open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ضمیر متصل

اینکوں ڳن٘ڈھیل ضمیر وی آہدے ہن۔

ضمیر شخصی یا ضمیر خالص کوں ضمیر منفصل (تروٹویں ضمیر) آکھیا ویندے ایویں ای سرائیکی زبان ئِ چ کجھ ضمیراں ایجھاں وی ورتیاں ویندئیں ۔ جہڑیاں جو چھوٹے چھوٹے حروف دی صورت ئِ چ فعلیں دے اڳوں ڳنڈھیڄ کے استعمال تھیندئیں۔ اے ضمیراں مفرد حرفیں دی صورت ء ِچ وی ہوندئین  تے مرکب حرفیں دی صورت ئِ چ وی۔ فعلیں دے اڳوں ڳنڈھیڄ کے آوݨ آلیاں اے ضمیراں متصل ضمیراں یا ڳانڈھویاں ضمیراں سݙیندئین جݙاں جو اے ضمیراں ہک کن زیادہ (ݙو ݙو حرفیں دی صورت ئِ چ )حرفیں تے مشتمل ہوندئین تاں وت انھیں کُوں دوہریاں (یا ݙوڑیاں ) ضمیراں سݙیا ویندے۔ جملئیں ئِ چ لمباݨ کن بچݨ سانگے متصل ضمیراں افعال دے اڳوں ڳنڈھ ݙتیاں ویندئین۔ اے ڳالھ یاد رکھݨ آلی ئِ جو مفرد یا مرکب حروف دی صورت ئِ چ ورتئیں ون٘ڄݨ آلئیں انھیں ضمیریں دا افعال کن ان٘ڄ کئی مطلب نھیں تھیندا۔ اے جملے ݙیکھو جہڑے جو ہک یا ݙو لوظیں تے مشتمل ہن تے اے اپݨاں پورا پورا مطلب واضح کریندن۔

۱۔سݙئمِس (میں اوکوںسݙئے)

۲۔ سݙیسِم (اونہہ میکوں سݙئے)

۳۔ کھاندا ہانونس (توں اوکوں کھاندا ہانویں)

۴۔ کھاندا ہانوم

(توں میکوں کھاندا ہانویں)

۵۔ کھاندے ہاوِس

(تساں اوکوں کھاندے ہاوے)

۶۔ کھاندا ہائم

(او میکوں کھاندا ہا )

۷۔ کھاندا ہاسے

(او ساکوں کھاندا ہا)

۸۔ کھاندے ہانیں

(او انھیں کوں کھاندے ہَن)

۹۔ کھاندے ہاسِس

(اساں اوکوں کھاندے ہاسے)

۱۰۔ کھاندا ہامنے(میں تہاکوں کھاندا ہم)

اُتے ݙتئیں ڳئیں جملئیں کنوں جے کر ضمیری حرفیں کوں حذف کر ݙتا ون٘ڄے تاں وت باقی بچے ہوئے لوظیں دا کوئی مطلب واضح نہ تھیسی۔ جݙاں جو ان٘ڄ کیتیں ڳئیں ضمیری حرفیں دا وی افعال کن ان٘ڄ تھی کے کئی مطلب نھیں رہ ویندا۔ سرائیکی زبان دا اے حُسن ہے جو او ہک یا ݙو لوظیں دی صورت ئِ چ وݙے کِن وݙے جملے دی ادائیگی کوں ممکن بݨا ݙیندی ئِ۔ مثال دے طور تے اُتے ݙتے ہوئے جملے ݙیکھو جنھیں کن اے واضح تھیندے جو سرائیکی زبان مختصرنویسی ء ِچ آپݨاں ثانی نھیں رکھدی۔ متصل ضمیریں دا استعمال سرائیکی زبان دی مختصر نویسی کوں ہک نویکلا انداز بخشیندے۔ لمباݨ کوں سامݨے رکھدئیں ہوئیں اتھاں متصل ضمیریں کوں مفصل طور تے بیاں نھیں کیتا ون٘ڄ سڳدا۔ انشاء اللہ افعال دے باب ء ِچ متصل ضمیریں دا مفصل بیان آسی۔
ونکی:اسم ضمیر
ضمیر اشارہ

او ضمیر جہڑی جو کہیں اسم دو اشارہ کرے یا اوندا حوالہ ݙیوے۔ ضمیر اشارہ اکھیندی ئِ۔ ضمائر اشارہ ݙو قِسمی ہوندن۔ ہکڑیاں اوضمیراں جہڑیاں جو "نیڑے"کیتے استعمال تھیندئین انھیں کوں اشارہ قریب دیاں ضمیراں آکھیا ویندے۔ جیویں جو اینکوں ، انھیں کوں، ایندا، اِنھاں دا، ایندے وچ، انھیں کنوں، ایندے نال وغیرہ وغیرہ تے ݙوجھیاں او ضمیراں جہڑیاں جو "پرے"دے اشارے کیتے ورتیاں ویندئین۔ اُنھیں کوں اشارہ بعید دیاں ضمیراں سݙیا ویندے۔ جیویں اُو، اُوں، انھاں ، اونکوں، انھاں کوں، انھاں نال ، انھاں کنوں، اُوندے وچ وغیرہ وغیرہ۔ اے دی جمع اِنھاں یا انھیں تے اودی جمع اُنھاں یا اُنھیں تھیندی ئِ۔ ضمائر اشارہ تے ضمائر غائب شخصی یا خالص ہکے ضمیراں ہن۔ اُردوزبان ئِ چ ضمائر اشارہ  ’’یہ ‘‘ تے ’’وہ‘‘کوں دوہرانوݨ جائز ہے۔ جیویں جو  	۱۔ یہ یہ کہتا ہے ۔۲۔ وہ وہ کہتا ہے	۔۳۔ اس نے وہ وہ کام کیے۔

پر سرائیکی زبان ئِ چ ضمائر اشارہ کُوں ایں دوہرانوݨ فصح نھیں سمجھا ویندا۔ سرائیکی ئِ چ انھیں جملئیں کوں کجھ ایں آکھیا ویندے۔ 	۱۔ اے ایں آہد ے۲۔ او اُوں آہدے۳۔ اُونہہ ایجھیں ایجھیں کم کیتن۔

سرائیکی ضمائر اشارہ دا نقشہ

1۔	ضمائر اشارہ قریب:

حالت

واحد ضمیراں

جمع ضمیراں

فاعلی حالت

اے، ایں یا اینہہ

اے ، اِنھاں  یا انھیں

مفعولی حالت

ایکوں  یا  اینکوں

اِنھیں کوُں ، اِنھاں کُوں

اضافی حالت

ایندا، ایندی

اِنھاں دا ، اِنھیں دا 

ظرفی حالت

ایندے وچ، ایندے نال ، ایندے کولھ

اِنھاں /انھیں دے وچ، اِنھاں /انھیں دے نال یا کولھ

طوری حالت

ایں کنوں  یا اینہہ کنوں /ایں کنیں یا اینہہ کنیں

انھاں کنوں یا انھیں کنوں یا انھاں  /انھیں کنیں

2۔	ضمائر اشارہ بعید:

حالت

واحد ضمیراں

جمع ضمیراں

فاعلی حالت

او ، اُوں یا اونہہ

او ، اُنھاں  یا اُنھیں 

مفعولی حالت

اُوں کوں  یا  اوکوں 

اُنھیں کُوں یا اُنھاں کوُں

اضافی حالت

اُوندا  ، اُوندی

اُنھاں دا یا اُنھیں دا / انھیں دی

ظرفی حالت 

اُوندے وچ/نال/کولھ

اُنھاں یا اُنھیں دے وچ/نال/کولھ

طوری حالت

اُوں کنوں/اونہہ کنوں، اُوں کُنیں/اُونہہ کُنیں

اُنھا ں کنوں/اُنھیں کنوں، اُنھاں کُنیں یا انھیں کُنیں

3:	اِتھاں ہک ڳالھ دا نکھیڑا کیتی ون٘ڄاں جو عام طور تے اشارہ قریب دی فاعلی حالت کیتے ’’ایں‘‘تے اشارہ بعید دی فاعلی حالت کیتے ’’اُوں‘‘دا لوظ ورتیا ویندے۔ یعنی ایں کُوں اس دے معنیاں وچ تے اُوںکُوں ’’اُس‘‘دے معنیاں وچ استعمال کیتا ویندے۔ پر میݙے نزدیک ایں دا معنی’’اِس‘‘تے اوں دا معنی ’’اُس‘‘درست نھیں۔ بلکہ ایں دا معنی ’’ایسے‘‘تے اُوں دا معنی ’’ویسے‘‘تھیندے۔ مثال دے طور تے اے جملے ݙیکھو؛

اردو جملہ

غلط ترجمہ

درست ترجمہ

وجہ

تجھے اُس نے مارا

تیکوں اُوں مارئیے

تیکوں اُونہہ مارئیے

اِتھاں اُس نے دا ترجمہ اونہہ ہے نہ کہ اُوں ہے

ایسے نہ کر

اینہہ نہ کر

ایں نہ کر

ایسے دا ترجمہ ایں ہے نہ کہ اینہہ ہے

اِس نے کیا کہا

ایں کیا آکھئیے

اینہہ کیا آکھئیے

اس نے دا ترجمہ اینہہ ہے نہ کہ ایں ہے 

اتھاں اے ڳالھ نشابر تھی ڳئیء ِ جو ’’ایں تے اوں‘‘دے لوظ طور ، طریقے ، انداز تے مدد دے معنیاں ئِ چ استعمال تھیندن۔ جݙاں جو ’’اینہہ تے اونہہ‘‘ضمیر دی فاعلی حالت کوُں ظاہر کریندن۔ لہٰذا ایں تے اوں کوں ضمیردی فاعلی حالت کیتے استعمال کرݨا درست کائینی۔
ضمیر جواب موصول

____ ضمیر جواب موصول 

پہلوں اے جملے ݙیکھو؛

۱۔ انسان جو رہیندے سو /سوئی چیندے۲۔ جنھیں کولھوں دَھن دولتء ِ تنھیں تے اے لازم ء ِ‘جو او مسکینیں تے محتاجیں 

دی مدد کرݨ۳۔جو ٻئے کیتے کھݙ کھٹیسی سو ئی آپ کھݙئِ چ ڈھہسی۴۔جتلا ڳڑ اُتلا مِٹھا۵۔جئیں رات نہ کھادا اُونہہ اگھ نہ 

پاتااُتے ݙتے ڳئے پہلے جملے ئِ چ ضمیر موصولہ ’’جو‘‘دے جواب ء ِ چ سو /سوئی دا لوظ آئے ، جݙاں جو ݙوجھے جملے ئِ چ 

ضمیر موصولہ جنھیں دے جواب ئِ چ تنھیں دا لوظ ، تریجھے جملے ئِ چ ضمیر موصولہ ’’جو‘‘دے جواب ئِ چ سوئی دا لوظ ، چوتھے 

جملے ئِ چ ضمیر موصولہ ’’جتلا‘‘دے جواب ء ِ چ اُتلا دا لوظ تے پنجویں جملے ئِ چ ضمیر موصولہ ’’جئیں‘‘دے جواب ئِ چ 

’’اونہہ‘‘دالوظ استعمال کیتاڳئے۔ لہٰذا سو/سوئی تنھیں ، اُتلا تے اونہہ دے لوظ ضمائر جواب موصولہ ہن۔ اُتے ݙتے گئے 

جملئیں ئِ چ ورتیے ڳئے ضمائر موصولہ تے ضمیر جواب موصولہ کوں سامݨے رکھدیں ہوئیں ضمیر جواب موصولہ دی تعریف کجھ 

ایں تھیسی۔

’’ضمیر جواب موصولہ اوہا ضمیر ہے جہڑی جو ضمیر موصولہ دے جواب کیتے کم آوے‘‘۔

## ضمیر جواب موصول دی خصوصیات:
1۔	ضمیر موصول تے ضمیر جواب موصول دا استعمال عام طور تے ہکے جملے ئِ چ ای تھیندے۔ جیویں جو اُتے ݙتیں ڳئیں مثالیں کن واضح تھیندے۔ پر کݙہیں کݙہیں انھیں ݙوہائیں ضمیریں (ضمیر موصول تے ضمیر جواب موصول) کن جملے ئِ چ کہیں ہک ضمیر کُوں ڳجھا(مخفی) رکھیا ویندے یا صرف ہِکا ضمیر استعمال کیتی ویندی ئِ۔ پر اینہہ ہک ضمیر کن معنی ݙوہائیں ضمیریں دا نِکلدے۔ مثال دے طور تے اے جملے ݙیکھو:۱۔جنھیں وقت ون٘ڄائے اوپچھتائین۲۔انسان دی تقدیرئِ چ جو کجھ ہوندے اوکوں مِلدے ۳۔انسان دے دل ئِ چ خیال اُٹھدِن جہڑے چنڳے وی ہوندن تے مندے وی ہوندن۔۴۔جہڑے ݙرڳئے او مر ڳئے۔

2۔	عام طور تے کہیں وی جملے ئِ چ ضمیر جواب موصول ، ضمیر موصول دے بعد آندی ئِ۔ پرجݙاں کہیں ضمیر جواب موصول کن کئی اہمیت ظاہر کرݨی ہووے تاں وت او ضمیر موصول کن پہلوں آندی ئِ۔مثال دے طور تے اے جملے ݙیکھو؛

۱۔اے انعام تنھیں کوں ملِسی، جہڑے لائق ہوسِن۲۔انسان کوُں سوئی مِلدے جہڑا اُوندے نصیب ئِ چ لکھیا ہوندے۔

3۔	کݙہیں کݙہیں تاں ضمیر موصول تے ضمیر جواب موصول دے لوظ ہک ٻئے دے نال نال استعمال تھیندن پر عام طور انھیں ضمیریں دیاں ترکیباں ضمیر مبہم یا ضمیر کنایہ کیتے وی ورتیاں ویندن۔ جیویں جو اے ترکیباں جہڑا تہڑا، جئیں تئیں ، جنھیں تنھیں وغیرہ وغیرہ۔ مثال دے طور تے اے جملے ݙیکھو؛۱۔جہڑے تہڑے کوں آپݨے دل دا ویدن نہ ݙویڄے۲۔تیکوں جئیں تئیں آکھئیے کوڑ آکھئیے۳۔جنھیں تنھیں تیکوں مارئیے میں انھیں دی خبر گھنِ گھِنساں۔

4۔	کݙہیں کݙہیں تاں ضمیر غائب وی ضمیر جواب موصول دا کم ݙیندی ئِ۔ مثال دے طور تے اے جملے ݙیکھو؛

۱۔	جئیں نال وی دوستی رکھیجے انھیں نال توڑ نبھیجے	۲۔	جہڑا وعدہ کرو اوکوں پورا کرو

اُتے ݙتے ڳئے جملئیںئِ چ جئیں نال تے اوکوں توڑے جو ضمیر غائب دے لوظ ہن پر اتھاں ضمیر جواب موصول دے طور تے ورتیے ڳئین۔

5۔	کݙہیں کݙہیں تاں ظرف دے لوظ وی ضمیر موصول یا ضمیر جواب موصول دی جا ء تے ورتیے ویندن۔ مثال دے طور تے اے جملے ݙیکھو؛۱۔جہڑا میکوں سِک نال سݙیسی ، میں اُونہہ ݙاہیں بھڄ کے ویساں۲۔جہڑی جا (جتھاں) میݙے دل کوں سکون مِلسی اوہو میݙا استان ئِ۔

اُتے ݙتے ڳئے جملئیں ئِ چ اُونہہ ݙاہیں تے اوہو استان اسم ظرف ہن جہڑے جو اتھاں ضمیر جواب موصول دے طور تے استعمال تھین۔

6۔	ضمیر موصول یا ضمیر جواب موصول جݙاں وی کہیں جملے ئِ چ اسم کن پہلوں آندی ء ِ صفت دا کم ݙیندی ء ِ۔ جیویں جو اے ترکیباں ݙیکھو؛

جو کتاب، جہڑا ملک، جو کُئی، جیݙا پاݨی ، ایݙی ڈَھنڈھ وغیرہ ۔ انھیں ترکیبں ئِ چ  جو، جہڑا، جو ، جیݙا، ایݙا  توڑے جو ضمیر موصول پر اتھاں اے صفت دے طور تے ورتئیے ڳین۔
ضمیرمبہم

____7	ضمیر مبہم یا کنایہ 
اوہا ضمیر جئیں کن اے خبر نہ پووے جو او کہڑے اسم دی جا تے ورتی ڳئی ئِ "یا"ضمیر مبہم یا کنایہ اوہاضمیر ہوندی ئِ جہڑی جو شک پیدا کر ݙیوے تے اینہہ ڳالھ دا پک نہ تھیوݨ ݙیوے جو اے ضمیر کہڑے اسم دی جا تے استعمال تھئی ئِـ"یا"اوہا ضمیر جہڑی اسم دا تعین نہ کرے یا اوکوں ڳجھا یا لُکیا ہویا رکھے ضمیر مبہم یا کنایہ سݙی ویندی ئِ۔ مبہم دا معنی اے ڳجھُا، مخفی یا نا معلوم یعنی جیندی کُئی سن٘ڄاݨ نہ ہووے یا اوہا ضمیر جہڑی آپݨے متعلقہ اسم دا تعین نہ کرے یا اوکوں لُکا کرئیں رکھے۔ اے ڳالھ یاد رکھݨ آلی ء ِ جو 

i۔	ضمیر استفہام دے سارے دے سارے لوظ ضمیر مبہم یا کنایہ کیتے ورتئیے ویندن۔ پر ضمائر استفہام تے ضمائر مبہم یا کنایہ وچ فرق اے ہے جو ضمائر استفہام سوالیہ اندازئِ چ ورتیاں ویندئین۔ جݙاں جو ضمائر مبہم یا کنایہ آلاجملہ بیانیہ ہوندے۔

ii۔	ضمیر مبہم جݙاں کݙاں کہیں اسم کن پہلوں آندی ئِ۔ تاں وت او صفت دا کم ݙیندی ئِ۔مثال دے طور تے اے جملے ݙیکھو؛

۱۔کون آئی ئِ ، کون اَئے، کون آئین۲۔کئیں مارئیے ، کنھا ںمارئیے یا کنھیں مارئیے۳۔کُئی ہے، کئی ہِن، کئی ہئی ، کئی ہِم۴۔احمد توں کیا پیا آہدیں؟۵۔میݙا بستہ کون چا ڳئے؟۶۔کئی مرے کُئی جیوے ساݙا کیا؟۷۔کھیسے ئِ چ کجھ ہوّی؟	۸۔کُئی کجھ آہدے کئی کجھ آہدے۔۹۔جو کئی وی آوے مقابلہ کریساں (ضمیر مبہم کئی کن پہلوں ضمیر موصول ’’جو ‘‘استعمال تھئی ئِ جہڑی جو اتھاں صفت دا کم ݙیندی ئِ)۱۰۔فلاناں کتھاں ڳئے(اتھاں فلاناں دا لوظ توڑے جوضمیر مبہم دے طور تے استعمال تھئے پر اتھاں اے صفت سمجھا ویسی) ۱۱۔کُئی تاں ہوسی جیندے آکھݨ تے اے سب کجھ تھئے(اینہہ جملے ئِ چ کئی ، جیندے تے سب کجھ ضمائر مبہم ہن)۱۲۔ضمائر مبہم دو ہریاں وی ورتیاں ویندئین جیویں جو اے ترکیباں ، کیا کیا ، کئی کئی، کجھ کجھ، کئیں کئیں، کتھاں کتھاں،کون کون، کݙاں کݙاں، کتھوں کتھوں ، کیندا کیندا وغیرہ وغیرہ۔
ضمیر مشترک

ضمیر مشترک  اسم ضمیر دی قسم ہے ۔ ایندے کیتے اے جملے ݙیکھو؛

۱۔او اُوندی قمیض سیندی ٻیٹھی ئِ(دی جاتے) او آپݨی قمیض سیندی ٻیٹھی ئِ۔۲۔اُونہہ اُوندا ذمیہ کم کر گھدے (دی جاتے) اُونہہ آپݨاں ذمیہ کم کر گھدے۔۳۔انھیں انھیں دا ذمیہ کم کر گھدے(دی جاتے) انھیں آپݨا ں ذمیہ کم کر گھدے۔۴۔او انھیں دے کپڑے استری کریندے پئین(دی جا تے )او آپݨے کپڑے استری کریندے پئین۔۵۔تُوں تیݙا کم کر (دی جاتے) تُوں آپݨا کم کر۔ ۶۔توں تیݙی کتاب پڑھ (دی جاتے) توں آپݨی کتاب پڑھ۔۷۔تُساں تہاݙیاں کتاباں کھولو(دی جاتے) تساں آپݨیاں کتاباں کھولو۔۸۔میں میݙے سکول وینداں (دی جاتے) میں آپݨے سکول وینداں۔۹۔اساں ساݙے سکول ویندے ہیں(دی جا تے) اساں آپݨے سکول ویندے ہیں۔۱۰۔اساں ساݙا کم کر گھدے (دی جاتے) اساں آپݨا کم کر گھدے۔

اُتے ݙتے ڳئے جملہ نمبر ۱ کن جملہ نمبر ۱۰ تئیں دے پہلے حصے ئِ چ ضمائر شخصی یا خالص او (ضمیر واحد غائب)، اونہہ (ضمیر واحد غائب) انھیں (ضمیر جمع غائب) او ضمیر (جمع غائب) توں (ضمیر واحد حاضر) ، تساں(ضمیر جمع حاضر)، میں (ضمیر واحد متکلم) تے اساں (ضمیر جمع متکلم) بطور فاعل استعمال تھین جݙاں جو ضمائر اوندی ، اوندا، انھیں دا، انھیںدے، تیݙا، تیݙی، تہاݙیاں، میݙے، ساݙے تے ساݙا بطور مفعول ورتئے ڳئین۔ اُتے ݙتئے ڳئے جملیں دے ڈوٖجھئیں جملئیں ئِ چ اُتے لکھئے ڳئے ضمائر اضافی دی جا تے آپݨی ، آپݨاں ، آپݨے تے آپݨیاں بطور مفعول استعمال تھین۔ لہٰذا انھیں سارئیں مثالیں کن نشابر اے تھیا جو 

’’او ضمیر اضافی جہڑی جو غائب، حاضر یا متکلم کیتے ورتی ون٘ڄے، پر اینہہ کن پہلوں ضمیر شخصی دا استعمال ضروری ء ِ جیویں جو اُتے ݙتے ڳئیں جملئیں کن ظاہر پیا   تھیندے‘‘ 	یا

او اضافی ضمیراں جہڑیاں جو فاعل دے بجائے مفعول تے کم آوِن  یا او ضمائر شخصی یا خالص جہڑیایں جو جملے ئِ چ فاعل دے طور تے ورتیاں ون٘ڄن تے وت انھیں دی ضمائر اضافی کوں ای ضمائر مشترک آکھیا  ویندے۔ مثال دے طور تے اُتے ݙتے ڳئے جملئیں ئِ چ استعمال تھیندڑ ضمائر اضافی اُوندا، اوندی، انھیں دا، انھیں دے، تیݙا، تیݙی، تہاݙیاں، میݙے، ساݙے تے ساݙا  یا  آپݨی، آپݨاں، آپݨے تے آپݨیاں وغیرہ ضمائر مشترک اکھسین‘‘۔

کجھ اے جملے ݙیکھو؛۱۔میں آپ آساں یا میں خود آساں یا میں خود آپ آساں۲۔توں آپ ون٘ڄ یا توں خود ون٘ڄ یا توں خود آپ ون٘ڄ

اُتے ݙتے ڳئے ݙوہائیں جملئیں ئِ چ ضمائر آپ، خود، خود آپ  بطور ضمائر /اضافی/ضمائر مشترک استعمال تھین۔ جہڑیا ں جو آپݨی ڳالھ ئِ چ زور پیدا کرݨ کیتے ورتیا ں ڳئین۔

’’لہٰذا ضمیر مشترک (جہڑی جو آپݨے فاعل دے اڳوں بطور مفعول آئی ئِ) اونہہ ضمیر شخصی یا خالص دی ڳالھ ئِ چ زور پیدا کرݨ سانگے آئی ئِ جہڑی جو بطور فاعل استعمال تھئی ئِ‘‘۔

اُتے ݙتی ڳئی ساری بحث کن نشابر اے تھیا جو 

i۔	او ضمیر اضافی جہڑی جو جملے ئِ چ فاعل دی بجائے مفعول دے کم آوے  یا   

ii۔	او ضمیر اضافی جہڑی جو جملے ئِ چ ضمیر شخصی  یا خالص(جہڑی جو بطور فاعل ورتی ڳئی ہووے) دی ڳالھ ئِ چ زور پیدا کرݨ سانگے ورتی ون٘ڄے ضمیر مشترک اکھیندی ئِ۔

iii۔	ضمائر شخصی یا خالص غائب ہوون، حاضر ہوون یا متکلم ہوون تے انھیں دی جنس یا تعداد کجھ ہووے پر انھیں دے اڳوں ورتیاں ون٘ڄݨ آلیاں ضمائر مشترک کجھ ایں ہوندئین ۔ 

واحد مذکر کیتے آپݨا، جمع مذکر کیتے آپݨے، واحد مونث کیتے آپݨی تے جمع مونث کیتے آپݨیاں استعمال تھیندئین۔ جیویں جو اُتے ݙتے ڳئے جملئیں کن ظاہر ئِ ۔ اے ڳالھ یاد رہوے جو ضمیر مشترک آپ ، خود، خود آپ ہر اونہہ ضمیر شخصی کیتے (جہڑی جو جملے ئِ چ بطور فاعل ورتی ڳئی ئِ) توڑے جو او مذکر ہووے ، مونث ہووے واحد ہووے یا جمع ہووے ہکو جھئیں استعمال تھیندی ئِ۔ جیویں جو اُتے ݙتے ڳئے جملئیں کن ظاہر تھیندے۔
ضمیر تاکیدی

ضمیر تاکیدی اسم ضمیر دی قسم ہے۔

پہلوں اے جملے ݙیکھو؛

۱۔میں آپ آگیا ہَم۲۔او خوداے چہندے۳۔توں خود آپ آویں تے میکوں گھِن ون٘ڄیں۴۔ اینہہ کم ئِ چ اُوندا آپݨا ں فائدہ ئِ۔

اُتے ݙتے ڳئے جملیں ئِ چ ضمائر شخصی یا ضمائر خالص میں ، او، توں تے اُوند ے بعد ضمائر مشترک (جہڑے جو بطور مفعول آئین) آپ، خود، خود آپ  تے آپݨاں استعمال تھین ۔ جہڑے جو آپݨے آپݨے فاعل تے زور وی ݙیندن تے تاکید دا مفہوم وی پیدا کریندن۔ ضمیر مشترک دی تعریف کریندئیں ہوئیں اے ڳالھ پہلے وی بیان کر ݙتی ڳئی ئِ۔ لہٰذا ضمیر تاکیدی دی تعریف(ضمیر مشترک دی تعریف دی روشنی ئِ چ ) کجھ ایں تھیسی۔

’’جݙاں شخصی یا خالص ضمائر (جہڑیا ں جو بطور فاعل استعمال تھیاں ہوون) دے اڳوں ضمائر مشترک آپ، خود، خود آپ، آپݨاں/آپݨی/آپݨے تے آپ کن آپیں وچوں کُئی ہک ضمیر استعمال تھئی ہووے تے او جملے ئِ چ زور یا تاکید دا مفہوم پیدا کرے۔ ضمیر تاکیدی اکھیندی ئِ ۔ جیویں جو اُتے ݙتئیں ڳئیں مثالیں کن واضح ئِ‘‘۔
ضمیر تنکیری

ضمیر تنکیری یا ضمیر نکرہ اسم ضمیر دی ہک قسم ہے۔
’’او ضمیراں جہڑیاں جو اشخاص یا جانداراں تے اشیاء دی غیر معین تعداد یا مقدار کوں ظاہر کرِن ، ضمائر تنکیری یا ضمائر نکرہ سݙیندئین۔ اے ضمیراں تعداد دے لحاظ نال صرف ݙو ہن۔ یعنی اشخاص یا جاندراں دی غیر معین تعداد کیتے کُئی تے بے جان اشیا ء دی غیر معین تعداد یا مقدار کیتے، کجھ دا لوظ ورتیا ویندے‘‘۔

مثال دے طور تے اے جملے ݙیکھو؛

۱۔کُئی آوے کُئی ون٘ڄے ساݙا کیا۲۔کُئی تاں ہوسی جہڑا میݙی مدد کریسی۳۔تیݙے گھر ئِ چ کجھ رقم تاں پئی ہوسی۴۔یار! کجھ تاں کر

ضمیر تنکیری یا ضمیر نکرہ دے متعلق کجھ ضروری ڳالھیں :

i۔	جے کر ضمیرتنکیری یا ضمیر نکرہ دے اڳوں کُئی ہک حرف ربط آون٘ڄے تاں وت ضمیری تنکیری "کُئی"کہیں "دے لوظ ئِ چ تبدیل تھی ویندی ئِ۔ مثال دے طور تے اے جملے ݙیکھو؛

۱۔ کہیں غیر شخص کُوں گھر نہ آوݨ ݙے		۲۔  یار! کہیں دا آکھݨ تاں مَن گھِن

اُتے ݙتے ڳئے جملئیں ئِ چ چونکہ ضمیر تنکیری دے بعد کوُں تے دا حروفِ ربط آڳئین۔ اینہہ ڳالھوں ضمیر تنکیری کُئی کُوں کہیں ء ِچ بدل ݙتا ڳئے۔

ii۔	جے کر ضمیر تنکیری دے بعد آوݨ آلا اسم مونث ہوسی تاں وت ضمیر تنکیری "کُئی"دی بجائے "کَئی"تھی ویسی۔ مثال دے طور تے اے جملے ݙیکھو؛۱۔ میݙے گھر ء ِچ کَئی عورت وی موجود کائینی۲۔ کَئی ہے جہڑی میݙی مدد کرے؟

iii۔	خصوصیت کیتے ضمائر تنکیری دوہرائے ویندن۔ مثال دے طور تے اے جملے ݙیکھو؛

۱۔ کُئی کُئی آدمی اے کم کریندے۲۔ کہیں کہیں جا تے مینہہ وُٹھے۳۔کَئی کَئی تریمت سگھڑ سیاݨی ہوندی ئِ۔ 

iv۔	ٻہوں تھوڑی مقدار یا تعداد دا مفہوم پیدا کرݨ سانگے ضمیر تنکیری’’کُجھ‘‘کوں دوہرایا ویندے۔ مثال دے طور تے اے جملے ݙیکھو؛۱۔کجھ کجھ سوجھلا تھی ڄلئے۲۔میکوں کجھ کجھ یاد آندا پئے۳۔تیڈا کُجھ کُجھ وی ٻہوں کُجھ ئِ۔

v۔	ضمیر تنکیری ’’کہیں‘‘دی جمع ’’کنہاں‘‘ہے۔ اے لوظ ضمیر استفہامیہ ’’کنھاں‘‘کنوں مختلف ہے۔ کِنہاں دی ہائے ہوز کوں ݙو چشمی’’ھ‘‘نال لکھݨ غلط ئِ۔ ایندا تلفظ کریندئیں ہوئیں ایندے آخری’’ہا‘‘کوں ذرا لمبا چھک کرئیں ادا کیتا ویندے تے ضمیر استفہامیہ دے کنھاں دے ’’کنِھ‘‘تے زور ݙتا ویندے۔

vi۔	ضمائر تنکیری کُوں نفی دے نال دوہرا کرئیں ٻہوں تھوڑے دا مفہوم پیدا کیتا ون٘ڄ سڳدے۔ مثال دے طور تے اے جملے ݙیکھو؛۱۔کُئی نہ کُئی مخلص دوست آخر مل ای ویسی۲۔کجھ نہ کجھ سوجھلا تھی چُکئے۳۔ کہیں نہ کہیں کوں میݙی حالت تے ترس آ ای ویسی۔

vii۔	بعض ماہرین لسانیات دے نزدیک ، فلا ݨاں ، کُل، سَبھ، سبھے، سبھو، سبھݨاں، سبھݨئیں، سبھݨیاں، جو کُئی، جو کجھ، جہڑا کجھ ، جئیں کہیں، ہر کُئی، ہر کہیں، جئیں تئیں  سبھ کجھ وغیرہ وغیرہ وی ضمیر تنکیری دے طو ر تے ورتئیے ویندن۔ اُتے ݙتے ڳئے جو کئی ، کن، سبھ کجھ، تئیں ، ضمائر تنکیری کوُں مرکب ضمائر تنکیری آکھیا ویندے۔
ضمیر صفتی

ضمیر صفتی یا صفت ضمیری اسم ضمیر دی ہک قسم ہے۔
ضمائر صفتی او اسم ہوندئین جنھیں ئِ چ ضمائر کہیں صفت دے نال واقع تھیندئین  یا  اوصفتاں جنھاں ئِ چ کجھ نہ کجھ ضمیری خاصیتاں پاتیاں ویندئین ضمائر صفتی یا صفت ضمیری سݙیندئین۔ اوہے لوظ جہڑے جو اینہہ تعریف دے دائرے ئِ چ آندن یا تاں او صفتاں ہوندن تے یا وت او ضمیر ہوندن۔ یعنی اے لوظ اسم دے نال آون تاں صفت بݨ ویندن تے جے کر اسم دے بغیر آون تاں وت ضمیر سݙئے ویندن۔ مثال دے طور تے اے جملے ݙیکھو؛

۱۔	میں کملے رملے دا کجھ تاں خیال کر		۲۔ اونہہ سیاݨے سوڈھے شخص کُوں کیا تھی ڳئے؟

اُتے ݙتے ڳئے جملئیں ئِ چ  میں تے اونہہ ضمائر صفتی ہن کیوں جو انھیں ضمائر دے اڳوں صفات کملے رملے تے سیاݨے سوڈھے استعمال تھین۔ چونکہ اے لوظ (میں تے اونہہ) اتھاں صفت دے نال رل کرئیں صفت دا کم ݙیندے پئن ۔ اینہہ ڳالھوں انھیں کوں ضمائر صفتی یا صفت ضمیری آہدن۔ضمائرصفتی ݙو قِسمی ہوندن۔ ہکڑے ضمائر صفتی مقداری تے ݙوجھے ضمائر صفتی ذاتی۔
1۔	ضمائر صفتی مقداری:

سرائیکی زبان دے ضمائر صفتی مقداری اے ہن۔ اِتلا(اِتنا) یا  ایتلا، اُتلا(اُتنا) یا  اوتلا، کِتلا (کتنا) یا کیتلا،  جِتلا (جتنا) یا  جیتلا یا اِتی، اُتی، ، کِتی، جِتی وغیرہ۔ اے صفتاں واحد مذکر کیتے استعمال تھیندئین جݙاں جو جمع مذکر کیتے انھیں دے "آخری الف "کوں یائے مجہول ئِ چ بدل ݙتا ویندے۔ یعنی اے اِتلے(اِتنے) یا  ایتلے، اُتلے(اُتنے) یا  اوتلے، کِتلے (کتنے) یا  کیتلے، جِتلے (جتنے )یا جیتلے بݨ ویندن۔ واحد مونث کیتے یائے مجہول دی بجائے یائے معروف ڳنڈھی ویندی ئِ ۔ جیویں جو  اِتلی(اتنی) یا  ایتلی، اُتلی(اُتنی) یا  اوتلی، کِتلی ( کِتنی) یا  کِیتلی تے جتلی (جتنی) یا  جیتلی وغیرہ۔ تے جمع مونث کیتے’’یاں‘‘دا ودھارا کیتا ویندے۔ جیویں جو  اِتلیاں(اِتنیا ں) یا  ایتلیاں، اُتلیاں (اُتنیاں) یا او تلیا ں، کتِلیاں (کِتنیاں) یا  کیتلیاں، جِتنیاں (جِتلیاں) یا جِیتلیاں وغیرہ۔

کݙہیں کݙہیں انھیں صفتیں دے اڳوں واحد مذکر کیتے سارا، جمع مذکر کیتے سارے، واحد مونث کیتے ساری تے جمع مونث کیتے ساریاں دے لوظ وی ڳنڈھ ݙتے ویندن۔ جیویں جو اِتلا سارا، اِتلے سارے، اتلی ساری تے اتلیاں ساریاں وغیرہ 

2۔	ضمائر صفتی ذاتی:سرائیکی زبان دے ضمائر صفتی ذاتی کجھ ایں ہن۔ 

واحد مذکر کیتے:	ایجھاں، اوجھاں، کیجھاں، جیجھاں وغیرہ۔ ایجھاں کُوں، ایّھوجھئیاں یا ایں جھئیاں، اوجھا کوُں، اُوہو جھئیاں یا اُوں جھئیاں، کیجھاں کُوں، کئیں جھئیاں، یا کئیوجھئیاں تے جیجھاں کوں، جیو جھئیاں  یا جئیں جھئیاں  وی لکھیا ویندے۔

واحد مونث کیتے:ایجھئیں، او جھئیں ، کیجھئیں تے جھیجھئیں وغیرہ یعنی انھیں دی یائے معروف سانگے انھیں دے تلوں زیر لا ݙتی ویندی ئِ

جمع مذکر کیتے:ایجھئیں(اے، جھئیں) ، او جھئیں، کیجھئیں، جھیجھئیں وغیرہ۔ یعنی انھیں کُوں یائے مجہول نال لکھیا تے پڑھیا ویندے۔

جمع مونث کیتے:	ایجھئیاں، او جھئیاں، کیجھئیاں تے جیجھئیاں وغیرہ وغیرہ۔ 

انھیں ضمائرکوُں ضرورت دے مطابق دوہرایا وی ویندے۔ بعض اوقات جیجھاں نال تیجھاں وی استعمال کیتا ویندے۔ صفات ضمیری دے کجھ لوظ اے وی ہن۔ ہک ، ہکڑا، ݙوجھا، ٻیا، ݙوہیں، ٻہوں بعض یا بعضے ، سبھ، سبھو، سبھݨے، سبھݨیاں وغیرہ  لوظ ہک دیاںکجھ صورتاں اے وی ہن۔ ہک ٻیا، ہک ہکلا، ہکڑا، ہک ݙوجھا، ہکو، ہکو کجھ، ہکو ہکو، ہکو جھئیاں، ہک نہ ہک، ہک نہ ٻیا  وغیرہ وغیرہ۔ کجھ اے صورتاں  اَدھ، ادھوادھ، ادھ پچدھ، ادھا پچدھا، ادھورا ݨاں وغیرہ وغیرہ۔
ضمیر تعظیمی

ضمیر تعظیمی اسم ضمیر دی ہک قسم ہے۔ سرائیکی زبان ئِ چ عزت تے احترام دے اظہار کیتے ضمیر واحد غائب تے ضمیر واحد حاضر کیتے جمع دا صیغہ استعمال کیتا ویندے۔ مثال دے طور تے اے جملے ݙیکھو؛

۱۔توں کِتھاں ہانویں (دی بجائے) تساں کتھاں ہاوے۲۔میں اڄ تیݙے گھر آساں (د ی بجائے) میں تہاݙے یا سئیں ہوراں دے گھر آساں۳۔توں کتھاں ڳیا ہانویں (دی بجائے) سئیں ہوراں کتھاں ڳئے ہن۴۔پیر صاحب اڄ میݙے گھر آسی (دی بجائے) پیر صاحب ہوراں اڄ میݙے گھر آسِن۵۔استاد صاحب میݙے تے ٻہوں مہربان ہے(دی بجائے) استا صاحب میݙے تے ٻہوں مہربان ہنِ۶۔توںکیا کریندا ٻیٹھیں (د ی بجائے) آپ ہوراں کیا کریندے ٻیٹھین

کݙہیں کݙہیں اسم عام دے لوظ وی ضمیر تعظیمی دے طور تے استعمال تھیندن۔ او لوظ اے ہن، آنحضرت، حضور تے حضرت وغیرہ۔

آنحضرت:

اے لوظ فقط شاہ ِ مرسلاں، رسول عربی ا دی ذات اقدس کیتے مختص ہے۔ جیویں جو اساں آہدے ہیں، آنحضرت  ا اے ڳالھ ایں فرمائی ئِ ۔ 

حضور:	 i۔حضور دا لوظ جݙاں ضمیر واحد غائب کیتے ورتیا ویسی تاں وت ایندا مصداق صرف پاک پیغمبر ا دی ذات اقدس ہوسی۔ جیویں جو حضور پاک  ا  اللہ دے آخری پیغمبر ہِن۔

ii۔بطور ضمیر واحد غائب بزرگانِ دین یا اولیائے کرام کیتے وی ورتیا ویندے۔ 

iii۔ضمیر واحد حاضر کیتے مذاحاً  یا طنزاً ورتیا ویندے ۔ جیویں جو  

۱۔حضور اتھاں کتھاں؟۲۔حضور تشریف گھِن آئو۔۳۔حضور بازار ویندے پئین تاں میݙے کیتے کجھ پھل گِھدی آون۔۴۔حضور دا سر جیندا تاں وت ݙاتری پھیر نہ پھیر ۔

حضرت:i۔مشاہیرِاسلام یا بزرگان عظام کیتے بطور تعظیماً۔ جیویں جو حضر ت سیدنا عمر بن خطابؓ، حضرت شاہ عبدالقادر جیلانی  ؒ، حضرت سخی سلطان باہو ؒ، حضرت قائداعظم، حضرت علامہ اقبال۔

ii۔	اے لوظ تضیحکاً وی استعمال کیتا ویندے۔ جیویں جو 

۱۔ توں تاں وݙا حضرت ہیں۔۲۔ حضر ت صاحب آئو! تشریف گھِن آئو۔۳۔بسم اللہ ! حضرت صاحب آڳین ۔

iii۔	اے لوظ پیغمبر اکیتے وی تعظیماً استعمال کیتا ویندے۔
ضمیر معکوس

ضمیر معکوس وی اسم ضمیر دی ہک قسم ہے۔
جݙاں آپݨی ڳالھ ئِ چ زور پیدا کرݨا ہووے تاں وت ضمیر شخصی دے اڳوں خود، آپ تے خود آپ وچوں کہیں ہک لوظ دا ودھارا کر ݙیندے ہیں(جیویں جو ضمیر مشترک دے عنوان ہیٹھ بیان کیتا ڳئے۔ آپ دا لوظ ضمیر تعظیمی کیتے وی استعمال تھیندے۔ جیویں جو ضمیر تعظیمی دے عنوان ہیٹھ وضاحت کیتی ڳئیئِ) ضمیر شخصی دے اڳوں استعمال تھیندڑانھیں لوظیں کوں ضمائر معکوس آکھیا ویندے۔ مثال دے طور تے اے جملے ݙیکھو؛۱۔تُوں رُٹھا وی آپ ہیں ، منیسیں وی آپ۲۔توں خود میݙے کول ٹُر کے آسیں۳۔او خود آپ نہ آسی تاں وت ٹنگوٹاݨی چویج کے آسی ۴۔ٻس حضور ! تُساں آپ ای آپ ہو
اسم معاوضہ

تعریف: او اسم جہڑا جو کہیں محنت دی اُجرت، مزدوری یا بھاڑے کوں ظاہر کرے  اسم معاوضہ سݙیندے۔ جیویں جو رنڳائی ، چوائی، دھوائی، تے سِلائی وغیرہ۔ بعض مصادر کن بنݨ آلے اسمائے حاصل مصدر اسم معاوضے وانگوں ہوندن پر انھیں ء ِ چ اجرت ، مزدوری یا بھاڑے دا تصور نھیں پاتا ویندا۔ جیویںتݙݨ کِن تݙائی‘ مَستݨ کن مستائی تے لڑݨ کن لڑائی وغیرہ وغیرہ۔

اسم معاوضہ بݨانوݨ دا قاعدہ:

1۔ اے ڳالھ یاد رکھݨ آلی ئِ جو اسم معاوضہ فقط مصادر‘ متعدی یا متعدی المتعدی کن ای بݨایا ون٘ڄ سڳدے۔ متعدی مصادر کن اسم معاوضہ بݨاوݨ دا طریقہ کجھ ایں ہے جو مصدر دے مصدری مادے دے بعد "ائی"بطور لاحقہ ڳنڈھ ݙویندے۔ جیویں جو؛

مصدر

اسم معاوضہ

مصدر

اسم معاوضہ

مصدر

معاوضہ

مصدر

معاوضہ

چَھڑݨ

چَھڑائی

کَپݨ

کَپائی

تَھݙݨ

تھݙائی

کُٹݨ

کُٹائی

پورݨ

پُرائی

رنڳݨ

رنڳائی

بھُنݨ

بھُنائی

پَٹݨ

پَٹائی

2۔ متعدی المتعدی مصادر دے مصدر ی مادے دے اڳوں "ئی"بطور لاحقہ ڳنڈھ ݙیوݨ نال اسم معاوضہ بݨایا ون٘ڄ سڳدے۔ جیویں جو؛

مصدر

اسم معاوضہ

مصدر

اسم معاوضہ

مصدر

معاوضہ

مصدر

معاوضہ

سِلوانوݨ

سِلوائی

پٹوانوݨ

پَٹوائی

پَکوانوݨ

پَکوائی

چھِلوانوݨ

چھلوائی

پن٘ڄوانوݨ

پن٘ڄوائی

کُہانوݨ

کُہائی

چِروانوݨ

چِروائی

رنڳواونوݨ

رنڳوائی
اسم اِستقبال

تعریف:ایّھو جھئیں لوظ جہڑے جو مصادر دے مادئیں کن بݨئیے ہوئے ہووݨ تے او جملے وچ صفت یا اسم دا کم ݙیوݨ کیتے استعمال تھیون، تے جنھیں کن اے معلوم تھیوے جو کُئی کم آوݨ آلے وقت ء ِ چ تھیوݨے ۔ مصادر کن مشتق ایھّوجھئیں لوظ اسم استقبال دے ناں نال یاد کیتے ویندن۔ مثال دے طور تے اے جملے ݙیکھو؛

۱۔میں کراچی ون٘ڄݨے۲۔ زینب اڄ لاہوروں آوݨی ئِ۳۔ گھوڑے بھڄݨن۴۔ڳائیں ݙبھݨئین

اساں اے تاں ڄانڈے ہیں جو کہیں وی صفت دا جہڑے وی اسم نال ڳانڈھا (تعلق) ہوندے ہمیشاں او اُوندی جنس تے عدد دی مناسبت نال آندی ئِ۔ اُتے ݙتئیں ڳئیں جملئیں ئِ چ ون٘ڄݨے دا مطلب ئِ، ون٘ڄݨ آلائِ ، آوݨی ئِ دا مطلب ئِ آوݨ آلی ئِ ، بھڄݨن دا مطلب ئِ ، بھڄݨ آلے ہن تے ݙبھݨئین دا مطلب ئِ جو ݙھݨ آلیاں ہن۔ ݙوجھے لوظیں ئِ چ ون٘ڄݨے، آوݨی ئِ، بھڄݨن تے ݙبھݨ دے لوظ صفتیں دے طور تے استعمال تھین۔ جہڑے جو آپݨے آپݨے اسمیں  میں، زینب، گھوڑے تے ڳائیںنال تعلق رکھیندن اینہہ ڳالھوں ون٘ڄݨے، آوݨی ئِ، بھڄݨن تے ݙبھݨئین کوں صفات دا ناں ݙیسوں۔ اے صفتاں آپݨی آپݨی جنس تے عدد دے مطابق آئین۔اے لوظ کہیں نہ کہیں مصدر کن ای مشتق ہن۔لہٰذا اے اسم استقبال سݙیسن۔ کیوں جو انھین دی مناسبت نال تھیوݨ آلے کمیں دا آوݨ آلے وقت ء ِچ مکمل ہووݨ ای ممکن ہے۔ اے ڳالھ وی یاد رکھݨ آلیء ِ جو اسم استقبال ضرورت، حاجت ، حق، قابلیت یا لیاقت دے معنی وی ݙکھیندے۔ جیویں جو انھیں جملئیں کن ظاہر تھیندے ؛

۱۔میکوں کراچی ون٘ڄݨے(اِتھاں لوظ ون٘ڄݨے ضرورت دے معنی ݙیندے)۲۔میکوں اونِکن حساب گھِنݨے( اِتھاں لوظ گھنِݨے ضرورت دے نال نال حق دے معنی وی ݙیندے)۳۔اے کم کہیں کاریگر کن ای تھیوݨے (اِتھاں لوظ تھیوݨے قابلیت یا لیاقت دے معنی ݙیندے)۔

اسم استقبال بݨاوݨ داقاعدہ:کہیں وی مصدر دے بعد واحد مذکر کیتے ’’ے‘‘واحد مونث کیتے’’یئِ‘‘جمع مذکر کیتے’’ن‘‘تے جمع مونث کیتے’’ین‘‘ڳنڈھݨ نال اسم استقبال حاصل تھیندے۔ اے ڳالھ یاد رکھیجے جو۔ جمع مذکر تے جمع مونث بݨیندئیں ہوئیں مصدر دی مصدری علامت ’’ݨ‘‘دے ہیٹھوں’’زیر‘‘ضرور لانوݨی پوندی ئِ۔ جیویں جو اسم استقبال دیاں اے مثالاں ݙیکھو؛

مصدر

واحد مذکر

واحد مونث

جمع مذکر

جمع مونث

مصدر

واحد مذکر

واحد مونث

جمع مذکر

جمع مونث

لکھݨ

لکھݨے

لکھݨی ئِ

لکھݨن

لکھݨیئن

تھیوݨ

تھیوݨے

تھیوݨی ئِ

تھیوݨن

تھیوݨیئن

مارݨ

مارݨے

مارݨی ئِ

مارݨن

مارݨیئن

ݙیکھݨ

ݙیکھݨے

ݙیکھݨی ئِ

ݙیکھݨن

ݙیکھݨیئن

سوچݨ

سوچݨے

سوچݨی ئِ

سوچݨن

سوچݨئین

پُورݨ

پورݨے

پورݨی ئِ

پُورݨن

پُورݨیئن

نوٹ: ۸ ۔اسم آلہ ۹۔اسم صوت ۱۰۔اسم مصغّر ۱۱۔اسم مکبّر   تے ۱۲۔اسم صفت تے مکمل بحث گذرئیل  صفحات تے گزر چکی ئِ ۔ انھیں اسماء تے اِتھاں ، لکھݨ وقت تے صفحات کوُں ضائع کرݨ دے سِوا کجھ حاصل نہ تھیسی۔ (مرتب)
ساہیوال

ضلع سرگودھا دا قصبہ تے ہک تحصیل ۔دریائے جہلم دے سجٖے کنارے تے واقع ہے۔ ایکو ں سولہویں صدی اِچ بلوچ قبیلے آباد کیتا ہا۔ ایں خاندان دا ملک بجڑ خاں، کیچ مکران بلوچستان دے مغربی علاقے دا ہک چھوٹا جیہاں رئیس ہا۔رئیس سیستان نے ایندی سوہݨی دھی دا رشتہ منگیا تاں ایں انکار کر ݙتا ۔ایندی وجہ نال ݙونہیں رئیساں اِچ جنگ دی نوبت آ ڳی۔ بجڑ خان اپݨے خاندان سودھا بھجٖ تے دلی آ ڳیا جتھاں مغل شہنشاہ بابر تخت نشین تھی چکیا ہا۔ بجڑ خاں کوں دربار تک رسائی حاصل تھی ڳی۔ بابر ایکوں علاقے تھل یعنی شاہ پور (وسیب )اچ جاگیر عطا کیتی۔ بجڑ خان خوشاب دے نیڑے آ تے آباد تھی ڳیا ۔1530ء اچ ایندا انتقال تھیا تاں ایندا پُتر گل بابلک خاں ایندا جانشین بنڑیا۔ ایں ضلع شاہ پور اچ کئی نویں دیہات آباد کیتے ۔ جئیں اِچ ساہیوال دا قصبہ وی شامل ہے ۔ اتھاں ایں نگرانی کیتے جھمٹ قوم دا ہک فروساہی یا ساہی ناں دا مقرر کیتا ۔ ساہیوال ہوندے ناں نال مشہور تھیا۔

قصبہ ساہیوال کہیں زمانے اِچ تجارت دا ٻہوں وݙا مرکز ہا۔ اتھوں مال پرے پرے تک ویندا ہئی۔ ہتھی دے ݙند دا سوہݨا کم تے ٻالیں دے لکڑی دے کھݙوݨیں بنڑدے ہن۔ قدیم شہر اچ ہک فصیل دے اندر ہا تے ایندے چھ دروازے ہن جنہاں اچ کشمیری دروازہ ، لاہوری دروازہ ودھ مشہور ہن۔ انگریزاں دے عہد اِچ اتھاں میونسپلٹی ، تھانہ تے تحصیل بݨائی ڳی ہئی ۔ ایں ویلھے اے ضلع شاہ پور اِچ شامل ہا ۔ اتھاں دی میونسپلٹی 1876ء اچ قائم تھئی ہئی۔ 1897ء اچ ایندی آبادی 9210افراد تے مشتمل ہئی جݙاں جو 1931ء اچ ایندی آبادی 18090افراد تے مشتمل ہئی۔ قیام پاکستان توں پہلے اتھاں کھتری تے اروڑواں دی اکثریت ہئی جیڑھے قیام پاکستان دے بعد اتھوں بھارت چلے ڳے تے انہاں دی جھاہ مسلمان مہاجر آ تے آباد تھئے۔ گنا، فالسہ، سنگترہ تے سیب اتھاں ودھ توں ودھ پیدا تھیندن۔ اے تحصیل ہیڈ کوارٹر وی ہے اتھاں طلباء تے طالبات دے ڈگری کالج ، ہائی سکول، ہسپتال ،تحصیل سطح دے دفاتر تے عدالتاں ، تجارتی بازار موجود ہن۔ صوفی بزرگ حضرت محمد شمس الدین سیالوجی جیڑھے پیر سیال دے ناں نال مشہور ہن اتھاں مدفن ہن۔ آپ سلسلہ چشتیہ دے معروف روحانی بزرگ ہن۔ آپ دی ولادت 1799ء اچ جݙاں جو وفات 4جنوری 1883ء کوں تھئی۔ پیر آف گولڑہ شریف آپ دے مریدین اچ شامل ہن۔ آپ دا عرس ہر سال وݙی دھوم دھام نال منایا ویندے۔ جئیں اِچ ہزاراں عقیدت مند شریک تھیندن۔

علم و ادب دے لحاظ نال قصبہ ساہیوال اچ کالم خاں مرحوم مرثیہ گو شاعر دی حیثیت نال سنُجٖاݨیے ویندن ۔ مہدی حسن ضیغم وی اتھاں دے شاعر ہن۔ آپ 1983ء اچ فوت تھئے۔ مشہور عالم دین ،مصنف ،مذہبی کتب دے مصنف مفتی عبد الشکور ترمذی دا تعلق وی ساہیوال توں ہا۔ آپ دا انتقال 2001ء اچ تھیا۔ اے ایچ انیس مرحوم وی اتھاں دے ناول تے افسانہ نگار ہن۔ موجودہ دور اِچ مسعود تنہا، نجف شیرازی، اسد اعوان، غلام محمددرد، حیات بھٹی، نذر اقبال، اقبال ندیم تے افتخار عاکف دے ناں نمایاں ہن۔ ساہیوال دی آبادی 1981ء اچ 21231 تے 1998ء دی مردم شماری دے مطابق 32019نفوس تے مشتمل ہئی ، ایندی موجودہ آبادی 40ہزار توںودھ ہے۔
ونکی:پاکستان
ونکی:پنجاب
حیدر آباد

حیدر آباد صوبہ سندھ دا ݙوجھا وݙا شہر ہے۔ حیدرآباد ہک ڈویژن وی ہے۔
ونکی:سندھ
ونکی:پاکستان
نیپال

نیپال براعظم ایشیاء دا ہک ملک ہے۔ دار الحکومت کھٹمنڈو ہے۔
نیپال
نیپال (نیپالی: नेपाल‎ [neˈpal]) دا سرکاری ناں وفاقی جمہوری جمہوریہ نیپال ہے۔ ایہ جنوبی ایشیا دا ہک زمین بند ملک ہے۔ ایندا زیادہ تر حصہ سلسلہ کوہ ہمالیہ دے دامن وچ واقع ہے پر سندھ تے گنگا دے میدان دا کجھ حصہ وی نیپال وچ آندے۔ ایندی کل آبادی 26.4 ملین ہے تے آبادی دے لحاظ نال ایہ دنیا دا 48واں وݙا ملک ہے تے رقبے دے لحاظ نال دنیا دا 93واں وݙا ملک ہے۔ ایندیاں سرحداں شمال وچ چین، جنوب، مشرق تے مغرب وچ بھارت نال ملدیاں ہن۔ بنگلہ دیش ایں توں چھڑا 27 کلومیٹر دی دوری تے ہے۔ بھوٹان تے نیپال دے درمیان بھارت دی ریاست سکم ہے۔ نیپال دا جغرافیہ انتہائی متنوع ہے۔ اتھاں زرخیز میدانی زمین، جنگلاتی پہاڑ تے دنیا دیاں اٹھ اچیاں ترین پہاڑی چوٹیاں وی نیپال وچ ہن، بشمول سب توں زیادہ بلند پہاڑی چوٹی جیں کوں دنیا ماونٹ ایورسٹ دے ناں نال ڄاݨدی ہے۔ نیپال دا دارالحکومت کھٹمنڈو ہے تے ایہو ملک دا وݙا شہر وی ہے۔ نیپال وچ کئی نسلاں دے لوک رہندے ہن اتے نیپالی زبان اتھاں دی سرکاری زبان ہے۔
پشاور

پاکستان دے صوبے خیبرپختونخواہ دا صدرمقام ہے۔ پاکستان دا ہک قدیمی شہر ہے۔ پشاور لوکاں دی نسبت نال اینکوں پشاور دا ناں ݙتا ڳیا ، اے وسیب دا شہر ہا ۔ ایندی زبان ہندکو جو کہ سرائیکی دے قریب ہئی ، اِتھاں پشتون ناں دی کوئی شئے نہ ہئی ہک ہزار سال پہلے محمود غزنوی دے حملیاں دے بعد اِتھاں پشتون آوݨ شروع تھئے ،تے ضیاء الحق ویلے افغانستان دے ٻہوں لوکیں کوں اتھاں وَسایا ڳے۔

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
درابݨ کلاں

درابݨ کلاں ضلع دیرہ اسماعیل خان دا ہک اہم شہر تے علاقہ ہے۔

## مشہور شخصیات

* حبیب موہاݨہ
دمشق

دمشق شام دا دار الحکومت ہے تے دنیا دے قدیم ترین شہراں وچوں ہک ہے۔ ایں شہر دی تاریخ ہزاراں سال پرانی ہے تے اے مختلف تہذیباں تے سلطنتاں دا مرکز رہ ڳئے۔ دمشق کوں "شام" دے ناں نال وی ڄاݨا ویندے تے اسلامی تاریخ وچ اے ہک خاص مقام رکھیندے۔

دمشق وچ بہت سارے تاریخی تے ثقافتی مقامات موجود ہن، جنہاں وچ اموی مسجد، سلطان صلاح الدین ایوبی دا مقبرہ تے قدیم بازار شامل ہن۔ اے شہر اپݨی خوبصورت عمارات، باغات تے ثقافتی ورثے دی وجہ نال مشہور ہے۔

سرائیکی زبان وچ دمشق دے بارے وچ لکھݨ والے شعر تے نظماں وی موجود ہن، جنہاں وچ اے شہر دی عظمت تے تاریخی اہمیت کوں بیان کیتا ڳئے۔ دمشق ہک اہم مذہبی تے ثقافتی مرکز دے طور تے ڄاݨا ویندے تے اوندی فضاوں وچ قدیم تے جدید دا حسین امتزاج محسوس تھیندے۔
مکہ

thumb
**مکہ** (مکمل نام: مکہ مکرمہ، عربی: مَكَّةُ الْمُكَرّمَةْ‎، ترکی: Mekke) تاریخی خطہ حجاز وچ سعودی عرب دے صوبہ مکہ دا دار الحکومت تے مذہب اسلام دا مقدس ترین شہر ہے۔ شہر دی آبادی 2004ء کے مطابق 12 لاکھ 94 ہزار 167 ہے۔ مکہ جدہ کنوں 73 کلومیٹر دور وادی فاران وچ  سطح سمندر کنوں  277 میٹر بلندی تے  واقع ہے۔ ایہ بحیرہ احمر کنوں 80 کلومیٹر دے فاصلے  تے ہے ۔

ایہ شہر اسلام دا مقدس ترین شہر ہے کیونجو روئے زمین تے مقدس ترین مقام بیت اللہ اتھ موجود ہے تے  تمام باحیثیت مسلماناں تے  زندگی وچ کم از کم ہک واری اتھوں دا حج کرݨ فرض ہے ۔

ونکی:سعودی عرب
بنگلہ دیش

thumb|Flag of Bangladesh
thumb|سرکاری مہر
بنگلہ دیش(سابق مشرقی پاکستان) ((بنگالی: বাংলাদেশ)‏) جنوبی ایشیا دا ہک ملک ہے۔ میانمار دے نال مختصر جیہی سرحد کلدے علاوہ ایہ ترئے اطراف توں بھارت نال ملا ہویا ہے۔ 14 اگست 1947ء توں گھن کے 16 دسمبر 1971ء تک ایہ اسلامی جمہوریہ پاکستان دا حصہ رہیا ہے۔ ہݨ جنوب وچ ایندے سرحداں خلیج بنگال نال ملدن۔ بھارت دی ریاست مغربی بنگال کوں ملا کے بنگالی اینکوں اپݨا نسلی وطن آہدن۔

بنگلہ دیش دے موجودہ سرحداں 1947ء وچ تقسیم ہند دے موقعے تے وجود اچ آئے جݙݨ ایہ پاکستان دے مشرقی حصے دے طور تے برطانیہ توں آزاد تھیا۔ پاکستان دے ݙوہیں مشرقی و مغربی حصیاں دے درمیان 1600 کلومیٹر (ہک ہزار میل) دا فاصلہ حائل ہئی۔ مشترکہ مذہب ہووݨ دے باوجود پاکستان دے ݙوہاں بازؤاں وچ نسلی و لسانی خلیج ودھدی ڳئی، جینکوں مغربی پاکستان دی عاقبت نا اندیش حکومت نے مزید وسیع کر ݙتا جیہڑی بالآخر 1971ء وچ ہک خونی جنگ دے بعد شیخ مجیب الرحمٰن دی قیادت وچ بنگلہ دیش دے قیام دا سبب بݨی۔ اوں جنگ وچ بنگلہ دیش کوں بھارت دی مکمل مدد حاصل رہی تے بھارت دی سازش دے ذریعے بنگلہ دیش وجود وچ آیا۔ شیخ مجیب الرحمن کوں بھارت نے ہک مہرے دے طور تے استعمال کیتا۔ بنگلہ دیش دے لوگاں دے دلاں وچ اڄ وی پاکستان کیتے محبت موجود ہے۔
بنگلہ دیش اپݨے قیام توں مستقل سیاسی افراتفری کا شکار ہے تے ہݨ تک 13 مختلف حکومتاں برسر اقتدار آ چکیاں ہن تے کم از کم چار فوجی تاخت (مارشل لا) تھی چکے ہن۔

## اعداد و شمار
بنگلہ دیش آبادی دے لحاظ نال دنیا دا ستواں وݙا ملک ہے تے تقریباً 144،000 مربع کلومیٹر دے نال ایہ رقبے دے لحاظ نال دنیا دا 94واں ملک ہے۔ دنیا دا گنجان آباد ترین آبادی دے حامل ممالک وچوں ہک ہے بلکہ اگر چھوٹے موٹے جزائر یا شہری حکومتاں کوں فہرست توں کڈھ ݙتا ونڄے تاں ایہ دنیا دا سب توں زیادہ گنجان آباد ملک بݨ ویندے جیندے ہر مربع کلومیٹر تے 998.6 (یا ہر مربع میل پر 2،639 افراد) وسدن۔ ایہ تریجھا سب توں وݙا مسلم اکثریتی ملک ہے لیکن ایندی آبادی ہندوستان وچ مقیم اقلیتی مسلماناں توں کجھ کم ہے۔ جغرافیائی اعتبار نال ایہ دریائے گنگا و برہم پتر دے زرخیز دہانیاں (ڈیلٹا) تے واقع ہے۔ مون سون دی سالانہ بارشاں دے باعث اتھاں سیلاب تے طوفان معمول ہن۔ بانگلادیش جنوبی ایشیائی علاقائی تعاون دی تنظیم (سارک) تے BIMSTEC دا بانی رکن تے اسلامی کانفرنس دی تنظیم (او آئی سی) تے ترقی پزیر 8 (ڈی -8) دا رکن ہے۔

اسلام بنگلہ دیش دا ریاستی مذہب ہے۔ بنگلہ دیشی آئین مذہب دی آزادی دی ضمانت ݙیندے تے قطع نظر مذہب دے تمام بنگلہ دیشی شہریاں کوں مساوی بنیادی حقوق ݙیندے۔
2011ء دی مردم شماری دے مطابق مسلمان کل آبادی کا 90%، جب کہ ہندو 8.5% تے 1% دیگر مذاہب دے لوگ ہیں۔ 2003ء دے ہک جائزے توں تصدیق کیتی ڳئی کہ شہری خود دی شناخت مذہب نال کریندن۔ بنگلہ دیش وچ اسلام، ہندومت، مسیحیت، ٻدھ مت تے قادیانیت دے مذاہب موجود ہن۔

بنگلہ یا بنگالی بنگلہ دیش وچ ٻولی ونڄݨ والی اہم زبان ہے تے اینکوں سرکاری زبان دی حیثیت حاصل ہے۔ 1971ء تک بنگلہ دیش پاکستان دا حصہ ہئی تے اوندی پہچاݨ مشرقی پاکستان دے طور تے ہئی۔ اردو کوں اتھوں دی مقامی بنگالی زبان دی طرح سرکاری حمایت حاصل ہئی۔ تاہم 1971ء دے بعد دے واقعات جنہاں دے بعد جݙݨ ایہ ملک وجود وچ آیا، اردو زبان کوں اتھوں دی پہچاݨ نال متصادم سمجھا ڳیا تے اتھوں دی بہاری آبادی جیہڑی اردو گو ہے، غیر شہری سمجھا ڳیا۔ موجودہ دور وچ اردو سپیکنگ آبادی دی تعداد چار لکھ ݙسی ڳئی ہے۔
## حوالے
ڈھاکہ

ڈھاکہ بنگلہ دیش دا دار الحکومت ہے۔
ونکی:بنگلہ دیش
ڈھاکہ
ڈھاکہ ملک بنگلہ دیش دا دارالحکومت ہے۔ دریائے برہم پتر دے معاون دریا بوڑھی گنگا دے کنارے تے واقع ایں شہر دی آبادی 90 لکھ توں زیادہ ہے جیں دی وجہ توں ایہ بنگلہ دیش دا سب توں وݙا تے دنیا دے گنجان آباد ترین شہراں وچوں ہک ہے۔ اے شہر پٹ سن دی ہک وݙی منڈی تے صنعت و تجارت دا مرکز ہے۔ اتھاں دی ململ دنیا بھر وچ مشہور ہئی پر برطانوی عہد حکومت وچ ایں عظیم شہر دی صنعت کوں برباد کر ݙتا ڳیا۔ ڈھاکہ آپݨیاں خوبصورت مساجد دی وجہ نال وی شہرت رکھیندے۔ اے دنیا دا چھیہواں 6 سب توں وݙا تے ستواں 7 سب توں زیادہ گنجان آباد شہر ہے۔ مغل دور حکومت وچ اے شہر جہانگیر نگر دے ناں نال ڄانیا ویندا ہئی۔ برطانوی راج وچ ایہ کلکتہ دے بعد ریاست بنگال دا ݙوجھا وݙا شہر بݨ ڳیا۔ 1921ء وچ اتھاں ڈھاکہ یونیورسٹی قائم تھئی۔
کیمیائی مرکب

کیمیائی مرکب، اینجھے مادے کوں آکھا ویندے جیہڑا ݙو یا ݙو توں زائد کیمیائی عناصر نال مل کے بݨا ہووے۔
## حوالے
مالیکیول

**سالمہ** (molecule) دراصل ݙو یا زائد جوہراں دا مجموعہ ہوندے جیہڑے آپس وچ کیمیائی بند (chemical bond) دے ذریعے جڑے ہوندن۔

## حوالے
برقیہ

برقیہ منفی طور تے باردار ذرہ ہک زیرجوہری ذرہ ہوندے جیہڑا بنیادی نظریے دے مطابق جوہرے دے نویہ دے اطراف متحرک ہوندے یا آسان الفاظ وچ ایویں آکھ گھنو کہ گردش کریندا رہندے۔ انگریزی وچ اینکوں electron آکھا ویندے۔
## حوالے
ایٹمی مرکزہ

جوہری نویہ یا نویۂ جوہر (atomic nucleus)، جینکوں عام زبان وچ ایٹمی مرکزہ آکھا ویندے، ایہ جوہرہ یا ایٹم دا مرکزی تے اہم حصّہ ہے جیہڑا نوینات (تعدیلہ تے اولیہ) تے مشتمل ہوندے۔
## حوالے
ونکی:کیمسٹری
ونکی:سائنس
کینیڈا

شمالی امریکہ دا ہک ملک ہے۔ ٻہوں ٹھڈھا علاقہ ہے۔
کینیڈا
کینیڈا Canada شمالی امریکہ دا ہک ملک ہے۔ ایندے ݙاہ 10 صوبے تے ترے 3 علاقے بحر اوقیانوس توں بحرالکاہل تے شمال دی طرف بحر منجمد شمالی تک پھیلے ہوئے ہن، جیندے نال ایہ دنیا دے سب توں طویل ساحل دے نال کل رقبے دے لحاظ نال دنیا دا ݙوجھا سب توں وݙا ملک بݨدا ہے۔ ایندا کل رقبہ 9,984,670 مربع کلومیٹر (3,855,100 مربع میل) ہے۔ کینیڈا دی زمینی سرحداں ریاستہائے متحدہ امریکہ دے نال جنوب تے شمال مغرب دی طرفوں ملدیاں ہن۔ ریاستہائے متحدہ دے نال ایندی سرحد دنیا دی سب توں لمبی بین الاقوامی زمینی سرحد ہے۔ ملک موسمیاتی تے ارضیاتی ݙوہاں خطیاں دی ہک وسیع رینج توں متصف ہے۔ ایہ چار کروڑ لوکاں دا ہک کم آباد ملک ہے، جیندے دی اکثریت شہری علاقیاں وچ  رہندی ہے۔ کینیڈا دا دار الحکومت اوٹاوا ہے تے ایندے ترے 3 وݙے میٹرو پولیٹن علاقے ٹورنٹو، مونٹریال تے وینکوور ہن۔
سرائیکی ادبی بورڈ

سرائیکی ادبی بورڈ ملتان وچ ہک ادارہ ہے۔ ایہ سرائیکی زبان تے ادب دی خدمت کریندا پئے۔ سو کنوں ودھ کتاباں شائع کر چکے۔
غفور بلوچ

اصل ناں    عبدالغفور

قلمی ناں    غفورؔ بلوچ

جٖمنْ        1969ء

جاہ پتہ      علی ٹاؤن نمبر 1بدھلہ روڈ ملتان

غفور ؔبلوچ خوبصورت لب و لہجے دا نوجوان شاعر ہے۔اسان ،رواں تے عام فہم زبان استعمال کریندے،ڈٖوہڑہ ایندی اصل پہچان ہے پر غزل وچ وی خوب محنت کریندا پئے۔

مزدور شاعر,غفورؔ بلوچ

سئیں غفور بلوچ ہِک مِٹھا تے سریلا شاعر ہے۔جیکوں پڑھدیں چس آندی ہے۔ایندی شاعری اچ ٹھاندے لفظ اپݨی مثال آپ ہن،جنہاں کوں تسبیح دے داݨیاں وانگ پرو کے شعری شکل ݙیوݨ انہاں دا کمال ہے۔وسیب نال جُڑت تے زبان دا سُݨھپ انہاندی دی شاعری اچ واضح نظردے۔ماء ٻولی زبان اچ اپݨیں جذبیں دا اظہار کرݨ آلے مزدور شاعر غفورؔ بلوچ نے وسیب دے مسائل، رنگِ ثقافت، عشق و محبت،امن و آشتی تے درس و نصیحت دا مال متاع کٹھا کر کے ”آسیں دا ست ماڑ“ اُساریئے۔ غفورؔ بلوچ شاعری دیاں ساریاں صنفاں تے ݙاڈھی سنبھال رکھدے۔ڳیت، ݙوہڑہ، غزل، نظم تے مسدس اچ کمال دی شعریت ہے۔وطن دی محبت وی انہاں دی شاعری دا خاص موضوع ہے۔جݙاں میں ریڈیو پاکستان ملتان دے شعبہ موسیقی دا انچارج ہم تاں انہاں دا کافی سارا کلام ریکارڈ کیتا جیڑھا جو سُݨݨ آلیاں وچ پسند کیتا ڳیا۔ٻالاں دے نشریاتی پروگرام اچ انہاں دے ٻالاں دے ڳیت دے ٻول ݙیکھو!

ماء دھرتی تے ناز ہے ساݙا

ساݙی محنت راز ہے ساݙا

علم توں مالا مال ہیں سوہݨے

ماء دھرتی دے نال ہیں سوہݨے

دنیاں دی مطلب پرستی انسانیت کیتے وݙا المیہ ہے۔جݙاں کوئی پیار پرست کہیں سوہݨے بندے نال بے لوث پیار کریندے تاں اوندے پیار کوں اوہ سوہݨاں بندہ اپݨے مطلب دی آڑ بَݨا گھندے تے وݙی بے رحمی نال او کنیں اپنے مطلب کڈھݨ لڳ ویندے۔جیندے نتیجے وچ اوہ پیار پرست مایوس تھی ویندے تے محبوب دی مطلبی خواہش کوں پرکھیندیں ہوئیں مجبوراََ بے ساختہ اَہدے۔

؎پاڳل دلڑی نہ تھی کملی نہ کر کہیں کوں جڳ تے پیار

مطلب دی ہے دنیاں ساری مطلب دے ہِن سارے یار 

غفورؔ بلوچ وقت دے دَڳ تے ٹُردا اوہ اݨ تھَک پاندھی ہے جیڑھا آپ وی وقت دیاں قدراں کریندے تے نال ݙوجھیاں کوں وی تلقین کریندے جو نکماں وقت گزار ݙیوݨ اپݨی تقدیر کوں پِچھوہاں کرݨ دا سبب ہے۔اپݨی سئیت دا ستارہ چمکاوݨ کیتے ہر لحظہ محنت کرݨ وقت کوں قابو پا گھِنݨ دا ناں ہے تے ایہو انسان دی عظمت دا راز ہے۔جیڑھا ہِک نظم دے روپ اچ ظاہر کیتا ڳئے۔

اڄ وقت کوں ویکے پا ݙے توں 

سر دھڑ دی بازی لاݙے توں 

خود اپݨاں رُعب ڄما ݙے توں 

ہک جاہ تے وقت کھڑا ݙے توں 

تیݙا چمکے ناں چودھار سڄݨ

نہ ویلھا وقت گزار سڄݨ

آخر اچ اے دعا ہے جوغفورؔ بلوچ دا”آسیں دا ست ماڑ“قارئین سانگے سخن آفرینی  دا نویکلہ تکلم ڄاتا ونڄے تے انہاں دا ذوقِ مطالعہ وادھو ودھ تھیوے۔آمین!

آصف خان کھتران

ریڈیو پاکستان ملتان
کوارک

ذراتی طبیعیات وچ 'کوارک'، بنیادی ذرات دے ݙو قسماں وچوں ہک قسم فیرمیون توں تعلق رکھݨ والے ݙو ذرات وچوں ہک ہن (ݙوجھے نحیفہ / leptons سݙیندے ہن)۔
## حوالے
خطِ نسخ

زمانۂ قدیم اِچ ایران اِچ ڄیڑھا طرزِ تحریر ہئی اوندا ناں ہئی خطِ مسماری، وت خطِ پہلوی دا ذکر آندے ڄیندیاں سَت طرزاں ہَن دین دفتریہ، دیش دبیریہ، الکتج، شاہ دبیریہ، نامہ دبیریہ، راز سہریہ، راس سہریہ۔ بعد اِچ ابنِ مقلہ دی تقلید اِچ ایران اِچ ڄیڑھیاں جدتاں تھِیاں اِنہاں اِچ توقیع، (مناشیر) ، محقق(مطلق)، نسخ، ریحان، رقاع اَتے تعلیق ہِن۔ بعد اِچ عربی خط نسخ دے ایرانی خط تعلیق کُوں رَلا کے ہِک نواں طرزِ تحریر ایجاد کِیتا ڳیا جیندا ناں ’’نسخ تعلیق‘‘ اِی رَکھیا گِیا بعد ’’خ‘‘ حذف تھی گیا تَاں ’’نستعلیق‘‘ آکھیا ڳیا۔
لندن

لندن (یا لنڈن) انگلستان تے مملکت متحدہ دا دار الحکومت تے سب توں وݙا شہر ہے۔ ایہ شہر دریائے ٹیمز دے کنارے جنوب مشرقی انگلستان وچ دریا دے 50 میل (80 کلومیٹر) طویل دہانے تے واقع ہے جیہڑا بحیرہ شمال وچ ڈھہندے۔ لندن ݙو ہزار سال توں ہک اہم آباد مقام رہیا ہے۔ لوندینیوم دا قیام رومیاں دے ہتھوں عمل وچ آیا۔ لندن شہر، لندن دا قدیم بنیادی تے مالیاتی مرکز محض 1.12 مربع میل (2.9 مربع کلومیٹر) دا علاقہ ہے جیہڑا عام ٻول چال وچ مربع میل (سکوائر مائیل / سکوائر میل) سݙیندے۔ اڄ وی ایں علاقے دے حدود اوہے یا تقریباً اتنے ہی ہن جیہڑے قرون وسطی وچ ہن۔ ملحقہ ویسٹ منسٹر شہر اندرونی لندن دا حصہ ہے تے صدیاں توں قومی حکومت دا صدر مقام رہیا ہے۔ شہر دی تشکیل کریندن۔ شہر لندن ہک میئر تے لندن اسمبلی دے زیر انتظام ہے۔
## حوالے
بغداد

بغداد عراق دا دارالحکومت تے سب کنوں وݙا شہر ہے۔ عبدالقادر جیلانی دا مزار وی بغداد وچ ہے۔
نیوٹران

thumb|نیوٹران

ایٹم دی دنیا ٻہوں نکی ہوندی ہے پر اِیندے اندر ٻہوں سارے اجزاء پائے ویندن۔ اِنہاں اجزاء وچوں ہِک اہم جُزء نیوٹران وی ہے۔ نیوٹران ایٹم دے مرکز (nucleus) وچ پروٹان دے نال موجود ہوندے اَتے ایٹم دے وزن وچ اہم کردار ادا کریندے۔ اَڄ اساں نیوٹران دے بارے تفصیل نال ڳالھ مُہاڑ کریسوں۔

## نیوٹران کیا ہوندے؟

• نیوٹران ایٹم دا ہِک ذیلی ایٹمی ذرہ (subatomic particle) ہے۔

• اِیندے اُتے کوئی برقی چارج (electric charge) نہیں ہوندا۔ ایہ نیوٹرل ہوندے۔

• اِیندا وزن تقریباً پروٹان دے برابر ہوندے۔

• ایٹم دے مرکزے وچ پروٹان دے نال نیوٹران ای ایٹم کوں وزن ݙیندن۔

## نیوٹران دی دریافت

1932 وچ جیمز چیڈوک (James Chadwick) نامی سائنسدان نے نیوٹران دریافت کیتا۔ اُنہاں الفا ذرات (alpha particles) کوں بیریلیئم (Beryllium) تے مار تے ایہ دریافت کیتا جو کُجھ غیر جانبدار ذرات نکلدے پئے ہِن جِنہاں دا وزن پروٹان دے برابر ہوندے۔ اِنہاں ذرات کوں نیوٹران دا ناں ݙتا ڳیا۔

## نیوٹران دی اہمیت

نیوٹران دی ایٹمی فزکس وچ ٻہوں اہمیت ہے:

• ایٹمی وزن: نیوٹران ایٹم دے مرکزے دا وزن بݨیندن اَتے اِیں طرح ایٹم دے ایٹمی وزن کوں متاثر کریندن۔

• ایٹمی استحکام: نیوٹران مرکزے وچ پروٹان دے درمیان کشش پیدا کر تے ایٹم کوں ٹُرٹݨ توں وچیندن اَتے ایٹمی استحکام کوں برقرار رکھیندن۔

• ایٹمی تعاملات: نیوٹران ایٹمی تعاملات (nuclear reactions) وچ اہم کردار ادا کریندن، جیویں کہ ایٹمی بم تے ایٹمی بجلی گھر وچ۔

## نیوٹران تے آئسوٹوپس

آئسوٹوپس (isotopes) ہِک اینجھے ایٹم ہوندن جنہاں وچ پروٹان دی تعداد تاں ہِکّو جہیں ہوندی ہے پر نیوٹران دی تعداد مختلف ہوندی ہے۔ اِیں فرق دی وجہ توں اِنہاں دے ایٹمی وزن وچ فرق آ ویندے۔

## نیوٹران دا استعمال

نیوٹران کئی طرحاں نال استعمال تھیندے ہِن:

• ایٹمی بجلی گھر: نیوٹران ایٹمی بجلی گھراں وچ ایٹمی تعاملات شروع کرݨ کِیتے استعمال تھیندن۔
• طبی تشخیص: کُجھ طبی تشخیصاں وچ نیوٹران کوں استعمال کر تے جسم دے اندرونی حصے کوں ݙیکھیا ویندا ہے۔
• تحقیق: سائنسی تحقیق وچ نیوٹران کوں بطور آلے دے استعمال کیتا ویندے تاکہ مواد دی ساخت تے خصوصیات کوں سمجھیا ونڄ سڳے۔

## خلاصہ

نیوٹران ایٹم دا ہِک بنیادی جُز ہے اَتے ایٹمی وزن، استحکام اَتے تعاملات وچ اہم کردار ادا کریندے۔ جیمز چیڈوک دی دریافت نال ایٹمی فزکس وچ انقلاب آیا اَتے انسان کوں ایٹم دی گُنجل دار دنیا کوں سمجھݨ وچ مدد ملی۔ اَڄ نیوٹران دی مدد نال سائنسدان ٻہوں سارے شعبیاں وچ ترقی کر پئے ہِن اَتے اِیندے نال انسانیت کوں ٻہوں فائدہ تھیندا پئے۔

## حوالے

ونکی:فزکس
ونکی:کیمسٹری
یہودی

یہودی ہک الہامی مذہب دے پیروکار ہن۔ ایہ حضرت موسیٰ علیہ السلام دے منݨ آلے ہن۔ اسرائیل ملک وچ ایہ اکثریت وچ ہن۔
تحصیل بہاولپور سٹی

تحصیل بہاولپور سٹی ضلع بہاول پور دی ہک تحصیل ہے۔

## ٻیا ݙیکھو

* تحصیل بہاولپور سٹی
* تحصیل بہاولپور صدر
* تحصیل احمد پور شرقیہ
* تحصیل منڈی یزمان
* تحصیل خیرپور ٹامیوالی
* تحصیل حاصل پور
مِٹھی زبان سرائیکی

خزاں دی رُت وِچ بہار موسم جے آونڄے تاں عجیب لڳدے

کوئی ساتھی قربت دے پیارے لمحے وی چا وّنڄے تاں عجیب لڳدے

کوئی جے وّل وّل دِلا سے ݙیوے حیاتی ساری دیاں قسماں چاوے

تے چا وِسارے اُو ڈھیر مُدت  بھُلا ونڄے تاں عجیب لڳدے

اساݙی منزل سُراب منزل اساں تاں سُورج دے نال ڈھلݨے

پِچھانواں بݨ تے کوئی درد ساݙے ونڈا ونجے تاں عجیب لڳدے

اساں تاں نقاش حیاتی ساری ہِیں آستین اِچ پے نانگ پالین 

سڄݨ ، لٹیرا جے بݨ تے ساکوں بچا ونڄے تاں عجیب لڳدے
وسیب ٹی وی

وسیب ٹی وی سرائیکی زبان دا ٹی وی چینل ہے۔ ٢٠٠٦ء کنوں کم کریندا ہئے۔ ایندا مرکزی دفتر پہلے کراچی ہائی۔ ہݨ ایندا مرکزی دفتر ملتان وچ ہے۔

## ویب سائٹ

* http://wasebtvtest.blogspot.com/
القدوس

نہایت مقدس تے پاک

"الْقُدُّوسُ" دا سرائیکی وچ ترجمہ "پاک" یا "بے عیب" ہوندے۔ ایہ اللہ تعالیٰ دے صفاتی ناواں وچوں ہک ہے، جیہڑا ایں ڳالھ دی طرف اشارہ کریندے جو اللہ تعالیٰ ہر قسم دے نقص، عیب تے ناپاکی توں پاک تے مبرا ہے۔ او کامل تے بے مثال ہے، تے اوندی ذات ہر قسم دیں کمیوں توں بالاتر ہے۔

## الْقُدُّوسُ دے معنی تے اہمیت
اللہ تعالیٰ دے ناں "الْقُدُّوسُ" دا ذکر قرآن مجید وچ کئی واری آیا ہے۔ ایہ ناں اللہ دی صفتِ پاکیزگی کوں ظاہر کریندے، جیہڑا ایں ڳالھ دی نشاندہی کریندے جو اللہ تعالیٰ ہر قسم دے عیب تے نقص توں پاک ہے۔ او ہر او کمال رکھیندے جیہڑا کہیں ذات کیتے ممکن ہے، تے اوندی ذات ہر قسم دی ناپاکیوں توں بالاتر ہے۔

## القدوس دے معنی
"الْقُدُّوسُ" دا لفظی مطلب "پاک" یا "مقدس" ہے۔ ایہ لفظ "قدس" توں ماخوذ ہے، جیں دا مطلب ہے پاکیزگی تے طہارت۔ اللہ تعالیٰ کوں "الْقُدُّوسُ" آکھیا ویندے کیوں جو او ہر قسم دی ناپاکی، عیب تے نقص توں پاک ہے۔ اوندی ذات، صفات تے افعال وچ کوئی کمی یا خرابی کائنی۔

## قرآن مجید وچ ذکر
قرآن مجید وچ اللہ تعالیٰ دے ناں "الْقُدُّوسُ" دا ذکر سورۃ الحشر دی آیت 23 وچ آیا ہے:  

"هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلَامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ ۚ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ"**  

ترجمہ: "اوہو اللہ ہے جیندے سوا کوئی معبود کائنی، بادشاہ، پاک، سلامتی ݙیوݨ والا، امن ݙیوݨ والا، نگہبان، زبردست، غالب، تے وݙائی والا۔ اللہ پاک ہے اوندے شرک توں جیہڑا ایہ لوک کریندن۔"

## القدوس دی اہمیت
اللہ تعالیٰ دا ناں "الْقُدُّوسُ" اساکوں ایہ یاد ݙویندے جو اللہ دی ذات ہر قسم دے عیب تے نقص توں پاک ہے۔ او ہر او کمال رکھیندے جیہڑا کہیں ذات کیتے ممکن ہے۔ ایں ناں دی عظمت اساکوں اللہ دی عبادت تے اوندی پاکیزگی کوں تسلیم کرݨ دی ترغیب ݙیندی ہے۔

## 1۔پاکیزگی دی علامت
اللہ تعالیٰ دا ناں "الْقُدُّوسُ" اساکوں ایہ سکھیندے جو اساکوں آپݨیاں زندگیاں وچ وی پاکیزگی تے طہارت کوں اپناوݨا چاہیدے۔ اساکوں آپݨے دل، جسم تے روح کوں ہر قسم دی ناپاکیوں توں پاک رکھݨا چاہیدے۔

## 2۔اللہ دی عظمت کوں تسلیم کرݨ
جݙاں اساں اللہ کوں "الْقُدُّوسُ" اکھیندے ہیں، تاں اساں اوندی عظمت تے کمال کوں تسلیم کریندے ہیں۔ اساں ایہ منیندے ہیں جو اللہ ہر قسم دے عیب تے نقص توں پاک ہے، تے اوندی ذات ہر قسم دیاں خرابییں توں بالاتر ہے۔

## 3.توحید دی یاد دہانی
اللہ تعالیٰ دا ناں "الْقُدُّوسُ" اساکوں توحید دی یاد ݙویندے۔ او واحد ہے، تے اوندے سوا کوئی معبود کائنی۔ او ہر قسم دے شرک تے ناپاکی توں پاک ہے۔

## نتیجہ
اللہ تعالیٰ دا ناں "الْقُدُّوسُ" اساکوں ایہ یاد ݙویندے جو اللہ دی ذات ہر قسم دے عیب تے نقص توں پاک ہے۔ اساکوں چاہیدے جو اساں آپݨیاں زندگیاں وچ وی پاکیزگی تے طہارت کوں اپناووں، تے اللہ دی عظمت کوں تسلیم کروں۔ اللہ تعالیٰ دی پاکیزگی کوں تسلیم کرݨ اساکوں اوندی عبادت تے اوندے احکامات تے عمل کرݨ دی ترغیب ݙیندے۔

اللہ تعالیٰ اساکوں اپݨی پاکیزگی کوں تسلیم کرݨ تے اوندی عبادت کرݨ دی توفیق عطا فرماوے۔ آمین۔
اللہ دے صفاتی ناں

اللّٰہُ دے صفاتی ناں یا اسمائے الٰہیہ درج ذیل ہن:

 الرحمٰن، الرحیم، الملک، القدوس، السلام، الْمُؤْمِنُ، الْمُھَیْمِنُ، الْعَزِیْزُ، الْجَبَّارُ، الْمُتَکَبِّرُ، الْخَالِقُ، الْبَارِیُٔ، الْمُصَوِّرُ، الْغَفَّارُ، الْقَھَّارُ، الْوَھَّابُ، الرَّزَّاقُ، الْفَتَّاحُ، الْعَلِیْمُ، الْقَابِضُ، الْبَاسِطُ، الْخَافِضُ، الرَّافِعُ، الْمُعِزُّ، الْمُذِلُّ، السَّمِیْعُ، الْبَصِیْرُ، الْحَکَمُ، الْعَدْلُ، اللَّطِیْفُ، الْخَبِیْرُ، الْحَلِیْمُ، العَظِیْمُ، الْغَفُوْرُ، الشَّکُوْرُ، الْعَلِیُّ، الْکَبِیْرُ، الْحَفِیْظُ، الْمُقِیْتُ، الْحَسِیْبُ، الْجَلِیْلُ، الْکَرِیْمُ، الرَّقِیْبُ، الْمُجِیْبُ، الوَاسِعُ، الْحَکِیْمُ، الْوَدُوْدُ، الْمَجِیْدُ، الْبَاعِثُ، الشَّھِیْدُ، الْحَقُّ، الْوَکِیْلُ، الْقَوِیُّ، الْمَتِیْنُ، الْوَلِیُّ، الْحَمِیْدُ، الْمُحْصِی، الْمُبْدِیُٔ، الْمُعِیْدُ، الْمُحْییِ، الْمُمِیْتُ، الْحَیُّ، الْقَیُّوْمُ، الْوَاجِدُ، الْمَاجِدُ، الْوَاحِدُ، الاحد، الصَّمَدُ، الْقَادِرُ، الْمُقْتَدِرُ، الْمُقَدِّمُ، الْمُؤَخِّرُ، الْاَوَّلُ، الْاٰخِرُ، الظَّاھِرُ، الْبَاطِنُ، الْوَالِیُ، الْمُتَعَالُ، الْبَرُّ، التَّوَّابُ، الْمُنْتَقِمُ، الْعَفُوُّ، الرَّئُوْفُ، مَالِکُ الْمُلْکِ، ذُوالْجَلَالِ وَالْاِکْرَامِ، الْمُقْسِطُ، الْجَامِعُ، الْغَنِیُّ، الْمُغْنِی، الْمَانِعُ، الضَّآرُّ، النَّافِعُ، النُّوْرُ، الْھَادِیُ، الْبَدِیْعُ، الْبَاقِی، الْوَارِثُ، الرَّشِیْدُ، الصَّبُوْرُ

## حوالے
الْخَالِقُ

پیدا کرݨ والا۔

اللہ تعالیٰ دے بے شمار ناواں وچوں ہک ناں "الْخَالِقُ" ہے، جیندا مطلب ہے "خالق" یا "پیدا کرݨ والا"۔ ایہ ناں اللہ دی عظیم قدرت تے اوں دی تخلیقی صفت کوں بیان کریندے۔ اللہ تعالیٰ ہی او ذات ہے جیڑھے کائنات، زمین، اسمان، ستارے، سیارے، انسان، حیوان تے ہر شے کوں عدم توں وجود بخشا۔ اوں دی تخلیق وچ کوئی کمی یا نقص کائنی، بلکہ ہر شے ہک منظم تے حسین نظام دے تحت وجود وچ آئی ہے۔

قرآن پاک وچ اللہ تعالیٰ فرمیندے:  

"هُوَ اللَّهُ الْخَالِقُ الْبَارِئُ الْمُصَوِّرُ لَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى"  

(او اللہ ہی ہے، خالق، پیدا کرݨ والا، صورت گر، اوندے کیتے چنگے چنگے ناں ہن)۔ (سورہ الحشر، آیت 24)  

ایہ آیت اللہ دی تخلیقی صفت کوں واضح کریندی ہے۔ اللہ تعالیٰ نے نہ صرف ہر شے کوں پیدا کیتا، بلکہ اوکوں ہک خاص شکل تے صورت عطا کیتی۔ انسان دی تخلیق اوں دی قدرت دا ہک عظیم شاہکار ہے۔ اللہ نے انسان کوں مٹی توں بݨایا، ول اوں وچ روح پھوکی تے اونکوں اشرف المخلوقات دا درجہ ݙتا۔

الْخَالِقُ ہووݨ دے ناطے، اللہ تعالیٰ ہر لمحہ نویں تخلیق کریندا پیا ہے۔ اساݙی دنیا وچ تھیوݨ والی ہر نویں دریافت، ہر نواں علم، تے ہر نویں مخلوق اوں دی قدرت دا ثبوت ہے۔ اللہ دی تخلیق وچ تفکر کرݨ انسان کوں اوں دی عظمت دا احساس ݙیندے تے اوکوں اللہ دے نیڑے کریندے۔

اللہ تعالیٰ دی تخلیق دا مقصد صرف اوں دی قدرت دا اظہار کائنی، بلکہ انسان کوں اوں دی عبادت تے شکرگزاری دی طرف راغب کرݨ وی ہے۔ اساکوں چاہیدے  جو اساں اللہ دی تخلیق تے غور کروں، اوں دیاں نعمتاں دا شکر ادا کروں، تے اوں دی عبادت وچ مشغول راہووں۔

## نتیجہ
الْخَالِقُ دا ناں اللہ تعالیٰ دی عظیم تخلیقی قدرت کوں ظاہر کریندے۔ ایہ ناں اساکوں ایں ڳالھ دی طرف متوجہ کریندے جو اساݙی تے کائنات دی تخلیق محض ہک اتفاق کائنی، بلکہ ہک حکمت تے منصوبے دے تحت تھئی ہے۔ اللہ دی تخلیق تے غور کرݨ اساݙے ایمان کوں مضبوط کریندے تے اساکوں اوں دی عظمت دا احساس ݙیندے۔