جیندے اندروں کیچ الاوے

جݙاں قوماں زوال دا شکار تھیندین تاں انہائیں کوں مارݨ سانگے کہیں بٖے کوں مارݨ دی لوڑ نی ہوندی، اپݨے آپ کوں مارݨ سانگے او آب دِرھ ہوندین، ایجھی حالت امدی اے تاںچیتے جاہ تے نی رہندے، اپݨے پرائے لگدن، ہک دے ݙو نظر امدن، اپݨی شئے کوجھی تے بٖے دی سوہݨی بݨ ویندی اے۔ اپݨا سچ کوڑ تے بٖے دا کوڑ سچ نظر دے، جݙاں بندہ آپوں آپ سیاݨا تھی ونجٖے تا ںاونکوں بھیݨ بھرا، عزیز رشتے دار ، سنگتی بٖیلی، حق ہمسائے تے سارا وطن وسیب پاڳل نظرامدے۔ ایہو حال اسیݙے نال بݨیا کھڑے، او لوک جنہائیں خواجہ فرید کوں پنجابی شاعر آکھیئے ، سرائیکی کوں پنجابی دا لہجہ آکھیئے، جنہائیں سرائیکی وسیب کوں پنجاب دا اٹوٹ انگ آکھیئے او شہر بھنبھور کوں تخت لہور نی بݨا سڳیے البتہ اے کم اپݨے کرݨ ءِ چ ݙینھ رات لڳیے پِن۔ میں اپݨی ڳال کرݨ توں پہلے ہک ڳال پُچھݨ چہساں جو مجاہد جتوئی یا محبوب تابش میݙے خلاف نت کیوں ٹردن؟ ارداس اے جو اے ڳال ضرور پُچھ ݙیسو۔

’’انہد مرلی، فرید شناسی کا ایک نیا دریچہ‘‘ دے ناں نال محبوب تابش دی کتاب میݙے سامھے اے، کتاب 2014ء و چ شائع تھئی اے پر ایندے اتے سن اشاعت 2015ء لکھیا ہویا اے۔ اے کتاب لہور دے ہک چھاپے خانے شائع کیتی تے کتاب دے ناشر فکشن ہائوس لاہور والئیں  اینکوں مسلم کالج ملتان دے کتاب میلے تے اے کتاب ویچی اے، میں وی اڄ اِتھاؤں کاپی منگوائی اے ،خیر بھول بھلاویں ءِ چ  غلطی تھی ویندی اے  ۔ کوئی ایجھی ڳال نی ایویں تھی ویندے ۔ پر میں جیرھی ڳال کرݨ چہنداں او اے ہے جو ہک سو ویہہ صفحیں دی کتاب اِچ اَٹھ مضمون شامل ہن تے خاص مضمون’’ دیوان فرید بالتحقیق پہلا مطالعہ‘‘ دے عنوان نال ہے۔ مضمون پڑھ تے ایویں جٖاپدے جوایں مضمون سانگے کتاب چھاپی ڳی اے۔ کیوں جو محبوب تابش ڈھیر پڑھیا تے ڈھیر سارا اندر وکھیا آدمی اے، ڳجھے دھک وی ماری رکھدے۔ مجاہد جتوئی نال ایندا سانگا ایہو ہے جو جھوک سرائیکی تے میݙے نال ساڑ ءِ چ انہائیں ݙوہیں دی سوچ ہک اے ۔ خانپور ءِ چ جیرھا کم مجاہد جتوئی کریندا ہا ملتان ایہو کم محبوب تابش کریندے۔ اے ڳالھیں کرݨ دیاں کینھی تے نہ ای انہائیں دا فیدہ ہے، پر ارمان لڳدے جو دشمن تاں کرن پر اپݨے اکھواون وی سہی تے کم وی ایویں کرن، بٖیا ارمان اے ہے جو سرائیکی دشمنی وچ او کم پنجابی وی نی کر سڳئے جیرھا ایہے مارکہ کریندے پِن جیویں جو’’ تخت لہور‘‘ تے ’’ملک پنجاب‘‘ دا مسئلہ ہے۔ اجٖاں تئیں کہیں پنجابی کوں جرأت نی تھئی جو او دیوان فرید نال ایویں ظلم کرے ہا پر اے لوک پنجابیں توں وی وݙے پنجابی بݨ تے خواجہ فرید تے اوندے دیوان دے پچھوں لگے پِن الا ہے انہائیں کوں تخت لہور کنوں کیرھی ݙات ملی اے جو رات ݙینھ اندھے وا تخت لہور دی خوشامت ءِ چ لڳے پِن، چلو تہاݙی پھرکی پھر ڳی اے، تُساں آپ تخت لہور دی جیرھی قصیدہ خوانی کرݨی اے ،ونڄ کرو، خواجہ فرید دے مونڈھے تے تاں بندوق نہ رکھو۔

دیوان فرید بالتحقیق وچ مجاہد جتوئی جو لکھیئے اوندا ولدا میں اونکوں 21فروری2014؁ء خان پور دے بھرے مجمعے ءِ چ ڈے ݙتا ہا، ایندے بعد اوں جو اخباریں ءِ چ لکھیئے اوندا ولدا وی اخباریں ءِ چ ݙے ݙتا ڳے، اڳوں مارکے کول کوئی ولدی نہ ہئی او چھو مار ڳے، گرو دے بعد چیلہ پِڑ تے آ ڳے۔ پر چیلے سئیں ربٖڑ آلی کار ڳال کوں چھک تے ودھا تے جواب نی ݙے سڳیا، میݙے سوال:

۱۔                   کیا تخت لہور دا لفظ خواجہ فرید خود اپݨے ہتھ نال لکھیئے؟

۲۔                 جنہاں شہر بھنبھور کوں کٹ تے تخت لہور لکھیئے انہائیں دی حیثیت کیا ہے؟

اونویں دے اونویں ہِن۔ انہائیں سوالیں دے جواب ݙیوݨ دی جاہ تے محبوب تابش میݙے اتے ذاتی حملے کیتن تے تحقیق بارے میݙے اُتے سوال اٹھائن حالانکہ میں اے تاں کݙاہیں نی آکھیا جو میں وݙا عالم یا محقق آں، میں تاں صرف اتنی ڳال کرینداں جو جیہڑاتخت لہور دی خوشامت یاچاپلوسی کریندے تاں ونڄ کرے، پر خواجہ فرید تے ابھر نہ بٖدھے۔ سرائیکی وسیب دے جاگیر دار اڄ اجٖو ک تئیں تخت لہور دے پیر دھو پیندے پِن، جے کوئی آکھدے جو اساں پچھوں نی رہݨ چہندے تاں نہ رہے پر  اساں نہ خواجہ فرید دے ناں کوں دانگ لاوݨ ݙیسوں تے نہ خواجہ فرید دے کلام دی زیر زبر اُتے تلے تھیوݨ ݙیسوں۔ تخت لہور آلئیں نصاب دے لکھیں کتابیں ءِ چ خواجہ فرید کوں پنجابی شاعر لکھیئے کیا انہائیں دے لکھݨ نال خواجہ فرید پنجابی شاعر بݨ ڳے؟ میں آکھداں جے اصلی پنجابی کامیاب نی تھی سڳے تاں تخت لہور دے نقلی حامی کیا کریسن؟

محبوب تابش اپݨی کتاب دے صفحہ 47تے لکھدن ’’جو مولانا عزیز الرحمان، مہر عبدالحق ، مولانا نور احمد فریدی، صدیق طاہر، جاوید چانڈیو اور طاہر محمود کوریجہ (اول نسخہ شہر بھنبھور) نے زیادہ شہرت پائی‘‘۔ پچھݨ ڈسݨ آلی ڳال اے ہے جو انہائیں ساریں ءِ چ ’’شہر بھنبھور‘‘ لکھیا ہوئے محبوب تابش انہائیں بارے ڳال کوں چکا تے اڳوں پنجابی دانشوراں آصف خان، شفقت تنویر مرزا، حمید اللہ ہاشمی تے فقیر محمد دے نسخیاں بارے وی آپ صفائی ݙیوݨ پئے ڳن۔ جو انہائیں کوں قدیم نسخے میسر نہ ہن۔ سبحان اللہ! ایویں لڳدے جو مرݨ توں پہلے دیوان فرید دے پنجابی لکھاری ’’وکیل صفائی‘‘ محبوب تابش کوں فیس ادا کرتے ڳے ہن جو توں اسیݙے ’’جرم‘‘ دیاں صفائیاں ݙیندا رہیں۔ وݙے اکھیندن ’’رب رُسے تے عقل کھسے‘‘ اڄ اسیکوں پتہ لڳے جو سرائیکی و سیبءِ چ وسݨ آلے تخت لہور دے قدیمی غلامیں تے انہائیں دی بچدی لونج پلونج دی مت نہ ماری ڳی ہووے ہا تاں اساں تخت لہور دے غلام نہ ہووں ہا، ابن کلیم سچ تاں آکھیئے ’’ اساں قیدی تخت لہور دے نی ساکوں اپݨیں گھاݨی وات ݙتے‘‘محبوب تابش اگوں ونڄ تے لکھدن۔

’’اب تک جن لوگوں نے مجاہد جتوئی کی ذات اور ان کے نسخے کوں غیر اخلاقی اور غیر انسانی انداز سے رد کیا ہے کیا ان میں سے کسی نے بھی معیارات تصحیح و تحقیق متن کے ضابطوں کے ساتھ بات کی ہے؟‘‘

محبوب تابش غیر اخلاقی تے غیرانسانی انداز دے لوظ ورت تاں چھوڑین پر اے نی ݙسیا جو غیر اخلاقی تے غیر انسانی انداز دیوان فرید نال کئیں اختیار کیتے؟ جتھاں تئیں محبوب تابش دی تحقیق دے معیار دی ڳال اے تا ںاو آکھدن جو الاݨے فلاݨے دے قلمی نسخیں ءِ چ ایویں لکھیا پے۔ میں محبوب تابش کوں آکھداں جو خواجہ فرید سئیں دی حیاتی ءِ چ چھپݨ آلی کتاب’’ اسرار فریدی ݙیکھن اوندے وچ تخت لہور نی شہر بھنبھور لکھیا ہوئے۔ کتاب دے اُتے کتاب دا سن اشاعت 1320ھ چھپا ہوئے تے نال اے نوٹ وی موجود اے جو اے کتاب خواجہ فرید سئیں دے صاحبزادے خواجہ محمد بخش( المعروف خواجہ نازک سئیں)خلیفتہ الرشید سجادہ نشین دی اجازت نال چھاپی ڳی اے۔

ہک بٖی ڳال وی ݙسی ونجٖاں جو ایںسال 15-16 نومبر2014ء مہرے آلے دے سالانہ سرائیکی میلے دے دعوت نامے تے عاشق بزدار اسرار فریدی ءِ چ شائع تھیوݨ آلی کافی ’’رتھ دھیمیں دھیمیں ٹور‘‘ اسرار فریدی ءِ چوں گھن تے شائع کیتی اے۔ واضح تھیوے جو اسرار فریدی خواجہ فرید دے صاحبزادے خواجہ نازک کریم دی اجازت نال شائع کیتی ڳئی ۔ تخت لہور دے حامی مجاہد جتوئی تے محبوب تابش قوم کوں جواب ݙیون جو خواجہ نازک کریم دا حوالہ معتبر اے یا کہیں بٖے دا؟ ہک بٖی ڳال وی ڈسی ونجٖاں جو گڑھی اختیار خان وچ خواجہ محمد یار فریدی دے عرس دے موقع تے سجادہ نشین خواجہ معین الدین کوریجہ مجاہد جتوئی کوں آکھیا ’’ مجاہد صاحب! اساں قوالیں توں اڄ تئیں شہر بھنبھور سݨدے آیوں، تساں تخت لہور لکھیئے تاں ثابت وی کرو کیونجو جو تہاݙے ایں لکھݨ نال خواجہ فرید سئیں دی ذات تے ڳالہیں تھیوݨ پے ڳن‘‘ خواجہ معین سئیں ݙسیا جو میکوں عاشق بزدار ہوریں ݙسائے جو سرائیکی لکھاری ایں حد تئیں جذباتی ءِ ن جو جیکر خواجہ فرید تخت لہور آکھے تاں اساں خواجہ فرید کوں وی نہ منیسوں ۔ جتوئی صاحب جنہائیں دیوان ءِ چ خواجہ سئیں بارے لکھیا جو اوالاون تاں کائنات دی کشش ثقل رُک ویندی اے خواجہ سئیں کوں کوئی مناسب جواب نہ پے ݙے سڳدے ہن تے بٖت بٖت کریندے بٖیٹھے ہن۔ ایں واقعے بارے میݙا مضمون ایں کتاب ءِ چ موجود اے۔

محبوب تابش صفحہ 55 تے لکھدن:

’’دیوان فرید بالتحقیق کے سب سے بڑے ناقد ظہور دھریجہ ہیں جن کا دوسرا بڑا اعتراض کافی نمبر 9کے ایک شعر پر جہاں مجاہد جتوئی نے ’’سندھ پنجاب‘‘ کی جگہ ملک پنجاب لکھا ہے۔ جہاں تک اس کافی کے مذکور شعر کی بات ہے تو اب تک کے دستیاب قلمی نسخوں میں ملک پنجاب لکھا گیا ہے مطبوعہ نسخوں میں پہلی مرتبہ مولوی عزیز الرحمان کے نسخہ میں ملک پنجاب کی جگہ سندھ پنجاب لکھا گیا ہے یہ نسخہ مولوی صاحب کے نام سے مشہور ہے اس پراکیلے مولوی صاحب نے نہیں بلکہ ایک کمیٹی نے مل کر کام کیا‘‘ ۔ اڳوں ونڄ تے محبوب تابش لکھدن جو ’’اس طرح تحقیق کے اعتبار سے ان کا کام نہایت کمزور ہے‘‘۔ شکر اے محبوب تابش تسلیم کیتے جو مولوی صاحب کلہی نے ہک کمیٹی دے ذریعے کم کیتے، کلہے بندے دی تحقیق تے چار بندیں دی رل تے تحقیق ءِ چ جیرھا فرق اے او سیاݨے آپ سمجھدن، میں ایں بارے ودھیک ڳال ایں سانگے نی کریندا جو میݙے ہک بٖے مضمون ءِ چ اے ساری بحث موجود اے۔البتہ اے ڳال میں ضرور کرݨ چہساں جو محبوب تابش دے گرو تاں جواب نی ݙے سڳیئے ، جے ݙیوݨ چہندن تا ںاو ’’استاد شرگد‘‘ ݙوہائیں دی طرفوں جواب ݙیون جو :

۱۔                   کافی نمبر خواجہ نور محمد مہار وی سئیں دے بارے منقبت ہے، مہاروی سئیں دا مزار مہار شریف ءِ چ ہے تے کافی لکھیجن ویلے مہار شریف (چشتیاں) خود مختار ریاست بہاولپور دا حصہ ہئی، کہیں تخت لہور دا حصہ لکھیا ہئی، کیا او ایں ڳال دی تردید کر سڳدن؟

۲۔                 ݙوجھی ڳال اے ہے جو جئیں ہستی دی اے کافی تصنیف اے یعنی خواجہ فرید، او وی چاچڑاں شریف (خانپور) یعنی ریاست بہاولپور دے سکونتی ہِن ول ’’ملک پنجاب‘‘ کیݙوں آڳیا۔ استاد شاگرد آکھو گرو چیلہ آکھو، ایندا جواب ضرور ݙیون۔ چھیکڑ وچ اے ڳال آکھساں جو محترم محبوب تابش وسوں ویہڑے دا ایڈیٹر اے۔ میں ہک لوظ متعارف کرایا ’’سرائیکی وسیب‘‘ ایندے بارے میکوں خواجہ طاہر محمود کوریجہ صیب آکھیا ’’تیݙی بخشش سانگے ایہو لوظ کافی اے‘‘ تابش صیب تے انہائیں دے قبیلے کوں میݙی کوئی ڳال چنگی نی لڳدی، او رات ݙینھ ’’سرائیکی وسوں‘‘ دا ناں چیندن، سرائیکی وسیب یا سرائیکی وسوں؟ انہائیں ݙوہیں ءِ چوں کیڑھا ڈھیر مشہور یار ڈھیر چنڳاں؟ اے ہک الگ بحث اے، میں جیرھی ڳال کرݨ چہنداں او اے ہے جو فیس بک (سوشل میڈیا )تے ہک آئی ڈی’’ سرائیکی وسوں‘‘ دے ناں تے ہے، اے محبوب تابش دی اے یا کہیں بٖے دی؟ میکوں ایں ڳال دا پتہ وی کینھی تے غرض وی کینھی، اتھاں ہک شعر بہشتی صابر چشتی المعروف وسمل پنوار دے ناں نال لڳاہوئے تُساں وی پڑھو۔

جیندے اندروں کیچ الاوے

اوندا ماݨ لہور نی ہوندا

محبوب تابش خواجہ طاہر محمود کوریجے دی ولا ولا ڳالھ کیتی اے جو میں خواجہ طاہر صیب کوں ملیاں ۔ میں اتنا آکھداں جو خواجہ طاہر محمود کوریجہ صیب اپݨے پہلے دیوان دے آخر اچ ہک چارٹ تے نقشہ بݨائے ، اوندے وچ انہاں ڈھیر سارے دیوانیں دا جائزہ گھدے جو انہاں دیوانیں اچ کیرھے لوظ کوں کئیں کئیں لکھئے؟ ایندے بعد اپݨا فیصلہ ݙتے ۔ میں آکھداں جو خواجہ طاہر محمود کوریجہ صاحب دا پہلا ایڈیشن چاؤ ، اوندے وچ ݙیکھو جو شہر بھنبھور تے تخت لہور بارے کئیں کیا لکھئے تے ولا خواجہ طاہر محمود کوریجہ کیا فیصلہ ݙتے ؟ میں آکھداں جو تخت لہور دے حامیں کوں چترائیاں نہ کرݨ ݙیسوں تے سرائیکی دے قومی شاعر تے عظیم ہیرو دے مقدس ناں دا بٖیڑا بٖوڑݨ آلئیں دی سازش ناکام بݨا ݙیسوں ۔ 

## حوالہ
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی اجرک) وچوں چوݨ