open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
حال احوال

میڈے شھر تونسہ شریف ءچ امجد کھوسہ جڈاں پہلی دفعہ جیتا ھا اوں وقت اساں چھوٹے ہاسے، ساکوں صرف نعرے مارنڑ دا ڈا آندا ھا، ساڈے بزرگیں فیصلہ کیتا کہ سردار صاحب کوں اوندے گھر ونج کے مبارک باد ڈتی ونجے، ھک ٹرک کرائے تیں کر کے اوندے وچ وڈے چھوٹے بلہا کے بہادر گڑھ یعنی سردار صاحب دی جاہ دو روانہ تھی پئے، اساں نکڑے بال وی چوری پَُچوری ٹرک ءچ پیھ گئے، کجھ معزز لوک ٹرک دے ٹُول ءچ تیں کجھ فرنٹ سیٹ تیں تشریف رکھی پئے ہن، ٹُول آلے حضرات بھانویں جینجھا نعرہ مریندے ہن اساں ہیٹھو باکدے ھاسے زندہ باد زندہ باد، نہ ککھ دی سمجھ انھیں کوں لگدی پئ ھئ نہ ساکوں، او آپڑیں جاہ تیں گِلھنڑ سُجائ پئے ھن اساں آپڑیں جاہ تیں، میکوں چنگی طرح یاد ھے، جڈاں اساں سردار صاحب دی بارگاہ ءچ حاضر ونج تھئے. 

ادھے بندیں دی صرف بوتھی ہلدی ھئ الاء ناہ نکلدا، ٹرک ءچ ڈو ترائے گھنٹے کھڑ کھڑ کے لتاں سُج پیاں، بُکھ کنیں وات پٹی ودے ھاسے، خیر چاہ پانڑی دا بندوبست ھا پیاء، ونجنڑ دی خوشی توں زیادہ واپسی دا غم وڈا ھا جو ابے سئیں جُتی لہا کے اُو خدمت کیتی ساری سیاست ھوا تھی کے نکھتی، بھلا تھیوے سیاسدانیں دا جنھیں دی خاطر نکے ویلھے کنیں جو زلیل تھیونڑ تیں کُٹیجنڑ لگے ھئیں اللہ دی کرم نوازی نال ھُنڑ تئیں دھپیندے جُلدے ھئیں اے تاں شُکر ھے ڈھیٹ مٹی دے بنڑیے ھویے ھاسے جو برداشت کیتی پئے ھیں، کھوسہ صاحب تیڈا وی آخری کیارے ءچ پانڑی لگا ودے عمر دے لحاظ نال تیں سیاست دے لحاظ نال وی،، ویندی واری تاں کوئ چنگی فصل رہا ونج، بیاء وی کجھ نہ تاں ضلع بنڑوا چاء، اگر تونسہ ضلع بنڑ گیا تیڈی تیں تیڈے بعد تیڈے وڈی قد آلے پُتر دی سیٹ لیکی لاتھی ھے، نتاں اساں بندے خاری ھئیں اساں ووٹ خواجیں کوں ڈے ڈیونڑے انھیں دے بعد ولا خواجیں کوں ڈے ڈیونڑے، جینجھے وی ہن آخر ساڈے شھر دے تاں ھن، باقی جیرھے لوک آھدن خواجگان کوئ کم نیں کرویندے وائے پاگل دے سِرو، بھلا پیر و مرشد تھی کے تھاڈیاں گلیاں نالیاں تیں روڈ بنڑواون تھاکوں شرم نیں آندا ایں، گال تیں، کتھاں مرشدیں دی اولاد کتھاں اینجھے گندے کم، کُجھ تاں عقل نال سوچا کرو۔

جمیل بلوچ
حجاݨی جنت بی بی

قدیم سرائیکی شاعرات ۔۔

حجاݨی جنت بی بی ۔۔ چاچڑاں شریف دی حئی حجاݨیں جنت بی بی حضرت خواجہ خدابخش صاحب دی مریدڑیں حئی حجاݨیں جنت بی بی کوں فارسی بوستاں تے قران مجید مولوی خوشدل صاحب ہوریں پڑھایا حا سرائیکی دی وڈی شاعرہ ہن ست حج کیتے ہانے حجاݨیں جنت بی بی دی وفات 1225 ھجری بمطابق 1811 ء چاچڑاں شریف اچ تھئی حجاݨیں جنت بی بی دے ناں تے چاچڑاں شریف اچ جنت دی وستی اباد اے چاچڑاں شریف دی ڈوجھی وڈی سرائیکی دی شاعرہ دائی پھاپھل حفظاݨی اے دائی پھاپھل کوں اے اعزاز وی حاصل حے جو انہئیں حضرت خواجہ غلام فرید رحمت اللہ علیہ کوں بلپݨ

اچ کھیر پلائے دائی پھاپھل حفظاݨیں   چاچڑاں شریف دے مشہور طبیب حکیم محمد کبیر خان دے گھر 1800ء اچ

پیدا تھئی حفظاݨیں تخلص ہانے تے خواجہ خدابخش دی مریدڑیں حئی

دائی پھاپھل حفظاݨیں دیاں لولیاں (لوریاں) مشہور ہن دائی پھاپھل حفظاݨیں ہوریں دی وفات 1870 اچ تھئی دائی پھاپھل حظاݨیں دی چھوٹی بھیݨ جیوݨ خاتون سرائیکی دی قادر کلام شاعرہ ہن انہاں دی تصانیف ساوݨ نامہ تے کونج نامہ مشہور ہن ملتان دی بی بی مخفی دی منظوم شاعری سرائیکی کتاب تعلیم النساء 1901 ہک اچ چھپی ہئی بخت آور کریم سرائیکی دی شاعرہ 1922 اچ راجنپور داجل اچ پیدا تھئی بخت آور کریم دی شاعری اچ حضرت جواجہ غلام فرید رحمت اللہ علیہ دی محبت کٹ کٹ تے بھری حےبخت آور کریم دی وفات 1884 ء تھئ

جے مرشد دی نظر بھال ہووے

دل کیوں دلڑی بے حال ہووے

اساں کوں کیا پرواہ انہاں ویریاں دی

جڈاں پیر فریدݨ لج پال ہووے۔

تحقیق وترتیب خورشید احمد پہوڑ سرائیکی ریسرچ سینٹر کراچی
حسن ابدال

پنجاب وچ ضلع راولپنڈی دا ہک اہم شہر اے. اے پہاڑی علاقہ اے تے اتھوں دی ٻولی پوٹھوہاری اے.اتھاں سکھاں دا ہک ٻہوں مقدس مقام گردوارہ پنجا صاحب وی موجود اے جتھاں پوری دنیا دے سکھ یاتری زیارت واسطے آندے ویندے رہندن. 

حسن ابدال دا ہک ݙوجھا اہم مقام حضرت بابا ولی قندھاری دا مزار اے جیہڑا پہاڑ دی چوٹی تے ہے. جتھاں ونجݨ واسطے خطرناک چڑھائی چڑھنی پوندی اے مگر درمیان وچ ونج کے انسان دی ہمت جواب ݙے ویندی اے. ایں واسطے درمیان وچ ہک آرام واسطے جگہ بݨائی ڳئی اے جتھاں لوگ سہی کڈھدن تے ول اتے ویندن حتٰی کہ مزار تے پہنچ کے انسان نڈھال تھی ویندے مگر اتھاں پاݨی دا وسیع انتظام ہوندے. اتھوں پورے حسن ابدال شہر تے ارد گرد دے پہاڑی دیہاتاں دا نظارہ کیتا ونج سڳدے. جس پہاڑ دے نال تلے گردوارہ پنجا صاحب اے، اوں پہاڑ دی چوٹی تے اے مزار اے جتھوں دی حاضری ہک عمدہ تجربہ ہوندی اے.
حجتی مولوی

اج ہک محترم مولوی صاحب نال سر ے راہ ملاقات تھئی اے ھا او حجیتا مولوی میں اونکوں اکھیئے مولوی ہک مہربانی تیں کیتی کر ایہے حضرات الے اعلان تیں سرائیکی زبان اچ کیتے کر ۔مولوی میڈے نال الیندا جو توڑے سرائیکی اچ کھڑا ھا ول وی اوھا جال دی بو کڈھ کیں اکھیس اخر تساں لسانیات کیوں پھئلیندے او تساں ہنڑ اپڑیں ایمان دے نال ڈسو میڈے نال کیا گزری ھوسی ول اے وی نال اکھیس تساں لسانی بنڑیاد تیں صوبہ کیوں منگدو مسجد دا ملاں ساکوں ایں اہدے سکول دا استاد ساکوں اوں پڑھیندے گھراچ تریمت ساکوں ایں سکھیندی اے ول ہنڑ تسان اے ڈسو جانونڑ کنیں گھن پورے سولہ ستاھراں سال ما ملاں ماسٹر دے رحم وکرم تیں ھوندوں ساڈے دماغ کوں ایہے ترائے عنصر تیار کریندن ول وی سرا ئیکیں دی ہمت اے ۔انہیں قیمتی سولہیں سالیں اچ انہیں ترییں مقدس رشتیں دے احترام کوں ملحوظ خاطر وی رکھیئے نیں ول دھرتی دے حق حقوق دی گال وی کریندے کھڑن لسانی فتوے لگنڑ دے باوجود وی تریوی ضلعیں الے صوبہ سرائیکستان دا مطالبہ وی پرزور طریقے نال کریندے کھڑن جیون سرائیکی جیوے سرائیکستان۔۔۔۔۔۔اکبر خاں ذات ملکانڑیں قوم سرائیکی۔پاکستان عوامی سرائیکی پارٹی ۔سرائیکستان ھاوس رشید اباد کالونی حمید اصغر شاہین روڈ خدابخش چوک پل ڈاٹ دے پوادھو. (اکبر ملکاݨی)
## حوالے
حسان جاوید چانڈیو

آپ شعبہ سرائیکی، اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور دے چئرمین ہن. تے بزرگ سرائیکی رہنما سئیں میر حسان الحیدری دے فرزند ہن.
حسن مرتضیٰ احمدانی

حسن مرتضیٰ احمدانی سرائیکی زبان دا شاعر ہے،

## نمونہ کلام
کوئی نواں لارا لا ساکوں

سݨ لیڈر سئیں سردار میݙا

میں نوکر توں سرکار میݙا

پنج سال پچھوں تئیں آکھیا ہا

جمہور ہےیارو چنڳی شے

تساں ووٹ دی طاقت جاݨ ونجو

خود اپݨاں آپ سنجاݨ ونجو

اے وردی آلے قاتل ہن

ساݙا حق کھاندن تہوں باطل ہن

َرل مل کے جمہوری سماج کرو

ہی دھرتی تے خود راج کرو

ہر ظلم جݙاں تساں سہہ ویسو

تساں حال فقیر نا رہ ویسو

ہوسی روزی روٹی ساریں لئی

ہوسی عدل ظلم دے ماریں لئی

اے مٹھے بول تیݙے سݨ کے

تیݙے ہر ہر جلسے میٹنگ اچ

میں تیݙے نعرے ماریے ہن

کئی بندے نال قطاریے ہن

ہا ووٹ دھینوار پرچی تے

بس ٹھپے تیکوں ماریے ہن

ول شام دا اے اعلان تھیا

توں ایم این اے توں خان تھیا

توں جیت ، اسلام آباد ڳیوں

اساں سارے تھی برباد ڳیوں

پنج سال توں واپس نہی آیا

تیݙی اوچی حویلی دے در تے

میں کھڑ کھڑ رات تائیں آیا

تیݙے وعدے سارے کوڑ تھئے

انصاف وی اج تائیں وکدا پئے

اوویں مہنگائی دی چکی اچ

مزدور دا بچڑا پسدا پئے

نا بجلی ہے نا پاݨی ہے

بد امنی کے کے تاݨی ہے

ہسپتال سرکاری بند لاتھن

ڳلیاں وچ نالیاں گند لاتھن

میݙے شہروں پڑھیے پتر سبھے

ودے در در دھکے کھاندے ہن

ہر انٹر ویو اچ صاحب آہدے

دس چوکھے پیسے آندے ہن

گھن قرضے فصل رہینداں ہم

مجبور ہم سود تے چیندا ہم

میکوں کھاد سپرے وی کھا ڳئی ہے

میݙی ساری زمین وکا ڳئی ہے

ساکوں دھکے اکثر سخت لڳن

پر تیکوں سوہݨے بخت لڳن

تیݙی چٹی پجارو آڳئی ہے

تیݙی ذال وی باہروں آڳئی ہے

پنج سال دے بعد توں ظاہر تھیوں

کیا اندر تے کیا باہر تھیوں

کیوں پچھلے قول کریندا پئی

وت لارے اوو ہے لیندا پئی

کوئی نواں لارا لا ساکوں

سݨ لیڈر سئیں سردار میݙا

حسن مرتضیٰ احمدانی

### غزل
آمیݙی جند تیکوں پیار سکھلاواں میں

پیار دا معجزہ تیکوں دکھلاواں میں

میں کرلاواں جے درد تیکوں تھیوے

میں شفا بݨ ونجا مرض تیکوں تھیوے

تیݙے حصے دے دکھ میݙے ناویں لگن 

میݙے لیکھے دے سکھ تئیں توں صدقے تھیون

میݙے خواباں دی تعبیر توں بݨ ونجے

جے میں رانجھا بݨا ہیر توں بݨ ونجے

میݙی مسکان تے تیݙا ہاں ٹھر پووے

تیکوں کھلدا دیکھاں درد ہر مر پووے

میݙے والاں دے وچ انگلیاں پھیریں توں

میں تاں صدقے تھیواں سئیں تیݙے پیریں توں

توں رسیں، پیر چم کے مناواں سجݨ

نیر رت روویں توں جے نا آواں سجݨ

تیݙی روح دے اندر میں ٹھکانہ کراں

روز تیکوں ملن دا بہانہ کراں

بہہ کے ٹالھی تلے درد اساں ونڈاؤں 

پیار ودھدا ونجے اکھ دے وچ اکھ پاؤں

تیکوں میندی لگے رنگ میکوں ملے

تیݙو تحفہ پٹھاں ونگ تیکوں ملے

لوگ گالھیں کرن فکر کوئی نا کروں

بھل کے وی ہجر دا ذکر کوئی نا کروں

رلے ساوݨ دے میہی اچ جھمراں ہوون

پیار دے ناویں ساریاں عمراں ہوون

تیݙے بوچھݨ دی چھاں اچ میں سمدا رہواں

غلیف کعبہ سمجھ ہیکوں چمدا رہواں

میں تیکوں دیکھ کے شعر آکھاں سجݨ

میݙا کعبہ تیݙے پیر آکھاں سجݨ

سموں ہک بے دے سینے تے سر رکھ کرائیں

دور ہک بے توں دنیا دے ݙر رکھ کرائیں

رکھ کے علماں تے ہتھ اساں وعدے کروں

وعدہ ہک نا کروں بہوں زیادے کروں

میݙا ہر زخم چم تے شفا کر دیویں 

میݙے ہر درد کوں توں دوا کر دیویں

چندر دیکھے ساکوں چندر لکدا ونجے

توں جے رلے ہوویں، وقت رکدا ونجے

جے وچھوڑے دی رت آونجے پیار وچ

تھی کے پاگل پھروں توں تے میں شہر وچ

چپ دا روزہ رکھوں درد کوں پی ونجوں

آسرا کندھ دا گھن گھن کے ول جی ونجوں

ہجر دی رت دے وچ پیار خونخوار ہے

ہولے ہولے مریندے اے او زہر ہے

تیݙیاں سوہݨیاں اکھیں نت نم رہ ویسن

میݙے نکھڑݨ دے سئیں، تیکوں غم رہ ویسن

واسطہ پنجتن ع دا وی دیسیں اگر

عشق دے روگ وچ ہر دعا بے اثر

پیار رشتہ ہے اوکھا بچ ونج اڑی

چھوڑ دنیا دے رنگ اچ رچ ونج اڑی
ونکی:سرائیکی شاعر
حشرات

حشرات یا کیڑے مکوڑے زمین تے پائے ون٘ڄݨ آلے غیرفقاری جانوراں دا سب توں وݙا گروہ ہے، جنہاں دیاں لاکھاں اقسام ہݨ تائیں دریافت تھی چکیاں ہن۔ عموماً انہاں دیاں چھی یا چھی کنوں ودھ ٹانگاں ہوندیاں ہن۔ انہاں وچوں  کجھ رینگݨ آلے کیڑے ہوندے ہن۔  کجھ اُڑنے دی صلاحیت وی رکھدے ہن۔ 
thumb|Insect collage

* گینڈا نما ٹنڈݨ
حضرت آدم علیہ السلام

thumb|ابوالبشر
ایں دنیا دے سب توں پہلے انسان حضرت آدمؑ ہن جیہڑے کہ اللہ دے نبی تے رسول وی ہن. حضرت حوا کوں آپؑ دی پسلی وچوں پیدا کیتا ڳیا.قرآن مجید وچ ہے کہ آدم دی تخلیق مٹی نال تھئی (تے اساں بݨایا آدمی کھنکھناندی سنسنے گارے نال ) سورت 15 آیات 26۔ چنانچہ روایت ہے کہ جݙݨ خداوند قدوس عزوجل نے آپؑ کوں پیدا کرݨ دا ارادہ فرمایا تاں عزرائیل علیہ السلام کوں حکم ݙتا کہ زمین وچوں ہک مٹھی مٹی گھن آ۔ حکمِ خداوندی عزوجل دے مطابق عزرائیل علیہ السلام نے آسمان توں لیہہ کے زمین توں ہک مٹھی مٹی چاتی تاں پوری روئے زمین دی اتلی پرت چھلکے دے مانند لیہہ کے آپ دی مٹھی وچ آگئی۔ جس وچ سٹھ رنگاں تے مختلف کیفیتاں والی مٹیاں ہن یعنی سفید و سیاہ تے سرخ و زرد رنگاں والی تے نرم و سخت، شیریں و تلخ، نمکین و پھیکی وغیرہ کیفیتاں والے مٹیاں شامل ہن. 

کچھ عرصے بعد اللہ تعالٰی نے انہاں دی کھٻی پسلی وچوں ہک عورت پیدا کیتی۔ حوا اس دا ناں رکھا۔ انہاں  ݙوہاں کوں حکم تھیا کہ جنت دی جیہڑی نعمت چاہو، استعمال کرو مگر اس درخت دے قریب نہ ونجݨاں ورنہ ظالماں وچ شمار کیتے ویسو۔ لیکن شیطان دے بہکاوݨ تے انھاں نے شجر ممنوعہ دا پھل کھا گھدا۔ اس پاداش وچ آدم ؑ تے حواؑ کوں جنت توں زمین دی طرف بھیج ݙتا گیا۔ اللہ رب العزت قرآن وچ فرمیندے  کہ:
اساں انسان کوں ضعیف،کمزور تے جلد باز پیدا کیتا۔
## ٻاہرلے جوڑ
## حوالے
حضرت ابراہیم بن محمد صلی اللہ علیہ وآلہٖ وسلم

ابراہیمؑ بن محمدؐ (عربی:ابراہیم بن محمد) حضور پاک صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تے ماریہؑ القبطیہ دے بیٹے ہن۔ اُنہاں دا ناں حضور پاک صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے جد امجد حضرت ابراہیم دے ناں تے رکھا گیا ہئی۔ عرب دی روایات دے مطابق بچپن وچ آپؑ کوں پرورش و نگہداشت کیتے اُم سیف نامی دائی دے سپرد کر ݙتا گیا، جنہاں کوں حضور پاک صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے کجھ بکریاں وی ݙتے۔
thumb|مزار اقدس سیدنا ابراہیمؑ بن محمدؐ
غزوہ تبوک دے کجھ عرصے دے بعد ابراہیم بیمار تھی گئے، اُوں وقت اُنہاں دی عمر سولہ یا اٹھارہ مہینے ہئی۔

## حوالے
حضرت ابراہیم علیہ السلام

thumb|ابراہیمؑ

آپؑ ابوالانبیاء دے ناں نال مشہور ہن. نبی آخرالزمانؐ آپؑ دی اولاد وچوں ہن جیندے تے آپؑ فخر کریندے ہن. آپؑ نے موجودہ خانہ کعبہ دی تعمیر فرمائی. جیندے وچ آپؑ دے فرزند حضرت اسماعیلؑ وی آپؑ دے نال شریک تھئے. اسلام توں علاوہ یہودیت تے عیسائیت دا شمار وی ابراہیمی مذاہب وچ تھیندے.

## ولادت با سعادت

آپؑ دی ولادت اڄ توں چار ہزار سال پہلے عراق دے علاقے بابل وچ تھئی جتھاں نمرود حکمران ہئی. آپؑ دے پیو دا ناں آذر ہئی جیہڑا نہ صرف بت پرست ہئی بلکہ بت گر وی ہئی یعنی مٹی تے پتھر دے بت تراش کے وچیندا ہئی تے ایہو اوندا کاروبار ہئی. آذر نمرود دے دربار وچ ہک اہم مقام رکھدا ہئی تے اوندے ٻہوں قریب ہئی. آپؑ دی ولادت توں کجھ عرصہ پہلے کاہناں نے ربوبیت دا دعوٰی کرݨ والے نمرود کوں ݙس ݙتا ہئی کہ اوندی بادشاہی تے حکمرانی کوں ختم کرݨ والا پیدا تھیوݨ والا اے. ول باوجود پابندیاں دے اللہ دے حکم نال آپؑ دی ولادت تھی ڳئی.

## سیرت تے ذاتی حالاتِ حیاتِ طیّبہ

ابراہیم علیہ السلام او پہلے پیغمبر ہن جنہاں کوں اللہ نے مُسلمان آکھ کے پُکارا۔ مُسلمان اُنہاںؑ کوں خلیل اللہ (اللہ کا دوست) آکھدے ہن۔ ابراہیمؑ دی نسل توں کئی پیغمبر پیدا تھئے، جنہاں دا تذکرہ عہدنامہ قدیم وچ ہے۔ اسلام دی کتاب قرآن مجید وچ وی ٻہوں سارے اینجھے انبیاء دا ذکر ہے جیہڑے ابراہیمؑ دی نسل وچوں ہن ۔ اسلام دے آخری نبی مُحمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم وی ابراہیمؑ دی نسل دے وچوں ہن.

## اللہ دے نشانیاں تے تفکّر تے انہاں دا بطور رسول اللہ انتخاب

آپؑ بچپن توں ای اکثر آسمان تے نظر کر چندر، ستارے تے ݙوجھے اجرام فلکی تے غور تے تفکر کریندے ہن. آپؑ سوچیندے ہن کہ اتنی وݙی کائنات دا کوئی نہ کوئی خالق ضرور اے جیندی تلاش ضروری اے تے ایں مسلسل تفکر، توحیدی نظریے تے اللہ دی جستجو دی وجہ توں اللہ نے بطور رسول تے نبی آپؑ دا انتخاب فرمایا.

## حوالے
حسن رضا

حسن رضا شاعر ہے۔

## ڄم پل
کوٹ شادا شاہ پور نال تعلق ہے۔

## استاد شاعری

* اسماعیل ارشد  دے شاگرد ہن۔

## نمونہ کلام

### ݙوہڑہ
میں منداں چن انکاری کائی نہی _ روہسے جائز ہوندِن سجناں تے

مجبور آں بہوں مجبور دی عرضی _ من ونج اللّہ پاک دے ناں تے

نہ رسیا کر ، نہ رسیا کر _ جاں رنج ہونائیں دکھیاں تے

تیرے حسن رسیمیں جَر نہ سگدا _ بہوں بھار آ ویندائے ہاں تے

حسن رضا

### سوالی جوابی ݙوہڑے
سُرمے دا سوال

کسے بشر توں ہک دیہوں پُچھ لیا سُرمے _ کیہڑا خوف دماغ اچ راہندائی

شک پوندائے جلدی مُک ویساں _ اسے حول توں جگرا ڈھاندائی

تیری جھوک توں اج میں نئی ہلنڑاں _ سچ حسّن دسا جے بھاندائی

جداں مین اکھیاں وچ پاونڑاں نہوں  _ کس کانڑ خرید کے آندائی

بندے دا سرمے نوں جواب

تین پلکاں ہیٹھ سجا تاں لئیں ہا _ کیہڑا سال مہینہ لگنڑاں

پر حسّن نوں پک اے ہک گل دا _ توئیں منٹ کھلو نہی سگنڑاں

جداں تاہنگ شدید تے ہُسڑاں توں _ دریا نیراں دا وگنڑاں

توئیں سانگا کر کے ہنجواں دا _ لُہڑ ونجنڑائیں جھٹ نہی تگنڑاں

حسن رضا کوٹ شادا "شاہ پور" سرگودھا

### ݙوہڑہ
ہتھیں ملکھ دے وچ میں بے کس دی _ اکا سِیس نِوا نہوں چھوڑی

ساری زندگی دی ہنجے لحظے وچ _ پوئیوں بوڑ وفا نہوں چھوڑی

دے حسن نوں جرم حقیر دے بدلے _ وڈی سخت سزا نہوں چھوڑی

ویہلی پال کے ضد لاغرضیا سجناں _ میری عید ونجا نہوں چھوڑی

حسن رضا
حضرت ابو جندل

ابو جندل بن سہیل،  صحابیٔ رسولؐ تے سہیل بن عمرو دے بیٹے ہن۔ عاص نام، ابو جندل کنیت ،نسب نامہ ایہ ہے، ابو جندل بن سہیل بن عمرو بن عبد شمس بن عبد ود بن نصر ابن مالک بن حل بن عامر بن لوئی قرشی عامری. 
## اسلام دی خاطر خدمات
ابو جندل اس وقت مسلمان تھئے جݙݨ انہاں دا گھر اسلام دشمنی گڑھ ہئی،  والد سہیل نے انہاں دے پیراں وچ بیڑیاں پا کے قید کر ݙتا تے اوہ کئی سال تک اس قید و بند وچ گرفتار رہے. 6ھ صلح حدیبیہ وچ انہاں دے والد سہیل ہی قریش مکہ دی طرفوں  آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے کول مصالحت کیتے آئےہن ۔ جیہڑلے شرائط لکھیندیاں پیاݨ ہن ، ہک شرط ہئی "قریش دا جیہڑا آدمی وی خواہ اوہ مسلمان ہی کیوں نہ ہووے،  مسلماناں دے کول آسی تاں مسلمان اس دے واپس کرݨ دے پابند ہوسن ، تاں ابوجندل جیہڑے اسلام قبول کر چکے ہن تے کفار مکہ دی قید وچ ہن۔ کہیں طرح بھڄ کے بیڑیاں سمیت حضور صلی اللہ علیہ وسلم دی خدمت وچ حاضر تھی گئے۔ تے اپݨے زخم ݙکھا کے فریاد کیتی کہ انھاں کوں اپݨے نال مدینہ  ونجو۔ حضورؐ نے سہیل کوں کافی سمجھایا کہ اوہ ابوجندل کوں مدینہ ونجݨ دی اجازت ݙے ݙیوے۔ مگر اوہ راضی نہ تھیا کہا کہ شرائط صلح دی رو نال آپؐ اینکوں نی گھن کے ونج سڳدے۔ چنانچہ حضورؐ نے صحابہ کرام دی مخالفت دے باوجود ابوجندل کوں سہیل دے حوالے کر ݙتا۔ تے آکھا " ابو جندل صبر و ضبط نال کم گھن، خدا تہاݙے تے ݙوجھے مظلوم مسلماناں کیتے کوئی رستہ پیدا کریسی، اساں صلح کرچکے تے صلح دے بعد انہاں نال بد عہدی نی کرسڳدے۔ ابوجندل کفار دی سختیاں سہندے رہے تے جیہڑلے اہل مکہ دے ستم زدہ مسلماناں نے مقام عیص وچ ہک پناہ گاہ بݨا گھدی تاں ایہ وی اتھاں چلے گئے تے کجھ عرصے بعد انہاں دے نال ہی مدینہ آ ڳئے.  
## وفات
آنحضرتﷺ دی زندگی وچ مدینہ وچ رہے، اس دے بعد عمرفاروق دے زمانے وچ جݙݨ شام تے فوج کشی تھئی تاں اس وچ مجاہدانہ شرکت کیتی تے پنج چھی سال تک مسلسل جہاد فی سبیل اللہ وچ مشغول رہ کے حضرت عمر دے عہد خلافت 18ھ وچ طاعون دی وبا وچ عمواس وچ وفات پاتی۔
## حوالے
حضرت ابو دجانہ

ابو دجانہ دا اصل ناں سماک بن خرشہ ہے۔ انصاری ہن تے مدینہ وچ پیدا تھئے مگر تاریخ پیدائش وچ اختلاف اے. ابو دجانہ جنگ یمامہ میں شریک انہاں لوگاں وچ شامل ہن جنہاں نے مسیلمہ کوں قتل کیتا تے ہوں ݙینہہ شہید تھئے ایہ سال 12ھ دا ہئی۔ 

## حیات مبارک
بدر و احد تے دیگر غزوات وچ رسول اللہؐ دے نال شریک رہے۔ احد دے ݙینہہ رسول اللہؐ نے انہاں کوں اپݨی تلوار ݙتی ہئی جیہڑے ویلے آپؐ نے فرمایا میݙی تلوار اس دے حق دے نال کون گھنسی،  ساری قوم خاموش رہی،  ابو دجانہ نے آکھا میں اس دے حق دے نال اینکوں گھندا ہاں تے ول مشرکین دی کھوپڑیاں اݙا ݙتے بعد وچ رسول اللہؐ نے فرمایا اج ابو دجانہ لڑائی وچ سچے نکلے۔ ایہ مشہور بہادراں وچوں ہن.  انہاں دے کول ہک سرخ پٹی ہئی جس نال اوہ لڑائی وچ پہچاݨے ویندے ہن۔ احد وچ او بطور نشان لا کے ݙوہاں صفاں دے درمیاں اکڑ کے چلے تاں رسول اللہؐ نے فرمایا ایہ چال اللہ کوں بہت ناپسند ہے سوائے اس مقام دے۔ یمامہ دی جنگ وچ آپ شہید تھئے۔ بنی حنیفہ دا یمامہ وچ ہک باغ ہئی جس دی آڑ گھن کے اوہ لوگ لڑدے ہن مسلماناں دی اتھاں تک پہنچ نہ ہئی.  ابو دجانہ نے آکھا میکوں ایں باغ دے اندر سٹ ݙیو.  ایویں ہی کیتا گیا جس نال انہاں دا پیر ٹٹ گیا لیکن اس دے باوجود انہاں نے مقابلہ کر کے انہاں لوگاں کوں دروازے توں ہٹا ݙتا۔
جنگ وچ انہاں دے سامݨے ابو سفیان دی بیوی ہندہ آ گئی اس لوگاں کوں مدد کیتے پکارا کوئی شخص مدد کرݨ نہ آیا انہاں نے تلوار کوں روک گھدا کہ رسول اللہؐ دی تلوار کوں ہک عورت تے کیوں چلاواں.  
## حوالے
حضرت ابو درداء

حضرت ابو الدرداء رضی اللہ عنہ مشہور انصاری صحابی ہن تے آپ تارک الدنیا اصحاب صفہ وچوں ہن ۔ عویمر ناں، ابوداؤد کنیت ، قبیلہ خزرج دے خاندان عدی بن کعب توں ہن. نسب نامہ ایہ ہے، عویمربن زید بن قیس بن امیہ بن مالک بن عامر بن عدی بن کعب بن خزرج بن حارث بن خزرج اکبر. والدہ دا ناں مجتہ ہئی جیہڑے ثعلبہ بن کعب دے سلسلہ نال وابستہ ہن۔ درداء آپ دی بیٹی دا ناں ہے۔
## حالاتِ زندگی
ابودرداء ݙوجھے اکابر انصار دے ہک سال بعد 2ھ وچ مشرف باسلام تھئے،  اس دی وجہ ایہ ہے کہ انہاں دا اسلام تقلیدی نہ ہئی، اجتہادی ہئی، ممکن ہے کہ ایہ ہک سال مزید غور و فکر تے کاوش و تحقیق وچ صرف تھیا ہووے۔ لیکن قبول اسلام وچ ایہ ہک سال تمام عمر انہاں کیتے لیے تکلیف دہ ریہا فرمایا کریندے ہن کہ ہک پل دی خواہش نفس دیرپا غم پیدا کریندی ہے۔

حضرت عمر نے اپݨے عہد خلافت وچ تمام اکابر صحابہ دے نقد وظائف مقرر کر ݙتے ہن. مجاہدین بدر دی سب توں زیادہ تنخواہ ہئی، ابودرداء مجاہدین بدر وچ داخل نہ ہن لیکن حضرت عمر نے انہاں دا وظیفہ بدریاں دے برابر مقرر کیتا۔ حضرت عثمان دے عہدِ خلافت وچ امیر معاویہ نے انہاں دی منظوری نال انہاں کوں دمشق دا قاضی مقرر کیتا ،کݙہیں کݙہیں جیہڑلے امیر معاویہ کوں باہر ونجݨ دی ضرورت پوندی تاں اوہ انہاں کوں اپݨا قائم مقام بݨا ویندے. دمشق وچ قضا دا ایہ پہلا عہدہ ہئی۔

حضرت ابو درداء فساد وشر توں دور بھڄدے ہن ،شام دا ملک حجاز توں کہیں حال وچ بہتر نہ ہئی لیکن فتنیاں دے زمانے وچ شام ہک حکومت دے ماتحت بہر حال قائم رہا تے حجاز وچ ہر سال نویں فوج کشی دا سامݨا ہئی، ابودرداء دی سکونت شام دا ایہو سبب ہئی، فرمیندے ہن کہ جس مقام تے ݙو آدمی ہک ڳٹھ زمین کیتے منازعت کرن میں اس کوں وی چھوڑ ݙیوݨا زیادہ پسندکریندا ہاں۔
## غزوات وچ شرکت
غزوہ بدر دے دوران او مسلمان نہ ہن اس واسطے اس وچ شریک نہ ہن ، غزوہ احد حالت ایمان وچ پیش آیا، اس وچ نہایت سرگرمی نال حصہ گھدا ،گھوڑے تے سوار تھی کے میدان وچ آئے، آنحضرتﷺ نے انہاں دی شجاعت و بسالت کوں ݙیکھ کے فرمایا : 

"نعم انفارس عویمر" 

یعنی عویمر کس قدر اچھے سوار ہن۔ 

احد دے علاوہ دیگر غزوات وچ آنحضرتﷺ دے ناـ شرکت کیتی ، سلمان فارسی نے اسلام قبول کیتا تاں آنحضرتﷺ نے انہاں کوں ابودرداء دا اسلامی بھائی تجویز فرمایا۔
## وفات
ابودرداء مسافرانہ زندگی بسر کریندے ہن. ہجرت دا ٻتیہواں 32ھ سال ہئی کہ ایہ مسافر کاروان سرائے عالم توں وطن مالوف کوں سدھار ڳیا۔
## حوالے
حضرت ادریس علیہ السلام

قرآن مجید دے ݙو سورتاں وچ آپؑ دا ذکر آیا ہے۔ سورۃ مریم "سورہ مریم" آیت 55 وچ خدا نے آپؑ کوں سچا نبی آکھا ہے۔ سورہ الانبیا آیت 86.85 وچ اسماعیلؑ اور ذوالکفل علیہ السلام دے نال آپؑ کوں وی صبر والا تے نیک بخت آکھا گیا ہے۔ بائبل دے مطابق آپؑ دا ناں ضوک ہئی تے آپؑ یارد دے پتر ہن۔ آپؑ نے 365 برس دی عمر پاتی تے ول مع جسم خاکی آسمان تے چا گھدے گئے۔ حضرت ادریسؑ دی شخصیت، زمانے تے وطن دے بارے وچ مورخین وچ اختلاف ہے۔

## حیات طیبہ

حضرت ادریسؑ اللہ دے عظیم نبی ہن. آپؑ ہک اعلٰی درجے دے منتظم ہن جنہاں نے سب توں پہلے ٹاؤن پلاننگ شروع کیتی تے شہراں کوں منظم انداز نال آباد کیتا. آپؑ ٹاؤن پلاننگ دے بانیاں وچ شمار تھیندن. ہک روایت دے مطابق آپؑ زندہ حالت وچ جنت بھیڄے ڳن.

آپؑ حضرت شیثؑ دے پتر انوش دی نسل وچوں ہن۔ آپؑ دے والد دا ناں یارد تے والدہ دا ناں برکانہ ہئی۔ آپؑ دی بیوی دا ناں عادنہ ہئی۔ آپؑ دا  ہک پتر وی ہئی جس دا ناں متوشالخ ہئی۔ ادریسؑ، حضرت نوحؑؑ دے پڑݙاݙا وی ہن. 

آپ دا نسب اے ہے :-

” " ادریس (حنوک)  بن یارد بن مہلل ایل بن قینان بن انوس بن شیث(ع) بن آدم(علیہ السلام).

آپؑ دی وفات توں کجھ دیر پہلے اللہ نے آپؑ کوں فرمایا کہ ہݨ توں تساں جتنی دیر زندہ رہسو، دنیا وچ جتنے انسان وی کوئی نیکی کریسن انہاں دا ادھا ثواب تہاکوں ملسی، اس تے آپؑ بے حد خوش تھئے۔ اتنے وچ ہک فرشتے نے آپؑ کوں آ کے خبر ݙتی کہ عزرائیلؑ آپؑ دی روح قبض کرݨ آندے پن جس تے آپؑ حیران تھی گئے تے اس فرشتے دے پراں تے ٻیہہ کے اللہ نال ملݨ ٹر پئے،  آپؑ نے پہلا، ݙوجھا تے تریجھا آسمان پار کر گھدا تے جس وقت  چوتھے آسمان تے پہنچے تاں اتھاں آپؑ کوں عزرائیلؑ ملے، آپ نے  اللہ توں ٻئی زندگی منگی جس تے اللہ نے نہ کیتی ول آپ اتنی زندگی تے ہی راضی تھی گئے تے ول عزرائیل نے آپ توں  روح قبض کرݨ دی اجازت گھدی،  ادریس(علیہ السلام) نے عزرائیل کوں اجازت نہ ݙیندے ہوئے اللہ توں دعا کیتی کہ آپؑ دی روح عزرائیل دی بجائے اللہ خود قبض کرے ول اللہ نے خود ادریسؑ دی روح قبض کیتی تےآپؑ دی خواہش پوری کیتی۔ آپؑ نے 365 سال دی عمر پاتی۔

## قرآن وچ ذکر
قرآن مجید وچ آپؑ دا ذکر ݙو مرتبہ آیا ہے۔ پہلا ذکر سورہ الانبیاء آیت 85 تے ݙوجھا سورہ مریم آیت 56-57 وچ آیا ہے۔

وَإِسْمَاعِيلَ وَإِدْرِيسَ وَذَا الْكِفْلِ كُلٌّ مِّنَ الصَّابِرِينَ۝ (سورہ الانبیاء آیت 85)

”اسماعیلؑ تے ادریسؑ تے ذوالکفلؑ کوں، اے سبھے صبر کرݨ والے ہن۔“

وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِدْرِيسَ إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا نَّبِيًّا. ۝ وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا. ۝(آیت56،57، سورہ مریم)

”تے کتاب وچ ادریسؑ دا ذکر کر، بے شک او سچا نبی ہئی۔تے اساں اونکوں بلند مرتبے تے پہنچایا."

## حوالے
حضرت اسحاق علیہ السلام

thumb|انجیل وچ اسحاقؑ دی عکاسی
حضرت اسحاقؑ، حضرت ابراہیمؑ دے فرزند ہن جنہاں دے پتر حضرت یعقوبؑ توں بنی اسرائیل دی نسل شروع تھیندی اے.اضحاق یا اسحاق (عبرانی: יצחק مطلب: ہنسی، خوشی) ابراہیمؑ تے سارہؑ دے کلہے پتر ہن جیہڑے انہاں دے ہاں تݙہاں پیدا تھئے جݙݨ آپؑ دے ماں پیو عمر رسیدہ ہن۔ خدا نے اس دا وعدہ ابراہیمؑ تے سارہؑ نال کیتا ہئی۔ اے بیر سبع وچ پیدا تھئے تے آپؑ دی پرورش وی اتھائیں تھئی۔

## حالات

اسحاقؑ نے چالیہہ سال دی عمر وچ اپݨی رشتہ دار ربقہ نال شادی کیتی۔ اُس دے ݙو پتر عیسو تے یعقوبؑ ہن۔اسحاقؑ ہک زبردست ڄٹ تے مال ڈھانڈھیاں دے راکھے ہن. اپݨی آخری عمر وچ آپؑ نابینا تھی گئے ہن۔

اسحاقؑ 180 سال دے تھی کے فوت تھئے تے قریت اربع (حبرون) وچ دفن تھئے۔
اسحاقؑ دا اِسرائیل دے بزرگاں وچ شمار تھیندا ہے۔ 
## حوالے
حضرت اسماعیل علیہ السلام

آپؑ حضرت ابراہیمؑ دے فرزند ہن تے انہاں دی ݙوجھی گھر والی بی بی ہاجرہ دے وچوں ہن.

## اللہ دی راہ وچ قربان تھیوݨ دا فیصلہ، ایندی قبولیت تے اللہ دا فرشتے دے ذریعے آپؑ کوں بچا گھنݨاں

اللہ نے حضرت ابراہیمؑ کوں خواب وچ حکم ݙتا کہ اپݨے پتر کوں اوندی راہ وچ قربان کرو تاں آپؑ تعمیل وچ حضرت اسماعیلؑ کوں قربانی واسطے گھن آئے پر انہاں دی جگہ ہک دنبہ ذبح تھی ڳیا مگر اللہ نے اے قربانی قبول فرمائی.

## مکہ وچ سکونت تے بیت اللہ دی تعمیر

حضرت ابراہیمؑ، بی بی ہاجرہ تے حضرت اسماعیلؑ کوں اللہ دے حکم نال مکہ دی سرزمین تے گھن آئے جتھاں حضرت اسماعیل علیہ السلام دی اولاد نے رہائش اختیار کیتی.

## سیرت و تعلیمات
آپؑ ساری زندگی اللہ دی توحید کوں عام کریندے ریہے. 
## حوالے
حضرت بابا تاج الدین ناگپوریؒ

thumb|حضرت بابا تاج الدین ناگپوریؒ 
بابا تاج الدینؒ (21 جنوری 1861ء تا 17 اگست 1925ء) دی پیدائش ہندوستان وچ تھئی تے منݨ والے انہاں کوں صوفی تے گرو جی وغیرہ منیندے ہن۔ آکھا ویندا ہے کہ رہائش ناگپور وچ اختیار کیتی۔ نوعمری وچ یتیم تھیوݨ دے بعد پرورش نانی تے چاچا عبد الرحمان نے کیتی۔ ناگپور دے قریب کمتھی (Kamthi) دے ہک مدرسے وچ وی داخلہ گھدا جتھاں آپؒ دی ملاقات عبد اللہ نامی ہک شخص نال تھئی تے ہیں شخصیت توں روحانی طریقیاں دے بارے وچ معلومات حاصل کیتی.  

اپݨی جوانی وچ بابا تاج الدینؒ کوں ہک مرتبہ اپݨا لباس اتار کے مکمل طور تے برہنہ تھی کے ہک برطانوی پولو دے کھیݙ دے قریب چلدے پھردے پاتا گیا جینکوں ݙیکھ کے اتھاں موجود خواتین مبہوت رہ گئیاں تے بابا تاج الدینؒ کوں ناگپور دے ہک تیمارستان مجانین (insane asylum) وچ داخل کر ݙتا گیا۔ تیمارستان وچ داخل دیگر مجانین (جمع برائے مجنون) و دماغی مریضاں (جنہاں وچوں کجھ وچ دنیاوی شعور باقی  ہوسی) نے تاج الدینؒ کوں گـرو و پیر یا پہنچا ہویا مشہور کر ݙتا تے ایہ گونج تیمارستان دے باہر وی پہنچی تاں لوگ (جنہاں وچ اکثر اپݨے اپݨے مریضاں دے متعلقین ہی ہوسن) دیدار و درشن کیتے آوݨ لگے۔ سزا معاف تھیوݨ دے بعد تیمارستان دے نگہبان نے تاج الدینؒ دے ناں توں مشہوری حاصل کرݨ دی خاطر اپمے کول رہݨ کوں آکھا، آپؒ نے زیادہ عرصہ اس دے کول رہݨ دی بجائے خود الگ اپݨا آشرام (سنسکرت برائے خانقاہ) قائم کرݨ کوں ترجیح ݙتی۔

## مزید ݙیکھو
*محمد رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم، خانوادہ سلسلہ عظیمیہ دی ہک تصنیف، سرائیکی ترجمہ، اسماعیل بھٹہ
*حضرت سلسلہ عظیمیہ
*حضور قلندر بابا اولیاء رحمۃ اللہ علیہ، بانی سلسلہ عالیہ عظیمیہ
*حضرت قلندر علی سہروردی رحمۃ اللہ علیہ، حضور قلندر بابا اولیاءؒ دے روحانی استاد
*حضرت خواجہ شمس الدین عظیمی، خانوادۂِ سلسلۂِ عالیہ عظیمیہ
*قلندر شعور، تصنیف، حضرت خواجہ شمس الدین عظیمی، سرائیکی ترجمہ، اسماعیل بھٹہ
*وقار یوسف عظیمی 
*میاں مشتاق احمد عظیمی 
*سید طاہر جلیل عظیمی (پرنسپل روحانی اکیڈمی لاہور).
*روحانی اکیڈمی لاہور
## حوالے
حضرت ابوہریرہ رضی اللہ عنہ

thumb|أبو هريرة
آپ دے ناں دے بارے وچ مورخین وچ اختلاف ہے۔ آپ دا ناں قبل اسلام،  عبد الشمس تے قبول اسلام دے بعد عبد الرحمن ابن صخردوسی ہے. کہیں نے عمر بن عامر، کہیں نے عبد اللہ بن عامر وی لکھا. فتح خیبر دے سال اسلام گھن آئے. چار سال سفر و حضر وچ حضورؐ دے ہمراہ رہے. آپ کوں ٻلی بڑی پیاری ہئی حتی کہ ہک وار اپݨی آستین وچ بلی گھدی ٻیٹھے ہن، حضور صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے فرمایا تساں ابوہریرہ یعنی بلیوں والے ہو. تاں آپ ایں کنیت توں مشہور تھی گئے. مدینہ منورہ وچ 35ھ وچ وفات تھئی تے جنت البقیع وچ دفن تھئے.  87 سال عمر ہانیں. غضب دا حافظہ ہئی. آپ توں چار ہزار ترے سو چونسٹھ حدیثاں مروی ہن۔
## حالاتِ زندگی
قبول اسلام دے بعد رسول اللہؐ نے آپ دا ناں عمیر رکھا۔ ہریرہ، ہرہ (بلی) دی تصغیر ہے۔ آپ کوں بلیاں نال بہت انس ہئی. اس واسطے اس کنیت نال مشہور تھئے۔ غزوہ خیبر دے موقعے تے مدینے آ کے اسلام قبول کیتا تے زندگی دا بیشتر حصہ رسول اللہؐ دی صحبت وچ گزارا۔ حدیث دے سب توں وݙے راوی ہن تے سلطان الحدیث سݙویندے ہیں۔ حضرت عمر دے زمانے وچ مدینے وچ گوشہ نشین تھی گئے تے اتھائیں بعض روایات دے مطابق 78 سال دی عمر وچ انتقال کیتا۔
## حوالے
حضرت باغوچی پیر رحمۃ اللہ علیہ

آپ دا تعلق پشتون خاندان نال اے تے مزار بہاولپور شہر وچ بہاول وکٹوریہ ہسپتال دے مین گیٹ دے نال مرجع خلائق اے.

بہاولپور شہر دے سرکلر روڈ تے مشہور تے پراݨا بہاول وکٹوریہ ہسپتال واقع ہے. ایندے شعبہ حادثات دی پچھلی طرف آپؒ دا مزار موجود اے. مزار دے اردگرد مزید قبراں وی موجود ہن جیہڑے کہ یقیناً متعلقہ افراد دیاں ہوسن. ایں مزار تے منتاں منݨ والیاں وچ مریض وی شامل ہوندن جیہڑے شفا واسطے دعا کرݨ آندن تے مراداں پیندن. مزار دی ہک طرف ݙیوے ٻالݨ دی مخصوص جگہ بݨی ہوئی اے جتھاں منتاں منݨ والے آکے ݙیوا ٻلیندن تے وچ سروں دا تیل پا کے رکھدن. مشہور اے کہ جیہڑا چالیہہ جمعراتاں اتھاں مسلسل ݙیوا ٻلیندے اوندی من دی مراد ضرور پوری تھیندی اے بھاویں او کتنی ہی وݙی خواہش کیوں نہ ہووے. 
## ٻاہرلے جوڑ
## حوالے
حضرت حسن بن علی رضی اللہ عنہ

امام حسن ابن علی (15 رمضان 3ھ تا 28 صفر 50ھ) شیعہ اثنا عشریہ دے ݙوجھے امام تے اہلِ سنت دے پنجویں تے آخری خلیفۂ راشد ہن تے علی علیہ السلام تے سیدہ فاطمۃ الزھرا علیہا السلام دے وݙے پتر تے محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تےسیدہ خدیجہ علیہا السلام دے وݙے ݙوترے ہن۔ محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دی مشہور حدیث دے مطابق آپ جنت دے نوجواناں دے سردار ہن۔ محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے انہاں دا ناں حسن رکھا ہئی۔ اے ناں اس توں پہلے کہیں دا نہ ہئی۔ رسولِ خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم انہاں نال بے پناہ محبت کریندے ہن۔ انہاں دا ناں حسن، لقب 'مجتبیٰ' تے کنیت ابو محمد ہئی.

## ٻاہرلے جوڑ
## حوالے
حضرت حضرت یعقوب علیہ السلام

یعقُوب (/ˈdʒeɪkəb/; عبرانی: יַעֲקֹב،  Yaʿakov ، طبری Jaʕăqob ; "heel"; عربی: يَعْقُوب Yaʿqūb) ݙوجھا ناں اسرائیل، ہک بنی اسرائیل دے بزرگ ہن۔

## ولادت با سعادت
آپ دی پیدائش 1653 قبل مسیح وچ کنعان وچ تھئی تے آپؑ دی وفات سنہ 1506 قبل مسیح آپؑ دی زوجہ مطہرہ دا اسم گرامی حضرت لیاہؑ ہئی. آپؑ دی والدہ ماجدہ دا ناں ربیکاؑ ہئی. آپؑ دا ہک وݙا بھرا ہئی جیندا ناں عیسو ہئی. عملی زندگی وچ انہاں دا پیشہ ٻکروال دا ہئی

## آپؑ دے اہلِ بیت
آپؑ اللہ دے پیغمبر حضرت اسحاقؑ دے پتر ہن. آپؑ دا ݙوجھا ناں کیونکہ اسرائیل ہئی اس واسطے آپؑ دے ٻارہ پتراں توں بنی اسرائیل دے ٻارہ قبیلے وجود وچ آئے.

## سب توں پیارے پتر حضرت یوسفؑ دی جدائی تے ݙوجھے پتراں دا مکر

آپؑ دے سب توں پیارے تے حسین پتر حضرت یوسفؑ نے ہک رات خواب ݙٹھا کہ ١١ ستارے انہاں کوں سجدہ پے کریندن. اے خواب آپؑ دے باقی پتراں کوں پتہ لگا تاں حسد وچ آکے انہاں نے یوسفؑ کوں ہک کھوہ وچ سٹ ݙتا جتھوں ہک لنگھدے ہوئے قافلے والیاں نے ݙیکھ کے انہاں کوں ٻاہر کڈھیا تے اپݨے نال گھن ڳئے.

## پتر دے فراق وچ گزرے عرصے دا قصہ

ہک طویل عرصہ یوسفؑ دے فراق وچ گزارݨ دے بعد اللہ نے آپؑ کوں یوسفؑ نال ملوایا تے آپؑ دے ١١ پتراں نے یوسف کوں سجدہ کیتا تے ایں طرح یوسفؑ دے بچپن دا خواب پورا تھیا.

## پتر دے مل ونجݨ دا قصہ
حضرت یوسفؑ کئی منازل طے کریندے ریہے، قید وی کٹی تے غلام دے طور تے ویچے وی ڳئے مگر اپݨی قابلیت تے اعلٰی صلاحیتاں دی بناء تے ہک وقت مصر دے حکمران بݨ ڳئے. آپؑ دے دور وچ مصر تے ارد گرد دے ملکاں وچ خوراک دا کال پے ڳیا تے لوگ آپ دے دربار وچ مدد واسطے آندے ہن. انہاں مدد واسطے آوݨ والیاں وچ آپؑ دے ١١ بھرا وی آئے جنہاں کوں آپؑ نے پہچاݨ گھدا تے ایں طرح ہک وقت حضرت یوسفؑ تے حضرت یعقوبؑ دا وچھوڑا ختم تھیا.

## تعلیمات

تمام انبیاء دی طرح حضرت یعقوب علیہ السلام دی تعلیمات توحید تے انسان دی فلاح و بہبود ہئی. 
## حوالے
حضرت حوا علیہ السلام

thumb|السيدة حواء

حضرت حوا دی پیدائش حضرت آدمؑ دی پسلی وچوں تھئی. ول حوا تے آدم ݙوہاں دے ذریعے بنی نوع انسان دی نسل ٹری.آدم و حوا ݙوہاں کوں شجر ممنوعہ دا پھل کھاوݨ توں روکا گیا۔ ݙوہیں ہی اس حکم خداوندی کوں بھل گئے تے وسوسہ شیطان نال اوں درخت دا پھل کھا بیٹھے۔ پھل کھاندے ہی احساس گناہ تھیا تے توبہ استغفار وچ لگ گئے۔ اللہ جل شانہ نے معاف تاں کر ݙتا مگر مشیت وچ زمین کوں آباد کرݨ دا وقت آ گیا ہئی۔ تخلیق آدم دے وقت ہی ݙس ݙتا گیا ہئی کہ زمین تے ہک خلیفہ یا نائب دا تقرر تھیوݨ والا ہے۔ اس واسطے آدم و حوا ݙوہاں کوں زمین تے لہا ݙتا ڳیا.

## حالاتِ زندگی
جدہ دے باہر سمندر دے کنارے ہک قبر دا نشان ہے جس دے متعلق لوگاں دا خیال ہے کہ اے حوا دی قبر ہے۔ یہودیاں دی روایات دے مطابق آدم او حوا دی شادی وچ خدا،  جبرائیل تے ݙوجھے فرشتے شامل ہن۔ جنت توں نکلݨ دے بعد آدم تے حوا نے مکہ دا سفر کیتا تے خدا دی عبادت کیتی تے اتھائیں حوا کوں پہلا حیض آیا۔ آکھا ویندا ہے کہ ݙاہ قسم دے سزاواں حوا تے اس دے دھیاں کوں تجویز تھیاں جنہاں وچ حیض آوݨ، حمل تے وضع حمل دے تکالیف شامل ہن۔ ول آکھا گیا کہ اگر او اپݨے خاوند دی وفادار رہسی تاں اس دے نال جنت وچ ویسی۔ اگر او بچے دی پیدائش دے دوران  وفات پا ویسی تاں شہید دا مرتبہ پیسی ۔ آکھا ویندا ہے کہ حوا حضرت آدم دے ݙو سال بعد فوت تھئے تے انہاں دے پہلو وچ دفن کیتے گئے. 
## ٻاہرلے جوڑ
## حوالے
حضرت ذوالکفل علیہ السلام

## تعارف تے سیرت

حضرت ذوالکفل علیہ اسلام اللہ دے برگزیدہ نبی ہن۔ انہاں دا اصلی ناں ثعلبی دے مطابق بشر بن ایوب علیہ اسلام(عرائس- ص94) تے بروایت جرائری،'عوید' یا 'بن اوریم'ہئی۔ ناسخ التواریخ نے 'عوید یاھو' لکھا ہے۔ اے عبرانی لفظ ہے۔ اس دے معنی "عبد اللہ دے ہن۔ آپ دا لقب ذوالکفل ہئی۔ آپ شام تے روم تے مبعوث تھئے ہن۔ آپ کوں غصہ کݙہیں نہ آیا ہئی۔ تے آپ بے مثل مہمان نواز ہن۔ آپ مقدمات دے فیصلے وی کریندے ہوندے ہن.

## حیات طیبہ

حضرت ذوالکفل علیہ اسلام بعثت دے بعد مسلسل تبلیغ دین کریندے پئے ہن کہ داعی اجل آپہنیچا تے آپ نے لبیک آکھ کے ملکِ بقا دی راہ گھدی۔ مورخ طبری نے آپ علیہ اسلام دی عمر 75 سال تحریر کیتی ہے۔ 95 سال وی کئی علماء تاریخ نے لکھی ہے۔
## حوالے
حضرت شیث علیہ السلام

سیت یا شیث (عبرانی: שֵׁתֿ،طبری تلفظ صوتی Šet, معیاری:Šēṯ; عربی: شيثShith یا Shiyth) حضرت آدم علیہ السلام دے تریجھے پتت تے انہاں دے بعد نبی ہن۔ انہاں دا ذکر تورات وچ ہے۔ یہودیت، مسیحیت تے اسلام دے مطابق اے آدم تے حوا دے پتر تے ہابیل و قابیل دے بھائی ہن.

## ولادت
حواؑ کوں یقین ہئی کہ شیث انہاں کوں ہابیلؑ دے بدلے وچ تے ہابیل دے صبر دی وجہ نال انعام دے طور تے عطا کیتا گیا ہئی۔ کتاب پیدائش دے مطابق جݙݨ شیث تولد تھئے اس وقت آدم دی عمر 130سال ہئی تے شیثؑ ہوبہو آدمؑ دی شبیہ تے صورت تے ہن۔(ݙیکھو:کتاب پیدائش باب 5 آیت 3)

ایہو شجرہ نامہ قدیم دی کتاب تواریخ اول دے باب 1 دی آیت 1 تا 3 تے کتاب پیدائش دے باب 5 آیت 4 تا 5 وچ مذکور تھیا ہے۔ شیث ناں دے بارے وچ یہودیت وچ ایک روایت پائی ویندی ہے کہ شیث دا لفظ عبرانی دے لفظ توں ماخوذ ہے جس دا معنی "بیج"یا"پودا" ہے۔ ایں واسطے حوا کوں یقین ہئی کہ خدا نے انہاں کوں ہابیل دے بدلے وچ کہ جس کوں قابیل نے قتل کر ݙتا ہئی شیث عطا کیتا ہے۔
حضرت شیثؑ کوں حضرت آدم ؑ دے بعد نبوت عطا فرمائی ڳئی.

## سیرت و حیاتِ طیبہ
حضرت شیثؑ دا مزار اقدس لبنان دے ہک گاؤں بنام شیثؑ نبی وچ واقع ہے جتھاں بعد وچ ہک مسجد انہاں دے ناں تے قائم کیتی گئی ہئی۔ تیرھویں صدی عیسوی تے بعد وچ آوݨ والے عرب جغرافیہ داناں دی روایات دے مطابق شیثؑ نبی دا مزارفلسطین دے ہک شہر رملہ دے شمال مشرق وچ واقع ہک گاؤں بشیت وچ ہئی.  بلاشبہ، ادارہءاکتشاف فلسطین دے مطابق لفظ بشیت ݙو الفاظ "بیت" تے "شیث" دا مجموعہ ہے جس دا مطلب ہے خانہءشیث۔ 1948وچ اسرائیل دے معرض وجود وچ آوݨ دے وقت اے گاؤں غیر آباد تھی گیا ہئی لیکن اج وی ترئے کونیاں والا مینار شیثؑ دے مزار تے قائم و دائم ہے۔
## ٻاہرلے جوڑ
## حوالے
حضرت ابوزر غفاری

آپ صحابی رسولؐ ہن. جُنْدُب بن جُنَادَة ناں، ابوذر کنیت، شیخ الاسلام لقب۔ قبیلہ بنو غفار توں ہن جس دا پیشہ رہزنی ہئی۔ ابتدا وچ آپ نے وی آبائی پیشہ اختیار کیتا لیکن جیہڑلے حضرت محمدؐ دی بعثت دی خبر سݨی تاں مکے آ کے اسلام قبول کر گھدا۔ عظیم المرتبت محدثین وچ شمار تھیندن ۔ آپ توں بے شمار احادیث مروی ہن۔ بڑے قناعت پسند تے سادہ مزاج ہن۔ مال و زر دے معاملے میں قلندرانہ مسلک رکھدے ہن۔ ساری زندگی امرا تے اغنیاء کوں زر اندوزی توں روکدے رہے۔ قرآن دی اس آیت؛ (جیہڑے لوگ سونا تے چاندی جمع کریندے ہن اوہ درحقیقت بھا کھاندے ہن) توں استدلال کریندے ہن کہ سونا تے چاندی جمع کرݨا ناجائز ہے۔ مگر اس دور دے صحابہ تے مفسرین و محدثین کوں آپ دی اس توجیہ نال اتفاق نہ ہئی۔ 
## زندگی دے حالات
آپ دی زندگی دا آخری حصہ بڑی تکلیف وچ گزرا۔ امیر معاویہ دے حکم نال دمشق توں خارج البلد کیتے گئے تاں مدینہ واپس آئے۔ مگر اتھاں وی حضرت عثمان نے قیام کرݨ دی اجازت نہ ݙتی۔ تے ملک بدر کر کے قریبی شہر الربذہ بھیج ݙتا تے نال ہی خلیفہ نے ایہ حکم وی ݙتا کوئی اس دے نال نہ ونجے لیکن حضرت علی نے ہک نہ منی تے حضرت حسنین کوں ابو ذرغفاری دے نال بھیج ݙتا۔ ابو ذر غفاری دی عظمت کیتے ایہ وی کافی ہے کہ حضرت حسنین چچا آکھ کے پکاردے ہن۔ ابوغفاری کوں حضرت عثمان دے حکم نال مدینے دے کول الزبدہ دے مقام تے کسمپرسی دی حالت وچ سخت اذیتاں ݙے کے قتل کیتا گیا، ایہ شیعہ نقطہ نظر ہے انہاں دی وفات دے بارے وچ سنی نقطہ نظر ذیل وچ بیان کیتا گیا ہے۔
## قصہ انہاں دی وفات دا
مورخ ابن واضح اپݨی تاریخ وچ لکھدا ہے کہ جݙݨ توں حضرت ابوذر زبدہ بھیجے گئے تاں مردے وقت تک اتھاں رہے تے جیہڑے ویلے وقت وفات قریب تھیا تاں انہاں دی لڑکی نے آکھا کہ اے باپ میں اس مقام وچ کلہی ہاں تے ڈردی ہاں کہ آپ دی حفاظت درندیاں کولوں نہ کر سڳساں ۔ ابوذر نے آکھا کہ خوف نہ کر عنقریب چند مرد دیندار اتھاں آندے پئے ہن،  ذرا ݙیکھ تاں کوئی اݙے آندا پیا ہے؟ لڑکی نے آکھا کہ نہ۔ ابوذر بولے کہ حالی شاید میݙا وقت نی آیا۔ تھوڑی دیر دے بعد ول پچھا کہ کوئی نظردے ۔ لڑکی نے آکھا ہا کچھ سوار آندے پئین.  ابوذر نے فرمایا کہ اللہ اکبر خدا تے اس دا رسولؐ سچّا ہے۔ ہݨ میݙا منھ قبلہ دی جانب پھیر ݙے تے جیہڑلے اوہ سوار اتھاں پہنچن تاں انہاں کوں میݙا سلام آکھیں تے جس وقت اوہ میݙی تجہیز و تکفین توں فارغ تھیون تاں انہاں کیتے  ایہ بکری ذبح کراویں تے انھاں کوں میݙی جانب توں قسم ݙے کے آکھیں کہ بغیر کھاݨا کھادے ہوئے تساں لوگ اتھوں نہ ونجو۔ اتنا آکھ کے ابوذر راہی خلد بریں تھئے تے جیہڑے ویلے اوہ سوار اتھاں پہونچے تاں لڑکی نے انہاں کوں آکھا کہ ابوذر صحابی رسولؐ دا انتقال تھی گیا ہے۔ تے اوہ بے گور و کفن پئے ہن۔ ایہ سݨ کے اوہ سوار جیہڑے تعداد وچ ست ہم سواریاں توں لیہہ پئے۔ انہاں وچ حذیفہ بن الیمان صحابی رسول تے اشتر وی ہن،  ابوذر تے اوہ سب ٻہوں رُنے تے غسل و کفن ݙیوݨ دے بعد نماز جنازہ پڑھ کے انہاں کوں دفن کیتا۔ جیہڑلے اس توں فارغ تھئے تاں لڑکی نے آکھا کہ میݙے پیؤ نے تہاکوں قسم ݙوائی ہے کہ بغیر کھاݨا کھادے اتھوں نہ ونجو۔ انہاں لوگاں نے بکری ذبح کیتی تے کھاݨا کھاوݨ دے بعد اس لڑکی کوں نال گھن کے مدینہ منورہ دی جانب روانہ تھی گئے۔
## حوالے
حضرت صالح علیہ السلام

## سیرت و حیاتِ طیّبہ

صالح علیہ السلام ہک نبی دا ناں اے جنہاں دا قرآن مجید تے بائبل دے عہدنامہ قدیم وچ ذکر آیا ہے۔ اے قومِ ثمود دی طرف مبعوث کیتے گئے۔

اپ حضرت نوح علیہ السلام دے پتر سامؑ دی نسل وچوں ہن  آپؑ دا سلسلۂ نسب کچھ ایویں ہے:-

” صالح بن عبیر بن سیّاف بن ماشیح بن عبید بن خاضر بن ثمود بن عرم بن سام بن نوح ہے۔ “
اس توں یہ معلوم تھیندا ہے کہ آپؑ نوح علیہ السلام دی نسل وچوں ہن۔

## قوم کوں تبلیغ تے انہاں دی نافرمانی

آپؑ نے اپݨی قوم اللہ دی وحدانیت دی تبلیغ فرمائی مگر قوم نے بجائے راہ راست تے آوݨ دے آپؑ دی مخالفت شروع کر ݙتی تے آپؑ دی دشمن بݨ ڳئی.

## آپؑ دا معجزہ، توݙا تے قوم دے ہتھوں اوندی موت

قوم نے حجت دے طور تے آپؑ کولوں معجزہ طلب کیتا جیندے نتیجے وچ ہک پتھر وچوں ݙاچی دا ہک توݙا نکلیا جہہڑا کہ آپؑ دا معجزہ اے.مگر قوم نے آپؑ دے نال دشمنی تے بغض دے حداں پار کریندے ہوئے اونکوں قتل کر ݙتا تے ظلم دے مرتکب تھئے.

## آپؑ دی قوم تے اللہ دا عذاب

قوم دی نافرمانی تے ظلم دے بعد قوم تے اللہ دا عذاب نازل تھیا تے او تباہ و برباد کر ݙتی ڳئی.

## تعلیمات
آپؑ نے ہمیشہ اپݨی قوم حق تے توحید دی دعوت ݙتی. 
## حوالے
حضرت عثمان بن عفان رضی اللہ عنہ

حضرت عثمان بن عفان اموی قریشی (47 ق ھ - 35 ھ / 576ء - 656ء) اسلام دے تریجھے خلیفہ راشد، داماد رسول تے جامع قرآن ہن۔ عثمان غنی سابقین اسلام وچ شامل ہن تے عشرہ مبشرہ وچوں ہک ہن۔ انہاں دی کنیت ذو النورین ہے کیونکہ انھاں نے حضرت محمد صلی اللہ علیہ وسلم دیاں ݙو صاحبزادیاں نال یکے بعد دیگرے نکاح کیتا ہئی، پہلے رقیہ بنت حضرت محمد نال تے ول انہاں دی وفات دے بعد ام کلثوم بنت حضرت محمد نال نکاح کیتا۔ عثمان غنی پہلے صحابی ہن جنھاں نے سرزمین حبشہ دی ہجرت کیتی، بعد وچ دیگر صحابہ وی آپ دے پچھوں حبشہ پہنچے۔ بعد ازاں ݙوجھی ہجرت مدینہ منورہ دی جانب کیتی۔ رسول اکرم صلی اللہ علیہ وسلم، حضرت عثمان غنی تے مکمل اعتماد تے انہاں دی فطری حیاء و شرافت تے جو کجھ انھاں نے اپݨے مال دے ذریعے اہل ایمان دی نصرت کیتی ہئی، انہاں دی انتہائی قدر کریندے ہن۔ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے دیگر صحابہ دے نال انہاں کوں وی جنت تے شہادت دی موت دی خوش خبری ݙتی۔

## دور خلافت
سنہ 23 ھ (644ء) وچ خلیفہ عمر بن خطاب دی شہادت دے بعد مشورے نال آپ کوں خلافت دی ذمہ داری سونپی ڳئی، جینکوں انھاں نے 644ء توں 656ء تک انجام ݙتا۔ انہاں دے عہد خلافت وچ جمع قرآن مکمل تھیا، مسجد حرام تے مسجد نبوی دی توسیع تھئی تے قفقاز، خراسان، کرمان، سیستان، افریقیہ تے قبرص فتح تھی کے سلطنت اسلامی وچ شامل تھئے۔ نیز انھاں نے اسلامی ممالک دے ساحلاں کوں بیزنطینیاں دے حملوں توں محفوظ رکھݨ کیتے  اولین مسلم بحری فوج وی بݨائی۔
## حوالے
حضرت عمر بن عبدالعزیز رحمۃاللہ علیہ

عمر بن عبد العزیز (دور خلافت، 22 ستمبر 717  – 4 فروری 720 ) ، بن مروان بن حکم (کنیت: ابو حفص) خلافت بنو امیہ دے اٹھویں خلیفہ ہن تے سلیمان بن عبدالملک دے بعد مسند خلافت تے ٻیٹھے۔ انہاں کوں انہاں دی نیک سیرتی دے باعث چھیواں خلیفہ راشد وی آکھا ویندا ہے جبکہ آپ خلیفہ صالح دے ناں نال وی مشہور ہن۔ آپ نے 61ھ وچ مدینہ منورہ وچ اکھ کھولی۔ آپ دا ناں عمر بن عبد العزیز بن مروان تے ابو حفص کنیت ہئی۔

## خلافت دی بیعت
سلیمان بن عبدالملک دے مشیر ، رجاء کوں خدشہ ہئی کہ بنو امیہ آسانی نال عمر بن عبد العزیز دی خلافت قبول نہ کریسن۔ ایں واسطے کجھ دیر کیتے اوں نے سلیمان بن عبدالملک دی موت کوں لکائے رکھا تاآنکہ وابق دی جامع مسجد وچ افراد بنو امیہ کوں جمع کرکے سلیمان بن عبدالملک دی وصیت دے مطابق ، آپ دی دوبارہ بیعت گھن گھدی۔ ایں دے بعد وصیت نامہ کھول کے پڑھا ڳیا۔ جیہڑے ویلے اعلان خلافت تھیندا پیا ہئی تاں اوں وقت ’’انا اللہ ‘‘ دے ݙو آوازاں بیک وقت سݨے ڳئے۔ ہک ہشام دے منہ توں جینکوں حکومت کھسیجݨ دا غم ہئی، ݙوجھے عمر بن عبد العزیز جنہاں کوں حکومت مل ونڄݨ دا افسوس ہئی۔ ہشام نے بیعت توں انکار کیتا تاں رجاء نے اونکوں ڈانٹ ݙتا تے آکھا، اٹھی بیعت کر، ورنہ تیݙا سر قلم کر ݙیساں۔ ایہ آکھ کے عمر بن عبد العزیز کوں پکڑ کے منبر تے کھڑا ݙتا۔

ایندے بعد عمر بن عبد العزیز ایں عظیم ذمہ داری دے چاوݨ توں لرزاں ہن۔ خلیفہ مقرر تھیوݨ دے بعد آپ تے گھبراہٹ دا عالم طاری ہئی۔ آپ خود ایندے خواہش مند نہ ہن۔ انہاں دے نزدیک خلافت موروثی نی بلکہ ہک جمہوری ادارہ ہئی لہذا سلیمان دے دفن کرݨ دے بعد آپ مسجد وچ آئے، منبر تے چڑھے تے لوگاں کوں مخاطب کریندے ہوئے آکھا:

**لوگو ! میݙی خواہش تے عام مسلماناں دی رائے گھدے بغیر میکوں خلافت دی ذمہ داری وچ مبتلا کیتا ڳیا ہے۔ ایں  واسطے میݙی بیعت دا جیہڑا طوق تہاݙی گردن وچ ہے میں خود اینکوں لہا ݙینداں، تساں جینکوں چاہو اپݨا خلیفہ بݨا گھنو.**

ایہ تقریر سݨ کے سب نے بلند آواز  نال آکھا ، اساں تہاکوں اپݨے کیتے پسند کیتا تے تہاݙے نال راضی ہیں۔ ایندے بعد آپ نے خدا تے ایندے رسول دے احکامات دے بیان کرݨ کیتے لوگاں کوں آکھا:

**اے لوگو! جیں نے خدا دی اطاعت کیتی ،اوں دی اطاعت انسان تے واجب ہے ، جیں نے خدا دی نافرمانی کیتی، اوں دی فرمانبرداری لوگاں تے ضروری نی۔ میں اگر اللہ تعالٰیٰ دی اطاعت کراں تاں میݙی اطاعت ضروری ڄاݨو تے اگر میں خدا دی نافرمانی کراں تاں میݙی ڳالھ نہ منو.**
## آپ دے دور خلافت دی اہمیت
بنی امیہ دی حکومت دے 92 سالہ دور وچ حضرت عمر بن عبد العزیز دی خلافت دے ڈھائی سال تاریکی وچ روشنی دی حیثیت رکھدن۔ آپ دا زمانۂ خلافت ، حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ دی طرح بہت ہی مختصر ہئی۔ لیکن جیں طرح عہد صدیقی بہت اہم زمانہ ہئی ہوں طرح حضرت عمر بن عبد العزیز دی خلافت دا زمانہ وی عالم اسلام کیتے  قیمتی زمانہ ہئی۔ حضرت عمر بن عبد العزیز دا سب توں وݙا کارنامہ ایہ ہے کہ اوہ خلافت اسلامیہ کوں خلافت راشدہ دے نمونے تے قائم کرکے عہد صدیقی تے عہد فاروقی کوں دنیا وچ ول واپس گھن آئے ہن۔
## شہادت
رجب 101ھ بمطابق جنوری 720ء وچ آپ بیمار تھی ڳئے۔ آکھا ویندا ہے کہ بنو امیہ نے آپ دے ہک خادم کوں ہک ہزار اشرفیاں ݙے کے آپ کوں زہر ݙیوا ݙتا ہئی۔ طبیعت بہت خراب تھی ڳئی تاں آپ نے اپݨے بعد تھیوݨ والے خلیفہ یزید بن عبد الملک دے ناں وصیت لکھوائی جس وچ انہاں کوں تقویٰ دی تلقین کیتی۔ 25 رجب 101ھ بمطابق 10 فروری 720ء کوں آپ نے اپݨا سفر حیات مکمل کر گھدا۔ اوں وقت آپ دی عمر صرف 39 سال ہئی۔ آپ کو حلب دے قریب دیر سمعان وچ سپرد خاک کیتا ڳیا جیہڑا شام وچ ہے۔

## حوالے
حضرت لوط علیہ السلام

لوط علیہ السلام ہک نبی دا ناں ہے جنہاں دا ذکر قرآن مجید وچ تے بائبل دے عہدنامہ قدیم دی کتابِ پیدائش وچ آیا ہے۔ حضرت لوط علیہ السلام دا شہر سَدُوم(قرآن،  الحاقۃ:9، وچ اینکوں اُلٹ پلٹ تھی ونجݨ والا شہر آکھا گیا ہے۔ جیہڑا ملک شام وچ صوبہ حِمْصْ دا ہک مشہور شہر ہے۔

## تبلیغی حالات تے قوم دا رویّہ تے نافرمانی

آپؑ حضرت ابراہیمؑ دے ہمعصر ہن. آپؑ دی قوم بے راہ روی دا اجتماعی طور تے شکار ہئی تے غیر فطری طور تے جنسی سرگرمیاں دا ارتکاب کریندی ہئی. آپؑ دے منع فرماوݨ دے باوجود قوم باز نہ آئی بلکہ آپؑ دی دشمن بݨ ڳئی. آخر آپؑ دی بددعا نال قوم اپݨے شہر سمیت تباہ تھی ڳئی.

## قوم دی بغاوت تے عذابِ الٰہی
آپؑ دی تمام تر تبلیغی تے اصلاحی کوششاں دے باوجود قوم راہ راست تے نہ آئی تے آپؑ دی دشمن بݨ ڳئی. آپؑ نے آخر کار انہاں دے بارے عذاب دی دعا فرمائی جیہڑی قبول تھئی تے سدوم شہر کوں نافرمان لوگاں سمیت تباہ کر ݙتا ڳیا.

## تعلیمات
آپؑ نے ہمیشہ بنی نوعِ انسان کوں پاکیزگی تے تزکیہ نفس دی تربیت ݙتی تے اپݨی قوم کوں ہر لحاظ نال صاف ستھری زندگی گزارݨ دی ترغیب ݙتی.
## آلِ لوط
**آل لوط** سے مراد لوط علیہ السلام کی قوم نہیں بلکہ ان کے رفقا و پیروکار ہیں، جن میں ان کی بیوی جو ایمان نہ لائی وہ بھی شامل نہیں۔

## حوالے
حضرت مجدد الف ثانیؒ

شیخ احمد سرہندی المعروف مجدد الف ثانیؒ (مکمل ناں:شیخ احمد سر ہندی ابن شیخ عبد الا حد فاروقی) (پیدائش: 26 جون 1564ء— وفات: 10 دسمبر 1624ء) ݙاہویں صدی ہجری دے نہایت ہی مشہور عالم و صوفی ہن۔ جیہڑے مجدد الف ثانی تے قیوم اول نال معروف ہن۔ آپؒ دے مشہور خلیفہ سید آدم بنوری ہن.
## حالات زندگی
بعض روایات توں ایہ ثابت تھیندا ہے کہ ہر ہزار سال دے بعد تجدید دین کیتے اللہ تعالیٰ ہک مجدد مبعوث فرمیندا ہے۔ چنانچہ علما دا اتفاق ہے کہ عمر بن عبدالعزیز رحمۃ اللہ تعالیٰ علیہ دے بعد ݙوجھے ہزار سال دے مجدد آپؒ ہی ہن.  ہیں واسطے آپؒ کوں مجدد الف ثانی آہدے ہن۔

مجدد الف ثانی مطلقاً تصوف دے مخالف نہ ہن۔ آپؒ نے اینجھے تصوف دی مخالفت کیتی جیہڑا شریعت دے تابع نہ ہووے۔ قرآن و سنت دی پیروی تے ارکان اسلام تے عمل ہی آپؒ دے نزدیک کامیابی دا واحد رستہ ہے۔ آپؒ دے مرشد خواجہ رضی الدین محمد باقی با اللہ رحمۃ اللہ علیہ نے ہندوستان وچ تصوف دا نقشبندی سلسلہ متعارف کرایا تے آپؒ نے ایں سلسلے کوں ترقی ݙتی۔
## انتقال
ہک ݙینہ بیماری دے دوران وچ فرمایا:
* آج ملاوی کنت سون سکھی سب جگ دیواں ہار (ترجمہ:اج دوست دا روز وصال ہے،  اے محبوب میں تمام دنیا کوں ایں نعمت تے قربان کریندا ہاں)۔ بروز منگل 28 صفر 1034ھ مطابق 10 دسمبر 1624ء کوں وصال فرمایا تے ہݨ وی آپؒ دا مزار پرانوار سرہند شریف (انڈیا) وچ مرکزِ انوار و تجلیات ہے۔
## حوالے
حضرت عمر بن خطاب رضی اللہ عنہ

عمر بن خطاب (عربی: أبو حفص عمر بن الخطاب العدوي القریشي) ملقب بہ فاروق (پیدائش: 586ء تا 590ء دے درمیان مکہ وچ- وفات: 6 نومبر، 644ء مدینہ وچ) ابو بکر صدیق دے بعد مسلماناں دے ݙوجھے خلیفہ راشد، محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے خسر تے تاریخ اسلام دی اہم ترین شخصیات وچوں ہک ہن۔ عمر بن خطاب ، عشرہ مبشرہ وچوں ہن، انہاں دا شمار علما و زاہدین صحابہ وچ تھیندا ہئی۔ حضرت ابو بکر صدیق دی وفات دے بعد 23 اگست سنہ 634ء مطابق 22 جمادی الثانی سنہ 13ھ کوں مسند خلافت سنبھالی۔ عمر بن خطاب ہک باعظمت، انصاف پسند تے عادل حکمران مشہور ہن، انہاں دی عدالت وچ مسلم و غیر مسلم ݙوہاں کوں یکساں انصاف ملدا ہوندا ہئی۔ عمر بن خطاب دا ایہ عدل و انصاف انتہائی مشہور تھیا تے انہاں دے لقب فاروق دی دیگر وجوہ تسمیہ وچوں ہک وجہ ایہ وی بݨی۔

## دور خلافت
حضرت عمر بن خطاب، ہجری تقویم دے بانی ہن، انہاں دے دور خلافت وچ عراق، مصر، لیبیا، سرزمین شام، ایران، خراسان، مشرقی اناطولیہ، جنوبی آرمینیا تے سجستان فتح تھی کے مملکت اسلامی وچ شامل تھئے تے ایندا رقبہ ٻاویہہ لکھ اکونجاہ ہزار تے تریہہ (22,51,030) مربع میل تے پھیل ڳیا۔ عمر بن خطاب ہی دے دور خلافت وچ پہلی مرتبہ یروشلم فتح تھیا، ایں طرح ساسانی سلطنت دا مکمل رقبہ تے بازنطینی سلطنت دا تقریباً تہائی حصہ اسلامی سلطنت دے زیر نگین آ ڳیا۔ حضرت عمر بن خطاب نے جیں مہارت، شجاعت تے عسکری صلاحیت نال ساسانی سلطنت دی مکمل شہنشاہیت کوں ݙو سال توں وی گھٹ عرصے وچ زیر کر گھدا، نیز اپݨی سلطنت و حدود سلطنت دا انتظام، رعایا دی جملہ ضروریات دی نگہداشت تے دیگر امور سلطنت کوں جیں خوش اسلوبی تے مہارت و ذمہ داری دے نال نبھایا اوہ انہاں دی عبقریت دی دلیل ہے۔
## حوالے
حضرت نوح علیہ السلام

thumb|نوحؑ

**نوح** علیہ السلام اللہ تعالیٰ دے پیغمبر تے رسول  ہن۔ آپ نے تقریباً 900 سال تک لوگاں کو اللہ دی طرف سݙا مگر آپ دی قوم دا جواب اے ہئی کہ آپ وی ساݙی طرح عام آدمی ہن اگر اللہ کہیں کوں بطورِ رسول بھڄیندا تاں او فرشتہ ہوندا تے اس وچوں صرف 80 لوگاں نے انہاں دا دین قبول کیتا۔ انہاں دی ذال دا ناں واہلہ ہئی۔

آپؑ دی رسالت عالمگیر ہئی. آپؑ نے اپݨی قوم کوں ٩٥٠ سال تبلیغ کیتی مگر تھوڑے لوگ ایمان گھن آئے. تے نافرمانی تے اڑے ریہے. آخر آپؑ دے آکھݨ تے قوم تے سیلاب دا عذاب آیا تے ساری قوم تباہ تھی ڳئی. اے سیلاب عالمی درجے دا ہئی. آپؑ دا وصال ١٠٢٠ سال دی عمر وچ تھیا.
## حیات طیبہ

آدم علیہ السلام دے دنیا وچ آوݨ دے بعد انہاں دی اولاد دنیا وچ خوب پھَلی پھُلی، لیکن ہک مدت گزر ونجݨ دے بعد او لوگ خدا کوں بھل چکے ہن تے ہک خدا دی بجائے انہاں نے مٹی تے پتھر دے کئی خدا بݨا گھدے ہن، نہ صرف انہاں دے عبادت گاہواںں بتاں نال اٹے پئے ہن بلکہ ہر گھر وچ بت رکھے ہوئے ہن جنہاں دی وہ پوجا کریندے ہوندے ہن تے انہاں توں مراداں منگدے ہوندے ہن۔ نوح علیہ السلام نے اپݨی قوم کوں اللہ تعالیٰ دے احسانات جتلا کے سدھے رستے تے چلݨ دی تلقین کیتی تے اس بری راہ توں منع فرمایا، جس تے چلدے پے ہن تے انہاں کوں ایہ وی ݙسیا کہ اگر تساں بتاں کوں چھوڑ کے ہک خدا دی طرف رجوع نہ کیتوہے تاں تہاݙے تے عذاب نازل تھیوݨ دا خطرہ ہے.  تے آکھا کہ میکوں اللہ نے تہاݙی طرف اپݨا رسول بݨا کے بھیڄا ہے، اس تے انہاں لوگاں نے نوح علیہ السلام دا تمسخر اڈایا تے آکھا بھلا اے ݙسو کہ تساں نبی کیویں بݨ گئے، تساں تاں ساݙے جیہے گوشت پوست دے بݨے ہوئے ہو تے ساݙے وچ ہی پیدا تھئے ہو، تساں وچ ایسی کیہڑی چیز ہے، جس نال اساں تہاکوں نبی سمجھوں تے اگر خدا کوں نبی ہی بھیجݨا ہئی تاں او کہیں فرشتے کوں نبی بݨا کے بھیج ݙیندا۔  قوم دی ایہ سرکشی تے نافرمانی ݙیکھ کے نوح علیہ السلام نے اپݨے رب کوں پکاریا کہ اے اللہ، میں تاں اس قوم توں تنگ آگیا ہاں، ہݨ توں ہی انہاں توں بدلہ گھن۔

خداوند تعالیٰ نے نوح علیہ السلام کوں حکم ݙتا کہ ہک کشتی بݨاؤ تے اے وی حکم ݙے ݙتا کہ دیکھݨا ہݨ کہیں دی سفارش نی کرنی، ہݨ انہاں تے ضرور عذاب نازل تھی کے رہسی ، نوح علیہ السلام خدا دے حکم دے مطابق کشتی بݨاوݨ وچ لگ گئے۔ جݙݨ کشتی بݨ کے تیار تھی گئی تاں خدا نے حکم ݙتا کہ اپݨے اہل تے انہاں لوگاں کوں کشتی تے سوار کر گھنو جیہڑے میں تے ایمان گھن آئے ہن تے ہر جانور دا ہک ہک جوڑا وی کشتی وچ رکھ گھنو۔طوفان دے بعد آپؑ نے دیگر مومنین دے نال نویں دنیا دا آغاز فرمایا.

## حوالے
حضرت میاں میر

thumb|دارا شکوہ تے حضرت میاں میرؒ

شیخ میر محمدالمعروف میاں میر صاحب دی 1550ء بمطابق 957ھ سندھ دے شہر سیوستان وچ پیدائش تھئی آپ دے والد محترم قاضی سائیں ݙتہ فاروقی تمام سندھ وچ نہایت معزز و ممتاز بزرگ شمار کیتے ویندے ہن۔ قاضی سائیں ݙتہ،  حضرت عمر فاروق دی اولاد وچوں ہن۔ آپ دی والدہ ہک صاحب علم و عمل خاتون ہن۔ آپ نے انہاں کوں سلسلہ قادریہ دے سلوک نال روشناس کرایا تے تعلیم ݙتی اس دے بعد آپ قادری سلسلے دے ہک نامور بزرگ جناب شیخ سیوستانی دے مرید تھی گئے۔ آپ ہک طویل عرصے تک جناب شیخ دی خدمت وچ حاضر رہے۔ جݙݨ آپ دی عمر پنجیہہ سال دی تھئی تاں آپ جناب شیخ دی اجازت نال لاہور آ گئے۔

[thumb|[لاہور وچ میاں میرؒ دا مزار]]

آپ آخر عمر میں علیل تھی ڳئے۔ پنج ݙینہہ دی علالت دے بعد 7 ربیع الاول، 1045ھ وچ اپݨے مالک حقیقی نال ونج ملے۔ آپ نے وفات اوں محلہ خان پور وچ اپݨے حجرے وچ پاتی۔ جس وچ آخر تک آپ بیٹھے ریہے۔ تے اتھائیں مدفون تھئے۔ آپ دا مزار اورنگزیب عالمگیر نے تیار کروایا ہئی.
حضرت پیر حاجی شاہ رحمۃاللہ علیہ

آپ دا مزار اندرون احمد پوری گیٹ بازار نزد چوک شہزادی دی مشہور مقبرے والی مسجد وچ اے.بہاولپور شہر دے پراݨے ماواں بیبیاں اکثر ایں مزار تے حلوے مانے دی منت منیندن جیہڑے اللہ ولوں پوری تھیندن. پہلے اتھاں ہک ساوے رنگ دا مقبرہ موجود ہئی جیہڑا کہ ہݨ صرف ہک کمرے یا حجرے دی صورت وچ اے. 

اے مزار بہاولپور شہر دے قدیم مزارات وچوں اے جتھاں ہر طبقے تے عمر دے لوگ حاضر تھیندن تے اپݨے من دے مراداں پیندن. 
## ٻاہرلے جوڑ
## حوالے
حضرت پیر حاجی محمد باقر شاہ رحمۃاللہ علیہ

آپ دا تعلق ساداتِ جیلان نال اے تے سلسلہ نسب حضرت شیخ عبدالقادر جیلانی نال ونج رلدا اے. آپ دے ݙاݙا سئیں کوں خواب وچ حکم تھیا کہ ضلع ملتان دے علاقے جلالپور پیروالہ دے موضع ٻیٹ مغل ونج کے میاں الٰہی بخش بھٹہ کوں تے اوندے گھر والیاں کوں مرید ونج کرو. انہاں آکے بُھٹیاں کوں مرید کیتا تے ایں طرح حیدرآباد، سندھ دا اے پیر گھراݨہ، سرائیکی وسیب وچ آݨ آباد تھیا. 

آپ نے اپݨے ݙاݙے دے روحانی مشن کوں اڳوں ودھایا تے مستقل طور تے بہاولپور وچ رہائش اختیار فرمائی. آپ صاحبِ کرامات بزرگ ہن تے آپ دا مزار سمہ سٹہ وچ مرجع خلائق اے.آپؑ دے مریدین دا حلقہ پوری ریاست بہاولپور وچ پھیلا ہویا اے. آپؒ دے مزار دے موجودہ سجادہ نشین پیر احمد شاہ جیلانی ہن جیہڑے معروف علمی شخصیت ہن. 
## ٻاہرلے جوڑ
## حوالے
حضرت پیر ملوک شاہ رحمۃ اللہ علیہ

تاریخ وچ ہے کہ ریاست دے نواب نے بڑی کوشش کر گھدی مگر موجودہ بہاولپور شہر آباد کرݨ وچ ناکام تھیا. کیونکہ اتھوں دا کھاری پاݨی تے سخت گرم آب و ہوا لوگاں کوں راس نہ آندی ہئی تے کوئی اتھاں آباد تھیوݨ تے تیار نہ ہئی. ملتان شہر دے بالکل سیدھ وچ ہووݨ دی وجہ نال اے مخصوص جغرافیائی مقام کشش تے اہمیت دا باعث ہئی مگر پاݨی تے آب و ہوا دا مسئلہ رکاوٹ ہئی.  نواب کہیں ݙوجھی جگہ شہر نہ وساوݨاں چاہندا ہئی لہٰذا او پیر ملوک شاہ ہوراں دی خدمت وچ حاضر تھیا تے اپݨی عرض بیان کیتس.

آپؒ نے ہک پاݨی دا بھرا ہویا گھڑا چاتا تے اوندا پاݨی موجودہ بہاولپور شہر دے علاقے وچ موجود پاݨی دے تمام کھوہ تے کھوئیاں وچ شامل کر ݙتا. اتھوں گزرݨ والے قافلیاں دے تے اردگرد دے دیہاتاں دے  جیہڑے لوگاں نے وی انہاں کھوئیاں دا پاݨی پیتا تاں اتھوں دے تھی کے رہ ڳئے تے آپ دی ایں کرامت نال ٻہوں جلد نواب دی آرزو دے مطابق مطلوبہ مقام تے بہاولپور شہر آباد تھی ڳیا تے ملتان دی گزرگاہ تے واقع ہووݨ دی وجہ نال ایندی اہمیت وی قائم تھی ڳئی. پیر ملوک شاہ دا مزار بہاولپور چھاؤݨی تے نور محل دے نزدیک شہر دے سب توں وݙے قبرستان وچ اے جیہڑا آپ دی وجہ توں ملوک شاہ قبرستان دے ناں نال مشہور اے.
## ٻاہرلے جوڑ
## حوالے