حضرت خواجہ غلام فریدؒ

1262ھ توں1319ھ؍1845ء۔1901ء

1857ء دی جنگ آزادی دے بعد برصغیر دی سیاسی تے سماجی حالت اِچ ٻہوں وݙی تبدیلی آ ڳئی۔ اے دور سرائیکی زبان دی صوفیانہ شاعری واسطے ٻہوں سازگار ہئی ۔ پورے سرائیکی علاقے وچ تصوف دا دور دورہ ہئی۔ سرائیکی زبان دے اکثر شعراء تصوف دے رنگ وچ لکھن اپݨا امتیاز سمجھدے ہن۔ ایں علاقے دے اولیاء کرام تے علماء وی ایں مسلک دی چنگی چوکھی حوصلہ افزائی کیتی۔ خود ڈھیر سارے بزرگاں صوفیانہ شاعری وچ ناں پیدا کیتا۔ ایندا نتیجہ اے نکلیا جو سرائیکی شاعری دا پورا مزاج عارفانہ تے صوفیانہ تھی ڳیا۔ تصوف تے معرفت دے ایں ماحول وچ عرفان دا سجھ تے سرائیکی زبان دا عظیم صوفی شاعر حضرت خواجہ غلام فریدؒ اپݨے فکری سوجھلے گھن تے پوری آپ و تاب نال اُبھریا تے ہر پاسے چھا ڳیا۔حــضرت خواجہ فریدؒ سئیں مزاج تے عمل نال ہک صوفی صافی درویش ولی اللہ ہن۔ حضرت شاہ ولی اللہ دین دیاں ݙوں حیثیتاںدے محافظاں دا تعین ایں طرح کریندن ’’او بزرگ جنھاں کوں خدا تعالیٰ دی طرفوں شریعت دی حفاظت دی استعداد ملی ہئی او دین دی ظاہری حیثیت دے محافظ بݨئیے۔ اے فقہا محدثین غازی تے قارئیاں دی جماعت ہے ۔دین دے محافظاں دا ݙوجھا گروہ او ہے جیکوں اللہ تعالیٰ باطنِ دین دی حفاظت دی استعداد عطا فرمائی ۔ ہر زمانے اِچ ایں گروہ دے بزرگ عوام الناس دی اکھیں دے مرکز ریہے انہاں دی پہچان اے ہوندی ہے کہ لوکاں وچ انھاں دی وݙائی شان دا چرچا عام ہوندے‘‘۔    

حضرت خواجہ فریدؒ سئیں وچ اے ݙوہیںصفتاں اللہ سئیں نے رَڄ رَڄ تے عطا کیتیاں ہن۔ انھاں اپݨی سیرت ‘ عمل تے افکار نال خلقِ خدا کوں خدا دی طرف پھیریا۔ حضرت خواجہ سئیں دا سارا کلام معرفت تے تصوف دا آئینہ ہے ۔عشق حقیقی دیاں رمزاں نال بھریا اے کلام پوری طرح سرائیکی شاعری دا ماݨ ہے۔ خواجہ سئیں تصوف وچ شیخ محی الدین ابن العربی کوں اپݨا امام تے مرشد منیندن۔ ول ول اپݨے ایں روحانی مرشد دا عقیدت نال اظہار کریندن تے ریت روش منصوری کوں اپݨی روح دا نغمہ سمجھدن۔

عارف ابن العربی ہے ساݙا استاد

سبھ فرید ہمیشہ رہو غیروں آزاد

ٹھپ فقہ اصول عقائد کوں

رکھ ملت ابن العربی دی

ہک ٻئی کافی وچ فرمیندن:

ملوانے دے وعظ نہ بھاݨے

بے شک ساݙا دین ایمان ایں

ابن العربی دا دستور

مسئلہ وحدۃ الوجود آپ دے پورے کلام دی روح ہے ۔ ہمہ اوست دے مسلک دیاں جا جا تے تفسیراں ملدن۔ فرید دا ذوق تے وجدان سارے کلام وچ انا الحق دی تسبیح پھریندا ݙسدے۔

مرشد محقق وڄ وڄا

ہمہ اوست دا ݙتڑا سبق

ایہو ذوق دم دم نال ہے

ایہو سچ ہے ٻیا سب نحق

خواجہ فریدؒ کوں ہر پاسے عین ظہور ݙسدے ‘ انھاں دی نگاہ بس ہک نور دی ڄاݨو ہے۔

سمجھ سُنڄاݨی غیر نہ ڄاݨی

سبھ صورت ہے عین ظہور

رکھ تصدیق نہ تھی اوارہ

کعبہ قبلہ دیر دوارہ 

مسجد مندر ہکڑو نور

معرفت دی اکھ کل یار اغیار کوں یار ݙہدی ہے۔اوکوں سبھے ہکے نور دے اطوار ݙسدن ‘ کیا زمین اسمان ہر صورت وچ یار دا جلوہ اوندا ایمان تے یقین بݨ ویندے۔ معرفت دی ایں رمز کوں خواجہ فریدؒ ایں کھولیئے۔

نحنُ اَقرب راز انوکھا

وَھْوَ مَعَکُمْ مِلیا ہوکا

سمجھ سُنڄاݨو عالم لوکا

ہے ہر روپ وچ عین نظارہ

و فی انفسکم سر الٰہی

کیتا ناز دا ڈھنگ نیارا

عارف دے دل وچ ذاتِ حق دی جوت جاڳ پووے تاں او ظاہری وپریاں توں آزاد تھی ویندے۔

ریت فرید دی پُٹھڑی ساری

رہندا صوم صلاتوں عاری

رندی مشرب ہے مشہور

تصوف تے عشق ہک ݙوجھے کیتے لازم ملزوم ہن۔ فرید عشقِ حقیقی دا ݙوجھا ناں ہے ۔ آپ دے کلام تے فلسفے دی وڈجھی وݙی طاقت عشق ہے آپ عشق کوں اپݨا امام ‘ رہبر ‘ درد دا دارو ۔ معرفت دے اسرار دا واقف وصال دا وسیلہ ۔ کائنات دی اصل حقیقت ۔ تخلیق دا مقصد تے بندگی دی معراج سمجھدن:

عشق ہے ݙکھڑے دل دی شادی

عشق ہے رہبر مرشد ہادی

عشق ہے ساݙا پیر

جئیں کل راز سمجھایا

حضرت خواجہ فریدؒ دے دل وچ عشق دی بھا بھڑکدی پئی اے۔ عشق دے سوا انھاں کوں چوڳوٹھ وچ ٻیا کجھ نیں سجھدا۔ اے ساری کائنات ۔ ایندے موجودات ‘ امکانات ‘ محسوسات سب عشق تے ایں توں ماسوا وی عشق :

ہے عشق دا جلوہ ہر ہر جا 

سبحان اللہ سبحان اللہ

خود عاشق خود معشوق بݨیا

سبحان اللہ سبحان اللہ

فرید دے دل وچ عشق ہے تے عشق فرید دا دل ہے ۔ عشق دے نور نال لسکدا اے بختاور دل باقی ساریاں کثافتاں توں پاک تھی تے اُوں لا شریک دی محبت اِچ مدہوش ہے ۔ کہیں علم عمل دا ہوش نیں۔

جݙاں عشق فرید استاد تھیا

سب علم عمل برباد تھیا

پر حضرت دل آباد تھیا

سو وجد کنوں لکھ حال کنوں

خواجہ فریدؒ فرمیندن۔ عشق انوکھڑی پیڑ اے جیں اندر دے سو سو سُول جوا ݙتن۔ پیر مغاں دے ہتھوں عشق دا جام پی تے وحدت ایجھا غلبہ کریندی ہے جو کفر اسلام بھل ویندن۔ عشق دی ݙتڑی ݙات عاشق دے دل کوں عرش بریں بݨا ݙیندی ہے ۔ سب توں پہلے ذات الٰہی خود عشق دی تصدیق فرمائی۔

فریدؒ فرمیندن عشق دا پاند پکڑی رکھ:

سوبات دی ہے ہک بات عجب

قسم خدا دی قسم نبی دی عشق ہے چیز لذیذ عجب

عشق ہے رہبر راہ فقر دا

عشقوں حاصل ہے عرفان

خواجہ فریدؒ دے کلام وچوں صاف ݙسدے جو ہیں عشق نے انھاں کوں فنا فی الشیخ ‘ فنا فی الرسول ‘ تے فنافی اللہ دیاں منزلاں توں ہسداوسدا پار پڄایا۔ اپݨے مرشد فخر الدین مٹھل دا ذکر ہووے تاں فرمیندن : گھول گھتاں میں فخر جہاں توں جنت حور قصور۔‘‘

رسول کریم حضرت محمد مصطفیٰ صلی اللہ علیہ وسلم دی ذات نال آپ کوں بے پناہ عشق ہئی۔ حضورؒ دے فراق وچ آپ دیاں اکھیں ہمیشہ رت روندیاں رہندیاں ہن۔ عجز تے غلامی دی اے حد ہئی۔

تیݙی باندیاں دی وی باندڑی ہاں

ہے در دے کُتیاں نال ادب

صوفی کیتے سلوک دیاں منزلاں وچ مرشد دا عشق تے رسالت دا عشق ݙوں وݙیاں پوڑیاں ہن۔ ایندے بعد اوندے اتے توحید دے اسرار کھلدن تے او کل دے بے کنار سمندر اِچ گم تھی ویندے۔

ہُݨ میں رانجھݨ ہوئی                             ریہا فرق نہ کوئی

  حضرت خواجہ فرید سرائیکی زبان دے سب توں وݙے صوفی شاعر ہن۔ آپ تصوف دے سلسلے کوں ہک نواں رنگ ݙے تے اڳوں تے ٹوریا۔ عرفان دے ایں سر چشمے توں ٻئے جنھاں سرائیکی صوفی شعراء فیض حاصل کیتا انھاں وچ سید ولایت شاہ ‘ مولانا یار محمد‘ سید جلال کلیم ‘ احمد یار بلبل دے ناں قابل ذکر ہن۔ انھاں صوفی شعراء وی سرائیکی زبان دی صوفیانہ شاعری وچ ٻہوں اُچا مقام حاصل کیتے۔ اے سارے شعراء حضرت خواجہ فرید سئیں دے خاص خلیفے ‘روحانی مرید تے آپ دیاں صحبتاں وچ اُٹھݨ بہݨ والے ہن۔ لہٰذا انھاں دے کلام وچ حضرت خواجہ فرید سئیں دی فکر تے سوچ دی چھاپ ٻہوں گھاٹی ہے۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان