مزاحمتی شاعری دی ہِک مثال :منظور بھٹہ

قیام پاکستان دے بعد پورے ملک ءِچ کجھ اینجھیں حالات و واقعات سامݨے آئین۔ جنھاں بالعموم پورے پاکستان تے خاص کر مراکز توں پرے ٻیٹھیاں قوماں دے اہل دانش وبینش تے تخلیق کاراں دے افکار تے خیالات کوں مزاحمتی بݨا ݙتے ۔تخلیق کار جیہڑھے ماحول ءِچ اَکھ کھلیندے او ماحول اوندے اُتے اپݨا اثر ضرور چھڑیندے کیوں جو شاعر وی تاں اوں معاشرے دا حصہ ہوندے ۔اتے اوندے موضوعات وی تاں اوں سماج دے متعلق ہوندن ۔ڄے ماحول ساز ڳار نہ ہو سی تاں اوندالازمی اثر شاعر دی شاعری اچ ہوسی ۔شاعری ءِچ شاعر دی ذات تے نال نال آلے ماحول توں علاوہ اوں وقت دے شاعرانہ ماحول تے عمومی رجحانات نال وی اثر انداز ہوندی ہے۔ ایندی ہک مثال لیہ دے وچ ڄمݨ آلے سرائیکی دے ٻہوں وݙے مزاحمتی شاعر منظور بھٹہ ہن۔

                       منظور بھٹہ ۱۹۵۶ئءِچ لیہ دے وچ ڄمے پیشے دے حوالے نال ہک اُستاد ہن۔ ابتدائی منڈھلی جماعت کِنوں شاعری کریندے پین۔پر ۱۹۸۵ء توں وسیب ءِچ تھیوݨ آلے مشاعریاں اَتے ادبی کٹھاں وچ چنگی شاعری کر کے دادوصول کریندے پین۔منڈھ توں گھِن کراہیں ہݨ تیں تخلیق تھیوݨ آلی اِنھاں دی شاعری ء چ ہک نظریہ تے ویثرن واضح طورتیں نظر آندے ۔اے نظریہ فیوڈل اِزم ،سرمایہ داری تے قبائلی نظام چوںپھٹݨ آلے غیر انسانی رویاں دے خلاف مزاحمت کرݨ ہے۔ سرائیکی وسیب دیاں محرومیاں کوں دور کرݨ اتے اِتھوں دے لوکاں ء چ قومیتی شعور کوں سجاک کرݨ ایندے سوا ہے۔

                       منظور بھٹہ دا تعلق ہک محنت کش تے کسان گھرانے نال ہے ۔اوسندھو باباد ی جھولی اِچ اِنھاں دی ڄم جاء دے ݙوجھے پاسوں تھل اپݨی ساری جو لانیاں سمیت موجود ہے۔ ایں واسطے ایندی ذات ءِچ وسعت اُتے گہرائی پاتی ویندی ہے ۔منظور بھٹہ نے محنت کشاں دے ݙکھ درد کوں نیڑے تھی کے ݙٹھے تے ہروقت اِنہاں دی تذلیل تے بے قدری دا غور نال مشاہدہ کیتے ۔اے مشاہدہ صرف شاعری دی نڳاہ نال نھیں ۔بھل جوانھاں محنت کش مزدور اتے دستکاردی سماجی حیثیت کوں ڈہدیں ہوئیں ہک دانشور تے وڈے مزاحمت کار دے طور تیں ساریاں پہلو داں کوں سامݨے گھِن آئن ۔جنھاں دی وجہ نال اے معززلوک ذلیل زندگیاں گزارن تے مجبور ہن۔ منظور بھٹہ نے اپݨے شعراں دے وچ ایں المیے کوں ایں بیان کیتے ۔

توں کمیں آکھ کے اِنسان دی ہتک نہ کرایویں 

نبیاں جیڑھا کم کیتے او پیشہ معتبر لڳدے

                       منظور بھٹہ نے ساݙی معاشرتی زندگی دے المناک پہلوواں کوں تقریر تے تحریر دے مختلف زاویاں نال پوٹریٹ کیتے۔۱۹۴۷ء دے بعد مستحکم تھیوݨ آلا ݙو قومی نظریہ اتے ایندے زیر اثر زندگی دے ہر پہلوکوں اسلامائزڈکرݨ دی کوشت مگر حقیقت ء ِ چ برہمن ازم دالڑ نپیے ایں معاشرے دے نام نہاد معزز لوکاں نے پاکستان دی تہذیبی زندگی کوں زبر دست نقصان ݙتے ۔او اِسلام جیندے وچ واضح کیتا ڳئے جو ہتھ نال روزی کماوݨ آلا ہر بندہ اللہ تعالیٰ دا دوست ءِپر اِیں ماحول اِچ ہتھ نال کم کرݨ آلے دستکار کوں ’’کمی کمین‘‘ دا لقب ڈے کے معاشرتی سطح تے اوندی ذات دی نفی کیتی ڳئی ہے اَتے نیم قبائلی اَتے جاگیردارانہ نظام ءِچ خان ،مہر ،ملک ،چودھری تے شاہ معزز بݨ گین ۔جنھاں دے اکثر معاشرتی روّیے اونہاں دے بیمار ذہن دی عکاسی کریندن ۔

                       ایجھیں بیمار ذہنیت دے روّیے جیڑے ذات پات تے اُچ جِھک کوں ہوا ݙیندن اِنھاں دی وجہ نال اِتھوں دے دستکار کوں گھٹیا تے کم ظرف آہدن ۔ایہا روایت ہئی جیڑھی ہندوستانی سماج ءِچ زور شور نال پاتی ویندی ہئی ۔انگریز نے ایندی حوصلہ افزائی کیتی ۔ایہہ مہم اتنی کامیابی نال چلائی ڳئی ہے ۔جو ہتھ دے نال کم کرݨ آلیاں کوں اپݨی شناخت کیتے یاتاں کوڑ دا سہار گھنݨا ں پئے ڳئے یا وت اپݨا آبائی شہر چھوڑ کے کہیں ٻئی جاء تے پناہ گھنݨی پئی ہے تے گمنانی دی زندگی گزارنی پئی ہے ۔منظوربھٹہ نے ایں المیے کوں اپݨی کتاب ’’معزز کون ؟‘‘ کوں علمی تے فلسفیانہ پیرائے ءِچ بیان کیتے ۔اَتے اُنہاں تضادات دی نشاندھی کیتی ہے ۔جیندا شکار تھی کے پاکستان دا ہک طبقہ’’ انبار ملٹی‘‘ دی سطح تے پُج گیا ہے ۔منظوربھٹہ احتجاج کریندے ہوویں آہدن جو اسلام دی عبادات تے شعائر اِسلامی انسان ءِچ برابری تے یکسانیت دی روح کوں پروان چڑیندن۔تاں ول پنج وقت دی باقاعدہ با جماعت نماز پڑھݨ آلے معزز ین اپݨے اردگرد کم کرݨ آلے کوں ’’کمی‘‘ کیوں آہدن۔؟

                       منظور بھٹہ دا اے فلسفہ روح عصر دے عین مطا بق ہے ۔او سمجھدن جو قوماں تے معاشرے اوں ویلے تروڑ پھوڑ دا شکار تھیندن جڈاں انساناں دی اِیں طرح تقسیم کیتی ونجے ۔او اپݨی تحریر تے تقریر ءِچ ہندوستانی تاریخ کوں وی بیان کریندن تے آہدن جو ہندوستان ءِچ حملہ آور اِیں واسطے کامیاب تھیندے راہن تے ہندوستانی عوام کوں غلام بنڑیندے رہیںجو اِتھویںدا معاشرہ ٹکڑیاں ءِچ تقسیم ہا ۔شودرتے ہریڄݨ جیندی آبادی زیادہ ہئی ۔اُنھاں کوں قلیل برہمنان نے غلام بݨا رکھیا ہئی، اِیں واسطے جݙٖاں اِسلام آیا تاں اِتھوں دی و ݙی آبادی نے اُنھا ں کوں خوش آمدید آکھیا تے اج وت ساݙا معاشرہ وَلا ہک برہمن ازم دا شکار تھی گئے۔ اِیں واسطے ایں روّیے کنوں سماج کوں بچایا ونجے ۔

                       منظور بھٹہ’’ دبستان خیال امروہوی ‘‘دا ہک اہم شاعر ہے۔خیال امروہوی نے تھل  اِچ ٻہہ کے جاگیردارانہ اَتے قبائلی سماج دے خلاف بھر پورمزاحمت کیتی ہئی۔منظور بھٹہ دے افکار تے شعری لہجہ ءِچ ایں دبستان دے اثرات موجود ہن۔کہیں کہیں ویلے اِنھاں دی مزاحمت اِچ ناراضی اتے غصے دا عنصر وی غالب آویندے ۔پر کیا کریجیے ؟ اپݨے سامݨے انسانیت تے ظلم تھیندا وی تاں نھیں ݙیکھ سگدا۔ایں واسطے آہدے 

؎کملے ٻال سڄاک تھی ونڄو 

ہݨ ہر حال سڄا ک تھی ونڄو

ستے راہسو تاں پچتاسو 

اَکھیں بھال سڄاک تھی ونڄو

کہیں ویلے حاکم دیاں ناانصافیاں ݙیہدے تاں آہدے :

؎  وقت دے حاکم کوں ونج آکھو 

ظلم وی ایݙی بھاہ نہ ٻالے

کہیں ویلے وسیب دیاں محرومیاں ݙیہدے تاں ایں آہدے :

؎  سِر کجے تاں تن ننڳا ہے تن کجے تاں سِر ننڳا ہے 

حوّا جائی سِر تے بوچھݨ آخر پاوݨ چھوڑ ڈتا ہے 

منظور بھٹہ پور ی زندگی اپݨے حقو ق دی جنگ لڑدا رہ گئے ۔پرہار نِس منی ایہا ای وݙے مزاحمت کاردی علامت ہے ،آہدے ہِن :

؎ عمردا حصہ گزر گیا ہے حقوق منگدیں تے طعنے سنہدیں

زباناں چپڑاٹھ تھی گیاں ہن پروݨ تھی گِن جگر اساݙے 

                       منظور بھٹہ دی شاعری ءِچ انسان دوستی سرائیکی وسیب دیاں محرومیاں تے اردگرد سسکدیاںحیاتیاںہن ڈاکٹر خیال امروہوی نے اِنھاں دی شاعری دے بارے آکھیا ہِئی جو اِنھاں دی شاعری اِچ سرائیکی وسیب دے لوکاں دے ڈکھ درد ٻلیندن، منوربلوچ نے آکھیا ہئی جو منظور بھٹہ انسان دوستی داترجمان ہے ۔پروفیسر نواز صدیقی نے آکھیا ہئی جو منظور بھٹہ سرائیکی شاعری دا ہک سچا مزاحمت کار ہے۔ایہا وجہ ہے جو منظور بھٹہ دی شاعری اچ رومانس دا پہلو کمزور ہے ایں بارے جݙاں اُنھاں کنوں پچھاڳئے تاں اُنھاں آکھیے ۔

کال کریہہ ءِچ کال کڑچھی دے کڑلاٹ سݨیندے پئے ہن 

کوئل بلبل باغ ءِچ رہ کے نغمے ڳاوݨ چھوڑ ݙتا ہے 

                       منظور بھٹہ ہک نظریے تے ویثرن دے شاعر ہن تے اپݨے نظریے کوں تنظیمی تے ادارتی درجے ڈیوݨ دے قائل ہن اِنھاں دی مثال اُنھاں دی تنظیم ’’تحریک حقوق انسانیت پاکستان‘‘ہے۔آپ ایں تنظیم دے بانی ہن ۔اِیں تنظیم دے پلیٹ فارم تے کئی کانفرنسز تے سیمنار منعقد تھی چکن۔اِیں تنظیم دے حوالے نال انھاں دا ہک جامع تے وقیع رسالہ ’’معزز کون‘‘ دے عنوان نال چھپ چُکے ۔جیندی پذیرائی پورے ملک ءِچ تھئی ۔’’تحریک حقوق انسانیت پاکستان‘‘ دا بنیادی منشور نظر انداز تھیوݨ آلے طبقات تے سسکدی انسانیت کوں شعور تے آگہی ڈیوݨ ہے۔ او کہیں وی حوالے نال کم تر گھٹیا تے کمزور کائینی بلکہ اُنھا ں طبقات کوں گھٹیا آکھݨ آلے خود ذہنی مریض ہن ۔اِیں طرح منظور بھٹہ داتعلق اِیں صوفی مزاحمتی روایت نال ونج مِلدے جیڑھی لوکاں کوں اپݨے ہووݨ دا شعور ݙیندی ہے ۔ایں واسطے آہدن :

بے سینکے ہیں بے زورے ہیں 

تہوں جاݨ کرائیں مستورے ہیں 

جئیں جو آکھیے منہ ٻولیے نہیں 

ٻیاگونگے ہیں نہ ݙورے ہیں 

                       منظور بھٹہ سماجی تے تہذیبی شعور نال مالا مال ہن ۔اِنھاں دی نظر اُنھاں ریاستی خامیاں تے کمزوریاں تے وی ہے۔جیڑھیاں اِتھاں شعور دی سطح کوں بلند نی تھیوݨ ݙیندیاں۔ او معاشرے ءِچ کھنڈیاں پنڈیاں اخلاقی برائیاں کوں جاݨدے وی ہن اَتے سمجھدے وی ہِن اودہشت گردی دے مسائل کوں وی سمجھدن تے او انھاں قدراں دی پامالی تے وی کھڑے رہ ویندن۔ غربت افلاس نال اَٹی ہوئی عوام دے ݙکھ درد دے وچ وی شامل رہ ویندن ۔او ذات پات دے طبقاتی کشمکش کوں وی جاݨدن تے او ایں حقیقت کوں وی چنگی طرح جانڈن جو تعلیم دے ودھݨ تے میڈیا دی تیزی دے باوجود اعلیٰ قدراں مستحکم کائینی تے وݙا سبب نصاب تعلیم دی کمزوری تے دانش وبینش ݙیوݨ آلے اداریاں دی نالا ئقی ہے ایں واسطے آہدن :

منزل بدلو رستے بدلو 

سوچاں دے گلدستے بدلو

مستقبل تے دید ہے جیکر 

ٻالاں دے ول بستے بدلو 

                       منظور بھٹہ دا اول و آخر تعارف ’’سرائیکی شاعری‘‘ ہے ۔سرائیکی دی ساریاں صنفاں جیڑھیاں جو مستعمل ہن اُنھاں تے اِنھاں کوں عبور ہے ۔اُنھاں دی مستعمل لفظیات اِنھاں دے موضوعات نال کلی طور تے مطابقت رکھیندین ۔اُنھاں دا لہجہ مزاحمتی ہے۔ اِیں ڳالھ دی تاریخ عالم گواہ ہے جو شاعری نال اندھارے کوں بھجاوݨ دا کم گھدا ڳئے ۔اتے انقلابات دے رستے بݨائے ڳین ۔اَج پاکستان دی قومیتی جدوجہد بالخصوص سرائیکی قومیتی تحریک دے پچھوں جیڑھا شعورپا تا ویندے تے نظر آندا پئے او سرائیکی شاعری دی ای دین ہے ۔سرائیکی شاعری نے نہ صرف گردو نواح دے المیاں کوں اجاگر کیتے بھل جوسرائیکی وسیب دی شناخت تے حقوق توں وی آڳاہ کیتے۔ جیندے نتیجے ءِچ ملک دا ہر طبقہ اَتے ہر مکتبہ فکر سرائیکی وسیب دی ہک انج شناخت دا معترف ہے۔اِنھاں شعرا دے وچ منظور بھٹہ دا ناں تے مقام نمایاں ہے۔منظور بھٹہ نے زیادہ تر غزل اَتے قطعات دا دامن نپئے۔اِنھاں اصناف ءِچ ایجھا ڈکشن تے لہحہ اپنائے جیڑھا کتھائوں نی گھِدا ڳیابلکہ سب کجھ اُنہاں دا اپݨاں ہے۔

                       کتھائیںعلامتی تے کتھائیںاتے بیانیہ زبان دے استعمال نال جیڑھی بے باکی اتے سرکشی نال اظہار دیاں منازل طے کیتیاں ڳین او صرف منظور بھٹہ دا کم ہے۔منظور بھٹہ ’’معزز کون‘‘ رسالہ کوں بنیاد بݨا کے ایں ناں دے نال ہݨ ہک ٻئی مستند تاریخی کتاب وی گھِن آئین۔جیندے وِچ نا م وراتے مستند لوکاں دیاں آرا موجود ہن اَتے اُنھاں دا اپݨا ویثرن وی زور شورنال موجود ہے اِیں کتاب دے بنھاں زباناں ءِچ وی ترجمے تھی چکن اِیں کتاب تے تبصرہ کریندیں ہویں ڈاکٹر گل عباس اعوان آہدن محترم منظور بھٹہ ہک نظریاتی دانشور ہن اِنھاں دی حیاتی اِیں نظریے دے ودھارے کیتے خرچ تھی ڳئی ہے جو سب انسان برابر ہن مگر دولت دی غیر مساوی تقسیم نے انسان کوں امیر غریب وچ ونڈ چھوڑیے۔نی تاںسارے اولاد آدم ہن ۔اِنھاں دی دلیل بالکل درست ہے جو انگریزاں نے مقامی صنعتاں کوں برباد کر کے آوݨ آلی نسل کوں بے روزڳار بݨا ڈتے اُنھاں صنعتاں نال ڳنڈھیے ہوئے لوکاں کوں ’’کمی کمین‘‘ تے کمتر بݨا ڈتے بھل جو بدیشی مصنوعات اِیں مارکیٹ ءِچ اپݨی جھاہ بݨا سگن ۔انگریز اتھوں نکل ڳئے پر غلام ذہن اجاں توڑیں اپݨے پراݨے آقا دے لفظاں کوں ورت کراہیں فخر محسوس کریندن ۔میݙے نزدیک حقیقت اتلی ہے جو سب اولادِ آدم ہن۔ہن اے کہیں شخص دا اپݨا ظرف ہے جو آدمی ہووݨ تے فخر کریندے یا ذات پات دے غلیظ نظام تے ،منظور بھٹہ نے حق آکھݨ دی ابتدا کیتی ہے۔ اُمید ہے جو انھاں دی ڳالھ ہک تحریک بݨ ویسی ۔ایویں میں(راقم ) دی اے کتاب پڑھ کے اے تاثر گھدے جو ہجرت تے اوندے نتیجے ءِچ گمنامی دے کرب کوں بس اوہے جاݨ سگدن جیڑھے ایں عمل وچوں گزردن۔ منظور بھٹہ ایں جبر کوں تاریخی ناں ݙیندے ۔تے خود کوں ’’خاندانی‘‘ تے ’’معزز‘‘ اکھو اوݨ آلے نام نہاد اشرفیہ کوں انگریز دے پالتو طبقات آہدن۔اے وی حقیقت ہے جو فطری عمل محنت تے مشقت تے ایمانداری نال خوشحال تے معزز بنݨ آلے خاندان دے لوک کہیں کوں وی گھٹیا تے کمترنیں سمجھدے۔اپݨے وطن دی دھرتی تے دین دی تجارت کرݨ آلے لیٹرے تے دھو کے باز اشراف سدھے سادھے امن پسند محنت کشاں کوں احساس کمتری دے احساس ءِچ رکھ کے اُنھاں کوں ہمیشہ کیتے اپݨا غلام بݨا وݨاں چہندن۔منظور بھٹہ ایں سازش کوں چنگی طرہاویں تاڑ چکن۔او اپݨے لوکاں کوں مزید غلام ڈیکھݨ نھیں چہندے ۔اِیں سماجی برائی دے خاتمے کیتے پچھلے کئی سالاں توں احترام انسانیت دے عنوان نال ہک تحریک دی صورت ءِچ کم کریندے پین تے لوکاں ءِچ شعور سجاک کرݨ دی بھر پور کوشت کریندے پاین۔ایندے نتیجے ءِچ پاکستان خاص طور تیں ضلع لیہ وچ ایں سماجی برائی داخاتمہ تھیندا نظر دے ۔اوپݨے نظریات دا اظہار تقریر تے تحریر نال کریندے پین اتے آہدن۔

؎ کل قوم دی قسمت غیریں ہتھ ایہو قوم دا لیڈر ویچی ڳئے

کم ظرف جو ہا کرسی خاطر ماء دھرتی دا سَر ویچی ڳئے 

ست ماڑ دا وسدا ست جھیئں اتے ساݙے ست داے منظر ویچی  ڳئے

گھِن خان خطاب خبثیںتوں ایہو خان بہادر ویچی  ڳئے

جیویں قوم دے نال ایں حشر کیتے ایہو حال زمین آسمان توں پچھ 

یا پچھ تاریخ دے طالب توں یا کہیں منصف انسان توں پچھ 

                       منظور بھٹہ اپݨے نظریے دا اظہار ایں ترا نے دے طور تئیں جیڑھا ڳایا ویندا ہئے ایندیں وِچ آہدن ۔

ہے آمریت دا گھپ اندھارا شعورِ ملت جڳاوݨاں ہے 

نفیس آنگل دا کر اشارہ لتھے ہوئے سجھ کوں ولاݨاں ہے

کہیںکوں کمیں کوئی معزز خبیث انگریز کر گیا ہے 

اساں مسلماں بھرا بھرا ہیں اے داغِ نفرت مٹاوݨاں ہے 

ٓٓٓاساں تاں بس اوں نبیؐ دے امتی جیڑھا جو ہر کہیں کوں سینے لیندے 

جو ذات کہیں تے کریندے حملے اُنہاں کوں سبق سکھاوݨاں ہے

ہے تاج برطانیہ دا پیٹھو جیڑھا جو طبقاتی فرق پیندے 

غلیظ انگریز وانگ ایکوں ایں سرزمیں توں بھجاوݨاں ہے 

کنھاں کوں بہوݨ دی جھاہ نھیں ملدی کِنھاں دے لکھاں ہزار ایکڑ 

جگیرداری دا اے مسلط غلیظ سسٹم مکاوݨاں ہے 

جیکر ہویا اے خدا کوں منظور پاک دھرتی دی سرزمین تے 

حقوق انسانیت دا پرچم اے ہک نہ ہک ڈینہہ لہراوݨاں ہے 

                       مکدی مکاوںجو منظور بھٹہ عہد ِ حاضر دا ہک وݙاتے سچا دانشور تھی کے سامݨے آئے انہاں اِیں ذات پات دے غلیظ سسٹم کو مکاوݨ دی بنیاد رکھ چھوڑی ہے۔ اُمیدہے آوݨ آلے شاعر ادیب اتے دانشور ایں عمارت کو مکمل کر یسن۔ اے ٹھیک ہے جو عمارت دی بنیاد لُک ویندی ہے پر اوں عمارت دا حصہ ضرورہوندی ہے ۔منظور بھٹہ تاریخ دے سینے وچ محفوظ تھی گین تے ٻہوں ساریاں لوکاں کوں اعتماد دی طاقت بخشی ہے جہڑی آوݨ آلی مزاحمت دی بنیاد بݨسی ۔

## حوالہ
اَجٖوکی سرائیکی تنقید ، مصنف : ڈاکٹر مزمل حسین، ناشر: دستک پبلی کیشنز ، ملتان