سرائیکی شاعری داتریجھا دور

## حضرت خواجہ فریدؒدا دور
سرائیکی شاعری دا تریجھا دور 1857ء دی جنگ آزادی دے بعد شروع تھیندے۔ 1857ء دی جنگ آزادی دے بعد انگریزاں کوں برصغیر وچ قدم ڄماوݨ دا موقع ملیا۔ ہولے ݙاڈھے سب علاقے اوندے قبضے وچ آندے ڳے۔ برصغیر وچ انگریز دور دے سیاسی تے سماجی سطح تے ڈھیر سارے اثرات پئے۔ صدیاں توں قائم تہذیبی روائتاں کوں ݙاڈھی زور دا ہک دھچکا لڳا۔ غیر ملکی حکمراناں دی عطا کیتی ہوئی نویں تہدیبی تبدیلی کوں روایت پسند لوگ قبو ل کرݨ کیتے ہرگز تیار کینا ہن۔ جݙاں جو لوکاں وچ ہک طبقہ ایجھا وی ہا جیڑھا انھاں تبدیلیاں کوں قبول کر تے جاہ و منصب دے حصول دا تمنائی ہئی تے اینویں اِی تھیا۔ ایں دور وچ ݙوں متصادم رویے ہک بے دے آمنے سامݨے کھڑے نظر آندن۔ اے رد عمل سیاسی سطح تے وی سامݨے آیا۔ سماجی سطح تے وی تے ادب وی ایندے کولوں متاثر تھیا۔

سندھ وچ انگریزاں دی دلچسپی عملی طور تے1820ء کنوں شروع تھئی جیڑھے سندھ وچوں فرانسیسی اثرات ختم کرݨ کیتے برطانوی حکومت ایران ‘سندھ نال ہک معاہدہ کیتا۔ ول جوں جوں سندھ وچ رنجیت سنگھ دی دلچسپی ودھدی ڳئی ۔ سندھ مجبوراً برطانوی راج دی طرف جھکدا ڳیا۔ آخر 1938ء وچ لارڈ آک لینڈ ہک معاہدے دے تحت حکومتِ سندھ دی حفاظت دی ذمہ داری قبول کیتی۔ ایں معاہدے دے نتیجے وچ انگریزاں کوں اتھاں قدم ڄماوݨ دا موقع ملیا تے آخر کار چارلس نیپئر سندھ فتح کر گھدا۔ میاݨی صاحب دی جنگ سندھ وچوں انگریزی راج ختم کرݨ دی چھیکڑی کوشش ہئی۔ مگر اوں وچ کامیابی نہ تھئی تے سندھ 1947ء تئیں انگریزی راج دا حصہ ریہا۔(1)

ایݙے ریاست بہاول پور وچ نواب بہاول خان رابع دی وفات دے بعد صادق محمد خان رابع چار سال دی عمر وچ تخت و تاج دا وارث تھیا تاں انگریزی گورنمنٹ دی سرپرستی وچ اوندی تربیت تھئی تے ریاست دا انتظام اوندی طرفوں ہک برٹش ایجنسی دے سپرد تھیا۔(2) ایں طرح بہاول پور دی ریاست تے سیاست تے انگریزی اثر و رسوخ قائم تھی ڳیا۔ ملتان پہلے اِی ٻہوں ساریاں مشکلاں دا شکار ہئی۔ نواب مظفر خان شہید دے بعد اتھاں سکھاں دا شاہی دور شروع تھیا تے ول 1848ء وچ ملتان تے انگریز قابض تھی ڳے۔

صوبہ سرحد دے سرائیکی علاقے وچ سب توں پہلے والئی ٹانک نواب شاہ نواز خادم جیڑھے جو خود سرائیکی دے ہک ٻہوں وݙے شاعر ہن۔ انگریزی راج دے خلاف علم جہاد بلند کیتا۔ 1849ء وچ اتھاں انگریزاں دا قبضہ تھی ڳیا تے نواب صاحب قید تھی ڳے تے انگریزاں دی قید وچ انھاں وفات پائی۔(3)اساں ݙیہدے ہیں کہ ایں طرح سارا سرائیکی علاقہ انگریزی راج تے ثقافتی اثرات دی زد وچ ہے۔ انگریزی راج کوں اے سرائیکی علاقہ چپ کر تے ہرگز قبول نی کریندا۔ بزرگان دین تے شعراء کرام اپݨے اپݨے انداز وچ شدید رد عمل دا اظہار کریندن۔ علماء تے صوفیاء کرام ایں عہد وچ محسوس کریندن کہ ایں طرح اسلامی تہذیبی روایات بالکل مٹ ویسن تے ملت اسلامیہ دی شیرازہ بندی کانو کان تھی ویسے تاں او اڳوں تے آ تے تحریکِ آزادی دا آغاز کریندن۔ ایں عوامی تحریک اِچ سرائیکی علاقے دے علماء تے صوفیاء وی شامل ہن دانشور تے شعراء وی ‘تے جنگ آزادی دے احمد خان کھرل جیں کئی مجاہدین وی ۔ ایں سیاسی صورتحال دا سرائیکی زبان دے شعری ادب تے وی خاصا اثر پیا۔ شعراء اپݨی دھرتی دی محبت ‘ اپݨیاں قدراں نال گھاٹی وابستگی دا اظہار کیتا۔ صوفیائے کرام اپݨے آپ دی شناخت تے دین نال پکاوت تے زور ݙتا۔ شاعری وچ علامتی تے استعاراتی انداز وچ انھاں اوکھے حالات دے حوالے ݙتے ڳئے بلکہ شعراء بارھویں صدی توں اِی اینکوں ’’اوکھی‘‘ سخت صدی دا ناں ݙتا ہئی۔ انھاں حالات دا عکس اساکوں ایں دور دے پورے ادبی ورثے تے نظر آندے۔

## ایں دور دیاں ادبی خوبیاں
اے دور اساں حضرت خواجہ غلام فریدؒ دے ناں نال منسوب کیتے۔ ایں دور دی ادبی سطح تے سُنڄاݨ دا سہرا حضرت خواجہ غلام فریدؒ سئیں دے سر ہے۔ ایں دور دی وݙی خصوصیت تاں اے ہے کہ تصوف دی او روایت جیندا منڈھ سرائیکی شاعری وچ حضرت بابا فرید الدین مسعود گج شکرؒ ٻدھا ہئی اونکوں ایں دور دے باکمال شاعر حضرت خواجہ غلام فریدؒ انتہا تئیں پڄایا۔ ایں توں پچھلے دور وچ جیویں چراغ اعواݨ ‘ مولوی لطف علی ‘ عبدالحکیم اُچوی ‘ خلیفہ نبی بخش لغاری ‘صدیق لالی ‘ امیر حیدر میرݨ تے سید اکبر شاہ جہیں داستان گو شاعر پورے عہد تے چھائے ہوئے ݙسدن۔ ایں دور وچ آ تے قصہ گوئی دی روایت تاں باقی رہندی اے مگراوندا زور ترٹ ویندے۔ گل محمد چشتی ‘ صالح محمد مسکین ‘ بیدل فقیر‘ جلال کلیم ایں پاسے زور قلم صرف کریندن مگر او صورت باقی کینی۔ ایں دور وچ معرفت و عشق دی شاعری دے علاوہ رومانوی شاعری کوں پکاوت ملدی اے۔ داستاناں دے فرضی قصیاں کنوں شاعر حقیقت تے زندگی دیاں سچائیاں دی طرف آندے ݙسدن۔ انسانی مسائل‘ اوندیاں ضرورتاں‘ انسانی رشتے تے انسانی رویے شاعری دا موضوع بݨدن۔ ایں دور دے چھیکڑ ی حصے وچ تاں بالکل روایتی انداز توں ہٹ تے خرم بہاول پوری تے نوروز شاعری دے نویں ایرے اُسریندے ݙسدن۔

سرائیکی زبان تے ایں دور دے کافی چنگے اثرات پے۔ تقریباً تمام اصنافِ سخن کوں ورتیا ڳے۔ کافی تے ݙوہڑے کوں سب توں زیادہ سوبھ ملیا۔ کافی سرائیکی شاعری دی سُنڄاݨ بݨ تے شعری ادب دے متھے تے لسکݨ لڳی۔ فارسی ‘ عربی زبان دے اثرات ہولے ہولے گھٹ تھیندے ڳئے تے انھاں دی جا تے مقامی حوالے ، مقامی رسماں ریتاں ‘ تے دیہی وسیب دیاں حقیقی سچائیاں ادب وچ نشابر تھیاں۔ تل وسیب دے منظر ،روہی تھل دے ذکرے شاعری دا سُوہݨپ تھے۔ فارسی اصلاحات تے علامتاں دی جا تے وسیبی علامتاں رائج تھیاں تے سرائیکی ادب وچ بھرواں حقیقت پسندی دا شعور جاڳیاتے ادب چھڑا ہک تفریح دا وسیلہ نہ ریہا بلکہ ہک فن دی حیثیت نال سامݨے آیا۔ اگرچہ اوندی فنی حیثیت دا پِڑ تاں پچھلے دور وچ سرائیکی دے وݙے کئی شعراء ٻدھ ݙتا ہئی مگر اونکوں صحیح ادبی رنگ ایں دور وچ ملدے۔

اے دور ہک ٻئے لحاظ نال وی وݙی اہمیت رکھدے کہ ایں دور وچ چھاپہ خانہ دی سہولت پاروں بے شمار شعراء دا سرائیکی کلام چھپݨ لڳ پیا۔ ملتان ‘ مظفر ڳڑھ تے ڈیرہ اسماعیل خان دے کتب فروشاں ساڈھورا، آگرہ ‘ امرتسر تے میرٹھ توں تے سندھ وچ بمبئی توں بے شمار مجموعے تے کتاباں چھپائیاں ۔ ایندے نال ہک تاں اساݙا کھنڈیا پُنڈیا ادبی ورثہ سانبھیا ڳیا۔ ݙوجھاٻیا عام لوکاں تئیں اے کتاباں پُڄیاں تاں شعر و ادب دا شوق ودھیا۔ فنی تے ادبی سطح تے مقابلے دی فضا پیدا تھئی۔ ہک بے دے فن تے شاعری کوں پرکھݨ دے موقعے ملیئے۔ ادب قلمی بیاضاں توں نکل تے ہر شخص دے ہتھ تئیں پُڄا جیندے وچ خاص طور تے مرثیے دے ادب کوں ٻہوں اشاعت تے چہاوت ملی۔ ہُݨ اساں ایں دور کوں اڳوں تے ترے حصیاں وچ تقسیم کریندے ہیں۔

(1)او مونڈھی شاعر جیڑھے پچھلے دور وچ وی موجود ہن تے ایں دور دے شعری ادب وچ انھاں دی شاعری نال وادھا تھیا۔

(2)حضرت خواجہ فریدؒ تے انھاں دے قریبی ہمعصر شعراء جیڑھے فرید سئیں دی حیاتی وچ اپݨے اپݨے جوہر ݙکھیندے پن۔

(3)او شاعر جنھاں حضرت خواجہ فریدؒ دی ایں شعری روایت کوں اڳوں تے ٹوریا تے شاعری دے چھیکڑی پاکستانی دور تئیں دے ادب کوں ارتقائی سفر طے کرایا۔

ایں شعری دور دے پہلے حصے و چ دریا خان فقیر ‘ پیر علی گوہر شاہ ‘ اللہ داد تونسوی ‘ گل محمد چشتی ‘میر علی نواز ناز ‘ محمد محسن بیکس ‘ دیوان خوشدل ‘ صالح محمد مسکین ‘ حافظ غلام قادر ‘ مخدوم الملک ‘سید خیر شاہ ‘ شاہ محمد دیدڑ تے ٻئے بے شمار ناں ہن۔ حضرت خواجہ فریدؒ سئیں دے قریبی ہمعصر اں اِچ حضرت جہان شاہ مجروح ‘ سید جلال کلیم ‘ خواجہ عاقل جوگی ‘ کمال خان مگسی ‘ مخدوم محمد بخش ‘ احمد یار بلبل تے سید ولایت شاہ دے علاوہ کئی بے شاعر وی موجود ہن۔ خواجہ صاحب دے بعد محمد بخش شاطر ‘ سخی امیر ‘ پُر درد ‘ منشی برات علی ‘ محمد نواز خوشتر ‘ حسرت ملتانی ‘ کمتر تے گلشن ‘ قاضی راضی دے ناں شامل ہن۔ انھاں شعراء توں علاوہ ایں عہدِ شاعری وچ مرثیہ گو شعراء دی ہک لامحدود تعداد ادب دے میدان وچ نظر آندی اے۔ انھاں بے شمار شعراء دا مکمل تذکرہ ممکن کینی۔ اساں صرف انھاں نمائندہ شعراء دا ہُݨ تذکرہ کریسوں۔ جنھاں ایں دورِ شاعری وچ چنگا ناں کمایا یا اپݨے عہد دے ݙوجھے شعراء کوں متاثر کیتا۔ یا انھاں دے کلام وچ کوئی ادبی تے فنی محاسن موجود ہن۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان