گنویری آلا

گنویری آلا

گنویری آلا: سرائیکی وسیب دی قدیم وادی سندھ دی تہذیب دا ہک عظیم مرکز

گنویری آلا، جیڑھا اَڄ دے چولستان دے صحرا وِچ لُکیا ہویا اے، وادی سندھ دی تہذیب (Indus Valley Civilization - IVC) دے سَبھ توں اہم اتے وݙے شہری مراکز وِچوں ہک اے۔ اِیہ ہک قدیم اتے وسیع آثار قدیمہ دی جگہ اے جیہڑی اِیں خطے دی گہری تاریخی جڑاں کوں ظاہر کریندی اے۔ اِیں کوں موہنجو دڑو، ہڑپہ، دھولاویرا اتے راکھی گڑھی دے بعد وادی سندھ دا پنجواں وݙا شہری مقام منیا ویندا پیا اے، اتے کُجھ محققین ایندے کوں پاکستان وِچ تریجھا وݙا شہر وی آکھدن ۔ گنویری آلا وادی سندھ دی تہذیب دے عروج دے دور (2600 ق م توں 1900 ق م) دا ہم عصر اے۔ اِیں دا محل وقوع موہنجو دڑو اتے ہڑپہ دے وچال اے، جیہڑا اِیں دی سٹریٹجک اتے تجارتی اہمیت کوں اُجاگر کریندا اے۔ اِیں دی وݙی جسامت اتے اہم مقام اِیں ڳالھ دا اشارہ ݙیندا اے جو اِیہ صرف ہک وستی نی ہئی، بلکہ وادی سندھ دے وسیع شہری نیٹ ورک وِچ ہک کلیدی مرکز ہا، جیہڑا ممکنہ طور تے تجارت، رابطے یا انتظامی سرگرمیاں دا ہک اہم نوڈ ہا، اتے اِیں نال وادی سندھ دی تہذیب دے آپس وِچ جُڑے ہووݨ دی گہری سمجھ پیدا تھیندی اے۔   

سرائیکی وسیب ہک قدیم تہذیبی خطہ اے جیڑھا اَڄ دے سارے پاکستان تے مشتمل اے۔ اِیں خطے کوں وادی سندھ وی آکھیا ویندا اے، جین٘دی اصل سرائیکی اے اتے اِیہ اُردو تے پنجابی دی ماء اے۔ معروف محقق ڈاکٹر گوپی چند نارنگ 1992ء دی پہلی عالمی سرائیکی کانفرنس وِچ ثابت کیتا ہا جو سرائیکی "مادر لینگویج" اے اتے اِیہ برصغیر دیاں اکثر زباناں دی ماء اے، جیندے وِچ سنسکرت وی شامل اے۔ اِیں لسانی قدامت اتے گہرائی دے نال، گنویری آلا، جلیل پور اتے ملتان جیہے قدیم علاقے سرائیکی وسیب دے او اہم حصے ہن جیڑھے اِیں خطے دی قدیم تہذیباں بارے مزید تحقیق سانگے ٻہوں کُجھ لُکائی کھڑن ۔ اِیں توں واضح تھیندا اے جو گنویری آلا سرائیکی وسیب دے گہرے تاریخی اتے تہذیبی ورثے دا ہک لازمی حصہ اے۔   

## گنویری آلا دی جغرافیائی اتے تاریخی پچھوکڑ
گنویری آلا بہاولپور ڈویژن دے چولستان صحرا وِچ، دریائے گھاگھرا-ہاکڑہ دے سُکّے ہوئے بستر تے واقع اے۔ قدیم لوک داستاناں وِچ اِیں خطے دے ترے دریاواں دا ذکر ملدا اے: ہاکڑہ، سرسوتی اتے گھاگھرا، جیہڑے ممکنہ طور تے ہک ہی دریا دے مختلف ناں ہن ۔ ماضی وِچ اِیہ علاقہ دریائے ہاکڑہ دے پاݨی نال سیراب تھیندا ہا، جیندے نال زمین زرخیز ہئی اتے کاشتکاری اتے مال مویشی پالݨ سانگے موزوں ہئی۔ اِیں توں پتہ لڳدے جو چولستان دا صحرا، جیہڑا ہݨ ویران ائے، ماضی وِچ ہک زرخیز اتے سرسبز علاقہ ہا، جیہڑا تقریباً 4000 ق م توں 600 ق م تئیں آبادیاں دی حمایت کریندا ہا۔ اِیں علاقے دی بربادی اوں ویلھے شروع تھئی جݙاں دریائے ہاکڑہ سُک ڳیا ۔ اِیہ صورتحال اِیں ڳالھ کوں واضح کریندی اے جو قدیم تہذیباں، خاص طور تے گنویری آلا جیہے وݙے شہری مراکز، آبی وسائل دی دستیابی تے کیویں منحصر ہن۔ دریائے ہاکڑہ دا سُکݨ اِیں خطے دی خشکی اتے گنویری آلا سمیت ہور قدیم بستیاں دے زوال دا ہک وݙا سبب بݨیا، جیہڑا ماحولیاتی عوامل دے تہذیبی تبدیلیاں تے اثر کوں اُجاگر کریندا اے۔   

ڈاکٹر رفیق مغل دے سروے دے مطابق، چولستان وِچ دریائے ہاکڑہ دی وادی وِچ 424 قدیم بستیاں ملین ہن، جنہاں وِچوں 363 ہڑپائی تہذیب دے چار مراحل دی عکاسی کریندی ہن ۔ اِیہ تحقیق اِیں ڳالھ کوں ظاہر کریندی اے جو وادی سندھ دی تہذیب اصل وِچ چولستان وِچ جمی ہئی، کیونجو اتھاں اِیں تہذیب دے ارتقاء دیاں ساریاں کڑیاں دے ثبوت ملدن ۔ "ہاکڑہ تمدن" (3500 ق م) ہڑپائی تہذیب دے ابتدائی دور توں وی پہلے دا ہا اتے جلیل پور دا ہم عصر ہا۔ ہاکڑہ وئیر (Hakra Ware) ثقافت، جیہڑی چوتھی ہزاری قبل مسیح دی اے، ایندے آثار چولستان، جلیل پور اتے ہڑپہ وِچ ملین ہن، جیہڑا اِیں خطے دی تہذیبی قدامت اتے ارتقاء دی گہری جڑاں کوں ثابت کریندا اے۔ اِیں توں واضح تھیندا اے جو چولستان دا علاقہ، جیندے وِچ گنویری آلا واقع اے، وادی سندھ دی تہذیب دے ارتقاء وِچ ہک بنیادی اتے مرکزی کردار ادا کیتے۔   

## آثار قدیمہ دیاں دریافتاں اتے تحقیق
گنویری آلا دا مقام 1970 دی دہائی وِچ ڈاکٹر رفیق مغل، بوسٹن یونیورسٹی دے پروفیسر ایمریٹس، نے دریافت کیتا ہا۔ سر اورل سٹین نے 1941ء وِچ چولستان صحرا وِچ وادی سندھ کوں دوبارہ دریافت کیتا ہا، اتے ہنری فیلڈ نے 1955ء وِچ اِیں علاقے دی مزید تحقیق کیتی ہئی ۔ اِیں جگہ تے طویل عرصے تئیں کوئی باقاعدہ سائینسی کھدائی نی کیتی ڳئی ہئی، جیندے دی وجہ وسائل دی کمی ہئی، خاص طور تے جگہ دے نیڑے پاݨی دے وسائل دی عدم دستیابی اتے مزدوراں دی لوڑ کوں پورا کرݨ سانگے آبادی دی کمی ۔ تاہم، سطحی سروے، نقشہ سازی اتے سطحی نوادرات دے مجموعے نال کئی اہم دریافتاں تھئن۔   

سطحی دریافتاں وِچ مٹی دیاں اِٹاں دیاں کندھاں شامل ہن، جیڑھی ہور وادی سندھ دیاں جگہواں تے ملݨ آلیاں کندھاں وانگوں ہن۔ اِٹاں دا معیاری سائز 1:2:4 دے تناسب نال ہا، جیہڑا ہڑپائی دور دے شہراں وِچ عام ہا اتے ہک خاص سانچے دے استعمال دا اشارہ ݙیندا اے۔ پکی اِٹاں دی موجودگی اِیں ڳالھ دا ثبوت اے جو اِیں علاقے وِچ اِٹاں بݨاوݨ سانگے وافر خام مال اتے اِٹاں کوں پکاݨ سانگے کافی ایندھن موجود ہا ۔ اہم دریافتاں وِچ یونیکارن دیاں مورتیاں، ہک تانبے دی مہر، اتے ہک مٹی دی نقش شدہ تختی شامل ہن۔ مٹی دی تختی تے ہک ننگے مرد دی تصویر اے جیڑھا یوگی پوزیشن وِچ تخت تے بیٹھا ہویا اے اتے اوندے ہیٹھ ہک شاگرد اے۔ اِیں تے وادی سندھ دے ترے معروف نشانات وی ہن ۔ ہک تانبے دی مہر وی ملی اے، جیہڑی اِیں علاقے وِچ پہلی واری ملی اے اتے 99.89% خالص تانبے دی بݨی ہئی ۔ گنویری آلا توں چار ٹیراکوٹا یونیکارن دیاں مورتیاں ملین، اتے اِیہ وݙی تعداد اِیں مقام دی ہک خاص خصوصیت اے، کیونجو ہڑپہ، موہنجو دڑو اتے چنہودڑو توں وی ملین ہن لیکن اِیں وݙی تعداد وِچ کہیں ہور جگہ توں نی ملین ۔ اِیہ دریافتاں اِیں ڳالھ کوں ظاہر کریندی ہن جو گنویری آلا صرف ہک رہائشی مرکز نی ہا، بلکہ ہک منظم شہری ڈھانچے اتے ہک مخصوص مذہبی اتے ثقافتی شناخت دا حامل ہا، جیہڑا وادی سندھ دی تہذیب دے وݙے مراکز دے نال ہم آہنگ ہا۔   

گنویری آلا وچ انسانی آبادی ہاکڑہ تہذیب دے مرحلے توں شروع تھی تے شہری مرحلے تئیں مسلسل ترقی کریندی رہی۔ چولستان دا ہاکڑہ تمدن 3500 ق م دا اتے جلیل پور دا ہم عصر اے۔ اِیں توں پتہ لڳدے جو وادی سندھ دی تہذیب صرف ہڑپہ اتے موہنجو دڑو تئیں محدود نی ہئی، بلکہ اِیں دی جڑاں چولستان دے ہاکڑہ تمدن وِچ ہن ۔ گنویری آلا دی اُوپرلی سطح توں ملݨ آلے کاربن نمونے ہڑپائی دور 3C (تقریباً 2300 توں 1900 ق م) دے ہن، جیہڑا اِیں دی تاریخ کوں ٹھوس شواہد نال جوڑیندا اے۔ مٹی دے برتناں دے نمونیاں دی سائینسی تجزیہ نال پتہ لڳے جو انہاں وِچ کاربن اتے سلیکون دی وݙی مقدار ہئی، اتے انہاں کوں مختلف درجہ حرارت تے پکایا ڳیا ہا۔ اِیہ اِیں علاقے دے رہائشیاں دی تکنیکی مہارت کوں ظاہر کریندا اے، خاص طور تے مٹی دے برتن بݨاوݨ وِچ ۔   

**Table 1: گنویری آلا دے اہم آثار قدیمہ اتے انہاں دی اہمیت**

  
اِیں طویل عرصے دی لاپرواہی دے بعد، 29 فروری 2024 کوں گنویری آلا دی کھدائی دا باقاعدہ افتتاح کیتا ڳئے۔ اِیہ کھدائی پنجاب دے محکمہ آثار قدیمہ، گورنر بلیغ الرحمان اتے ہور ماہرین دی کوششاں نال شروع تھئی اے۔ اِیہ ہک وݙا قدم اے جیہڑا اِیں وݙے آثار قدیمہ دے رازاں کوں بے نقاب کرݨ وِچ مدد ݙیسی ۔ اِیہ حالیہ کھدائی صرف ہک واقعہ نی، بلکہ وادی سندھ دی آثار قدیمہ وِچ ہک اہم موڑ اے۔ اِیہ اِیں ڳالھ دا اشارہ ݙیندا اے جو گنویری آلا بارے ساݙا موجودہ علم صرف سطحی سروے تے مبنی ہا، اتے ہݨ باقاعدہ کھدائی نال اِیں دی سٹریٹیگرافی، کرونالوجی، اتے اندرونی ڈھانچیاں بارے ساݙی سمجھ وِچ ٻہوں وݙا اضافہ تھیسی۔ اِیہ ممکنہ طور تے وادی سندھ دی تاریخ دے کُجھ حصیاں کوں، خاص طور تے ایندے مشرقی پھیلاؤ اتے ہاکڑہ ثقافت دے کردار کوں، نویں سروں لکھݨ وِچ مدد ݙیسی۔   

## گنویری آلا: وادی سندھ دی ہک وݙی شہری مرکز
گنویری آلا دا رقبہ 81.5 ہیکٹر (تقریباً 201 ایکڑ) دا تخمینہ لایا ڳئے، جیہڑا اِیں کوں ہڑپہ توں 16 ہیکٹر وݙا بݨیندا اے۔ اِیہ ہک وݙے نیٹ ورک دا ہک مرکزی حصہ بݨ ڳیا ہا جیندے وِچ موہنجو دڑو، ہڑپہ، راکھی گڑھی اتے دھولاویرا جیہے وݙے شہری مراکز شامل ہن ۔ گنویری آلا وادی سندھ دی تہذیب دی عام شہری منصوبہ بندی دی پیروی کریندا ہا، جیندے وِچ ہک اُوپرلا شہر (قلعہ بندی) اتے ہک ہیٹھلا شہر ہا۔ اِیں جگہ تے ݙو نیڑلے ٹیلے ہن جیڑھے تقریباً 28 فٹ اُوچے ہن، جیویں ہور وادی سندھ دے قدیم شہراں وِچ ہوندے ہن۔ ٹیلیاں دے خدوخال توں اندازہ لایا ڳئے جو اِیہ گلیوں دے وچال گھر دے بلاک ہن ۔ اِیہ شہری منصوبہ بندی اتے وݙے پیمانے تے تعمیرات اِیں ڳالھ کوں مضبوط کریندی ہن جو وادی سندھ دی تہذیب ہک اعلیٰ منظم، مرکزی طور تے متاثر تھیوݨ آلی، اتے ثقافتی طور تے متحد تہذیب ہئی، بجائے اِیں دے جو اِیہ مختلف بستیاں دا ہک مجموعہ ہا۔ اِیہ اِیں تہذیب دے وچال ہک مشترکہ تعمیراتی اتے انتظامی بلیو پرنٹ دی نشاندہی کریندا اے۔   

گنویری آلا دی سطح تے ملݨ آلیاں لکھاں شیواں کوں انہاں دے کماں اتے خصوصیات دی بنیاد تے چار مختلف قسماں وِچ ونڈیا ویندے: اِٹاں، یادگاری شیواں، زیورات اتے کھڈوݨے، اتے افادی شیواں۔ مختلف قسماں دیاں شیواں گنویری آلا دے ٹیلیاں دے مختلف حصیاں وِچ ملدیاں ہن، جیہڑا شہر دے مختلف حصیاں وِچ تھیوݨ آلیاں مختلف سماجی اتے معاشی سرگرمیاں کوں ظاہر کر سگدے ۔ اِیہ دریافتاں اِیں گالھ دی نشاندہی کریندی ہن جو گنویری آلا ہک فعال اتے متنوع معاشی اتے سماجی ڈھانچے دا حامل ہا، جیہڑا اِیں دی حیثیت کوں ہک وݙے شہری مرکز دے طور تے ہور مضبوط کریندا اے۔   

**Table 2: وادی سندھ دے وݙے شہراں نال گنویری آلا دا تقابلی جائزہ**

  

## گنویری آلا دا ثقافتی اتے مذہبی پہلو
گنویری آلا کوں کُجھ مواقع تے پتن منارہ اتے سوئی وہار دے نال ذکر کیتا ڳئے، جیہڑے قدیم شہر ہن اتے جتھاں بدھ مت دیاں عظیم درسگاہواں موجود ہن ۔ پتن منارہ بہاولپور دے علاقے وِچ ہک قدیم بدھ مت دا مقام اے۔ گنویری آلا (Ganeriwala) پنجاب دے ہندو، بدھ اتے جین تعمیراتی ورثے وِچ وی شامل اے۔ تاہم، اِیہ واضح کرݨ ضروری اے جو آثار قدیمہ دے بنیادی شواہد گنویری آلا کوں ہک وادی سندھ دی تہذیب دی جگہ (کانسی دے دور، بدھ مت دے ظہور توں ٻہوں پہلے) دے طور تے شناخت کریندے ہن ۔ اِیں دا بدھ مت دے مقامات نال ذکر ممکنہ طور تے ہک جغرافیائی گروپ بندی اے بجائے اِیں دے جو اِیہ گنویری آلا وِچ بدھ مت دی براہ راست موجودگی دا ثبوت ہووے۔ گنویری آلا توں ملݨ آلیاں شیواں، جیویں یوگی دی شکل آلی تختی، اِیں علاقے دے قدیم مذہبی اتے ثقافتی عقائد بارے معلومات ݙیندی اے۔   

سرائیکی وسیب قدیم ہاکڑہ تہذیب دا حصہ ہا، اتے اِیں وسیب وِچ کئی قدیم وستیاں ہن جیڑھی چولستان وِچ موجود ہن ۔ اِیں توں اِیں علاقے دی گہری ثقافتی جڑاں دا پتہ لڳدے۔ اِیں دے باوجود، سرائیکی لوک قصیاں بارے فراہم کردہ مضمون وِچ "گنویری آلا" دا کوئی خاص ذکر نی اے۔ اِیہ اِیں ڳالھ کوں ظاہر کریندا اے جو آثار قدیمہ دی اہمیت اتے مقبول ثقافتی روایتاں دے وچال فرق ہو سگدے۔ لوک قصیاں وِچ حسن اتے عشق، جستجو، دھرتی نال پیار، اسلام اتے بزرگان دین دی عظمت، تاریخی واقعات (جیویں پتن منارہ دی شہزادی دا قصہ)، اتے پیغمبراں دے قصے شامل ہن، لیکن گنویری آلا براہ راست انہاں دا حصہ نی بݨیا ۔   

## چیلنجز اتے تحفظ دی لوڑ
گنویری آلا دی جگہ گذشتہ ݙو دہائیاں توں چولستان صحرا وِچ ترقیاتی سرگرمیاں دی وجہ توں انتہائی خطرناک صورتحال وِچ ہئی۔ مین سائٹ تے ہک جیپ ٹریک دی تعمیر تھی چکی اے جیہڑی اِیں علاقے کوں ݙو حصیاں وِچ ونڈ ݙیندی اے اتے آثار قدیمہ سانگے ٻہوں نقصان دہ اے۔ اِیں جگہ کوں چار دہائیاں توں عالمی آثار قدیمہ دے ماہرین ولوں نظر انداز کیتا ڳئے۔ مقامی خانہ بدوش لوک آثار قدیمہ اتے انسانی ماضی بارے زیادہ نی ڄاݨدے، جیہڑا قیمتی ورثے دے وݙے نقصان دا باعث بݨدا پیا اے۔ پہلے کھدائی نہ تھیوݨ دی وجہ وسائل دی کمی ہئی، خاص طور تے جگہ دے نیڑے پاݨی دے وسائل دی عدم دستیابی اتے مزدوراں دی لوڑ کوں پورا کرݨ سانگے آبادی دی کمی ۔ اِیہ مسائل اِیں ڳالھ کوں اُجاگر کریندے ہن جو ورثہ دے انتظام وِچ ہک نظامی مسئلہ موجود اے، اتے اِیں لاپرواہی اتے ترقیاتی سرگرمیاں دے نتیجے وِچ ہک منفرد تاریخی مقام دی تباہی دا خطرہ اے۔   

گنویری آلا دا مستقبل اُو ویلھے تئیں محفوظ نی جݙاں تئیں اِیں جگہ تے مکمل آثار قدیمہ دی کھدائی نہ کیتی ونجے اتے محفوظ علاقے دی مناسب باڑ بندی نہ کیتی ونجے۔ حالیہ کھدائی دی شروعات ہک وݙے قدم دی شروعات اے۔ گنویری آلا دا مقام قدیم شہری شہراں سانگے ہک قیمتی اثاثہ اے اتے اِیں کوں مزید آثار قدیمہ دی تحقیقات سانگے محفوظ کیتا ونجݨا چاہیدا۔ اِیہ ضروری اے جو اِیں کوں مستقبل دیاں نسلاں سانگے محفوظ کیتا ونجے، کیونجو اِیہ سارے انساناں دا ورثہ اے ۔ اِیں دی منفرد حیثیت اتے ہاکڑہ دریا نال تعلق اِیں کوں ماحولیاتی اتے تہذیبی ارتقاء دے مطالعے سانگے ہک مثالی جگہ بݨا ݙیندا اے۔ مکمل کھدائی اتے تحفظ دے اقدامات نال گنویری آلا عالمی سیاحت اتے تحقیق دا ہک اہم مرکز بݨ سگدے۔ اِیں دی سنگین صورتحال اِیں ڳالھ کوں واضح کریندی اے جو ورثہ دے انتظام وِچ ہک اہم چیلنج موجود اے، اتے اِیں قیمتی عالمی ورثے دے مقام کوں بچاوݨ سانگے فوری، کثیر الجہتی مداخلت دی لوڑ اے۔   

## نتیجہ اتے سفارشات
گنویری آلا وادی سندھ دی تہذیب دا ہک غیر معمولی اتے ہݨ تئیں گھٹ دریافت شدہ شہری مرکز اے، جیہڑا سرائیکی وسیب دے تاریخی اتے ثقافتی ورثے وِچ ہک کلیدی مقام رکھدا اے۔ ایندے وݙے رقبے، اہم آثار قدیمہ دیاں دریافتاں، اتے ہاکڑہ دریا دے نال ایندا تعلق اِیں کوں وادی سندھ دی تہذیب دے ارتقاء، شہری منصوبہ بندی، اتے سماجی ساخت کوں سمجھݨ سانگے ہک انمول ذریعہ بݨا ݙیندا اے۔ حالانکہ اِیہ مقام طویل عرصے توں نظر انداز کیتا ڳیا ہا اتے ہݨ وی کئی خطرات کوں درپیش اے، حالیہ کھدائی دی شروعات اِیں دی حفاظت اتے مزید تحقیق سانگے ہک نویں امید پیدا کیتی اے۔

اِیں قیمتی ورثے دے تحفظ اتے اِیں دے مکمل امکانات کوں حاصل کرݨ سانگے ہیٹھ لکھیاں سفارشات پیش کیتی ویندی ہن:

# **فوری کھدائی اتے تحفظ:** گنویری آلا دی مکمل اتے منظم کھدائی کوں جاری رکھݨا چاہیدا اے، جیندے وِچ جدید آثار قدیمہ دیاں تکنیکاں دا استعمال کیتا ونجے۔ اِیں دے نال نال، اِیں دے تحفظ سانگے فوری اقدامات کیتے ونجݨے چاہیدن، جیندے وِچ سائٹ دی مناسب باڑ بندی اتے مسلسل نگرانی شامل اے۔
# **وسائل دی فراہمی:** کھدائی اتے تحفظ دے کماں سانگے مطلوبہ مالی اتے انسانی وسائل (جیویں پاݨی اتے ماہر مزدور) کوں یقینی بݨایا ونجے تاکہ کم بلا تعطل جاری رہ سگے۔
# **بین الاقوامی تعاون:** عالمی آثار قدیمہ دے ماہرین اتے تنظیماں کوں گنویری آلا دی تحقیق اتے تحفظ وِچ شامل کیتا ونجے، جیہڑا اِیں عالمی ورثے دی اہمیت کوں اُجاگر کریسی اتے بہترین عالمی طرز عمل دے مطابق کم کرݨ وِچ مدد ݙیسی۔
# **عوامی آگاہی اتے تعلیم:** مقامی آبادی اتے وسیع تر عوام وِچ گنویری آلا دی تاریخی اتے ثقافتی اہمیت بارے آگاہی پیدا کیتی ونجے، تاکہ اِیں دے تحفظ وِچ انہاں دی شمولیت کوں یقینی بݨایا ونج سگے۔ اِیہ تعلیمی پروگراماں اتے کمیونٹی دیاں سرگرمیاں دے ذریعے کیتا ونج سگدے۔
# **سیاحت کوں فروغ:** گنویری آلا کوں ہک آثار قدیمہ دے سیاحتی مقام دے طور تے ترقی ݙیتی ونجے، جیہڑا نہ صرف تحقیق کوں فروغ ݙیسی بلکہ مقامی معیشت کوں وی فائدہ ݙیسی اتے اِیں دی اہمیت کوں عالمی سطح تے اُجاگر کریسی۔

اِیں اقدامات نال گنویری آلا نہ صرف محفوظ رہ سگدا اے بلکہ وادی سندھ دی تہذیب اتے سرائیکی وسیب دی گہری تاریخ بارے مزید معلومات وی فراہم کر سگدا اے۔
ونکی:تاریخ سرائیکستان