open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
پاکستانی دور دا ݙوجھا حصہ… جدید شاعری

سرائیکی شاعری حضرت خواجہ غلام فرید سئیں دے بعد اساکوں کجھ عرصہ واسطے یکسانیت دا شکار لڳدی اے۔ اوندی ٹور کوں اڳوں تے ودھاوݨ دی خاطر خرم بہاول پوری تے انھاں دے بعد یتیم جتوئی اپݨے اپݨے انداز اِچ ادبی اضافے کریندن۔ مگر انھاں ݙوں شاعراں دے علاوہ ایں دور دے باقی تمام شاعر پچھلے دور دی باقیات ݙسدن۔ اوہو روایتی انداز تے اظہار دا پراݨا رنگ انھاں دے کلام وچ نظردے۔ یتیم جتوئی دے بعد سرائیکی ادب وچ ہک ٻئی آواز جانباز جتوئی دی اُبھردی ہے۔ جانباز اسٹیج تے آ تے اپݨے مخصوص گھن گرج والے انداز اِچ معاشرتی موضوعات تے نظماں پڑھدے تاں پڑھے لکھے ذہن اوندی شاعری دی طرف متوجہ تھیندن۔ ایں توں علاوہ ملتان وچ ریڈیو سٹیشن دے قیام نال شعراء کوں اردو ‘ سرائیکی ملوڑ مشاعرے پڑھن دا موقعہ ملدے تاں او لاشعوری طور تے اردو شاعری توں متاثر تھیندن۔ ایں توں علاوہ ایں دور وچ ڈھیر سارے اردو دے او شاعر جنھاں دی مادری زبان سرائیکی ہئی۔ سرائیکی کوں ذریعہ اظہار بݨیندن تاں جدید شاعری دا رنگ خود بخود سرائیکی وچ اپݨی بہار ݙکھاوݨ لڳدے۔ ݙٹھا ونڄے تاں 1960ء توں 1965ء دے درمیان سرائیکی زبان دی شاعری وچ جدید رنگ نشابر تھیوݨ شروع تھی ویندے تے اے نویں رویے ٻہوں جلدی شعری ادب دا تکڑا حصہ بݨ ویندن تے 1971ء دے بعد سرائیکی زبان وچ جدید شاعری پوری آب و تاب نال تخلیقی سطح تے اپݨا ہوکا سکہ ڄمیندی اے۔

سرائیکی شاعری دا جدید دور اَڄٖاں جاری ہے۔ اتنی جلدی شعراء دے مقام بارے کوئی حتمی فیصلہ ممکن کینی۔ ہِیں کیتے اساں ایں دورے دے کجھ نمائندہ شعراء دا مختصراب تذکرہ کریندوں۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
محمد رمضان سفیر لاشاری

محمد رمضان سفیر لاشاری محراب والا ڈیرہ نواب صاحب احمد پور شرقیہ دے بلوچ خاندان دے فرد ہَن۔ آپ امیر آف بہاول پور دی فوج وچ پورے40سال نوکری کیتی ہئی۔ اوندیاں کافیاں وچ روایتی چس وی ملدی اے تے جدید شاعری دا سواد وی شامل اے۔ اوندیاں کافیاں پچھلی روایت دی عکاسی وی کریندن تے نویں شعری معیار تے وی پوری اُتردن۔ ایں توں علاوہ سفیر لاشاری اپݨے کلام وچ چولستان تے ݙوجھے تل وسیبی حوالے وݙی خوبصورتی نال ورتین۔ زبان و بیان دے لحاظ نال او ایں دور دے ہک اُبھرنویں شاعر ہن۔ کافی دے علاوہ انھاں غزلاں ‘ ݙوہڑے تے نظماں وی شاندار لکھین۔ آپ دا پہلا مجموعہ کلام ’’وپرے‘‘1980ء وچ شائع تھے۔نمونہ کلام :

### کافی
آ ونڄ آ ونڄ آ ونڄ

غم دے حال ونڈا ونڄ

بدلاں لایاں گونجاں

وطناں ول ڳن کونجاں

میکوں مارِن مونجھاں

ہک دیدار کرا ونڄ

روہی لائن بہاراں

ٹوبھے تار متاراں

میں سرسول ہزاراں

کیتے قول نبھا ونڄ

لاݨے پھوگ پُھلارئیے

شنگریاں ڄنڈ سنگارئیے

ݙینہ ہن مینگھ ملھارئیے

چیتر بہار سہا ونڄ

ہر شے روگ ودھاوے

ساوݨ کھاوݨ آوے

ڈھول سفیرا آوے

اُڄڑی جھوک وسا ونڄ

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
سید حسن رضا گردیزی

سید حسن رضا گردیزی ملتان دے مشہور سید گردیزی خانوادے دے فرد ہن۔ آپ اردو ‘ فارسی تے انگریزی ادب دا ٻہوں مطالعہ رکھدن۔ خوش مزاج تے خوش گفتار اور مجلسی زندگی دی ہر جا رونق ݙسدن۔ آپ سرائیکی ثقافت دی ہک ٹردی پھردی تاریخ ہن۔

سرائیکی زبان دے جدید شعراء وچ سید حسن رضا گردیزی دا ناں اُتے اُتے آندے۔ آپ غزل دی بجائے نظم کوں اپݨے اظہار دا وسیلہ بݨائے تے جدید رجحانات نال سرائیکی نظم کوں سہاڳݨ کر چھوڑئیے۔ الیاس عشقی انھاں دی شاعری بارے آہدن۔(31)’’او وقت دے بنیادی تے اہم موضوع دا انتخاب کریندن۔ جیندی وجہ نال انھاں دی شاعری نویں دور دی آواز بݨ ڳئی اے۔‘‘سید حسن رضا گردیزی دیاں نظماںاساݙی وسیبی رہتل کوں ظاہر کریندن۔ انھاں دا تجربہ تے مشاہدہ ٻہوں تیز ہے۔ او کُھلیں اکھیں نال معاشرے دی ہک ہک رمز کوں پرکھدے نظر آندن۔ اُنھاں دی نظم ’’نوکر دا ٻچہ‘‘ , ’’بندی خانہ‘‘,’’’پراݨا قلعہ‘‘,’’’سُنڄیاں سالھیں ‘‘ تے ’’تھل دیاں کھجیاں‘‘ سرائیکی زبان دے شعری ادب وچ ہک نواں موڑ اِن۔

سُنڄیاں سالھیں

تھل دے ہاں وچ لڳیاں جھوکاں

ٻلدے ریت دے ٹٻیاں پچھوں

بُھردیاں کندھاں اُڄڑے کھولے

چھپر کاٹھ کٻاڑ مُتوں

وچ ہک اندھے کھو دا ٹوبہ

وقت تے ریت بھرے نت جیکوں

ساہمنے کھجیاں دا ہک جوڑا

تُر تُر ݙیکھے ایں سُنج بَر کوں

آہدن پچھلی رات دے ویلے

جاں اے رات دے ٹٻے ٹھردن

لہندے چن دیاں پیلیاں کرݨاں

سنڄیاں سالھیں وچ آ وڑدن

اسماناں توں پوڑیاں لا کے

کئی اَݨ جانڑو بندے لہندن

گنگرو تے پا زیباں وڄدن

اے ݙوں کھجیاں جھوٹے کھاندن

پِیلا چن تے ٻݙدے تارے

جھمریں پیندن‘ وجد وچ آندن

لیکن جاں وت پو پھٹدی اے

اے سب روݨقاں ویندیاں رہندن

انھاں سُنڄیاں سالھیں وچوں

روون  دیاں آوازاں  آندن   

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
سید محسن نقوی

سید محسن نقوی ڈیرہ غازی خان دے رہݨ والے ہن۔ آپ اردو زبان دے مَنے ہوئے شاعر ہَن۔ آپ سرائیکی زبان وچ وی غزل تے نظم ݙوہیں صنفاں وچ شاعری کریندے ہن۔ محسن نقوی دی غزل وچ نازک خیالی تے زبان دی چس وس ہوندی ہے۔ نظم وچ محسن نقوی دا ڈکشن ݙوجھیاں توں وکھرا ہے۔

### سوچاں
ساری رات سوچیندا رہنداں

ویلے دی منہ زور ہوا وچ

ککھیں وانگ اُݙردیاں ڳالھیں

کتھ ونڄ رُکسن کتھ ونڄ مکسن

ݙکھ دی چھاں وچ سمدیاں ہنجوں

   کیویں سُکسن ؟

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
اسلم جاوید

جناب اسلم جاوید جلال پور پیر والا دے رہݨ والے نینگر شاعر اِن۔ آپ زیادہ تر نظماں آہدن۔ انھاں دیاں نظماں ٻہوں مختصر مگر معنی دے لحاظ نال اُناں دے پس منظر وچ پورے وسیبی ݙکھ موجود ہوندن۔اسلم جاوید دیاں نظماں وچ محروم تے مجبور انسانیں دے ݙکھڑے روئے ویندن۔نظم بطور نمونہ:

میں

میں تسّا

میݙی دھرتی تسّی

تسّی روہی جائی

میکوں آکھ نہ پنج دریائی

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
انجم لشاری

سئیں انجم لاشاری سرائیکی دے معروف شاعر سفیر لاشاری دے ٻال اِن۔ آپ محراب والا ڈیرہ نواب صاحب تحصیل احمد پور شرقیہ دے رہݨ والے ہن۔ پیشہ صحافت ہے۔ اَڄ کل کراچی رہندن۔ جدید افسانے دے نال جدید نظم وچ ٻہوں چنگی آہدن۔ انھاں دیاں علامتاں سنڄاپو تے وسیبی ہوندین۔

### نظم دا نمونہ:
میݙا دل

رف کاپی دا کورا ورقہ

جہیں تے تساں

کئی شہکار افسانہ لکھیسو

تے ول

پھاڑ سٹیسو

(نوٹ : سئیں انجم لشاری 1997ء وچ اللہ سئیں کوں پیارے تھی ڳے انہاں دی وفات دے بعد انہاں دے ٻال شکیل انجم لشاری نے2001ء وچ ’’اکھیاں سسیّاں دے ناں‘‘ نال انہاں دا مجموعہ شائع کیتے جیڑھا نویں دور دی شاعری وچ ہک اہم ادبی اضافہ ہے۔)

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
ممتاز حیدر ݙاہر

ممتاز حیدر ݙاہر تحصیل صادق آباد دے تاریخی قصبے بھٹہ واہݨ دے ہک زمیندار گھراݨے نال تعلق رکھدن۔ آپ عرصہ دراز توں سرائیکی زبان و ادب دی خدمت کریندے پن۔ سوجھلا اشاعتی ادارے دے سرپرست ہن۔ اے ادارہ ہُݨ تئیں کئی کتاباں تے ہک سرائیکی کتاب لڑی ’’سوجھلا‘‘ دے ناں نال شائع کر چکے۔ ممتاز حیدر سرائیکی شاعری وچ ہک تکڑی تے نویں آواز اے۔ غزل تے نظم ݙوہیں پاسے انھاں نواں لہجہ جدید شاعری دے وادھے وچ اڳوہاں ہے۔ ممتاز حیدر دے کلام وچ اپݨے عہد دے مسائل۔ انسانی ݙکھ سُکھ ‘ عالمی ادبی تحریکیں دے اثرات ݙسدن۔ اُنھاں دے مجموعہ کلام کشکول وچ سمندر وچوں ہک غزل دا نمونہ:

غزل

ولیکھا کوئی نی رکھیا منتظر ہوا دے ہن

اساݙے شہر دے کجھ لوگ کتنے سادے ہن

درخت چھاں کیتے سکدن زمین دھپیں کوں

کہیں تے اے نہ کھلیا سجھ دے کیا ارادے ہن

او کتنے توݨیں بھلا بارشیں کنوں لُکٖسن

جنھاں دے جسم اُتے کاغذی لبادے ہن

سمندریں ݙوں اُٹھی تے کتھاں وسن بادل

جو سب دے ہونٹیں اُتے حرف بد دعا دے ہن

گذردا وقت نشانیاں چھوڑیندا ڳے حیدر

اساݙے چہرے تے لیکے نتاں اے کیا دے ہن

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
پاکستانی دور دا اَڄوکا ترکہ

سرائیکی شاعری دے ارتقاء اُتے اے تحقیقی کم 15جون 1988ء کوں توڑ پُڄیا ہئی۔ ایں مقالے وچ کوشش کیتی ڳئی ہئی اوں ویلے تئیں دے سبھے نمائندہ شعراء دا کلام تے انہاں دا ذکر ایں وچ شامل تھی ونڄے پر وَل وی کئی شاعر اوں ویلے اُک ڳئے ہن ۔ صرف انہاں دی ہک فہرست شامل کر ݙتی ڳئی ایندی وجہ صرف وقت دی کمی تے اے مجبوری جو بروقت اے تحقیقی مقالہ جمع تھی ونڄے۔ ورنہ فہرست وچ شامل کئی شعراء اپݨے شاعرانہ مرتبے اور فنی وݙائی دے اعتبار نال ایں قابل ہن کہ انہاں دا تفصیلی جائزہ شامل کیتا ونڄے۔ مثلاً سئیں سید قاسم جلال ‘ سئیں پروفیسر مظہر مسعود ‘ سئیں فدائے اطہر‘ سئیں حیدر گردیزی ‘ محترمہ فرحت نواز وغیرہ ۔

ایندے بعد سرائیکی زبان دی جدید شاعری کئی ایجھے شاعر اُبھرئیے جنہاں نے اپݨے کمال فن تے شاعرانہ وݙائی نال شاعری وچ ہیئت دے نویں تجربے کیتے۔ نویں موضوعات ‘ نواں اسلوب ‘ نویں لفظیات ‘ نویں تلازمے تے نویکلے استعارے شاعری وچ شامل کر تے سرائیکی شاعری کوں جدید عہد دی مکمل تے وݙی شاعری دا سوبھ عطا کیتا۔

                       ایں ویلے نہ تاں اے ممکن ہے تے نہ اِی مناسب کہ ضمیمے دے طور تے انہاں شعراء دا مختصر ذکر کر ݙتا ونڄے۔ مناسب ایہو ہے کہ پاکستانی دور دے جدید شعری ترکے تے نویں سروں پوری تفصیل نال ایندا مکمل جائزہ پیش کیتا ونڄے۔ ایں ویلے صرف ایں مقالے وچ 1988ء تئیں دے نمائندہ شعراء دے ذکر تئیں اے ارتقائی جائزۃ توڑ پڄدا پئے لہٰذا اَڄوکے دور دے نمائندہ شعراء رفعت عباس ‘ اشو لال ‘ خالد اقبال ‘ عبداللطیف بھٹی ‘ اللہ بخش یاد ‘ ارشد خامر ‘ جہانگیر مخلص ‘ امان اللہ ارشد ‘ ممتاز عاصم تے ٻئے ڈھیر سارے لکھینڑیں شعراء دا تفصیلی ذکر تے فنی ویورا کرݨ قرض اے۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
عثمان سوم

سلطان عثمان سوم سلطنت عثمانیہ دا پنجویہواں حکمران ہئی۔ ایندا دور حکومت 1754ء توں 1757ء تک رہیا۔ عثمان سوم دے دور حکومت اچ سلطنت عثمانیہ کوں کجھ خاص چیلنجاں دا سامݨا کرݨا پیا، جنہاں اچ اندرونی خلفشار، اقتصادی مشکلات تے روس نال جنگ شامل ہن۔

## ابتدائی زندگی
عثمان سوم 2 جنوری 1699ء کوں ادرنہ اچ پیدا تھیا۔ ایندا پیو مصطفیٰ ثانی ہئی تے ما دا ناں شہسوار سلطان ہئی۔ عثمان سوم دی ابتدائی زندگی اچ اوں کوں شاہی خاندان دے روایتی طور تے تربیت ݙتی ڳئی۔

## دور حکومت
1754ء اچ محمود اول دی وفات دے بعد عثمان سوم تخت نشین تھیا۔ ایندا دور حکومت تقریبا 3 سال تک رہیا۔ 

اندرونی خلفشار: سلطنت دے اندر مختلف گروہاں دے وچ اقتدار دی کشمکش رہی۔

اقتصادی مشکلات: سلطنت دی معیشت وی مختلف چیلنجاں دا سامݨا کریندی رہی۔

روس نال جنگ: عثمان سوم دے دور حکومت اچ سلطنت عثمانیہ نے روس نال جنگ لڑی۔

عثمان سوم نے سلطنت دی حالت زار بہتر بݨاوݨ دی کوشش کیتی۔ ایندا مقصد فوجی اصلاحات، اقتصادی نظام کوں مضبوط بݨاوݨ تے عثمانی سلطنت دی عظمت کوں بحال کرݨا ہئی۔

فوجی اصلاحات: عثمان سوم نے فوجی نظام اچ اصلاحات کیتیاں تے فوجی تربیت تے جدید اسلحے تے توجہ ݙتی۔

اقتصادی اصلاحات: عثمان سوم نے اقتصادی نظام کوں بہتر بݨاوݨ دی کوشش کیتی تے کئی اقتصادی اقدامات کیتے۔
## وفات
عثمان سوم 30 اکتوبر 1757ء کوں قسطنطنیہ اچ وفات پا ڳیا۔ ایندی وفات دے بعد ایندا بھتریجا مصطفی ثالث تخت نشین تھیا۔

## حوالے
غلام حسن حیدراݨی

غلام حسن خان حیدراݨی بلوچ رائٹرز کالونی ملتان وچ رہندے ہَن تے آپ محکمہ تعلیم نال وابستہ ہَن۔ بنیادی طور تے حیدراݨی صاحب افسانہ نگار تے ڈرامہ نگار ہن۔ انھاں کوں سرائیکی زبان دا ہک مہاندرا افسانہ نگار منیا ویندے۔ ایں دور وچ جیڑھے مثنوی نگاری دی روایت بالکل ختم تھی چکی ہے ۔ انھاں ’’سمی‘‘ دا قصہ لکھ تے ول ہک واری سرائیکی ادب دی ایں قدیم روایت نال رشتہ جوڑ ݙتا۔ ’’سمی‘‘ دے قصے وچوں ہک نمونہ:

رو عاشق گفتار کرے ہاں میں راول بے بختہ

بارھاں سال گذر ڳے رُلدیں رُلیا میں تھی اختہ 

سُݨ کے ڳالھیں تیݙیاں ویرݨ سکھ دا تھی ڳے تختہ 

آکھ حسن ایہو نتا راول ‘ پہونتا پر بے وختہ

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
لکھن جو دڑو

### لکھن جو دڑو

لکھن جو دڑو ہک آثار قدیمہ دا ٹھیڑھ ہے جیڑھا سندھ وادی دی تہذیب نال تعلق رکھدا ہے۔ ایہ پاکستان دے صوبہ سندھ دے شہر سکھر دے نیڑے واقع ہے۔ ایہ سندھ وادی دی تہذیب دیاں چھوٹیاں پر اہم وسندیاں وچوں ہک ہے، جیڑھی تقریباً 2600 قبل مسیح توں 1900 قبل مسیح دے درمیان ودھی پھلی ہئی۔ لکھن جو دڑو پکے ہڑپہ دے دور وچ ہک وݙے شہری مرکز دے طور تے ڄاتا ویندا ہے، جیڑھا سندھ وادی دی تہذیب دی ترقی یافتہ شہری منصوبہ بندی، اُساری تے ثقافتی روایات دا عکاس ہے۔

### دریافت تے کھدائی
لکھن جو دڑو پہلی وار ویہویں صدی دے اوائل وچ دریافت تھیا۔ ایندے بعد کجھ محدود کھدائی دے کم تھئے، جیڑھے ایندی تاریخی اہمیت کوں ظاہر کریندے ہن۔ آثار قدیمہ دے ماہرین ایںکوں سندھ وادی دی تہذیب دے ہک اہم شہری مرکز دے طور تے ڄاݨدے ہن، جیڑھا اپݨے ویلھے دے تجارتی تے ثقافتی نیٹ ورک وچ مرکزی کردار ادا کریندا ہئی۔

### محل وقوع
لکھن جو دڑو سندھ دریا دے کنارے واقع ہے، جیڑھا سندھ وادی دی تہذیب دے ٻئے وݙے شہراں جیویں موئنجودڑو تے ہڑپہ دے نیڑے ہے۔ ایہ جغرافیائی محل وقوع ایںکوں تجارتی تے معاشی سرگرمیاں کیتے ہک اہم مرکز بݨیندا ہئی۔ دریا دے نیڑے ہووݨ دی وجہ توں ایہ شہر پاݨی دی فراہمی تے آ ونڄ کیتے سہولت مہیا کریندا ہئی۔

### شہری منصوبہ بندی تے اُساری
لکھن جو دڑو سندھ وادی دی تہذیب دی شہری منصوبہ بندی دے اصولاں دا ہک واضح نمونہ پیش کریندا ہے۔ ایندے کھنڈرات وچ سڑکاں دے ہک منظم نیٹ ورک، نکاسی آب دے بندوبست تے سلھاں نال بݨائے ڳئے مکان ملدے ہن۔ شہر دی ترتیب تے عمارتاں دی تعمیر سندھ وادی دے ٻئے وݙے شہراں جیویں موئنجودڑو نال ملدی جلدی ہے۔  
کھدائی دے دوران اِتھوں کجھ وݙیاں عوامی عمارتاں تے صنعتی علاقے وی لبھے ہن، جیڑھے ظاہر کریندے ہن جو ایہ شہر نہ صرف رہائشی ہئی بلکہ اِتھاں پیداواری تے تجارتی سرگرمیاں وی تھیندیاں ہن۔
ملݨ والیاں چیزاں  
لکھن جو دڑو دی کھدائی دے دوران کئی ونکیاں دیاں شئیں لبھیاں ہن، جنہاں وچ مٹی دے برتن، موتی، سلھاں تے پتھر دے اوزار شامل ہن۔ ایہ شئیں سندھ وادی دی تہذیب دی ترقی یافتہ تکنیکی مہارت تے ثقافتی روایات دیاں عکاس ہن۔ کجھ برتناں تے نقش تے خطاطی وی لبھی ہے، جیڑھے ایں تہذیب دے لکھائی دے نظام دی نشاندہی کریندے ہن۔

### اہمیت
لکھن جو دڑو سندھ وادی دی تہذیب دے شہری مراکز دے مطالعے کیتے ہک اہم جاہ ہے۔ ایہ شہر ایں تہذیب دی معاشی، سماجی تے ثقافتی زندگی دے بارے وچ قیمتی معلومات فراہم کریندا ہے۔ ایندے علاوہ، ایہ سندھ وادی دے ٻئے وݙے شہراں نال ایندے تعلقات تے تجارتی نیٹ ورک کوں سمجھݨ کیتے وی مددگار ہے۔

### سنبھال
دنیا دے ٻئے آثار قدیمہ دے تھاں وانگوں، لکھن جو دڑو وی قدرتی تے انسانی عوامل دے خطرے وچ ہے۔ موسمی تبدیلیاں، غیرقانونی کھدائی تے ترقیاتی کم ایں تاریخی ورثے کیتے خطرہ بݨے ہوئے ہن۔ ایندی حفاظت تے ایندے مطالعے کیتے مزید کوششاں دی ضرورت ہے۔
مردم شماری

alt=مردم شماری|thumb|مردم شماری
مردم شماری کہیں وی ملک یا علاقے دی آبادی دی ڳن٘تری کوں آہدے ہن۔ ایندے وچ لوکیں دی ڳن٘تری دے نال نال انہیں دی عمر، جنس، تعلیم، روزگار، تے رہائش دے بارے وچ وی معلومات جمع کیتی ویندی ہے۔ مردم شماری حکومت کیتے ٻہوں اہم ہوندی ہے، ایںدی مدد نال حکومت کوں ملک دی آبادی دے بارے وچ صحیح اعداد و شمار ملدن تے او ایں معلومات کوں استعمال کر کے ملکی ترقی کیتے منصوبے بݨا سڳدی ے۔

مردم شماری نال حکومت کوں پتہ لڳدا ہے کہ کتنے لوک غریب ہن، کتنے بے روزگار ہن، تے کتنے لوک تعلیم یافتہ ہن۔ ایں معلومات نال حکومت غریبی ختم کرݨ، روزگار پیدا کرݨ، تے تعلیم کوں ودھاوݨ کیتے اقدامات کریندی ہے۔ مردم شماری ہر کجھ سالیں بعد کیتی ویندی ہے تاکہ آبادی وچ تھیوݨ آلیاں تبدیلیاں دا پتہ لایا ون٘ڄ سڳے۔

= حوالہ =
مردان

alt=مردان ریلوے ٹیشݨ|thumb|مردان ریلوے ٹیشݨ
مردان خیبر پختونخوا دا ہک مشہور تے پاکستان دا امیر ترین ضلع ہے۔ اینکوں مہمان نوازی دے شہر دے طور تے وی ڄاݨیا ویندے۔

مردان صوبہ خیبر پختونخوا دا صدر مقام ہے۔ ایندے وچ ایشیا دی سب توں وݙی شوگر مل وی ہے۔ اے پشاور توں 60 کلومیٹر دے فاصلے تے واقع ہے۔ مردان دا ناں صوفی بزرگ پیر مردان شاہ دے ناں تے رکھیا ڳیا ہے، جیڑھے اسلام دی تبلیغ کیتے اِتھاں آئے ہن۔ ضلع مردان وچ بدھ مت مذہب دے وݙے آثار قدیمہ تخت بھائی تے جمال گڑھی وچ ہن، جنہیں کوں ݙیکھݨ کیتے پورے پاکستان توں ہزار لوک اتھاں آندن۔ مردان دے مشہور شہریں وچ کاٹلنگ طورو تے تخت بھائی ہے۔ اتھاں رہوݨ آلے زیادہ تر لوک مہمند تے یوسف زئی قوم دے ہن۔ پاکستان قومی کرکٹ ٹیم دا مایہ ناز کھݙاڑی تے سابق کپتان یونس خان ایں شہر وچ پیدا تھئے ہن۔

= حوالہ =
محدث

مُحَدِّث او عالم دین ہوندے ہن جیہڑے حدیثیں دی جانچ پڑتال تے ترتیب ݙیندے ہن۔ محدثین دی تعداد لکھیں وچ ہے، پر کڄھ اہم ترین محدثین اے ہن:

## [[محمد بن اسماعیل بخاری]]:
اے فن حدیث دے مشہور ترین امام ہن تے اپݨی کتاب صحیح بخاری کیتے مشہور ہن۔

## [[مسلم بن حجاج]]:
اے وی ہک ٻہوں وݙے محدث ہن تے صحیح مسلم دے مصنف ہن۔

## [[ابو عیسی ترمذی]]:
اے جامع ترمذی دے مصنف ہن۔

## [[ابوحنیفہ نعمان بن ثابت]]:
اے فقہ دے مشہور امام ہن۔

## مالک بن انس:
اے مدینہ دے مشہور امام ہن تے موطا دے مصنف ہن۔

ایندے علاوہ وی ٻئے ٻہوں سارے محدثین گزریے ہن جئیں حدیثیں دی حفاظت تے ترویج کیتے ٻہوں کم کیتا ہے۔

= حوالہ =
مالی

= جمہوریہ مالی =
مالی مغربی افریقہ دا ہک خشکی نال گھریا ہویا ملک ہے۔ ایہہ براعظم افریقہ دا آبادی دے لحاظ نال ستواں وݙا ملک ہے۔ مالی دی آبادی تقریباً 2 کروڑ 19 لکھ ہے۔ رقبے دے لحاظ نال مالی افریقہ دا اٹھواں سب توں وݙا ملک ہے، جیندا رقبہ 1241238 مربع کلومیٹر توں زیادہ ہے۔ مالی دیاں سرحداں اٻھے وچ الجزائر، پوادھ وچ نائجر، لمے وچ برکینا فاسو تے آئیوری کوسٹ، لمے پچھادھ وچ گنی تے پچادھ وچ سینیگال تے موریطانیہ نال لڳدیاں ہن۔

= تاریخ =
مالی دی تاریخ ٻہوں پراݨی ہے۔ ایتھاں کئی وݙیاں سلطنتاں قائم تھیاں، جنہیں وچ سلطنت گھانا، سلطنت مالی تے سلطنت سونگھائی شامل ہن۔ ٹمبکٹو انہیں سلطنتیں دا سب توں اہم شہر ہا، جیہڑا صحرا توں ہوݨ آلی ساری تجارت دا مرکز ہوݨ دے نال نال علم دا مرکز وی ہا۔ فرانسیس نے 1880 وچ مالی تے قبضہ کیتا تے اینکوں فرانسیسی سوڈان دا حصہ بݨایا۔ مالی 22 ستمبر 1960 کوں فرانس توں آزاد تھیا۔

= جغرافیہ =
مالی دا موسم گرم تے خشک ہے۔ اتھو دی زمین زیادہ تر ہموار ہے۔ ملک دا زیادہ تر حصہ صحرا وچ واقع ہے۔ جنوب وچ دریائے نائجر دے آس پاس دا علاقہ تھوڑا ٻہوں سرسبز ہے۔ مالی وچ سونا، یورینیم، فاسفورس، کالونائٹ، نمک تے چونے دیاں کاناں موجود ہن۔

= انتظامی تقسیم =
مالی 8 علاقے تے ہک ضلعے وچ تقسیم ہے۔ ایہہ علاقے مزید 49 سرکلز وچ تقسیم ہن۔ مالی دے علاقے ایہہ ہن:

* علاقہ گاو
* علاقہ کیز
* علاقہ کڈال
* علاقہ کولیکورو
* علاقہ موپٹی
* علاقہ سیگو
* علاقہ سیکاسو
* علاقہ ٹمبکٹو

* بماکو (دارالحکومتی ضلع)

= ثقافت =
مالی دی ثقافت ٻہوں امیر تے متنوع ہے۔ اتھاں مختلف نسلاں تے قبیلے دے لوک رہندے ہن۔ مالی دی موسیقی، فنون لطیفہ تے ادب ٻہوں مشہور ہن۔ بمبارا اتھو دی سب توں وݙی ٻولی ہے تے اینکوں قومی زبان دا درجہ حاصل ہے۔

مالی ہک ترقی پذیر ملک ہے جیہڑا کئی چیلنجاں دا شکار ہے۔ غربت، خشک سالی تے سیاسی عدم استحکام اتھو دے وݙے مسئلے ہن۔ پر مالی دے لوک بہادر تے محنتی ہن تے او اپݨے ملک کوں ترقی ݙیوݨ کیتے کوشش اچ ہن۔

= حوالہ =
مالدیپ

مالدیپ بحر ہند وچ واقع جزائر تے مشتمل ہک ریاست ہے۔ ایہہ بھارت دے جزائر لکادیپ دے لمے وچ تے سری لنکا توں تقریباً 700 کلومیٹر پچادھ لمیں وچ واقع ہے۔ 26 مرجانی چٹانیں ہک خطے کوں تشکیل ݙیندیاں ہن جیڑھیاں 1192 چھوٹے جزائر تے مشتمل ہے جنہیں وچوں تقریباً 200 جزیرے ایہے ہن جنہیں تے انسانی آبادی موجود ہے۔ مالدیپ دا دارالحکومت مالے ہے جتھاں پورے ملک دی 80 فیصد آبادی رہندی ہے۔ اتھوں دے زیادہ تر لوک مسلمان ہن۔ مالدیپ آبادی دے لحاظ نال ایشیا دا سب توں چھوٹا ملک ہے۔ اسلام تقریباً تمام آبادی دا رسمی مذہب ہے جݙاں قومی تے عام زبان دیویہی ہے، جیڑھی ہند یورپی زبانیں نال تعلق رکھدی ہے تے سری لنکا دی زبان سنہالی نال ملدی ہے۔ سیاحت دے حوالے نال مالدیپ دنیا بھر وچ ممتاز مقام رکھدے۔ ملکی معیشت سیاحت دے علاوہ ماہی گیری تے انحصار کریندی ہے۔ مالدیپ دنیا دا سب توں سپاٹ ترین ملک ہے تے ایندی زیادہ توں زیادہ زمینی سطح صرف 2.3 میٹرہے۔
مان٘ڈا

### مانڈا

مانڈا ہک وستی تے آثار قدیمہ دا ٹھیڑھ ہے، جیڑھا جموں کشمیر دے جموں ضلع وچ واقع ہے۔ این٘دی آرکیالوجیکل سروے آف انڈیا دے ذریعے 1976-77ء وچ جے پی جوشی دی قیادت وچ کھدائی کیتی ڳئی ہئی۔ ایہ ٹھیڑھ قدیم سندھ وادی دی تہذیب دے آثار تے مشتمل ہے۔

### کھدائی
مانڈا وچ کھدائی دے دوران 9.20 میٹر دی تہہ دے آثار ملئے ہن، جیڑھی ترتیب وار ترائے ادوار وچ تقسیم ہے۔ پہلا دور (Period I) ݙو ذیلی ادوار تے مشتمل ہے۔ ݙوجھا دور (Period II) وچ ابتدائی تاریخی مٹی دے برتن ملے ہن، جیڑھے اُبھے بھارت دے سینگے دور دے برتناں نال ملدے جلدے ہن۔ تریجھا دور (Period III) وچ کوشان دور دے نوادرات تے گھراں دیاں دیواراں دے نال نال 3 میٹر چوڑی سڑک دے آثار ملے ہن۔ کوشان دور دے بعد ایہ ٹھیڑھ ویران تھی ڳیا۔

### تاریخی اہمیت
مانڈا چنانہہ دریا دے سڄے کنارے تے پیر پنجال رینج دے دامن وچ واقع ہے، جموں شہر توں 28 کلومیٹر اُبھے پچادھی پاسوں ہے۔ این٘کوں ہڑپہ تہذیب دی اُبھی حد سمجھا ویندا ہے۔ ایہ سندھ وادی دی تہذیب دا اُبھلا ترین ٹھیڑھ ہے۔

ایہ خیال کیتا ویندا ہے کہ مانڈا کوں ہمالیائی پہاڑیاں توں لکڑی حاصل کرݨ تے این٘کوں دریا دے رستے سندھ وادی دی تہذیب دے ٻئے شہراں تک پڄاوݨ کیتے قائم کیتا ڳیا ہئی۔

### لبھتاں
کھدائی دے دوران پری ہڑپہ ریڈ ویئر، ہڑپہ ریڈ ویئر، تانبے دے ڈبل سپائرل ہیڈڈ سپن ، ہݙیاں دے تیر دے سرے، ٹیراکوٹا دے کنڳݨ، چرٹ بلیڈ وغیرہ ملے ہن۔

خاص دریافتاں وچ ہڑپہ رسم الخط دے نشانات والے مٹی دے برتن دے ٹکڑے تے ہک ادھوری مہر وی شامل ہے۔

### مزید تحقیق دی گنجائش
کھدائی محدود ہووݨ دی وجہ توں کوئی خاص بݨتراں سامݨے نی آ سڳیاں۔ ودھیک پرکھ پرچول دی لوڑ ہے۔
ملوان

### ملوان
ملوان  ہِک چھوٹا جہاں سندھ وادی دی تہذیب دا ٹھیڑھ ے، جیڑھا گجرات، بھارت دے  سورٹھ ضلع وچ واقع ہے۔ ایہ ٹھیڑھ سندھ وادی دی تہذیب دا ہک لمواں حد ٻناں سمجھیا ویندے، جݙاں جو ݙوجھا ٹھیڑھ دائم آباد ہے، جیڑھا ملوان کنوں وی ٻیا لمے پاسے واقع ہے۔  

### دور
پہلا دور: ڈھلدا ہڑپہ تے بعد ہڑپہ دور۔
ݙوجھا دور: تاریخی کھݙے تے عارضی رہائش۔  

### کھدائی
ایف آر آلچین تے جے پی جوشی (آثار قدیمہ سروے آف انڈیا) ایں ٹھیڑھ کوں 1967ء وچ دریافت کیتا۔ اوں وقت تک ایہ ٹھیڑھ کافی حد تک تباہ تھی چُکا ہئی تے قدیم رہائش دا وݙا حصہ پہلے ہی ونڄیج ڳیا ہا۔  
کھدائی دا کم 1967–68ء وچ آثار قدیمہ سروے آف انڈیا دے ذریعے شروع کیتا ڳیا تے بعد وچ 1970 وچ جے پی جوشی، اُنہاں دے ساتھیاں تے سائرس گزدر (کیمبرج یونیورسٹی) وی ایں کم وچ شامل تھئے۔  
لبھتاں
کئی تانبے تے کانسی دیاں شئیں ملیاں، جنہاں وچوں ہِک چوڑی تے ہِک مچھی پکڑݨ دی کنڈی خاص اہمیت رکھیندے ہن۔ اتھوں بھیݙ، ٻکری، ڳاں، کُتّا، گھوڑا، سور، بارہ سنگا تے مچھی دیاں ہݙیاں ملیاں ہن۔
مٹی دیاں شئیں: کُنبھٹ والے ݙاند، گول یا ڈبل روٹی جیہاں مٹی دیاں ٹکیاں، تے کارنیلین دے موتی وی ملئے ہن۔ نقش والے مٹی دے برتن وی ملئے ہن۔
موہن داس گاندھی

موہن داس کرم چند گاندھی (Mohandas Karamchand Gandhi)( 2 اکتوبر 1869 – 30 جنوری 1948)، جنہاں کوں مہاتما گاندھی (Mahatma Gandhi) دے ناں نال وی ڄاݨا ویندا ہے، ہک بھارتی وکیل، سیاست دان، سماجی مصلح، تے ہندوستان دی تحریک آزادی (Indian Independence Movement) دے اہم رہنما ہن۔ اوہ ستیہ گرہ (Satyagraha) دے فلسفہ دے بانی ہن، جیہڑا عدم تشدد (Non-violence) تے سچائی دی طاقت تے مبنی ہے۔  

## ابتدائی حیاتی
گاندھی دا جنم پوربندر (Porbandar)، گجرات (Gujarat)، بھارت (India) وچ ہک ہندو مودیہ خاندان وچ تھیا۔ انہاں قانون دی تعلیم لندن (London) وچ حاصل کیتی تے بعد وچ جنوبی افریقہ (South Africa) وچ وکیل دے طور تے کم کیتا۔ اُتھاں اُنہاں نسلی امتیاز دے خلاف مزاحمت کیتی۔  

## جنوبی افریقہ وچ تحریک
گاندھی نے جنوبی افریقہ وچ ہندوستانی آبادی دے حقوق دے تحفظ کیتے ستیہ گرہ دی تحریک شروع کیتی۔ ایہ تحریک عدم تشدد تے سول نافرمانی تے مبنی ہئی، جیندے نتیجے وچ کجھ قوانین وچ تبدیلی تھئی۔  

## ہندوستان دی تحریک آزادی
1915 وچ گاندھی ہندوستان ول آئے تے برطانوی حکومت (British Raj) دے خلاف تحریک وچ شامل تھئے۔ اوہنے چمپارن تے کھیڈا تحریک(Champaran and Kheda Satyagraha)، عدم تعاون تحریک (Non-Cooperation Movement)، سالٹ مارچ (Salt March)، تے ہندوستان چھوڑو تحریک (Quit India Movement) جیہاں اہم مہماں دی قیادت کیتی۔  

## فلسفہ
گاندھی دا فلسفہ ستیہ گرہ (سچ دی طاقت) تے اہنسا (عدم تشدد) تے مشتمل ہئی۔ اوہ سادہ زندگی، خود انحصاری، تے سماجی انصاف دے حامی ہن۔ انہاں سپننگ ویل (Spinning Wheel) کوں خود کفالت دی علامت بݨایا۔  

## شخصی زندگی
گاندھی نے سادگی دی زندگی گزاری، اشرم (Ashram) وچ رہندے ہوئے۔ اوہ گیان (Vegetarianism) دے پیروکار ہن تے مذہبی رواداری دے علمبردار ہن۔  

## وفات
30 جنوری 1948 کوں ناتھو رام گوڈسے (Nathuram Godse)، ہک ہندو قوم پرست، نے دہلی (Delhi) وچ گاندھی کوں گولی مار کے ہلاک کر ݙتا۔  

• میراث  
گاندھی کوں بھارت دا پیو (Father of the Nation) آکھیا ویندا ہے۔ انہاں دی تعلیمات نے دنیا بھر دے حقوق انسانی دی تحریکاں کوں متاثر کیتا، جنہاں وچ مارٹن لوتھر کنگ (Martin Luther King Jr.) تے نیلسن منڈیلا (Nelson Mandela) شامل ہن۔
بلیک ہول

بلیک ہول(سرائیکی: کالا مورا) کائنات وِچ ہِک اِینجھی  جاہ ہِے جِتّھوں سوجھلا تے ٻئی کوئی وی شئے نکل کائنی سڳدی ۔ اِیندے وِچ کشش ثقل اِتنی طاقتور ہِے جو مادہ تے توانائی دے سارے ڈھیراں کوں ہِک نکے جِہے علاقے وِچ دٻا ڈیندی ہِے، جِینکوں ایونٹ ہوریزون (Event Horizon) آکھیا وین٘دا ہِے۔ اِیں علاقے دے پار وَٹݨ والی کوئی وی شئے وَاپس نِھیں آ سڳدی، اَتے نہ اِی سوجھلا  اِیندے توں بَچ سڳدا ہِے۔  

## تاریخ
ایندی تاریخ دے کُجھ مراحل درج ذیل ہن:

• آغازاتی خیال:
 بلیک ہول دے خیال دی شروعات اٹھارہویں صدی وِچ جان میشل (John Michell) اَتے پیئر سیمون لیپلاس (Pierre-Simon Laplace) دے کَم تُوں تِھئی۔ اُوہ سمجھدے ہَن جو ہِک اِیݙی وَݙی کثافت آلی شئے ہووے تاں اُون٘دی کشش ثقل سوجھلے کوں وی بَچݨ نہ ݙیوے۔  

• جنرل ریلٹیوٹی دا نظریہ:
 
1915 وِچ، البرٹ آئن سٹائن (Albert Einstein) نے جنرل ریلٹیوٹی دا نظریہ پیش کِیتا، جِیہڑا کشش ثقل کوں سپیس ٹائم دے خَم دے طور تے سمجھیندا ہِے۔ اِیں نظریے دے مطابق، کارل شوارزچائلڈ (Karl Schwarzschild) نے 1916 وِچ بلیک ہول دے پہلے جدید حل دریافت کِیتے۔  

## بݨت اَتے ارتقاء

• تاراں دی موت:
 
جِیہڑے وَݙے ستارے (سِجھ دے کم توں ٻہوں وَݙے) اپݨی توانائی ختم کر ݙیندِن، تاں اُوہ سپرنووا (Supernova) دے دھماکے دے بعد بلیک ہول وِچ تبدیل تِھی سڳدِن۔  

•سنگولیریٹی:

 بلیک ہول دے مرکز وِچ ہِک سنگولیریٹی (Singularity) ہوندی ہِے، جِتّھاں کثافت لا محدود ہِے اَتے سپیس ٹائم دے قاعدے ٻہہ ویندِن۔  

## خصوصیات

• واقعاتی افق:
 
اِیہ بلیک ہول دی اُوہ حد ہِے جِتّھوں پار ٹُرݨ دے بعد کوئی وی شئے وَاپس نِھیں آ سڳدی۔  

• ہاکنگ ریڈیشن:

 1974 وِچ، سٹیفن ہاکنگ (Stephen Hawking) نے ڈسّیا جو بلیک ہول تابکاری (Radiation) خارج کر سڳدے، جِیہڑی بعد وِچ ہاکنگ ریڈیشن آکھی وین٘دی ہِے۔  

## بلیک ہول دیاں قِسماں

• ستارئی بلیک ہول: 

اِیہ عام طور تے ستارئیں دے مُکݨ دے بعد بَݨدِن اَتے اِنّھاں دا وَزَن سجھ دے وَزَن توں 5 توں 20 ڳُݨا ودھ تِھی سڳدا ہِے۔  

• سپر میسیو بلیک ہول:

 اِیہ ڳلیکسی دے مرکز وِچ مِلدِن اَتے اِنّھاں دا وَزَن   سجھ دے برابر ہوندے۔ مثال دے طور تے، ساڳیٹیریئس اے (Sagittarius A*) مِلکی وے ڳلیکسی دا مرکز ہِے۔  

## مشاہداتی ثبوت

•ستارئیں دے رویے: 

ڳلیکسی دے مرکز وِچ ستارئیں دے غیر معمولی رویے تُوں سپر میسیو بلیک ہول دے وجود دا پتہ لایا ڳِیا ہِے۔  

• ایونٹ ہورائزن ٹیلیسکوپ:

 2019 وِچ، اِیں ٹیلیسکوپ نے پہلی وَار M87 ڳلیکسی دے بلیک ہول دی تصویر کَھڑی کِیتی۔  

## ثقافتی اثرات
• سائنس فکشن وِچ بلیک ہول کوں اکثر وَقت دے سفر یا خطرناک طاقت دے طور تے پیش کِیتا وین٘دا ہِے۔ مثال دے طور تے، فلم انٹرسٹیلر (Interstellar) وِچ بلیک ہول دی تفصیلی پیشکش کیتی ڳئی ہِے۔
تمباکو نوشی

تمباکو نوشی ہک عمل ہے جیندے وچ مادے، عام طور تے تمباکو دے پتے، کوں سلگاوݨ دے عمل دے ذریعے نکوٹین (Nicotine) حاصل کیتی ویندی ہے۔ ایہ عمل انسانی صحت کیتے شدید نقصان دہ ہے تے کئی بیماریاں دا سبب بݨدے۔  

## تاریخ (History)
• تمباکو نوشی دی تاریخ 5000 سال پراݨی ہے۔  
• قدیم دور وچ ایہ مذہبی تقاریب تے علاج دے طور تے ورتیا ویندا ہا۔  
• (Christopher Columbus) کرسٹوفر کولمبس نے امریکہ دے دریافت دے بعد یورپ وچ تمباکو متعارف کرایا۔  

## صحت تے اثرات (Health effects)
• پھیپھڑے دا سرطان (Lung cancer): تمباکو نوشی سبھ توں وݙا سبب ہے۔  
• (Cardiovascular diseases) قلبی بیماریاں: دل دے دورے دا خطرہ ودھ ویندے۔  
• (COPD) سی او پی ڈی: پھیپھڑیاں دی ہک دائمی بیماری۔  

## کیمیائی مرکبات (Chemicals)
تمباکو دے دھویں وچ 7000 توں زیادہ کیمیائی مرکبات ہوندے ہن، جنہاں وچوں 70 کینسر (Cancer) پیدا کرݨ والے ہوندے ہن۔ مثالاں:  
• نکوٹین (Nicotine): لت لاوݨ والا مادہ۔  
• ٹار (Tar): پھیپھڑیاں تے جمݨ والا کالا مادہ۔  
• کاربن مونو آکسائیڈ (Carbon monoxide): زہریلی گیس۔  

## معاشرہ تے ثقافت (Society and culture)
• تمباکو نوشی کوں کئی ثقافتاں وچ سماجی تقاریب نال جوڑیا ویندے۔  
• (20th century) ویہویں صدی وچ سگریٹ دی تشہیر نے ایں کوں عام کیتا۔  
• گلوبل وارمنگ (Global warming) تے تمباکو دی کاشت دا وی اثر ہے۔  

## حوالے (References)
1. "WHO Report on the Global Tobacco Epidemic, 2021". World Health Organization.  
2. "The Health Consequences of Smoking—50 Years of Progress". U.S. Department of Health and Human Services.  
3. Doll R, Peto R (2004). "Mortality in relation to smoking: 50 years' observations on male British doctors". BMJ.
من٘ڈی

### منڈی
منڈی ہِک وستی ہے جیڑھی بھارت دی ریاست اتر پردیش دے مظفر نگر ضلع وچ واقع اے۔ ایہ وستی دہلی توں تقریباً 200 کلومیٹر اُبھے پوادھی پاسوں واقع ہے۔ ایہ وستی 2000 وچ قدیم خزانے دی دریافت تے لوٹ مار دی وجہ توں مشہور تھئی ہئی۔ ایہ خزانہ سندھ وادی تہذیب دے دور دا سمجھیا ویندے تے اِینکوں "منڈی خزانہ" یا "منڈی ہورڈ" دے ناں نال ڄاتا ویندے۔  

### 2000 وچ خزانے دی دریافت
2000 تک، ایں وستی دی نال مٹی دا ہِک ٹِٻا ہئی۔ ایہ 500 مربع میٹر دے رقبے تے پھیلا ہویا ہئی، جیڑھا انیل کمار دی ملکیت ہئی۔ انیل کمار مٹی دے ٹِٻے کوں ہموار کرݨ دا فیصلہ کیتا تاں جو اِتھاں گنے دی کاشت کیتی ون٘ڄ سڳے۔ اُوں وستی دے ٻئے لوکاں کوں آکھیا جو او مٹی کوں کڈھ کے اپݨے کم لا سڳدن۔ جون 2000 وچ، ٹِٻے توں مٹی کڈھیندے ہوئے ترائے وستی دیاں تریمتیں کوں ہِک تانبے دا برتن مِلیا، جیندے وچ سونے دے زیورات ہَن۔ اُوں ݙینہہ انیل کمار کہیں بیمار رشتے دار کوں ملݨ کیتے وستی توں ٻاہر ڳیا ہویا ہئی۔ ترائے عورتاں خزانے تے جھگڑݨ لڳ ڳئیاں۔ اُنہاں دے جھڳڑے دی آواز ہِک مزدور دے ٹَٻّر تئیں پہنچی ۔ شام تک وستی دے ٻئے لوک وی خزانے دی ڳول وچ لڳ ڳئے۔ ہِک جوڑے کوں ہِک ٻیا مٹی دا برتن مِلیا، جیندے وچ تقریباً 40 کلو چوڑیاں تے ہار ہَن۔ ول، انیل کمار دا رشتہ دار اَٹھ آدمیاں دے نال آیا تے ٻیا خزانہ کڈھ گھِدا۔ انیل کمار دی ما دے مطابق مرداں کوں تقریباً 60 کلو زیورات تے ترائے تانبے دے برتن ملئے، جیڑھے وی زیورات نال بھرے ہوئے ہَن۔ بعد وچ، مقامی ٹرانسپورٹ چیف تے بس ڈرائیور تقریباً 40 کلو سونا کڈھ گھِدا۔ رات تک، وستی دے 4,000 لوکاں وچوں زیادہ تر لوک خزانے دی ڳول تے بھڑدے رہ ڳئے ہَن۔  

پولیس تقریباً 10 وڄے رات کوں پہنچی۔ وستی دے ہک جوان مہندر سنگھ دے مطابق، پولیس اُنہاں دے پُتر سومی سنگھ کوں کھدائی جاری رکھݨ کوں آکھیا۔ سومی سنگھ دعویٰ کیتا جو اُوں 35 کلو سونے دے ٹُکڑے تے ہِک خنجر دا سونے دا تھیک کڈھیا، پر بعد وچ اوںکوں فضول الزامات تے گرفتار کر گھِدا ڳیا۔ سرکاری ریکارڈ دے مطابق، ضلعی حکام صرف 10 کلو خزانہ برآمد کیتا۔ حکام دا اندازہ ہے جو وستی والے تقریباً 500 کلو خزانہ کڈھ چُکے ہَن۔ حکام نے وستی دے لوکاں کوں زیورات دی مارکیٹ قیمت توں ݙوݨے نرخ پیش کیتے، پر زیادہ تر خزانہ مقامی تاجراں کوں ویچ ݙتا ڳیا، جنہاں ایں خزانے کوں پگھار ݙتا ہا۔  

آثار قدیمہ سروے آف انڈیا تے اتر پردیش محکمہ آثار قدیمہ دے ماہرین دے مطابق، ایہ زیورات لیٹ ہڑپہ دور دے ہَن۔ ایہ زیورات سندھ وادی تہذیب دے ٻئے ٹھیڑھاں جیویں ہڑپہ، موئنجودڑو، لوتھل، راکھی ڳڑھی تے دھولاویرا وچ ملݨ والے زیورات نال ملدے جُلدے ہَن۔
مصطفی سوم

سلطان مصطفیٰ سوم سلطنت عثمانیہ دے چھویہویں سلطان ہن جنہاں نے 1757ء توں 1774ء تک حکومت کیتی۔ انہاں دا دورِ حکومت سلطنت عثمانیہ دے زوال دا دور ہئی۔
## ابتدائی زندگی
سلطان مصطفیٰ سوم 28 جنوری 1717ء کوں استنبول وچ پیدا تھئے۔ انہاں دے والد دا ناں احمد ثالث ہئی تے والدہ دا ناں مہر شاہ سلطان ہئی۔ انہاں نے بہترین تعلیم حاصل کیتی تے اوہ ہک قابل حکمران ثابت تھئے۔
## دورِ حکومت
سلطان مصطفیٰ سوم 30 اکتوبر 1757ء کوں تخت نشین تھئے۔ انہاں دے دورِ حکومت وچ کئی اہم واقعات پیش آئے۔ انہاں نے انتظامی اصلاحات کیتیاں تے فوج کوں جدید طرز تے منظم کیتا۔ انہاں نے کئی مسیتاں تے عمارتاں وی تعمیر کروائیاں۔

سلطان مصطفیٰ سوم دے دور وچ سلطنت عثمانیہ دے خارجہ تعلقات وی اہم رہے۔ انہاں نے روس، آسٹریا تے فرانس سمیت کئی یورپی ممالک نال تعلقات بہتر کیتے۔
## وفات
سلطان مصطفیٰ سوم 21 جنوری 1774ء کوں وفات پا ڳئے۔ انہاں دی وفات نال سلطنت عثمانیہ ہک عظیم نقصان توں دوچار تھئی۔
## شخصیت
سلطان مصطفیٰ سوم ہک عادل، بہادر تے سمجھدار حکمران ہن۔ انہاں نے ہمیشہ اپݨی رعایا دی فلاح و بہبود کوں مقدم رکھیا۔ او علم دوست ہن تے انہاں نے کئی عالماں تے فنکاراں دی سرپرستی کیتی۔
## حوالے
پبوماتھ

### پبوماتھ

پبوماتھ ہک سندھ وادی دی تہذیب دا آثار قدیمہ دا ٹھیڑھ ہے، جیڑھا بھارت دے گجرات ریاست دے کچھ ضلعے دے رپڑ تعلقے وچ سووائی وستی دے نیڑے واقع ہے۔ ایہ ٹھیڑھ سندھ وادی دی تہذیب دے ہک اہم شہری مرکز دے طور تے ڄاتا ویندے تے ایندے وچ ایں قدیم تہذیب، ثقافت تے تعمیراتی مہارت دے نشان ملدن۔ پبوماتھ دے کھنڈرات ایں ڳالھ دی نشاندہی کریندن جو ایہ شہر ہک منظم تے ترقی یافتہ معاشرے دا مرکز ہائی۔

### تاریخ تے دریافت
پبوماتھ دی دریافت ویہویں صدی دے دوران تھئی، جݙاں ماہرین آثار قدیمہ سندھ وادی دی تہذیب دے ٻئے اہم ٹھیڑھاں دے نال نال ایں ٹھیڑھ دی کھدائی کیتی۔ ایں ٹھیڑھ توں ملݨ والے نوادرات تے تعمیراتی ڈھانچے ایں ڳالھ دی تصدیق کریندن جو پبوماتھ ہک وݙے تجارتی تے ثقافتی نیٹ ورک دا حصہ ہائی۔ ایں شہر دے رہائشی درآمد تے برآمد دے ذریعے ٻیاں تہذیباں نال رابطے وچ ہن، جیڑھے ایندے معاشی تے ثقافتی اہمیت کوں ظاہر کریندے۔

### تعمیراتی مہارت
پبوماتھ دی تعمیراتی مہارت سندھ وادی دی تہذیب دے شہری منصوبہ بندی دی عکاس ہے۔ ایں شہر وچ سلھاں نال بݨیاں ہویاں مضبوط عمارتاں، نکاسی آب دا نظام تے ڳلیاں دے منصوبہ بند ڈھانچے ملدن۔ ایں شہر دی تعمیراتی مہارت ایں ڳالھ دی نشاندہی کریندی ہے کہ ایں تہذیب دے لوک تعمیرات تے انجینئرنگ وچ ماہر ہن۔

### ثقافتی اہمیت
پبوماتھ دے کھنڈرات توں ملݨ والے نوادرات، مہراں تے مجسمے ایں ڳالھ دی نشاندہی کریندن کہ ایہ شہر ہک ثقافتی مرکز ہائی۔ ایں شہر دے رہائشی فن تے ثقافت دے میدان وچ وی ماہر ہن۔ ایں ٹھیڑھ توں ملݨ والیاں مہراں تے تحریراں ایں ڳالھ دی نشاندہی کریندن کہ ایں تہذیب دے لوک لکھݨ پڑھݨ دے فن توں وی واقف ہن۔

### معاشی نظام
پبوماتھ دا معاشی نظام سندھ وادی دی تہذیب دے تجارتی نیٹ ورک دا حصہ ہائی۔ ایں شہر دے رہائشی درآمد تے برآمد دے ذریعے ٻیاں تہذیباں نال رابطے وچ ہن۔ ایں شہر توں ملݨ والے تجارتی سامان تے مہراں ایں ڳالھ دی تصدیق کریندن کہ پبوماتھ ہک وݙے تجارتی نیٹ ورک دا حصہ ہائی۔

### تحفظ تے بحالی
پبوماتھ دے کھنڈرات کوں تحفظ ݙیوݨ تے بحالی دے کم کیتے بھارت دی حکومت تے بین الاقوامی تنظیماں دی طرفوں کوششاں جاری ہن۔ ایں ٹھیڑھ کوں تاریخی ورثے دے طور تے محفوظ رکھݨ کیتے منصوبہ بند اقدامات کیتے ویندے پئے ہن۔
سرائیکی لوک شاعری

سرائیکی لوک شاعری، سرائیکی وسیب دی ثقافت دا ہک اہم حصہ اے۔ ایہہ صدیاں توں لوکاں دے دلاں وچ وسدی آئی اے اتے سینہ بہ سینہ منتقل تھیندی آئی اے۔ ایندے وچ وسیب دے لوکاں دے جذبات، احساسات، رسماں، رواج، اتے زندگی دے مختلف پہلوواں دی عکاسی ہوندی اے۔

سرائیکی لوک شاعری وچ محبت، وچھوڑے، دُکھ درد، خوشی، اتے مزاح سمیت ہر طرح دے موضوعات تے شعر ملدن۔ اِیندے وچ لوک گیتاں، ڈوہڑیاں، ماہییاں، اتے ٻئیاں کئی اصناف شامل ہِن۔ خواجہ غلام فرید، سچل سرمست، اتے ٻئے کئی عظیم شاعراں نے اِیں شاعری کوں عروج بخشا اے۔ اے شاعری اج وی لوکاں دے دلاں وچ زندہ اے اَتے سرائیکی ثقافت دا ہک اہم حصہ سمجھی ویندی اے۔

= حوالہ =
تمغائے حسنِ کارکردگی

تمغہ حسنِ کارکردگی پاکستان دا ہک وڈا سول ایوارڈ اے جو حکومت پاکستان ولوں ݙتا ویندے۔ اے ایوارڈ انہاں لوکاں کوں ݙتا ویندے جیڑھے ادب، فنون، کھیݙ، طب، سائنس اتے ٻئے شعبیاں وچ شاندار کارکردگی ݙکھیندن۔ ایں ایوارڈ دا اعلان ہر سال یومِ آزادی یعنی 14 اگست کوں کیتا ویندے اتے اینکوں یومِ پاکستان یعنی 23 مارچ کوں صدرِ پاکستان ونڈیندا اے۔

= ایوارڈ دے معیار: =
تمغہ حسنِ کارکردگی ݙیوݨ کیتے کجھ خاص ڳالھیں ہوندین۔ ایوارڈ حاصل کرݨ آلےبندے دا کم چنڳا ہووݨا چاہیدا ہے تے اوں آپݨے شعبے وچ چنڳی خدمت انجام ݙتی ہووے۔ ایں ایوارڈ کیتے غور کرݨ کیتے ایوارڈ حاصل کرݨ آلے دی قابلیت، تجربہ، تے بین الاقوامی سطح تے اوں دی پہچاݨ کوں ݙٹھا ویندے۔

= اوہ لوک جنہیں کوں تمغائے حسنِ کارکردگی مل چکیے =
* تمغہء حسن کارکردگی (1958–1959)
* تمغہء حسن کارکردگی (1960–1969)
* تمغہء حسن کارکردگی (1970–1979)
* تمغہء حسن کارکردگی (1980–1989)
* تمغہء حسن کارکردگی (1990–1999)
* تمغہء حسن کارکردگی (2000–2009)
* تمغہء حسن کارکردگی (2010–2019)
* تمغہء حسن کارکردگی (2020-2029)

= حوالہ =
ڈاکٹر خالد اقبال

ڈاکٹر خالد اقبال ہک معروف سرائیکی دانشور تے ریڈیو ٹیشݨ دے ڈائریکٹر ہن۔ انہیں دا تعلق سرائیکی وسیب نال ہے۔ اوں نے سرائیکی زبان و ادب ترقی کیتے ٻہوں خدمات انجام ݙتیاں ہن۔

= تعلیم و خدمات =
ڈاکٹر خالد اقبال نے علامہ اقبال اوپن یونیورسٹی اسلام آباد توں پی ایچ ڈی دی ڈگری حاصل کیتی ہے۔ انہیں دی تحقیق دا موضوع "پاکستانی زبانیں" ہا، جیندے وچ سرائیکی زبان وی شامل ہے۔ 

= ریڈیو پاکستان =
ڈاکٹر خالد اقبال نے ریڈیو پاکستان وچ بطور ٹیشݨ ڈائریکٹر وی کم کیتا ہے۔ اوں نے ریڈیو تے سرائیکی پروگرامیں دے ذریعے سرائیکی زبان و ادب کوں فروغ ݙیوݨ وچ اہم کردار ادا کیتا۔

= تصانیف =
ڈاکٹر خالد اقبال ہک صاحب تصنیف شخصیت وی ہن۔ اوں نے کئی کتاباں لکھیاں ہن۔انہیں دیاں کڄھ اہم کتاباں اے ہن:

سرائیکی سماج اور میڈیا

کویلی دی کاوڑ

سرائیکی تنقیدی شعور

سرائیکی ریڈیائی ڈرامے

سرائیکی علمی ادبی خزانہ

ڈاکٹر خالد اقبال دی ایہہ کتاباں سرائیکی ادب تے ثقافت کوں پڑھݨ کیتے ٻہوں اہم ہن۔ اوں نے سرائیکی زبان و ادب کوں مختلف پہلویاں توں اجاگر کیتا ہے تے ایںکوں مزید ترقی ݙیوݨ وچ اہم کردار ادا کیتا ہے۔ انہیں دی سرائیکی ٻولی دی خدمات کوں ہمیشہ یاد رکھا ویسی۔

= حوالہ =
پیراک

### پیراک
پیراک ہک قدیم آثار قدیمہ دا ٹھیڑھ ہے جیڑھا پاکستان دے صوبہ بلوچستان وچ سندھ وادی دی تہذیب نال تعلق رکھیندے۔ ایہ سبی شہر توں 20 کلومیٹر لمے پاسوں، دریائے ناری دے پوادھی پاسوں واقع ہے۔ ایہ ٹھیڑھ 8 میٹر اچا ہے تے تقریباً 12 ایکڑ تے پھیلیا ہویا ہے۔ ایں ٹھیڑھ دی ڄاݨکاری سب توں پہلے رابرٹ رائیکس 1963 وچ ݙتی۔ ایندی کھدائی 1968 توں 1974 تائیں فرانسیسی آثار قدیمہ دی ٹیم کیتی، جیندے سربراہ ژاں میری کاسال ہن۔ ایں ٹیم مہرڳڑھ یا نوشہرو دے مشہور ٹھیڑھاں توں وی پہلے پیراک دی کھدائی کیتی۔ ایں ٹھیڑھ تے آبادی 1800 ق م توں 800 ق م تائیں رہی۔  

### تاریخی اہمیت
پیراک وچ گھوڑے دے قدیم ترین آثار ملدے ہن، جیڑھے 1700 ق م (پہلے دور) دے نیڑے ہن۔ اتھاں لوہے دے ابتدائی اوزاراں تے ٹکڑیاں دی وی نشانیاں ملدیاں ہن، جیڑھیاں بتدریج ایں علاقے وچ رائج تھیاں۔ ایہ ٹھیڑھ سندھ تے بلوچستان دے قدیم تعلقات دا ہک اہم ثبوت ہے۔ 

### معماری ثقافت
پیراک دی کھدائی وچ ترائے دورملدے ہن۔  
پہلا دور (1800–1500 ق م)
اتھوں کچیاں سلھاں دے ڈھانچے تے وݙے چبوترے ملدے ہن۔  
 ٹھیکریاں تے گھوڑے تے اٹھ دے مورتیاں ملیاں ہن۔  
تانبے تے کانسی دے اوزاراں دے نال نال "ٹیراکوٹا" دیاں مہراں وی ملیاں ہن۔  
ݙوجھا دور (1500–1000 ق م)
اتھوں سواراں دی مورتیاں، ݙو کنبھاٹ والے اٹھ، تے لوہے دے ٹکڑے ملدے ہن۔  
انسانی مورتیاں وی ملدیاں ہن، جیڑھیاں سماجی زندگی دیاں عکاس ہن۔  
تریجھا دور (1000–800 ق م) 
اتھوں لوہے دے استعمال دے ثبوب ملئے ہن۔  
جو، چاول تے جوار دے ثبوت ملئے ہن، جیڑھے ایں علاقے وچ پہلی وار کاشت تھئے۔  

### ملݨ والیاں چیزاں
مٹی دے گھڑے: پاݨی رکھݨ کیتے وݙے گھڑے ملئے ہن۔  
پھیتے آلا اٹھ: ٹیراکوٹا دے بݨے ہوئے اٹھ جنہاں پھیتے لڳے ہوئے ہن۔ ایہ ہڑپہ دی ریت دا حصّہ ہن۔  
مہر تے زیورات: گول، چوکور تے ڈیزائن والیاں مہراں ملیاں ہن۔  

### رڑھ راہکی
پیراک دے لوک چاول کوں وݙی فصل دے طور تے کاشت کریندے ہن۔
آبیاری دا نظام: پیراک دے کچھ میداناں وچ نہر بݨائی ڳئی ہئی، جیڑھی پاݨی دی فراہمی کوں یقینی بݨیندی ہئی۔  
انگور، جو وی کاشت تھیندے ہن۔  

### سرائیکی وسیب نال ڳانڈھا
پیراک دا تعلق سندھ تے بلوچستان دے قدیم رستیاں نال ہے، جیڑھے سرائیکی وسیب دے نال تجارتی تے ثقافتی ڳانڈھا رکھیندے ہن۔ اتھوں ملݨ آلیاں مورتیاں تے اوزار ایں ڳالھ دی نشاندہی کریندے ہن جو ایہ علاقہ انسانی ترقی دا ہک اہم مرکز ہئی۔
خلافت راشدہ دوم

حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ تعالیٰ عنہ دے دور خلافت کوں خلافت راشدہ دا ݙوجھا دور آکھا ویندے۔
خلافت راشدہ سوم

حضرت عمر بن عبدالعزیز رحمۃ اللہ علیہ دے دور خلافت کوں خلافت راشدہ دا تریجھا دور آکھا ویندے۔
راکھی ڳڑھی

### راکھی ڳڑھی
راکھی ڳڑھی ہک وستیتے آثار قدیمہ دا ہک ٹھیڑھ ہے، جیڑھا ہندوستان دے شمالی صوبہ ہریانہ دے ضلع حصار وچ واقع ہے۔ ایہ دہلی توں تقریباً 150 کلومیٹر اُبھے پچادھی پاسوں واقع ہے۔ ایہ گھاگھرا دریا دے میدان وچ ہے، جیڑھا موسمی گھاگھرا دریا توں تقریباً 27 کلومیٹر دے فاصلے تے ہے۔ ایہ ٹھیڑھ سندھ وادی دی تہذیب دا حصّہ ہے تے ایں تہذیب دے پری ہڑپہ (7000–3300 ق م)، ابتدائی ہڑپہ (3300–2600 ق م)، تے پختہ ہڑپہ (2600–1900 ق م) دے دور نال تعلق رکھیندے۔  

ایہ قدیم تہذیب دا سب توں وݙیاں آبادیاں والا ٹھیڑھ ہے۔ 2014 توں پہلے، زیادہ تر محققین ایں دا رقبہ 80 ہیکٹر توں 100 ہیکٹر دے درمیان سمجھدے ہن۔ 2014 وچ، 7 ٹھیڑھاں دے نال نال ݙو ٻئے ٹھیڑھ (RGR8 تے RGR9) دریافت تھئے، جیندے نال راکھی ڳڑھی ہڑپہ تہذیب دا سب توں وݙا ٹھیڑھ بݨ ڳیا۔ ایندے نال ایہ موئنجو دڑو (300 ہیکٹر) توں وی وݙا ٹھیڑھ بݨ ڳیا، جیندا کل رقبہ 350 ہیکٹر ہے۔  

### ٹھیڑھ دیاں خصوصیات
ایہ ٹھیڑھ گھاگھرا دریا دے میدان وچ واقع ہے تے ایندے نال ہک قدیم دریا درشادواتی وی وݙا کردار ادا کریندا ہئی۔  
راکھی ڳڑھی وچ کل 11 ٹھیڑھ ہن، جیڑھے RGR1 توں RGR11 تائیں ڳݨئے ویندے ہن۔ ایندے وچوں RGR5 تے وستی آباد ہے، جیندے پاروں ایندی کھدائی ممکن کائنی۔  

### تاریخ تے دور بندی
ابتدائی دور (پری ہڑپہ): اتھوں کچیاں سلھاں دے ڈھانچے تے ٹھیکریاں وچ گھوڑے تے اٹھ دی مورتاں ملیاں ہن۔  
 ابتدائی ہڑپہ دور: اتھوں تانبے تے کانسی دے اوزار تے لوہے دے ٹکڑے ملئے ہن۔  
 پختہ ہڑپہ دور: اتھوں لوہے دی وادھوں ورتݨ شروع تھئی تے جو، چاول تے جوار دے داݨے ملئے ہن۔  

### دریافتاں
 منصوبہ بند شہر: راکھی ڳڑھی وچ پکیاں سڑکاں، نکاس دا نظام، تے سلھاں دے قالب ملئے ہن۔  
 گودام: پختہ ہڑپہ دور دا ہک وݙا گودام ملئے، جیڑھا مٹی دیاں سلھاں نال بݨایا ڳیا ہئی۔  
 قبرستان: اتھوں انسانی ڈھانچے تے قبراں ملیاں ہن، جیڑھیاں ہڑپہ تہذیب دے رسم رواج دی عکاسی کریندیاں ہن۔  
 زیورات تے اوزار: اتھوں سونے دے زیورات، تانبے دے اوزار، تے مہراں وی ملیاں ہن۔  

### محفوظیت تے ترقی
خطرے وچ: 2012 وچ گلوبل ہیریٹیج فنڈ راکھی ڳڑھی کوں ایشیا دے 10 سب توں خطرے وچ ٻئے آثار قدیمہ دے ٹھیڑھاں وچ شامل کیتا۔  
محفوظیت دی کوششاں: ہندوستان دی مرکزی حکومت راکھی ڳڑھی کوں ہک آئیکونک ٹھیڑھ دے طور تے ترقی ݙیوݨ دا اعلان کیتا ہے۔  

### سرائیکی وسیب نال ڳانڈھا
راکھی ڳڑھی دا تعلق سندھ تے ہریانہ دے قدیم رستیاں نال ہے، جیڑھے سرائیکی وسیب دے نال تجارتی تے ثقافتی ڳانڈھا رکھیندے ہن۔ اتھوں ملݨ آلیاں مورتیاں تے اوزار ایں ڳالھ دی نشاندہی کریندے ہن جو ایہ علاقہ انسانی ترقی دا ہک اہم مرکز ہئی۔
امریکی

امریکی او لوک ہوندن جیڑھے امریکہ وچ رہندے ہن یا امریکہ دی شہریت رکھدے ہن۔ امریکہ ابھے  امریکہ وچ واقع ہک وݙا ملک ہے جیہڑا اپݨی متنوع ثقافت، تاریخ تے لوکیں دی وجہ توں مشہور ہے۔

= امریکی ثقافت: =
امریکی ثقافت مختلف ثقافتیں دی جمع ہے۔ اتھاں مختلف نسلاں، زباناں تے مذہباں دے لوک رہندے ہن۔ اتھو دی ثقافت وچ موسیقی، فلم، آرٹ، کھیݙ تے کھاوݨ پیوݨ کوں وݙی اہمیت ݙتی ویندی ہے۔

= معیشت: =
امریکہ دنیا دی سب توں وݙی معیشت ہے۔ اتھوں دی ٹیکنالوجی، سائنس تے کاروبار پوری دنیا تے اثر انداز ہوندن۔

= لوک: =
امریکی لوک محنتی، جدت پسند تے آزاد خیال سمجھیے ویندن۔ اتھو دے لوک اپݨے حق کیتے ہمیشہ تیار رہندے ہن۔

= مشہور جاہیں: =
امریکہ وچ کئی مشہور جاہیں ہن جیویں کہ نیویارک، لاس اینجلس، شکاگو، واشنگٹن ڈی سی تے سان فرانسسکو۔ اتھو دے نیشنل پارکس وی ٻہوں خوبصورت ہن۔

= حوالہ =
عبدالحمید اول

سلطان عبدالحمید اول عثمانی سلطنت دا 27واں سلطان ہئی۔ او 20 مارچ 1725ء کوں پیدا تھیا تے 7 اپریل 1789ء کو وفات پا ڳیا۔ او اپݨے بھرا مصطفی ثالث دے بعد 21 جنوری 1774ء کوں تخت نشین تھیا۔
## ابتدائی زندگی
عبدالحمید اول دی ابتدائی زندگی حرم وچ گزری۔ اوں نے اپݨی والدہ رابعہ شرمی سلطان کولوں تاریخ تے خطاطی سکھی۔ حرم دی زندگی دے باعث اوندی ریاستی معاملات تے پوری پکڑ نہ ہئی۔
## دور حکومت
عبدالحمید اول دے دور وچ سلطنت عثمانیہ کمزور تھی چکی ہئی۔ اوندے دور حکومت دے شروع وچ ہی سلطنت عثمانیہ کوں جنگ کولویا وچ بری شکست تھئی تے اونکوں ذلت آمیز معاہدہ کوچک کناری تے دستخط کرݨے پئے۔
عبدالحمید اول کوں ٻہوں مذہبی تے امن پسند شخص سمجھیا ویندے۔ اوندی شخصیت بارے اے وی آکھیا ویندے کہ او ٻہوں رحم دل تے نرم دل ہئی۔ سلطان عبدالحمید اول عثمانی سلطنت دا ہک ایسا دور شروع کر ڳیا جیندے وچ سلطنت عثمانیہ زوال دی طرف ودھدی رہ ڳئی۔ 

* جنگ کولویا: عبدالحمید اول دے دور حکومت دے شروع وچ ہی سلطنت عثمانیہ کوں روس دے نال جنگ کولویا وچ شکست تھئی۔

* معاہدہ کوچک کناری: جنگ کولویا دے بعد سلطنت عثمانیہ کوں روس دے نال ذلت آمیز معاہدہ کوچک کناری تے دستخط کرݨے پئے۔

## وفات
عبدالحمید اول 7 اپریل 1789ء کوں قسطنطنیہ وچ وفات پا ڳئے۔

## حوالے
رن٘گ پور

### رنگ پور
رنگ پور سندھ وادی دی تہذیب نال تعلق رکھݨ والا ہک قدیم آثار قدیمہ دا ٹھیڑھ ہے، جیڑھا ہندوستان دے مغربی صوبہ گجرات دے سوریندرا نگر ضلع وچ وانالا دے نیڑے سوراشٹرا جزیرہ نما تے واقع ہے۔ ایہ خمبھاٹ دی ناڑی تے کچھ دی ناڑی دے درمیان واقع ہے ۔ ایہ لوتھل دے وݙے ٹھیڑھ دے اُبھے پاسوں واقع ہے۔ رنگ پور رنگ پور ثقافت دا مثالی ٹھیڑھ ہے، جیڑھی ہڑپہ تہذیب دے آخری دور دی ہک علاقائی شکل ہے تے گجرات وچ ݙوجھی ہزار سالی ق م دے دوران موجود ہئی۔  

### کھدائی
رنگ پور وچ 1931 وچ آرکیالوجیکل سروے آف انڈیا دے زیر اہتمام ایم ایس واٹس دی سربراہی وچ کھدائی کیتی ڳئی۔ بعد وچ گھریے (1939)، ڈکشت (1947)، تے ایس آر راؤ (1953–56) نے وی ایں ٹھیڑھ دی کھدائی کیتی۔  

ایس آر راؤ نے رنگ پور دے آثار کوں چار ادوار وچ تقسیم کیتا ہے  
1. پہلا دور (3000 ق م) مائیکرولیتھک دور، جیندے وچ مٹی دے برتن کائنا ہن۔  
2. ݙوجھا دور (2000–1500 ق م) ہڑپہ دور۔  
3. ݙوجھا دور B (1500–1100 ق م) پختہ ہڑپہ دور۔  
4. ݙوجھا دور C (1100–1000 ق م) ہڑپہ دا ڈھلدا دور۔  
5. تریجھا دور (1000–800 ق م) چمکدار ڳاڑھے لال برتناں دا دور۔  

### شہری منصوبہ بندی
رنگ پور وچ کیکر دی لکڑی کوں تعمیرات، اوزاراں تے فرنیچر بݨاوݨ کیتے ورتیا ویندا ہئی۔  

### دریافتاں
برتن گول کناریاں آلی پلیٹاں، ڳاڑھے لال تے ڳاڑھے کالے رنگ دے برتن، تے لمبے ڳل آلی مٹی دے مرتبان۔
سپیاں دے اوزار: شپیلاں دے اوزاراں دے آثار ملدے ہن۔  
ٻئے سازوسامان: کہاڑیاں، سٹیٹائٹ تے کارنیلین دے موتی، تے مٹی دے برتن۔  

### رڑھ راہکی
رنگ پور وچ ٻاجھری، ڄو تے چاول دے داݨے ملئے ہن، جیڑھے ایں ڳالھ دی نشاندہی کریندے ہن جو اتھوں دے لوک ایہ فصلاں کاشت کریندے ہن۔  

### خوراک
رنگ پور دے لوک چاول تے ٻاجھری کوں خوراک دے طور تے ورتیندے ہن۔ ایندے نال نال، او اپݨے پلو زناوراں دا ݙدھ تے دھنولا وی استعمال کریتے ہن۔  

### ثقافتی اہمیت
رنگ پور دے آثار ہڑپہ تہذیب دے آخری دور دی ہک علاقائی شکل دی عکاسی کریندے ہن۔ اتھوں ملݨ آلیاں سپیاں تے برتن ایں ڳالھ دی نشاندہی کریندے ہن جو ایہ علاقہ تجارت تے ثقافتی تبادلے دا ہک اہم مرکز ہئی۔
روجڈی

### روجڈی
روجڈی ہک آثار قدیمہ دا ٹھیڑھ ہے، جیڑھا سندھ وادی دی تہذیب نال تعلق رکھیندے۔ ایہ گجرات دے راجکوٹ ضلع دے گوندل تحصیل وچ بھدر دریا دے اُبھے کنارے تے واقع ہے۔ ایں ٹھیڑھ تے 2500 ق م توں 1700 ق م تائیں مسلسل آبادی رہی ہے۔  

### تاریخ تے دور بندی
روجڈی دی کھدائی 1982 توں 1995 تائیں گجرات ریاستی محکمہ آثار قدیمہ تے یونیورسٹی آف پنسلوانیا دے میوزیم دے تعاون نال کیتی ڳئی۔ کھدائی وچ ترائے دور دی آبادی دا پتہ لڳا، جیڑھے روجڈی A، روجڈی B، تے روجڈی C دے ناں نال ڄاتے ویندے ہن۔ 20 ریڈیو کاربن تاریخاں دے ذریعے روجڈی دے دور دا اندازہ لڳایا ڳیا ہے:  
روجڈی C (1900–1700 ق م): آخری دور۔  
روجڈی B (2200–1900 ق م): درمیانی دور۔  
روجڈی A (2500–2200 ق م): ابتدائی دور۔  

### اُساری
روجڈی وچ ݙو وݙے کھدائی والے علاقے ملئے ہن، جیڑھے ساؤتھ ایکسٹینشن تے مین ماؤنڈ دے ناں نال ڄاتے ویندے ہن۔ اتھوں پتھر دیاں بنیاداں تے بݨے ہوئے گھر ملئے ہن، جیڑھے مٹی دیاں دیواراں نال ٻݨئے ہوئے ہن۔ اتھوں سلھاں، کھوہ، یا دھاوݨ دے چبوترے دے آثار کائنی ملئے۔  

### ثقافت
برتن: روجڈی وچ ملݨ آلے زیادہ تر مٹی دے برتن سرخ رنگ دے ہن، جیڑھے چکݨ مٹی توں بݨائے ڳئے ہن۔ زیادہ تر ملئے ہوئے برتن نیم گول سرخ مٹی دے پیالے ہن، جیڑھے اکثر ہتھے نال ہوندے ہن۔  
تحریری نشان: مٹی دے برتناں تے ہڑپہ رسم الخط دے نشان ملئے ہن، جیویں جو "جگ" دا نشان۔ ہک برتن دے کنارے تے ہڑپہ تحریر دا ہک چھوٹا جیہا جملہ وی لکھیا ملئے۔  
دھات دے اوزار: تانبے تے کانسی دیاں کلھاڑیاں ملیاں ہن، جیڑھیاں روجڈی C دور نال تعلق رکھیندیاں ہن۔  

### گزر گزران
روجڈی دا ٹھیڑھ ہک کاشتکاراں دی وسندی ہئی۔ اتھوں صنعتی یا مینوفیکچرنگ دے آثار کائنی ملئے، جیڑھا ایں ڳالھ دی نشاندہی کریندے جو اتھوں دے لوک زیادہ تر کھیتی باڑی نال وابستہ ہن۔  

### اہمیت
روجڈی سندھ وادی دی تہذیب دے دور دا ہک اہم ٹھیڑھ ہے، جیڑھا ایں تہذیب دے دیہاتی معاشرے دی عکاسی کریندے۔ اتھوں ملݨ آلیاں شئیں تے برتن ایں ڳالھ دی نشاندہی کریندے ہن جو ایہ علاقہ ثقافتی تے معاشی لحاظ نال ترقی یافتہ ہئی۔  

"قدیم تہذیباں دی وراثت کوں سانبھݨ دی لوڑ ہے!"
مہاڳ

## '''مُہاڳ'''
اپݨی جنم بھومی دھریجہ نگر ءِچ گزاریے ابتدائی پندرھاں سال دا حال احوال

ظہور دھریجہ 

## نانواں
دھریجہ نگر دے نانویں

جو میݙی جنم بھومی تے میݙے 

و سیب دی سُنڄاݨ داہِک حوالہ ہے

ظہور دھریجہ 

جݙاں ڄایُم ، پا کر جھولی

کر ویݨ ݙتی ماء لولی

(خواجہ فریدؒ)

## سئیں ضمیر ہاشمی دی نذر
کتاب ء چ تہاکوں کجھ تصویراں نظر اَمدیاں پن ،اے تصویراں اسیݙے عظیم آرٹسٹ سئیں ضمیر ہاشمی دے ہتھ دے شاہکار فن پارے ہن، سئیں ضمیر ہاشمی اسیݙے وسیب تے اسیݙے وسیب تے اسیݙے ملک دا او آرٹسٹ، جئیں تے اساں جتنا فخر کروں گھٹ ءِ۔ سئیں ضمیر ہاشمی بے جان لکیریں کوںزندگی ݙیندے۔ اللہ سئیں آپ کوں تے آپ دے فن کوں ہمیشہ زندہ رکھے تے زندہ جاوید بݨاوے۔ (آمین) 

ظہور دھریجہ

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
دل

• دل (Heart) جانداراں دے جسم دا اوہ عضو ہے جیہڑا خون کوں پمپ کریندا تے دوران خون دے نظام کوں چلیندا ہے۔ ایہ ممالیہ (mammals)، پکھی (birds)، ریپٹائل(reptiles)، مچھی (fish)، تے کیڑے (arthropods) سمیت زیادہ تر جانداراں وچ موجود ہوندا ہے۔  
• انسانی دل(Human heart) چیمبراں تے مشتمل ہوندا ہے: ݙو ایٹریا (atria) تے ݙو وینٹریکلز (ventricles)۔  

## ساخت (Structure)
• دل (Heart) سینے دے وچکار، میڈیاسٹینم (mediastinum) وچ واقع ہوندا ہے۔  
• ایہ پیریکارڈیم (pericardium) ناں دے ہک تھلے گھٹے ہوئے تھیلی نال ڳِھریا ہوندا ہے۔  
• دل دی ٻاہرلی تہہ کوں ایپی کارڈیم (epicardium) آہدن، جݙاں جو اندرونی تہہ میو کارڈیم (myocardium) تے اینڈو کارڈیم (endocardium) تے مشتمل ہوندی ہے۔  

## کم (Function)
• دل دا بنیادی کم آکسیجن یافتہ خون کوں ناڑاں (arteries) دے ذریعے پورے جسم وچ پھیلاوݨ ہے۔  
• سسٹول (systole) تے ڈائسٹول (diastole) دے عمل نال دل سکڑدا تے پھیلدا ہے۔  

## بیماریاں (Diseases)
• دل دیاں بیماریاں (Cardiovascular diseases) دنیا وچ موت دیاں وݙیاں وجوہات وچوں ہک ہن۔  
• مثالاں:  
  • کورونری آرٹری بیماری (Coronary artery disease)  
  • ہارٹ اٹیک (Heart attack)  
  • اریتھمیا (Arrhythmia)  

## دل دی تاریخ (History)
• قدیم مصر دے لوک دل کوں روح تے اخلاق دا مرکز سمجھدے ہن۔  
• جیلینوس (Galen) نے دل دے کم کوں سمجھݨ دی کوشش کیتی۔  

## حوالے (References)
(Do not translate references as per instructions. Keep original text below:)  
1.   
2. "Heart Anatomy". National Geographic. Retrieved 2023-10-01.
رحمان ڈھیری

### رحمان ڈھیری
رحمان ڈھیری ہک پری ہڑپہ آثار قدیمہ دا ٹھیڑھ ہے، جیڑھا پاکستان دے خیبر پختونخوا صوبے وچ ڈیرہ اسماعیل خان دے نیڑے واقع ہے۔ ایہ لمے ایشیا وچ ہݨ تک ملݨ آلیاں قدیم ترین شہری وسندیاں وچوں ہک ہے۔ ایہ ٹھیڑھ 3300 ق م توں 1900 ق م دے درمیان دا ہے تے ڈیرہ اسماعیل خان توں تقریباً 22 کلومیٹر اُبھے پاسوں واقع ہے۔ ایہ پاکستان دے مستقبل دے عالمی ثقافتی ورثہ دی فہرست وچ شامل ہے۔  

### آݨا ٹکاݨا
رحمان ڈھیری گومل دریا دے میدان وچ واقع ہے۔ ایہ ژوب دریا دے گومل دریا وچ شامل تھیوݨ والے مقام دے نیڑے ہے۔ قدیم دور وچ، شہر دے چودھار ہک وݙی دیوار ہئی، جیڑھی مٹی دیاں سلھاں نال بݨائی ڳئی ہئی۔ ایہ ٹھیڑھ تقریباً 22 ہیکٹر تے پھیلیا ہویا ہے تے ایندی اچائی 4.5 میٹر ہے۔  

رحمان ڈھیری دے نیڑے ہک اݨ کھٹیا ہڑپہ ٹھیڑھ ہشام ڈھیری وی واقع ہے، جیڑھا ایں ڳالھ دی نشاندہی کریندے جو کوٹ ݙجی تے ہڑپہ دے لوک ایں علاقے وچ ہک ٻئے دے نال رہندے ہن۔ ایندے نال نال، گملا دا ٹھیڑھ وی نیڑے ہے۔  

### ثقافتی ݙس ݙیکھالا
رحمان ڈھیری دا تعلق کوٹ ݙجی ثقافت نال ہے، جیڑھی ہڑپہ تہذیب دے ابتدائی دور دی ہک علاقائی شکل ہے۔ ایں ثقافت دا سب توں قدیم ٹھیڑھ کونال (4000 ق م) ہے، جیڑھا ہریانہ وچ واقع ہے۔ رحمان ڈھیری (3300 ق م) ایں ثقافت دا ݙوجھا سب توں قدیم ٹھیڑھ ہے۔  

### ثقافتی دریافتاں
برتن: رحمان ڈھیری وچ مٹی دے برتن، پتھر دے اوزار، تے دھات دے اوزار ملئے ہن۔  
موتی: لاجورد تے فیروزہ دے موتی ملئے ہن۔  
مورتاں: ٹیراکوٹا دیاں مورتاں ملیاں ہن، جیڑھیاں گملا تے مہرڳڑھ دیاں مورتاں نال ملدیاں جلدیاں ہن۔  
مہراں: ہاتھی ݙند، سٹیٹائٹ، تے سپیاں دیاں بݨیاں ہویاں مہراں ملیاں ہن۔ کجھ مہراں وچ ہیرے دے نشان وی ہن، جیڑھے بعد وچ ہڑپہ شہراں وچ عام ہن۔  

### آثار قدیمہ دے دور
رحمان ڈھیری وچ آثار قدیمہ دے ترائے دور ڳݨئے ڳئے ہن: 
1. پہلا دور (3300–2850 ق م): ایں دور وچ شہر دی منصوبہ بندی تھئی۔  
2. ݙوجھا دور (2850–2500 ق م): شہر دی ترقی دا دور۔  
3. تریجھا دور (2500–1900 ق م): ایں دور وچ شہر کوں ترک کر ݙتا ڳیا۔  

### ٹوچی گومل ثقافتی دور
حالیہ تحقیق دے مطابق، ٹوچی گومل ثقافتی دور گومل میدان وچ پروان چڑھیا، جیندے وچ رحمان ڈھیری وی شامل ہئی۔ ایہ ثقافت نیولیتھک دور دے آخر وچ بنوں تے ڈیرہ اسماعیل خان دے علاقے وچ پروان چڑھی۔  

### اہمیت
رحمان ڈھیری لمے ایشیا وچ قدیم ترین شہری وسندیاں وچوں ہک ہے۔ اتھوں ملݨ آلیاں سپیاں تے برتن ایں ڳالھ دی نشاندہی کریندے ہن جو ایہ علاقہ تجارت تے ثقافتی تبادلے دا ہک اہم مرکز ہئی۔ ایندے نال نال، ایں ٹھیڑھ توں ملݨ آلیاں مہراں تے تحریری نشان ہڑپہ تہذیب دے تحریری نظام دی ترقی وچ اہم کردار ادا کریندے ہن۔  

"قدیم تہذیباں دی وراثت کوں سانبھݨ دی ضرورت ہے!"

## ٻیا ݙیکھو

* مہرڳڑھ
* گنویری آلا
* جلیل پور
* ہڑپہ
شفقتاں تے محبتاں

میݙے ابا سئیں مدرس ہن ،میݙی سنبھل واݨ توں پہلے ٻال میݙے ابے سئیں کول پڑھدے ہن ، ابے سئیں دے شاگرد میکوں کھݙیندے ہن ،چئی ودے راہندے ہن جیرھے ڈھیر پیار کریندے ہن ،اُنہاں وچوں ہک ناں محمد اسماعیل جو کہ اَڄ ٻہوں وݙے عالم دین ہن ،اساݙے علاقے وچ انہاں دا ٻہو ں وݙا ناں ہے ،پنجابی الاوݨ آلی آرائیں برادری نال تعلق رکھدن ،ابے سئیں دے پیارے شاگرد یں وچوں ہن ،نِکے لا ٻہوں پیار کریندے ہن ایویں بشیر خان جمالی، نور محمد پنوار ،اللہ بخش دھریجہ تے ٻے ڈھیر سارے شاگرد ہوندے ہن جہڑے میکوں مونڈھے تے چئی ودے راہندے ہن۔ ہٹی توں شئے گھن ݙیندے ہن تے پیار کریندے ہن ، پنج چھ سال دی عمر ہوسے جو میکوں ملتانی قاعدہ شروع کرایا ڳیا ۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان