سب توں پہلا منظوم جنگ نامہ

منصور دے انتقال دے بعد مہدی خلیفہ بنیا۔ مہدی دا 149ھ وچ انتقال تھیا تاں اوندی جا تے ہادی خلیفہ مقرر تھیا۔ ہِیں سال حسین بن علی بن حسنؓ بن مثلث بن حسن ‘ مشنی بن حسن بن علی بن ابی طالب نے وی خروج کیتا۔ مکہ وچ جݙاں حسینؓ بن علیؓ دا عباسی لشکر نال مقابلہ تھیا تاں اتھاںبعض ترکاں تے ہندی غلاماں حسینؓ بن علیؓ دا ساتھ ݙتا۔ اے ہندی غلام بطور جنگی قیدی منصور دے کول پُڄے ہن۔ انھاں کوں ہندی غلام آکھیا ویندا ہئی۔ اے حسینؓ بن علیؓ دے ساتھ تھی ڳے تے حسینؓ بن علیؓ بن مثلث دی کامیابی کوں اپݨی کامیابی سمجھدے ہن۔ علامہ عتیق فکری دی تحقیق مطابق انھاں وچوں کجھ لوک فرار تھی تے کہیں نہ کہیں طرح ول سندھ واپس پُڄ ڳے ہن۔ انھاں لوکاں دی اولاد اپݨے آپ کوں حسینی برہمن آہدی ہے تے دعویٰ کریندی ہئی کہ انھاں کربلا دے میدان وچ حضرت امام حسینؑ دا ساتھ ݙتا ہا۔(34)اے حسینی براہمن یا ٻاہمنبڑ ڳلیاں وچ خیراتاں پِندے ہن تے سانحہء کربلا بارے کبت سُݨویندے ہن۔ عین الحق فرید کوٹی اپݨے ہک تحقیقی مقالے ’’ذکر حسین پنجابی زبان‘’ وچ لکھدن ’’کہ انھاں برہمناں دا دعویٰ ہے کہ انھاں دے بزرگ سانحہ کربلا دے موقع تے شام اِچ رہندے ہن۔ انھاں مختیار ثقفی دے نال مل تے قاتلانِ حسینؑ توں انتقام گھدا تے ایں جنگ وچ اپݨے کارنامیاں کوں منظوم شکل وچ پیش کیتا جیکوں کبت آکھیا ویندے تے سینہ بہ سینہ منتقل تھیندا ہویا اے رزم نامہ اَڄ تئیں موجود ہے۔‘‘ سدھ دت کے نند جی ۔ سہسی رائے پرمان ہرس رائے جودت جی رکھیں ٹیک میدان۔

جنگ دا منظر نامہ:

سِدھ جھوجھا کی انش میں دت نام سلطان

سدھ دیوگ جو بیرجی ‘ عرب کیئو استھان

بھارو داج جو رکھی جی ان کی یہ سنتان

سر دیجئے نام حسین کے عرب کیئو استھان

چڑھے عرب سے دت ‘ بڑے جودھے بلکاری

بجے ہے شتری بھیر ‘ نال فوجاں اسواری

ڄئے دت جو بیر سار دو ٹوک مچائی

سب شترو مار بیچ رن پھرے دوہائی

سب کافر ڳئے بھاگ جاندے نظر نہ انویں

مدد دی حسینؑ قدم پچھے نہ پانویں

ٹریو دت دل کھیت جی ‘ تیں ساکا پڑھیو

چڑھیو دت دل گاں جی ‘ گڈھ کوفہ لیئو

بچے بھیر جو چوٹ ‘ فتح میدان جو پائی

بدلہ لیا حسینؑ ‘ دھن دھن کرے لوکالی

جو حسینؑ کی جد ہے ‘ دت نام دھیائیو

عرب شہر دے بیچ ‘ راہب تخت بٹھائیو 

ترجمہ : لڑاکا سدھ دی پیڑھی وچوں دت ناں دا ہک سلطان اپݨے وطن کوں چھوڑ تے عرب وچ ریہا۔ اے رِش بھار دواج دی اولاد وچوں ہا۔ اوں حسینؓ دے ناں تے اپݨا سر قربان کر ݙتا۔ سدھ دت دے حقیقی پتر سہس رائے تے ہرش رائے میدان جنگ وچ ونڄن دا عزم کیتا۔ عرب توں دت قبیلے دے جوشیلے بہادر میدان جنگ دی طرف ودھیے ۔ اُنھاں تے رکھیے ہوئے دماماں تے چوٹ وجی تے گھوڑا سوار فوجاں اڳوں تے ودھیاں۔ دت قبیلے دے بہادر جوان جنگ وچ مست تھی ڳے تے قتل و غارت دا میدان گرم تھی ڳیا۔انھاں سب دشمناں کوں قتل کر ݙتا تے چارے پاسے ودھائی مچ ڳئی۔ بزدلاں دی فوج میدانِ جنگ توں اینویں بھنی کہ کتھاہیں انھاں دا نام نشان وی نظر نہ آیا۔دت قبیلے دے بہادراں حسینؑ دی پوری پوری مدد کیتی تے کہیں میدان جنگ توں پیر پچھی تے نہ ہٹایا۔ دت قبیلے دے لوک میدان جنگ وچ رجز پڑھدے ہوئے اڳوں تے ودھیے تے کوفہ دے قلعہ کوں لٹ گھدا۔ جیڑھے ویلے فتح حاصل کر گھدی تاں فتح دا طبل وڄایا۔ شہادتِ حسینؑ دا بدلہ ایں طرح گھدا کہ لوک عش عش کرݨ لڳے۔ جو حسینؑ دی اولاد وچوں ہن انھاں کوں ہمیشہ دت دا نام رکھنا چاہیدا ہے۔ عرب وچ دت قبیلے دے راہب ہک سلطنت قائم کر ݙتی۔

عین الحق فرید کوٹی آہدن کہ ایں جنگ نامہ وچ اڳوں مختیار ثقفی دی تحریک دے ختم تھیوݨ تے دت قبیلے دا پنجاب ول آوݨ دا ذکر ہے۔ اے دت قیام پاکستان تئیں تحصیل صادق آباد توں گھن تے ملتان تئیں دے علاقے وچ منگدے پھردے رہندے ہن۔ بلکہ ملتان وچ دہلی گیٹ دے ٻاہر انھاں دا ہک محلہ آغا پورہ دے ناں نال اَڄ وی موجود ہے ۔ عین الحق فرید کوٹی ایں شعری نمونے دا تجزیہ تے ایندا زمانی تعین کریندے ہوئیں آہدن۔ اگر انھاں روایات کوں سامݨے رکھوں تاں دت قوم دا اے جنگ نامہ پہلی صدی ہجری دی ستویں دہائی یعنی ستویں صدی عیسوی دے اواخر دے عہد نال تعلق رکھدے۔ لسانی لحاظ نال وی اے جنگ نامہ قدیم اسماعیلیٰ داعیوں تے ݙاہویں صدی عیسوی دے ناتھ جوڳیاں دی زبان نال مطابقت رکھدے۔ ایں واسطے ایندی قدامت توں انکار نیں کیتا ونڄ سڳدا۔ ایں لحاظ نال اے برصغیر وچ منقبت حسینؑ دی سب توں پہلی مثال ہے۔‘‘

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان