کم دیاں ڳالھیں

کراچی اچ راہݨ آلے وسیبی بھرا اپݨی دھرتی ،اپݨی زبان تے اپݨے وسیب نال بے پناہ محبت کریندن ۔ ایندے وچ کوئی شک نی جو کراچی اچ راہݨ آلے سرائیکی دوستیں سرائیکی حوالے نال اتنا زیادہ کم کیتے جو وسیب دے لوک ایندی مثال پیش نی کر سڳدے پر کراچی اچ راہݨ آلے اساݙے کم پڑھ بھرا اپݨے وسیب کو پنجاب آکھدن مثلاً جݙاں او اپݨے وسیب آوݨ ونجٖݨ دی ڳالھ کریسن تاں آکھسن جو میں پنجاب وچوں کل آیاں یا فلانے ݙینھ پنجاب ویساں ۔ حالانکہ سرائیکی وسیب پنجاب نی بلکہ سرائیکستان اے ، پڑھے لکھے بھرا ایں عادت تے عمل دی حوصلہ شکنی کرن تے اپݨے بھرانویں کوں اپݨے وسیب دا ناں پکواون تے انہاں کوں واضح کرن جو جیکر تُساں سرائیکستان نی آکھدے تاں وطن یا وسیب آکھ ݙیو یا ول اپݨے شہر دا ناں گھنو پر غلطی ، سادی تے بے وقوفی نال ٻولے ونجٖݨ آلے غلط العام لوظ پنجاب کوں ختم تھیوݨا چہیدے ۔

کراچی اچ اے ڳالھ ݙیکھݨ اچ آئی ہے جوگھریں اچ کمر کرݨ آلے تریمتیں کوں ’’ ماسی ‘‘ آکھ تے پکاریا ویندے ۔ نوکرانی ماسی آکھݨ آلی مرض دا شکار صرف غیر سرائیکی لوک نی بلکہ ایں مرض وچ کراچی دے خود کھمدے پیندے گھرانے لوک وی شامل ہِن ۔ یاد رکھݨا چہیدے جو ماسی سرائیکی زبان دا عظیم لوظ اے۔ ماسی ماء دے بعد مقدس رشتہ ہے ۔ ماء تے ماسی وچ کوئی فرق کائنی ۔ لہٰذا ماسی نوکرانی دے معنے وچ استعمال تھیوݨا چہیدا ۔ جتھاں ایں طرح دا عمل دہرایا ونجٖے ، اوندی مخالفت کرو تے ماسی کوں نوکرانی بنݨ توںبچاؤ۔ ماسی نوکرانی کیوں بݨی ؟ ایندے تے اساکوں غور کرݨا چہیدے ۔ جݙاں کہیں وسیب دے لوک غافل تھی ونجن اپݨے وسیب دی رکھوالی آپ نہ کر سڳن ۔ ول انہاں دے وسیب تے وسائل تے قابض تھیندن ۔ غاصب انہاں کوں اپݨی دھرتی توں نکلݨ تے مجبور کر ݙیندن ، ول انہاندیاں میریں بھیݨیں تے دھیریں تے چاچیاں ماسیاں پردیس ونجٖ تے ٻئے دے گھریں دے تھاں منجیدیاں تے ٻوہاریاں ݙیندن ۔ اوندے بعد ’’ پرلے‘‘ دی مرضی جو سلوک کرے ۔ کیا اساں ایں ڳالھ تے کݙاہیں غور کیتے ؟

احساس کمتری دا شکار پڑھے لکھے نینگر اپݨے رشتے جنواون ویلے انگریزی لوظ ک’’کزن‘ ‘ دااستعمال زیادہ کریندن۔ایں چھوٹے لوظ دے استعمال نال کوئی پتہ نی لگدا جو ’’کزن‘‘ مسات اے،ملیر اے سوتر اے ،پوپھیر اے یا کوئی ٻئی بلا اے؟جݙاں جو سرئیکی جیڑھی جو انگریزی توں زیادہ بلیغ زبان ہے دے وچ رشتے جݨواوݨ ویلھے پتہ لڳدئے جو مسات کیا ہوندے ، ملیر کیا ہوندے ، سوتر کیا ہوندے ، چاچا کیا ہوندے تے ماماں کیا ہوندے ۔ جتنا تھی سڳے ایں لوظ دا استعمال گھٹ کرو تے ہر معاملے اچ اپݨی مٹھی ٻولی ورتو ، ٻئی زباناں دی ملاوٹ تے علامت توں بچو۔

سرائیکی وسیب نہ پنجاب اے تے نہ جنوبی پنجاب ۔ اے خطہ تاریخی ، جغرافیائی تے ثقافتی طور تے ہمیش توں اپݨی شناخت تے اپݨی انج سنجٖاݨ رکھیندے ۔ کائنات تے سب توں وݙی تے سب توں قدیم سرائیکی سلطنت ملتان اساݙی تریخی سنجٖاݨ دا سب توں وݙا حوالہ ہے ۔ جݙاں پنجاب یا پنجابی زبان وجود اچ نہ آئی ہئی اوں ویلھے ریاست ملتان تے ملتان دنیا ددے نقشے تے موجود ہئی پر اڄ  کل کجھ لوک جیندے وچ سرائیکی ماء دھرتی دے غدار سیاستدان وی شامل ہن سرائیکی خطے کوں جنوبی پنجاب آکھدن ۔ ایجھے لوکیں تے نظر رکھݨ دی لوڑھ ہے کیونجو سرائیکی ماء دھرتی سرائیکی وسیب تے ایں خطے دا ناں سرائیکستان ہے ۔سرائیکی وسیب دے غریب جیڑھے بکھ ، ݙکھ تے مصیبتیں کوں ڳل لا تے اپݨی دھرتی نال ڳانڈھا ڳنڈھی بیٹھن ۔ سرائیکی ماء دھرتی دے اصل وارث اِن ۔ او جاگیردار یا سرمایہ دار جیڑھے سرائیکی دھرتی دا رزق لہور یا پیرس وچ اپݨے محلات بݨواوݨ تے خرج کریندن ۔ دھرتی زادے نی بلکہ حرامزادے ہن ،۔ جنہاندے اولاداں اوں ماء دا کھیر پیتا جئیں ماء دھرتی دا رزق کھادے ۔ ایں مٹی تے ماحول اچ پرورش نی پاتی ۔ انہاندے ہتھیں تے پیرس کوں سارئیکی دھرتی دی مٹی لڳی ای نی او دھرتی دے پُتر نی بلکہ دھرتی دے پُتر او ہن جنہاندے ہتھ پیر تے بُت سرائیکی مٹی اچ بݨیا ہویا ہے۔

سرائیکی وسیب دے جاگیردار ، سرائیکی دھرتی دا رزق لہور خرچ کریندن ۔ انہاندے محلات تے کوٹھیا ں لہور اچ ہن ۔ انہاندے بیگمات اپݨے عیاشیاں تے مہانگے ڈیپارٹمنٹل سٹوریں تے سرائیکی دھرتی دا رزق لکھاں دی صورت اچ خرچ کریندن ۔ ضلع رحیم یارخان دے ہک جاگیردار چالہی کروڑ دی کوٹھی لہور اچ بݨوائی اے ۔ اے جاگیردار سرائیکی دھرتی دے دشمن ہن ۔ ایندے مرکوہ عمل نال نفرت کرݨ ضروری اے ۔ سرائیکی دھرتی دے وسائل سرائیکی دھرتی تے خرچ کرݨ آلیاں دی حوصلہ افزائی ضروری اے ۔

سرائیکی علاقے دے اکثر بھرا اپݨیاں زمیناں ویچ تے پھول چھنڈے کر چھوڑیندن ۔ زمین ویچ تے گندے شوق پورے کرݨ دی کوشش کریندن ۔ کجھ عرصے بعد ایجھے بھرا اپݨیاں ضرورتاں پوری کرݨ واسطے ٻئے دے اڳوں ہتھ اݙی کھڑے ہوندن ۔ وسیب دے بھرانویں کوں اے ݙسݨ دی ضرورت ہے جو جیکر زمین تہاݙے کول ہے تاں تُساں دھرتی دی تحت السریٰ تے عرش معلیٰ تک مالک ہیوے ، جیکر دھرتی تہاݙے کول نی تاں ایویں سمجھو دھرتی تہاݙے پیریں تلوں نکل ڳئی اے ۔

نانگیں کوں کھیر پلاؤ تاں وی نانگ راہسن ، نانگ زیادہ مہربات تے مانوس تھیسے تاں ول وی پیار ݙیوݨ دے بہانے ڳلھ تے ݙنگ مار گھنسے لہٰذا نانگیں دی چنڳائی دی امید نہ رکھو ۔ سرائیکی دھرتی دے نانگ کالے ہوون ، چِٹے ہوون ، پدم پتی تے بھاویں پدم ہوون ’’ دھرتی ‘‘ گودے ’’نانگ‘‘ دھرتی دے موذی اِن ۔ انہاں دے سامݨے سر جھکاوݨ دی نی بلکہ انہاں دا سِر پھہیݨ دی ضرورت اے ۔

سرائیکی دھرتی ، سرائیکی زبان، سرائیکی حقوق تے سرائیکی وسیب دے حوالے نال ڳالھیں کرݨ توں زیادہ عملی اقدامات دی ضرورت اے ۔ کجھ لوک ڳالھیں ڈھیر کریندن عمل کجھ نی کریندے ، کجھ سرائیکی دے اولے وچ اپݨے آپ کوں مشہور کرݨ چہندن ، کجھ سرائیکی دے ݙڈھ تے چڑھ تے اپݨے ݙڈھ بھرݨ چہندن۔ کجھ لوک سرائیکی دے مونڈھے تے چڑھ تے اپݨا قد اُچا کرݨ چہندن ۔ سرائیکی تحریک جیڑھی جو ہُݨ ہک سنجیدہ عمل وچ تھی ڳئی اے انہاں کوں نقصان توں بچاوݨ ویلھے دا اہم ترین تقاضا ہے ۔ اے تاں تھی سڳدے جو سیاݨے تے عقل والے بھرا تماشبین بنݨ دی بجائے اڳوں تے آون تے آ تے سرائیکی دے مقدس توں پھوتی ٹرڑے تے لسوڑے دی گگڑ ٹائپ لوکیں توں بچاون ، جیکر ’’ چنڳے ‘‘ جاہ خالی رکھیسن تاں اتھاں ’’ مندے ‘‘ ٻہہ ویسن ، ولا کہیں کوں گلے و یار تے شکوے شکایت دا حق حاصل نہ ہوسے ۔

کراچی وچ کجھ لوک ایجھے وی ہوندن جو ڈھیر پڑباٹی وہندن او ریت دے محل اُسریندے رہ ویندن ۔ ہوا اچ ݙانگاں مارݨ تے سدھے سادھے لوکیں کوں بے وقوف بݨاوݨ دی کوشش کر تے خود فریبی دا شکار تھیندن ۔ اپݨے آپ کوں بے وقوف ثابت کرݨ دی کوشش کریندن ۔ ایجھے کوڑے پڑباٹی تے بے عمل لوکیں توں پاسہ کرݨ دی ضرورت اے ، ایندے مقابلے پڑھݨ پڑھاوݨ تے اولاد کوں اعلیٰ تعلیم ݙیوݨ آلے لوکیں نال یاری لاوݨ دی ضرورت ہے ۔

سرائیکی دھرتی تے 2 جون 1818ء کوں سکھاں قبضہ کیتا ۔ سرائیکی وسیب دے لوک تقریباً ݙو سو سال توں رنجیت سنگھ دا قبضہ ختم کرݨ دیاں ارداساں کریندے آندن تے اپݨے حق حقوق منگدے آندن پر قبضہ گیراں حق ݙیوݨ دی بجائے سرائیکی صوبے دی نکی جہی علامت بہاولپور کوں وی پنجاب دے پیٹ اچ پا ݙتے، لہٰذا ثابت تھیا جو حق منگݨ نال نی ملدے بلکہ کھسݨ نال ملسن ۔ حق ہووے یا خیرات منگݨ عیب اے جیکر منگݨ کیتے ہتھ اݙیسو تاں پرلے کوں اختیار ہے جو آنہ ٹکہ تلی تے رکھ چھوڑے یا تھُک سٹ چھوڑے ۔ لہٰذا منگݨ نال مسئلے حل نہ تھیسن بلکہ جے توݨیں خود مسئلہ نہ بݨو کوئی مسئلہ حل نی کریندا ۔

## '''حوالہ'''
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی وسیب) وچوں چوݨ