نور الدین مسکین

مولوی نور الدین مسکین الودے والی مظفر ڳڑھ دے وسوں واݨ ہن۔ آپ دے والد صاحب دا ناں حافظ محمد عمر ہئی۔ آپ ذات دے اوڈھیانہ ہن۔ آپ دے والد اپݨے وقت دے ٻہوں چنگے عالم دین ہن۔ آپ دا آبائی گائوں الودے والی تھانہ روہیلانوالی ضلع مظفر ڳڑھ ہے۔ مولانا نور الدین مسکین ٻہوں وݙے عالم دین تے اللہ دے نیک ٻانہے ہن۔ سب نال شفقت نال پیش آندے ہن۔ ہندو تے مسلمان ݙوہیں برابر دی عزت کرݨ ہا۔ آپ دا قد درمیانہ ‘ رنگ کنک رنڳیا ہئی۔ لوک آپ دے وعظ دلچسپی نال سُݨدے ہن۔(57)مولوی نور الدین مسکین سب توں پہلے 1312ھ مطابق 1895ء وچ سسی پنوں مثنوی مکمل کیتی۔ ایندے بعد ہیر رانجھا ‘ انھاں ݙو قصیاں دے علاوہ انھاں ڈھولا ‘ مولود شریف تے سی حرفی ‘ ہیر رانجھا تے کافی طوطا نامہ وی لکھیئے:

نور الدین مسکین دا ڈھولہ مکمل نعتیہ ہے ۔ اوندے لفظ لفظ وچ انھاں دی سرورِ کائنات نال بے پناہ محبت عقیدت ملدی اے۔ زبان رواں تے اشعار وچ ٻہوں روانی ہے۔

ت تن من میرا صدقوں صدقے گھولے

جے کوئی پڑھ بسم اللہ ڳالھ عرب دی چولے

ہویا عشق عربی توں سینہ جل بل کولے

سارا جگ برمایا ہکے عربی ڈھولے

ث ثابت صدقوں پھڑیم دامن تیرا

میں تاں ہوئیاں تیݙی تو بھی ہونویں میرا

ڈھولہ ملک عجم وچ مہروں پائو پھیرا

ٹھاروں جان جگر کوں اَکھیاں لائو دیرا   (58)

مولوی نور الدین مسکین دی ہیررانجھا بݨاں تمام مثنویاں توں انج عشق و معرفت دا شاندار نمونہ ہے۔ ایں قصے وچ تمام کردار علامتی انداز وچ پیش کیتے ڳن۔ (تفصیل واسطے عشقیہ مثنویاں دے باب وچ ملاحظہ کرو) نمونہ مثنوی ہیر رانجھے وچوں ہک ونکی:

نمونہ حال رانجھݨ دا سنانواں

جدائی دا پین ڳل وچ ڳلانواں

زمانہ خود اصل دا بے وفا ہے

نہ ہرگز اے کہیں دا آشنا ہے

کریندا ہے جدا جانی پیارے

رکھیندا ہے ہجر دے بار بارے

کہیں کوں عشق وچ قابو کریندا

ظلم زنجیر پیراں وچ مریندا

ایہو منشا ہویا چوچک مہر دا

مرایُس ہیر کوں زنجیر زر دا

مولانا نور الدین مسکین مثنوی ہیر رانجھا چوݙھویں صدی دے ربع اوّل وچ لکھی ۔ اے ہک تمثیلی مثنوی ہے جیڑھی خالص مذہبی تے اخلاقی نقطہ نظر دے تحت لکھی ڳئی ہے ۔ مسکین ایں قصے دے حوالے نال عشقِ خدا ‘ عشقِ رسولؐ تے آخرت کیتے چنگے عملاں دی لوڑ دی آہر کیتی ہے ۔ ہیر رانجھے دے مجازی عشق دے پردے وچ حقیقت تے معرفت دے ݙس ݙتے ڳن۔ جا جا تے قرآنی آیات تلمیحات ‘ احادیث دے علاوہ معجزاتِ نبویؐ تے واقعاتِ کربلاوی بیان کیتے ڳن۔ جیندی وجہ توں قصے دا تسلسل ٻہوں متاثر تھیندے پر چونکہ ایں قصے دے لکھݨ دا وݙا مقصد ہی عشقِ رسول کریم صلی اللہ علیہ وسلم تے واقعہ معراج دی تفسیر کرݨ ہئی۔ ہیں کیتے اے مضامین مثنوی دا ٻہوں اہم حصہ بݨ ڳن۔ مولوی نور الدین اپݨے ایں تمثیلی قصے تے روشنی پیندیں ہوئیں ݙسیندن کہ میں معراج دے واقعے کوں قصے دا رنگ ݙتے۔ ایں وچ رانجھݨ توں مراد نبی کریم صعلم ہن۔ جوگی خدا۔ ہیر امت ڳنگہگار تے جھنگ مدینہ شہر ۔ قیدو شیطان ‘ کھیڑا نفس ‘ݙرانیاں سس قبر تے ہمسائیاں قبرستان والے ہن۔

قصہ معراج دا سُݨ ہوش ݙے کر

رنجھیٹے ہیر دے کوں پوش ݙے کر

میݙا مقصود رانجھݨ مصطفیٰ ہے

تے جوگی لامکانی خود خدا ہے

تے ماہی ہیر ہے اُمت گنہ گار

اتے کھیڑا اویڑا نفس بدکار

ݙرانیاں سس قبر سامی پچھاݨی

اتے شیطان کیدو لنگ ڄاݨی

جو سورھا ڈیر بھی منکر نکیرے

عذاب القبر بھی قاضی سریرے

تے ہمسائیاں اے قبرستان والے

چھپا مکھڑا سُتے قبراں وچالے

مدینہ پاک ہن جھنگ دا شہر ہے

حقیقت  حال  ہے قصہ مختصر ہے 

مسکین کوں حضرت نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم نال بے حد عشق ہئی۔ قصے وچ او جا جا تے اپݨے ایں ازلی عشق دا اظہار کریندے ݙسدن۔ رانجھݨ ہیر دی ٻیڑی وچ آ تے سُمھ تھیا تاں ہیر آ کے اَݨ سونہیںرانجھݨ کوں نندروں جگیندی ہے۔ ایں بند وچ او معراج کیتے عرشاں اُتے بلاوے دا مضمون پیش کریندن۔ نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم نال لفظ لفظ وچ مسکین دی محبت تے عقیدت چھولیاں مریندی پئی اے۔

اٹھی ہن جاڳ وے ڈھولن عرب دا

شفع المذنبیں اتے ماݨ سب دا

اُٹھی سوہݨا جو روندیاں کوں رہا توں

گنہگاراں دے سب ݙکھڑے ونڄا توں

اُٹھی نندروں میݙا دلبر پیارا

کھڑا ہے منتظر ہُݨ لوک سارا

اُٹھی سُکھ سیج توں ڈھولݨ حجازی

ونڄائو ہیر دی سب جانگدازی

ذرا روضے کنوں ہک جھات پائوو

خدا دے واسطے مکھڑا ݙکھائوو

کھڑیاں ہن منتظر حوراں ہزاراں

ملائک راہ بھلیندے بے شماراں

اٹھو سیاں کرو مسکیں نوازی

کرو بیچارگاں دی چارہ  سازی 

نور الدین مسکین دی ہیر رانجھے وچ واقعاتی اختلاف ٻہوں ہے۔ او رانجھے دا پیدائشی ناں دھیدو دی بجائے رانجھݨ لکھدن۔ شروع توں اِی رانجھا عاشقانہ مزاج رکھدا ہئی۔ جھنگ دے ہک مسافر کنوں ہیر دے حسن دی تعریف سُݨ تے اَݨ ݙٹھا دیوانہ تھی ڳیا۔ والد دی وفات دے بعد دمودر یا چراغ دی طرح اوندا بھرانواں نال جھیڑا نیں تھیندا بلکہ ایں قصے وچ بھرا بھرڄائیاں اوندی منت زاری کریندین جو گھر کوں چھوڑ تے نہ ونڄ۔ کیدو کوں ہیر دا چاچا تے ہیر تے پیئو دا ناں سیدے دی جا تے نورنگ کھیڑا لکھدے (ہستی اتھاں نوکراݨی ہے) ہیر کیدو دے گھر کوں بھالا ݙیندی ہے۔ کیدو دی شکایت تے ہیر دے بھرا رانجھے کوں قتل کرݨ چہندن ۔ تاں تلوار اوندے اتے اثر نیں کریندی اے ݙیکھ تے ہیر دا پیئو اپݨی دھی دا رشتہ رانجھے کوں ݙے ݙیندے۔ ݙوجھے قصیاں وچ اے واقعہ کتھاہیں نی ملدا۔ بعد وچ ہیر دا پیئو پتراں دے آکھے لڳ تے کھیڑے نال ہیر دی شادی کر ݙیندے۔ جوگی قاضی کھیڑیاں دے حق اِچ فیصلہ کریندے تاں وستی کوں بھا لڳ ویندی ہے ۔ دمودر تے چراغ دے قصے دی طرح مسکین دے قصے وچ وی ہیر رانجھا عرب شریف ݙو راہی تھی ویندن۔نور الدین مسکین کردار نگاری وی چنگی کیتی ہے۔ رانجھݨ صدق صفاتے عشق وفا دا پیکر ہے ۔ او عزم حوصلہ تے حالات دا مقابلہ کرݨ دی ہمت رکھدے۔ سب توں مرکزی حیثیت ہونکوں حاصل ہے۔ ہیر اوں وسیب دی ہک بے وس نماݨی دھی دے کردار اِچ سامݨے آندی ہے۔ ہیر دی ما تے اوندا پیئو جوان اولاد دے اڳوں بالکل بے وس ہن۔انھاں دی اپݨی کوئی رائے کائنی۔ کیدو لنگ ایجھا منفی کردار ہے جیڑھا اپݨی ضد پچھوں اپݨی بھتریجی کوں بدنام کرݨ توں وی نیں چُکدا۔ مسکین دی ایں مثنوی دی بحر رواں ہے۔ قصے دے دوران فارسی دے اشعار دا ول ول برمحل استعمال شاعر دی علمیت دا ݙس ݙیندے۔ نور الدین مسکین دی قدرتِ کلام دے اندازے کیتے ہک بند وی ونکی۔

جوہے ساگی اوہو جیکوں ڳولیندی

میں جیندے کاݨ ہر پاسے بھلیندی

جوہے ساڳی اوہو جیندا کھپارہ

جیندے کارݨ تھیم دل پارہ پارہ

جوہے ساڳی ایہو جیندی منجھاری

جو جیندے کان ہر دم جانگدازی

جو ہے ساڳی ایہو جیندی منجھاری

جو جیندے کان سکدی خلق ساری

ونواڑ چݨݨ دی موسم آندی ہے تاں نینگریں کانبے ٻدھ تے ٹولیاں دی صورت وچ ونواڑ چݨݨ ویندین۔ ہک ٻئے نال کھل ہس ‘ چھیڑ خانیاں ‘ ہک ݙوجھے تے ڈھݨ دے نظارے مسکین دی مثنوی وچ بالکل حقیقی انداز اِچ پیش کیتے ڳن۔ منظر نگاری دا نمونہ۔

آیاں کڑیاں نواڑوں ناز بھریاں

تھیوݨ خوش حال وچ ونواڑ وڑیاں

کرݨ پیلاں حمیلاں ہار پا سکے

چݨن پُھٹیاں ہوئے واگی سوہاکے

تھیوݨ ٹولیاں کرݨ ٻولیاں چٻولے

جیویں وچ باغ دے بلبل سمولے

پھرن سہجوں سہیلیاں ٻدھ کے جھولی

ٹرن چھم چھم جیویں پریاں دی ٹولی

بھرن جھولیاں چݨن تھی کر سمولیاں

ڈہن ہک ٻئے اُتے کملیاں تے بھولیاں

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان