ظہور احمد دھریجہ دا انٹرویو

ظہور احمد دھریجہ نال ڳالھ مہاڑ کیتی اُنہاں دی حیاتی تے سرائیکی زبان و ادب واسطے سوال کیتے ۔سوال جواب حاضر ءِ ن۔

سوال:         تساں سکول کالج دی تعلیم کیوں حاصل نہ کر سڳیے؟

جواب:       اے خاص سوال ءِ سارے لوک میں کنوں پُچھدن جو تہاکوں سکول بھیڄا نی ڳیا یا سکولوں بھڄ آیو ۔ اصل ڳالھ اے ہے جو میکوں سکول نی بھیڄا ڳیا ۔ 

سوال :        ایندی وجہ ؟

جواب:       ایندی وجہ اوں ویلے دے حالات تے غربت ، ابا کلھے ہَن ، وݙا میں ہَم ،ٻال پڑھاوݨ ،دُکان تے ٻہݨ تے مال چراوݨ ۔ ظاہر اے میکوں نِکے لا توں ابے دا ساتھ ݙیوݨاں پیا ۔

سوال:         تہاݙا دِل کریندا ہا جو میں سکول ونڄاں؟

جواب:       پہلے تاں پتہ نہ ہا ،جئیں ویلے میݙی عمر8-10سال ہئی تاں احساس تھیندا ہا جو میں وی سکول ونڄاں ہا ۔ پڑھائی دے بغیر کجھ کائنی ۔

سوال:         ہُݨ پچھتاوا ہے؟

جواب:       ہُݨ ڈھیر سارا پچھتاوا ہے۔ ایہا وجہ ہے جو میں اپݨا اولاد تے سارے لوکیں کوں صرف ایہا ڳالھ کرینداں جو ، تعلیم ، تعلیم ، تعلیم۔

سوال:         سرائیکی ادب دا شوق کیویں پیدا تھیا؟

جواب:       گھر اِچ سرائیکی کتاباں ہوندیاں ہَن ۔ اَبّے سئیں کول شاعریں ، نعت خانیں دی روز کچاہری ہوندی ہئی ، ایویں آکھو جو بچپن توں سرائیکی ادب نال وابستگی اے ۔

سوال:         صحافت وچ کݙاں اَئے؟

جواب:       1975ء وچ روزنامہ ’’رہبر‘‘ اِچ کتابت شروع کیتی ۔ کتابت وی کریندے ہاسے تے خبراں وی بݨیندے ہاسے ۔ ایویں سمجھو ہوں ݙینھ توں صحافت شروع تھی ڳئی ہئی ۔ 

سوال:         اخبار اِچ کتنی تنخواہ ہئی ؟

جواب:       اے ڳالھ میں ہر کہیں کوں کائنا کریندا ہم جو لوک اعتبار نی کریندے ۔ پر میں ہُݨ ݙسینداں جو رہبر اخبار اِچ 12آنے روز تے کم شروع تھیا ۔ تنخواہ کائنا ہوندی ہئی ، کالم دا حساب ہوندا ہا۔ ہیڈ کاتب جیڑھا سرخیاں لکھدا ہا اوندی تنخواہ ہئی باقی بریک لکھݨ آلے سارے کاتب کالم دا حساب گھندے ہن ، کُئی کاتب ترائے کالم لکھدا ہا ، کُئی چار یا پنج ۔ ہر ہک دا کم ونڈیا ہویا ہا ۔ شروع اِچ میݙی اَدھ کالم دی کارگزاری مقرر تھئی ۔ 12وڄے ݙینھ کوں ویندا ہم تے رات کوں12وڄے ولدے ہاسے ۔ جیرھے نِکے تے ٹرینی کاتب ہَن اُنہاں کوں کتابت سیکشن دے انچارج پابند کیتا ہئی جو سب توں پہلے ݙینھ دے 12وڄے آون تے رات کوں جئیں ویلے کاپی پریس چلی ونڄے وَل چھٹی کرن۔

سوال:         سرائیکی اخبار جھوک کݙاں شروع کیتا؟

جواب:       11جون1990ء خان پور توں پہلا شمارہ چھاپیا ۔

سوال:         سرائیکی اخبار دا خیال کیویں آیا؟

جواب:       سکھر اساݙے سکے راہندے ہن ،شادی مراد تے ویندے ہاسے ، روہڑی اسٹیشن تے لہہ تے سب توں پہلے ریلوے بک سٹال تے ویندا ہم ۔ اُتھاں سندھی اخبار تے سندھی رسالے ڈھیر سارے ہوندے ہن ۔ میکوں خیال آیا جو سندھی توں سرائیکی وݙی قوم اے ، آبادی وی زیادہ اے ،تے سرائیکی ہے وی قدیم ۔سندھی اخبار رسالے ہن تاں سرائیکی وی ہوون۔ جونیجو دور  اِچ اخبار دے ڈیکلریشن گھنݨ وچ آسانی تھئی تاں اساں سرائیکی اخبار دا ڈیکلریشن گھن گھدا۔

سوال:         ملتان توں اخبار کݙاں شروع کیتا؟

جواب:       17نومبر1994ء ۔

سوال:         ملتان آوݨ کیویں ریہا؟

جواب:       ملتان مرکزی شہر اے ،اخبار دی ترسیل اِچ آسانی تھئی ،پر مشکلاں دے پہاڑ ڈھہہ پئے ۔ اخبار دے نقصان ٻہوں زیادہ ہَن ۔ سب کجھ وِک وِکا ڳیا ۔ گورنمنٹ خلاف تھی ڳئی ،حکومت پنجاب میݙے خلاف پرچہ کرایا ۔ اخبار دا ڈیکلریشن وی کینسل کیتا پر اساں ہار نہ منّی ۔ لڑدے لڑاندے اِتھاں تک پُڄ ڳیوں۔

سوال:         کالم نگاری کݙاں توں شروع کیتی؟

جواب:       جݙاں میں کتابت شروع کیتی اوں ویلے وی لکھدا ہم ۔رہبر بہاول پور تے ہفت روزہ الاستاد خان پور دا سرائیکی صفحہ بݨیندا ہم تے لکھدا وی ہم ۔ سچار وچ وی میݙے مضمون چھپدے ہَن ۔ اپݨا رسالہ روہی رنگ شروع کیتا تاں اوندے وچ وی لکھدا ہم ۔ خبریں ملتان اِچ غالباً 1996-97توں لکھݨ شروع کیتا تے لڳا تار 20سال لکھدا رہ ڳیُم۔ خبریں دے سرائیکی صفحے اِچ وی لکھدا ہم تے وسیب سنگت اِچ میݙیاں تحریراں ہوندیاں ہَن ۔ بلکہ وسیب سنگ تے سرائیکی صفحے دے نال نال سرائیکی مشاعرے تے سرائیکی میوزیکل پروگرام دے شروع کراوݨ اِچ میݙا ٻہوں ہتھ اے۔خبریں دے ادارتی صفحے تے میݙے سیاسی کالم ہزاراں دی تعداد اِچ ہن تے صحافتی تاریخ دا ٻہوں وݙا حصہ بݨ ڳن۔ ضیاء شاہد نال اختلاف تھیا تاں میں روزنامہ 92دے وچ لکھݨ شروع کیتا ۔خبریں چھوڑݨ دا ضیاء شاہد کوں اتنا صدمہ تھیا جو اوں ترائے ݙینھ میݙے خلاف کالم لکھیے تے میݙے خلاف خبراں چھاپیاں ۔

سوال:         تساں کتنی کتابیں دے تبصرے تے مقدمے لکھین؟

جواب:       200توں زائد ہوسِن۔وݙائی دی ڳالھ نی پر اللہ دی مہربانی اے ایں ویلے جݙاں دی سرائیکی لکھت اِچ اَئی اے اوں ݙینھ توں گھن تے اَڄ تک میں کلہا بندہ ہاں جئیں سب توں زیادہ سرائیکی کتابیں دے مقدمے لکھین۔

سوال:         تساں اپݨی جماعت تے اپݨے ادارے دی طرفوں ہُݨ تک کتنے پروگرام تے تقریباں کرائن؟

جواب:       میݙے کول پوری تفصیل کائنی البتہ اے تعداد سینکڑاں وچ ہے۔

سوال:         تساݙیاں کتاباںسرائیکی تے اُردو وچ ہِن ، کیا کہیں ٻی زبان دے وچ کوئی کتاب آئی اے؟

جواب:       سرائیکی تحریک واسطے اساں  بروشر چھپیندے رہ ویندوں، سرائیکی، اردو دے نال نال اساں انگریزی دے وچ وی اساں کجھ چیزاں شائع کیتن، ہِک خاص ڳالھ اے ہے جو اساں ہک کتابچہ دیوناگری رسم الخط اِچ (ہندی رسم الخط) اچ شائع کیتا جیندی کتابت سئیں قیس فریدی ہوراں کیتی۔ اے کتابچہ فریدی کافیاں دے ناں تے ہئی، عرض ناشر دے طور تے میں لکھیا جو سرائیکی منظومات دی ہندی رسم الخط اِچ جھوک دی پہلی کتاب اے، ہندی رسم الخط اچ چھاپݨ دا مطلب ہندوستان اِچ او نویں سرائیکی نسل جیرھی شاہ مُکھی (اردو یا سرائیکی رسم الخط)نی پڑھ سڳدی  اوندے واسطے آسانی تھیوے، ایں کتابچے تے 31 اکتوبر 1992ء کوں انٹر نیشنل سرائیکی کانفرنس دہلی دی تصویر اے جیندے وچ میزبان بیرسٹر جگدیش بترا ، تاج محمد لنگاہ، سردار محمد حسین خان تے میݙی تصویر موجود اے۔ 

سوال:         سرائیکی کم دے سلسلے دے وچ کݙاہیں تہاکوں کوئی رکاوٹ پیش آئی اے؟

جواب:       قدم قدم تے رکاوٹاں ہَن، حکومت پنجاب میݙے خلاف غداری دا پرچہ کرایا ، اوں ویلھے شہباز شریف دی حکومت ہئی،سیشن کورٹ کیس لڑدا رہ ڳیُم، آخر میکوں ہائیکورٹ ونڄݨاں پیا تے اُتھوں میݙی ضمانت تھئی۔ حکومت میݙے اخبار جھوک دے صرف اشتہار بند نہ کیتے بلکہ ہک واری ڈیکلریشن وی کینسل کر ݙتا۔ ول اساں اونکوں میرٹ دے اُتے بحال کرایا، مشکلات اڄ وی ہِن۔ 

سوال:         تہاݙے تے جیرھیاں مشکلات آئن سرائیکی جماعتیں تہاݙا ساتھ ݙتا؟

جواب:       اُنہاں ساتھ کیا ݙتا ہئی ، ساری زندگی میں اُنہاں دا ساتھ ݙتے، ڈھیر سارے اَݨ سُنڄاپو بندیں کوں لیڈر بݨایا، خبراں چھاپیاں تے اشتہار مُفت چھاپ تے ݙیندے رہ ڳے تے اُنہاں دے اخراجات وی چیندے رہ ڳے، پَر ارمان اُنہاں دا ہے جو او محسن کش ثابت تھئے تے میݙے خلاف سازشاں کریندے رہ ڳے۔ ہُݨ وی کریندن پَر سرائیکی اِچ اکھیندن جو جینکوں رَب رکھے اونکوں کون چَکھے۔ 

سوال:         سرائیکی تحریک اِچ کوئی مشکل ویلھا؟

جواب؛       سرائیکی تحریک اِچ او ویلھا میکوں نی بُھلدا جو 2013ء اِچ تاج محمد لنگاہ دی دعوت تے اساں اُنہاں دے جلسے نواں شہر چوک ملتان وچ ڳیوسے ، اُتھاں نواز شریف دا پینا فلیکس پھاڑݨ تے جھیڑا تھی ڳیا وَل اُتھاں نواز شریف دے حامیں فائرنگ کر تے ہک نوجوان نصر اللہ کوں شہید کر ݙتا تے قتل دا سارا کیس اساݙے اُتے پا ݙتا، ملتان دے کئی تھاݨیں دی پولیس اساݙے دفتر دے اُتے حملہ آور تھی ڳی میݙا بھنڑیجا عامر سلیم تے جھوک دا شاعر جاوید شانی تے رازش لیاقت پوری گرفتار تھئے، اساݙے اُتے قیامت ہئی ، سرائیکی پارٹی ساتھ نہ ݙتا، اساں ناحق ہاسے، پنج ڈویژنیں دے آر پی او تحقیقات کریندے پے ہَن، اَنت اصل قاتل بے پرد تھئے پَر ایں دوران اساں تے اساݙے کارکن ٻہوں وݙے تشدد دا شکار تھیئے ، اساں تاں ݙکھ بھوڳ ڳیوں پَر ڳالھیں یاد رہندین۔

سوال:         سیاسی جدوجہد دا آغاز کݙاں توں کیتا؟

جواب:       سیاسی سوچ شروع دی ہئی ۔ آغاز اِچ اساں اپݨی جماعت نہ بݨائی بلکہ اپݨے وسائل خرچ کر تے سرائیکی تحریک کوں اڳوں تے ودھایا ۔ سرائیکی اخبار جھوک سرائیکی صوبہ تحریک واسطے وقف کر ݙتا ۔غالباً2010ء وچ میںسرائیکستان قومی کونسل دی بنیاد رکھی ۔ پروفیسر شوکت مغل کوں چیئرمین نامزد کیتا تے میں صدر بݨیُم ۔ سرائیکستان قومی کونسل کوں ایں ڳالھ دا اعزاز حاصل اے کہ اوں سب توں زیادہ سیاسی ایکٹیوٹی کیتی اے ۔ قلم دے محاذ تے وی تے عمل دے محاذ تے وی ۔ ایں ویلے تک سب توں زیادہ جلسے جلوس ، دھرنے ، احتجاجی مظاہرے سرائیکستان قومی کونسل دی طرفوں تھئین۔

سوال:         جھوک پبلشر دی بنیاد کݙاں رکھی؟

جواب:       جھوک پبلشر کنوں پہلے اساں دھریجہ ادبی اکیڈمی دی بنیاد رکھی تے کتاباں شائع کیتیاں ۔ جھوک اخبار دی اشاعت دے بعد جھوک پبلشر دی بنیاد رکھی ۔ تے سرائیکی کتابیں دی اشاعت دا کم شروع تھیا ۔

سوال:         کتنیاں کتاباں شائع تھی چُکن؟

جواب:       وݙیاں کتاباں تے نِکیاں کتاباں رَلا تے ہزار توں زائد تھی ڳن۔

سوال:         تہاݙیاں اپݨیاں کتاباں کتنی ہِن؟                                             جواب:       چھوی ستاوی ہوسِن ۔

### سرائیکی ایریا سٹڈی سنٹردے قیام تے خوشی دا اظہار
ظہور احمد دھریجہ آکھدن جو میکوں ایں ڳالھ تے خوشی اے جو عدالت دے فیصلے دے بعدسرائیکی ایریا سٹڈی سنٹر وچ کم شروع تھی ڳیا ۔ ہک تعارفی بروشر وچ ݙسیا ڳے جو سرائیکی ایریا سنٹر ہک وسیع البنیاد ادارہ ہے ، ایندے وچ تاریخ ، ثقافت ، زبان ، ادب ، لسانیات ، آثاریات ، انسانیات ، سیاحت ، ڈیموگرافی وغیرہ بارے تحقیقی منصوبے شروع کرݨ دے علاوہ ایں کیتے انسانی سرمائے (Human Resource)دی فراہمی کاݨ سرائیکی شعبے دے علاوہ ایہہ نویں چار شعبے منظور کیتے ڳئین۔

1۔                  شعبہ آثاریات                                                                 2۔                شعبہ لسانی ابلاغیات

3۔                شعبہ مطالعۂ ثقافت                             4۔                شعبہ پس نو آبادیاتی مطالعہ

جامعہ زکریا دے موجودہ وائس چیئرمین سئیں پروفیسر ڈاکٹر خواجہ سید علقمہ ہوراں وی سرائیکی ایریا سٹڈی سنٹر دے مقاصد دی تحسین کریندیں ہوئیں ایندے وچ علمی تے ثقافتی سرگرمیاں دی سرپرستی دا وعدہ کیتا تے اُنھاں دی منظوری نال انشاء پردازی (Creative Writing)دیاں تے موسیقی دی ورکشاپ تے کئی نویں پروگراماں دا اہتمام کیتا ڳئے ۔ اتھاں سرائیکی ، آثاریات ، کلچر سڈیز ، پوسٹ کالونیلزم تے لسانی ابلاغیات ، چار سالہ بی ایس ایم فل تے پی ایچ ڈی دے علاوہ کئی علوم تے فنون بارے ڈگری ، سرٹیفکیٹ تے ڈپلومہ پروگراماں دے شروع کرݨ دی وی کاری کیتی ویندی پئی اے ۔ظہور احمد دھریجہ آکھدن جو پی ایچ ڈی سرائیکی حالی وی خاب اے کہ سرائیکی ایریا سٹڈی سنٹر ایم فل سرائیکی دی طرحاںپی ایچ ڈی سرائیکی ٻہوں جلدی شروع کریسے ۔سرائیکی ایریا سٹڈی دی طرفوں تحقیقی کماں تے خوشی اے تے بہاء الدین زکریا یونیورسٹی دے قیام دا مقصد پورا تھیندا پے۔ آوݨ آلا وقت خیر تے چنگائی دا ہوسے تے انشاء اللہ سرائیکی دا کم وادھو وادھ تھیسے ۔ خواجہ فرید سئیں اُمید دا پیغام ݙتے :

ہُݨ تھی فریدا شاد وَل 

مونجھاں کوں نہ کر یاد وَل

جھوکاں تھیسن آباد وَل

اے نئیں نہ واہسی مݨی

ظہور احمد دھریجہ              

چیف ایڈیٹر ݙینھ وار جھوک سرائیکی        

(بحوالہ روزنامہ جھوک ملتان ،11جون 2020ء)

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی