سرائیکی زبان: تاریخ دی روشنی وچ

عام ورتارے وچ زبان کوں اظہار دا ذریعہ آکھیا ویندے ۔ انسان دا مُنڈھلا اظہار آواز دی بجائے اِشارے کنایے دی شکل وچ مِلدے ۔ بعد اِچ جݙاں قدیم انسان کہیں دے بارے ہک طرحاں دیاں آوازاں (اصوات) دا اظہار کیتا تاں ماہریں اینکوں زبان دا ابتدائی تصور آکھیا تے ایں تصور کوں پرکھݨ دا عمل جاری ریہا ۔ آخر کار انسان دے اِشارے کنایے توں شروع تھی کے اَلّا ٻول دے خاص نظام تئیں اپݨی ڳالھ ݙوجھیں تئیں پُڄاوݨ تے ݙوجھیں دی ڳالھ کوں اوئیں دا اوئیں سمجھݨ دے عمل کوں زبان من گھدا ڳیا۔

عالمی سطح تیں زبانیں دے مختلف گروہ تے خاندان بݨائے ڳئے ۔ زبانیں دی ایہ ونڈ ہر زبان دی وُݨت ، لفظیں دے مآخذ ، صرفی تے نحوی تبدیلیاں ، آوازیں دے فرق تے ہکو سنویں لفظیں دے اصول تے ضابطے دی پابندی کوں سامݨے رکھ کے کیتی ویندی ہے ۔ ایں طرحاں زبانیں دا آپت وچ رشتہ وی ظاہر کیتا ویندے ۔ عام طور تیں ہمسایہ زباناں لفظاں دے ݙے گِھن قبول کریندیاں رہ ویندین۔

پاکستان دے لسانی علاقیاں وچ او علاقہ جیندے اُبھے پچادھی تے پچادھی پاسوں روہ سلیمان تے لمے پاسوں سندھ واقع ہے تے جیندے پوادھی پاسوں جہلم تے چناب پنجابی زبان دے علاقے کوں اَنج کریندن ، سرائیکی زبان دا خطہ سݙیندے۔(1)

مستشرقین وچوں ای او برائن ملتانی (سرائیکی) زبان دے پنجابی تے سندھی نال اختلاف تے اشتراک دی وضاحت کریندیں ہوئیں اینکوں خالص سنسکرتی زبان قرار ݙتے جیندے وچ پنجابی تے سندھی دے لفظ پاتے ونڄݨ دے باوجود آپݨے لفظاں دے ڈِھڳ موجود ہِن ۔ ملتانی (سرائیکی) زبان پنجابی تے سندھی توں نہ صرف مختلف ہے بل کہ ایندے اثرات وی انھیں ݙوہائیں زبانیں توں وکھرے ہن۔ ہکے ویلھے ملتانی (سرائیکی) زبان جتھاں کئی حوالیں نال پنجابی نال اشتراک رکھیندی ہے اُتھاں کئی حوالیں نال سندھی زبان نال وی ڳانڈھا ڳنڈھی رہندی ہے۔(2)

سندھی زبان دے مہاندرے لکھاری مہر چند آڈوانی دے حوالے نال سرائیکی زبان دے جغرافیہ کوں واضح کریندیں ہوئیں سندھی ، سرائیکی تے پنجابی دے رابطے بیان کیتے ڳئین:

’’سندھ کے بالائی حصہ اوباڑو (سکھر) کی طرف سے سرائیکی جسے عرفِ عام میں ’’اُبھے والی بولی‘‘ کہتے ہیں ، وہ سندھی سے الگ رنگ اختیار کرکے بہاول پور کے علاقے میں ملتانی زبان کے ساتھ جا ملی ہے ۔ اِس لیے اِس بات میں کسی قسم کا مبالغہ نہیں کہ سرائیکی زبان ہی وہ درمیانی کڑی ہے جو سندھی کو پنجابی کے ساتھ ملاتی ہے‘‘۔(3)

عین الحق فرید کوٹی دی کتاب ’’اُردو زبان کی قدیم تاریخ‘‘ دا پیش لفظ لکھدیں ہوئیں ڈاکٹرنبی بخش بلوچ سرائیکی تے اوندیاں ہمسایہ زباناں سندھی تے پنجابی دے تعلق کوں ایں طرحاں واضح کیتے:

’’ایک توجہ طلب نکتہ یہ ہے کہ پنجابی، سرائیکی اور سندھی وادیٔ سندھ کی ہمسایہ زبانیں ہیں لہٰذا پنجابی اور سرائیکی ، سرائیکی اور سندھی اور سندھی اور پنجابی میں ایک قریبی مماثلت پائی جاتی ہے ۔ یہی وجہ ہے کہ بعض علماء نے سرائیکی کو سندھی کا جز تسلیم کیا ہے اور ہمارے فاضل مصنف اس کو پنجابی کا ایک محاورہ شمار کرتے ہیں۔ سرائیکی جو کہ اپنے مختلف محاوروں (ملتانی ، بہاول پوری ، دیرہ والی وغیرہ) پر مشتمل اور پنجابی اور سندھی کی درمیانی کڑی ہے ، اپنی انفرادی خصوصیت کی حامل ہے ۔ لہٰذا سرائیکی کو وادیٔ سندھ کی ایک مستقل زبان تسلیم کرنا حقائق کے زیادہ قریب تر ہوگا۔برصغیر ہند کے لسانی جائزہ میں گریرسن نے بھی یہی مسلک اختیار کیا ہے۔‘‘(4)

سر جارج گریرسن سرائیکی زبان کوں ’’لہندا‘‘ (مغرب دی زبان) دا ناں ݙتے ۔ ایہ ملتان ، مظفرگڑھ ، دیرہ غازی خان دے ضلعیاں دے علاوہ بہاول پور وچ ٻولی ویندی ہے۔ ’’لہندا‘‘ پنجابی توں نئیں نکھتی جیویں جو کہیں کہیں دی رائے ہے ۔ ایندے برعکس کجھ علاقیں وچ پنجابی ’’لہندا‘‘ دی جاہ گھن گھدی ہے جتھاں کہیں دور وچ جدید ’’لہندا‘‘ نال رَلدی مِلدی زبان ٻولی ویندی ہئی ۔ مشرقی پنجاب وچ پنجابی زبان ’’لہندا‘‘ کوں بے دخل کر ݙتے ۔ پنجابی دا تعلق وسط ہند آریائی گروہ نال ہے تے گنگا دا دوآبہ ایندا اصل وطن ہے پر جئیں ویلھے تساں مغرب دے پاسے ویندے ہئو تاں پنجابی دا اثر گھٹ تھیندا ویندے تے آخر کار جھنگ تے ملتان دے ضلعیں وچ ’’لہندا‘‘ دا راحٖ مِلدے۔(5)

روس دے ماہر لسانیات یو ۔ اے سمرنوف ایں زبان کوں ’’لہندی‘‘ یعنی مغربی علاقے دی زبان آکھیے تے ایندے حدود اربعہ دے حوالے نال چودھار دیں زبانیں دا تذکرہ کریندیں آکھیے جو لہندی زبان دے مغرب وچ پشتو تے بلوچی ٻولی ویندی ہے ۔ جنوب مشرق وچ سندھی ، جنوب وچ راجستھانی ، مشرق وچ پنجابی ، شمال مغرب وچ کشمیری ، شمال والے پاسے شِنا تے شمال مغرب وچ کوہستانی واقع ہِن ۔ پشتو تے بلوچی دا تعلق زبانیں دے ایرانی گروہ نال ہے ۔ سندھی ، راجستھانی تے پنجابی جدید اِنڈو آرین زباناں ہِن ۔ جݙاں جو کشمیری ، شِنا تے کوہستانی دا تعلق دردی زباناں نال ہے۔(6)

1952ء وچ شائع تھیوݨ والی اختر وحید دی کتاب دُر و گوہر دے مقدمہ نگار اسد ملتانی لفظ ’’سرائیکی‘‘ دے حوالے نال لکھیے جو سندھ واسی ملتانی زبان کوں سرائیکی اَکھیندِن ، جیندے معنے سرداریں دی زبان یعنی شاہی زبان ، گویا ملتانی (سرائیکی) زبان سندھی دی اُردوئے معلی ہے (7)۔ ’’دُر و گوہر‘‘ دے لکھاری اختر وحید ملتانی (سرائیکی) زبان دی تاریخ دے حوالے نال ایں زبان کوں اوں قدیم ’’ملی‘‘ قوم دی زبان قرار ݙتے جیندا اقتدار چٹان بݨ کے سکندر نال ٹکرایا ہا۔(8)

1953ء وچ اختر وحید ’’ملتانی زبان دا قاعدہ‘‘ تالیف کیتا تاں اوندے وچ ملتانی(سرائیکی) زبان دے لسانی رقبے وچ ریاست بہاول پور ، ریاست خیر پور ، بلوچستان دے کجھ علاقے ، ضلع ملتان ، ضلع مظفرگڑھ ، جھنگ ، منٹگمری ، لائل پور ، دیرہ غازی خان تے دیرہ اسماعیل خان دے علاقیں کوں شامل کیتا ڳیا۔ (9)جئیں کنوں ظاہر تھیندے جو ’’ملتانی‘‘ دا ناں صرف ملتان دے علاقے دی زبان کیتے مخصوص نہ ہا بل کہ اینکوں پورے وسیب دی زبان کیتے ورتیا ویندا ہا۔

ڈاکٹر مہر عبدالحق ملتانی (سرائیکی) دے حوالے نال لکھدن:

’’غیر جانبداری سے کام لیا جائے تو یہ صاف ظاہر ہے کہ ملتانی زبان جدید زبانوں میں سب سے قدیم زبان ہے اور مستقل حیثیت کی مالک ہے‘‘۔(10)

’’ملتانی ‘‘ دا ناں معروف ہووݨ دی وجہ توں پورے خطے دی زبان ’’ملتانی‘‘ دے ناں نال تاں سُنڄاتی ویندی ہئی مگر جغرافیائی حد بندی دے حوالے نال اینکوں ملتانی دے نال نال بہاول پوری ، ریاستی ، اُچوی ، دیرہ والی ، جھنگوی تے شاہ پوری جھئیں ناں وی ݙتے ڳئے تے ایویں اِی لفظ ’’سرائیکی‘‘ سندھ دی حد تئیں ضرور ورتیا ویندا ہا ۔ جیویں جو اگست 1956ء وچ ادارہ مطبوعاتِ پاکستان دی طرفوں شائع تھیوݨ والی پاکستانی زبانیں دی شاعری دے منظوم ترجمیں دی کتاب ’’خیابانِ پاک‘‘ وچ سچل سرمست دی شاعری دے حوالے نال لکھیا ڳیا اے جملہ سرائیکی کوں ملتانی یا ملتانی کوں سرائیکی دا ناں وی ݙیندے:

’’سندھی کے علاوہ سرائیکی (ملتانی) اور فارسی بھی کہتے تھے ۔ اُردو کا بھی کچھ کلام اُن سے یادگار ہے‘‘۔(11)

سرجارج گریرسن سندھ وچ ٻولی ونڄݨ والی ’’سرائیکی‘‘ دی وضاحت کریندیں آکھیے جو سندھ دے ہر ضلعے توں ، سوائے تھر تے پارکر دے ، ہک اینجھی زبان دے نمونے ملین جینکوں مقامی طور تیں سرائیکی آکھیا ویندے بھل معائنہ کرݨ تیں ہر ہک نمونہ ہک اینجھی زبان دا نکھتا جیڑھی سندھی ہرگز نئیں بل کہ ’’لہندا‘‘ دی صورت نال رَلدی مِلدی ہے تے ضلع دیرہ غازی خان دی ہِندکی نال قربت رکھیندی ہے۔(12)

سرائیکی زبان کوں ’’ہندکی‘‘ یا ’’ہندی‘‘ دا ناں وی ݙتا ویندا ریہے ۔ اے تئیں جو ادبی تحریریں وچ وی کئی لکھاریں اے ناں ورتین ۔ جیویں جو خواجہ عاقل جوڳی دے شعری مجموعے دا عنوان ’’مجموعہ کافیاں ہندی‘‘ ہے تے ایں طرحاں لطف علی آپݨے کلام کوں ’’ہندی‘‘ اَکھیندیں ہوئیں لکھیے:

ع                   لطف علی دے بیت ہندی خم مارن نال نظم دے (13)

پنجابی زبان دے مؤرخ عبدالغفور قریشی 1956ء وچ چھپݨ والی اپݨی کتاب وچ 1953ء دے تحریر کیتے پیش لفظ (اپݨے ولوں) وچ ایں زبان کیتے سرائیکی دی بجائے لفظ ’’سراقی‘‘ دا استعمال کیتے۔(14)

ایں طرحاں ایں زبان کیتے کئی ناں مختلف علاقیں تے مختلف ادوار وچ ورتیے ویندے ریہے ۔ انھیں نانویں وچ ’’سرائیکی‘‘ بالائی سندھ دی زبان کیتے خاص طور تیں استعمال تھیندا ریہا ۔ وسیب وچ پاتے ونڄݨ والے مختلف ناں زبان دی شناخت کیتے مسئلے پیدا کریندے ریہے جیندی وجہ توں 1962ء وچ ہک اجلاس ایں زبان کوں شناخت ݙیوݨ دے حوالے نال تھیا ۔ وسیب دے چوݨویں دانشوریں دا اے اجتماع سمرا پبلک ہائی سکول ملتان وچ تھیا ۔ ایں اجلاس دی صدارت غلام قاسم خان خاکوانی کیتی جیندے وچ شرکت کرݨ والیں وچ ریاض انور ، ڈاکٹر مہر عبدالحق ، سیٹھ عبیدالرحمن ، میر حسان الحیدری ، مولانا نور احمد خان فریدی ، اختر علی خان بلوچ ، علامہ نسیم طالوت تے ارشد ملتانی دے ناں خاص طور تیں سُنڄاپوں ہِن۔ آکھیا ویندے جو ’’سرائیکی‘‘ ناں دے محرک ریاض انور (ایڈووکیٹ) ہَن تے میر حسان الحیدری تائید کیتی ۔ اجلاس وچ کئی ٻئے ناں وی سامݨے آئے جنھیں کوں مشاورت دے بعد رد کر ݙتا ڳیا ۔ اکثرت دا فیصلہ ہا جو ہُݨ ملتان ، بہاول پور ، دیرہ جات (دیرہ غازی خان تے دیرہ اسماعیل خان) تے ݙوجھے علاقیں وچ ٻو لی ونڄݨ والی ایں زبان کوں علاقائی نانویں دی بجائے پورے خطے کیتے ’’سرائیکی‘‘ آکھیا ویسی۔(15)

ایں طرحاں سٹھ دے ݙہاکے توں زبان دے ناں ’’سرائیکی‘‘ کوں پورے وسیب کیتے رواج ݙیوݨ دا فیصلہ تھیا تاں زبان تے ادب کیتے ورتیے ونڄݨ والے ایں ناں کوں ہتھو ہتھ گھدا ڳیا ۔ ایں ویلھے تاں ایویں محسوس تھیندے جیویں اے ناں کئی ݙہاکیں توں نئیں بل کہ ہمیش توں اِی ورتیا ویندا پیا ہووے۔

### حوالے:
(1)             تاریخ ادبیات مسلمانانِ پاکستان وہند ، چودھویں جلد ، لاہور : پنجاب یونیورسٹی ، 1971ء ، ص257

(2)            اوبرائن ، ای ، گلاسری آف ملتانی لینگوئج ، ملتان : سرائیکی ادبی بورڈ ، 2002 ء ،ص15

(3)            اختر علی خان بلوچ ، سرائیکی زبان ، ملتان : سرائیکی ادبی تحریک ، س ن ، ص19

(4)            نبی بخش بلوچ ، ڈاکٹر ، تعارف ، مشمولہ ’’اُردو زبان کی قدیم تاریخ ، از عین الحق فرید کوٹی ، لاہور : اورینٹ ریسرچ سنٹر ، 1979ء ، بار دوم ، ص17

(5)            میکلیگن ، ای ڈی ، تاریخ ملتان (Gazetteer of Multan)، مترجم : یاسر جواد ، لاہور : الفیصل ناشران و تاجران کتب ،2012ء ، ص115

(6)            سمرنوف ، یو اے ، دی لہندی لینگوئج ، ملتان: سرائیکی ادبی بورڈ ، 2006ء ، ص 29

(7)            اختر وحید ، دُروگوہر ، ملتان : کاشانہ ادب ،1952ء ، ص3(مقدمہ: اسد ملتانی)

(8)            اختر وحید ، دُروگوہر ، ص 8

(9)            اختر وحید ، ملتانی زبان دا قاعدہ ،ملتان: کاشانہ ادب ، 1953ء ، ص4

(10)         عبدالحق ، ڈاکٹر مہر ، ملتانی زبان اور اس کا اُردو سے تعلق ، بہاول پور : اُردو اکادمی ، 1967ء ، ص 692

(11)           خیابانِ پاک ، کراچی: ادارہ مطبوعاتِ پاکستان ، 1956ء، ص32

(12)         جارج گریرسن ، دی سرائیکی ؍لہندا لینگوئج، ملتان: سرائیکی ادبی بورڈ ، 2005ء (ری پرنٹ) ، ص170

(13)          لطف علی ، مولوی ، مثنوی سیف الملوک ، ترتیب و ترجمہ : محمد بشیر احمد ظامی ، بہاول پور: اُردو اکادمی ، 1964ء ، ص 336

(14)          عبدالغفور قریشی ، پنجابی زبان و ادب تے تاریخ ، لاہور : تاج بک ڈپو ،1956ء

(15)          شوکت مغل ، سرائیکی دیاں خاص آوازاں دی کہاݨی ، ملتان: جھوک پبلشرز ، 2002ء ، ص72

## حوالہ
لکھّت ویورا، ڈاکٹرحمیداُلفت ملغاݨی ،چھاپہ خانہ: جھوک پرنٹرز ملتان