خواجہ فرید ؒ تے ہم عصر اُردو شعراء

19ویںی صدی دے اَدھ آخر اِچ جیڑھی اُردو شاعری تھئی ایندا غالب حصہ تاں دہلی ، لکھنؤ تے ٻئے شہراں وچ تخلیق تھیا جتھاں اُردو زبان ٻولی ویندی ہئی ۔ خواجہ سئیں جَیں علاقے وچ پیدا تھئے اُتھاں اُردو ٻولی تے لکھی تاں ویندی رہی ہئی پر ایندے وچ زیادہ کائنا تھیندی پئی ہئی تے ایندا معیار وی اوہ کائنا ہا جو ایندی شاعری دا دہلی تے لکھنؤ دی شاعری نال کہیں طرح موازنہ کیتا ونجٖ سڳے۔

اِتھاں ایں گاٖلھ دا تذکرہ ضروری معلوم تھیندا ہے جو کجھ دوستاں دا خیال ہے جو اُردو شاعری دا دیوان خواجہ سئیں دی تخلیق اِی کائنی یا ایہہ جو اُنہاں کوں اپݨے دیوان وچ کلام منتخب کرݨ داموقع کائنی ملیا ۔ ایں خیال کوں او ایں طرح تقویت پُچاوݨ دی کوشش کریندے ہِن جو سرائیکی کلام کوں سامݨے رکھیا ونجٖے تاں فنی اعتبار نال اُردو فروتر معلوم تھیندا ہے۔ ایہ نکتہ نظر ایجھا کائنی جیندے نال اتفاق کیتا ونجٖ سڳے۔کیونجو اُنہاں دا جزوی اُردو کلام انہاندی زندگی وچ اِی یعنی سال 1882ء وچ لُکیا ہویا ہا ۔ جیڑھا مطبع قادری لاہورچھاپیا ہا جیندے وچ یارھاں اُردو غزلاں ہَن تے بقیہ سرائیکی کلام ہا ۔ ایہ مجموعہ چھتری صفحیاں تے مشتمل ہا ۔ ڈاکٹر روبینہ ترین دے مطابق ایہ دیوان اُنہاں دے کول موجود ہے ۔ جیکر ایہ اُنہاں دا کلام نہ ہوندا تاں او یقینا ایں گاٖلھ تے اعتراض کریندے مگر ایجھی کُئی گواہی کائنی جو انہاں کوئی ایں قسم دا اعتراض کیتا ہووے ۔ ویسے وی اُنہاں دے اُردو کلام وچ وی موضوع دے اعتبار نال او خیالات پاتے ویندے ہن جو سرائیکی کلام وچ موجود ہِن بالخصوص اپݨے مرشد خواجہ فخر جہاں نال عقیدت دا اظہار اُردو کلام اِچ وی کیتا ڳیا ہے۔

میں ہوں سگ آستانۂ فخرِ جہاں کا

شیروں سے فوق مرتبہ ہے میری شان کا

بیاں کس طرح ہوگا مجھ سے رُتبہ فخرِ عالم کا

کہ بعد از انبیاء وہ فخر ہے اولادِ آدم کا

نہ حوروں پر ہے دل مائل نہ غلمان کی ہے کچھ حاجت

مجھے تو اپنے فخر الدین کا دیدار بہتر ہے

علاوہ ازیں اُردو کلام وچ وی عشق اِی بنیادی موضوع نظر آندا ہے جیڑھا جو سرائیکی شاعری وچ وی نمایاں ہے ۔ تاہم رنگِ مجاز اُردو کلام وچ نسبتاً زیادہ نظر آندا ہے لیکن صوفیاء رنگِ مجاز وچ حقیقت دا نظارا کریندے نظر آندے ہِن۔

وحدت الوجود ایجھا موضوع جیڑھا اُنہاندے سرائیکی کلام وچ نمایاں نظر آندااِی ایں موضوع کوں وی اُردو شاعری وچ خواجہ سئیں نظم کیتا ہے۔

میں نے ہر قطرہ کو دریا سے زیادہ سمجھا

ذرّہ کے نور کو خورشید سے بالا سمجھا

مندرجہ بالا لائناں دی روشنی وچ ایندا نتیجے تے پُجٖݨاں مشکل کائنی جو دیوانِ فرید اُردو خواجہ سئیں دی اِی تخلیق ہے۔

فنی طور تے اُردو تے جیکر کجھ تنقید دے پہلو ہِن تاں ایہ کہیں وی شاعر دے کلام وچ تھی سڳدے ہِن ۔ ویسے وی خواجہ سئیں نال ایندے معیار دی توقع کرݨا جو ایں علاقے دی شاعری وچ جیڑھا اُردو ٻولݨ والے علاقہ وچ کیتی ویندی پئی ہئی بلاجواز ہے۔

اساں ایں علاقے وچ ایں زمانے وچ جیڑھی اُردو شاعری کیتی ویندی پئی ہئی ۔ ایندے نمونے درج کریندے ہِن تانجو ایں شعری ماحول دا اندازہ تھی سڳے ۔ جیڑھا خواجہ سئیں کوں اُردو شاعری دے حوالے نال ایں زمانے وچ میسر ہا۔

منشی نصیر الدین دیوان 1864ء وچ مکمل کر گھدا ہا ۔ او1864ء تا 1866ء تک نواب بہاول خان رابع دے دور وچ میر منشی ریہے ۔ نمونہ کلام:

کیسے خوش ہوئے ہم بستر آرام کے بیچ

کیا لیا ہم کو جگا کر دیا کس کام کے بیچ

جب تحیر کا تصور کبھی کرتا ہے نصیر

لرزہ پڑتا ہے حیرت کو سب اندام کے بیچ

عزیز الدین سماعت ساز دا کلام 1884ء وچ نظم الوداع دے ناں نال بمبئی پریس توں شائع تھیا:     ؎ 

خورشیدِ معرفت نے دیا جگ کو جگمگا

سارا زمانہ روشن اس نور سے ہوا

فضل و شرف اسی کو خدا نے عجب دیا

سب مرسلوں سے خلق میں خلقت میں ہے سوا

علم و کرم میں کوئی نہ اس نبی کے تھا

مخدوم شمس الدین سید خانوادہ گیلانی اوچ نال تعلق ہا۔1864ء اِچ دیوان مکمل تھی ڳیا ہا ۔

زخم پر زخم دل پہ سہتے ہیں

اُف بھی کرتے نہیں ترے ڈر سے

عدو کے طالع ہیں بیدار میرے خوابیدہ

رہا مجھی سے کجی پر یہ آسماں افسوس

میرا فضل حسن افضل ۔ ایہ صاحب دیوان شاعر ہَن ۔ صادق الاخبار وچ اُنہاندا کلام چھپدا ریہا ۔ نمونہ کلام :

اثر افزا جو ترے گیسوئے پیچاں ہونگے

غیر بھی میری ہی مانند پریشاں ہونگے

منع کیوں الفتِ دشمن سے کریں ہم انکو

آئینہ دیکھ کے وہ آپ پشیماں ہونگے

حافظ عبدالقدوس اویسی 1879ء وچ صادق الاخبار بطور ایڈیٹر نمایاں تبدیلی کیتی تے شعراء تے ادباء دی تخلیقات کوں وی شائع کرݨا شروع کیتا ۔ ایندا اندازہ اُنہاندے ایں قطعہ توں تھیندا ہے۔   ؎

صادق الاخبار کچھ پستی میں تھا

اب ہوا ہے اس کا عمدہ انتظام

مہتمم فیض الحسن صاحب ہوئے

اب چھپے گا خوب قدسی کا کلام

فاروق احمد کشتہ: قدسی دے شاگرد ہَن۔ کافی محنت کیتی ۔ اشعار ملاحظہ فرمائو   ؎

دار پر شاید کھنچے کا لاشہ کسی رنجور کا

اس لئے ہوتا ہے مجمع مردمان دور کا

خون عاشق ترے سر چڑھ کر عجب لایا ہے رنگ

مانگ میں ورنہ کیا کام تھا سیندور کا

خواجہ اللہ بخش عارضؔ: خواجہ سئیں دے شاگرد ہَن اُنہاں توں اصلاح وی گھدی ۔حاجی پور ضلع راجن پور نال تعلق ہا۔ خواجہ فریدؒ تے خواجہ فخر جہاںؒ نال روحانی تعلق ہا ۔ نمونہ کلام   ؎

بصورت یوسف ثانی بہ بمعنی پیر کنعانی

کہ اب بن ٹھن کے وہ جانی بصد نازو ادا آیا

بحمد اللہ ہوا بیدار ترا بخت اے عارضؔ

کہ تیرے صحن وہ سرور وہ دلبردلربا آیا

سید زمان شاہ : عمدہ المناقب کے نام سے سید عبدالقادر جیلانی کے مناقب تے مشتمل کتاب ترتیب ݙتی ۔ نمونہ کلام                   ؎

اولیاء سب ہیں رُعیت آپ ہیں ذی تخت و تاج

تابعِ ارشاد ہو کر سب ادا کرتے ہیں باج

آپ کا ہمسر کل تھا اور نہ ہے گیتی میں آج

شاہِ بالادست ہو کل اولیاء کے واسطے

شیخ حسن بخش قریشی : ملتان وچ 1856ء کوں ملتان وچ پیدا تھئے ۔ سجادہ نشین بہاء الدین زکریا بݨیئے ۔ حسن تخلص کریندے ہَن ۔ نمونہ کلام    ؎

زُلف رُخ سے ادھر نہیں ہوتی

کیسی شب ہے بسر نہیں ہوتی

ترے دنداں کے روبرو ہرگز

قدر لعل و گہر نہیں ہوتی

بے کئے عشق زُلف اور کاکل

عمر اپنی بسر نہیں ہوتی

طالب ملتانی : خدا بخش طالب ملتانی 1864ء وچ پیدا تھئے ۔ دیوان مرتب کیتا ہا ۔ نمونہ کلام حمد و نعت ملاحظہ فرمائو                             ؎

حمدیہ :

لٹاتا ہوں میں گنجِ شائگاں توحیدِ یزداں کا

میرا سینہ ہے گنجینہ در تصدیق و ایقاں کا

نعت:

ہمیں کچھ خوف قیامت کا نہیں طالب

شافعِ عرصۂ محشر ہے پیمبر اپنا

## حوالہ
فرید نامہ ، مصنف: اسلم میتلا ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان