سرائیکی ادب دی تریخ

اے کائنات ہک تریخی عمل دی پیداوار ہے اَتے اساݙا ہک ہک ساہ ایں عمل دا حصہ ہے ۔ کائنات دے آغاز توں گھن تے ہُݨ تک گزریا ہویا ہک ہک پل تے ہک ہک لحظہ تریخ تے تریخ دی امانت ہے ، تریخ تے تحقیق دا آپت وچ گھاٹا ڳانڈھا تے رشتہ ہے ، تحقیق دے بغیر اساں تریخ کوں نی ڄاݨ  سڳدے ، تحقیق ہک اوکھا تے صبر آزما عمل ہے ایندا مطلب گزرے ہوئے حالات و واقعات دی تلاش تے ڳول پھول ہے ، ڈھیر سارے انسان تے ڈھیر ساریاںقوماں حیاتی دا ڈھیر سارا حصہ بغیر تحقیق دے گزار ݙیندن جیندا نتیجہ اے تھیندے جو انہاں دے تے اُنہاں دی قوم دے چنگے کماں کوں ویلھے دی مٹی دھرتی وچ پُور ݙیندی ہے اَتے بعد وچ ٻئی جہوں آئے ہوئے حملہ آور تے انہاں دے نال آئے ہوئے کوڑے تریخ دان گھڑتو تریخاں گھڑ چھوڑیندن جیڑھیاں جو قومیں دے سنگھ وچ مچھی دے کنڈے والی کار پھس کھڑدین جینکوں علم تریخ توں ناواقف قوماں نہ نڳل سڳدن اَتے نہ اُڳل سڳدن۔

دنیا دے قدیم ترین خطے سرائیکی وسیب تے اِتھاں دی عظیم ترین قوم سرائیکی نال  ایویں تھئے ۔ حملہ آور لُٹیریاں اساں توں اساݙا مال اسباب لُٹݨ دے نال اساݙی شناخت تے اساݙی تریخ وی کھس گھدی ، ساریاں گاٖلھیں میکوں اَڄ سئیں ݙاکٹر پروفیسر سجاد حیدر پرویز دی کتاب ’’سرائیکی زبان و ادب کی مختصر تاریخ‘‘ کوں ڈیکھ تے یاد آئن ۔ ایں کتاب دے پنج حصے ہِن ۔ جنہاں دی ترتیب تے انہاں اچ شامل مضمون اے ہِن:

حصہ اوّل : سرائیکی زبان ، سرائیکی زبان دے ماخذ ، سرائیکی زبان دے مختلف ناں ، سرائیکی زبان دا رسم الخط ، سرائیکی دے لسانی مطالعے ، سرائیکی لغت نویسی ، سرائیکی زبان تے گرائمر دی اںکتاباں 

ݙوجھا حصہ :منظومات نظم ، غزل ، ݙوہڑہ وغیرہ تے مشتمل ہے ۔ 

تریجھاحصہ: ناول ، ڈرامیں وغیرہ ۔

چوتھا حصہ: سیرت نگاری تے لوک ادب وغیرہ 

پنجواں حصہ: شخصیات نگاری تے مشتمل ہے ۔ 

کتاب وچ فاضل مصنف سرائیکی زبان تے ادب دے حوالے نال ہزاراں سالاں دی تریخ کوں خوبصورتی نال دہرائے تے وݙی درد مندی نال انہاں حالات و واقعات دا ذکر وی کیتے جیندی وجہ توں ایں علاقے دی تہذیبی ، ثقافتی ، معاشی ، معاشرتی اَتے جغرافیائی تریخ مرتب نہ تھی سڳی ۔ حملہ آوراں خصوصاً رنجیت سنگھ ملتان دے لائبریریں کوں بھاہ لوا چھوڑی ۔ ایندے باوجود اساکوں ݙسیا ڳئے جو سرائیکی خطے دی تریخ ہزار ہا سالیں تے محیط ہے اَتے اے او خطہ ہے۔

٭                                            جتھاں انسان پہلی واری اپݨے ݙوں پیریں تے کھڑݨ تے ٹُرݨ سکھیا ۔

٭                                            جتھاں سب توں پہلے کشتیاں تے جہاز تیار تھئے۔

٭                                            جتھاں دنیا وچ سب توں پہلی چندر گیت موریا بادشاہت قائم کیتی۔

٭                                            جتھاں فاتح عالم سکندر اعظم کوں ساڈھے چار ہزار سال پہلے شکست ݙتی ڳئی۔

٭                                            جتھاں ہزاراں لکھاں سال پہلے خدا کوں منݨ والے پیدا تھئے تے ملتان عبادت گاہیں دا مرکز بݨ ڳیا۔

٭                                            جتھاں سب توں پہلے لکھݨ دا فن تے  ایجاد تھیا۔

٭                                            جتھاں سب توں پہلے پکیاں سلھیں بݨاوݨ ، تعمیر اُسارݨ تے کاشی گری دا فن ایجاد تھیا۔

٭                                            جتھاں دی عظیم سلطنت ملتان دیاں سرحداں ہک طرف امرتسر ، ݙوجھی طرف اجمیر ، تریجھی طرف ٹھٹھہ تے چوتھے پاسے کیچ مکران تک کھنڈیاں ہوئیاں ہَن۔

کائنات دی ایں عظیم سلطنت کوں سب توں زیادہ زرخیز ہووݨ دا شرف حاصل رہ ڳئے۔ ملتان کوں بیت الذہب یعنی سونے دا گھر وی آکھیا ڳے۔ سونے دی ایں سلطنت کوں تے موہنجوداڑو ، ہڑپہ توں قدیم میݙے ایں عظیم شہر کوں  حملہ آوریں رڄ تے لُٹیے۔

پروفیسر سجاد حیدر پرویز اپݨی کتاب وچ جیڑھی کتابیں دا ذکر کیتے اِتھوں اساں ثابت کر سڳدوں جو یونان ، افغانستان ، برطانیہ تے دلی تے لہور وچ جیڑھے عیش کدے تے محل بݨائے ڳن او ملتان دی لُٹ مار تے لکھاں مݨ سونا لُٹ تے بݨائے ڳے ہن ۔ مظالم دی داستان ٻہوں لمبی اے جو ملتان تے ٻئے سرائیکی خطے تے ہک نی بلکہ سینکڑاں ہا واری محشر بپا تھیندا رہ ڳے ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء