سفر فریدؒ شناسی دا

کجھ لوکاں اپݨی زندگی اِچ ایجھے کارہائے نمایاں سرانجام ݙتے ویندے ہِن جو او دھرتی دی سُنجٖاݨ بݨ ویندے ہن ۔ ایجھے لوک دنیا دے ہر حصے وچ پاتے ویندے ہِن تے اُنہاں دی خدمات تے کارنامیاں کوں خواص تے عوام قدر دی نگاہ نال ݙیکھدے ہِن ۔ کہیں ویلے ایجھا وی تھیندا ہے جو انہاں دی حیات وچ تاں اُنہاندی خدمات کوں سراہیا کائنی ویندا مگر اُنہاندی وفات دے بعد انہاں دے مقام تے مرتبہ دا احساس کیتا ویندا ہے ۔ خواجہ او شخصیت ہِن جنہاں دی زندگی وچ اِی اُنہاں دا مقام ݙتا ڳیا تے اَڄ وی ایہ سلسلہ جاری ہے ۔ سرائیکی زبان دی جیڑھی خدمت انہاں سرانجام ݙتی اونکوں تسلیم کائنی کریندا ۔ ایہو وجہ ہے جو انہاں دے بارے وچ دانشوراں تے مشہور شخصیات جݙاں وی تذکرہ کیتا ہے ایندے وچ عقیدت دا اظہار واضح نظر آندا ہے۔

خواجہ سئیںؒ دا کلام سُݨ تے ٻئی زباناں ٻولݨ والے لوک وی متاثر تھئے بغیر نئیں رہ سڳدے ۔ خواجہ سئیںؒ دے کلام وچ او مِٹھاس ہے جیڑھی ٻئے شعراء کوں نصیب کائنی تھئی ۔ دیوان سنگھ مفتونؔ مشہور صحافی ہَن انہاں خواجہ سئیںؒ دا کلام سُݨیا تاں بیحد متاثر تھئے تے اپݨے اخبار وچ اداریہ لکھیا جیندے وچ ایں گاٖلھ تے افسوس دا اظہار کیتا جو خواجہ سئیںؒ دے کلام دی بہتر طور تے اشاعت کائنی کیتی ڳئی تے انہاں دے کلام کوں مطالب ، معنی تے لٹریچر دے خیال کوں جواہرات دا خزانہ قرار ݙتا۔ نواب سئیں بہاول پور کوں چنگے کاغذ تے چھاپݨ دی درخواست کیتی تے خود وی ایں مجموعہ کوں چھپݨ دی پیشکش کیتی ۔ ایندا نتیجہ ایہ نکلیا جو نواب سئیں دبیر الملک عزیز الرحمن کوں حکم ݙتا جو سرکاری خرچ تے دیوان فرید دا ترجمہ چھپوایا ونجٖے ۔ ایں طرحاں خواجہ سئیںؒ دے کلام دی اشاعت اُردو ترجمے دے نال تھئی ۔ ایں سلسلے وچ مولانا عزیز الرحمن دی خدمات کوں ہمیشہ قدر دی نگاہ نال ݙٹھا ویندا رہسے۔ مولانا عزیز الرحمن خواجہ سئیںؒکوں ایں طرحاں خراج عقیدت پیش کیتا ہے:

اُبھّا لَمّا پِھریُم سارا

ݙٹھڑُم اِیہو ہِکّے

اوڑک آپ دا دامن پکڑیُم

کھا کر دھوڑے دِھکّے

پٹی لطف دی آپ ٻدھیسو

زخم جگر پیا چکّے

ہِیں عزیزؔ دے آپ ہو ضامن

بار غماں سر بھکّے

فریدؒ دی شاعری وچ جذبۂ عشق دا ذکر وافر ہے تے ایں حوالے نال اُنہاکوں عشق دا پیغام بر وی آکھیاڳیا ہے انہاں عشقِ حقیقی دی تجلیات کوں اپݨی تخلیقات دا موضوع بݨایا ہے ۔ حکیم الامت علامہ اقبالؒ خواجہ سئیںؒ دے بارے وچ فرمایا:

’’جس قوم میں فریدؒ اور اس کی شاعری ہو وہاں عشق اور محبت کا موجود ہونا تعجب کی بات نہیں۔‘‘

شاہ اللہ بخش تونسوی فرمیندے ہِن جو جئیں محفل وچ فریدؒ دا کلام نہ سُݨیا ونجٖے او سماع دی محفل بے برکت تے بے فیض ہے۔

جسٹس اکبر مقدمۂ بہاول پور وچ لکھدے ہِن جو خواجہ سئیںؒ دے ارادت منداں وچ ریاست بہاول پور دا ہک وݙا حصہ شامل ہے ۔ سندھ ، پنجاب تے بلوچستان وچ وی انہاں دے مریدین کثرت نال ملدے ہِن۔

اسدؔ ملتانی فرمیندے ہِن جو او امتیاز خصوصی جئیں خواجہ سئیںؒ کوں غیر معمولی شہرت بخشی اُنہاندی زندہ تے مقبول شاعری ہے ۔ جئیں طرحاں انگریزی وچ شیکسپیئر ، فارسی وچ فردوسیؔ تے اُردو وچ نظیر اکبر آبادی دا ذخیرہ الفاظ سب توں ودھ منیا ڳیا ہے ۔ ملتان وچ ایہ خصوصیت فریدؒ اِی کوں حاصل ہے ۔

فارسی ، اُردو ، پنجابی دے نامور محقق تے شاعر صوفی غلام مصطفی تبسمؔ خواجہ سئیںؒ دے بارے وچ فرمیندے ہِن ۔ خواجہ سئیںؒ صرف شاعری اِی نئیں محقق تے مصلح زبان وی ہن۔انہاں نویں ترکیباں ، محاورے تے الفاظ نال زبان کوںچار چندر لا ݙتے ہِن۔

مشہور شاعر فیض احمد فیضؔ خواجہ سئیںؒ دے بارے وچ ایں طرحاں اظہار خیال کیتا ہے ۔ خواجہ سئیںؒ دیس نال محبت کیتی۔صحرا دے سوہݨپ کوں باغ بخارا دی خوبصورتی تے ترجیح ݙتی ۔ خلقِ خدا نال محبت کیتی ۔ میݙی خواجہ فریدؒ دی ذات تے شاعری ݙوہیں نال نیاز مندی ہے۔

سید عابد علی عابدؔ اپݨے ہِک مضمون وچ لکھدے ہِن:

’’خواجہ صاحبؒ کا اسلوب اس قدر منفرد اور فن اتنا پہلو دار ہے کہ کسی ایک شاعر یا مفکر سے ان کا درست تقابل محال ہے ۔ ان کے کلام میںحافظ شیرازؔ کی سی مستی و بیخودی ، خیامؔ کا سارنگ و کیف ،میرؔجیسی سلاست روانی اور سوز ، نظیر اکبر آبادی کی طرح عوامی رنگ کی ایک جھلک اور غالبؔ کی سی شوکتِ تخیّل موجود ہے۔‘‘

ڈاکٹر کرسٹوفر لکھدے ہِن:

’’خواجہ صاحبؒ سے زیادہ خوبصورت صوفیانہ شاعری اور کسی مقامی شاعر کو نصیب نہیں ہوئی اس کے علاوہ ان کی شاعری کا صوفیانہ تصور تنقید سے بالاتر ہے ۔ انہوں نے اصل مقام یعنی مقامِ فنا کو پا لیا تھا۔‘‘

شہاب دہلوی لکھدے ہِن ’’خواجہ صاحبؒ کی شخصیت بہت ساری صفات کی حامل ہے کیونکہ وہ بیک وقت متحّرعالم ، صاحبِ دل صوفی باصفا تھے۔‘‘

علی عباس جلالپوری لکھدے ہِن:

’’خواجہ غلام فریدؒ ایک صناع کی مانند الفاظ کو نگینوں کی طرح جڑتے ہیں ۔ وہ نہایت شائستہ اور مترنم ترکیبیں لاتے ہیں۔ انداز بیان کی بے ساختگی نے خلوص جذبہ کے ساتھ ملکر بے پناہ تاثیر کا جادو جگایا ہے۔‘‘

## حوالہ
فرید نامہ ، مصنف: اسلم میتلا ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان