open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
بُلھے شاہ

حضرت بابا بُلھے شاہ 1692ء (1103ھ) کوں اُچ ضلع بہاولپور وچ پیدا تھئے۔ انہاں دا اصل ناں عبداللہ ہئی۔ انہاں دے والد دا ناں سخی محمد درویش ہا ، آپ چھی سال دے ہن تاں انہاں دے گھر آلے اُچ توں پہلے ملک وال تے ول موضع پانڈو کے (قصور) وچ آ ڳے۔ بلھے شاہ جوانی وچ قصور آڳے تے مولوی غلام مرتضیٰ کنوں فیض حاصل کیتا۔ بابا بلھے شاہ حضرت شاہ عنایت قادری دے ہتھ تے بیعت کیتی تے انہیں کوں اپݨا مرشد بݨا گھٖدا۔ 1141ھ وچ جݙاں حضرت شاہ عنایت قادری انتقال فرما ڳے تاں بابا بلھے شاہ انہیں دے گدی نشین تھی ڳے تے تقریبا ویہہ سال معرفت تے سلوک دی تعلیم ݙیندے ریہے تے باقی عمر قلندری وچ گذار ݙتی۔ ستمبر 1757ء (1171ھ)قصوروچ بابا بلھے شاہ ٻہوں وݙے صوفی شاعر تے بزرگ ہن۔ انہیں د یاں کافیاں ہک صوفی تے وجد طاری کر ݙیندین۔ انہیں دیاں کافیاں پُر تاثیر ہن۔ بابا بلھے شاہ دیاں کافیاں تے عارفیانہ کلام اڄ وی دنیا دے تقریباً ہر خطے وچ پڑھیا، سُݨیا ویندے۔ آپ دا مزار قصور ریلوے اسٹیشن توں ݙو فرلانگ دے فاصلے تے ہے جتھاں ہر سال محرم دے مہینے وچ عرس تھیندے۔
## پنجابی شاعری
آپ رح پنجابی زبان دے ٻہوں وݙے شاعر ہَن۔ پنجابی شاعری آپ کوں ٻہوں وݙا مقام حاصل ہے۔ آپ دا نمونہ کلام پیش ہے۔

پڑھ پڑھ علم ہزار کتاباں

اپنا آپ نہ پڑھیا

جا جا وڑدا مندر مسجد

من اپنے چ نہ وَڑیا

لڑدے رہے ہو نال شیطاناں

نئیں نفس اپنے نال لڑیا

پہلے اپنے آپ نوں پڑھ

فیر مندر مسجد وَڑ

جدوں نفس جاوے تیرا مر 

فیر نال شیطاناں لڑ

پڑھ پڑھ علم ہزار کتاباں 

نام رکھا لیا قاضی

ہتھ وچ فَڑ کے تلواراں

نام رکھا لیا غازی

مکے جا کے گُھم آیا تے

نام رکھا لیا حاجی

پر بلیا حاصل کی کیتا

جے یار نہ کیتا راضی

ہو پہلے یار نوں راضی کر

فیر مرن توں پہلے مر

جے یار منا لیا تو

ڈُبدا جاوے گا تر

ہو بندیا آکھیاں پریتھاں لاڑیاں

نی راجو لبڑے محرم اپنے 

جی لبڑاں یار نوں سوہنے دلدار نوں
 
چنا اس عشق دے پینے ٹپنے

آے بت اک روح دا مندر اے 

جہنوں لبنا تیرے اندر اے 

اس رمض نوں جان پچھان میاں

تیرا کم دم وان قلندر

کدے پلنا نئی  کدے چھڈنا نئی

تو اپنے یار دا در

جنے چھڈیا یار دا در

اودا بار ریا نہ گھر 

او جنے فَڑ لی یار دی باں 

اوہنوں خوف ریا نا ڈر

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
بابا فرید الدین مسعود

عظیم صوفی بزرگ جنہاں دے ناں تے سارا وسیب ماݨ کریندے جو سکھیں دے پیغمبر بابا گرو نانک دے وی مرشد ہن دا اصل ناں مسعود تے لقب فرید الدین ہے۔ 569ھ 1173ء اچ کھوتوال ضلع ملتان اچ پیداتھئے۔ ایں قصبے دا موجودہ ناں چائولی مشائخ ہے۔ ابے سئیں دا ناں جمال الدین سلیمان ہا آپ وی صوفی ہن۔ اماں سیݨ قرسم خاتون زہد و تقویٰ دی بناء تے رابعہ عصر سݙویندی ہن۔ ابتدائی تعلیم کھوتووال اچ تے ول ملتان اچ مولانا منہاج الدین ترمذی توں انہاں دی مسیت اچ اسلامی فقہ دی مشہور کتاب ’’النافع‘‘ پڑھی۔ اتھائیں انہاں دی ملاقات حضرت خواجہ قطب الدین بختیار کاکیؒ نال تھئی۔ تاں انہاں دے ہتھ تے بیعت کیتی۔ علوم ظاہر تے باطنی کیتے غزنی، بغداد، سیوستان، بدخشاں تے قندھار دا سفر اختیار کیتا تے ایں زمانے دے مشہور صوفیاں توں اکتساب فیض کیتا۔ 1239اچ آپ کوں خرقہ خلافت ملیا تاں آپ نے پاک پتݨ کوں جیڑھا ایں زمانے اچ اجودھن سڈویندا ہا ، مستقل اقامت بݨایا۔ زیادہ تر ویلھا جنگلاں اچ گذاریا۔نان جویں تے پھٹے پُراݨے کپڑیاں اچ عمر گزار ݙتی، بھانویں جو آپ دا تعلق سلاطین نال ہا۔ التمش رضیہ سلطانہ، ناصر الدین محمود تے غیاث الدین بلبن دا دور اپݨیاں اکھیں نال ݙٹھا۔ سلطان بلبن آپ دا اتنا معتقد ہا جو ایں اپݨی دھی دی شادی آپ نال کر ݙتی۔

آپ دے مشہور خلفاء اچ علائو الدین علی صابر کلیری، خواجہ نظام الدین اولیاء، شیخ جمال ہانسوی ، شیخ بدرالدین اسحاق، جیہیں بزرگ شامل ہن۔ پنجاب دے اکثر وݙے ہندو خاندان مثلاًٹوانے وغیرہ ۔ آپ دے ای ہتھ تے مشرف بہ اسلام تھئے۔ اجودھن آپ دی تبلیغی سرگرمیاں دا مرکز ہا۔ ایں تبلیغی مرکز نے ٻہوں دور س نتائج مرتب کیتے، انہاں نے ای بعد اچ ہندی مسلماناں کوں ݙو قومی نظریہ تے اپݨے کیتے ہک انج وطن (پاکستان) دا مطالبہ کرݨ دے قابل بݨایا۔ آپ نے 664ھ 1265ء اچ وفات پاتی تے پاک پتݨ اچ دفن تھئے۔ آپ دا مزار غیاث الدین بلبن نے تعمیر کرایا۔ ہر سال محرم دی پنج تاریخ کوں عرس دھوم دھام نال تھیندے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
بہاولپور دا ڈاک ٹکٹ

قیام پاکستان توں ہک سال پہلے ریاست بہاولپور دی طرفوں ہک ڈاک ٹکٹ جاری تھیا ، جئیں تے ہک پاسے قائد اعظم دا فوٹو تے پاکستان دا جھنڈا وی موجود ہئی تاں ݙوجھے پاسے نواب آف بہاولپور دا فوٹو تے ریاست بہاولپور دا جھنڈا شائع ہویا ہا ، پاکستان قائم تھی ڳیا تاں سعودی عرب سمیت کہیں ملک پاکستانی کرنسی دے اجراء دی ضمانت نہ ݙتی ، نواب آف بہاولپور نے اڳوں ودھ تے کرنسی دی ضمانت ݙتی ،تقسیم دے بعد زر مبادلہ دے سارے ذخائر ہندوستان دے کول ہن۔ گاندھی آکھیا جو نواب آف بہاولپور کرنسی دی ضمانت تاں ݙے ݙتی ہے ، اساں ݙیکھسوں پاکستان ملازمین کوپہلی تنخواہ کتھوں ݙیسے ۔ بانی پاکستان پریشان تھئے پر نواب آف بہولپور اوں ویلھے دی نوخیز اسلامی ملک پاکستان کوں کافراں دے سامݨے شرمسار نہ تھیوݨ ݙتا تے اپݨے خاص فنڈ توں ست کروڑ روپے دی خطیر رقم مشرقی تے مغربی پاکستان دے ملازماں دی تنخواہیں کیتے ݙے ݙتی ،ا وں ویلھے ست کروڑ دی حیثیت اڄ دی کرنسی دے مقابلے اچک یا ہوسے ۔ ایندا اندازہ خود اتھوں کرو جو اوں ویلھے سونا پنجاہ روپے تولہ تے اڄ پنجاہ ہزار روپے تولہ ہے۔ ریاست بہاولپور دی اناہں خدامت توں متاثر تھی تے بانی پاکستان فرمایا ہا جو ’’ پاکستان توں پہلے بر صغیر اچ ہک پاکستان موجود ہا تے او پاکستان ریاست بہاولپور ہئی۔ پاکستانی بھیݨ بھراوو سݨ گھنو، نواب آف بہاولپور صادق محمد عباسی بر صغیر دے مسلمانیں دا محسن ہے تے میں انہاں کوں محسن پاکستان دا خطاب ݙینداں ۔‘‘اڄ قائد دے انہاں فرماناں کوں کتاباں توں حذف کر تے اپݨے مطلب دے کوڑے فرماناں کوں کیوں شامل کر ݙتا ؟ اے سوال تریخ پاکستان دے طالب علمیں دی طرفوں کوڑا نصاب بݨاوݨ تے پڑھاوݨ والیں تے قرض راہسے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
بہائو الدین زکریا ملتانی ؒ

سلسلہ سہروردیہ دے صوفی بزرگ سئیں حضرت بہاؤ الدین زکریا ملتانیؒ 1183ء اچ پیدا تھئے۔ آپ دے جد امجد کمال الدین علی مکہ مکرمہ توں خوار زم تھیندے ہوئے ملتان اچ مقیم تھئے۔ شیخ بہائو الدین چھوٹی عمر توں ای یتیم تھی ڳئے۔ ٻارہاں سال دی عمر اچ بیت المقدس اچ بیعت حاصل کیتی تے حدیث شریف دی طلب اچ یمن وی ڳئے۔ بغداد پُڄ تے شیخ شہاب الدین سہروردی توں خلافت پاتی تے ملتان آ تے غیر معمولی مقبولیت حاصل کیتی۔ اسلامی تصوف دا سہروردی سلسلہ پاک و ہند اچ زیادہ تر آپ دی ہی مساعی نال جاری تھیا۔ آپ دا مزار ملتان اچ زیارت گاہ عام ہے۔ آپ دے ناں دی نسبت نال ملتان یونیورسٹی دا ناں ’’بہائو الدین زکریا یونیورسٹی ‘‘ تے ہک خصوصی ٹرین دا ناں وی جیڑھی روزانہ کراچی تے ملتان دے درمیان چلدی ہے۔ بہائو الدین زکریا ایکسپریس رکھیا ڳیا۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
بھونگ مسیت

ضلع رحیم یار خان اچ صادق آباد توں ستارہاں میل دی مسافت تے ہک چھوٹا جیہاں قصبہ بھونگ ہے ۔ ایں قصبے دی ہک مسیت نے ایکوں بین الاقوامی شہرت عطاء کر ݙتی ہے۔ایں مسیت کوں 1986ء دا ’’آغا خان ایوارڈ برائے اسلامی فن تعمیر‘‘ ݙتاڳیا۔

بھونگ مسیت ایں علاقے دے ہک بااثر تے دین دار زمیندار رئیس غازی محمد دے جنون و عشق دا نتیجہ ہے۔ آپ دے جد امجد پیر موسیؓ حضرت بہائو الدین دے خلفا اچوں ہن۔ایں مسیت دی تعمیر آپ نے 1930ء اچ شروع کرائی۔ پنتالی سال بعد 1975ء اچ آپ دا انتقال تھی ڳیا۔بعد دی تعمیر دی ساری ذمہ واری آپ دے وݙے پُتر رئیس شبیر احمد سنبھالی جیڑھے جو پنجاب صوبائی اسمبلی دے رکن وی رہ ڳن۔ مسلسل اَٹھ سال تک کہیں مسجد دی تعمیر و تزئین وی یقینا ہک عالمی ریکارڈ ہے۔بھونگ مسیت دے اڳواڑ اچ پنج ہزار نمازیاں دے نماز ادا کرݨ دی گنجائش ہے تے برآمدے اچ پنج سو نمازی نماز ادا کر سڳدن۔ مسیت اچ ہک مدرسہ، ہک کتب خانہ، تریمیتں دی جمعہ مسجد تے رہائشی کوارٹر وی تعمیر کیتے ڳے ہن۔مرکزی محراب دی تزئین و آرائش اچ خالص سونا ، چاندی تے ٻہوں قیمتی پتھر استعمال کیتے ڳے ہن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
بے قصور بلوچ

بے قصور بلوچ دا اصل ناں محمد اسلم خان ہے ۔ بستی گرہ غوث شاہ دیرہ اسماعیل خان اچ عبدالرحمن خان دے گھر 1971 ء کوں پیدا تھیوݨ بے قصور بلوچ اسلامیات اچ ایم اے کیتا ۔ 1987 ء توں شاعری دا آغاز کیتا ۔ سئیں نصیر سرمد انہاں دے استاد ہِن ۔ انہاں دی ہِک کتاب عہدِ وفا دے ناں توں سامݨے آئی اے ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
بشیر غمخوار ۔ مزاحمتی شاعری دا وݙا ناں

مزاحمتی شاعری دا ٻہوں وݙا ناں سئیںبشیر غمخوارؔسئیں دا اصل ناں بشیر احمد ہے۔ آپ1951ء اچ پیدا تھئے۔ ایف اے ،سی ٹی تئیں تعلیم حاصل کرݨ دے بعد بطور مدرس آپ اپݨے فرائض ٻہوں ایمانداری نال ادا کیتن۔موضع تونسہ شریف اچ اپݨی رہائش گاہ ہے۔ سرائیکی شاعراں اچ آپ دا ناں کہیں وی تعارف دا متھاج کائنی۔ ٻہوں سوہݨی سرائیکی شاعری کریندن۔جݙاں اسٹیج تے آون تاں چھا ویندن۔

تونسے دی دھرتی شعر و ادب دے حوالے نال بہوں زرخیز ہے۔تہوں ایکوں علم و ادب دے حوالے نال یونانِ صغیر آکھیا ویندے۔ایہا ای وجہ ہے جو تونسے نال تعلق رکھن آلے شعراء نے ملکی سطح تے اپنے آپ کوں منوائے۔سرائیکی شاعری اچ بشیر غمخوار دا اوہ نشابر ناں ہے جئیں تونسے دی تس تے اِتھوں دے معاشرتی مسائل تے محرومیاں کوں وڈے دھڑلّے نال پیش کیتے ۔تے اپنی مزاحمتی شاعری دے ذریعے ظالم جاگیر داراں تے روایتی وڈیریاں کوں ہک واری چونکا ڈتے ۔بشیر غمخوار غربت دی چکی وچ پسیجن آلے غریب طبقے دا صحیح معنے غمخوار ہے۔ مگر اوہ کہیں تمندا ر وڈیرے دی خوشامد نہیں کریندا ۔ بلکہ اوندا قلم ظالم جابر دے خلاف تے مظلوم دا حامی ہے غمخوار دی مزاحمتی شاعری پورے سرائیکی وسیب اچ مقبولِ عام ہے ۔جئیں مشاعرے وچ غمخوار نہ ہووے اوہ مشاعرہ ناکام سمجھا ویندے ۔کیوں جو عوامی مشاعریاں وچ غریب عوام دی جیڑھی ترجمانی غمخوار کریندے آپ کوں شاعرِ انقلاب آکھݨ بے جا نہ ہوسے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
بشیر احمد بھائیہ

یکم ستمبر 1949ء کوں چنی گوٹھ اچ سردار احمد خان بھائیہ دے گھر جٖمݨ آلے بشیر احمد ایم اے ایم ایڈ کیتا تے درس و تدریس دے شعبے نال منسلک تھی ڳئی ۔ 1975 ء اچ ادب دا ذوق پیدا تھیا تے سرائیکی زبان و ادب دی خدمت شروع کر ݙتی ۔ سرائیکی قواعد تے زبان دانی انہاں دی ہِک تصنیف ہے ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
بہاولپور،کڈوالا،یزمان،اتے شاہی والا

اے رستے بہاولپور دے آباد زرعی علاقیں کنوں چولستان وچ داخل تھیندن۔کڈوالہ کنوں جنوب مشرق دی طرف موجھ گڑھ واقع اے جتھوں کے تھی کے اے رستہ پاکستانی سرحد تک چلا گیا اے۔دا نجی ٹوبہ موج گڑھ کنوں پہلے اتے گاجر اور فتح والی دے ݙو نجی ٹوبے موج گڑھ دے بعد راہ وچ امدن۔یزمان کنوں ہک رستہ دین گڑھ ڈھوری ولا پھر بجنوٹ کنوں تھیندا ہویا پاکستانی سرحد دے قریب سدرے والی دے نجی ٹوبے تک چلیا ویندے۔ݙوجھا رستہ یزمان کنوں چنݨ پیر اتے ڈراور کوکمان دی شکل وچ ملیندے۔یزمان کنوں تریجھا رستہ مغرب دی طرف ڈیزرٹ برانچ کنوں آخر وچ بنگلہ ٹیل والا کنوں شروع تھیندے اتے مٹھڑا دے ذریعے ڈراور نال ونج ملدے۔بہاولپور دی تحصیل احمد پور شرقیہ کنوں چوتھا رستہ شاہی والا کنوں تھی کہ ڈراور تک چلیا ویندے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
ٻلوٹ

سرائیکی وسیب دے تریخی مقام ٻلوٹ ( دیرہ اسماعیل خان) دی وݙی عظیم تریخ اے، اساں کیول رام دے تھلے اُتے وساخی دے میلے وچ ڳئے ہاسے۔ ایندے نال نال اے پتہ لڳا جو ٻلوٹ شریف وچ شاہ عیسیٰ دا مزار وی ہے جیندا ہر سال چیتر وچ میلہ؍عرس تھیندے۔ اساں اتھاں وی ڳئے، ٻلوٹ دی ہک ٻئی خاص گاٖلھ اُتھاں نال ہی خیسور پہاڑی اُتے ہک پُراݨا تاریخی قلعہ ہے جینکوں مقامی لوک کافر کوٹ آہدن۔اے سارے علاقے وسیب دی تریخی عظمت دیاں بہترین یادگاراں ہِن ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
ٻوہڑ دروازہ

ملتان دا اپݨا ناں ٻہوں وݙا ہے ، آکھیا ویندے جو ست ہزار سالیں توں ایں شہر دا ݙیوانی وسمیا ۔ ملتان دے نال ملتان دی ہر شئے دی اپݨی تریخ اے ، جیویں ٻوہڑ دروازہ۔ بلند و بالا تاریخی عمارتاں صدیاں تک انسانی زندگی دا حصہ رہندیاں ہِن ۔ویلھے دی وہوک اُنہاں تے اپݨے نشانات چھوڑ ویندی ہے لیکن اِنہاں عمارتاں دی مضبوطی گزریے وقتاں دی نشانی دے طور تے محفوظ رکھی ہے۔ ملتان شہر دی تاریخی باقیات دنیا بھر وچ ملتان دی شناخت دا حوالہ ہِن ۔ دنیا بھر توں آوݨ والے سیاح متحیر نظراں نال اُنہاں عمارتاں کوں ݙیکھدے ہِن جݙاں جو اہل ملتان کوں اُنہاں تاریخی عمارات دے بارے وچ کُئی خاص معلومات کائنی ۔ ملتان دے قدیم دروازے تاریخی باقیات اِچ خاص اہمیت دے حامل ہِن ۔ ایہ تاریخی دروازے اَڄ وی ملتان دی تاریخی عظمت دی علامت ہِن ۔ ملتان دے اِنہاں قدیم دروازیاں اِچوں ہک ٻوہڑ دروازہ ہے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
پروفیسر جگن ناتھ آزاد

15 دسمبر 1918ء کوں عیسیٰ خیل میانوالی اچ پیدا تھئے ۔او وہ اپݨے ناں تے والد تلوک چند محروم وانگوں مفکرِ ملت علامہ اقبال دی عظمتاں دے تعاقب اچ شوق تے لگن نال رواں دواں راہندے ہن۔ ماہر اقبالیات دی حیثیت نال دنیا بھر دی ٻئی یونیورسٹیاں دے نال نال پاکستان اچ وی کئی دفعہ اقبالیات دے حوالے نال وسیع لیکچرز ݙتے۔ انہاں دی شعری ، نثری تصانیف دا ہندسہ پنجاہ دے نیڑے ہن۔ حکومت پاکستان دی طرفوں انہاں کوں اردو ادب دے کیتے بے مثال خدمات دے اعتراف اچ گولڈ میڈل ݙتا ڳیا۔ ایہ سارا کجھ انہاں دی یاداں دی شادابیاں ای ہن جیڑھیاں ایں مٹی دے خمیر اچ رَسیاں ہویاں ہن ۔ 2004ء اچ ایں جہان ِ فانی توں رخصت تھئے ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
پنڈت برہم گوپت

وسیب دے علم ہئیت نجوم، طب موسیقی قیافہ شناسی تے ٻئے علوم دے ماہر ہن ۔ ملتان دے پنڈت برہم گوپت انہاں ماہرین اچ شمار تھیندے اے علم ہئیت دا ماہر ہئی۔ ایں سلسلے وچ ہوں ہک کتاب ’’سدھانت‘‘ لکھی اے ۔ پنجویہہ ابواب تے مشتمل ہے۔ اے ملتان دی پہلی کتاب ہے جیندا عربی وچ ’’السذہند‘‘ دے ناں نال ترجمہ تھئے۔771ء وچ ریاض تے ہیئت دا ہک ماہر پنڈت اے کتاب چاتے بغداد پُڄا۔ خلیفہ منصور اوندی وڈی عزت کیتی تے اپݨے دربار دے ہک ریاضی دان ابراہیم قراری توں ایندا ترجمہ کرایا۔ عرب پہلے عدد لفظیں وچ لکھدے ہن۔ ایں ملتان دے ریاضی دان توں عربیں ہند سے لکھݨ سکھئے جنہیں کوں او ارقام ہندیہ آہدن۔ ہک عرصے تک بغداد توں اسپین تئیں ، عرب ہیئت دان اپݨی اپݨی طرز وچ ایں کتاب دا ترجمہ کریندے ریہے ۔ ہک ٻیا شخص در لب ملتانی علم ہیئت دا مشہور تے معروف ماہر ہا اوں ہک کتاب زیچ یعنی جنتری تیار کیتی ہئی جیندے وچ سجھ تے چندر دے اُبھرݨ تے لہݨ دے ویلہے درج ہن ایں کتاب دی البیرونی وݙی تعریف لکھی اے۔ (بحوالہ ملتان دائم آباد صفحہ 572۔ مرتب خلیل احمد گلشن ہائوس )۔

**حوالہ**

کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
پروفیسر یو بی ہنس

دائرہ دین پناہ اچ پیدا تھئے ،ہریانہ سرکار توں ملک الشعراء دا خطاب پاتا، کجھ سال پہلے اپݨی جنم بھومی دی زیارت کیتے اتھاں تشریف گھن آئے تے اپݨے پراݨے دوستاں توں مل تے ٻہوں خوش تھئے۔ اپݨے گھر دی کندھی کوں چُمدے ریہے تے روندے ریہے۔ اردو تے سرائیکی ݙوہیں زباناں اچ شاعری کیتی ۔ مرݨ توں پہلے ہک دفعہ ول اپݨا وطن ݙیکھݨ کیتے بے تاب ہن ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
پُنل جتوئی

اصل ناں محمد اشرف قلمی ناں پُنل جتوئی تے ابے سئیں دا ناں نہال خان ہے۔ جتوئی برادری نال تعلق رکھدن۔ 1976ء کوں موضع تونگ اچ پیدا تھئے۔ مڈل توݨیں تعلیم حاصل کرݨ دے بعد زمینداری اچ مصروف ہن۔ سرائیکی دے مہاندرے شاعر سئیں عاشق بزدار دے شاگرد ہن 2002ء کوں شاعری دا آغاز کیتا۔ راجن پور اچ ر ہائش پذیر ہن۔ سرائیکی ماء ٻولی نال ݙاڈھا پیار ہینیں ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
پنجند

وسیب دے ضلع مظفر گڑھ اچ او مقام جتھاں دریائے چناب تے دریائے ستلج آ تے آپت اچ ملدن۔ اتھوں کر کئی نہراں کݙھیاں ڳیاں ہن۔ نہر عباسیہ تے نہر پنج ند کافی زرعی علاقیاں کوں پاݨی فراہم کریندین۔

## '''حوالہ'''
پیر محمد ابراہیم قریشی

7جون 1899ء کوں کٹرہ سادات ملتان وچ پیدا تھئے۔ برصغیر پاک و ہند وچ آبپاشی دے نظام کوں مربوط کرݨ تے زرعی انقلاب گھن آوݨ وچ انہیں دا وݙا ہتھ اے 1923ء وچ انڈین سروس آف انجینئرز وچ شامل تھئے۔بیکانیر کینال (جیڑھی اوں ویلھے دی سب توں وݙی نہر ہئی) دی ڈیزائننگ تے تعمیر تے ڈھیر سارے چھوٹے چھوٹے ڈیم وی انہاں تعمیر کرائے۔ پاکستان بنݨ دے بعد آپ چیف انجینئر دے علاوہ ڈھیر ساریں عہدیں تے فائز ریہے۔ انہاں جڳ مشہور سائنسدان آئین سٹائن نال آبپاشی دے نظام دے موضوع تے مذاکرات کیتے تے ڈھیر ساریں بین الاقوامی کانفرنسیں وچ شرکت کیتی۔او ہک عظیم مسلمان موجد تے مدبرہن۔ 19مئی 1991ء کوں اللہ کوں پیارے تھی ڳے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
پرہلاد مندریا؟

قلعہ ملتان تے پرہلاد مند ر مندر یا مدرسہ ؟ ایں بارے تحقیق دا عمل جاری اے، پرہلاد دے زمانے تے وی اجٖاں تحقیق تھیندی پی اے ۔ڈھیر سارے محقق ایکوں 1500قبل مسیح دا زمانہ قرار ݙیندن ۔ ایں لحاظ نال اے زمانہ ساڈھے ترائے ہزار سا ل پہلے دا زمانہ بݨدے۔ پرہلاد بارے اے گاٖل طئے ہے جو او توحید پرست ہا ، شئیت ایں جاہ دا ناں پرہلاد مندردی بجائے کوئی ٻیا ہووے جو وقت دے نال نال ہندو مذہب دے لوکیں ایکوں مندر بݨا ݙتا ہووے۔ جیویں جو موہنجو دڑو پرانا ہے پر ناں نواں ہے ۔ موہنجو دڑو یعنی (موئیں ہوئیں دا دڑا)اے لوظ اڄ وی سندھی دا ہے، اُوں ویلے ایں شہر دا موئیں ہوئیں دا دڑہ نی تھی سڳدا۔ بہر حال جتھاں تئیںقدامت دی گاٖل اے تاں نہ پرہلاد بھگت دی قدامت توں انکار کیتا ونجٖ سڳدے تے نہ موہنجو دڑو توں ، معروف محقق حفیظ خان دی قیمتی گاٖل لکھݨ چہنداں، اُردو متن: 

اب اسے تاریخی ستم ظریفی یا حملہ آوروں کی طرف سے روا رکھے جانیوالے جبر سے زیادہ کیا کہا جاسکتا ہے کہ جس عمارت کی بنیادیں توحید پرستی کی تدریس کیلئے رکھی گئیں ، آنیوالے وقتوں میں اسی عمارت کی شناخت ایک مندر کے طور پر کی جاتی رہی ہے (بحوالہ ملتان سدآباد، ماثر ملتان جلد او ل صفحہ 50)

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
پراݨا دیرہ

ڈیرہ غازی خان دی انفرادیت اے ہے جو اے ضلعی ہیڈ کوارٹر ہووݨ دے باوجود ایں امر تے قائم ریہے جو پراݨاں ڈیرہ غازی خان شہر دریا بردتھی ڳیا جیڑا ایں جاہ تے آباد ہا جتھاں ایں ویلے غازی گھاٹ دا پُل ہے جتھاں دریائے سندھ چلدا پے نواں تے موجودہ دیرہ غازی خان شہر سال 1910ء ءِچ منصوبہ بندی دے تحت بلاک سسٹم دے تحت آباد کیتا ڳیا پُراݨاں دیرہ غازی خان شہر 500 سال پہلے غازی خان میرانی آباد کیتا ہا ۔ایندے درمیان توں کستوری نہر رواں ہئی پُراݨے دیرہ غازی خان آلی جاہ تے وی کݙاہیں دریا ئے سندھ رواں ہا ۔شہر پورے دریا برد ہووݨ توں پہلے 1856ء چھائوݨی تے سول لائنز دا علاقہ جیڑا شہر دے شرقی پاسے واقع ہا۔ سیلاب دی نذر تھی ڳیا تے 1862ء ءِ چ نویں چھاونی تعمیر کیتی ڳئی تے پُراݨاں دیرہ غازی خان موجود ہا ۔تھاݨہ دراہمہ دی عمارت دے نیڑے تئیں آباد ہا ۔بعد ءِ چ موجودہ شہر توں تقریباََ 9,10میل پاسے غریب آباد کیتا ڳیا ۔انگریزاں قبضہ دے بعد ضلع دی چار تحصیلاں دیرہ غازی خان سنگھڑ داجل تے کوٹ مٹھن آباد کیتیاں تونسہ دے علاقہ کوں سنگھڑ آکھیا ویندا ہا ۔ جیندا ہیڈ کوارٹر منگھروٹھہ ءِ چ ہا ۔بعد ءِ چ تحصیل دا ہیڈ کوارٹر تونسہ منتقل کر ݙتا ڳیا اَتے ناں وی تونسہ تحصیل رکھ ݙتا ڳیا ۔ 1853ء ءِ چ تحصیل کوٹ مٹھن قائم کیتی ڳئی 1866ء  ء ِچ راجن پور کوں تحصیل ہیڈ کوارٹر مقرر کیتا ڳیا کیوں جو پُراݨاں کوٹ مٹھن سال 1862ء ءِ چ سیلاب دی نذر تھی ڳیا تے موجودہ قصبہ پُراݨے قصبے دے پاسے غرب پنج میل دے فاصلے تے موجودہ جاہ آباد کیتا ڳیا ۔سال 1861ء ءِ چ داجل دے بجائے جام پور ءِ چ تحصیل ہیڈ کوارٹر کوں منتقل کیتا ڳیا کیوں جو داجل ہک گوشہ ءِ چ واقع ہا ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
پاکستان تے بہاولپور

پاکستان کیتے ریاست بہاولپور تے نواب آف بہاولپور دی خدمات کوں کہیں صورت فراموش نی کیتا ونڄ سڳدا، مسلم لیگ اجٖاں وجود اچ وی نہ آئی ہئی، علامہ اقبال نے ’’ ݙوں قومی نظریہ ‘‘ پیش کیتا ہا تے نہ ہی پاکستان دا خواب ݙٹھا ہا ۔ پر نواب آف بہاولپور اوں ویلھے وی ݙو قومی نظریہ دی بنیاد تے علی گڑھ کالج دا انجمن اسلامیہ لہور سمیت سینکڑاں مسلم تعلیمی اداریاں کوں موٹیاں رقماں تے بلڈنگز دی صورت اچ امداد فراہم کریندے پئے ہن ۔شاعر مشرق علامہ اقبال جݙاں ’’ سارے جہاں سے اچھا ہندوستان ہمارا ‘‘ جہی نظم قلمبند کریندے پئے ہن ، نواب آف بہاولپور اون ویلھے اپݨا انج اسلامی تشخص قائم کیتا ہویا ہئی، ایں سلسلے اچ ہک واقعہ دلچسپی توں خالی نہ ہوسے ، نواب آف بہاولپور کوں ریاست دے امور کیتے قانونی مشیر دی ضرورت پیش آئی ، اخبار اچ اشتہار ݙتا ڳیا ، قائد اعظم نے وی درخواست بھیجی تے علامہ اقابل نے وی اپنی درخواست اچ لکھیا جو ریاست بہاولپور دی مشیری اساݙے کیتے عزت تے وقار دا باعث ہوسے ۔ نواب آف بہاولپور قائد اعظم کوں مشیر مقرر کیتا ،انگریز سرکار ایں تے اعتراض کیتا پر نواب آف بہاولپور نے اپݨا فیصلہ تبدیل نہ کیتا ۔ نواب آف بہاولپور دے دربار توں قومی ترانے دے خالق حفیظ جالندھری تے علامہ اقبال سمیت سینکڑاں مسلم اہل قلم کیتے وظائف جاری تھیندے ریہے ۔ نواب آف بہاولپور دی شان اچ قصیدے لکھئے تے تریخ پاکستان دی کہیں کتاب اچ انہاں خدمات دا حوالہ موجود کائنی۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
پیر موسیٰ نواب ؒ

مخدوم سلطان احمد غوث دی وفات دے بعد کوٹ کروڑ دا انتظام سلطنت حضرت موسیٰ نواب دے بھرا مخدوم عبدالرشید حقانی سنبھالا، حضرت موسیٰ نواب 589ھ اچ پنج سال دی عمر اچ کوٹ کروڑ دے مشہور عالم دین مولانا نصیر الدین بلخی توں ابتدائی تعلیمی حاصل کرݨ شروع کیتی جیڑھے آپ دے خاندان دے استاد ہن۔ استاد دی خاص توجہ توں ٻارہاں سال دی عمرا چ علوم ظاہری توں فارغ تھی تھئے تے آپ دی دستار بندی کیتے علماء دی مجلس آپ تے سوالات کیتے ۔ جیں اچ آپ کامیاب تھی تے نکلے تے کوٹ کروڑ اچ درس و تدریس تے فائز تھئے۔ بعد اچ حضرت پیر موسیٰ نواب ؒ دی ہمشیرہ بی بی بصراں دا نکاح حضرت بہاؤ الحق زکریا ملتانی نال تھیا جیں توں ست ٻال پیدا تھئے۔ حضرت موسیٰ نواب کافی عرصہ کوٹ کروڑ اچ قرآن و حدیث دی تعلیم دے علاوہ فقہ صرف نحو منطق اچ بے شمار شاگرداں کوں تعلیم ݙتی ۔ حضرت پیر موسیٰ نواب لکھاں افراد کوں راہِ حق ݙکھاوݨ دے بعد 25 ذوالحج شام جمعہ 667ھ اچ 83 سال دی عمرا چ فوت تھئے۔ آپ اپݨے پیارے بھتریجے پیر محمد اسماعیل کوں مسند سجادگی کیتے جانشین بݨایا۔   

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
پاکپتن ، وسیب دا اہم شہر

پاکپتن دا قدیم ناں اجودھن ہا۔ آکھیا ویندے جو ایہ ناں راجہ رام چندر دے خاندان ݙتا ہا۔ ہک روایت دے مطابق مہابھارت دی جنگ دے ویلھے ایں دا ناں دھارا نگری ہا۔ ویلھا بدلݨ تے ایں دے ناں وی بدلݨ لڳے۔ ایں کوں گانحیل والا، انحیل پتن وی آکھیا ڳیا۔ سکندر اعظم دے نال جیڑھے تاریخ نویس اتھوں لنگھئے انہاں ایں کوں اوہی ڈریک، سدڈریک، سوراکوسی تے ہائی ڈریک وی آکھیا۔ ابن بطوطہ اپݨے سفر نامے اچ ایں کوں اجودھن لکھیا۔ ایہ وی آکھیا ویندے جو پاکپتن دا ناں ایں کوں اکبر اعظم دے دور اچ ݙتا ڳیا۔ جیڑھا جو بابا فرید گنج شکر دی تقدس دے حوالے نال ہا۔ کئی صدیاں توں ایں جاہ دی اہمیت دریائے ستلج دے پتن دی وجہ توں ہئی، اتھوں دریا پار کیتا ویندے ، عرصہ دراز توں ایہ ݙو شاہراؤاں دا سنگم وی ریہا ہے۔ پراݨے زمانے اچ ہک سڑک دیرہ غازی خان تے دیرہ اسماعیل خان دی طرفوں تھیندی ہوئی منکیرہ ، شور کوٹ تے ہڑپہ آندی ہئی تے ݙوجھی ملتان توں آندی ہئی، ایں جاہ تے محمود غزنوی ، امیر تیمور ، ابن بطوطہ نے دریائے ستلج کوں پار کیتا ہا ۔ ایں جاہ تے قلعہ ہا، ایں کوں سبکتگین وی ہک روایت دے مطابق 977-78 ء اچ فتح کیتا۔ امیر تیمور دے حملے دے دوران لوک ایں علاقے کوں خالی کر تے اتھوں چلے ڳئے۔ہک روایت دے مطابق پتن تاں پہلے موجود ہا تے قدیم زمانے توں لوک اتھاں دریائے ستلج کوں پار کریندے ہن۔، لیکن بابا فرید گنج شکر دی وجہ توں ایں دے ناں دے نال پاک دا اضافہ تھی ڳیا۔ بابا دا انتقال 1265ء دے نیڑے تھیا، مزار تے ہُݨ وی انہاں دے خاندان دے سلسلے دے لوک گدی تے بیٹھے ہن۔ 

پاکپتن کوں 1990ء اچ ضلع دا درجہ ݙتا ڳیا، پاکپتن تے عارف والا ایں دیاں تحصیلاں ہن، ایں دے اُبھے اچ ضلع اوکاڑہ تے ساہیوال، پوادھ اچ ضلع اوکاڑہ، لمے پوادھی اچ بہاولنگر تے پِچھاد اچ ضلع وہاڑی ہے۔ سطح سمندر توں 150 میٹر اُچا ہے۔ کل رقبہ 2724 مربع کلومیٹر ہے۔ زمین ہموار تے ریگستانی ہے۔ شرح خواندگی 34.97 فیصد ہے۔ کل آبادی 1286680 نفوس تے مشتمل ہے۔ حضرت بابا فرید گنج شکرؒ ، حضرت عبداللہ المعروف بہ خواجہ عزیز مکی ؒ ، حضرت بابا سبز پیر، حضرت خواجہ عمیر مدنی ؒ، حضرت خواجہ بدر دیوان ؒ، حضرت چن پیرؒ، حضرت عارف شاہؒ، حضرت جج پیرؒ، حضرت ادھم شاہ ؒ، حضرت خواجہ محمد پناہؒ دے مزارات ایں ضلع اچ ہن ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
پنڈت پی این کول

قصبہ پیر کوٹ سدھانہ دے رہݨ آلے ہن، ہندوستانی فوج وچ ملازم تھئے۔ 1965ء وچ پاک بھارت جنگ تھئی ، ایندے وچ ہندوستانی فوج دے ایسٹرج کمان دے انچارج ہن ، ریٹائرمنٹ دے بعد انہاں دی خدمت اقوام متحدہ نے اپݨی امن فوج کیتے حاصل کیتی ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
پروفیسرشریف اشرف

اصل ناں پروفیسر شریف اشرف قلمی ناں شریف اشرف تے ابے سئیں دا ناں گل محمد خان ہے۔26نومبر 1940ء کوں منڈی تحصیل تونسہ ضلع ڈیرہ غازی خان اچ پیدا تھئے۔ایم اے توݨیں تعلیم حاصل کیتی تے معلم دے پیشے نال وابستہ تھی ڳے۔ تصانیف اچ شہرِ شبہ چراغ، فاختہ، معنیٔ دیربابت اقبال شناسی شامل ہن۔ نِکڑے لا توں شاعری دا شونق ہا تے ۔ ڈیر ہ غازی خان اچ رہائش پذیر ہن۔ ٻہوں چنڳے انسان ہن ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
پروفیسر شبیر ناز

اصل ناں غلام شبیر قلمی ناں ناز تے ابے سئیں دا ناں احمد خان طارق ہے۔ کھوسہ بلوچ قوم نال تعلق رکھدن۔ 15مئی 1958ء کوں شاہ صدر دین دیرہ غازی خان اچ پیدا تھئے۔ ایم اے انگلش کرݨ دے بعد تدریس دے پیشے نال وابستہ تھی ڳے۔ 1981ء توں شاعری داآغاز کیتا۔ تصنیف اچ چُپ دی چیک تے گولک شامل ہے۔ دیرہ غازی خان دے رہائشی ہن۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
پیر صاحب علی سحر

چکر کھر تحصیل جھنگ دے گیلانی سادات دے عالم فاضل ہن ، موصوف شاعری دا صاف ستھرا ذوق رکھیندے ہن اَتے شاعرِ مشرق علامہ اقبال مرحوم دے بے تکلف دوست ہن ، انہاں دی وجہ توں علامہ اقبال 1933ء اَتے 1938ء وچ ݙو دفعہ جھنگ تشریف گھن آئے۔ موصوف ݙے علامہ اقبال ، حسرت موہانی ،، مولانا ابو الکلام آزاد، مولانا حسین احمد مدنی ، قائد اعظم دے غیر مطبوعہ خطاں دا ذخیرہ ہا۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
پاڳل تھیوݨ دی روائت

سرائیکی وسیب خصوصاً ریاست بہاولپور وچ اے ڳالھ مشہور کر ݙتی ڳئی جو جیڑھا بندہ مولوی لطف علی دا قصہ سیف الملوک پڑھدے او پاڳل تے چریا تھی ویندے ۔ خانپور دے ہک شخص دے بارے روایت ہے جو او کتاب سیف الملوک کوں ݙانگ نال کُٹی ونڄے ، ٻئے بندے اونکوں ہٹکیا جو توں کتاب کوں کیوں کُٹی ویندی ؟ اوں بندے ولدی ݙتی جو میکوں لوک آکھدے ہِن جو جیڑھا بندہ سیف الملوک پڑھدے پاڳل تھی ویندے ، میں تاں ایں کتاب کوں کئی واری پڑھئے پر پاڳل نی تھیا ، ݙوجھے بندے ولدی ݙتی جو بے جان کتاب کوں ماری ویندی ایں توں ودھ کیا پاڳل تھیسیں؟

قصہ سیف الملوک بارے خوش عقیدہ لوکیں مختلف رواتیں ہُلایاں ہویاں ہن ، انہاں لوکیں دا خیال ہے جو سیف الملوک سچا واقعہ ہے ، ہک روایت اے مشہور کیتی ڳئی جو مولوی لطف علی کجھ کراڑے مذہب دے لوک ڳئے جو ایں قصے نال تُساں ہک دنیا کوں پاڳل بݨا چھوڑیے ، اے ݙسو جو ایں قصے دی حقیقت کیا ہے ؟ آکھیا ویندے جو مولوی صیب جلال اچ آ ڳئے تے اپݨے تݙے دا پاند چاتا تاں مولوی صاحبان کوں مصر دا بادشاہ بدیع البانو تے اوندے لڑھدے ٻیڑے ݙکھا ݙتے ،حالانکہ اے روایت کوڑی ہے کیونجو مولوی لطف اپݨے قصے بارے لکھئے جو ’’ لطف علی آپوں کجھ نہ ٻولیا آندا نقل کتابوں‘‘ در اصل قصہ سیف الملوک عربی کتاب ’’ الف لیلیٰ( ہزار داستان ) ‘‘ دا حصہ ہے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
پیر سید سلطان احمد قتال بخاری

اسمان تصوف تے ہک درخشندہ ستارہ دی مانند چمکدا ہویا ناں حضرت سلطان احمد قتال بخاریؒ دا ہے ۔ آپ دا سلسلہ سہروردیہ 11 ویں پشت اچ اوچ شریف دے معروف بزرگ حضرت جلال الدین بخاری سرخ پوشؒ توں تے 28 ویں پشت توں حضرت علیؓ نال ونڄ ملدا ہے۔ 

حضرت سلطان احمد قتال بخاری 949ھ کوں اوچ شریف دے مقام سید دولت علی المعروف سید غیاث الدین دے کول پیدا تھئے۔ آپ 21 سال دی عمر اچ رہبر کامل کوں لبھݨ سانگے گھروں نکلئے تے 970ھ اچ کہروڑ پکا دی ہک نامور بزرگ ہستی حضرت پیر علی سرور ؒ دے در دولت تے تشریف گھن آئے تے انہاں دی بیعت توں سرفراز تھئے۔ آپ ڈھیر عرصہ اتھائیں ریہے تے انہاں توں دینی تے دنیاوی تعلیم حاصل کیتی ۔ بعد اچ اپݨے مرشد دے حکم تے بخارا دا سفر کیتا۔ اتھاں کجھ عرصہ ریہے تے ول ملتان تشریف گھن آئے۔ انہاں ݙینہاں میلسی ملتان دا حصہ ہا تے انہاں دے مضافات اچ جنگلات ہن۔ جنہاں اچ ہندواں دے سد ہیرا تے لکھویرا قبائل دی ٻہوں وݙی تعداد تے رہائش پذیر ہئی۔ آپ دے ذمہ انہاں قبائل کوں دعوت اسلام ݙیوݨ دی ذمہ داری ݙتی ڳئی ۔ چنانچہ آپ اتھاں تشریف گھن ڳئے تے اتھائیں دیرے لا ݙتے۔ آپ اُتھاں ہندواں دے لباس اچ ملبوس تھی تے اسلام دی تبلیغ شروع کرݙتی ۔ آپ دے حسن سلوک توں ایجھا اثر تھیا جو او ہندو جوق در جوق مشرف با اسلام تھی ڳئے۔

990ھ اچ آپ دریائے ستلج تے دریائے چناب دے سنگم تے واہندے ہک جنگل بیابان تے سنسان علاقہ اچ تشریف آئے۔ جݙاں آپ دے فیض تے برکتاں دا شہرہ عام تے خاص اچ مقبول تھیا تاں لوک آہستہ آہستہ ایں علاقے اچ آ تے آباد شروع تھیوݨ شروع تھی ڳئے ۔ تے ہک شہر دی بنیاد پئی ۔ آپ ایں شہر دا ناں اپݨے جد امجد حضرت جلال الدین بخاریؒ سرخ پوش دے ناں تے جلال پور رکھیا جیڑھا بعد اچ آپ دی نسبت نال جلال پور پیر والا دے ناں توں مشہور تھیا ۔ آپ کہروڑ پکا ، دنیا پور ، میلسی ، وہاڑی ، لودھراں ، ریاست بہاولپور، شجاع آبادتے ملتان دے لمے دے علاقیاں اچ اسلام دی تبلیغ کیتی تے ہزاراں افراد ایں دے بدولت حلقہ بگوش اسلام تھئے ۔آپ کشف تے کرامات ولی اللہ تھی گزرے ہن جنہاں دا فیض ہُݨ وی جاری ہے۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
تونسہ بیراج

آبپاشی دا ہک ٻہوں وݙا منصوبہ جیندا افتتاح 3مارچ 1959ء کوں صدر ایوب خان تے کیتاہا۔اے بیراج کالا باغ ہیڈ ورکس توں 80میل جنوب آلے پاسے توں ڈیرہ غازی خان توں 15میل مشرق آلے پاسے واقع ہے۔ اے بیراج دریائے سندھ تے واقع ہے۔ پاکستان دا پندرھواں تے دریائے سندھ دا چوتھا بیراج ہے۔ ایندی تعمیر دا آغاز 1953ء اچ تھیا ہا۔ ایندی تعمیر تے تقریباً 23کروڑ روپے دی لاگت آئی۔ ایں بیراج توں وݙیاں نہراں کݙھیاں ڳیاں جنہاںاچوں ہک ضلع مظفر گڑھ کوں تے ݙوجھی ضلع ڈیرہ غازی خان کوں سیراب کریندین۔ ایں بیراج دی لمبائی 4346فٹ ہے۔ ایں توں 20لکھ ایکڑ اراضی سیراب تھیندی ہے۔ ایندی تکمیل نال ڈیرہ غازی خان تک ونڄݨ کیتے خشکی دا رستہ نکل آیا ہے تے ایویں ڈیرہ غازی خان دا ݙوجھے حصیاں توں براہ راست تعلق قائم تھی ڳیا ہے۔ایں بیراج کوں تونسے کوں تس نال مارݨ آلا بیراج ایں سانگے آکھدن جو ایندا پاݨی تونسے کوں نی ملدا ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
تھل وچ سکھاں دے ظلم دا مقابلہ

جئیں ویلے اساں تریخ دا مطالعہ کریندوں جا ہ جاہ تے سکھیں دے ظلم نظر اَمدن۔ آکھیا ویندے جو جݙاں سکھیں سرائیکی وسیب دے ٻے علاقیں دے نال نال تھل تے قبضہ کیتا تاں اتھاں قہر وسائے منکیرہ دا قلعہ تھل ہا اتھاں سکھیں قبضہ کر گھٖدا ، ہر پاسے لُٹ مار کیتی، گھراں وچوں سامان لُٹیا مال مویشی کھس ڳے، مسجدیں رکھے ہوئے قرآن مجید سڑ ڳے ، بعد وچ لوکاں توں غنڈہ ٹیکس وصول کرݨ شروع کر ݙتا جیرھا ٹیکس نہ ݙیندا سکھ اونکوں مریندے ہن، خلق خدا ہر پل سانگے وی سکھاں کوں چنڳا نہ سمجھا ، جݙاں سکھ مریندے ہن تاں لوک انہاں نال لڑدے ہن پر ہتھوں خالی ہن انہاں کول اسلحہ ہا۔ ڈھیر سارے لوک نقل مکانی کر ڳے۔ (تاریخ بھکر۔ نور محمد تھند)

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
تلمبہ

ملتان دے علاقے ءِ چ تلمبہ وی پُراݨاں قصبہ اے ایندی تاریخ ݙو ڈھائی ہزار سال پُراݨی ہے ایں زمانے ءِ چ شہر بلائی قبیلے دے زیر اثر ہا ۔326قبل مسیح ء ِچ جݙاں سکندر اعظم اِتھاں آیا تاں این ملوئی یا ملی قبیلے کوں مختلف جہیں تے شکست ݙے تے ایں شہر کوں فتح کیتا ۔ تلمبہ دا پُراݨاں شہر ہُݨ آلے قصبے دے عین جنوب ءِ چ ہک میل دے فاصلے تے ہے ۔ملتان کنوں اے 51میل دے فاصلے تے شمال مشرق اَتے دریائے راوی دے جنوب ءِ چ چار میل دی دوری تے واقع ہے اینکوں مقامی لوک تلمبہ بھڑ وی آکھدن ۔ لوک کہانیاں ءِ چ تلمبہ ناں دا راجہ ٹل آیا ہا تاریخ ءِ چ ایندے ناں باریکوئی واضح اشارہ موجود کینی اینکوں ٹل ابہ وی آکھیا ڳے ۔ ٹل ابہ دا مطلب ہے شمالی قلعہ ، ٹل ابہ ، تلمبہ نال ملدے ۔یا اے ناں مربع شکل دے برج یا قلعہ دی وجہ توں یا کہیں سمت دی وجہ توں پیا ہووے شرف الدین علی یزدی ظفر نامہ ءِ چ جیندے ءِ چ تیمور دے 1398ء دے حملے دا ذکر ہے تلمبہ کوں تلمبی لکھیا ڳے ایں لڳدے جو اے ناں 1500ء دے لڳ بھڳ پیا ہا ۔ تلمبہ دا شہر پُراݨا برج 74فٹ اُچا ہے اِتھاں دے قدیم کھنڈر شمالاََ جنوباََ 1630فٹ شرقاََ غرباََ 1200فٹ پھیلیے پِن ادھ ءِچ ݙو برج اجٖ وی موجود ہن ۔قلعہ مربع شکل دا ہے تے ایندے ٻاہروں فصیل وی ہے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
پروانہ شاہ پوری

ناں: محمد حیات ، قلمی ناں : پروانہ شاہ پوری ، اَبے دا ناں حافظ محمد دین ، جٖمݨ تریخ 20دسمبر 1942ء  ، جٖم پل : شاہ پور ضلع سرگودھا اچ جمیے۔ جوانی اچ ای سرگودھا آ ڳے ۔ 1962ء توں شاعری شروع کیتی۔ استاد دائم اقبال دائم دی شاگردی اچ آئے۔ 1974ء اچ فاضل پنجابی دا امتحان پاس کیتا۔ ایف ایم ریڈیو سرگودھا دا پروگرام ’’دھرتی سونا‘‘ کریندے ہن ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
تنویر احمد شادؔ

اصل ناں تنویر احمد ہے۔ 1978ء کوں پیدا تھئے۔ میٹرک توݨیں تعلیم حاصل کیتی۔ حکمت دے پیشے نال وابستہ ہن۔ خان پور ضلع رحیم یار خان اچ مقیم ہن۔سرائیکی ماء دھرتی تے سرائیکی ماء ٻولی نال محبت دی انتہاکائنی۔ ٻہوں سوہݨی سرائیکی شاعری کریندن۔ سرائیکی سانگے ٻہوں کم کیتن۔ سرائیکی وسیب اچ آپ دا ٻہوں ناں اے۔ سرائیکی دے ہرکٹھ میل اچ بھرپور شرکت کریندن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سرائیکی وسیب دا تھل

سرائیکی وسیب دے سندھو سئیں یعنی دریائے سندھ دی سیدھ وچ ایندے پوادھی پاسوں دو آبہ سندھ ساگر تے پھیلے ہوئے ریگستان کو تَھل آکھیا ویندے ۔اے علاقہ دریائے جہلم تے سندھ دے وچالے کندیاں توں سیت پور تئیں ساڈھے سولہ ہزار مربع کلو میٹر رقبے تے مشتمل ءِ۔ایندا تانڑاں 190میل تے پیٹا70کلومیٹر گنڑیا ویندے ۔ایں خطے دا کجھ حصہ ضلع جھنگ،کجھ خوشاب،کجھ میانوالی اتے باقی اضلاع بکھر،لیہ اتے مظفر گڑھ وچ شامل ہن۔ماہرین طبقات الارض دے مطابق تھل قدیم زمانے وچ کوئی وڈا جل تے سمندر ہوسی جیڑھا ارضی تغیرات نال ریگستان بن گئے۔ماہرین اینکوں صحرائے بیکانیر دے مشابہ قرار ڈیندن تے ایندے نال تھل ،تھر تے چولستان وچ جغرافیائی گنڈھیپ پیدا کریندن

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
تخت محل

ایہ قصبہ تحصیل بہاولنگر اچ چشتیاں روڈ تے بہاولنگر توں تقریباً 15 کلومیٹر دے فاصلے تے واقع ہے۔ تخت محل کوں کہیں زمانے اچ ’’ رِکھ تخت محل ‘‘ دا ناں ݙتا ویند اہا ،جیں دی وجہ توں محکمہ مال دے ریکارڈ اچ ایہ ڳالھ بیان کیتی ڳئی ہے جو 1868ء ریاست بہاولپور اتھاں مال مویشی دے ہک رکھ ( چراگاہ ) بݨایا ہویا ہا بعد اچ اوں دے ختم تھیوݨ دی وجہ توں ناں صرف تخت محل رہ ڳیا ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
ثمر بہشت

امب دی ہک قسم کوں ثمر بہشت آکھیا ویندے ، اینکوں چونسہ وی سݙیندن ، امب جتنے وی ہِن انہاں کوں بہشتی میوہ آکھیا ویندے۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
جہانیاں جہاں گشت

صوفی بزرگ۔ 1307ء اچ ریاست بہاولپور اچ اُچ دے مقام تے پیدا تھئے۔ اصل ناں سیدجلال الدین ہا۔ کیوں جو آپ دی حیاتی دا ٻہوں ویلھا سیرو سیاحت تے مطالعہ و مشاہدہ اچ گذریا ایں سانگے عام طور تے آپ کوں مخدوم جہانیاں جہاں گشت آکھدن۔ آپ سید جلال سرخ اوچی دے پوترے تے سید احمد کبیر دے پُتر ہن۔ آپ نے پہلے سلسلہ سہروردیہ اچ اپݨے ابا سئیں توں بیعت کیتی۔ول اپݨے چاچا سئیں شیخ صدر الدین توں خرقہ مبارک حاصل کیتا۔ ایندے بعد ملتان ڳئے تے شیخ ابو الفتح رکن الدین ملتانی توں علوم ظاہری و باطنی دی تعلیم حاصل کیتی تے انہاں توں خرقہ خلافت پاتا۔ انہاں چھتری حج کیتے تے کئی ہم عصر صوفی بزرگاں توں فیض پاتا۔ اُچ شریف اچ وفات پاتی۔آپ دی مشہور تصانیف اے ہن خزانہ جلالی۔ سراج الہدا تے جامع العلوم۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
جے چند پریتم ملتانی

کشفی ملتانی دے شاگرداں اچوں ہن، سردار پریتم سنگھ 1936-37ء اچ پریت دے ناں توں ہک ہفت روزہ میانوالی شائع کریندے ریہے ۔ میانوالی ای دے ہنس منوجہ ہُݨ وی میانوالی گزٹ دے ناں توں ہک پرچہ جاری کیتے ہوئے ہن، اجمیر شریف دے ڈاکٹر آہوجہ دا آکھݨ ہے جو میانوالی دا پاݨی ہُݨ وی میݙی توانائیاں اچ سرائیت کیتے ہوئے ہے تے ایں عمر تئیں پُڄ تے وی میانوالی دے لوݨ دا حق ادا نی کر سڳیا ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
جھنگ وچ سرائیکی دے پراݨے اہل قلم

زمانے بعد از تریخ توں گھن تے سکھاں دے عہد توں پہلے تئیں جھنگ دی سر زمین نال تعلق رکھݨ آلے اہل قلم دا تذکرہ تریخ دا بنیادی حصہ ہے جئیں حد تئیں تریخی دستاویزاں توں معلومات مل سڳدن انہاں دے مطابق اہل قلم دے باب دی ابتداء پنڈت چانکیہ توں تھیندی ہے جیرھا اپݨے عہد دا ٻہوں وݙا سیاستدان اَتے مدیر ہااوں ہندو معاشرہ وچ پہلی دفعہ طبقہ واریت کوں ختم کرݨ دی کوشش کیتی اَتے ایندے جواب وچ منو جی نے منو سمرتی لکھی ہئی جیرھی ہندوواں دی فقہ تصور تھیندی ہئی۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
جگن ناتھ وید

جنوری 1916ء اچ قصبہ جنڈ اچ پیدا تھئے۔ 1948ء اچ چندوسی ضلع مراد آباد (ہندوستان ) اچ ونڄ تے آباد تھئے۔ میانوالی ، ملتان ، بہاولپور دے نیڑے دے موضع جات اچ جڑی بوٹیاں لبھݨ کیتے ہک عرصہ گزرا۔ ایں سانگے سرائیکی دے سارے لہجیاں توں آگاہ ہن، ٻہوں سارے طبی مضامین تے کتب شائع تھیاں ۔ پروفیسر ست پال بیدار وی سرائیکی شاعر ہن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
جھنگ اَتے ایندیاں ذیلی ریاستاں

1526ء یعنی بابر دی مکمل فتح یابی توں پہلے لودھی عہد وچ جھنگ اَتے ایندیاں ذیلی ریاستاں دا نقشہ کجھ اینویں دا ہا، شور کوٹ تے جام بازید دی حکومت ہئی ، ایندی حد شمال وچ ݙولی شہید، مشرق وچ ست گھرہ ساندل بار ، مغرب وچ دریائے چناب اَتے جنوب وچ راوی اَتے چناب دا سنگم ہن ۔ جھنگ دی ریاست دا حکمران مل خان دے بعد اوندا پُتر غازی خان بݨیا ایندی ریاست دی حد مغرب وچ تھل اَتے جہلم داکنارہ ، شمال وچ کوٹہ ، جندران ، مشرق وچ ساندل بار اَتے جنوب وچ ݙولی شہید (حویلی بہادر شاہ) ایں عہد وچ واصو قلعہ ایں ریاست وچ شامل ہا۔ ایندے علاوہ قلعہ چونترہ قلعہ کوٹ لکھݨ قلعہ برہمن گڑھ (جھنگ صدر) قلعہ مہنت (جھنگ شہر) قلعہ بسال (نزد ساندل بار) وی ایندے قبضے وچ ہن ۔ چنیوٹ دی ریاست تے منگو رائے جاٹ حکمران ہا ۔ ایندی ریاست دی حد وچ پنڈی بھٹیاں توں گھن کراہیں دریائے جہلم دے غربی کنارے تئیں دا علاقہ شامل ہا۔ جنوب وچ داڑہ سلیمان ۔ ایں وچ چنیوٹ ، داڑہ ، پنڈی بھٹیاں ، کنگراں دے قلعے جات شامل ہن ، کرانہ بار توں ساندل بار تئیں اے ریاست کِھنڈی ہوئی ہئی۔ 

* اموانی ناں دی ریاست وچ پہلے میکن حکمران ہن انہاں ݙونہاں بلوچاں دے قوضے وچ ہئی ، خوشاب توں مظفر گڑھ تئیں جہلم دے غربی کنارے توں سندھ تئیں اے ریاست کِھنڈی ہوئی ہئی اَتے ایں تے بابر بن سہراب بلوچ حکمران ہا۔ 
* کوٹ کروڑ توں سیت پور تئیں دی ریاست وی بلوچاں دے قوضے وچ ہئی ، ایں ریاست دی حد شور کوٹ آلے پاسے دریائے چناب تئیں مشرق وچ واصو تئیں شمال وچ کِھنڈی ہوئی ہئی ، ہِیں ریاست وچ کھیڑے حکمران ہن ۔ 
* خوشاب دی ریاست کھوکھراں دے قوضے وچ ہئی پر ایں تے اصل حکمران ماچھی خان تاتاری ہا۔ اوں ݙے خوشاب دا نظم و نسق وی ہا۔ بھیرہ دا نائب حکام اجیاس کھوکھر ہا۔ 
* کمالیہ دی ریاست کھرلاں ݙے ہئی ۔ ایندی حد مغرب وچ ست گھرہ ، جنوب وچ راوی اَتے ستلج دا سنگم ، شمال وچ شیخو پورہ اَتے مشرق وچ قصور تئیں کھِنڈی ہوئی ہئی ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
جمیل پروانہ ، نصیر مستانہ

جمیل پروانہ نصیر مستانہ بنیادی طور تے سرائیکی گلوکار اِن ۔ پر انہاں ݙوہیں بھرانویں دا قلم نال رشتہ وی ہے ۔ انہاں سرائیکی شاعری وی کیتی اے۔ انہاں ݙوہاں بھرانواں دا تعلق احمد پور شرقیہ نال ہے ۔ انہاں دی سرائیکی واسطے ٻہوں خدمات ہِن ۔ انہاں کوں مختلف ایوارڈ وی مِل چکین پر ݙکھ دی ڳالھ اے ہے جو انہاں ݙو بھرانویں دی جوڑی ترٹ ڳئی اے تے ہِک بھرا سئیں نصیر مستانہ فوت تھی ڳن ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
جائے ولادت احمد شاہ ابدالی

ملتان شہر کوں ملتان چھائونی نال ملاوݨ آلی سڑک ، ابدالی روڈ ، تے کمشنر ہائوس دے بالمقابل محکمہ انہار دے دفاتر دے نال ملحقہ فن کاشی گری نال مزین ہک یادگار موجود ہے۔اے یادگار فن کاشی گری دا ہک نادر نمونہ ہے۔ نیلگوں کاشی کاری تے چٹے رنگ اچ قرآنی آیات ، خطِ کوفی ، عربی اچ تحریر ہن۔ وسط اچ سنگ مر مر دے پتھر تے مندرجہ ذیل عبارت انگریزی اچ تحریر ہے۔جائے ولادت احمد شاہ ابدالی ،امیر افغانستان 1774-1773ء 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
ججہ عباسیاں ۔ قصبہ

سرائیکی وسیب دے ناں آلے شہر خانپور توں نئوں میل دے فاصلے تے برانچ ریلوے لائن تے قصبہ آباد ہے۔ جیڑھے عمدہ پِنڈوں دے لحاظ توں ڈویژن اچ پہلے نمبر تے ہے۔ ایہ قصبہ 300 ھ اچ راجہ ججہ دی زیر حکمرانی ریہا۔ ایں اتھاں ہک قلعہ تعمیر کرایا ہا جیڑھا کافی عرصہ بعد مِٹی دے ڈھیر اچ تبدیل تھی چکیا ہے۔ ایں قصبے دا پہلا ناں ٹبہ ججہ ہا۔ کہیں زمانے اچ ایہ قصبہ اتنا پر روݨق ہا جو ایں دے نال ای دریائے ستلج واہندا ہا۔ رائے ججہ دی شکارگاہ وی اتھائیں ہئی جتھاں او ہر سال برسات دے موسم اچ شکار کھیݙݨ کیتے آندا ہا۔ نواب صاحب وی اتھاں شکار دی روایات قائم رکھیاں۔ ہندوستان دے اکثر وائسرائے اتھاں نواب صاحب دے نال شکار کھیݙݨ کیتے آندے ہن۔ نواب صاحب اپݨی رہائش گاہ کیتے ہک بنگلہ وی بݨوایا ہا جیڑھا ہُݨ نوابیں مسمار کرا ݙتے۔ جݙاں خانپور توں چاچڑاں تئیں برانچ ریلوے لائن جاری کیتی ڳئی تاں اتھاں ریلوے اسٹیشن بݨایا ڳیا ۔ بہاولپورا سٹیٹ اچ شامل تھیوݨ دے بعد ایں دا ناں ججہ عباسیاں رکھ ݙتا ڳیا۔ ججہ عباسیاں اچ حضرت حبیب سلطان دے مزار ۔ ایں توں علاوہ سجادہ نشین مولوی عبدالرحمن دے والد مرحوم خواجہ عبداللہ عینی تے ݙاݙا مرحوم خواجہ احمد بخش اوحدی دے مزارات ہن۔712ء وچ محمد بن قاسم اتھاں آیا ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
جمشید کلانچوی

معروف سرائیکی لکھاری سئیں جمشید کلانچوی عطا محمد دلشاد کلانچوی دے گھر 6 مارچ 1953 ء اچ جٖمئے ۔ ایم اے سیاسیات کیتا ۔ سرائیکی ادب دی ڈھیر ساری خدمت کیتی ۔ 1973 اچ ادب دا شوق تھیا ۔ انہاں دی ہِک تصنیف سرائیکی ناول ہے جیں دا ناں جھوکاں تھیسن آباد ول ہے۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
جھنگ صوبہ ملتان توں منسلک

اکبر دے عہد وچ صوبہ ملتان کوں مزید اختیارات ݙتے ڳے ۔ دیپالپور ، کمالیہ ، چنیوٹ، جھنگ، خوشاب ، شور کوٹ وغیرہ دے علاقے ملتان دی حد وچ شامل کر گھدے ڳے اَتے ریاستی امراء ملتان دے گورنر کوں مال گزاری ادا کرݨ لڳیے۔ ایں ویلھے صوبہ ملتان دا نقشہ اینویں ہا۔ 32لکھ 73ہزار 932وگھے زمین ، سالانہ آمدنی پندرہ کروڑ، چوݙاں لکھ، ترائے ہزار چھی سو اُنوی روپے ۔ 88 ریاستاں یا وݙے موضعے ایندی حد وچ شامل کائنا ہن ۔ شور کوٹ ، امواݨی ، جھنگ ، چنیوٹ، کوٹ کروڑ، سیت پور دیاں ریاستاں دی سالانہ آمدنی 95 لکھ ہئی جیرھی ملتان دے خزانے وچ داخل تھی ہئی ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
جنگ آزادی1857 ء

1857ء دی جنگ آزادی وچ وسیب دے لوکیں نہ صرف اے جو انگریز دا ساتھ نہ ݙتا بلکہ بغاوت کر تے انگریزاں کوں وقت وی پاتا۔ طاہر غنی ملتان دائم آباد دے 150تے لکھدن  جو چند مخادیم دی غداری اپݨی جاہ پر اتھاں دے ملتان چھائونی اِچ لڑی ونڄݨ آلی جنگ آزادی وچ حصہ گھٖدا تے انگریز فوج کوں وقت پا ݙتا۔ ملتان چھائوݨی دے نال نال وسیب دے ساندل بار نیلی بار تے گنجی بار اِچ باقاعدہ جنگ تے بغاوت کیتی ۔ انگریزیں مجاہدیں کوں جانگلی تے کالا سپاہی دا ناں ݙتا تے اے وی تھیا جو انگریزاں 10قیدی مجاہداں کوں توپ دے بارود نال اُݙا ݙتا تے خوف پیدا کیتا پر وسیب دے لوک جاناں ݙیندے رہ ڳے تے ملتان دی پلٹن نمبر62تے پلٹن نمبر 69دا مقابلہ کیتا ۔ مجاہدیں ملتان دے نال نال وسیب دے علاقیاں گوگرہ جھنگ سرائے سدھو، ستلج راوی تے چناب دے کناریاں تے جنگ کیتی تاریخ احمد خان کھرل تے ایجھے مجاہداں دے کردار تے کیوں خاموش اے؟

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
جہانیاں جہاں گشت دا قول

حضرت جہانیاں جہاں گشت دی پیدائش 707 ہجری اے ۔ آپ نے اپݨے چھوٹے بھرا راجہ قتال دے حق وچ فرمایا ہا جو ’’ اساں خوجے تُساں راجے ‘‘۔ 

چنانچہ سرائیکی زبان دا ایہ فقرہ وی جمعات شاہی ( ملفوظات حضرت شاہ عالم ؒ ) وچ محفوظ ہے۔ خود حضرت قتال فیروز شاہ تغلق دی مزاج پرسی انہاں الفاظ وی کیتی ہئی:’’کاکا فیروز چنڳا ہے ‘‘ ۔انہاں توں علاوہ سرائیکی زبان تے ادب دے لٹر یچر دے ہزاراں پراݨے نمونے مل ویندن جتھوں ظاہر تھیدنے جو سرائیکی اڄ دے پاکستان دے تمام علاقیاں دی مرکزی زبان تے عام ٻول چال دی زبان ہئی ۔ سندھ دے حریت پسند ہوشو شیدی دا تاریخ ساز نعرہ ’’ سر ݙیسوں ، سندھ نہ ݙیسوں ‘‘خالص سرائیکی وچ ہے ۔ اتھوں پتہ لڳدے جو سرائیکی خطے دے اصل وارث اے او غیرت مند لوک ہِن جیڑھے سر ݙیندن پر دھرتی نی ݙیندے ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
جمشید کمتر رسولپوری

جام پور دی دھرتی دے شاعر جمشید کمتر رسول پوری دا اصل ناں جمشید احمد تے ابے سئیں دا ناں حاجی عطاء محمد ہے۔ احمداݨی برادری نال تعلق رکھدن۔ 20نومبر 1950ء کوں رسول پور اچ پیدا تھئے۔ انجینئر ی اچ ڈپلومہ کرݨ دے بعد ملازمت اختیار کر گھٖدی۔ 1960ء اچ شاعری داآغاز کیتا۔ تصانیف اچ سرائیکی سمل، سکھ سوجھلا، پاندھی ٹُردا ڄُل تے ٻیاں کتاباں شامل ہن۔ جام پور راجن پور دے رہائشی ہن۔ سرائیکی ماء ٻولی نال ڈاڈھی محبت کریندن۔ ٻہوں اعلیٰ شاعری کریندن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
جھنگ شہر

اے شہر مل خان سیال حکام اول دے عہد توں گھن تے 1860ء تئیں ضلعے دا صدر مقام یا دار الامارات رہیا۔ اتھاں پراݨے زمانے وچ وݙا جنگل موجود ہا۔ درختاں دے گھاٹے جھنڈ ہن جنہاں کوں مقامی زبان وچ جھنگی آکھدے ہن کیونجو ایندے آسے پاسے سیال قبیلے دے لوک آباد ہن ایندی وجہ توں جاہ دا ناں جھنگی سیالاں مشہور تھیا۔ تریخ وچ پہلی دفعہ اتھوں باقاعدہ طور تے حضرت شیر شاہ جلال سُرخ بخاری اُچی نے 1292ء وچ شہر دی بنیاد رکھی کیونجو موصوف سیال قبیلے دے پیشوا اَتے مرشد ہن انہاں نے اینکوں جھنگی سیالاں دے ناں توں منسوب کیتا۔ 1462ء وچ جݙانجو ایں شہر تے نول قبیلہ حکمران ہا جیرھا نواب بہلول لودھی حاکم دیپالپور اَتے لہور کوں بر وقت سرکاری واجبات ادا نہ کر سڳیا ایں بناء تے بہلول لودھی نے ہیر دے چچازاد بھرا مل کوں جیرھا جو چوچک دے بعد اپݨے خاندان دا سربراہ بݨیا ہا جھنگ تے قوضہ کرݨ دی اجازت ݙے ݙتی ۔ مل خان کوٹلی باقر غربی کنارہ جہلم جتھاں او رہائش پذیر ہا اُٹھا اَتے نول قبیلے کوں شکست ݙے تے جھنگ تے قوضہ کر گھدا۔ ایں جنگ وچ شہر کوں نقصان پجٖیا ، مل خاں نے ݙوجھی دفعہ اینکوں وسایا اَتے ولا اپݨی حکومت دا مرکز بݨایا ۔ ایہو شہر سیالاں دا پایہ تخت رہیا۔ انہاں نے شہر دے ارد گرد ٻہوں مضبوط قلعے بݨائے جنہاں وچوں خفیہ سرنگاں دریاء چناب دے کنارے کھلدیاں ہن ، تریجھی دفعہ سیلاب دی وجہ توں شہر کوں نقصان پجٖیا ، ایں دفعہ ہک بزرگ بابا نور شاہ  اکبر عہد وچ تعمیر کرایا، چوتھی دفعہ ول سیلاب نے تباہ کر ݙتا تاں ہندوواں دے مشہور باوال لال ناتھ نے سیالاں دے تعاون نال 1628ء وچ تعمیر کرایا۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
جلال بھروانہ

جھنگ وچ جئیں ݙوجھے شخص نے انگریزی حکمراناں دی اطاعت دا انکار کیتا وہ جلال عرف جلا بھروانہ ہا ۔ اے تحصیل شور کوٹ وچ درمیانے درجے دا زمیندار ہا اوں نے عین شباب دے ویلھے کھڑک سنگھ اَتے رنجیت سنگھ دے خلاف وی تلوار چاتی ہئی اَتے نواب احمد خان دی تائید و حمایت وچ جمعیت فراہم کر تے سکھاں دا مقابلہ کیتا ہا۔ کھڑک سنگھ نے اوندی جائیداد ضبط کر گھدی اَتے جلال بھروانہ اے تمام عرصہ وطن توں پَرے بہاولپور دے علاقے وچ روپوش رہیا جیس مل دی بغاوت دے زمانے وچ اے اپݨے وطن آیا پر اوں ویلھے تئیں انگریز پوری طرح قوضے کر چکیے ہن ۔ انہاں نے انگریز ڈپٹی کمشنر دے سَݙاوے کوں ٹھکرا ݙتا اَتے ٹیکس دی ادائیگی توں انکار کیتا۔ چنانچہ مسٹر ہاز ڈپٹی کمشنر نے اوں کوں گرفتار کر گھدا اَتے جلال بھروانہ فیروز پور دے قلعے وچ قید دے دوران ہلاک تھی ڳیا۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
ڄیٹھہ بھٹہ

خانپور دے نیڑے جیٹھ بھٹہ دے ناں توں ہک ریلوے اسٹیشن ہے ، اتھاں ہک شوگرمل ہے جیں کوں حئی سنز 1963ء اچ 50 لکھ روپے دے سرمائے توں قائم کیتا ہا۔ ایں اکتوبر 1964ء اچ کم شروع کیتا ۔ہُݨ ایں مل دا ناں حمزہ شوگر مل ہے تے اینکوں ایشیا دی وݙی شوگر مل آکھیا ویندے۔ ایہ مل جیں علاقے اچ قائم کیتی ڳئی ہئی اتھاں وݙی مقدار اچ ڳنا تھیندا ہا، اندازہ ہے جو چالہی ہزار ایکڑ رقبے تے ڳنے دی کاشت کیتے مخصوص ہے جیڑھا ایں مل دی لوڑھ کوں پورا کریندا ہے۔ گنٖے دی فصل دی ترقی کیتے مل دی انتظامیہ کاشتکاراں کوں بِج، کھاد ، ٹیوب ویل تے ٹریکٹر وغیرہ گھنݨ کیتے قرضے دی سہولت وی ݙتی ہئی۔ اتھاں وݙا شوگر فارم وی ہے، ایں رقبے تے زرعی یونیوسٹی بݨݨ دی ضرورت ہے ۔

اتھاں جیٹھہ بھٹہ دی خانقاہ وی ہے جیں توں ایں جاہ دا ناں جیٹھہ بھٹہ پئے ڳیا۔ آکھیا ویندا ہے جو جیٹھہ بھٹہ تے غلام محی الدین ترائے بھرا ہن۔ بزرگ ڈاکواں نال لڑدے ہوئے شہید تھی ڳئے ، اتھاں ٻہوں عقیدت مند امدن ، روہی دے مرید ٻہوں ہِن ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
چنݨ پیر، چولستان

بہاولپور توں تقریباً تریہہ میل دے فاصلے ’’دلیل پیر‘‘ دا مزار ہے ۔ اے ’’دلیل پیر‘‘ چنݨ پیر دے ناں توں زیادہ مشہور ہے۔ آکھدن جو ستویں صدی ہجری وچ حضرت مخدوم جلال الدین سُرخ بخاریؒ دا گزر جیسلمیر دے علاقے توں تھیا تاں حضرتؒ فرمایا جو اتھاں کوئی مسلمان وی رہندے؟ ایں سوال دا جواب نفی وچ ملیا پر نال ہی جݙاں حضرتؒ دے علم وچ اے آیا جو راجہ دے گھر ٻال دی ولادت تھیوݨ آلی ہے تاں آپ پیشین گوئی کیتی جو او ٻال مسلمان تھیسے ۔ حضرت مخدوم دی پیشین گوئی دی خبر راجہ تئیں وی پڄی ۔ چنانچہ جݙاں اوندے گھر ٻال پیدا تھیا تاں اوں اپݨے ٻال کوں ریگستان وچ سٹواوݨ دا فیصلہ کیتا۔ رانی دی مامتا اگرچہ راجہ دے ارادے دی راہ وچ مزاحم نہ تھی سڳی پر ایندی خواہش تے چندن (صندل) دی کاٹھی دا پنگوڑہ بݨوایا اَتے اوں وچ ایں ٻال کو سُمھا تے ریگستان دے ہک ٹیلے تے رکھوا ݙتا ڳیا۔ راجہ دا خیال ہا جو ایں طرح ٻال ݙو ہک ݙینھ وچ خود بخود مر ویسے اَتے او ایندے مسلمان ہووݨ دی تہمت توں بچ ویسے پر خدا دا کرݨا کیا تھیا؟ ٻال ایں پنگوڑے وچ زندہ رہیا اَتے غیبی طور تے ایندی پرورش دا انتظام تھی ڳیا۔ 

روائتیں دے مطابق اے ٻال وݙا تھی تے حضرت مخدوم جلال الدین سُرخ بخاریؒ دے حلقہ ارادت وچ شامل تھیا اَتے تاحیات ہیں مقام تے اپݨے روحانی فیوض و برکات دے نال مقیم رہیا۔ آس پاس دے کافی لوکاں چنݨ پیر دی روحانی تعلیمات دی بدولت اسلام قبول کیتا۔ 

مٹی دے ڈھیر دی شکل وچ جیرھا ٹیلہ نظر اَمدے او ہیں ٻال دا مزار ہے جئیں کوں لوک چندن دیاں کاٹھیاں دے پنگوڑے دی نال چنݨ پیر دے ناں توں یاد کریندن ۔ مارچ دے مہینے وچ اتھاں ٻہوں وݙا میلہ لڳدے اَتے پرے پرے توں لوک ایں وچ شرکت کریندن۔ سرائیکی وسیب اچ ایں میلے کوں روہی دا ثقافتی میلہ آکھیا ویندے ، پر آبادکاریں ثقافت کوں برباد کیتے کیونجو انہاں کوں ایں ڳالھ دا پتہ کینھی جو ثقافت کیا ہے؟

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
چاکر خان بلوچ

چاکر خان بلوچ معروف سرائیکی ادیب مولانا نور احمد خان فریدی دے فرزند ہِن ۔ نور محل تحصیل جلال پور پیر والا اچ پیدا تھئے ۔ ول ایف اے سی ٹی کیتا ، صحافت دا پیشہ اختیار کیتا ۔ ماہنامہ بلوچی دنیا دے ایڈیٹر ہِن ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
چولستان ریسرچ سنٹر

سرائیکی وسیب دی دھرتی اڄ توں نی بلکہ ازل توں زرخیز امدی پئی ہے ۔ اتھاں دی زرعی پیداوار وچ وݙیاں وݙیاں فصلاں دے علاوہ گھاٻوٹ وی خاص اہمیت دے حامن ہن تے انہاں توں حکماء حضرات پورا پورا کم گھندے پن۔ سرائیکی وسیب دا اکثر علاقہ آباد ہے پر کجھ علاقے مثلاً تھل تے چولستان وغیرہ غیر آباد ہن ۔ انہاں غیر آباد علاقیاں اچوں چولستان تے اِتھاں پیدا تھیوݨ آلے نباتات تے ٻہوں تحقیق تھیندی پئی اے ۔ چولستان وچ عرب شہزادے تے پاکستان دیاں وگڑیاں نسلاں جیندے وچ وݙے وݙے جاگیردار ، سرمایہ دار ، ساہوکار ، زمیندار تے افسر شامل ہن ، چولستان دے اصل حسن ، چرند ، پرند تے گھاٻوٹ دی نسل کشی کیتے امدن تے اساݙی محبت تے امن دے مرکز چولستان بندوخیں نال ساڑ چھوڑیئے ۔ انہاندے مقابلے اچ (بقول ڈاکٹر طاہر تونسوی ) یورپ خصوصاً جرمنی دی ہومیو پیتھی نال وابسطہ کجھ حضرات روہی اچ آ تے اِتھاں دی نباتاتی اشیاء مثلاً لانڑاں ۔ کھپ ۔ کرہائیں۔ جنڈ ۔ ڈودھک۔ لونگ۔ راٹ سٹ ۔گندی بوٹی ۔ گھوڑے وال ۔ لانی ۔ کھار ۔ بوپھلی ۔ پھتوکڑ۔ چھپڑی ۔ قطرن ۔ بکھڑا۔ پرم ڈنڈی ۔ گورکھ ۔ پان ۔ جال ۔ بونا بوٹی ۔ کھوی وغیرہ تے تحقیق شروع کیتی ہے تے اینکوں حکمت دے اعتبار نال بہترین قرار ݙتے ۔ کیا اے بہتر نہ ہوسے جو حکومت پاکستان چولستان ریسرچ سینٹر قائم کرے جیکر حکومت ایویں کرے تاں ساکوں یقین اے جو اتھوں ٻہوں کجھ حاصل تھیسے تے چولستان دی نباتات ، معدنیات تے ریت دے ذرات تے تحقیق کرے ۔ انشاء اللہ ریت دے ذرے سونے توں ودھ قیمتی ثابت تھیسن ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء