رَلدیاں مِلدیاں کئی مثالاں ملدین ۔ تہوں نَیں پاݨی دے موقعے تے ڳنڈھ یا وکڑے تیں کئی کئی سر تے جوان راکھے ٻلھائے ویندِن ۔ کاتیاں کہاڑیاں انھیں دے نال ہوندین تے حقے دی دھوݨی وی لائی ٻیٹھے رہندن ۔ جیکر بند بھریج ونڄݨ دے بعد ڳنڈھ کپݨ اِچ کہیں وجہ توں تھوڑی جھئیں دیر ورتی ویندی پئی ہووے تاں ہیٹھلے پیچ والے وی سنبھل کے آ ویندن تے اینجھے ویلھے کہیں نکی جھئیں ڳالھ تے وی کاتیاں کہاڑیاں نکل آندین تے تھوڑی دیر پہلے کٹھے کھاوݨ پیوݨ تے اُٹھݨ ٻہݨ والے ہک ݙوجھے دے سر لہاوݨ توں نئیں چُکدے ۔ بس پِچھیں کیا ہوندے ، نَیں آپݨے راہیں اِتھائیںدی اِتھائیں رہ ویندی ہے تے یار ٻیلی ہسپتالیں تے عدالتیں کچہرئیں دے چکریں اِچ لڳ ویندن۔

جیکر رات دی نَیں ہووے تاں نَیں لاوݨ سانگے ونڄݨ والیں کوں وݙ وݙیریاں اکثرا آہدین جو رات دا منہ اے نَیں پاݨی دے ایں موسم اِچ نانگ وٹھوئیں دا ݙر تھیندے ،کیوں جو سیاݨے آہدن جینکوں کھادھا کھݨ ، اوکوں ماء نہ ݙٹھا ڄݨ‘‘ ۔ ’’جینکوں کھادھا پدم ، اوں بھر نہ ݙٹھا قدم ‘‘۔ تہوں ذرا خیال نال ۔ مگر نَیں لاوݨ والے مجبور ہوندن ۔ کتھاں کتھاں خیال رکھ سڳدن ، ݙاڈھے دا ݙن ہروبھرو من ۔ رات دے اندھارے وچ نَیں وچ پیہوݨ وی ضروری ہوندے ، مونہاں وی ولاوݨاں ہوندے ، بھریے ہوئے بند کوں پھیرا وی مارݨا پوندے ، روݨ تھی ونڄے تاں روݨ اِچ پیر وی ݙیوݨاں پوندے ، بند بھرکݨ یا تُرٹݨ پئے ونڄے تاں اوندا وی کجھ کرݨا ہوندے ، نندر ولھیٹ گھنݨ دے موقعے تے ݙلھ سراندی رکھ کے لحظہ کھن لٹھ تے بِن اوچھݨ دے سَم ونڄݨاں پوندے ۔ تہوں ایں موقعے تے سب کجھ مقدر تے چھوڑ ݙتا ویندے تے جیندو اللہ سئیں دا سݙا آیا کھڑا رَہندے ۔اوکوں بھلا کون ݙک سڳدے ۔ رات دی نَیں دا شُکاٹ پریں پریں تائیں سُݨیا ویندے۔ تہوں اینجھے موقعے تیں راتیں کوں لوکیں دیاں نندراں اُݙ ویندین ۔ جیکر وݙی نَیں دا خطرہ ہووے تاں ضروری سامان وی کٹھا کر گھدا ویندے ۔ ہک دفعہ ہک مائی ٻڈھڑی دمان توں پریں آپݨے پُتر دی نوکری والے شہر ڳئی ، رات کوں سُتی پئی ہئی کوئی ویلھا رات دا ہا ، جو ڳݙی دی چھک چھک دی آواز تھئی ، مائی ٻڈھڑی گݙی دا اَلا کݙاہیں نہ سُݨیا ہا تہوں یکدم اُٹھی ٻیٹھی نونہہ تے پتر کوں اُٹھایس تے آکھیُس ، اُٹھو پُتر تِکھے تھیوو سامان کٹھا کر گھنو ، لوڑھ آندا پئے۔

نَیں جݙاں لوڑھ بݨ کے آندی ہے تاں آکھیا ویندے جو ایندے وچ وی چنڳائی ہوسی اَتے اے چنڳائی ایں طرحاں سِٹا کڈھدی ہے جو کھمبے ڈھے ونڄݨ دی وجہ لیوں بجلی دے خرچ توں بچ پویندے ۔ پگھرو پگھر تھی تے لوار لڳݨ دا مزہ آندے ، سڑکاں تُرٹ پھرٹ ونڄݨ دے باعث شہر آوݨ ونڄݨ گھٹ تھی ویندے اَتے گھر دا بجٹ متوازن تھی ویندے ، واٹر سپلائی دی لائن تُرٹݨ دے باوجود نَیں دا پاݨی پیوݨ تے دھاوݨ دھووݨ سانگے نیڑے پُڄ ڳیا ہوندے جتھاں بندے تے ݙنگر ڈھور سارے فرق مِٹا کے ہکی صف اِچ کھڑے ݙسدن ۔ لُڑھدے ہوئے مال ڈھڳی نپ کے آپݨے بݨا گھدے ویندن ۔ ہیݨے لوکیں دیاں لُڑھ کے آوݨ والیاں کاٹھیاں نپ نپ کے سال دا ٻالݨ کٹھا کر گھنݨ تاں اورھو دی ڳالھ ہے۔ کئی کئی مکانیں دا اسباب تائیں کٹھا کر گھدا ویندے ۔ آخر ایویں تاں نئیں آکھیا ڳیا جو ݙاڈھیں دا تیرھاں ویہاں سو ہے ۔ ٻال کمیں کاریں توں جان چُھڑا کے سارا سارا ݙینہ نَیں وچ دھاوݨ ، لوڑھیاں پاوݨ ، دھی اودھی کھیݙݨ تے ہیٻڑو مارݨ اِچ گزار ݙیندن ۔ کئی واری انھیں دے پِچھوں دُرک پووݨ والے نِکے بھیݨ بھرا کہیں ٹوئے ٹبھڑے اِچ ڈھائے کراہیں گُڑّٹیاں کھاندیں کھاندیں ایں کُوڑے جہان توں وقتی وقتی جان چُھڑا ویندن۔

نَیں دا لفظ اوئیں وی کئی موقعیں تے ڳنڈھ گھدا ویندے جیویں جو کہیں کوں اُٻالھا ٹُردا ݙیکھ کے ٹوک کیتی ویندی ہے جو قدم تھرام تھرام نال ، خیرہے کوئی نَیں تاں نئیں آندی پئی ۔ جئیں ویلھے ہک بھرا دی شادی تھی ونڄے تاں اوں کنوں چھوٹے بھرا کوں آکھیا ویندے جو سنبھل ونڄ ہُݨ نَیں تیݙے وکڑے وچ ہے ۔ جے چھوٹے بھرا دی شادی پہلے تھیوݨ لڳ ونڄے ، وَل وی جڳ خاموش نئیں رہندا ، آکھیا ویندے جو اُتلا  وکڑا کُرے تیں کپ گھدے ۔ کئی واری ݙوجھیں بارے اے ڳالھ سُݨݨ وچ آندی اے جو انھیں دے گھر تاں پیسیں دی نَیں پئی واہندی ہے تاں اکثر اے ’’پرائی ڳاں دا نند وݙے‘‘والی مثال ہوندی ہے ۔ اینجھے ویلھے بیشک منہ تے کاݨے کوں کاݨا کوئی نئیں آہدا بھل اندر دی آواز واضح سُݨیندی پئی رَہندی اے جو ’’چھوݨی اِچ پاݨی پا کے ٻݙ مر‘‘۔

## حوالہ
لکھّت ویورا، ڈاکٹرحمیداُلفت ملغاݨی ،چھاپہ خانہ: جھوک پرنٹرز ملتان