علامہ اقبال تے دیرہ غازی خان

دیرہ غازی خان سرائیکی وسیب دا یایجھا علاقہ ہے جتھاں لوک ہر کم وچ تکڑے تے قابو ہن ، انہاندا خمیر پکی مٹی ، وچوں اُٹھے ایں واسطے انہاندا ہر عمل مضبوط تے تکڑا ہوندے ، انہاں پیر پٹھان حضرت شاہ سلیمان تونسوی کوں اپݨا بݨایا تاں پیر پٹھان تونسوی بݨ ڳے ، سخی سرور سئیں تاں صدیاں پہلے توں دیرے کوں ہاں نال لائی پے ہن ، خواجہ فرید سئیں جٖمے پلے چاچڑاں شریف وچ ، پیری مریدی دا سلسلہ وی اتھائیں ٻہہ تے چلایا ، درس تدریس دی اتھائیں پڑھیندا ریہا، وفات وی اتھائیں پاتی پر دیرہ غازیخان دے لوکیں دی خوش قسمتی یا انہاندا کمال جو خواجہ فرید دا مزار دیرے دے قصبے کوٹ مٹھن وچ بݨیا ، اَڄ چاچڑاں دے ریاستی ہتھ ملیندے ٻیٹھن، اَتے کوٹ مٹھن دے دیرے وال مزے پے کریندن۔

اللہ آباد ے رہݨ والے معروف شخصیت تے ریٹائرڈ سیشن جج سئیں میاں فیض الحسن اَکھیندن جو چاچڑاں دے کوریجے بے عقل ہن جو انہاں خواجہ فریدؒ کوں چاچڑاں دی بجائے کوٹ مٹھن اَئے ، انہاندا آکھݨ اے جو مزار چاچڑاں ہووے ہا ، خیر ڳالھ اَڳوں تے ٹوروں ’’دیرہ غازی خان تے علامہ اقبال‘‘ کتاباں ݙیکھوں تاں دیرہ غازی خان دے لوکیں نال علامہ اقبال دی ݙاڈھی خط و کتابت مِلدی اے ۔ دیرہ غازی خان دے ہک نینگر لکھاری ہاشم شیر خان دی ہک تازہ کتاب آئی ، اوندا ناں ہے۔ ’’علامہ اقبال اور ڈیرہ غازی خان‘‘ ایں کتاب وچ خط و کتابت دا حال تفصیل نال درج کیتا ڳے ، اُردو زبان وچ لکھی ڳئی 315صفحیں دی ایں کتاب وچ دیرہ غازی خان دی ٻہوں ساری شخصیات دا علامہ اقبال نال چٹھی چپاٹھی دا حوالہ مِلدے ، کجھ حوالے ݙیکھو:

مولوی صالح محمد ملغانی تونسہ دے رہݨ والے ہک سکول وچ پڑھیندیہن ، صدر فاروق لغاری دے وݙکیں سمیت ٻہوں ناں والے لوک انہاندے شاگرد ہن ، علامہ اقبال دے ناں انہاندی خط و کتابت جاری رہندی ہائی ہک اندازے دے مطابق علامہ دے کئی خطوط مولوی صاحب کول آئے ، علامہ اقبال کوں سرائیکی وسیب دے بزرگیں نال عقیدت ہئی مولوی صالح محمد کوں ہک خط وچ علامہ اقبال لکھیا جو:

’’جیرھی قوم وچ سلیمان تونسویؒ ، شاہ فضل الرحمن گنج مراد آبادی اَتے خواجہ غلام فریدؒ چاچڑاں والے ایں زمانے وچ پیدا تھی سڳدن ایویں سمجھو اوں علاقے دی روحانیت دا خزانہ اَجٖاں ختم نی تھیا۔‘‘

سردار رب نواز کھتراݨ دا تعلق وی تونسہ نال ہا سرائیکی تے فارسی وچ شعر آکھدے ہن ، انہاندے والد سردار اللہ داد خان کھتراݨ دی فارسی تے سرائیکی وچ شعر آکھدے ہن ، ایں لحاظ نال سردار ربنواز خان کھتراݨ شاعر ابن شاعرہن ، زمیندار تے کھمدے پیندے گھر دے آدمی ہن ، شاعریں ، ادیبیں تے عالمیں نال ڳانڈھے رکھے ہن تے انہاں کوں سوکھڑیاں وی ݙیندے ہن ، مولانا ابوالکلام آزاد (1888۔ 1948ء) مولانا احمد علی لہوری ، علامہ سید سلیمان ندوی ، سید عطاء اللہ شاہ بخاری (1891۔ 1941ء) علامہ عنایت اللہ مشرقی کھتران(متوفی 17اگست 1960ئٌ نال علامہ اقبال دی خط و کتابت رہ ڳی۔

علامہ اقبال کوں تونسہ دے سردار عبدالعلیم خان نتکانی دے مختارکار میاں اللہ بخش چٹھی لکھی جو سردار صاحب ݙاڈھے صاحب مطالعہ تے پڑھے لکھے آدمی ہن انہاندی لائبریری کہیں ادارے کوں ݙیوݨ چہندن چنانچہ علامہ اقبال انجمن حمایت اسلام دے سیکرٹری توں خط لکھوا تے کتاباں منگوا گھدیاں اَتے ہک ٻئی چٹھی دے ذریعے میاں اللہ بخش دے ذریعے سردار عبدالعلیم خان نتکانی کوں آگاہ کیتا جو تہاݙی طرفوں کتابیں دا پارسل بذریعہ ریلوے مل ڳے شکریہ ، چٹھی تے عظیم اللہ آنریری سیکرٹری دے دستخط تے تریخ 1837۔14-3درج ہے۔

شیخ فیض محمد (1894۔1962ء) ریٹائرڈ ڈپٹی کمشنر شیخ غلام حیدر دے پُتر ہن ، پیشہ وکالت ہا ، وکالت وچ قادیانی سر ظفر اللہ دے شاگرد ہن ، وݙے اعلیٰ عہدیں تے رہ ڳے ، 1952ء توں 1955ء تک ریاست بہاول پور ہائیکورٹ دے چیف جسٹس وی رہ ڳے ، علامہ اقبال دا شیخ فیض محمد نال نظریاتی اختلاف وی ݙاڈھا ہا پر یاری وی گھاٹی ہئی ۔ علامہ اقبال ہک خط وچ شیخ فیض محمد کوں لکھیا جو مسلمان چھوریںتے چھوہریں وچ پڑھائی دے وچ انقلاب گھن آنݨ دی ضرورت اے نہ تاں مسلمانیں دی آوݨ والی نسل دا اللہ ٻیلی ۔ دیرہ غازی خان دے ٻہوں سارے لوکیں کوں ملاقات دا شرف وی حاصل تھیا ، محمد اعظم خان مزاری ایڈووکیٹ لکھدن جو 1913ء وچ علی گڑھ کالج دے چار طالب علم علامہ اقبال دی خدمت وچ حاضر تھئے جو او حیدر آباد دکن دے مہاراجہ سرکش پر شاد جیرھے انھاں ݙینہاں لہور آئے ودے ہَن ، کوں سفارش کرن جو کالج دے بے سہارا لوکیں دی تنظیم’’الغرض‘‘ دی مالی مدد کرݨ علامہ توجہ نال مدعا سُݨیا تے بعد وچ سخت ناراض تھی ڳئے تے آکھݨ لڳے جو اے ٹھیک اے جو میݙے نواب آف دکن نال تعلقات ہن پر ذاتی طور تے میں اوں بندے کوں سخت نا پسند کریندا، میݙی غیرت گوارا نی کریندی جو میں مسلمان نوجوانیں کیتے ہک ہندو توں بھیک منگاں ، علامہ اقبال آکھیا ونجٖومیں تہاݙی کوئی خدمت نی کر سڳدا بعد وچ کھیسے وچوں ہک اثرفی کڈھ تے ݙے ݙتی۔

کے ایل ڳاہا لہور وچ 28اگست 1899ء کوں پیدا تھیا ، مادری زبان سرائیکی ہئی ، گابا ، خاندان دی جائیداد لہور وچ ہئی ، اتھاں او سخاوت وی ݙاڈھی کریندے ہن کے ایل گابا لہور دیاں سنگھ کالج توں گریجوایشن کیتی تے 1921ء وچ ولائت توں بیرسٹر دی ڈگری حاصل کیتی ، گھبرو تے سوہݨا ، ݙاڈھا ہا ، لہور وچ علامہ اقبال دے حلقہ اردات وچ آ ڳیا ،1923ء وچ لہور دی ہک مسلمان چھوکری حسن آراء نال شادی کر گھدی، شادی دا ݙاڈھا رولا مچیا ، لہور دے اخباریں شور مچایا تے آکھیا جو کے ایل گابا یا مسلمان تھیوے یا چھوکری چھوڑے ، گابے چھوکری نہ چھوڑی البتہ احمدی بݨ ڳیا ، زمیندار اخبار لکھیا جو ایں توں تاں بہتر ہا جو گابا ہندو رہ ونجٖے ہا ، علامہ اقبال خاص تعلق دی بناء تے گابا کوں مسلمان تھیوݨ دی صلاح ݙتی پر ظفر اللہ قادیانی تکڑا پے ڳیا ، روشن آراء توں گابا دی اولاد وی تھئی پر 18سال بعد علیحدگی تھی ڳئی ایں دوران گابا اپݨے وطن لیہ وی آندا ویندا رہڳیا تے اتھاں مسافریں کیتے ہک عالیشان وساخ بݨوائی جیندے وچ مسافریں کوں مفت رہائش تے روٹی ٹکی ملدی ہئی اَتے اتھاں ہندو مسلمان عیسائی سب اَمدے ہَن ، ایں دوران علامہ اقبال نال کے ایل گابا دا رشتہ ݙاڈھا گھاٹا تھیندا ڳیا ، کے ایل گابا علامہ اقبال بارے مضمون لکھے اَتے انہاں کوں اپݨے پیئو دے برابردرجہ ݙتا ۔ علامہ دی ایں حد تک گابا کوں پیار کریندے ہن جو 1933ء وچ لہوری جماعت احمدیہ وچ گابا دی تبدیلی مذہب دی تقریب دا اہتمام تھیا تاں علامہ اقبال وی شریک تھئے ایں تقریب وچ ملک فیروز خان نون ، نواب شاہنواز خان ممدوٹ ، چودھری ظفر اللہ خان ، نواب مولا بخش اَتے عبداللہ یوسف علی وی شرکت کیتی ۔ کے ایل گابا آکھدے جو لاہور دی مسلمان چھوکری نال شادی دے بعد بادشاہی مسیت وچ نماز پڑھݨ ڳیا تاں لہور دیاں چھوکریاں تے چھوکریں دا سیلاب میکوں ݙیکھݨ کیتے ٹھاٹھاں مریندا ہویا آ ڳیا۔

سرائیکی زبان و ادب کیتے ڈاکٹر مہر عبدالحق دا ناں تعارف دا محتاج کینھی ، انہاں سرائیکی وچ کئی درجن کتاباں لکھ تے سرائیکی ماء ٻولی دیاں بنیاداں پکیاں کیتیاں ، ڈاکٹر مہر عبدالحق دا تعلق لیہ نال ہا انہاں کوں علامہ ملاقات دا شرف حاصل تھیا ۔ ڈاکٹر مہر عبدالحق ݙسیندن جو میں 1990-91ء وچ صادق ایرٹن کالج بہاول پور پڑھدا ہم ، ہک شعر دی وضاح کیتے اساں چار سنگتی جنہاں وچ عبدالصمد واحد ایڈووکیٹ (بہاول پور)، غلام مرتضیٰ محمود ایڈووکیٹ (سرگودھا) ، شیخ غلام محمد ایڈووکیٹ (لیہ) اَتے راقم ڈاکٹر مہر عبدالحق (لیہ) علامہ اقبال دی خدمت وچ حاضر تھئے۔ انہاں کمال محبت دا ثبوت ݙتا تے آکھیا جو لیہ تے لہور دے ناں وچ ہک نسبت ’’لا‘‘ ، ہور‘‘ والی مشترک ہے ایں موقع تے قہقہہ پیا تے میں علامہ اقبال دی خذمت وچ عرض کیتی جو لیہ ، لہور اور ایں واسطے قبلہ بندے جو کے لہور دے مغرب وچ ہے ، علامہ برجستہ ݙتا جو پُتر ہر مغرب کوں قبلہ نہ بݨائی رکھیجو ۔ ڈاکٹر مہر عبدالحق لکھدن جو علامہاقبال خوب ڳالھیں کیتیاں تے اساں ادب نال سُݨیاں اے ملاقات اسیݙے کیتے سرمایہ حیات ہے۔

خواجہ نظام الدین تونسوی پیر پٹھان دے خانوادے نال تعلق رکھدے ہن ، 1965ء وچ وفات پاتی ، علامہ اقبال نال خط و کتابت دے نال ملاقاتاں دا سلسلہ وی جاری راہندا ہا ، علامہ اقبال انہاں کوں نصیحت کیتی جو بزرگیں دی نشانی سجادگی واسطے تساں سب حضرات کوں کٹھا تھی تے سوچݨ دی ضرورت اے جو ایں نشانی کوں کیویں بچایا ونجٖے تے اینکوں انسانیت کیتے کیویں کار آمد بݨایا ونجٖ سڳدے۔

سردار عبدالعظیم خان نتکانی (1980-1895ء) منگروٹھہ تونسہ دے زمیندار ہن ، مادری زبان سرائیکی ہئی ، اُردو ، عربی فارسی بلوچی تے سندھی زبانیں تے وی عبور رکھدے ہن ، کئی شادیاں کیتیاں ہویاں ہن ، جنہاں وچوں ہک مرزا ئݨ ہئی (مرزائݨ سرائیکی وݙیریں کوں ناں ݙے تے مرزائی بݨایا) ۔ علامہ اقبال دی انجمن حمایت اسلام کوں کجھ کتاباں وی ݙتیاں ، علامہ اقبال تے ہک سرائیکی نظم وی لکھی جیرھی جو زبان بیان دے اعتبار نال بہترین نذرانہ عقیدت قرار ݙتی ونجٖ سڳدی اے۔

اللہ نواز خان کھتران (1967-1998ء) اُردو ، فارسی ، سرائیکی، پنجابی زبانیںدے بہترین شاعر ہن ، سیاست اخبار وچ کالم نگاری وی کریندے ہن ، انہاں انگریز سامراج دے خلاف جدوجہد کیتی جیندے جرم وچ او راجن پوردیرہ اسماعیل خان دے جیلیں وچ ڈھکے رہ ڳے، سردار رب نواز کھتران، اللہ نواز کوں علامہ اقبال کول گھن ڳئے علامہ اقبال کوں آکھیا جو تساں اینکوں نصیحت کرو شاعری چھوڑ ݙیوے ، علامہ اقبال اللہ نواز خان کوں آکھیا کجھ سݨائو ، انہاں کلام سُݨایا تاں علامہ آکھیا اینکوں منع نہ کرو اے منع کرݨ دے باوجود وی شاعری نہ چھوڑیسے ،بعد وچ اللہ نواز شاعری وچ لوہا منوایا تے علامہ اقبال دی وفات تے قصیدہ لکھیا ، روزنامہ ’’احسان‘‘ لاہور وچ شائع تھیا ، ایں قصیدے دی ݙاڈھی بھل بھل تھئی۔

پروفیسر مولوی کریم بخش اکرموضع مونڈکا ضلع مظفرگڑھ 5جنوری 1892ء کوں پیدا تھئے ۔ تعلیم مکمل کرݨ دے بوسن روڈ کالج وچ عربی دے لیکچرر مقرر تھئے ،8جنوری 1925ء کوں تبادلہ گورنمنٹ کالج لاہور تبادلہ تھی ڳیا ، علمی ادبی شوق رکھدے ہن ، مادری زبان سرائیکی ہئی پر اردو تے عربی تے ٻہوں زیادہ عبور حاصل ہا ، لہور وچ علامہ اقبال ہم مجلس ہووݨ دا شرف انہاں کوں حاصل ہا ۔علامہ اقبال انہاندے علمی مرتبے توں اتنے متاثرہن جو بعض اوکھے لفظ تے انہاندی تعظیم کریم بخش شاکر توں پُچھدے ہن ۔ احباب دے ٻہوں سارے مسعودے وی انہاں کوں ݙیکھیندے ہن۔

سید دفدا حسین اویس 5جنوری 1901ء کوں لیہ وچ پیدا تھئے تے 26نومبر 1988ء کوں فوت تھئے ، اعلیٰ تعلیم حاصل نہ کر سڳیے اَتے حکمت دا پیشہ اختیار کیتا ، علمی ادبی شوق رڳ رڳ وچ رچا ہویا ہا ، سرائیکی دے نال اُردو شاعری دی شوق نال پڑھدے ہن، لہور ونجٖ تے ٻئے ادیباں تے شاعراں دے نال نال علامہ اقبال نال وی ملاقاتاں رہندیاں ہن ، اپݨی حکمت دیاں سوکھڑیاں وی پیش کریندے ہن خود ݙسیندن جو 14اپریل 1938ء کوں علامہ اقبال دی بیماری دا سُݨ دُعا کیتے ڳیا ، ٻئے لوک وی موجود ہَن ، پر ذاتی ملازم سب کوں ہک جواب ݙیندا ہا ، ملاقات بند اے‘‘ ایں واسطے ملاقات توں محروم رہ ڳے ۔ سید فدا حسین اویس ݙسیندن جو ہک واری غالبؔ دے کلام دا ذکرتھیا تاں علامہ اقبال فرمایا جو

’’غالبؔ وݙا شاعر اے ، جیکر غالب جہے میں چند شعر وی لکھ گھدے تاں شاعری چھوڑ ݙیساں کیوں جو او میݙی شاعری دی معراج ہوسے‘‘۔

شیخ مرید احمد ریلوے دے وچ اسٹیشن ماسٹر ہَن ، لہور وچ تعیناتی دے دوران علامہ اقبال نال ترائے ملاقاتاں کیتیاں ، شیخ مرید احمد آکھدن جو ہک ویلے میں ڳیا تاںعلامہ اقبال مانی ٻیٹھے کھمدے ہَن ، انہاں میکوں زوریں رِیت روٹی کھاوݨ وچ شریک کیتا ، میں پُچھیا تساں کیا پسند کریندو انہاں آکھیا آلو گوشت ، ہک ٻئی ملاقات ویلے حضور سرورِ کائنات ؐ دا ذکر کیتا تاں علامہ اقبال دی اَکھیں وچوں ہنجوں آ ڳیاں ، میکوں یقین تھی ڳیا جو علامہ اقبال سچے عاشقِ رسول ہِن۔ شیخ  مرید احمد دیرہ غازی خان وچ نومبر1898ء کوں پیدا تھئے۔ 1955ء تک اپݨی نوکری جاری رکھی تے 15نومبر 1976ء سنوار دے ݙینھ بلاک 16دیرہ غازی خان وچ وفات تھئے۔

ہک شعردی تفہیم کیتے ڈاکٹر مہر عبدالحق سمیت چار سنگتیںنال ملاقات کرݨ والے شیخ غلام محمد ایڈووکیٹ (متوفی 1959ء )علامہ اقبال تے قائد اعظم دے دیوانے ہن ، انہاں وکالت دے پیشے وچ لیہ دے قانون دانیں توں لوہا منوایا اَتے اپݨی وفات تک علامہ اقبال دی محبت دے ڳاوݨ ڳمدے رہ ڳے انہاں کوں دیوان فرید نال وی ݙاڈھی محبت ہئی۔

محمد رمضان عطائی ݙاڈھا جذباتی آدمی ہا ، تعلیم دے پیشے نال منسلک ہا ، 2جنوری 1986ء کوں دیرہ غازی خان وچ پیدا تھیا ، ترین پٹھان قبیلے نال تعلق رکھدا ہا، ابے سئیں دا ناں اللہ داد خان ہا ، سیلابی طبیعت ہئی ۔ محکمہ تعلیم وچوں تبادلے تے تبادلہ انہاندے لیکھ وچ لکھ ݙتا ڳیا ہا ۔ علامہ اقبال نال انہاں لہور ونجٖ تے کئی ملاقاتاں کیتیاں انہاں ملاقاتیں وی انہاں ڈائری لکھی اَتے ہاشم شیر خان ایں ڈائری کوں اپݨی کتاب ’’علامہ اقبال اور دیرہ غازی خان وچ‘‘ عطائی  کی ڈائری‘‘ دا ناں ݙتے ، ایں ڈائری وچ سئیں محمدرمضان دے ترائے ملاقاتیں دا ذکر تفصیل نال درج ہے خالص ڳالھ اے ہے جو نعتیہ رُباعی:

تو غنی از یہر دو عالم من فقیر

روز محشر عذر ہائے من پذیر

در حسابم را تو بینی ناگزیر

از نگاہ مصطفیٰ پنہاں بیگر

سُݨی تاں ڈھہ پے ، علامہ اقبال دے قدمیں لڳ تے آکھیا اے رُباعی میکوں بخش ݙیو ، علامہ اقبال فرمایا تیکوں بخش ݙتی ، عطائی ایں رُباعی کوں حیاتی دا وݙا سرمایہ قرار ݙیندے رہ ڳے ، پر اے رُباعی اَڄ وی علامہ اقبال وی ہے اِتھوں پتہ لڳدے جو علم تے اوالاد ایجھا ورثہ ہے جو کہیں ٻئے کوں بخشیش کر  ݙیوݨ دے باوجود ناں دا ورثہ اص مالک دا رہندے۔

## حوالہ
کتاب: علامہ اقبال تے سرائیکی وسیب ،مصنف : ظہور دھریجہ، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان