سرائیکی پنجابی تے اُردو دا لسانی اشتراک

کہیں زبان دی سُنڄاݨ ایہ ہوندی ہے ، او غیر زبان دے ٻولݨ والیاں دی سمجھ کنوں ٻاہر ہوندی ہے تے اُوں زبان دے لفظ تے معنے غیر زبان دے لفظاں تے معنیاں وانگوں نھیں ہوندے ۔ جیکر انھاں ݙوں زباناں دے لفظ تے اُنھاں دے معنے کجھ مِل وی ونڄن ، تاں محض اتفاق دی ڳالھ ہوندی ہے ۔ ورنہ ایویں ہوندا نھیں! یا وَت ایجھیاں لفظاں وچ کُجھ گھٹا وَدھا تے یا اُنھاں دے لہجیاں کوں ٻدلا تے استمعال کیتا ویندے ۔ گویا انھاں وچ ساکھڑا لسانی اشتراک نھیں ہوندا ۔ ایہا وجہ ہے جو کہیں ݙوں زباناں وچ انھاں دی اشتراک دی حالت دی سُنڄاݨ کیتے کجھ اصول بݨائے ڳئن۔ او ایہ ہے:۔

1۔                                     ݙوہائیں زباناں دے حروفِ ہجا ہکو جیہے ہوون، گویا انھاں دے پڑھݨݨ وچ ݙوہائیں زباناں دے لِکھݨ پڑھݨݨدی کوئی نویں ڳالھ نہ سِکھݨی پووے۔

2۔                                   ݙوہائیں زباناں وچ آسوں پاسوں دیاں شئیں تے نِت ݙیہاڑی دیاں ورتݨ دیاں شئیں دے ناں مشترک یعنی ہِکو جیہے ہوون ، تے انھاں وچ کوئی خاص فرق دا امتیاز نہ ہووے۔

3۔                                   ݙوہائیں زباناں دے قواعد تے اصول وی ہکو جیہے ہووِن، اسماء ، صفات ، افعال ، حروف وغیرہ دے بݨاوݨ تے استعمال کرݨ دے طریقے وی ہکو جیہے ہوون۔

جیکر ایہ تریہے شرطاں ݙوہیں زباناں پوریاں کریندیاں پیاں ہووِن تاں او اشتراک رکھݨ والیاں زباناں سݙیسِن۔ جتھاں ݙوں زباناں وچ ایہ شرطاں ہِکو جیہاں نہ ہوسِن ، تاں او زباناں ہک ٻے نال اشتراک رکھݨ والیاں نہ سݙیسن بلکہ اَنج اَنج تصور کیتیاں ویسِن۔

انھاں ترائے اصولاں دی موجودگی وچ ݙوں زباناں دا اشتراک گھٹ وَدھ درجے دا وی تھی سڳدے ، معمولی قسم دا اشتراک ، تے غیر معمولی قسم دا اشتراک (ڳانڈھا) جیکر اُتے والے ترائے اصولاں دی پابندی پوری پوری ہووے تاں زباناں غیر معمولی تے اشتراک رکھیندن ، اَتے جیکر انھاں دی پابندی وچ ڈِھل گُھس ہووے تاں اشتراک معمولی قسم دا ہوندے۔

انھاں ترائے اصولاں کوں چھوڑ تے کجھ ٻنھاں اصولاں یا ثبوتاں دی وجہ کنوں کہیں ݙوں زباناں دا اشتراک ثابت کرݨ دی کوشش ہوا وچ ݙانگاں مارݨ دے برابر ہے۔

ظامی بہاولپوری سرائیکی ، پنجابی تے اُردو وچ غیر معمولی اشتراک کوں قبول کیتے تے ایں اشتراک کوں پورے طور تے اُتّے ݙتے ہوئے تریہائیں اصولاں دے مطابق جانچے پرکھیے تے ثابت کیتے ! پہلے انھاں زباناں دے حروف ہجا دے ہکو جیہے ہووݨ دیاں ڳالھیں:

تعداد دے لحاظ نال اُردو دے حروف ہجا                                                36ہِن۔

پنجابی زبان دے حروف ہجا وی                                                                                36ہِن۔

پر سرائیکی حروف ہجا وچ انھاں36حرفاں کنوں علاوہ پنج ٻے حرف وی شامل تھئے ہوئے ہن۔انھاں وچوں چار حرف ٻ ، ڄ ، ݙ تے ڳ مفرد ہِن ۔ اَتے ہک حرف مخلوط ہے ۔ یعنی’’ ڑُونڑ‘‘(ݨ) جہڑا نُون غنّہ تے ڑ دے ملاوݨ والی آواز ݙیندے۔

ظامی بہاولپوری انھاں خصوصی حرفاں دی تعداد اَٹھ توڑیں گھن آئن، انھاں سمیت ہک ہلکی آواز والی ’’نے‘‘ دا اضافہ وی انھاں اَپوں کیتے ۔ 

پنجابی زبان والے اپݨی ضرورت دے باوجود محض اُردو چھتر ی(36)حرفاں کوں آپݨاں بݨا تے اِنھائیں نال سارے کم چلائی آندن ۔ یعنی آپݨیاں مخصوص اصوات یا آوازاں دا کم وی اُنھاں دے قریب المخرج حرفاں نال گھن گھندن تے ایں طرح کم ٹُردا آندے پر او تھیندے ݙہڈے اوکھے پن ، بہرحال اَڄکل او آپݨی ضرورت دے نویں شکل والے حرف ہجا بݨاوݨ وچ لڳئے ہوئن۔

اُردو زبان آپݨی محدود چھتری(36)حرف ہجا رکھیے ہوئن ، اوں سرائیکی کنوں اوندے خاص حرفاں وچوں کوئی حرف نھیں گھن سڳی ۔ظاہراً وجہ ایہا ہے جو اُردو زبان دا مرکز سرائیکی زبان دے مرکزاں کنوں پرے ریہے۔

مُکدی ڳالھ ایہ ہے جو اُردو ، پنجابی تے سرائیکی زباناں دے حروف ہِجا ہکو جیہے ہن تے مشترک ہِن۔ البتہ سرائیکی زبان حروف ہجا وچ کجھ وَدھارا قبول کیتا ہوئے تے ایندا مطلب ایہ ہے ، جو ایہ زبان اپݨی خاص حروفِ ہجا دی موجودگی وچ کافی تکڑی ، سائنٹیفک، تے جامع ، رَڄی کڄی ہے ، او ، اُردو تے پنجابی کنوں اَڳوں وَدھی ہوئی ہے۔

ݙوجھا اصول اسماء یعنی آسُوں پاسُوں دیاں شئیں دے ناں تے نِت ݙیہاڑی ورتݨ والیاں چیزاں دے ناں ہِن ۔ ایہ وی اُردو پنجابی تے سرائیکی وچ ہکو جیہے ہِن۔ ایہ ٻئی ڳالھ ہے جو بعض ناں دے لہجے ٻہوں بدلیے ہوئے وی ہِن ۔ جیویں جو بھا دا پا ۔ وغیرہ تے کُجھ اصلوںبدلیے ہوئے ہن ، جیویں جو اُردو وچ جیکوں کھجور سݙیا ویندے ، پنجابی وچ ’’او کھجی‘‘ ہے تے سرائیکی وچ پِنڈ ، تے ایں لفظ پِنڈ دے پنجابی وچ معنے ہِن ۔ گائوں یا وستی! کجھ اشتراک والے ناں ایہ ہِن:۔

اسماء                             اُردو                                پنجابی                             سرائیکی                   =                                          اُردو                                 پنجابی                             سرائیکی

                                               زمین                             زمین                             زمین                             =                                          نانا                                      نانا                                      نانا

                                               گھڑا                                  گھڑا                                  گھڑا                                  =                                          جوتی                                جُتّی                                  جُتّی

                                               کُرتہ                                  کُرتہ                                  کڑتہ                                  =                                          کپاس                           کپاس                           کپاہ

                                               باجرا                                 باجھرا                             ٻاجھری                     =                                          چاند                                   چَن                                   چندر

                                                بھیڑ                                 بھیݙ                                بھیݙ                                =                                          چِڑیا                                    چِڑی                              چیڑی

انھاں وچوں کجھ اسماء وچ تھوڑا ٻہت فرق ضرور ہے ۔ پر او ہے ناں جوگا! بنیادی فرق کائنی ، ہک ݙو حرفاں دا وادھا گھاٹا رکھݨ والے اسماء ضرور موجود ہِن ، پر انھاں دے بنیادی حرفِ ہکو جیہے ہن ۔ ایندا مطلب ایہ وی کوئینی۔ جو سارے اسماء تریہائیں زباناں وچ ہکو جیہے تے ہکے ہِن ۔ جیکر ایں تھی ونڄے تاں وَل انھاں وچ فرق نہ رہسی۔

اشتراک دا تاں سوال بعد دی ڳالھ ہے ۔ بہرحال ایجھاں فرقاں دی وجہ کنوں زباناں دا ڳانڈھا (اشتراک) پیدا تھیندا رہندے ، تے تھیندا ریہے ۔

تریجھا اصول زبان دے قواعد ، قانون تے اصولاں دے ہکو جیہے ہووݨ دا ہے ۔ انھاں دیاں مثالاں تریہائیں زباناں دے لسانی قواعد ، قانون تے اصولاں دے حوالے نال ایں طرح دیاں ہن:۔

لسانی قواعد دے نحوی معاملیاں وچ وی اُردو ، پنجابی تے سرائیکی دا اشتراک پاتا ویندے ، مثال دے طور تے :۔

1۔                                     انھاں زباناں دے کہیں فقرے یا جُملے دی بݨاوٹ ہکو جہی ہے یعنی فقرے وچ پہلے فاعل آندے وَل مفعول آندے تے آخر وچ فعل آندے مثلاً:

                                               اُردو                                 :                                            مَیں نے روٹی کھا لی ہے۔

                                               پنجابی                             :                                            مَیں روٹی کھا لئی ہے۔

                                               سرائیکی                   :                                            مَیں رٹوی کھا گِھدی ہے۔

2۔                                   مضاف تے مضاف الیہ دے سلسلے وچ وی تریہائیں زباناں دا اشتراک یعنی مضاف الیہ پہلے آندے تے مضاف بعد وچ آندے۔ مثلاً

                                               اُردو                                 :                                            گھر کا بندہ

                                               پنجابی                             :                                            گھر کا بندہ

                                               سرائیکی                   :                                            گھر دا بندہ

3۔                                   صفت تے موصوف دے استعمال دا طریقہ انھاں زباناں وچ ہکو جیہا ہے یعنی پہلے صفت تے بعد وچ موصوف استعمال کیتا ویندے ۔ مثلاً

                                               اُردو                                 :                                            شریر لڑکا

                                               پنجابی                             :                                            شریر مُنڈا

                                               سرائیکی                  :                                            شرارتی چُھوہَر

4۔                                   تشبیہہ تے مشبہ دا استعمال وی انھاں زباناں وچ ہکو جیہا ہے یعنی مضاف الیہ کوں مضاف نال تشبیہہ ݙتی ویندی ہے ۔ مثلاً

                                               اُردو                                 :                                            غصے کی آگ

                                               پنجابی                             :                                            غصے کی اَگ

                                               سرائیکی                   :                                            غصّے دی بھا

انھاں تشریحاں تے مثالاں دے حوالے نال اُردو ، پنجابی تے سرائیکی دا ہک ٻے نال اشتراک ثابت ہئی تے ثابت تھی ڳئے۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی لسانیات۔ مصنف: دلشادؔ کلانچوی. ترتیب و پیشکش: ظہور احمد دھریجہ.چھاپہ خانہ جھوک پبلشرزملتان 2019ء