انصاف ۔ سرائیکی افسانہ

ہک ݙیہاڑے ہک شیر بادشاہ دی عدالت اِچ ہک ڳیری (ڳیرے دی مادی)فریاد گھن کے حاضر آن تھئی‘ پہلے بادشاہ کوں چنج تلے کرکے آداب پیش کتونس تے وَل کنبدئیں کنبدئیں عرض کیتُس ‘ عالم پناہ ! ظالم نانگ میݙے انڈے کھا ڳئے ۔ میکوں انصاف ملیا ونڄے ‘ ایہ آکھ کے زارو قطار رووݨ لڳ پئی۔

شیر بادشاہ فوراً نانگ کوں طلب کر گھدا ‘ نانگ آ کے ݙردئیں ݙردئیں بادشاہ کوں مؤدبانہ سلام پیش کیتا

بادشاہ پُچھݨاں کیتا نانگ صاحب ! ایں ڳیری بچاری دے انڈے کیوں کھاہدے ہنی؟

جہاں پناہ جان دی امان ملے میں ایں ڳیری دے انڈے نہیں کھادے بلکہ ایندے انڈے تاں ایندی نال دی ہمسائی چانہہ چا کے اَپݨے آلھݨے وچ ونڄ رکھئے ہن ۔ نانگ آکھیا

حضور! ایہ نانگ بائیمان بالکل کوڑ پیا مریندے‘ سچی ڳالھ ایہ ہے جو میں اپݨے آلھݨے وچ انڈیں تے ٻیٹھی ہم جو ایہ ظالم درخت تے چڑھدا چڑھدا چڑھ آیا تے وَل میݙے آلھݨے آلے لَڑ کوں وَلے ݙیندا ݙیندا میݙے کول آ ڳیا تے ’’شوں‘‘ کیتس میں ݙر ڳیم تے اُݙ کے وَݨ دے تلے ونڄ ٻیٹھی ‘ ایہ ظالم ہولے ہولے میݙے آلھݨے وچ پُڄ ڳیا تے میݙے انڈے کھاوݨ لڳ پیا‘ میں روندی رڑدی پھڑکدی ‘ پِٹیندی رہ ڳیم تے ایکوں اللہ دے واسطے ݙتم لیکن ایں ظالم میݙی ہک نہ سُݨی تے میݙے انڈے کھا ڳیا تے وَل میں ݙٹھا ایہ بدبخت چھڄلی کڈھ کے اپݨے مُچھیں تے ڄبھ ٻیٹھا پھریندا ہا ۔ ڳیری آکھیا

بادشاہ سلامت ایہ تاں ڳالھ وی سوکھی مکدی ہے تساں چانہہ دے انڈے چوا کے ݙیکھو جے انڈے چِٹے ہن تاں ڳیری دے ہوسن تے نانگ سچا ‘ جے انڈے ساوے ہِن تاں چانہہ دے ہوسن تے ڳیری سچی ۔ وزیر قانون چیتے آکھیا۔

انڈے چوا کے ݙٹھے ڳئے ‘ انڈے ساوے ہن ‘ بادشاہ حکم ݙتا ایں نانگ کوں پھاسی لاݙئیو ۔ حکم دی دیر ہئی نانگ کوں پھاسی لا ݙتا ڳیا۔

ہک جنگل اِچ ہر قسم دے چرند ‘ پرند رہندے ہن ‘ چرندیاں اِچوں شیر ‘ نہر ‘ گِدڑ ‘ لومبڑ ‘ سیہڑ ‘ نانگ ‘ نئولوں ‘ ڳوہ ‘ گوہیرا ‘ گالھڑ تے سانھے وغیرہ تے پرندیاں اِچوں کاں ‘لالی ‘ طوطا ‘ تلور ‘ تیتر ‘ ٻٹیر ‘ باز ‘ ہِل ‘ گِجھ ‘ ڳیرے ‘ چانہہ‘ ہیڑے تے چڑیاں وغیرہ رہندے ہن ۔ انہاں سارے چرند ‘ پرند اُتے جنگل دا بادشاہ شیر شاہی کریندا ہا ‘ ساری رعیت امن و امان نال خوشحال وسدی پئی ہئی ‘ ہر کہیں کوں پورا پورا انصاف ملدا ہا ‘ کہیں ݙاڈھے کوں جُرأت نہ ہئی جو کہیں ہیݨے نال ݙڈھپ کر سڳے ‘ شیر بادشاہ دے عدل و انصاف دے جڳ جہان تے چرچے ہن ۔ ہک ݙیہاڑے شیر بادشاہ اپݨے وزیریں مشیریں نال کچاہری لائی ٻیٹھا ہا جو ہک سنگھ بھنّاں ہرݨ بادشاہ دے دربار اِچ فریاد گھن کے آیا ‘ پہلے بادشاہ کوں جُھک کے سلام پیش کیتُس تے وَل ݙردیں ݙردیں عرض کیتُس جناب والا ! نَہر ظالم میکوں کھاوݨ واسطے میݙے پِچھوں لڳ ڳئے جݙاں جو میں بھڄ کے مشکل نال جان بچائی ہے لیکن بھڄݨ ویلے میݙا سنگھ وی تُرٹ ڳئے ۔ حضور ! میں انصاف دا طلب گار ہاں ‘ میکوں انصاف ملیا ونڄے ! ہرݨ آکھیا

شیر بادشاہ فوراً نَہر کوں طلب کر گھدا ‘ نَہر آ کے کنبدیں کنبدیں بادشاہ کوں آداب پیش کیتے ۔

بادشاہ پُچھݨاں کیتا نَہر صاحب ! ایں ہرݨ بچارے دے پچھوں کیوںلڳا ہیں تے ایندا سنگھ کیوں بھناں ہئی؟

عالم پناہ ! میں قسم کھا تے آہدا ہاں میں اینکوں کھاوݨ دا کوئی ارادہ نہ رکھدا ہم ‘ ایہ تاں ایویں میݙے کولوں ݙر کے بھڄ پئے ۔ نَہر آکھیا

حضور! ایہ نَہر بائیمان صریحاً کوڑ پیا ٻولیندے ‘ ڳالھ ایویں ہے جو میں اپݨے خود خیال چردا کھڑا ہم جݙاں جو ایہ نامراد ہک جھاڑی دی اوٹ گھن کے میکوں کھاوݨ واسطے چھہندا آندا ہا‘ اچانک میݙی ایندے اُتے دید پئی تاں میںپچھوں تے اُدرکا کھادا تے ہک مُنڈھ گھاڑے وَݨ نال میݙا سِر ونڄ لڳا ۔جݙاں جو میݙا سنگھ تُرٹ کے پرے ونڄ پیا تے میں ڈھہندا پوندا بھڄ ڳیم۔ ایکوں میں ݙٹھا کن چا کے میݙے پچھوں بھڄدا آندا ہا ‘ پر میں چُھنگے چا کے زیٹی تھی ڳیم تے آخر ایہ میݙے کولوں تُرٹ کے کھڑ ڳیا ۔ ہرݨ آکھیا

نَہر صاحب ! تیݙا کوئی عُذر ہے تاں پیش کر ! بادشاہ آکھیا

نَہر چُپ رہ ڳیا

شیر بادشاہ حکم ݙتا نَہر کوں ڈھک ݙیئو۔

بادشاہ دے حکم دی تعمیل کیتی ڳئی ‘ نَہر کوں ڈھک ݙتا ڳیا ۔

شیر بادشاہ وݙے سوہݨے طریقے نال شاہی نظام چلیندا پیا ہا ‘ کہیں کوں بادشاہ کنوں کوئی شکایت نہ ہئی ‘ ہر شئے سستے دام ملدی ہئی ‘ ہر کہیں کول پیسہ پا عام تام ہا‘ ساری رعیت خوشحال ہسدی وسدی پئی ہئی۔

ہک ݙیہاڑے ہک تتری (تتر دی مادی) شیر بادشاہ دی عدالت اِچ روندی رڑدی پیش آن تھئی تے آکھݨ لڳی بادشاہ سلامت میں لُٹیج ڳئی ہاں ‘ میݙا ٻچہ ہِل ظالم چا ڳئی ہے ‘ میکوں انصاف ملیا ونڄے۔

بادشا ہ حکم ݙتا ہِل کوں فوراً گرفتار کرکے میݙی عدالت اِچ پیش کیتا ونڄے ۔

کجھ دیر گزری تاں سپاہی ہِل کوں ہتھکڑی لا کے گھن آئے تے بادشاہ دے اڳوں پیش آن کیتا

بادشاہ پُچھݨاں کیتا ہِل مائی سچ سچ ݙسا تیں ایں تتری بچاری دا ٻچہ کھادے؟

جہاں پناہ ! جان دی امان ملے ‘ میں جے ایں تتری دا ٻچہ کھادا ہووے تاں سوئر کھادا ہووے‘ ایں میݙے اُتے ایویں کُوڑا الزام لائے …

ہِل دی ڳالھ ٹُک کے تتری آکھیا بادشاہ سلامت ایہ ہِل ایویں کُوڑی قسم چائی ویندی ہے ‘ ایہ مردار کھاوݨی اَڳے کݙاں حلال کھاندی ہے ؟ جڈاں ایں میݙے ٻچے کوں جھٹ مار کے چاتے تاں میں وی ایندے پچھوں اُݙ پئی تے اپݨے ٻچے کوں چھڑاوݨ دے ترلے کیتے پر میں ایندے برابر نہ اُݙ سڳدی ہم تہوں میں قسمت دی ماری روندی رڑدی تھک ہار کے ڈھہہ پیم تے ایہ نکل ڳئی۔تتری آکھیا

ہِل مائی تیݙی کوئی ڳالھ باقی ہے تاں کر سڳدی ہِیں۔ بادشاہ آکھیا

حضور! جے تتری سچی ہے تاں اپݨاں موقعے دا کوئی گواہ پیش کرے ۔ ہِل آکھیا

بادشاہ سلامت! ڳوہیرا تے سانھاں میݙے موقعے دے گواہ ہِن ۔ تتری آکھیا

بادشاہ اونہیں ویلے گواہیں کوں طلب کر گھدا ‘ ڳوہیرا تے سانھاں بادشاہ دے درٻار اِچ حاضر تھی ڳئے ‘ آوݨ سیتی اُنہاں بادشاہ دے حضور آداب پیش کیتے۔

بادشاہ پُچھݨاں کیتا ‘ ڳوہیرا صاحب تے سانھاں صاحب ! تُساں ایں ہِل تے تتری دے جھگڑے بارے کیا ڄاݨدے وے؟

بادشاہ سلامت میں موقع دا گواہ ہاں ‘ ہِل جیڑھے ویلے تتری دے ٻچے کوں جھٹ مار کے چاتے تاں میں ݙہدا ٻیٹھا ہم ‘ ایہ ظالم ہِل ٻچے کوں اپݨے چنبیں وچ لڑکائی ویندی ہئی تے ٻچہ شودا چیکدا ویندا ہا ‘ تتری ہِل دے پچھوں دھاڑ دھاڑ کریندی تے اُݙدی ویندی ہئی پر ہِل کوں نہ مِل سگی‘ سانھے آکھیا

جناب والا ! سانھاں جو کجھ آکھ ڳئے سچ آکھ ڳئے ‘ میں ایندی ڳالھ دی تائید کرینداں ۔ ڳوہیرے اپݨی لمبی ڄبھ نک تے پھریندیں ہوئیں آکھیا

بادشاہ حلال خوریں کوں حکم ݙتا ۔ ہِل کوں پھاسی لا ݙئیو ‘ بادشاہ دے حکم دی دیر ہئی حلال خوریں ہِل کوں پھاسی دا پھندا ڳل پاکے لڑکا ݙتا۔

ہک ݙیہاڑے چیتر بہار دا موسم ہا ‘ ٹھڈی ٹھڈی ہوا گُھلدی پئی ہئی‘ شیر بادشاہ اپݨے وزیریں مشیریںنال کچاہری لائی ٻیٹھا ہا‘ جو ہک چیڑی ݙسکدی ہوئی بادشاہ دے درٻار اِچ حاضر آن تھئی ‘ پہلے چنج تلے کرکے بادشاہ کوں آداب پیش کیتے تے وَل زارو قطار رووݨ لڳ پئی ۔ بادشاہ وݙی ہمدردی نال پُچھیا مائی چیڑی کیوں روندی ہِیں کیا تکلیف ہے تیکوں؟۔

حضور! میں باز دی ستائی ہوئی ناپھر مظلوم ہاں ‘ ایہ ݙہدے پئے وے میݙا حشر ‘ چیڑی کھنبھلاٹ اُتے کرکے کھنبھیں کوں لڳا ہویا اَپݨاں لہو ݙکھایا۔

بادشاہ فوراً باز کوں طلب کر گھدا‘ باز دربار اِچ آ کے کنبدئیں ہوئیں بادشاہ کوں جھک کے مؤدبانہ سلام پیش کیتا ۔ 

ہاں بھئی باز میاں ! چیڑی بچاری کوں کیوں لہو لِواݨ کیتا ہئی؟ بادشاہ پُچھیا:

حضور! میں تاں چیڑی کوں ݙہدا وی تہاݙے دربار اِچ پیاں‘ میکوں کیا پتہ… بازدی ڳالھ ٹُک کے چیڑی آکھیا بادشاہ سلامت ایہ باز چلاک چلتر میݙے منہ تے مکردا پئے حالانکہ میں ہک ڄنڈی تلے منجری ٻیٹھی کھاندی ہم جو ایہ نامراد میکوں کھاوݨ کیتے اُتوں لتھا  میںایندی شاں شاں دی آواز سُݨ کے ݙر ڳیم تے ڄنڈی دی جھت اِچ وڑ کے لکݨ دی کوشش کیتم ‘ جݙاں جو میݙے پاسے وچ ڄنڈی دا ہک کنڈا ویہہ ڳیا ‘ میں درد بھوڳیندی تے لہو وہیندی اُتھائیں جھت اِچ لُک کے جان بچائی ‘ تے ایہ موذی ڄنڈی دے اُتے ونڄ کے ٻہہ تھیا تے میݙی وَل تاڑبازی کریندا ریہا ‘ ڈھیر دیر بعد ایہ اُتھوں اُݙ ڳیا تے میں تہاݙے دربار اِچ حاضر آن تھئی ۔ چیڑی آکھیا:

باز صاحب ! تیݙی کوئی حجت ہے تاں بیان کر ۔ بادشاہ آکھیا:

بادشاہ سلامت ! میں تاں چیڑی کوں ہتھ اِی نہیں لایا ‘ ایہ تاں شاں شاں سُݨ کے میݙے کولوں ݙر ڳئی ہے۔ ایندے وچ میݙا کیا قصور ہے؟ بازذرا جرأت دا مظاہرہ کریندیں ہوئیں آکھیا:

بادشاہ حکم ݙتا ایں باز دے پرکپ گھنّو ‘ ایکوں اپݨے شہپریں تے وݙا غرور ہے ‘ میں نہیں چاہندا جو کوئی طاقتور کہیں کمزور کوں اپݨا زور تے زعم ݙکھاوے۔ بادشاہ دا حکم تھیا اِنوں باز دے پرکپ ݙتے ڳئے ۔

شیر بادشاہ اپݨے معمول مطابق منصفانہ نظام چلیندا پیا ہا ۔ ہر کوئی اوندے عدل و انصاف تے خوش ہا ‘ کمزور طبقہ اوکوں دُعائیں ݙیندا ہا تے طاقتور اوندے کولوں ݙردے ہن‘ شیر بادشاہ دی شاہی دا ٻہوں سوہݨاں نظام چلدا پیا ہا ‘ جو اوندا پتر ‘ چُنڈو‘‘ جوان تھی ڳیا ‘ پیئو ماء دے لاݙ پیار تے وزیریں مشیریں دی خوشامت اوکوں ڈھیر الوچ کر ݙتا ہا۔ شاہی ماحول اِچ ڄمݨ پلݨ آلا چنڈو وݙا تھی کے حد توں زیادہ ضدی تے شرارتی بݨ ڳیا‘ اوہ فطرتاً مغرور ‘ بدمزاج تے تنہی قسم دا آزاد طبع جانورہا۔ پیئو ماء جے کوئی مت دی ڳالھ آکھے ہا تاں ضد کر ویندا ہا ‘ اوہ اپݨی مرضی دا خود مختار ‘ من موجی ہا ۔اوندی یاری باشی تے اُٹھݨ ٻاہݨ جنگل دے لُمب لوفر تے بدکردار جانوریں نال ہا ۔ نانگیں نال اوندی یاری ݙیکھ کے شیر بادشاہ اوکوں سختی نال منع کیتا جو انہاں موذی جانوراںدی یاری چھوڑ ݙے لیکن اوہ باز نہ آیا ۔ اِنوں نانگیں دی برادری کوں بادشاہ نال ݙکھ ہا جو شیر بادشاہ انہاندے نانگ کوں ڳیری دے انڈے کھاوݨ دے جرم اِچ پھاسی لوا ݙتا ہا ‘ نانگ موقع دی تلاش اِچ ہَن جو کݙاہیں موقع ملے تے اساں بادشاہ کنوں بدلہ گھنّوں ۔ پھاسی لڳ ونڄݨ آلے نانگ دے پُتر چھجّو نال چُنڈُّو دی وݙی گھاٹی یاری ہئی ‘ اوہ اکثر ہک ٻئے دے کول ڳولئے لبھدے ہن ۔ ہک ݙیہاڑے عشاء کوں چُنڈو اپݨے گھر حویلی اِچ داخل تھیا تاں چھجو وی ہولے ہولے اوندے نال اندر وڑ آیا تے محل دے کہیں کونے وچ لُک کے ٻہہ تھیا تے تاڑ رکھ ٻیٹھا جو بادشاہ کیڑھے کمرے وچ ہے ‘ کتھوں نکلدے تے کتھ ونڄ سُمدے ۔اِنوں بادشاہ رات کوں گھر آیا ‘ روٹی ٹکرّ کھادا تے وَل اپݨے مخصوص کمرے وچ ونڄ سُتّا۔اَدھی رات کوں چھجو نانگ پیٹ پلمے رڑھدا رڑھدا بادشاہ دے کمرے دے دروازے تے پُڄ ڳیا ‘ کئو جھلوایُس تاں بادشاہ گراڑے ݙیندا پیا ہا ۔ نانگ ہولے ہولے اندر وڑ ڳیا تے بادشاہ کوں پیر تے ݙنگ مریندا تے پستر تھی ڳیا۔

ݙینہہ تھیا تاں شاہی محل اِچ کُرلاٹ مچ ڳیا ‘ وزیر مشیر تے عام و خاص کٹھے تھئے ‘ ݙیکھݨ تاں شیر بادشاہ ہمیشہ واسطے اَبدی نندر سُم ڳیا ہا۔

……

## حوالہ
کتاب:  پکھی واس (سرائیکی افسانے) فیض بلوچ ، چھاپہ خانہ ، جھوک پبلشرز، ملتان