خواجہ غلام فریدؒ دا تصورِ عشق

### لکھت: عزیز فاطمہ
قسم خدا دی نبی دی۔ عشق ہے چیز لذیز عجیب

عشقوں مول فریدؒ نہ پھرسوں۔ روز نویں ہِم چس وے میاں جی

حضرت خواجہ فریدؒ اَپݨی شاعری وچ عشق دے جذبے کوں ٻہوں عظمت تے بلندی عطا فرمائی ہے ۔ آپ عشق کوں ہک انوکھی تے نویکلی لذت عطا کرݨ والی شئے آکھیے ۔ آپ ایں عشق دے جذبے کوں اتنی عظمت عطا کیتی جو انسان دی وݙائی دا وسیلہ تے عرفان حق دی سُنڄاݨ دا رستہ آکھیا۔

آپ فرمیندن کہ عشق اِی او واحد جذبہ ہے جیندے نال انسان ، انسان کامل بݨدے ۔ اگر انسان وچ عشق دا جذبہ نہ ہووے تاں اوندے تے حیوان دے درمیان کوئی فرق کوئے نہیں۔

ٻاجھ محبت ڄاݨ برابر

کیا ناطق کیا ناہق صاہل

آپ عشق دی عظمت بیان کریندے ہوئے فرمیندن کہ اے عشق تاں او جذبہ ہے جئیں سب کنوں پہلے خدا تعالیٰ دی ذات دے اندر جنم گھدا ۔سب کنوں پہلے …مطلق عشق کیتا تے آپݨے محبوب دی خاطر اے کائنات پیدا کیتی یعنی تخلیق کائنات دے پِچھوں وی ایں عشق دا جذبہ کارفرما ہے۔

آپ فرمیندن:

کنت کنزاً عشق گواہی

پہلوں حب خود ذات کوں آہی

جئیں سانگے تھیا جمل جہان

عام طور تے خواجہ صاحب دے کلام دا جائزہ گھندے ہوئے صرف انہیں کوں صوفی بݨا کے پیش کیتا ویندے اُنہیں دے عشق حقیقی کوں پیش کیتا ویندے جݙاں جو آپ ہک مکمل انسان ہن پوری انسانی فطرت رکھیندے ہن ۔ آپ بھر پور زندگی بسر کیتی ہئی ۔ آپ تارک الدنیا ناں ہن ۔ ایندے نال عشق مجازی دا واقعہ وی منسوب کیتا ویندے ۔ آپ روہی دی ہک نینگر نل محبت کیتی ۔ لیکن آپ مجازی عشق کوں وی عشق حقیقی تک پہنچݨ دا ہک ذریعہ ، ہک پوڑی سمجھدے ہن ۔ آپ فرمیندن جو عشق مجازی وی عجیب مشغلہ ہے ۔ اے ہک شطرنج وی بساط وانگو ںہے جیندے اُتے راز و رموز دے مُہرے کھیݙے ویندے پئین ۔ آکھݨ کوں تاں اے ہک کھیݙ ہے لیکن ایندے وچ حقیقت دے راز تے رموز کم کریندن تے آخر حقیقت تک پُچا ݙیندن۔

وہ حضرت عشق مجازی

سب راز رومز دی بازی

جݙاں انسان عشق حقیقی دی راہ تے قدم رکھیندے تاں عشق مجازی بُھل ویندے تے کمتر نظر آندے۔

وِسرے عشق مجازڑے

حُسن اَزل دی سانگ

عشق دی منزل ٻہوں اوکھی ہے ۔ ہر انسان ایں منزل دا راہی نہیں تھی سڳدا ۔ عشق تاں ہک بھاہ ہے جیڑھی درویش دے دِل وچ ہر ویلھے ٻلدی رہندی ہے ۔ ایندی لذت یا ایندا درد صرف درویش اِی محسوس کر سڳدے ۔ اوندے اندر ہر ویلھے عشق دی بھاہ بے چینی تے ہلچل مچائی رکھدی ہے۔

عشق نہیں ہے نار غضب دی

چٹنگ چُوانتی لائی

عشق دی منزل وچ ٻہوں ݙکھ تے مصیبتاں انسان کوں مِلدن ۔ ایں منزل توں کامیاب و کامران گزرݨ صرف عاشق صادق دا کم تے حوصلہ ہے آپ فرمیندن کہ ایجھیاں مشکل منزلاں تے مقامات سوائے وفادار عاشقیں دے تے لذت دیدار دے لبھݨ والے سچے تے کھرے لوکیں دے سوا کون طے کر سڳدے ،عاشق جیڑھیاں مشکلاں برداشت کر سڳدے ۔ ہر شخص نہیں کر سڳدا ۔ آپ فرمیندن:

بن عاشق اہل وفا دے

بن شائق ذوق لقا دے

بن صادق صدق و صفا دے

اِتھ آوے کون گزر کر

عشق دی کاٹ تے ایندی چُبھن ٻہوں تیز ہے ۔ ایندی چُبھن عاشق کوں ہر ویلے بے چین تے بے قرار رکھیندی ہے ۔ اے ٻہوں ظالم جذبہ ہے تے عاشق دے دِل وچ تیر والی کار ونڄ کے لڳدے تے ٻہوں زبردست چوٹ لڳدی ہے۔

عشق نہیں ہے تیر بلا دا

ظلمی چوٹ چلیندا ہے

آپ فرمیندن جو عاشق دے اندر اے بھا مسلسل ٻلدی رہندی ہے ۔ اے مسلسل چلدا رہندے ۔ عاشق دا دِل زخمی زخمی تے جگر پاش پاش ہے ۔ وقت دے نال نال اے درد ، اے سوز ودھدا رہندے۔

کیا عشق اڑاہ مچایا ہے

ہر روز اے سوز سوایا ہے

آپ فرمیندن کہ نین لاوݨ کوئی سوکھا کم نہیں ۔ عشق قربانیاں منگدے تے جان دے نذرانے منگدے ، عاشق صادق اوہے جیڑھا ایں منزل تے اپݨی جان دی پرواہ نہیں کریندا تے اپݨی جان محبوب دے قدماں وچ نچھاور کرݨ کوں عین سعادت سمجھدے۔

پڑھ بسم اللہ کھولیم سر کوں

چاتم عشق اجارہ

اوڑک عشق اندر جند ݙیسوں

نہ سمجھیں کھل ہَس وے میاں جی

آپ عشق کوں رہبر کامل سمجھدن ۔ عشق اِی او جذبہ ہے جیڑھا انسان کوں حقیقت تک گھن کے ویندے ۔ اے اوں مقام تک پُڄدے جتھاں تک عقل نہیں پُڄ سڳدی ۔ عشق اِی ݙکھے ہوئے دِل دی خوشیاں دا سامان کریندے ۔ عشق اِی حقیقت دے رازاں کنوں پردہ چاوݨ والا ہے۔

عشق ہے ݙکھڑے دِل دی شادی

عشق ہے رہبر مُرشد ہادی

عشق اساݙا پیر

جئیں کل راز سجھایا

عشق دی اے لذت ہے جو انسان ݙکھ درد کوں سہہ گھندے تے اوندے اُتے خوشی دا اظہار کریندے ، آپ فرمیندن جو محبت وچ لکھاں درد تے ہزاراں ݙکھ ہِن لیکن میں شکر دا سجدہ کرینداں جو اے درد و غم میݙی قسمت وچ آئین ۔ میکوں دوست دی مار من بھاوݨی لڳدی ہے۔

لکھ لکھ سُول ہزاراں ݙکھڑے

سو سو شکر جو ائم پوکھڑے

بے شک ضرب حبیب ذبیب

قرآن پاک وچ ہک جا تے ہے جو اساں اپݨی امانت کوں سارے اَسمان زمین اَتے پہاڑاں دے سامݨے پیش کیتا تاں انہیں چاوݨ کنوں انکار کر ݙتا اَتے ایں کنوں ݙر ڳئے اَتے آدمی اونکوں چا گھدا ، اے امانت اہل تصرف دے نزدیک عبادت ، اطاعت تے معرفت حق ہے جیڑھی عشق دے بغیر ممکن کوئے نئیں۔ اے انسان دی ہمت ہے کہ اوں ایں بار کوں اپݨے کمزور مونڈھیں تے چاتا ۔ صوفیاء سامݨے آئے تے انہیں عشق دی شراب دا کَوڑا گُھٹ خوشی نال بھرݨ منظور کر گھدا ۔ ایں شراب دا نشہ خواجہ صاحب دے انہاں شعراں وچ ملاحظہ فرمائو۔

دستوں پیر مُغاں دے

پیتم عشق دا جام

وحدت کیتا غلبہ

بُھل ڳیا کفر اسلام

گزرے فرض فریضے

سنت کوں بھی سلام

اے نشہ محض عشق دا نہیں بلکہ عشق حقیقی دا ہے ۔ جیڑھا ہر مقصد تے ہر شک کنوں پاک ہے ۔ ایں مقام تے پُڄ تے انسان کوں وحدت دے سوا ٻیا کجھ نظر نہیں آندا ۔ دوئی دے پردے ہٹ ویندن ۔ دوست دشمن دی تمیز ختم تھی ویندی ہے ۔ ٻس ہر پاسوں محبوب ݙسدے ایں مقام تے ونڄ کے سالک اَنا الحق دا نعرہ لیندے ،خواجہ سئیں وی عشق دے ایں درجے تے ہن آپ کیا قلندرانہ گاٖلھ کیتی ہے:

اساں سوبہ مست قلندر ہوں

کدیں مسجد ہوں ، کدیں مندر ہوں

مسجد ، مندر سب اوں ذات دے حوالے ہن ، سب رستے اوندی ذات دی طرف ونڄ کے کُھلدن۔ عاشق کوں ہر جا تے اوندے محبوب دا جلوہ نظر آندے۔ سالک ایں مقام تے پہنچ کے جنت تے دوزخ دے جھڳڑے کنوں اَزاد تھی ویندے ۔ ایندے پیش نظر صرف محبوب دی رضا مندی ہے ۔ اونکوں انعام دا کوئی لالچ نہیں ہوندا۔

ہے عشق دا جلوہ ہر ہر جاہ

سُبحان اللہ سُبحان اللہ

خود عاشق خود معشوق بݨیا

سُبحان اللہ سُبحان اللہ

آپ عشق کوں علم عمل کنو ں زیادہ درجہ ݙیندے ہن ۔ آپ فرمیندے ہَن کہ جتھاں تک علم دی حد ختم تھیندی ہے اُتھوں اڳوں تے عشق دی حد شروع تھیندی ہے ۔ عشق جتھاں پہنچ سڳدے علم اُتھاں تک نئیں پُڄ سڳدا ۔ مثلاً اقبال ایندے بارے آکھیئے:

عشق فرمودہ قاصد سے سبک گام عمل

عقل سمجھی ہی نہیں معنی پیغام ابھی

آپ فرمیندن:

علم عمل بھل ویسی جے کر

عشق پیو کن رَس وے میاں جی

جݙاں عشق فریدؔ اُستاد تھیا

سب علم عمل برباد تھیا

پر حضرت دِل اَباد تھیا

سو وجہ کنوں لکھ حال کنوں

ہک ٻئی جا تے آپ فرمیندن کہ جݙاں وی ساݙی عشق نال یاری لڳی ہے ساکوں سب ہوش بُھل ڳئے:

پیا عشق اساݙی آن سنگت

ڳئی شد مد زیر زبر دی بھت

آپ عشق کوں ہوں بلند درجہ ݙتے آپ اپݨیاں ساریاں عقیدتاں دا مرکز عشق کوں بݨائے آپ ایں ایمان دا درجہ ݙتے۔

آپ فرمیندن:

میݙا عشق وی توں میݙا یار وی توں

میݙا دین وی توں ایمان وی توں

ناصح ناہی نہ تھی مانع

عشق اساݙا دین ایمان اے

زاہد کوں ونڄ خبر سݨائو

عشق اساݙا دین ایمان اے

آپ دا عشق ، عشق حقیقی ہے آپ دے اَڳوں مجازی عشق جزو تے فانی ہے ۔ حُسن اَزل محیط کل تے لاثانی والافانی ہے۔آپ دا پیغام اے ہے جو ہر بندے کوں حسن اَزل نال عشق کرݨا چاہیدا ہے ۔ بہرحال آپ دے فلسفۂ وحدت الوجود تے فلسفۂ حسن اَزل کٹھا تھی تے انہاں دی زندگی وچ ایجھا رنگ بھرے جو اُنہاں کوں عرفان تے وجدان نصیب تھئے تے اُنہاں دے طفیلوں انہاں دی شاعری کوں خاص تے فنی بلندیاں ملین۔

آپ دی شاعری وچ تصوف دی ترجمانی جیویں کیتی ڳئی ہے ۔ اُنہاں دے مزاج تے طبیعت دے ہم رنگ ہے ۔ ایں وجہ توں آپ دی شاعری زندہ جاوید بݨ ڳئی ہے ۔ انہاں دی شاعری تے اُنہاں دا نظریہ تصوف ہک ٻئے نال مل ڳئین ۔ انہاں کوں نکھیڑیا نی ونڄ سڳدا۔

خواجہ سئیں دی حقیقت کوں نہ صرف چنگی طرح سمجھدے ہن بلکہ فقر درویشی کوں سرمایہ یا مݙی موڑی آہدے ہن۔

نینہ فریدؔ فقر دی موڑی

ٻاجھ برہوں دے کل ڳل کُوری

مردیں جیندیں نیویں پوری

دِل نوں داغ نہ لاویں

آپ عشق حقیقی کوں اِی سب کجھ منیندن ایندے علاوہ ہر شئے تے ہر محبت کوں کُوڑا آکھدن ۔ آپ فرمیندن جو صرف خدائے برتر دی محبت اِی سب کجھ ہے۔ ایندے علاوہ سارا بدصورت شور و غل تے فساد ہے۔

ٻاجھ محبت ذاتی

کوجھا شور فساد

ایں ساری بحث توں اساں اے اندازہ لیندے ہئیں کہ آپ دا نظریہ عشق وحدت الوجود تے عشق حقیقی دے گرد گھمدے ۔ عشق مجازی کوں اوندے تک پُڄݨ دا ذریعہ سمجھدن ۔ آپ ہک عالم باعمل ہن ۔ آپ علم عمل دے عشق دا سوز رکھیندن ۔ پہلے علم ضروری ہے جتھاں علم دی حد مُک ونڄے وَل بندہ راہ سلوک دیاں منزلاں عشق دے ذریعے طے کرے ۔ آپ پہلے عشق مجازی وَل فنا فی شیخ تے وَل فنا فی الرسول تے آخر وچ فنا فی اللہ دیاں منزلاں طے کیتیاں ۔ انہاں دیاں سوچاں دے سارے دھارے عشق حقیقی دی طرف ویندن تے ایہو انہاں دا نظریہ یا فلسفہ عشق ہے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: سلک سلوک فریدی