پیلا بوچھݨ

میں جݙاں وی کوئی کہاݨی ‘ کوئی افسانہ لِکھݨ لڳاں اَڄ توں تقریباً سَٹھ ورہے پہلے دی ہک یاد میݙے ذہن چ چُبھݨ لڳدی اے ‘ ہک اَکھاں ݙٹھا قصّہ ‘ وݙا نتھرا نتھرایا تے بݨا بݨایا افسانہ میݙے اَڳے آ کھلوندا ہے تے میݙے قلم نوں نپ گھندا ہے … مینوں لِکھ … مینوں لِکھ … میں ٻہوں عرصہ اُس نوں ٹالدا آیاں ۔ اپݨے ذہن نوں سمجھاندا آیاں… سچے واقعات افسانے نِیں ہوندے جے اُنہاں اِچ افسانوی رنگ بھرئیے تاں اُنہاں دی سچائی مجروح تھیندی اے تے جے اونہاں نوں من و عن لکھدے ونجٖیئے تاںڳل سپاٹ تھی ویندی اے کہاݨی دی چس نِیں رہندی اُس دا سواد نِیں آندا ۔ ناں تے مقام فرضی کر چھوڑئیے تے وچے اپݨے کولوں وادھے کردے آوئیے تاں ایہہ ڳل میݙا قلم اپݨی حُرمت دے خلاف سمجھݨ لڳ پوندا اے ……او وی اسے یاد تے ہوراں کہاݨیاں چ میں ایہہ سب کجھ ورتیا اے بلکہ ایہا کجھ اِی ورتیا اے پر ایہہ یاد مینوں اِنج وی ناہی کرݨ ݙیندی اِسے واسطے میں اِس نوں مؤخر کردا آیاں… ذہن نوں تے ذہن دے اُتے چسپاں اِس یاد نوں اَڄ کل تے ٹالدا آیاں۔ میݙا خیال ہائی آپے اِی یاد پِھٹیاں یاداشتاں دی دُھند وچ گُم تھی ویسی پر اِنج نہ تھی سڳا ۔ اَڄ میںٻہوں مجبور تھی کے اِس نوں قلم دے حوالے پیا کریندا ہا ں۔ اَڳے پبلشرز دی مرضی اے جو اس نوں میݙی کتاب وچوں کٹ چھوڑین یا راہوݨ ݙیون جے رہوݨ ݙیون تاں تہاݙی مرضی اے جو اِس نوں پڑھو یا میݙیاں ابتدائی ڳلاں پڑھ کے اِی اُنہاں صفحاں نوں چھوڑ ݙیوو یا پڑھ کے اِس نوں افسانہ شمار کرو یا خشک تے اُکتا ݙیوݨ آلی تاریخ۔

٭…٭…٭

اوہ کوݨ ہائی ‘ کتھوں دا ہائی عصر دی نماز توں بعد اوہ کِتھوں آ ویندا ہائی ۔ ہو سڳدائے لوکاں نوں پتہ لڳ ڳیا ہووے یا لوک ‘ پہلے اِی ایہہ ڳلاں جٖاݨدے ہوون پر مینوں اِنہاں ڳلاں دا نہ اَڄ توں سَٹھ سال پہلے پتہ ہائی نہ اَڄ پتہ ہے۔ مینوں کݙائیں ایہہ کھوج وی ناہی رہی جو میں اِنہاں سوالاں دا جواب ڈھونڈاں ہا ۔ میں جیہڑی معلومات اُس دے بارے حاصل کیتیاں تے جنہاں نوں کافی سمجھ کے میں انہاں تے قناعت کیتی رکھی میں اوہا تہاݙے تئیں پہنچا ریہا ہاں مثلاً مینوں ایہہ پتہ ہے جو اوہ ’’شاہ ولیؔ خان‘‘ہائی چھے فُٹ توں کجھ زیادہ قد آلا ‘ بھرے بھرے جسم آلا ‘ گورا گورا چِٹا چِٹا… اُس دے سر تے گھونگھریالے وال ہَن ۔اوہا وال جنہاں نوں آکھدے ہن ’’زُلفاں چھلے چھلے‘‘ میں چاہواں تاں اِس ماہیئے دا اَڳلا ٻول وی اُس واسطے دُہرا سڳداں ’’سوہݨے ٻہوں ہِن پر میݙے ماہی توں تلے تلے‘‘ یقینا اُس دی اوہ تصویر جیہڑی اَڄ تک میݙے ذہن چ ہے اِس ٻول دا مصداق آکھی ونجٖ سڳدی اے۔

ہک لمبی چوڑی ڳلی اے جیہڑی بلوخیل روڈ توں شروع تھیندی اے اِس ڳلی چ سب توں پہلے کوآپریٹو بینک بݨا بعد چ اس ڳلی چ حبیب بینک وی بݨ ڳیا جیہڑا ہُݨ مین بازار چ منتقل تھی ڳیا اے بہرحال اس ڳلی چ میانوالی دا پہلا بینک بݨا کوآپریٹو بینک نوں اُس وقت زمیندارہ بینک آکھدے ہَن اِس بینک دی وجہ توں اس ڳلی دا ناں بینک آلی ڳلی پَو ڳیا۔ایہہ ڳلی اَڳے آکے مین بازار نال مِلدی اے وَت سِدھی اَڳے نِکلدی اے اِتھے تنگ تھی ویندی اے تے اِس دے وچ ݙوں موڑ وی آویندے ہِن اِتھے کلور(تحصیل عیسیٰ خیل) چوں آئے ہوئے ہندو صرافاں دیاںدکاناں تے اُنہاں دے مکان ہَن اِس واسطے اِ س ڳلی نوں اَڄ تک ڳلی کلوریاں آکھدے ہِن۔

ہُݨ وی ڳلی کلوریاں دا ݙوجھے موڑ تک دا حصہ مسلمان صرافاں دیاںدکاناں تے مشتمل اے تے اڳلے حصے تے ٹیلرنگ والے ٻیٹھے ہوئے ہِن ایہہ ڳلی گُرو بازار (موجودہ مسلم بازار) توں لنگھ کے اَڳے چَوڑی تھی ویندی اے ۔ اِسے وچ اَڳے ونجٖ کے ہندوآں دا گئو شالہ آندا ہائی اِس واسطے اِس نوں ڳلی گئو شالہ آکھدے ہن ۔ایہہ ڳلی جنوب(لَمّے) ݙئیں آ کے شہر توں ٻاہر نکل ویندی ہائی جنوبی ریلوے سگنل کول ریت دے ٹٻے ہَن۔

خیر شاہولیؔ خان عصر دی نماز توں بعد اچانک ڳلی بینک چ نمودار تھیندا ہائی ۔ کوآپریٹو بینک کول اوہ آپݨی بانسری لباں تے رکھیندا ہائی …… بانسری دے سُر کھنڈدے ہَن تاں فضاء درد دی گنجار نال بھر ویندی ہائی ‘ او بانسری وجٖیندا آہستہ آہستہ اَڳے ودھداہائی ۔ ڳلی کلوریاں…ڳلی گئو شالہ چُوں نکلدا جنوبی سگنل دے نال آلے ٹِٻاں تے آݨ ٻاہندا ہائی تے اساں اِݙے اُݙے ٹِٻاں تے کھیݙدے چھوہر اُس دے کول آ ٻاہندے ہاسے اساݙیاں زباناں بند تھی ویندیاں ہَن تے سارا جسم جیویں کن بݨ ویندا ہائی جسم دی رُوں رُوں وچ سماعتاں دے دَر کُھل ویندے ہن۔ بانسری دیاں تاناں رُوں رُوں چوں شریاناں چ سرایت کر ویندیاں ہَن تے خون نال چلݨ لڳ پوندیاں ہَن اوہ کِسے نال کوئی ڳل ناہی کریند ا ۔ ساݙا لڑکپن ہائی تے اوہ ڳبھرو جوان ہائی کِسے وقت او بانسری لباں توں ہٹا کے جھولی چ چا رکھیندا ہائی تے دُور مشرق دے اَسماناں نوں تکݨ لڳ ویندا ہائی اَسماناں تے کجھ ناہی ہوندا ۔ 

جنگلی کبوتراں دے جھارے تے کاواں دے جھارے جیہڑے سارا ݙینہہ روزی دی تلاش چ بھٹکدے رہے ہَن ہُݨ آپݨے گھراں نوں ولے آندے ہوندے ہَن اساں سارے شاہولیؔ خان دے سحر چ کھوئے ہوئے انہائیں جھاراں نوں تکݨ لڳ پوندے ہاسے تے تھوڑی دیر بعد وَت اوہ آپݨی بانسری نوں آپݨے لباں نال لا کے مِٹھڑیاں تاناں چھیڑ ݙیندا ہائی ۔ ہُݨ میں سوچیندا ہاں پتہ نِیں اُس دے اندر ایہہ سوز کَیں بھرا ہائی۔

’’درداں دی ماری جندڑی علیل اے

سوہݨاں نہ سُݨدا ݙکھاں دی اپیل اے‘‘

ٰٰٰٰوَت اساں چھوہر مِل کے اُس دی پیش رسی واسطے اَڳے ونجٖݨ لڳ پئے ۔ وَت اساݙے وچوں وݙی عمر دے چھوہراں اسانوں کجھ ہور ݙسݨا شروع کر ݙتا ۔ وَت وݙی عمر دے لوکاں توں وی اساں شاہولیؔ خان دے بارے ٻہوں کجھ سُݨا تُسانوں وی سُݨاواں چا۔

شاہولیؔ خان جس وقت ڳلی کلوریاں دے پہلے موڑ توں مُڑدا تاںآپݨے چوٻاراں تے چڑھیاں ہندو لڑکیاں اُس تے بوچھݨ سٹݨ لڳ پیاں ۔رنگ برنگے دوپٹے لہراندے آون کوئی اُس دے سر تے آ لڳے کوئی مونڈھیاں تے کوئی پیراں وچ ۔اوہ انہاں توں بے نیاز آپݨی دُھن وچ مست آپݨی ونجھلی دیاں مِٹھڑیاں تاناں بکھیردا تے فضا نوں ہلکورے ݙیندا آپݨے سفر تے ٹُردا رہندا ۔ کجھ ݙینہہ ایہہ سلسلہ چلدا ریہا ۔ بوچھݨ سٹے ونجٖݨ تے لڑکیاں دے گھراں چوں کوئی آکے بوچھݨ وَلا کھڑے۔

ہندوآں محسوس کیتا کہ ایہہ تاں وݙی غلط ڳل اے اِنجٖیں تاں لڑکیاں بدلگام ہورِہیاں ہِن ݙوں چار معتبر آدمیاں شاہولیؔ خان نوں آکھا اوبانسری وجٖیندا اِتھوں نہ لنگھے شاہولیؔ خان انکار کرداں آکھیا:

’’تُساں آپݨے گھراں دیاں لڑکیاں نوں روکو۔‘‘

ڳل وی جائز ہائی‘ پر لڑکیاں اُنہاں توں نہ رُکیاں مُشکل نال بوچھݨ سٹݨے چھوڑے پر چوٻاراںتے اُسے طراں آ کے کھڑیاں تھی ونجٖن ۔آخر ہندو معززین دا وفد جنہاں وچ میونسپل کمیٹی دا چیئرمین بوگھا رام وی ہائی ‘ او سِکھ تھاݨیدار نوں مِلیا اُس شاہ ولیؔ خان نوں شریفانہ طریقے نال ڳل سمجھائی تے اخلاقی طور تے مجبور کیتا شاہولیؔ خان کجھ ݙینہہ لنگھݨا چھوڑ ݙتا ۔ پر کجھ ݙینہاں توں بعد اُس وَت اپݨے معمول نوں زندہ کر چھوڑا ہک ݙوں ݙینہہ توں بعد پہلے دی طراں چوٻاراں تے چن تارے وی جگمگاوݨ لڳ پئے پر بوچھݨ سَٹݨ دا معاملہ ٹھنڈا پے ڳیا ۔ ہِکو گُرو بازار آلے چوک تے کھٻے کونے تے جِتھے تقسیم توں کافی عرصہ بعد شمشاد فرنیچر ہائوس کُھلا رہا تے ہُݨ نویں تعمیرات ہو رہیاں نے اس مکان دی چھت توں ’’پِیلا بوچھݨ‘‘ ڈٹھا تے شاہولیؔ خان دے سر تے آیا ۔ اِنج کِھنڈ ڳیا جیویں کَیں آپے اُس نوں سر تے تاݨ ݙتا ہووے ۔ بانسری دے سُر بدل ڳئے ۔ شاہولیؔ خان اُتے ݙیکھ کے کجھ دیر کھلا ریہا وَت اُس بوچھݨ نوں آپݨے وِنگرے والاں تے پڳڑی آر ولھیٹ ݙتا تے بانسری دے سُر جڳیندا اَڳے ودھ ڳیا ۔ اڳلے ݙینہہ آیا تاں او پِیلا بوچھݨ اُسے طراں اُس دے سر تے ہائی ۔ ہُݨ اُس دے معمول چ ہک ہور کم شامل تھی ڳیا تے او ایہہ جو شاہولیؔ خان اُس مکان کول آ کے تھوڑا رُکدا ہائی ہک وار اُتے چھت ݙئیں ݙیکھدا ہائی تے وَت ٹُر پوندا ہائی ۔ پنج ست ݙینہہ ایہہ معمول ریہا تاں ہندو برادری نوں کن تھی ڳئے اوہ وَت متوجہ تھی ڳئے ۔ ہُݨ اُنہاں آپ کارروائی کرݨ دا فیصلہ کیتا۔

ہندوآں چوں منوہراؔ (منوہر لعل) راموؔ (رام داس) تے اومیؔ (اوم پرکاش) مشہور غنڈے ہَن ۔ مسلمان غُنڈاں نال اُنہاں دیاں پکیاں دوستیاں ہَن ۔ سٹی پولیس آلی ڳلی دے ساہمݨے ’’تھانے دی ہٹی‘‘ دے اُتے چوٻارے تے انہاں بدمعاشاں دا اَݙا ہائی شراب دا ٹھیکہ وی قریب ہائی اُتھے شراب تے جُوا چلدے رہندے ۔ دکانداراں توں غنڈہ ٹیکس گھندے تے دادا گیری کردے۔

ہک ݙینہہ شاہولی خان گُرو بازار آلے چوک تے آݨ کھلاچھت ݙئیں نظر اُٹھائی تاں منوہراؔ آ کے گلٖمے چوں نپ ڳیا تے آکھݨ لگا:

’’شاہولیؔ خان … اِتھوں لنگھݨا چھوڑ ݙے۔‘‘

’’تینوں بانسری دا شوق اے تاں ٻاہر ونجٖ کے وجٖائی کر۔‘‘

راموؔ ہاکی لہرا کے آکھا۔

’’آپݨے مسلماناں دے محلے وچ وجٖائی کر۔‘‘

اومیؔ ست کماݨیاںآلا چر چر کردا چاقو ݙکھا کے آکھا۔

’’تڑی آلی ڳل اے؟‘‘ ۔شاہولیؔ زبان کھولی تے منوہر ے دے ہتھ چوں نپ ڳیا۔

’’ہا…… تڑی اے تڑی‘‘

راموؔ ہاکی شاہولیؔ خان دی کنڈ تے ماری ۔ لڑائی شروع تھی ڳئی ۔

’’چاقو نِیں مارݨا … اومیؔ ‘ گُجھی مار ݙیوݨی اے ۔ عاشقاں دا دارو ایہا ہوندا ہے۔‘‘

منوہرؔ آکھیا ۔ شاہولیؔ خان بچائو دی کوشش کیتی پر ‘ کِتھے ہک تے کِتھے ترائے آخر ڈَھا ڳیا۔ کاروائی سوچی سمجھی ہائی پولیس نُوں پہلے اطلاع کر ݙتی ڳئی ہائی ۔ سِکھ تھاݨیدار پنج سپاہی گھن کے آ ڳیا غنڈے بھجٖ ڳئے تے ڈٹھے ہوئے شاہولیؔ خان دی گرفتاری پو ڳئی ۔ تھاݨیدار اُس نُوں بید مریندا پولیس سٹیشن گھن ڳیا۔

منوہرے ہُݨاں دے مسلمان سنگھتی ‘ ح ؔخان ‘ عؔ شاہ ‘ سؔ وتہ خیل ‘ اپݨے ٹھیئے تے ٻیٹھے ہَن اُنہاں نوں ‘ڳل دا پتہ لڳا تاں چوٻارے توں چاقو ‘ ݙنڈے لہریندے تلے لہہ آئے اُنہاں نوں اومیؔ مِل ڳیا اُنہاں اُس دی خوب مرمت کیتی ۔ راماںؔ تے منوہراؔ چھلو آلے چوٻارے تے کھلے ہَن اُنہاں شور مچایا :

’’او جھلے تھی ڳئے ہائو آپݨے یار اومیؔ نوں پئے ماردے ہائو‘‘۔

’’تھلے اترو تسانوں وی مزہ چکھسیں۔ایہہ مذہب دی ڳل اے ۔ تساں کوݨ ہوندے ہائو اساݙے مسلمان بھرا نُوں مارݨ آلے ‘‘۔ تے ح ۔ خانؔ ہوائی فائر کر چھوڑا ۔ ہندوآں دیاں دکاناں دھڑ دھڑ بندتھیوݨ لڳ پیاں ۔ ہندو مسلمان فساد دا خطرہ پیدا تھی ڳیا۔

اُس وقت میانوالی شہر دے مسلماناں چوں ݙوں بڑے معزز آدمی ہَن ۔ میاں محمد اکبر میانہؔ تے محمد اکبر خان خنکی خیل ہندوآں چوں بوگھا رام بڑا معزز تے صلح پسند آدمی ہائی ۔ میونسپل کمیٹی دا اکثر ایہو چیئرمین ہوندا ہائی یا وائس چیئرمین ‘ ایہہ چیئرمین ہووے ہا تاں میاں محمد اکبر میانہ وائس چیئرمین ہوندا ہائی کد کدائیں میاںمحمد اکبر میانہ چیئرمین تے بوگھا رام وائس چیئرمین ہوندا ہائی ۔

شاہولیؔ خان دا مسئلہ انہاں تِناں تے پہنچا تے او فوراً موقع تے آ ڳئے شاہولیؔ خان نوں رِہا کرایا ڳیا ۔ غنڈاں نُوں ٹھنڈا کیتاڳیا تے فساد رُک ڳیا۔ میاںمحمد اکبر تے محمد اکبر خان خنکی خیل ڈی سی او میانوالی نوں مِلے ۔ ایس پی نال ڳل کیتی تے سِکھ تھاݨیدار دا فوری تبادلہ تھی ڳیا ۔ غنڈاں دی وی صلح کرا ݙتی ڳئی۔

شاہولیؔ خان نوں سمجھا ٻجھا کے آمادہ کیتا ڳیا تے اُس ڳلی کلوریاں وچ بانسری وجٖاوݨی چھوڑ ݙتی پر اُس دا اس ڳلی چوں گزرݨ دا معمول جاری ریہا ۔ ہُݨ او گُرو بازار آلے چوک توں بانسری وجٖاوݨاں شروع کریندا ہائی تے اُنجٖے آر ڳلی گئو شالہ عبور کرکے جنوبی ٹِیلاں تے آݨ ٻاہندا ہائی ۔ کجھ عرصہ ایہہ معمول چلدا ریہا ۔ میں ایہہ وی ݙسائی ونجٖاں جو پِیلا بوچھݨ اُنجٖے آر شاہولیؔ خان دے ونگرے والاں تے سجا رہندا ہائی ۔ شاہولیؔ خان دی ایہہ اَدا میانوالی دے ڳبھرو جواناں نوں اِنج پسندآئی جو اُنہاں اس نوں فیشن بݨا گھدا۔اُنہاں پڳڑیاں تے ٹوپیاں چھوڑ ݙتیاں تے اُنجے آر رَتے ‘ نِیلے ‘ پیلے بوچھݨ اپݨے سراں تے ولھیٹݨے شروع کر ݙتے ۔جواناں بانسریاں وی گھن گھدیاں۔ ٹِیلے تے شاہولیؔ خان دے سامعین وچ وی اضافہ تھی ڳیا۔

ساݙے چوں کجھ جواناں شاہولیؔ خان دی شاگردی وی شروع کر ݙتی ۔ اسانوں یاد ہے شاہولیؔ خان آکھدا ہائی پہلوں بانسری اندر وڳدی ہے دِل دیاں گہرائیاں وچ وَت ٻاہر نکلدی ہے ۔ خالی اِس لکڑی تے ساہ دے کرشمے نئیں ہوندے۔ اوچِٹا اَݨ پڑھ ہائی اندر دی بانسری دی تشریح ناہی کر سڳدا پُچھا ونجٖے ہا تاں ایہا کجھ آہدا ہائی:

’’ایہہ ڳل نہ مینوں آپ نوں سمجھ آئی اے تے نہ میں سمجھا سڳداں بس ایہو کجھ جٖاݨداں جو دِل وچ کیندیاں نظراں سوراخ کر ݙیندیاں ہِن تے وَت اِنہاں سوراخاں چُوں دِل دیاں دھڑکناں آواز بݨ کے نکلدیاں ہِن گِیتاں نال تال میل کردیاں تے ہِک مِک تھی کے ٻاہر آندیاں ہِن۔‘‘

اُس دی ایہہ سِدھی سادی جہی ڳل سُݨݨ آلاں دے پلے ناہی پوندی۔

وقت گزردا ڳیا شاہولیؔ خان اس مخصوص ڳلی تے اس ٹیلے دا جزو بݨداڳیا رچدا ڳیا وسدا ڳیا۔ اَڄ اَدھی صدی توں زیادہ عرصہ گزر ڳیا اے ۔ اُس ٹیلے دا ناں نشان وی مِٹ ڳیا اے۔ شہر دی آبادی ودھ کے اُس نوں ہضم کر چھوڑا اے ۔ ڳلی سلامت ہے کافی سارے مکان اُسے طراں کھلے ہِن تے ٻہوں سارے مکاناں دی شکل بدل ڳئی اے مکین تاں بالکل اِی نویں آ ڳئے ہِن پر وَت وی میں جس وقت اُس ڳلی چوں گزردا ہاں مینوں شاہولیؔ خان اُنجے آر نظر آندا اے پِیلا بوچھݨ تیل نال چپڑے ہوئے گھنگھرالے والاں تے سٹ کے بانسری لباں تے رکھ کے آپݨیاں دھڑکناں چیخاں چ گھولدا ‘ ہولے ہولے نپے تُلے قدماں نال ٹردا ڳلی جیہڑھی اُس وقت ادھی کچی تے اَدھی سولنگ ہائی اَڄ او پتھر تے کنکریٹ نال پختہ ہے کالی بجری لُک نال تھپی کے فرش تے لیٹی پئی اے اِتھے انہاں دِل دے ہم آہنگ دھڑکدے قدماں دی دھیمی دھیری دھمک وی مر چکی اے پر میںتے میݙے ہم عمرا جیں او سب کجھ سُݨ سُݨ کے اس ڳلی چ ٹُردے ئے۔

وقت گزردا ڳیا … نئیں وقت کتھے گزردا اے آدمی گزردے ڳئے تے وَت او ݙینہہ آ ڳیا … 14اگست1947ء دا ݙینہہ… جس ݙینہہ ہندوستان دے ٹُکڑے ہو گئے… بھارت تے پاکستان …ہندوستان دے لوکاں نوں ست سمندروں پار آ کے اِتھے حکمرانی کرݨ والی ڳوری چِٹی قوم توں آزادی مِل ڳئی … آزادی … اِتھوں دے رہݨ آلے ہندو ‘ مسلم ‘ سِکھ ‘ عیسائی سب نوں آزادی مِل ڳئی ۔ اپݨے واسطے آپ آئین تے قوانین بݨاوݨ دی آزادی ‘ اپݨے تمدن نوں اپݨی مرضی دے مطابق ترقی دیاں راہواں تے گامزن کرݨ دی آزادی ‘ اپݨی تہذیب دی رکھوالی کرݨ دی آزادی … اپݨی زندگی نوں اپݨے ڈھٻ تے گذراݨ دی آزادی …اپݨی تے اپݨیاں نسلاں دی تقدیر اپݨے ہتھ نال لِکھݨ دی آزادی اِسے دے نال اِی ہک درندہ پیدا تھی ڳیا … نفرت دا درندہ … بے جا تعصب دے پاڳل پن دا درندہ … جس ݙوہاں ملکاں دے لوکاں نوں خونخواری دا بڑھاوا ݙتا… لوگ پاڳل ہو کے ہک ݙوجھے تے ٹُٹ پئے ‘ خون ‘ عزت ‘ ہر شے دا احترام ختم ہو گیا ۔ تے اُس ݙینہہ کیہہ ہویا … میںلوکاں دی روایت اِی لکھݨی اے۔

ایہہ ڳل میں اپݨیاں اَکھیں نال تاں نی ݙٹھی ۔لوکاں ݙسایا … اُس ݙینہہ شاہولیؔ خان دے ہتھاں وچ بانسری دی جھاہ تے بندوق ہائی ۔ او دوڑ دا آیا تے آ کے گُرو بازار آلے اُسے چوک تے اُسے دروازے اَڳے کھلو ڳیا … کلوریاں آلی اُس تنگ ڳلی وچ ہندوآں مورچے سنبھالے ہوئے ہَن ۔ چوک دے نال گور دوارہ چ سکھ اپݨے خانداناں نال اکٹھے ہَن ۔ انہاں وی مورچے سنبھال رکھے ہَن۔ایہہ ڳلی تے ایہہ چوک مسلماناں واسطے بڑی خطرناک ہائی ۔

ہر پاسوں ہندو آپݨیاں چھتاں تے چڑھے گولیاں پئے برسیندے ہَن ۔ وَت وی ٻہوں سارے مسلمان لُٹ مار دے شوق تے ’’حصولِ ثواب‘‘ دے گمان چ بندوقاں چا کے جتھاں دی صورت اِتھے حملہ آور تھیندے پئے ہَن ۔ اُس مکان دے چوٻارے تے وی ہری چندؔ اپݨے پُتراں نال فائرنگ کر ریہا ہائی ۔ شاہولیؔ خان دروازے تے کھلوتا شور دار آواز نال اعلان کر ریہا ہائی ۔ 

’’ایہہ مسلماناں دا گھر اے۔‘‘

اُس ہری چندؔ نوں وی اُچی آواز نال آکھا:

’’میں اِس گھر دی رکھوالی کݨ آیا ہاں توں فائرنگ بند کر ݙے۔‘‘

ہری چند توجہ نہ ݙتی ۔ ہندوآں دا اسلحہ بارود کتنے تک اُنہاں داساتھ ݙے سڳدا ہائی ۔ کارتوس ختم تھیندے ڳئے تے فائرنگ مَٹھی تھیندی ڳئی ۔ ظہر دا وقت تھی ڳیا ۔ پنج چھے مسلماناں دے ہک جتھے کلہاڑیاں نال ہری چند دا دروازہ تروڑݨ دی کوشش کیتی شاہولیؔ خان آڑے آڳیا:

’’مسلمان بھرائو! اِتھوں ہندو نکل ڳئے ہِن اساں ایہہ مکان مُل چا گھدا ہے۔‘‘

جتھے آکھا:

’’توں جھوٹ پیا ٻولدا ہِیں اساں تینوں ایہہ گھر کلاّ نہ لُٹݨ ݙیساں۔‘‘

شاہولیؔ خان نے فائر کر ݙتا ۔ جتھے دے سردارآکھا :

’’مسلمان بھرائو! اَڄ آپس وچ لڑائی دا ݙینہہ نئیں۔‘‘

تے جتھا اَڳے ودھ ڳیا۔

مختصر ایہہ جو عصر ویلے تک شاہولیؔ خان وݙی جوانمردی نال اِس گھر دی حفاظت کیتی ۔ اُس وقت مِلٹری آڳئی تے اُس ݙوجھے گھراں آر اس گھر نوں وی تحفظ وچ گھن گھدا ۔ گھر دے افرادٻاہر نکلے اُنھاں چ ’’اوشاؔ‘‘ وی ہائی ۔سبھ گھر والے خوفزدہ تے سہمے ہوئے ہَن ۔شاہولیؔ خان اپݨے سر توں پیلا بوچھݨ اُتار کے اُس تے سٹ ݙتا ۔ایہہ لوگ ٹُر پئے۔ لُٹے پُٹے لوگ گھراں چوں نکل نکل کے مِلٹری دے ٹرکاں تے ٻاہوݨ لڳ ڳئے ۔ شاہولیؔ خان چولے دی جیب چوں بانسری کڈھ گھدی۔بندوق کندھے تے بغل وچ لٹکائی تے بانسری ہونٹاں نال لا ݙتی ۔ ہنجھواں بھریاں اَکھاں منظر دا دُھندلا فوٹو گھندیاں پیّاںہَن تے بانسری چوں چیکاں پیّاںنکلدیاں ہَن :

بس او یار حوالے رب دے میلے چار دناندے 

اُس دن عید مبارک ہوسی جس دے فیر ملانگے

اُس دن دی شام تھی ڳئی ۔ سورج درندگی دے مظاہرے ݙیکھدا ݙبداڳیا … اُس دن توں بعد شاہولیؔ خان نوں کیں وی میانوالی چ نہ ݙٹھا ۔ او کتھے ڳیا … کِسے نوں کوئی پتہ نِیں۔ آسمان نوں خبر ہوسی‘ زمین جٖاݨدی ہوسی پر اُنہاں کسے نوں کدی نہ ݙسیا شاہولیؔ خان چُپ دے سمندر چ گم ہو گیا……او شاؔ رانی کتھے ڳئی……؟

اوہ آپ جٖاݨدی ہوسی… کلوریاں آلی ڳلی نوں کوئی علم نئیں‘ او کتھائیں پیلے بوچھن دی چھاں تلے نَیناں دے ݙیوے ٻال کے ٻیٹھی ہوسی……

شاید …… شاید……

٭…٭…٭

## حوالہ
کِکّر دے پُھل (سرائیکی افسانے) مصنف: سید نصیر شاہ، جھوک پبلشرز  ملتان