امان اللہ کاظم: اکھریں دی ڳول وچ

ایں حقیقت توں انکار نئیں کیتا ونڄ سڳدا جو کہیں وی زبان دے قاعدے قانون اوندی نویکلی حیثیت کوں ثابت کریندن ۔ اے اصول ݙوجھیں زبانیں کیتے غیر اہم ، اوپرے تے وکھرے وی تھی سڳدِن ۔ ایہا وجہ ہے جو کہیں ٻئی زبان کوں سِکھݨ تے اَلاوݨ سانگے انھیں اصولیں دا خیال رکھݨ ضروری ہوندے ۔ اِتھاں اے ڳالھ وی اہمیت رکھیندی ہے جو ماء ٻولی سِکھݨ کیتے انسان قاعدے قانون دا متھاج نئیں ہوندا ۔ کیوں جو ٻلپݨ توں جیڑھے اکھر اوندے کنیں وچ پوندِن او ایں طرحاں گھر کر گھندِن جو او ڳالھ مہاڑ سِکھ گھنݨ دے نال نال لاشعوری طور تیں قاعدے قانون وی پرکھ گھندے ۔ جے تئیں ݙوجھیں زبانیں دے قاعدے قانون پرکھݨ دی ڳالھ ہے تاں تاریخ گواہ ہے جو سندھ وادی دیں زبانیں دے اصول انھیں لوکیں تیارکیتن جنھیں دا ڳانڈھا ایں دھرتی نال نہ ہا تے او اِتھوں دیاں زباناں سِکھݨ چاہندے ہَن۔

سرائیکی زبان دے حوالے نال ݙٹھا ونڄے تاں ایں زبان دے قاعدے قانون سامݨے گھن آوݨ وچ غیر ملکی ماہر پیش پیش رہ ڳئین ۔ غیر ملکی ماہر جتھاں سرائیکی زبان کوں آپݨی پرکھ موجب مختلف ناں ݙیندے رہ ڳئین اُتھاں ایں زبان دی وکھری تے نویکلی حیثیت بارے وی انھیں دی رائے اَٹل ہے ۔ 1881ء وچ پیش کیتی ڳئی ایڈورڈ اوبرائن دی کتاب ’’گلاسری آف دی ملتانی لینگوئج‘‘ شوکت مغل کوں 1903ء وچ جے وِلسن تے پنڈت ہری کرشن دے کیتے ڳئے ودھارے نال نویں رنگ وچ پیش کیتا ڳیا تاں اوندے وچ گرائمر دا حصہ وی شامل ہا ۔ شوکت مغل دی کاوش نال 2002ء وچ ولا شائع تھیوݨ والی ایں کتاب وچ وی اے حصہ ݙٹھا ونڄ سڳدے ۔ ویہویں صدی دے پہلے ویہارے وچ سامݨے آوݨ والی جارج گریرسن دی کتاب ’’لینگوسٹک سروے آف انڈیا‘‘ وچ سرائیکی زبان کوں ’’لہندا‘‘ دا ناں ݙے کے ایندی گرائمر وی ݙتی ڳئی۔اکویہویں صدی دے شروع وچ ایں کتاب وچ سرائیکی حوالے نال پاتے ونڄݨ والے مواد کوں ’’دی سرائیکی لینگوئج‘‘ دا ناں ݙے کے انج کتاب دی شکل وچ پیش کر ݙتے ۔ روس دے لسانی ماہر یو اے سمرنوف 1975ء وچ ’’دی لہندی لینگوئج‘‘ دے عنوان نال سرائیکی زبان دا احاطہ کیتے جینکوں ترائے عشرے بعد شوکت مغل دی کوشش نال ہک واری وَل چھپݨ دا موقع مل ڳئے ۔ ایندے وچ وی زبان دے نال نال گرائمر کوں موضوع بݨایا ڳئے ۔ غیر ملکی لکھاریں وچوں کرسٹوفرشیکل دی کتاب ’’دی سرائیکی لینگوئج آف سنٹرل پاکستان‘‘ کوں وی سرائیکی زبان دے قاعدے تے قانون دے حوالے نال ݙٹھا ونڄ سڳدے۔

مستشرقین دے بعد سرائیکی لسانی ماہراں وی زبان دی سُنڄاݨ کراوݨ تے سرائیکی دے قاعدے قانون تیار کرݨ دیاں کوششاں کیتی رکھین جنھیں وچ اختر وحید ، نور احمد سیال ، سید علی ملتانی ، ضامن حسینی ، ظامی بہاول پوری ، قاضی راضی ، سید نذیر علی شاہ، ڈاکٹر مہر عبدالحق ، محمد اسلم رسول پوری ، عتیق فکری ، بشیر احمد بھائیہ ، دلشاد کلانچوی ، ڈاکٹر احسن واگھا ، شوکت مغل ، جمشید کمتر تے ڈاکٹر ناصر عباس رضوی دے ناں خاص طور تیں سُنڄاپوں ہِن ۔ اِنھاں لسانی ماہراں وچوں بشیر احمد بھائیہ دی کتاب ’’سرائیکی قواعد تے زبان دانی‘’ تے ڈاکٹر مہر عبدالحق دی کتاب ’’سرائیکی زبان دے قاعدے قانون‘‘ تاں خصوصی طور تیں سرائیکی گرائمر کوں واضح کرݨ دیاں مثالاں ہِن جݙاں جو ݙوجھے لکھاریاں وی ایں موضوع کوں آپݨیاں کتاباں وچ جُزوی طور تیں شامل کیتی رکھیے۔

جے تئیں امان اللہ کاظم دا تعلق ہے تاں تھل تے دمان نال ڳانڈھا رکھݨ والے ایں لکھاری دا قلم شعری تے نثری حوالے نال خوب چلدے۔ شاعری وچ سرائیکی دے من بھاوݨے اکھراں دا ورتارا کرݨ دے علاوہ سرائیکی لفظاں تے سرائیکی جُملیاں دے علم کوں سرائیکی پڑھݨ والیں تئیں پُچاوݨ دا اَہر خصوصی اہمیت رکھیندے ۔ سرائیکی گرائمر بارے سامݨے آوݨ والے ایں اہم کم توں پہلے اُنھاں دی کتاب ’’کݨ ٻر‘‘ 2006ء وچ نویکلے انداز نال چھپ کے آئی جیندے وچ سرائیکی دے چوݨویں اَکھاݨ اُردو شرح نال پیش کیتے ڳئین ۔ اے اَکھاݨ حروف تہجی دی ترتیب نال کتاب دا حصہ بݨائے ڳئین ۔ تشریح توں پہلے ہر اَکھاݨ وچ شامل اوکھے لفظاں دا ترجمہ وی ݙتا ڳئے۔

امان اللہ کاظم دی کتاب ’’جامع سرائیکی گرائمر‘‘ کوں ݙو حصیں وچ ونڈیا ڳئے ۔ پہلی جلد وچ ’’علم صرف‘‘ تے ݙوجھی جلد وچ ’’علم نحو‘‘ دے قاعدے قانون بھرویں انداز نال پیش کیتے ڳئین ۔ گویا پہلی جلد وچ لفظیں دے علم دے حوالے نال لفظیں کوں بدلݨ تے لفظیں دا ہیر پھیر کرݨ دے اصول ورتیے ڳئین اَتے اے ݙساوݨ دی وی کوشش کیتی ڳئی ہے جو لفظیں دی جاہ یا شکل بدل ونڄݨ نال معنے کیڑھی حد تئیں تبدیل تھی ویندن ۔ جݙاں جو ݙوجھی جلد جملے دی ترتیب تے لفظیں دے ڳانڈھے کوں ایں انداز نال پیش کرݨ دا  ݙا  ݙسیندی ہے جو ڳالھ مہاڑ وچ کوئی وَٹ نہ آوے ۔

’’جامع سرائیکی گرائمر‘‘ دی پہلی جلد کوں سرائیکی حروف تہجی دے بیان نال شروع کیتا ڳئے جیندے وچ اکھراں دی ڳنڈھ تروپ دے حوالے نال ارامی تے عبرانی اکھر ، عربی اکھر ،فارسی لہجے دے اکھر ، سنسکرت یا پراکرت زبانیں دے اکھراں دے علاوہ خالص سرائیکی لہجے دے اکھراں تیں بحث کیتی ڳئی ہے جݙاں جو سرائیکی دے وادھو اکھراں دے بحث ہیٹھ 19دانشوراں دے تجویز کیتے اکھراں کوں وی نشابر کیتا ڳئے ۔ لفظ دے بیان وچ کلمہ یا موضوع اَتے مہمل یا بے معنی لفظ اَتے اسم دے بیان وچ اسم جامد ، اسم مشتق دے نال نال مصدر جھئیں موضوع خاص طور تیں سنڄاپوں ہن۔ عام ناں یعنی اسم ذات دے حوالے نال اسم مصغر یا چھوٹا ناں دیاں ݙتیاں ڳیاں مثالاں تے اسم تکبیر یا مکبّر دے عنوان ہیٹھ پیش کیتے ڳئے مذکر مؤنث وی نویکلی سُنڄاݨ رکھیندِن ۔ اِسم جمع کوں پیش کریندیں ہوئیں ڈھیر سارے لفظ الفبائی ترتیب نال ورتݨ دی کوشش کیتی ڳئی ہے۔ اسم صفت دیاں قسماں ایں طرحاں ڳݨواوݨ دا اہر کیتا ڳئے جو صفت ذاتی ، صفت نسبتی ، صفت ظرفی ، صفت عددی ، صفت اشاری اَتے صفت مرکب کوں نکھیڑݨ سانگے ݙتیاں ڳیاں مثالاں صحیح معنے راہ لیندین۔

امان اللہ کاظم دی ایں کاوِش دا ݙوجھا حصہ ’’نحو‘‘ دی نمائندگی کریندے ۔ صرف تے نحو دا چولی تے پلوں دا ساتھ ہووݨ پاروں ایں حصّے دی آپݨی اہمیت ہے ۔ مصدر دے بیان وچ مصدر دی پچھاݨ ، خصوصیات تے سرائیکی مصادر دیاں حالتاں کوں گرداناں نال واضح کرݨ دی بھرویں کوشش کیتی ڳئی ہے ۔ مصدر دے بعد مشتق دے بیان وچ اسم فاعل ، اسم مفعول ، اسم حاصل مصدر ، اسم کیفیت ، اسم حالیہ ، اسم معاوضہ تے اسم استقبال دی سُنڄاݨ کرویندیں ہوئیں واضح مثالاں وی ݙتیاں ڳئین ۔ ضمیر دے بیان کوں ݙٹھا ونڄے تاں اوندے وچ ضمیر دیاں تیرھاں قسماں کرݨ دے نال نال ہر قسم کوں ایں طرحاں کھول کھول کے پیش کیتا ڳئے جو ایں ونڈ دا ہر ونڈا نویکلے انگ نال سامݨے آئے ۔ ’’نحو‘‘ دا چھیکڑی تے ساریں توں اہم حصہ فعل دا بیان ہے جیندے وچ فعل ماضی ، فعل حال ، فعل امر تے فعل مستقبل دیاں قسماں دے نال نال گرداناں دی روایت کوں نبھاوݨ دا اَہر کیتا ڳئے اَتے فعل دیاں قسماں بݨاوݨ دے کئی کئی قاعدے ݙسیے ڳئین ۔ مثال دے طور تیں فعل ماضی امکانی بݨاوݨ دے 24قاعدے ، فعل مضارع معروف تے مجہول بݨاوݨ دے 37قاعدے اَتے فعل امر دے 14قاعدے ورتیے ڳئین۔

ایں کنوں ظاہر تھیندے جو امان اللہ کاظم دی ایں کتاب وچ سرائیکی گرائمر کوں سنڄݨواوݨ کیتے نِکی توں نِکی ڳالھ دا وی خیال رکھیا ڳئے۔ اے کتاب جتھاں سرائیکی دے طالب علمیں دی ضرورت کوں پورا کریندی ہے اُتھاں سرائیکی لکھاریں تے سرائیکی زبان سِکھݨ والیں کیتے وی حوالے دا کم ݙیندی ہے۔

## حوالہ
لکھّت ویورا، ڈاکٹرحمیداُلفت ملغاݨی ،چھاپہ خانہ: جھوک پرنٹرز ملتان