خواجہ غلام فریدؒ دے مختلف علم

### لکھت: خواجہ معین الدین کوریجہ
حضرت اقدس قبلہ خواجہ غریب نوازؒ کوں تاریخ دے فن تے پورا عبور حاصل ہا ۔ آپ فرمیندن : جو کجھ تاریخاں میں کنوں بغیر کہیں فکر تے کوشش دے صادر تھی ڳین ، جنہیں کوںلوک میں جہیں غریب نال الہامی منسوب کریندن ۔ 

کہیں پُچھیا جو حضور! تہاݙے توں جو تاریخاں ہݨین او ساریاں الہامی یا طبعی؟ ۔ اُنھاں فرمایا ۔ میݙے ہتھوں بݨی ہوئی ہر تاریخ الہامی نئیں البتہ کُجھ الہامی ہن جہڑیاں بغیر کوشش دے بݨ ویندین تے کجھ طبعی ہِن جہڑیاں کوشش نال بݨایاں ویندین۔

## مہاتما ٻدھ تے موت دا اعلان:
اُنھاں فرمایا جو مہاتما ٻدھ ہک راجے دا پُتر ہا ۔ ہک ݙینہ ݙٹھس جو لوک ہک مریض کوں چا کے گھدی ویندن ۔ پُچھیُس جو اینکوں کیا تھئے؟ لوکیں آکھیا جو اے بیمار ہے ۔ کجھ ݙینہاں بعد لوکیں اُنھیں کوں ݙسایا جو او فوت تھی ڳئے ۔ اُنھاں پُچھیا جو موت دا کوئی علان وی ہے ؟ تاں لوکیں ݙسایا جو موت دا کوئی اعلان کائنی ۔ اے سُݨ تے او سوچݨ لڳے جو موت دا کوئی اعلان ضرور ہووݨا چاہیدے تاں جو میکوں ہمیش دی حیاتی مل ونڄے ۔ اے سوچ کے او گھروں نکل پئے تے جنگل وچ رہوݨ لڳے۔آخر ہک ݙینہ پہاڑ دی چوٹی تے ہک درویش نال اوندی ملاقات تھئی ۔ اوں درویش آکھیا جو موت دا اعلان ’’جیوݨ مُکت‘‘ ہے جہڑا بندہ اینکوں حاصل کر گھندے اوہرگز نئیں مردا ۔ اے سُݨ کے او ٻہوں خوش تھئے تے کجھ عرصہ دی محنت دے بعد ’’جیوݨ مُکت‘‘ حاصل کر گھدا یعنی او فنا فی اللہ تھی ڳئے۔

## علم موسیقی تے عبور:
حضرت قبلہ خواجہ غلام فریدؒ کوں علم موسیقی تے پورا عبور حاصل ہا ۔ آپ واقعی علم دے سمندر ہَن ۔ جݙاں علم دا اے دریا جوش مریندا تاں اَسمان توں ہر ونکی دے موتی ہر پاسے کھنڈ ویندے ۔ علم موسیقی وچ وی اُنھاں کوں مکمل معلومات حاصل ہن ۔ ہک موقعے فرمیونے جو ہندوستان وچ راڳ دے چھی اصول چلدے پئین۔

(1بھیروی ،(2)سسری،(3)میگھ،(4)پنڈول،(5)مالکونس،(6)دیپک

اے سارے راڳ اُنھاں چھی راڳیں توں نِکلدن۔ اوندے بعد فرمیونے جو ’’خیال گانمݨ‘‘ منشی غلام حسن ملتانی تے ’’خیال چہلیہ‘‘ سید میرݨ شاہ دی ایجاد ہن ۔ ایندے بعد آپ فرمایا جو اہل ہند دے اے راڳ منزل وچ یعنی نازل شدہ ہن یعنی اے راڳ رشیں تے او تاریں تے نازل تھین۔

## علم جفر وچ مہارت:
علم جفر نال خواجہ سئیں دے خاندان دی واقفیت پہلے توں ہئی لیکن ایندا اظہار نہ فرمیندے ہَن بلکہ ہک واری ہک سائل آپ توں پُچھیا جو علم جفر تہاݙے خاندان وچ مسلسل چلیا آندے تاں ایں تے خواجہ سئیں خاموش ریہے ۔ ہک واری کہیں خواجہ صاحب کوں عرض کیتی جو میں حضور قبلہ فخر جہاںؒ توں سوال کیتا جو اہل سنت والجماعت دے نزدیک علم جفر ، نجوم تے علم رمل منسوخ ہے تاں اُنھاں جواب ݙتا جو علم جفر ہک راز ہے جہڑا نبیؐ تے وارد تھیا اَتے امام جعفر صادقؓ دے ذریعے ظاہری شکل وچ آیا ۔ حضرت قبلہ خواجہ سئیں فرمایا جو مولوی اختر بخش جہڑے حضور قبلہ محبوب الٰہیؒ دے مریدین علم جفر ڄاݨدے ہن ۔ پُچھن تے اُنھاں ݙسیا جو میݙے مرشد خواب وچ اے علم میکوں سکھایا ہا ۔ لوکیں آکھیا اے تاں ہک اوکھا علم ہے تساں خواب وچ کیویں سِکھ گھدے تاں اُنھاں آکھیا جو خواب اِچ میکوں ایں توں وی زیادہ باریک نکتے ݙسائے ڳئے ہَن۔

حضرت قبلہ خواجہ غریب نوازؒ کوں علم الاعداد تے وی پورا عبور حاصل ہا ۔ آپ فرمیندن عربی وچ حروف تہجی اَٹھاوی ہن ۔ ہک ٻئے موضوع تے حضرت قبلہ خواجہ سئیں فرمیندن حروف اسم مبارک محمدؐ دے اعداد بینات توں لفظ اسلام نکلدے۔

## اوزان شاعری:
حضرت قبلہ خواجہ غلام فریدؒ ہک قادرالکلام شاعر ہن تے اُنھاں ست مختلف زبانیں وچ شعر آکھین ۔ ایندے نال نال اُنھاں کوں شاعری تے اوزان دا مکمل علم ہا تے ایندے اُتے پوری قدرت رکھدے ہن ۔ ہک بندے اُنھاں توں دیوان دیں کافیں دے اوزان ، قافیہ تے ردیف دی ترتیب دے بارے پُچھیا تاں آپ ہوراں فرمایا جو اے ترتیب میں خود ݙتی ہے اَتے میں اے ترتیب احادیث تے اسماء الرجال دی ترتیب توں اخذ کیتی ہے ایندے وچ خوبی اے ہے جو کروڑاں کافیاں لکھیاں ونڄن تاں اے ترتیب ختم نئیں تھیندی۔

## حضرت خواجہ فریدؒ دی شخصیت دے مختلف پہلو:
حضرت قبلہ خواجہ غلام فریدؒ دی شخصیت دے ہر پہلو دا جائزہ گھدا ونڄے تاں اے گاٖلھ گاٖلھ چِٹے ݙینہ وانگوں واضح ہے جو آپ ہک پاکیزہ ’مقدس تے نورانی انسان دیں ساریں خوبیں دے مالک ہن ۔ جہڑیاں ہک کامل تے مثالی انسان دی شخصیت دا خاصہ ہوندین۔

## سخاوت:
حضرت خواجہ فریدؒ حد درجہ سخی ہن آپ روپے کوں ہتھ دی میل تصور کریندے ہَن۔جہڑا کجھ وی اُنھیں دے کول آندا لحظے وچ مسکینیں وچ ونڈ ݙیندے ہَن ۔ حضرت قبلہ خواجہ سئیں ہمسائیں دی ضرورت دے بارے معلومات خود حاصل کریندے ہَن ۔ حجاز دے سفر وچ اُنھاں دی سخاوت ساریاں حداں پار کر ڳئی بلکہ حجاز دے واسی مدتاں تک خواجہ سئیں دی سخاوت کوں وِسار نہ سڳیے ۔ نواب بہاول پور تے ٻئے ارادت مند جݙاں اُنھاں دی خدمت وچ مال دولت پیش کریندے تاں اونہی ویلھے آپ اپݨے دست مبارک نال تقسیم فرما ݙیندے تے ایں طرحاں خوشی محسوس کریندے ہَن ۔ قرضیں دی ادائیگی دے بعد ہمسائیں تے ضرورت مندیں وچ معمول دے مطابق ونڈݨ دے بعد کجھ باقی بچ ویندا تاں محفل وچ حاضر لوکاں وچ تقسیم کر ݙیندے ہَن ۔

حضرت خواجہ شہنشاہ نازک کریم فرمیندن جو حضور قبلہ حاجی پیر غریب نواز سخات وچ ’’اخص الاص‘‘ دے درجے دے مالک ہَن ۔ جݙاں میݙے والد بزرگوار قبلہ کوں سجادگی ملی تاں لکھاں روپے دا سامان موجود ہا ۔ پر جݙاں اُنھاں ایں جہان توں برقعہ وَٹایا تاں میݙے ورثے وچ محض کاٹھی دی تسبیح ،استعمال کیتی ہوئی ٹوپی تے ہک قمیض ملی ۔ اُنھاں سجادگی مِلݨ نال اِی جو کجھ لنگر خانے وچ ہا اللہ دی راہ وچ ݙے ݙتا ۔ اے تائیں جو دیرہ غازی خان دی املاک کثیرہ وی عند اللہ وقف کر ݙتی ۔ ڈھیر تعداد وچ اُٹھ ، گھوڑے تے ݙنگر ڈھور اللہ دی راہ وچ ݙے ݙتے تے آپ ساری عمر آپݨے گھر وچ ہک کَوڑی وی نہ رکھی۔

## فقر تے قناعت:
خدمت گاریں وچ ہک واری حضرت قبلہ خواجہ سئیں دی خدمت وچ عرض کیتی جو حضور نواب صادق محمد خان رابع دے فوت تھی ونڄݨ دے بعد ریاست دے حکام ساݙے نال او ورت ورتارا نئیں رکھدے تے ساݙے جائز کمیں وچ وی اَڑیاں پاوݨ لڳ ویندن ۔ اے نواب صاحب جیکر تہاݙے مرید بݨ کے تہاݙے ارادت دے حلقے وچ آ ویندے تاں ساݙے اوکھ مُک ویندے ۔ اے سُݨ نال اُنھاں دا چہرہ رَتا لال تھی ڳیا تے فرمیونے جو شاید تہاݙا خیال ہووے جو ساݙے سارے کم نواب صاحب دے طفیلوں تھیندن تاں اے غلط ہے تے تسا ںلوکیں دا وہم ہے ۔ اے سب تاں سلطا ن الاولیاء دے روضے دی شان ہے ۔ جے نواب صاحب ساݙے مُرید نہ وی ہوون تاں ساݙے سارے کم حضرت سلطان الاولیاء دی شان نال پورے تھیندے رہ ویسن۔

## خرچہ لنگر:
حضرت خواجہ غلام فریدؒ اکثر ایں گاٖلھ تے ݙکھ دا اظہار کریندے ہَن جو میݙے بزرگیں دے سامݨے جہڑے لنگر دا خرچہ ایں توں وی ودھ کے تھیندا ہا ۔ آپ خود فرمیندے ہَن جو ہک واری ݙو ہزار روپے لنگر دے عہدیداریں دے حساب وچ فالتو ہَن میں سوچا جو اے غریبیں تے مسکینیں وچ ونڈ ݙیواں۔

حضرت قبلہ خواجہ سئیں فرمیندن جو لنگر وچ مہمانیں تے مسافریں دے خرچے دے علاوہ صرف لنگر دے خدام کیتے اَٹھ مݨ کݨک تے ٻارھاں مݨ چاول روزانہ استعمال تھیندا ہا پر حضور قبلہ سلطان الاولیاء دے زمانے وچ اتنا خرچہ صرف مہمانیں تے مسافریں دے گھوڑیں تے آندا ہا۔

## '''حوالہ'''
کتاب: سلک سلوک فریدی