آسمان تے بھوئیں دے ڄم ڄاء دا بیان

اللہ سئیں پہلے مارج دھیہ کوں بھاہ کنوں پیدا کیتا ‘ جیویں قرآن مجید فرقان حمید وچ لکھیا ڳے:

ترجمہ: اَتے اُوں (اللہ) جنّات کوں بھاہ دے اُوں لِمبے کنوں پیدا کیتا جہڑا دُھوں مُتّوں ہا

وَل اللہ تعالیٰ مارج دی وَکھّی کنوں مارجہ کوں پیدا کیتا ۔ اُنھاں آپت وچ سِر میل کیتا تاں اُنھاں کن ݙو پُتر ڄائے ۔ ہِک کوں اُنھاں جن آکھیا۔ تے جن دی وکھی کنوں مادہ جنݨی پیدا تھئی ۔اِنہاں آپت اِچ سر میل کیتا تاں اِنہاں کن ݙو پُتر ڄائے ۔ہک دا ناں اُنھاںعزرائیل (2)رکھیا اَتے ݙوجھے دامہاد دیو ؍ مہادھیہ۔وَل مہان دیو دے پاسے وچوں کورچہ بری ڄمّی۔

ایں ویلے تئیں بھوئیں تے اَسمان دی مُدّت 62,85,000سال ہئی ۔ اُوں ویلے کنوں ملتان آباد ہے اَتے چاہرے دوراں ؍حصّیاں کنوں گزر چُکّے۔ پہلے دور وچ ایندا ناں ہنس پور(3)ہا ۔ ایں دور وچ ملتان 9,24,18,000سال تئیں آباد ریہا۔

اَتے ایسر مہا ن دھیہ(4)دے ٻارھاں پُتر ہَن جِنھاں دے ناں ایہ ہَن:

(1)کوئین        (2)نرائن                                                      (3)وشن

(4)کشن                                                          (5)براہمن                                               (6)پرمیسر             

(7)نامعلوم                                               (8)نارسنگ                                           (9)بھگوان )

(10)لات   (11)عُزّی      (12)ایسر جگن ناتھ

ایندے علاوہ ایسر مہادھیہ دیاں ٻارھاں دِھیّاں ہَن ۔ انھاںدے ناں ایہ ہِن:

(1)ماہ مائی؍مہا مائی                         (2)دیوی                                                      (3) میِسری

(4) پرمیسری                                           (5)دیوانی                                                    (6) بھگوانی

(7)لنکا                                                              (8)متھرا                                                           (9)جمنا

(10)توتلا          (11)غرض؍گھرز                                    (12)لنکا

جہڑیلے اِتنی مُد گزر ڳئی تاں ملتان کوں ماک پور آکھݨ لڳ ڳے ۔  اُنھاں ݙینہاں اِتّھاں 18,20,005سال تئیں فرشتے وسدے ریہے۔ 

تریجھے دور وچ ملتان کوں شام پور آکھیا ڳیا  باک پور ؍ماک پور دے زمانے وچ اِتّھاں چالیہ (بعضیاں دے نزیک اَسّی) بندے رہندے ہَن پر اُنھاں کن اولاد پیدا نہ ہوندی ہئی۔

اَتے چوتھے دور وچ ایں شہر کوں ’’ملتان‘‘ آکھݨ لڳ ڳے ۔ اُنھاں ݙیہاڑیاں وچ اِتّھاں گھوڑے رہندے ہَن ۔ اُنھاں دی ڳنتری 8,07,000ہئی ۔ ایندے 8,17,000 سال بعد اِتھاں مہتر آدمپیغمبر(صلوٰت اللہ علیہ)(5) پیدا کیتے ڳے ۔ حضرت آدم دے زمانے کنوں ہُݨ تئیں 60,945سال تھی ڳئین (ایہا کہاݨی؍ نقل اِتھّاں بیان کیتی ڳئی ہے)(6)

خواجہ حمید الدین ناگوری(7)(قدس اللہ سرہ العزیز) بیان کیتا ہے جو جہڑیلے حق تعالیٰ آدم (صلوٰت اللہ علیہ)کوں پیدا کیتا تاں اُوں مِٹّی کنوں جہڑی بچ ڳئی ہئی چار شئیں پیدا کیتیاں:

اوّل خُرما‘ ݙوجھے انگور‘ تریجھے انار ‘ چوتھے گھوڑے دا مونہ متھاتے اَکھّیں بہشتی حوراں دے لعاب کنوں اوں بہشت پیدا کیتا اَتے گھوڑیاں دا جسم بہشت کنوں پیدا کیتا ڳیا اَتے گھوڑیاں دی چیل؍پُشت‘ کُرسی تے عرش مجید کنوں بݨائی ڳئی اَتے گھوڑیاں دے وال طوبیٰ کنو ںبݨائے ڳے ۔ اَتے گھوڑیاں دی جان؍روح اللہ سئیں آپݨی وݙائی ؍عظمت نال پیدا کیتی ۔ گھوڑے دی اینہی وݙائی دی وجہ کنوں اللہ سئیں ایکوں آپݨے سامھݨے رکھیندے۔ ݙوجھیاں دے حوالے نھیں کریندا ۔ تہوں پیغمبر(صلی اللہ علیہ وسلم) ہمیشاں گھوڑا آپݨے کول رکھیندے ہَن اَتے اوندے سِر تے مونہ کوں آپݨی مبارک چادر تے کپڑے نال پاک فرمیندے ہَن ۔ اِینہی کپڑے وچ اُوکوں جَو کھویندے ہَن نال اِی ؍نیز گناہواں دی ڳنتری گھوڑے دے والاں دے برابر ہے۔

…………

حاشیئے (ٹمپل دے ݙتّے ہوئے ہیٹھلے اکھراں دا ترجمہ)

(1)                             مرتب اِیندے بارے لکھّے جو ایہ قرآن دی آیت نھیںبلکہ حدیث ہے ۔ اَتے ایندے ثبوت اِچ اوہ ’’لین‘‘ دی الف لیلہ دا حوالہ ݙیندے ۔ ایہ غلطی ہے ۔ ایہ آیت سورۃ الرحمن وچوں ہے ۔ مرتّب دا باقی ہیٹھلا نوٹ ایہ ہے:

مسلماناں دی روایت مطابق جنّات دیاں پنج قسماں ہِن:

(i) جان (ii) جن (iii) شیطان (iv) عفریت (v) مارد

مصنف سارے موضوع کوں رَلا مِلا چھوڑے ۔ اُوں ایں کنوں ایہ سمجھے جو جن مارج (مارد ہووݨاں چاہیدا ہے) بھاہ کنوں پیدا کیتا ڳیا ۔ قرآن پاک  وچ کئی جائیں اُتّے ݙسّیا ڳے جو ایہ مافوق الفطرت ہستیاں بھاہ کنوں پیدا تھیاں ۔ خاص طور تے سورۃ البقرہ اَتے سورۃ ص وچ ایہ ذکر صاف چِٹا موجود ہے ۔ سورۃ جِن وچ وی کئیں طرحاں ایں ڳالھ دا ذکر آندے ۔ مصنف آپݨے اندر دی سمجھ نال مارج کنوں مارجہ اَتے جن کنوں جنݨی مؤنث بݨائن ۔ ایہ سوچ عجب وی ہے تے غلط وی ۔

(2)                           عزرائیل یا موت دا فرشتہ مسلماناں دی روایت وچ چوتھا وݙا فرشتہ ہے ۔ موت دے فرشتے دا وِڳڑیا ہویا تصّور ہُݨ ہندوستانی عقیدے وچ وی وڑ آئے ۔ قرآن پاک دی سورۃ السجدہ وچ وی ایندا ذکر موجود ہے۔ مہادھیہ کنوں ہندوآں دا مہادھیہ باشو مُراد ہے۔

میں کورچا بری بارے صرف ایہو کجھ آکھ سڳداں جو ایہ فارسی لفظاں گورگبر ‘ گورجبر دے سانویں ہے اِنھاں لفظاں کنوں عام طور تے پُراݨے بھاہ پرست؍کافر مُراد گھدّے ویندن(مرتب)

(3)                           یقینی طور تے ایندے کنوں ’’ہنسا پور‘ ‘ مراد ہے ۔ جیندے بارے کننگھم آہدے جو ایکوں البیرونی ملتان دا پُراݨاں ناں لکھّے ۔ تھی سڳدے فارسی ہتھ لکھت وچ ایں ہووے : ’’ملتان راہنس پور می گفتند‘‘ اَتے ’’را‘‘ کوں ’’ہنس‘‘نال مِلا ݙتّا ڳیاہووے۔

(4)                           ایسر مہاںدھیہ اصل وچ اِیش ورا مہادیوا ہے ۔ اِیندے تقریباً سارے پُتراں تے دِھیّاں کوں اَسانی نال سُنڄاݨیا ونڄ سڳدے ۔ اِیندا ݙوجھا پُتر نرائن ‘ تریجھا وِشنو ‘ چوتھا کرشنا ‘ پنجواں برہما‘ چھیواں پرمیشورا‘ اَٹھواں نرے سنہا‘ نانہواں بھڳوان تے ٻارھواںاِیش وراجگن ناتھا ۔ݙہواں لات تے یارھواں عُزّی عرب دے جاہلیت دے زمانے دے مشہور بُت ہِن اَتے میݙے مطابق ݙونہیں مادی ؍مؤنث ہِن ۔پہلا پُتر کوئن میݙے نزیک کوی ہے  جیکوں ہندودھیہ مالا ؍دیو مالا وچ گورو دا مقام حاصل ہے ۔ہُݨ ایہ لقب ؍ناں کئی دیوتاواں دے نال استعمال تھیندے ۔ جتھاں تئیں دِھیاں دا تعلق ہے ۔ پہلی دھی مہا مائی یعنی دُرگا ہے ۔ ݙوجھی دیوی۔ اٹھویں متھرا ‘ اَتے ست کنوں ٻارھاںلنکا تئیں  مؤنث ہن۔اِنھاں نانواں دیاں جائیں دیاں مادی ؍مؤنث شخصیتاں بݨا گھدّیاں ڳئین ۔ اِینویں اِی نانہویں اُوں دریا دی مؤنث شخصیت ہے جیکوں سنسکرت وچ ’’یمنا‘‘ آکھیا ڳے۔ چوتھی پرمیشورا دی مؤنث ہے اَتے تریجھی کوں میں پرمیسری محض چوتھی کنوں غلط ہم قافیہ سمجھداں جہڑا ایشیائی لکھتاں وچ ہک عام رواج ہے ۔ پرمیشورا ݙو لفظاں ’’پرم‘‘ تے ’’اِیش ور‘‘ نال رَل کے بݨے ’’پر‘‘ تے’’مِیسور‘‘ نال مرکب نئیں۔ میݙے نزیک پنجویں دیوانی؍دیوی کنوںمحض چھیویں بھڳوانی کنوں ہے جہڑی بھڳوان دی مؤنث ہے تے ہم قافیہ ہے ۔ ݙاہویں توتلا ‘ پُراݨے ادب دی ماتا ں؍چھوٹی دیوی ہے ۔پر یارھویں ‘ غرض ؍ گھرز ہک ٻجھارت؍معمّہ ہے (’’غرض‘‘ دے معنے ہِن خواہش؍ تمنّا) ممکن ہے؍ تھی سڳدے جو ایہ لفظ ’’دُرگا‘‘ دی وِڳڑی ہوئی شِکل فارسی لفظ ’’گِرجا؍گورجا‘‘ کنوں بݨائی ڳئی ہووے ۔

(5)                           مہتِر آدم کنوں عیسائیاں تے یہودیاں دے آدم مُراد ہِن

(6)                          ایہ الگ وادھا نظردے

(7)                           جہڑی کتاب دا حوالہ ݙتّا ڳے اوہ قاضی حمید الدین ناگوری دی ہک کتاب حق تعالیٰ بارے ہے ۔ قاضی ہوریں 1296ء وچ فوت تھئے اَتے دِلّی دے مشہور بزرگ قطب الدین بختیار کاکیؒ دے روضے دے کول دفن تھئے۔

(حکایت نمبر59۔جلد سوم)

## حوالہ
وسیبی قصے، ترجمہ /لکھت وٹاندرا :  شوکت مغل ، چھاپہ خانہ : جھوک پرنٹرز ‘ ملتان