قبل مسیح کنوں 10ویں صدی تئیں دے اَکھاݨ

## پہلا دور
سرائیکی اَکھاݨاں دی روایت ہزاراں سالاں توں موجود ہے ۔ پر تحریر دی شکل جہڑی ٻہوں بعد اِچ نظر آندی ہے ۔ اُوندی وجہ کنوں ہزار ہا اَکھاݨ وقت تے زمانے دے بار تلے دب کے آپݨی موت مر ڳئین ۔وَل وی ’’پالی‘‘ زبان جہڑی گوتم ٻدھ (563ق م ۔483ق م) دی مذہبی زبان ہئی ۔ سرائیکی اَکھاݨاں دیاں مونڈھی تے موہری شِکلاں مِلدیاں ہِن۔ ٻدھ مت دا مُنڈھ 6ویں صدی قبل مسیح اِچ ٻدھیجا ۔ ایہ آریہ وݙپ دے خلاف ہِک محاذ ہا ۔ ٻدھ لوک ماگھدی زبان (پہاڑی زبان) ٻلیندے ہَن تے ’’پالی‘ زبان اُنھاں دی ادبی تے مذہبی زبان ہئی ۔ ’’پالی‘‘ اصل وچ متن؍ سطر کوں آہدن۔ اَڄ دی سرائیکی اِچ ایہ لفظ حاشیئے ؍ قطار دے معنیاں وچ ورتیا ویندے ۔ ’’پالی‘‘ زبان دے ’’پَد‘‘ گوتم ٻدھ دی حمد اِچ ہِن۔ ایہ حمدیہ گیت کݙاں لکھے ڳئے؍ ٻولے ڳئے ۔ تاریخ اِیندے بارے چُپ ہے ۔ البتہ پراچین اُردو ، دے مصنّف سید شبیر علی کاظمی دا آکھݨ ہے  جو ایہ پد 7ویں توں ݙہویں صدی دے وِچکار تخلیق تھئین ۔ میݙا خیال کاظمی سئیں کنوں مختلف ہے ۔ میں سمجھداں جو ایہ پَد قدیم زمانے (قبل مسیح) کنوں سینہ بہ سینہ چلے آندے ہِن تے وقت دے نال نال اِنھاں دی زبان اِچ تبدیلی آئی ہے ۔ جیویں جو سرائیکی دا ’’نورنامہ‘‘ پنج سو سال پُراݨاں ہووݨ دے باوجود اَڄ دی زبان ظاہر کریندے ۔ تہوں ایہ پد وی قبل مسیح دی تخلیق دے باوجود ستویں توں ݙاہویں صدی عیسوی دی زبان دا ظہار کریندن ۔ ایں لحاظ نال سرائیکی اَکھاݨ دی روایت قبل مسیح دے دور نال رَل ویندی ہے ۔ ’’پَد‘‘ ہک شاعری ہے ۔ ایں شاعری وچ وی ’’لوک دناوت‘‘ مِلدی ہے ۔ جہڑی سرائیکی اَکھاݨاں دی مونڈھی شِکل آکھی ونجٖ سڳدی ہے ۔ اِنہاں پداں دی زبان اوہ قدیم سندھی بھاشا ہے جہڑی ملتان اِچ ٻولی ویندی ہئی۔ اِنہاں پداں وچ قدیم سرائیکی لفظ صاف نظر آندے پئین۔(ایہ پد ڳنتری وچ 50ہِن)۔

1:دُلی دوہی پیڑہادھرن ناجائی

(پد نمبر2)

مادہ کچھو دے کھیر نال تھاں نِھیں بھریندا

گنجی کیا دھانسی کیا نِپڑیسی

2:تین نہ چُھوہئی ہرن پیئی نا پانی

(پد نمبر6)

ہرن تِیلا نِھیں ہَلیندا نہ پانی پِیندے

وݙے لوک معیار توں نِھیں ڈَہندے

3:چومن گُوار سُو اُو آش 

(پدنمبر7)

جِہڑا محسوس کریندے اوہ بے نیاز تھی ویندے

لڳن؍لڳی تفکرات مُکا ݙیندی ہے

4:جے جے آئیلا ، تے تے گیلا

(پد نمبر7)

جِہڑا جہڑا آئیا اُوہو اُوہو ڳیا

ہرجی کوں موت آسی

5:ماا موہ شمودرے اَنت نہ بوجھ سی تھا ہا               (پد نمبر15)

مایا تے لالچ دے سمندر دی اَنت کوں نہ سمجھے

مایا تے لالچ؍ حرص دی کُئی اَنت نھیں

6:جامے کام کی ، کامے جام 

(پد نمبر22)

جٖم کم نال ، کم جٖم نال

جٖاوݨ کنوں مرݨ تئیں حیاتی دا وِہار چلدا رہندے

7:جوسوبُودھی، سوہی نی بودھی (پد نمبر33)

جہڑادنا اوہو نادان

جہڑا دنا ہے اُوہو نادان ہے

8:جو سو چور ، سوہی سادھی (پد نمبر33)

جہڑا چور ہے اُوہو ایماندار ہے

جِہڑا چور اُوہو سادھ

9:جو بھو جئی تاگلیں گل پاس 

(پد نمبر37)

جہڑا ٻچھ ویندے اُوندے ڳل اِچ پھئی ہے

باشعور آدمی دُنیاں وچ زیادہ پریشان ہے

10:جومن گوار ، آلا جالا 

(پد نمبر40)

جِہڑا من اِچ سماندے سب دوکھا ہے

ایہ دُنیاں دوکھا ہے

11:جتیئی بولی تے تبی ڈھال

(پد نمبر40)

جتی ٻلیسو اُتّی سخن سازی ہوسی

چُپ سِݨپ ہے؍ سونا ہے

12:جاسو ناہی آپا ، تاسو پریلا کاہی 

(پد نمبر43)

جیندا کُئی آپݨاں کوئنیں ، اوندے غیر کِتھاں ہوسن

جیندے نال آپݨے کوئنیں اوندے نال غیر کتھاں ہوسِن

پداں وچ موجود سرائیکی اَکھاݨاں دے بعد ساݙے کول کُجھ ٻئے سرائیکی اَکھاݨ وی موجود ہِن جہڑے آپݨے وجود کوں قبل مسیح دور نال ثابت کریندِن:

## ملتان شہر بارے اَکھاݨ
ہنس پور ، بھاگ پور ، شام پور ، چوتھا پُور ملتان

پانچواں پُور پیاج کر تھیسی آرھی پور سلطان

مطلب ہے جو ملتان پہلے دور اِچ ہنس پور ہا ، وَل بھاڳ پور ، (ٹمپل ایکوں ماک پور؍ باک پور لکھے) بݨیا ۔ اڳلے دور اِچ شام پور بݨیا تے چوتھے پُور اِچ ملتان بݨیا تے وَل تباہ تھی کے پنجویں دور اِچ آرھی پُور سلطان (آئینے بھریا بادشاہ) بݨسی۔ ہک روایت مطابق چوتھے دور اِچ ملتان کوں سٹھ ہزار نئوں سو پنتالیہ (609,45) سال تھی ڳئین ۔ میݙے نزیک ایہ اَکھاݨ قبل مسیح دور دا ہے ۔                                                                                          (ݙیکھو: صفحہ290وسیبی قصّے؍شوکت مغل)

ہندو مائتھالوجی مطابق اِیش ور مہادھیہ دے 12پتر تے 12دھیاں ہَن۔

(2                12دھیّاں وچ ہِک توتلاں دیوی ہے جہڑی ملتان اِچ ہے ۔ اَکھاݨ ہے:

ہنگلاج پچھّم شاستری ، توتل ڳڑھ ملتان

نگر کوٹ دوکھ بھنجنی ، تینوں دیو پردھان

شاستری دیوی بلوچستان وچ لسبیلہ دے علاقے ہنگلاج وچ ہے ۔ جتھاں دُرگا دیوی دا مندر ٻہوں مشہور ہے ۔ مسلماناں وچ ایں دیوی کوں ’’ بی بی نانی‘‘ آکھیا ویندے ۔ توتلاں دیوی ملتان وچ ہے تے دُکھ بھنجنی دیوی نگر کوٹ وچ ہے ۔ ملتان وچ ’’توتلاں‘‘ دا مندر محلہ جوگ مایہ (قبرستان مائی پاک) دے سِجھ اُبھار آلے پاسے ہے ۔ اورنگزیب نے آپݨی گورنری دے زمانے اِچ ایندے نال ہِک مسیت بݨوائی ہئی ۔ بعد اِچ توتلاں دی مورتی دا مندر شہر دے اندر چا ڳئے اَتے ملتان دے کلیان داس (جیندی کوٹھی سِٹی سٹیشن دے نال ہئی) دی اولاد ایں مندر کوں تعمیر کرایا (ایہ کہاوت قبل مسیح دی نظردی ہے)

(3                جیندے  پچھوں پتݨ  ٻݙیا  اوہو وچ  نہ  ہئی

رحیم یار خان دے نیڑے’’ پتن مُنارا‘‘آثار قدیمہ دی ہک مشہور جاء ہے ۔ آکھیا ویندے جو ایہ پتن منارا 300ق م وچ اُساریا ڳیا شہر ہا ۔ ایہ سکندر اعظم دا دور ہا ۔ اُتلا اَکھاݨ ہک لوک کہانی کن اشارہ کریندے ۔ کہاݨی ایہ ہے :                              

پتن منارا دے علاقے دی ہک نِینگر دریا دی کندھی تے ڳئی تاں دریا دا دیوتا اُوندے اُتّے عاشق تھی ڳیا اَتے دیوتا اُوکوں شادی دی پیش کش کیتی۔ نینگر راضی نہ تھئی ۔ اُوندے ما پیئو اُوکوں ساہورے گھل ݙتّا ۔ اڳلی سویر دیوتا کوں جو کاوڑ آئی تاں دریا اُٻل کے وستی اِچ وڑ آیا تے پتن منارا وستی کوں برباد کر ݙتّا پرجیندی خاطر دریا کوں کاوڑ آئی اواُتھّاں کوئناں ہئی ۔ ایہ اَکھاݨ پتن منارا دی بربادی کن اشارہ ہے ۔ جہڑی قبل مسیح اِچ تھئی ہئی ۔ ایہ اَکھاݨ ایں وی ٻلیندِن:

جیندے پاروں پتن غرق تھیو ، اُوہو وِچ کے نہ ہئی

(پتن دی دھی)

## حوالہ
کتاب: بُشکا, مصنف : شوکت مغل ، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان