open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
کلامِ فرید دا جمالیاتی پہلو

اللہ سوہݨا ہے تے سوہݨی چیزاں کوں پسند کریندا ہے ۔ او خالقِ کائنات ہے تے ایندی کہیں وی حسین و جمیل تخلیق دی تعریف دراصل اوندی تعریف ہوندی ہے ۔ حُسنِ تناسب تے توازن دا ݙوجھا ناں ہے تے ہر او چیز جیڑھی کہیں کوں وی بَھا ونجٖے حسین ہوندی ہے ، حُسن تے حُسن دے احساس کوں محدود نئیں کیتا ونجٖ سڳدا ۔ حُسن ساوݨ دے موسم ، ٹھڈی ہوا ، صحرائی ٻوٹیاں ، چمکدی ریت ، پرندیاں دی اَوازاں تے اُٹھاں دے ڳلے دی گھنٹیاں دی اَواز تے سوہݨے چہریاںوچ نظر آ ویند ہے۔

حُسنِ نظر رکھݨ والیاں کوں حُسن ٻہوں متاثر کریندا ہے ۔ خواجہ سئیں دے کلام وچ حُسنِ حقیقت ، حُسنِ فطرت تے حُسن مجاز دے سارے رنگ نظر آندے ہِن تے حِسِّ جمال وی وافر ݙکھائی ݙیندی ہے ۔ روہی دے چٹیل صحرا وچ فطرت دے نظارے ݙیکھ تے اُنہاں کوں ٻہوں مسرت تھیندی ہئی ۔ روہی وچ زندگی دی مشکات اُنہاں دا رستہ نئیں روک سڳیاں بلکہ اُنہاں کیتے سکون تے قرار دا باعث بݨدی ہِن ۔ سچے شاعر کوں جݙاں حُسن نظر آندا ہے تاں ایندی تعریف کرݨا اپݨا فرض سمجھدا ہے ۔ ساوݨ دی میگھ مہار وچ حُسنِ اَزل دا جلوہ نظر آندا ہے تے خواجہ سئیںؒ دے ذوق قلب وچ وادھا دا باعث وی ہوندا ہے۔   ؎

گاجاں گجکن بجلیاں لسِکن

دِلڑی ذوقوں چلے

مینہ وَسݨ تے ساوݨ دے موسم دی آمد اِی خوشیاں تے مستیاں آوݨ دا ناں ہے ۔ موسم جتھا ںانساناں کیتے خوشی گھن آندا ہے اُتھاں پرندیاں تے زناوراں کیتے وی گھٹ خوشیاں دا باعث کائنی ہوندا تے شاعر دی زبان تے بے ساختہ ایہ کلام آ ویندا ہے۔

آئے مست ݙیہاڑے ساوݨ دے

واہ ساوݨ دے من بھاوݨ دے

چکوے چکویاں اغن پپیہے

کوئل ، مور چچونے چیہے

سہنس چکور چنڈور پپیہے

شاغل گیت سُݨاوݨ دے

روہی وچ جݙاں ہریالی ݙیکھدے ہِن تاں ٻہوں لطف اندوز تھیندے ہِن تے ایہ ہریالی مینہ دی وجہ نال اِی ممکن ہوندی ہے ۔ ایجھی حالت وچ روہیلیاں دی خوشی وچ شریک تھی ویندا ہے۔

روہی وُٹھڑی ٹوبھہ تار وے

آ مِل توں سینگا یار وے

تھئے تھلڑے باغ بہار وے

چودھار گل گلزار وے

دھرتی دا حسن اُنہاں کوں متاثر کریندا ہے تے جڑی ٻوٹیاں وچ اُنہیں کوں حسن نظر آندا ہے تے اُنہاں دا ذکر کرݨ تے مجبور تھی ویندے ہِن تے اپݨی محبت دا ایں اظہار کریندے ہن۔

اُتھ درد منگداں دے دیرے

جتھ کِرڑ کنڈا ٻوئی ڈھیرے

ایں کافی وچ ذرا ڳوں تے فرمیندے ہِن:

ولھ لڳڑیاں رلیبھڑ کچڑیاں

کئی سبز مَتیرے کھکٹیاں

کئی گدریاں پِیلیاں بگڑیاں

سر روہی سہندے سہرے

خوش قطرن عطروں بھنڑی

گز لائی ساوی بھنڑی

کھا ساڳ پوسی دی پھنڑی

نِبھ ویندے وقت سکھیرے

اپݨی شاعری وچ خواجہ سئیںؒ دھرتی نال اپݨا رشتہ قائم رکھیا ہے تے علامتاں وی عام فہم استعمال کیتی ہِن ۔ حُسن کوں اپݨی آرائش کیتے جنہاں لوازمات دی ضرورت ہوندی اُنہاں وچ زیورات تے ملبوسات وی ہن جنہاں دا ذکر وݙے سوہݨپ نال کیتا ڳیا ہے۔             ؎ 

چوڑا اَنا ݙے جیسلمیر دا

سوہا منگا ݙے خاص اجمیر دا

بچھوا بیکانیری گِھنساں

سجٖڑے کھٻڑے پیر دا

ݙوجھی کافی وچ فرمیندے ہِن:

بینسر بولے بینے ٹھمِکن

والیاں والے جھمکے جھمکن

کڑیاں نورے پیریں گھمکِن

زیور تریور ٹھہندے ہن

زُلفاں سہجوں سو وَل پاوِن

تلک تلولے لٹکے لاوِن

سرخیاں کجل سہاڳ سُہاوِن

ہار سنگھار سہاندے ہِن

سچے جذبیاں دے شاعر حسن دے ہر پہلو تے نظر رکھ تے فکر سخن دی ہے تے اُنہاندے کلام وچ جمالیاتی پہلو واضح طور تے نظر آندا ہے۔

## حوالہ
فرید نامہ ، مصنف: اسلم میتلا ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
خواجہ فریدؒ دی سِندھی شاعری

سندھی زبان و ادب نال خواجہ سئیںؒ دا تعلق ایں لحاظ نال فطری گاٖلھ ہے جو اُنہاندے بزرگ سندھ توں ملتان (منگلوٹ، لودھراں) وچ آ تے آباد تھئے ۔ ملتان دے مشہور بزرگ حضرت بہاء الدین زکریاؒ دا تعلق تصّوف دے سلسلۂ سہروردیہ نال ہا تے سندھ دے لوک زمانہ قدیم توں اُنہاں دے معتقد چلے آندے ہن ۔ خواجہ سئیںؒ دے بزرگاں دا وی تصوّفدے سلسلۂ سہروردیہ نال تعلق ہا ۔ شاید ایہو تعلق اِی اُنہاندی ملتان منتقلی دا سبب ہے ۔ خواجہ سئیںؒ دا خاندان یاریوالی (ضلع مظفرگڑھ) وچ رہݨ دے بعد موجودہ قصبہ کوٹ مٹھݨ (ضلع راجن پور) وچ منتقل تھیا۔ایہ علاقہ سندھ دے نسبتاً نیڑے ہا ۔ ایں کیتے سندھی زبان دے اثرات سرائیکی زبان تے مرتب ہووݨ وی فطری گاٖلھ ہے ۔ ایں وی آکھیا ونجٖ سڳدے جو سرائیکی دے اثرات ٻہوں نیڑے واقع ہووݨ دی وجہ نال سندھ دے علاقہ دی زبان تے وی تھی سڳدے ہِن ۔ ایہ خاندان جݙاں چاچڑاں منتقل تھیا تاں ایندے نال وی کجھ فرق سندھی زبان توں واقفیت دے حوالے نال ایں کیتے نئیں پوندا جو ایہ علاقہ سندھ دے نیڑے اِی ہے۔

سندھ دے لوکاں دی آ ونجٖ وی رہندا ہئی کیونجو خواجہ سئیںؒ ہک روحانی گدی دے سجادہ نشین ہَن ۔ سندھی زبان تے ادب نال دلچسپی ایں طرحاں وی ظاہر تھیندی ہے جو شاہ عبداللطیف بھٹائیؒ دا کلام ’’شاہ جو رسالو‘‘ اُنہاں دے زیر مطالعہ رہندا ہا ۔ سچ سرمست ؒ تے فریدؒ فکری لحاظ نال ہک ݙوجھے دے ٻہوں نیڑے ہن ۔ وحدت الوجود تے مرشد نال محبت ݙوہیں دے کلام دا طرہ امتیاز ہے ۔ سندھ دے صوفی شعراء سرائیکی وچ شاعری کیتی ہے ایندی وجہ وی نیڑے ترین ہووݨ دی وجہ نال سرائیکی زبان نال اُنہاں دی واقفیت ہے ۔ ایہ وی ہک حقیقت ہے جو سرائیکی علاقے دے لوک سندھ دے سرائیکی شاعراں دے بارے وچ اپݨی واقفیت نہیں رکھیندے جتنے سندھ دے اہلِ علم سرائیکی شاعراں دے بارے وچ رکھدے ہن ۔

خواجہ سئیںؒ اپݨی سرائیکی شاعری وچ وی سندھ دی لوک داستاناں دے کرداراں کوں ورتیا ہے جیندے وچ مومل راݨو ، عمر ماروی دا بطور ِ خاص ذکر کیتا ونجٖ سڳدا ہے ۔

کلامِ فریدؒ وچ اساکوں سندھی زبان وچ درج ذیل ݙو کافیاں مکمل طور تے سندھی وچ ملدی ہِن:

عشق اساہنجی جا آہے انصاف

مان ظلم نبھائیندیس

تاں بھی تھورا تُہنجا ڳائیندیس

لجٖ لوئی جی کِین اُتاریندس

تُہنجا بخمل باہ میں باریندیس

ایں طرحاں مکمل اشعار وی مختلف سرائیکی کافیاں وچ مل ویندے ہِن۔ مثلاً:

آ ھِن قلندر روز و شب

پَہنجی خودی میں خود غرق 

جَیں رمز راول جی ٻجھی

تِن کھے مشاہدہ رات دِن 

میݙا مٹھڑا ماݨھوں کاک جا

شالا راݨا ایندم رات

سرائیکی کلام وچ سِندھی دے مصرعے تے سندھی الفاظ وی اساکوں کثرت نال مل ویندے ہِن۔

## حوالہ
فرید نامہ ، مصنف: اسلم میتلا ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
فریدؒ ہک اُردو شاعر

فریدؒ ہک ہفت زبان شاعر ہے ۔ سرائیکی دے بعد جئیں مبان وچ اُنہاں دا زیادہ کلام ملدا ہے اوہ اُردو ہے ۔ دیوانِ فرید اُردو وچ چھیانوے غزلاں ہک صوفیانہ گیت تے ٻارہاں قطعے موجود ہِن ۔ سرائیکی وچ بحیثیتِ شاعر جیڑھا خواجہ دا مقام ہے ایندے نال اُردو کلام دے حوالے نال موازنہ بے جا ہے کیونجو اُردو انہاں دی مادری زبان نہ ہئی ۔ ایں زمانے وچ فارسی دے لکھݨ تے پڑھݨ دا رواج زیادہ ہا ۔ ایں زمانے وچ ایں علاقے وچ اساکوں اُردو دا کوئی وݙا شاعر وی نظر نئیںآندا ۔ جینکوں سامݨے رکھ تے ایں علاقے وچ اُردو شاعری دے معیار دے بارے وچ رائے قائم کیتی ونجٖ سڳے۔ ایہ گاٖلھ وی قابلِ دید ہے جو ایں زمانے وچ ایں علاقے وچ ایں معیار دی شاعری اُردو زبان وچ کیتی ڳئی۔

ایندی اُردو شاعری وچ قدیم اُردو شاعری دا رنگ موضوع تے زبان دے حوالے نال نظر آندا ہے ۔ سوداؔ تے ناسخؔ دا ذکر خواجہ سئیںؒ دے اشعار وچ ملدا ہے ۔ جتھوں ایہ امر ظاہر تھیندا ہے جو او انہاں شاعراں دے کلام دا مطالعہ کر چکے ہن ۔ قلعۂ معلی دہلی دا وی خواجہ سئیںؒ دے خاندان نال روحانی تعلق ہا ۔ ایں طرحاں اُردو دان طبقے دی آمد و رفت تے اُنہاں نال میل جول دا خواجہ سئیںؒ دی اُردو شاعری کوں اڳوں ودھاوݨ وچ ممدو معاون ثابت ہووݨ فطری گاٖلھ ہے۔

حمد:

ثنائے حق ادا ہو کس طرح تسوید انساں سے

کہ ہے ترکیب جس کی اِک خطا سے اور نسیاں سے

نعت:

سر ہے نثار حضرت عربی کی راہ پر

قربان جان و دل ہوئے ہیں اس کی چاہ پر

یہ قصہ مختصر ہے فریدؔ اس کی وصف میں

بعد از خدا ہے تاجِ شہی میرے شاہ پر

سلام:

میں فقط پیدا ہوں وصف پنجتن کے واسطے

تشنہ ہے کوثر میرے ذوقِ دہن کے واسطے

اِک کہتریں غلام ہوں اصحابِ پاک کا

اِک کمترین بندہ ہوں آلِ بتول کا

رنگ عقیدت:

میں ہوں سگ آستانۂ فخر جہاںؒ کا

شیروں سے فوق مرتبہ ہے میری شان کا

بیاں کس طرح ہوگا مجھ سے رُتبہ فخر عالم کا

کہ بعد از انبیاء وہ فخر ہے اولادِ آدم کا

نہ حوروں پر ہے دِل مائل نہ غلمان کی ہے کچھ حاجت

مجھے تو اپنے فخر الدینؒ کا دیدار بہتر ہے

تعلی:

اس ملک میں کون نظم اپنی کو سمجھے

ناسخؔ کو بھی یہ درد کا نسخہ نہیں آتا

سوداؔ کہے جے دیکھے غزل تیری اے فریدؔ

سَو رمز ہے نہاں تِرے اِک اِک سخن کے بیچ

تغزل:

مے پرستی میں مرے دل کی ترقی دیکھو

خمِ گردوں کو اِک ادنیٰ سا پیالہ سمجھا

عشق بازی میں میرے دِل کی ترقی دیکھو

قیسؔ بھی مجھ کو گُرو آپ کو چیلا سمجھا

گلزار و لالہ زار میں لگتا نہیں ہے دِل

صیاد نے قفس سے مجھے جب رہا کیا

## حوالہ
فرید نامہ ، مصنف: اسلم میتلا ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
کلامِ فریدؒ دے منشور تے منظوم تراجم

کلامِ فریدؒ دا ٻئے زباناں وچ تراجم دا سلسلہ کافی عرصے توں جاری ہے ۔ 1940ء وچ رسالہ ’’العزیز‘‘ وچ اُردو زبان وچ خواجہ سئیںؒ دی کافیاں دا ترجمہ چھپݨا شروع تھیا ۔ وَل سال 1944ء وچ جݙاں دیوان فریدؒ چھاپیا ڳیا تاں ایندے مشکل لوظاں دے معانی کے نال اُردو ترجمہ وی چھاپیا ڳیا۔

اپریل 1963ء وچ کیفی جٖام پوری تے ریاض انور کلامِ فریدؒ دے عنوان نال دیوان فریدؒ اُردو ترجمے دے نال بزمِ ثقافت دی طرفوں چھاپیا جیندا بنیادی مقصد اُردو دان طبقے تک کلامِ فریدؒ دا پیغام پُچاوݨ ہا۔

1983ء وچ مولانا نور احمد فریدی ݙو جلداں وچ دیوان فریداُردو ترجمے دے نال شائع کرایا تے ایندے وچ مشکل لوظاں دے معنی وی ݙتے ڳئے ہَن ۔

جون 1987ء وچ ڈاکٹر مہر عبدالحق ’’پیامِ فرید‘‘ دے عنوان نال دیوان فریدؒ کوں اُردو ترجمے دے نال شائع کرایاتے ایندی خاص گاٖلھ ایہ ہے جو کافیاں کوں دیوانِ فریدؒ دی ترتیب دی بجائے موضوع وار ترتیب ݙے تے ایندا اُردو ترجمہ ݙتا ڳیا ہے۔

1988ء وچ صدیق طاہر صہیب دی کتاب ’’کلامِ فرید‘‘ دے عنوان نال شائع تھئی ۔ ایندے وچ اُردو ترجمہ دے نال مشکل لوظاں دے معنی ݙتے ڳئے ۔ ایں کتاب دی انفرادیت ایہ ہے جو ساری زباناں وچ خواجہ دا کلام ݙتا ڳیا ہے۔

1969ء وچ انگریزی زبان وچ خواجہ سئیںؒ دی منتخب کافیاں دا ترجمہ Kafeesدے عنوان نال پروفیسر اسلم انصاری تے جیلانی کامران کیتا تے بزمِ ثقافت اینکوں چھاپیا ہا ۔ پروفیسر اسلم انصاری مزید کافیاں دا ترجمہ وی  انگریزی زبان وچ کیتا ہے جیڑھا اَجٖاں غیر مطبوعہ ہے۔

عبدالرئوف لوتھر خواجہ سئیںؒ دی کافیاں دا انگریزی وچ کوی ترجمہ کیتا ہے ۔ سال1983ء وچ لاہور توں Love Laden Lyricsدے عنوان نال شائع تھیا ہے۔

بنگالی وچ خواجہ سئیںؒ دی کافیاں دا ترجمہ جسیم الدین شائع کیتا ۔ عربی ترجمہ علامہ اللہ بخش ازہری شروع کیتا ہا جیڑھا انہاں دے انتقال دی وجہ توں ادھورا رہ ڳیا ہے ۔ پروفیسر دلشاد کلانچوی وی منتخب کافیاں دا اُردو اِچ ترجمہ کیتا ۔

نثر دے علاوہ وی خواجہ سئیںؒ دے کلام دا ترجمہ کیتا ڳیا ہے ۔ ایں سلسلے وچ کشفی ملتانی خواجہ سئیںؒ دی کافیاں دا اُردو اِچ منظوم ترجمہ کیتا تے ’’نغمۂ صحرا‘‘ دے عنوان نال ایہ چھاپیا۔ ترجمے دی داد ݙتے بغیر کوئی نئیں رہ سڳدا۔

1961ء وچ ’’جشنِ فریدؒ‘‘ دے موقع تے ’’پریت مہار‘‘ دے ناں نال ہک کتاب شائع تھئی جیندے وچ کلامِ فریدؒ دے منظوم اُردو تراجم وی شامل کیتے ڳئے ہن ۔

ایں طرحاں1980ء وچ نور الزمان اوجؔ روہی رنگ دے عنوان نال منظوم اُردو ترجمہ خواجہ سئیںؒ دی سرائیکی کافیاں دا چھپوایا۔

1994ء وچ محمد اسلم میتلا دی کتاب ذکرِ فریدؒ شائع تھئی جیندے وچ پہلے دفعہ خواجہ سئیںؒ دی ݙاہ غزلاں دے اُردو کلام دا منظوم سرائیکی ترجمہ کیتا ڳیا ہے ۔ ایندے توں پہلے صرف سرائیکی کلام دا اُردو ترجمہ کیتا ویندا ریہا ہے۔

## حوالہ
فرید نامہ ، مصنف: اسلم میتلا ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
ماہرینِ فریدیات

فریدیات ہک ایجھا موضوع ہے جیڑھا خواجہ سئیںؒ دی وفات دے نال اِی انہاں دے متعلقین دی توجہ دا مرکز بݨ ڳیا ۔مرزااحمد اختر ، محمد انور فیروز ، مولانا غلام احمد اختر اپݨے انداز وچ کم کریندے ریہے ۔ انہاں دے بعد مولانا محمد بشیر اختر ’’فقرِ فرید‘‘ تے شہاب دہلوی ’’خواجہ فرید حیات  تے شاعری ‘‘ تصنیف کیں۔ ایندے بعد وی مواد لُکدا ریہا۔

جدید دور وچ مولانا نور احمد فریدی فریدیات تے ٻہوں کم کیتا ۔ تاریخ ، تصوف تے ادب انہاں دی دل پسند موضوع ہن ۔ 1922ء وچ مولانا ریاست بہاول پور وچ انگلش ٹیچر تعینات تھئے تے اپݨے ناں شریک مولانا نوراحمد فریدی دے اِی مرید تھئے۔قوال خواجہ فریدؒ دی کافیاں گاٖندے ہَن تاں اُنہاں تے رقت طاری تھی ویندی ہئی ۔ دیوانِ فریدؒ دا نسخہ خرید کیتا تے ایندا اُردو وچ ترجمہ کرݨ دی دِل وچ خواہش پیدا تھئی ۔ مولانا امام بخش جام پوری جنہاں خواجہ سئیںؒ دی خدمت وچ وقت گزاریا ہا ۔ نال عرض کیتا جو انہاں ضعیفی دی وجہ نال معذرت کر گھدی تے سجادہ نشین خواجہ فیض احمد دے کول مولانا نور احمد فریدی کوں گھن ڳئے ۔ مگر گاٖلھ اڳوں نہ ودھ سڳی ۔ 1931ء وچ ریاست دی ملازمت چھوڑ تے اسلامیہ ہائی سکول ملتان وچ ملازم تھی ڳئے تے رسالہ ’’الفرید‘‘ جاری کیتا ۔

مولانا فریدی کوں دبیر الملک مولانا عزالرحمن توں مولوی عبداللہ متعارف کرایا چنانچہ انہاں دے کم تے جذبے وچ متاثر تھی تے دبیر الملک سال 1944ء وچ دیوانِ فریدؒ دی اشاعت تیمولانا نور احمد فریدی دے بارے وچ لکھدے ہن:

’’مولانا نور احمد فریدی دا ذکر ضروری ہے ۔ ایہ ضلع ملتان دے قابل ترین فرزند تے تاریختی مضامین لکھݨ والے بہترین اہلِ قلم ہِن ۔ میݙی مہم وچ انہاں توں جو کچھ تھی سڳیا اوہ کیتا تے ترجمے دے سلسلے وچ قابل در کم کریندے ریہے۔

مولانا فریدی ݙو جلداں وچ 1982ء وچ ’’دیوانِ فریدؒ‘‘ چھاپیا تے کافیاں دی مکمل تشریح دے نال نال انہاں دا کرداراُنہاں دا اُردو ترجمہ وی ݙتا ۔ خواجہ سئیں دی زندگی دے بارے وچ وی اہم معلومات ݙیو:

جیڑھے لوکاں سرائیکی زبان و ادب دی خدمت کیتی ۔ انہاں وچ ڈاکٹر مہر عبدالحق دا ناں معتبر تے منفرد ہے ۔فریدیات دے موضوع تے ݙو کتاباں تصنیف کیتیاں۔ ڈاکٹر صاحب ،الیاس شقی صاحب دی تحریر تے کلامِ فرید کوں نویں سرے توں ترتیب ݙیوݨ دا کم شروع کیتا تانجو سرائیکی نہ جٖاݨݨ والے وی ایں کلام سے استفادکر سڳن ۔ ہر کافی دا اَنج کارڈ بݨایا تے کوائف ایں طرح کٹھے کیتے۔

(1)کافی نمبر2)کافی دا ٻول (3)موضوع (4) مرکزی خیال (5)تشریح طلب الفاظ تے محاورات (6)تلمیحات (7)مصرعیاں دی تعداد (8)

حوالہ

فرید نامہ ، مصنف: اسلم میتلا ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
مصطفی اول

سلطان مصطفیٰ اول عثمانی سلطنت دا ہک اہم حکمران ہئی۔ اوں دا دور حکومت 1617ء توں 1623ء تک رہیا۔ اے اوہ دور ہئی جݙاں عثمانی سلطنت اپݨے عروج توں نکل کے زوال ول ودھدی پئی ہئی۔ مصطفیٰ اول دا دور حکومت داخلی تنازعات، مالی بحران اتے یورپی طاقتاں نال جنگاں دی وجہ توں کافی مشکل گزرا۔
## زندگی
مصطفیٰ اول سلطان احمد اول دا پُتر ہئی۔ اوں دی پیدائش 1591ء وچ تھئی۔ مصطفیٰ اول دی طبیعت کافی حساس ہئی اتے اوں کوں نفسیاتی بیماریاں وی ہن۔ اے ہی وجہ ہئی جو اوں کوں تخت نشین کرݨ توں روکیا ڳیا۔ لیکن بعد وچ حالات دے پیش نظر اوں کوں تخت نشین کر ݙتا ڳیا۔
## دور حکومت
مصطفیٰ اول دا دور حکومت کافی مشکل گزرا۔ اوں دے دور حکومت دے اہم واقعات اے ہن:

داخلی تنازعات: مصطفیٰ اول دے دور حکومت وچ عثمانی سلطنت وچ داخلی تنازعات شدت اختیار کر ڳئے۔ مختلف گروہاں وچ اقتدار دی جنگ چلدی رہی۔

مالی بحران: مصطفیٰ اول دے دور حکومت وچ عثمانی سلطنت مالی بحران دا شکار رہی۔ مسلسل جنگاں اتے بلند عمارتاں دی تعمیر دی وجہ توں خزانہ خالی تھیندا ڳیا۔

یورپی طاقتاں نال جنگاں: مصطفیٰ اول دے دور حکومت وچ عثمانی سلطنت کوں یورپی طاقتاں نال جنگاں لڑنیاں پئیاں۔ خاص طور تے آسٹریا اتے پولینڈ نال جنگاں تھیاں۔

صوفیاء دا اثر: مصطفیٰ اول صوفیاء دا بہت وݙا منݨ والا ہئی اتے اوں نے صوفیاء کوں بہت زیادہ اختیار ݙے ݙتتا۔

فنون لطیفہ دی ترقی: مصطفیٰ اول دے دور حکومت وچ فنون لطیفہ دی ترقی تھئی اتے کئی شاندار عمارتاں تعمیر کیتیاں ڳئیاں۔
## شخصیت
مصطفیٰ اول ہک نرم دل اتے مذہبی شخص ہئی۔ اوں کوں صوفیاء نال بہت لگاو ہئی۔ لیکن اوں دی کمزور صحت اتے غیر یقینی طبیعت دی وجہ توں او اچھا حکمران ثابت نہ تھی سڳا۔

سلطان مصطفیٰ اول عثمانی سلطنت دا ہک اہم حکمران ہئی۔ اوں دا دور حکومت عثمانی سلطنت دے زوال دا آغاز ہئی۔ مصطفیٰ اول دی شخصیت پیچیدہ ہئی۔ اوں دے دور حکومت وچ عثمانی سلطنت وچ داخلی تنازعات، مالی بحران اتے یورپی طاقتاں نال جنگاں دی وجہ توں بہت زیادہ انتشار پھیل ڳیا۔

## حوالے
غزل کیا ہے ؟

غزل دے لغوی معنی عورتاں نال ڳالھیں تے عشق بازی کرݨ ہے ۔ غزل دے ہک معنی ایہ وی ہن جیڑھلے شکاری کتا ہرݨ دا شکار کریندے تے ہرݨ بے وسی اچ کوکدے اُوندی ایں مونجھی کوک کوں ’’غزل القلب ‘‘ آہدن۔

نور اللغات اچ غزل دی تعریف ایں طرحاں ݙتی ڳئی اے 

’’غزل دے لغوی معنی ہن عورتاں نال ڳالھیں کرݨ، اصطلاح اچ او اشعار جنہاں اچ حسن و عشق، وصال و فراق، ذوق و اشتیاق ، جنوں و یاس، دیاں ڳالھیں جیڑھیاں عشق دے متعلق ہوون آکھیاں ونڄن۔ غزل ہر بحر اچ آکھی ونڄ سڳدی اے۔ ہر شعردا مضمون نواں ہوندے‘‘۔(۱)

                       ’’غزل دا ہر شعر ہک ایجھاں جز و ہے جو غزل دا حصہ ہووݨ دے باوجود ایں کنوں جدا ہوندے ہر شعر اپݨی انج حیثیت دا حامل ہوندے پر ایندے باوجود او غزل نال ڳنڈھیا ہویا ہوندے۔‘‘(۲)

’’غزل دے مضامین عام طور تے عشق، محبت دے جذبات اَتے شکوہ ہوندن۔ لیکن حکمت ، واعظ، حیاتی مواتی، تصوف تے اخلاق دے مضامین وی غزل اچ بیان کیتے ویندن تے کجھ شعراء کرام استعاریاں کنایاں اچ ملکی تے قومی حالات دے علاوہ حاکم وقت دے مظالم تے تنقید کریندن غزل دا دامن اتنا وسیع تے کھلا اے جو ایندے اچ ہر قسم دے مضامین آ ویندن۔انسانی ذہن دی ہر سوچ دل دی ہر گالھ ایندے اچ شامل تھی سڳدی اے ۔ غزل اچ اتنی صلاحیت تے وسعت اے جو ساریاں انسانی سوچاں، وپرے، فکر، اندیشے دی ترجمانی کر سڳدی اے پرہک شرط اے جو انداز بیان عاشقانہ ہووے۔ ہر ڳالھ تے ہر مضمون اچ عشق دا سوز سوہݨے طریقے نال بیان کیتا ونڄے۔’’محبوب مٹھے دے غماں دے اولے جگ جہان دا ذکر ہووے۔‘‘(۳)

غزل اچ عام طور تے پنج ست یا نوں شعر ہوندن۔ پہلے شعر دے ݙوہیں مصرعے ہم قافیہ ہوندن جینکوں مطلع آہدن۔ غزل اچ ہک توں زیادہ مطلعے وی تھی سڳدن۔ باقی سارے شعراں دا ڈوجھا مصرعہ قافیہ دار ہوندے تے چھیکڑی شعر کوں مقطعہ آہدن جیندے اچ شاعر اپݨا تخلص ورتیندے۔

غزل دا ہر شعر انجو انج مضمون تے مشتمل ہوندے پر چنڳی غزل او سمجھی ویندی اے جیندے اچ ’’وحدت تاثیر‘‘ ہووے یعنی غزل دے سارے شعر ہکو جیہیں قلبی کیفیت دے ترجمان ہوون۔

شمیم احمد دا آکھݨ اے ’’غزل ساݙی سماجی تے مزاجی ضرورت اے۔ غزل دا ہک سوہݨا تے موقعے محل دا شعر محفل کوں رنگ لا ݙیندے غزل دے شعراں دا ویلے سر استعمال خوش ذوقی دا نشان ہوندے تے بندے دی ڳالھ مہاڑ کوں سوہݨا تے پر تاثیر بݨا ݙیندے جیندے نال محفل دی رونق بݨ ویندی اے ۔‘‘(۵)

علامہ شبلی نعمانی لکھدن’’غزل دی تحریک عشق و محبت دے جذبات توں تھیندی اے پر ایران اچ ہک مدت تئیں جنگی جذبات دا زور رہ ڳئے ۔ غزل دی ترقی دی تاریخ تصوف توں شروع تھیندی اے ۔ تصوف دا تعلق تمام تر واردت تے جذبات اچوں ہے۔ تے اوندی تعلیم دی پہلی ابجد عشق و محبت اے۔ تصوف دا مُنڈھ بھانوی جو تریجھی صدی دے شروع اچ ٻدھا ڳئے پر پنجویں صدی ایندا عروج ہا۔ تے ایہو زمانہ غزل دی ترقی دا پہلا نوروز اے ۔‘‘(۶)

غزل ساریاں اصناف سخن اِچوں سبھ توں زیادہ اہم، دلکش تے من بھاوݨی صنف اے۔ غزل دل دی ترجمانی محبت دی زبان تے شاعری دی جان ہے ۔ݙوجھیاں اصناف سخن دے مقابلے اچ غزل ہُݨ وی سبھ توں مقبول صنف ہے۔ غزل دا موضوع محبت ، انسانیت تے دل دے جذبات ہن جئے تئیں انسان تے اُوندے جذبے زندہ ہن غزل وی زندہ راہسی۔ غزل اچ سچے جذبیاں دا سیک ، مٹھے لفظاں دی مٹھاس ، ہلکی موسیقیت ڈکھے دل دی کوک تے پردرد دل دی صدا ہوندی ہے جیڑھا دل غزل پڑھدے او سمجھدے اوندے دل دا الا ہے ۔ تے دل دے جذبے ہر قید توں آزاد ہوندن۔

## حوالہ
کتاب احمد پور شرقیہ اِچ سرائیکی غزل دی ٹور، مصنف : عبدالباسط بھٹی ، ناشر : جھوک پبلشرز ، ملتان
احمد پور شرقیہ دا تاریخی پچھوکڑ

’’متحدہ ہندوستان ‘‘دے چھیکڑی زمانے بہاولپور شمالی ہندوستان دی سبھ توں وݙی اسلامی ریاست ہئی۔ عراق دے دل بغداد اچ جیڑھلے ہلاکو خاں عباسیاں دی حکومت تے دھاڑا ماریا تاں بھاڄڑ پئے ڳئی تے عباسیاں مصر اچ سرونج لُکایا عباسیاں دی ایں شاخ دا ہک شہزادہ جیڑھا جو مصر دے خلیفہ اوّل ابو القاسم احمد 654ھ 660ھ دی پنجویں پشت اچوں ہا تے جیندا ناں ’’امیر سلطان احمد ثانی ‘‘ ہا۔ مصر اِچوں ہک نکی جہیں جماعت نال 767ھ 771ھ دے نیڑے سندھ اچ آ لتھا۔ ایندی اولاد اِچوں ’’امیر چنی خان‘‘ ڈاڈھا سیاݨاں جوان ہا۔ امیر چنی خاں مغلاں نال رابطہ کیتا تے ڈھیر سارا علاقہ گھن گھدا۔ ایں طرحاں ایہ خاندان سندھ دے حکمران خانداناں وچ شامل تھی ڳیا۔ امیر چنی خان دے ݙوں پتر ہن۔ جیں سانگوں ایہ خاندان ݙوں گھراں اچ ونڈیج ڳیا۔’’دائود خاں عباسی اول‘‘ دی اولاد’’ داد پوترہ ‘‘سݙویندی اے۔ تے ’’محمد مہدی خاں فرزند دوئم‘‘ دی اولاد’’ کلہوڑہ ‘‘ سݙویندی اے۔ دائود خاں دی اولاد اچوں امیر صادق خاںاوّل ’’آپت سمائی دی کِر کِر تے کُر کُر کنوں اختہ تھی سندھ دا علاقہ چھوڑ ݙتا۔ امیر صادق خاں ملتان دے ناظم نواب حیات اللہ خاں نال 1728ء اچ رابطہ کیتا تے چؤدری دا علاقہ جینکوں ہُݨ ’’اللہ آباد‘‘ آہدن تے جیڑھا اڄوکے لیاقت پور دے نیڑے ہے بطور جاگیر گھن گھدا۔ انہاں اِچوں امیر بہاول خاں عباسی اول ’’بہاولپور دا شہر آباد کیتا تے ایں طرحاں عباسی مقبوضات کوں بہاول پور دا ناں ݙتا ڳیا۔‘‘(۱)

احمد پور شرقیہ ضلع بہاول پور دی ہک وݙی تحصیل اے ۔ جیندے پچادھ اِچ ضلع رحیم یار خاں دی تحصیل لیاقت پور پوادھ اِچ بہاولپور دا شہر ، قطب آلے پاسے ملتان دی تحصیل جلالپور پیر والا جݙاں جو اُبھے تے پچادھوں تاریخی شہر اُوچ شریف اے۔ تے ݙکھن آلے پاسے یزمان دی تحصیل اے۔

’’1748ء اچ نواب بہاول خاں عباسی اول ’’ دے دور اچ احمد خان پرجانی ‘‘ جھر جنگل کپواتے احمد پور شہر دے ایرے دی سلھ رکھی تے اینکوں ’’احمد پور ‘‘دا ناں ݙتا۔ݙاہ سال بعد ہک منہ زور چھل آئی تے ایہ شہر بھڑ تھی ڳیا۔ احمد خاں 1758ء اچ ہک واری ولا ایں شہر کوں آباد کیتا ۔ 1758ء جیڑھلے ایہ شہر وجود اچ آیا ریاست بہاولپور ابتدائی مراحل اچ ہئی۔ ایندے جغرافیائی حد ٻنے کوں سامݨے رکھیندے ہوئے اینکوں اُبھے توں لمے دے درمیان مرکزی دارالحکومت بݨایا ڳیا۔(۲) ایں طرحاں ’’اللہ آباد‘‘ تے ’’ڈیراور‘‘ وانگوں احمد پور شرقیہ وی بہاولپور دا دار الحکومت رہ ڳئے۔ نواب بہاول خاں ثانی ایں شہر اچ ہک قلعہ اُسروایا تے ایندے نال ہک ڈاڈھی سوہݨی مسیت وی بݨوائی جیڑھی ہن وی موجود اے تے گذرے ویلے دی ݙس ݙیندی اے ۔احمد پور شرقیہ دا قلعہ تاں بݨ بھڑ تھی ڳئے تے لوکاں دوکاناں بݨا گھٖدن پر ول وی اُوندے آثار موجود اِن مسلم ریاست ہووݨ پاروں اِتھاں ڈھیر آبادی مسلماناں دی ہئی ۔ اتھاں وݙ ے وݙے بزرگ آباد آ تھئے۔ انہاں اِچوں حضرت عظمت سلطانؒ ، سید نور شاہ بخاری ؒ، خواجہ گل محمد چشتی سید عبد اللہ شاہ غازی ؒ تے حضرت بہائو الحق قابل ذکر ہن۔ احمد پور شرقیہ دے ریلوے سٹیشن دا ناں ’’ڈیرہ نواب صاحب‘‘ اے جیڑھا 1878ء اچ بݨیا۔ نواب صادق محمد خاں چہارم دی طرفوں اُسروایا ڳیا صادق گڑھ پیلس ’’وی ݙیکھݨ دے لائق اے ۔ 1901ء اچ احمد پور دی میونسپل کمیٹی بݨی۔ 

استقامی نقطہ نظر نال 1886ء دا دور ریاست دا انقلابی دور اے، ایندے بعد ریاست بہاول پور ݙینھو ݙینھ ترقی کریندی ڳئی ۔ احمد پور شرقیہ دی دھرتی اپݨے تاریخی، تہذیبی تے ثقافتی حوالیاں نال جڳ مشہور اے ۔

## حوالہ
کتاب احمد پور شرقیہ اِچ سرائیکی غزل دی ٹور، مصنف : عبدالباسط بھٹی ، ناشر : جھوک پبلشرز ، ملتان
سرور قریشی۔

ج:1925ء ، م:7 مئی 2008ء  

                        سرور قریشی دے ابا سئیں دا ناں مولوی عبد الکریم ہا۔ جیڑھے جو خطیب ہن۔ سرور قریشی سئیں 1925ء اچ کلانج آلے دی وستی اچ پیدا تھئے ۔سرور قریشی دے ابا سئیں بعد اچ احمد پور شرقیہ لݙ آئے۔ قریشی سیں احمد پور وںاٹھ جماعتاں پاس کیتیاں تے ول ’’برٹش آرمی ‘‘ دی سول ٹرانسپورٹ اچ ملازم تھی ڳئے پاکستان بݨݨ ویلے قریشی سئیں فیروز پور انڈیا اچ موجود ہن۔ تقسیم دے بعد کراچی چلے ڳئے تے محنت مزدوری کیتی۔ ول احمد پور شرقیہ آ ڳئے تے اتھاں عطر فروشی شروع کیتی۔ قریشی سئیں سادہ مزاج تے من بھانوݨے بزرگ ہن ادبی فورم چلاوݨ تے یاراں دی خدمت کرݨ انہاں دا کمال ہا۔جݙاں مشاعرہ ہوندا سبھ توں پہلے پڄ ویندے ۔ قریشی صاحب پووݨ سٹ غزل لکھی۔ بعد اچ نعت لکھݨ لڳ گئے۔ انہاں دیاں نعتاں دا مجموعہ ’’تن روشنی من روشنی ‘‘ دے ناں نال 2006ء اچ چھپیا۔ آپ ۷ مئی ۲۰۱۰ء اچ ایں فانی جگ توں جھوک لݙا ڳئے۔ سرور سئیں دی غزل سادہ مرادی ہوندی ہئی سرور سئیں دی سادگی دوستاں نال خلوص تے سِک دا رشتہ مرݨ دے بعد وی قائم اے ۔

روز دیاں سرور کِریراں، کاوڑاں اَݨ بݨ مِٹھا 

چھوڑ بھَڑیاں عادتاں سوہݨے نبھا دی گاٖلھ کر  

ٔٔ٭           بمطابق کتبہ قبر گُستان عظمت سلطان احمد پور شرقیہ۔ یکم مارچ2012ء

کلام  ٭

(1)

ایہ کہانی ول سݨا ول دِلرُبا دی گاٖلھ کر 

اُوندے ڳݨ تے اُوندے نازو اَدا دی گاٖلھ کر 

رسمِ الفت تھئی تاں ہن ، ݙینہہ پیاردے گُزرے کیویں 

ٻئی کہانی چھوڑ توں ، اُوندی وفا دی گاٖلھ کر 

رات ݙینہہ ݙیندا کھڑے ہک در اُتے وَل وَل سدا 

جیڑھا ٻئے دَر تے نی ویندا، اُوں گدا دی گاٖلھ کر 

اُوندیاں زُلفاں ، لب اتے چہرے دی وکھری ڳالھ ہے 

ہے سبھ توں ودھ لڳدی جیہڑی اُوندی ادا دی گاٖلھ کر 

کیویں سوہݨی راند ہئی ، باہم محبت پیار دی 

کیوں خفا تھئیں یار کوئی میڈی خطا دی گاٖلھ کر 

روز دیاں سرور کَرِیراں کاوڑاں اݨ بݨ مِٹھا 

چھوڑ بَھڑیاں عادتاں ، سوہݨے نبھا دی گاٖلھ کر 

(2)

ہوٹھ رَتے کر نہ اپݨے ہتھ نہ کر پیلے ٻہوں

آسوں پاسوں تیݙے راہندن لوک دردیلے ٻہوں

لفظیں وانگوں نقش تیݙے چہرے دے پڑھدا رہیاں

میݙے دل کوں بھا ڳے تیݙے نین شرمیلے ٻہوں

پیار دیاں رُتیں ولیندی ہے تیݙے رُخ دی بہار

پر تیݙیاں نظراں دے لڳدن تیر زہریلے ٻہوں

جھاتی اندر پائوں تاں سارا کُوہڑ ساری کالوِݨ

ظاہری ݙیکھوں تاں لڳدن چہرے چمکیلے ٻہوں

میں کِتھاں سوچاں کِتھاں اکھیں کتھاں نندراں کِتھاں

کیتے میکوں ہک وچھوڑے نے ویہر ویلے ٻہوں

اَڄ دی زہریلی ہوا دا تھیندا پئے ایجھا اثر

ساوے ساوے باغ تھیندے ویندے ہن پیلے ٻہوں

توں کھڑا رستے تے سرور پیر ڳݨدا رہ ڳیوں

منزلاں تے پُڄ ڳئے تیݙے یار پھُرتیلے ٻہوں

٭                      کلام اُنھاں دے پُتر ݙتاجیڑھا ہِک کاغذ تے موجود ہا۔2جنوری 2012ء

## حوالہ
کتاب احمد پور شرقیہ اِچ سرائیکی غزل دی ٹور، مصنف : عبدالباسط بھٹی ، ناشر : جھوک پبلشرز ، ملتان
صادق بشیر

ج۔21-1-1946

محمد صادق بشیر سئیں حاجی محمد دین بشیر دے پُتر ہِن ۔ محمد دین بشیر سئیں حضرت خرم بہاول پوری دی پوترے ہَن۔ اپݨے پیو ݙاݙے وانگوں سرائیکی زبان و ادب نال اَݨ کھٹ محبت کریندن۔انہاں 1967ء اِچ’’ رَت دیاں ہنجوں‘‘ دے ناں نال سرائیکی شعراء دا کلام مرتب کیتا ۔ ایں دوران انہاں دی نوکری پنجاب سمال انڈسٹریز اِچ تھی ڳئی تے وَل نوکری انہاں دی شاعری کوں کھا ڳئی۔ اَحٖ کل اپݨے ݙاݙے حضرت خرم بہاول پوری دے کلام تے کم کریندے پِن۔ اُنہاں دی ہک غزل تبرک دے طور تے حاضر ہے۔

ہوندے عشق جنہاں دے صادق

رہندے نین اُنہاں دے تر تر

غزل

تیݙے عشق پھرایا دَر دَر

میں ہُٹھ پئی آں چارے کر کر

تیݙیاں لیکاں لیندن بھیڑے

پِیاں قیل مقالاں گھر گھر

ونڄ روندی ہاں ہک پاسے

ناں گھندی ہاں تیݙا ݙر ݙر

ݙیکھاں مِلسوں جا نہ مِلسوں

پوندن پور تے ویندی ہاں مر مر

ہوندے عشق جھاندا صادقؔ

راہندے نیݨ اُنہاندے تر تر

## حوالہ
کتاب احمد پور شرقیہ اِچ سرائیکی غزل دی ٹور، مصنف : عبدالباسط بھٹی ، ناشر : جھوک پبلشرز ، ملتان
چشتی مہرابی

ج: 1949ء 

                                                چشتی مہرابی دا پورا ناں نور الحسن چشتی اے۔ اِنھاں دا تعلق مہراب آلے نال اے۔ لمبے عرصے کنوں شاعری کریندن ۔ بنیادی طور تے کافی دے شاعر ہن پر اِنھاں کُجھ غزلاں وی لکھیا ہن جنھاں وچ سادگی صاف نظر آندی ہے۔ 

؎                     نسخہ سستا نی کر سڳدیاں مردے ہوئے بیمار دیاں ڳالھیں 

                       سچی ڳالھ سݨیندے چشتی کُوڑیاں ہن اخبار دیاں ڳالھیں 

٭                      چشتی مہرابی بمطابق شناختی کارڈ ، ملاقات مہراب آلا۔یکم مارچ2012ء

کلام  ٭

(1)

میں اپݨیاں اُمیداں دا سفر پاک رکھینداں

بھانویں ہے جگر زخمی جگر پاک رکھینداں

راہ تیݙا اکھیں میݙیاں اے وَل وَل پیاں تکیندن

گھر میݙا ہے ناں تیݙے میں گھر پاک رکھینداں

سوچاں دے سمندر دی وی نی رات پئی مُکدی

شاعر ہاں خیالاں دی سحر پاک رکھینداں

راہاں تے عقیدت دے میں پھُل روز وِچھینداں

پَوَں پا تاں سہی دل دا نگر پاک رکھینداں

دیدار تیݙا میݙے کیتے ہے عین عبادت

ہیں سانگے تاں چشتیؔ میں نظر پاک رکھینداں

(2)

ایہ کم وی ہُݨ کرݨا پئے ڳئے

وقت توں پہلے مرݨا پئے ڳئے

زور آور ہے ڈھول اَساݙا

ہر ویلے سئیں ݙرݨا پئے ڳئے

ہک ماݨھوں دی خاطر سارے

گوٹھ دا پانی بھرݨا پئے ڳئے

مونجھ منُجھاری کھادی ویندی

ماس ہݙاں دا چرݨا پئے ڳئے

ایہ نگری ہے پیار دی چشتیؔ

ادب نال گذرݨا پئے ڳئے

(3)

من موہن من ٹھار دیاں ڳالھیں

یاد آندیاں ہن پیار دیاں ڳالھیں

وقت دی کالی رات وِچالے

سوجھلا ہِن سرکار دیاں ڳالھیں

سِروں ننگیاں دی وستی اچ

کون کرے دستار دیاں ڳالھیں

ماکھی توں وی مِٹھیاں لڳدن

سانول تے غم خوار دیاں ڳالھیں

دُھپ دے مار ئیے لوک کریندن

اکثر چیتر بہار دیاں ڳالھیں

نسخہ سستا نی کر سڳدیاں

مردے ہوئے بیمار دیاں ڳالھیں

سچی ڳالھ سُݨیندے چشتیؔ

کُوڑیاں ہن اخبار دیاں ڳالھیں

## حوالہ
کتاب احمد پور شرقیہ اِچ سرائیکی غزل دی ٹور، مصنف : عبدالباسط بھٹی ، ناشر : جھوک پبلشرز ، ملتان
سید احمد علی شاہ بخاری

سید احمد علی شاہ بخاری  سرائیکی  شاعر ہے۔ ڄمݨاں1942ء 

  سید احمد علی شاہ بخاری دے ابَا سئیں دا ناں سید غلام علی شاہ بخاری ہا۔ جݙاں جو قلمی ناں احمد علی شاہ مخمورہے۔ہُݨ توݨیں انہاں دیاں ݙو کتاباں ’’انمول نگینے‘‘ 1982ء ،’’ طوفان جذبات‘‘ 1987ء اِچ چھپی۔

غزل نمبر1

جݙاں میݙا جان بہار آندا ہوندے

میݙے دِل کوں ݙاڈھا قرار آندا ہوندے

چندر چار لڳدن رونق تھی ویندی 

محفل دا سوہݨا سنگھار آندا ہوندے

چمن وِچ کھڑ تے جے او مسکراوے

سوہݨے پُھلاں تے نکھار آندا ہوندے

نگری شہر دی ہر شے ہے پیاری

میکوں سوہݨے لوکاں تے پیار آندا ہوندے

سچے نگاں دی جھلک ہے نظردی

مِلݨ جو مخمورؔ یار آندا ہوندے

غزل نمبر2

زندگی ایویں کٹیندے ودے ہیں

ݙکھ تے سُکھ وی نبھیندے ودے ہیں

کے تئیں غریب دی ، ایویں راہسی غریبی

ایہاسوچ انسان سوچیندے ودے ہیں

ہِن ہر پاسے بھانبھڑ نفرت دے ٻلدے

محبت دے ݙیوے ٻلیندے ودے ہیں

سُکھ دے ویلے جتھاں ونڄ گزاروں

ایہو جہیں جاء سیں ڳولیندے ودے ہیں

جذبہ اساݙا سچا ہے مخمورؔ

اَپݨے دِل کوں وندلیندے ودے ہیں

## حوالہ
کتاب احمد پور شرقیہ اِچ سرائیکی غزل دی ٹور، مصنف : عبدالباسط بھٹی ، ناشر : جھوک پبلشرز ، ملتان
ممنون بخاری . ڄاݨ سنڄاݨ

ج: 1950ء 

ممنون بخاری دا پورا ناں سید فیاض حسین بخاری اے۔ انہاں دے ابا سئیں دا ناں منظور حسین بخاری اے ۔ انہاں دی تعلیم بی اے ہے۔ انہاں دا ڄمݨاں 1950ء دا ہے اُرود وی لکھدن سرائیکی اچ وی شاعری کریندن۔ حالی تئیں انہاں دی کتاب چھپ نی سڳی۔ سرائیکی سنگت نال بہوں پراݨا تعلق رکھیندن۔ غزل وی ݙاݙھی سوہݨی لکھدن پر مصیبت ئِ جو ٻہوں تھوڑا لکھدن ۔ میݙے ہتھ اُنھاں دیاں ݙوں چار غزلاں آئن ۔ میںجنھاں کوں ریکارڈ دا حصہ بݨا گھدے ۔

؎ پرلی بِھک دے چھڑتل ڈھانڈے راکھی کھادی ویندن 

ایں منہ زور زناوریں دا سبھ لشکر مار ݙیویجے 

سچ دی بازی جیتݨ دا گُر ہک شہزادہ ݙس گئے 

ظالم جیجھا تخت تے ہووے ٹکر مار ݙیویجے 

٭                      بمطابق شناختی کارڈ، ملاقات دیرہ نواب صاحب۔3مارچ 2012ء

کلام  ٭

(1)

ݙے تے دردیں وات کوئی ایجھا پسیلا تھی ڳیا

آس دے گلشن دا ساوا رنگ پیلا تھی ڳیا

بے سوب رُس جو ڳیا میں توں میݙے سکھ دا سوب

میݙے گھر آباد دردیں دا قبیلہ تھی ڳیا

وا جھلوڑے بݨ ڳے طوفان ایجھا کیا ݙساں

آلھڑاں ککھاں دا میݙا تیلا تیلا تھی ڳیا

عید دے ݙینھ شیت میکوں بھُل تے بھاکل پا کھڑا

میں جو اَکھ چا تے ݙٹھم او کالا نیلا تھی ڳیا

میݙی بیہوشی کوں لوکیں موت ڄاتا شکر ہے

اوندے ٹُر آوݨ دا ممنوناں وسیلہ تھی ڳیا

(2)

میݙے خواباں کوں وی رنگین بݨاوݨ آوے

توݨے ہک زخم نواں دل دا ودھاوݨ آوے

ول نہ پچھساں میں کوئی ڳالھ وی اُوندے کولوں

لنگھ تاں آوے توݨے کجھ وی نہ ݙساوݨ آوے 

میںوی ہک وار رُساں اُوندے کنوں ہوں وانگوں 

میکوں ہک وار میݙے وانگ مناوݨ آوے

ایں محلے دے کئی لوک اُوندے جاݨوں ہن

توݨے کہیں نال تاں اُو حال ونڈاوݨ آوے

ایݙے گھاٹے میݙے زخماں دے غلاب ہن لوکو

آوے پر میݙے کیتے نِجھ کوں نہ ساوݨ آوے

توں اندھاریاں کوں ڳولیندیں تے اندھارے تیکوں 

کون ممنونؔ بھلا رستہ ݙساوݨ آوے

(3)

شیشے والے گھر تے ہُݨ تاں پتھر مار ݙیویجے

بے سیتی دے مُندرے لیکھ تے جندر مار ݙیویجے

دشمن دا منہ سیوݨ کیتے پھُل دھاگیں کوں چھوڑوں

رتول  دی  خیرات کݙ  ھیجے منتر  مار  ݙیویجے

پرلی بھِک تے چھُڑ تل ڈھانڈھے راکھی کھادی ویندن 

ایں مونہہ زور زناوریں دا سب لشکر مار ݙیویجے

کیسری بوچھݨ رنگ مہتابی ہوٹھ غلابی موتی ݙند

ڳلھ دے چگھ تے مونہہ رکھ تے بس مُہر مار ݙیویجے

سچ دی بازی جیتݨ دا گُر ہک شہزادہ ݙس ڳے

ظالم جیجھا تخت تے ہووے ٹکر مار ݙیویجے

٭                      کلام مصنف دی ذاتی ڈائری اِچوں گھِدا گئے، بمطابق بیاض شاعر

## حوالہ
کتاب احمد پور شرقیہ اِچ سرائیکی غزل دی ٹور، مصنف : عبدالباسط بھٹی ، ناشر : جھوک پبلشرز ، ملتان
افتخار چشتی

ج: 27دسمبر 1951ء 

                        حکیم محمد افتخار حسین چشتی دا قلمی ناں افتخار اظہر چشتی اے۔ انہاں دے ابا سئیں محمد حسین بدر چشتی ڈیرہ نواب صیب دی مشہور شخصیت ہن۔ اظہر چشتی اُردو تے فارسی دے فاضل ہن ۔ انہاں دی ہک غزل پیش خدمت اے:

کلام 

(1)

جفا جاݨدے ہیں وفا جاݨدے ہیں

خوشی ہووے یا غم نبھا جاݨدے ہیں 

ہے ݙکھ درد دُنیا تے اپݨا مقدر 

اَساں ہر بلا سِر تے چاء جاݨدے ہیں 

خیالاں دی دُنیاں دے وچ مست تھی تے 

اَساں دِل دی نگری وَسا جاݨدے ہیں 

جے ہیں مست اظہر قلندر موالی 

تیڈی نظر دی عطا جاݨدے ہیں 

٭                      بمطابق شناختی کارڈ، ملاقات دیرہ نواب صاحب۔3مارچ2012ء

## حوالہ
کتاب احمد پور شرقیہ اِچ سرائیکی غزل دی ٹور، مصنف : عبدالباسط بھٹی ، ناشر : جھوک پبلشرز ، ملتان
محمد ساجد درانی

ج:2اکتوبر 1954ء

اصل ناں محمد ساجد درانی قادری ، تخلص ساجد درانی ، بابے سئیں دا ناں ، صوبیدار حق نواز خان درانی چشتی ، 2اکتوبر 1954ء اِچ محلہ قریش آباد احمد پور شرقیہ اِچ پیدا تھئے۔

(1)

رُخ توں ہٹایاں زُلفاں جو اُوں نے خمار وِچ

ݙیکھݨ دے ݙا دا حسن ہا مینہ دی پھنوار وِچ

میںاونکوں ݙیکھدا ریہاں ہر ڳل دے روپ وِچ

اُوں حسن دے خزانے لُٹائے بہار وچ

کینویں اے اَکھیں کھول تے بھالے تساݙی راہ

ہُݨ حوصلہ او کینی تساݙے بیمار وِچ

او شخص میݙی جان ہے او میݙی روح ہے

اوں ٻاجھ اصلوں دِل نہیں آندا قرار وِچ

حالت میݙی تے لوک ہُݨ طعنے مریندے ہن

وَل وی میں مست رہندا ہاں تیݙے خمار وِچ

ایں رُت نے اُلٹا سینے دے وچ بھا ہے لا ݙتی

ساجدؔ توں لنگھ تاں آنویں ہا فصلِ بہار وِچ

(2)

اَحٖ تیݙے ٹھاٹھ باٹھ ہِن وارث ہائیں تاج دا

سِجھ ہک ݙیہاڑے ڈھل ویسی تیݙے ایں راج دا

ݙیندا ریہاں میں اُوکوں محبت دے واسطے

رکھیا نہ اوں خیال محبت دی لاج دا

ایجھا بکھر ڳیا ہاں جو لبھدا نشان نئیں

کیا حال پُچھدیں دوستا ظالم سماج دا

متھے دے وَٹ دی پیار وچ تفسیر ڄاݨ تے

دِل چُور چُور تھی ڳیا نازک مزاج دا

چیڑی نے آلھݨے تے کھنڈائے چا اپݨے پَر

ہر پاسوں زور شور ہا بدلیں دی گاج دا

اُوں دِلرُبا دا چھیکڑی دیدار چا کرائو

ہُݨ کوئی فائدہ نہیں میݙے علاج دا

بیوہ دا گھر وی رات کوں چوراں نے لُٹ گِھدے

جوڑیا ہا پیسہ پیسہ اُوں نے دھی دے ݙاج دا

ساجدؔ میں ایں جہان کوں کینویں کراں قبول

ہر شخص میکوں قیدی نظردے رواج دا

(3)

کھیر وچ پاݨی وی ݙہدا ہاں جو رَلدا ویندے

وقت دے نال تیݙا رنگ بدلدا ویندے

وقت دیاں ݙئیݨیں میݙے ماس کوں کھادی ویندن

کھکھڑیاں کھکھڑیاں ہے میݙا بُت اَتے ݙلدا ویندے

ہُݨ کلہیپے وی میݙے بُت کوں ولھیٹݨ پئے ڳن

رنگ والاں دا وی ہر روز بدلدا ویندے

تُوں تاں عاجز ہانویں ساجدؔ ایں بھری دنیا وِچ

کہیں دی شفقت ہے تیݙا دِل جو وندلدا ویندے

## حوالہ
کتاب احمد پور شرقیہ اِچ سرائیکی غزل دی ٹور، مصنف : عبدالباسط بھٹی ، ناشر : جھوک پبلشرز ، ملتان
محمد الطاف عباسی

ج: 1955ء ۔ و:15مئی 2008ء

اصل ناں محمد الطاف عباسی ، تخلص الطاف پرواز ؔ ، اَبّے سئیں دا ناں صوفی عبدالستار عباسی ، 1955ء اِچ ڈیرہ نواب صاحب احمد پور شرقیہ اِچ پیدا تھئے ۔ انہاں دی وفات 15مئی 2008ء کوں تھئی ہے۔

آ جانی دھاندا ݙیکھ میکوں ایں ݙکھاں دی برسات دے وچ

ودھ تیر توں تکھیاں پھینگاں ہِن نمہیں اَدھ رہ ڳئی اَدھ رات دے وچ

اُڄڑی کوں کلہا ݙیکھ تے ہُݨ ، درداں دے جا جا دیرے ہِن

سُکھ چین سبھے کر پاسہ ڳن ݙکھ راہندن ہر دم گھات دے وچ

ربّ ڄاݨدے کائنا مر سڳساں جے تئیں نہ سامݨے تو آسیں

ایویں سڑساں ،چُڑھساں ، مرساں پئی لنگھ عمر ویسی سکرات دے وچ

ہک واری پھیراپا سوہݨاں ، روندی کوں آن رہا سوہݨاں

آ سانول رَبّ دے ناں تے آ ، ݙکھ دور چا کر ہک جھات دے وچ

تیݙے عشق دی سوہݨی ٻوٹی تے ہک کنڈا پھلاں نال سہی

پھس دِلڑی ڳئی تیݙے پیار دیوچ اَڑ جندڑی ڳئی تیݙی ذات دے وچ

پروازؔ نہ ہرگز روح تھیسی ، توݨے عزرائیل جے لکھ آسن

میں تیݙے کہیں کوں کیا ڄاݨاں جند ݙیساں تیݙی تات دے وچ

(2)

پھل دی لالی ہے جیڑھی خون جگر میݙا ہے

ہے نوا توݨے جو بلبل دی ، اثر میݙا ہے

جتھاں ٹُر ٹُر تے شودی سسی کوں پئے ڳئے چھالے

اوں تتی ریت تے جاری اے سفر میݙا ہے

بݨ تے آیا ہاں میں ایں جڳ تے مسافر یارو

صاف پُچھدو تاں وطن پریم نگر میݙا ہے

روپ مجنوں دا وَٹا تے وی سدا خوش رہنداں

بݨ تے لیلیٰ اے رِجھاوݨ وی ہُنر میݙا ہے

عشق دا نور میݙے سینے دے وچ ہے پروازؔ

جیڑھا محبوب دا رستہ ہے او گھر میݙا ہے

(3)

میں  تاں مر مر تے مُک مُک تے ݙہدا ریہاں

تیکوں تئیں کولوں لُک لُک تے ݙہدا ریہاں

تیݙا پندھ ہا جو جوں جوں اڳونہاں ریہا

میں تاں تھل اِچ وی مُک مُک تے ݙہدا ریہاں

پاݨی پیوݨ دا میکوں کتھاں ہوش ہا

تیکوں ہر ساہ تے ٻک ٻک تے ݙہدا ریہاں

کتھاں لُکیا رہیں ہُݨ توں چوݙی دا چن

میں تاں انڳلیں کوں ٹُک ٹُک تے ݙہدا ریہاں

وچ تیݙے پیار دے اپݨی پروازؔ کوں

دِل دے تیشے دی ٹھک ٹھک تے ݙہدا ریہاں

## حوالہ
کتاب احمد پور شرقیہ اِچ سرائیکی غزل دی ٹور، مصنف : عبدالباسط بھٹی ، ناشر : جھوک پبلشرز ، ملتان
وفا چشتی

ج:17جون 1953ء

وفا چشتی سئیں دا ناں محمد رفیق چشتی ہے ۔ آپ 17جون 1953ء اِچ دیرہ نواب صاحب اِچ پیدا تھئے ۔ اسلام آباد اِچ سرکاری نوکری کریندن ۔ لمبے عرصے کنوں شاعری کریندن ۔ ہرصنف سخن اِچ لکھدن ۔ انھاں دی غزل دے کجھ نمونے پیش خدمت ہِن۔

## غزل
بھال تَتّی دی بھال ونڄیں ہا 

سول مٹھی دے ٹال ونڄیں ہا

بُھل ڳیوں پیت پرم دیاں رِیتاں

کیتے قول تاں پال ونڄیں ہا

تانگھاں دے وچ عمر وِہا ڳئی

پھیرا پا پُچھ حال ونڄیں ہا

وَس رَس سڳدا جے نہ ہانویں

بھائیں لا گھر جال ونڄیں ہا

جیندیں مُہت نہ ݙتڑو، مویاں

قبر تے ݙیوا ٻال ونڄیں ہا

مر مر غریباں دے ݙینہ رات گزردے پِن

جی جی تے عذاباں وچ جُکھ جُکھ تے نجھردے پِن

پوہ مانگھ دی کوجھی رُت نکلݨ کوں نی آندی پئی

ٻوٹیاں تے رَتانجݨ ہے ، وَݨ پالے توں مردے پِن

ہے سئیت وسوکی کھیݙ ، عمراں دا وݨج وپار

کوئی ہار تے جِتدے پِن کوئی جیت تے ہردے پِن

تڑ تاݙے غریباں دے ، جے ہن وی تاں کچے ہِن

کردے پِن ݙینہ رات یا سِمدے تے جَھردے پِن

مُد ساکھ اندھاریاں دی ٻس گزرݨ والی ہے

او ݙیکھ سویرے دے آثار نظردے پِن

ہک ݙوں دے نصیباں وچ اَݨ ڳیݨویں ولتݨ ہے

سئے لوک وفاؔ چشتی بکھ تریہہ توں نمردے پِن

## غزل
آ وَس ساݙڑے کول میاں جی

کوجھ نہ ساݙے پھول میاں جی

تیݙی دید کیتے اِتھ آیم

ہر دم تیݙی ڳول میاں جی

اَزلوں لایُم نینہہ اولڑا 

پیتم ݙکھڑے جھول میاں جی

نِت دے ہِن مہمان اَساݙے 

درد برہوں دے ٹول میاں جی

سوز ، ہجر ، ݙکھ ، مونجھ ، مونجھاریاں 

سوغاتاں انمول میاں جی

کون وفاؔ چشتی کوں ڳولے 

کون ہے ایجھا رول میاں جی

لُوں لُوں سیس سریر، وسدا چور دلاں دا

ساݙے دِل دی دھیر سانولڑا من بھاندا

درداں حال زہیر ، برہوں جان کو ںکھاندا 

جگرا چیرو چیر ، ݙکھ چوانگ نہ ماندا

تن من لیر کتیر ، ہک ہک پَھٹ کُرلاندا 

ݙسدی دور ملہیر مارو پندھ تھلاندا

فکرے درد کشالے ݙکھڑے سُول سڑاپے

لڳڑی لیکھ لکیر ، آیا بار غماں دا

پلڑے ݙوہ ݙوہاڳ ، سُنڄڑے بھیڑے لیکھ

ویری تھئی تقدیر ، جھورا کھاوِم ہاں دا

یار پُنل دی تانگھ اَزل دی وٹھڑی سانگ 

کیتس محض فقیر گھر ور مول نہ بھاندا

ڳئی ݙکھ دی مُد ساکھ ، رُت سُکھ بھاڳ دی آئی

پیر ملیم شبیر، جی ݙکھ دردوں واندا

## حوالہ
کتاب احمد پور شرقیہ اِچ سرائیکی غزل دی ٹور، مصنف : عبدالباسط بھٹی ، ناشر : جھوک پبلشرز ، ملتان
رحیم طلب .ڄاݨ سُنڄاݨ

ج: 1962ء 

رحیم طلب دا ناں رحیم بخش چوہان اے ۔ انھاں ایم اے اُردو، ایم اے سرائیکی تے ایم اے انگریزی کیتی ا ے۔احمد پورشرقیہ دے محلہ فتانی اچ 1962ء اچ پیدا تھین۔ رحیم طلب غریب گھر دا جوان اے تے حیاتی نال لمبی جنگ لڑی ہس ۔ اَڄکل محکمہ تعلقات عامہ لودھراں اچ آفیسرہن ۔ بے پناہ لکھدن ساد مُرادے بندے ہن۔ شاعری وی اُنویں کریندن۔ ویسے یاراں دے یارہن لکھݨ پڑھݨ دا کم ٻہوں کریندن،انھاں دیاں درج ذیل کتاباں چھپ ڳن۔

(۱)پیار دا پہلا ساوݨ (۲)سخن فرید دا(۳)زمین اسمان (۴)آکھیا مبارک شاہ (۵)فرام دا ستلج بنک(۶)ایہوای سچ اے (۷)طلب دا پیار 

طلب غزل وی لکھی ہے ۔ غزل بھانویں جو بالکل سدھی اے ول وی تبرک دے طور تے ݙتی ویندی پئی اے تانکہ سندرارَہے۔

؎                     مر ونڄوں تاں جگ یاد رکھے طلب 

                       پیدا بھوئیں اُتے ایجھی سونہہ کر ڄلوں 

٭                      بمطابق شناختی کارڈ ، ملاقات شاعر ، بمقام دفتر تعلقات عامہ لودھراں۔2فروری2012ء

کلام  ٭

(1)

یار رُس تے جُدا تھیوے تاں غزل تھیندی ہے 

درد ہجراں دی سزا تھیوے تاں غزل تھیندی ہے 

کَٹھے جِیسوں کٹھے مرسوں جاں سڄݨ ایہ آکھیا 

رَتڑے لب توں جے ادا تھیوے تاں غزل تھیندی ہے 

اُوندا رنگ روپ ہے سارے جگ توں بھانویں وکھرا 

سوہݨیاں توں جے گناہ تھیوے تاں غزل تھیندی ہے 

حُسن جیویں جو اَنا دے خول اچ پلدے 

عشق وی خود سڑ تے سُوا تھیوے تاں غزل تھیندی ہے 

دِل دے روگاٖں دا طلب کتھاں تھیندا ہے علاج 

حُسن خود آپ دَوا تھیوے تاں غزل تھیندی ہے 

(2)

کیوں ݙر تے ݙڈھپ توں مُنہ کر ڄلوں 

کیوں نہ ویری دے سینے کوں کھو کر ڄلوں 

جے ونڄݨا ہے پار تاں کیوں پُچھدیں لانگھے !

آ ‘ ایں جبر دے دریا اچ دھو کر ڄلوں 

ٻانہہ چھک سٹوں ظالم دی مونڈھے کنوں

اتے ظالم دے مونہہ کوں دُھوں کر ڄلوں 

مر ونڄوں تاں جگ یاد رکھے طلبؔ

پیدا بھوئیں اُتے ایجھی سونہہ کر ڄلوں 

(3)

ساری ساری رات دل کوں وِپرے تیݙے کھاندے ریہے 

موتی بݨ ہنجوں میݙے کِردے ریہے ڈہاندے ریہے 

ویندے ویلے نی ݙٹھا اُوں جو میکوں ہک نظر 

واہمے کئی کئی دل وچ آندے ریہے جاندے ریہے 

کوڑے جگ توں لحظہ وی ‘ ݙکھاں توں نہ واملی 

میل ݙکھ دے تھیندے ریہے سُکھاں توں نت واندے ریہے 

سوہݨے سڄݨ دی یاد وچ دُکھدے ریہوسے رات ݙینہہ 

کئی کئی روڳ من وچ پَلدے ریہے ساہندے ریہے 

روڳ بݨ ڳئی تیݙی طلب ؔ مونجھاں تھیاں سِر تار ہن 

جے تئیں بُت اچ ساہ ریہے مونجھے ریہے ماندے ریہے 

٭                      کلام شاعر دی ڈائری اِچوں گھِدا گئے، بمطابق بیاض شاعر

## حوالہ
کتاب احمد پور شرقیہ اِچ سرائیکی غزل دی ٹور، مصنف : عبدالباسط بھٹی ، ناشر : جھوک پبلشرز ، ملتان
غلام فرید جانی

ج:1962ء

غلام فرید ناں تخلص جانی ، اَبّے سئیں دا ناں حاجی محمدرمضان ہے ۔ فریدسئیں بہشتی سفیر لشاری کوں کلام ݙکھیندے ہَن ۔ ہُݨ مختار مست کوں ݙکھیندن ۔ سادہ تے محنتی آدمی ہِن۔

(1)

ݙسا ماہی میں کیا لِکھاں ، تیݙی کیا کیا وفا لکھاں

ہے دِل آہدی تیݙاسہرا ، میں ٻیٹھی وَل وَلا لکھاں

میں مر ونڄاں جے اپݨے تُوں ، تیکوں سوہݨا جُدا لکھاں

میݙی لُوں لُوں دیوچ توں ہِیں ، کیویں نانویں ٻیا لکھاں

میکوں اَحٖ خود ݙسا جانیؔ ، تیݙا کیا کیا بھلا لکھاں

(2)

ہر ہر ویلے ہجر دے ہنجوں کوئی لحظہ تاں ہَس گھنوں

خوشیاں جڳ ایویں نی ݙیندا کر ہمت تے کھس گھنوں

قید کلہیپ وچ کیویں گزری ساری رام کہاݨی

لوکاں کنوں لُک تے سانول ، ہک ٻئے کوں ایہ ݙس گھنوں

مُد گزری نی میل تھیا بھن رسم رواج دیاں کندھاں

کول میݙے اَحٖ رات تاں آ ، ٻہہ یاری دی چس گھنوں

چار ݙینہاں دی زندگی ساری نہ تھی مونجھا ماندا

نیڑے تھی آ رَل تے جانی ، لحظہ خوش تھی وَس گھنوں

بھانویں پُٹھڑی کھل لہاوِن بھانویں چاڑھن سُولی

نعرہ مار ، اَنا الحق جانی پی امرت دی رَس گھنوں

## حوالہ
کتاب احمد پور شرقیہ اِچ سرائیکی غزل دی ٹور، مصنف : عبدالباسط بھٹی ، ناشر : جھوک پبلشرز ، ملتان
عاصم ثقلین درانی

ڄمݨاں:30اکتوبر1970ء

عاصم ثقلین درانی احمد پور شرقیہ اِچ پیدا تھئے ۔ اُردو زبان و ادب دے اُستاد ہِن ۔ ایس ای کالج بہاول پور اِچ پڑھیندن۔ اُردو اِچ ٻہوں سوہݨی شاعری کریندن۔ کہیں کہیں ویلے سرائیکی غزل وی لکھ گھندن۔

ونڄائے حیاتی دا پل پل میں چپ اِچ تے چُپ اِچ حیاتی ونڄاوݨ دا ݙکھ اے

ذرا حوصلہ کرکے تیکوں ݙسیساں ، جیڑھا تیکوں کجھ نہ ݙساوݨ دا ݙکھ اے

میں تقسیم کرتے گھٹاوݨ ڳیا ہم تے ݙوں نال ݙکھ کوں ضرب ݙے کے آیاں

جیڑھے یار ݙکھ نی ونڈیا میݙا ، ہُݨ اونکوں اپݨا ݙکھڑا سُݨاوݨ دا ݙکھ اے

نہ کھٹسی نہ لاہسی توں او بار چا تے ، سوہݨا دِل اُتے عشق دا وار چاتی

ایہ ݙوں چار ہنجویں دی کوئی کھیݙ کائنی ایہ ساری حیاتی ہنڈاوݨ دا ݙکھ اے

میں ہر ہنج اِچ تیݙی اُلفت ڳولینداں سبھے سُول صدمے تیݙے نانویں لینداں

ذرا انج انج کرتے میکوں ݙسا ونڄ جوکیا کیا تیݙے ذمے لاوݨ دا ݙکھ اے

جیکر من تے آئے ڄݨوا ڳئے اپݨا منیوا ، تے منیا نی میݙی محبت

اوں ایجھاں میکوں بے بھرم آن کیتے ، جو ثقلین اونکوں مناوݨ دا ݙکھ اے

## حوالہ
کتاب احمد پور شرقیہ اِچ سرائیکی غزل دی ٹور، مصنف : عبدالباسط بھٹی ، ناشر : جھوک پبلشرز ، ملتان
سجاد راکب . ڄاݨ سُنڄاݨ

ج: 1972ء  

سجاد راکب دے ابا سئیں دا ناں غلام سرور اے۔ سجاد چوݙاں جماعتاں پاس کیتن تے سرکاری سکول اچ پڑھیندن۔ سجاد محلہ نورشاہ بخاری اچ ہک مارچ 1972ء اچ پیدا تھین۔ اُردو دے نال نال سرائیکی شاعری کریندن ’’بزم نقوی‘‘ دے فعال ممبرہن ۔ سرائیکی اچ وی ݙاڈھی سوہݨی غزل لکھیندن۔ اُردو اچ ہک کتاب ’’ آدھے بادل آدھی دھوپ ‘‘ دے ناں نال چھپ چکی اے ۔ سیاݨا سوڈھا شاعر اے ۔ لفظاں دی کھیڈ خوب ڄاݨدے۔

؎کوئی آرزو نی اَساں ول وی راکبؔ

مزاراں تے ݙیوے ٻلیندے ودے ہیں 

٭                      بمطابق شناختی کارڈ ، ملاقات شاعر،  محلہ نور شاہ بخاری ،احمد پور شرقیہ۔یکم مارچ2012ء

کلام  ٭

(1)

تیݙیاں ڳالھیں باتیں کریندے ودے ہیں 

زمانے کوں دشمن بݨیندے ودے ہیں 

درختاں دے مُنڈھاں تے دیوانگی وچ 

تیݙے ناں کوں لکھ تے مٹیندے ودے ہیں

خدا ڄاݨے ساکوں اے کیا تھی ڳیا ہے 

اُوندے نال خود کوں ڳولیندے ودے ہیں

کوئی یار ٻیلی نہ ساتھی نہ سنگتی 

کلہیپے دی دُنیا وسیندے ودے ہیں 

کوئی آرزو نی اَساں ول وی راکبؔ

مزاراں تے ݙیوے ٻلیندے ودے ہیں 

(2)

اکرساں دی فضا توں ہٹ جیویں 

کوئی تازہ ہوا وی جھٹ جیویں 

میݙیاں یاداں کوں میس تے دل توں 

حرف کاغذ توں نہ پٹ جیویں 

میݙی آوارگی دے دامن وچ 

پیار چوکھا تے کم ہے گھٹ جیویں 

ڳا تے خواجہ فرید ؒ دیاں کافیاں 

میݙی روہی دے پندھ کٹ جیویں 

بے شعوراں کوں بھیڄ تے غزلاں 

ٻال روڑیاں اُتے نہ سٹ جیویں 

ولہیں کندھیں تے لکھ چڑھن راکبؔ

گھر دے لُکدے نی ہوندے پھٹ جیویں 

(3)

ملدا جو ڈھول سانول ہݨ عید اں کراں ہا رات ݙینہہ 

لاواں ہا پل پل مہندیاں مِسی ملاں ہا رات ݙینہہ 

بِرہوں دی کالی رات وچ سُولاں دے وچ صدمات وچ 

دل آہدے اُوں محبوب دا کوچہ پھراںہا رات ݙینہہ 

نازیں بھریا تتلی دا پر‘ ݙہدھا جو میکوں ہک نظر 

خوش تھی تے میں عطراں دے وچ دھاواں ودا ہا رات ݙینہہ 

بے مثل تے بے مُل او ‘ راہندا جو میݙے کول او 

اُوندی میں سوہݨی مانگ وچ تارے بھراں ہا رات ݙینہہ

گھر ٻار کم نہ کار دا راکبؔ میں بݨ تے یار دا 

ہوٹھاں تے لا لا سُرخیاں اَکھیاں چُمّاں ہا رات ݙینہہ 

(4)

سِجھ دے وی ݙوجھے پاسے ونج تے ݙکھا ݙویجے 

راتیں ودھا ݙویجن ݙینہہ کوں گھٹا ݙویجے 

دُشمن دے دَر تے بھیجم کھنڈ کھیر دے کٹورے 

صدیاں دی ٻلدی بھاہ کوں کے تئیں ہوا ݙویجے 

اُوں شہر شیشہ گر دیاں کیا کیا مثالیں ݙیواں 

پھرداں دِل ایہ آہدے خود کوں ونڄا ݙویجے 

دامن اُلٹ تے جیڑھا تندوں کݙھیندا رہوے 

اُوں بے ادب کوں یارو دستار کیا ݙویجے 

ہتھ تے ستارے رکھ تے اکھیں تے ہوٹھ چُم تے 

اُوں بے وفا توں ہݨ تاں سب کجھ وَتا ݙویجے 

آ دِل دے آسوں پاسوں راکبؔ خدا کوں ڳولوں 

اِتھ تاں پچھانویں ݙسدن کینکوں صدا ݙویجے 

٭                      کلام بمطابق بیاض شاعر

## حوالہ
کتاب احمد پور شرقیہ اِچ سرائیکی غزل دی ٹور، مصنف : عبدالباسط بھٹی ، ناشر : جھوک پبلشرز ، ملتان
محمد منور سراج

ج:1972ء

محمد منور سراج دے اَبّا سئیں دا ناں منشی سراج احمد ہے ۔ آپ1972ء اِچ محلہ چاہ انجݨ والا دیرہ نواب صاحب اِچ پیدا تھئے ۔ منور سراج سفیر لشاری دے شاگرد ہِن۔

(1)

دشمن تاں ڈھیر ہِن پر کوئی وی یار کائنی

عمراں گزر ڳئی ہے روندیں کوئی غمگسار کائنی

اُلفت دی ٻوٹی سُک ڳئی آساں دے پُھل کُمّا ڳئے

دِل دے چمن اندر آئی بہار کائنی

میں کوں مار سَٹ تُوں تھی سُرخرو جہان وچ

ایں بے وفا زندگی دا جیویں کوئی اعتبار کائنی

مطلب پرست دنیا مطلب دے یار سارے

اُلفت دا کال پئے ڳئے سچا جو پیار کائنی

نفرت دی چھل منورؔ آ تے ویران کر ڳئی

رُلدے کوں سہارا ݙیوݨ تے کوئی تیار کائنی

(2)

دشمن بݨ ڳن اکثر لوک ، تھی ڳن دِل دے پتھر لوک

کوئی کہیں دی گاٖلھ نی سُݨدا ، ہِن شیشے دے پیکر لوک

ݙکھے ویلے نال نی کھڑدے ، لیندن ہاں وچ خنجر لوک

ہر ہر جا تے وَل وَل میکوں ، ݙیندن اُلٹے چکر لوک

وَل وَل میکوں طعنے ݙیندن ، سنگدل یار منورؔ لوک

## حوالہ
کتاب احمد پور شرقیہ اِچ سرائیکی غزل دی ٹور، مصنف : عبدالباسط بھٹی ، ناشر : جھوک پبلشرز ، ملتان
محمد سلیم خان نیازی . ڄاݨ سُنڄاݨ

ج: 01-09-1961ء 

                       محمد سلیم خان نیازی شوکت آباد کالونی اچ راہندن ۔ اُنہاں دے اَبا سئیں دا ناں محمد عالم خان نیازی ہے۔ اِنھاں دے وَݙ وݙیرے روزی رزق دے حیلے میانوالی توں احمد پور آباد آ تھئے ۔ سلیم نیازی دے ݙاݙا سئیں خان بیگ خان عرف بھائی خان نواب آف بہاولپور دے باڈی گارڈ دستے اچ ملازم ہن۔ محمد سلیم خان صادق عباس ڈگری کالج اچ پڑھدے رہ گن ۔اَڄکل اپݨا کاروبار کریندن۔ شاعری اچ سفیر لشاری تے رفیق احمد پوری کوں اُستاد منیندن ۔ ہݨ تئیں انہاں دیاںترائے کتاباں چھپ چُکین ۔ ݙو نثر اچ تے ہک شاعری اچ۔ 

؎                     شعور بدھل سوال بدھل 

                       اَساݙے سارے خیال بدھل 

٭                      بمطابق شناختی کارڈ ملاقات شاعر، محلہ شوکت آباد، احمد پور شرقیہ۔یکم مارچ2012ء

کلام  ٭

(1)

شعور ٻدھل ‘ سوال ٻدھل 

اَساݙے سارے خیال ٻدھل 

گزار ٻیٹھوں حیاتی ساری 

کرا تے اپݨے کمال ٻدھل 

ہے درداں ماری ایہ دلڑی ساݙی

تے حیلے ٻدھل ، حوال ٻدھل 

ہے عشق کوڑا ‘ وفا تماشا 

ملاپ ٻدھل وصال ٻدھل 

ایہ کون لیندا پے مُل اساݙا

منڈی ٻدھل دلال ٻدھل 

کہانی ساݙی پراݨی یارو 

او ہے گزری ٻدھل ایہ حال ٻدھل

رفیق ٻدھل ، سلیم ٻدھل 

ݙیوایا ٻدھل تے لعل ٻدھل 

(2)

نیر وہیندن اَکھیں  

درد ݙسیندن اَکھیں 

جگراتے دیاں ماریاں 

خون وہیندن اَکھیں 

تیݙی چُپ تے روندیاں 

مہݨیں ݙیندن اَکھیں 

سوچیں کلہا ٻہہ تے 

کیوں جگویندن اکھیں 

منزل لیلے ٻاک اے 

سچ فرمیندن اکھیں 

(3)

سُرخرو کیویں تھیواں مئیں ٻالاں کنوں

سوچاں کھا د ہی ودِن میکوں سالاں کنوں

کہیں دے ݙکھ دے نہیں کہیں دے سکھ دے نہیں 

لوک زِچ ایں تھئے ہِن اٻالھاں کنوں 

خاب ترکہ میݙا خاب ورثہ میݙا 

لوک حیران میݙیاں سنبھالاں کنوں 

ٻال جھنڈے بغاوت دے چاتی ودن 

ٻال ہݨ نی رہیندے مثالاں کنوں 

اپݨے ٻالاں دا مجرم جو ہاں میں سلیم 

مویا ویندا ہاں ٻالاں سوالاں کنوں

٭                      کلام شاعر بمطابق بیاض شاعر 

## حوالہ
کتاب احمد پور شرقیہ اِچ سرائیکی غزل دی ٹور، مصنف : عبدالباسط بھٹی ، ناشر : جھوک پبلشرز ، ملتان
مختار مست

ج: 10جون 1961ء

مختار احمد دا تخلص مست ہے ۔ آپ مست متوالی بندے ہِن ۔ اِنھاں دے اَبّا سئیں دا ناں اللہ رکھیہ ہے ۔ آپ وستی گسائیں دی ماڑی موضع شیخ روشن اِچ پیدا تھئے۔ سفیر لشاری دے شاگرد ہِن۔

(1)

چُپ کر جینویں پھول نہ پھولا 

کیوں سݨویندیں غیر کوں بھولا

ککھیں کوں وی کِن ہِن جینویں 

ماسے دا کر ݙیسیں تولا

گھن تے حال جو ہر جاہ ݙیوے 

اونکوں سمجھیں خالی خولا

جیکر چاہندیں جڳ تے جیوݨ 

سچ تُوں کرݨا پوسی اولا

نہ ݙے کہیں کوں سچ دیاں مَتّاں 

مُفتا ڳل پا ٻاہسیں رولا

تِرڑدے پُھل کماݨے تھیندن 

آندے جتھ خزاں دا جھولا

تھی تے یار ݙیوے جو خاراں 

سڑ تے مست ہاں تھیندے کولا

(2)

موسم بہار آئی دِل کوں قرار آ ڳئے

واٹاں وٹا ڳن مونجھاں خوشیاں دے وار آ ڳئے

کئی وار جئیں تُوں اُلفت نقدیں میں منگدا ریہاں

ݙیکھو او دَر تے میکوں ݙیوݨ اُدھار آ ڳئے

کاوڑ نال میکوں ݙہدا ہا جیڑھا یارو 

میݙی خوشی دے سانگے کر تے سِنگار آ ڳئے

توݨے جو روز ساقی رَحٖ رَحٖ پلیندا راہندے 

گُھٹ اَحٖ میں جیڑھا پیتے وکھرا خمار آ ڳئے

ہر پاسوں مست گُھل پِن ٹھڈی ہوا دیاں ہیلاں 

ہک ٻے کوں مِلݨ کیتے یاراں دے یار آ ڳئے

(3)

ہر بندہ میݙے حق وِچ ایہا دُعا کرے 

مِل پووے میکوں دِلبر شالا خدا کرے

ہک عرض میں کرینداں آمین آکھو سارے 

ہک ݙینہ نہ یار کہیں دا مولا جدا کرے

ݙوں چار درد کیئنی درد ہِن ہزاراں دِل کوں 

غربت دی ماری دِلڑی کیندا دوا کرے

لکھ آکھو بُرا میکوں پر او تاں ڄاݨدا ہے 

جو کجھ پے سمجھو تہاݙا رب سئیں بھلا کرے

مست ہاں میں اوندے پیار وِچ اوندی ہے اپݨی مرضی

بھانویں وفا کرے او بھانویں جفا کرے

## حوالہ
کتاب احمد پور شرقیہ اِچ سرائیکی غزل دی ٹور، مصنف : عبدالباسط بھٹی ، ناشر : جھوک پبلشرز ، ملتان
محمد الطاف حسین

ج:10-6-1978

محمد الطاف حسین S/Oرحیم بخش تخلص علی صادر وستی ماشکیاں دیرہ نواب صاحب

(1)

ایں میݙے من دا حبیب تُوں ہیں

تے وسدا دِلدے قریب توں ہیں

توں میݙے درداں دے قصّے سُݨ تے

لکھیندا ونڄیں ادیب توں ہیں

مریض عشق آں دوا عطا کر

جو میݙا حازق طبیب تُوں ہیں

میکوں عذابیں دے وات ݙے تے

کریندا گاٖلھیں عجیب تُوں ہیں

او پیار تیݙے کوں بُھل ڳیا ہے

جو علی صادرؔ غریب تُوں ہیں

(2)

کجھ تاں میݙے بارے سوچو

تُساں رَل تے سارے سوچو

روز دیاں دھاڑاں کوکاں سُݨدو

میݙے راج دُلارے سوچو

کئو تاں پوندی ہوسی کنئیں

کیندے ہِن ݙسکارے سوچو

سِر تے کھڑے چُپ نہ تھیوو

سُتڑی سیت ستارے سوچو

علی صادرؔ ناں نی گھندا

کوئی تاں میں کوں مارے سوچو

## حوالہ
کتاب احمد پور شرقیہ اِچ سرائیکی غزل دی ٹور، مصنف : عبدالباسط بھٹی ، ناشر : جھوک پبلشرز ، ملتان
محمد یوسف عابد

ج:1973ء

یوسف عابد دے اَبا سئیں دا ناں غلام فرید ہے ۔ آپ عابد تخلص کریندن ۔ یوسف عابد وستی حافظ آباد موضع بکھو عاربی اِچ پیدا تھئے ۔ شاعری 2000ء کنوں شروع کیتی اے ۔ ݙوہڑا ، غزل ، گیت تے کافی لکھدن ۔اپݨا کلام سفیر لاشاری سئیں کوں ݙیکھدے رہ ڳن۔

عابد ناز اَدا کر سڳدے 

رب جو اونکوں وارا ݙتے

غزل

اوں جو کوڑا لارا ݙتے

اونکوں غیر اِشارہ ݙتے

اَکھیں رو رو راوی تھی ڳن

منہ ہنجھ کوں یار کنارا ݙتے

خوشیاں اوں کن کائناں ہوسن

ݙکھ اوں چوݨواں سارا ݙتے

رانجھݨ وانگیں رُلدا آیاں

رنگ پور ہیر نقارا ݙتے

عابدؔ ناز ادا کر سڳدے

رب جو اونکوں وارا ݙتے

(2)

یار سڄݨ جو پیارے ملیئے

عیش آرام ہِن سارے ملیئے

درد تندیراں چارے پاسوں

دل کوں سول کھپارے ملیئے

مِل تے دِلڑی خوش ہئی ݙاڈھی

کُوڑے توݨے لارے ملیئے

آکھیا ہَس چن تارے ݙیساں

جھولی وچ نگارے ملیئے

ݙکھ دریا ہے چھول دے اندر

نہ کہیں وقت کنارے ملیئے

کہیں دیاں اساں ماتم کیتا

کہیں دی آس کوں کھارے ملیئے

ہر کوئی ݙکھا عابدؔ وانگوں

ہر کوں ݙکھ سِر بارے ملیئے

## حوالہ
کتاب احمد پور شرقیہ اِچ سرائیکی غزل دی ٹور، مصنف : عبدالباسط بھٹی ، ناشر : جھوک پبلشرز ، ملتان