open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
تِریمت مَسِیت امریکہ

]]تِریمت]] مَسِیت امریکہ (اردو: خواتین مسجد امریکہ) (انگریزی: Women's Mosque of America)۔ ریاستہائے متحدّہ امریکہ دی تِریمت مَسِیت لاس اینجلس، کیلیفورنیا وِچ واقع تِریمتیں / زنانیاں کِیتے ہِک مَسِیت ہِے۔ اِیہ ریاستہائے متحدّہ وِچ زنانیاں دی اڳواݨی وِچ مسلماناں دی پہلی مَسِیت ہِے اَتے ڈبلیو جی اے کامیڈی مصنف / ہدایتکار ایم حسنہ مزنوی نے زنانیاں کُوں با اختیار بݨاوݨ اَتے مسلم بِیادری کُوں دُنیا بھر وِچ زنانیاں دی اڳواݨی وِچ اسلامی نشاطِ ثانیہ دی طرفُوں ترقّی ݙیوݨ کِیتے اِین٘دا ایرا پاتا ہئی۔ جین٘دی تشکیل مسلم زنانے اَوازاں، شرکت، اڳواݨی اَتے اسکالر شِپ نال ہون٘دی ہِے۔ 

مزنوی دا ہِک مَسِیت اُسارݨ دا ہِک بَلَپَّݨ دا خواب ہئی۔ اُوں نے اپݨے طور تے مرݨ تُوں پہلاں ہِک مَسِیت دی اُساری کِیتے صدقہ جاریہ (جاری رہوَݨ آلہ صدقہ) دا اِرادہ کِیتا ہئی اَتے اُوکُوں بھرپور کِیتا۔ اِین٘دے نال انگریزی وِچ قُرآن مجید کُوں پڑھݨ دے پاسے حون٘صلہ ودھارا تھیا اِسلامی تاریخ وِچ مسلم زنانیاں دے کِردار کُوں اُچیرا کِیتا۔ اِیں نے خواب دی تعبیر کرین٘دے ہوئے مَسِیت اُسروائی اَتے زنانے خطیباں (مبلّغِین) کُوں امامت دا فریضہ ݙِتّا، اَتے امریکی اسلام وِچ زنانیاں دی اڳواݨی دی مثال بݨی۔

ریاستہائے متحدہ امریکہ دی زنانیاں مَسِیت دی ٢٣ اگست ٢٠١٤ء کُوں پہلا عوامی ٹاؤن ہال کَٹھ تِھیا۔ ٣٠ جنوری ٢٠١٥ء کُوں گُھن٘ݙ کُھلائی جُمعہ دے موقع اُتّے ایڈینا لیکوچ نے خطبہ ݙِتّا۔ ریاستہائے متحدّہ امریکہ دی زنانیاں دی مسلمان اکثریّتی قوماں اَتے ٻئے جائیاں اُتّے موجود ٻئے دیساں وِچ مثال موجود ہِے جاں جو ریاستہائے متحدہ وِچ اِیہ پہلی جاء ہِے۔ جنوبی کیلیفورنیا دی مسلمان زنانیاں ماہانہ دی بنیاد اُتّے جمعہ دی نماز کِیتے مِلدیاں ہِن۔

## زنانیاں دے مَسِیتاں
زنانیاں دے مَسِیتاں نے اسلامی تاریخ وِچ اَنجو اَنج ویلیاں وِچ صرف مسلم زنانیاں کِیتے مخصوص جاء اِی متعیّن کِیتی ڳئی ہِے۔ بھان٘ویں جو اسلامی اسکالرشِپ نال پتہ لڳدا ہِے جو اسلام قائم تِھیوݨ دے بعد تُوں اِی مسلمان زنانیاں نماز دی امامت کرین٘دیاں ہَن، جاں جو اسلامی علماء نے اِین٘دے اُتّے بحث کِیتی ہِے جو بَھلا زنانیاں جمعہ دے خطبہ دی امامت کر سڳدیاں ہِن۔

زنانیاں دے مَسِیتاں چین، ہندوستان، چلی، مصر، فلسطین، سوڈان اَتے شام سمیت انجو انج ٻئے دیساں وِچ وِی موجود ہِن۔

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سرکاری ویب سائٹ
ونکی:زنانیاں
ونکی:زنانیاں اَتے اُنّھاں دے متعلقات
ونکی:زنانیت
ونکی:کیلیفورنیا وِچ زنانیاں
ونکی:تِرِیمت اَتے اِسلام
ونکی:تِرِیمتاں اَتے اُنّھاں دے متعلقات
ونکی:تِریمت
ساکُوں آپݨیاں گھانڑِیں وَات ݙِتےِ

سیئں سرائیکی ءِچ مزاحمتی شاعری اَڄ کل وَݙے عُروج تے ہِے، ٻَہوں لوکاں نے طبع آزمائی کِیتی ہِے۔ سیئں ابن کلیم نے وِی بے دھڑک تھِی تے مزاحمتی شاعری ءِچ آپݨا کمال ݙِکھا ݙِتّے۔ سیئں ڈاکٹر مہر عبدالحق کار ہَن اُنہاں نے وِی ابنِ کلیم دِی مزاحمتی شاعری دِی تعریف کِیتی ھَئی۔ سیئں عاشق بُزدار دی ہِک مشہور نظم "اَساں قیدی تخت لہودے" دے حوالے نال سیئں ابنِ کلیم نے اِے نوِیں نظم ترقی پَسند سوچ دے مطابق لِکھّی ہِے ڄیکوں پڑھ تے اِے گالھ وِی حقیقت وَانگوں سامݨے آویندی ہِے ڄو مدینۃ الاولیاء ملتان دے پُشتِینی حکمران خانداناں نے وِی اِیں عظیم شہر اَتے اِیندے واسِیاں کُوں محرومیاں دا شکار کر چھوڑا، ہیں سانگے ملتان دے وَاسی اے ڳالھ سوچݨ ءِچ حق بجانب ہِن ڄو "ساکُوں آپݨیاں گھانٹریں وَات ݙتے اَساں صِرف قیدی تخت لہوردے نِیں" سیئں ڄݙاں اِے صورتِ حال ساݙے سَامںھے ہِے ڄو ہُݨ جمہوری دَور ہِے (بھانویں جو نام نہاد ہووے) وَل وی اسّاں آپڑیں نمائندے ووٹ ݙے تے چُݨ گھَندے ہَیں۔ اَڳّاں اسمبلیاں ءِچ ونڄ کے ڄیکر ساݙے ایہے نمائندے آپݨے علاقے سے لوکاں کِیتے کوئی وی فائدہ پُچاوَݨ دی ڳالھ نہ کرن اَتے آپݨے ذاتی فائدیاں دِی خاطر اجتماعی قومی مفادات بھُل ونڄِن تاں اِے زیادتی مجرنامہ غفلت اُپر پنجاب سے نال نال سرائیکی وسیب دے حکمران طبقِیاں دِی وِی ہِے۔ ڄے اَساں صِرف ہِیں ڳالھ کُوں پکیندے راہسُوں ڄو "اساں تخت لہوردے قیدی ہیں" تاں ایندا معنٰی اے وِی نِکلدے ڄو ساݙی سوچ اَڄݨ تئیں قیدیاں تے محکوماں آلی ہِے اتے مجبُوراں آلی ہِے۔ ڄݙاں ڄو اے ڳالھ کَے نِیں۔ ہُݨ سرائیکی وسیب دے لوکاں دِی سوچ وی بیدار تھی ڳئی ہِے اَتےِ ہمّت وِی۔ ݙوجھا اے ہِے ڄو ہُݨ سرائیکی وسیب آلے اِے ڳالھ وِی سمجھ چُکن ڄو ساݙا استحصال کرن آلے وِی ساݙے وچ راہندن، اِیہے جَگیردار تے سرمایہ دار ڄینویں ووٹاں ایلے لوکاں کوں خرید کرِیندن مطلب پَاوݨ سے بعد اُویں ءِی وسیب سے لوکاں دے سارے اَرمان اسمبلی ءِچ ویچ آندن۔ انہاں کُوں سنڄاݨو! سرائیکی وسیب دے لوکو، سئیں ابنِ کلیم نے ایں نظم ءِچ انہاں لوکاں دے چہریاں تُوں پردہ چاتے ڄہیڑے آپݨے علاقے (شہر) دی ترقی اتَے علم و فن آلے لوکاں کُوں نظرانداز کرکے گھانڑِیں وات ݙِتّی وَدّن۔ آپ لِکھدِن:

ساکُوں آپݨیاں گھانڑِیں وَات ݙِتےِ

اَسَاں قیدی تخت لہور دے نِیں!

## ٻِیا ݙیکھو

* ابن کلیم۔

* ہٻڑاس پوتھی۔

* ہُݨ گھر گھر بجلی آ ڳئی اے

* اَساں قیدی تخت لَہور دے نِیں!۔

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ
* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی دا اُردو وکیپیڈیا تے تعارف
* ہٻڑاس (پوتھی) آن لائن پڑھݨ کِیتے۔
* گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے ٻئے کتاباں
* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی (مرحوم) دا ٻِیا کَم

ونکی:سرائیکی لوک ادب
ونکی:سرائیکی لوک شاعری
ونکی:سرائیکی وِچ موضوعاتی تے مزاحمتی شاعری
ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم
ونکی:سرائیکی لوک ادب اَتے ابنِ کلیم
ونکی:گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے سرائیکی لوک اَدب وِچ اشاعتاں
ونکی:ہٻڑاس سرائیکی لوک ادب دی پوتھی
شاکر، سرائیکی دے ݙو لوک شاعر

سرائیکی ݙوہڑے تے سرائیکی لوک ادب دی ایجھیں عنایت تھئی جو ایکوں ١٩٨٠ء تُوں بیک وقت ݙو ایجھیں نامور شاعر میسّر آئین جِنّھاں دا تخلّص شاکر ہا۔ ݙوہائیں شاکر اپݨے اپݨے وسیب اِچ ٻہوں زیادہ شہرت حاصل کِیتی ہِے۔ ہِک سئیں شاکر شجاع آبادی اَتے ݙُوجھے سئیں شاکر مہروی ہِن۔

اِنّھاں ݙوہائیں لوک شاعراں دی ہِک ٻئی مشترکہ خوبی، اِنّھاں دا مشاعرے دا شاعر ہووݨ ہِے۔ اے ݙوہائیں مشاعرے دی جان رہ ڳئین۔ شاکر شجاع آبادی اپݨی معذوری دی وجہ توں چونکہ صاف نئیں اَلا سڳدے، ایویں سانگھے، کئی ٻیا، اُنّھاں دا کلام، اُنّھاں دے نال نال پڑھدا راہن٘دے۔ کئی مشاعریاں وِچ تاں، خود شاکر مہروی، وی شجاع آبادی دے نال نال اُنّھاں دا کلام دُہرین٘دے رہ ڳئین۔

ݙُوہائیں شاکر دے مصرعے تے ݙوہڑے، سرائیکی وسیب اِچ بلکہ سرائیکی وسیب تُوں ٻاہر وی زبان زدِ عام ہِن۔ اِنّھاں جڳ مشہور ݙوہڑے تے مصرعے تخلیق کیتن۔

## شاکر شجاع آبادی دے مصرعے

* بے دید سڄݨ دی یاری تُوں، ایویں سُنڄ ہووے تاں ٹھیک اے

* کُتّا پال کے شاکر کھیر پلا، بے دید کنوں تاں ٹھیک اے

* ہووی آوݨا شاکر قبر اُتے، میں مر وین٘دا توں وَل آ

* میں کیوں نہ شاکر ڳل لان٘واں ݙُکھ رب دی ݙتڑی ݙات اے

* شاکر بدلے پاݨی دے پٹرول سٹین٘دا رہ ڳئے

* بس شاکر فرق معیار دا ہِے، میں اَڄ رون٘داں تُوں کَل روسیں

## شاکر مہروی دے مصرعے

* تیݙے ہتھ دا شاکر شیشہ ہاں، جݙاں ویساں تُرٹ، میں یاد آساں

* ہتھ لا یا شاکر معاف کریں، اُونویں سیجھ پئی، اُونویں ݙاج پئی

* یا، شام کوں ولدے پکھیاں دا، ݙٹھو، کہیں جاہ جُٹ، میں یاد آساں

* تیݙی شاکر مون٘جھ معراج کرائے، کُئی نظر جو آئے، میکوں توں نظریں

* سُکھ مہنگے ہِن، میکوں لوڑ، دی نئیں، میں شاکر تیں سودائی آں کہیں کم آئی آں

* تیݙی میݙی شاکر کیا یاری، توں شہر دا شاہ، میں رول ملنگ

* میں آپ رُنی، رُخسار رُنے، میݙی ہر ݙُسکی، میݙے نال رُنی

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی ݙوہڑے دے سوہݨپ، ݙو شاکر۔

* سرائیکی لوک ادب وِچ ݙوہڑا۔

* اڄوکے دور دا ݙوہڑا تے لوک ادب۔

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی دی لائبریری ݙیکھو

ونکی:سرائیکی لوک ݙوہڑے۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:جھوک پبلشرز ملتان دے کارنامے۔ 
ونکی:ابن کلیم احسن نظامی دی ذاتی لائبریری۔
قیامِ پاکستان تُوں بعد سرائیکی لوک ادب

قیام پاکستان توں بعد سرائیکی لوک ادب در توجہ نہ ݙیوݨ دی وجہ سرائیکی دانشوراں، تخلیق کاراں دا قومی زبان اردو دی خدمت وچ جٹ ونڄݨ ، اتے اپݨی زبان سرائیکی دے مختلف لہجیاں وچ اختلاف رائے وی اہم وجہ سمجھی ویندی ہے۔ سرکاری سطح تے تعلیمی نصاب سازی دے عمل وچ ٻئیاں علاقائی زباناں دی طرحا ں سرائیکی زبان دے ادب دی تدوین تے تشکیل اتے زیادہ توجہ نہ ݙتی ڳئی۔ لوک ادب، کلاسیکل شاعری، کلاسیکی نثر، صوفی شعراء، مقامی تہذیب و ثقافت کوں ہک عرصے تک قومی دھارے وچ شامل نہ کیتا گیا۔ جیندے بارے معروف محقق اسلم رسول پوری لکھدن:"ستم ظریفی ایہ ہے جو ہر نویں حاکم ساکوں اپݨی تاریخ، زبان تے ادب پڑھایا اتے اونکوں ساڈی تاریخ، زبان تے ادب آکھیا، ایہا وجہ ہے جو اساں عربیں، افغانیں تے مغلیں دی تاریخ، زبان تے ادب کوں اپݨی زبان تے اپݨا ادب سمجھی رکھئے۔"ایں صورت حال دے نتیجے وچ سرائیکی دانشوراں، ادیباں، شاعراں وچ قومیتی شعور بیدار تھیا تاں وت انہاں اپݨے معروض اتے اپݨی شناخت دی ڳول پھرول دے عمل کوں تیز کر ݙتا۔ کیوںجو سرائیکی خطے دا اشرافیہ طبقہ اپݨی ماء ٻولی زبان کوں اہمیت ݙیوݨ دی بجائے عربی، فارسی، تے انگریزی زباناں دے ادب نال جُڑیا رہیا۔ جیندے ردعمل وچ اتھ دے تخلیق کاراں اپݨی تہذیب، ثقافت تے معاشرت دِر توجہ کیتی اتے پوری سنجیدگی نال شعوری سطح اتے اپݨے ادبی ورثے وچ ودھارا کریندے ڳئے۔ ایندی وجہ ہک تاں پاکستان بݨݨ توں بعد ماضی دا جبر مُک گیا ہئی۔اِتھ دیاں مقامی زباناں، تہذیباں ، ثقافتاں دی طرحاں سرائیکی زبان تے ادب وچ اظہار کوں کہیں جکڑ بندی توں آزاد تھی کے مواقع ملݨ لگ پئے محقق صدیق طاہر لکھدن:"ساݙی تاریخ دا او دور جیہڑا آزادی دے بعد اساکوں نصیب تھئے کئی لحاظ نال حوصلہ افزاء تے تابناک ہے۔ کیونکہ ایں دور وچ نہ صرف پراݨے ادبی سرمائے دے تحفظ تے اشاعت دے اہم کم دا آغاز تھیا بلکہ نظم تے نثر دے نویں رجحانات راہ پاتی تے قومی جذبات و احساسات کوں عوامی نغمیاں تے گیتاں دا موضوع بݨایا ڳیا ایہ ارتقائی درجہ سرائیکی زبان کیتے دراصل ہک مرحلہ ہا۔‘‘ایں مرحلے تے سرائیکی شاعراں، دانشوراں، تخلیق کاراں دے چیتے وچ اپݨے ماضی نال محبت اتے ماضی دے تاریخی ادبی ورثے دی ڳول پھرول دی جستجو ݙینہہ وار ودھدی ڳئی۔ ایں تاریخی، تہذیبی ثقافتی شعور انہاں کوں اگتے ودھݨ دا راہ، راستہ ݙکھایا۔ سرائیکی وسیب دے دانشور سئیں حسین احمد مدنی اپݨے ہک انٹرویو وچ آہدن:"تاریخ ساݙی یاداشت ہے۔ یاداشت جیکر گم تھی ونڄے تاں باقی کجھ نی رہندا۔ …… قومی سطح تے اساں اپݨی یاداشت گم کریندے ویندے ہیں جے اساں تاریخ کوں ونڄا ݙتا تاں ول اساݙی شناخت وی مُک ویسی، آساکوں اپݨی تاریخ، ثقافت کوں نمایاں کرݨ دے علاوہ سانبھݨ کیتے ٻہوں کجھ کرݨے۔"

## ٻیا ݙیکھو

* خالد اقبال۔

* سرائیکی لوک ادب دی تاریخ دا مطالعہ۔

* سندھ وادی تے سرائیکی لوک کہاݨیاں۔

* سرائیکی زبان و ادب تے مغلیہ سلطنت۔

* سرائیکی لوک ادب وِچ تذکرے۔             

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو
* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ
* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:ادبی تاریخ نویسی
سرائیکی لوک ادب دے شخصیّتاں

اپݨی تہذیب، ثقافت، زبان تے ادب دی پرکھ پرچول دے ودھارے سانگے منڈھلیاں کوششاں کیتے ذریعہ اظہار اردو زبان کوں بݨایا ڳیا کیوں جو ایں خطے دے دانشور تے محققین ایں زبان تے ادب تے تاریخ دے تسلسل کنوں واقف ہن۔حفیظ خان لکھدن:"ایہ تاں بھلا تھیوے علامہ نسیم طالوت، مولانا نور احمد فریدی، ڈاکٹر مہر عبدالحق تے ول پروفیسر دلشاد کلانچوی ہوراں دا، جنہاں نے بھانویں جو اپݨیاں اردو تحریراں وچ سہی، پر سرائیکی ادبی شخصیات اتے انہاں دے کم کوں اپݨے  مضامین دا موضوع تاں بنایا۔ 1970ء تک دے ایں دور دا سب توں اہم کم کیفی جامپوری سئیں دا ہے جیڑھا انہاں دی کتاب "سرائیکی شاعری" دی شکل وچ سامݨے آیا۔‘‘علامہ نسیم طالوت سرائیکی لوک ادب دے انہاں محققین وچوں ہن جنہاں سرائیکی زبان دے آفاقی شاعر حضرت خواجہ غلام فریدؒ دی شاعری بارے مفصل مقدمہ لکھ تے، تفہیم فرید وچ آسانی پیدا کیتی۔ مولانا نور احمد فریدی نے "تاریخ ملتان" جلد دوم، مطبوعہ (1973ء) وچ سرائیکی ادب دی تاریخ بارے لکھیا۔ دلشاد کلانچوی دی کتاب "سرائیکی اور اس کی نثر" جیڑھی جو اردو زبان وچ سرائیکی ادبی نثر دی تاریخ دا ہک خاکہ ہے ایہ کتاب مکتبہ سرائیکی لائبریری بہاول پور توں 1982ء وچ چھپی۔

ڈاکٹر مہر عبدالحق دی 708صفحات اتے مشتمل ضخیم کتاب "ملتانی زبان اور اس کا اردو سے تعلق" جیندے کل پندرہ ابواب ہن۔ ایندے وچوں 9 واں باب "ملتانی لٹریچر" دے حوالے نال ہے۔ جاں جو کیفی جام پوری دی کتاب "سرائیکی شاعری" مطبوعہ 1969ء، ناشر، بزم ثقافت ملتان، کتاب سرائیکی شاعری دی اصناف اتے سرائیکی شاعری دی ادبی تاریخ ہے۔ پنجاب یورنیورسٹی، لاہور دی طرفوں "تاریخ ادبیات مسلمانانِ پاک وہند" مطبوعہ (1971ء) دی جلد چوݙاں دا ستواں باب "سرائیکی ادب" بارے ہے۔ جینکوں نامور محقق میر حسان الحیدری ہوراں ادبی تاریخ نویسی دے اصولاں مطابق لکھئے ۔ کیوں جو ایہ تحقیقی پراجیکٹ اقوام متحد ہ دے ادارے یونیسکو دی طرفوں پنجاب یونیورسٹی کوں ݙتا ڳیا ہئی۔ یقینا انہاں دی طرفوں ادبی تاریخ نویسی بارے تحقیق تے تنقید اَتے ٻئے ضابطے اصول مقرر کیتے ڳئے ہوسن تاں ایں حوالے نال میر حسان الحیدری دے تحقیقی مقالے ’’سرائیکی ادب‘‘ مشمولہ ’’تاریخ ادبیات مسلمانان پاک وہند‘‘ کوں سرائیکی ادبی تاریخ نویسی دے سلسلے وچ خشت اول دا، مربوط اتے معیاری درجہ حاصل ہے۔ بعد دے زمانے وچ آوݨ والے مورخین و محققین ادب نے میر حسان الحیدری دی تحقیق کوں بنیادی حوالہ بنا تے اپݨے ادبی تاریخ نویسی دے کم کوں اڳاں ٹوریئے۔ پروفیسر دلشاد کلانچوی لکھدن:"سرائیکی شاعری تے سرائیکی شاعراں دے متعلق جتنیاں وی وݙیاں چھوٹیاں کتاباں لکھیاں گیاں ہن انہاں وچوں معیاری تے قابل ذکر جیکر کوئی کتاب سامݨے آئی ہے تاں اوہ کیفی جام پوری دی کتاب ’’سرائیکی شاعری‘‘ ہے پرایندے نال سب کجھ نہیں تھی گیا۔ اڄݨ اساکوں اساݙے شاعراں دے حالات تے شخصیات تے اُنھاں دے کلام دے فکری تے فنی جائزیاں دی ضرورت ہے تے ٻہوں ضرورت ہے۔"

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی لوک ادب دی تاریخ نویسی۔

* سرائیکی لوک ادب دی تاریخ دا مطالعہ۔

* سندھ وادی تے سرائیکی لوک کہاݨیاں۔

* سرائیکی زبان و ادب تے مغلیہ سلطنت۔

* سرائیکی لوک ادب وِچ تذکرے۔
* سرائیکی صحافت دے رنگ

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:ادبی تاریخ نویسی
سرائیکی لوک ادب دی تاریخ نویسی

ایندے وچ کوئی شک نہیں جو سرائیکی لوک ادب وچ تاریخ نویسی دے تناظر وچ میر حسان الحیدری، کیفی جام پوری توں بعد ٻہوں عرصے تک کوئی قابلِ ذکر کم سامݨے نہیں آیا۔ تاہم سرائیکی زبان دے مختلف علاقیاں توں ادبی تخلیقی کم جاری رہیا اتے مختلف شہراں دے مختلف ادبی مراکز توں سرائیکی شاعری، شاعراں دے حالات زندگی، انہاں دی شاعری بارے تاثراتی تنقید اُتے مشتمل کتابچے، رسائل، کتب چھپدیاں رہیاں۔ مگر سرائیکی ادبی تاریخ نویسی بارے دانشوراں، محققاں  دی طرفوں،سوالات سامݨے آندے رہیئے۔

سرائیکی زبان دے محقق، دانشور، پروفیسر دلشاد کلانچوی، جنہاں "سرائیکی زبان و ادب"۔ ’’سرائیکی زبان اور اس کی نثر‘‘۔ ’’سرائیکی دے قدیم شاعر‘‘۔ ’’سرائیکی دے کجھ مہاندرے شاعر‘‘ جھئیاں تحقیقی کتاباں لکھیاں ہن او ہ خود آپݨے ادبی تاریخ نویسی دے کم بارے لکھدن:’’میں دعویٰ تاں نہیں کریندا جو میں ایں کم کوئی ڄاݨدا ںتے کجھ کیتا وی ہے پراڄݨ دل وچ حسرت ہے جو ایہ کم چوکھا تھی ونڄے ہاتے چنگے طریقے نال کیتا ونڄے۔ ایں میدان وچ اڄݨ کجھ ڈھیر کرݨ دی ضرورت ہے۔‘‘سرائیکی ادبی تاریخ نویسی دی اہمیت و افادیت دے پیش نظر ایندی ضرورت کوں محسوس کریندے ہوئے مختلف، تحقیق کاراں، ادیباں، دانشوراں دی طرفوں اخباری ادبی صفحات وچ انٹرویوز، مختلف ادبی کتاباں دے دیباچیاں، مقدمیاں، فلیپ راہیں آپݨی گاٖلھ ٹریندے رہیے۔ سرائیکی زبان دے ہک نامور مورخ، فدا حسین گاڈی آپݨی کتاب سرائیکی کلچر وچ لکھدن:’’ادب اتے کلچر، کہیں قوم دی تہذیبی تاریخ وچ ٻہوں اہمیت دے حامل ہوندن۔ کیوں جو کہیں قوم دی سائیکی کوں سمجھݨ کیتے اوں قوم دی ادبی تاریخ اتے کلچر کوں سمجھݨاں ازحد ضروری ہوندے۔ پرتاسف نال آکھݨا پوندے جو اَڄاں تک سرائیکی ادب دی تاریخ اتے کلچر بارے مربوط انداز وچ نہیں لکھیا ونڄ سڳیا۔‘‘عہد حاضر دے نامور محقق اتے تنقید نگار، دانشور، حفیظ خان لکھدن:"سرائیکی شعر و ادب کوں میں اَڄ دے مروجہ معنی وچ متوازی ادبی تاریخ کنوں ودھ کے اینکوں ہک حیات آفریں اکائی دے طور تے گھنداں۔ جیڑھی جو آپݨے ماضی تک کوں بدل کے رکھ ݙیندی ہے۔ ایں طرحاں ادبی تاریخ وچ شاعری اوہ کڑی ہے جیڑھی جو انسان دے کل کوں اَڄ نال مربوط کریندی ہے۔ بابا فرید دے اشلوک توں گھن تے جدید سرائیکی شعر و ادب دے آئینے وچ کتائیں وچ تریڑ نہیں آئی، شاید ایہاوجہ ہے جو تمام تر نامساعد حالات دے باوجود، سرائیکی زبان اتے ایندی تہذیب وثقافت اتے ادبی تاریخی تسلسل، تعطل دا شکار نہیں تھیا۔ مگر ادبی تاریخ نویسی دے ضمن وچ ایہہ کم ہنوز نامکمل ہے۔"پروفیسر حفیظ الرحمن خان لکھدن:"سرائیکی جنوبی پنجاب دے وسیع علاقے دی زبان ہے۔ ایہ زبان ایں خطے دا قدیم ترین وسیلہ اظہار ہے۔ ایندے وچ، آپݨے ٻولݨ والیاں دی تاریخ وتمدن، معاشرت اتے اقدار و روایات دے خزانے جمع ہن پر حقیقت ایہ ہے جو سرائیکی وچ علمی ادبی خزائن دی دریافت دا خاطر خواہ کم نہیں تھیا۔"

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی لوک ادب دے شخصیّتاں۔

* سرائیکی لوک ادب دی تاریخ دا مطالعہ۔

* سندھ وادی تے سرائیکی لوک کہاݨیاں۔

* سرائیکی زبان و ادب تے مغلیہ سلطنت۔

* سرائیکی لوک ادب وِچ تذکرے۔

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:ادبی تاریخ نویسی
سرائیکی لوک ادب تاریخ دے کتاباں

سرائیکی زبان تے سرائیکی لوک ادب دے نامور محققین اتے ناقدین دی طرفوں مختلف ادبی رسائل، ادبی کتاباں دے مقدمے، دیباچے، ایں گاٖلھ در واضح اشارہ کریندن جو سرائیکی ادبی تاریخ بارے جو کم کیتا ڳئے اوہ ناکافی ہے۔

"نامور شاعر،ڈرامہ نگار، براڈ کاسٹر، دانشور، کیپٹن (ر) اختر جعفری آپݨے ہک اخباری انٹرویو وچ آہدن:"جتھاں تک ادبی سرائیکی تاریخ نویسی دی گاٖلھ ہے تاں ایں بارے عرض ہے جو  سرائیکی ادبی تاریخ نویسی دا کم حالی تک تشنہ ہے۔ ایندے تے جامع کم کرݨ دی لوڑھ ہے۔"سرائیکی ادبی تاریخ نویسی دے ضمن وچ تشنگی دے احساس کوں مدنظر رکھیندے ہوئے ایں خطے دے محققین، مورخین تے ناقدین نے جستہ جستہ کوششاں ضرور کیتین جیندا ثبوت مختلف ادبی، شعری تذکرے اتے تنقیدی تحقیق مضامین اتے سرائیکی ادب دیاں اصناف دے جائزے شامل ہن۔

"سرائیکی زبان تے ادب" مطبوعہ 1987ء اکامی ادبیات پاکستان دی طرفوں انعام یافتہ ایہہ کتاب، پروفیسر دلشاد کلانچوی دی تحقیق و تنقید دا نچوڑ ہے ایندے وچ سرائیکی شاعری اتے جدید نثر ادب دی تاریخ کوں بیان کیتا ڳئے۔

"ملتان کی ادبی تہذیبی زندگی میں صوفیائے کرام کا حصہ" ڈاکٹر روبینہ ترین دا ڈاکٹریٹ دا مقالہ ہے جینکوں اردو زبان وچ لکھیا ڳئے تے ایہ مقالہ بیکن بکس ملتان دی طرفوں 1989ء وچ چھاپیا ڳئے۔ ایندے وچ سرائیکی لوک ادب دی تاریخ دے حوالے نال مباحث موجود ہن۔

ڈاکٹر طاہر تونسوی دے تحقیقی و تنقیدی مضامین اتے مشتمل کتاب "سرائیکی ادب، ریت تے روایت" کوں وی سرائیکی ادب دی تاریخ دے تناظر وچ شامل کیتا ونڄ سڳدے۔

سرائیکی مرثیہ نگاری دی تاریخ دے حوالے نال خلش پیرا صحابی دیاں ترے اہم کاوشاں "[سرائیکی مرثیہ گوئی دے چار سو سال" مطبوعہ 1980ء "سرائیکی مرثیہ گوئی کے پانچ سو سال" مطبوعہ 1983ء دے بعد "ملتانی مرثیہ" مطبوعہ 1986ء اہم کتاباں ہن جیندے وچ صرف مرثیہ گو شاعراں دے کوائف، نمونہ کلام شامل کیتا ڳئے۔

دلشاد کلانچوی دی کتاب "سرائیکی اور اس کی نثر" جیڑھی جو اردو زبان وچ سرائیکی نثر دی پہلی تاریخ ہے جینکوں مکتبہ سرائیکی لائبریری، بہاول پور نے 1982ء وچ چھاپیئے۔ ایندے وچ سرائیکی ادبی نثر تاریخ دا خاکہ تے ابتدائی نقوش ملدن۔

"سرائیکی ادبی تاریخ" ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز دی کتاب ہے جیندے وچ سرائیکی اصناف اتے شخصیات دے حوالے نال تیرہ تحقیقی و تنقیدی مضامین شامل ہن۔ ایہہ کتاب سرائیکی ادبی تحریک ملتان دے زیراہتمام 1984ء وچ چھپی ہے۔مئی 1989ء وچ ڈاکٹر سجاد حیدر دی کتاب ’’ضلع مظفر گڑھ کی تاریخ‘‘ ۔ ’’ثقافت، ادب‘‘ وچ سرائیکی ادب دی تاریخ صفحہ 391 تا 899 تقریباً 500 صفحات اتے مشتمل ہے۔ ’’سرائیکی ادب دی مختصر تاریخ‘‘ جینکوں 1986ء وچ سرائیکی پبلی کیشنز مظفر گڑھ دی طرفوں شائع کیتا ڳئے۔ ’’سرائیکی ادب ٹورتے پندھ‘‘ ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز دی ایہ کتاب 1980ء تا 1995ء تک دے سولہ سال دے ادبی جائزیاں بارے ہے۔ حمید الفت ملغانی دے سالانہ ادبی جائزے ادبی شخصیات و کتب بارے تذکرے و ادبی تاریخ نویسی دے شماریاتی کتابچے ہن جنہاں کوں سرائیکی ادبی بورڈ (رجسٹرڈ) ملتان دی طرفوں 1990ء توں ہر سال چھاپیا ویندا پئے۔

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی لوک ادب دی تاریخ نویسی

* سرائیکی لوک ادب دے شخصیّتاں۔     

* سرائیکی لوک ادب دی تاریخ دا مطالعہ۔

* سندھ وادی تے سرائیکی لوک کہاݨیاں۔

* سرائیکی زبان و ادب تے مغلیہ سلطنت۔

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:ادبی تاریخ نویسی
سندھ وادی تے سرائیکی لوک کہاݨیاں

وادئ سندھ دا شمار دنیا دیاں قدیم ترین تہذیباں وچ تھیندے۔ ایں وادئ سندھ وچ ست دریا وہندے ہن جیندی وجہ پاروں اینکوں "سپت سندھو" وی آکھیا ویندا ہئی۔ بدقسمتی نال ایہ وادی بیرونی اقوام دی حملہ آوراں دی وٹھ وچ رہئی۔

سرائیکی زبان تے سرائیکی لوک ادب دے محقق صدیق طاہر لکھدن:"ہک علاقے دی سیاسی تاریخ اوندے صدیاں دے ثقافتی ورثے اُتے کتنی اثر انداز تھیندی ہے ایندی مثال سرائیکی ادب دی کہانی ہے اصل وچ سرائیکی علاقہ زیادہ تر غیرملکی فاتحین دے قبضے وچ ریہا۔ ایں واسطے عوامی اظہار دا عوامی ادب محفوظ نہیںرہ سڳیا۔ ایندے علاوہ قدیم زمانیاں وچ سرائیکی کیتے مختلف رسم الحظ دے ورتاوے ہن۔ جنہاں دے بدلݨ یا معدوم تھیوݨ دے نال ای اوندا ذخیرئہ ادب مٹ ڳیا۔"سرائیکی زبان تے ادب دا قدیم لوک ادب، کلاسیکی ادبی سمل سینہ بہ سینہ روایات راہیں ہک ݙوجھے تک منتقل تھیندا رہیا۔ سرائیکی زبان دے رسم الخط وچ ایندے اضافی حروف ’’ٻ، ڄ، ݙ، ڳ، ݨ‘‘ دا مسئلہ درپیش رہیا۔ ٻہوں مد تک سرائیکی زبان کوں کہیں وی سطح اتے سرکاری سرپرستی نہ مل سگی۔ ایں خطے دے راہوݨ والیاں دی معاشی حالت اتنی کمزور ہئی جو ٻہوں سارے شعراء ادباء دیاں تخلیقات محض مخطوطے دی صورت وچ رہ ڳئیاں اتے زیادہ تر مخطوطے / قلمی بیاض، ماضی دی تاریخ دا حصہ بݨ ڳئیاں۔ سرائیکی خطے دے مرکزی تاریخی تہذیبی ثقافتی شہر ملتان توں اخبار دی اشاعت دا سلسلہ 1852ء وچ تھیندے۔ جیندے بارے علامہ محمد اعظم سعیدی اپݨی کتاب وادی پنجند وچ صحافت، بارے تحقیقی حوالے نال لکھدن:"سیالکوٹ دے بعد ملتان وݙا شہر ہا جتھاں اردو صحافت دا غلغلہ برپا تھیا۔ 1852ء وچ سب کنوں پہلے اتھاں اخبار "ریاض نور" جاری تھیا۔ ایندے مدیر منشی محمد مہدی حسین خان ہن جنہاں نے دریائے نور وچ کم کرتے مشہوری حاصل کیتی ہئی۔…… اتے ’’ریاض نور‘‘ 1857ء دے انقلاب دی نذر تھی گیا۔‘‘

## ٻیا ݙیکھو

* خالد اقبال۔

* سرائیکی لوک ادب دی تاریخ دا مطالعہ۔

* سرائیکی زبان و ادب تے مغلیہ سلطنت۔

* قیامِ پاکستان تُوں بعد سرائیکی لوک ادب۔

* سرائیکی لوک ادب وِچ تذکرے۔

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:ادبی تاریخ نویسی
سرائیکی لوک ادب تے اسلامیہ یونیورسٹی دے مقالے

پاکستانی زباناں دی قدامت اتے اہمیت کوں مدنظر رکھیندے ہوئے جݙاں توں سرائیکی زبان تے سرائیکی لوک ادب کوں ، ایم اے ، ایم فل تے پی ایچ ڈی دی نصابی تعلیم دا حصہ بݨایا ڳئے، تاں سرائیکی ایریا سٹڈی سنٹر بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان، شعبہ سرائیکی اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور، شعبہ پاکستانی زبانیں، علامہ اقبال اوپن یونیورسٹی، اسلام آباد دی طرفوں ایم اے ، ایم فل تے پی ایچ ڈی دی سطح دے تحقیقی مقالہ جات لکھوائے ڳئین ، جیڑھے جو سرائیکی ادبی تاریخ نویسی کیتے بنیادی مآخذ ہن۔ انہاں تحقیقی مقالہ جات وچوں، شعبہ سرائیکی اسلامیہ یونیورسٹی بہاول پور دی طرفوں تحقیقی مقالہ جات دے مندرجات درج ذیل ہن۔

* صدیق طاہر … شخصیت تے فن … ثریا جمیلہ. سیشن 1992ء … 1990ء … نگران : ڈاکٹر جاویدحسان چانڈیو
* غلام حیدر خان یتیم جتوئی … شخصیت تے فن … ریاض احمد بھٹہ۔ سیشن 1992ء … 1990ء … نگران : ڈاکٹر جاوید حسان چانڈیو
* علی حیدر ملتانی … شخصیت تے فن … ریاض احمد بھٹی۔ سیشن 1992ء … 1990ء … نگران : ڈاکٹر جاوید حسان چانڈیو
* دیوان ولایت شاہ بخاری … شخصیت تے فن … محمد اجمل مہر۔ سیشن 1992ء … 1990ء … نگران : ڈاکٹر جاویدحسان چانڈیو
* ایم اے عزیز نشتر غوری … شخصیت تے فن … ریحانہ رشید رحمانی۔ سیشن 1992ء … 1990ء … نگران : ڈاکٹر اسلم ادیب
* نقوی احمد پوری دی سرائیکی شاعری … اکرم حسین کلاچی ۔ سیشن 2006ء … 2004ء … نگران : ڈاکٹر جاوید حسان چانڈیو
* صاحبزادہ ریاض رحمانی … شخصیت تے فن … سدرہ رشید ملک ۔ سیشن 2006ء … 2004ء … نگران : ریاض حسین سندھڑ
* سفیر لاشاری … شخصیت تے فن … رابعہ بتول۔ سیشن 2009ء … 2007ء … نگران : قدسیہ نیئر
* بتول رحمانی… شخصیت تے فن ۔ سیشن 2009ء … 2006ء … نگران : قدسیہ نیئر

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی لوک ادب دی تاریخ دے مقالے

* سرائیکی لوک ادب دی نشاۃ ثانیہ دا دور

* سرائیکی لوک ادب تاریخ دے کتاباں

* سرائیکی لوک ادب دی تاریخ نویسی

* سرائیکی لوک ادب دے شخصیّتاں۔     

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:ادبی تاریخ نویسی
ونکی:سرائیکی مقالہ جات دی تن٘دِیر
سرائیکی لوک ادب تے سرائیکی ایریا سٹڈی سنٹر دے مقالے

پاکستانی زباناں دی قدامت اتے اہمیت کوں مدنظر رکھیندے ہوئے جݙاں توں سرائیکی زبان تے سرائیکی لوک ادب کوں ، ایم اے ، ایم فل تے پی ایچ ڈی دی نصابی تعلیم دا حصہ بݨایا ڳئے، تاں سرائیکی ایریا سٹڈی سنٹر بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان، شعبہ سرائیکی اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور، شعبہ پاکستانی زبانیں، علامہ اقبال اوپن یونیورسٹی، اسلام آباد دی طرفوں ایم اے ، ایم فل تے پی ایچ ڈی دی سطح دے تحقیقی مقالہ جات لکھوائے ڳئین ، جیڑھے جو سرائیکی ادبی تاریخ نویسی کیتے بنیادی مآخذ ہن۔

## سرائیکی ایریا سٹڈی سنٹر ، بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان دی طرفوں تحقیقی مقالہ جات دے مندرجات

* شبیر حسن اختر دی شاعری دا فکری و فنی جائزہ …… طیبہ بخاری۔ سیشن 2005-2006ء … نگران: ڈاکٹر علمدار بخاری
* عامر فہیم تے حفیظ خان دے افسانیاں دا فنی تے فکری جائزہ … سحرش بینا۔ سیشن 2005-2006ء … نگران: محمد عارف
* حفیظ خان دی ڈرامہ نگاری ، سعادت سبطین عارف ۔ سیشن 2012-2014ء … نگران: ڈاکٹر علمدار بخاری
* نویں سرائیکی نظم وچ ترقی پسند سماجی شعور دا اظہار … تحقیق کار : عمار یاسر۔ سیشن 2005-2006ء … نگران: ڈاکٹر علمدار بخاری
* سرائیکی ادب وچ ناٹک دی روایت … تحقیق کار : ریاض چشتی۔ سیشن 2005-2006ء … نگران: محمد عارف
* عمار یاسر … ’’نویں سرائیکی نظم وچ ترقی پسند سماجی شعور دا اظہار ‘‘ … ۔ سیشن 2005-2006ء ،نگران : ڈاکٹر علمدار بخاری
* ریاض چشتی … سرائیکی ادب وچ ناٹک دی روایت ‘‘ … سیشن 2005-2006ء ،نگران: محمد عارف
* ثمرین کوثر … ’’ارسطو دی بوطیقا دا سرائیکی ترجمہ :
* طیبہ بخاری … ’’شبیر حسن اختر دی سرائیکی شاعری دا فکری و فنی جائزہ ‘‘ …… سیشن 2005-2006ء ،ڈاکٹر علمدار بخاری
* عمران میر … ’’مثنوی ہیر چراغ اعوان دا فکری تے فنی جائزہ ‘‘… سیشن 2005-2006ء ،محمد عارف
* سحرش مینا … ’’عامر فہیم تے حفیظ خان تے افسانیاں دا فنی تے فکری جائزہ ‘‘ … سیشن 2005-2006ء ،محمد عارف

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی لوک ادب تے اسلامیہ یونیورسٹی دے مقالے

* سرائیکی لوک ادب دی تاریخ دے مقالے

* سرائیکی لوک ادب دی نشاۃ ثانیہ دا دور

* سرائیکی لوک ادب تاریخ دے کتاباں

* سرائیکی لوک ادب دی تاریخ نویسی

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:ادبی تاریخ نویسی
ونکی:سرائیکی مقالہ جات دی تن٘دِیر
سرائیکی لوک ادب تے مقالیاں دی اہمیّت

سرائیکی ایریا سٹڈی سنٹر ملتان، شعبہ سرائیکی اسلامیہ یونیورسٹی بہاول پور تے شعبہ پاکستانی زبانیں، علامہ اقبال اوپن یونیورسٹی دی طرفوں لکھوائے ڳئے تحقیقی مقالات سرائیکی لوک ادب دی تذکرہ نویسی اتے سرائیکی ادبی تاریخ نویسی دے ضمن وچ، امدادی مواد مہیا کریندن۔ مستقبل وچ سرائیکی ادبی تاریخ لکھݨ والا مورخ انہاں مقالہ جات توں استفادہ کیتے بغیر اگاٖں قدم نہیں وَدھا سڳدا۔ کیوں جو انہاں مقالہ جات وچوں : شخصیت اتے فن بارے تحقیقی مواد ، سن پیدائش ، سن وفات ، تے شخصیت دے کوائف ، حالات زندگی ، تذکرہ نویسی و ادبی تاریخ نویسی دا اہم جزو ہن۔ جاں جو سرائیکی ادبی اصناف بارے تحقیقی و تنقیدی مقالہ جات کہیں صنف دے ارتقائی جائزے دی ادبی تاریخ کیتے بنیادی حیثیت رکھیندن۔سرائیکی ادبی تاریخ نویسی دے حوالے نال مزید پیش رفت جاری ہے ۔ ڈاکٹر انوار احمد لکھدن:"ایں خطے دے تاریخی تے ثقافتی ورثے نال حاکماں دی بے اعتنائی دی کیفیت ایہ ہے جو اتھاں کوئی میوزیم ای کائے نئی، اتے نہ کوئی اینجھا ادارہ جیڑھا آساݙے ماضی دیاں کِردیاں اتے کِھنڈیاں نشانیاں کوں ای سنبھال سڳے۔ ایہو حال تاریخ دا ہے، جو ساکوں چینی، عرب یا ایرانی سیاح جیڑھی نظر نال ݙٹھا، یا حملہ آوراں نے ایں دھرتی اتے اوندے وسنیکاں دے بارے لکھیا، انہاں کوں ای اساں حقیقی دستاویزات دا درجہ ݙے ݙتے، پر خوشی اتے امید دا پہلو ایہ ہے، جو ساݙے کجھ دانشور بلکہ دانش جُو آپݨی شناخت کیتے ایں دھرتی دی تاریخ تے ثقافت دی مآخذات دی چھان پھٹک دا کم شروع کر ݙتے۔"سجاک قوماں اپݨی تاریخ کوں اجتماعی حافظہ تصور کریندین۔ سرائیکی خطہ ایں لحاظ نال خوش قسمت ہے جو ایں زبان و ادب دے شاعراں تے دانشوراں نے اپݨے تاریخی پس منظر وچوں، اپݨی تخلیقی ، تحقیقی و تنقیدی آہر دی بنیاد رکھ ݙتی ہے۔ اتے اپݨی تاریخ تہذیت ثقافت تے ادب وچوں مختلف سوالات دے جواب لبھݨ دیاں کوششاں شروع کر ݙتیاں ہن۔

سرائیکی ادب وچ تاریخ نویسی توں پہلے شاعراں بارے تذکرے ملدن۔ بھانویں جو ایہ تذکرے باقاعدہ منصوبہ بندی دے تحت نہیں لکھے ڳئے پروت وی سرائیکی ادبی تاریخ نویسی کیتے اہم اتے بنیادی مآخذ ہن۔ مختلف ادبی تنظیماں دی طرفوں چھاپے ڳئے کتابچے، جیندے وچ نمائندہ شعراء دا کلام و کوائف یا طرحی وغیر طرحی مشاعرے دی رپورٹاں چھپئین او دی تاریخ نویسی دا بنیادی حوالہ ہن جینویں سرائیکی ادبی مجلس ملتان دی طرفوں طرحی مشاعریاں تے مشتمل کتاب ’’مینگھ ملہار‘‘ ہک اہم تاریخی دستاویز ہے۔تحقیقی و تنقید، ادبی تاریخ نویسی دا لازمی جزو ہن ایں اہمیت دے پیش نظر مختلف محققین و ناقدین دے مضامین، جیندے وچ تخلیق کار دے فن اتے سوانحی حالات دا پتہ کھوج ملدے۔ اینجھے تنقیدی تحقیقی مواد کوں وی سرائیکی تاریخ نویسی دے ضمن وچ جزوی تاریخ دے طور تے شامل کیتا ڳئے۔ مثلاً سرائیکی ادب، ریت روایت‘‘ ڈاکٹر طاہر تونسوی تے سرائیکی ادب وچ معنی دا سندھ‘‘ 2014ء محمد اسلم رسول پوری دے تنقیدی تحقیقی مجموعے ٻہوں اہم ہن۔

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی لوک ادب تے شعبہ پاکستانی زبانیں دے مقالے

* سرائیکی لوک ادب تے سرائیکی ایریا سٹڈی سنٹر دے مقالے

* سرائیکی لوک ادب تے اسلامیہ یونیورسٹی دے مقالے

* سرائیکی لوک ادب دی تاریخ دے مقالے

* سرائیکی لوک ادب دی نشاۃ ثانیہ دا دور

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:ادبی تاریخ نویسی
سرائیکی لوک ادب تے شعبہ پاکستانی زبانیں دے مقالے

پاکستانی زباناں دی قدامت اتے اہمیت کوں مدنظر رکھیندے ہوئے جݙاں توں سرائیکی زبان تے سرائیکی لوک ادب کوں ، ایم اے ، ایم فل تے پی ایچ ڈی دی نصابی تعلیم دا حصہ بݨایا ڳئے، تاں سرائیکی ایریا سٹڈی سنٹر بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان، شعبہ سرائیکی اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور، شعبہ پاکستانی زبانیں، علامہ اقبال اوپن یونیورسٹی، اسلام آباد دی طرفوں ایم اے ، ایم فل تے پی ایچ ڈی دی سطح دے تحقیقی مقالہ جات لکھوائے ڳئین ، جیڑھے جو سرائیکی ادبی تاریخ نویسی کیتے بنیادی مآخذ ہن۔

## شعبہ پاکستانی زبانیں، علامہ اقبال اوپن یونیورسٹی دی طرفوں لکھوائے ونڄݨ والے تحقیقی مقالات دی ترتیب و تفصیل

* سرائیکی شاعری وچ انسان دوستی دا تصور : … تنقیدی تے تحقیقی جائزہ ۔ تحقیق کار : گل عباس اعوان…سیشن 2009ء ۔ نگران: ڈاکٹر انوار احمد
* سرائیکی ادب میں پاکستانیت … ایک تحقیقی جائزہ۔ تحقیق کار :محمد صدیق ملک …سیشن 2009ء ۔ نگران:ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز
* انگریزی افسانوں کے پنجابی / سرائیکی تراجم … تحقیقی و تنقیدی جائزہ۔ تحقیق کار : شہلا نگار…سیشن 2009ء ۔ نگران:ڈاکٹر ناہید شاہد
* پنجابی / سرائیکی اور اُردو میں ہائیکو کی روایت… فنی و فکری جائزہ۔ تحقیق کار : ریاض احمد …سیشن 2010ء ۔ نگران:ڈاکٹر محمد امین
* سرائیکی میں سی حرفی کی روایت ۔ تحقیق کار : امجد رضا…سیشن 2010ء ۔ نگران:ڈاکٹر طاہر تونسوی
* سرائیکی ادب میں سیرت نگاری کی روایت۔ تحقیق کار : محمد سلیمان زاہد…سیشن 2010ء ۔ نگران:ڈاکٹر محمد امین
* مستشرقین کی سرائیکی زبان پر تحقیق … ایک تنقیدی جائزہ۔ تحقیق کار :محمد طاہر مسعود باروی …سیشن 2011ء ۔ نگران : ڈاکٹر طاہر تونسوی
* سرائیکی میں صوفیانہ شاعری کی روایت۔ تحقیق کار :محمد وارث ملک …سیشن 2011ء ۔ نگران : ڈاکٹرمزمل حسین
* سچل سرمست اور خواجہ غلام فرید کی سرائیکی شاعری میں فکری اشتراک ۔ تحقیق کار : ابوالحسن قطب فرید …سیشن 2011ء ۔ نگران : ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر
* سرائیکی ضرب الامثال اور سرائیکی وسیب … تحقیقی و تنقیدی جائزہ۔ تحقیق کار :نسیم اختر  …سیشن 2012ء ۔ نگران : ڈاکٹر روبینہ ترین
* چونڑویں سرائیکی ناولاں دا فنی تے فکری ویورا……(منتخب سرائیکی ناولاں دا فنی و فکری جائزہ)۔ تحقیق کار : بشیر احمد کاشف …سیشن 2013ء ۔ نگران : ڈاکٹر مقبول حسن گیلانی
* سندھ میں سرائیکی شاعری کا تحقیقی و تنقیدی جائزہ … (آغاز تا قیام پاکستان)۔ تحقیق کار : محمد ارشد …سیشن 2013ء ۔ نگران : ڈاکٹر حاکم علی ٻرڑو

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی لوک ادب تے سرائیکی ایریا سٹڈی سنٹر دے مقالے

* سرائیکی لوک ادب تے اسلامیہ یونیورسٹی دے مقالے

* سرائیکی لوک ادب دی تاریخ دے مقالے

* سرائیکی لوک ادب دی نشاۃ ثانیہ دا دور

* سرائیکی لوک ادب تاریخ دے کتاباں

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:ادبی تاریخ نویسی
ونکی:سرائیکی مقالہ جات دی تن٘دِیر
لوک ادب دی تاریخ نویسی کیا ہِے

سرائیکی زبان تے سرائیکی لوک ادب وچ ادبی تاریخ نویسی دے اصولاں، تقاضیاں بارے، محققین، تحقیق و تنقید نگاراں دی طرفوں کجھ زیادہ مواد میسر کوئے نئی۔ کیوں جو ادبی تاریخ نویسی کوں ٻہوں گھٹ موضوع بݨایا ڳئے۔ ایہا وجہ ہے جو ادبی تاریخ نویسی بارے بنیادی نوعیت دے سوالات، مباحث توجہ طلب ہن۔ سرائیکی زبان وچ جو ادبی تاریخاں لکھیا ںڳئین۔ انہاں دے مورخین تے مصنفین نے جو دیباچے، مقدمے لکھن۔ انہاں وچ ادبی تاریخ تونسی دے اصولاں بارے سرسری تے غیر مربوط، انداز نظر آندے ات پاروں، سرائیکی زبان و ادب وچ ادبی تاریخ نویسی بارے مباحث دی گنجائش واضح طور تے موجود ہے۔

سب کنوں پہلے ایہو سوال جو ادبی تاریخ نویسی کیا ہے؟ ایندا واضح مفہوم، حدبناں واضح ہووݨا ضروری ہے۔ مگر ایں توں وی پہلے ایہہ ڄاݨنا ضروری ہے جو لفظ ’’تاریخ‘‘ دے مآخذ ، تے مبادیات بارے پرکھ پڑچول کیتی ونڄے۔

انسائیکلو پیڈیا آف برٹانیکا وچ تاریخ دی تعریف کجھ ایں طرحاں کیتی ڳئی ہے۔"Study that traditionally has aimed at providing an overall explanation of the process of history."گذریل قصے دا صحت تے محنت دے نال بیان تاریخ اکھویندے یعنی واقعات دی پوری محنت نال ،اُونکوںتحقیق اتے صحت نال بیان کرݨا۔

پروفیسر ایم نذیر احمد تشنہ، اپݨی کتاب "فلسفہ تاریخ" وچ لفظ "تاریخ" بارے لکھدن:"یونانی زبان وچ ایندے کیتے (Historia) ہسٹوریادالفظ استعمال کیتا ویندے۔ جیندے معنی ہن سچائی کوں بروئے کار گھن آوݨ دا تحقیقی منصوبہ تے انگریزی زبان دا لفظ (History) ہسٹری ایں یونانی لفظ (Historia) ہسٹوریا کنوں ماخوذ ہے۔ جیندے توں مراد واقعے دی ابتدائی تفتیش اتے تحقیق دی بنیاد دے حاصل تھیوݨ والا علم ہے۔"تاریخ دا مطلب اتے مفہوم بیان کرݨ سانگھے مختلف زباناں وچ مختلف الفاظ مروج ہن پر انہاں دا مطلب ایہو بݨدے جو واقعہ ماضی دا حصہ بݨ چکے اوندے تئیں پڄݨ کیتے ڳول پھرول، تحقیق اتے تدقیق دا بیان ،تاریخ ہے۔

"تاریخ" پچھوکڑ (ماضی) اوں ویلے بݨ ویندی ہے جݙاں حال اتے مستقبل، گھمݨ گیری کھاندے کھاندے لحظہ برلحظہ ماضی وچ لہہ ویندن۔ ماضی دی تہہ وچ لہہ ونڄݨ والے واقعات دا بیان تاریخ نویسی اکھویندے پرایندے اپݨے  کجھ پیمانے اتے تقاضے ہن کیوں جوتاریخ نویسی محض گزریل واقعات دی جمع بندی نئیں ہوندی بلکہ تاریخ نویسی، فکری، فنی تقاضے رکھیندی ہے۔ تاریخ نویسی دے بیان بارے معروف محقق، ڈاکٹر مبارک علی لکھدن:"تاریخ نویسی" وچ ترے عناصر دی اہمیت ہے۔ اول واقعات، ݙوجھا انہاں واقعات کوں جانچݨ، پرکھݨ دی شہادت اتے وت ایندے بارے مورخ دی تنقید، تفسیر یا تاویل، کیوں جو محض واقعات کوں سن وار بیان کرݨ نال، تاریخ دی اہمیت واضح نہیں تھیندی اتے نہ ای اوندے توں تاریخی شعور پیدا تھیندے۔

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی لوک ادب تے مقالیاں دی اہمیّت

* سرائیکی لوک ادب تے شعبہ پاکستانی زبانیں دے مقالے

* سرائیکی لوک ادب تے سرائیکی ایریا سٹڈی سنٹر دے مقالے

* سرائیکی لوک ادب تے اسلامیہ یونیورسٹی دے مقالے

* سرائیکی لوک ادب دی تاریخ دے مقالے

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:ادبی تاریخ نویسی
تاریخ نویسی دا بُھوم

تاریخ نویسی کوں خالص انسانی بُھوم / عِلم آکھیا ویندے کیوں جو ایندے وچ معروضی اتے موضوعی اعتبار نال مواد بارے پرکھ پڑچول کیتی ویندی ہے۔ مآخذات دے تعین توں بعد تاریخ نویس، محقق، تنقید نگار، ایں ڳالہہ دا اندازہ کر گھندے جو تاریخ دے دور کنوں واقفیت حاصل کرݨ سانگھے او تحقیق دے کیڑھے پیمانے، طریقے ورت سڳدے مثلاً

* بنیادی مآخذات (Primary Sources) کوں پہلے ݙیکھݨاں
* ثانویں مآخذات (Secondary Sources) کوں بعد وچ ݙیکھݨاں
* محقق دی ذاتی رائے یعنی استقرائی (Inductive) طریقہ کار اختیار کرݨا
* استخراجی طریقہ کار (Deductive) یا انداز فکر اختیار کرݨا

اتھاں استقرائی طریقہ کار توں مراد، ایں گاٖلھ دا تعین کرݨا ہے کہ اساں حقائق اتے انحصار کروں۔ یا پہلے توں طے شدہ کہیں نظریئے دے تحت حقائق دا تجزیہ (Deductive Analysis) کروں۔ تاریخ نویسی، اپݨے انداز بیان دے تناظر وچ مختلف ونکیاں وچ ونڈیج ویندی ہے۔ مثلاً

* ادبی انداز بیان
* صحافیانہ انداز بیان
* معروضی انداز بیان
* حقائق دی فہرست دا انداز بیان
* قرونولا جیکل (ترتیب زمانی) (یعنی جیڑھی ترتیب نال واقعات سامݨے آئے)
* تجزیاتی بیان
* تاریخ دے حقائق دا بیان

اپݨے دور دے نظریات، واقعات، اتے، ماضی دے دور دیاں اقدار دے درمیان سلیقے دے نال توازن پیدا کرݨ  فن تاریخ نویسی اکھویندے۔ اتھاؤں اے نتیجہ کݙھݨ آسان ہے جو لفظ سائنس استعمال کرݨا ہووے تاں تاریخ کوں معاشرتی علم (Social Seience) آکھیا ویندے تے ادب نال ایندا گاٖنڈھا سانگا ڳوڑھا ہے۔ ادبی تاریخ وچ معاشرتی تال میل کوں خصوصی اہمیت حاصل ہوندی ہے کیوں جو ادب انسانی حیاتی دا شیشہ ہوندے۔ ات پاروں ادب انسانی خواہشات، ݙکھاں سکھاں، فکری تے تخلیقی کاوشاں، کوششاں دا نتیجہ ہوندے۔ تاریخ اتے ادب دے آپس وچ رشتے تعلق بارے معروف محقق ڈاکٹر جمیل جالبی لکھدن:"جے ادب حیاتی دا شیشہ ہے تاں ادب دی تاریخ کوں وی ہک اینجھا شیشہ ہووݨاچاہیدے۔ جیندے وچ کلم حیاتی دی روح دا پرچھانواں نظر آونجے‘‘۔

## ٻیا ݙیکھو

* لوک ادب دی تاریخ نویسی کیا ہِے

* سرائیکی لوک ادب تے مقالیاں دی اہمیّت

* سرائیکی لوک ادب تے شعبہ پاکستانی زبانیں دے مقالے

* سرائیکی لوک ادب تے سرائیکی ایریا سٹڈی سنٹر دے مقالے

* سرائیکی لوک ادب تے اسلامیہ یونیورسٹی دے مقالے

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:ادبی تاریخ نویسی
رام بابو سکسینہ تے لوک ادب دی تاریخ

رام بابو سکسینہ دی انگریزی تصنیف (Hisory of urdu literature ) 1924ء وچ چھپی اتے ایندا اردو روپ 1947ء وچ چھپ تے سامݨے آیا۔ ایں اردو لوک ادب دی تاریخ دی ایہ خصوصیت ہے جو ایندے وچ شاعری تے نثر، ݙونہاں صنفاں دا رلواں جائزہ گھدا ڳئے۔ جیندے وچ ادبی تاریخ نویسی دی مبادیات، اصول اتے ضابطیاں بارے جان کاری ملدی ہے۔ 

* اردو ادب دی تدریجی ترقی دا خاکہ زمانہ قدیم توں گھن کرا نہیں زمانہ حال تک مع مشہور شعراء اتے نثر نگاراں دے مختصر حالات زندگی تے انہاں دے کلام، تصانیف بارے مختصر تنقید دے نال کیتا ونڄے۔
* ہک طبقے دے تعلقات، ݙوجھے طبقے دے نال اتے ہک فرد دے تعلقات ݙوجھے فرد نال، ایندے وچ وضاحت نال بیان کیتے ونڄݨ ۔
* مختلف تحریکاں اتے طرزاں دی ابتداء اتے ترقی تے زوال دے اسباب ݙسائے ونڄݨ ، اوں دور دے تاریخی حالات، واقعات وی نظر انداز نہ کیتے ونڄݨ جیندے وچوں شعراء اتے نثر نگار گزریئے۔
* ایہ کتاب محض کہیں زمانے دے واقعات دا ہک ذخیرہ نہیں بلکہ اینجھے خیالات اتے خصوصیات ݙکھاوݨ دی پوری کوشش کیتی ڳئی ہے جنہاں دا اثر اوں زمانے دے اتے ہا۔

ادبی تاریخ نویسی، عہدبہ عہد روایت دے عمل دے ودھارے، رحجانات، نظریات، شاعراں، تخلیق کاراں دے حالات زندگی تے انہاں دیاں ادبی لکھتاں دے مواد دا تحقیق و تنقیدی جائزہ ہوندی ہے۔ وقت، ویلھے دے نال نال ادب وچ جو تبدیلیاں تھیندن، ادبی تاریخ انہاں تبدیلیاں، حالات دی ترٹ بھڄ دا اثر گھندی ہے۔ یعنی ادب وچ تھیوݨ والیاں تبدیلیاں دا اثر، دراصل کہیں وی خطے وچ سیاسی سماجی تے تہذیبی طور تے تبدیلیاں پاروں ہوندے مثلاً شعری، نثری حوالے نال بیانیے یا پیرائیہ اظہار وچ تبدیلی، موضوعات دی تبدیلی، اضاف اتے اصناف دی ہئیت وچ ترٹ بھڄ، تہذیب اتے سماج وچ وٹاپھیر دا پرچھانواں ہوندی ہے۔ ایہو تبدیل تھیندا روپ، تاریخ ادب دی بنیاد بݨدے۔ ادبی تاریخ نویسی ہک مشکل فن ہے۔ جیڑھا جو مورخ دی تاریخی بصیرت توں بغیر نامکمل رہ ویندے۔ ڈاکٹر تبسم کاشمیری اپݨے ہک مضمون "ادبی تاریخ دی تشکیل نودے مسائل" وچ لکھدن:"ہک چنگی تاریخ ادب اوبندہ نہیں لکھ سڳدا جیڑھا صرف محقق ہووے اتے نہ ای تاریخ ادب دی تنصنیف کہیں اینجھے بندے دا کم ہے جیڑھا صرف نقاد ہووے۔ چنگی تاریخ ادب صرف اوہو ادیب لکھ سڳدے جیڑبیک وقت تحقیق اتے تنقید اتے قدرت رکھدا ہووے۔"

## ٻیا ݙیکھو

* لوک ادب دی تاریخ

* تاریخ نویسی دا بُھوم

* لوک ادب دی تاریخ نویسی کیا ہِے

* سرائیکی لوک ادب تے مقالیاں دی اہمیّت

* سرائیکی لوک ادب تے شعبہ پاکستانی زبانیں دے مقالے

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:ادبی تاریخ نویسی
لوک ادب دی تاریخ وِچ تحقیق تے تنقید

تحقیق اتے تنقید، بھانویں جو لوک ادب دی تاریخ دے ݙواہم پکھ ہن ادبی مورخ کیتے تحقیقی و تنقیدی صلاحیت دا ہووݨا ضروری ہے۔ محض ادبی تحقیق، ادبی تاریخ کوں، حالات، واقعات دے بیان دا تحقیق نامہ بݨاݙیندی ہے۔ بالکل اینویں ای محض تنقید، ادبی تاریخ کوں تنقیدی مضامین دا مجموعہ بݨا سڳدی ہے۔ ایں تناظر وچ محقق ڈاکٹر گیان چند لکھدن:"ادبی تاریخ کوں نہ محض سوا نحی مجموعہ ہووݨا چاہیدے، نہ ای تنقیدی مضامین دا مجموعہ، اتے نہ ای اینکوں سماجی تاریخ بݨناں چاہیدے۔ اینکوں ادب دا مسلسل ارتقاء پیش کرݨاچاہیدے۔ جیندے وچ غیر ادبی عوامل دی حیثیت ثانوی راہوݨی چاہیدی اے۔"تحقیق، حق سچ دی ڳول پھرول ہے۔ اتے ہر تحقیقی عمل مسلمہ، مصدقہ، متفقہ ہوندے۔ اِت پاروں محقق کیتے ضروری ہے جو حق دی ڳول پھرول وچ سچ دا ساتھ ݙیوے اتے اوندی تنقید وچ توازن ضروری ہے۔ ایندے نال نال ادبی تاریخ وچ ہک تسلسل دا ہووݨاضروری ہے۔ تاریخ دے واقعات وچ جے کوئی تبدیلی ظاہر تھیوے تاں ول تبدیلی دے عمل دی ݙکھالی ݙیوݨ ضروری ہے۔ جیندے نال، پہلے توں موجود واقعات اتے ادبی حالات دی حقیقت اتے تبدیل تھیوݨ والے منظر نامے وچ ہک تعلق سامݨے آسی۔ اینجھے مسلسل عمل کوں، جیندے وچ تبدیلی نظر آوے۔ اینکوں ارتقاء آکھیا ویندے۔ تاریخ دے حوالے نال جݙاں ماضی وچ ارتقاء داعمل ݙکھالی ݙیوے تاں ایہو واقعاتی ارتقاء دی صورت تاریخ بݨ ویندے۔ ات پاروں تاریخ دا لفظ ماضی دا ارتقاء اکھویندے۔ اتے ایں عمل وچ کݙہیںمعاشرتی اقدار اتے ماحول، تخلیق کار، معاشرتی اقدار وچ تبدیلی دا موجب بݨدے۔ ڈاکٹر جمیل جالبی لکھدن:"تاریخ ادب پڑھدے ہوئے ایہ ڳالھ وی محسوس تھیوݨی چاہیدی ہے کہ جتھاں مخصوص واقعات اتے رجحانات شخصیات کوں جنم ݙیندن اتھاں ادبی شخصیات وی واقعات اتے رجحان کوں جنم ݙے کے تاریخ دے دھارے کوں نویں جہت ݙیندیاں پئیاں ہن۔ حیاتی وچ جو حرکت اتے عمل نظر آندے۔ اوندی واضح جھلک ادبی تاریخ وچ وی نظر آوݨی چاہیدی اے۔"تاریخ دے تناظر وچ ہر واقعے دا معروضی اثر، انسانی شعور اتے سماج دے اُتے اپݨے نقش نشابر کریندے ایں صورت وچ تخلیقی کار دی تخلیقی صلاحیت فن پارے (نظم و نثر) دی شکل وچ تاریخی حقیقت بنٹر دی ہے۔ اتھاؤں تاریخ دے اسرݨ لسنرݨ دا عمل شروع تھیندے۔

## ٻیا ݙیکھو

* رام بابو سکسینہ تے لوک ادب دی تاریخ

* لوک ادب دی تاریخ

* تاریخ نویسی دا بُھوم

* لوک ادب دی تاریخ نویسی کیا ہِے

* سرائیکی لوک ادب تے مقالیاں دی اہمیّت

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:ادبی تاریخ نویسی
تحقیق تے لوک ادب

تحقیق دا اول مقصد ایہ ہوندے جو ادبی کتاباں، مخطوطیاں یا ٻئے ادبی مواد کنوں زیادہ توں زیادہ معلومات حاصل کیتیاں ونڄݨ۔ اتے ایں ڳول پھرول وچ غلط معلومات دی درستی کیتی ونڄے تاں جوکوئی غلط فیصلے نہ تھی ونڄݨ ۔ ایں طرحاں تحقیق وچ قدیم شعرء، ادباء دی ترتیب و تدوین اتے تذکرے وغیرہ شامل کیتے ویندن۔ادبی تاریخ نویسی دے ضمن وچ ادوار اتے ادبی اصناف دی ونڈویتر (تقسیم) بارے مختلف تصورات ملدن۔ظفر الاحسن لاری لکھدن:"اساݙے ادبی مورخین نے نہ صرف نظم اتے نثر کوں اَنڄ کرتے، ہک ݙوجھے کنوں بے تعلق کرݙتے۔بلکہ ایندے علاوہ نثر وچ ناول اتے ڈراما وغیرہ دیاں اَنڄ اَنڄ شاخاں کھڑیاں کر ݙیتاں ڳئین۔ ایں طرحاں نظم وچ، غزل، قصیدے، مثنوی اتے مرثیے وغیرہ کوں اَنڄ اَنڄ ونڈ (تقسیم) کر ݙتا ڳئے۔"جاں جو لوک ادب دی تاریخ نویسی وچ ادوار بندی دے تناظر وچ ڈاکٹر تبسم کاشمیری لکھدن:"ادبی تاریخ وچ ادب دے مختلف ادوار دی صرف خصوصیات کوں بیان کرݨ دا  تصور ہُݨ پراݨاں تھی چکے۔ ادبی تاریخ کوں سیاسی اتے تہذیبی تاریخ دے مختلف دھاریاں دی وہند (بہاؤ) وچ رکھ تے وی ݙیکھݨا ںچاہیدے"۔لوک ادب دی تاریخ نویسی دے حوالے نال لوک ادب دی تاریخ وِچ ادوار دی ونڈ اتے لوک ادب دی تاریخ وِچ اصناف دی ونڈ ویتر بارے مختلف محققین، مورخین اتے ناقدین دی رائے مختلف ہے اتے کوئی حتمی طریق کار طے شدہ کوئے نئی۔ جینویں اردو ادب وچ کتھائیں مقامی طور تے حد بندی ہے مثلاً دکن وچ اردو، پنجاب وچ اردو اتے کتھائیں اے حد بندی زمانی لحاظ نال ہے مثلاً متقدمین، متوسطین، متاخرین وغیرہ جھئیں تقسیم موجود ہے۔ ایندے علاوہ اصناف دے حوالے نال مرثیہ، ناول، ڈرامہ، انشائیہ، افسانہ وغیرہ۔ یاوت دبستاتی ونڈ (تقسیم) مثلاً دبستان لکھنؤ، دبستانِ دلی، دبستان ملتان وغیرہ۔ ایں تناظر وچ علی جواد زیدی لکھدن:"مختصر لفظاں وچ، اساݙے ادوار دا تعلق، قومی تاریخ دے ادوار کنوں کلیتہ آزاد نہیں تھی سڳدا۔"ادبی تاریخ سانگے اصولاں دی ڳول پھرول کیتے جݙاں اساں ݙیہدے ہیں تاں ایں تناظر وچ ساکوں کجھ ٻیاں مثالاں مِل ویندن۔

لوک ادب دی تاریخ کہیں وی قوم دی اجتماعی تہذیب، سیاست، معاشرت دے مختلف طرحاں دی پندھ ویہاݨی ہوندی ہے۔ جیندے وچ ہر دور دے فکری، تاریخی اتے ٻئے عوامل دے اثرات موجود ہوندن۔ کہیں وی قوم دے ادب دی تاریخ پچھوں مختلف ادوار دے نال ٻہوں سارے قومی نوعیت دے سوال ڳنڈھیل ہوندن اتے مورخ مختلف ادوار وچ پیدا تھیوݨ والے سوالات اتے تبدیلیاں بارے جواب ݙیندے۔ خاص طور تے جتھان تبدیلی واضح نظر آوے۔اتھوں نواں دور اَنڄ  ݙسݨاں چاہیدے۔

## ٻیا ݙیکھو

* مآخذ تے لوک ادب دی تاریخ

* لوک ادب دی تاریخ وِچ شاعر تے ادیب

* لوک ادب دی تاریخ وِچ تحقیق تے تنقید

* رام بابو سکسینہ تے لوک ادب دی تاریخ

* لوک ادب دی تاریخ

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:ادبی تاریخ نویسی
لوک ادب دی تاریخ وِچ ادوار دی ونڈ

لوک ادب دی تاریخ نویسی دے حوالے نال لوک ادب دی تاریخ وِچ ادوار دی ونڈ اتے لوک ادب دی تاریخ وِچ اصناف دی ونڈ ویتر بارے مختلف محققین، مورخین اتے ناقدین دی رائے مختلف ہے اتے کوئی حتمی طریق کار طے شدہ کوئے نئی۔ جینویں اردو ادب وچ کتھائیں مقامی طور تے حد بندی ہے مثلاً دکن وچ اردو، پنجاب وچ اردو اتے کتھائیں اے حد بندی زمانی لحاظ نال ہے مثلاً متقدمین، متوسطین، متاخرین وغیرہ جھئیں تقسیم موجود ہے۔ یاوت دبستاتی ونڈ (تقسیم) مثلاً دبستان لکھنؤ، دبستانِ دلی، دبستان ملتان وغیرہ۔ ایں تناظر وچ علی جواد زیدی لکھدن:"مختصر لفظاں وچ، اساݙے ادوار دا تعلق، قومی تاریخ دے ادوار کنوں کلیتہ آزاد نہیں تھی سڳدا۔"ادبی تاریخاں وچ ادوار دی ونڈ وتیر (تقسیم) بارے انگریزی لوک ادب دی تاریخ، شاہی ادوار دے ناں نال منسوب کرتے کیتی ڳئی ہے۔ جینویں جو الیزبتھ عہد، وکٹوریہ عہد وغیرہ، جان جو عربی ادب وچ ایہہ تقسیم ذہنی اتے فکری انداز وچ ملدن ہے جینویں جو جاہلی دور دا ادب یا اُموی، عباسی دور دا ادب وغیرہ۔ ایں وجہ پاروں تاریخ ادب وچ ادوار دی تقسیم دے سلسلے وچ کوئی حتمی اصول کار فرما نہیں ݙسدا۔

ادبی تاریخ، مہینے، سال دی گردش کنوں انڄ نہیں ہوندی کہیں شاعر، ادیب دی پیدائش، وفات، کتاب، چھپن دا سال یا کوئی بیا ادبی تاریخی واقعہ تاریخ، ݙینہہ، اتے سن وار درج کیتا ویندے۔ ادبی تاریخ دے اصول ایں گاٖلھ دا تقاضا کریندن جو سنین دا اندراج تحقیق دے اصولاں دے مطابق ہووݨا ضروری ہے۔ اتے ایں گاٖلھ دا طے تھیوݨاں وی ضروری ہے جو ایہ اندراج اسلامی مہینے دے مطابق ہووے یا انگریزی مہینے دی تاریخ دے مطابق۔ یعنی ہک کلینڈر داانتخاب ہووݨاں چاہیدے۔ ادبی تاریخ کینویں لکھی ہوئی ہووݨی چاہیدی اے؟

## ٻیا ݙیکھو

* تحقیق تے لوک ادب

* مآخذ تے لوک ادب دی تاریخ

* لوک ادب دی تاریخ وِچ شاعر تے ادیب

* لوک ادب دی تاریخ وِچ تحقیق تے تنقید

* لوک ادب دی تاریخ

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:ادبی تاریخ نویسی
قیامِ پاکستان تُوں بعد پاکستانی زباناں

قیام پاکستان توں بعد قومی زبان اردو دے نال نال پاکستانی زباناں سندھی، پشتو، پنجابی، ہندکو، کشمیری، بلوچی، براہوی تے ٻیاں زباناں دی طرحاں سرائیکی زبان کوں وی ترقی سانگے اسرݨ لنسرݨ دے راہ رستے میسر آئے۔ مگر سرائیکی لوک ادب دیاں کتاباں، رسالے، اخبارات، پاکستان بݨݨ توں بعد وی خال خال چھپݨ دی وجہ معاشی جبر، جاگیردارانہ استحصال رہیا۔ ایں سبب دے باوجود ایں خطے وے تخلیق کار، شاعر، ادیب، اپݨیاں تخلیقات وچ اپݨا اظہار کریندے رھیئے۔ اتے ٹانواں ٹانواں ادبی رسائل تے ادبی تخلیقات (شاعری، نثر) تعارفی حوالیاں دے نال مشترکہ چھپی کتاباں دی صورت وچ موجود ݙسدین۔ ایں طرحاں سرائیکی ادبی تاریخ تذکریاں دی تالیف توں اپݨا منڈھ ٻدھیندی ݙسدی ہے۔ ادبی تذکرے کہیں وی زبان دی ادبی تاریخ دی پہلی پوڑھی تے اہم ادبی سرمایہ ہوندن۔ ادب وچ تذکرہ نویسی دی اہمیت اتے افادیت بارے اردو زبان و ادب دے نامور محقق ڈاکٹر فرمان فتح پوری لکھدن:"تذکرہ ہک قسم دی تاریخ ہے۔ ایندے وچ تضاد ایہ ہے جو تاریخ وچ بحث واقعات زمانہ توں تھیندی ہے جاں جو تذکرے وچ اشخاص دا بیان ہوندے۔"تذکرہ نویسی سدھے سادے لفظاں وچ شاعری دے انتخاب تے مبنی ہوندی ہے جیندے وچ مختلف شعراء دے اشعار تے شاعر بارے احوال یا مختصر معلومات درج کیتیاں ویندن اینکوں تذکرہ آکھیا ویندے۔ انہاں تذکریاں راہیں بعد وچ ماضی اتے حال دے درمیان رابطہ، ضابطہ بݨا کے کلاسیکی ادب شعر و شاعری بارے تنقید، تحقیق دے پیمانے ورت کے تقدیم و تاخیر داتعین کیتا ویندے۔ انہاں تذکریاں وچ شاعراں دے مختصر حالات زندگی، انہاں دی شاعری بارے تاثراتی بیانیہ اتے انہاں شاعراں دا نمونہ کلام وی درج کیتا ویندے۔ بھانویں جو انہاں تذکریاں وچ ٻہوں سارے شاعراں دی ادبی اہمیت معتبر کوئے نی ہوندی اتے ٻہوں سارے غیر اہم شاعر وی شامل ہوندن۔ شاعراں دے ایہ تذکرے تالیف کرݨ والیاں دے ذاتی آہر دا نتیجہ ہوندن۔ ات پاروں ایہہ تذکرے، تالیف کرݨ والیاں دی ذاتی پسند ناپسند، انہاں دے تعصبات دے نال نال مختلف علاقیاں وچوں چھپݨ پاروں علاقائی نمائندگی دا درجہ وی رکھدن۔ ذیل وچ سرائیکی شاعری اُتے مشتمل کتاباں ، کتابچیاں دا جائزہ پیش کیتا ویندا پئے۔ سرائیکی ادب دے پہلے تذکرے بارے ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز اپݨی تحقیقی کتاب ’’سرائیکی زبان و ادب کی مختصر تاریخ‘‘ حصہ پنجم (تحقیق و تنقید)، الف شخصیات و تذکرہ نگاری (سرائیکی ادباء و شعراء) بارے لکھدن:"ایاز احمد اویسی دا اردو زبان وچ سرائیکی شخصیات بارے تذکرہ (جھلک) 1966ء وچ سرائیکی اکادمی صادق آباد نے کتابی شکل وچ شائع کیتا۔"ایں تذکرے وچ ٻیاں شخصیات توں علاوہ جنہاں نامور شخصیات دا احوال بیان کیتا ڳئے انہاں وچ ظامی بہاول پوری بخت علی بخت، خوشتر، جنگھٹول، سید مبارک شاہ، بریگیڈیئر نذیر علی شاہ دا تذکرہ وی شامل ہے۔

## ٻیا ݙیکھو

* لوک ادب دی تاریخ وِچ اصناف دی ونڈ

* لوک ادب دی تاریخ وِچ ادوار دی ونڈ

* تحقیق تے لوک ادب

* مآخذ تے لوک ادب دی تاریخ

* لوک ادب دی تاریخ وِچ شاعر تے ادیب

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:سرائیکی لوک ادب وِچ تذکرہ نویسی
ونکی:سرائیکی تذکرہ نویسی