محاکمہ ۔ ظہور دھریجہ دی ادبی خدمات تے کم

سرائیکی ایریا سٹڈی سنٹر ظہور احمد دھریجہ دی خدمات تے کم کرا تے ٻہوں چنڳاں کم کیتے، میں جتنا شکریہ ادا کراں او گھٹ اے، میں امید کریندی آں جو ایں کم کوں اڳوں تے ودھایا ویسے تے جھوک دے مختلف شعبہ جات دی جتنی خدمت ہے اوندے تے تحقیق تھیسے تے ہر شعبے تے انج انج ریسرچ کیتی ویسے۔ ادارہ جھوک تے تحقیقی کم نی تھیا، ریسرچ دے دوران میکوں ہک ڳالھ دا احساس تھیئے جو اگر ریسرچ تھیوے ہا تاں جھوک اخبار یا سرائیکی کتابیں دے وچ جیرھیاں کمیاں کوتاہیاں ہن او گھٹ تھی ونڄن ہا تے خوب توں خوب تر دی جستجو دا جذبہ پیدا تھیوے ہا ول وی غنیمت اے جو ہک بند دروازہ کھولیا ڳے۔ علامہ اقبال یونیورسٹی دی طرفوں ریسرچ سکالر حمیدہ کوثر توں جھوک پبلشرز دی مطبوعات تے ریسرچ کرایا ڳیا ہئی، اڄ کنوں کجھ سال پہلے کتابیں دی تعداد 800 دے لڳ بھڳ ہئی ، ہُݨ جھوک پبلشرز دیاں کتاباں ہزار توں وَدھ ڳن ، ایندے وچ وݙیاں وݙیاں کتاباں وی شامل تھی ڳن۔ 

ریسرچ دا کم صرف ادارہ جھوک تک محدود نی ہووݨاں چہیدا ، وسیب دے ٻے اداریاں تے وی ریسرچ تھیوے، جیرھی شخصیات دے کارنامے ہِن اُنہاں تے وی ریسرچ تھیوے، ہُݨ تک اے تھیندا آئے جو اساݙے درس گاہیں دی طرفوں اُنہاں شاعراں، ادیباں، لکھاریاں تے زیادہ تحقیق کرائی ڳی اے جیرھے ہندوستان رہ ڳن۔ ہک حد تک اُنہاں تے وی ہووے پَر پاکستان دے وچ رہݨ آلے اہل قلم تے پاکستانی ادب تخلیق کرݨ آلے شاعراں، ادیباں تے دانشوراں دا زیادہ حق اے، خاص طورتے پاکستانی زبانیں دے وچ تحقیق دے کم کوں اڳوں ودھݨاں چہیدے، پاکستانی زباناں تے پاکستانی ثقافت کوں پروموٹ تھیوݨاں چہیدے۔

ہک ڳالھ اے وی ہے کہ ڈھیر سارے سرائیکی خطے ایں واسطے نظر انداز ہِن جو او ٻے صوبے وچ امدن، صوبہ سندھ سرائیکی زبان ، ادب نال بھریا پے تے سندھ دے علاقے سرائیکی ادب توں مالا مال ہِن، سندھ حکومت تے سندھی اداریں دی ساری توجہ سندھی زبان تے ہے، حالانکہ سندھ وچ تخلیق تھیوݨ آلا ادب سندھ دا ادبی اثاثہ ہے، پر اُتھاں توجہ نی ݙتی ویندی، سندھ حکومت کوں توجہ ݙیواوݨ دے نال نال اساݙے ادارے وی سندھ تے سرائیکی ادب تے توجہ کرن، اساݙا سرگودھا ،خوشاب ، بھکر تے میانوالی دے ادب تے توجہ ݙیوݨ دی ضرورت اے، انہاں جھنگ ، چنیوٹ دے ادب کوں وی نظر انداز نی تھیوݨاں چہیدا، سرگودھا یونیورسٹی تے فیصل آباد یونیورسٹی کوں ایں اہم مسئلے تے توجہ ݙیوݨ دی لوڑھ اے۔

سرائیکی وسیب اِچ پنجاب انسٹیٹیوٹ لاہور جیہے ادارے دی ضرورت اے تاکہ سرائیکی وسیب اپݨے ادبی سرمائے کوں محفوظ بݨا سڳے، پنجاب اِچ پنجابی ادارے تے سندھی اِچ سندھی ادارے موجود اِن مگر سرائیکی خطے دے شاعر، ادیب تے اہل قلم اپݨے ادبی سرمائے کوں سانبھ نی کر سڳدے، ہُݨ تک ڈھیر سارا زیان تھی ڳے، ہزار سال اِچ وسیب دے لوک صرف اپݨا نور نامہ بچا سڳن باقی صدئیں دا ادبی سرمایہ نی بچایا ونڄ سڳیا۔ وقت آ ڳے جو اہل قلم خود اپݨے حق واسطے آواز چاوِن۔ ٻی زبانیں کوںسرکاری سرپرستی حاصل اے، پنجابی ادب کوں پنجابی ادارے تے مشرقی پنجاب اِچ پنجاب یونیورسٹی ٻہوں فَیدہ ݙے ڳی اے، سرائیکی وسیب اِچ ہک سرائیکی یونیورسٹی دی کمی شدت نال محسوس کیتی ویندی پی اے۔ سرائیکی کوں میٹرک دی سطح تے وی پڑھایا ونڄݨاں چہیدے تے ابتدائی تعلیم دی ماء ٻولی اِچ ہووے تاں سب توں بہتر اے۔ 

میں ڳالھ جھوک توں شروع کیتی اے تے میں اَکھیساں جو سرائیکی دے سارے اداریں تے کم تھیوݨاں چہیدے،سرائیکی مجلس بہاولپور دیاں ٻہوں خدمات اِن ، بہاولپور اِچ سرائیکی دے ناں تے رسالہ وی شائع تھیندا رہ ڳے، چوک سرائیکی دے نال جھوک سرائیکی وی ہے تے شاہراہ سرائیکی وی بہاولپور اِچ موجود اے، ڈھیر ساریاں کتاباں شائع تھین، سوجھلا اشاعتی ادارہ بھٹہ واہن تحصیل صادق آباد دا وی ڈھیر سارا کم اے اوندے تے وی تحقیق تھیوݨی چہیدی اے۔ ملتان دا سرائیکی ادبی بورڈ وݙا ادارہ ہے ، ڈھیر کتاباں شائع تھین، ایویں سرائیکی ایریا سٹڈی سنٹر دے مختلف شعبیں تے وی کم دی ضرورت اے، سرائیکی ڈیپارٹمنٹ بہاولپور تے وی کم تھیوݨاں چہیدے، جھنڈیر لائبریری میلسی دی ٻہوں خدمات ہِن ، سیٹھ عبید الرحمن دی بہاولپور اِچ تاریخی لائبریری ہئی ، ایویں ٻے وی ٻہوں سارے ادارے ہِن جنہاں دے اُتے کم تھیوے تاں ٻہوں چنڳی ڳالھ اے۔ 

اڄ ایں کتاب دے حوالے نال میں کجھ ڳالھیں اپݨے طالبعلماں نال وی کریساں ، ساری دنیا اِچ علم تے ہنر کوں سب توں ودھ اہمیت حاصل اے پر اساں انہائیں ݙوہیں شئیں توں وانجھے ہیسے، اساکوں کوئی سُدھ کینھی جو اساں کیا پڑھوں، کیا نہ پڑھوں۔ کیڑھی تعلیم حاصل کروں، کیرھی نہ کروں۔ اسیݙے مقابلے اِچ پنجاب دے لوک کمشنر، ڈی سی، ایس پی تے ٻئے محکمیں دے آفیسر پہلے توں بݨئے ٻیٹھن۔ انہائیں کوں ہر شئے دا علم اے۔ او سارے راہ رستے ڄاݨدن۔ ٻال اڄاں ماء دے پیٹ اِچ ہوندے تے او پہلے سوچ ٻہندن جو اینکوں کیا بݨاوݨے۔ اساݙے ٻال اُٹھ جیݙے تھی ویندن پر اساں ول وی انہائیں کوں کجھ نی ݙسیا ہوندا جو تُساں کیا پڑھسو تے کیا بݨسو۔ کیا قوماں ایویں ترقی کریندین؟ سیاݨے تھیووں۔ ٻالیں کوں پڑھائوں۔ ، سکھائوں تے سمجھائوں۔

ضروری ڳالھ اے ہے جو اساں تعلیم بارے وسلائی نہ کروں، شہری بندہ ہووے ، بھانویں دیہاتی غریب ہووے تے بھانویں امیر۔ تعلیم دے معاملے اِچ وسلائی نہ کرے۔ اولاد دے ہک ہک پل کوں قیمتی ڄاݨے تے اوندے نت نال تھیوے۔ تعلیم بارے اے وی ضروری اے جو ٻال دے شوق تے رجحان کوں ݙٹھا ونڄے۔بعض ویلھے ٻال انجینئر بݨݨ چہندے۔ اسیݙا شوق ڈاکٹر بݨاوݨ دا ہوندے۔ اساں اپݨا شوق سامھے رکھدوں پر ٻال دی مرضی نی سمجھدے۔ ٻال ماء پیو دا ٓکھیا من تے انہائیں دے ݙسیے دڳ تے ٹُر تاں پمدے پر منزل تے نی پُڄ سڳدا۔

سب توں پہلا کم ٻال دے رجحان کوں ݙیکھݨ اے، ݙوجھا تعلیم بارے بنیادی معلومات ہِن۔ سارے جڳ جہان دے رجحان کوں سامھے رکھیا ونڄے، ݙٹھا ونڄے جو دنیا کیݙے ویندی پیا ے، ول اوندے مطابق اڳوں تے ٹُریا ونڄے۔ اڄ سی ایس ایس لوک زیادہ کرویندن، اسیکوں چہیدے جو اساں زمانے دے نال نال ٹُروں تے ٻالیں کوں سی ایس ایس آلے پاسے شوق ݙیوائوں۔ نکے لا توں انہائیں کوں ݙسݨ شروع کروں جو سی ایس ایس کیا ہوندے۔ ایندے وچ کیا پڑھݨا پوندے۔ سی ایس ایس جیریھا طالب علم کریندے او کیا بݨدے۔ سی ایس ایس کرݨ آؒئیں دے کتنے محکمے تے کتنے شعبے ہِن تے انہائیں دی تربیت کیویں بݨدی اے۔

## سفارشات
سرائیکی زبان و ادب واسطے کم کرݨ آلے ٻئے لوکاں دی خدمات تے وی تحقیق کرائی جیویں عاشق بزدار ، ڈاکٹر مہر عبدالحق ،دلشاد کلانچوی ، ظامی بہاول پوری ، پروفیسر شوکت مغل ، پروفیسر سجاد حیدر پرویز ، خالد اقبال ڈ عتیق فکری ، قیس فریدی تے ٻئے انہاں اہل قلم جنہاں سرائیکی کوں اکیڈمک زبان بݨاوݨ واسطے کم کیتا ، دا توضیحی اشاریہ تیار کرایا ونڄے۔

ظہور احمد دھریجہ دے ادارے دے ڈھیر سارے شعبے ہن جیویں اخبار دیاں خبراں ، کالم ، اداریہ ، تصویراں ، ادبی صفحہ جیکر ہک ہک تے الگ الگ موضوع تے ریسرچ تھیوے تاں تاریخ سامھے آ ویسے ۔ طباعت و اشاعت دے شعبے ٻہوں کم کیتے سینکڑاں کتاباں آئن ، شاعری دے علاوہ تاریخ ، لسانیات تے تنقید تے کتاباں آئن ۔ انہاں تے تحقیق تھیوے۔

جھوک دے کتاباں دی توضیحی کتابیات مرتب کیتی ونڄے ۔ جھوک دے نال نال سرائیکی دے ٻے ادارے  سرائیکی ادبی بورڈ ملتان ، سرائیکی مجلس بہاول پور ، سپت سندھو دیرہ اسماعیل خان دے کتابیات دی فہرست بݨ ونڄے ۔ یونیورسٹی کم کراوے ٻہوں چنگی ڳالھ ءِ ۔

سرائیکی دیاں وݙیاں لائبریریاں، شعبہ سرائیکی زکریا یونیورسٹی لائبریری ، شعبہ سرائیکی اسلامیہ یونیورسٹی لائبریری ،سنٹرل لائبریری بہاول پور ، لانگھے خان باغ لائبریری ، غلام علی شاہ لائبریری کوٹ سمابہ ، محمد علی پٹواری لائبریری رحیم یارخان ، جھنڈیر لائبریری میلسی ، سیٹھ عبیدالرحمن لائبریری بہاول پور ، انیس شاہ لائبریری سنجر پور ، جھوک سرائیکی لائبریری بہاول پور شوکت مغل لائبریری ،ممتاز حیدر ݙاہر لائبریری بھٹہ واہݨ ، اسلم میتلا لائبریری جہانیاں دی سرائیکی کتابیات مرتب تھیوے۔

سرائیکی اخباراں تے سرائیکی رسالیاں دا اشاریہ مرتب تھیوے ۔ جھوک اخبار اہم ہے جو 31سجء توں لگاتار چھپدا پے ۔ مختلف یونیورسٹیاں دی طرفوں سرائیکی ادب ، ثقافت تے تاریخ بارے لکھیے ڳئے مقالہ جات دا اشاریہ تیار تھیوے ۔ سرائیکی اہل قلم دی نویں سروں ہک ڈائریکٹری مقرر تھیوے ۔ ایندے وچ سرائیکی ٹیچر جو سرائیکی کالجاں ، یونیورسٹیاں وچ پڑھیندن او شامل ہوون۔

ظہور احمد دھریجہ دے کم دا صحیح معنی دیوچ اندازہ میکوں ایں تھیسز دے دوران تھیئے، ٻہوں وݙا کم اے، میں ݙو چار ڳالھیں ہِن ۔ 

1                      پہلا سرائیکی اخبار شروع کرݨ دا اعزاز حاصل کیتا۔ 

2                    سب توں زیادہ سرائیکی کتاباں جھوک پبلشرز دی طرفوں شائع تھیاں۔

3                    جھوک دی لائبریری دنیا دی واحد لائبریری اے جتھاں سرائیکی کتابیں دی تعداد باقی تمام لائبریریں توں زیادہ ہے۔ 

4                    سرائیکی کتاباں دے سب توں زیادہ مقدمے جیرھے جو 200 توں وَدھ ہِن دا اعزاز ظہور احمد دھریجہ کوں حاصل تھیا۔ 

5                    وسیب دے ادبی سرمائے کوں سانبھݨ اِچ ادارہ جھوک جتنا کردار ادا کیتے او وفاقی یا صوبائی ادارے وی نی کر سڳیئے۔ 

6                    عدالتی تے سیاسی و سماجی سطح تے سرائیکی تعلیم دے اجراء واسطے سب توں وݙا کردار ظہور احمد دھریجہ دا ہے۔ ایں سانگے میں سفارش تے درخواست کریندی آں جو اِنہاں دی خدمات دے اعتراف دے وچ نوبل انعام حاصل تھیوݨاں چہیدے۔ 

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی