خواجہ فرید تے شخصیات

خواجہ سئیںؒ کوں سیر و سیاحت دا ٻہوں شوق ہا ۔ جݙاں او کہیں شاہر وچ ویندے ہَن تاں زندگی دے ہر شعبہ توں متعلق شخصیات نال ملاقاتاں دا اہتمام کیتاویندا ہا تے او شخصیات اُنہاں کوں مکمل احترام ݙیندی ہَن ۔ کیونجو اُنہاں دا دینی ، روحانی تے دنیاوی مقام اتنا اُچا ہا جو خود بخود عقیدت تے محبت دا ماحول پیدا تھی ویندا ہا۔

سر سید احمد خان نال اپݨی ملاقات دے بارے وچ فرمایا جو اُنہاں دی سر سید نال جݙاں ملاقات تھئی تاں دوران گفتگو صحابہ کرام نال محبت دا ذکر تھیا تاں سر سید رووݨ لڳے تے ہنجوں نال ݙاڑھی تر تھی ڳئی تے قطرے بھوئیں تے ڈھہݨ لڳے تے کمال شوق وچ زمین تے پیر مریندے ہَن تے محبت رسول ؐ اُنہاں دے رڳ رڳ وچ سمائی ہوئی ہئی ۔ نہایت بھلے آدمی ہَن تے چہرے توں برکت ٹپکدی ہئی ۔ انہاں دا کہیں فرقے نال تعلق نہ ہا تے ہر فرقے کوں چنگاٖ سمجھدے ہَن ۔

سفر حج دے دوران کعبہ شریف وچ حاجی امداد اللہ نال ملاقات تھئی ۔ حاجی امداد اللہ کلاہ فریدی ݙیکھ تے دریافت کیتا جو آپ شاہ غلام فرید دے ہمراہیاں وچوں ہن تاں خواجہ سئیں فرمایا جو میں خود غلام فرید ہاں۔ جیندے تے اوچنبڑ ڳئے تے آکھیا جو ہک عرصے توں آپ نال ملاقات دی خواہش ہئی جیڑھی پوری تھئی۔ قیام مکہ دے دوران کݙاہیں خواجہ سئیں ملاقات کیتے تشریف گھن ویندے تے کݙاہیں حاجی امداد اللہ تشریف گھن آئے ۔ واپس آوݨ دے بعد وی خط و کتابت تھیندی رہی۔

3شوال 1306ھ کوں ہک مناظرہ بہاول پور وچ شرعی مسائل جیندے وچ نظیر سرور عالم ، علم رسول ، مولود تے فاتحہ خوانی شامل ہن دے سلسلے وچ منعقدتھیا ۔ مولانا عبدالسمیع رامپوری ہک کتاب انوار ساطعہ لکھی ۔ جیندے جواب وچ مولانا خلیل احمد انبیٹھوی (اُستاد مولانا عزیز الرحمن مرتب دیوان فرید) مدرس اول مدرس عربیہ بہاول پور ہک کتاب براہین قاطعہ لکھی ۔ نواب صادق محمد خاں تک صورتحال پُجٖی تاں تجویز تھیا جو انہاں دے مُرشد خواجہ غلام فرید سفر اجمیر توں واپس آوِن تاں انہیں کوں حکم یعنی منصف بݨایا ونجٖے ۔ چنانچہ مناظرہ تھیا ۔ ایں مناظرہ وچ مولانا محمود الحسن مدرس دیوبند ، مولانا صدیق احمد مقیم ریاست مالیرکوٹلہ ، مولوی محمد مراد ، مولوی عبدالحق قاضی پور تے مولوی جمعیت علی مدرس ، مولوی سلطان محمود تلہیری والے ، مولوی عبدالرشید مدرس مدرسہ صاحب السیر ، مولوی عمر بخش ، مولوی غلام نبی اور مولوی اللہ بخش تے مولانا غلام شرکت کیتی ۔ ایں مناظرے دی تفصیل کتاب تقدیس اوکیل مرتبہ مولانا غلام دستگیر وچ ݙتی ڳئی ہے ۔ جیندے وچ لکھیا ہے جو خواجہ سئیں فتویٰ برخلاف مولانا خلیل احمد انبیٹھوی ݙتا ہا تے شائع تھیا ہا ۔ اِتھاں ایہ تذکرہ ضروری ہے جو خواجہ سئیں دا فتویٰ کتاب وچ شامل کائنی ۔ 

خواجہ اللہ بخش کوں وی خواجہ غلام فریدؒ نال محبت ہئی تے ہر سال قبلہ عالم دے عرس تے تشریف گھن ویندے ہَن ۔ اُنہاں دی ضعیفی دی وجہ نال مہاروی صاحبزادگان خواجہ سئیں دی خدمت وچ عرض کیتی جو خواجہ اللہ بخش عرس تے تشریف گھن آوݨ دی تکلیف نہ کرن کیونجو شاہ سلیمان وی پنج سال پہلے اجازت نال تونسہ شریف وچ مقیم تھی ڳئے ہَن ۔ خواجہ غلام فرید جݙاں ایہ گاٖلھ خواجہ اللہ بخش تئیں پُجٖی تاں فرمایا جو او عرس تے تاں قبلہ عالم دی خاطر آندے ہن مگر انہاں دی نیت وچ آپ دے )خواجہ غلام فرید) نال ملاقات دا ادارہ بھی شامل ہوندا ہا۔

ملتان آمد دے موقع تے شیخ پیر شاہ سجادہ نشین بہاء الدین زکریا نال ملاقات تھئی۔ ملاقات وچ شیخ ریاض حسین تے اُنہاندے فرزند شیخ ولایت حسین وی موجود ہَن۔ شیخ ریاض حسین اپݨے اٻے سئیں کوں ݙسایا جو خواجہ سئیں مہربانی فرمائی ہے تے تشریف گھن اَئے ہِن۔ جیندے تے شیخ پیر شاہ فرمایا:

شاہاں چہ عجب گر بنوازند گدارا

خواجہ سئیں سجادہ نشین موسیٰ پاک شہید ، سید صدر الدین شاہ گیلانی نال وی ملاقات کیتی جتھا ںاُنہاندی ٻہوں عزت کیتی ڳئی ۔ مخدوم صدر الدین خواجہ سئیں توں پُچھیا جو شیخ عبدالقادر جیلانی دا بیان ہے جو انہاں دا قدم ہر ولی دی گردن تے ہے ۔ایندے وچ متقدمین تے متاخرین سارے ولی شامل ہن تاں خواجہ سئیں فرمایا جو ایندے وچ متاخرین ولی اِی شامل تھی سڳدے ہن تے نال اِی ایہ فرمایا جو اکثر ملفوظات بغیر تحقیق دے لکھے ڳئے ہن البتہ ثقہ کتب وچ ایجھی تحریر مل ونجٖے تاں اعتبار کیتا ونجٖ سڳدا ہے۔

حکیم خدا بخش چنی ڳوٹھی حضرت قاضی عاقل محمد جد اعلیٰ خواجہ غلام فریدؒ دے مرید ہَن تے اُنہاں نال خواجہ سئیں پُچھیا جو اُنہاں دی عمر کیا ہوسی تاں اُنہاں فرمایا جو جݙاں او مرید تھئے تاں اُنہاں دی عمر 80سال ہئی ۔ حکیم صاحب ݙسایا جو اُنہاں خواجہ شاہ سلیمان ، خواجہ خدا بخش خیر پوری تے مولوی سلطان محمود مکھن بیلوی دی زیارت کیتی ہئی۔

نواب تگیہ خان ساکن چوٹی حاضر تھی تے عرض کیتی انہاں دی دعوت قبول فرمائو تے نال اِی ایہ آکھیا جو انہاں دا علاقہ کوہستانی ہے ۔ اُتھاں پہاڑ ہِن تے ٹھڈی ہوا چلدی ہے جیندے تے خواجہ سئیں فرمایا جو پہاڑ سارے انبیاء دی رہائش گاہ ہَن۔ نبی کریم ﷺوی پہاڑاں وچ پیدا تھئے تے اُتھاہیں ریہے۔ ایہو وجہ ہے جو پہاڑ ویرانے تے بیابان نیک لوکاں دی قیام گاہ ہوندے ہَن۔

خا ندان فرید تے فرید توں متعلق ہک اہم شخصیت مولانا محمد عثمان شاہد ہَن جنہاں دا مزار شاہد آباد (خان بیلہ) وچ ہے ۔1222ھ تا1288ھ) اُنہاندا مولانا فخر جہاںؒ نال قریبی تعلق ہا تے اُنہاں کیتے ہک کتاب وی تصنیف کیتی ۔ خواجہ غلام فریدؒ دی پیدائش ، ہک ولادت نامہ بصورت قصیدہ لکھ تے خواجہ خدا بخش دی خدمت وچ پیش کیتا ۔ جیندے ترئے اشعار ہفت اقطاب وچ درج ہن مگر مکمل ولادت نامہ درج ذیل ہے۔

حمد بے مسہّا بجز حمید

آنکہ او زندہ را ز مردہ کشید

صمدی لم یلد و لم یولد

کرد کز امر کن دو کون پدید

داد پسرے بہ خانۂ خواجہ

منظرِ خواجگان و مثل فرید

شکر للہ کہ گوہرِ والا

از خدا بخش شد غلام فرید

بہرِ تاریخ از ولادتِ او

متفکر بودم بفکرِ بعید

دوش در گوش من سروش خروش

منتظم داد عقدِ مروارید

طول اللہ عمرہ‘ طراً

جعلہ اللہ کالفرید نقید

ہفدہم روز از مہ ذی القعد

شمس در برج نیک بود قعید

تاریخ پیدائش خواجہ فرید17ذی القعدہ ایں ولادت نامہ دے مطابق ہے لیکن عام طور تے 26ذی القعدہ لکھی ویندی رہی ہے ۔ اہل تحقیق کیتے ایہ نواں نکتہ ہے۔

مولانا عثمان شاہد متذکرہ بالا تھلہ شریف (احمدپور لمہ) دے خواجہ غلام نصیر الدین دے جد امجد ہَن جیندے کول ایہ ولادت نامہ موجود ہے۔

مختلف اوقات وچ جنہاں شخصیات خواجہ سئیں دی خدمت وچ حاضری ݙتی اُنہاں وچ سید غلام رسول ساکن ڈیراور ، میاں لعل دین کشمیر ، میاں امرائو علی مجاور درگاہ اجمیر شریف ، غلام حسین ساکن سنگھڑ ، عمر خاں شاہد تے گل محمد مگسی شامل ہن ۔ ڈاکٹر عمر بخش نواب سئیں دی ہدایت تے آپ دا علاج کیتا ۔ علاوہ ازیں حکیم اللہ بخش ساکن نواں کوٹ وی آپ دے معالج ریہے۔

خواجہ سئیں دے احباب تے اُنہاندی صحبت نال ہر لمحہ فیض یاب تھیوݨ والیاں وچ دلاور خاں لانگری ، غلام قادر کوکڑی ، صادق خان غوری ، مولوی خان محمد ، برکت علی قوال ، محمد بخش داروغہ ، سید جہان شاہ مجروح اللہ آبادی ، پیر محمد خان غوری وغیرہ شامل ہَن ۔

## حوالہ
فرید نامہ ، مصنف: اسلم میتلا ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان