ماء دا ہاں

ماء یا ماں ہک اینجھا لفظ ہے جیندے اندر ہک مٹھاس دا احساس موجود ہے ہک ٹھنڈک ہے جو اپݨا سایہ کیتی کھڑی اے ، ہک محبت دا احساس اے جو چودھاروں ݙسدا پئے ، ہک خوشبو ہے جیڑھی اپݨے آپ منویندی پئی اے ، ہک وسیع باغ اے جیندے اندر محبت دے پُھل کِھڑدن۔ آرام تیں سکون دا پچھانواں وی ہے ، حفاظت دے وݙے وݙے وَݨ ہر پاسوں دائرہ بݨائی کھڑن۔ ایں باغ اِچ پُھل وی ہِن تیںخوشبو وی ۔ پُھل وی ہِن تیں حفاطت دا بندوست وی ۔ ایندے ٻول پیار دا سݙ، ایندی کاوڑ زندگی دی رمز ، ایندا غصہ تادیب تیں نفع ݙیوݨ آلا تیں ایندی سوچ جنت دی ہوا دے برابر ہے ۔ اے ٹھڈا جھولا ہے ، اے محبت دی بارش وی ہے تیں زندگی دے سکون دی ضمانت وی ۔ دنیا اِچ لکھاں نعمتاں ہِن پیاں پر ما دا مقابلہ کوئی نہیں ۔ اے مصیبتیں دا ٻن اے ، اے ݙکھیں کوں روکݨ والا پہاڑ اے ، زندگی دا دھاڳہ ، وَٹ تیں اوندے نال انسانیت دا تاݨاں تݨݨ والی اے ہستی رب تعالیٰ انسانیت دی بقا واسطے ہک تحفہ بݨا تیں بھیڄی اے۔ 

شاعر آکھیا جو ماء تاں ہک اینجھی غزل ہے جیڑھی سُݨݨ والیاں دے دِل دے اندر لہہ ویندی اے تیں اثر ݙیکھیندی اے ۔ مصنف ٻول پیا جو اے تاں او ہستی اے جیندی تعریف کرݨ واسطے اونکوں لفظ اِی نئیں مِلدے ۔ سمندر سر چاتا تیں آکھیُس جو ماء تاں ست رنگی اے جیندے ہر رنگ اِچ محبت اِی محبت اے ، پیار اِی پیار اے ، نفع اِی نفع اے ، دُعا کریندی تیں سمندریں کوں چیر تیں رکھ ݙیندی اے ، اُتوں جنت ٻولی جو تساں کیا پئے آہدے او مَیں پوری دی پوری ایندے قدمیں تلے آں ۔ دُعا چُپ نہ رہ سڳی آکھݨ لڳی جو میکوں استعمال کرݨ والی صرف ہک ہستی اے او ماء اے ، میں اوندے دِل وچوں نکلی تیں قبولیت دے کھلے دروازیں وچوں آسانی نال گزر تیں عرش تک ونڄ پُڄدی آں ، عام حالت دے اُلٹ میݙے اڳوں کوئی رکاوٹ نہیں آندی ۔ اساں وی آدے پئے ہَیں جو ساݙی ماء دنیا دی سب توں چنگی ، سب توں اُچی تیں سب توں پیاری شئے ہے کیو ںجو ربّ سچے خود فرمائے جو ماء اوندی طرفوں اپݨی مخلوق واسطے سب توں قیمتی تحفہ اے۔

ماء ہر جاندار دی ہے اے بھانویں انسان ہووے تیں بھانویں جانور او اُݙݨ آلا پرندہ ہووے یا زمین تیں رِنگݨ آلا کیڑا ، او سمندر  دے اندر کوئی جاندار ہووے یا کوئی مخلوق اُنہاں دی ماء ضرور ہوندی اے ۔ او ماء دے بغیر ڄمدے اِی نئیں ۔ ربّ سچے آپݨی کائنات کوں تا قیامت تئیں قائم رکھݨے، اِتھاں ماء دی ضرورت تیں اہمیت آ تیں واضح تھی ویندی اے جو او کیجھی اعلیٰ مخلوق اے جو ربّ سئیں پیدا کیتی اے ، رب ہر شئے دے جوڑے بݨائے تیں پہلا نمبر مادی کوں ݙتس ۔ ہک تریمت دے تاں کئی درجے ہِن او بھیݨ اے ،ماسی اے ، بوا اے ، بیوی اے ، سالی اے مامی اے ، چاچی اے ، پر ماء دا مقام سب توں پہلے اِی کھڑے او جو کجھ وی ہووِن انہاں دا پلڑا اوں ویلھے اُچا تھیسی جیڑھے ویلھے او ماء بݨسی۔

سوائے رب تعالیٰ کوئی وی ذی روح یا ڄمݨ آلا یا دنیا تیں آوݨ آلا اینجھا نہیں جیکوں ماء نہ ڄمیا ہووے اماں حوا پہلی ماء ہائی اساں ساریں دی ماء تیں اڳوں اوندی نسل دی تیند لڳی تیں اماں حوا ساریں مَیرِیں وچ آ ڳئی ، ایہا ماء دی اہمیت تیں اوندا اعلیٰ مقام اے۔ سیاݨیاں دا آکھاݨ اے جو ماواں ٹھڈیاں چھاواں۔ ماء دی دُعا تیں جنت دی ہوا ۔ ماء مارے تیں مارݨ نہ ݙیوے ، ما ء دا ہک دھڑکا ٻال دی زندگی دا قیمتی تحفہ اے ۔ ماء کوں جیڑھے حوالے نال ݙیکھو کوئی جھول تیں کمی نظر نہ آسی ۔ ربّ دی ذات اونکوں مکمل کر تیں دنیا تیں بھیڄے کیوں جو اوندے کنوں کائنات دی بقا دا کم گھنݨاں جو ہَس۔

ماء ہک اینجھی تصویر ہے جیڑھے ویلھے ݙیکھو کِھلدی نظر آسی ، اوندا پیار وی نفع ، اوندا غصہ وی نفع ۔ ماء آپݨی اولاد کیتے کِتلے ݙکھ برداشت کریندی اے ، پورے نؤں مہینے پیٹ رکھ تیں جو اوندے نال گزردی اے او صرف اوڄاݨدی اے ، ڈاکٹراں کولوں پُچھو جو او کیڑھی کیڑھی تکلیف دا سامݨا کریندی اے۔ اوندے سامݨے صرف آوݨ والا ٻال ہوندے ایہ تصور کرتیں او آپݨے سارے غم بُھل ویندی اے ۔ اونکوں اے وی پتہ اے جو اوندی جان وی ونڄ سڳدی اے ۔ او بیمار اے تاں اونکوں خطرہ اے او آپݨے بارے نہ پُچھسی ، آپݨے آنوݨ آلے ٻال دے بارے پہلے پُچھسی۔

سب توں اوکھا کم انسان دے ٻال دی ݙیکھ بھال اے ، جانور دا ٻچہ ڄمݨ دے پہلے ݙینہ اپݨے پیریں تیں اُٹھݨ دے قابل تھی ویندے ، کجھ وقفے دے بعد دُرکݨ بھڄݨ تیں چرݨ لڳ پوندے ، ماء صرف کھیر پلیندی اے ، تیں دشمناں کنوں بچیندی اے ،ماء ہک اینجھاں لفظ ہے جیندا دنیا دی کہیں زبان دی ڈکشنری اِچ کوئی ݙوجھا معنیٰ یا متبادل کائنی او ہک جذبہ اے جیڑھا صرف ماء دے اندر کُٹ کُٹ تیں بھر ݙتا ڳئے جیکوں ماء دے علاوہ کوئی نہ تاں استعمال کر سڳدے نہ اوں توں وَدھ کوئی ایندی گہرائی کوں سمجھدے ، اے لفظ ’’مامتا‘‘ یا ممتا۔ ایندی جِتلی قیمت لائو گھٹ اے ۔ اِتلا قیمتی جذبہ اے جیڑھا صرف ہک ماء دے حصے اِچ آوݨ والی ݙات اے۔

پُتر دے نال نال دھی کوں پالݨ ٻیا وی اوکھا ہے اوندی پرورش اونکوں تعلیم ݙیواوݨ گھر داری سکھاوݨ ، اخلاق سکھاوݨ ، تیں ہک گھر گھر وڳی تریمت دی شکل ݙیوݨ ٻہوں مشکل ڳال ہے۔

نِکے ٻال دا سنبھالݨ جیندی کوئی زبان نئیں او اَلا نہیں سڳدا ، اَپݨی ضرورت ݙس نہیں سڳدا۔ او بُکھا اے پیاسا اے اونکوں کئی درد پیڑ اے او ݙس نئیں سڳدا ۔ پر ہک ویدی موجود ہے او ہے ماء ۔ ڈاکٹر ، حکیم ، سپیشلسٹ عاجز آ ویسن پر ماء سمجھ ویسی تیں اوندے مطابق وقت ویلھے مداوا وی کریسی ۔ وقت تیں کھیر پلاوݨ ، پاݨی ݙیوݨ ، صحت ،گھٹی ، پاݨی پوتڑے دھووݨ ، صفائی ستھرائی ، دھاوݨ دے ویلھے دا خیال ، نندر کیتے زیادہ توں زیادہ گندیاں ، کھیس تے وہانڑیں دا بندوبست۔

ٻال رووے تاں ماء پریشان ، زیادہ جاڳے نندر نہ آوِس تاں پریشان ، اُلٹی کرے یا دست آوِن تاں پریشان ۔ ݙینہ رات دے چوّی گھنٹے اوندی دید اَپݨے ٻال تیں ٹِکی رہندی ہے کیوں جو اے ٻال اوندی آس مُراد اے ، اَکھیں دا تارا تیں آوݨ آلے ویلھے دی ٹیک اے ، کئی ورھیاں پہلے دی اے آس ہک ماء دا ماݨ اے۔ او انمول گھڑیاں جیڑھیاں اَپݨی اولاد دے سُکھ دی خاطر ایں ماء وار ݙتن۔ او انعاماں دیاں متھاج نہیں صرف ربّ دی ݙات ہے جئیں پوری جنت اوندے قدمیں تلے رکھ ݙتی اے۔

ٻال ہولے ہولے وݙا تھیندے ، ماء دے ݙکھڑے وی وَدھدے رہندن ، آخر اوندے چرچے اَپݨاکم ݙکھیندن او جوان تھیندے وَل او اوندی شادی دی فکر اِچ گُھلدی اے ، خود فاقے کر کر تیں اَپݨے پیٹ کنوں چُرا چُرا تیں او شادی دا زیور، کپڑے کٹھے کریندی اے جو اوندے پُتر کوں بھریا بھریا گھر مِل ونڄے ، شادی دا اے ݙینہ اوندی پوری زندگی دی معراج ہوندے ، اڳوں تھیوݨاں کیا ہے اے سمجھݨ دی نہ تاں اوکوں ضرورت اے تیں نہ او سمجھݨ چاہندی اے جو اوندے اندر ’’ممتا‘‘ دا زور تُرٹا نئیں۔

ماء دی خدمت جِتلی کیتی ونڄے گھٹ اے ، اوندا درجہ اِتلا اُچا اے جو کوئی اوندی قیمت ادا کر نئیں سڳدا ۔ ماء دی قدر یتیماں کولوں پُچھو جنہاں دی زندگی بغیر ماء دے دوزخ توں گھٹ نئیں ہوندی او اَدھورے رہ ویندن ، ماء دا پیار ہک نظر اِی روشنی دا اینجھا جھمکا ݙیندی اے جو سارا جسم تیں روح سرشار تھی ویندن ۔ اصل ماء نہ ہووے تاں ماء مترائی تیں پیئو قصائی بݨ ویندے ۔اتھاں ماء کوں کون یاد نہ کریسی ۔ ماء واقعی اینجھی ہستی واسطے اللہ تعالیٰ اپݨی آخری کتاب اِچ ٻہوں ساریں آیتیں اِچ ذکر کیتے انہیں دی خدمت کرݨ ۔ ٻڈھیپے اِچ دوا دارو ، مُٹھ مروڑ ، خدمت گزاری دا ٻہوں وݙا اجر بیان کیتا ڳئے ۔ خود حضور نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم دیاں حدیثاں ماء دی قدر و قیمت دا وݙا ثبوت ہِن ۔آپؐ اَپݨے رضائی ماواں کوں جیڑھی عزت تیں تکریم ݙتی او اساݙے واسطے قابل تقلید تیں اثاثہ ہِے۔

حضرت مریمؑ کوں اے اعزاز حاصل اے جو او کنواری ہووݨ دے باوجود ماء بݨ ڳئی ، پُتر نبی ہا ، پنگھوڑے اِچ ٻولیندا ہا ، قرآن کریم وچ ربّ تعالیٰ اوندی عصمت دی تصدیق کیتی ، اماں عائشہ دی برأت تیں عصمت دی تصدیق کیتی ۔ حضرت موسیٰ علیہ السلام کوں حکم ݙتا جو کوہِ طور تیں ملاقات واسطے آویں تاں جُتی لہا تیں آنویں ، ہُݨ کنڈھ پِچھوں دُعا کرݨ آلی اماں دنیاں توں ٹُر ڳئی ہئی۔ حضرت فاطمہ زہراؓ جنت دی سردار تیں نبیؐ سئیں دی چھوٹی دھی غربت اِچ محنت دے اِتلے کم کیتے جو ہتھاں تیں مونڈھیں تیں ڳٹے پئے ڳئے ۔ ایں محنت تیں مشقت نال اُنہاں ٻالاں دی تربیت  جہڑے کربلا دا حوالہ بݨ ڳئے تیں جنت دے جوانیں دے سردار آکھیے ڳئے ۔ اے ماء دا اعزاز اے جو او ملک ،قوم ،خاندان ،مذہب ، عقیدے دی محافظ بݨ تیں جوان تیار کرتے میدان جنگ اِچ بھڄیندی رہی۔

یاد رکھݨ دا مقولہ اے جو جیڑھا کجھ اَحٖ تساں آپݨے ماء پیئو نال کریسو او کجھ کل کوں تہاݙی اولاد تہاݙے نال وی کریسی ۔ اے قدرت دا اٹل فیصلہ اے کرند لہندا داقاعدہ قیامت تائیں تبدیل نہیں تھی سڳدا۔ ساݙے سامݨے ساݙے آسو پاسو اِچ کئی مثالاں موجود ہِن جو ٻڈھیپے دی عمر اِچ جئیں پیئو ماء یا ݙوہیں دے زندہ ہووݨ دی صورت اِچ کہیں ہک ذات دی خدمت کیتی او زندگی اِچ وی سرخرو تھیا تیں آخرت دا وعدہ رب سئیں خود کیتا ہوئے۔ تیں جیڑھے بدبخت اے کجھ نہ کر سڳیئے اُلٹا پیئو ماء کوں بُکھا تسا رکھیا خدمت نہ کیتی دَڑکے ݙتے ، وَدھ گھٹ آکھیا ۔ حتیٰ کہ مارݨ تیں آ ڳئے اُنہاں دا انجام وی آپݨے اَکھیں ݙٹھے، ایں بُرے انجام دے علاوہ آخرت دے عذاب دا وعدہ تاں رب تعالیٰ خود کیتا ہوئے جیڑھا پتھر تیں لکیر ہے ۔ اساں سوچوں جو پیئو ماء دے معاملے اِچ اساں کیڑھے خانے اِچ ہئیں۔ 

میں کئی اینجھیں گھراݨے کوں ڄاݨداں جتھاں ماء دی عزت نئیں کیتی ڳئی ، ذال ، سوہرے تیں سالیاں اُکسا اُکسا تیں بندے کوں پٹڑی توں لہا ݙتا او ذال دی ہر ڳال توں سچ مَن تیں ماء دی بے عزتی کریندا ہا نال پیئو کوں فون کرتیں دھمکیاں ݙیندا ہا ۔ قابل اعتراض فقرے لکھدا ہا ۔ اونکوں ہر کہیں انجام توں باخبر کیتا او اَحٖ تئیں بے نصیب اِی اے۔

حیف ہے اُنہاں لوکاں تیں جیڑھے عمر دے آخری حصّے اِچ پہنچݨ آلی ماء یا پیئو یا ݙوہائیں کوں پِنویندن تیں اُنہاں دی عزت تکریم تیں خدمت نئیں کریندے تیں آپݨے واسطے دوزخ دا وپار کر گھندن ، بدبختی اُنہاں دا مقدر ہوندی اے ، او دھتکاریے ہوئے انسان ہوندن اُنہاں دا نیکیاں وی اُنہاں دے کم نہیں آندیاں۔

اے وی درست ہے جو اَحٖ زمانہ بدل ڳئے ، ماء ہُݨ تاں وکائو بݨ ڳئی اے یا وَت روشنی اِچ اوندیاں اَکھیں مندھیاں ڳئیاں او سہولت ڳولیندی ہے ، آپریشن کرا تیں ٻال ہسپتال اِچ ڄنڑیندی اے جو اوکوں تکلیف نہ تھیوے ۔ کھیر ڈبے دا پلیندی اے جو اوندے جسم دا گوشت ڈھیلا نہ تھیوے ۔ نوکرانی رکھدی اے جو ٻال دی ہر ضرورت کوں سنبھالے بیمار تھیوے تاں گھٹی صحت دا علم نہ ہووݨ پاروں فوراً آپݨے پَئے کوں ہسپتال بھڄیندی اے خود کجھ نئیں کریندی ۔ اے ماء نئیں ݙائݨ اے لیکن ہک ڳال واضح ہے جو اے ماء ہے ممتا ایندے وچ وی ہے پر اے خود روشنی دی پیداوار اے ، ایندی اولاد وی روشنی دی پیداوار ہے ، اُنہاں ݙوہاں دا انجام اخلاقی تیں شرعی حوالے نال رب دے عذاب تلے ہے۔ماء دے مقام دی اہمیت کوں سامݨے رکھدیں ہوئیں راقم نیں پوری دنیاں دی ماواں دے بارے اِچ اُردو اِچ کتاب لکھی اے ، جیڑھی مارکیٹ اِچ آوݨ والی اے تاں جے ایں عظیم ہستی کوں صحیح معنے عزت ݙتی ونڄے ، ضرور پڑھسو۔

آخر اِچ میں ہر بندے کوں نصیحت کریساں جو جیندے والدین یا ماء زندہ ہُݨ ٻڈھیپے دے پیٹے اِچ ہن او وقت جنت کھٹ گھنݨ تہاݙی روزی آپݨی جاہ تیں ۔ تہاݙیاں بیویاں آپݨی جاہ تیں پر والدین دے مقام کوں کون مِل سڳدے ۔ سوچو وَلا وَلا سوچو ، میݙے ہر فقرے تیں غور کرو خاص کرجیڑھے جوان پیئو ماء کوں چھوڑ تیں غیر ملکیں لڳے ویندن ۔ روزی تاں مِل سڳدی اے نیک بختی نئیں ، اخباراں بھریاں پئین جو فلاں پُتر ماء کوں موبائل تیں مندے کڈھین ۔ پیغام بھیڄ تیں ذہنی اذیت ݙتی ہِس ۔ ہتھ اُٹھائس ۔ ذال دے آکھیے تیں گھر توں کڈھ چھوڑیس۔ جائیداد تیں قبضہ کر گھدس ، جنازے تیں نئیں ڳیا ، کفن دفن دا انتظام نِسی کیتا ، او سُݨ گھنن جو اُنہاں دا انجام ٻہوں بُرا تھیسی ہر واری ولا آکھسوں جو پیئو ماء کوں آخری عمر اِچ چھوڑ تیں کݙاہیں غیر ملک نہ ونڄاہے آپݨے علاقے دے ٻہوں ساریاں مثالاں میݙے سامݨے ہِن جو او خدمت تاں خدمت نال اِی جنازے تیں وی نہ آ سڳیے ۔ نہ مرݨ آلے دا منہ نصیب تھیا ۔ چند پیسیکھٹیے تاں کیا کھٹیا ۔ نہ خدا ملیا نہ ماء پیئو دا آخری دیدار نہ علاج تھیا نہ خدمت گزاری اینجھی دولت دا کیا فائدہ جیڑھی خدا دے حکم دی خلاف ورزی تیں انجام دی آخری سطح تیں دوزخ آلے پاسے گھن ونڄے ۔ ساݙا کم اے گھنٹی کھڑکا ݙیوݨ کوئی توجہ کرے یا نہ کرے ۔ ماء دی ممتا تیں ماء دا ہاں کوئی نہ بدل سڳدے نہ ایندا کوئی متبادل ہے۔

## حوالہ
کتاب: پیریں دے ٻیر ، مصنف : پروفیسر(ر) ملک منظور احمد بھٹہ، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ملتان