روہی لڳڑی ہے سانوݨی

## جمیلہ ہاشمی
کِھپ دے ٻوٹے تے اپݨی پَرکھ پڑچول پوری کرݨ کیتے میکوں دین پور ونڄݨا ہا تے ایں کیتے میں یزمان وستی وچ لاریاں دے اݙے تے بیٹھا محکمہ زراعت دے اُوں انسپکٹر دا تانگھی ہَم ۔ جئیں میݙے نال وعدہ کیتا ہئی جو اِتھاں آ تے مِلسی۔ سواری دا بندوبست وی اوہو کریسی تے ٻیا وی جیکر کئیں شئے دی لوڑ پوسی تاں او وی آݨ حاضر کریسی۔پنج تے پاسے پَتریندے میݙی چیل ݙکھݨ لڳی ہئی ۔ ݙو چار نینگر خُپ خُپ مارے لحظے لحظے میݙے نالوں لنگھدے ہَن تے کھنگدے ہَن ۔ ادھکڑ راہی ٻہوں اُٻالھ وچ سلام کریندے تے ٹُردے تھیندے ہَن ۔

سِڳرٹ تے چاہ دی دُکان تے خلیدار نہ ہووݨ برابر ہَن ۔ اُٹھاں دیاں قطاراں ، کچاریاں وی ٻال تے تریمتیں رنگیل جوڑے یا لوݙے کھاندے۔ سب گڈمڈ تھیندے ہوئے لنگھدے پئے ہَن ۔ جنڑیاں دیاں مشکریاں تے ٹہکارے، ڈھلدی دیگر دی ہوا جیویں جو ہولی ہولی پَراں کوں پھڑپھڑیندی پئی ہئی ۔ بے چین تھی کراہیں مَیں اپݨے تھیلے وچوں رنگیل تصویری رسالہ کڈھیا ۔ جئیں وچ روہی دے انجو انج نظارے ہَن ۔ نیلی جھال توں بھرے سُنڄ بَر دی فن بھانوݨی کلہی کھجی دے اُچے چوبکے وَݨ دیگر ویلے ، پکڑ دُکڑ پیریں دے نشان نال ودھدے دھاری دار وَٹ کھاندے پئے ہَن ۔ اُچیاں ٹٻیاں تے چڑھدے سِجھ دی لالی دا غلال لمبی چترانگ تے ہرنیاں دیاں ݙاریاں ، ہشیار ٻک نِکڑیاں نِکڑیاں پچھاں چا بجھݨ لُو تیار۔رنگیل لمبیاں کلغیاںتے وݙیاں وݙیاں پُچھاںآلے پکھڑو جہڑے جھتاں وچ لُکے پئے ہَن۔ اوڈھر تھی کراہیں روہی تے جھاتیاں پیندے تتر ، اُفق دے نیڑے ہلدے ہوئے جذبیاں دے تِکھاج نال تپدے ہوئے بھوئیں تے اَسمان ، شرمیلی مُسکان آلی کالوݨ رنگی نیلیاں راتیں ۔ سہاگ سنگھارکوں تارے بھرے بوچھݨ وچ لُکا تے کتھاہیں کتھاہیں پیلے کھٹے رنگا بیمار ہولے ہولے ٹُرداکلہا چندر تِتر دے پَراں جئی بدلیاں دے بندی خانے وچ گھبرایا ہوئیا ۔ اُٹھاں دیاں لمبیاں قطاراں دے پیراں تلے نہ مُکݨ آلے بھیتاں بھرے رستے ، کتھاں ونڄݨاں وے؟ ہک نینگر پُچھیا ۔ او پنج دے نال کھڑا ہئی ۔ ’’دین گڑھ‘‘ ۔ اُوں دُہرایا تے وَت بے اِتباری نال آکھیا ۔ اوندی اَواز وچ ٹرونک نہ ہئی ۔ ’’دین گڑھ تاں اِتھوں گھٹوگھٹ پنجاہ میل ہے۔ او وستی جتھوں تئیں موٹر ویندی اے۔ ݙاہ میل دور ہے ۔ ایں توں بعد اساں لوک پیریں پندھ کریندے ہیں۔ تساں کیا کریسو؟۔ کݙاہیں کݙاہیں تاں اُٹھ دی کرائے تے نئیں لبھدے‘‘۔ میں ولدی ݙیوݨ توں پہلوں اپݨی وسواس آلی آس دے آسرے تے وَت محکمہ زراعت دے انسپکٹر کیتے دور تئیں ددبھنوائی۔لوکاں دی ہک نِکی جئی بھیڑ ایں جاہ کٹھی تھی ڳئی ہئی تے سارے اپݨی اپݨی آہدے پئے ہن ۔ شام ٻہوں تیز سَر سَر کریندی کچّے رستیاں تے دُھوڑ اُݙیندے اَجڑ پچھوں جیویں جو بھڄدی پئی ہئی ۔ نیڑے پَر اوکھیاں راہواں بارے آپت وچ بحث کریندے پئے ہن۔ ݙاڈھی محبت نال جیویں جواو میکوں اپݨی ذمہ داری ڄاݨ تے فکر وند ہَن ۔‘‘ او لاری جہڑی تہاکوں بنگلے تئیں پُڄیندی او تاں تریجھے پہر کوں لڳی ڳئی ہئی۔ ہُݨ تاں اڳلے ݙینہہ ݙوجھی لاری مِلسی ۔ ساݙی مَنو تاں تُساں بنگلے تئیں ایویں ٹُر پووو۔ اُتھوں اللہ کریسی جو کوئی نہ کوئی اُٹھ کرائے تے مِل ویسی۔’’اُٹھ تے ݙینہہ ویلے ایہ کتھوں پندھ کر سڳسن۔ ݙیہدے نِوّے پئے۔‘‘ کئیں آکھیا ۔ میں دل حُب نال اُنہاں دیاں ڳالھیں سُݨدا پیا ہَم تے پچھیتے وَلݨ بارے وی سُچیندا پیا ہَم۔ میں جہڑا جو اپݨے محکمے وچ اڳونہاں تھیوݨ دی سِک رکھدا ہَم تے اپݨا آپ منواوݨ دی وی ݙاڈھی سِک ہئی ۔ کِھپ دے ٻوٹے تے تندیں کیتے روہی دی گرمی بھوڳݨ دیوانے دا خواب ہئی تے میں اپݨے سُکھیت دفتر وچ اپݨے ڈائریکٹر جنرل دے سامݨے ایہ خواب ݙٹھا ہا ۔ جیندی تعبیر ݙیکھݨ خاطر ربّ ڄاݨے کتھاں کتھاں خجل خوار تھیوݨا ہا ۔ پر میݙے اندر دے ایں مسئلے دا اِنہاں ڳالھیں نال کوئی ڳانڈھا نہ ہا۔

اپݨیاں ڳالھیں تے دین گڑھ ونڄݨ تئیں اندازے لیندے پئے ہن۔ جُھمدے اُٹھاں برابر ٹُردے ہوئے لمبے کُرتے تے رنگیل تہند پاتی تگڑے ڄݨیاں دی ہک ٹولی پاݨی دی حوضی تے لتھی ۔ نینگر لوّیاں تریمتیں ڳٹیاں توں اُچے گھگھرے پاتی ،جھمریں ڳندھیاں ، مینڈھیاں وچ چاندی دے پُھل پروائی پیلے بوچھݨاں وچوں چِٹیاں چوڑیاں تے ارکاںتئیںبھریاں ٻاہواں آلیاں ٻڈھڑیاں گُھنڈ متھیاں تئیں کِھسکیندیاں نہوریں ݙاہڈیاں باریاں گھگھریاں ٹھمکا جیڑھی ٹُردیاں ہوئیاں ایویں گُھمدیاں ہَن جیویں چھولیاں دا وہندا کئیں دریا دے کنارے نال ٹکرا تے ولدا ہے تے لوّیاں نینگر چھوہریں سادہ تے رنگیل کپڑیاں وچ ہُرنیاں وانگ چھرکیاں چالاں ، ٻالاں مِٹھیاں گولیاں تے چݨے مُل گھدے۔ چھوہراں ٻاہواں ارکاں تئیں کُنج تے مُنہ دھو تے مشکریاں وچوں پاݨی بھریا ۔ اِݙوں اُݙوں دیاں خبراں سُݨائیاں۔

’’سُݨ بابو! ایہ لوک دین گڑھ ویندے پئین جے توں چاہویں تاں انہاں نال ونڄ سڳدیں‘‘۔ لوکاں جیویں اپݨے فرض توں ہولا پُھل تھی کراہیں آکھیا ۔ ’’ایہ اُٹھ وی کرائے تے ݙیسن تے سنگت وی راہسی ۔ کلہا بندہ پہلی وار توڑ نئیں پُڄدا ۔ کھاوݨ پیوݨ تے پاݨی دے ٹکانڑیں کوں اِنہاں توں ڈھیر کوئی نھیں ڄاݨدا ۔ انہاں دی سنگت چنگی رَہسی‘‘۔ ساریاں ایہو آکھیا ۔ جݙاں میں یزمان توں اُنہاں نال نکھتا تاں پَرچھانویں کالے شمور تے ٻہوں لمبے تھی ڳئے ہن ۔ سِجھ بھاہ دے گولے وانگ تپیا ہویا رَتا لال ہئی تے ڈلاہ دے سمندراں وچ وِسمدا پیا ہئی۔ ہوا لُہار دی بھٹی دا چھیکڑی ساہ ہئی تے تپش تے چنڑگاں نال ٹھڈی تھیندی پئی ہئی ۔ اساں روہی دو ودھددے پئے ہاسے تے اُوں چھیکڑی لحظے کوں ٻہوں پچھتے چھوڑ آئے ہاسے جہڑا یزمان دے لمّے پاسے دے علاقیاں کوں پاݨی لاوݨ آلی نر تے ہا ۔ نالے جتھوں ہَر اٹھویں ݙینہہ کھڑ کھڑ کریندی ڈِھلڑا انجرپنجر ہِلیندی بھنوکڑ بس کچی سڑک تے دھوڑ تے ریت اُݙیندی لنگھدی پئی ۔ ایہ دُھوڑ جہڑی راہ دے نال دیاں جتھاں تے چیکوں وانگ چنبڑی ہوئی ہئی۔ کچاوے وچ ہک پاسوں میں سوار ہَم تے ݙوجھے پاسوں برابری کیتے اُنہاں دا اَلا بلا (گند مند) بھریا لاتھا ہئی ۔ لوݙیاں توں میݙی اَکھیں آپوں آپ نوٹیجݨ لڳیاں ۔ اُٹھاں دے ڳل وچ ٻدھی ٹلیاں دی موسیقی لمبیاں تاناں آلے راگ جہڑے اَڳتے مہار نپ تے ٹُرݨ آلے نینگر چھڑیندے ہَن تے کئیں کئیں ویلے اُنہاں وچ تریمتیں تے چھوہریں دی اَوازاں وی رَل مِل ویندیاں ہَن ۔ ایہ لوریاں ہَن جنہاں دی سمجھ تاں ناہی آندی پَر اُنہاں دی ٹھڈی مِٹھاج ݙاڈھی نندر آلی ہئی۔

کچاوے وچ جاہ گھٹ ہئی پر ایں وچ ٻاہوݨ دا ایہ میݙا پہلا تجربہ ہئی ۔ پَر اللہ ڄاݨے کیوں میکوں نندر آ ڳئی ۔ اوں ٹھڈ دے احساس توں جہڑی ریت تے واہندی ہوا اپݨے نال گھن آندی اے ۔ میں جاگ ڳیُم ۔ اُٹھ ٻلہائے ویندے پئے ہَن تے تاریں دے سوجھلے وچ جتھاں دی ونکو ونکی خوشبوواں جادو دے دیس جئی اَوازاں وچ رَلیّاں ہن۔ کیوں جو پکھی سُتیاں چھرک ڳئے ہَن ۔ کال کڑچھی بَریک چیک دے نال ساݙے نیڑے توں تیر دی تکھائی نال اُݙردی تے ولدی تے محل دے چُپ چپتے سکون کوں پریشان پئی کریندی ہئی۔

’’ایہ لُکار ویڑھ گھن۔ ٹھڈ ہُݨ ڈھیر ودھیسی‘‘۔ ٹولی دے اڳواݨ خوشدلی نال اپݨا ہتھ میݙو دھایا ۔ میں ذرّی اَجھکم۔’’ایہ تاں اُٹھ دے کرائے وچ نہ ہئی۔’’کِھل تے اُوں آکھیا ۔ بابو توں ساݙا ٻال ہِیں۔ ایہ ریت تے اندھاریاں دا مُلخ اے۔ اِتھاں راتاں ٹھڈیاں ہوندن تے وَت وی ساݙے وِچوں کئیں وی ایں لُکار کوں نئیں ویڑھیا‘‘۔ میں چُپ چپتے لُکار گھن تے اپݨے چُدھار ویڑھ گھدی۔ جھتاں دی بھاہ دا جھڑڳا سوجھلا ہئی تے تریمتیں رَدھا پکا پیاں کریندیاں ہَن ۔ سُتیاں ٻالاں کوں پئیاں جگدیندیاں ہَن ۔ دِل عجیب خُشی توں دھودھا ہئی ۔ سِراں اُتے نیڑے آندے تارے ، کھیری چٹی کہکشاں گُھمدی ہوئی ، مستانی ٹور ٹُردی ہَوا۔ جیویں اساں دُنیا دے پہلے یا چھیکڑی انسان ہاسے ۔ بھاہ دے لانبیاں وچوں نونہریں دے تپے ہوئے ڳلہاں دا رنگ اُنہاں دی اَکھیں دی لسک تے اُنہاں دی اَوازاں دی موسیقی بھری نازکی وچ گھلیا ہوئیا ہئی ۔ اُٹھݨی دے تازہ ݙودھ دا برتن تے گرم روٹی خوشبو تے رَس بھری ہئی تے تݙاں میݙے چیتے آئیا جو میں تاں ݙوپہر دی دُھرک بھڄ وچ کجھ کھادا وی نہ ہئی ۔ ایں کُھلے نیلے چُپ اَسمان تلے جتھاں وچ سَر سر کریندے پئے ہَن تے پکھی چھرکیاں بھریندے جیویں جو نال قصّے سڑدے ہوئے ہُنگارے بھریندے ہَن ۔ پَراں دی تکھی پھڑ پھڑاہٹ سُݨ تے میں اُتے ݙٹھا تے میݙے آدری آکھیا ۔ ایہ کالے تِتّر تے تلور ہن ۔ بھاہ کوں ݙیکھ کراہیں جاڳ ڳئین تے بے چین ہن۔

’’کالے تِتّر‘‘ میں حریان تھی آکھیا ۔ ’’ہا ایہ کالا تِتّر جہڑا دھمیں ویلے جاڳدے تے اللہ سئیں دی پاکیزگی بیان کریندے ۔ سبحان تیݙی قدرت ۔ عبادت کریندے ۔ اُوں آکھیا ۔ چنڳاں سُݨیا ہَم او گھاٹے وَݨاں تے جنگلاں وچ ہوندے‘‘۔ میں نمکین ݙودھ دا چھیکڑی گُھٹ بھریندے ہوئے آکھیا ۔ ’’بابا! پاݨی دی باس ہے‘‘۔ ہِک نِکڑے ٻال اپݨے ݙاݙے کوں آکھیا ۔ ٻڈھڑے اڳواݨ کھڑے تھی کراہیں اپݨا چہرہ ہولی ہولی چُدھار بھنوایا۔ جیویں محبت دی پرہ پُھٹدی چُمیاں تلے اَکھیں جاڳݨ تے کُھلݨ ناں۔ انہاں بند اَکھیں ہیٹھ سوجھل جاڳی ۔ سُکھیت چہرے تے لاہندی کِھل وچ پَوا وانگ گُھلی۔ ’’ہا ! مِٹھو‘‘۔ اوں ٻال کوں اپݨے مونڈھے تے ٻلہایا ۔ ’’توں تاں ݙاڈھا سیاݨاں تھی ڳئیں۔ اوئے پاݨی تاں اُتوں وہولے کاہیاں کچاویں توں لہایاں تے اندازے مطابق سخت جاہ کوں ݙیکھ کراہیں ٹوبھہ کھٹݨ لڳے۔ جہڑا اَݨ سُونہیں دیساں توں اُنہاں دو آندے۔’’سٻل مزمان کوں خلاشی ݙے چا‘‘۔ٻڈھڑے کئیں کوں آکھیا تے آپ کاہی چا تے پُتراں دو ٹُر پیا ۔ ایں ٹولی وچ ہکو میں ہامی ۔ جہڑا چُپ چپاتے ایہ تماشہ پیا ݙیہدا ہئی ۔ جیکوں کجھ کرناں نہی آندا ۔ ’’ایہ گھن‘‘ ۔ ہک چھوہِر باری کپڑا میݙو سٹیا ۔ ملائم پَر مضبوط نئیں ۔ ایہ کپڑا پتہ نئیں جو اُنہاں کِتھوں مل گھدا ہئی ۔ کھمݨ کھمݨ ٻالاں رولا پایا ۔ کالا شمور دھوں جیہا تاریں کوں کجیندا ڳیا ۔ تکھائی نال سوجھلے تے لوکاں دے وِچکار ہک پردے وانگ تنڑدا پیا ہئی ۔ تریمتیں بھاہ تے ریت سَٹ تے اونکوں وسما ݙتا ہئی ۔ ہک چُپ غُڑپ چُدھار چھا ڳئی ۔ تانگھ تنگھیندی تے کمبندی ہوا وی رُک ڳئی ہئی ۔ پاݨی بھرے تنبو وچوں ٻڈھڑی آکھیا کِھمݨ تلوار وانگوں اے ۔ وت دم دم جینویں کوئی ݙیوا گھن تے کُھلے محل ماڑیاں وچوں کوئی شئے لبھیندا وَدا ہووے ۔ سارے بدل نِونِو تے سوجھلا کر ڳئے ۔ ٻہوں پاݨی وسَسّی۔ اِتلی جو ہک سال کیتے وی پوری پووے۔اوپریاں خُشبوواں ہک ہیل وانگوں آئیاں تے وَت ہوا جھتاں وچوں سَر سَر کریندی پہلی پھینگ ٹپدی ہوئی میݙے مَتھے تے ڈَٹھی۔ بھوئیں تاڑیاں مار تے جیویں جو پاݨی دے آوݨ دی خُشی وچ ڳانوݨ لڳی ہووے۔ ساکوں اَوازاں تے پاݨی ویڑھ گِھدا ۔ زاں زاں کریندی تپدی ریت وِسم ڳئی۔ ٻڈھڑا فلاشی دا تنبو جیہاں بݨائی بیٹھا ہئی تے اُٹھ دی اوڈھروچ ہئی ۔ جہڑا ڳچی لمبی کرکے بُڑبُڑ کریندا ساݙی خُشیاں وچ بھائیوال ہئی۔ پاݨی دیاں لُکاراں بجلی دیاں دھاریاں دھار تے بدلاں دے اندھاریں وچوں ساݙے اُتے پَردیاں وانگ کجدیندیاں پئیاں ہَن ۔ ’’توں پُس تے نویں ڳیاں۔ تیکوں ݙر تے نئیں لڳدا پیا‘‘۔ ٻڈھڑے ݙاڈھی اپݨائیت نال پُچھیا ۔ ’’شودے کوں ݙر پیا لڳدا ہوسی‘‘۔ تریمتیں وچوں کئیں آکھیا ۔ ایویں نہ آکھو۔ ڄݨے تاں اَݨ واقف نال وی لڑ ویندن ۔ ایہ تاں صرف پاݨی اے۔ ’’ایہ ٻئی ڳالھ اے جو ایں کڈاہیں کُھلے وچ ایݙا مینہ وسدا کݙاہیں نہ ݙٹھا ہوسی‘‘۔پتہ نئیں ایہ کوݨ ہئی ۔ دھاریں دے وچکار جیویں اساں بھنوریں وات ہووں۔ ٻال واہندے پاݨی ڈھہ ڈھہ پوندے ہَن ۔ سَٹے تے گھمولے ویندے ۔ بَھک نال سوجھلا تھیندا تے گُڑ گُڑ کریندے رَتھ لنگھ ویندے تے پاݨی آلی چکّی دے پَڑ رگڑاں کھا تے چنگھدے۔ قدرت دیاں وحشی طاقتاں جیویں ابڑغت چُھٹل تھی ڳئیاں ہوون ۔ ہوا کِھلدی تے چادراں کوںپورے زور نال جھنڑکیندی ، نّو تے دُھرکدی، چکر پھریاں کھاندی وَت ڈھاندی سنبھلدی ۔ اندھارا بدلاں دیاں ماڑیاں وچوں سوجھلے نال لُکݨ میٹی کھیݙدا ہا تے خُندکیلی نال بھاہ اینکوں کوڑے مریندی تے بے فائدہ ݙکیندی ہئی۔ بھوئیں چُپ چیتی کِھلدی ، بھیݙاں ، ٻکریاں اچݨ چیت میں میں کریندیاں تے وَت چُپ تھی ویندیاں ۔ مینہ وَسدا پیا ہئی ۔ بے رحمی نال بِناء رُکیاں مُنہ زور دشمن وانگ چھاڳیا ہئی ۔ آندی سویل اساں تازہ دم دھانتے دھوتے اُٹھاں دے اڳتے ٹُردے پئے ہاسے ۔ بانسری وانگ روہی راڳاں توں بھری ہئی۔

ہزاراں تاناں ، اَݨ ݙٹھے پکھڑواں دیاں ٻولیاں ، ریشمی سَر سَر نال واہندی ریت تے پاݨی وچوں جھاتیاں پیندی ساول اُٹھ دی مہار نال ٻدھیاں نِکیاں نِکیاں ٹلیاں جیویں موج مستی ، ہلہ گلہ ہووے ۔ وارو واری اپݨی انجو ااَنج راڳݨیاں وَڄدیاں پیاں ہوون تے وَت وی اُنہاں سُراں توں اُتے نہ اُٹھدیاں پیاں ہوون۔ جہڑیاں کاں تے کاوݨیاں جھتاں وچ لیندے پئے ہَن ۔ چھیڑو اَجڑ پئے چریندے ہن ۔ نازاں بھری لَے آلے راگ پئے چِھڑیندے ہن۔ ہر پاسوں ٹیں ٹیں دی اَواز پئی سُݨیندی ہئی۔ جیویں جو کئیں وݙے واجے دے سُر چھیڑݨ توں پہلوں سِدھے پَترے کیتے ویندے پئے ہوون۔ میں گھٻرا تے ہک ٹوبھے دے اُچے کنارے تے کھڑا تھی ڳیُم تے اَوازاں دے رُخ دی ڳول پھرول کیتے ایݙوں اُوݙوں ݙیکھݨ لڳا ۔او ساریاں کُجھ رِدھا پکا پیاں کریندیاں ہَن ۔ ایہ جادو نئیں ۔ زناوریں دیاں گچیاں وچ ٻدھیاں ٹلیاں ہَن ۔ جو او ونڄیج نہ ونڄن۔ انہاں دی انجو اَنج سُنڄاݨ رَہوے ۔ ایہ شئیت سَیل ہئی۔ ’’اتھاں ونڄیجڑاں ہووے تاں کیڑھی جاہ ہے‘‘۔ میں پُچھیا ’’واہ کیا ونڄیجݨ کیتے جاہ دی لوڑ پوندی ہے ۔ جئیں ونڄیجڑاں ہووے او تھی ویندے‘‘ ۔او ٻہوں نراض ہئی۔اوں چِھرکی بھر تے میں وَل ݙٹھا۔ ’’کیا پیا ݙیہدیں اوپرا فرمان ، امّاں پُچھدی اے ۔ ڳڑ تیکوں روٹی مانی اندر پکا ݙیواں یا ڳڑ نال روٹی کھا گھنسیں؟‘‘۔ ’’جو مِل ونڄے‘‘ ۔ میں ٹوبھے وچ جھاتی پیندے ہوئے آکھیا ۔ او روہی وچ کئیں اَکھ وانگوں ݙاڈھا کُھلا ، سوجھل تے ٹھڈا ٹھار ہئی ۔ چشمے وانگ گیت ڳانوݨ آلا تے نازاں بھریا ۔ لائی لاݨے تے پھوڳ تے بہار ہئی ۔ اغن ، پپیہے ٻولیندے ہَن تے دھوتی دھانتی ہوئی ریت ایویں لسکدی ہئی ۔ جیویں اوندے ہر ذرّے وچ سِجھ لتھا ہووے تے روہی شیش محل ہووے۔

نکھری اُفق تے ݙونیلے دانگ ݙکھالی ݙیندے پئے ہَن۔ ’’او ساوݨ دی جھوک اے‘‘ ۔ ہک نینگر میکوں روٹی ݙیندے ہوئے ݙسایا ۔ اچھا اِتھاں لوک کلہے کلہے وی راہندن ۔ میں گِرانہہ تروڑ تے منہ وچ پا گھدا ۔ ’’ایہ تاں وَت وی ݙو چار گھر ہن ۔ روہی وچ تاں ہک ہک گوپے دی جھوک وی مِلدی اے‘‘۔ ٻڈھڑی ہک مہربان کِھل نال میݙے سِر تے ہتھ پھیریا ۔ ’’چنگا تھئے توں آ ڳئیں تیݙے پیراں دی برکت نال روہی ویلے توں ذرّی پہلوں آباد تھی ڳئی اے‘‘۔’’ امّاں میں انہاں ڳالھیں کوں نئیں منیندا‘‘۔میں کِھل تے آکھیا ۔ ’’نہ من تیݙی مرضی‘‘۔اوندی اَکھیں دی لَسک اَݨ گُجھی ہئی۔ جیویں جھیل دی سطح تے جگمگ جگمگ کریندا سوجھلا کئیں شیشے کوں ہتھ لاوے ۔ والاں دی سفیدی دے مقابلے وچ ایہ اَکھیں انوکھڑیاں صحت مند ہَن تے مشوم ٹوبھے وچ جیویں اَسمان لتھا ہوئیا ہووے۔ اُٹھ جھتاں تے منہ پئے مریندے ہن۔ ٻال ہک ٻئے پچھوں بھڄدے دُھرکدے پتنگے ودے نپیندے ہَن جہڑے جھتاں دے مُنڈھاں وچوں نکلدے پئے ہن۔ نِکیاں چھوہریں اُٹھاں دیاں ڄنگھاں دے اندروں ٻاہروں لُک چھپ پیاں ، کھیݙیاں ہَن ۔ توݨیں اپݨے ٻالاں کوں کھیر پیاں پلیندیاں ہَن تے ریشمی دھاڳیں نال کپڑیں تے پُھل ٻوٹے پیاں بݨیندیاں ہَن ۔ کنواریاں چھوہریں ݙندل توں تنداں انج کریندیاں ویندیاں ہَن تے نینگر سُوت وَٹیندے اُنہاں دے ٻانہہ ٻیلی ہَن ۔ جیویں سُکھیت نال جھوک آباد تھی ڳئی ہووے ۔ ٻڈھڑے اِکتارہ چایا۔

روہی لڳڑی اے سانوݨی … تُرت ولا ہوت مُہاراں… کھمݨیاں کھمن رنگیلڑیاں… رِم جِھم بارش باراں سارے سڳن سہاڳڑے… یار ملم آ یاراں … بدلے ڳوڑھے سانورے… وچ برسات دیاں دھاراں… کارن رُٹھڑے یار دے … گُل گلزاراں بہاراں … سوہݨا عربی سانورا… آ لہو ساݙیاں ساراں … تیݙے ٻاجھ فریدؒ نوں … ݙکھڑے تارو تاراں۔

او ہک ہک ٻول کوں کئی کئی وار دُہریندا ہئی تے اَکھیں نُوٹ تے لَئے وچ رُجھ ویندا ہا ۔ ٻال کھیݙ چھوڑ تے چوکڑی ماری ریت تے بیٹھے ہَن ۔ نونہریں اپݨے پُھل ٻوٹیاں آلے کپڑے اَنج رکھ ݙتے ہَن ۔ نینگر چھوہَر رسی وٹیندے ہوئے جُھمدے پئے ہَن ۔ میکوں اپݨے اندر دے سارے ہلاوڑے رُک کراہیں ہک نقطے تے کٹھیاں تھیندیاں لڳدیاں ہَن ۔ دل زور زور نال دھڑکدا پیا ہئی تے پیر تال ݙیوݨ کیتے جیویں جو بے چین ہَن ۔ وَت سَبل دا سِر اوندے گوݙیاں تے نِودّا ڳیا ۔ جیویں جو اونکوں نندر پئی آندی ہووے ۔ ݙسکیاں روکݨ نال اوندا سارا بُت ہَلدا پیا ہا۔

اکتارے دی لئے تِکھی توں تِکھی تھیندی ڳئی ۔ وَجاوݨ آلا اپݨے دِل دا خون تاریں نال رَلیندا پیا ہا ۔ کئیں اللہ دے ولی وانگوں اپݨے اندر تے ٻاہر دے ساریاں جذبیاں دے نال ۔ ٻڈھڑی سَٻل دے ڳندھے ہوئے وال کھول ݙتے ۔ فضا یک لخت باری تھی ڳئی۔ اَݨ مَنے دل تے باری قدماں نال او اپݨے وجود کوں گھلیندی تے ݙونہیں ہتھ ٹیک کراہیں اپݨے گوݙیاں تئیں اُٹھی تے وَت کئیں اَݨ سونہیں محبوب دے سامݨے نوّ ڳئی ۔ لمبے کالے وال کوڑیاں وانگ سِدھے تھئے تے ڳچی ݙاڈھی رفتار نال گُھمݨ لڳی جیویں اُنہاں کوڑیاں دی وکیڑ توں بچݨا چاہیدا ہووے ۔ اکتارے تے ٻڈھڑے دی انڳل ݙاڈھی مہارت نال چلدی پئی ہئی ۔ زندگی تے موت دے مقابلے وچ او ہَرݨ وچ نئیں رکھدا ہا تے نہ سَٻل رُکدی پئی ہئی ۔ میݙی رَڳاں وچ سَن سَن کریندی خون دی وہاند ٹھڈی پئے ڳئی۔ ڄاݨے کِتلی دیر توں بعد چھوہِر دا سِر اوندے مونڈھیاں تے گھٹ رفتار نال گھمݨ تے تھکݨ لڳا۔وَت او ڈھہ ڳئی تے ٻڈھڑی اونکوں اپݨے زرد موٹے بوچھݨ نال ڈھک ݙتا ۔ ڄݨے سُوت کوں اݙیاں تے ولھیٹݨ لڳے ۔ ٻڈھڑے اکتارے کوں کچاوے وچ رکھ ݙتا ۔ ’’اساں تاں آپ روہی دیاں روحاں ہیں‘‘۔ او ڳالھ کریندیں ڈپردا ہا تے ݙاڈھا مُونجھا ہا ۔ ایہ رستے کئیں زمانے آباد ہَن۔ خواب رواں ہَن ۔ تباہی دیاں ہواواں گُھلیاں تے اُنہاں ہر شئے کوں کجھ ݙتا ۔ بے چین مخلوق نیں اِݙے اُݙے قبضہ کر گھدا ۔ ہُݨ او کٖݙاہیں کݙاہیں کئیں کوں وی بے ڈھٻ نپ گھندن ۔ چھوہِر نیلے کھٹے بوچھݨ تلوں ہولی ہولی ہَلی۔اونکوں ہوش آندا پیا ہئی۔ تریمتیں رَل مِل اونکوں گھٹݨ لڳیاں ۔ ٻڈھڑی اونکوں گھیئو رلیا ݙدھ پِوایا ۔ اوندا چہرہ والاں دی کالوِݨ وچ بوچھݨ توں ودھ زرد ہئی ۔ او ایݙی تھکی تُرٹی ہئی جیویں زمانیں توں پیدل ٹُردی آندی ہووے ۔ کئیں روح اونکوں بے ڈھٻ نپیا ہووے ۔ ݙوجھی رات اساں ساوݨ دی جھوک توں اَڳتے ونڄ تے پڑاں کیتا ۔ اُٹھݨیاں دے ݙدھ دی نمکین خوشبو ، روٹی دی رسیلی باس نال رَلی ملی ہئی تے ٻالاں دا رووݨ راڳ لڳدا ہا ۔ نونہریں ، چھوہریں تے چھوہراں کوں جڳیندیاں تے سَمیندیاں پئیاں ہَن ۔ میں سٻل کوں آکھیا ’’اَحٖ تُوں کل آلاتماشہ نہ دُہر لیسیں؟‘‘۔اُچی گھاہ چُدھار ہئی ۔ ٻڈھڑی آکھیا ۔’’ چھوہرو کِھپ کپّو ۔ ذرّی کچاوی ہووے تاں کیا ہے‘‘۔ اوں مُنہ وَٹا گِھدا ۔ چِٹے اَتے بھنوا تے میݙو ݙٹھس۔ ذرسی جئی ککھلی وی نئیں ۔ ایں دھاڳے نال اساں سٻل دے پرنیوے دا جوڑا بݨیسوں۔ ݙاتریاں گھن تے سارے کپݨ وچ لڳ ڳئے ۔ میں گٹھے ٻدھݨ وچ اُنہاں دی مدد پیا کریندا ہَم ۔ گٹھے ٻدھویندے ویلے میں وَت آکھیا ۔ ’’سٻل تیݙے پرنیوے دے جوڑے وچ میݙا وی ہتھ لڳ ڳئے ۔ اوں ڳچی کوں ٻیا اُچا کیتا ۔ وݙیاں کالیاں اَکھیں کوں پورا کھول تے میݙو ݙٹھا تے وَت مُنہ پھیر تے کم کار وچ لڳ ڳئی ۔ ایہ انوکھڑی اَزاد حیاتی ہئی ۔ میݙی دُنیا توں ہک سروں  اَنج ۔ میکوں تاں ایں زندگی نال پیار تھیوݨ لڳ ڳیا ہئی ۔کتھائیں ونڄݨ دی جلدی نئیں ۔ کوئی اُٻالھ نئیں ۔ کوئی ݙر نئیں ۔ کوئی قنون نئیں تے وَت وی ہک نظام ہے ۔ مربوط تے سادہ ۔ جئیں نال ہر کم تھیندا پئے تے اندروں بس امن اِی امن ہے ۔ سکون اِی سکون ۔ نفرتاں کدورتاں ، سب دھو دھنوا تے جیویں سارا کجھ صاف سُتھرا تھی ڳیا ہا ۔ میں پہلی وار راتاں دے جادو توں سُونہاں تھی کراہیں اُنہاں دی محبتاں دا قیدی تھیا ہَم ۔ رات دیاں اَوازاں ، اُنہاں دا جادو ۔ تاریاں دیاں اَݨ سُݨیاں جھنکاراں ، تُرٹدے تاریاں دا سوجھلا تے لکیراں صرف رات کوں ٻولݨ آلے پکھڑو ، پچھلی راتاں کوں خوشبو ݙیوݨ آلی گھاہ دی سَر سَر ۔ ریت تے نرم گُھلݨ آلیاں ہواواں ۔ کالوݨ دے اندروں نِسرݨ آلا سوجھلا تے چُپ غُڑپ دی پُرڈو۔ جیویں میں تے وحی پئی لاہندی ہووے ۔ بے نام و نشان بے سمت وی ایں دُنیا دے اَسمان تے کھنڈرے اَݨ ڳݨت تاریں وچوں کجھ دی راہبری وچ پندھ کرݨاں ۔ ویلے دا اندازہ وی اوندی مٹھی تھیندی تے تِکھی لسک توں کرݨاں۔ حریانی میلݙے اندروں ڈیرہ چا لایا ہئی ۔ جیکر تُوں محض کھپ کیتے دین ڳڑھ ویندا پئیں تاں ایہ ݙکھ کیوں بُھڳیندیں۔ ٻڈھڑی لمبیاں تنداں کوں ݙو انڳلیں دے وچکار ہولی جئی چِھکیندیں ہوئے آکھیا ’’میں توں وݙا ماہرتیکوں ساری روہی وچ نہ مِلسی‘‘۔ او ذرّی جئی مُسکی ۔ ہا! جوان میݙے آندری دے پُتر ݙسایا ۔ ’’اماں سب ڄاݨدی اے‘‘۔ وَت او میکوں ݙسیندی رہی ۔ کیڑھی رُت وچ گھاہ دے ڳٹھے بݨائے ویندن تے سخت جاندار کپڑا بݨاوݨ کیتے اونکوں کَتیا ویندے ۔ جݙاں نرم تے ریشمی ملائم کپڑا بݨاوݨا ہووے تاں اونکوں پُسا تے رکھیندے ہن ۔ کُٹیندے ہن تے ڈھیر ملائم کرݨ کیتے کپڑیاں شئیاں کوں ایندے وچ رَلیندے ہن ۔ کیڑھی جڑی ٻوٹیاں ایں کم کیتے کِتھوں لبھیاں ونڄ سڳدن ۔ ݙاڈھا ڳوڑا رنگ ݙیوݨ کیتے کِتلے ݙینہاں لوہے دے برتن وچ یا بھوئیں وچ ٹوئیا کھٹ تے پُورݨاں پوندے۔کیڑھے پُھل کِتلے مَدھلیجݨ تے کیڑھا رنگ بݨدے‘‘۔ میں بے دِلی نال سُݨدا ریہم تے سَٻل کوں ݙیہدا ریہم ۔ جیڑھی ٻہوں آکڑی ہوئی تے ، ٻہوں گھٹ ٻلیندی ہئی ۔ جئیں تے راڳ سُݨ تے انوکھڑی حالت تھی ویندی ہئی ۔ جیندی زردی وچ چندر دا سوجھلا ڳندھیا ہئی جہڑی اوپرے مزمان کوں ذرّی جِتی اہمیت ݙیوݨ کوں وی راضی ناہی ۔ 

ٻڈھڑی آکھیا ’’آندے سیالے اساں سٻل دا بہار لہا ݙیسوں۔ وَت میݙے نِکے پُتر دی نونہہ آسی۔کِھپ دا کپڑا تیار کرݨ وچ اوندا کوئی جواب نئیں ۔ ٻہوں سُگھڑ سیاݨی تے دلیر اے‘‘۔پَر سٻل تاں بیمار اے۔ ’’سبھ ٹھیک ہے بابو! ایہ بیماری نئیں شدت ہے ۔ شِدت سمجھدیں ، شدت کیا ہوندی اے‘‘۔ میں نفی وچ سِر ہلایا ۔ ’’اینکوں نظر لڳی اے اُتوں آلیاں دی پکڑ ہے ۔ سوہݨیاں شکلاں آلیاں کوں شدت تھی ویندی اے ۔ میݙی نونہہ دے بھرا کوں وی پکڑ اے ۔ او ٻہوں ڳبھرو جوان اے ۔ جݙاں دورہ پوندے تاں تُرٹے وَݨ وانگوں ڈھہ ویندے ۔ ایویں چلدے پُتر ۔ جے تئیں حیاتی ایویں چلدے ۔ وَت آپے ٹھیک تھی ویندے ۔ موت دے اڳوں بَھلا کئیں دا زور ہے ‘‘۔ میں تندوں کوں ہتھیں پا ݙاڈھے غور نال ݙیہداپیا ہَم ۔ سَٻل ݙاڈھی ہشیاری نال او کچے ݙنڈل انج پئی کریندی ہئی ۔جنہاں تنداں نال آندے سیالے اوندے پرنیوے دا جوڑا تیار تھیوݨاں ہا۔ ہَرنیاں دی ہک ݙار اُچے ٹٻیاں تے سِجھ دی لالی وچ ݙکھالی ݙتی ۔ جیویں ہوا دی گنگناہٹ وچ خطرے دی بُو پئی سِنگھدی ہووے ۔ 

پکھی شور مچیندے ساݙے سِراں اُتوں لنگھدے پئے ہَن ۔ جھتاں ہولے ہولے ٻلدیاں پئیاں جیویں اُنہاں دے آوݨ دیاں تانگھی ہووِن ۔ فضا جاڳدی ہوئی ہشیار تے اپݨی اَوازاں دے نال ݙینہہ رات جاڳدی اے ۔ جیکر میں کجھ ݙینہہ جادوئی بھوئیں تے ریہم تاں ایں جادو توں بچݨ میݙے کیتے اوکھا تھی ویسی ۔ اپݨ دِل تے میݙی پکڑ اُونویں اِی اَزلوں کمزور ہے ۔ ہُݨیں نال میکوں یزمان کئیں ݙوجھی دُنیاداشاہر لڳݨ لڳا ۔ اہجاں دروازہ جئیں دے پار دی دُنیا وچ میں کݙاہیں لڑکیا ہوئیا ہم۔ اُوں زندگی تے ایں زندگی وِچکار میکوں صدیاں حائل لڳدیاں ہَن ۔ ایہ نویں رشتے جہڑے میں انہاں ݙینہاںبھوئیں تے اَسمان نال جوڑے ہَم ۔ حریان کرݨ تے قدم قدم تے پیر نپݨ آلے ہَن ۔

فضا تے راگ راڳݨیاں دے دھارے ۔ اَسمان پُھل تے حیاتی ݙیوݨ آلی بھوئیں نال میں پہلی واری آشنا تھیا ہَم ۔ میکوں کِھپ تے ساری پرکھ پڑچول ، محکمہ جاتی ترقیاں سب بیکار دی کھیݙ لڳݨ لڳیاں ہَن ۔ ویلہ ونڄاوݨ دا ہک ذریعہ ۔ پَر میں وچ ہمت وی گھٹ ہئی ۔ ایں حیرت کدے نال ناطہ جوڑے رکھݨ کیتے ٻڈھڑی آکھیا ہئی ’’جیکر تئیں کِھپ دیاں تندیں نال کپڑا بݨاوݨ دا بھیت سمجھ گھدا تاں تیکوںکیا ملسی‘‘۔ میں آکھیا ’’ساݙا مُلخ ترقی کر سڳسی ۔ اساں ݙوجھیاں دے مقابلے وچ اپݨا آپ ثابت کر سڳسوں‘‘۔ وَت کیا تھیسی ایں توں اَڳتے وَت ایں توں اَڳتے۔ایں سِدھی سادھی تریمت میݙے کولوں اوکھا سوال پُچھیا ہئی۔ایں توں اَڳتے وَت ایں توں اَڳتے۔ کیا پئے انہاں ساریاں ڳالھیں وچ ۔ بندے دیاں لُوڑاں وی کیا ہِن ۔ امّاں آکھیا ۔ اونکوں ملخ تے ترقی جہیں وݙے وݙے لفظاں دے مطلب کیا سمجھ آندے ۔ ٹولی دے اڳواݨ آکھیا ہئی ۔ ’’ٻچہ توں ایندیاں ڳالھیں وچ نہ آنویں ۔ تیݙی اپݨی زندگی اے ۔ پَر میکوں ہک ڳالھ سمجھ نئیں آندی ۔ دُنیا اَڳتے ونڄے یا پچھیتی۔ بندے کیتے کیا فرق پوندے ۔ تُوں ݙیہدا پئیں ۔ دین پور دے قلعے کوں ، انہاں پنجاں کھوواں کوں ، انہاں مِٹے ہوئے ٹھیڑاں ، شہراں کوں ۔ اِتھوں پَرے ٻئیوی اینجھے نشان ہوسن۔ ساݙے جئے ساݙے توں چنگے لوک ہوسِن ۔ پَر ہُݨ او لوک کتھاں ہِن ۔ موت چنگا ، بُرا بَھلا سب برابر کر ݙیندی اے ۔ او چُپ تھی ڳئی ہئی۔

## حوالہ
کتاب: تھل دولا دریا، مصنف: تنویر شاہد محمد زئی، چھاپہ خانہ:جھوک پرنٹرز ملتان