open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
اطہر ہمدانی

ﺍﻃﮩﺮ ﮨﻤﺪﺍﻧﯽ ہک سرائیکی شاعر ہے۔
### نمونہ کلام
"ﺍﺝ ﻭﯼ ﺩﺍﻝ ﺍﺩﻫﺎﺭﯼ ﮔﻬﻨﺴﻮﮞ"

ﮐﻞ ﻫﮏ ﺷﮩﺮ ﺩﮮ ﻭﭼﻮﮞ ﮔﺰﺭﯾﺎﮞ

ﻣﻞ ﭘﺌﮯ ﻣﯿﮑﻮﮞ ﺑﺎﻝ ﺍﯾﺎﻧﮍﺍﮞ

ﺳﺮﻭﮞ ﻧﻨﮕﺎ ﭘﯿﺮﻭ ﺭﺍﻧﮍﺍﮞ

ﺗﻦ ﺗﮯ ﻟﯿﺮ ﮐﺘﯿﺮﺍﮞ ﭼﻮﻻ

ﺳﺘﻬﻨﮍ ﺗﮯ ﮐﺌﯽ ﭨﺎﮐﯿﺎﮞ ﻫﺎ ﻧﺲ

ہتھیں وچ ھک تھیلا ہاسی 

ﻣﯿﮉﺍ ﭼﻮﻻ ﭘﮑﮍ ﮐﮯ ﭘﭽﻬﺪﮮ

ﮐﮉﻭ ﺁﺋﮯ ﻭﮮ ﮐﻨﺘﮯ ﻭﯾﺴﻮ

ﮈﻭ ﻣﻨﭧ ﮈﯾﺴﻮ ؟

ﺁﭘﮍﯾﮟ ﺗﻬﻮﮈ ﮐﻮﮞ ﭼﻮﻟﻨﮍ ﻟﮕﺎ

ﺑﺎﻝ ﺍﯾﺎﻧﮍﺍﮞ ﺑﻮﻟﻨﮍ ﻟﮕﺎ

ﺻﺒﺢ ﺳﻮﯾﺮﮮ ﻣﯿﮉﯼ ﺍﻣﮍﯼ ﻓﺠﺮ ﻧﻤﺎﺯ ﺗﻮﮞ ﻓﺎﺭﻍ ﺗﻬﯽ ﮐﮯ

ﻣﯿﮉﮮ ﺳﺮ ﻭﭺ ﺍﻧﮕﻠﯿﮟ ﭘﻬﯿﺮﮮ

ﻣﯿﮑﻮﮞ ﻧﻨﺪﺭﻭ ﺁﻥ ﺟﮕﺎﻭﮮ

ﺍﭨﻬﯽ ﻣﯿﮉﺍ ﺭﺍﺝ ﺩﻻﺭﺍ

ﭨﮑﺮ ﮐﻬﺎ ﮔﻬﻦ ﺗﻬﯿﻼ ﭼﺎ ﮔﻬﻦ

ﺑﺨﺘﯿﮟ ﺁﻻ ﮐﻢ ﺩﻭ ﭨﺮ ﻭﻧﺞ

ﺍﺝ ﭘﯿﺴﯿﮟ ﺩﯼ ﻟﻮﮌﻫﻪ ﻫﮯ ﻣﯿﮑﻮﮞ

ﭘﯿﺴﮯ ﮈﻫﯿﺮ ﮐﻤﺎ ﮐﮯ ﺁﻧﻮﯾﮟ

ﺷﺎﻡ ﮐﻮﮞ ﺟﻠﺪﯼ ﮔﻬﺮ ﺩﻭ ﻭﻟﯿﮟ

ﺗﻬﯿﻠﮯ ﻭﭺ ﮈﻭ ﺑﺮﺵ ﭘﺮﺍﻧﮍﯾﮟ

ﺍﺩﻫﻮ ﺭﺍﻧﮍﯾﮟ

ﭘﺎﻟﺶ ﺩﯾﺎﮞ ﮈﻭ ﮈﺑﯿﺎﮞ ﻭﯼ ﻫﻦ

ﻫﮏ ﻫﮯ ﺭﺗﯽ ﻫﮏ ﻫﮯ ﮐﺎﻟﯽ

ﺑﺎﻝ ﻧﻤﺎﻧﮍﺍﮞ ﻣﯿﮑﻮﮞ ﺁﻫﺪﮮ

ﺳﺎﺭﺍ ﮈﯾﻨﮩﻪ ﻣﯿﮟ ﮐﺌﯽ ﮐﺌﯽ ﺟﺘﯿﺎﮞ ﭘﺎﻟﺶ ﮐﺮﮐﮯ ﭘﯿﺴﮯ ﮔﻬﻨﺪﺍﮞ

ﺷﺎﻡ ﮐﻮﮞ ﺭﻭﺯ ﺣﺴﺎﺏ ﮐﺮﯾﻨﺪﺍﮞ

ﭘﺎﻟﺶ ﺟﻮﮔﮯ ﭘﯿﺴﮯ ﺭﮐﻬﺪﺍﮞ ﺑﺎﻗﯽ ﭘﯿﺴﮯ " ﻣﺎ " ﮐﻮﮞ ﮈﯾﻨﺪﺍﮞ

ﺍﯾﮟ ﺧﺎﻃﺮ ﻣﯿﮟ ﺗﯿﮑﻮﮞ ﺭﻭﮐﯿﮯ

ﺗﯿﮉﺍ ﻭﻗﺖ ﻭﯼ ﺿﺎﯾﻮ ﮐﯿﺘﮯ

ﺟﺘﯽ ﮐﺎﻟﯽ ﮈﯾﮑﻬﻪ ﮐﮯ ﺗﯿﮉﯼ ﺳﻮﭼﯿﻢ ﭘﺎﻟﺶ ﮐﯿﺘﮯ ﺁﮐﻬﺎﮞ

ﺟﺘﯽ ﺗﯿﮉﯼ ﭘﺎﻟﺶ ﮐﺮﮐﮯ ﺟﯿﮍﻫﮯ ﭘﯿﺴﮯ ﮔﻬﻨﺴﺎﮞ ﺍﻭ ﺗﺎﮞ

ﮔﻬﺮ ﺗﺎﺋﯿﮟ ﺑﺲ ﺩﺍ ﺑﻬﺎﮌﺍ ﺗﻬﯿﺴﯽ

ﺍﺝ ﻧﮧ ﮐﻮﺋﯽ ﺗﺮﮐﺎﺭﯼ ﮔﻬﻨﺴﻮﮞ

ﺍﺝ ﻭﯼ ﺩﺍﻝ ﺍﺩﻫﺎﺭﯼ ﮔﻬﻨﺴﻮﮞ

ﺍﻃﮩﺮ ﮨﻤﺪﺍﻧﯽ
آ میݙا جانیا آ میݙے دیس وچ

آ میݙا جانیا آ میݙے دیس وچ

आ मेडा जानी आ, आ मेडे देस विच

میݙے خیال اچ اساݙی ہک بی نسل وی ڳل ویسی ہوندے بعد وی اساݙے تِھنک ٹینک کݙاہیں ٻہہ تے اے فیصلہ نہ کریسن جو پِلاک PILAC ایوارڈ گھنݨ غلط ھ یا ٹھیک ھ. کتنی دیر دا کم ھ؟

مُڑی اساکوں آپت دی کھاپت توں فرصت ملے تاں اساں اے کم وی کروں.
اتنے سال گزر ڳن اج وی پلاک تے ݙوں رائے موجود ہن.

پلاک حکومت پنجاب دا ادارہ ھ جئیں جہانگیر مخلص سئیں کوں ہُنیں دی علمی ادبی خدمات دے اعتراف اچ ایوارڈ ݙتا تے نال ترے لکھ روپیہ انعام وی ڈِتا. ایوارڈ ملدیں ای پُرانڑاں قضیہ ول سِر چا آیا اتے کافی سیانڑیں بندیں وی اینجھی تحریراں لکھیاں جو اج تک سرائیکی دانش حیران ھ.
خیر جوان بہوں وݙا ہووے تاں نہ ایوارڈ وݙا ہوندے تے نہ انعام. آکھیس تساں آپنڑیں آپنڑیں شعور دے مطابق جݙاں فیصلہ ونڄ کرو میݙا شعور ہِیں ایوارڈ توں زیادہ بُلند ھ. لہٰذا ایوارڈ واپس..................

جہانگیر مخلص سئیں اساݙی دھرتی دے مہان شاعر ہِن. ہُنیں دی شاعری وچ روہی دی کُوک اینجھے بھرپور انداز اچ سُنڑیندی اے کہ سماعتاں اکھیں بنڑ تے خواجہ فرید سئیں دے پیریں دے نشانیں نال پاک تھئے ہوئے ٹوبھیں دی جھلک ڈِکھاوݨ پئے ویندِن. مخلص سئیں الیندِن تاں کہیں کہیں ویلھے لوظ رُکݨ پئے ویندِن. میکوں لگدے جو اے لُکنت نہیں بلکہ شاید لوظ آپنڑیں حیثیت بارے سوچݨ لگ ویندِن. او سوچیندِن جو کیا اساں ہِیں قابل ہاؤں جو اساں او سچائی بیان کر سڳوں جیہڑی مخلص سئیں دے لاشعور کوں پَوِتر رکھیندی ھ. کیا اساݙی اوقات ھ جو اساں ہُنیں جذبیں دے اخلاص کوں بیان کر سڳوں جیہڑے جہانگیر سئیں دے سُچل دِل اچ موجزن ہن؟
اِتھائیں ول مخلص سئیں دا شعور لوظیں دی ٻانہہ پکڑیندے اور ہُنیں کوں ایویں سِنگھار تے روانہ کریندے کہ سارا ماحول حسِین تھی ویندے. اے اینجھا سوہنڑاں تے وکھرا انداز ھ جو کہیں کہیں ویلھے میں ہُنیں کوں نظم پڑھدا ݙیکھ کراہیں سوچینداں جو لوک وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي کیوں پڑھدِن.....؟ اللہ سوہنڑیں دیاں رمزاں کون جانڑدے..

مخلص سئیں دی شاعری دی پوِترتا کوں میں ویدیں دے اشلوکیں نال ونڄ رَلاواں تاں اَسلوں مُبالغہ نہ کریساں میں تاں ہُنیں توں وی اڳوں ڳھن وَنجݨ چاہنداں جو اشلوکیں وچ تاں دیوتائیں دیاں ڳالھیں ہوندِن جبکہ میݙے ویاس دیو دے لکھے مصرعیں وچ میݙیاں ڳالھیں ہِن... اُوویں دِیاں اوویں ہِن جیویں میں یا میں جیہاں کوئی ٻیا سوچیندے..

جیویں مخلص دا اخلاص جہانگیر ھ اوویں ہُنیں دی شاعری عالمگیر ھ. سوجھل دھرتی واس کوں اعزاز حاصل تھئے جو ہُوں مخلص سئیں دے حضور سوجھل ایوارڈ پیش کیتے. صوفی تاج سئیں آہدِن "جݙاں کہیں وستی وچ شاعر پیدا تھیندے تاں او ہوں وستی دی تاریخ دا ٻہوں وݙا واقعہ ہوندے" میں سمجھداں کہ جݙاں شاعر دھرتی ماء نال عشق کریندے اور ہوندے درد ڳمدے تاں او ساری دھرتی دا معتبر حوالہ بݨ ویندے. اساکوں آپنڑیں ماء دھرتی دے لعل تے فخر اے.

"اساں تاں خواب ہیں کُوڑا
اساں وِسواس ہیں سانول 
اساں مُندرے ہوۓ ہونٹاں دی
ہک ارداس ہیں سانول

اساں چُپ چاپ کُس گئے ہیں
اَلیندی پئی ھ رَت ساݙی 
اساں تاں کھوڑ تے وِکدے
تِھڑکدے
ماس ھیں سانول"

(उसमान क्रीम भुट्टा, عثمان کریم بھٹہ)

## حوالے
تریمت

تریمت خدا دی او تخلیق اے جیندا ہووݨ جوانیں دے وجود واسطے بہوں ضروری ہے لیکن ایہ ڳالھ صرف دماغ اچ رکھݨی ہے نا تاں ساݙی بلوچکی تے خدا دا عذاب نازل تھی ویسی۔۔

تریمت ساری زندگی جوان دی پڳ دی محافظ رہندی ہے زندگی دے کہیں موڑ تے جیکر اوں کنیں کئی غلطی تھی پووے تاں اوندی سزا موت ہوندی ہے
یا وت کم از کم بیغیرتی دا معیار اے ہوندے جو اوکوں آپ توں انج کر ݙتا ویندے تے معاشرے اچ کہیں نینگر کوں اے جرات نئیں تھیندی جو اوں تریمت کوں آپݨاں ساتھی بݨاوے بلکہ اوکوں شادی برادری توں انج کر ݙتا ویندے چھیکڑ اونکوں خدا دے مصلے تے وی مندے نصیب تھیندن آھدن اے غلط رن ہݨ خدا کوں دھوکہ پئی ݙیندی اے تے ایں بشکیجݨاں ویسے کینی۔۔

خدا دی رحمت تے اونداں غفور و رحیم ہووݨ صرف جوان واسطے ہے پیا او صرف ہک دفعہ استغفار چا کریندے اوندے بعد او معزز بݨیا ویندے تے ہوندے سارے گناہ دھویج پوندن
لیکن شودی تریمت جاوݨ لا کنوں مینہڑیں سݨ جلدی اے تے جوان دی نوکری کر جلدی اے۔۔

او جاء پووے تاں اوندی ماء کوں طعنے ملدن جو تیکوں دھی جئی ہے اوندے بعد او تھولی جہیں وݙی تھیوے تاں اوندے واسطے ہک ضابطہ حیات بݨیا لاتھا ہوندے
دھیریاں ایں نئیں کریندیاں اوں نئیں کریندیاں۔۔

ہر موقعے تے ایہیے لوظ سݨ سݨ کے او شودی احساس کمتری دا شکار تھی ویندی اے۔۔
اوندے بعد او بھراویں دی پگ کوں آپݨاں لباس بݨیندی اے۔۔
اوندا بچپن برباد کر تے اوندی جوانی ہک زمینیخدا دے ہتھ ݙے ݙتی ویندی اے جیہرا صرف آپݨیں انسانی خواہش غیر انسانی رویے نال پوری کر تے تریمت دی روح تیں کاتیاں پھریندے۔۔
اے ہونکوں آپݨیں نوکراݨیں سمجھدے ۔۔
صرف اے ناں ہیندا سارا ٹبر اونکوں آپݨی نوکراݨیں مقرر کریندن۔۔

اج تریمیتیں دا ݙینہہ مناوݨ واسطے ساکوں اے وعدہ کرݨاں پوسی جو اساں ایکوں کم از کم انسان سمجھو ۔۔

سندھ وادی دی تہذیب تاں اینکوں خدا دا روپ سمجھدی اے۔۔
اینکوں سردار سمجھدی اے۔۔

ایندی نفاست کوں آدر ݙیندی اے۔۔

ملاں آپݨی منڈی اچ اے ہوکا کݙاہیں نہ لگݨ ݙیسی کیوں جو اوندی آڑھت اچ خدا لاتھن تھئے اوں آپݨیں منݙی اچ صرف خدا ویچݨین۔۔
ملاں آپݨاں ݙڈھ وسوں رکھݨ سانگے خدا دے اتیں غیرت دا لیبل لئے چا او ٹیگ ہݨ جیہرا ہٹاوݨ دی کوشش کریسی۔۔

اونکوں سولی تے چڑھا ݙتا ویسی۔۔
تے جیہری تریمت خدا دی عظمت کوں وسوں دے رنگ اچ رنگڑ سانگے رقص کر ݙکھلیسی اونکوں خدا دی بلوچکی آلی سفیل توں غیرت دی کہاڑی نال قندیل بݨا ݙتا ویسی۔۔

چهوٹے هِک معصوم ایاݨاں
دل بده پیو دے نال الاݨاں 

ابا سائیں توں رنج ناں تهیویں 
ڳالھ میݙی تے انج ناں تهیویں 
میکوں هک وسواس پیا کهاوے
مسله میکوں سمجھ ناں آوے 

بهیݨ بهیرو کوں رل مل ساریں 
گچی گهٹ کے کیوں چا مارائے 
بیٹھی هائی او واݨ وٹیندی
کہیں دا او هائی کیا وگڑیندی  

آکهس تیکوں حال میں ݙیندا بچڑا 
سچی ڳالھ ݙسینداں بچڑا 
کہیں کوں ایہو ڳالھ ناں ݙسیں 
لج دی ڳالھ اے ڳالھ ناں ݙسیں 

گزری رات کوں دهمی ویلھے 
غیر جوان دے نال کهڑی هئی
پاتی پیاردهمال کهڑی هئی 
ابا خوف خدا توں ݙریں 
ناں کاوڑ میݙی ڳالھ تے کریں 
پر تاں بهیڑے پتر وی تیݙے 

ایو جیهاں هک جرم کیتا ها
پرلی وستی وچ پکڑیج پیا ها

اوندے سانگےدر در پگوں رولیاں هانیں 
چٹی دے وچ ݙو سوݨیاں دهیریں گهولیاں هانیں 

اوندے اتوں ساه چا واریا هاوی 
اوکوں کیوں نا ماریا هاوی

نذیر فیض مگی

مظہر حسین
حیران کر ڈیونڑ آلیاں گالھیں

،،،،، حیران کر ڈیونڑ آلیاں گالھیں،،،،،یک مزاحیہ تحریر

1 مکوڑے تیں مکھی کوں شیشے دی بوتل ءچ بند کر ڈیونڑ نال ڈوجھے ڈینھ بوتل پھٹ ویندی ھے ،

2 وڈی ماکھی اگر مالٹے دے درخت توں لہائ گئ ھے اوندے کھاونڑ نال ڈندیں ءچ درد پئے ویندے ،،

3گلیے سڑیے کیلے کوں اگر اٹے ءچ ملا کے روٹی پکائ ونجے روٹی ءچو گلاب دی خوشبو آندی ھے ،

4جیرھے کھیر ءچ بلی مونھ مار گئ ھووے اوں کھیر دی کڈاھیں ڈاہی نیں بنڑدی ،

5چاہ ءچ مکھی ونج پووے او پیالہ ویٹنڑ نال ست سو اینجھے جراثیم بنڑدن جیرھے ککڑیں کوں بیمار کریندن،

6 جیرھے گھر ءچ سوہانجڑے دا درخت ھوسی اوں گھر ءچ ہک بندہ ڈُورا ضرور ہوسی ،

7 متواتر اُپٹھی جُتی پاونڑ نال اکھیں بھینگیاں تھی ویندن ،

8 گنجا بندہ اگر مسلسل ترائے منٹ شیشہ ڈیکھے اوکوں اُباسیاں آونڑ لگ ویندن ،

9 کالے یرقان دے مریض کوں اگر تھوڑا جھئیاں کالا پتھر پلایا ونجے ڈو منٹ دیوچ مرض ختم تھی ویسی

10 جیرھے بچے نکے ویلھے چِدا کھادا ھووے چدا باھر نہ نکھتا ھووے اُو وڈا تھی کے ڈاکٹر بنڑدے

11جیرھے کپڑے تیں دانگ لگ وجے اوں کپڑے کوں 
12منٹ مٹھے تیل ءچ رکھنڑ نال دانگ لیھ ویندے ،

اے ساریاں گالھیں سچیاں تھی سگدن مگر سیاست دان اتھو وی وڈے کوڑ مریندن اگر انھیں دے گالھیں تیں ہر واری یقین کر گھندو میڈیاں گالھیں وی من گھنو ،،ویسے تھاکوں کیرھا کُوڑ چس دا لگے ،جمیل بلوچ۔

## حوالے
دستکاری

دَستکاری دا مَطلب ھ گَھراں دے وِچ ہَتھ نال بݨائیاں ڳئیاں جِیستاں تے شَئیلے ہِن.

ہَتھ نال بݨائی ڳئیاں جِیستاں تاں ٻہوں ہن تے انہاں چوں ہک جیست خَجّی دے پُوتراں نال ٻݨائی گئی پُھوڑی ھ ڄَیکوں وَسیب دے کُجھ پاساں دے وِچ تَݙّی وی آہدھے ہِن.

پُھوڑی دا رِواج تاں ہُݨ دیہاتاں دے وِچ وی ہولے ہولے مُکدا وَیندا ھ شہراں دے وِچ اِیندی ڄھاء پُوری دی پُوری اَڄکل دَری تے کارپیٹ یا مَلُوک قالین مَل گِدی ھ . پُھوڑی آپݨے عَروج دے ٹَئیم آپݨی ٹِھیک ٹھاک دَھڄ ٻݨائی رَکھی ھ . تریمتاں پُھوڑِیاں ٻݨا کے گَھر دے خرچے   واسطے پیسے اِکَٹھے کریندیاں ہَن یا وت دِھیّاں دے ݙاج جُوڑیندِیاں ہَن .

پُھوڑی سادے لوکاں دے کیتے ݙے ڳِھن واسطے ہر سامان توں وَدھ قدر آلی شئے ہوندی ہائی .

کیئں مِزمان کوں آخری ݙیہوار ویندے ویلہے پھوڑی وِیلیٹ کے لَمبی تِھڳڑی نال وچالے چوں ٻن کے ݙیوݨاں اَڄ کل دے جوڑے کپڑے یا سامان ݙیوݨ توں لکھ حِصے زِیادہ عزت وَدھاوݨ دا ذریعہ ہوندا ھائی.

  پہلے پھوڑِیاں گھراں دے وچ وِکدِیاں ہَن تریمتاں بݨیندِیاں ہَن تے وِچیندِیاں ہَن تے مزے دی ڳاھل ڳِھنݨ آلے ڳاک وی چَھڑِیاں تریمتاں ہوندِیاں ہَن وَت اِس توُں بعد بَزاراں تے دُکاناں تے وِکݨ دا رِواج آیا ھ ہُݨ جدید دور ھ سہولتاں ٻہوں آ گئیاں ہن ایں کیتے پھُوڑیاں دا رِواج ختم تِھیوݨ دے باوجود وی کِتھائیں کِتھائیں تاں ہالے وی بَݨدِیاں تے وِکدیاں پَئیاں ہِن .

## پُھوڑی (تَݙی) بݨاوݨ  اِیندے ہَنݙاوݨ تے وَرتݨ دی اَٹکل
دِیہاتاں دے وِچ پُھوڑی ٻہوں سارِے رَنگاں تے ݙیزیناں دِیاں بݨائیاں ویندِیاں رائیاں ہِن اِنہاں دے کُجھ اٹکل تہاکوں ݙسیندے ہیں سادی بَڳی پُھوڑی خَجی دے لَمبے پوُتراں آلیاں کامباں کَپ کے وَت پُوترے کامباں تُوں دَھرُو کے کُکڑِیاں یاکمبُوتراں آلی گوݙیل دی چَھت تے کِھنݙا کے سوکائے ویندے ہَن پُوترے سُکَݨ توں بعد سادی تے رَنڳیل پُھوڑی دے پُوترے اَنجھ اَنجھ کیتے وَیندے ہَن .رَنگیل پھوڑی دے پوترے ٹین ءچ کوسَڑے پاݨی دے وِچ ہر ہِک رَنگ اَنجھ اَنجھ بݨا کے پُوترے رَنگے ویندے ہَن .
تے سادی پُھوڑی دے پُوترے سادے ہوندے ہَن.

اَٹھ اَٹھ پُوترے پا کے پھوڑی دا مُنݙھ ڳنݙھݨ کیتے چایا وَیندا ہائی تے رَنگیل پُوتراں نال سُوہݨپ کیتے ݙیزین بݨائے ویندے ہَن ڄیویں ڄیویں پُھوڑی بݨدی ویندی ہوندی ہائی اونویں اونویں بݨی اوئی پھوڑی گول گول ٻِھرکاٻِھرکا ویلہَیٹی ویندی ہائی پھوڑی دِیاں چِھیں چِھیں چَپّاں دِیاں پولیاں تے کھٹڑے دی  لمبائی دی ناپ دے مُطابق اٹھ اٹھ پَٹِیاں کوں آپَت ءچ سوئی ءچ دھاڳا پَو کے ڳنݙھا وَیندا ہائی ڳنݙھ تروپے توں بعد پُھوڑی آپݨی اصیل حالت ءچ تیار تھی ویندی ہئی. تیار پُھوڑِیاں کوں لَمبا لَمبا کر کے ہِک بئے دے اُتے کھِنڈایا ویندا ھ یعنی اِکٹھا رکھا ویندا ہائی.رنگیل،سادی، نِکی، مندھری، تے وَݙی، پھوڑِی دے آپݨے آپݨے مُل رکھے ویندے ہَن.

پھوڑی دی وَرت تے ہنݙاوݨ ایں ہوندا ہائی ڄو پھوڑی کوں  زِیادہ کھٹڑے تے وِچھا کے ورتا ویندا ہائی بندا باہوے ہا یا سَمے ہا تاں اے پُھوڑی اوں ٹئیم دی مَلوک شئے واݨ دے پُݙَݨ توں بَچیندی ہوندی ہئی. امیر لوک ٻھاء آلی کوٹھی  دے چولہے دے چار چیپَھیروں ڳَھت کے اوتے ٻاندھے ہَن ٻھاہ سِیکیندے ہَن تے غریب مسکین کھٹڑے دی گَسّی تے ہنݙائی پھوڑی دا ٹوٹا ڄیکوں تَکڑا آہدھے ہِن او ورتیندے ہَن.

پھوڑی قاضِیِا تھیوݨ تے مَیّت آلے کھٹڑے دے اَڳوں گھت کے ٻاوݨ تے فَیتے درود دے ٻاہوݨ کیتے وی ایکوں وَرتا ویندا رِیہا ھ.

باقی ایندے توں علاوہ آپݨی مَرضی نال کِتھائیں وی ڳھت کے بندہ وَریت سڳدا ہائی گرمِیاں دے وِچ کندھلی دے پِچھاویں نال وِچھا کے پَیشی آلی بئے کے چاء پیوݨی یا سِیالے دے وِچ چِٹکے تے ڳھت کے مالٹے کھاوݨاں .
دِلی دل آلاں دِی

پندھ وِہانیٖ ”دِلی دل والوں کی“

دِلی دل آلاں دِی ... ہک اے جئیں اُچیچی پندھ وہانی ہے، جیہڑی کیں دھے پریاں، جناں بھوتاں دی کہاݨی نیں بلکہ بارڈر پار بیٹھے عمراں دے کھادے، جیندے جاگدے، سجاگ لوکا ں دِی رام کتھا ہے، جیہڑے ستا لی دی ونڈ وِچ آپڑے من دے خاب، تن دی میل سمیت آپڑے ڈھور ڈنگر، لتے گانڑیں زمین اچ پُور کے، روندے بکاندے بوری بسترا لڈ کے، وجدے گجدے سندھو کوں ہک ہکلا چھوڑ کے گنگا جمنی تہذیب دا حصہ بڑن تے مجبور کر دتے گئے ہین ...

سندھ دریا دے بے وس بغلاں، لالیاں تے کرلاندیاں کونجھاں کوں ستر سالاں بعد ایویں جبھ ملی ہے جو ہک ہک کردار بکاٹاں بھر بھر کے آپڑا آپ ڈساون شروع تھی گے . 

سرائیکیو! کالی رات مُک چکی ہے، سجھ اُبھر آئے۔۔۔ ڈینہہ تھی گے۔۔ اکھیاں بھالو، آپڑے آپ کوں پھولو۔۔ آپڑی پنج ہزار سال پرانڑی کتاب دا ورقہ کھولو تے آپڑی پندھ وہانی پڑھو تے سرائیکی نگری دے پاندھی تھیوؤ۔۔ روہی دا عاشق خواجہ غلام فرید آکھدا پئے۔
پاندھی ٹُردا جُل، پاندھی ٹُردا جُل، منزل ملنڑیں اوڑک، توں اے گالھ نہ بھُل۔۔۔ پاندھی ٹُردا جُل .

(عباس سیال)
## حوالے
ذوالفقار ظفر

ذوالفقار ظفر (ज़ुलफ़क़ार ज़फ़र) سیں دامان دی دھرتی دا او نینگر اے جہرا ہمیشہ اندرو اسو سرمیں دے پُھلیں وانگوں سر سبز رہندے ہک پڑھیا لکھیا باشعور دوست. سوھڑی تے مرکڑی شاعری ءچ جتھاں ذوالفقار ظفر دامان تے ڈکھ سکھ لکھین زندے پیر دے میلے تے بیر ویچڑ آلی اوں بُڈھڑی دے نویں پوجھنڑ دے خواب تے حسرت ڈیکھ کے روون لگ ویندے تے کھیں ویلھے لاڑیں نال کھار بنڑا کے.

## حالات
کھار نال دھوتے کپڑے پا کے جھمرا لیندے. ہک سوھڑاں با شعور پڑھیا لکھیا فقیر مزاج دوست جہرا ہر میدان ءچ اپڑی ما بولی کو ترجیح ڈیندیں ہویئں ایم اے سرایئکی کر کے اپڑی وسوں اپڑی بولی نال محبت دا ثبوت ڈتے. خوشی دی گال اے ہے جو انھیں کول ڈو کتاباں دا مواد موجود ہائ اساں د.وستیں دے مجازتے مبنی کتاب دے اصرار دے باوجود عشق حقیقی تے مبنی کتاب پہلے چھپاونڑ تے باضد رہیے اے انھیں دی بے پناہ محبت تے دینی تعلیم نال وابستگی ہائ تے اندر دی تس جہری ہر ویلھے انھیں کو بے تاب رکھدی ہائ آخر کار ماہ رمضان دے بابرکت مہینے وچ 
حمد باری تعالی نعت رسول مقبول. شانِ صحابہ تے مبنی کتاب چھپ کے آوݨ والی اے. 

## سیرت دی پہلی منظوم کتاب، صدقہ سئیں دا

اے کتاب چھپ تے آون آلی اے محدود وسایئل تے اج دے مشکل ترین دؤر ءچ اپنڑی جیبو کتاب چھپواون بھوں مشکل اے اُوندے باوجود انھیں دی آقاء دوجہان نال محبت دا ثبوت ہے کہ انہاں رات ڈینھ محنت کر کے ایں کتاب کو چھپاے .ایندی کامیابی یقینی اے ات واسطے دُعا گو ہیں اللہ تعالی ساڈے ایں سُوھڑیں سجن کو اجر ڈیوے تے دین و دنیا دی بھلائ نصیب کرے .میں ذوالفقار ظفر کو انھیں دی اے قیمتی کتاب چھپن تے مبارخ باد پیش کرینداں.

اللہ پاک ذوالفقار ظفر کو ڈوہیں جہانیں کامیابیاں نصیب کرے آمین ...

دُعا گو ..........یاسین حاتم...
## حوالے
جنو کھڑی نچے

(سرائیکی سماج کوں نشابر کرݨ آلی ہک نظم)

**جنو کھڑی نچے**
जनो खड़ी नचे

آئی آں میں ڳئی آں 
आई आं मैं गयी आं

شادی کھاوݨ ڳئی آں 
शादी खावण गयी आं

اٹھ کچاوا نئیں لدھا 
उठ कचावा नी लधा

چڑھ ٻیٹھی آں گݙاں  تے
चढ़ षेठी आं गडा ते

گݙیں ماری ٹوٹی 
गडा मारी टूटी

ون٘ڄ پئی جنگل وچ 
वंज पयी जंगल विच

جنگل وچ ݙو ٻلیاں 
जंगल विच डूं षिलयां

ٻلیں دے ݙو ٻچے 
षिलयां दे डूं षचे

جنو کھڑی نچے
जनो खड़ी नचे

## حوالے
رمضان ڳاݙی

thumb|200px|

رمضان ڳاݙی اکانوے سالہ بزرگ شاعر ہن جناں دا تعلق پیر عادل تونسہ روڈ ڈیرہ غازی خان نا ل ہے۔اناں دی شاعری سادہ تے روز مرہ دے تمثیلاں دے استعمال نال خوبصورت انداز بیان ہے۔چھوٹے چھوٹے ݙکھاں کوں اپݨی شاعری وچ بیان کرݨ کوں اُو اپݨے ہک سنگتی غلام رسول دے مرہونِ منت او فرمیندن۔ اناں دا اے یار پنجویں جماعت وچ اِناں کوں داغ مفارقت ݙے گیا۔ 

فرمیندن کہ اگلی ݙیہنوار جیہڑے ویلے میں اسکول گیا تے اُندی وفات دا پتہ لڳیا تے میݙا تے سب کجھ ہی وانج تھی گیا۔ اُندے ݙکھ وچ اے درد ہے جینے میکوں شاعر بݨائے۔زندگی دے اختلافی معاملیاں کوں وݙے میٹھے تے خوبصورت سادہ لفظاں وچ بیان کر ݙیوݨ دی اناں دی شاعری دی خصوصیت ہے۔سماج تے نازکیاں ݙاہڈھے چنگے دے سادہ الفاظ وچ بیان کرݨا اِناں دا خاصہ ہے۔
سڄݨاں کیتے اُناں دے کجھ اشعار حاضر خدمت ہن۔

## کلام دے کجھ نمونے

 قطعہ

پریں تئیں اے تیڈا الا نکھتا ویسی
اے ہتھ آیا ہاتھی ولا نکھتا ویسی

تیڈے نت ستاونڑ توں ارمان کولوں
میڈا رمز کہیں ویلھے ساہ نکھتا ویسی 

انتخاب سہیل امین گاڈی

## شاعری دے نمونے

thumb|Ramzan Gaddi-Qata|200px| 

thumb|left|200px|Ramzan Gaddi
thumb|Ramzan Gaddi|200px|
thumb|left|Ramzan Gaddi|200px
thumb|Ramzan Gaddi|200px
thumb|left|Ramzan Gaddi|200px
thumb|Ramzan Gaddi|200px
thumb|left|Ramzan Gaddi|200px
thumb|Ramzan Gaddi|200px
thumb|left|Ramzan Gaddi|200px
thumb|Ramzan Gaddi|200px
thumb|left|Ramzan Gaddi|200px
thumb|Ramzan Gaddi|200px
thumb|left|Ramzan Gaddi|200px
thumb|Ramzan Gaddi-Qata|200px 

## حوالے
ونکی:سرائیکی شاعر
رنگپور دے مٹھڑے بول

سائیں منور حسین یاسر صاحب سرائیکی ادب دا بوں وڈا ناں انہااں دی کتاب جھوک پبلسرز توں 18مارچ 2018 کوں شائع تھیندی پئی اے کامیابی کیتے دعا کر ہا اے اللہ تہا کوں خوش رکھے آمین۔ 

منور حسین یاسر دا تعلق رنگ پور ضلع مظفر گڑھ نال ہے۔ سرائیکی ݙوہڑیاں دا شاعر ہے،

[thumb|[سرائیکی Saraiki]]

سرائیکی ادب سرائیکی زبان دے ادب کوں آہدن ۔ سرائیکی زبان اپنڑے اندر بہوں مِٹھڑے تیں سوہنڑے الفاظاں دا ذخیرہ رکھدی ہے ۔ ایں واسطےسرائیکی زبان دا ادب وی بئی کئی زباناں کیں وسیع ہے . سرائیکی ادب دے وچ مضامین , نثر , آزاد شاعری , نظم , غزل , قصہ , کہانی مثنوی , مرثیہ , قطعات , ماہیے , ٹپے , ڈوڑھے , وار , گیت اور کافیاں شامل ہِن.جیویں سرائیکی وسیب دے لوکاں دا احساس محرومی تے مزاج دی عاجزی ساڈے کافی دوہڑے، مثنوی، گیت تے مرثیہ وچوں ابھری اے تے ایندے نال ایہہ جیہڑی پیڑاں بھری رومانیت دی فضا تخلیق کرڈتی اے، اوہ پوری دنیا وچ مشہور اے، پر حیرت تے خوشی دی گال ایہہ ایں پیڑاں بھری رومانیت دی فضا اج دی جدید سرائیکی نثر ،افسانہ، ڈرامہ، ناول تے شاعری، غزل، جدید نظم سرائیکی وچ رَچی وسی ہوئی اے۔ سگوں مسلط اے۔ تیڈے دریا واں داپانی ساڈے کان فرات تریہہ دا ترکہ مِلک اساڈی سِک ساڈی جاگیر کے تئیس پیوں نیر۔ (ممتاز حیدر) ادھی راتیں وچ سمندریں چن بیٹری کوں ٹورے وت کوئی اپنے من دی من تے تن دے نیل ٹکورے (اشو لال فقیر) لحظہ لحظہ گم تھی ونجوں ول ول جھمری پاؤں ساڈا سبھ کجھ نال اساڈے جتھے ڈیرا لاؤں (رفعت عباس) ۔

## کتاباں

* یاسر دے ݙوہڑے
* رنگپور دے مٹھڑے بول

## قومی شاعری
یاسر دی شاعر وچ وطن تے قوم نال پیار تے محبت جھلکدی ہے۔
## حوالے
[ونکی:[سرائیکی شاعر]]
زبیر احمد چچہ

زبیر احمد خاں دیرہ غازی خان دی تحصیل تونسہ نال تعلق رکھدن.

## پیشہ
پیشے دے لحاظ نال اُستاد ہن، مگر استادی کنوں ہٹ کراہیں اَنھیں کوں شہرت اور عزت شاعری کنوں ملی. 

## کتاب
انھیں ہک کتاب لکھی جیندا ناں "چاندی مڑھیے طاق" ہے. جیھری انھیں کوں شہرت دے بُلندیں تیں گھن گئ. انھیں دی شخصیت دے متعلق اے گاہل مشہور ہے کہ اُنھاں کڈھائیں کوئی مشاعرہ نئ پڑھیا اور اکثر لوگ انھیں دی شکل کنو ووی واقف کائینی. انھیں دی کتاب پڑھ کنو لوکیں انھاں کوں بَنی دا اشو لال آکھیے..

## نمونہ کلام

### الحمد پڑھاں
الحمد پڑھاں

تیں  آپ  کوں   سوہراں

آپ  کوں  ڈیواں  شارت

اپݨی  آپ  عبادت   کراں

آپ  کوں   ڈیواں   پارت

آپ  ہی پِناں درشن اپݨے

آپ   دی    کراں    زارت

آکھ زبیر فقیر سائیں  دا

جیوݨ   ڃوگ   ٻُجھارت

زبیر احمد چچہ

### اساں موئے مِتراں دی۔
اساں موئے مِتراں دی۔

اَکھ بَݨ ٻانہدے ہیں۔

جَھڑی جَھڑی لاہندا اے

مینہہ ساڋے گَھراں وچ

پَکھی جڋاں روندے ہِن

مونہہ کَڄ پَراں وچ

اساں اُنہاں پَراں دی

رَکھ بَݨ ٻانہدے ہیں۔ 

نِکی نِکی ڳالھ وی 

دیر تئیں روویندی اے 

مونجھ ساڋی اکھیں وچ 

آلھنڑیں بنڑیندی اے۔ 

اساں انہاں آلھنڑاں دے 

کَکھ بَݨ ٻانہدے ہئیں۔ 

اساں موئے مِتراں دی 

اَکھ بَݨ ٻانہدے ہئیں۔ ۔ ۔ ( زبیر احمد چچہ)   

### شاعر    ٻس    اوہو    ہوندے
شاعر    ٻس    اوہو    ہوندے

جیکوں ڈیکھݨ دا جچ ہووے

جیہرا  قطرے  دے وچ دجلہ

جے ڈیکھے تاں ڈکھاوے وی

جیہرا  موجود   لمحے   دے

اگو   تھی   کے   الاوے   وی

جیہرا راتیں دے جنگل  دے

پرو   دا   نور   تک    ڈیکھے

جیہرا ٻہوں دور تک ڈیکھے

زبیر احمد چچہ

### رات ہے
رات اے

چارے پاسے رات دا ہئو اے

سچ دا سنتری

خوش فہمی دے ہر موڑ تیں کھنگدے

وقت دے ریسٹوران دے اندر

زنگ زنگال سنجانؕ دے موسم

نویں آدم

نویں گاہک

نویں حرف دی سِک دے سانگے

میلے مُہت کچیندے بیٹھن

کِھل اے

چارے پاسے کِھل دی کئو اے

سنڈھ سویر دے صحن دی آدھی

خالی "بے بی واکر" لاتھے

## [[سرائیکی]] ادب
سرائیکی ادب سرائیکی زبان دے ادب کوں آہدن ۔ سرائیکی زبان اپنڑے اندر بہوں مِٹھڑے تیں سوہنڑے الفاظاں دا ذخیرہ رکھدی ہے ۔ ایں واسطےسرائیکی زبان دا ادب وی بئی کئی زباناں کیں وسیع ہے . سرائیکی ادب دے وچ مضامین , نثر , آزاد شاعری , نظم , غزل , قصہ , کہانی مثنوی , مرثیہ , قطعات , ماہیے , ٹپے , ڈوڑھے , وار , گیت اور کافیاں شامل ہِن.جیویں سرائیکی وسیب دے لوکاں دا احساس محرومی تے مزاج دی عاجزی ساڈے کافی دوہڑے، مثنوی، گیت تے مرثیہ وچوں ابھری اے تے ایندے نال ایہہ جیہڑی پیڑاں بھری رومانیت دی فضا تخلیق کرڈتی اے، اوہ پوری دنیا وچ مشہور اے، پر حیرت تے خوشی دی گال ایہہ ایں پیڑاں بھری رومانیت دی فضا اج دی جدید سرائیکی نثر ،افسانہ، ڈرامہ، ناول تے شاعری، غزل، جدید نظم سرائیکی وچ رَچی وسی ہوئی اے۔
## حوالے
زمین

frameless|left

سورج دے ٻاہروں پھرݨ آلا سیارہ اے۔  (علامت: ) اساں ایندے اُتے وسدے آں۔اے  نظام شمسی دا حصہ اے. آغاز وچ زمین (ज़मीन) پگھلی ہوئی حالت وچ ہئی لیکن وقت گزرݨ دے نال زمین دی فضا وچ پاݨی جمع تھیوݨ شروع تھی گیا تے اس دی سطح ٹھنڈی تھی کے ہک قرش(crust) دی شکل اختیار کر گئی۔ اس دے کجھ عرصہ بعد ہی چندر دی تشکیل تھئی۔ سائنسداناں دا خیال ہے کہ مریخ دی جسامت دا ہک جسم تھیا (Theia)، جس دی کمیت زمین دا ݙاہواں حصہ ہئی، زمین نال ٹکرایا تے اس تصادم دے نتیجے وچ چندر دا وجود عمل وچ آیا۔ اس جسم دا کجھ حصہ زمین دے نال مدغم تھی گیا، کجھ حصہ الگ تھی کے خلا وچ دور نکل گیا، تے کجھ الگ تھیوݨ والا حصہ زمین دی ثقلی گرفت وچ آ گیا جس نال چندر دی تشکیل تھئی۔

سائنسداناں دی تحقیق دے مطابق زمین دی عمر پنج ارب سال  ہے ڄݙݨ ہک ستارہ سورج دے نیڑے لنگھیا تاں سورج دے کجھ حصے سورج کنوں وکھرے تھی ڳئے۔ انہاں حصیاں وچوں ہک زمین ہائی۔

## زمین دی گردش
زمین آپݨے محور دے گرد گردش کریندی ہے تے ایہ تقریباً چوّی گھنٹے وچ ہک چکر پورا کریندی ہے، ایں گردش نال ݙین٘ہ رات بݨدن۔ زمین دی ݙوجھی گردش سورج دے گرد ہے ایہ چکر ہک سال وچ پورا تھیندے۔

زمین قطبین تے گونگلو دی طرح تقریباً چپٹی گول شکل وچ ہے. زمین دے گھمݨ نال اس وچ مرکز گریز اثرات شامل تھی ویندن۔ جس دے باعث ایہ خط استوا دے قریب تھوڑی ابھری ہوئی ہے تے اس دے قطبین یا پولز قدرے چپٹے ہن۔ انہاں مرکز گریز اثرات ہی دی وجہ نال زمین دے اندرونی مرکز توں سطح دا فاصلہ خط استوا دے مقابلے وچ قطبین تے 33 فیصد گھٹ ہے۔ یعنی مرکز توں جتنا فاصلہ خط استوا دے مقامات تے زمین دی سطح تک ہے مرکز توں قطبین دی سطح دا فاصلہ اس توں لگ بھگ ہک تہائی گھٹ ہے.

## آبادی
زمین تے انسان دی آبادی ست ارب تائیں پُج ڳئی ہے۔
thumb|ست براعظم

زمین نظام شمسی دا اوہ واحد سیارہ ہے جتھاں  زندگی موجود ہے۔ پاݨی زمین دی 3­/­2 سطح کوں ڈھکے ہوئے ہے۔ زمین دی بیرونی سطح پہاڑاں، ریت تے مٹی دی بݨی ہوئی ہے۔ پہاڑ زمین دی سطح دا توازن برقرار رکھݨ کیتے ٻہوں ضروری ہن۔ اگر زمین کوں خلا توں ݙٹھا ونجے تاں ساکوں سفید رنگ دے وݙے وݙے نشان نظر آندن۔ ایہ پاݨی نال بھرے بادل ہن جیہڑے زمین دی فضا وچ ہر وقت موجود رہندن۔ پچھلے چند سالاں توں انہاں بادلاں دی تعداد وچ کمی آئی ہے جس دا اثر زمین دی فضا تے پیا ہے۔ زمین دا صرف ہک چندر ہے۔ زمین دا شمالی نصف کرہ زیادہ آباد ہے جبکہ جنوبی نصف کرہ وچ سمندراں دی تعداد زیادہ تے خشکی گھٹ ہوݨ دی وجہ نال گھٹ آبادی ہے، اِس دے علاوہ ٻئے کئی وجوہات ہن (جیویں پچھلے دور وچ اُنہاں علاقیاں دا گھٹ ڄاݨن وغیرہ)۔ قطب شمالی تے قطب جنوبی تے چھیہہ مہینے دا ݙینہہ تے چھیہہ مہینے دی رات رہندی ہے۔ عام ݙینہہ تے رات دا دورانیہ چویہہ گھنٹے دا ہوندا ہے۔

## حوالے
سرائیکی شاعری ، بے زُوری تے بدھ مت

ماجی تبدیلی خود سامراج اپنے سیاسی ضرورتیں واسطے باقی علاقیں وچ گھن آئے اُوندا اثر وی نہیں لگدا ، اے حیرت دی گالھ ء جو ویہویں صدی وچ جیڑھیاں سیاسی تحریکاں آزادی واسطے لڑدیاں ریہن اُنہیں وچوں وی کہیں ہک تحریک دا اثر نہیں لگدا ، اِیندا جیڑھا ٻیا نقصان تھئے اُو تاں ہک پاسے آساں اپنی سنجان وی ونجا ٻیٹھے ہیں ، کیوں جو آساں یا تاں اُتلے پنجاب دے معاشی جبر ہِیٹھ رہ گئے ہیں یا ول جاگیرداریں دی (کنجک) اچ ، اے خیال اپنی جاہ تے ٹھیک ء جو گوریں دے آون کنوں پہلے سِکھیں وی سرائیکی علاقے بارے کوئی خاص توجہ نہیں ڈتی نہ مغلیں کوئی مضبوط انتظامیہ دی ریت چھوڑی ، اِتھاں اتنی لُٹ مار تھئی جو لوگ سر پَٹن جوگے نہیں رہ گئے ، اتے اُنہیں اَندروں ای اَندروں طے کر گِھدے جو کجھ تھیندا پئے اِیندے خلاف اُو کجھ نہیں کر سگدے ، سیاسی شعور دی کمی دا اے حال ء جو لوک اڄ وی اِتھاں بہتر سماجی مستقبل دے خواب ڈیکھن دی بجائے انگریزیں دے انصاف دی تعریف کریندن. 

جے ذرا پچھوں تے ڈیکھوں تاں اِتھاں چار سو سال دی فاطمی حکومت دا ہک مسلمان سلطان دے ہتھوں خاتمے لوکیں دے سیاسی جدوجہد تے یقین کوں وی ہلا ڈتے ، مسلسل سیاس ی جدوجہد دی ناکامی لوکیں دی نفسیات وچ ہک گُجھا بَھو پیدا کر ڈیندی ء ، لوکیں کوں عزت نفس کوں وی نفس دا سمجھن تے مجبور کر ڈیندی ء ، لوکیں کوں چنگیں ڈیہیں دے خواب ڈراکلے لگن پئے ویندن ، بُھوئیں دے وچ پیداواری صلاحتیں دی کمی جیڑھی قناعت پیدا کریندی ء اُو اگوں تے ونج تے پیریں دی زنجیر بن ویندی ء ، سرائیکی شاعری وچ مرثیے دی روایت بے زوری تے بے چارگی دی ایجھیں مثال ء جیڑھی برصغیر دے کہیں ٻئے علاقے اچ اِیں شدت نال نال نہیں مِلدی ، غلام بعض اوقات آزاد تھیون کنوں اِیں واسطے وی ڈردے جو اُوندے اچ آزاد بندے آلا اعتماد نہیں ہُوندا ، یا وت بُدھ مت اِیں علاقے وچ اتنا رچیا ہُویا ہا جو اُوندی سیاسی موت کوں صدیاں گذرن دے بعد وی اِتھوں دے بندے دے اَندر دا بُدھ حالی تائیں جِیندا ء ۔
## حوالے
[ونکی:[سرائیکی شاعری]]
سرائیکی علاقے دے ضلعے

سرائیکی وسیب یا سرائیکستان وچ حالیہ اضلاع دی تعداد ستارھاں ہے. البتہ کجھ نویں اضلاع بݨݨ دے امکانات ہن جنہاں وچوں کلاچی، تونسہ، احمد پور شرقیہ دے امکانات تے مطالبات موجود ہن. اگر اے ضلعے بݨ ڳئے تاں تعداد تریوی توں ودھ ویسی تے اے وی تھی سڳدا اے کہ ہک ڈویژن دا اضافہ وی تھی ونجے جیویں کہ میانوالی یا بھکر دے ڈویژن بݨاوݨ دے مطالبات سامݨے آندے ودن. 

thumb|سرائیکی Saraiki

اٹھارھاں ضلعیاں تے مشتمل وادی سندھ دا اُتلا میدان ہک ڄغرافیائی خطہ ہے۔ ایں کوں سرائیکستان اہدے ہن۔ پاکستان دے جغرافیائی خطے، پہاڑ، سطوح مرتفع، وادی سندھ دا زیریں میدان تے وادی سندھ دا بالائی میدان ہن۔ ہیں چھیکڑی خطے کوں سرائیکستان وی آہدے ہن۔ سرائیکستان ہک جغرافیائی خطہ ہے۔ ایندے وچ وادی گومل، کوہ سلیمان، روہی، تھل ،دمان راوی تے نیلی شامل ہن۔ایں دی زبان، تاریخ تے ثقافت ہکا ہے۔

## تفصیل
انتظامی اعتبار نال سرائیکی وسیب دے اضلاع درج ذیل ہن.  
#بہاولپور
#بہاولنگر
#بھکر
#ٹانک
#جھنگ
#خانیوال
#خوشاب
#ڈیرہ اسماعیل خان
#ڈیرہ غازی خان
#راجن پور
#رحیم یار خان
#کوٹ ادو 
#لودھراں
#لیہ
#مظفر گڑھ
#ملتان
#میانوالی
#وہاڑی

سرائیکی پاکستان دی قدیم تے عظیم زبان ھے سندھ وچ سرائیکی زبان کوں ہزاراں سالاں تو سرائیکی دے ناں نال پکاریا وینداپے پر حملہ آوراں دے ڈڈھپ تے زیادتیاں دی وجہ تون سرائیکی وسیب جیویں جیویں ونڈیندا ڳئے مثلا ملتانی بہاول پوری شاہ پورئ دیروی جٹکی تے جھنگوی وغیرہ وغیرہ پر سندھ وچ ھمیش توں اینکوں سرائیکی آکھیا ڳے ایں حقیقت توں کوئی انکار نی کر سڳدا جو سرائیکی پاکستان دی او قدیم تے عظیم زبان ہے جھڑی جو بلا شرکت غیرے مو ہنجودڑو تے تے ہڑپہ تہزیباں دی امین وارث تے یاد گار ھے اج دی پاکستان دی علاقائی زبا ں تے سرائیکی اپنی پوری آب وتاب تے شان وشوکت نال نظر امدی ھے پاکستان دے ھک سرے توں ڈوجھے سرے تائیں چلے ونجوں تہاکوں سرائیکی کہیں نی کہیں صورت وچ ضرور ملسن.

## حوالے
شمیم عارف قُریشی

شمیم عارف قریشی سرائیکی زبان
دا ٻہوں وݙا شاعر ہے
شمیم عارف قریشی 22 فروری 1957ء کوں ملتان وچ ڄمے تے 11 اگست 2018ء کوں انہاں دا انتقال تھی ڳیا.شمیم عارف قریشی دی کافی دے ُ سر وچ ،،،تکرار دھمی دے گھوکدے چرخے دی طرحاں، عرض ،عرضیاں والی ، اسلوب حال عاجزاں ،،،لوظ صاف صفا ،ُ لہجہ ُہج آلا، من بخشش منگنڑ دے ڈھو دا ، کافی، بندے کوں اللہ دے سامھنڑے بلہیندی ہوئ ، شمیم عارف ،دی کافی نویں ویلے دی ٹور دے سارے حال حوالیاں تے تل وسیب دے بندے دے ُاوںُ مکھ پنے کوں سامھنڑے گھن کے آندی اے جیندے وجود کنوں اے جاپدے جو بندہ آپنڑیں بھوئیں دی کلاسیک نال جڑئیاہوئے تے اوندی روح پچھلے زمانیں نال ُ جڑئی ہوئ اے تے زمانہ سرائیکی بھوئیں دے ہوں خالص وجود اچ جییندا پے جیندے اچ کہیں بئی تہذیب یا نسل دی پیوند کاری کائنی تھئی.

ہر شے دیسی اےایں دیسی بھوئیں دے کجھ حملہ آور ڈاٹھے بدھ شکلاں وٹا کے مظلومیں اتے ایویں ظلم پے کریندئن جیویں حسینی قافلے دے یزیدی چڑھ لتھے ہن ۔ پر انصاف ایہو آندا پے جو اے حکومت جہڑی ساڈے وس اچ نی رہئی شمیم عارف قریشی دی کافی فلسفہ ڈسیندے جو اے حکومت باہرلے ہتھیں لٹ مار دے تجربیاں کنوں گزردی پئ اے ہک جہاڑے اے ساکوں واپس ملسی کیوں جو پہلے وی انگریز حکومتاں ایں وسوں دے بھوگ نی بھوگ سگیاں تے ہنڑ ایں ساڈی مقامیت اتے وسوں اتے کہیں بئے مزاج تے رعب آلی ثقافت قابض تے غاصب نی رہ سگدی اے شمیم عارف تل وسیب دا گوڑھی انسیت رکھنڑ آلا بندہ اے.

## نمونہ کلام
ساہ تاں ساہ ہِن ٹُردے راہسِن راہ دے وانگوں

توں ولسیں تاں اکھیں ہوسِن گھاہ دے وانگوں

کینجھے ہِن مقسُوم اکھیں توں لُڑھدے ویندِن

دریاویں دی بھَر دی لگڑی ڈھاہ دے وانگوں

کافی بِن تے کنیں دے وِچ گُھلدی ویندی

بولی او جیڑھی لگے اپنی ما دے وانگوں

نیل فلک تُوں اپنا نیلم ول پئی منگے

شہر قدیم دی ڈٹھی ہوئی کہیں جاہ دے وانگوں

### ݙوہڑہ
ڈینہاں کہیں دیاں راہیں دے وِچ راتیں سُفناں لبھِن

اکھیں روز حیاتی منگن

جیندے در تے روز ویہاون اوں درشن کوں سنگن 

اکھیں روز حیاتی منگن

تسے کوئی پکھیاں دے وانگوں گھُٹ پانی دا منگن

اکھیں روز حیاتی منگن

اپنی اپنی جا تے نظرِن دِل دے وچوں لنگھن

اکھیں روز حیاتی منگن
## حوالے
ونکی:سرائیکی شاعر
ظلم

ظلم پورے ملک اچ تھیندا پئے ڈھیر بھانویں تھوڑا ظلم کئی قسمیں دے ھوندن ہر علاقے اچ ظلم دی اپڑیں شکل اے احتجاج وی ہر جاہ تھیندا رہ ویندے ہیڈ راجکاں بہوں وڈا ظلم تھئے ہر جاہ تیں ہر کہیں اپڑیں بساط دے مطابق اواز اٹھائی اے ایں اواز دا سہرا بیشک راشد عزیز بھٹہ دے گل اے اساں راشد عزیز بھٹہ دے ایں جرات الے عمل کوں ایپلیشیٹ کریندوں ایں وی اصلو کئینی ھوندا جو سارے پوتڑی بدھ اصلو ہیڈ راجکاں پج ونجن بیشک ہک ظلم تھئے اوندے واسطے پورے وسیب اچ موثر ترین اواز اٹھی اے پورے وسیب نے طارق بشیر چیمہ دی تکڑی اتھر چھنڈک کیتی اے پہلی واری میڈیا نے وی بہتر ترین کوریج ڈتی اے ہنڑ جناب تساں اللہ دے ناں تیں سرائیکیں کوں اتنا خراب نہ کرو کون اتھاں پجیا کون نہ پجیا اے کوئی گال نئیں اللہ کرے اگوں تیں ایہے جیہاں ولا کتہائیں بیا ظلم نہ تھیوے ول اتھاں سارے پجسن نہ ظالم کڈاہیں ویندے پئین نہ مظلوم اپڑیں گھر چھوڑی ویندن جے تئیں ظالم جیندن راشد عزیزبھٹہ وی جیندا اے۔ اے پڑ ہمیشہ ایویں لگدے رہسن مظلوم سرائیکی زندہ باد ۔سرائیکستان ذندہ باد۔۔۔۔۔۔۔۔۔اکبرخاں ذات ملکانڑیں قوم سرائیکی جیوو پئے

## حوالے
غـلام حسن حیدراݨی دی شخصیت اور فن

غلام حسن حیدراݨی دا تعلق رن٘دبلوچ قبیلے نال ہے۔ اُنہاں دے وݙکے ٥٠٠سال پہلےبلوچستان توں نقل مکانی کرتے شادݨ لُنڈتحصیل وضلع ڈیرہ غازی خان آن آباد تھئے. ایہ علاقہ حیدراݨی دے ہک بزرگ میر ریحان خان رند دے پوترے میر غلام حیدر خان نے لودھی افغاناں کوں شکست ڈے کے فتح کیتاتے آپݨے قبیلے کوں آن آباد کیتا. غلام حیدرخان دی وجہ نال اُنہاں دی اولاد حیدراݨی سڈیڄی ایں قبیلے دے لوک زیادہ تر کاشتکار ہن پر کجھ لوکیں سرکاری ملازمت وی اختیار کیتی جنہاں وچوں تعلیم فوج تے پولیس دے شعبے ھن.

## ڄم پل
غلام حسن حیدراݨی ٤ جنوری ١٩٢٢ء کوں میر احمد خاں حیدراݨی دے گھر وستی شادن لُنڈ تحصیل تے ضلع دیرہ غازی خاں وچ ڄمے۔ غلام حسن حیدراݨی احمد خان حیدراݨی دی پہلے اولاد ہن۔  ایں کیتے غلام حسن حیدراݨی آپݨے پیؤ دا ٻہوں لاݙلا تے پیارا ہا، لیکن اوندے پیؤ نے ٻیاں شادیاں کر گھدیاں تاں ٻئے بھرا ڄم پئے تے محبت ون٘ڈیج ڳئی،  جیندا غلام حسن حیدراݨی کوں ہمیشہ احساس ریہا۔ 

## پیشہ
غلام حسن حیدراݨی شعبہ تعلیم کوں اختیار کیتا۔ ١٦ اکتوبر١٩٥٢ءتوں بلدیہ ملتان دے پرائمری سکول وچ اُستاد مقررتھئے کافی عرصہ اُتھاں پڑھیندے ریہے پر بیماری اُنہاں کوں ملازمت چھوڑݨ تے مجبور کرݙتا تے او اِتھوں اپݨےآبائی گھر چلے گئے کچھ عرصہ بعد١٢مئ ١٩٧٥ء کُوں ایں دُنیاتوں ہمیشہ واسطے مُنہ موڑگئے.

## حوالے
[ونکی:[سرائیکی زبان تے ادب]]
غُربت جڳ بدنام

اَساں کون؟ 

کِتھوں دے واسڑی

اَساں کیں دھرتی داڄم

ہوں کیڑھی ذات سݙیندڑے

تے
ساڈا کیا ھے ناں

کوئ ناں نی چھکدا نوکریں

نہ ٻانھیں چَھکدی ذات

اساں بے وارث 

اساں اوترے

نہ ساڈی کوئ اوقات 

ساڈے ویسر ویر فقیر بݨ

ودے در در خیر منگن

ساڈے راول رُل پردیس موئے

ساڈیاں سمیاں ویݨ کرنِ

کئ مومل سومل مر سُتڑیاں

نہ کاک کندھی نہ ماڑ

اَساں ہون٘دیں ترکیں تَرس گئے

ساڈے ویری عیش لَہن

ساڈے تن تے لیراں لڑکدیاں

ساݙیاں بھیݨیں کنو ٻُٹ

نہ دِھیریں دے سِر بوچھݨیاں

ساڈیاں میریں مندڑے حال

ساڈے ننݙھڑے بُکھ توں ٻاکدے

ساڈے وڈکے ڈُکھ دے وات

ساڈے بُکھ دے قصے ٻاہَر تئیں

ساڈی غربت جگ بدنام

ایں اپݨی بُکھ تریہہ ننگ تے

ساڈیاں اکھیں رَت پیاں سمدیاں 

ساڈے من مان٘دے ڈینہہ رات 

ودے رُلدوں جھر بر جنگلیں 

اساں مارئیے مال دی کار 

جِنھاں کُھوہ کُھوہ تے ساکوں جوپڑاں

اساں کُسڑاں اَنت بازار

(غربت جڳ بدنام)
عاشق بُزدار
کمپوز دا پورھیا:
ملک محمد رمضان نوید آرائیں
جنوبی بھارتی ریلوے ہڑتال، 1928ء

1928ء دی جنوبی بھارتی ریلوے ہڑتال،  ساؤتھ سنٹرل ریلویز ورکرز یونین دی جانب توں جنوبی بھارتی ریلوے دے 3,100 ملازمین کوں کڈھݨ  دے منصوبے دے خلاف عمومی ہڑتال ہئی۔ ایہ ہڑتال 29 جون توں 2 اگست، 1928ء تک چلی تے اس نال افراد تے اموال دا جنوبی ہند وچ حمل و نقل بری طرح سے متاثر تھیا۔ مدراس خکومت تے جنوبی بھارتی ریلوے نے اس دا چھاپے مار کے جواب ݙتا۔ ہڑتال دے زیادہ تر قائدین قید کیتے گئے تے یونین دی مُسَلّمَہ حیثیت ختم کر ݙتی گئی۔
## وجوہات تے انجام
1927ء وچ بھارت بھر دی ریلوے کمپینیاں ایہ متفقہ فیصلہ گھن چکیاں ہن کہ افرادی قوت وچ تخفیف کیتی ونجے تاکہ اخراجات وچ کمی تھیوے.  اس دے جواب وچ بنگال، ناگپور، گورکھپور ریلوے تے لیلوہ دے ملازمین نے علی الترتیب فروری، 1927ء تے مارچ، 1928ء کوں ہڑتال کیتی۔ 
اس ہڑتال کوں حکومت دی جانب توں وحشی انداز وچ کچل ݙتا گیا ہئی۔ جݙݨ مایاورم وچ 5000 ہڑتالی ملازم پٹریاں تے لیٹ گئے ہن، پولیس نو ملازمین کوں گرفتار کر ڳئی تے ٹرین کوں رکوا ݙتا۔ مایاورم ہی وچ پتھراؤ دے جواب وچ پولیس دے ہتھوں ہک قتل کیتا گیا ہئی۔ ایہ پتھراؤ دا سبب کونے نامی چرواہے دی غیر متعلقہ کارروائی ہئی جینکوں ٹیوٹی کورن وچ ہک الگ پتھراؤ دے دوران فرانسیسی طرز دے تیزدھار چاقو بایونیٹ دے ذریعے قتل کر ݙتا گیا ہئی۔ ویلوپورم وچ چھ لوگاں دی موت تھی گئی تے ٻاویہہ زخمی تھی گئے۔

2 اگست، 1928ء تک معمولی واقعات رونما تھیندے ریہے، تݙاں ساؤتھ انڈین ریلوے ورکرز یونین تے سرکاری طور تے پابندی عائد کر ݙتی ڳئی۔

## حوالے
قنون تے عمل

اسمان توں لتھے قنون تے عمل کرنڑ اوں ویلھے چنگا لگدے جیہرلے او قنون زمین نال کتھائیں نہ کتھائیں جڑیا پیا ہووے، نہ تاں او قانون غیر مقامی ہوسی، فطرت ساکوں ہر شئے ڈس ڈتی اے، جیہری وسوں تے قدرت جیہرا بوٹا پیدا کیتے او اوں وسوں دے مزاج دے مطابق ہوندے، موسم وی تے اتھاں راہونڑ آلے لوک تے غذا وی مقامیت دی علامت بنڑائنس۔
اساں تاں آپنڑی وسوں نال وسدے ہاسے، وت ہک ریاست بنڑی، او ریاست ہنڑ ساڈے کنوں مطالبہ کریندی اے جو تساں اویں ٹرو جیویں اساں آکھوں، تہاڈا اٹھنڑ باہونڑ سارا کجھ ساڈی مرضی دے مطابق ہوونڑاں چاہیدا ہے، ہزاراں سالاں توں تساں ایں وسوں نال جڑت رکھدیں ہویں مقامی نظام فطرت تے بنڑائی کھڑو، اے نظام غلط ہے، باقاعدہ وسوں کوں کتابیں اچ مندے ڈتے گئین، مقامیاں کوں جاہل ثابت کیتا گئے، لباس، زبان، تہوار سبھ کجھ غیر مقامی مسلط کر تے ریاست ساڈے اتیں ہتھو الزام لایا جو اساں تہاڈی حفاظت کریندے پیوں، تے تساں ساڈے غدار ہوے۔
تساں میلے کیوں کریندو؟ تہوار آپنڑی مرضی دے کیوں منیندو؟

ساکوں خواباں وچ وی
ریاست دڑکے ڈیوے

ولا ہک بہوں وڈی مصیبت ساڈے اتیں غیر مقامی نصاب مسلط کیتا گئے، جیہرا نہ ساڈی زبان دی نمائندگی کریندے نہ ساڈی وسوں دی۔
نکے بال کوں ٹی وی پروگرام توں گھن تے مذہبی نشست تائیں سبھ توں پہلے آپنڑی شدت پسند سوچ مسلط کرنڑ سانگے تیار کیتا گئے، بال سکول پج گئے تاں ہوکوں بندوخ جنگ فساد نال متعارف کرایا گئے، اوکوں ڈسیا گئے جو اے تیڈی زندگی ہوونڑی چاہیدی ہے، ساڈی پالیسی تے زندگی دیاں گزاران رکھ تے چلنڑا پوسی، اوندی باقاعدہ ذہن سازی کر تے اوکوں اے ڈسیا گئے جو تیڈے نال جیہرا اختلاف رکھدے اوکوں زندہ راہونڑ دا کئی حق کینی، تے تیڈی سوچ خدا اسمانوں ڈوا پٹھی اے، ہنڑ تیں کہیں دی گالھ برداش نئیں کرنڑی۔
اج ہک خبر سنڑ تے میڈی روح ڈاڈھی ڈر گئی اے، ہک طالبعلم آپنڑے استاد کوں قتل کر ڈتے، قتل کرنڑ دی وجہ مذہبی اختلاف ڈسایا ویندا پئے، ریاست کوں ہوندی پالیسی کامیاب تھیونڑ تے مبارخ باد ڈتی ونجنڑی چاہیدی اے، تے اوں نینگر کوں سرکاری طور تے ایوارڈ ڈتا ونجنڑا چاہیدا ہے، تاکہ پوری دنیا کوں اساں آپنڑاں پوزیٹو امیج ڈکھال سگوں، تے اوں استاد کوں قبر اچو کڈھ تے ولا ہک دفعہ پھاسی ڈتی ونجے، تاکہ او خدا کوں ایں نہ آکھ سگے جو میں بے گناہ ماریا گیا ہم، ایندے نال ہک تاں ساڈا مورال ہائی تھیسی، ڈوجھا سفارتی سطح سے اساں آپنڑی کامیابی دے دول ای وجا سگسوں۔ مظہر حسین
نازش

نجیب اللہ نازش سرائیکی شاعر  ہے۔ انہاں دا تعلق لیاقت پور نال اے تے آپ دلچسپ سرائیکی ادبی سنگت دے چئیرمین وی ہن. اے تنظیم سرائیکی زبان و ادب دی سیوا واسطے بݨائی ڳئی اے. انہاں دی تاریخ پیدائش یکم مئی ١٩٥٨ء دی اے. آپ اپݨی تنظیم دے ذریعے سرائیکی دی سیوا کریندے پن.  انہاں دے کلام دے کجھ نمونے درج ذیل ہن. 

## سرائیکی شاعری دے بارے
سرائیکی ادب موجودہ عہد اچ اپنڑے چھویں دور اچ داخل تھینداپئے۔۔۔دنیا دیاں تمام زباناں ترقی تیں ارتقا توں گزردیاں پن۔۔۔ہر زبان اچ شاعری تیں عروض اچ کم تھیندا پئے۔۔۔ہر زبان جدید توں جدت دی طرف ویندی پئے۔۔۔اردو ادب اج وی اسمان دے بلندیں تیں کھڑے۔۔۔اردو شاعری دا سحر کوئی وی زبان نیں تروڑ سگی۔۔۔اج وی اردو ادب اچ غالب تیں میر دے دور وانگوں شاعری تھیندی پئے۔۔۔ڈوجھا اساں اپنڑی سرائیکی زبان تیں شاعری تیں نظر دوڑاؤ روز با روز زوال دی طرف ویندے پئے۔۔۔شاعری پڑھ تیں ایں محسوس تھیندے جو اساں کوئی غزل نیں بلکہ خبریں اخبار بیٹھے پڑھدے ہیں ہکو موضوع ہکو تختیل کھڑے۔۔۔میڈی سرائیکی شعرا توں درخواست ہے جیکر شاعری نوی کر سگدے تاں چھوڑ ڈیو۔۔۔ایویں سرائیکی زبان کوں بدنام نہ کرو۔

سرائیکی دی ڈوجھی بدقسمتی ہے اے سارے سرائیکی زبان کوں ان پڑھ شاعر ٹکرین۔۔۔عروض دے منکریں توں میں پچھن چاہنداں لکھدے عزل قطعہ رباعی ہاو۔۔ولا آہدو سرائیکی شاعری دا کوئی وزن کائنی جیکر نوے میندے تاں مہربانی کر تیں سرائیکی ادب وچ اپنڑیاں نویاں صنفاں ایجاد کرو جتھاں عروض نہ لگدا ہووے۔۔۔رحم کرو سرائیکی زبان تیں۔۔۔میڈی ما بولی دے شاعرو۔۔یا وت ساڈے شاعر حضرات نکل تیں لگیے پن۔۔۔جمیشد ناصر سرائیکی زبان داشاعر ہے۔۔۔تیں اردو شاعری کوں سرائیکی اچ منٹ توں پہلے تبدیل کر گھندے۔۔۔زیر نظر ہک جون ایلیا دا شعر ڈتا کھڑے۔۔۔جناب رتی برابر وچ شرم محسوس نسی کیتا۔۔۔تبدیل کر چھوڑیس سی۔۔۔اے تاں ہک جھلکی ہئی۔۔۔تساکوں ڈسن دی سچ ڈکھالن دی۔جیکر سرائیکی دا ایہو معیار رہے گیا۔تاں ساڈے سرائیکی ادب دا معیار مک ویسی۔۔۔۔رحم رحم رحم کرو سرائیکی زبان تیں شاعری نوے کر سگدے ناں کرو ایویں چبلیاں ناں مارو۔۔۔۔کمنٹ کر تیں اپنی رائے ضرور ڈیسو۔۔۔۔۔سانجھ سرائیکی سنگت. 

## نمونہ کلام
نازش ہوراں دا اے خوبصورت کلام اے جیہڑا نمونے دے طور تے پیش کیتا ویندے. 

*تیڈے ہتھ دی حِنا ہونواں ہا،تیڈی اَکھ دا کجل ہونواں ہا

جیکوں توں گُنکناویں ہَا سئیں،میں ایہو جیہی غزل ہونواں ہا

زُلف تیڈی توں قربان میں تیڈے چہرے تے لُرلے سدا

کائنی اوقات پر آہدے دل زُلف تیڈی دا وَل ہونواں ہا

شرط ئِ دیدار سِر ہوو ے ہا،کراں ہا التجا رب اگوں

منگ دے لَکھاں دفعہ زندگی،ہر دفعہ میں قتل ہونواں ہا

میں سیان�±ا جو ہم دنیا نے کر گدھا قید رسماں اندر

قید وچ میکوں احساس تھئے ،ٹھیک ہا بے عقل ہونواں ہا

میڈے سر تے تون�±ے تاج ہے،وَل وی میڈی ہے خواہش ایہا

ڈیواں بوسے ہا تلیاں کوں میں ،جُتی تیڈی دا تل ہونواں ہا

تیڈا ہونواں ہا شیشہ سجن�± ،تیڈے رنگ وچ ونجاں ڈھل ہا میں

میکوں ڈیکھیں ہا نازش جڈاں ،میں وی تیڈی شکل ہونواں ہا 

انہاں دے کلام دا ہک ٻیا نمونہ پیش خدمت اے. 

*اساں دنیا توں ویسوں پے تاں ساکوں برملا لکھسن

کوئی تاں باوفا لکھسن تے کوئی بے وفا لکھسن

کوئی لکھسن سمندر ھن کوئی لکھسن جو دریا ھن

کوئی برسات لکھ بہسن تے کوئی بلبلا لکھسن

اساں بچپن اساں جوبن اساں مالک ضعیفی دے 

اساں کء روپ وچ رھ گیوں پتہ نی کیا توں کیا لکھسن

تخیل دے خزانے ھن کیتے ھن دان تئیں نازش

تونے جو بادشاہ لکھسن تیڈے در دا گدا لکھسن
## قطعہ
میں نہ ہوندا اگر زمانے تے
کون آندا تیݙے نشانے تے
لوک حیران تھیندے رَہ ویسن
تیݙے نازش عجب فسانے تے
صوفی نجیب اللہ نازش

## حوالے
نکے بالیں دے گاونڑ

1۔
 نانی گھر ویساں 
 کیا کم کریساں 
 تھالی منگر منجھیساں 
 تھالی منگر چٹا 
 ماء پیئو مٹھا 
2۔
  اللہ سائیاں مینہہ وسا 
  ساڈے پلے کیا گناہ 
  نکے بالیں دی دعا 
  کالی بکری کالا شینہہ 
  سٹو دانڑے وسے مینہہ
وسوں تے تسلط

وسوں تے ہمیش جابر مسلط رہیے۔ جے اے لکیر نا بنڑدی تے ول اج وسو دے خزانے وسوں تے لگن ہا۔ لیکن ہک تاں اے لکیر پاتی نے ول خطرہ تھئے جو متاں کجھ پاگل ہیکوں مٹا چھوڑن ہنے ول ہی لکیر دے فضائل تے پرلے پار رہنڑ آلے دی نفرت نصاب دے ذریعے نسلاں دے ذہن اچ پاتی اے۔
نصاب اچ اتلا کچرا کینی لیکن جیرھا اسلام پھیلائے نے او ودھ کچرا اے۔ کون ملاں خادم کوں ہک ڈو سال اچ مشہور کیتس ، کون تحریک جعفریہ دی بتی پچھو شیعہ لوائس، کون جہادی مدرسے بنڑا تے نینگراں کوں افغانستان کہیس۔ ؟
ریاست indirectly ساڈا ماحول ای گھٹن زدہ کیتے ہر پاسے اپنڑے مہرے کھڑے کر دتس۔ 
اصل مقصد ہک ذومبی نسل تیار کرنڑ ہا۔ جیرھی ویسے تے زندہ ہووے پر دماغ کنے ختم ہووے کتھاں وی زندہ انسان دیکھے ہوندا گوشت کھاونڑ سانگے ہوکوں مار رکھے. 
ریاست تاں بہوں پہلے کامیاب تھی گئی ہئی جڈاں اپنڑا گورنر مار رکھیا ہس تے ول ذومبی نسل بجائے ریاست توں سوال کرنڑ دے قاتل کوں ہیرو بنڑایا ہا۔ البتہ اے سنڑ تے پالیسی میکر خوش ہوسن جو ساڈے وائرس نوی نسل اچ پج گین۔۔
Hassan Murtaza
پٹھاݨے خاں

پٹھاݨے خاں (اصل ناں: غلام محمد) پاکستان نال تعلق رکھݨ والے سرائیکی زبان دے مشہور و معروف لوک گلوکار ہن۔ انہاں نے زیادہ تر کافیاں تے غزلاں گائیاں جیہڑے پاکستان تے دنیا وچ بہت مقبول تھئے۔

thumb|Pathanay khan

غلام محمد المعروف پٹھانے خان سرائیکی دے معروف گلوکار ھَن۔ انہاں نے زیادہ تر صوفیانہ کلام ڳائے، جیہڑے پاکستان تے دنیا بھر وچ بہت مقبول تھئیاں۔ 
## فنی خدمات تے اعزازات
صوفيانہ کلام کوں دل دی گہرائياں دے نال ادا کرݨ دا خاص ہنر پٹھاݨے خاں دا اثاثہ ہئی.  انہاں نے بابا بلھے شاہ دے کلام کوں اس دی تمام تر نزاکتاں دے نال گايا۔ استاد پٹھاݨے خاں دی گائیگی سرائیکی وسیب کیتے ہک اثاثہ ہے۔ استاد پٹھاݨے خاں نے خواجہ غلام فرید دی معروف کافی میڈا عشق وی توں، میڈا یار وی توں، کوں جس انداز نال گایا اوہ دل کوں چھو ویندا ہے۔ انہاں دا اے گیت اج وی مشہور ہے۔

حکومت پاکستان نے استاد پٹھاݨے خان کوں صدارتی اعزاز برائے حسن کارکردگی نال نوازا۔
## بھٹو ولوں اعزاز
پٹھاݨے خان دی شہرت اس قدر ودھ گئی کہ 1976ء وچ سابق وزیراعظم ذوالفقارعلی بھٹو نے انہاں کوں ہک نجی محفل وچ پرفارمنس کیتے خاص طور تے مدعو کیتا تے رات بھر محفل سجی رہی۔ اس دوران جیہڑے ویلے پٹھاݨے خان نے’’جندڑی لٹی تیں یار سڄݨ‘‘ پیش کیتی تاں ذوالفقار علی بھٹو اس کلام کوں سݨدے ہوئے آبدیدہ تھی گئے ہن۔ اس موقع تے ذوالفقار علی بھٹو نے پٹھاݨے خان توں پچھا کہ کجھ چاہیدا اےے تاں انہاں دا آکھݨ ہئی کہ ’’ بھٹوصاحب تساں صرف غریب عوام دی مشکلات کوں دور کرݨ کیتے بہتر اقدامات کرو‘‘ اس تے سابق وزیراعظم نے پٹھاݨے خان کوں ڳل نال لا گھدا۔ پٹھاݨے خان نے دیگر مقامات تے ایسی ہی یادگار پرفارمنسز ݙتے کہ انہاں کوں کݙہیں فراموش نی کیتا ونج سڳدا۔ اج اوہ اس دنیا وچ نی رہے لیکن انہاں دا انمول فن ہمیشہ انہاں دے ناں کوں زندہ رکھسی.

## پیدائش
غلام محمد عرف پٹھاݨے خاں دی پیدائش ء1926 وچ بستی تمبو والی وچ تھئی جیہڑی وسیب دے علاقے وچ صحرائے چولستان وچ واقع ہے۔

## وفات
پٹھانے خان دی وفات جمعرات 9مارچ 2000 وچ ہوئی۔ آپ کوں کوٹ ادو ءِچ سپرد خاک کیتا ڳیا۔

## حوالے
وستی بزدار

تونسہ شریف کنوں تقریباً 25 کلومیٹر شمال مشرقی پاسو ہک جھوک آباد ہے جیندی تقریباً 200 سال دی عمر ہے. پوری تحصیل اینھ گالھ دی گواہی ڈیندی ہے کہ ایندی شام اور سویر دا نظارہ بہوں سوہنڑا ہوندے. اینھ وستی نے اجاں تک 4 شاعر پیدا کیتن، شفقت بزدار، ریاض فاروق، شاہد ندیم
تے میر عثمان.
 
اینھ وستی دے لوگ زیادہ تر جٹ ہن اور رہئ وہئ کریندن.تے ہنڑ نوجوان نسل پڑھائی دو ووی بھرپور توجہ ڈتی پئ ہے. جیھرے لوگ سرائیکی خطے نال پیار کریندین او ہک دفع اتھاں ضرور چکر لاون. 

ہک شعر ایں مضمون دی مناسبت نال اے کہ: 

جے کڈھائیں سچ دے سفر تیں نکلیں

تاں ساڈی وستی ضرور آویں ؎
## وستی بزدار دی اہم شخصیت، شفقت بزدار
شفقت بزدار 14دسمبر 1956ء کوں وستی بزدار تونسہ شریف(پنجاب) , پاکستان وچ پیدا تھئے۔ انہاں دے والد حاجی غلام رسول بزدار فوج وچ ملازم ہن مگر خوددار اتنے ہن کہ ملازمت چھوڑ کے کاشتکاری کوں ترجیح ݙتی۔ شفقت بزدار دی والدہ صاحبہ دا تعلق قیصراݨی قبیلے نال ہئی۔ قلمی ناں شفقت بزدار تے اصلی ناں غلام یحیٰی خان اے. 

شفقت بزدار نے ابتدائی تعلیم وستی بزدار وچ حاصل کیتی ول 1973ء کوں ہائی اسکول تونسہ شریف توں میٹرک کیتا۔ 1976ء وچ ایف۔ اے،  1978ء وچ بی۔ اے کیتا۔ تعلیم دے حصول دے بعد کوئٹہ وچ بلوچستان کانسٹیبلری وچ بطور کلرک سروس کیتی بعد ازاں پاکستان ریلوے جوائن کیتا۔ زندگی دے ایں سفر وچ بطور ٹیچر تونسہ وچ رپے تے ہݨ اسسٹنٹ پروفیسر( اردو) دے طور تے لیہ وچ مقیم ہن۔

شفقت بزدار دا پہلا شعری مجموعہ ’’کریہہ دا قرض‘‘1995ء وچ چھپا تاں سرائیکی ادبی تے عوامی حلقیاں وچ خاص پزیرائی ملی ـ۔ انہاں نے باقاعدہ کہیں استاد شاعر توں اصلاح نی گھدی لیکن اوہ اقبال سوکڑی کوں اپنا استاد تسلیم کریندن ۔ اس پہلے مجموعے وچ ڈاکٹر طاہر تونسوی، اقبال سوکڑی، پروفیسر شہباز نقوی مرحوم، پروفیسر مہر اختر وہاب تے رفعت عباس دے گراں قدر تاثرات شامل ہن جیہڑے مجموعے دے حسن کوں مزید نکھاردے ہن۔

انہاں نے تھل دامان سرائیکی ادبی سنگت دی بنیاد رکھی تے ہک رسالہ ”سرت لڑی” کڈھا۔
## شعری مجموعے
شفقت بزدار دے ترے شعری مجموعے ہن. 
* کریہہ دا قرض
* نکھیڑے
* ریشم رستے   

اے او ہن جیہڑے چھپ چکے ہن تے موصوف دی شاعرانہ عظمت دا واضح ثبوت ہن۔ انہاں دی شاعری وچ خیال دی جدت، جذبیاں دی سچائی، فکر دی گہرائی، انقلابیت، رجائیت دے رنگ نمایاں نظر آندے ہن۔

## حوالے
پیبلو نرودا (رفعت عباس)

حکایت

پیبلو نرودا

دھمی دی چا بیٹھا پیندا ہَم'پیبلو نرودا آکھیا "تو سان تیاگو کیوں نی آ ویندا'ڈوہیں کٹھے کافی پیندے ہیں'اج دا ڈینہ کٹھے گزریندے ہیں

ملتان توں سان تیاگو تئیں کلام دا ہک ویزا خود نرودا جاری کیتا'چاء اپنڑی ادھ پیتی کیتم چلی پجیم'بہوں لمبیاں بارشاں پِچھوں نرودا سمندر دے کنارے اپنڑی شاعری دے محل وچ دھپ تے سیب دی نرہانڑ تے میڈا تانگھی ہا' نرودا دھمی دے لباس وچ تے 2018 دا اسمانی نیلا ہیٹ اوں پاتا ہویا'اوندے پیریں وچ تیز نیلی کپڑے دی جُتی ہئی'ایہ نرہانڑ کافی دے الہام وچ دیر تانڑیں چلدی رہی'نرودا ازلا نگرا دے اپنڑے محل توں سمندر کوں ڈٹھا تے ازل ابد دی جھال اوندے منہ تے ہئی'اوندی شاعری بارے بولیم......ٹماٹر دا گاونڑ.....کپڑیاں دا گاونڑ.....بالیں دے پیریں دا گاونڑ.....ماچو پچو دیاں پہاڑیاں دی وار......نرودا کِھلیا''تیکوں پتہ ہے انہاں میکوں 1973 وچ قتل کیتا"......."میکوں خبر اے23 ستمبر 1973"....."پنوشے پہلے آلندے کوں قتل کیتا ڈو ہفتے پچھوں میکوں"....."اوں ویلے میں سولہ سال دا تے وستی اپنڑی رہندا ہم میکوں ایں قتل دی بہوں بعد وچ خبر مِلی" اونکوں ڈسیم'ڈوپہراں تئیں بارش تھیونڑ پے گئی نرودا رنگلا ہک چھاتا کرسیاں اُتے لا ڈِتا

پیبلو نرودا وت کافی بنڑا آیا تے بولیا "جاہ تے ویلے توں اگونہی شاعری ہک وڈی سانجھ اے"....."ساڈے وچکار ہک بئی وی سانحھ اے'اساں ڈوہیں دے پیو ریلوے ملازم ہَن"آکھیم

1)پیبلو نرودا:چلی(جنوبی امریکہ)دا جہان ہُلیا شاعر 

2)سان تیاگو:چلی دا دارالحکومت

3)پنوشے:جنرل پنوشے جیں 17 سال چلی وچ مارشل لایا

4)آلندے:سلواڈور آلندے چلی دا مارکسسٹ صدر تے نرودا دا دوست

## حوالے
غزوۂِ سویق

جنگ ِ بدر دے بعد مکہ دے ہر گھر وچ سرداران قریش دے قتل تھی ونڄݨ دا ماتم برپا ہئی تے اپݨے مقتولاں دا بدلہ گھنݨ کیتے  مکہ دا ٻچہ ٻچہ مضطرب تے بے قرار ہئی۔ چنانچہ غزوهٔ سویق تے جنگ ِاُحد وغیرہ دے لڑائیاں مکہ والیاں دے ایں ہی جوشِ انتقام دا نتیجہ ہن۔ 
عتبہ تے ابو جہل دے قتل تھی ونڄݨ دے بعد قریش دا سردارِ اعظم ابوسفیان ہئی تے اوندا سب توں وݙا مقصد غزوهٔ بدر دا انتقام ہئی۔ ابوسفیان نے نذر منی ہئی کہ جے تک حضرت محمد ﷺ توں غزوہ بدر دے مقتولاں دا بدلہ نہ گھنساں، نہ غسل جنابت کریساں، نہ سر وچ تیل لیساں ۔ جنگِ بدر دے ݙو مہینے بعد ذوالحجہ 2ھ وچ ابو سفیان ݙو سو شترسواراں دا لشکر گھن کے مدینہ دی طرف ودھیا۔ اونکوں م یہودیاں تے بڑا بھروسا بلکہ ناز ہئی کہ مسلماناں دے مقابلے وچ او اوندی امداد کریسن۔ ایں ہی امید تے ابو سفیان پہلے حیی بن اخطب یہودی دے کول ڳیا مگر اوں نے دروازہ وی نہ کھولا۔ 

اتھوں مایوس تھی کے سلام بن مشکم کوں ملا جیہڑا قبیلہ بنو نضیر دے یہودیاں دا سردار ہئی تے یہود دے تجارتی خزانے دا نگران وی ہئی، اوں نے ابو سفیان دا پرجوش استقبال کیتا تے حضور ﷺ تے مدینہ منورہ دی اطراف وچ عریض ناں دے مقام تے چھاپہ مار کے کھجور دے کجھ درخت کٹے تے ݙو آدمیاں کوں وی قتل کر کے راہِ فرار اختیار کیتی۔ البتہ انہاں نے اپنا ٻوجھ ہلکا کرݨ کیتے ستو تے توشے سٹ ݙتے۔ مسلماناں نے انہاں دا بہت تعاقب کیتا مگر ہتھ نہ لڳ سڳے، مسلماناں نے قرقرۃ الکدر تک انہاں دا تعاقب کیتا ۔ ایں ہی کیتے ایں مہم دا ناں غزوۂِ سویق تے غزوۂ قرقرہ الکدر ہے۔ سویق عربی زبان وچ ستو کوں آکھا ویندے۔

## حوالے
سرائیکی شعراء

سرائیکی زبان اچ اک لکھ کنوں ودھ شاعر ہن۔ کج شاعراں دے ناں ایہہ ہن۔
*امان اللہ ارشد
*شاکر شجاع آبادی
*خواجہ غلام فرید
#### بارلے جوڑ
* سرائیکی زبان

ونکی:سرائیکی لیکھ
ونکی:شاعر
ابوجہل دا قتل

جنگ بدر دے دوران انصار دے ݙو کم عمر ٻال حضرت معاذ تے معوذ رضی اللہ عنہم، حضرت عبدالرحمن بن عوف رضی اللہ عنہ دے کول آئے تے انہاں اچوں ہک نے آکھا۔

’’چاچا! تساں ابوجہل کوں پہچاݨدے ہو، او کتھاں ہے۔ اساں سݨے کہ او رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی شان وچ گستاخی کریندے۔ اوں پاک ذات دی قسم جیندے قبضے وچ میݙی جان ہے، اگر میں اونکوں ݙیکھ گھناں تاں اوں وقت تک اوندے توں جدا نہ تھیساں جب تک کہ او مر نہ ونڄے یا میں شہید نہ تھی ونڄاں‘‘ اتفاق نال ابوجہل دا گزر سامݨے توں تھیا۔ حضرت عبد الرحمن بن عوف رضی اللہ عنہ نے اوندی طرف اشارہ کر ݙتا۔ اے اشارہ پیندے ہی ݙوہیں ننھے مجاہد اپݨے تلواراں گھن کے اوندی طرف بھڄے۔ او گھوڑے تے سوار ہئی تے اے ڋوہیں پیدل۔ ویندے ہی انہاں وچوں ہک نے ابوجہل دے گھوڑے تے تے ݙوجھے نے ابوجہل دی لت تے حملہ کر ݙتا۔ گھوڑا تے ابوجہل ݙوہیں ڈھے پئے۔ عکرمہ بن ابوجہل نے معاذ بن عمر دے مونڈھے تے وار کیتا تے انہاں دا بازو لٹک ڳیا۔ باہمت نوجوان نے بازو کوں رستے وچ حائل تھیندے ݙٹھا تاں پیر دے تلے ݙے کے الگ کر ݙتا تے ہک ہی ہتھ نال اپݨے شکار تے حملہ کر ݙتا۔ اتنے وچ معاذ دے بھائی معوذ اتھاں پہنچے تے انہاں نے ابوجہل کوں ٹھڈھا کر ݙتا تے حضرت عبد اللہ بن مسعود رضی اللہ عنہ نے اوندا سر تن توں جدا کر ݙتا۔
امیہ بن خلف دا قتل

میدان بدر اچ ابوجہل دے علاوہ امیہ بن خلف جیں نے حضرت بلال رضی اللہ عنہ تے بے پناہ ظلم ڈھائے ہن تے ابوبختری جیہے اہم سردارانِ قریش وی مارے ڳئے تے اے مغرور لشکر میدان چھوڑ کے بھڄ کھڑا تھیا۔ اللہ تعالٰی نے اسلام کوں فتح ݙتی تے دنیا نے ݙیکھ گھدا کہ فتح و شکست وچ مادی قوت توں زیادہ روحانی قوت دا دخل ہوندے۔ مسلماناں دے کل 14 آدمی شہید تھئے۔ اویندے مقابلے وچ قریش دے 70 آدمی مارے ڳئے جنہاں وچوں 36 حضرت علی کرم اللہ وجہہ دے ہتھوں قتل تھئے۔ 70 توں زیادہ گرفتار تھئے۔ قریشی مقتولین وچ انہاں دے تقریباً تمام نامور سردار شامل ہن تے گرفتار تھیوݨ والے وی انہاں دے معززین وچوں ہن۔ مثلاً حضرت عباس بن عبد المطلب ’’حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے چاچا‘‘ عقیل بن ابی طالب، اسود بن عامر، سہیل بن عمرو تے عبد اللہ بن زمعہ وغیرہ۔
غزوۂِ بدر دے بعد جنگی قیدیاں نال سلوک

آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے اسیرانِ جنگ کوں صحابہ وچ تقسیم کرکے انہاں کوں آرام نال رکھݨ دا حکم ݙتا۔ صحابہ کرام نے نبی صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے فرمان تے ایں حد تک عمل کیتا کہ خود کھجوراں کھا کے قیدیاں کوں کھاݨا کھوایا۔ صحابہ کرام توں انہاں دے بارے مشورہ طلب کیتا ڳیا تاں حضرت عمر رضی اللہ عنہ نے انہاں کوں قتل کر کے دشمن دی قوت تروڑݨ دی تجویز پیش کیتی، حضرت ابوبکر رضی اللہ عنہ نے فدیہ گھن کے چھوڑ ݙیوݨ دا مشورہ ݙتا۔ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے حضرت ابوبکر رضی اللہ عنہ نال اتفاق فرمیندے ہوئے اسیران جنگ کوں فدیہ گھن کے چھوڑ ݙتا، جیہڑے قیدی غربت دی وجہ توں فدیہ ادا نہ کر سڳدے ہن تے پڑھے لکھے ہن، انہاں کوں ݙاہ مسلماناں کون پڑھݨا لکھݨا سکھاوݨ دے عوص رہا کر ݙتا ڳیا۔ اے قیدی حسن سلوک توں ایں حد تک متاثر تھئے کہ انہاں وچوں بہت سارے مشرف بہ اسلام تھئے جنہاں وچ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے چاچا حضرت عباس بن عبد المطلب رضی اللہ عنہ تے حضرت عقیل بن ابوطالب رضی اللہ عنہ شامل ہن۔
نصاب

سکول دی رہنمائی وچ ٻالاں کیتے جو کجھ کیتا کرایا ون٘ڄے نصاب سݙویندا ہے، 

نصاب دے حصے

نصاب دے چار حصے ہن۔ 

مقصد، مواد، پڑھاوݨ دے طریقے تے جائزہ. انھاں چار چیزاں دے نال نال ٻالاں دی رہنمائی مشاورت، ہم نصابی سرگرمیاں تے پوشیدہ نصاب وی نصاب وچ شامل ہون۔
## نصاب دے جدید تے قدیم تصور
### نصاب دا قدیم تصور:
نصاب صرف کجھم مضموناں دا مجموعہ ہے۔ نفسیاتی اصولاں دا کوئی خاص خیال کائنی رکھا ویندا، پڑھاوݨ دا صرف لیکچر طریقہ ہائی، ٻال سبق کوں رٹا لیندے ہن۔ استاد ٻالاں کوں جسمانی سزا وی ݙیندے ہن۔

### نصاب دا جدید تصور:
ہم نصابی سرگرمیاں وی نصاب وچ شامل ہن۔ پڑھاوݨ دے طریقے نفسیاتی اصولاں دے مطابق ہن۔جسمانی سزا دا تصور کائنی۔ 

## ٻاہرلے لنک
* انگریزی وچ کریکولم دے نوٹس
جُتی

جُتی پیر وچ پاوݨ آلی شے کوں آہدے ہن. انسان اپݨے پیراں کوں ایندے نال کڄیندا ہے. ایہ فیشن کیتے وی استعمال تھیندی ہے۔ مختلف ثقافتاں وچ ایندیاں کئی شکلاں ہوندیاں ہن. انسان دیاں مختلف ضرورتاں دے اعتبار نال ایندیاں ٻہوں  ونکیاں ہن. ٻالاں کیتے تے تریمتاں کیتے قسما قسمی جتیاں ہوندیاں ہن۔  کالی جُتی نئیں پاوݨی چاہیدی. کیوں جو ایہ غم و رنج دی وجہ ہوندی ہے. جُتی دا ساریاں توں چنڳا رنگ پیلی تے ایندے بعد چٹا ہے. حضرت امام جعفر صادق توں منقول ہے جو جہڑا بندہ پیلی جُتی پئندا ہے او ہمیشہ خوش حال رہسی ڄݙاں تائیں او جُتی پراݨی تھیوے تے پھٹ ونڄے. چٹی جُتی دے بارے حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دا ارشاد ہے جو او پراݨی نہ تھیسی جے تائیں کجھ مال اوندے ہتھ نہ لڳے.

## ٻیا ڈیکھو