پنجابی مسلمان نال خطاب

حکیم الامت ڈاکٹر علامہ اقبال اپݨی شاعری وچ اُمتِ مسلمہ کوں در پیش مسئلیاں بارے ڳالھ کیتی ، انہاں کوں موضوع ایجھا نی چھوڑیا جیندے اُتے ڳالھ نہ تھئی ہووے ،اے نہ تھی سڳدا ہا جو جیرھے خطے وچ او رہندے پن ، اوندے بارے ڳالھ نہ کرن ، خطہ پنجاب انگریزاں دا مضبوط قلعہ ہا، انگریز گورنمنٹ دا استحکام صرف اتے صرف صوبہ پنجاب دیوجہ توںہا ، انگریز فوج وچ سب توں زیادہ شمولیت پنجاب چوں تھئی، فوج وچ شامل تھیوݨ والے فوجیاں دی تعداد مشرقی پنجاب دے سکھ اَتے مغربی پنجاب جیندے وچ پنڈی ،جہلم ، چکوال ، گوجرانوالہ ، لہور تے گجرات وغیرہ دے لوک شامل ہن ، کثیر تعداد وچ شریک تھئے اَتے انگریز حکومت کوں استحکام ݙتا انہاں فوجیاں بوقت ضرورت آزادی منگݨ والے مسلمان حریت پسنداں تے گولیاں چلاوݨ توں دریغ نہ کیتا ، انہاں حالات کوں ݙیکھ تے علامہاقبال جہے درد مند زعما سڑدے تے کڑدھے رہندے ہن ، پنجاب حکومت انگریز دی وفادار ہوندی ہئی ، ݙوجھے پاسے پنجاب حکومت دا خاص حصہ سرائیکی وسیب دے جاگیردار ہن ، اے جاگیردار پہلے تاں کجھ نہ ہن پر انگریز سرکار انہاں کوں مراعات تے جاگیراں ݙتیاں تاں اے سرائیکی وسیب دے پھنے خان بݨ ڳئے ، انہاندا کم اے ہا جو سرائیکی وسیب دے انگریز مخالف لوک جیرھے انگریز فوج وچ انگریز دی نفرت دی وجہ توں شامل نی تھئے ، انہاں کوں داپھیا ونجٖے اَتے او سر چاوݨ دی کوشش کرݨ تاں انہاندا سر پھے ݙتا ونجٖے ، سرائیکی وسیب کوں زبردستی پنجاب دا حصہ رکھیا ونجٖے ، انگریز دے وفادار پنجابی سیاستدان تے سرائیکی وسیب دے غداراں رَل تے پنجاب کوں انگریز دا مضبوط قلعہ بݨایا تاں علامہ اقبال ٻول پئے تے آکھیا جو:

ہیں اہل نظر کشور پنجاب سے بیزار

توݨیں جو علامہ اقبال دی مادری زبان پنجابی ہئی پراو پنجاب حکومت تے پنجابی سیاستدان دے لچھن ݙیکھ تے کیویں چُپ رہ سڳدے ہن ، علامہ اقبال دے نال بطل حریت مقرر ، بے بدل حضرت عطاء اللہ شاہ بخاری دی پنجاب دی شان اِچ نظم آکھی ، اے ، اے نظم انہاندی کتاب ، وچ شائع تھئی ، ایں نظم وچ انہاں پنجاب کوں سدھیاں سُݨایاں اَتے سدھے سدھے مندے کڈھے ، ڳالھ تھیندی پئی ہئی شاعر مشرق حضرت علامہ اقبال دی ، علامہ اقبال پنجاب دے اے کرتوت ݙیکھ تے کیویں چُپ رہ سڳدے ہن ، انہاں پنجابی مسلمانیں کوں خطاب کریندے ہوئے ہک نظم لکھی ، نظم دا عنوان پنجابی مسلمان ہے، اے ضرب کلیم وچ شائع تھئی ۔ علامہ اقبال دے ٻئے کلام دے نال نال ’’پنجابی مسلمان‘‘ دی دنیا دے کئی زبانیں وچ ترجمہ تھئی ، سرائیکی زبان وچ ٻہوں شاعری ایں نظم دے ترجمے کیتے ، ایں ویلے اساں صادق آباد دے سرائیکی شاعر ایاز سُہروردی‘‘ ترجمہ نقل کریندوں۔

پنجابی مسلمان

پنجاب دا پنجابی مدہب تے وکاݨاں پئے

منزل توں گذر ویندے تھی اتنا سیاݨاں پئے

اے سوچ دی بازی تے نی وقت ونجٖائی رہندا

میدان مریدی وچ مرشد تے وِکاݨاں پئے

کوئی جٖال شکاری دانظرے تاں اڑا ݙیندے

اَکھ نُوٹ تے سر اپݨا جتھ حرص دا داݨاں پئے

پنجابی مسلمان نال خطاب علامہ اقبال دی شاہکار نظم اے ’’کوئی جٖال شکاری دا نظرے تاں اڑا ݙیندے ، اَکھ نُو ٹ تے سرا اپݨا جتھ حرص دا داݨاں ہے‘‘ وچ ٻہوں وݙی ڳالھ کھڑی اے ، تاریخ دا مطالعہ کیتا ونجٖے تاں لالچ ، لوبھ ، حرص ، ہوس ، ملازمتیں تے اختیارات دی خاطر مسلمان دے ہزار سال اقتدار کوں ختم کراوݨ اَتے انگریز سامراج کوں اقتدار وچ گھن آنݨ تے بعد وچ انگریز اقتدار کوں استحکام ݙیوݨ وچ ایں حرص و ہوس دے داݨے دا ݙاڈھا عمل دخل اے۔

مسلمانیں دی قوت کمزور کرݨ واسطے انگریز حکومت نویں فرقے دی سکیم بݨائی تاں ہک پنجابی چوہدری غلام احمد قادیانی بھجٖ تے نبی بݨ ڳیا تے نویں مذہب دی بنیاد رکھ ݙتی ڳئی ، ترکی دے خلاف پنجاب دی فوج کوں لڑایا ڳیا ۔ کعبے تے گولیاں پنجاب دی فوج توں چلوایاں ڳیاں ۔ بنگال ہووے تے بھاویں بلوچستان ہر جاہ تے پنجاب فوج استعمال تھئی ، ایں واسطے پنجاب کوں اپݨی روش ترک کرݨ واسطے پنجابی مسلمان کوں خطاب کیتا ، پنجاب اپݨی روش نہ بدلی ، علامہ اقبال تے ٻئے مشاہیر کھپدے کھپدے مر ڳئے ، سید عطاء اللہ شاہ بخاری پنجاب دی روش توں تھک تے ملتان تشریف گھن آئے ، پنجاب واپس ونجٖݨ توں انکار کر ݙتا ، ملتان فوت تے ملتان اِی دفن تھئے پر پنجاب تے اثر نہ تھیا ، اَڄ دی صورت حال مختلف کینھی ، پنجاب دے لوک علامہ اقبال کوں اپݨا ہیرو وی منیندن اَتے علامہ اقبال کوں نبی دے درجے تے پُجٖا ݙیندن ، پر علامہ اقبال دے فرمان تے عمل نی کریندے اَڄ وی محض لالچ ، توسیع پسندی تے وسائل ہڑپ کرݨ سانگے پنجاب سرائیکی خطے کوں ڳیت ݙتی کھڑے، حالانکہ سرائیکی وسیب کوں اَنج کر ݙتا ونجٖے اَتے ملتان دے سابقہ حدیں تک دے علاقے کوں اَنج کر تے سرائیکی صوبہ بݨا ݙتا ونجٖے تاں پنجاب کوں کوئی فرق نہ پوسے ، صرف پنجاب وی ہوس پرست بیورو کریسی وچ کمی واقع آ ویسے ، پر کیا کریجے جو پنجاب اتنا سیاݨاں تھی ڳے جو اپݨی منزل توں وی اَڳوں تے چلا ویندے ، علامہ اقبال سچ فرمائے:

اے سوچ دی بازی تے نی وقت ونجٖائی رہندا

منزل توں گذر ویندے تھی اتنا سیاݨاں ڳے

٭٭٭

## حوالہ
کتاب: علامہ اقبال تے سرائیکی وسیب ،مصنف : ظہور دھریجہ، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان