سرائیکی اجرک دا پندھ

کمپیوٹر تے اساں جیرھے ڈیزائن بݨائے او ٹھپے آلئیں کول چا ڳیوسے ۔انہاں آکھیا جو حالی فی الحال نویں ٹھپے نہ بݨواؤ جیرھے ٹھپے اسیݙے کول ہِن انہاں کوں اساں لا ݙیندوں ۔ تُساں انہائیں کوں ݙیکھو، پسند آون تاں ولا جیویں آکھسو۔ سب توں پہلے ہک قدیمی ٹھپے آلے جیرھے جو ملتان کینٹ آلے پاسے ہک مسیت دے نال ٻیٹھن ، کوں کپڑا گھنا ݙتا، انہاں رقم وی ڈھیر ساری گھن گھدی پر کم نہ بݨیا۔ میکوں شوکت مغل آکھیا کرافٹ بزار آلئیں نال صلاء کروں۔ 

اساں کرافٹ بزار ملتان ڳئے ،ملتان دے عالمی شہرت یافتہ نقاش ملک عبدالرحمان کوں ملیوسے ۔ کرافٹ بزار دے ٻے سارے سنگتی وی ملئے ۔اساں اپݨا مدعا بیان کیتا۔ قذرتوں استاد امیر بخش آف کہروڑ پکا اِتھاں پہلے توں آئے ٻیٹھے ہَن۔ ملک صیب انہاں نال ملوایا ، اساݙا تعارف کرا تے آکھیا جو ملک امیر بخش صیب تہاݙا مسئلہ اے حل کر سڳدن ۔ ڳالھ بات تھئی۔ انہاں آکھیا جو تُساں کہروڑ پکا آؤ۔ میں کہروڑ پکا ڳیا ۔ انہاں کوں ݙسیا جو 7 مارچ 2014ء کوں سرائیکی فیسٹیول اے ۔ تُساں اساݙی لاڄ رکھݨی اے ۔ انہاں مہربانی کیتی ، سرائیکی اجرک تیار کیتی ۔

سرائیکی اجرک دے سلسلے ءِ چ میں سندھ دے شہر ڄام شورو ڳیا، پُچھ ڳچھ کیتی ، اپݨا مقصد بیان کیتا۔ انہاں کجھ نہ ݙسیا ۔ ایں دورے تے میݙے مرحوم دوست، بھرا تے سنگتی غلام مصطفی خان تے جیوݨ جوڳے محمد علی خان وی ہَن۔ انہاں آکھیا جدید دور اے ، ٹھپے مپے چھوڑو، کراچی ونڄ تے کہیں کوں آکھدوں ، اجرکاں تیار کرا ݙیسن۔ ہک واری ول میں حیدر آباد سرائیکی قوم پرست دوست سئیں ذوالفقار کھونہارا کوں تکلیف ݙتی ۔ انہاں بھڄ دھرک کیتی ، اوڑک ہک جاہ توں او کامیاب تھی ڳئے۔ انہاں میکوں حیدر آباد سݙیا ۔ میں حیدر آباد ڳیا تے اجرکیں دا آرڈر ݙتا۔ 

حیدر آباد ءِ چوں سرائیکی اجرکاں بݨ آیاں ۔ٹوٹل رقم انہائیں ایڈوانس گھدی ۔ میں کجھ عرصہ بعد نویں آرڈردا آکھیا تاں انہاں آکھیا فی الحال رُک ونڄو ۔ نہراں بند تھی ڳن، ایں سانگے مال تیار نی پیا تھیندا۔ میں پُچھ ڳچھ کیتی تاں میکوں ݙسیا ڳیا جو واقعی اجرکیں دا تعلق نہریں دے پاݨی نال ہوندے ۔ چپ کر ڳیوسے ۔ جیکر اساں سرائیکی اجرک دے کم کوں چائے تاں اینکوں توڑ پُڄیسوں ۔اللہ دے فضل نال ہک ݙینھ او آؤسے جو سرائیکی اجرک عام تھیسے ۔سندھی اجرک آلی کار ہر جاہ تے ہردوکان تے ملسے۔ ایں اجرک کوں ہُݨ کوئی نہ روک سڳسے جو اے سرائیکی قومی شناخت دا سوال اے ۔ 

پنجاب لوک سجاک ہک این جی او اے ۔ اوں اجرکیں دی ڈیمانڈ کیتی تے آکھیا جو ایندے اُتے پنجاب لوک سُجاک لکھیا ہویا ہووے ۔ میں معذرت کیتی ۔ ایں سانگے جو میکوں ایں ڳالھ دا ݙر ہے جو جیویں اسیݙی بھوئیں تے سنڄاݨ دے نال نال پنجاب اسیݙی ہر شئے تے قبضہ کیتی کھڑے ۔ ایویں سرائیکی اجرک کوں وی پنجابی اجرک آکھ ݙتا ویسے۔ انہائیںدا آکھݨ اے ہا جو نویں سال دے شروع ءِ چ پنجاب لوک سجاک دے ڈھیر سارے پروگرام سرائیکی علاقیں اچ تھیسن ،ہزاراں اجرکاں اساں گھنسوں ۔ تہاکوں ایندے وچ چنڳاں منافع تھی ویسے ۔ میں آکھئے میکوں نہ تاں ایجھا منافع چہیدے تے نہ ایجھی دولت۔ سرائیکی اجرک ہے ،انشاء اللہ سرائیکی اجرک رہسے ۔ 

سرائیکی اجرک دے پَندھ دی کہانی ٻہوں دلچسپ تے عجیب وی ہے، کیوں جو سرائیکی اجرک اساݙے سامھے بݨی ، اساں سارو کجھ ݙیکھدے رہ ڳیوسے تے اے سارا حال اکھیں ݙٹھا حال اے، کمپیوٹر تے اساں جیرھے ڈیزائن بݨائے او ٹھپے آلئیں کول چا ڳیوسے ۔انہاں آکھیا جو حالی فی الحال نویں ٹھپے نہ بݨواؤ جیرھے ٹھپے اسیݙے کول ہِن انہاں کوں اساں لا ݙیندوں ۔ تُساں انہائیں کوں ݙیکھو، پسند آون تاں ولا جیویں آکھسو۔ سب توں پہلے ہک قدیمی ٹھپے آلے جیرھے جو ملتان کینٹ آلے پاسے ہک مسیت دے نال ٻیٹھن ، کوں کپڑا گھنا ݙتا، انہاں رقم وی اڑھا ساری گھن گھدی پر کم نہ بݨیا۔ ولا حسین آگاہی تے ڳلی کمنگراں آلئیں کول ڳئے ، اتھاں وی چس نہ آئی۔ اندرون دلی گیٹ ڳے۔ ظہور احمد دھریجہ ݙسیندن جو ہر کوئی نویاں صلائیں ݙیوے ، کجھ لوک اے آکھن جو پنج ݙاہ لکھ ہووے ، فیصل آباد ونڄو تے اُتھوں کپڑا پرنٹ کراؤ ، پر اتھاں تھولا کپڑا نہ بݨسے ڈھیر سارا ہووے ۔ اتنی رقم کتھوں آوے ؟ میکوں شوکت مغل صیب آکھیا کرافٹ بزار آلئیں نال صلاء کروں۔ سرائیکی اجرک دے پَندھ دا حال حویلا ظہور احمد دھریجہ اپݨی کتاب وچ وی لکھیئے ، آپ لکھدن جو:  

’’اساں کرافٹ بزار ملتان ڳئے ،ملتان دے عالمی شہرت یافتہ نقاش ملک عبدالرحمان کوں ملیوسے ۔ کرافٹ بزار دے ٻے سارے سنگتی وی ملئے ۔اساں اپݨا مدعا بیان کیتا۔ قذرتوں استاد امیر بخش آف کہروڑ پکا اِتھاں پہلے توں آئے ٻیٹھے ہَن۔ ملک صیب انہاں نال ملوایا ، اساݙا تعارف کرا تے آکھیا جو ملک امیر بخش صیب تہاݙا مسئلہ اے حل کر سڳدن ۔ ڳالھ بات تھئی۔ انہاں آکھیا جو تُساں کہروڑ پکا آؤ۔ میں کہروڑ پکا ڳیا ۔ رقم ݙے آیا تے انہاں کوں ݙسیا جو-6 7 مارچ 2014ء کوں سرائیکی فیسٹیول اے ۔ تُساں اساݙی لاڄ رکھݨی اے ۔ انہاں مہربانی کیتی ، سرائیکی اجرک تیار کیتی ۔ سندھی اجرک والے گہرے رنگ تاں نہ ہن پر بسم اللہ تھی ڳئی۔ ولا استاد امیر بخش صاحب نال رابطہ رہ ڳیا تے ٻیاں اجرکاں وی بݨوایاں پر اصل رنگیں آلی سِک تے آس  باقی ہئی ۔ سرائیکی اجرک دے سلسلے اِچ میں سندھ دے شہر ڄام شورو ڳیا، پُچھ ڳچھ کیتی ، اپݨا مقصد بیان کیتا۔ کجھ نہ ݙسیا ڳیا۔ شئت سندھی دانشور دوستیں ڳالھ کوں اولا ݙتا ہووے۔ کیوں جو انہائیں کوں ’’سرائیکی اجرک‘‘ دا لوظ وی چنڳا نہ پیا لڳدا ہا۔ ایں دورے تے میݙے مرحوم دوست، بھرا تے سنگتی غلام مصطفی خان تے جیوݨ جوڳے محمد علی خان وی ہَن۔ انہاں آکھیا جدید دور اے ، ٹھپے مپے چھوڑو، کراچی ونڄ تے کہیں کوں آکھدوں ، اجرکاں تیار کرا ݙیسن۔(100)

سرائیکی اجرک دی تیاری وی ہک تاریخ ءِ ۔ ظہور احمد دھریجہ سارے حالات دا ذکر کیتے آپ لکھدن :

میں ولا کراچی ڳیا ۔ انہاں آکھیا ’’ بڑا آرڈر دو اور رقم ایڈوانس جمع کراؤ‘‘ ۔ وݙے آرڈر دی نہ ایڈوانس رقم ہئی ے نہ جمع کرائی ۔ہک واری ول میں حیدر آباد سرائیکی قوم پرست دوست سئیں ذوالفقار کھونہارا کوں تکلیف ݙتی ۔ انہاں بھڄ دھرک کیتی ، اوڑک ہک جاہ توں او کامیاب تھی ڳئے۔ انہاں میکوں حیدر آباد سݙیا ۔ میں حیدر آباد ڳیا تے اجرکیں دا آرڈر ݙتا۔ ولا اساں حیدر آباد دے انہائیں دوکانداریں کول ڳے ، جنہاں دا کروڑاں روپے دا کاروبار سندھی اجرک دا ہے۔ او اپݨے دوکانیں تے کوئی ٻیا کپڑا رکھدے ای نی صرف سندھی اجرک رکھیندن ۔ اساں انہائیں کوں سرائیکی اجرکاں بݨواوݨ تے انہاں کوں بطور کاروبار چلاوݨ دی ارداس کیتی تے آکھیا جو اے اجرکاں تُساں سرائیکی وسیب دے دکانداریں کوں بھیڄو ، ٻہوں وِکسن پر انہاں نہ منی ۔ ‘‘(101)

سرائیکی اجرک دی تاریخ بیان کریندے ہوئے ظہور احمد دھریجہ اپݨی کتاب سرائیکی اجرک وچ مزید لکھدن جو:

اساں ݙٹھا جو سرائیکی اجرکاں آ ڳن، خوش ٻیٹھے تھیندے ہاسے کیوں جو حیدر آباد اِچوں سرائیکی اجرکاں بݨ آیاں ۔ٹوٹل رقم انہائیں ایڈوانس گھدی ۔ بنڈل آئے تاں کجھ اجرکاں ٹھیک نہ ہن ۔کپڑا پھاڑیا ہویا ہا ۔میں شکایت کیتی تاں او نراض وی نال تھی ڳے۔ میں کجھ عرصہ بعد نویں آرڈردا آکھیا تاں انہاں آکھیا فی الحال رُک ونڄو ۔ نہراں بند تھی ڳن، ایں سانگے مال تیار نی پیا تھیندا۔ میں پُچھ ڳچھ کیتی تاں میکوں ݙسیا ڳیا جو واقعی اجرکیں دا تعلق نہریں دے پاݨی نال ہوندے ۔ چپ کر ڳیوسے ۔ کجھ عرصہ بعد حیدر آباد ڳیا ۔ ڄام ذوالفقار کھونہارا سئیں میݙے نال سارا ݙینھ بھڄدے رہ ڳے پر کم نہ بݨیا۔ ڄام ذوالفقار کھونہارا ایں ڳالھ تے رنج تھئے تے ارمان کیتونے جو رقم وی ݙیندوں ، منتاں وی کریندوں ، پر کم نی بݨدا ۔ میں آکھیا مونجھے نہ تھیوو، اے نہ بݨاون پر کے توݨیں ؟ جیکر اساں سرائیکی اجرک دے کم کوں چائے تاں اینکوں توڑ پُڄیسوں ۔اللہ دے فضل نال ہک ݙینھ او آؤسے جو سرائیکی اجرک عام تھیسے ۔سندھی اجرک آلی کار ہر جاہ تے ہردوکان تے ملسے۔ ایں اجرک کوں ہُݨ کوئی نہ روک سڳسے جو اے سرائیکی قومی شناخت دا سوال اے ۔ سرائیکی شناخت دے سلسلے اچ اساں فریدی رومال کوں تحریک دی شکل اِچ ہر جاہ تے پُڄائے ۔ سڄݨیں کوں تحفے ݙتن تے ہر کٹھ میل اچ پنجاہ پنجاہ ، سو سو فریدی رومال وی دوستیں کوں گفٹ کیتن ۔ دوست سڄݨ سرائیکی اجرک دی وی اونویں خواہش کریندن ۔ فرق اے ہے جو فریدی رومال سستا ہا، سرائیکی اجرک اوں توں ترائے گنا تے وݙی اجرک اوں توں وی مہانگی اے ۔ تھولے سنگتی ایجھے ہِن جیرھے مُل گھندن ، باقی سارے سنگتی تحفے دی سِک رکھدن ۔میکوں تاں لکھ وار خوشی اے پر کے تئیں ؟ ہک سنگتی تاں ایجھا کاوڑیا جو میکوں آکھݨ لڳا جو تہاݙی سرائیکی اجرک دی مشہوری کریندوں ، سوہن حلوے دا ݙٻہ وی نال ݙیو۔ میں اونکوں سمجھایا تاں اوں آکھیا ٹھیک اے سئیں جے مُل گھنݨی اے تاں ول اساں سندھی اجرک گھنسوں، ظہور احمد دھریجہ ڳال کریندن جو ہک بے نصیبہ سرائیکی نینگر جیرھا جنرل مشرف دی جھولی اِچ سرائیکی سرائیکی کھیݙدے ، موبائل تے ایس ایم ایس چلایس جو اساں سرائیکی اجرک کوں بھاہ لیسوں ۔ اونکوں وسیب دے نینگریں ولدا ݙتا جو سرائیکی اجرک سرائیکی دا قومی پرچم اے ۔ جے توں سرائیکی جھنڈے کوں بھاہ لیسیں تاں کیا اساں تیکوں چھوڑ ݙیسوں ، ول او چھؤ مار ڳیا۔ میݙا عرض کرݨ دا مطلب اے ہے جو مسائل ہِن پر انشاء اللہ تُساں اساں پِچھوں نی ہٹݨاں ۔ سرائیکی اجرک کامیاب کر تے رہسوں ۔ سرائیکی اجرک دی تعریف بارے آپ لکھدن: 

’’ملتانی کاشی پوری دنیا وچ مشہور اے ۔تُساں سندھ ونڄو تے بھانویں بلوچستان ۔ تریخی عمارتیں تے تہاکوں ملتانی کاشی گری دے نقش نگار نظر آؤسن ۔ ڳال صرف پاکستان یا ہندوستان دی نی ، ایران ،عراق، شام، مشرق وسطیٰ تے بھانویں بلخ بخارا تے کاشغر تئیں پے ونڄو ۔ تہاکوں ملتانی کاشی گری دے رنگ فیروزی تے نیلانظر آؤسن۔ سرائیکی اجرک دے رنگ وی ایہے ہِن ۔ انہائیں رنگیں تے انہائیں رنگیں دے پھُل ٻوٹیں دی تریخ پنج ہزار سال اے ۔ انہائیں رنگیں وچ سرائیکی اجرک متعارف کرا تے اساں اپݨی پنج ہزار سال دی تریخ کوں زندہ کیتے۔ اے صرف سرائیکی اجرک نی سرائیکی قوم دی پنج ہزار سال بعد ہک نویں زندگی تے نواں ڄمݨا ں ہے۔سرائیکی اجرک دے رنگیں کوں ہر جاہ تے ݙاڈھا پسند کیتا ڳے۔ سرائیکی اجرک دے رنگ اکھیں کوں ٹھاڈل ݙیندن ۔سرائیکی اجرک دے رنگ فیروزی تے اسمانی اسیݙے وسبے دے قدیم رنگ اِن ۔ انہائیں رنگیں دی ہزار سالیں دی تریخ اے ۔ سرائیکی وسیب وچ جاہ جاہ تے نیلے رنگ کوں پسند کیتا ویندے ۔ مخدوم جاوید ہاشمی سرائیکی اجرک کوں ݙیکھ تے آکھیا سندھی اجرک توں وی سوہݨی اے ۔سرائیکی فیسٹیول تے مخدوم سید یوسف رضا گیلانی آکھیا سرائیکی اجرک کوں ݙیکھ تے اکھیں دے نال ہاں وی ٹھردے۔ سرائیکی اڳواݨ تاں سرائیکی سڄݨیں کوں تحفے ݙیندے کھڑن۔‘‘(102)

اَجرک سرائیکی خطے دی صدیاں پراݨی ثقافتی علامت ہے ۔ازرق دا لوظ عربی اِچوں آئے۔ اجرک دا لوظ’’ ازرق‘‘ توں تبدیل تھی تے اجرک بݨ ڳے۔ ایندا مطلب تھیندے ’’نیلا ‘‘، تاریخی واقعہ ایویں ہے جو عرب فوجاں محمد بن قاسم دی سربراہی اِچ سلطنت ملتان تے حملہ آور تھیاں تاں ڈھیر سارے لوکاں اپݨے مونڈھے تے’’ لوکاراںتے چادراں ‘‘زیب تن کیتیاں ہویاںہن جیرھیاں ملتانی کاشی دے نیلے رنگ نال رنگیاں ہویاں ہن۔ جݙاں عربیں ݙٹھا تاںانہاندے منہ اِچوں خوشی تے کن حیرانی نال لوظ ’’ ازرق ازرق‘‘ یعنی ’’ نیلا نیلا ‘‘ نکلیا۔ بعد وچ ایں چادر تے لوکار دا ناں اجرک تھی ڳیا۔ کیوں جو کجھ مقامی لوک ’’ ز‘‘ کوں ’’ ج ‘‘ کر تے الیندے ہن۔ سرائیکی اجرک دی تاریخ بارے ظہور احمد دھریجہ اپݨی کتاب وچ لکھدن: 

’’سرائیکی اجرک اساݙی گمشدہ میراث اے، اساݙی سنڄاݨ حملہ آوریں دی وجہ توں مٹدی رہ ڳی اے، سرائیکی اجرک توں پہلے تے سرائیکی اجرک توں بعد حملہ آور ی دی وجہ توں سرائیکی قوم تے سرائیکی خطے نال جو بݨی او ہِک الگ تاریخ تے الگ درد ناک داستان اے، سرائیکی وطن توں بے وطن تھئے، سرائیکی وچوں سندھی ، پنجابی ، اردو‘ پوٹھوہاری ہند کو تے ٻیاں زباناں پیدا تھیاں پر سرائیکی دی تہذیبی ثقافتی تے جغرافیائی شناخت مٹا ݙتی ڳئی۔ سندھی بھرانویں کوں شناخت تے صوبہ مل ڳیا تے اجرک دے رنگ تبدیل تھی تے سندھی اجرک بݨ ڳئی اے وی ݙسی ونڄاں جو سرائیکی اَجرک سندھی اَجرک دے مقابلے اِچ نی بلکہ اوندے متبادل ہے۔ خوشی دی ڳالھ ہے۔ا ڄ دے تاریخی  موقعے تے سرائیکی قوم اپݨی صدیاں پراݨی اجرک کوں اوندے اصل رنگاں وچ جڳ جہان دے سامھے گھن اَئی اے تے اپݨی گمشدہ میراث کوں اونویں زندہ کیتے جیویں سرائیکی زبان تے سرائیکی ثقافت کوں زندہ کیتا ڳے۔نکی جہی ڳال اے وی کیتی ونڄاں جو سرائیکی اَجرک دا رنگ نیلا ہے تے نیلے رنگ نال سرائیکی وسیب دا وݙاڳانڈھا ہے ۔ ہک تاں پوری دنیا وچ نیل دی کاشت تے ٻاہرلے ملکاں کوں برآمد دا وݙا علاقہ سرائیکی رہ ڳئے ۔ ݙوجھا اے جو اساݙے سندھ دریا دا ناں ’’نیلاب‘‘ وی ہے ۔ ٻیا اے جو نیلے رنگ دے ویس کوں سرائیکی وسیب دا صوفیانہ لباس وی آکھیا ویندے ۔ اساݙیاں تریمتیں کپڑے دھووݨ ویلے چٹے کپڑئیں کوں نیل ضرور ݙیندئین ، تاں جو کپڑے کوں سوبھ مِل ونڄے تے او صاف تے چمکیلا بݨ ونڄے۔ نیل دے خواص وچوں ہک میل کپݨ وی ہے ۔ اسیݙے وسیب وچ پڳ کوں نیل ݙیوݨ ضروری سمجھا ویندا ہا تے نیل آلا پٹکا ٻدھݨ آلے کوں سرائیکی وسیب اِچ معزز سمجھا ویندے ۔ ایہا وجہ ہے جو ہک اَکھاݨ ’’گدڑ نیل دی حوض  اِچ ونڄ پووے تاں مہاندرا نی بݨ ویندا‘‘۔ عام ورتیا ویندے ایں بارے ہک کہانی وی ہے بہرحال سرائیکی وچ نیل کوٹ ، نیل واہ ، نیل گڑھ تے ایہو جہے ٻہوں سارے ناں نیل دی عظمت دی نشانی ہن تے نیلے رنگ دی سرائیکی اَجرک سونے تے سہاڳہ ہے ۔ تاریخی حقیقت اے وی ہے جو پوری دنیا اچ نیل دی پیداوار دا سب توں وݙا مرکز سرائیکی وسیب رہ ڳے۔ اڄ جینکوں ٹھٹھہ صادق آباد آکھدن ، ایندا اصل ناں ٹھٹھہ پاولیاں ہے۔ ایں سارے علاقے وچ نیل دی پیداوار تے اوندی تریخ بھری پی اے ۔ ایں سانگے اساں آکھدوں جو کہیں جاہ دا ناں نہ وٹاؤ، ناں وٹاوݨ دا مطلب اوندی تاریخ کوں قتل کرݨ ہوندے۔وقت ویلہا تیزی نال بدلدا پے ۔ اسں اپݨے نیلاب تے اپݨے آپ کوں ولا ڳول گھدے۔ رفعت عباس سچ تاں آکھئے:‘‘

اساں تاں نیلیاں سلھاں اُتے پُھل بݨاوݨ آلے

ہُݨ جے نوبت وڄ پئی اے تاں ویس وٹَیندے پئے ہیں(8)

**تاثرات**

                       سرائیکی اجرک وسیب دی ٻہوں وݙی پہچاݨ دے طور تے سامݨے آندی پئی اے ۔ سئیں ظہور دھریجہ سرائیکی اجرک کوں متعارف کرا تے ٻہوں وݙا کارنامہ سرانجام ݙتے ۔ اُنہاں دے کم کوں ہمیشہ یاد رکھیا ویسی ۔ سرائیکی اجرک دی خوشی اِچ تھیوݨ والے فیسٹیول بارے  ظہور دھریجہ ݙسیندن جو سرائیکی فیسٹیول کوں سندھ فیسٹیول یا پنجاب فیسٹیول دی نقل یا حسد قرار نی ݙتا ونڄ سڳدا ، البتہ چنگے عمل تے رشک قدرتی تے فطری ڳالھ ہے ۔ کہیں وی چنگے کم دی خاہش ، اُمنگ ، حسرت تے تمنا کرݨ توں نہ تاں کہیں کوں روکیا ونڄ سڳدے تے نہ کہیں سوچ تے خاہش تے پابندی ہے ۔ اگر سندھی تے پنجابی قوم ہے تاں سرائیکی وی ہک قوم ہے ۔ اگر پنجاب ، سندھ ، بلوچستان تے خیبرپختونخوا دی اپݨی ثقافت ہے تاں اساݙی وی اپݨی ثقافت ہے بلکہ اساں تاں ہزار ہا سالاں دی قدیم تہذیب دے وارث ہیں۔ انہاں آکھیا جو موجودہ صدی سرائیکی عہد دی صدی ہے ۔ سرائیکی ثقافت دے رنگ تے خوشبو کھنڈسے تاں پوری کائنات کوں معطر کر ݙیسے ۔ انہاں آکھیا جو تکبر تے غرور کنوں خدا بچاوے مگر اساں ݙساوݨ چاہندوں جو ایں خطے دے اصل تے وسیب توں قدیم قوم سرائیکی ہے ۔ایہ ٹھیک ہے جو صدیاں دی حملہ آوری اساݙا سارا کجھ ختم کیتا مگر ہُݨ سرائیکی ہِک واری ولا زندہ تھی ڳئی تے ایہ سرائیکی دا نواں ڄم ہے۔سرائیکی اجرک تے سرائیکی ثقافتی ݙینھ /سرائیکی فیسٹیول بارے اکابرین تحریراں لکھیاں جو کہ ہک الڳ ضمیمہ موسوم بہ سرائیکی اجرک شائع تھئی اوندے وچ سئیں پروفیسر شوکت مغل لکھدن :

’’سرائیکی وسیب دے ادیباں ، شاعراں ، دانشوراں ، فنکاراں ، دستکاراں ، گلوکاراں تے قلم کاراں سرائیکی تہذیب تے ثقافت کوں ہِک واری ولا زندہ کیتا تے او مبارک باد دے حقدار ہِن تے ایہ وی حقیقت ہے جو ایہ فیسٹیول سرائیکی دی نویں زندگی دی دھمال ہے ۔ ظہور دھریجہ آکھدن جو سرائیکی فیسٹیول دے موقع تے سرائیکی اجرک متعارف کرائی ، ایں سلسلے وچ کہروڑپکا دے عالمی شہرت یافتہ نقاش مستری امیر بخش تے سندھ دے کاریگراں توں کم کرائے تے ݙینہ رات دی بھڄ دُھرک دے نال لکھاں روپیہ وی خرچ کیتے ٻیا سوہݨا بݨاوݨ سانگے ملتان دے قدیم ٹھپہ ساز کاریگراں دی خدمات وی اساں گھدی ۔ ایہ اجرک ایں ڳالھ دا جواب اے جو پنجاب آلے اساکوں سندھی یا جانگلی تے سندھ آلے اساکوں پنجابی آکھدن لیکن اساں اپݨی قدیم اجرک کوں ولا زندہ کر تے پیغام ݙیوݨ چاہندوں جو نہ اساں سندھی ہِسے تے نہ اِی اساں پنجابی۔ اساں سرائیکی ہئیں تے اساݙی اَنج سُنڄاݨ ہے ۔ ظہور دھریجہ ݙسیندن جو اساں اپݨی اَنج ثقافت تے ایں تہذیب دے وارث ہِسے جیندے توں سندھی ، پنجابی سمیت ٻہوں ساریاں تہذیباں پیدا تھن ۔ ایندے نال نال سرائیکی بلیو پاٹری ، سرائیکی گلاس ورک ، سرائیکی چادر چھاپ ، پٹولی ، ٻوݙی ، سرائیکی کیمل ورک ، سرائیکی کڈھائی ، تِلے آلا کُھسہ ، سرائیکی قالین بافی ، سرائیکی جیولری تے ݙوجھی مصنوعات دی نمائش کیتے کوشش کریندے پیوں۔‘‘(103)

                       سرائیکی اجرک دے سلسلے دے وچ 2014ء کوں فیسٹیول منایا ڳیا، ایں موقع تے سرائیکی کتاباں دا ٻہوں وݙا سٹال موجود ہا ۔ سرائیکی آرٹسٹ ضمیر ہاشمی ، رانا ذیشان نون ، فرح رحمان ، صادق علی شہزاد ، حافظ اقبال بھٹی ، راشد سیال ، ابن کلیم احسن نظامی ، علی اعجاز نظامی ، عجب خان ، اے ڈی خان پوری تے ݙوجھے ماہر آرٹسٹاں دے فن پاریاں دی نمائش کیتے وی کوشش کریندے پیوں۔ ظہور دھریجہ تفصیلات ݙسیندے ہوئے آکھیا جو میݙی کوشش ہے جو فیسٹیول دے موقع تے سرائیکی فوڈ بازار وی سجے ۔ وسیب دے لوک ݙولی روٹی ، دال مُنگ ، گندلاں دا ساڳ تے مکھݨ کئی کھاوݨ دے نال سرائیکی بریانی ، سرائیکی قورمہ دے سٹال وی لوکاں کوں مِلن ۔ اساݙا شوق تاں ایندے توں ودھ ہے ۔ اساں آکھدوں جو سرائیکی فیسٹیول وِچ لوکاں کوں سرائیکی وسیب دے روہ روہی تھل دامان دے سارے رنگ ݙیکھݨ کوں مِلن۔ مگر اساݙے کول وسائل دی کمی ہے ۔ ݙینہ رات کم کریندے ہوئے اجنبیت تے سخت مشکلات دا احساس تھکا ݙیندے پَر سرائیکی وسیب دی تنزلی دا غم طاقت تے توانائی بݨ ویندے تے اُٹھی تے ولا ٹُر پوندوں۔ او ایہ وی آکھدن جو اساݙی کوشش ہے جو سرائیکی فیسٹیول وِچ چنگی شاعری ، چنگی موسیقی ، چنگی جھمر دے نال نال وسیب دے رہنماواں دی مختصر مگر سوہݨی ڳالھ مہاڑ وی سُݨوائوں ۔ ایں سلسلے وچ اساں پیپلز پارٹی ، ن لیگ ، تحریک انصاف ، جماعت اسلامی ، سرائیکی جماعتاں سمیت ساریں کوں دعوت ݙیسوں جو سرائیکی تہذیب ، ثقافت تے سرائیکی وسیب تے کہیں ہک دی اجارہ داری کائنی ، ساریں دا حق ہے ۔ ݙکھ سُکھ ساریں دے سانجھے ہِن تے اساں رَل تے اُنہاں کوں آپت اِچ ونڈݨاں ہے ۔ اساݙی کوشش تے خاہش ہے جو ملتان دے تعلیمی اداریاں دے پرنسپل تے ہیڈ ماسٹر سرائیکی فیسٹیول کوں ٻالاں دا وزٹ کراوِن تاں جو ٻالاں کوں اپݨے وسیب دی تہذیب ، ثقافت دا پتہ لڳ سڳے ۔ خصوصی طور پر کالج آف آرٹس تے او طالب علم ضرور آوِن جنہاں دا سبجیکٹ آرٹ ہے۔ ایں موقع تے سرائیکی رہنما سئیں ملک اللہ نواز وینس سرائیکی اجرک بارے آکھدن :

’’سرائیکی اجرک ہماری صدیوں کی پہچان ہے ، یہ اجرک نئی نہیں ہے بلکہ سرائیکی قوم نے صدیوں بعد اسے پھر سے زندہ کیا ہے ۔ یہ سرائیکی اجرک ہماری پہچان اور ہماری جند جان ہے اس کے رنگ محبت ، امن اور انسان دوستی کی علامت ہیں ،سرائیکی وسیب کا نیلے رنگوں سے بہت قدیم رشتہ ہے ،اس علاقے میں نیل کاشت ہوتی رہی ہے اور علاقے نیل کی کاشت کا مرکز رہے ہیں ۔ آج پوری دنیا میں جہاں مصنوعی رنگ تیار ہو رہے ہیں تو سرائیکی واحد خطہ ہے جہاں قدرت کے اصلی رنگ نہ صرف پیدا ہوتے ہیں بلکہ اس علاقے میں استعمال بھی ہوتے ہیں ۔ سرائیکی اجرک جس کے شانے پر ہو وہ آدمی بھلا لگتا ہے اور ایسے لگتا ہے جیسے آسمان اس کے شانے پر آ گیا ہے ۔ ہمیں اپنی تہذیب ، اپنی ثقافت اور شناخت سے پیار ہے ۔یہ رنگ آسمان کا رنگ ہے اور یہ رنگ آنکھوں کو ٹھنڈک پہنچاتا ہے اس کے پھول چاند ستاروں کی طرح ہیں ۔اور یہ سرائیکی کے چاند ستارے جگ مگا رہے ہیں ،اس میں کوئی شک نہیں کہ یہ سرائیکی اجرک سرائیکی تحریک میں انقلاب کا پیش خیمہ بنی ہے اور ان شاء اللہ ہم اپنی شناخت اور ہم اپنی ثقافت کی طاقت سے اپنے حقوق اور اپنا صوبہ حاصل کریں گے۔ ‘‘(104)

جانشین دربار فرید خواجہ غلام فرید کوریجہ سرائیکی اجرک بارے اپݨے تا ثرات اِچ لکھدن جو 

’’جس طرح فریدی رومال جدوجہد اور امن کی علامت ہے اور یہ ہمارے وسیب کی صوفیانہ شناخت ہے ۔ اسی طرح سرائیکی اجرک کے نیلے رنگ بھی وسیب کے محبتوں کی شناخت اور علامت ہیں ۔یہ بات مسلمہ ہے کہ سرائیکی اجرک کے رنگوں کو ہر جگہ بہت پسند کیا گیا ہے ۔ سرائیکی اجرک کے رنگ آنکھوں کو ٹھنڈک دیتے ہیں ۔ سرائیکی اجرک کے رنگ فیروزی اور آسمانی ہمارے وسبے کے قدیم رنگ ہیں۔ان رنگوں کی ہزار وں سال کی تاریخ ہے ۔ سرائیکی وسیب میں جگہ جگہ نیلے رنگ کو پسند کیا جاتا ہے ۔ مخدوم جاوید ہاشمی نے سرائیکی اجرک کو دیکھا اور کہا کہ سندھی اجرک سے بھی خوبصورت ہے ۔ سرائیکی فیسٹیول پر مخدوم سید یوسف رضا گیلانی نے کہا کہ سرائیکی اجرک کو دیکھا تو آنکھوں کے ساتھ دل کو بھی ٹھنڈک ہوئی ہے ۔ سرائیکی اگوان تو سرائیکی دوستوں کو تحفے دے رہے ہیں۔‘‘(105)

سرائیکی رل مل تے رہݨ آلئیں دا وسیب اے، سرائیکی وسیب دے لوک ہک ٻے دے نال رل مل تے رہندن،ہیں ڳال کوں خواجہ فرید سئیں آکھیے: پیلوں پکیاں نی وے، آ چُݨوں رَل یار‘‘ سرائیکی وسیب دے لوک رَل وسدن، اپݨی دھرتی تے اپݨی مٹی تے اپݨے وسیب نال محبت کریندن۔رانا محمد فراز نون ہک سرائیکی جماعت دے سربراہ ہِن تے او سرائیکی اجرک کوں عام کرݨ اِچ ٻہوں اہم کردار ادا کیتے۔ سرائیکی رہنما رانا محمد فراز نون سرائیکی ثقافت تے سرائیکی اجرک بارے اظہار خیال کریندے ہوئیں آکھدن :

’’سرائیکی ثقافت ہماری جان اور ہماری پہچان ہے ۔ ہمیں اپنی ثقافت اور اپنی پہچان پر فخر ہے ۔سرائیکی اجرک سرائیکی ثقافت کی ایسی زندہ علامت ہے ۔ جسے دنیا کی کوئی طاقت ختم نہیں کر سکتی۔ یہ سرائیکی اجرک دن بہ دن مقبول ہو رہی ہے اور ہم اپنی جماعت کی طرف سے اسے زیادہ سے زیادہ مقبول بنانے میں اپنا کردار ادا کر رہے ہیں۔ ماہرین نے بجا طور پر لکھا کہ قدیم عمارتوں پر ہمارے ملتانی رنگ موجود ہیں جو ہماری صدیوں کی پہچان ہیں اور یہ رنگ پاکستان و ہندوستان تو کیا ایران ، عراق ،مصر ، شام پورے جہان تک پھیلے ہوئے ہیں۔ ماہرین نے بجا طور پر لکھا کہ عمارتوں کی بلیو پاٹری تو ہماری پوری دنیامیں مشہور ہے ۔ اس لئے نیلا رنگ عمارتوں کے ساتھ ساتھ کراکری پر بھی واضح نظر آتا ہے ۔ اِن ساری نشانیوں سے یہ واضح ہوتا ہے کہ ہمارے نیلے رنگ کو اپنے لئے نیک شگون بھی قرار دیتے ہیں ۔ تاریخ یہ بھی بتاتی ہے کہ سرائیکی لوگ ہمیشہ سے سردی اور گرمی کے موسم سے بچنے ے عربی وچ ازرق کہتے تھے ،کیونجو سرائیکی وسیب میں اسلام کی تبلیغ کیلئے عرب سے بے تحاشا لوگ ، اولیا اور فقیر آئے ۔

جنہوں نے نیلے رنگ کی اوڑھی جانے والی چادر کو ازرق کا نام دیا پھر علاقوں میں لہجے کی وجہ سے ازرق کو اجرک کہنے لگے آج کل محبت کرنے والے سرائیکی لوک سجرک کے نام سے بھی بولتے ہیں۔بہت سارے لوک سوال کرتے ہیں کہ ہم نے ماضی قریب میں یہ کہیں نہیں دیکھی ، کجھ لکھاری یا دانشور بھی ایہی سوال کرتے ہیں ۔ اس کے جواب کیلئے ہمیں ماضی کی تاریخ کا جائزہ لینا پڑے گا۔‘‘(106)

سرائیکی اجک محبت دی علامت ہے تے ایندے ہر جاہ تے چرچے ہِن، کراچی پاکستان دا وݙا شہر اے تے اُتھاں ہر ثقافت دے لوک ٻہوں محبت نال رہندن اُتھاں ساری ثقافتیں دے رنگ ہوندے، 6 مارچ کوں سرائیکی اجرک دا ݙینھ جوش خروش نال منایا ویندے، سرائیکستان یوتھ کونسل دے نینگر محمد ارسلان خان مٹھو تے سرائیکی رہنما محمد علی خان جاوید دا سرائیکی حوالے نال ٻہوں وݙا کم ہے، ہر سال سرائیکی اجرک دا تہوار جوش خروش نال منیندن، اُنہاں دا تعلق خان ٻیلہ نال ہے تے اپݨے بزنس دے سلسلے وچ کراچی رہندن تے سرائیکی تحریک دا کم وی کریندن۔ سرائیکی اجرک بارے کراچی دے دانشور محمد علی خان جاوید اپݨے پیغام وچ آکھدن جو :

’’سرائیکی فیسٹیول کے بارے میں سن کر بہت خوشی ہوئی ہے آج ہماری سرائیکی اجرک  ہماری پہچان بن چکی ہے ۔ جس طرح ہمارے سندھی بھائیوں کی سندھی اجرک ہے اسی طرح ہماری سرائیکی اجرک بھی سرائیکی قوم کی آن اور شان ہے ۔ تاریخی پس منظر کے حوالے سے دیکھا جائے تو یہ بات سامنے آتی ہے کہ ملتانی کاشی گری پوری دنیا میں مشہور ہے ۔ آپ لوگ سندھ یا بلوچستان جائیں تو آپ کو تاریخی عمارتوں پر ملتانی کاشی گری کے نقش و نگار نظر آئیں گے ۔ بات صرف پاکستان یا ہندوستان کی نہیں ، ایران ، عراق ، شام ، مشرق وسطیٰ اور بلخ بخارا اور کاشغر تک چلے جائو آپ کو ملتانی کاشی گری کے رنگ فیروزی اور نیلے نظر آئیں گے ۔ سرائیکی اجرک کے رنگ بھی یہی ہیں ۔ اِن رنگوں اور ان رنگوں کے پھول بوٹوں کی تاریخ پانچ ہزار سال پرانی ہے ۔ ان رنگوں میں سرائیکی اجرک متعارف کرا کر ہم نے اپنی پانچ ہزار سال پرانی تریخ کو زندہ کیا ہے ۔ یہ صرف سرائیکی اجرک نہیں سرائیکی قوم کی پانچ ہزار سال پرانی ایک نئی زندگی اور نیا جنم ہے۔‘‘(107)

سرائیکی اجرک دیاں تقریباں ٹانک تے دیرہ اسماعیل خان دے وچ وی دھوم دھام نال تھیندن، ٹانک دے ہک ٻہوں خانوادے دے فرد سید نثار صفدر لاہور اِچ رہندن ، اُنہاں اپݨی جوانی دے وچ سرائیکی گریجویٹ ایسوسی ایشن وی بݨائی، اپݨی دھرتی ، اپݨی مٹی تے اپݨے وسیب نال ٻہوں محبت کریندن، لہور دے جتنے وی سرائیکی کٹھ تھیندن اوندے وچ شریک تھیندن، لہور ہائیکورٹ دے قانون دان طبقے وچ اُنہاں دا ٻہوں وݙا ناں ہے، ٻہوں وݙے سوجھواݨ تے دانشور ہِن۔ آپ سرائیکی اجرک تے ظہور احمد دھریجہ بارے لکھدن جو:

’’بہت عرصہ پہلے ہم نے سرائیکی گریجوایٹ ایسوسی ایشن کے پلیٹ فارم سے لاہور میں کام شروع کیا مختلف تقریبات میں ہم دوسروں کی ثقافتی علامتیں مہمانوں کو گفٹ کرتے تھے ۔ نیلے رنگوں کی سرائیکی اجرک آئی تو دل باغ باغ ہو گیا اور حوصلہ ہوا کہ ہماری بھی کوئی پہچان ہے ۔ میں اپنے علاقے ڈی آئی خان گیا تو وہاں میں نے سرائیکی اجرک کی بہار دیکھی تو میری خوشی کی انتہا نہ رہی۔ میرا ڈیرہ تو ویسے بھی ’’پھلاں دا سہرا‘‘ ہے۔ سرائیکی اجرک ہماری پہچان بن چکی ہے اور میں اپنی طرف سے سرائیکی اجرک کے بانی اور اپنے عزیز القدر دوست ظہور دھریجہ صاحب کو مبارک باد دیتا ہوں ۔ ہمارے تاریخ دان سرائیکی اجرک کی تاریخ کے بارے میں بجا فرماتے ہیں کہ اجرک سرائیکی خطے کی صدیوں پرانی ثقافت ہے ۔ ازرق کا لفظ عربی سے آیا ہے ۔ اجرک کالفظ ’’ازرق‘‘ سے تبدیل ہو کر اجرک بن گیا ۔ اس کا مطلب ہے ’’نیلا‘‘ تاریخی واقعہ اس طرح ہے کہ عرب فوجیں محمد بن قاسم کی سربراہی میں سلطنت ملتان پر حملہ آور ہوئیں تو بہت سے مقامی لوگوں نے اپنے کندھوں پر ’’لوکاریںاور چادریں‘زیب تن کی ہوئی تھیں جو ملتانی کاشی گری کے نیلے رنگ سے رنگی ہوئی تھیں ۔ جب عرب فوجیوں نے دیکھا تو ان کے منہ سے بے ساختہ خوشی اور حیران کن لفظ ’’ازرق ، ازرق‘‘ یعنی ’نیلا نیلا‘ نکلیا۔ بعد میں اس چادر تے لوکار کا نام اجرک پڑ گیا کیونجو کجھ مقامی لوک ’’ز‘‘ کو’’ج‘‘ کرکے بولتے تھے۔‘‘(108)

میاں فیض الحسن دا تعلق سابق ریاست بہاولپور دے قدیم قصبے اللہ آباد نال ہے اُنہاں دے والد دکاندار ہَن تے سرائیکی زبان، ادب نال محبت کریندے ہن، اُنہاں مجروح شاہ صَیب دا کلام وی چھپوایا ہا، سرائیکی دی محبت اُنہاں کوں ورثے دے وچ ملی اے، سرائیکی اجرک آئی تاں ٻہوں خوشی دا اظہار کیتا تے ظہور احمد دھریجہ کوں نؤں لکھ مبارخاں پیش کیتیاں۔ آپ ہوریں اپݨے تاثرات وچ لکھدن جو:

’’بہاول پور صوبہ تحریک کے صدر کی حیثیت سے میں بھی صوبے کا کام کرتا رہا ہوں مگر میں نے کبھی اپنی اصل شناخت پر حرف نہیں آنے دیا ۔ صادق آباد سے لیکر ڈی آئی خان اور ٹانک تک ہم ایک قومیت اور ایک جغرافیہ کا حصہ ہیں ۔ اپنی قوم اور اپنے وطن پر سب کو فخر ہوتا ہے ۔ سرائیکی قومی کی علامت سرائیکی اجرک آئی ہے دل کو بہت راحت اور تسکین محسوس ہوئی ہے ۔ بہاول پور میں روزنامہ ’’جھوک‘‘ کی طرف سے دو روزہ سرائیکی فیسٹیول ہم سب نے دھوم دھام سے منایا اور نیلی اجرک کو ریاست بہاول پور کے لوگ بہت زیادہ پسند کرتے ہیں کہ سرائیکی تحریک کا مرکز بہاول پور ہی ہے اور بہاول پور سے ہی سرائیکی تحریک پیدا ہوئی اور یہیں سے پروان چڑھی ۔ سرائیکی خطہ بہت عظیم اور بہت قدیم ہے اور سرائیکی زبان برصغیر جنوبی ایشیا کے تمام زبانو ںکی ماں ہے ۔یہ سات دریاوں کی زمین ہے ۔ بھوکے ڈاکو اور لٹیرے اس خطے کو لوٹتے رہے ۔تاریخ دان صحیح بتاتے ہیں کہ دارا اوّل سے سکندر اور رنجیت سنگھ سے پہلے اور ان کے بعد بھی حملہ آوری کی وجہ سے تو سرائیکی قوم اور سرائیکی خطے سے جو بنی وہ ایک الگ تاریخ اور الگ دردناک داستان ہے ۔ سرائیکی وطن سے بے وطن ہوئے ۔ سرائیکی سے سندھی ، پنجابی ، اُردو ، پوٹھوہاری ، ہندکو اور دوسری زبانیں پیدا ہوئیں پر سرائیکی کی تہذیبی ، ثقافتی اور جغرافیائی شناخت مٹا دی گئی ۔ سندھی بھائیوں کو شناخت اور صوبہ مل گیا اور اجرک کے رنگ تبدیل ہو گئے اور سندھی اجرک بن گئی ،یہ بھی بتائی جائوں کہ سرائیکی اجرک ،سندھی اجرک کے مقابلے میں نہیں بلکہ اس کامتبادل ہے ۔ خوشی کی بات یہ ہے کہ آج کے تاریخی موقعے پر سرائیکی قوم اپنی صدیوں پرانی اجرک کواس کے اصل رنگوں میں دنیا بھرکے سامنے لے آئی ہے اور اپنی گمشدہ میراث کو اسی طرح زندہ کیا ہے جس طرح سرائیکی زبان اور سرائیکی ثقافت کوں زیادہ کیا ہے۔‘‘(109)

سرائیکی اجرک دے آوݨ نال سرائیکی شناخت کوں ہک نواں سوبھ ملیے تے سرائیکی ثقافت کوں وݙی طاقت ملی اے، ایندے وچ کوئی شک نی جو سرائیکی وسیب ، ، رَل مِل، تے راہون آلیں دا، وسیب  ہے ۔اے لوگ، مِل بہہ، تے خوش تھیندن۔ سرائیکی خطے ، اِچ، ہِک عرصہ ، توں 6مارچ وسیبی ثقافت دے ڈینہہ  دے طور، تے منایا  ویندا پئے۔ہُن، سارے سرائیکیاں، ایںڈینہہ کو ں، "سرائیکیاجرک ڈے‘‘دے طور پر مناون شروع کر ڈِتے ۔نیلا رنگ، ماضی، اِچ، اُنہیں دی عظیم تجارت ، دی، نشانی ہے۔بیان کیتا ویندے جو، ایںخطے ، توں کم از کم ، ترائے ٹن نیل، ڈوجھیں مُلکیں کوں بھیجا ویندا ہئی ۔ نیل اِتھوںدے لوکیں دی معاشی خوشحالی دا، سب توں وڈا سّوب ہا۔ لوگ کپڑیاںتے پَگ کوں نیل ڈیندے ہَن ۔  میڈے بلپن دے ڈینہاں اِچ، لیہ شہر، اِچ او، خاص دھوبی  وی ہوندے ہَن، جیڑھے، کپڑیاں تے، پَگ کوں نیل ڈیندے ہَن۔ لوگ خاص موقعویں، تے، نیل ڈِتا ہوئے، سفید رنگ ، دا لباس پیندے ہَن۔ اُنہاں ڈینہاں، نیل دا، استعمال معزز لوگ کریندے ہَن ۔ اِتھائوں اے محاورہ بنیا، جو ’’ نیل دے حوض اِچ ڈھہون نال، گیڈڑ، معزز، نئیں بن ویندا‘‘۔مختصر، اے جو، میڈے نزدیک ایں خطے ، اِچ، سرائیکی اجرک ڈے ، دا،منایا ونجن، سرائیکیاں دا،  اپنے شاندار ماضی دی سنبھال کرن دی شروعات ہے۔ اَتے جیڑھیاں قوماں، اپنے شاندار ماضی دی سنبھال کر گھندئین، او، وَلدا، وَلا، عظیم وِی بن ویندئین۔ڈیرہ غازی خان دے سینئر صحافی تے کئی کتاباں دے مصنف ملک سراج احمد جیرھے جو جنگ ڈیرہ غازی خان دے بیورو چیف اِن ، کئی کتابیں دیمصنف ہِن، اُنہاں ظہور احمد دھریجہ کوں سرائیکی خدمات تے سرائیکی اجرک دے اُتے  مبارکباد ݙتی تے اپݨے ہِک تفصیلی مضمون اِچ لکھدن : 

رنگ نیلا نیلم نگ وانگوں اَسمان سرائیکی اجرک

پا اجرک روہی رقص کرے دامان سرائیکی اجرک

’’سرائیکی وسیب کی تاریخ کم وبیش چھ ہزار سال پر پھیلی ہوئی ہے اور اتنی طویل مدت میں سرائیکی وسیب اپنی تمام تررعنائیوں اور خوبصورتیوں کے ساتھ اسی طرح شاد وآباد چلا آرہا ہے جیسے کہ آج زندگی سے بھرپور ہے ۔سرائیکی وسیب کی زبان کی مٹھاس اور وسیبی لوگوں کا محبت بھرا انداز کسی بھی دوسرے لب ولہجہ کے لوگوں کو اپناگروید بنا لیتاہے ۔سرائیکی زبان کی یہ مٹھاس سرائیکی ادب میں بھی محسوس کی جاسکتی ہے ۔سرائیکی شاعری اپنے اظہار اور معنویت کے اعتبار سے ایک مکمل زبان ہے ۔یہ سات کروڑ سے زائد انسانوں کی نمائندہ زبان ہے اور اتنی بڑی انسانی آبادی اسی زبان کے تحت ہی اپنے دکھ سکھ اور خوشی غمی کا اظہار کرتے ہیں لہذا اس زبان کی وسعت اور ہمہ گیری لازمی اور یقینی امر ہے ۔ہزاروں سالوں سے آباد سرائیکی وسیب کی طرز معاشرت ایک مخصوص اور دھیمے انداز میں پروان چڑھ رہی ہے ۔مگر وقت گذرنے کے ساتھ ساتھ اس میں اب جدید طرززندگی نے بھی اپنا رنگ دکھانا شروع کردیا ہے ۔آج کے جدید دور میں ہر چیز کا اسلوب بدل چکا ہے انسانوں کا رہن سہن ،کام،طرز معاشرت ہر چیز ماضی کے مقابلے میں مکمل طورپر بدل چکی ہے۔اور ان تبدیلیوں سے سرائیکی وسیب بھی نہ بچ سکا اور وقت گذرنے کے ساتھ ساتھ سرائیکی وسیب کے باسی جدید طرز زندگی اختیار کرتے جارہے ہیں آج شہروں کے علاوہ دیہاتوں میں بھی طرز زندگی ماضی قریب کے مقابلے میں یکسر تبدیل ہوتا جارہا ہے ۔مگر تبدیلی کا یہ عمل بہت تیز نہیں ہے تاہم کچھ چیزیں ایسی ہیں جو سرائیکی وسیب کی آج بھی پہچان اور شناخت ہیں۔ان میں ایک سرائیکی اجرک بھی ہے ۔اس میں کوئی شبہ نہیں کہ سرائیکی اجرک جو کہ سرائیکی وسیب کی شناخت بننے کی منزل کی طرف جارہی ہے کو ابھی کافی سفر طے کرنا ہے ۔تاہم سرائیکی وسیب کی معتبر دانشور شخصیت سیٗں ظہور دھریجہ نے نیلے رنگ کی اجرک کو متعارف کراکے سرائیکی وسیب کو ایک متفقہ نمائندہ شناخت دینے کی کوشش کی ہے جس پر وہ بلاشبہ مبارکباد کے مستحق ہیں ۔اجرک کیا ہے اور سرائیکی اجرک کی تعریف کیا ہوگی اس پر بہت سے مقامات پرلکھا گیا ہے ۔اجرک سرائیکی خطے کی صدیوں پرانی ثقافتی علامت ہے ۔ازرق کا لفظ عرب زبان سے آیا ہے ۔اور بعدازاں یہ لفظ ارزق سے اجرک میں تبدیل ہوگیا۔اجرک کا مطلب ہے نیلا ۔تاریخی حوالہ اس کے متعلق کچھ یوں ہے کہ عرب فوجوں نے محمد بن قاسم کی قیادت میں سلطنت ملتان پر حملہ کیا تو بہت سے لوگوں نے اپنے کندھوں پر چادریں ڈالی ہوئی تھیں ان چادروں پر ملتانی کاشی کا کام نیلے رنگ میں کیا گیا تھا ۔جب عربو ں نے ان چادروں کو دیکھا تو ان کے منہ سے بے اختیار ازرق ازرق نکلا جس کا مطلب تھا کہ نیلا نیلا ۔بعدازاں مقامی لوگ جن کالہجہ اور تلفظ عربوں سے مختلف تھا اور وہ ’’ز‘‘کو ج بولتے تھے ازرق کواجرک کہنے لگے ۔اور اسطرح ملتانی کاشی کے نیلے رنگ والی چادروں کو وسیب میں اجرک کہا جانے لگا۔‘‘ (110)

میڈے نزدیک، قدرت کوں اپنے سارے رنگ پیارے ہِن، پر، اساڈے سر، تے، ہر ویلھے نیلے رنگ کوں، رکھن توں ایویں لگدے، جو، قدرت کوں ، سارے رنگیں، اچوں اے رنگ  ڈھیر پسند ہے۔ ڈوجھی گالھ اے ہے  جو، اے رنگ دل چھیکواں وی ہے۔ مغرب ، اچ نشاۃ الثانیہ دے زمانے اچ ایں رنگ کوں، لباس ، زیورات ، تے، عمارتیں اِچ بہوں ڈھیر ا ستعمال، کیتا ڳیا ۔اُ وں ویلھے ایں رنگ دے نال ا ے خیال وی جُڑیا ہویا ہا، جو فرشتیں دے کپڑیاں دا رنگ، وی نیلا ہوندے۔ مغرب ، اِچ نشاۃ الثانیہ، دا، زمانہ ا و، زمانہ، ہا، جڈاں اہلِ مغرب، نویں علوم نال واقف تھیندے پئے ہَن،یا، وَل، پُرانے علوم دی نویں تشریح کریندے پئے ہَن۔ اِیں علمی فضا، اِچ نیلے رنگ ،دا، اُنہیں دی زندگی میں شامل تھیہونا، نیلے رنگ دے معتبر ہوون دی دلیل ہے۔سرائیکی زبان و ادب دا ڈاکٹر گل عباس اعوان ٻہوں وݙا حوالہ ہن، آپ دا لیہ نال تعلق ہے، ہک کالج دے پرنسپل ہِن، ٻہوں ساری کتابیں دے مصنف ہن، معروف ریسرچ سکالر ڈاکٹر گل عباس اعوان ظہور احمد دھریہ تے سرائیکی اجرک بارے لکھدن جو:

’’انسان آپنے سکون کیتے، جتی شئیاں وی گولیئین، اُنہیں اِچوں، اُوکوں، روحانیت اِچ سب توں ڈھیر سکون ملئیے۔ روحانیت، دُنیاوی چیزیں دی  حرص، توں پاک تھیون دا، ناں ہے۔لوکیں دیاں ضرورتاں پوری کرن توں گھن تے، اُنہیں دے ڈُکھ ونڈن تئیں،۔۔سب کچھ… روحانیت دے اوصاف ہِن۔

قدرت دیاں سُہنیاں تخلیقات اِچ جتھاں، نُور، ہوا،رنگ تے پانی شامل ہِن،اُتھاں اساڈے سر ،تے  تنئیا ہوئیا،او، نیلا آسمان وی ہے، جیڑھا کڈھئیں وی ساڈا ساتھ نئیں چھوڑیندا۔ آسمان اپنے نیلے رنگ ،دی وجہ توں دلکش ہے۔ اِیں سانگھے نیلے رنگ دے بارے آکھیا ویندے جو، کھتائیں نہ کتھائیں، ایندا گانڈھا، عشق نال جڑئیا ہوئے۔ اجرک دا لفظ’’ازرق‘‘ توں نکھتے، تے ازرق دا مطلب نیلا رنگ ہے ۔ نیلا رنگ نیل (پتھر) توں بنڑدے ، نیل کوں عربی اِچ ’’لا ژورد‘‘فارسی اِچ ’’لاژور‘‘تے اُردو،اچ ’’لاجورد‘‘ آہدن۔ ایہ رنگ قبل مسیح وچ وی موجود ہا۔ ایندے بارے ہک روایت اے وی ہے جو، چھ ہزار سال توں شمالی افغانستان دے علاقے بدخشاں توں علاوہ پاکستان‘ روس‘ چلی‘ اٹلی‘منگولیہ، امریکہ اور کینیڈا وچ وی نیل موجود ہے ۔ ایں رنگ نیں، ماضی تے حال اچ، وی، مشرق تے مغرب دے لوکیں کوں اپنے پاسے متوجہ کیتے۔ میڈا خیال ہے، جو، نیل ماضی اِچ ہک نفع بخش فصل ہئی، جیڑھے پاروں ایکوں وسیع پیمانے تے کاشت کیتا ویندا ہا۔ چونکہ اوں ویلھے تئیں مشینری تے جدید صنعت کائنا ہئی، لہٰذا، مصنوعات کو ںدیدہ زیب بناون سانگھے، نیل وسیع پیمانے تے استعمال تھیندا ہا۔ انسان دی ہمیشہ توں اے خواہش رہی اے جو، ا و ،لوگیں دی توجہ مرکز راہوے۔ نیلا رنگ ، ماضی دے لوگیں کو ں  بہوں پسند آیا، ایں سانگھے نیلے رنگ  دا رواج عام تھی گئیا۔‘‘(111)

ایندے وچ کوئی شک نی جو نیلے رنگ دی ٻہوں اہمیت اے اَکھیں کوں چنگا لڳدے ۔ سرائیکی وسیب اِچ نیلے رنگ دی تاریخ ٻہوں قدیم اے۔ نیلے رنگ دی پسندیدگی ݙیکھدے ہوئے، ایندا تجارتی پیمانے تے استعمال شروع تھی گئیا۔ نیل رنگ و روغن توں سفر کریندا ہویا ، برتن سازی، زیورات ، تے،پلاسٹر ، اچ استعمال تھیون لگ گئیا ۔ ملتانی کاشی گری، اِچ ا یہ رنگ ہمیشہ توں نمایاںہے۔ جئیں ویلھے اساں، نیل دی تاریخ ، دو، ڈیدھے ہیںتاں، اے حیران کن حقیقت اساڈے سامنے آندی ہے ، جو، قدیم زمانے ،اِچ نیل کو قیمتی پتھر کے طور ، تے ڈِٹھا ویندا  ہا۔اَتے قدیم زمانے ، ایکوں انعامات  دے طور ، تے وِی ڈِتا ویندا ہا ۔میڈا خیال ہے، جو، قدیم زمانے ،ا یہ ، ہک قیمتی پتھر شمار تھیندا ہا۔ ایندے قیمتی ہوون یا نہ ہوون دے بارے تاں، اختلاف کیتا ونج سگدے، پر، ایندے سوہنے ہوون بارے،تاں شاید، ڈوجھی رائے نہ ہووے۔سرائیکی اجرک مقبول عام تھی چکی ہے ۔ سرائیکی اجرک دے نال سرائیکی ٹوپی دا وی ناں آندے۔ معروف رائٹر محترمہ حنا عنبرین دا علم و ادب دی دنیا وچ ٻہوں وݙا ناں ہے ۔ سرائیکی اجرک بارے آپ لکھدین:

’’اجرک اور ٹوپی سرزمین پاکستان میں امن اور محبت کے ثقافتی اظہار کا زریعہ ہیں یہ سچ ہے قومیں اپنے تہذیب وتمدن ،رہن سہن ،لباس،عقیدے رسم ورواج روایات اور نظریات سے پہچانی جاتی ہیں۔سندھ کا دامن ثقافت کے دلکش رنگوں سے مزین ہے اور یہ رنت اجرک کے بنا ادھورے ہیں محبت اور امن کا پیغام دیتے اجرک کے تہزیبی ورثے کا پس منظر اتنا ہی قدیم ہے جتنی کہ سندھ کی دھرتی قدیم ہے صدیاں بیت گئیں نا سندھی  اجرک کا رنگ تبدیل ہوا نہ ہی اس کی تعظیم میں کوء کمی دیکھی گء سندھ کا سردار ہو یا ہاری دونوں ہی اجرک کو اپنے شانوں پر رکھنا باعث تکریم سمجھتے ہیں ڈھاء سے تین میٹر کی سوتی شال کی تیاری میں سرخ ،سیاہ،سفید اور نیلے رنگ کا استعمال کیا جاتا ہے مختلف مراحل سے گزر کر تیار ہونے والی یہ چادر آرٹ کا دلکش نمونہ ہے جس کے دلفریب رنگ سندھ کی صحراء  زمین پر قوس قزح کی طرح بکھرے نظر آتے ہیں وقت گزرنے کے ساتھ ساتھ اجرک کے یہ ثقافتی رنگ پاکستان کی پوری دنیا میں نمائندگی کر ر ہے ہیں سندھ میں دریاؤں ،چٹانوں پربت اور جھرنوں کی کمی ہے لیکن یہاں کے باسیوں کے لہجے میں گھلی مٹھاس ،دریا? سندھ کی اٹھکیلیاں کرتی لہریں اور لق ودق صحرا میں اپنا رنگ موجود ہے جسے اجرک پر بکھیرا جاتا ہے۔سفید چادر کو ٹھپوں ،رنگاء اور مختلف مراحل سے گزار کر اجرک تیار ہوتی ہے جو مہمانوں کو بطور تحائف دی جاتی ہے۔اجرک کی ثقافت کو زندہ اور بین الاقوامی سطح پر اجاگر کر نے کے لئے حکومتی سطح پر چھوٹی صنعتوں کو پذیراء دی جانی چاہیئے تاکہ صدیوں قدیم ثقافت دنیا بھر میں روشناس ہو سکے ثقافتی ورثے سے دلچسپی رکھنے والے جن لوگوں نے اپنا فرض پورا کیا اور ثقافتی ورثے کو بین الاقوامی سطح پر لانے کے لئے کتابیں بھی لکھی گء ہیں ان میں سر فہرست نام ملتان میں مقیم رحیم یار خان سے تعلق رکھنے والے معروف دانشور ظہور دھریجہ کا ہے انہوں نے سرائیکی اجرک کی بنیاد 2013 میں رکھی اور اس کے لیئے نیلے اور آسمانی رنگ کا انیخاب کر کے ایک مثال قائم کی ہے اور "سرائیکی اجرک " کے نام سے ایک کتاب بھی منظر عام پر لا? ہیں انہوں نے جہاں جہاں بھی سرائیکی لوگ آباد ہیں ان کے لیئے "سرائیکی وسیب" کا نام منتخب کیا ہے ان کا کہنا ہے کہ آج کے بعد اسے سرائیکی وسیب لکھا ،بولا اور پڑھا جائے۔اس کا اعلان انہوں نے روزنامہ خبریں کے زیر اہتمام ہونے والے کل پاکستان سرائیکی مشاعرہ 2016  میں کیا دنیا میں وہی قومیں یاد رکھی گئیں جنہوں نے اپنے ثقافتی ورثے کو زندہ رکھا اور اس کی حفاظت کی ظہور دھریجہ کا نام" سرائیکی اجرک"کے انشا، پر یاد رکھا جائے گا۔(112)

سرائیکی اجرک کوں ہر طبقے دے لوکیں پسند کیتے ۔ تصوف نال تعلق رکھݨ آلے لوک زیادہ پسند کریندن۔

اَساں ݙیکھدے ہیں جو اساڈے پیارے پاکستان اِچ، لوکیں کوں، تقسیم کرن دا عمل جاری ہے۔ رنگ ،نسل، صوبائیت، عقائد اَتے مذاہب دے ناں تے، لوگیں کوں تقسیم کرن دی کوشش جاری ہے۔ اپنے اپنے عقائد،تے بئیاں معاملات ، اچ ونڈے ہوئے ہوئے لوگ ، اساکوں ثقافتی تیوہاروں ، تے، اکٹھے نظر آندن۔اساکوں میلیاں ٹھیلیاںتے، ہر مکتبِ فکر ،دے لوگ نظر آندن۔ اَج سرائیکی وسیب اساکوں عقائد پرستی ، اچ گرفتار،تے وَنڈئیا ہوئیا، نظردے۔تاں ایں موقعے ، اساکوں ایجھیں افکار تے نظریات دی ضرورت ہے، جیڑھے ولدا، اساکوں ہِک بئے نال جوڑ، ڈیون۔اساکوں اپنے اشتراکات، گولنے چاہیدن، جیڑھے اساکوں، ہکے صفحے تے گھن آون۔ اگر وسیبی تہوار، اساکوں ہِکے صفحے تے گھِدی آندن، تاں اساکوں، ایجھیں تیوہاروں، دی حوصلہ افزائی کرنی چاہیدی اے۔تاں جو، اِتھوں دے لوگ وِی سُکھ دا ، ساہ گھِن سگن۔ پروفیسر الطاف خان ݙاہر سرائیکی دے اُستاد ہِن ، گورنمنٹ کالج دیرہ نواب صاحب اِچ پڑھیندن ۔ کئی کتابیں دے مصنف ہن۔ وسیب نال ٻہوں محبت کریندن ۔ سرائیکی اجرک بارے سرائیکی پروفیسر الطاف خان ڈاہر لکھدن جو:

’’کائنات دی خوبصورتی اچ رنگاں دا ٻہوں دخل ہے ۔پوری دنیا دا حسن ست رنگی اچ نظر آندے ۔ سرائیکی دھرتی کائنات دے خوبصورت تے حسین و جمیل خطیاں وچوں ہک ہے ۔ اللہ تعالیٰ دی قدرت وچ ہرحسین رنگ اپݨا ہک نویکلی سنجاݨ رکھدے ۔ لیکن میݙے نزدیک سبھ توں سوہݨا رنگ نیلا ہے ، کیوں جو جتھاں اللہ تعالیٰ دی قدرت و کرسی ہے اتھاں دا فرش نیلا ہے ۔ اے رنگ زمین کیتے نیلی چھت تے عرش بݨا کھڑے  ۔ ایہوں نیلا رنگ پوری دنیا اچ سرائیکستان دی شناخت تے ثقافتی جھلک بݨ ڳئے ۔سرائیکستان جیکوں امن ، پیار ، احترام اتے نغمہ و ُسروردی سرزمین آہدن ۔اتھوں دے لوکاں دا پیار ا رنگ نیلا ہے ۔ اڄ وی سرائیکی دھرتی دے لوک اپݨے سوہݨے چٹے پٹکے ، پڳٹری اتے کپڑیاں کوں نیل ڈیون چنگا اتے بخت دی علامت سمجھدے ہن ۔ ست دریاواں دی ایہ سرزمین جیندے سینے اتے ست دریا واہندے ہن ۔ وݙا دریا جیکوں دریائے سندھ(ابا سین) سرائیکی وچ ایکوں اباسئیں آہدن۔ جیڑھے ویلھے دریا ایندے سینے  اُتے واہندے آسمان دا نیلا رنگ  دریا کوں  ٻہوں خوبصورت بݨا ݙیندے۔ ایندی رونق ودھ ویندی ہے۔ ایندے اردگرد خوبصورت قدرتی مناظر ٻہوں حسین نظر آوݨ لڳ پوندن۔سرائیکی دھرتی دے لوک آپݨی شناخت دے ثقافتی پہلو وچ نیلے رنگ کوں چݨ گھدے ۔ ساݙی دھرتی دی سنجاݨ نیلا رنگ ہے۔ ساݙے وسیب دے سارے درگا ہواں دا رنگ نیلا ہے چاہے اوہ درگاہ ملتان دی ہے ، او درگاہ اوچ دی ہے یا او کوٹ مٹھن شریف دی ہے ہر جاہ رنگ نیلا ہے ۔ نیلا رنگ امن ، صوفی اتے احترام دا رنگ ہے۔ ایہو رنگ پوری دنیا اچ صوفی ازم دا رنگ بݨ کے سامݨے آئے۔ سرائیکی وسوں دے اڄوکے وݙے شاعر سئیں رفعت عباس دا ایہ خوبصورت شعر اڄ دی سرائیکی وسوں دا بیانیہ ہے ۔ (113)

ایندے وچ کُئی شک نی جوسرائیکی وسیب دے لوک اچ سرائیکی نیلی اجرک کوں اپݨی ثقافتی ،تاریخی ، علمی، ادبی ، جغرافیائی شناخت بݨا تے پوری دنیا اچ ہک واری ول امن تے محبت دا پیغام ݙتے ۔ سرائیکی اجرک ݙینھ جیکوں ہرسال سرائیکی قوم 6مارچ کوں منیندی ہے ۔ اے ݙینھ مݨاون دا مقصد جو ہزاراں سالاں دی تہذہبی ریت و روایت کوں برقرار رکھݨ ہے ، کیوں جو لفظ اجرک دا مطلب سرائیکی اچ نیلارنگ ہے ۔ ایں سانگے دنیا دی قدیم تے عظیم قوم سرائیکی ہووݨ دے ناطے ایں ݙینھ دی پذیرائی سرائیکی خطے دے ملتان سلطان دے نال نال پاکستان دی شان اچ ودھارے دا باعث ہے ۔ڄام اظہر مراد دا تعلق رحیم یارخان نال ہے ۔ سرائیکی ادبی ، سماجی تے سیاسی حوالے نال ہک معتبر ناں ہے ۔ سرائیکی رسالہ شائع کریندے رہ ڳن تے اخباریں نال وی وابستگی ہے۔ ہک سرائیکی فائونڈیشن دے چیئرمین ہن۔ ڄام اظہر مراد لکھن  جو:

’’6مارچ سرائیکی ثقافتی کا دن ہے جس کو ہم ’’یوم سرائیکی ثقافت ‘‘کہتے ہیں ۔اس دن کو اب الحمداللہ پوری دُنیا میں منایا جاتا ہے ۔زندہ قومیں اپنی ثقافت اور تاریخ کو ہمیشہ یاد رکھتی ہیں جو قومیں اپنی ثقافت کو بھول جائیں اُن کا نام تک باقی نہیں رہتا ۔پاکستان میں بسنے والی تمام قومیں اور مختلف زبانوں سے تعلق رکھنے والے اپنی زبان اور ثقافت کے نام پر سال میں کوئی نہ کوئی دن مناتے ہیں تاکہ آنے والی نسلوں کو اپنی ثقافت کی پہچان رہے اور وہ اپنی ثقافت سے جڑی رہی ۔اسی طرح کچھ سالوں سے سرائیکی قوم بھی ’’سرائیکی ثقافتی دن ‘‘6مارچ کو ہر سال جوش وخروش سے مناتی ہے اس دن کی مناسبت سے پورے سرائیکی وسیب میں مختلف حوالوں سے مختلف تقریبات منعقد ہوتی ہیں ان تقریبات میں سیمینارز،کانفرنسز ،واک ،سرائیکی جھُمر ،ڈھول ،شرنا ،سرائیکی روایتی لباس ،پٹکا ،کھسہ،اور سرائیکی وسیب میں تاریخی مقامات مثلا ڈیروار،پتن منارا،روہی چولستان،تھل دامان اور وسیب میں تاریخی قلعہ جات جن کا ہماری ثقافت سے گہرا تعلق ہے ان کو سرائیکی ثقافت کا اہم حصہ سمجھا جاتا ہے اس ساری تہمہید کا مقصد یہ تھا کہ سرائیکی ثقافت میں ایک نئی چیز جو کہ ہماری ثقافت کے حوالے سے اب ہماری پہچان بن چکی ہے وہ ہے ’’سرائیکی اجرک‘‘۔بہت سارے لوگ کہتے ہیں کہ سرائیکی اجرک کون سا قدیمی ہے یہ تو اب بنی ہے قدیمی اجرک تو سندھی ہے سرائیکی کا پٹکا ہے کھسہ ہے اور بہت ساری چیزیں ہیں مگر سرائیکی اجرک یہ سرائیکی ثقافت کا حصہ نہیں ہے میں اُن لوگوں کو یہ جواب دینا چاہتا ہوں کہ سرائیکی اجرک کا آئیڈیا نیا ہے مگر سرائیکی اجرک جن کلروں سے بنی ہے وہ کلر سرائیکی تاریخی سرائیکی ثقافتی کی عکاسی کرتے ہیں سرائیکی اجرک کے جو کلر ہیں وہ سرائیکی کلر ہیں یہی سرائیکی ثقافت کی پہچان کے کلر ہیں سرائیکی اجرک بہت کم دنوں میں اتنی مقبول ہوئی ہے اتنی آج تک کوئی چیز مقبول نہیں ہوئی اخبارات میں دیکھیں ،شوشل میڈیا پر دیکھیں ،ملک کے وزیراعظم ،وزراء ،ممبران قومی اسمبلی ،صوبائی اسمبلی حتی کہ وزیراعلیٰ سمیت ملک کے آہم سیاستدانوں کو اخبارات یا ٹی وی میں دیکھیں تو کبھی کبھار اُن کے گلے میں سرائیکی اجرک ضرور ہوتی ہے ۔سرائیکی اجرک سرائیکی قوم کی پہچان بن چکی ہے اب میں یہ کہنا فخر سمجھتا ہوں کہ سرائیکی اجرک کے بغیرسرائیکی ثقافتی اُدھوری ہے اور ایک بات یہ کہ ہمیں مختلف تقریبات میں جانا ہوتا ہے تو ہم کوشش کرتے ہیں کہ سرائیکی اجرک پہن کر جائیں مگر کبھی کبھار سرائیکی اجرک ہمارے گلے میں نہ ہو تو ایسے محسوس ہوتا ہے کہ ہم سرائیکی نہیں ہیں ۔سرائیکی اجرک کی تاریخ تو جناب ظہور دھریجہ ہی تحریر کرسکتے ہیں میں صرف کوشش کررہا ہوں کہ سرائیکی اجرک کے حوالے سے میری جو احساسات ہیں اور جو کچھ میں سرائیکی اجرک کے حوالے سے محسوس کرتا ہوں وہ رقم کردوں ۔ہاں ایک اور بات وہ یہ کہ جہاں سرائیکی اجرک کا نام آئے اور ظہور دھریجہ صاحب کا نام نہ ہو یہ بھی بہت بڑی زیادتی ہوگی ۔‘‘(114)

                       سرائیکی اجرک دیاں دیرہ اسماعیل خان وچ وی ٻہوں دھماں ہِن۔ دیرہ اسماعیل خان دے لوک سرائیکی اجرک کوں ٻہوں پسند کریندن ۔ ظہور احمد دھریجہ دی خدمات دے وی معترف ہن کیونجوسرائیکی اخبار جھوک دیرہ اسماعیل خان توں وی شروع تھیندے ۔ دیرہ اسماعیل خان وچ ملک اکرام ݙیوالہ دا ہک ٻہوں وݙا حوالہ ہے ۔ ادبی ثقافتی تے سیاسی حوالے نال اُنہاں نوجوان طبقے دے وچ ٻہوں کم کیتے ۔ سرائیکستان یوتھ پارلیمنٹ دے صدر ملک اکرام ݙیوالہ لکھدن جو:

سرائیکی اجرک صدیوں پرانی ہماری پرانی تہذیب و ثقافت پک کی نشانی ہے ۔ پہلے زمانے میں ہمارے لوگ نیلا پٹکا ، سفید قمیض اور نیلا ڈیرڈھا سے لانگ کہتے تھے ، عربوں کے حملوں کے بعد ہماری تہذیب و ثقافت ختم ہوتی گئی لیکن ظہور احمد دھریجہ صاحب نے دن رات کی انتھک محنت کے بعد سرائیکی وسیب کو اس کی اجرک اپنے اصل رنگ میں واپس کر دی جو ظہور احمد دھریجہ صاحب نے سرائیکی قوم پر بہت احسان کیا اور سرائیکی ہونے کا حق ادا کیا اور یہ سرائیکی عوام کی شناخت بن گئی ۔ سرائیکی اجرک اور سرائیکی قوم اس وقت لازم و ملزوم ہیں جس کا کریڈٹ ظہور احمد دھریجہ کو جاتا ہے۔(115)

شہزادہ آصف علی گیلانی ٻہوں وݙے سنگر ہن۔ ریڈیو ، ٹیلی ویژن تے سٹیج دی دنیا وچ اُنہاں دا ٻہوں وݙا ناں ہے ۔ سرائیکی سنگر اتحاد دے چیئرمین ہن ۔سرائیکی وسیب واسطے اُنہاں دی ٻہوں خدمات ہن ۔ بلاشبہ او وی اپݨی دھرتی ، اپݨی مٹی نال ٻہوں محبت کریندن۔ سرائیکی اجرک بارے لکھدن :

سرائیکی اجرک سرائیکی قومی شناخت دا نواں جنم ءِ تساں یقین کرو 7مارچ 2014؁ء کوں اساں سرائیکی فیسٹیول تے وسیب دے لوکیں کوں ملتان آرٹس کونسل وچ  سرائیکی اجرک پا تے ہوئے ݙٹھا، رات کوں ایوارڈ دی تقریب وچ فیسٹیول دے مزمان خاص سئیں سیّد یوسف رضا گیلانی کوں وی سرائیکی اجرک وچ ݙٹھا تاں ہاں ٹھر ڳیا تے میݙے دل وچوں جھوک اخبار تے اوندے ایڈیٹر سئیں ظہور دھریجہ سانگے ݙھیر ساری دعائیں نکلیاں تے میں آکھیا جو سرائیکی آلے سارے کم ہک پاسے تے سرائیکی اجرک دا کم ہک پاسے۔

میکوں خوشی اے جو میݙے  پیارے شاگرد جاوید شانی کوں ایں ڳال دا اعزاز حاصل تھئے جو سرائیکی اجرک دے حوالے نال اوندی شاعری دی پہلی کتاب شائع تھیندی پی اے۔ اجرک دے ناں تے ڈاکٹر نصر اللہ ناصر دی شاعری دی کتاب وی ہے پر اوندے اتے چھاپہ سندھی اجرک والا ہے، جاوید شانی دی کتاب سرائیکی اجرک تے ہے تے ایندا ناں ’’سرائیکی اجرک دا تحفہ‘‘ ہے میں اے وی ݙسݨ چہنداں جو پچھلے سال سئیں ظہور دھریجہ دی کتاب سرائیکی اجرک دے ناں تے آئی اے ۔ جیڑھی جو نثر وچ ہے البتہ سرائیکی اجرک دی شاعری دی پہلی کتاب دا اعزاز شانی دے حصے وچ آئے۔ (116)

سئیں ظہور دھریجہ دی اے کتاب سرائیکی شعبے دی کہانی وی ہے تے تاریخ وی ۔ اے کتاب سرائیکی شعبے دی کہانی دے نال نال سرائیکی طالب علم ، بھانویں او پی ایچ ڈی دے ہوون ، ایم فل دے ہوون ، ایم اے دے ہوون ، بی اے ، ایف اے یا میٹرک ، سب کوں ایں کتاب وچ مضمونیں دا فیدہ تھیسی ۔سرائیکی پڑھݨ آلے طالب علماں کوں ایں ڳالھ دا وی علم تھیسی جو اساݙا خطہ کیا ہے تے خطے دے کیا حق حقوق ہِن۔

پروفیسر مقبول احمد گیلانی لکھدن: 

ایندے وچ کوئی شک نی جو سرائیکی شعبے دے قیام واسطے انہاں دیاں ٻہوں خدمات ہن ۔ اَڄ اگر سرائیکی اکیڈمک دی زبان ہے تاں او سرائیکی شعبیں دے وجود نال ہے ۔ سرائیکی شعبے کیویں بݨ ڳن ، ظاہر ہے نہ تاں اے شعبے حکومت بݨوائن تے نہ اساݙے جاگیرداراں ۔ انہاں شعبیاں واسطے سیاسی رہنما واں دی جدوجہد شامل ہے پر وݙا عمل ظہور دھریجے دا ہے جو اُنہاں سرائیکی شعبیں دے قیام واسطے اپݨی ساری حیاتی وقف کر ݙتی ہے ۔ انہاں خود لکھئے جو میکوں کہیں طرح دی صلے ، ستائش دی تمنا کائنی پر میں چہنداں جو شعبے مضبوط ہوون ۔ شعبے مضبوط تھیسن تاں سرائیکی زبان تے سرائیکی قوم مضبوط تھیسی ۔ انہاں اے وی لکھئے جو میکوں اپݨی ذات دی نی پر اپݨا ماء ٻولی سرائیکی دی فکر ہے ۔ بلاشبہ اے تاریخی ڳالھیں ہِن تے کوئی وی عام آدمی ایجھیاں ڳالھیں نی کریندا ۔ میں اے نی آکھدا جو سرائیکی شعبے دی جیرھی تاریخ لکھی ڳئی اے ایندے نال کہیں کوں اختلاف دا حق حاصل کائنی ۔ ہر بندے کوں اپݨی ڳالھ کرݨ دا حق حاصل ہے تے جیکر خدانخواستہ کوئی ڳالھ توں ہٹ تے ہے تاں ایندے بارے وچ وی ضرور ڳالھ تھیوے ۔ پر میں آکھساں جیندی جتنی کوشش ہے اونکوں اوندا کریڈٹ ملݨا چاہیدے ۔ ایندے نال شعبے دی وقعت تے قدر دے وچ اضافہ تھیسی۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء