علامہ تے سرائیکی لکھاری

معروف سرائیکی لکھاری سئیں پروفیسر ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز اپݨے ہک مضمون وچ لکھدن ’’سرائیکی وسیب دے لکھاریں نال علامہ اقبال دا ڳانڈھا اُنہاندی حیاتی دے ڳنڈھیج ڳیا ہا ، انہاں لکھاریاں دے علامہ نال قلمی رابطیں دے علاوہ میل ، ملاقاتاں وی رہ ویندیاں ہَن ، علامہ اقبال دے دور وچ ہندوستان تے انگریزیں دا قبضہ پکا ہا ، ہک ہزار سال مسلمانیں دے اقتدار دے بعد پہلے تاں ہندو انگریزی دی آمد تے خوش تھئے پر بعد وچانہاں کوں وی آزادی دا احساس تھی ڳیا ، انگریز تاں آزادی دی خواہش دے باوجود وی ہندو سیاستدان مسلمانیں کوں چنڳا نہ سمجھدے ہَن ، علامہ اقبال دی حیاتی وچ لہوری ، ملتانی یا سرائیکی پنجابی دے رولے نہ ہوندے ہَن ، اوں ویلے اصل ٹارگٹ انگریزیں توںآزادی یا ہندو دے مقابلے وچ مسلمانیں دی ترقی ہوندی ہئی ، توݨیں جو علامہ اقبال لہور رہندے ہَن اَتے مغلیں تے انگریزیں دی خاص مہربانی نال ’’لہوریکے از مضافات ملتان‘‘والی راوی من دی وستی لہور شہر دا روپ دھارگی ہئی پر وَل تہذیبی، ثقافتی اَتے جغرافیائی طور تے اوندی اہمیت ملتان دے برابر نہ ہئی ، علامہ اقبال کوں اپݨے نظریے تے فلسفے دی ودھارے کیتے ، معاشی تے اخلاقی مدد سرائیکی وسیب توں حاصل تھیندی ہئی ایں واسطے انہاں اپݨے قلبی تے اخلاقی رابھیں کوں سرائیکی وسیب نال ڳوڑھا تے پکا کیتا ، انہاں رابطیں دے نتیجے وچ نواب آف بہاول پور علامہ اقبال تے اہل لہور دی ٻہوں مالی مدد کیتی ، ایہا وجہ ہے جو ٻہوں سارے تعلیمی ادارے تے انہاندیاں عالیشان عمارتاں اِچ وی نواب آف بہاول پور دی فیاضی دی یادگار دے طور تے لہور وچ موجود ہِن۔

اقبال سیالکوٹی دے بعد علامہ تے بعد وچ شاعر مشرق بݨیا تاں ٻئے زبانیںدے نال سرائیکی زبان وچ وی ’اقبالیات‘ تے کم تھیوݨ پئے ڳیا ،اَݨ ڳݨت سرائیکی شاعریں علامہ اقبال دے کلام دا منظوم ترجمہ کیتے ، انہاں ترجمیاں دے معیار تے ایں واسطے ڳالھ نی کیتی ونڄ سڳدا ، ترجمے دے علاوہ ٻہوں شاعراں علامہ اقبال دے فن تے شخصیت بارے رسالے تے اخباریں وچ مضمون لکھݨ زیادہ مضمون 1970ء توں شائع تھیوݨ والے رسالے ماہنامہ سرائیکی ادب وچ شائع تھیندے رہ ڳن، مضمون لکھݨ والیاں وچ پروفیسر دلشاد کلانچوی ، محمد علی لعل سروری ، ابوب الحسن ، محمد حسن آزاد، اعجاز دیروی ، غلام محمد نظامی ، خادم ملتانی ، نسیم لیہ ، ڈاکٹر طاہرتونسوی ، مولانا نوراحمد فریدی ، میاں محمددین ، رئیس غلام نبی خان ، عمر علی خان بلوچ ، ارشد ملتانی ، میمونہ یوسفی (بیگم عمر علی خان) ، اسلم میتلا ، نشتر غوری ،باسط بھٹی ، ظفر لاشاری، مشتاق سیال ، غلام یٰسین فخری دھریجہ ، شوکت مغل ، ڈاکٹر مہر عبدالحق ، پروفیسر سجاد حیدر پرویز تے ٻئے ٻہوں سارے لکھاریاں مضمون لکھے ۔ اے مضمون سرائیکی ادب دے نال نال ٻئے سرائیکی رسالیاں فرید رنگ دیرہ غازی خان، سہ ماہی سرائیکی بہاول پور ، سچارکراچی ، روہی رنگ خان پور وغیرہ وچ شائع تھیندے رہ ڳے۔

ایں طرح سرائیکی وچ چھپݨ والے کتاباں مثلاًجاوید نامہ اقبال (ڈاکٹر مہر عبدالحق) ساݙا بخت اقبال ، چنڳا ٻال ، اقبال (دلشاد کلانچوی ، بال جبریل(نسیم لیہ) ، اقبال(حسن رضا گردیزی) ، اقبال سانجھا ہے(ڄام ایم ڈی گانگا)، سر علامہ اقبال(امیر عبداللہ خان نیازی) ، مسدس اقبال(افضل ندیم) ،اقبال دی خودی(رمضان طالب) ، روح رہان(ایاز سہروردی) ، علامہ اقبال دے وچ علامہ اقبال(اقبال حسن بھپلا)دا ذکر آئے ، انہاں توں علاوہ ٻیاں وی ایجھیاں سرائیکی لکھتاں ہوسن جیرھیاں میݙے علم وچ نی آ سڳیاں ، انہاں ساریں لکھتیں دی خاص ڳالھ اے ہے جو انہیں ساریں وچ علامہ اقبال دی تعریف کیتی ڳئی اے  یا علامہ اقبال دے کلام دے منظوم ترجمے کیتے ڳن ، میں علامہ اقبال دی تعریف دا مخالف کینھی ، پر زیادہ چنڳا ہووے ہا جو کجھ حضرات علامہ اقبال دے کلام دا تنقیدی جائزہ گھنن ہا ، کیوں جو انہاں سارے لکھݨ والئیں وچ سرائیکی دے ٻہوں وݙے تے معتبر ناں شامل ہِن۔

جولائی 1977ء دے سرائیکی ادب وچ شائع تھیوݨ والے دلشاد کلانچوی دے مضمون ’’علامہ اقبال دے ناقد‘‘ وچ دلشاد کلانچوی ہوراں علامہ اقبال تے تنقید کرݨ والئیں تے تنقید کر، تے انہاں دے لبرلہا چھوڑن ، دلشاد کلانچوی دا نقطہ نظر اپݨا پر ایں ڳالھ دی چس آئی اے جو تنقید آلے پاسے کہیں تاں ڳالھ چولی ، اَتے پڑھݨ کیتے کوئی تاں نویاں ڳالھیں ملیاں۔

سرائیکی شاعراں تے ادیباں علامہ اقبال دے کلام دے تراجم کرݨ دے نال نال اُنہاں کوں منظوم نذرانہ عقیدت وی پیش کیتے ، نذرانہ عقیدت پیش کرݨ والیاں وچ مہاندرے سرائیکی شاعراں دا ناں وی شامل اے ، علامہ اقبال دے کجھ ناقد آکھدن جو علامہ اقبال کوں منظوم نذرانے ریڈیو دے ضرورتیں یا وَل سرکاری تقریبات نما درباری تقریبیں وچ ’’لفافے‘‘ وصول کرݨ دی غرض نال لکھے ڳئے ہِن ، انہاندے اَکھاݨ موجب کیوں جو رنجیت سنگھ دی طرفوں سرائیکیوسیب تے قبضہ تے قتل قتلام کربلا دے بعد وݙا واقعہ ہے ، علامہ اقبال رنجیت سنگھ دی مذمت علامہ اقبال تاں پنجابی ہووݨ دی وجہ توں نہ کیتی پر خواجہ فرید تاں پنجابی نہ ہَن ، رنجیت سنگھ دی مذمت تاں انہاں دے کلام وچ نی آئی ، بہرحال اے اہل علم تے اہل ادب دے طعنے مہݨے ہِن آئو تُساں اساں علامہ اقبال کوں پیش کیتے ڳئے منظوم نذرانہ عقیدت دے نمونے ݙیکھوں:

میں مسکین دے مسکن دے کل رات ہن بخت سوائے

چُپ ، اُڄاڑ ، اندھارے کوں تقدیر نے رنگ چا لائے

نور کنوں پُر نور تھیا دِل ، ٹل ڳئے ݙکھ دے سائے

ادھی راتکوں خواب دے وچ اقبال نظارے آئے

حسن رضا گردیزی

ساݙا اقبال بخت ہا ساݙا

تاج ساݙا ہا ، تخت ہا ساݙا

دلشاد کلانچوی

ادب دا ، دین دا ، انسان دا اقبال ہے زندہ

اوندے افکار لافانی اوندے اشعار پائندہ

او عالم ہا ، او شاعر ہا ، او مدبر ہا ، مفکر ہا

او قدرت دا تے فطرت دا مصور ہا ، مفسر ہا

عزیز نشتر غوری

لڳدن من کوں ٻہوں سوہݨے سخن اقبال دے

خوش تھی ڳانون نغمے عجب مرغ چمن اقبال دے

اقبال ݙتے ہِن صدق و وفا دے قوم کوں

احسان مند رہسن ، سدا اہل وطن اقبال دے

جانباز جتوئی

اقبال دی خودی ہے ، تعمیل لا اِلٰہ دی

کر تے عمل ایں تے ، ساکوں ملی آزادی

اساں بُھلا ݙتا ہے اے قول باصفا دا

خودی تاں اپݨی جاہ تیں ، نئیں خوف کئی خدا دا

محمد رمضان طالب

اپݨے شعراں نال جئیں آ تے سُتی قوم جڳائی

فکر دے نویں ٻال تے ݙیوے سوچ دی جھوک وسائی

چارے پاسے سوجھلے کھنڈ ڳئے ہر پاسے روشنائی

آزادی دا آ تے چندر چڑھایا علامہ اقبال

قوم کوں سدھے رستے اُتے لایا علامہ اقبال

ملک اقبال حسن بھپلا

جئیں خواب ݙٹھا ساݙی منزل دا اوہو بخت بلنداقبال اے

پڑھاں لکھ شکرانے لکھ پا تے ساݙا دیس ٻہوں خوشحال اے

افضل ندیم افضل

ایندی سوچ دی اُچی شان

جئیں ݙتا

تصور پاکستان

تیݙا میݙا سانجھا ہے

اقبال

جیویں سانجھا ہے

پاکستان

ڄام ایم ڈی گانگا

علامہ اقبال دے حضورنذرانہ عقیدت دے چند نمونہ پیش کیتے ڳن ، انہاں حضرات دے علاوہ وی وسیب دے ٻئے شاعراں وی نذرانے پیش کیتن ، انہاں وچ سرائیکی وسیب دے اضلاع جھنگ ، خوشاب ، دیرہ اسماعیل خان ، ٹوبہ ٹیک سنگھ ، میانوالی تے بھکروغیرہ دے نمونے شامل نی تھی سڳے ، جیرھے شاعریں دا نمونہ کلام شامل کیتا ڳے اُنہاندا وسیب وچ ٻہوں وݙا ناں ہے جیویں مرحوم حسن رضا گردیزی سئیں ملتان دے ہک وݙے گھرانے نال تعلق رکھدن ، وݙے زمیندار ہووݨ دے نال پڑھیے لکھے آدمی ہن ، وݙے افسر رہ ڳن ، انہاندے کئی شعری مجموعے شائع تھی چکن ، انہاندے بعد بہشتی دلشاد کلانچوی سئیںریاست بہاول پور دے علاقے کلانچ والا دے معزز زمیندار ہن ، بہاول پور دے پوش علاقے ماڈل ٹائون انہاندی رہائش 12کنال دی کوٹھی تے مشتمل ہے۔ محکمہ تعلیم حکومت پنجاب دے مختلف کالجاں وچ بحیثیت پرنسپل تعلیمی خذمتاں سرانجام ݙتیاں ، اسلامیہ یونیورسٹی بہاول پور وچ سرائیکی شعبہ قائم تھیا تاں شعبے کوں کامیاب کرݨ کیتے کئی سال مفت پڑھیندے رہ ڳے۔ سرائیکی دے او پہلے ادیب ہن جنہاں چھ درجن توں زائد کتاباں لکھ تیوسیب دے لوکیں وچ مفت ونڈایاں تے اپݨی وفات توں پہلے اپݨی بچت دا ٻہوں سارا حصہ ایں وصیت دینال بینک وچ فکس کرایا جو میݙے مرݨ دے بعد میݙے سرمائے وچوں سرائیکی کتاباں چھپویندے رہ ونڄو ، بہشتی دی وصیت تے اُنہاندی اولاد خصوصاً پُتر جمشید کلانچوی اَتے دھی مسرت کلانچوی سوہݨے طریقے نال عمل کریندے پِن۔

عزیز نشترغوری دا بہاول پور دے معزز گھراݨے نال تعلق ہا انہاں سرائیکی واسطے ٻہوں خذمتاں سرانجام ݙتیاں ،انہاندے رشتے دا رشیدغوری وی سرائیکی داٻہوں درد رکھدن ، وفاقی حکومت دے ایڈیشنل سیکرٹری دے عہد توں ریٹائرمنٹ گھدی اے ، اسلام آباد وچ اُنہاندی کروڑیں دی کوٹھی اے ، سرائیکی واسطے او آنہ ٹکا تاں خرچ نی کریندے پر سرائیکی نال محبت ضرور رکھدن ، علامہ اقبال دے حضورنذرانہ عقیدت پیش کرݨ والی ہک ٻئی شخصیت دا ناں جانباز جتوئی ہے۔ جانباز جتوئی سرائیکی داٻہوں وݙا ناںہے۔ اُنہاں اوں ویلے قومی تے عالمی مشاعریاں وچ سرائیکی دا لوہا منوایا جݙاں سرائیکی دا کوئی ناں  وی نہ گھندا ہا ۔جانباز جتوئی دا اصل تعلق جتوئی مظفرگڑھ نال ہا پر انہاں ساری حیاتی اوچ شریف گذاری ، اتھائیں فوت تھئے تے اوچ اِچ دفن تھئے ، اُنہاندا ہک نِکا جہاواقعہ وی سُݨی ڄلو، آپ ݙسیندے ہن جو جݙاں میݙی خاص مشہوری نہ ہئی ریڈیو والے نخرے کریندے ہن ، ملتان والے آکھدے ہن تہاݙا گھر اوچ ہے ، بہاول پور ونڄو ، بہاول پور ی آکھدن تہاݙا گھر ضلع مظفرگڑھ دی تحصیل جتوئی وچ ہے تُساں ریڈیو ملتان ونڄو ، پر جݙاں اللہ مولا کرم کیتا تاں ریڈیو ملتان والے آکھدے ہِن تُساں اساݙے ہیوے تے ریڈیو بہاول پور والے آکھدے ہن تساں اساݙے ہیوے۔ 

محمد رمضان طالب سرائیکی دے پراݨے تے وݙے خذمت گزار ہن ، آپ عظیم سرائیکی شاعرسئیں نور محمد سائل دے شاگرد اِن انہاندا گھر پتھر بازار دیرہ غازی خان وچ ہے ، دیرہ غازی خان وچوں سرائیکی رسالہ فرید رنگ اَتے کئی سرائیکی کتاباں چھپوا تے مفت ونڈیندن ۔ اینویں ملک اقبال حسن بھپلا قاسم بیلہ ملتان دے زمیندار ہن ، ساری حیاتی زمیندارانہ ٹھاٹھ باٹ نال گزاریاَتے ہر او پُٹھے سِدھے کم کریندے رہ ڳے جیرھے جو دیرے دار تے زمیندار کریندن پر اَڄ توں کجھ سال پہلے محبت دے صدمے دی چوٹ لڳی تاں ݙوٹ تے شاعری دے میدان وچ آ پئے ،ٻہوں چنڳا ݙوہڑا لکھدن ، ٻہوں تھولے عرصے وچ اَدھ درجن توں زائد کتاباں چھپوا تے ملتان دے پا پیسے آلے شاعریں کوں شرمشار کر چھوڑے،شاعری دے بعد درویشی اختیار کر گھدی اے ، ݙاڈھے مٹے ہوئے آدمی اِن خواجہ فرید سئیں دے دیوانے ہِن ہر جاہ تے خواجہ فریدؒ دا شعر:

عجز نیاز اساݙی موڑی

سوہݨے قدمیں یار دی دھوڑی

دی تصور بݨیئے نظر اَمدن ، ٻہوں چنڳے انسان ہِن اللہ سئیں اُنہاں کوں خوش خرم تے آباد تے شاد رکھے۔

علامہ دے حضور نذرانہ عقیدت پیش کرݨ والے افضل ندیم افضل دا تعلق وی دیرہ  غازی خان نال ہے ، سرائیکی کتاباں چھپوا تے سرائیکی ماء ٻولی دی خدمت کریندن اپݨے وسیب تے اپݨی مٹی نال ٻہوں محبت کریندن ، ایں طرح سئیں ڄام ایم ڈی گانگا یعنی محمددین گانگا سئیں دا تعلق گانگا نگر ضلع رحیم یارخان نال اے آپ اعلیٰ تعلیم یافتہ زمیندار ہن ، انہاندیاں سرائیکی واسطے خذمتاں لازوال تے بے مثال ہِن ، ڄام ایم ڈی گانگا ہر سال ہزاراں تے لکھاں روپے سرائیکی ماء ٻولی دے ودھارے کیتے خرچ کریندن ، خود سرائیکی تے انگریزی سمیت کئی کتاباں لکھن ، غریب شاعریں تے غریب گلوکاریں دی دِل کھول تے مالی مدد کریندن ، ݙاڈھے بھلے مانس تے مہمان نواز ہن ، جھوک دے علاوہ اُردو اخباراں وچ سرائیکی ماء دھرتی دے درد لکھدے رہ ویندن ، سرائیکی وسیب دیاں محرومیاں انہاندا خاص موضوع ہے۔

اتنی لمبی چوڑی وضاحت اے ہے جو محض لفافے دی خاطر ’’درباری‘‘شاعری دا مہݨا ݙیوݨ والئیں کوں ݙسا ݙیوں جو علامہ اقبال کوں نذرانہ عقیدتپیش کرݨ والے درباری نی بلکہ معزز لوک ہن ، اپݨے آپ کوں ترقی پسند اَکھواوݨ والے کجھ لکھاری آپݨی ڳالھ ، اپݨی سوچ تے اپݨے آپ کوں عقل کل سمجھدن ، حالانکہ اے ڳالھ غلط اے ، ہر ہک دی سوچ تے ہر ہک دے نظریے دا احترام ہووݨا چہیدے ، قابل اعتراف ڳالھ اے ہے جو اُنہاں حضرات دے نال نال سرائیکی مشاہیر نواب مظفر خان شہید ، احمد خان کھرل ، مولانا عبیداللہ سندھی دے قصیدے کیوں نی لکھے ڳئے ، سچی ڳالھ اے ہے جو سرائیکی مشاہیر دے قصیدے نہ لکھݨ دے ’’مجرم‘‘ سرائیکی زبان دے ترقی اَتے رجعت پسند ݙوہیں ہن۔

## حوالہ
کتاب: علامہ اقبال تے سرائیکی وسیب ،مصنف : ظہور دھریجہ، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان