ڈاکٹر طاہر تونسوی تے سرائیکی ادب

ڈاکٹر طاہر تونسوی دا ناں اردو ادب دے نال نال سرائیکی ادبی دنیا وچ وی سُنڄاپوں ہے ۔ سرائیکی تحقیق تے تنقید دا تذکرہ جݙاں تے جتھاں وی تھیسی تاں اُنھیں دا ناں پہلی صف دے لکھاریں وچ شمار تھیسی ۔ تحقیقی تے تنقیدی کتابیں دی ڳالھ ہووے ، مضمونیں دا حوالہ ہووے ، تحقیقی مقالے لکھݨ والیں دی نگرانی دا فریضہ ہووے ، پاکستان ٹیلی ویژن دے سرائیکی پروگرام ’’رُت رنگیلڑی‘‘ دے ادبی سلسلے دی میزبانی دا سلسلہ ہووے ، ریڈیو پاکستان دے سرائیکی ادبی مذاکریں وچ رَلت ہووے ، سرائیکی ادب دی جائزہ نگاری دے آغاز دا ذکر ہووے ، سرائیکی وچ لِکھیں ونڄݨ والیں کتابیں دی دیباچہ نگاری ہووے ، سرائیکی ادبی تقریبات وچ شرکت ہووے یا سرائیکی ادبی بورڈ ملتان دے اشاعتی سلسلے دی سرپرستی ہووے ، کتھائیں وی ڈاکٹر طاہر تونسوی دے حوالے دے بغیر ڳالھ اڳونہی نئیں تھیندی ۔

سرائیکی ادب وچ ڈاکٹر طاہر تونسوی دی پہلی تحقیقی کاوش ’’خیر شاہ دا کلام‘‘ دے عنوان نال 1977ء وچ چھپ کے سامݨے آئی جیندے نال دمان دے ایں کلاسیکی رنگ دے شاعر کوں پہلی واری متعارف کرایا ڳیا ۔ ایں کتاب وچ شامل خیر شاہ دی حیاتی دا حال حویلہ دے نال نال ݙوہڑہ تے کافی دیاں صِنفاں دے کلام کوں ہتھو ہتھ گھدا ڳیا ۔ سرائیکی نصاب دا حصہ بݨ ونڄݨ دی وجہ توں 1995ء وچ ایں کتاب کوں اضافی کلام نال ݙوجھی واری چھاپیا ڳیا ۔ خیر شاہ کوں ݙوہڑے دی صنف دا اہم شاعر ڳݨیا ویندے۔

تحقیق دے سلسلے دی ݙوجھی کتاب ’’چراغ اعواݨ دی ہیر‘‘ وی ڈاکٹر طاہر تونسوی دی ڳول پھول دا عظیم کارنامہ ہے ۔ 1982ء،2002ء تے 2008ء وچ ول ول شائع تھیوݨ والا اے کلام تہوں اہمیت اختیار کر ڳیا جو ایں لوک داستان کوں اوئیں تاں ڈھیر سارے شاعریں آپݨے آپݨے انداز نال پیش کیتے تے آپݨی آپݨی زبان وچ پیش کیتے بھل’’چراغ اعواݨ دی ہیر‘‘ دی اشاعت ثابت کیتا جو سرائیکی زبان وچ وی اینجھے لکھاری موجود ہِن جنھیں دے کلام کوں کہیں وی زبان دے مقابلے کیتے پیش کیتا ونڄ سڳدے۔

خیر شاہ تے چراغ اعواݨ دے علاوہ سرائیکی وسیب دے نمائندہ شاعر ’’خوشدل‘‘ دے کلام دی تلاش دا فریضہ وی ڈاکٹر طاہر تونسوی دے پُکھے آیا ۔ اے کتاب 1993ء وچ حکومتی ادارے ’’لوک ورثہ، اِسلام آباد‘‘ دی اشاعت دے حوالے نال سامݨے آئی جیندے وچ ݙوہڑہ دی صِنف دے ایں نمائندہ شاعر دے کلام تے حیاتی دے حویلے کوں پیش کیتا ڳیا ۔ ایں کتاب دی اہم ڳالھ اے وی ہے جو ایندے وچ شامل سرائیکی ݙوہڑیں دا اونہی بحر وچ منظوم اُردو ترجمہ وی شائع تھئے ۔ اے ترجمہ امداد نظامی دے قلم دا کمال ہے ۔ بعد وچ صرف سرائیکی کلام ’’خوشدل: حیاتی تے کلام‘‘ دے عنوان نال وی 2002ء تے 2008ء وچ چھپ کے سامݨے آ چکے۔

’’سرائیکی ادب : رِیت تے روایت‘‘ ڈاکٹر طاہر تونسوی دے سرائیکی ادب نال ڳوڑھے ڳانڈھے دا جِیندا جاڳدا ثبوت ہے ۔ ایں کتاب وچ سرائیکی ادب دیں ونکیاں وچوں مرثیہ ، داستان ، جدید شاعری ، افسانہ ، ڈراما ، سفرنامہ ، طنز و مزاح تے ہائیکو دے علاوہ کئی اہم قلم کاریں بارے وی قلم چاتا ڳئے ۔ شوکت مغل دے مطابق:

’’سرائیکی ادب : رِیت تے روایت ، سرائیکی دے تنقیدی تے تحقیقی ادب وچ ہک ٻہوں وݙا وادھا ہے ۔ ایہ کتاب مصنف دی کئی سالاں دی محنت دا سَت ہے ۔ ایہ کتاب ناں صرف اَحٖ دے نقاداں کوں راہ لیسی بلکہ مستقبل وچ لکھݨ آلیاں کوں منزل کن ٹُرݨ دی راہ وی ݙکھیسی۔‘‘(1)

اکادمی ادبیات پاکستان دی اشاعت دے طور تیں 1994ء وچ چھپݨ والی تحقیقی کتاب ’’سرائیکی کتابیات‘‘ دی اہمیت توں انکار ممکن کائینی ۔ اے حوالہ جاتی کتاب آغاز توں 1993ء تئیں شائع تھیوݨ والیاں کتاباں دے کوائف دی نمائندگی کریندی ہے۔

1994ء وچ اکادمی ادبیات پاکستان دی طرفوں اِسلام آباد وچ تھیوݨ والی ’’قومی کانفرنس‘‘ دے موقعے ڈاکٹر طاہر تونسوی ’’سرائیکی دی مزاحمتی شاعری‘‘ دے عنوان نال مقالہ پیش کیتا ۔ اے مقالہ اِتلا سُنڄاتا ڳیا جو ایندی وونت پریں پریں تئیں سُݨی ڳئی ۔ 1995ء وچ ایں مقالے کوں کتابی شکل ݙے کے ’’سرائیکی وچ مزاحمتی شاعری‘‘ دے عنوان نال چھاپ ݙتا ڳیا ۔ ایں کتاب وچ اوں مقالے دے نال نال مزاحمتی شاعری دا انتخاب وی شامل کیتا ڳئے ۔ ایہ کتاب کئی واری چھپ چکی ہے ۔ دیباچہ نگار ڈاکٹر صلاح الدین حیدر سرائیکی دی مزاحمتی شاعری دے حوالے نال لکھدن:

’’سرائیکی شاعری دے نویں رجحان اپݨے عہد دے متحرک سیاسی شعور اَتے حب الوطنی دے جذبے دی ترجمانی کریندے ہن ۔ اے ساریاں آوازاں ساکوں مانوس لڳدیاں ہن ۔ کیوں جو انھاں وچ سچائی ہے اَتے ساݙی اپݨی کہاݨی ہے۔‘‘(2)

1998ء وچ شائع تھیوݨ والی کتاب ’’سرائیکی دے چوݨویں افسانے‘‘ ویہویں صدی وچ اشاعت دے مرحلے طے کرݨ والے افسانیں دا کڑا انتخاب ہے۔ ایں کتاب دی اہمیت ایں ڳالھوں ودھ ویندی ہے جو سرائیکی دے درجناں افسانے اخباریں تے رسالیں دی زینت بݨݨ دے باوجود گمنامی وچ لڳے ویندن ۔ جنھیں کوں محفوظ کرݨ سانگے ڈاکٹر طاہر تونسوی چالھی توں ودھ افسانہ نگاریں دے افسانیں کوں ایں کتاب دا حصہ بݨائے ۔ ایں طرحاں اے افسانے جتھاں محفوظ تھی ڳئیں اُتھاں سرائیکی افسانے دے پندھ دا وی اندازہ لایا ونڄ سڳدے ۔ کتاب دے شروع وچ ’’سرائیکی افسانے دا سفر‘‘ دے عنوان نال ہک بھرواں مضمون ݙتا ڳئے جیندے وچ مہاندرے افسانہ نگار غلام حسݨ حیدراݨی کوں پہلا افسانہ نگار آکھݨ دے نال نال اے وی آکھیا ڳئے۔

’’سچی ڳالھ ایہ ہے جو غلام حسݨ حیدراݨی پریم چند دی حقیقت پسندی دی روایت نال ڳوڑھا رشتہ جوڑیے تے سرائیکی کہاݨی کوں اَڳوں تے ودھائے۔‘‘(3)

سرائیکی ادبی بورڈ ملتان دے جنرل سیکرٹری دے طور تیں ڈاکٹر طاہر تونسوی سرائیکی ادب دے ودھارے سانگے ݙینہ رات ہک کر ݙتا ۔1993ء توں گھن کے 2019ء دے چھیکڑی ݙیہاڑے جھوک لݙاوݨ تئیں مسلسل شائع کراوݨ والیں کتابیں دی ڳݨتری سوا سو توں ودھ ڳئی ۔ 2018ء وچ سلسلہ نمبر127نال شائع تھیوݨ والی کتاب ’’کلامِ شاکر‘‘ سامݨے آئی تاں ڈاکٹر طاہر تونسوی دی خوشی دی انتہا ہئی۔ اصل وچ ’’کلامِ شاکر‘‘ شاکر تونسوی دا او مجموعہ کلام ہے جیندی ڳول پھرول کیتے ڈاکٹر طاہر تونسوی جتن کیتے ہَن تے آخر کار آپݨی حیاتی وچ آپݨے ادارے دی طرفوں ایں کتاب کوں سامݨے گھن آئن ۔ شاکر تونسوی دے حوالے نال ڈاکٹر طاہر تونسوی لکھدن:

’’سرائیکی شاعری شاکر تونسوی کنوں منہ نئیں موڑ سڳدی ۔ آوݨ والا وقت میݙی ایں ڳالھ دی گواہی ݙیسی جو شاکر سرائیکی دا اُچا تے سُچا شاعر ہے پر اینکوں سرپرستی دی ضرورت ہے اَتے بقول اوندے کئی سُندکے لعلیں دی جا گھنݨ کیتے سامراجی سازشیں وچ سرگرم عمل ہِن ۔ خلاصہ ایہ ہے جو شاکر دی شاعری ݙکھ درد تے رنج و الم دی شاعری ہے جیکوں شاکرؔ آپݨے جذبے دی سچائی نال اجتماعی ݙکھ بݨا ݙتے۔‘‘(4)

ڈاکٹر طاہر تونسوی فریدیات دے موضوع بارے خصوصی توجہ ݙتی ہے ۔ ’’عکسِ فرید‘‘ وچ خواجہ غلام فرید بارے لکھیے ہوئے اُردو مضمون مرتب کیتے ڳئین ۔ جݙاں جو ’’مطالعہ فرید کے دس سال‘‘ دے عنوان نال سامݨے آوݨ والی کتاب وچ ویہویں صدی دے چھیکڑی ݙہاکے وچ فریدیات دے موضوع دے حوالے نال شائع تھیوݨ والے مواود بارے ݙسایا ڳئے یعنی فریدیات دے موضوع دی نمائندگی کرݨ والیاں کتاباں ، رسالے ، جریدے تے متفرق مضموناں دی جانب رہنمائی ملدی ہے جئیں دی وجہ نال ایہ کتاب فریدیات بارے تحقیق کرݨ والیں کیتے بنیادی اہمیت رکھیندی ہے ۔ فریدیات دے موضوع دی مناسبت نال ڈاکٹر طاہر تونسوی ’’فرموداتِ فرید‘‘ دی تدوین دی ذمہ داری نبھیندیں ہوئیں 168فرمودات کوں ترتیب ݙتا ۔ بعد اِچ ایندا نواں ایڈیشن فارسی تے انگریزی ترجمے نال وی شائع کیتا۔ فارسی ترجمہ ڈاکٹر بشیر انور ابوہری دا تھیا ہوئے اَتے انگریزی ترجمہ عامر حفیظ ملک دی کاوِش دا نتیجہ ہے۔

ڈاکٹر طاہرتونسوی دی تحقیق تے تنقید دی مناسبت نال سامݨے آوݨ والی کتاب ’’خواجہ غلام فرید: شخصیت اور فن‘‘ اکادمی ادبیات پاکستان دے سلسلے ’’پاکستانی ادب کے معمار‘‘ دی اہم کڑی ہے ۔ جیندے وچ خواجہ غلام فرید دی حیاتی ، تصنیفات دا منظر نامہ ، کتب فریدیات دا اشاریہ ، خواجہ فرید دی تخلیقات دا تنقیدی جائزہ ، اکابرین دی رائے ، خواجہ سئیں دا مقام و مرتبہ تے مختصر جھیاں کلام دا انتخاب وی شامل ہے ۔ کتاب دے ’’پیش نامہ‘‘ وچ افتخار عارف لکھدن:

’’پیشِ نظر کتاب ’خواجہ غلام فرید: شخصیت اور فن‘ ملک کے معروف محقق ڈاکٹر طاہر تونسوی نے بڑی توجہ اور محنت سے تحریر کی ہے ۔ یہ کتاب خواجہ غلام فرید کی شخصیت اور ادبی خدمات کو متعارف کرانے اور اُن کے کلام کو سمجھنے سمجھانے میں یقینا معاون ثابت ہوگی۔‘‘(5)

فریدیات دے موضوع نال ڈاکٹر طاہر تونسوی دی دلچسپی دا اندازہ ایں ڳالھ توں وی لایا ونڄ سڳدے جو گورنمنٹ کالج آف ایجوکیشن ملتان دے مجلہ ’’مَسلک‘‘ دا خواجہ فرید نمبر تے گورنمنٹ ایس ای کالج بہاول پور دے مجلہ ’’نخلستانِ ادب‘‘ دا خواجہ فرید نمبر انھاں دیں ذاتی کوششیں دا منہ ٻولیندا ثبوت ہے ۔ جیندے وچ ملک دے مہاندرے قلم کاریں دیاں تحریراں شامل ہن ۔ منظوم خراج عقیدت دے حوالے نال ’’نخلستانِ ادب‘‘ وچ شامل اُردو دے منیے پر منیے شاعر ڈاکٹر عاصی کرنالی دی نظم ’’خواجہ فرید‘‘ دا انداز کجھ ایں طرحاں ہے:

ہر فکر مثلِ بادہ ہے ، ہر شعر مثلِ جام

تیرے سخن سخن میں ہے کیفیتِ دوام

تو فاتحِ عظیم ہے اے شاعرِ فرید

کرتی ہے دل کو فتح تیری تیغِ بے نیام

ہے تیرے فن کی شرح بھی اجمال بھی یہی

عرفاں ترا کلام ، محبت تیرا پیام(6)

ڈاکٹر طاہر تونسوی دیاں کتاباں ’’قائد اعظم تے سرائیکی زبان و ادب‘‘ اَتے ’’علامہ اقبال تے سرائیکی زبان و ادب‘‘ ایں ڳالھ دا واضح اظہار ہِن جو سرائیکی زبان دے لکھاریں دی پاکسانیت نال خصوصی دلچسپی کہیں وی پاکستانی زبان توں گھٹ کائنی ۔

مُدعا ڳالھ دا ڈاکٹر طاہر تونسوی دے سرائیکی ادبی پندھ کوں ݙیکھ کے آکھیا ونڄ سڳدے جو ڈاکٹر طاہر تونسوی تے سرائیکی ادب دا چولی دامن دا ساتھ ہے ۔ اڄوکے دور وچ اے ناں سرائیکی ادب دی سُنڄاݨ بݨ چکے ۔ سرائیکی دے نمائندہ شاعر شفقت بزدار موجودہ دور دی ڳالھ ٹُریندیں ہوئیں اے تئیں آکھ ݙتے:

ہے خوش بختی جو میں ہاں سوکڑی دے دور دا شاعر

شریف اشرف تے طاہر تونسوی دے دور دا شاعر(7) 

ڈاکٹر طاہر تونسوی دا قلم سرائیکی ادب دے ودھارے سانگے جیڑھے انداز نال چلدا رہ ڳئے تاں اُنھاں دے جھوک لݙا ونڄݨ دے بعد وی توقع کیتی ونڄ سڳدی ہے جو اے ناں سرائیکی ادبی دنیا وچ ہمیش زندہ رہسی۔

### حوالہ جات:
1۔                                     شوکت مغل ، دیباچہ، مشمولہ ’’سرائیکی ادب: رِیت تے روایت‘‘ از ڈاکٹر طاہر تونسوی ، ملتان: بیکن بکس ، 1993ء ، ص26

2۔                                   صلاح الدین حیدر ، ڈاکٹر ،دیباچہ ، مشمولہ ’’سرائیکی وچ مزاحمتی شاعری‘‘، از ڈاکٹر طاہر تونسوی، ملتان: سرائیکی ادبی بورڈ ، بار سوم ،2017، ص16

3۔                                   طاہر تونسوی ، ڈاکٹر ، سرائیکی دے چوݨویں افسانے ، ملتان : سرائیکی ادبی بورڈ ،1998ء ، ص16

4۔                                   طاہر تونسوی ، ڈاکٹر، شاکر دی غزل ، مشمولہ ’’کلامِ شاکر‘‘ از شاکر تونسوی ، ملتان: سرائیکی ادبی بورڈ ،2018ء ، ص11

5۔                                   افتخار عارف ، پیش نامہ ، مشمولہ ’’خواجہ غلام فرید: شخصیت اور فن‘‘ از ڈاکٹر طاہر تونسوی، اسلام آباد: اکادمی ادبیات پاکستان ،2007ء ، ص7

6۔                                  ’’نخلستانِ ادب: خواجہ فرید نمبر‘‘، بہاول پور : گورنمنٹ صادق ایجرٹن کالج ،2006، ص126

7۔                                   شفقت بزدار ، نکھیڑے، ملتان: سنجوک پبلی کیشنز،1999ء ، ص 126

## حوالہ
لکھّت ویورا، ڈاکٹرحمیداُلفت ملغاݨی ،چھاپہ خانہ: جھوک پرنٹرز ملتان