تخت لہور دے

نِکّے جیہے ہاسے تاں کناں وچ ہک ناں وَل وَل کہیں نہ کہیں حوالے نال آندا ریہا ۔ او لفظ ’’لہور‘‘ دا ہا ۔ ساکوں اے پتہ وی نہ ہا جو ایہ ملک دا ناں اے علاقے دا ، دریا  دا ، شہر دا یا کہیں بندے دا ناں اے ۔ ساݙی معصوم خواہش ایہا ہائی جو ڳنڈھ کھل ونڄے جو لوکی اے ناں وَل وَل تیں ݙر ݙر تیں کیوں گھندن۔

تھوڑی جیہی اڳوں تیں عمرودھی تاں وت وی ایہ لہور دے قصّے ، ڳاݨے تیں جگتاں سُݨدے ریہوسے ۔ بس دے اݙے توں گزریے تاں ہک غریب جیہاں بندہ ’’لہور ، لہور ، لہور‘‘ زور زور نال آہدا کھڑا ہا ، ہوٹل تیں ڳئے ہَیں تاں وݙیاں وݙیاں تصویراں ٹنگیاں کھڑیاں ہَن کئی عمارتاں ہِن پراݨیاں ، کئی تریمتیں ہَن، نویاں نویاں اَتے پیلے کپڑے پاتے ݙنگیاں پِھݙیاں ساریں دے تلوں لہور ضرور لکھیا کھڑا ہا۔ہک بندہ زور نال اَوازاں کھڑا ݙیندا ہا جو لہور لہور اے جئیں نہ ݙٹھا سمجھو او ڄمیا اِی نئیں۔‘‘ ہک جھاہ تے ریڈیو وَڄدا پیاہا ، ہک ڳاوݨاں آندا پیا ہا ۔۔ٻھاٹی لوہاری بھائی کلہی سواری بھاٹی ’’ݙوجھی جھا توں اَواز اَئی ‘‘ٹانگہ لہور دا ہووے تیں بھانویں جھنگ دا ٹانگے والا خیر منگدا۔‘‘ ہک کتاب اِچ لکھیا ہا ’’اُچے بُرج لاہور دے تیں وڳدا راوی‘‘،’’نہیں ریساں شہر لہور دیاں‘‘۔

اِتلا کجھ سُݨ تیں کیرھا بندہ ہوسی جواوندے لہور تائیں اُݙ کے ونڄݨ دا شوق پیدا نہ تھیسی۔ پَر اوں ویلھے غربت ہئی۔ سفر اوکھا ہا ۔ ریڈیو ، ٹی وی ، انٹرنیٹ ، میڈیا کائنا ہا ۔ یا تاں لہور دے نیڑے رہوݨ واسطے جغرافیے دی کتاب پڑھݨی پوندی ہئی یاوَت اخبار دے  ورقے پھلورݨے پوندے ہَن ، اے ڳال پکی ہئی جو کوشش کیتی ویندی ہئی جو بہانے بہانے لہور دا ناں ہر کن اِچ ضرور پووے ۔ساکو ںایندی وجہ دا تاں پتہ نہ ہاپنج سال پرائمری ، پنج سال ہائی تیں 4سال کالج دی تعلیم حاصل کرݨ دے باوجود لہور ݙیکھݨ تے لہور کوں پرکھݨ اوندی اصلیت معلوم کرݨ دا موقع نہ ملیا ۔ اے ساݙی خوش قسمتی ہئی بدقسمتی یا محرومی ایندا پتہ اَحٖ تئیں نہیں لڳ سڳیا۔

چوݙاں سال پڑھݨ دے بعد پتہ لڳا جو اے ہک شہر اے ۔ اے راوی دے کنڈے تیں آباد اے ، پچادھ توں آوݨ آلے حملہ آور اتھاہیں آ تے پہلا ساہ گھندے ہَن ۔ خوبصورت تیں زرخیز مٹی دی وجہ مغل بادشاہیں اینکوں مرکز بݨا گھدا ۔ وݙیاں وݙیاں عمارتاں کھڑیاں کر ݙتیاں ۔ فوج رکھی ، قلعے بݨائے ، مسیتاں تیں مقبرے کھڑے کیتے تیں ایہ علاقے دی قدر قیمت اِچ ودھارا کیتا تیں لہور کوں لہور بݨا ݙتا ۔ مغلیں دے زمانے چھی وݙے تیں مشہور شہر ہَن ۔ پشاور ، بھکر ، ملتان ، لاہور ، دلی ، میدانی علاقے اِچ تیں بمبئی ، کلکتہ سمندر دے کنڈے دا بندرگاہیں ہَن۔

ہندوستان دے اُتلے حصّے تیں کئی دریا واہندے پئین ، ہک حصّے اِچ پنج دریا وہندن ، اینکو ںپنجاب یا پنجا ب یا پنج دریا آہدن ، ݙوجھے حصّے اِچ گنگا ، جمنا وہندے پئین ، جیرھے ہندوآں دے متبرک دریا ہِن ، ایویں آبادی وی مسلماناں تیں ہندوآں دی رہندی ہئی ۔ ہندو مسلمان دا ملاپ مذہب زبان ، رہݨ سہݨ دے مطابق مُک ڳیا تیں پاکستان بݨ ڳیا۔

سارے مسلمان خوش تیں نہال تھی ڳئے ، ساݙا اَپݨا ملک مسلمانیں دا مُلخ بݨ ڳیا ، ہندو لڳے ڳئے ، اپݨا کفر تیں بت نال گھن ڳئے ۔ کجھ وقت تک ہر قوم ، ہر بندہ خوش رہ ڳیا ۔ قائد اعظم دی ہستی لوکیں کوں وݙا حوصلہ ݙتا ، اَپݨے پیریں تیں کھڑے تھیوݨ دے ٹوٹکے ݙسیے ، تیں مُلخ ساریاں مصیبتاں دے باوجود جیوݨ دا رستہ ݙکھایا ۔ قائد دا اپݨا شہر کراچی ہا پاکستان دا صدر مقام بݨ ڳیا ۔ مُلخ دے ݙو حصے ہَن پچھادھی تیں پوادھی کئی صوبے ہَن جنہیں دے رہݨ والے لوکاں دی اَپݨی اَپݨی ٻولی ہئی جیڑھے انہاں دی سُنڄاݨ ہئی انہاں دے صوبے انہاں دے ناں نال سُنڄاݨیے ویندے ہَن ۔ پوادھی صوبے آلے بنگالی ،پچادھی آلے سندھ ، بلوچ ، پختون تیں پنجابی آبادی پاروں منسوب تھئے ۔ اتھائیں ٻہوں سارے سوال اُٹھدے پئین۔ جے صوبے زبان دی وجہ تیں بݨدن تاں وَل سب توں وݙی زبان سرائیکی کوں کیوں نظر انداز کیتا ڳئے۔ 

مصنف یورپ ڳئے ، آئرلینڈ دیاں کُل 32کائونٹیاں ہِن ۔ برطانیہ 26کوں آزادی ݙے تیں الڳ مُلخ بݨا ݙتا ، کائونٹی ساݙی ہک تحصیل دے برابر ہوندی اے ،۔ سارے آئرلینڈ دی آبادی 35لکھ اے ۔ ذرا سرائیکی علاقے دے رقبے ، آمدݨی تیں آبادی وَل ݙیکھو ۔ آہدن جو صوبہ نہیں بݨ سڳدا ، عقل ماری ڳئی اے۔26آلے ملخ اَنج کیتی کھڑن تیں 26ضلعیاں آلے ترلے ودے کریندن ، نیر وہا تیں فریاد کریندن ، کوئی انہیں دی سُݨدا اِی نئیں۔

جے لوکیں دی تہذیب ، تمدن ، رہݨ سہݨ نال یونٹ بݨدے تاں وی سرائیکی علاقے اپݨی اَنج شناخت رکھدے ۔ جے صرف اسلام تیں عقیدے دی بنیاد تیں مُلخ بݨایا ڳئے تا ں ہکو ناں ’’پاکستان‘‘ ہووے نہ تاں ہر شناخت والے کو ںاپݨے آپ تیں اپݨی ٻولی ، اپݨی سُنڄاݨ ، رہݨ سہݨ ، رسم و روایات دے مطابق زندگی گزارݨ دا حق ہووݨاں چاہیدا ہا ۔ آخر اے حق کیوں نہیں ملیا ۔ کیا آواز اُٹھاوݨ والے ماڑے ہِن ، نِکھد ہِن ، کمزور ہِن ، انہاں دا مطالبہ بے جان تیں مُردہ ہے ۔جیکر اے ݙوہیں ڳالھیں سچ ہِن  تاں آخر کیا وجہ اے جو ڳال کوئی نہیں سُݨدا۔

دریا سندھ ہمیشہ ہندوستان کوں ݙو حصّیں وچ تقسیم رکھیے ۔ ہزاریں دی تعداد اِچ ہندوستان تیں حملہ کرݨ والے پہلے اِتھائیں آئین ۔ انہیں کوں ظلم دا نشانہ بݨیندے ریہن ۔ فصلاں اُڄاڑ ݙتیاں ویندیاں ہَن ۔گھر ٻار ساڑ ݙتے ویندے ہَن ، عزتاں پامال کیتیاں ویندیاں ہَن ۔ مگر ایہ ہاسے رہݨ والیں دھرتی دا پورا پورا فرض ادا کیتا اے تیں قربانیاں ݙے ݙے تیں مُلخ بچایا ۔ تاریخ گواہ ہے جو حملہ آوریں دا مقابلہ صرف سندھ دے پچادھ والے کریندے ریہے ، اکثراں دی پھوک اِتھاہیں نکل ویندی ہئی ، اڳوں تیں ونڄ کے دلی پہنچدے ہَن تیں آسانی نال بغیر لڑائی بھڑائی قبضہ کر گھندے ہَن۔

پاکستان بݨ ڳیا تاں پنج دریاواں دی مٹی دی سوبھ خوشبو سمیٹݨ واسطے صوبے دا ناں اِی ’’پنجاب‘‘ رکھ ݙتا ڳیا ۔ لہور مرکز بݨ ڳیا ۔ لفظ ’’پنجابی‘‘ کوں اولیت ݙتی ڳئی ’ جہڑی جو لہور تیں ارد گرد دی ٻولی ہئی۔ پنج دریاواں دے ایں حصار اِچ او ضلع ہَن جنہاں دی ماء ٻولی سرائیکی ہئی ۔ انہیں کو ںالڳ صوبہ بݨاوݨ دی بجائے اُلٹا دٻاوݨ دے انوکھے تیں اولڑے حربے اَزماوݨ دی کوشش کیتی ڳئی ۔ سب توں پہلے انہیں دی شناخت مٹاوݨ کیتے مغربی پاکستان دا صوبہ یا ون یونٹ قائم کرتیں صوبہ بہاول پور دا خاتمہ کر ݙتا ۔ سرائیکی وݙیرے ، پیریں تیں مہاندریں کوں بھاری معاوضیں نال مُل گھن گھدا ۔ عام لوکیں دی آواز کوں دٻا ݙتا ڳیا ۔ انہیں دے حقوق کوں کھوہ کھاتے سٹ تیں پنجابی ٹولہ پورے ملک ، بیورو کریسی ، فوج تیں باقی اداریں تیں محکمیں تیں قابض تھی ڳیا ۔ اے کاٹھ دی ہانڈی آئی ایندا بھانڈا چوراہے اِچ تُرٹ ڳیا ۔ اے ہانڈی بار بار پکائی نہ ونڄ سڳی ۔ ایندا کھٹیا کھا گھدونیں ، ایندا جادو ٻہوں تکھیں ختم تھی ڳیا ۔ ٻہوں افسوس ، ݙکھ تیں ہنجواں دی لڑی لا تیں آکھݨاں پوندے جو پاکستان ݙو ٹوٹے تھی ڳیا ۔ ٻولی ، تہذیب ، رہݨ سہݨ ، ظلم دا ودھارا ، ݙوجھیں دے حقوق کوں نِڳلݨ دے ناں تیں پوادھی بھرانفرت دے سمندروچوں ݙٻکیاں کھا کھا تیں آخر اَنج تھی ڳئے ، پر عقل دے اَندھیں کوں کوئی ہوش نہیں آیا۔

ساݙا سبق تخت لہور اے ، اوندے پاسے واپس آندے ہیں ، لہور مرکز بݨ ڳیا ، پنجاب بݨ ڳیا ، پنجابی ٻولی ٻولݨ والے اقتدار تیں قابض تھی ڳئے ، سرائیکی آلے دٻ ڳئے ، نقار خانے اِچ انہاں دی آواز سُݨݨ والا کوئی نہ ریہا ۔ اقتدار اِچ آوݨ والے سرائیکی افسر ، عوامی نمائندے سارے وِک ڳئے ۔ ترقیاتی فنڈ لہور واسطے ، اقتدار لہور دا ، رُعب لہور دا ۔ ساݙے سرائیکی علاقے دا سارا بجٹ لہور تیں خرچ تھیندے ۔ موٹر وے اِتھائیں ، رِنگ سڑکاں ، جنگلہ بس ، تزئین و آرائش سب لہور واسطے ہِن ، کیا لمے پاسے پچادھ پاسے سارے نانگ رہندن ، جو مٹی کتھا تیں جیندے رہسن۔تجارت ، زراعت لہور واسطے ۔سی ایس پی ، پی سی ایس لہوریاں واسطے ، باقی ہر محکمے دی وݙی افسری لہوریاں دے ٻالاں کیتے ۔ سرائیکی کیویں لہور پُڄے ۔ کتھوں سفارش ڳولے ، روپے کٹھے کرے تاں ونڄے ۔ اوکوں سیکرٹریٹ تیں دفتردے اندرو کون آوݨ ݙیسی ۔ او انٹرویو وی ݙیوے تاں لہوریں دے ٻالاں کوں کون پریں رکھ تیں سرائیکیاں کوں چُݨسی۔ محروم رہݨ آلا محروم اِی رہندے ۔ آخر کجھ لوکیں نکی جھئی کمزور جئیں آواز اُٹھائی تاں ہر پاسوں مخالفت دا طوفان بلکہ سونامی اُٻل پیا ، کتھاہیں قانون حرکت اِچ آیا کتھائیں ایوانیں اِچ شور مچ ڳیا جو اے ہُݨ قوم کوں ثقافت تیں ٻولی دی بنیاد تیں تقسیم کریندن ۔ اے ملکی استحکام دے تالاب اِچ وٹا پئے مریندن ، اے انتشار دا سبب ہِن ، مُلخ دے خیر خواہ نہیں ، عقل دے اندھیں کولوں کوئی پُچھے جو اپݨے حقوق دی آواز ، حق سچ تیں حقیقت تیں تاریخی ورثیں دے حوالیں نال کجھ منگݨ غداری نئیں بلکہ ایہیں مُلخ دے شہری ہووݨ دی وجہ کرتے اپݨی پہچاݨ دا رستہ ݙکھیندے پئے ہِن ۔ اللہ دے فضل نال اے دریا ، ہڑھ تے ٻئے دماغ سوچیندے ہِن ۔ حقیقت کُھلدی پئی اے ۔ سرائیکی قوم رُلدی پئی اے ۔ جڳواوݨ آلے اَڳی تیں آ ڳئین ۔

ہُݨ اے تھئے جو پنجاب کوں ݙو نانویں ناں کریندا پئے ۔ ہک شمالی پنجاب ہک جنوبی پنجاب ، مَیں انہاں کولوں پُچھداں جو جغرافیے وچ سمتاں چار ہوندن صرف شمالی تیں جنوبی پنجاب کیوں ، مغربی تیں شمالی پنجاب کیو ںنیں ۔ میݙے سڄݨو ! پاݨی ہمیشہ پُل ہیٹھ واہندے ، پنجاب کوں جݙوں ݙیکھو سرائیکی صوبہ تہاکوں ضرور نظر آ ویسی ۔ پر تعداد دا لیکھ اے جِتلا جلدی ایندا فیصلہ کریسو تساں آپ سکھے رہسو۔

ایں موضوع تیں ٻہوں کجھ لکھیا ونڄ چکیے ۔ کئی تنظیماں کم کریندیاں پئین ۔ کئی فورم بݨ ڳئین ۔ مسئلے مݨ ، ڄاݨݨ ، سُݨݨ واسطے ہزاراں ترلے کرݨے پویندے پئین ۔آخر ٻیڑی کنارے آ لڳسی ۔ مَیں ایں موقع تیں کجھ او مثالاں ݙیوݨ چاہنداں ۔ جیڑھیاں میݙے آپݨے ناں پیش آئن ۔ قصّہ ٻہوں لمبا اے ، مثالاں ہزاراں ہِن ۔ اے او تجربے تیں ڳالھیں ہِن جو میݙے علاوہ ہر اوں سرائیکی کوں پیش آ چکین جیندا واسطہ لہور نال پئے ۔ اے ٻئی ڳال اے جو کوئی سامݨے آندے تے کوئی لُکائی ودے تیں چھپر ݙتی ودے ۔ بھوڳی ودے ۔ شکار او وی تھئے نفرت اساں کروں ہا جنہاں نال زیادتیاں تھئین ۔ ایں ہر طرحاں دی نفرت ساݙے کولوں کیتی ویندی اے۔

تجربے تاں ساریں کوں ہِن پر تھوڑا تھوڑا اپݨے نال گزریا ، تہاݙے سامݨے رکھدا پیاں جو تصویر دا کجھ حصہ تہاݙے سامݨے آ ونڄے ، داستان تاں لمبی اے پر وقت تیں صفحیں دی گنجائش کائنی ہُݨ سُݨو۔پہلی ڳال تاں اے ہے جو ساݙے وسیب دے اٹھانوے فیصد لوک لہور تک ونڄ نہیں سڳدے ، جے کوئی پُڄ ونڄے تاں منہ لڑکا تے لُٹیج پٹیج تے گھر وَل آندے ۔ اے اُنونجھا (49)سال پہلے دا ذکر ہے جو راقم پہلی وار لہور ایم اے اِچ داخلے واسطے اپݨے ہک کزن دی اڳواہی وچ روانہ تھیا ۔ داخلہ مل ڳیا ، اڳوں پنجابی چھوہر ، پنجابی چھوہریں ، پنجابی اُستاد ، درمیان اِچ کیڑے آ ڳیوسے ، ساݙے نال کوئی نہ اَلیندا ۔ ساکوں ݙیکھ تیں منہ ݙوجھے پاسے پھریندے ہَن نہ اُستاد اساں تے توجہ رکھدے ہَن ۔ اساکوں کئی لقب وی ݙتے ڳئے سندھی ، اُجݙ ، جانگلی تیں ٻہوں کجھ ، اساں چند بندے اَنج پلاٹ اِچ ٻاہندے ہاسے ، ساݙا سرائیکی ٻولݨ انہیں کوں زہر لڳدا ہا ۔ جو اُٹھݨ ٻہݨ کریندے ہَن ، کجھ عرصہ بعد ساݙی محنت رنگ گھن آئی تیں نوٹس گھنݨ واسطے ساݙے پچھوں پچھوں پھردے ہَن۔

ایم اے کرݨ دے بعد ساݙا وݙا مشکل وقت آیا ، ساݙے وسیب دے لوکیں کنو ںلہوری اِتلی نفرت کریندن، کݙاہیں سوچا وی نہ ہا ۔ مُکدی کوں مُکائو جو ٻاراں دروازے کھڑکائے ۔ کئی دفتریں دے چکر لاوݨے پئے تاں اندر وڑݨ کوئی نہ ݙیندا ۔ جے اندر پہنچ وی ونڄو ہا تاں خود گپ شپ اِچ لڳ ویندے ہَن ۔ ساکوں لڑکاء چھوڑیندے ہَن ۔ آخر گندی چنگی ، چھوٹی موٹی نوکری صرف سرائیکی ٻولݨ آلے افسران ݙتی ، سروس کمیشن پی سی ایس تیں سی ایس پی دے امتحان وی ݙتے ، نتیجہ تعصب تیں نفرت دی نذر تھی ڳیا ۔ اے صورت اَحٖ تائیں چلدی پئی ہے ، سرائیکی افسریں دی تعداد انڳلیں تے ڳݨ گھنو ۔

ہُݨ سُݨو نوکری دے دوران محکمہ مُرلی دی افسری مِلݨ دے باوجود جِتلی ذلت تیں خواری دا سامݨا تھئے اونکوں لکھدیں شرم آندی اے ، ناظم دے دفتر ڈی پی آئی دے دفتر تیں سیکرٹریٹ پرچی بݨوائو ۔ وجہ ݙسو ، کئیں کوں ملݨے ، کیوں آئے او ۔ شناختی کارڈ جمع کرائو ، ٻارہاں وڄے دا انتظار کرو ۔ لکھ آکھو میاں سرکاری طور تیں اَئے ہائیں ، اے لیٹر اے ساݙی میٹنگ اے ، پر کتھاں کوئی ہلدا اِی نہ ہا ۔ ساݙے سامݨے لوک گیٹ توں گزرئین ، سِدھے ویندے ہن پئے ۔ کئی دفعہ جواب طلبی کراوݨی پئے ڳئی ، کرایہ یومیہ خرچ وی نہ ملیا۔ لکھ ترلے ݙتے جو گیٹ والے نہیں آوݨ ݙتا ، پرکوئی سُݨݨ کوں تیار نہ ہا ، کجھ کھرا نٹ دوستیں آسان جیہا نسخہ کن اِچ کرکی مار تے ݙسیا ، او استعمال کیتا وَل سارے کم تھیوݨ لڳ پئے ، ایہ واضح تھیا جو لہوریں دی قیمت ٻہوں تھوڑی اے ۔ تیں ایندا اثر وی ݙوڑا ہے جو ݙو ݙہاکیاں دے بعد لہور ونڄݨ تھئے تیں گیٹ ٻڈھا چوکیدار سُنڄاݨ ڳیا تیں شکوہ کیتا جو ٻہوں دیر دے بعد اَئے او ۔ چمک وݙی نامراد شئے ہے۔

ترقی ، چھٹی ، تبادلہ ، پوسٹنگ غرض ہر معاملہ تخت لہور تیں اپݨے ہتھ وچ رکھیا ہوئے ، وزیراعلیٰ مداراطہار تیں لائل پور دا گھنٹہ گھر اے لہور شہر دے داخلے دے بعد تہاݙی عزت نفس داء تیں لڳ ویندی تے چاندی دی چاٻی نال سارے دروازے کُھل سڳدن ، شودے یتیم تیں فقیر جو ہِن۔

ہک واری ملتان ہائیکورٹ وچ اپیل کرݨی پئے ڳئی ترلے کرکے تھک ڳیوسے پر تخت لہور کوں ذرا وی ہلاوا نہ آیا ۔ جج صاحب مخاطب کرتے فرمایا پروفیسر صاحب لڳدے جو تساں اپݨے سرائیکی ہووݨ دی اوقات کوں بُھل ڳئے ہاوے۔ ݙیکھو اِتلے وݙے وݙے افسریں عدالت اِچ سݙوائے وے لہور اِچ انہاں دی جِتلی قیمت ہئی ادا کر ݙیو ہا تاں وکیلیں دا خرچہ نہ بھرݨا پووے ہا ۔ ساری گندی ٻوتھی کرکے سُݨدے ریہے۔

اے ہک جھلک ہئی ورنہ قیدیاں نال جیلر جو وی سلوک کرے کوئی پُچھݨ والا نہیں ہوندا ۔ اساں سارے سرائیکی وسیب دے واسی مدتاں توں تخت لہور دے قیدی ہئیں بِن ٻلی سزا کٹیندے پئے ہاں ، اَکھیں نوٹی ودے ہیں ، آخر کݙاں تئیں اَکھ نوٹی کریسو ہُݨ ویلھا اے ، اُٹھو اپݨا حق منگو نہ تاں قیامتٻناں ہووے آوݨ والیاں نسلاں تہاکوں کݙاہیں معاف نہ کریسن ۔ تہاݙے اُتیں جِتلیاں رنگ دار چادراں سٹیندن ۔ وعدے تیں لارے ݙیندن ۔ لالی پوپ پکڑیندن ۔ اے سارا فراڈ اے تیں وقت ضائع کرݨ دا ہک طریقہ اے تیں سارا کُوڑ اے ، کُوڑ اے سڄݨو۔

ساݙی ہمدردی پنجاب دے حکمراناں نال ہے تیں اُنہیں دی نفرت تیں حقارت ساݙے واسطے ہے ۔ ہک معمولی جئیں تجویز اے جو ستاہٹھ سال اساں پنجاب دی غلامی کیتی اے ، تخت لہور دیاں زیادتیاں سہندے ریہے ہئیں ۔ انصاف دا تقاضا ہے جو ہُݨ اڳلے ستاہٹھ سالاں واسطے پنجاب دا ناں سرائیکستان رکھ ݙیو تیں ایندا صدر مقام لہور دی بجائے ملتان ، بہاول پور ،میانوالی یا ڈیرہ اسماعیل خان ہووے ،تساںظلم کیتن اساں انصاف کریسوں ۔ تکبر تیں فخر وݙائی نہ کریسوں ، برابری دے حق ݙیسوں ، تہاݙے آلے تعصب کوں ختم کرکے ݙیکھیسوں ۔ ذرا سرائیکیاں دا جگرا اَزما کے تاں ݙیکھو جے اے تجویز منظور کائنی تاں وقت اے جو ساݙا حق ساکوں تکھے ݙیو تیں 23ضلعیاں تیں مشتمل سرائیکی صوبہ بݨائو ، ساݙی مرضی اے جو اسا ںایندا ناں سرائیکستان رکھوں یا دامان رکھوں یا کجھ ٻیا……

## حوالہ
کتاب: پیریں دے ٻیر ، مصنف : پروفیسر(ر) ملک منظور احمد بھٹہ، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ملتان