open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
احمد بخش غافل

ملک احمد بخش غافل’’جدید قصہ سسی پنوں‘‘ دے ناں نال اے مثنوی لکھی۔ اینکوں مولوی فیض بخش ‘ محمد رحیم نواز محمد ذوالفقار تاجران کتب ملتان چھپوایا ہئی۔ ملک احمد بخش ذات دے گورایا ٹوٻہ ہن۔ انھاں دا گھر قصبہ گورمانی ضلع مظفر ڳڑھ وچ ہئی۔ او قصے دے چھیکڑ وچ اپݨا ناں ٹھکانہ ݙیندن:

جے کر سک ملݨ دی ہووی ݙساں پتہ نشانی

چوی کوہ ملتان دے لہندے ہے شہر گورمانی

خاص ٹکانہ ڈھیم اتھاہیں جیکر قسمت آنی

اصلی  ذات گورایا  ٹوٻہ احمد  بخش سیرانی(126)     

احمد بخش غافل اے قصہ ٻہوں سدھے سادے انداز اِچ لکھیے۔ انھاں نہ تاں کوئی تمثیلی رنگ اختیار کیتے تے نہ اِی عالمانہ انداز اپݨائے۔ ایں قصے وچ عربی ‘ فارسی دے الفاظ دی آمیزش وی کینی۔ زبان سادہ ہے کتھاہیں کتھاہیں اکھاݨاں دا استعمال شعر وچ حسن پید کر ݙیندے۔ مجموعی طور تے قصہ کمزور تے پُھسپھا ہے ۔ شاعر زورِ بیان توں زیادہ پلاٹ دی طرف توجہ ݙتی ہے۔ ایں قصے دے کجھ واقعات ٻنہاں توں مختلف ہن مثلاً سسی دا صندوق خود حضرت خواجہ خضرؑ دھوبی دے سپرد کریندن تے اونکوں ایں امانت دی چنگی طرح ݙیکھ بھال کرݨ دی تاکید کریندن۔

خضر آکھیا اے میاں دھوبی کر اپݨے طرفوں پوری

ٻڈ دے ہوئے کوں کندھی لاوݨ ہے میݙا کم ضروری

ہُݨ میں امان پجائی ثابت نہ کریں ادھوری

تنخواہ کھاویں ایں مال دے وچوں کریں حلال مزوری

نفع نقصان دا مالک اللہ تیکوں ملی ہے منظوری

احمد بخش  رکھیں گھر اپݨے  نہ  کریں پیا  مشہوری(127)   

غافل آہدن کہ پنوں تے اوندے بھرا خود تجارت کرݨ بھنبھور آئے ہن ۔ اتھاں سسی دے حسن دا شہرہ سُݨ تے بھرانواں دی صلاح نال اپݨی قسمت آزماوݨ دا فیصلہ کیتا کہ دھوبی بݨ تے سسی دے گھر مہمان آ تھیا۔ سسی دے پیئو ذات بھرا سمجھ تے شادی ڳن ݙتی۔ پر جݙاں بھنبھور دے دھوبی پُتر تیا گھر ݙیکھن پنوں نال کیچ ڳے تاں پنوں دے پیئو انھاں کوں ٻہوں بے عزت کیتا تے پنوں کوں وی کیچ روک گھدا۔ غافل قصے وچ ہک ٻئی تبدیلی وی کیتی ہے ۔ پنوں دا بھرا سسی تے پنوں ݙوہاں کوں بے ہوشی وچ ٻدھ کے بھنبھور توں روانہ تھیندن تے تھل دے ادھ وچ آ تے بے ہوش سسی کوں سٹ چھوڑیندن جو آپے مر کھپ ویسے۔ سسی ہوش وچ آندی ہے تاں ٻکروال تے دید پوندی ہس۔ اوندے پُچھن تے او اپݨا حال ݙیندی ہے:

میں رات کوں سُتم کول پنوں دے خبر نہیں کیا تھیم

کیچ دے ہوت مہمان اساݙے خاطر کریندی ریہم

اپݨے سمجھ تے گھر ٹکایُم سختی ڳل وچ پیُم

نندر پئی کوں سٹ ڳے اتھاں لکھیا نصیبہ ڈھیم

بھلا کیتم تے برا کرڳے میں ناز انھاں دے سیہم

پنوں کوں  ہن کیچ ڳولیساں  ہتھ وچوں  چک گیم(128)    

سسی پنوں دے قصے دی ہک روایت ایں علاقے وچ وݙی مشہور ہے کہ ہک شتر سوار مسافر سسی دی قبر تے آ تے پنوں دا حال پُچھیا تاں قبر وچوں سسی ٻولی کہ میکوں پنوں دی کیا خبر۔ ݙوجھے ݙینہ او مسافر پیدل آ تے ایہو سوال دھرایا تاں قبر وچوں سسی جواب ݙتا جو پنوں میݙا میݙے کول اے۔ مسافر کل دے انکار دی وجہ پُچھی تاں سسی ٻولی کہ کل شتر سواراں کوں ݙیکھ تے میں مکر ڳئی ہم جو متاں کیچی ہوون تے میݙے پنوں کوں میں کولوں کھس ونڄن۔ غافل نے اپݨے قصے دا اختتام ہیں روایت تے کیتے:

سسی آکھیا اے بندہ رب دا ٻول ذرہ توں ہولے

کل اُٹھ ݙیکھ کے مُکر ڳیم تے پیا میکوں دل ہولے

ایں جا اُٹھاں والے اڳے ݙے ڳن میکوں رولے

کل میں سمجھی نکھڑن کیتے متاں پنوں کوں ڳولے

ایں واسطے میں مُکر ڳئی تے اَڄ نہ کیتم اولے

میں مشکل نال پنوں کوں لدھا سہ کے تتے جھولے

### حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
سیف الملوک

حضرت سلیمان دے زمانے وچ مصر اتے شاہ عاصم نامی ہک بادشاہ حکومت کریندا ہئی۔ اوندے گھر اولاد نہ تھیندی ہئی۔ نجومیاں حساب لا کے ݙسیا کہ اگر اوندی شادی ملک یمن دی شہزادی نال تھی ونڄے تاں اوندے وچوں سجھ چندر توں سوہݨا ہک شہزادہ ڄمسے ۔ صالح وزیر دیاں کوششاں نال شاہ عاصم دی یمن دی شہزادی نال شادی تھئی تے اللہ سئیں انھاں کوں چندر جیہا سوہݨا پتر شاہ سیفل عطا کیتا۔ نجومیاں پیشگوئی کیتی کہ شہزادہ کوں جوانی وچ ݙاڈھے ݙکھ کشالے آسن۔ بادشاہ ایں ݙر توں چوݙاں سال تئیں شہزادے کوں وزیرزادے سعد دے ہمراہ بھورے وچ پالیا۔ ہک ݙینہ شہزادہ پرستان دے بادشاہ شہپال دی لڑکی بدیع البانو پری دی تصویر ݙیکھ تے اوندے عشق وچ مبتلا تھی ڳیا تے آخر اوندی ڳول وچ ٻہوں وݙا بحری ٻیڑہ تیار کرا تے روانہ تھی ڳیا۔ پہلے چین تے ول او قسطنطنیہ ڳیا۔ بعد وچ ٻیڑہ بحری طوفان دی نظر تھی ڳیا۔ شہزادہ کلہا پہاڑاں ‘ جنگلاں ‘ سنج بر تھلاں دے ݙکھ بھوگیندا زنڳیاں ۔ گورن پکھی ،باندراں دی قید وچوں نکلدا ہک ویران جنگل اِچ جادو دے ہک محل وچ پُڄا۔ اتھوں شہزادے دیو دی قید وچوں سراندیپ دی شہزادی ملکاں کوں نجات ݙیوائی۔ شہزادی ملکاں دے ذریعے شاہ سیفل دی پری نال ملاقات تے ول محبت تے آخر وچ شادی تھئی۔ ایں طرح شہزادہ دل منگدی پری کوں پرنیج تے اپݨے وطن واپس ولیا۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
یوسف زلیخا

سرائیکی زبان دے کئی شعراء احسن القصص یوسف زلیخا دے قصے کوں منظوم کیتے۔ اے قصہ سورہ یوسف دی کہاݨی پارہ 13-12نال تقریباً ملدا جلدا ہے۔ شعراء کتھاہیں کتھاہیں قصے دی چس ودھاوݨ کیتے نکے نکے اضافے کیتن ورنہ بنیادی قصہ اُنویں دا انویں پیش کیتے۔ سرائیکی زبان دے شعراء ایں حقانی قصے کوں بیان کریندیں ہوئیں ایندا ماحول سارا تل وسیبی رکھیئے۔ یوسف زلیخا دا قصہ لکھݨ والے شعراء وچ صدیق لالی ‘ عبدالکریم اُچوی ‘ غلام سکندر غلام ‘ احمد یار تونسوی تے خوشتر ججوی دے ناں قابل ذکر ہن۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
غلام سکندر خان

غلام سکندر خان تحصیل بکھر دیرہ اسماعیل خان دے رہݨ والے ہن۔ آپ 1818ء دے نیڑے تیڑے پیدا تھئے۔غلام سکندر خان مرثیہ وچ چنگاں ناں کمائے۔ انھاں ہک مثنوی یوسف زلیخا وی لکھی ہے ۔ اے سرائیکی زبان دی واحد مثنوی ہے جیں وچ نظم دے نال نال نثر وی شامل کیتی ڳئی ہے ۔ قصے دے بیان وچ انتہائی اختصار توں کم گھدا ڳے۔ زبان سادہ تے عربی ‘ فارسی الفاظ توں کوری ہے۔ نثر نال مختلف منظوم حصے جوڑئیے ڳن تے قصے کوں اڳوں تے ٹوریا ڳے۔ غلام سکندر خان قصے دے آغاز وچ یوسف زلیخا دا سبب تصنیف ݙسیندیں ہوئیں آہدن کہ سوہݨی مہینوال جہیں قصے جنھاں دا کہیں مستند کتاب وچ ذکر کینی پیش کرݨ وقت دا زیاں ہے۔ ہِیں کیتے میں قرآنی قصے دی چوݨ کیتی ہے۔

اے انسان دھیان کرو سنو قصہ یار سچانواں

سوہݨی تے مہینوال کیتے کیوں اپݨا مغز کھپانواں

وچ کتاباں حال نہ کوئی ول ول جھاتی پانواں

قصہ سورۃ یوسف والا کر تفصیل سنانواں

ہجر یعقوب تے یوسف دا میں واہ واہ فرش وچھانواں

عشق یوسف دے پو کے موتی سندھ پنجاب ہُلانواں

ہر ہر عاشق کوں یوسف میں کر مذکور رووانواں

وت حال بی بی دنیا دے اتے کیویں قلم اُٹھانواں

نت نت راہ مصر دا ڈہدیں ونڄے ڈھل پچھانواں

آکھے آو ویر تاخیر نہ کرئیے روندیں ݙینہ لنگھانواں

بھݨیں شودیاں کوں خاص اندر وچ ہوندی آس بھرانواں

واہ عشق زلیخا یوسف دا کر تشریح ݙکھانواں(154)

مصر دیاں سوہݨیاں عورتاں زلیخا کوں طعنے مارئیے کہ او ہک غلام دے ہتھ وِکا ڳئی ہے۔ غلام دے قصے وچ مصری عورتاں دے طعنے ۔ زلیخا دے جشن دے اہتمام تے مصری عورتاں دے انگلیں کپن دا بیان ݙیکھو:

شہر مصر دیاں ذالیں رل مل کیتی شروع کہاݨی

وصلت یوسف مصری کاݨ زلیخا تھئی دیوانی

عشق یوسف دے اچل چیتی ہاں وچ لڳیُس کانی

جاں عشق یوسف دا ہتھ  لڳس  نت جالے  تھی کر بھانی(155)  

قصے وچ غلام دی نثر دا نمونہ ملاحظہ کرو:

’’جیڑھے ویلے زلیخا سُݨیا تریمتیں طعنے مریندیاں ودیاں ہن۔ساریاں کوں سݙوایُس ‘ مسند بݨوایُس ‘ کرسیاں تے بہلایُس ‘ ہک ہک دے ہتھ وچ گمنبھیریاں تے چھریاں ݙتونس ۔ چھلن وی ٻیٹھیاں ‘ ڳلݨ وی ٻیٹھیاں ‘ پس یوسف کوں سݙوایُس تاں اوں ویلے چہ تھیا۔‘‘(156)

### نظم
جاں وت ذالیں یوسف والا پاک جمال ݙٹھونے

ݙیکھ کے صورت یوسف والی چیتے ٹل ڳیونے

گمنبھیریاںہتھ وچ رہ ڳیاں تے انگلیں کپ چھوڑیونے

ݙیکھ تراش یوسف دی موہݨی ہتھ تراش گندونے

تھیاں روانہ گھر اپݨے کوں جاں وہندی رت ݙٹھونے

متاں وارث ݙیکھ اساکوں مارن پٹیاں ٻدھ گھنیونے

انگلیںوالے زخماں تے ہنجوں ملم کتونے

جاں ہتھ کپا تے رت وہا تے ہویاں گھر ݙے راہی

چیتے چرخ تے چوڑ تھیوݨے وتین گھر ونڄائی

عشق یوسف دے کملیاں کیتا کل نہ رہی کائی

ما پتراں دا منہ نہ ݙیکھے نہ بھیݨ سُنڄاݨے بھائی

رل کرن ڳال ہک ٻئی نال زلیخا سچی آہی

اساں گھولیاں جھک کر ٻولیاں جا ٻولݨ دی ناہی

نہیں بے فرشی ہے کوئی عرشی طلعت نور الٰہی

صانع موجودات نے اپݨی قدرت خاص ݙکھائی

نہیں اے دعائیں سنج صباحیں یا رب توں توں ماہی

گھر آباد برباد ݙسیندا یوسف کانی لائی   

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
محمد نواز خوشتر

محمد نواز خوشتر ججوی اساݙے علم موجب چھیکڑی شاعر ہن جنھاں ایں حقانی قصے کوں منظوم کیتے۔ خوشتر ججوی دا اصلی گھر ڳڑھی اختیار خان ہئی۔ آخری عمر وچ تحصیل خان پور دے نیڑے ججہ عباسیاں وچ رہندے ہن۔ آپ نے ٻہوں طویل عمر پاتی۔ سرائیکی زبان دے وݙے وݙے شعراء نال انھاں دا اُٹھݨ ٻہݨ تے میل ملاقات رہی ہے۔ جنھاں وچ مولوی محمد یار دا ناں قابل ذکر ہے۔ خوشتر ججوی اگرچہ اتنے تعلیم یافتہ کینا ہَن مگر انھاں کوں سرائیکی زبان تے وݙا عبور حاصل ہئی۔ خوشتر ججوی دی مثنوی یوسف زلیخا وچوں ہک نعتیہ بحر دی ونکی ملاحظہ تھیوے:

نہیں کئی ٻیا وسیلہ تیں بن صاحب شان شرم دا

دشمن درد کرے نت حملے رکھے عزم رزم دا

نہیں کئی پُچھدا حال سنانواں کیکوں اپݨے غم دا

زخم میݙا محتاج نہیں کہیں پٹی تے مرہم دا

تھی نگران محافظ آقا درد بھرے پرنم دا

آگھن خبراں خیر ویہاوی مالک لوح قلم دا

میں قربان ونڄاں لکھ واری تیݙی ریت رسم دا

جیندیں نال اکھیں دے ݙیکھاں در دیوار حرم دا

کنبدی عیب بھری دا کجئیں پردہ عیب رحم دا

آکڑ نیں وݙائی میکوں تصنیف لطیف نظم دا

آسرا صرف ہے ذات تیݙی دا منگاں فیض کرم دا

حمد اللہ شکر اللہ ورد میݙے ہر دم دا

تکیہ مان تولاّ حق حق خوشتر شاد خرم دا(162)   

خوشتر اپݨے قصے وچ بیان کریندن کہ ہک واری حضرت یوسف ؑ شیشے وچ اپݨا حسن ݙیکھ تے خیال کیتا کہ اگر میں وکانواں تاں میݙا کتنا مُل پوسے یا کون ہوسے جو میݙی قیمت ادا کر سڳے۔ ربّ کوں اے ڳالھ نہ بھاݨی۔ مصر دے بازاراں وچ وِکدیں ویلے ہک مائی سوتر دی اَٹی چا تے یوسف ؑ کوں خرید کرݨ آئی تاں حضرت یوسف ؑ اللہ سئیں اڳوں ایں زاری کیتی:

سُݨ کر قیمت اپݨی یوسف رو رو تھیا توائی

آکھے شیشہ ݙیکھ کے مولیٰ کیتم اکڑ وݙائی

ہے تقصیر کثیر میݙی تقدیر قدیر خدائی

بخش میکوں ہر حال خدایا عرض ہے نال جھکائی

خوشتر توبہ کر گھن جلدی موت کھڑی ݙروائی

خوشتر دی زبان ٹھیٹھ تے کلام وچ ٻہوں روانی ہے۔ قصے وچ سوز و گداز پاتا ویندے۔ اے قصہ ٻہوں ضخیم اے۔ ہزاراں اشعار تے مشتمل ایں قصے وچ خوشتر جا جا تے اپݨے قلم دے سکے ڄمائن۔

بھاہجر دی تن من جالے عشق مارے سر سٹاں

رو رو نیرا اکھیں گم کیتا پاݨی سرخ ٻلٹاں

نہ معلوم یعقوب کوں آہی یوسف ونڄ وکوسے ہٹاں

سید سنہڑا گل پھل آیا ہتھ محبہولاں ڄٹاں

آ ہُݨ ماہی دیر نہ کر خوش خوب وچھایم کھٹاں

جب تک یار ملے اصلوں غیر تے اَکھ نہ پٹاں

اسی سال برابر رُناں روندیں پیاں سلوٹاں

منزل عشق دی اوکھی ہے نہ کھیل تماشانٹاں

خوشتر باری بارِ برہ سر چایم مول نہ اینکوں سٹاں

……٭……

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
(ہ)لیلیٰ مجنوں

سرائیکی زبان وچ لیلیٰ مجنوں دا مکمل قصہ ݙوں شاعراں لکھیئے ۔ سب توں پہلے گل محمد شیر وی تے انھاں دے بعد محمد بخش نوروز نیں۔ ایندے علاوہ کجھ شعراء اے قصہ ناٹک دے انداز وچ تحریر کیتے۔ سرائیکی علاقہ عرب دے صحرا نال ملدا جلدا ہے ۔ ایندے علاوہ تہذیبی اقدار وی ہکو جیہاں ہن۔ ہِیں کیتے عرب دی سر زمین نال تعلق رکھݨ والے ایںقصے کوں سرائیکی شعراء منظوم کیتے تاں اے ساڳی ہک تل وطنی قصہ لڳدے۔ ایندے کردار ‘ واقعات تے مقامات کوں علاقائی ویس پوا تے پیش کیتا ڳے۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
مولانا سراج الدین پردیسی

اوچ شریف دے مولوی سراج الدین پردیسی وی مرزا صاحباں دا قصہ تحریر کیتے۔ اے قصہ چھپ نی سڳیا۔لیکن قصولی اینکوں اَڄ تئیں کچاریاں وچ ڳاندے پھردن۔ ایں قصے وچ ݙوہڑے ‘ بیت تے طویل بند استعمال کیتے ڳن۔ زبان سادہ تے ڄٹاکی ہے۔ زبان و بیان دیاں خامیاں ٻہوں ہن۔ اکثر جہیں تے صوتی قافیے ٻدھے ڳن۔ فنی تے عروضی نقص وچ قصولیاں دا ٻہوں ہتھ لڳدے۔ مرزا منوں ناں مراسی توں صاحباں دے حسن دی تعریف سُݨدے تاں کھیوے خان دی نگری روانہ تھی ویندے۔ ایں قصے دا انجام ݙوجھیاں توں مختلف ہے۔ صاحباں مرزے کوں کھیوے خان دے ٻال قتل کرݨ دی بجائے زخمی کر تے سٹ ویندن بعد وچ اے ݙوہیں علاج معالجے نال ٹھیک تھی تے کافی عرصہ تئیں جیندے رہندن تے ول اپݨی طبعی موت مردن۔ باقی بنیادی قصہ ساڳی ہے۔

صاحباں مرزا خان کوں اپݨی سونہہ رونہہ تے آڑا پاڑا ݙسیندی ہے۔

جام کھیوے دیاں ٹالیاں ودھ ودھ تھیندیاں جھنگ

تلے ٻدھیندیاں تازڑیں بھنور جنھاں دے رنگ

پھیرن نہ ݙیندیاں کھر کھرا چھکن نہ ݙیندیاں تنگ

چڑھن نہ ݙیندیاں پُٹھ تے ڄݨے جھلیندن پنج

خان کھیوے دی میں بیٹی آں خان طاہر دی منگ

تئیں جہیں پے کرݨ گدائیاں کئی دھوئیں دار ملنگ

کِناں کوں لڳیاں سوّیاں کِناں دے رُلئے کرنگ

تیکوں آکھاں مرزے خان آ ایہولانگھا عشق دا توں نہ لنگھ

صاحباں دیاں طاہر خان نال ڳنڈھیں ٻدھیج ویندن تاں صاحباں مرزے کوں کئی قاصد پٹھیندی ہے۔

چھلڑا توں مراسی آ تے خان طاہر دا بھٹ

خط ٻے کوں نہ ݙیویں تے ݙیویں مرزے دے ہتھ

اندر ٻہہ تے لکھیا رُنی آں ݙاڈھا جھٹ

لوک تاں روندے پاݨی ، تیݙی صاحباں روندی رَت

ریشم ڳنڈھیں شادی دیاں پیاں باقی ݙینہ راہندے نی ست

………………

چھلڑا توں مراسی آ خان طاہر دا بھٹ

اے خط بے کہیں کوں نہ ݙیویں تے ݙیویں مرزے دے ہتھ

چولا پاڑیا میݙڑا اتے سینہ ہے رتو رَت

پٹ پٹ سٹاں مینڈھیاں ݙے انگلیں دے وٹ

چھلڑا توں مراسی آ خان طاہر دا بھٹ

مرزا ہانویں پھل غلاب دا جھولی آ پیئوں

وِسر بھولے میں سنگھیا لوں لوں دھا ڳیوں

میں آکھیے کوئی ڄٹ پھاتے ہتھوں پھٹا ڳیئوں

صاحباں اپݨے بھرانواں کوں مرزے دے تیراں توں بچاوݨ دی خاطر تیر کمان بھن سٹیندی ہے تاں مرزا ایں صاحباں کوں بے وفائی دا اُلانبھا ݙیندے۔

میں چڑھدے مرزے خان کوں پیئو ونبھل ݙتی ہئی مت

بٹھ رناں دی دوستی کُھری جنھاں دی مت

ہس تے لیندیاں یاریاں رو تے ٻہن ݙس

ہتھیں کُہاون یار کوں ݙے گردن تے لت

اُچے محلاں تے چاڑھ تے گھندیاں پوڑیاں کپ

کلر کوٹ نی اُسردے نہ تھیندے چونے گچ

ما آکھیا میں مرزے کوں تے پیئو آکھیا ہئی سچ  

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
نورݨ گدائی

نور محمد گدائی ملتانی مرزا صاحباں دا قصہ سوالی جوابی ݙوہڑیاں نال تحریر کیتے۔ قصہ دے منڈھ وچ ہک طویل بحر تے وچکار کتھاہیں کتھاہیں کافیاں وی مضمون دی مناسبت نال شامل کیتیاں ڳن۔ نورن گدائی دے ایں قصے کوں ناٹک دے طور تے وی ٻہوں کھیݙیا ڳے۔

صاحباں دے حسن دی تعریف:

مرزا خان ہک ڳال تیکوں اَڄ یار عجیب سݨاوے

توں وی رَڄ رَڄ سوہݨا ہیں پر سوہݨے کون چھپاوے

کھیوے خان دی دختر جے کر رب تیکوں ݙکھلاوے

ہوش کنوں مدہوش تھیویں ول ہوش نہ کوئی رہ جاوے

صورت ݙیکھ اوں گُل انور دی یاد خدا وند آوے

مارے نور پیشانی جلوہ شمس قمر شرماوے

زلف سیاہ سپ بِشیر کالے غضب دا ݙنگ چلاوے

مست گلاب آہو دیاں چشماں کجلا ڈھنگ چلاوے

نک پتلا تلوار دا تیلا نوک نازک غم کھاوے

پتلی سرخ صراحی گردن کھا گرداب ہلاوے

چٹے ݙند چنبے دیاں کلیاں بجلی رم جھم لاوے

گل نرگس گل سنبھل توں گل لالہ گھول گھماوے

رفتار کبک دی چال عجب کئی وار کمر ول کھاوے

پتلے ہتھ نزاکت توں وت ریشم رشک کماوے

نازک پیر ملوک عجائب پازیور ٹھمکاوے

نورن کیا تعریف کرے جتھ عقل چکر پئی کھاوے

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
گاذر نامہ

مولانا گل محمد چشتی قصہ دھولی یا گاذر نامہ 1296ھ وچ تصنیف کیتا۔ گاذر نامہ ہک نینگر دھوبی تے شہزادی دے اَݨ ݙٹھے عشق دی داستان ہے۔ ہک بیوہ دھوبݨ دا پتر شہزادی دے سوہݨے کپڑے ݙیکھ تے بݨ ݙٹھیں شہزادی دے عشق وچ مبتلا تھی ویندے تے سارا سارا ݙینہ اوندے لباس نال ڳالھیں کریندا رہندے۔ اوݙوں شہزادی وی ایݙے صاف کپڑے دھوتے ݙیکھ تے دھوبی کوں دل دل وچ چاہݨ لڳ پوندی اے۔ دھوبݨ کوں پتہ لڳدے تاں سزا دے ݙر توں پتر کوں نال لا تے کہیں ٻئے شہر چلی ویندی اے جتھاں اوندا پتر شہزادی دے فراق وچ دیوانہ تھی تے مر ویندے۔ شہزادی کوں حقیقتِ حال دی خبر لڳدی ہے تاں او وی عشق دی بھا وچ سڑ مردی ہے۔

مولوی گل محمد چشتی دی اے مثنوی 215شعراں اُتے مشتمل ہے۔ انھاں اے قصہ مثنوی شیرو شکر وچوں پڑھ تے سرائیکی وچ منظوم کیتا۔ ایں قصے دا اپݨا ہک وکھرا اسلوب ہے۔ جذبات نگاری ‘ جزئیات نگاری تے الفاظ دے انتخاب تے خصوصی توجہ ݙتی ڳئی ہے۔ مولوی صاحب ایں مثنوی دے اشعار تے ماخذ دا ݙس ݙیندن۔

پندھراں بالا ݙو سو بیتاں کیتم قصہ پورا

جے عمراں تیں پیاں بݨانواں رہیم شوق ادھورا

شیر شکر وچ قصہ ݙٹھم شیر شکر توں مٹھا

ایجھا عشق نہ کہیں سُݨیا نہ وت اکھیں ݙٹھا

دھوبی نینگر دا سُوہݨپ:

صورت مورت ہالا ثانی گویا یوسف ثانی

سگھڑ سوہݨاں تے من موہݨاں اول وقت جوانی

انگھیں ڈھنگیں انگیں نینگر گھبرو بے نظیرے

صورت سیرت کیرت اس دی کیا کراں تقریرے

دھوبی دا عشق ایں رنگ لیندے:

غالب بن مغلوب ڳیا مغلوب ڳیا بن غالب

طالب بن مطلوب ڳیا مطلوب ڳیا بن طالب

فکروں سکدی ‘ ہجروں پکدی بھج بھج تھئی کبابے

شرموں ڈردی شوقوں مردی گل گل تھی کبابے

فکریں وات رہن نت عاشق یا دلیلیں وات ان

نہ مردے نہ جیندے جگ اِچ جیندے تھے ہلاک اِن

دھوبی زادے دی شہزادی دے لباس نال ہمکلامی:

وچ خدمت ہر لوڑھی تروپا بخہ سیپ تے چھاپا

وسون گوناں گون کریندا قصہ درد سیاپا

وچ خدمت پوشاک دے آکھے عاشق ہتہ تتہ

تساں میݙا وٹا ہووو میں تساݙا وَٹا

وچ خدمت بوچھݨ دے آکھے جاں پہنچو وچ خدمت

چھک چھک نام اللہ دے ڈیویں میݙی یار کوں پارت

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
لیلاں چنیسر

سرائیکی زبان وچ لیلاں چنیسر دا قصہ غلام محمد بہاول پوری نیں غازی محمد خان دادپوترے دی فرمائش تے 1773ء ؍1187ھ وچ تحریر کیتا۔ بھنبھوردے حاکم چنیسر دا سرئے(حکومت تقریباً1351ء) تے لیلاں دے عشق دی ایں کہاݨی کوں سرائیکی زبان وچ صرف ݙوں شاعراں لکھیئے۔ غلام محمد بہاول پوری دے علاوہ ݙوجھا شاعر گمنام ہے۔ اوندا صرف ہک ادھ بند دستیاب تھی سڳے۔ غلام محمد بہاول پوری دا قصہ وی نایاب ہے۔ ایں قصے وچ چراغ اعواݨ دی ہیرتے مولوی لطف علی دے سیفل نامے والی بحر استعمال کیتی ڳئی ہے۔ مولانا غلام محمد لیلاں چنیسر دا سبب تصنیف بیان کریندن۔

جوڑیم شعر ’’چنیسر لیلاں‘‘ خان غازی دے وارے

عدل احسان تہیں دے ہتھوں لکھ لہندے داد وچارے

دولت مند سکندر ثانی دانش عظمت دارے

بخت بلند سخی سمجھدا سیتی نہم قرارے

جیویں جند جوانی ماݨیں نال حسن گلزارے

کرے دعا غلام محمد اس نوں دم دم شوق نہارے(183) 

’’لیلاں‘‘ جیڑھی کچھ دے راجہ دی دھی کنوور دے نولکھے ہار دے لالچ وچ اپݨے محبوب کوں ویچ ٻہندی ہے تے بعد وچ اپݨی ایں بُھل تے ارمانی تھیندی ہے ۔ ایں مضمون دا بیان ملاحظہ کرو۔

قہر گھتے رب تنہاں تے لیلاں نال سہیلی سکھی

جہیں لکھی ڳنت چنیسر دی تیں قیمت مول نہ لکھی

سے لکھ ہار تصدیق تیں توں جام وفا جیں چکھی

ویچ وٹا اوں البیلی پچھے ملیں ہتھ مکھی

گزری ڳال نہ پہونچن گھوڑے اݙر تھیوݨ توڑے پکھی

لیلاں ماںٻیٹھی ہن سائیں ہار سینے تے رکھی 

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
بینژن منیثرہ

شاہنامہ فردوسی دی مشہور عشقیہ داستان بینژن منیثرہ کوں سرائیکی زبان وچ کروڑ لعل عیسن مظفر ڳڑھ دے شاعر سید باغ شاہ قریشی 1880ء؍1298ء وچ مکمل کیتا۔(185)۔ سید باغ شاہ ہک وݙے عالم دین تے قادر الکلام شاعر ہن۔ انھاں دے علاوہ تحصیل علی پور مظفر ڳڑھ دے مشہور شاعر مولوی اللہ بخش جانباز وی ایں عشقیہ قصے کوں نظم دا ویس پوایا۔ مولوی اللہ بخش جانباز دی مثنوی بینژن منیثرہ وچوں ہک ونکی:

عاشق تے معشوق جݙاں بیدار تھئے خوش خوابوں

آن کنیز حمام تپایا مشک عبیر گلابوں

دھوون نئی بینژن دے اعضا خادم ململ صابوں

بعد ازاں پوشاک پواون تار جڑی زرتابوں

کنچیاں کنچندیاں آیا نور بھریاں مہتابوں

تاب کہیں مہتاب کوں تنہاں تاب ڳئی افتابوں

پا پشواز آواز کرݨ پئے ساز وڄن ہر بابوں

تن تن توم تنن تن چھݨ چھݨ ہوش کھسن اربابوں

ناچے ڳاوت باجے باجت ہک ٻئے نال خطابوں

تارا تے نت مارن تاڑی چٹکی عجب حسابوں

سارنگی سارنگ کنوں بم زیر وجے مضرابوں

طبلے طبلک تھاپ لڳی دھم دھام اٹھی مضرابوں

نوچیاں نچ نچ ناچ کتیا نچ ناچ کرݨ دل قابوں

کھا پھیری تھی ڈھیری ویندیاں دل گھیری اصحابوں

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
سراپ

پیارے لال جام پوری ہندوانہ عقائد تے مبنی اے مثنوی شاہ جہاں دے عہد وچ بکرمی 1784بمطابق 1728ء مکمل کیتی۔(186)۔ پیارے لال مثنوی دے چھیکڑ وچ ایندا سن تصنیف تے اپݨا ناں ٹھکاݨہ ایں بیان کریندن۔

لکھیا اینویں لکھݨ ہار

جو ہے ہر دا پالݨ ہار

چھٹیا دیس ملیا پردیس

متھے آئے کیش کلیش

جاں پُر(جامپور) کیتا آکر  واس

ݙینہاں راتیں جی اُداس

’’ستاراں سو چراسی‘‘ یار

لکھیم کتھا کر وچار

سماں شاہی شاہ جہان

لُلہ ڳوت اساݙی جان

ہن بلوچ اتھاں چودھار

لُٹن مارن جنھاں دی کار

ݙیس اساݙا ہا کرنال

نانواں میݙا پیارے لال

مثنوی دا قصہ ایں ہے کہ ہک واری راجہ رام چندر دے پیئو ہرݨ دے بھلیکے وچ ہک دیہاتی نینگر کوں تیر مار تے مار سٹیا۔ نینگر دے ٻڈھڑے پیئو اونکوں پلوتا ݙتا کہ او وی اوندی کار اپݨی اولاد دی جدائی وچ مرسے۔ کافی مد بعد راجہ دسرت دی ذال کیکئی اپݨے پتر رام چندر تے کوڑا دودھ ٻدھ تے رام چندر تے لچھمن کوں 12سالاں دا بن بانس ݙوا ݙتا تے ایں طرح اوں پلوتے مطابق راجہ دسرت اپݨی اولاد دے غم وچ جُکھ جُکھ تے مر ڳیا۔ ایں مثنوی وچ ہندی بھاشا الفاظ دی کثرت ہے۔ ہر واقعہ دے کیتے انج انج بحر اختیار کیتی ڳئی ہے۔

رام چندر دی تخت نشینی والی رات جشن دی کیفیت:

دیپ جلائے ہر نر ناری

جگ مگ جگ مگ دھرتی ساری

دھرتی تے آکاش دی جوتی

تارے تارے موتی موتی

پر جاگیت خوشی دے ڳاوے

راجہ دسرت انگ نہ ماوے

رام دے سر تے مکٹ رنگیلا

لچھمن پھردا چھیل چھبیلا

سیتا گھونگھٹ وچ مُسکاوے

وچ رن واس دے پیلاں پاوے

ہوئی اجودھیا نار نویلی

جیویں سنڳیاں وچ سہیلی

کیکئی ویس وٹائے میلے

رووے گھر وچ کر انویلے

رووے ڈھاوے تے کُرلاوے

بھرت کوں راجہ کون بݨاوے

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
قصہ حبسیی

سرائیکی زبان دا اے منظوم قصہ 1105ھ وچ وستی امیر پور سربانہ تھانہ رنگ پور ضلع مظفر ڳڑھ دے ہک عالم مولوی محمد صدیق قلم بند کیتا۔ ایں قصے کوں مولوی محمد خیر الدین صابر تاجران کتب ملتان مطبع الٰہی توں 1315ھ وچ چھپوائے۔ اے قصہ کچھی دے علاقے دے ہک ہندو موتی رام دی سوہݨی دھی ’’حبسیی‘‘ دے مسلمان تھیوݨ دے واقعہ تے مبنی ہے۔ بچپن توں ہی حبسیی دے دل وچ ایمان دی روشنی لشکاں پئی مریندی ہئی۔ او مسلمان تھی ڳئی تاں ہندو قوم اونکوں بدلاوݨ دی ٻہوں تݨ لائی تے اخراَک تک تھی تے اونکوں شہید کر ݙتا ڳیا۔ قصے دے چھیکڑ وچ شاعر ایندا سن تصنیف تے اپݨا پتہ نشان ݙیندے۔

جمادی الاوّل دی دسویں تاریخ آہی کیتا ختم اساں اے کلام یارو

یارہاںسو تے پنجواں او سال اہا ہجرت نبیؐ دی کولوں انجام یارو

رنگ پور تھیں طرف شمال اُبھے سُربانہ نانو مشہور مقام یارو

پینڈا ہک فرسنگ دا رنگ پوروں اُبتی کیتی اے کل کلام یارو

عاجز بہت فقیر کنگال آہاں اے ہے رب دا فیض انعام یارو(187) 

حبسیی دے حسن دی تعریف مولوی محمد صدیق ایں کریندن:

اس دے حسن دا کیا بیان کیجئے جس تے فضل ہو رب غفار یارو

وال حبسیی دے خوب درازکالے بے مثل نانگ رہن کنڈل دار یارو

متھا موکلا چن مثال آہا چھوڑے روشنی چن ہزار یارو

آکھیں کالیاں تے چٹے ݙند اینویں نک آہا مثال تلوار یارو

لعل ہوٹھ باریک بے حد سوہݨے شبنم دے وانگ رخسار یارو

سینہ نور الٰہی دے نال رَتا اتے پیندی دوہن انار یارو

شکم آہا ہموار بھی ناف سوہݨی جوڑی کمر باریک ستار یارو

راناں پلیاں نوں رب شرف ݙتا چنݨ وانگ آہن جرتدار یارو

ہر ناخن دا زیب لاریب آہا ہر انگل دراز ہم دار یارو

پیر پھل گلاب دے کولوں نازک حبسیی سوہݨی بے انت شمار یارو

چہرہ وانگ سورج دوروں لاٹ مارے صادق جان ہزار نثار یارو

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
قصہ تمیم انصاری

حضرت تمیم انصاری صحابی رسول ﷺ دا اے قصہ سرائیکی زبان وچ مولوی محمد امین تحریر کیتا۔ ایں قصے دا سن تصنیف کتھاہیں درج کینی۔اینکوں مولوی خدا یار ہوریں تاجران کتب ملتان ماہ ستمبر1910ء وچ مطبع ‘ اسلامیہ سٹیم پریس لاہور توں چھپوایا۔ ایں قصہ وچ حضرت تمیم انصاری کوں ہک دیو پکڑ تے اپݨے ملک گھن ویندے۔ اتھاں حضرت تمیم انصاری حضرت الیاس نال ملدن۔ دجال کوں ڈہدن۔ ہک فرشتہ قیامت دے آثار ݙسیندے ول انھاں دی حضرت خضر ؑ نال ملاقات تھیندی ہے۔ اتھاں پیر ذال دنیا کوں ݙہدن۔ یا جوج ماجوج دی ہولناک آواز سݨ تے ݙردن تے چھیکڑ وچ حضرت خضر ؑ دی مدد نال اپݨے وطن واپس پُڄدن۔ حضرت تمیم انصاری دی عدم موجودگی وچ انھاں دی زوجہ حضرت عمر فاروق دے فیصلے مطابق ݙوجھا نکاح کر گھندن۔ انھاں دی واپسی تے شریعت موجب عقد ثانی کیتا ویندے۔ اے سارے واقعات انتہائی دلچسپ انداز اِچ بیان کیتے ڳن۔ قصے دا آغاز حمد تے نعتِ رسولؐ نال تھیندے۔

کہاں الحمد خاصا میں خدا کوں

صلوٰتاں لکھ محمد مصطفیٰ کوں

محمدؐ دوست رب العالمین ہے

محمدؐ شاہ ختم المرسلین ہے

محمدؐ نور اکھیاں میریاں دا

جوہے سردار کلی مُرسلاں دا

پُچھے اس توں صفت یاراں کہاں میں

انھاں کولوں ٻہوں لہاں لیناں میں

جو چارے یار ہن برحق نبی دے

محمدؐ مصطفیٰ دے برگزیدے

پچھے اس توں کریندا ڳال اصحاب

کہیں ݙٹھی نہ سُݨی مول وچ خواب

تمیم انصاری دا قصہ کرینداں

توں سُݨ ٻولی ہندی سوکھی بݨیندا

جو میں لکھی ݙٹھی اینویں حکایت

جو کیتی ہے خبر صادق روایت

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
محمد بخش نوروز

محمد بخش نوروز مثنوی لیلیٰ مجنوں 1318ھ وچ مکمل کیتی۔ انھاں اے مثنوی اپݨے ہک محسن سید غلام علی شاہ دی فرمائش تے دوستاں دے اصرار تے تحریر کیتی۔ نوروز ایندا سن تصنیف لکھدن:

ہُݨ آکھاں سن آغاز دا میں جاں اے بخش تمہید تھئی

تیرہ  سوا اٹھاراں  ہجری  یوم الحجہ  دی  عید تھئی(167)      

نوروز دی ایں مثنوی وچ عربی فارسی الفاظ ٻہوں زیادہ ہن۔ اندازِ بیان انتہائی دقیق ہے۔ روانی تے سلاست دا ناں کوئنی۔ کتابی تے علمی زبان اختیار کیتی ڳئی ہے ۔ ایں مشکل تے انتہائی عالمانہ رنگ قصے دے ابلاغ تے اوندی چس تے منفی اثرپاتے۔ آکھیا ونڄ سڳدے جو نوروز دی اے مثنوی مشکل پسندی دی نظر تھی ڳئی ہے۔ البتہ ایندے کجھ حصے ایجھے وی ہِن جیڑھے اپݨی چس وس نال قاری کوں اپݨی طرف چھکیندن۔ لیلیٰ مجنوں دی بچپن اِچ کٹھی تعلیم حاصل کرݨ تے عشق دی پہلی بھابھڑکݨ کوں نوروز ایں بیان کیتے۔

آ بعد ہک سال وصال وچالے جاں تھئے آن جوان ݙوہیں

پُر رنگ نزاکت نازک نازوں صورت حسن ذیشان ݙوہیں

تھیا میل محبت الفت قلبی جوش ݙیون جانان ݙوہیں

آ طوق مسلسل شوق کنوں پُر ذوق تھئے ہم جان ݙوہیں

ٻئی سبھناں کوں تعلیم بھلی اے ہک ٻئے تے حیران ݙوہیں

پھر چھوڑ کتاب بے تاب تھئے اینویں ہک ٻئے تے قربان ݙوہیں

آ عشق اویڑے شک مچایا تھئے بدنام جہان ݙوہیں

نو روز ایویں او روز حشر دے رہن نال ایمان ݙوہیں(168)  

مجنوں لیلیٰ دے حضور اپݨے ہجر دیاں ارداساں ایں پیش کریندے:

ہے ݙینہ کہ رات وفات میکوں ہیہات ہجر ہیہات ہجر

افلاک کنوں سر آن پئی آفات ہجر آفات ہجر

توں یار کنوں تھی دور گیم حرکات ہجر حرکات ہجر

ہر آن گھڑی ہر شام گھڑی اوقات ہجر اوقات ہجر

ہن تھل بر شہر بزار میکوں کلمات ہجر کلمات ہجر

ایہو عقل فکر گرداب کیتا ظلمات ہجر ظلمات ہجر

آ یار سڄݨ ہُݨ ݙیکھ میݙی سکرات ہجر سکرات ہجر

ایہے عمر دے ݙینہ ٻہوں ڳالیئے میں ݙینہ رات ہجر ݙینہ رات ہجر(169) 

لیلیٰ مجنوں دی ملاقات کوں نوروز ہک نویکلے انداز اِچ پیش کیتے ۔ ایں بند وچ قافیہ دی پرواہ وی نیں کیتی ڳئی۔

ایہے سارے درد  دراز اندر کݙہیں اے ٻولی کݙیں او ٻولے

اے محرق عشق دی نار کنوں کݙیں اے ٻولی کݙیں او ٻولے

دل الہڑے زخم جدائی دے کݙیں اے ٻولی کݙیں او ٻولے

کر خاک مٹی وچ جان بدن کݙیں اے ٻولی کݙیں او ٻولے

کل حال فراق ہلاکت دے کݙیں اے ٻولی کݙیں او ٻولے

خوش شربت امن قرار والے کݙیں اے ٻولی کݙیںاو ٻولے

اوہا عہد وفا تے ریت سبھی کݙیں اے ٻولی کݙیں او ٻولے

نو روز  نکل بے  ہوشی توں کݙیں اے ٻولی کݙیں او ٻولے

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
سرائیکی مرثیہ. ملتان وچ مرثیے دا آغاز

سرائیکی زبان دے شعری تے نثری ادب دا ٻہوں وݙا حصہ واقعات کربلا بارے ہے ۔ جتھاں تئیں سرائیکی مرثیہ نگاری دا تعلق ہے سرائیکی علاقیاں وچ واقعہ کربلا (61ھ) دا ذکر ایندے فوراً بعد تھی ڳیا ہئی۔681ھ وچ دت قوم دے لوگ کافی تعداد اِچ عرب ونڄ آباد تھئے ۔ کربلا دے واقعہ اِچ انہاں دتاں نے حضرت امام حسین علیہ السلام دا ساتھ ݙتا ہئی۔ ایں موجب یزیدیاں دے ہتھوں تنگ تھی تے انہاں کوں عراق وچوں نکلݨا پیا تے او ایران توں تھیندے ملتان تے دیرہ غازی خان تے دیرہ اسماعیل خان دے علاقیاں وچ آباد آن تھئے۔ دت موہل برہمناں دی ہک قدیم شاخ ہے ۔ کورو پانڈواں دا اتالیق درون اپارج ہیں قوم دا فرد ہئی‘ تے ایہو مہا بھارت دی جنگ دا سپہ سالار ہئی۔ دت ہیندی اولاد ہن۔(1)اے دت پورے سرائیکی علاقے اِچ کھنڈیے ہوئے ہن۔ اپݨے ڳل وچ کربلا دی جانثاری دی یادگار دے طور تے سرخ پٹے دا نشان لیندے ہن تے ڳلی ڳلی قدیم رلوڑ ملوڑ زبان اِچ واقعات کربلا بیان کریندے ہن۔ انھاں علاقیاں وچ انھاں کوں حسینی ٻانبڑ (برہمن) سݙا ویندا ہئی۔اے او پہلے ذاکر ہن جنھاں شہدائے کربلا دے واقعات کوں اِتھوں دے لوکاں تئیں پُڄایا۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
عرب سیاحواں دی آمد

سرائیکی علاقے دا مرکزی قدیم شہر ملتان ہے۔ ایں ملتان دی تاریخ سینکڑاں صدیاں تئیں کھنڈی ہوئی ہے ۔ ملتان تے عرباں نے پہلی صدی ہجری وچ قبضہ کیتا تے اے علاقہ اسلام دے سوجھلے نال منور تھی ڳیا۔132ھ (50۔749ء) تئیں ملتان دا تعلق بنی اُمیہ نال ریہا۔ اموی حکومت دے خاتمے دے بعد اے بنو عباس دے کول آ ڳیا ۔ 151ھ وچ حاکم منصورہ ہشام بن عمر تفلی نے ملتان کوں فتح کر گھدا مگر تریجھی صدی ہجری دے وسط اِچ ملتان سندھ توں انج تھی تے ہک خود مختیار سلطنت بݨ ڳیا تے اِتھاں بنو سامہ دی حکومت قائم تھی ڳئی ۔(2)اے بنو سامہ خالص عربی النسل ہن تے اپݨے آپ کوں سامہ بن لوئی قریشی دی اولاد ݙسݙویندے ہن۔ بنو سامہ دی ملتان تے حکومت بارے پہلی تریخی شہادت 290ھ ؍902-3ء اِچ ابن رستہ دی کتاب الاعلاق النفیہ وچوں ملدی اے او لکھدے ’’ملتان وچ ہک خاندان وَسدے جیندا گمان ہے کہ او سامہ بن لوئی دی شاخ بنومبہ توں ہے اڄکل ایہو خاندان ملتان تے حکمران ہے ۔ اے خلیفہ عباسیہ بغداد دے ناں دا خطبہ پڑھدے۔(3)

ابن رستہ دے بعد مسعودی 303ھ وچ ملتان اَمدے تاں اوں ویلے وی اتھاں حکومت سامہ بن لولی دے خاندان دی ہئی۔ اُوں ویلے اِتھاں جو شخص حاکم ہئی اُوندا ناں ابواللباب منبہ بن اسد قریشی سامی ہا تے ملتان اوں ویلے ٻہوں سرسبز شاداب ملک ہئی۔ ہر جا گائوں تے شہر آباد ہن جیندی تعداد ہک لکھ بیس ہزار ہئی۔(4)

عرب سیاح اسحاق اصطخری مسعودی دے چالیہ سال بعد340ھ (52۔951ء) اِچ ملتان اَئے اوندا بیان اے۔

’’ملتان دا ناں بیت الذہب وی ہے۔ ملتان توں ڈیڑھ میل تے ہک ٻیا شہر آباد ہے جینکوں جندر اَہدن ۔ اے درحقیقت امیرِ ملتان دی چھائوݨی ہے ۔ او ہِیں جا تے رہندے تے صرف جمعہ دی نماز پڑھݨ، ہاتھی تے سوار تھی تے ملتان ویندے۔ اے امیر قریشی ہے جو سامہ بن لوئی دے خاندان توں ہے ۔ اے امیر خود مختیار ہے البتہ خلیفہ بغداد دا ناں خطبے وچ پڑھدے۔‘‘(5)

اصطخری اپݨے سفر نامے المسالک والممالک اِچ ملتان تے اسماعیلی حکومت دے قبضے بارے ݙسیندے ’’چوتھی صدی دے آخر وچ جیڑھے اسماعیلیاں دا قبضہ ملتان تے تھی ڳیا تاں اتھاں ہک ٻیا سکہ رائج تھیا جینکوں ’’قاہریہ‘‘ اَہدن ۔ اے مصر دے فاطمی ائمہ دے ناں توں قاہرہ وچ بنڑایا ویندے اے عراق دے 5درہم دے برابر ہے۔‘‘

ابن حوقل بغدادی 367ھ وچ ملتان آندے تاں اِتھوں دے امیر کوں لوئی خاندان دا فرد ݙسیندے جیڑھا خطبہ اِچ خلیفہ بنی عباس دا ناں پڑھدا ہئی۔ مشہور عرب سیاح بشاری مقدسی 375ھ اِچ ملتان پُڄدے اوندا اکھاݨ ہے۔

’’ملتان دا بادشاہ مصر دے فاطمی خلیفہ دا خطبہ پڑھدا ہے تے کوئی کم مصری فاطمہ خلفاء دی اجازت دے بغیر نہیں کیتا ویندا اَتے ہمیشہ ملتان دا بادشاہ انھاں کوں ہدیے تے تحفے بھجیندے ۔ ملتان وچ فاطمی خلفاء دے حکم نال اِی والی مقرر کیتے ویندن۔ انھاں دی اجازت دے بغیر کوئی والی نیں تھی سڳدا۔ ملتان والے شیعہ ہن‘ اَذان وچ حی علیٰ خیرالعمل تے امامت وچ کلمات کوں ݙو مرتبہ اَہدن۔ ملتان دے سکے خلفائے فاطمیہ (مصر) دے نمونے تے ہن. 

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
باغ و بہار ملتانی

سرائیکی زبان دے ہک منے پرمنے عالم تے مہاندرے شاعر قاضی امام بخش شیروی نیں میرامن دہلوی دے قصے باغ و بہار کوں باغ و بہار ملتانی دے ناں نال سرائیکی نظم دا ویس پوائے ۔ قصہ چہار درویش کوں میرا من جیویں اردو نثر وچ ترجمہ کرتے ٻہوں ناں کمایا۔ اینویں امام بخش شیروی ایندا منظوم ترجمہ کرتے اپݨی فنی وݙائی دا سکہ منوائے۔ قاضی امام بخش اے مثنوی تمندار سردار بہادر خان کھوسہ دی فرمائش تے 2صفر1300ھ وچ مکمل کیتی او قصے دے چھیکڑ وچ لکھدن:

بخت بلند سخی مردا نہ خان معظم شاناں

کر ہُݨ نظر کرم دی تھی ڳیا کامل کل افسانہ

کیتم ٻہوں مشقت صاحب پورھیا بے پایا نہ

توں صاحب دی خاطر جوڑیم اے دفتر صبحانہ

رہسی نام نشان تساݙا جے تئیں زمین زمانہ

کر انصاف مصنف دا شالا ہووی رحم ربانہ

ہیں منصف مشہور جہان وچ فائز فیض رسانہ

تیرھویں سخت صدی ہئی پوری سن صاحب فرزانہ

روز سنوار ظہر دے ویلے دوم صفر شکرانہ

کیتم ختم بخوبی اے افسانہ بادشاہانہ(190)  

مثنوی وچو ں کلام دا نمونہ ۔ پہلے درویش دی سرگزشت دا ابتدائی حصہ:

پہلے یار فقیر مسافر ڳالھ مہاڑ اٹھائی

آکھیں یار سݨو غم میݙا جو سختی سر آئی 

وطن آہم ملک یمن وچ پشت بہ پشت آبائی

خواجہ احمد پیئو میݙا ہا صاحب بھال بھلائی

نہ کوئی مثل سوداگر ہا وچ ملک خدائی

زر و دولت اسباب خزائن برسر فضل الٰہی

سے نوکر لکھ باندی بردی بالکل غرض نہ کائی

ہر ہک ملک ولایت دے وچ کوٹھی ہئی بݨوائی

تھیوے سود منافع نوکر آندے لݙائی

ݙو فرزند ݙتے رب لطفوں بھیݨ ݙوجھا میں بھائی

تھی ہمشیر جوان جݙاں ہوئی شادی ترت سدھائی

رہاں اکیلا گھر وچ ہر دم اصلوں ٻاجھ نہ کائی

نہیں وفا وچ عالم دے ہے کوڑی ہوس پرائی

پیئو  تھیا بیمار  کئی  ݙینہ آخر  امر  خدائی 

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
محمد چہارم

محمد چہارم عثمانی ہک عظیم سلطان ہن جنہاں نے عثمانی سلطنت دیاں زمینیں ودھائیاں اَتے سلطنت کوں ہک نویں عروج دی طرف ودھايا۔ 
محمد چہارم 1648ء توں 1687ء تائیں عثمانی سلطنت دا سلطان رہیے۔ اُنہاں نے اپݨے دور حکومت وچ سلطنت دیاں سرحداں کوں ودھايا اَتے یورپ تے ایشیا وچ عثمانی سلطنت دا دبدبہ ودھایا۔ اُنہاں دے دور حکومت وچ عثمانی فوج نے کئی اہم جنگاں جِتیاں۔
## دور خلافت
یورپی ممالک اُتے حملے: محمد چہارم نے یورپی ممالک اُتے کئی حملے کیتے تے اوہناں کوں شکست ݙتی۔

عثمانی سلطنت دی وسعت: محمد چہارم دے دور حکومت وچ عثمانی سلطنت اپݨے عروج اُتے پہنچی تے اوندیاں سرحداں یورپ توں گھن کے ایشیا تک مزید پھیل ڳیاں۔

فنون لطیفہ دی ترقی: محمد چہارم فنون لطیفہ دے بہت شوقین ہن تے انہاں دے دور حکومت وچ فنون لطیفہ دی بہت ترقی تھئی۔

اسلامی تعلیمات دی ترویج: محمد چہارم نے اسلامی تعلیمات دی ترویج تے اشاعت اُتے بہت زور ݙتا۔

ویانا دی لڑائی: محمد چہارم ویانا اُتے قبضہ کرݨ چاہندے ہن پر اوہ اوندے وچ کامیاب نہ تھی سڳے۔

مغربی ممالک نال مقابلہ: مغربی ممالک دی صنعتی ترقی دے مقابلے وچ عثمانی سلطنت پچھاں رہ ڳئی۔
## وفات
محمد چہارم 6 جنوری 1693ء کوں ادرنہ وچ وفات پا ڳئے۔

## حوالے
حسینی ٻہمݨاں دا کلام

سرائیکی مرثیے دی سب توں قدیم صورت جیڑھی ساݙے سامݨے آندی ہے او حسینی ٻہمݨاں دے کبت ہن ۔ انہاں کبتاں وچ681ء دے نیڑے تیڑے دی جیڑھی سرائیکی شاعری دا نمونہ ملدے او ڈھیر ساری سنسکرت ملوڑ ہندی ہے ۔ ایندی سب توں وݙی وجہ اے ہے کہ حسینی ٻہمݨ زیادہ تر اپݨی قدیم زبان دا سہارا گھندے ہن تے ہُوں اپ بھرنش دی قدیم صورت کوں اپݨے خیالات دے اظہار دا وسیلہ بنڑیندے ہن۔ اختر وحید اپݨی کتاب ملتانی زبان دے قواعد تے فرہنگ مطبوعہ ملتانی ریسرچ اکیڈمی ملتان وچ انھاں کبتاں دا زمانہ بکرماجیتی عہد دے نیڑے یعنی681)ء) مقرر کریندن۔(9)میر حسان الحیدری دے مطابق صادق آباد تے سندھ دے علاقیاں وچ اَڄاں تئیں ایجھی قوم آباد اے جینکوں چارݨ آکھیا ویندے اے پُراݨے شجرے تے کبت سُنُویندن۔ (10)اینویں سئیں علامہ عتیق فکری نے اپݨی کتاب العتیق العتیق وچ حسینی برہمناں کوں سرائیکی زبان دا قدیم محافظ فرقہ قرار ݙیندن تے ملتان وچ وَسݨ والے سو سالہ حسینی برہمن نال اپݨی ملاقات بیان کر تے اختر وحید ہوراںدی تصدیق کریندن۔ اے حسینی ٻہمݨ قیام پاکستان تئیں ملتان ‘ بہاول پور ‘ دیرہ غازی خان تے دیرہ اسماعیل خان دے علاقیاں وچ اے کبت سُݨا سُݨا تے خیرات منگدے ہن۔ اِنھاں کبتاں دی زبان تے لہجہ ٻہوں قدیم ہے تے سرائیکی مرثیے دی پہلی پوڑی دے طور تے ایندی حیثیت منی ہوئی ہے۔

سدھ جھوجھا کی انش میں دت نام سلطان

سدھ دیوگ جو بیر جی عرب کیو استھان

رائے پن پن آتمی کریں دیس جو دھیان

دھارو میرو جودت ہن عرب کیو استھان

جئے دت جو بیر سار دو ٹوک مچائی

سب شترو کو مار بیچ رن پھیرے دہائی

بچے بھیر کو چوٹ فتح میدان جو پائی

بدلیہ لیا حسین ‘ دھن دھن کرے لوکائی(11) 

(ترجمہ) ’’سدھ جھوجھا اسم بامسمی بادشاہ نے جو سدھ یوگ جی دی اولاد وچوں ہے ‘ عرب وچ دیرے لا تے نیک سیرت رائے پن اپݨی سلطنت دا دھیان کرݨ والا ‘ دھارو میرو جودت ہن۔ اِنھاں نے عرب کوں اپݨا وطن بݨایا۔ دتاں نے بہادری نال اپݨے دشمناں کوں قتل کر تے اُنھاں تے خوف طاری کر ݙتا تے جیڑھے ویلے اُنھاں فتح پاتی تاں جنگی نقارے وجائے ڳئے۔ حضرت امام نے بدلہ گھدا تے لوکی بہادر بہادر آکھݨ لڳے ‘ ایں ٹوٹے دی زبان خالص سرائیکی کائنی اتے نہ اِی ایندا زیادہ حصہ حضرت امام حسینؑ دے مرثیے تے مبنی ہے پر زبانی روایتاں کئی ایجھیاں ملدین جو اے حسینی ٻہمݨ اکثر ایجھے ٹکڑے ڳلی ڳلی پھر تے سُنُویندے ہن۔ جنھاں وچ واقعات کربلا دا واضح ذکر موجود ہوندا ہئی ۔ ہِیں کیتے واقعہ کربلا دے ہک سال بعد اے منظوم ٹوٹے اساݙے کیتے ٻہوں مُل مہانگے ہن۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
اسماعیلی پیراں دا کلام

اسماعیلی عقیدہ دے اٹھارہویں امام سید نا مستنصرباللہ دے فرمان مطابق سید نور الدین 463ھ؍1079ء وچ سندھ ‘ ملتان تے گجرات وچ آئے تے اِتھاں اپݨے عقائد دی تبلیغ کیتی۔ ایں طرح اِتھوں دے لوک شیعیت ول متوجہ تھئے ۔(12) اِنھاں بزرگاں نے خود کوں سید سادات تے ست گرنور دے ناں نال مشہور کیتا۔ انھاں بزرگاں نے اپݨی تبلیغ واسطے مقامی زباناں کوں اختیار کیتا۔ سید نور الدین دے بعد سید نور الدین شمس سبزواری 560ھ؍ 1065ء تا675ھ ؍1176 ء نے سرائیکی علاقیاں وچ تبلیغ کیتی۔ انھاں دے بعد پیر شہاب الدین تے اُنھاں دے فرزند پیر صدر الدین نے 689ھ ؍1290ء توں808ھ؍1409ء تئیں ملتان ‘ گجرات تے سندھ وچ اپݨی تعلیمات دا پرچار کیتا۔ پیر صدر الدین دے پُتر سید حسن دریا تے ݙوجھے اسماعیلی بزرگاں نے مقامی زباناں وچ گنان پیش کیتے ۔ (13)اے گنان نظم ‘کافی تے سی حرفیاں دیاں صورتاں وچ موجود ہن۔ ایں دینی شاعری دا وݙا موضوع اسلام دے اصول ‘ تصوف بھائی چارہ تے حضرت علی علیہ السلام دی تعریف و توصیف ہے۔ کتھاہیں کتھاہیں انھاں بزرگاں نے اپݨے گناناں وچ واقعاتِ کربلا دا حوالہ ݙتے‘ اے گنان گجراتی ‘ سندھی تے سرائیکی وچ ملدن۔

پنجویں توں اٹھویں صدی ہجری تئیں اسماعیلی بزرگاں دے سرائیکی گنان سرائیکی مرثیے د ی صورت وچ دستیاب تھیندن ‘ جیویں ٻوجھ نرنجݨ دے پنجویں پاٹھ وچ شہادت بارے اے شعر ہن۔

داتھیں ہوئی مثال میں آوے

تاتھیں ہوئی جا شہادت پاوے

چوتھا ملک شہادت کہیں

بھلا بُرا سب جامے لہیں(14) 

ایں طرح سی حرفی سید احمد شاہ:

ایک نور محمد مصطفیٰ

دوجا نور علی مرتضیٰ

مائی فاطمہ بھی اُن کے بیلے

حسنؑ حسینؑ اس نور ماہیں کھیلے 

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
قرا مطی دور اقتدار

انھاں تاریخی شواہد توں معلوم تھیندے کہ ملتان تے سامہ بن لوئی دا خاندان 372ھ تئیں برسر حکومت ریہا۔ایندے بعد قرامطہ دا ملتان تے قبضہ تھی ڳیا تے جلیم بن شیعبان نے اِتھاں اسماعیلی حکومت دی بنیاد سٹی۔ ابوریحان البیرونی نے کتاب الہند 424ھ وچ ملتان اِچ قرامطہ دے اقتدار دا حوالہ ݙیندیں ہوئیں لکھیئے۔

’’جیڑھے ملتان تے قرامطہ قابض تھئے تاں جلیم بن شیعبان نے جیڑھا بزور قابض تھیا ہئی بنو اُمیہ دے وقت بݨݨ والی سابق جامع مسجد کوں بند کر ݙتا۔ اوندی جا تے ٻئی مسجد بݨوائی تے قرامطہ دے ظہور دا زمانہ اساݙے زمانے تے مقدم ہے تے اے تقدم تقریباً سو سال دا ہے ۔‘‘ البیرونی دے ایں بیان توں تاریخ سندھ دے مصنف اعجاز الحق قدسی کوں مغالطہ لڳے کہ ہک سو سال پہلے قرامطہ دے ظہور دا مقصد ملتان وچ ظہور مراد ہے حالانکہ البیرونی نے عراق تے خلیج فارس دے ساحل تے قرامطہ دے ظہور دی طرف اشارہ کیتے۔

بشاری مقدسی نے اپݨے سفر نامے وچ ہک ٻئی ڳالھ دی طرف اشارہ کیتے کہ بنو سامہ دے زمانہ حکومت دے دوران ملتان اِچ اسماعیلی داعی متواتر تبلیغ کریندے پے ہن تے انھاں دی تبلیغ دے نتیجے وچ اندرون شہر بغاوتاں تھیاں تے بنو سامہ دا اقتدار ختم تھی ڳیا تے اتھاں جلم بن شیعبان نے 373ھ 84)۔983ء) قرامطہ دی حکومت قائم کر ݙتی۔ قرامطہ صحیح معنی اِچ عرباں تے نبطیاں دی انھاں باغی جماعتاں دا ناں ہئی جیڑھے264ھ؍ 877ء توں عراق زیریں اِچ زبخ دی جنگ غلامی دے بعد منظم تھیاں۔ پُر جوش تبلیغ دے باعث ایں خفیہ جماعت دا دائرہ عوام ‘ کسان تے اہل حرفہ تک وسیع تھی ڳیا۔ الاحساء اِچ انھاں نے خلیفہ بغداد توں آزاد تھی تے ہک ریاست دی بنیاد رکھی تے خراسان ‘ شام تے یمن وچ انھاں دے مرکز قائم تھی ڳئے ۔ بعد وچ ہک اسماعیلی خاندان نے ایں تحریک تے قبضہ کیتا۔ اِنھاں نے297ھ؍ 910ء وچ خلافتِ فاطمیہ دے ناں نال ہک حریف سلطنت قائم کیتی۔ ایں تحریک دے اولین قائد قرمط نے واسط دے مضافات توں شروع کیتا۔277ھ ؍890ء وچ اُوں نے کوفے دے مشرق وچ ہک دارالہجرۃ (محفوظ محصور کمین گاہ) دی بنیاد سٹی۔287ھ؍ 909ء وچ عبید اللہ نے فاطمی خاندانی لقب اختیار کیتا تے ایں طرح عبداللہ نے اَذان دے خاتمے تے صلواۃ علیؓ النبی دی ترویج کیتی۔ (8)

قرامطہ دے دور اقتدار اِچ ایں علاقے وچ مرثیہ گوئی کوں ٻہوں رواج حاصل تھیا۔ قرامطیاں نے واقعاتِ کربلا دے حوالے نال ہندواں اِچ وی اپݨے عقائد دی تبلیغ کیتی تے انھاں کوں کئی مراعات وی ݙتیاں جیندے نتیجے اِچ ہندو آبادی وی ہندومذہب دے نال نال ذکر حسینؑ کرݨ لڳ پئی ۔ ایں طرح ملتان برصغیر پاک و ہند وچ مرثیے داپہلا مرکز بݨیا۔ ایں توں علاوہ واقعہ کربلا 61ھ دے بعد پورے عالمِ عرب وچ وݙے زور شور نال ایندا ردِ عمل شروع تھیا۔ بنو اُمیہ تے بنو عباس دے دورِ حکومت اِچ ٻہوں سارے عرب مہاجرین ہجرت کرتے وادیٔ سندھ اِچ داخل تھئے۔ سندھ دی پہلی عرب آبادی منصورہ دے علاوہ اوچ تے ملتان وچ کافی عرب مہاجرین آبادآن تھئے ۔ مہاجرین اِچ ڈھیر ساری تعداد سادات دی وی ہئی جیڑھے واقعات کربلا کوں اپݨے سینے نال لا تے اِتھاں آن وسیئے تے مقامی آبادی کوں اِنھاں حالات و واقعات دا سونہا کیتا۔ ملتان وچ اسماعیلی حکومت دے قیام ۔ اسماعیلی مبلغین دی تبلیغ ‘ سرائیکی علاقیاں وچ علوی ہاشمی خانداناں دی آبادی تے شیعیت دے وادھے نے ایں سارے سرائیکی علاقے اِچ کربلا تے اہل بیت دے ذکر کوں پھیلا یا۔ جیندے نتیجے اِچ یقینا اُوں ویلے اِتھاں ذاکری تے مرثیہ گوئی کوں فروغ ملیا ہوسی مگر افسوس جو ایں علاقے دے ابتدائی مرثیے بارے اساݙے کول کوئی تحریری شہادت موجود کائنی۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
مولوی اللہ بخش فدوی

آپ دا پورا ناں مولوی اللہ بخش ہئی۔ آپ فدوی تخلص کریندے ہن۔ آپ دا گھر دریا خان تحصیل بھکر وچ ہئی۔ بچپن وچ اِی آپ ڈیرہ اسماعیل خان دے مشہور عالم سید مرید حسین شاہ المعروف عون شاہ دے کول شاگرد تھی ڳے تے ساری حیاتی ڈیرہ اسماعیل خان وچ اپݨے استاد کول گزار ݙتی۔مولوی اللہ بخش فدوی ٻہوں عالم شخص ہن۔ فنِ موسیقی وی ڄاݨدے ہن۔ مجلس پڑھن دے فن وچ استاد منے ویندے ہن۔ زبردست سرودی سوز خوان ہن۔ انھاں دی وفات چوݙویں صدی دے شروع 6جمادی الاول 1351ھ مطابق 1883کوں تھی۔ چوݙویں صدی دے شروع دا تذکرہ چھیکڑی دور دے ہک شعر اِچ کریندن۔

تیرھویں صدیاں گزر ڳیاں لڳی ہے چوݙویں صدی

اڄݨ حسین ؑدے مارݨ کیتے لوک ودن کمراں ٻدھی

کلام دی ونکی۔

### مرثیہ:
پردیس دی خوشی ہے غم

شالا کوئی نہ ہووے بے وطن

نہ تباہ ہووے او اُڄڑے بن

جیندی گزری وچ بادشاہی رتن

ٻانہے بہشتی جیندے ‘ تن اطہر دے زیب ہوون مدام

افسوس اوسدے تن کوں چالہی روز نہ ملیا دفن کفن

لہندی بہار دے وچ خزاں آوندی نہ دستور ہے

قربان اوس باغبان داجیندا اُڄڑ ڳیا پھلدا چمن

صبح کوں شہر بانو دے ویہڑھے باغ کھلیا ٻچڑیاندا

ڈھلدے ݙوپہراں تائیں تباہی ہو ڳیا سارا صحن

لٹوا کے گھر سارا شیر اُمت گناہگار بخشاوائی

فدوی حشر دا خطر کیا لڄ پال ہے شاہ زمن

مولوی اللہ بخش فدوی دیرہ اسماعیل خان دے وسوں واݨ ہن۔ آپ نے اوں وقت دے ہک ٻہوں وݙے ذاکر سید مرید حسین بموں شاہ توں فنِ ذاکری دی تربیت حاصل کیتی۔ فدوی نیک سیرت تے درویش صفت آدمی ہن۔ آپ دا شمار تیرھویں صدی دے نامور مرثیہ گو شاعراں وچ تھیندے۔ فدوی 1243ھ دے نیڑے تیڑے جمیے تے 6جمادی الاول 1301ھ ؍ 1883ء وچ اللہ سئیں کوں پیارے تھی ڳئے۔

### نمونہ کلام :
فانی جہان بھروسہ نیں زندگانی دا

سو سال زندہ گر ریہے پیسی جام فانی دا

دنیا مثال ہے جیویں باب پاݨی دا

کل من علیہا فان امر حق سبحانی دا

عملاں دے ٻاجھ ہرگز نہ کجھ ویسیا

الفت سخی حسینؑ دی ہر جا چھڑیسیا

دفعہ شہادت حضرت عباس علیہ السلام وچوں حضرت عباس علمدار دی بہادری دا بیان ݙیکھو:

تیغ دریغ نہ تھیوے گھدے یکسر ناری ویڑے

آب فرات دا زہر ہلا ہل جاں نہ آوݨ نیڑے

آکھے عمرا ݙسو بھیڑے کیا پھیر پیوہے بھیڑے

آکھن رن وچ آن پیا کوئی شیر ہے شیر ہے شیر ے

دید تلے جو آندا جاندا تھی ڈھاندا دو تک ہے

آکھن شامی ہے ہے ہے ہے تیغ نہیں ایہہ چک ہے

آکھے عمرا مارݨ والا ہکو ہے یا لکھ ہے

آکھن شامی قسم خدا دی ہک ہے ہک ہے ہک ہے

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
مولوی فیروز الدین

مولوی فیروز الدین فیروز بھکر دے رہن والے ہک مہاندرے مرثیہ گو شاعر گزرین۔ آپ نے سرائیکی زبان دے مرثیے کوں ہک نواں رنگ تے روپ عطا کیتا۔ مولوی فیروز ٻہوں عالم فاضل شخصیت دے مالک ہن۔ آپ دے کلام وچ وݙی تاثیر تے درد ہے۔ مضامین کربلا بیان کریندیں وقت آپ موضوع دی مناسبت نال ایجھے لفظاں دا انتخاب کریندن جو شعر خود بخود دل وچ پیوست تھی ویندن۔ مولوی فیروز نے تقریباً تمام اصنافِ شاعری وچ مرثیہ لکھیے۔ او اپݨے زمانے دے سرتاج شاعر شمار تھیندے ہن۔ لنگویسٹک سروے آف انڈیا دی اٹھویں جلد وچ سر جارج گریرسن نے مولوی فیروز دی شاعری تے مرثیہ گوئی دا چنگا چوکھا ذکر ا کیتے۔ فیروز پہلے سنی عقیدہ رکھدے ہن۔ بعد وچ انھاں شیعہ مسلک اختیار کر گھدا۔ آپ1306ھ؍ 1889ء وچ فوت تھئے ۔ فیروز دے کئی مجموعے چھپے ہوئے ملدن ۔ گنجینہ تقاریر ‘ صحیفہ ماتم ‘ سفینہ غم ‘ اسرارِ ماتم ‘ انوارِ ماتم ‘ دختر ماتم ‘ شمع ماتم ‘ توضیح ماتم ‘ تے اسرارِ ماتم وغیرہ مولوی فیروز نے مرثیہ دے وچ نثر دے ٹکڑے وی ٻہوں استعمال کیتن۔ آپ وی نثر وچ خطابت دا زور وی ہے تے عربی ‘فارسی دا وی کافی اثر ݙسدے۔  نثر وچ روانی ‘ برجستگی تے حسن ہے بلکہ اے آکھݨ سچ لڳدے کہ فیروز نے نثر وچ وی شاعری کیتی ہے۔ مولوی فیروز الدین فیروز دے ہک نوحے دے کجھ بند :

میں کھڑی ہاں شام تیار ‘ وے ویرݨ اللہ دے حوالے

میں قیدی ہاں لاچار ‘ وے ویرݨ اللہ دے حوالے

میں جھوک لڈائی ہے پار وے ‘ ویندا بحر غماندا تار وے

وے ویرݨ اللہ دے حوالے

میݙی سنگت چا ترڑیوے ‘ بھیݨ اُڄڑی کوں نہ نال نتوے

میݙا اللہ ٻاجھوں کیا ݙٹھوئے‘ ہم سر تے بار ہزار وے

مویاں جیندیاں سانگے ترٹے موئے چھٹے جیندے لٹے

راہ ویندی ساتھ مسافر لٹے ‘ وہے غم دا دریا تار وے

اساکوں آئے ݙاڈھے ظلم دے رولے ‘ سکینہ کوں ماریا شامیاں گھولے

ݙے جھنڑکاں شمر ݙاڈھا ٻولے ‘ اوندے سر تے آندی چھک تلوار

مونجھا روح تھیم درماندا ‘ جاں ماریا ݙٹھم ساتھ سڄݨاندا

کُھٹ ونڄے جے کوئی دم باقی رہندا‘ ݙکھی جیڑا ہم لا چار وے

توں بن آہی غم وچ جالے ‘ یا سید توں ہیں لڄ پالے

رکھیں فیروز کوں دامن نالے ‘ وچ خالق دے سرکار وے(45)  

لینگوسٹک سروے آف انڈیا وچ فیروز دے مرثیے دا انگریزی ترجمہ وی شامل ہے۔ اے ترجمہ سر جمینرولسن نے کیتے۔ اے ولسن دی گریمر اینڈ ڈکشنری آف شاہ پوری وچ شامل ہے۔(46)

  فیروز دا مرثیہ اے ہے:

کتھ مدینہ کتھ شاہ نجف ‘ تھیا شام مقام سکینہ دا

ملک پیغمبر ذات خدا دی ‘ کرن ارمان سکینہ دا

سن آوازہ عمرشمر دا ‘ روح معصوم دا ہا ٻہوں ݙردا

سانگ دے اُتوں پیو اکبر دا ‘ رکھے دھیان سکینہ دا

جے کوئی ݙیس پرائے مرویندا ‘ توڑے ہووے دشمن ڈھیندا

ہے ہے سَیت ریہا ڳلیندا ‘ کفن دے کاݨ سکینہ دا

جاں غش وچ ونڄ علی عابد ہݙ کے ‘ آکھے میت سکینہ دا ویرݨ کوں سݙ کے

تیݙے زخماں توں بھیݨ صدقے صدقے ‘ نہ کوئی لڳیا ٻاݨ سکینہ دا

شبیر فیروز دا ہر دم ماݨے ‘ جہاں تیݙے توں تیݙے کاݨے

جگ ویری توں رکھ دھیا نے ‘ صدقے ذیشان سکینہ دا

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
چوݙویں صدی وچ مرثیہ

سرائیکی مرثیے وی صدیاں تے کھنڈی ٹور دا جائزہ گھنیجے تاں تیرھویں تے چوݙھویں صدی دی شاعری اپݨی نظیر نیں رکھدی۔ چوݙھویں صدی وچ شعراء پچھلی صدی دی روایت کوں اڳوں تے ٹوریا بلکہ ایندے وچ ٻہوں سارا فکری وادھا کیتا۔ ایں دور وچ اردو مرثیے دے عناصر ترکیبی وی سرائیکی مرثیے وچ متعارف کرائے ڳئے ہن۔ مرثیہ صرف رووݨ رواوݨ دی شئے نہ رہی بلکہ اوندے وچ علمیت‘ ادبی تے فنی محاسن ٻہوں پکویں انداز وچ سامݨے آئے ‘ ایں توں علاوہ سرائیکی نثر کوں ٻہوں پکاوت تے پھیلائو ملیا ۔ شعراء نے واقعاتِ کربلا دے بیان کیتے نویاں نویاں راہیں اختیار کیتیاں ‘ نثر تے شاعری نال ملوڑ مجلساں لکھݨ دا روج ودھیا۔ شعراء نے واقعہ کربلا دے بیان توں پہلے ݙوجھے مذہبی موضوعات کوں وی تمہید دے طور تے شامل کیتا۔ مرثیہ وچ حمد ‘ نعمت تے حضرت علی علیہ السلام دی منقبت کوں مرثیے وچ ہک مستقل موضوع دی حیثیت ݙتی ڳئی ۔ ایں دور وچ مرثیے دیاں لاتعداد کتاباں چھپیاں تے بے شمار شعراء نے مرثیہ گوئی دا بکل اپݨیاں فکری تے تخلیقی سوکھڑیاں نال بھریا۔ چوݙھویں صدی دے پہلے ادھ وچ جیڑھے سب توں مہاندرے مرثیہ گو ہن انھاں دے ناں ہن گل محمد عاشق ملتانی ‘ منشی نبی بخش ‘ مضطر ملتانی ‘ غلام حیدر فدا ‘ امام علی شاہ شفیق ‘ سید نو بہار سیری ‘ عاشق حسین شیرازی ‘ شرف ملتانی وغیرہ۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
منشی نبی بخش مضطر ملتانی

1290ھ؍1878ء۔1359ھ؍1940ء منشی نبی بخش مضطر ملتانی دی مرثیہ گوئی دا ہوکا سکہ پورے ملک وچ چلدا ہئی۔ او تمام زندگی پنجاب ‘ سرحد تے سندھ دے دور دراز علاقیاں وچ مجلساں پڑھدے ریہے۔ مضطر ملتانی سید علی شاہ چھینوی دے شاگرد ہن۔ مضطر کوں اپݨے وقت وچ شیریں گفتار ‘ وجیہہ العصر سلطان الشعراء پنجاب دے ناں نال یاد کیتا ویندا ہئی۔ مضطر نے حمد و نعت تے قصیدے ٻہوں کمال دے لکھین ‘ گلدستہ مضطر وچوں ونکی:

سخی شبیر ؑنے یارو ودھایا شان کربل دا

ڳیا ودھ باغ جنت توں ایہو بستان کربل دا

نبیؐ دا دل ربا یارو اُمت دا پیشوا یارو

آہی ݙوجھی محرم دی تھیا مہمان کربل دا

تھیس جاں بخت دا پھیرا لڳا سرور دا آ دیرا

ملک صلی علیٰ آکھݨ آیا سلطان کربلا دا

نبی دے ناز دے پلئے ‘لہو تے خاک وچ رلیے

غضب ہے گرم ہا یارو ٻہوں میدان کربل دا

ٻہوں ظلم و جفا ہویا‘ نبی دا گھر صفایا ہویا

کیویں کوئی ݙسے یارو بھلا ارمان کربل دا

زمین و اَسمان اُتے ایں سارے جگ جہان اُتے

ایہو منظور ہا رب کوں چلے فرمان کربل دا
مولوی گل محمد عاشق ملتانی

(1858ء۔1933ء )

مولوی گل محمد عاشق ملتانی کوں چھوٹی عمراں توں اِی مرثیہ خانی دا شوق ہئی ۔ ہِیں شوق دی خاطر انہاں دل لا تے عربی فارسی دی تعلیم حاصل کیتی۔ آپ شروع توں اِی شعر و ادب دیاں محفلاں وچ شرکت کریندے ہن شاعری وچ او مضطرملتانی دے شاگرد ہن۔ عاشق ملتانی کوں مصائب دے بیان وچ ملکہ حاصل ہے ۔ عاشق ملتانی اپݨے نوحے ‘ مرثیے تے قصیدے وچ مضطر ملتانی دی طرح طویل ردیف دا انتخاب کریندن۔ ردیف دی سوہݨی تکرار انھاں دے کلام وچ ٻئی وی زیادہ تاثیر تے روانی پیدا کر ݙیندی اے ۔ عاشق ملتانی کوں رزمیہ نثر تے رزمیہ شاعری وچ ٻہوں مہارت ہئی۔ اکثر او مقفع تے مسجع نثر لکھدے ہن۔ نثر وچ فارسی ‘ عربی دے الفاظ دی وی کثرت ملدی اے۔ آپ ݙوہڑیں اتے مرثیے وچ آیاتِ قرآنی تے احادیث دا وی خوبصورت استعمال کریندے ہن۔ نمونہ کلام:

میں قرآن اوں ویلے دا جاں آئیاں زہرا ڄائیاں

وال پریشان چاک گریباں سر وچ خاکاں پائیاں

آمد خیر دی ہووے نانا آکھن درد ستائیاں

مارو تھل کنڈیالے وچ میں ویر مرا کر آئیاں

نہ کعبہ آرام ڈھیا احرام کوں تروڑ ݙتونے

کوفہ تک نہ پہونتے آہن آ کر ویڑھ گھدونے

مارو بݨ کر بل دے وچ آ مل کر ظلم کیتونے

پاݨی بند سادات دا کرکے رَڄ رَڄ آپ پتونے

ݙینہ ݙہانویں دے کیا ݙساں کیا کیتا ظلم دے بانی

روندے رہ ڳئے ٻال نماݨے کرکے پاݨی پاݨی

کہیں سینے وچ سانگ جھلی کہیں ڳل وچ جھلی کانی

من دریا تے ماریا ڳیا قبلہ حیدر ثانی

آخر پاک نواسے تیݙے سر سجدے وچ پایا

ہئی نماز سرور دی رہندی ظالم خنجر چلایا

ترہیں ݙینہاں دا بھکہ تسہ ماریا زہرا ڄایا

در خیمے تے روندی ریہم کہیں کوں ترس نہ آیا

بعد شہادت شاہ بیکس دی جو ہوئی سو ہوئی

چھوٹے چھوٹے ٻال رُلے آ کون کرے دلجوئی

ہر کوئی دشمن ڄاݨ ݙسے نہ محرم حال دا کوئی

ہے ارمان اے نانا سائیں مول نہ خبر گھدوہی(52)

مولوی گل محمد عاشق ملتانی دیاں وی ٻہوں ساریاں تصنیفاں یادگار ہن۔مصباح نورانی ‘ الواح نورانی ‘ مہتاب نورانی ‘ آئینہ نورانی ‘ مطلع نورانی ‘ مرقع نورانی‘ صحیفہ نورانی ‘ گوہر نورانی ‘ دربار نورانی ‘ تاج سلیمانی ‘ پیغامِ عاشق (حصہ اوّل ‘ دوم) یادرگارِ عاشق وغیرہ۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
غلام حیدر فدا

4نومبر1943ء غلام حیدر فدا کروڑ لعل عیسن دے رہݨ والے ہن ۔ غلام حیدر فدا سرائیکی مرثیہ گو شعراء وچ اپݨا نویکلا مقدام رکھدن۔آپ نے مرثیے وچ آیاتِ قرآنی دا استعمال زیادہ کیتے ۔ ایں توں علاوہ آپ دا کلام زور بیان اور جوش و جذبے وچ بناں ہمعصر شعراء کنوں کافی نکھیڑواں ہے ۔ فدا نے حمد و نعت دے علاوہ مرثیے دیاں تمام مروجہ اصناف وچ اپݨے فن دے جوہر ݙکھائے۔ انھاں دے کلام وچ اساکوںݙوانگی ملدی ہے ۔ کتھاہیں الفاظ دی شان و شوکت‘ عربی فارسی دے الفاظ دی کثرت تے اندازِ فکر خالص عالمانہ ہے ۔ کتھاہیں او سادگی تے سدھے سادھے جذبیاں دی سدھے سادھے طریقے نال عکاسی کریندن۔ سئیں غلام حیدر فدا کوں دبیر پنجاب لوکاں دی طرفوں خطاب ملیا ہئی۔ انھاں دا شمار سرائیکی زبان دے مہاندرے مرثیہ گو شعراء اِچ تھیندے ۔ فدا دے ٻہوں سارے مجموعے شائع تھین۔ جنہاں دے ناں اے ہن۔ آفتابِ مدینہ ‘ اخبارِ شہداء ‘ اذکارمدینہ‘ اسرارِ الشہداء‘باغِ شہداء ‘ جنگ خیبری‘ تصویر کربلا ‘ تنویر الہدا‘ دربارِ شہداء ‘ ریاض الشہداء‘ سید الشہداء‘ گلزار انّما ‘ معراج الشہداء‘ موجِ غم واقعات چہلم ‘ نجم الہدا حصہ اول دوم وغیرہ۔

جاں اکھیاں نوٹیاں پاک نبی کِھل ڳیاں اُمت دیاں اَکھیاں

جتھ ٻاجھ سلام کلام ناہی اوتھ ظلم دیاں رسماں رکھیاں

تطہیر قدیر دے پلیاں دے آ در تے بھاہیں بھکھیاں

رَڄ پہلو دے آزاد ݙٹھے یارو حرم حریم دے پکھیاں

…………

کتھ ہے پاک رسولؐ تبول دے ادب ݙسانوݨ والا

علی ولی کوں منبر تے ہے کون بھلانوݨ والا

نور العین حسنین دا کتھ ہے مونڈھے چانوݨ والا

زُلفاں مثل مہار بنا بازار پھرانوݨ والا

اَنُ معروف و مشہور مرثیہ گو شعراء دے علاوہ چوݙھویں صدی دے آخر اَدھ وچ جنھاں ایں میدان وچ عروج حاصل کیتا تے مرثیہ گوئی دے میدان دی آبیاری کیتی اُنھاں وچ نشابر ناں ہن۔ سید امام علی شفیق ‘ حاجی نبی بخش شوق کربلائی ‘ منشی نور محمد گدائی ‘ منشی محمد رمضان بہار ملتانی ‘ منشی محمد خاں ناز ‘ قاضی خدا بخش محزون ‘ مولوی شریف الدین ملتانی ‘ حافظ اللہ بخش شائق ‘ میر باز محکوم ‘ احمد بخش سیف بھٹی۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان