چہ بجا شد

شاہ عنایت دی ایں جدوجہد ایں پورھیئے کوں ترائے حوالے نال ݙٹھا ونڄ سڳدے۔ 

اوں انسان دوستی ، فرقے بازی کنوں پاک خیر دا موہری انسان ہا۔

اوں مُغلیں دے خلاف جدوجہد کیتی جیکوں اَڄ دی زبان اِچ قومی جدوجہد آہدن:

جاگیر داری دے خلاف سانجھی ملکیت کیتے پورھیا کیتا جیکوں اَڄ جمہوری جدوجہد آہدن۔

ایں واسطے شاہ عنایت دی تحریک ہک جمہوری تحریک ہئی ۔ سادہ زبانیں وچ ڳالھیں سادیاں تے مطلب وسیع تے واضح ہوندے ہن ۔ شاہ دی جھوک جنگ ہک ایہو جئیں قومی تے جمہوری تحریک ہئی ۔ جیڑھی پُر تشدد وی ہائی ؍جیندے وچ حون وی وُڑھا۔ آئیڈیلسٹ رہندے ہویں ، وی ہتھیار چا تے مُغل سامراج تے جاگیرداریں ، ݙوہائیں نال بھڑ ڳیا ۔ ایں واسطے اے تحریک تقریباً تقریباً؍ قریب قریب یوٹو پیا کنوں ٻاہر نکل آئی ۔ ایں تحریک دی ہک خاص ڳالھ اے ہے جو ایں لمبی عوامی جنگ وچ کہیں ہک انسان وی ہتھیار نہ سٹیا ۔ جی آ …

ایں انقلابی جنگ وچ نہ کہیں ہتھیار سٹیئے ؍کنڈھ ݙکھائی، نہ جسوس بݨیئے ، نہ سلطانی گواہ دی لعنت چاتی… انقلابی لڑدے ریہئے ، مردے ریہئے ۔ توپاں ، بندوخاق نال سارا شاہر تباہ کر ݙتا ڳیا ۔ بھا لا تے ہر ساہ دار کوں ساڑ ݙتا ڳیا ۔ لائبریری ، مسیت ، قرآن ، حدیث سب کجھ شہید ،24ہزار انقلابی کٹ مرئیے ، پر کنڈھ نہ ݙکھائی مخبری نہ کیتی۔

افسوس! اساں تاریخ دے رجسٹرڈ وچ اِتلا وݙی جنگ کوں شان تے اہمیت نال درج نہ کر سڳئے۔

24ہزار دے قربان تھیوݨ دا اَرمان کائنی ۔ اُنہاں دی شہادت دے قصّے مٹ ونڄݨ دا ݙکھ ہے ۔ افسوس ہے جو ایں قصّے کوں کچاریاں ، میلے ، ماتم اِچ یاد نئیں کیتا ویندا۔ رات کوں سُمدیںکوئی پیو رات کوں ٻالیں کوں اے قصّہ نئیں سُݨیندا۔ ہاں وَت جیویں تھیندے…… کلہوڑے ڳئے۔مُغل مُکیے ، ٹالپر وی ٹُر ڳئے ، انگریز وی لݙ ڳئے۔ ایندے بعد دیسی لوک وکھری وکھری ؍وکھریاں وکھریاں وردیاں پا تے حاکم بݨیئے مگر اُنہاں کوں کوئی نئیں ڄاݨدا اُنہاں دا تذکرہ نئیں تھیندا لیکن صدیاں گزر ڳن ۔ ضلع ٹھٹھہ دے جھوک شریف اِچ شاہ عنایت دی دربار کوں اَڄ وی کسانیں دی آزادی دی علامت ؍نشانی سمجھا ویندے تے لوکی پرے پرے کنوں آ تے سلام تے نیاز پیش کریندن۔ جیکر وَت اوں زمانے دے یزیدیں دا ڈھگا؍ذکر وی تھیندے ؍ٹُردے تے تاں جھوک جنگ دے مکار، قریبی ، قرآن شکن تے دشمن دے طور تے تھیندے تے اے راند صدیاں تک راہسی۔

ہک ٻئی دلچسپی ڳالھ اے جو شہیدیں دے غستان؍جریان؍قبرستان دی ٻئی عجیب ڳالھ اے ۔ تُساں اولیاں تے ولیاں دی زیارت کرݨ ونڄو یا مارس میدان اِچ گنجِ شہیداں کوں سلام پیش کرݨ۔ خود کنوں اے سوال ہر کوئی پُچھدے میں کون ہاں تے کیندے نال کھڑاں ، شہیدیں دے نال یا قرآنیں دے رَلے۔

اے سوال چیتے وچ اَمدا ضرور ہے بے ساختہ ؍آپوں ڄاݨ ، غیر واضح یا جامعانداز وچ مگر24ہزار شہید آپݨی شہادت دے مقصد ݙو ضرور چھکیندن(ہِیں واسطے تاں ؍ایں واسطے تاں حاکم قلندر بادشاہ (لال شہباز قلندر تے بھٹائی دے روضے تے جشن تے جشن منا منا تے اللہ دی مخلوق دا رُخ شاہ عنایت دے روضے کنوں پھیرݨ دے چکر اِچ رہندن۔)

حالی شاہ عنایت دی بھڑاند اوندے پورھیئے دا قصہ ختم نئیں تھیا ۔ ݙیکھو نہ قربانی کیتے کتلا محبوب ہستی کوں چُݨیا ڳیا تے ولا اُنہاں نال عام انسانیں والا؍آلہ سلوک کیوں؟

او تاں عام انسان ہا وی نہ ، او تاں انقلابیاں دا انقلابی ہا ، عاشقیں دا عاشق ہا ، کیمونسٹیں دا کیمونسٹ ہا ، شہیدیں دا شہید ہا۔

شاہ عنایت دا سِر نیزے تے چا تے پورے ٹھٹھہ شہر وچ پھرایا ڳیا(عوامی شہیدیں دے سر کِتلا اُرچے ہوندن)

شہید دا سر عوام دے اندر خوف تے ݙر پھیلاوݨ کیتے بغاوت کوں عبرت دا نشان بݨاوݨ سانگے ہک ہک ڳلی ، ہک ہک محلے وچ پھرایا ڳیا۔

(پاگلو شہید عوام کوں آپݨا دیدار کراوݨ کیتے تُساں کنوں اِی کم گھندِن ۔ وطن نال پیار کرݨ آلے آپݨے دیس دی ڳلیاں دا آخری دیدار ایں وی کرویندن۔ آخری دیدار تاں حیاتی تئیں یاد رہندے تے وَت عام آدمی دا آخری ؍چھیکڑی دیدار تاں نہ ہا ۔ اے تاں شاہِ شہیداں دے آخری دیدار ہا) جاگیرداریں دا انتقام دی بھاہ حالی وہ ٹھڈی نہ تھئی ہئی ۔ کمینگی دی حالی کوئی کسر رہندی ؍باقی ہئی ، حالی وی قاہر دے مَلاّ سُکے نہ ہن ۔ حالی وی ستم مُکے نہ ہَن ۔ حالی وی انتقام دی بھاہ وِسمی نہ ہئی (ابھی ستم کی قدح میں تلچھٹ باقی تھی) شیطان ’’ابلیس کی مجلس شوریٰ‘‘ عبرت کوں ٻیا جِھکا؍گہرا نیزے دی نوک تے شہیددا سِر اُچاتھیا ۔ ہُݨ ایندا پندھ  48ڈینہ دا ہا۔فخر تے انکار سب تُوں اُچا ۔ اے سب تُوں اُچا سر علاقے چیریندا، درد کِچالے بھوڳیندا ، تماشائی ڈھیندا۔ حُب داریں دے کٹھ کوں روحانی سکون ݙیندا، الزام تے دشنام سہندا منزل دا نشان بݨدا ، منزل ݙو ٹُردا ریہا ۔ دِلیں وچ جاہ ہووے تاں قصّے بݨدِن ، کہانیاں دے مطابق 48ݙینہاں دا پندھ کریندااے ، نہ جھکݨ والا ، سِر چُپ تاں نہ ریہا ۔ قرآن دیاں صورتاں تے حافظ دے شعر پڑھدا ریہا تے وَل آپ وی شاعری کریندا ریہا ۔ حافظ شیرازی دے شعر پڑھݨ والے سر دے کجھ شعر ’’دلپت دل دریاہ‘‘ وچ لکھے ہوئے ہِن۔

چہ بجا شعر

’’سر در قدم یار فدا شد چہ بجا شد

ایں بار گراں بود ادا شد چہ بجا شد

من سرّ خدایم بہ سر خام چہ مطلب

سرّ من بہ سر خود بخدا شد چہ بجا شد

دود دل من حلقہ ذرہ بر سر افلاک

دود دل ما حلقہ نما شد چہ بجا شد

ان خود دلم گشت چناں اسم انگشت

خونِ اسم ما انگشت نما شدچہ بجا شد

پروائے نہ داریم ازیں جسم گراں سر

چوں جسم فنا بود فنا شد چہ بجا شد

ہاتف بہ ندا داد مبارک زو صالم

خود دم ھم مابود ندا شدچہ بجا شد‘‘

ترجمہ: اساں یار دے قدمیں اِچ سر قربان کیتے ، کِتلا اچھا کیتے اے بار اساں چا تے کتلا چنگاں کیتے۔

میں خدا دا راز ہاں میکوں عام ڳالھیں نال کیا غرض

میݙا راز خدا دا راز ہے ، حق ادا تھئے کتلا چنگاں تھئے۔

عوام دے دلیں وچ وَسݨ والیاں دے سِر بغیر دھڑ دے اَلیندے ہوندن ۔ شہیدیں دے اَلیندے ہوندن۔ شاہ عنایت دی ایں شاعری کوں ’’بے سر نامہ‘‘ دا معتبر ناں ݙتا ڳئے۔ شاناں والے سر ہی ایہو جئیں شاعری آکھ سڳدِن ۔اُنہاں دی مثنوی ’’بے سر نام‘‘ اُنہاں دی تحریک تے ایندے وچ ݙیوݨ والیاں قربانیاں دا ذکر ہے ۔ سندھی دے مشہور شاعر بیدل مثنوی دلکشا اِچ شاہ دی ایں مثنوی دا ذکر کیتے ۔ آہدن شاہ عنایت دے ایں مبارخ سر نیں ست سو شعر پڑھیئے ۔ ارمان اے ہے او لکھیئے نہ ونڄ سڳئے ۔ ایں طرح او سنبھیجے نہیں ؍سامنبھیے نئیں ونڄ سڳیئے ۔ تھولے جہیں ہک ݙو جاہیں تے چھپین جنہاں دا ذکر محمد علی ہانبھی آپݨے PHDدی کتاب وچ تے محبوب علی چنانئیں آپݨے مضمون’’شاہ شہیدِ صوفی‘‘ وچ وی کیتے اوہوسی اساں اتھاں نقل کر سڳسوں ۔ ساݙا حالی تئیں تھوڑے جئیں خزانیں تئیں ہتھ پُڄ سڳیئے۔ البتہ اساں اے ضرور ڄاݨدے ہیں جیڑھے اچھے؍چنگے انسان بے سرنامہ ، مثنوی لکھی اوں ایں تحریک دے مقصد ، جنگ دا حال ، فتح دے جشن تے ٹُرݨ دے درد کوں شاندار انداز وچ بیان کیتے ۔ وَت ہک ڳالھ سمجھݨ دی اے ، شاہ عنایت دے بارے جئیں وی لکھیئے او فارسی، سندھی یا اُردو وچ شاعر یا نثر … ہر کہیں اُنہاں دے تن توں جُدا سر کنوں ڈھیرڳالھیں کروائین ۔ ݙٹھا ونڄے تاں اُوں عالم تے فاضل انسان صبر کتی عمر پاتی؍زیادہ عمر پاتی ، ہک کیمون بݨایا ، ایکوں کامیابی ؍سُرخروئی نال چلایا ، مقامی جاگیرداراں ، پیر تے مُلاں نال کئی سالیں تئیں بھڑدا، لڑدا ریہا ، ݙو ترائے جنگلاں وی لڑیاں ، جیندے وچ مقامی جاگیرداریں دے علاوہ مُغل فوج دی سُپرپاور فوج وی شامل ہئی ۔ چار مہینیں تئیں گھیرے وچ ریہا تے لڑیا وی ہا ۔ فوج دی کمان ، وعظ ، نصیحت … اے سب کجھ کٹھا کیتا ونڄے تاں کئی کتاباں بݨ ونڄن ہا ۔ مَت جو جیندی ؍زندہ زبان کنوں زیادہ تن توں جُدا سر کنوں ڳالھیں کروایاں ڳن۔

قصّے کہانیاں؍ مائتھالیوجی سچ کوں ٻہوں لُکائے ،ساݙا وݙا نقصان کرائے۔

برحال شہیدیں دے سردار دا سِر مبارک دلی دے بادشاہ کوں تحفے وانگ پُچایا ڳیا تے وَت سِریں دے تحفے مغلیں کوں ݙاڈھے چنگے لگدِن۔ او آپݨے بھرا دا وی کیوں نہ ہووے (شاہی ؍تخت کپے ہوئے سِر ، نکتیاں ہوئیاں اَکھیں دے تحفے ملیئے بغیر کیویں تھی سڳدی ہے) آہدن اُتھوں دے ساہ آلے ؍اپروچ والے اجمیر شریف دے خلیفیں اے شاناں ؍شانیں آلہ سِر مبارک حاصل کیتا تے شاہ عنایت دے فقیریں دے حوالے کیتا جنہاں عزت ، شان نال جھوک پُچایا ۔ اَڄ وی شاہ عنایت دے روضے تے گنبد کنوں ٻاہروں سنگِ مر مر دا سوہݨا جیہاں چھوٹا تھلہ بݨیا ہویا ہے ۔ آکھیا ویندے دفناوݨ کنوں پہلے اوں وݙے انسان دا سِر مبارک اِتھائیں رکھیا ڳیا ہا۔(میں اِتھاں سیس نوائی)

آئو میر علی شیر قانع ٹھٹھوی دے او جنگے الفاظ؍اَکھر اتھاں لکھوں(تُساں وی اِنہیں دا وِرد کرو) جیرھے اُنہاں شاہ دی شہادت کنوں 44سال بعد لکھئے ہَن۔

(’’شیخ حق شناس، شریعت اساس ، آ ھوئے صحرا گرد طریقت، خمخانہِ وحدت ، جوشِ حقیقت ، ساقی سرمست ، بزمِ ارشاد، ساغرِ سرشار ، بادہِ جواد ، آئینہِ معرفت مجردی، رہنمائے ملکِ بے خودی ، از کثرتِ یکتائے گزیں ، بمحفلِ خلوت نشیں‘‘)

ہک ٻئی ڳالھ میݙے واسطے البتہ نویں ہئی ۔ سندھ دے تقریباً سارے علاقے (تے بلوچستان دے اکثر) دے اللہ دے ولی آپݨیاں روحانی فکر دا سلسلہ شاہ عنایت دی جھوک شریف نال جُڑیندن ، ساریاں دیاں پاڑاں اِتھوں پھپھڑدیاں۔ اِتلا وݙے ناں یا مشہوری؍شہرت دی چوٹی پہچݨ آلے ناں ہزاراں مریدیں تے منتیں دے پیر و مرشد لوکی ایں نور دے حوضِ کوثر دا پاݨی پیتا ہویا ہے ۔انہائیں کوں سلام انہاں دے مرید کوں سلام۔

میݙی پڑھائی ؍مطالعہ اِتلا وسیع تاں کائنی جو شاہ عنایت دے دَر توں فیض پاوݨ والے ولیاں دی شاعری وچوں شاہ عنایت دی سماجی تے معاشی تعلیم دی تفصیل سمجھ سڳاں ۔ صرف اِتلا پتہ لڳے جو شاہ رکھیل سائیں ، صادق فقیر ، بیدل فقیر ، روحل فقیر ، مصری شاہ ، فقیر ولی محمد لغاری ، بیکس فقیر تے مُراد فقیر شاہ عنایت دے در توں فیض پاوݨ والے جگ مشہور شاعر تے درویش ہِن۔ ٻیا تاں ٻیا ؍حتیٰ کہ شاہ رکھیل سئیں کوں تاں بیعت کیتے؍واسطے بلوچستان کنوں جھوک شریف ونڄݨ دا حُکم ملیا ۔ ساݙے جیکب آباد دے وݙے درویش تے بلوچی شاعر پہلوان فقیر وی ہِیں سوچ تے مکتبِ فکر نال جُڑیئے ہوئے ہَن۔

## حوالہ
کتاب: شاہ عنایت شہید، مصنف : ڈاکٹر شاہ محمد مری ، جھوک پرنٹرز ملتان