ڈاکٹر قاسم جلال تے ’’ڳول پھرول‘‘

ڈاکٹر سید قاسم جلال سرائیکی تے اُردو دے سنڄاپوں لکھاری ہِن ۔ سرائیکی ادب دے حوالے نال ݙٹھا ونڄے تاں شعری مجموعے ’’پُھلاں دی سیج‘‘ نال مُنڈھ ٻدھا ۔ ایندے علاوہ سرائیکی شعری مجموعہ ’’سنیہا‘‘ کوں سرائیکی طویل غزل دا نویکلا تجربہ آکھ سڳدے ہئیں ۔ جے تئیں نثری ادب دا تعلق ہے تاں نثری تخلیق وچ سرائیکی افسانے ’’ہنجوں تے ہیرے‘‘ اَتے سرائیکی ٹیلی ڈرامے ’’رُت رنگیلڑی‘ ‘ جھئیں مجموعے اپݨا آپ منوا چُکن ۔ نثری حوالے نال تحقیق تے تنقید دو دید بھنوائوں تاں ’’التا‘‘ تے ’’سجاد حیدر پرویز بطور شاعر‘‘ جھیاں لکھتاں ساݙے سامݨے ہِن ۔ سرائیکی تنقید دیں کتابیں وچوں ’’التا‘‘ دی اہمیت دا اندازہ ایں ڳالھ توں لایا ونڄ سڳدے جو اے کتاب میݙے سمیت سرائیکی دے ڈھیر سارے طالب علماں دی امتحانی ضرورت کوں پورا کرݨ دا سوّب بݨی۔

ڈاکٹر سید قاسم جلال ہک واری وَل تحقیقی تے تنقیدی مضموناں کوں ’’ڳول پھرول‘‘ دے عنوان نال کتابی شکل وچ پیش کرݨ دا اَہر کیتے ۔ ایں کتاب دی مُنڈھلی تحریر ’’حضرت خواجہ غلام فریدؒ دی کافی دے نشابر رنگ‘‘ وچ کافی دی روایت کوں بیان کرݨ دے نال نال ݙسایا ڳئے جو خواجہ غلام فریدؒ دے کلام وچ تصوف تے معرفت دے علاوہ آپݨی تہذیب تے ثقافت دے رنگ وی سنڄاپوں ݙسدن ۔ عشق دے موضوع کوں مرکزی حیثیت ݙتی ڳئی ۔ تصوف دی روایت وچ وحدت الوجودی تے ہمہ اوستی نظریے دا تعین کیتا ڳیا ۔ وِچھوڑے دا موضوع ، محبوب کوں مِلݨ دی سِک تے حسن دے جادو بھریے نظاریں دا تذکرہ وی کیتا ڳئے ۔ مختصر اے جو ایں مقالے وچ خواجہ فریدؒ دی کافی دے نشابر رنگیں وچ دینی ، تہذیبی ، ثقافتی تے وسیبی ریتاں روایتاں دے رنگ شعری مثالیں نال واضح کرݨ دی بھرویں کوشش کیتی ڳئی ہے۔

’’رمضان طالب دی شاعری‘‘ دے عنوان نال شامل مضمون وچ اختلافی قدراں ، سماج دا وِڳاڑ ، رِجائیت دے حوالے ، حسن تے عشق دی ڳالھ ، وِچھوڑے دے ساڑ تے وسیبی ݙکھ درد دے حوالے نال شاعر دے مشاہدیاں تے تجربیاں دا نچوڑ پیش کیتا ڳئے ۔ جئیں کنوں اے وی ظاہر تھیندے جو رمضان طالب دی شاعری وچ اوندی ذات دا اولوں نظر آندے ۔ رمضان طالب دی ادارت وچ چھپݨ والے ماہانہ رسالہ ’’فرید رنگ‘‘ تے ادبی تنظم ’’فرید سرائیکی سنگت ڈیرہ غازی خان دا مختصر تعارف وی ایں مضمون دا حصہ ہے ۔

’’سانولی دُھپ دے شوخ مناظر‘‘ اوئیں تاں اسلم قریشی دی تخلیق ’’سانولی دُھپ‘‘ دا من چِھکواں تجزیہ ہے بھل ایں لکھت توں قاسم جلال ، فدائے اطہر تے اسلم قریشی دے ہم جماعت ہووݨ دا وی پتہ لڳدے تے نال نال قاسم قریشی دی مصوری دے فن دا حوالہ وی سامݨے آ ویندے ۔ جے تئیں ’’سانولی دُھپ‘‘ وچ شامل تحریریں دی ڳالھ ہے تاں ایں نثری سرمایے کوں جتھاں اُسلوب دے حوالے نال خلیل جبران دے نویکلے رنگ دا اولݨاں آکھیا ڳئے اُتھاں اِنشائی اُسلوب رکھݨ والیں تحریریں کوں وی افسانے دی صنف وِچ شامل کریندیں ہوئیں افسانہ تے انشائیہ دا فرق وی واضح کر ݙتا ڳئے :

’’کجھ افسانیاں وچ انشائی اُسلوب ضرور ہے مگر انھیں کوں انشائیہ نئیں آکھیا ونڄ سڳدا کیوں جو انشائیہ کِھنڈیے ہوئے خیالاں دی ترتیب دا ناں ہے جݙاں جو افسانہ نگار اصل موضوع دی مطابقت نال ہک قصہ سُݨیندے۔‘‘

’’ساجد صحرائی دی کتاب : ہاں دی ہواڑ‘‘ توں ظاہر تھیندے جو اے شعری مجموعہ آپݨے عنوان وانگوں ݙکھاں بھریے جذبیاں دا ترجمان ہے جیندے وچ ذاتی ݙکھ درد ، وسیبی مسئلے ، سیاسی حال حوال ، بے سکونی تے پریشانی جھئیں موضوع شامل ہِن ۔ ڈاکٹر قاسم جلال دے مطابق اوئیں تاں اے مجموعہ نظماں ، گیت تے قطعات دی نمائندگی وی کریندے بھل عوامی شعری صنف ݙوہڑہ وچ شاعر خوب ہاں دی ہواڑ کڈھی ہے۔

’’اَسماناں توں لتھے پُھل: ہک جائزہ‘‘ وچ دیرہ اسماعیل خان نال ڳانڈھا رکھݨ والے روایتی رنگ دے نمائندہ شاعر عبداللہ یزدانی دے کلام دا تجزیہ پیش کیتا ڳئے ۔ جیندے وچ قطعہ نگاری کوں زیادہ اہمیت حاصل ہے اَتے غزل تے گیت وی وسیبی رنگ کوں نشابر کرݨ وچ خاص کردار ادا کریندن ۔ ایں مضمون توں پتہ لڳدے جو عبداللہ یزدانی دے کلام وچ شامل سنجیدہ موضوع وچ وی طنزیہ تے مزاحیہ اُسلوب نال من بھاوݨاں رنگ پیش کرݨ دی نویکلی کوشش کیتی ڳئی ہے۔

’’جھلار‘‘ ڈاکٹر سلیم ملک دی ٻئی کتاب ہے جینکوں اکادمی ادبیات پاکستان دی طرفوں ’’خواجہ فرید ایوارڈ‘‘ دان تھی چکے ۔ سرائیکی انشائیاں دے ایں مجموعے دا جائزہ گھندیں ہوئیں قاسم جلال اَکھیندن جو سرائیکی زبان تے احسان ہے جو ڈاکٹر سلیم ملک آپݨی حد تئیں سرائیکی ثقافتی ورثے کوں لکھتاں وچ ہتھیکا کر چھوڑیے ۔ ’’جھلار‘‘ اِچ طنز ، ٹݨک ، مخول ، سادگی ، روانی تے شگفتگی دی موجودگی ایں ڳالھ دا ثبوت ہے جو مصنف انشائیے دے فنی تقاضیاں دو بھرویں توجہ ݙتی ہے۔

’’منشی منظور دا یادگار شعری گلدستہ‘‘ او تحریر ہے جہڑی منشی منظور دے جھوک لݙاوݨ توں تھوڑی مُد پہلے شعری مجموعے ’’اَکھیں بھالی رکھو‘‘ وچ شامل کیتی ڳئی ہئی ۔ ایں تحریر وچ منشی منظور نال ڄاݨ سُنڄاݨ تے ادبی تنظیم ’’سانول سنگت‘‘ دی طرفوں ایوارڈ تقسیم کیتے ونڄݨ دا تذکرہ کرکے گزریے ویلھے دیاں یاداں سانجھیاں کیتیاں ڳئین اَتے منشی منظور دی شاعری دے کئی رنگ تے کئی اَنگ نشابر کرݨ دے بعد آکھیا ڳئے:

’’مجموعی طور تے منشی منظور ہوراں دی شاعری ساݙے وسیبی مسئلیاں دی بھرویں ترجمان ، حق سچ دا اعلان تے ساݙے تہذیبی تشخص دی سُنڄاݨ ہے‘‘۔

’’ہدایت کاشف دا شعری پورھیا‘‘ وچ اُردو تے سرائیکی دے شاعر ہدایت کاشف دے سرائیکی مجموعے ’’پورھیا‘‘ دا تجزیہ کریندیں ݙسایا ڳئے جو ایں مجموعے وچ زیادہ غزلاں شامل ہِن جیندے وچ وسیبی محرومیاں ، بے رحم زمانے دیاں منافقتاں تے بے انصافیاں کوں ݙکھیلے تے اثر بھریے انداز وچ پیش کرݨ دی کوشش کیتی ڳئی ہے ۔ ایں بارے وچ ڈاکٹر قاسم جلال لکھدن:

’’ایں پورھیے وچ اڄوکے انسان دی حیاتی دے اُچاڑ جِھکاڑ تے کائنات دے ول پھیر دے منظر صاف نظر دِن ۔ انھاں منظراں وچ ݙکھ کئی شکلاں وچ موجود ہے ۔ ذات دے ݙکھ وچ داخلی جذبیاں دیاں چݨگاں تے چُنواتیاں دا سیک وی ہے تے ٹنڈرا ݙیوݨ آلی کہیڑ دی ٹھاڈھل وی کھنڈی ہوئی اے۔‘‘

مُدعا ڳالھ دا ڈاکٹر سید قاسم جلال دی کتاب ’’ڳول پھرول‘‘ دے مقالے واقعی ڳول پھرول دے زمرے وچ آندِن کیوں جواِنھیں وچ سرائیکی وسیب دے ہر علاقے یعنی روہی ، تھل تے دمان دی نمائندگی موجود ہے ۔ ایں کتاب وچ شامل تحریراں ایںڳالھوں وی نویکلے رنگ دیاںہِن جو اِنھیں وچ محض تخلیقی ادب دا تجزیہ شامل ہے ۔ ایں تخلیقی ادب وچ شعری تخلیق دے نال نال نثری تخلیق کوں وی جاہ ݙتی ڳئی ہے جئیں کنوں ظاہر تھیندے جو سرائیکی ادب دی ٹور وچ شاعری دے نال نال نثر لکھݨ بارے وی خصوصی توجہ ݙتی ویندی پئی ہے۔ اُمید کیتی ویندی ہے جو سرائیکی ادب ایویں تخلیق تھیندا راہسی تے ڈاکٹر سید قاسم جلال جھئیں محقق تے نقاد ایں ادب دی ڳول پھرول کرکے سرائیکی تحقیق تے تنقید دا ناواں وی اُچا کیتی راہسِن۔

## حوالہ
لکھّت ویورا، ڈاکٹرحمیداُلفت ملغاݨی ،چھاپہ خانہ: جھوک پرنٹرز ملتان