کالا کالی

’’ کالا کالی ‘‘ دی رسم کوں کہیں علاقے واسطے قانون یا کہیں قوم دی ثقافتی وراثت قرار ݙیوݨ تاں صحیح کائنی پر بد قسمتی نال پاکستان دے کجھ حصیاں دے وچ ایں گندی رسم دا نفاذ کہیں نہ کہیں شکل اچ موجود ہے ۔ سب توں پہلے اساں ایں ڳالھ دا جائزہ گھندوں جو ایں رسم کوں مختلف علاقیاں اچ کیڑھے ناں نال سݙیا ویندے تے ایندا دائرہ اثر پاکستان دے کیڑھے کیڑھے علاقیاں اچ کھنڈیا ہویا ہے ۔ایں رسم کوں بلوچی زبان اچ ’’ سیاہ کاری ‘‘ سندھی زبان اچ ’’ کاروکاری ‘‘ تے سرائیکی زبان اچ ’’ کالا کالی ‘‘ آکھیا ویندے ۔ پنجابی ، پشتو تے پوٹھوہاری زبان اچ ایں رسم واسطے کوئی لفظ کینھی کیوںجو پنجاب ، پشتو یا پوٹھوہاری علاقے اچ ایں رسم دا وجو کائنی ۔ ڳالھ اے نی جو انہاں علاقیاں اچ اے واقعات یا ایندے نتیجے اچ قتل نی تھیندے ، اے سب کجھ تھیندے پر ’’ کالا کالی ‘‘ رسم یا قنون دے طور تے ڈیل نی کیتا ویندا۔

کالا کالی رسم یا قنون دی ابتدا اڄ  توں صدیاں پہلے بلوچستان توں تھئی۔ بلوچ ’’ جرگے ‘‘ اچ ایں رسم کوں باقاعدہ قنون دا درجہ حاصل ہے ۔بلوچستان وچ جیکر کوئی شخص غیرت وچ آ تے ’’ کالا کالی ‘‘ کوں قتل کر ݙیوے تاں بلوچ قنون وچ نہ صرف اے جو کوئی سزا ینھی بلکہ قاتل واسطے جزا موجود ہے تے اینکوں انعام دے نال نال ’’ غیرت مند ‘‘ دا خطاب ݙتا ویندے ۔ 

سرائیکی خطے تے سندھ وچ ایں رسم کوں قنون حیثیت تاں حاصل کینھی پر کہیں نہ کہیں شکل اچ ایں رسم دا وجود باقی ہے تے نام نہاد ’’ سرداران قوم ‘‘ ایں کالے قنون یا ظالمانہ رسم دا نفاذ اپݨے ذاتی عزائم تے مقاصد کیتے کریندے راہندن ۔

اپݨے دین اسلام ، آئین پاکستان تے دنیا دے کہیں مہذب معاشرے وچ ایں سزا دا وجود کائنی ۔ اسلام اچ کالا کالی کوں سنگسار کرݨ دا حکم موجود ہے پر ایں سزا دے نفاذ واسطے شادی شدہ ، غیر شادی شدہ ، شک دی بجائے پَک تے طلاق جہی شقاں موجود ہن پر اساݙے پاسے ایں رسم کوں انتہائی بھیانک تے غیر انسانی رویے دے حوالے نال استعمال کیتا ویندے تے اکثر اوقات کوڑے الزام لا تے نوجواناں کوں بیدردی نال قتل کیتا ویندے ۔ بلوچستان دے قبائلی علاقیاں اچ ایں رسم کوں قنون دا درجہ کہیں قنون ساز ادارے ، اسمبلی یا مجلس شوریٰ قرار نی ݙتا بلکہ اُتھاں دے سرداراں نے اینکوں قنونی شکل ݙے ݙتی ہے ۔ جاگیردارنہ سماج وچ سردار دی ڳالھ قنون دا درجہ رکھیندی ہے تے اُتھاں دے قنون تے ضابطے بݨیے بندیاں کیتے ہوندن جݙݨ جو جاگیردار ، سردار تے ݙوجھے با اثر لوک انہاں قنوناں توں ٻاہر سمجھے ویندن۔

بلوچستان دے نال سندھ تے سرائیکستان دے کجھ علاقیاں اچ ’’ کالا کالی ‘‘ کوں یا قتل کر ݙتا ویندے یا ول انہاں کوں علاقے دے سردار دی ’’ حویلی ‘‘ پُجٖا ݙتا ویندے ۔ سردار دی حویلی وچ ایں طرح دے کئی عمل تھیندے رہ ویندن ، جیویں اساݙی جیلیں وچ منشیات فروشی دے ملزم کنوں منشیات ، چوری ، ڈکیتی تے بدمعاشی دے ملزم کوں بدمعاشی تے غیر اخلاقی حرکت دی ملزمہ کنوں غیر اخلاقی دھندے کرائے ویندن ۔ جئیں ویلھے سردار دے دربار وچ کالا کالی واسطے فیصلے دا وقت آندے تاں سردار کوں حق ہوندے جو او ملزمہ ’’ کالی ‘‘ کوں ساری زندگی حویلی وچ رکھے یا ول اونکوں ویچ ݙیوے تے ’’ کالے ‘‘ تے جرمانہ کیتا ویندے جو ملزمہ دے وارثیں کوں ’ ’سنگ‘‘ یا ’’بازو‘‘ ݙیون ۔ جرمانہ نقد رقم ، لڑکی دا رشتہ یا ݙونہیں وی تھی سڳدن۔

’’ کالا کالی ‘‘ دا قنون یا رسم اپݨی جاہ تے غلط ہے پر ایندا نفاذ جئیں غلط انداز و کیتا ویندے اوندی جتنی مذمت کیتی ونجٖے گھٹ ہے ۔ مثال دے طور تے اساݙے علاقے اچ ایں طرح دیاں مثالاں موجود ہن جیویں جو ہک آدمی نے کہیں کوں قتل کر ݙتا تے اپݨے جرم لُکاوݨ کیتے گھر آ تے اپݨی بھیݨ کوں آکھیا جو ہار سنگھار کے ، کتھائیں ونجٖݨا ہے ، بعد موقعے تے ونجٖ تے اونکوں وی قتل کر ݙتا تے واپس آ تے ݙسایا جو میں ’’ کالا کالی ‘‘ کوں قتل کر ݙتے۔ ایں طرح دا ہک واقعہ کوٹ سمابہ ضلع رحیم یارخان دے علاقے اچ پیش آیا ۔قاتلاں نے مقتول کوں گھروں سݙوایا تے پرے ونجٖ تے قتل کر ݙتا تے گھر آ تے بے خبر بیٹھی بھیݨ کوں وی قتل کر ݙتا۔ تھاݨے وچ علاقے دے معززین وی قاتلاں دی حمایت کریندے نظرآئے۔

اے وی ݙیکھݨ اچ آئے جو ایں جاہلانہ رسم دا شکار زیادہ تر عورتاں تھیندن ، اساݙے پاسے عورت دی غلطی کوں برادری ، قبیلے یا خاندان دی نک کپواوݨ سمجھا ویندے ، جݙݨ جو ایہو فعل اگر کوئی مرد ݙوجھے قبیلے دی عورت نال کرے تاں اینکوں ’’ مردانگی ‘‘ آکھیا ویندے تے علاقے دے لوک اوندا تحفظ کرݨ کیتے اڳوں اڳوں ہوندن ۔ مرداں دے ایں معاشرے وچ ہر پاسے مرد دا ظلم نظرا ٓندے ، اتھاں غیرت دے ناں تے انسانیت کوں قتل کیتا ویندے ۔ ایں سلسلے اچ ہک واقعہ سݨو:۔

کجھ عرصہ پہلے بلوچستان دے علاقے اوستہ محمد اچ ٻاہرلے ملک رہݨ آلا ہک شخص اپݨے مرحوم پیو دی قبر تے فاتحہ پڑھݨ ڳیا ، اوندے والد دی قبر دے نال کجھ ݙینھ پہلے فوت تھیوݨ آلی تریمت دی قبر وی ہئی، اوں اپݨے والد دی مغفرت دے نال نال عورت دی مغفرت واسطے وی دعا منگی ۔ کجھ فاصلے تے موجود متوفی عورت دے پئے نے دعا منگݨ آلے شخص کوں قتل کر ݙتا۔ قاتل کنوں پُچھیا ڳیا جو توں اے قتل کیوں کیتے؟ اوں جواب ݙتا جو میں اے قتل غیرت اچ آ تے کیتے ۔ ہُݨ تُساں اندازہ فرماؤ جو ایں غریت دی کیا حقیقت ہے ، جݙݨ جو بلوچستان دے قبائلی قنون وچ غیرت دے ناں تے قتل کرݨ آلے قاتل کوں سزا دی بجائے انعام ݙتا ویندے ۔ اساݙیاں عدالتاں تک انہاں لوکاں کوں Relief ݙیندن جیڑھا در اصل انصاف دا قتل نی بلکہ اخلاقیات دا وی قتل ہے ۔

سندھ بلوچستان تے سرائیکی علاقے وچ انساناں کوں شک دی بناء تے قتل کیتا ویندے ، روزانہ اخباریں وچ خبراں چھپدیاں پن جو ناجائز تعلقات دے شبے اچ وسائے نے ݙیوائے کوں یا وسائے نے اپݨی ذال ، بھیݨ یا ماء کوں قتل کر ݙتے۔ ول اونکوں غیرت دے ناں تے ریلیف مل ویندے ، جݙݨ جو دنیا دے کہیں قنون یا مذہب وچ شک و شبے کوں کوئی حیثیت حاصل کینھی ۔ ’’ کالا کالی ‘‘ دی رسم یا قنون صرف جاہلانہ ہی نی بلکہ غیر انسانی وی ہے تے اینکوں صرف غریبیں واسطے بݨایا ڳئے ۔ اڄ  تئیں سردار ادے ، مخدوم زادے یا نواب زادے یا زادی کوں ’’ کالا کالی‘‘ دے جرم وچ قتل تھیندا کہیں نی ݙٹھا ، حالانکہ انہاں ’’ زادے ‘‘ تے ’’ زادیاں ‘‘ دا رات ݙینھ کم ای کالا کالی تھیوݨ ہوندے ۔ اے قنون تے ضابطے سارے ہیݨے تے غریب لوکاں کیتے ہن ۔ا یدنے واسطے سرائیکی زبان دا اکھاݨ مشہور ہے جو ’’ کاوڑ تے قنون ایہو جہی شئے ہے جیڑھی ݙاڈھے تے چڑھدی کائنی تے ہینڑیں توں لہندی کینھی ‘‘ ۔ پر ݙیکھݨا اے ہے جو قبائلی طرز دے جاہلانہ ’’کالا کالی ‘‘ قنون دے نال اساݙے اسالمی ملک دا جمہوری تے وفاقی آئین غریبیں کوں انصاف ݙیندا پے ؟ عمل دے میدان اچ ݙیکھو تاں جواب ’’ ناں ‘‘ دی صورت اچ ہے۔

دنیا دا کوئی قنون چاہے جتنا ای چنڳاں کیوں نہ ہووے ، اگر اوندا نفاذ ویلھے سر تے صحیح نہ ہوسے تاں انکوں ’’ کالا کالی ‘‘ توں مختلف قرار نی ݙتا ونجٖ سڳدا۔ جیویں امریکا اپݨی تے اسرائیل دی ایٹمی طاقت کوں ثواب تے مسلماناں دی ایٹمی طاقت کوں گناہ سمجھدے ہیں ۔ ایں طرح اساݙے پاسے وی اپݨیاں اپݨیاں ترجیحات ہن ، اتھاں دی لوکیں کوں مسیتیں وچوں پکڑ تے جیل تے جیلیں توں کڈھ تے مکے مدینے یا ول وزارتاں دے منصب تے ٻلہایا ویندے ، قنون صرف کھݙوݨا بݨ تے رہ ڳئے۔ لہٰذا ’’ کالا کالی ‘‘ تے ݙوجھے ’’ کالے ‘‘ قنون بدلݨ توں پہلے حکمران ، جاگیردار طبقے دے لوک اپݨی سوچ بدلِن تے قنون دا احترام کرن ۔ انسانیت کوں سُکھ دا ساہ گھنݨ ݙیون۔ اگر اے طبقے ایویں نی کریندے تاں محکوم تے مظلوم لوکیں کوں چہیدے جو اپݨے اندر بغاوت تے جرات پیدا کرتے ظلم دی ہر قوت نال مَتھا ٹکراون ، نتاں غریب ہووݨ دے جرم اچ ہزاراں یا لکھاں نی بلکہ کروڑاں ’’ کالے کالیاں ‘‘ انہاں آمراں دی بھینٹ چڑھدیاں رہ ڳن تے اڳوں وی چڑھدیاں راہسن ۔

## حوالہ
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی وسیب) وچوں چوݨ