حضرت خواجہ غلام فریدؒ تے اُنھاں دا خاندان

## لکھت: خواجہ طاہر محمود کوریجہ
حضرت خواجہ غلام فریدؒ دا اِسم گرامی ذہن اِچ آندیں اِی علامہ اقبال دا اے شعر سامݨے آ ویندے    ؎   

ہزاروں سال نرگس اپنی بے نوری پہ روتی ہے

بڑی مشکل سے ہوتا ہے چمن میں دیدہ ور پیدا

کیوں جو اینجھی برگزیدہ ہستی دی تخلیق ݙیہاڑیں وچ نئیں ، مہینیں تے سالیں وچ نئیں ، صدیں وچ مکمل تھیندی ہے۔

پہلے عمر فاروقؓ جیہاں جد امجد چہیدے جینکوں پیغمبر اعظم و آخر صلی اللہ علیہ وسلم اللہ دی بارگاہ توں بطور خاص منگیا تے وَل دنیا ݙیکھ گھدا جو ایں ’’منگݨ‘‘ دی کینجھی لاڄ رکھی ڳئی ۔ آپݨا سب کجھ دینِ اسلام تے قربان کر ݙتا ڳیا تے اَپݨی ہر ظاہری تے باطنی حِس کوں دین اسلام دے کھنڈاوݨ تے ودھاوݨ اَتے اشاعت تے حفاظت کیتے وقف کر ݙتا ڳیا۔

اصل وچ عرب دی تہذیب ہے وی ایہو جہئیں او جݙاں اَپݨی کوئی شے کہیں کوں ݙے ݙیون تاں وَل اوندے تے اَپݨا کوئی حق نئیں سمجھدے۔ حافظ عماد الدین ابن کثیر اَپݨی جڳ مشہور تاریخ ’’البدایہ والنہایہ‘‘ وچ عربی تہذیب تے تمدن دا واقعہ درج کیتے جہڑا چوتھی صدی ہجری وچ رونما تھیا۔

احمد بن عیسیٰ ٻہوں نیک ، پارسا تے عبادت گزار بزرگ ہن ۔ اُنہاں اپݨے آپ کوں عبادت تے ریاضت کاݨ وقف کر رکھیا ہا ۔ ݙینہ رات دے ایں روحانی حوالے بارے او خود فرمیندن۔

’’میکوں چھوہر کی (لڑکپن) توں قرب الٰہی دا شوق تھیا تے میݙی خواہش ہئی جو میں ساری دنیا توں منہ موڑ کے صرف اللہ نال ناطہ ڳنڈھی راہواں ۔ تاں ہک ݙینہ جئیں ویلھے میݙے تے عبادت دا ذوق غالب ہا تاں میں اَپݨے پیو مائو کوں آکھیا جو میکوں اللہ سئیں کوں ہبہ کر ݙیو۔ پیو ماء میݙی ایں خواہش کوں قدر دی اَکھ نال ݙٹھا تے آکھیا جو ونڄ اساں تیکوں ہبہ کر ݙتے ۔ میں اُتھوں ٹُر پیاں تے مختلف بزرگاں توں فیض حاصل کریندا ریہاں ۔ آخر ٻہوں مُدت بعد میں اپݨے شہر وَل آیا۔ ایں ویلھے رات دا ہک پہر گزر ڳیا ہا تے وݙے زور دا مینہ وسدا کھڑا ہا ۔ میں اَپݨے گھر دا دروازہ کھڑکایا تاں اندروں میݙے اَبا سئیں دی اَواز اَئی جو کون ہے؟ تاں میں آکھیا تہاݙا پُتر ہاں ۔ اُنہاں  دروازہ کھولئے بغیر اندروں جواب ݙتا بے شک ساݙا ہک پتر ہا جہڑا اساں اللہ کوں ہبہ کر ݙتا ہا ۔ پر اساں عرب ݙتی ہوئی شے ولا کائنی گھندے ۔ ݙے ݙتے تاں ݙے ݙتے ، ہُݨ اوکوں واپس نئیں گھن سڳدے ۔ تاں میں مسیت وچ ونڄ کے رات گزاری تے وَل راہِ سلوک وچ ایں طرحاں قدم ودھایا جو نہ پلوں تار تار تھیوݨ دا احساس تھیا تے نہ ہی تلیاں پھٹوپھٹ تھیوݨ دا۔‘‘

جݙاں ہک سدھا سادا عرب اَپݨی ݙتی ہوئی اولاد واپس نئیں گھندا تے جہڑے مقصد کیتے اوکوں وقف کیتے اونہہ وچ ٻݙا ہویا ݙیکھݨ چہندے تاں عمر فاروقؓ جیہاں غیر معمولی انسان جینکوں اووندے خالق دینِ اسلام دی خاطر اَپݨے محبوب پاک دے سپرد کر ݙتا ہا کیویں اوں توں چُک سڳدے ۔ اُنہاں نہ صرف اپݨا تن ، من ، دھن وقف کر ݙتا بلکہ اَپݨی سوچ ، اَپݨے اِرادے تے اَپݨیاں باطنی خواہشاں کوں وی فرمان الٰہی دے تابع کیتا ہویا ہا ۔ تہوں تاں ’’ترمذی‘‘ دے صفحہ نمبر209تے آنحضرت ؐ دی اے حدیث درج ہے۔

ترجمہ: ’’میݙے بعد جے کوئی نبی ہوندا تاں بے شک او ’’عمرؓ ‘‘ ہوندا۔

آپ دے سونے سنویں کارنامے اسلامی تاریخ دے چمکدے مُکھڑے تے زُلف پریشاں وانگوں ہر پاسے کھنڈیے ہوئے ہن۔

حضرت عبدالرحمن بن عوفؓ فرمیندن:

’’ہک رات حضرت عمرؓ میݙے مکان تے آئے تے آکھݨ لڳے ۔ ہُݨ ہُݨ پتہ لڳے جو شہر دے ٻاہر ہک قافلہ آ لتھے ۔ او لوک تھک تُرٹے ہوئے ہِن آئو اساں رَل کے اُنھیں تے پہرہ ݙیوں۔ تاں اساں ݙوہیں ایں قافلے دی حفاظت سانگے ساری رات پہرہ ݙیندے ریہوسے۔‘‘

اُنھیں دی سادگی دے بارے ’’طبرانی‘‘ وچ حضرت سعد بن المسیب دے حوالے نال درج ہے جو او پتھریٹیں تے لیٹ ویندے ہَن ۔ بیت المال دے زناوریں دی خود حفاظت کریندے ہَن تے ضرورت مندیں دے گھریں وچ ضرورت دیاں شئیں خود پُچیندے ہَن ۔

حضرت علی کرم اللہ وجہہ کینجھی حق دی گاٖلھ آکھی :

’’عمرؓ‘ اَپݨے بعد آوݨ والے خلیفیں کوںآزمائش توں ݙوچار کر ݙتا۔‘‘

اے تاں ہَن حضرت خواجہ غلام فریدؒ دے جد امجد ۔ وَل اے سلسلہ اِتھائیں ݙکیج نئیں ڳیا ۔ حضرت عبداللہ بن عمرؓ دے متعلق حضرت عبداللہ بن مسعودؓفرمیندن:

’’قریش دے نوجوانیں وچ عبداللہ بن عمرؓ سب توں زیادہ نفس تے قابو پاوݨ والے ہَن۔‘‘

حضرت جابرؓ دا فرمان ہے جو:

’’اساں وچوں کوئی شخص اینجھاں نئیں جینکوں دنیا اَپݨے پاسے نہ چِھکیا ہووے سوائے ابن عمرؓ دے ۔ اَتے دنیا وچ کوئی بندہ اینجھاں نئیں جیندے درجے مال دولت مَنگݨ دے بعد گھٹ نہ تھئے ہوون سوائے ابن عمرؓ دے۔‘‘

وَل اُنھاں دے بعد ناصر بن عبداللہ بن عمرؓ آئے جنھیں کوں اُنھیں دے زُہد تے تقویٰ دی وجہ توں مدینہ دا قاضی القضاء یعنی چیف جسٹس مقرر کیتا ڳیا ۔ وَل چوتھی پُشت وچ حضرت شیخ منصور ’’شیخ الحجاز‘‘ دے لقب نال سرفراز تھئے۔ وَل اَٹھویں پشت وچ اسلامی فوج دی سربراہی کریندے ہوئیں حضرت مالک بن یحییٰ مکران دے ساحل تے تشریف گھن آئے تے ہک وسیع علاقے کوں اسلام دے نُور نال سوجھل کر ݙتا۔

اُنھاں دے صاحبزادے ٹھٹھہ دے امیر مقرر تھئے تے اُنھاں دے پوترے ٹھٹھہ دے چیف جسٹس بݨیے ۔ آخر اے اعزاز تے اکرام اَتے تبلیغ تے ہدایت دا اے سلسلہ حضرت شیخ حسینؓ تک پُڄ ڳیا ۔ جنھاں دے متعلق مناقب فریدی دے مصنف شہزاد احمد اختر لکھیے جو اُنھاں مغل بادشاہ ہمایوں دی جلاوطنی دے دوران اوندی دستگیری کیتی اَتے اَپݨے سوہݨے اخلاق نال اوندے زخمی دِل تے مرہم رکھی۔ وَل جݙاں ہمایوں دوبارہ اقدار وچ آیا تاں اُنھیں کوں امیر حسین دا خطاب ݙتا تے اَپݨے نال دارالخلافہ گھن ڳئے ۔ پر ولدے ٹھٹھہ تشریف گھن آئے تے اَپݨے بزرگیں دی عظیم درسگاہ وچ ٻہہ تے شریعت تے طریقت دا ویس اَپݨے تن تے پا گھدونے اَتے شیخ الاسلام دے لقب توں سرفراز تھئے۔

اُنھاں دے صاحبزادے مخدوم نور محمد ؒ شاہجہاں دے ڄنواترے بݨیے تے سلطنت دے اُمراء بشمول میر ارادت خان دی روحانی تربیت دے فرائض انجام ݙتے ۔ آپ ہوراں ٹھٹھہ کوں خیر باد آکھ ݙتا تے ملتان دے وسبے منگلوٹ کوں اَپݨے قدمیں دا شرف بخشا۔

وَل ٻارہویں صدی ہجری دے شروع وچ مخدوم محمد شریفؒ جلوہ گر تھئے جنہاں دے زُہد تے عبادت توں ہزاراں لوکیں فیض کمایا تے نواب بہاول پور دے علاوہ دیرہ غازی خان وچ وَسݨ والے اَݨ ڳݨت قبیلے جنھیں وچ لغاری ، مزاری ، گشکوری ،کھوسے ، دریشک تے بزدار شامل ہن ۔ انھاں دیاں تعلیمات تے روحانی تربیت توں ٻہوں کجھ حاصل کیتا ۔ انھیں دی وجہ توں شیداݨی تے کوٹ مٹھݨ دے قصبے آباد تھئے ۔ وَل ٻارہویں صدی دے اَدھ وچ ایں خاندان دے قاضی محمد عاقلؒ جہیں خاندان دے فخر دا ظہور تھیا ۔ اُنھاں دے بارے مغل بادشاہ بہادر شاہ ظفر اے شعر آکھیا    ؎

صحبتِ پیرِ مُغاں ہم کو خوش آئی ہے دِل

ہم ہیں عاقل ربط ’’عاقل‘‘ سے دلی رکھتے ہیں ہم

شہزاد احمد اختر لکھدن:

’’اکبر شاہ ثانی کوں اُنھیں نال ٻہوں عقیدت ہئی تے اوں شہزادہ جہاں خسرتے مرزا اکائوس شکوہ کوں انھاں دا مُرید کر ݙتا ہا۔‘‘

آپ ہوراں اَپݨے بزرگیں دے نقش قدم تے چلدے ہوئے کوٹ مٹھݨ وچ ہک عظیم الشان درسگاہ قائم کیتی جیندے وچ پنج سو علم دے تسے اَپݨی تس ٻجھیندے ہَن ۔ حضرت شاہ سلیمان تونسویؒ ایں درسگاہ وچ پڑھدے رہ ڳئے ہن ۔ آپ کوں قدرت علم تے فضل دے زیور توں مالا مال کیتا ہویا ہا ۔ جتھاں لال قلعہ دہلی وچ آپ دے علم و فضل ہند دے علماء کوں حیرت وچ سٹ ݙتا اُنھاں اقلیم روحانیت تے ولایت دے تاجدار وی آپ اِی ہن تے آپ دی وجہ توں سلسلہ چشتیہ کوں بیحد وسعت ملی۔

آپ دے بعد حضرت خواجہ خدا بخش عرف محبوب الٰہی تے حضرت خواجہ تاج محمود اولالیاءؒ دین دی تبلیغ دا اے بھانبھڑ سوری رکھیا تے دنیادیں قومیں کوں اَپݨے علم ، فضل ، فقر تے ولایت نال ٻوّا کرکے رکھ ݙتا۔ حضرت محبوب الٰہیؒ دے متعلق ’’سر الیگزینڈر برنس‘‘ اَپݨے سفرنامے وچ تفصیل نال ذکر کریندیں ہوئیں لکھیئے جو :

’’میں دریا سندھ دے ذریعے کوٹ مٹھݨ پہنچاں اُتھاں چاچڑاں شریف دے ہک بزرگ مولانا خدا بخش ٻہوں مشہور ہَن ۔ اُتھاں ہک کافر دے مسلمان تھیوݨ دا منظر ساݙی دلچسپی دا موجب بݨیا ۔ اُنھاں دی شُہرت دی وجہ اے وی ہئی جو جݙاں سِکھ دریا سندھ دے پاسے ودھدے پئے ہن تاں نواب بہاول پور درخواست کیتی جو دُعا کرو سکھیں دا خطرہ ٹل ونڄے ۔ اُنھاں فرمایا جو اللہ دے حکم نال او اڳوں تے نہ ودھ سڳسن۔ تاں اُنھاں دی اے پیش گوئی صحیح ثابت تھئی تے ایں واقعے نال اُنھاں دی عمّت تے شان ٻئی وی ودھ ڳئی ۔ اُنھاں دے بارے حضرت شاہ سلیمان تونسویؒ فرمیندن:

’’دریں زمان پیچ نظر نمے آید کہ سرش لائقِ کفش آں محبوب الوہی باشد۔‘‘

یعنی ایں زمانے وچ کوئی ’’سِر‘‘ اینجھاں نظر نیں آندا جہڑا حضرت محبوب الٰہیؒ دی جُتی تے رکھݨ دے قابل ہووے۔

اُنھاں دے بعد اُنھاں دے نامور فرزند حضرت فخر جہاںؒ دا دور آیا جہڑے حضرت خواجہ غلام فریدؒ دے وݙے بھرا تے پیر و مرشد وی ہَن ۔ تے اُنھاں دے بارے خواجہ فریدؒ فرمیندن:

’’گھول گھتاں میں فخر جہاں توں جنت حور قصور‘‘

تے وَل ایں گلستان دے گُل ، سر سید تے موجودہ دور اِچ ایں خاندان دی سُنڄاݨ حضرت خواجہ غلام فریدؒ دا دور آ ڳیا۔

زباں پہ بارے خدایا یہ کس کا نام آیا

کہ میرے نطق نے بوسے میری زباں کے لئے

ایں کنوں اندازہ تھیا جو فخر جہاں ، نیر تاباں حضرت خواجہ فریدؒ دی تربیت تے تکمیل وچ کتنیاں صدیاں صرف تھیاں ۔ کتنیاں موروثی خوبیاں کٹھیاں تھیاں۔ کتنے شہرہ آفاق بزرگاں دا علم و فضل تے فقر و ولایت کٹھا تھیا تاں کتھائیں ونڄ کے ’’فرید‘‘ ظاہر تھئے ۔ تہوں تاں عطاء اللہ شاہ بخاری جہیں عالم آکھیا:

گلخن عشق چشتیاں بہ تپید

شعلہ اش خواجہ غلام فرید

ایویں سید ہاشم رضا جہیں دانشور بے اختیار آکھیئے:

وحیدِ عصر ، سخن ور ، شہید عشق ، فرید

کسی سے بن نہ پڑی آج تک تیری تقلید

اُنھاں نہ صرف اَپݨے ملک دے مشاہیر توں خراج عقیدت حاصل کیتا بلکہ مختلف ملکیں دیں مختلف قومیں تے مختلف لوکیں توں وی خراج تحسین حاصل کیتا ۔ کرسٹوفرشیکل انگلینڈ وچ ’مَیری این شمل جرمنی وچ تے اہلِ علم و فضل روس وچ اُنھاں دے کلام دی گہرائی وچ ٻݙے ہوئن۔

مقابیس المجالس ’’فوائدِ فریدیہ تے کلام فرید او حیثیت حاصل کر گھدی ہے جہڑی فوائد الفواد تے کلام غالب کوں حاصل ہے ۔ تہوں تاں

علامہ اقبال آکھیئے ’’اُنھیں دا کلام گہراے مطالعے دا محتاج ہے‘‘۔

فیض احمد فیضؔ آکھیئے ’’مومن دا کلام تے خواجہ سئیں دا کلام سامݨے رکھیا ونڄے تاں خواجہ سئیں دے کلام دا محاسن تے خوبی دے لحاظ نال پلڑا بارا ہے۔‘‘

رفیق خاور جسکاݨی ایں گاٖلھ کو ںاڳونہاں کریندیں ہوئیں تحریر کیتے:

’’خواجہ فریدؒ دی شاعری دنیادے عظیم روحانی ادب وچ ڳݨی ونڄ سڳدی ہے۔‘‘

مشہور روحانی شاعریں ورڈز ورتھ ، شیلے ، کیٹس ، جیمز ٹامس ، کولرج تے فرانسیسی شاعر بودلَروانگوں فریدؒ دی شاعری وی انھاں دی اضطراری روح دا مظہر ہے۔ کرسٹوفرشیکل تاں اے گاٖلھ اِی مُکا ݙتی ہے ۔ او اَکھیندے:

’’خواجہ سئیں توں زیادہ سوہݨی صوفیانہ شاعری ٻیا کہیں مقامی شاعر کوں نصیب نئیں تھئی ۔ اُنھاں دی شاعری صوفیانہ تنقید تصور توں وی اُچی ہے کیوں جو اُنھاں اصل مقام یعنی مقام فنا کوں حاصل کر گھدے۔‘‘

واقعی اُنھاں فنائیت دے ہر مقام کوں حاصل کر گھدے ۔ کیوں نہ حاصل کریندے ۔ دستارِ فضیلت ٻدھݨ نال اِی اظہارِ فضیلت اِچ مشغول نہ تھئے بلکہ ٻوری بستر ٻدھ تے عجز تے نیاز دا ویس وَٹا گھدونے اَتے گمنامی تے کلہیپے دا مُصلی گھن تے روہی دے پاسے ٹُر پئے تے اَٹھاراں سال دے زیادہ تر حصے کوں سُنڄ بر چولستان وچ گزار ݙتا ۔ متحدہ ہندوستان دے وݙے صحرا وچ اَپݨی حیاتی دا اکثر حصہ گزارݨ جتھاں وَݨ کائنی ، پَھل کائنی ، کندھ نئیں ، پچھانواں نئیں ، گلستان ہِن نہ گُل ہِن ۔ ہر پاسے چُپ چُپاپ، ہک نہ مُکݨ والی خاموشی ، ہک ہمیش دا کلہیپا ، ہر پاسے ریت دے ٹِٻے ، زُوکدی ہوا ، صحرا وچ قافلے دیں گھنٹیں دا چھݨکار ، اُٹھیں دی آواز یا ہک حیرانی ، ہک تجسس دی کیفیت وچ کہیں شے دے ہووݨ دا یقین ، تے اَپݨی حقیقت دی اصل کوں حاصل کر گھنݨ دا جذبہ ہا۔

شہزاد احمد اختر بیان کریندے ہَن۔

’’آپ ہوراں اُتھاں اِتلا سخت مجاہدہ کیتا جو بدن مبارک تے محض چمڑا تے ہݙیاں رہ ڳیاں۔‘‘

اتنی شدید ریاضت دے بعد معرفت دے مقام کیوں نہ حاصل تھیندے ۔ او بارگاہ الٰہی وچ مقبول تھی ڳئے تے جینکوں اللہ قبول کرے اوکوں کائنات کیویں ناپسند کرے۔؟ واقعی

ترا زیبد شہنشاہی ، در اقلیم دلآرائی

بدیں خوبی و زیبائی ، بدیں شوخی و رعنائی

آپ خوبیں دا مجموعہ ہَن ۔ آپ کوں مختلف علوم تے فنون تے کامل عبور ہا ۔ علم الحدیث ، فلسفہ ، فقہ ، تاریخ ، سوانح ، شریعت ، تصوف ، شاعری ، موسیقی ، علم النجوم ، جفر ، رمل تے علم الانساب تے اُنھاں کوں گرفت ہئی ۔ آپ علم دا سمندر ہَن ۔ معلومات دا اینجھاں بحر جیندے وچ جئیں ویلھے وی اُتار چڑھائو پیدا تھیندا ۔ حقائق تے معارف دے اَݨ ڳݨت موتی ہر پاسے کھنڈ ویندے تے سُݨݨ والے حیران رہ ویندے۔

علم و فضل دی زیبائی ، فکر و خیال دی رعنائی تے معرفت و حقیقت دی دلآرائی وچ اُنھیں دا کوئی ہمسر نہ ہا ۔ جئیں ویلھے او گاٖلھ مہاڑ کریندے پئے ہوون ہا تاں ایویں لڳدا ہا جو منہ توں پُھل کِردے پئے ہووِن ۔ سُݨݨ والے چُپ چُپاپ شارح حیرت زدہ تے سائل بَوّے تھی کے رہ ویندے ہَن ۔ اے انسانی علم نہ ہا بلکہ اے روحانی جمال ہا ۔ اے اُنھاں دے فنا فی الرسول ہووݨ دا اعجاز ہا۔ اے دنیاوی علم نہ ہا الہامی علم ہا ۔ ایویں لڳدا ہا جو جہڑے موضوع تے گاٖلھ مہاڑ کرݨ چاہندے ہَن غیر مرئی طاقتاں اوندیاں ساریاں جُزاں اُنہاں دے ذہن وچ نال نال سٹیندیاں ویندیاں ہَن ۔ تہوں گاٖلھ کریندے ویلھے اُنھاں دی آواز وچ ہک وقار ، ہک حُسن تے ہک فیصلہ کُن انداز ہوندا ہا ۔ آواز دا اُچ جِھک ، لفظیں دا حُسنِ ترتیب تے فقریں دی جُڑت غیر معمولی انداز دی ہوندی ۔ ایویں محسوس تھیندا جیویں کوئی غیر زمینی مخلوق کہیں مختلف انداز نال محسوس مگر غیر مرئی طور پر لب کُشا ہے۔

انھیں دی محفل وچ ٻاہوݨ والے علم تے فضل دے مالک تے طریقت دی راہ دے سالک ہک عجیب گرفت وچ آ ویندے تے اُنھیں دے مخالف وی اَپݨے آپ کوں بے وس سمجھدے ہَن ۔ او ٻہوں دلکش تے اَکھیں دے رستے دِل وچ لہہ ونڄݨ والی شخصیت دے مالک ہن تے جہڑا اُنھیں کوں ݙیہدا تاں ݙیہدا اِی رہ ویندا تے ایویں محسوس تھیندا جیویں محفل وچ ہک شمع روشن ہے تے اوندا سوجھلا ہر شے تے کھنڈ ڳیا ہووے۔

خواجہ غلام فریدؒ دے ذمہ موروثی طور تے جہڑے فرض ہَن او اُنھاں وݙے سوہݨپ نال ادا کیتے تے اُنھاں کوں دائمی وصال دی نوید توں سرفراز فرما ݙتاڳیا ۔ سفر دی موکل مِلدیں اِی او فرماوݨ لڳے۔

گزریا ویلھا ہَسݨ کِھلݨ دا 

آیا وقت فرید چلݨ دا

اوکھا پینڈا یار مِلݨ دا 

جاں لباں تے آندی ہے

6/ربیع الثانی 1319ہجری ، بمطابق 24/ مئی 1901ء او انتقال کر ڳئے ۔ ہک صدی گزرݨ دے باوجود اُنہیں نال محبت کرݨ والیں دی عقیدت تے احترام وچ کوئی کمی نئیں تھئی ۔ ہر سال 5,4تے 6ربیع الثانی کوں لکھاں عقیدت مند کوٹ مٹھݨ وچ کٹھے تھی کے اُنھیں دی خدمت وچ عقیدت تے محبت دے پُھل پیش کریندن ۔

اُنھاں دے خاندان وچ تبلیغ تے اشاعت دا سلسلہ اُنھاں دے بعد وی جاری ریہا تے علم و روحانیت دی ایں شمع کوں اُنھاں دے نامور فرزند حضرت نازکؒ کریم سنبھال کے رکھیا ۔ خواجہ فریدؒ دے ݙوہترے خواجہ فیض احمد دا دور آ ڳیا ۔ تے خواجہ فریدؒ دے بھتریجے حضرت ہوت محمدؒ روحانیت دی ایں شمع کوں سوجھل کیتی رکھیا ۔ علم دے ایں وَݨ دا اے عالم ہا جو جامعہ عباسیہ (موجودہ اسلامیہ یونیورسٹی بہاول پور) دے شیخ الجامعہ اُنھاں دی خدمت وچ باادب احترام حاضر تھیندے ، مسئلیں دا حل پُچھدے تے خیر و برکت وی حاصل کریندے ہَن ۔ خواجہ ہوت محمدؒ ہوراں چالھی سال قرآن تے حدیث دا درس جاری رکھیا تے نہ صرف شریعت دے علم کوں اُچا کیتا بلکہ طریقت تے مغفرت دی ہزار سالہ موروثی مثل کوں وی وِسمݨ نہ ݙتا ۔ چوݙویں صدی دے پنجویں عشرے وچ او اَپݨے خالق حقیقی نال ونڄ ملیے ۔ اُنھاں دے بعد اُنھاں دے پُتر خواجہ غوثؒ ہوراں اے جھنڈا چا گھدا تے شریعت و طریقت دی تربیت تے توضع دا سلسلہ جاری رکھیا ۔ اُنھیں دے بعد علم تے عرفان دے کمال دے اعتراف وچ خواجہ فیض احمد ہوراں اے شعر آکھیا                     ؎

شد آں وقت غلام غوث نامت

زہفت افلاک بالا شُد مقامت

ترجمہ : ’’جہڑے ݙینہ اُنھاں دا ناں رکھیا ڳیا اوں ݙینہ توں اوست اَسمانیں دی اُچائی تے ونڄ پُڄے۔‘‘

1376ہجری وچ اُنھاں دا انتقال تھی ڳیا ۔ پر اَڄاں فقیریں دا اے گھرانہ آباد ہے اَتے کوٹ مٹھݨ ، چاچڑاں ، شیداݨی شریف تے ڳڑھی اختیار خان وچ رہندیں ہوئیں آپݨے فرائض پورے کرݨ وچ لگاٖ ہووے ۔ اے کتنی حیرانی دی گاٖلھ ہے جو چوݙاں سو سال گزر ونڄݨ دے باوجود ایں خاندان اَپݨے علمی تشخص تے اَپݨی نویکلی مذہبی سُنڄاݨ کوں قائم رکھیا ہوئے اَتے حالات دے وٹ پھیر تے وݙے وݙے لوڑھ وی ایں خاندان دا رستہ نئیں ݙک سڳیے۔

اے کوئی معمولی واقعہ نئیں یقینا فتنہ فساد ، ݙکھ درد تے تبدیلی دے بے رحم مگر فطری اثر ایں خاندان تے وی حملے کریندے رہ ڳئے ہوسن ۔ دنیا دی دلکشی تے دلفریبی وی اُنھیں کوں اَپݨے پاسے چِھکیندی رہ ڳئی ہوسی ۔ پر ہر حال تے کیفیت وچ ایں خاندان اَپݨی روایت کوں قائم رکھیا ۔ اللہ سئیں دی فرمانبرداری تے نبی پاکؐ نال سچا عشق اُنھیں دی اصل سُنڄاݨ رہی ہے ۔ دین دی خدمت دے جذبے تے تبلیغ دے فرائض کوں ٻہوں اہمیت ݙتونے تے علم تے معرفت دا سلسلہ نسل در نسل قائم ریہا ۔

خدا رحمت کند آں عاشقانِ پاک طینت را

٭٭٭

## '''حوالہ'''
کتاب: سلک سلوک فریدی