open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
شیر افگن نیازی

**شیر افگن نیازی** پشتون نیازی قبیلے نال تعلق رکھݨ آلے ہک پاکستانی سیاست دان تے سابق وفاقی وزیر ہن۔ زندگی دے آخری ݙیہاڑے  وچ اوہ جگر دے سرطان وچ مبتلا ہن۔ اوہ چار ݙینہہ قومہ وچ رہوݨ دے بعد 11 اکتوبر 2012ء کوں 66 سال دی عمر وچ انتقال کر ڳئے۔

### ابتدائی حیاتی
شیر افگن نیازی یکم جنوری 1946ء کوں پیدا تھئے۔ ڈاکٹر شیر افگن نیازی نے نشتر میڈیکل کالج ملتان کنوں 1968ء وچ ایم بی بی ایس دی سند ڳھدی تے پریکٹس کریندے رہے۔ انہاں نے اپݨی سیاست دا آغاز 1979ء وچ ضلع کونسل کنوں کیتا۔ 1985، 1988، 1993ء تے 2002ء وچ اوہ رکن قومی اسمبلی منتخب تھئے۔ اوہ قانون و انصاف، سماجی بہبود تے پارلیمانی امور دے وفاقی وزیر وی رہے۔ 2002ء دا انتخاب انہاں نے پیپلز پارٹی دے ٹکٹ تے جتیا، پر بعد وچ پرویز مشرف دے بݨائے ڳئے پیٹریاٹ گروپ وچ شامل تھئے۔ انہاں ݙینہہ وچ قومی اسمبلی وچ جݙݨ وی اوہ تقریر کیتے کھڑے تھیندے ہن، تاں پیپلز پارٹی دے اراکین "لوٹا لوٹا" دی آوازاں لاوݨ لڳدے ہن تے شیر افگن نیازی اکثر انہاں کوں آہدے ہن جو "لوٹا وݙے کم دی چیز ہے، ایندی قدر کرو۔۔ واش روم وچ ایندے بغیر کم نئیں چلدا"۔ ڈاکٹر شیر افگن نیازی کافی خوش مزاج شخصیت دے مالک ہن تے آئینی امور تے انہاں کوں عبور حاصل ہئی۔ اوہ میانوالی وچ روایتی انداز وچ چادر مونݙھے  تے رکھ کے عام لوکاں وچ گھل مل ویندے ہن تے بحث و مباحثے دے وݙے شوقین ہن۔ جݙݨ جنرل پرویز مشرف نے چیف جسٹس دے عہدے کنوں افتخار چوہدری کوں ہٹایا، تاں ڈاکٹر شیر افگن نے کھل کے ایں فیصلے دا دفاع کیتا، جیندے وجہ کنوں لاہور وچ وکلا نے انہاں تے گندے انڈیاں نال حملہ کیتا ہئی۔ انہاں نے بعد وچ جنرل مشرف دی سیاسی جماعت آل پاکستان مسلم لیگ وچ شمولیت اختیار کیتی ہئی، پر بعد وچ ایں کنوں وی مستعفی تھی ڳئے۔

### وفات
٦٧  سال دی عمر وچ جگر دے کینسر دے عارضے وچ مبتلا رہوݨ دے بعد 11 اکتوبر 2012ء کوں انتقال کر ڳئے۔

## حوالہ

ونکی:پاکستان وِچ سرطان نال موتاں
ونکی:پشتون شخصیتاں
ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
شیر باز مزاری

شیرباز خان مزاری دا تعلق روجھاݨ مزاری نال ہئی تے او خطے دی اہم سیاسی شخصیت ہن۔
## حوالے
شاہ نواز خان مشوری

سرائیکی تحریک دے انتہائی متحرک رہنما ہن۔ شاہنواز خان مشوری دا تعلق فاضل پور ضلع راجن پور نال اے۔ سوجھل دھرتی واس دے بانی تے موجودہ چئیرمین ہن۔ سرائیکی صوبے کیتے اُنہاں دی جدوجہد قابل قدر اے۔ ایندے علاوہ سرائیکی وسیب اچ آوݨ آلی کہیں وی مصیبت اچ ہمیشہ عوام دے نال ہوندن تے فلاحی کماں اچ ودھ کے آہر کریندن۔
## حوالے
شہزاد مقبول بھٹہ

شہزاد مقبول بھٹہ ملتان شہر دی ہک سیاسی شخصیت ہن۔ مسلم لیگ نواز نال تعلق اے۔
## حوالے
شایان سرائیکی

شایان سرائیکی کراچی نال تعلق رکھݨ والے سرائیکی تحریک دے اہم کارکن ہن تے سماجی شخصیت ہن۔
## حوالے
شفاءاللہ خان روکھڑی

شفاءاللہ خان روکھڑی دا تعلق ضلع میانوالی نال ہئی۔ اے سرائیکی زبان دے مایہ ناز گلوکار ہن۔ ہمیشہ سرائیکی ثقافت دی ترویج کریندے رہیے۔ انہاں دا انتقال 2020ء اچ تھیا۔
## حوالے
شمعونہ بادشاہ قیصراݨی

شمعونہ بادشاہ قیصراݨی، تونسہ نال تعلق رکھݨ آلی ہک سیاسی شخصیت ہن تے قیصراݨی قبیلے دے سردار میر بادشاہ خان قیصراݨی دی اہلیہ ہن۔
## حوالے
شمیم آراء

شمیم آراء دا تعلق ملتان نال ہئی تے پاکستانی فلم انڈسٹری دی ہک مشہور اداکارہ ہں۔
## حوالے
شہناز کوثر

شہناز کوثر دا تعلق ضلع رحیم یار خان نال اے۔ سوشل میڈیا تے سرائیکی تحریک دی ترویج کیتے ہمیشہ کوشاں رہندن۔
## حوالے
ضیغم عباس سندیلہ

ضیغم عباس سندیلہ دا تعلق بکھر نال اے۔ ملک تے سرائیکی وسیب دے معروف ذاکرین اچ انہاں دا شمار تھیندے۔ انہاں دے زیادہ تر مجلساں سرائیکی زبان اچ ہوندن۔ 2001ء انہاں دا سن پیدائش اے۔ 
## حوالے
ضلع بھکر

ضلع بھکر یا بکھر پاکستان دے صوبہ پنجاب اچ سرائیکی وسیب دا ہک اہم ضلع ہے۔ ایندا مرکزی شہر بھکر ہے۔ مشہور شہراں وچ بھکر تے دریا خان شامل ہن۔ 2017ء دے مطابق ایندی آبادی دا تخمینہ 1647,852 ہے۔ ضلع بھکر وچ عمومی سرائیکی (%79.97) اکثریتی زبان ہے۔ ایندا رقبہ 8،153 مربع کلومیٹر ہے۔ سطح سمندر توں اوسط بلندی 159 میٹر (521.65 فٹ) ہے۔

## تحصیلاں
#تحصیل بکھر
#تحصیل دریا خان
#تحصیل کلورکوٹ
#تحصیل منکیرہ

## حوالے
دریا خان

دریا خان ضلع بکھر دی تحصیل دریا خان دا صدر مقام اے۔ ایں شہر دی اکثریتی زبان سرائیکی اے۔
thumb|سرائیکستان دا نقشہ

## حوالے
تحصیل دریا خان

تحصیل دریا خان ضلع بھکر، پنجاب، سرائیکی وسیب، پاکستان دے چار تحصیلاں وچوں ہک تحصیل ہے۔ ایں تحصیل دا صدر مقام دریا خان ہے تے ایندے وچ 8 یونین کونسلاں ہن۔ ایں تحصیل دی اکثریتی زبان سرائیکی اے۔

## حوالے
تحصیل کلورکوٹ

ریلوے اسٹیشن کلورکوٹ
ایں تحصیل دا صدر مقام کلورکوٹ ہے تے ایندے اچ 8 یونین کونسلاں ہن۔ کلورکوٹ ہک تاریخی شہر ہے تے دریائے سندھ دے کھٻے کنارے آباد اے شہر کئی مرتبہ دریا برد تھی چکا ہے۔ تحصیل کلورکوٹ تے یونین کونسل رکھ غلاماں اچ لائیوسٹاک فارم موجود ہے جیہڑا اعلیٰ نسل دے ڳائیاں، ݙاند گھوڑیاں تے بھیݙاں تے مشتمل ہے۔ فریدہ باغ جتھاں امب، کنوں، نیبو، کھجی تے ڄموں دے باغات ہن۔ ایں تحصیل دی اکثریتی زبان سرائیکی اے۔

## حوالے
بکھر

بکھر یا بھکر سرائیکی وسیب دا ہک اہم شہر اے۔ اتھوں دی مقامی تے اکثریتی زبان سرائیکی اے۔ اے شہر دریائے سندھ دے کھٻے کنڈے تے آباد اے۔ اے تحصیل تے ضلع بکھر دا صدر مقام اے۔  ایندی سطح سمندر توں بلندی 522 فٹ اے۔ 2017ء دی مردم شماری دے مطابق شہر دی آبادی 113،018 اے۔
thumb|سرائیکستان دا نقشہ

## حوالے
کلورکوٹ

کلورکوٹ ضلع بکھر اچ ہک شہر اے جیہڑا تحصیل کلورکوٹ دا صدر مقام اے۔ اتھوں دی مقامی تے اکثریتی زبان سرائیکی اے۔
## حوالے
تحصیل منکیرہ

تحصیل منکیرہ ضلع بھکر، پنجاب، سرائیکی وسیب ،پاکستان دے چار تحصیلاں وچوں ہک تحصیل ہے۔ ایں تحصیل دا صدر مقام منکیرہ ہے تے ایندے وچ 7 یونین کونسلاں ہن۔ قلعہ منکیرہ اتھوں دا تاریخی مقام ہے۔ اتھاں ہک عظیم دینی ادارہ جامعہ اسلامیہ انوار مدینہ، منکیرہ وی ہے جیندے وچ ملک بھر دے مختلف علاقیاں دے طلباء زیر تعلیم ہن۔
## مشہور شخصیات
وقار احمد طاہر صوبائی صدر جمعیت یوتھ فورم پنجاب ،خطیب پاکستان مولانا احمد حسن رضوی، مولانا مفتی محمد حیات قریشی، مولانا مفتی محمد موسیٰ طاہر، مجتبی سعیدی، مولانا محمد عبد اللہ، علامہ محمد نادر وسیم،مولنامحمدساجد،مولنانادرتنویرانصاری امیر عالمی مجلس تحفظ ختم نبوت منکیرہ،،ملک محمد اقبال چھینہ، ملک امان اللہ چھینہ، ملک غضنفر اقبال چھینہ، ملک اصغر اقبال چھینہ، ملک انصر اقبال چھینہ

## حوالے
منکیرہ

منکیرہ سرائیکی وسیب دا ہک تاریخی شہر اے  , اتھوں دی مقامی تے اکثریتی زبان سرائیکی اے۔ منکیرہ ضلع بھکر دی تحصیل ہے۔ بھکر توں 40میل دے فاصلے تے واقع ہے۔ ایکوں مانک سیال نے 1389ء اچ آباد کیتا ۔ مغلاں دے دور اچ انہاں دے گورنر دا نمائندہ اتھائیں رہندا ہا۔ علاقے دے مسائل اسلامی شریعت دے مطابق حل کیتے ویندے ہن۔ سکھاں دے عہد حکومت اچ راجا رنجیت سنگھ نے جݙاں سارے پنجاب تے قبضہ کر گھٖدا تاں اُوں منکیرہ کوں فتح کر تے ضلع بھکر کوں سکھ حکومت اچ شامل کر گھٖدا ۔ ول انگریزاں دے تسلط اچ آیا تے ایکوں تحصیل دا درجہ ݙتا ڳیا۔ اتھاں قالین، کھدر ، کھیس تے دریا ں تیار کیتیاں ویندیاں ہن۔ نیڑے دے ریلوے سٹیشن بھکر ہے۔ اطراف اچ پکیاں سڑکاں ہن جیڑھیاں ݙوجھے قصبیاں نال ملیندین۔ طلبہ تے طالبات سانگے کئی ہائی سکول ہن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
قلعہ منکیرہ

ضلع بھکر دی تحصیل منکیرہ وچ واقع قلعہ منکیرہ ہک ہزار سال قبل مسیح وچ تعمیر کیتا ڳیا۔ قلعے کوں فتح کرݨ کیتے سکندر اعظم کوں مشکل دا سامݨا کرݨا پیا، سکندر اعظم دے بعد مسلم جرنیل محمد بن قاسم دے نائب اسود زوہیر، مغل بادشاہ تے مہاراجا رنجیت سنگھ وی ایں قلعے کوں فتح کرݨ والیاں وچ شامل ہن۔ قلعہ قدیمی ریاست منکیرہ دی واحد یادگار ہے جیہڑا ݙیکھ بھال نہ ہووݨ دی وجہ توں زبوں حالی دا شکار ہے۔ علاوہ ازیں محکمہ آثار قدیمہ نے بھکر شہر وچ واقع ’’دل کشا باغ‘‘ دی بحالی کیتے عی رپورٹ تیار کیتی ہئی مگر تاحال ایہ ݙوہیں رپورٹس سرخ فیتے دی نذر ہن۔ محکمہ آثار قدیمہ دی جانب توں منکیرہ فورٹ کوں سرکاری تحویل وچ گھنݨ دا وی آکھا ڳیا ہئی۔
## حوالے
ضلع کوٹ ادو

ضلع کوٹ ادو پاکستان کے صوبہ پنجاب وچ سرائیکی وسیب دا ہک ضلع ہے۔ ضلع کوٹ ادو پہلے بطور تحصیل کوٹ ادو ضلع مظفرڳڑھ دا حصہ ہئی جینکوں 14 اکتوبر 2022ء کوں وزیراعلی پنجاب چوہدری پرویز الٰہی نے  ضلعے دا درجہ ݙتا۔ ایں ضلعے دی اکثریتی زبان سرائیکی اے۔

ایں ضلعے وچ ݙو تحصیلاں شامل ہن۔
* تحصیل کوٹ ادو
* تحصیل چوک سرور شہید

## حوالے
تحصیل کوٹ ادو

تحصیل کوٹ ادو ضلع کوٹ ادو،  صوبہ پنجاب اچ سرائیکی وسیب دی ہک تحصیل ہے۔ ایں تحصیل دا صدر مقام کوٹ ادو شہر ہے۔ ایندے وچ 28 یونین کونسلاں ہن۔ اتھوں دی مقامی تے اکثریتی زبان سرائیکی اے۔

## حوالے
تحصیل چوک سرور شہید

تحصیل چوک سرور شہید (انگریزی: Chowk Sarwar Shaheed Tehsil)، ضلع کوٹ ادو دی ہک تحصیل ہے۔ اینکوں 2022ء وچ ضلع مظفرڳڑھ دی ہک تحصیل کے دا درجہ ملا۔  اکتوبر 2022 وچ اینکوں نویں بݨݨ والے ضلعے کوٹ ادو وچ شامل کر ݙتا ڳیا۔ تحصیل چوک سرور شہید کوں تحصیل چوک منڈا وی آہدن۔ چوک سرور شہید دا ٹاؤن ایں تحصیل دا صدر مقام ہے۔
## حوالے
تحصیل علی پور

تحصیل علی پور ضلع مظفر ڳڑھ دے تریے تحصیلاں وچوں ہک تحصیل ہے۔ ایں تحصیل دا صدر مقام علی پور شہر ہے۔ ایندے وچ 20 یونین کونسلاں ہن۔ جنہاں دی تفصیل مدرجہ ذیل ہے۔

1-خیرپورسادات 2- فتح پور جنوبی 3۔ سیت پور 4۔ کندائی 5۔ علی پور میراݨی 6۔ علی پور اربن 7۔ گھلواں 8۔ بندے شاہ 9۔ على والی 10۔ ٻیٹ ملاں والی 11۔ باز والا 12۔ لتی 13۔ مراد پور جنوبی 14۔ خانڳڑھ دوئمہ 15۔ لنگر واہ 16۔ مسݨ کوٹ 17۔ سلطان پور 18۔ گبر آرائیں 19۔ ݙمر والا جنوبی 20۔ یاکیوالی
## حوالے
تحصیل جتوئی

تحصیل جتوئی ضلع مظفر ڳڑھ دے ترئے تحصیلاں وچوں ہک ہے۔ ایں تحصیل دا صدر مقام جتوئی شہر ہے۔ 16 یونین کونسلز تے مشتمل تحصیل جتوئی دریائے سندھ تے دریائے چنانہہ دے درمیان پھیلی ہوئی ہے۔ اتھاں جتوئی، لغاری، لسکاݨی، کورائی، ݙاہا، راجپوت، ارائیں، غزلاݨی، رݨوجہ، جوئیہ تے دیگر کئی اقوام وسدن۔ 2017ء دی مردم شماری دے مطابق جتوئی تحصیل دی آبادی ست لکھ چوݙاں ہزار نفوس تے مشتمل ہے۔ ملحقہ علاقہ جات جھڳی والہ، کوٹلہ گانموں، کھنڈر میراݨی، سبائے والا، پرمٹ چوک، شہر سلطان، کلروالی، قادر پور، بکائݨی، ٻیٹ دریائی، ٻیٹ میر ہزار، لنڈی پتافی، رامپور تے وستی کورائی وغیرہ شامل ہن۔
## حوالے
تحصیل ڄام پور

تحصیل ڄام پور ضلع راجن پور دے ترئے تحصیلاں وچوں ہک تحصیل ہے۔ اس تحصیل دا صدر مقام ڄام پور ہے۔ ایندے وچ 19 یونین کونسلاں ہن۔ اتھوں دی مقامی تے اکثریتی زبان سرائیکی ہے۔
## حوالے
تحصیل راجن پور

تحصیل راجن پور، ضلع راجن پور، دے ترئے تحصیلاں وچوں ہک تحصیل ہے۔ ایں تحصیل دا صدر مقام راجن پور ہے۔ ایندے وچ 16 یونین کونسلاں ہن۔ اتھوں دی مقامی تے اکثریتی زبان سرائیکی اے۔
## حوالے
تحصیل روجھاݨ مزاری

تحصیل روجھاݨ مزاری ضلع راجن پور دے ترئے تحصیلاں وچوں ہک تحصیل ہے۔ ایں تحصیل دا صدر مقام روجھاݨ مزاری ہے۔ 2012ء دے نویں حلقہ بندیاں تھئے تاں تحصیل روجھاݨ وچ یونین کونسلاں دی تعداد 16 ہے۔ اتھوں دے مقامی تے اکثریتی زباناں بلوچی تے سرائیکی ہن۔ تحصیل روجھاݨ وچ مندرجہ ذیل بلدیاتی مراکز واقع ہن۔
*روجھان میونسپل کمیٹی
*شاہ والی یونین کونسل
*مرغائی یونین کونسل
*عمرکوٹ (پنجاب) یونین کونسل
*بنگلہ اچھا یونین کونسل
## حوالے
تحصیل خان پور کٹورہ

اے ضلع رحیم یار خان دی ہک تحصیل اے جیندا صدر مقام خان پور ہے۔ اے تحصیل کہیں دور اچ ضلعے دا درجہ رکھدی ہئی۔ ہݨ وی خان پُور دی سابقہ ضلعی حیثیت بحال کرݨ دا مطالبہ موجود ہے۔

## حوالے
تحصیل لیاقت پور

تحصیل لیاقت پور، ضلع رحیم یار خان دے چار تحصیلاں اچوں ہک اے۔ ایندا صدر مقام لیاقت پور شہر اے۔ 
## حوالے
تحصیل بہاولنگر

تحصیل بہاولنگر، ضلع بہاولنگر دے پنج تحصیلاں وچوں ہک تحصیل ہے۔ ۔ ایں تحصیل دا صدر مقام بہاولنگر ہے۔ ایندے وچ 31 یونین کونسلاں ہن۔ اتھاں ڄٹکی زبان تے پنجابی ٻولی ویندی اے۔
## حوالے
تحصیل چشتیاں

تحصیل چشتیاں ضلع بہاولنگر دے پنج تحصیلاں وچوں ہک تحصیل ہے۔ ایں تحصیل دا صدر مقام چشتیاں ہے۔ تحصیل میں 29 یونین کونسلاں ہن۔ 2017ء دی مردم شماری دے مطابق تحصیل چشتیاں دی آبادی 689766 نفوس تے مشتمل ہے جبکہ تحصیل چشتیاں دا رقبہ 1500 مربع کلومیٹر ہے۔
## حوالے
روجھاݨ مزاری

روجھاݨ مزاری سرائیکی وسیب اچ صوبہ پنجاب دی جنوب وچ آخری تحصیل دا شہر ہے۔ آبادی دے لحاظ نال ضلع راجن پور دی سب توں چھوٹی تحصیل روجھاݨ مزاری دا ہیڈ کوارٹر وی ایہو شہر  ہے۔ سابق نگران وزیراعظم میر بلخ شیر مزاری دا آبائی شہر ہے۔ ایں شہر کوں "خیمیاں دا شہر" وی آکھا ویندے۔ ایہ شہر اپݨے ضلعی ہیڈ کوارٹر راجن پور توں 70 کلومیٹر جنوب وچ واقع ہے۔ ایندا قریب ترین شہر کوٹ مٹھݨ ہے۔ ایہ علاقہ خطے دا پسماندہ ترین ہے۔ اتھوں دی مقامی تے اکثریتی زبان بلوچی تے سرائیکی ہے۔ مزاری قبیلہ، بلوچ قبائل دی ہک شاخ ہے تے سردار میر بلخ شیر مزاری ایں قبیلے دے تمندار ہن۔ روجھاݨ شہر انہاں دا آبائی شہر ہے۔ ایں لحاظ  نال مزاری قبائل وچ ایں شہر کوں مرکزی حیثیت حاصل ہے۔ مزاری قبیلے نے جݙݨ خانہ بدوشی ترک کر کے پہاڑاں توں میدانی علاقیاں وچ سکونت اختیار کرݨا شروع کیتی تاں روجھاݨ ہی انہاں دا پہلا پڑاؤ ہئی۔
## حوالے
تحصیل فورٹ عباس

تحصیل فورٹ عباس ضلع بہاولنگر دے پنج تحصیلاں وچوں ہک تحصیل ہے۔ ایں تحصیل دا صدر مقام فورٹ عباس ہے۔ ایندے وچ 16 یونین کونسلاں ہن۔ فورٹ عباس دا زیادہ تر علاقہ صحرائے چولستان تے مشتمل ہے۔ اتھاں وی ہر سال چولستان جیپ ریلی منعقد تھیندی ہے۔
## حوالے
چشتیاں

چشتیاں شہر دی بنیاد صوفی بزرگ  حضرت بابا فریدالدین گنج شکر رحمتہ اللہ علیہ دے پوترے حضرت تاج سرور چشتی نے رکھی۔ روحانی پیشوا حضرت خواجہ نور محمد مہاروی رحمتہ اللہ علیہ دا مزار وی حضرت تاج سرور چشتی دے مزار توں 700 میٹر دے فاصلے تے مغرپ دی جانب ہے۔ روحانی پیشوا حضرت تاج سرور چشتی تے حضرت خواجہ نور محمد مہاروی رحمتہ اللہ علیہ دے مزار جتھاں ہن اونکوں پراݨی چشتیاں دے ناں نال پکارا ویندے۔ پراݨی چشتیاں توں ہک کلومیٹر دور (درمیان اچ قبرستان) چشتیاں دا شہر بعد وچ آباد تھیا۔ چشتیاں شہر دے شمال وچ 3 کلومیٹر دے فاصلے تے آدم شوگر ملز ہے۔ (جݙݨ بݨی ہئی، اوں وقت دی ایشیاء دی تریجھی وݙی شوگر مل ہئی) چشتیاں شہر دا قبرستان پاکستان دا ݙوجھا وݙا قبرستان ہے۔ 2017ء دی مردم شماری دے مطابق شہر دی آبادی 149424 نفوس تے مشتمل ہئی۔ اتھاں ڄٹکی زبان ٻولی ویندی اے۔
## تعلیمی ادارے
*گورنمنٹ پوسٹ گریجویٹ کالج چشتیاں
*گورنمنٹ گرلز کالج چشتیاں
*گورنمنٹ ایلیمنٹری کالج چشتیاں
*دانش اسکول برائے طلبہ و طالبات چشتیاں
*کامرس کالج چشتیاں
*سکول برائے معذور افراد
*یشین کالج برائے ٹیکنالوجی چشتیاں
*پنجاب گروپ آف کالجز
## مزارات
*حضرت بابا تاج سرور سرکار
*حضرت خواجہ نورمحمد مہاروی رحمتہ اللہ علیہ 
*حضرت بابا کالئیے شاہ بخاری
*حضرت بابا یار محمد مہاروی
*حضرت سخی شوق الہی سرکار
## سیاسی شخصیات
*حاجی محمد اکرم
*علی اکبر وینس
*عاطف بلال بھٹہ
## حوالے
منچن آباد

منچن آباد تحصیل ہیڈکوارٹر اے تے ضلع بہاولنگر اچ واقع ہے۔ منچن آباد شہر 1860ء-1870ء دے درمیان وسایا ڳیا، 1876ء وچ اتھاں تھاݨے دا قیام عمل وچ آیا۔ شہر کوں ہک گول دائرے وچ وسایا ڳیا جیندی مشابہت لندن دی وال اسٹریٹ نال ہے۔ اتھوں دے لوگاں دی کثیر تعداد دا پیشہ زراعت ہئی جیہڑا کہ ہݨ تک چلا آندا پیا ہے۔
## حوالے
تحصیل ہارون آباد

تحصیل ہارون آباد ضلع بہاولنگر دے پنج تحصیلاں وچوں ہک تحصیل ہے۔ ۔ ایں تحصیل دا صدر مقام ہارون آباد ہے۔ ایندے وچ 22 یونین کونسلاں ہن۔ ہارون آباد دا قدیم ناں بَدرُو والا ہے۔ اتھاں ڄٹکی زبان ٻولی ویندی اے۔

## حوالے
ہارون آباد

بہاولنگر ضلعے اچ واقع ایں شہر دا بہاولنگر شہر توں فاصلہ 50 کلومیٹر ہے۔ ہارون آباد دی آبادی 60،000 ہے تے زیادہ تر لوگ کاشتکار ہن۔ ایندے وچ ݙو ڈگری کالج، بوائز تے گرلز دے علاوہ چھی اعلیٰ سکول موجود ہن۔ سرکاری سکولاں دے علاوہ نجی سکول وی موجود ہن۔ ہارون آباد دا پراݨا ناں بدرو والہ ہے۔ شہر دے اصل واسی تاں بہت کم ہن، زیادہ تر لوگ پاکستان دے مختلف علاقیاں توں آکے آباد تھئے ہن۔ 1947ء وچ وی لوگ اتھاں آکے کافی تعداد وچ آباد تھئے ہن جنہاں دا تعلق مشرقی پنجاب نال ہئی۔ ایں شہر دی مقامی زبان ڄٹکی اے تے اکثریتی زبان پنجابی اے۔
## حوالے
ڄٹکی زبان

جٹکی (Jatki, जटकी) لہجہ سرائیکی دا ہک لہجہ ہے۔ حضرت بابا فریدالدین مسعود گنج شکر رحمتہ اللہ علیہ تے حضرت سلطان باہو رحمتہ اللہ علیہ ایں زبان دے مشہور صوفی شاعر تے بزرگ ہن۔ اے زبان بہاولنگر، وہاڑی، خانیوال، ساہیوال، اوکاڑہ، پاکپتݨ، سرڳودھا، جھنگ، چنیوٹ تے خوشاب دے ضلعیاں وچ ٻولی ویندی اے۔
thumb|سرائیکی، Saraiki

ݙبھاری سرائیکی  سرائیکی زبان دے چار لہجیاں وچوں ہک اہم لہجہ ہے۔

ایہ سرائیکی دا مشرقی لہجہ ہے، اینکوں ٻُچکار صوتاں دی وجہ کنوں ٻُچکاری سرائیکی وی اہدن۔ 

ایں کوں مشرقی سرائیکی اہدن، ݙبھاری سرائیکی،، 

ایسٹرن سرائیکی،کجھ لوک این٘کوں ابھیچڑی وی اہدن۔ 

## علاقے
جھنگ، چنیوٹ، بہاولنگر, حاصل پور, ٹوبہ، ساہیوال، پاک پتنڑ،. اوکاڑہ،. پنڈی بھٹیاں، منڈی بہاؤالدین دی زبان دا ناں جٹکی ہے۔ ایہ بار دی زبان ہے۔بار وچ  نیلی بار ، گنجی بار ، ساندل بار، کِراݨا بار، چج دوآبہ تے رچنا دوآبہ شامل ہن۔ ایں  علاقے دی زبان، تاریخ تے ثقافت ہکا ہے۔ نیلی بار، گنجی بار، ساندل بار،  کرانہ بار تے گوندل بار دی نسبت نال ایں کوں ٻاری سرائیکی وی آہدے ہن۔
ایں لہجے وچ "ب" کوں "ٻ" ، "ج" کوں "ڄ" ، "د" کوں "ڊ" تے "گ" کوں "ڳ" ہمیشہ ٻولیندے ہِن۔ ایں لہجے وچ ٻ ڄ ڳ ڊ دیاں آوازاں ہوندیاں ہن، انھاں صوتاں کوں ٻُچکار صوتاں اہدن، سلطان ٻاہو، علی حیدر ملتانی، ریاض تے عابد تمیمی ایں لہجے دے شاعر ہن۔ اُبھّا مشرق کوں آہدے ہن۔ ایں نسبت نال ایں کوں اُبھیچڑی وی آہدے ہن۔

منڈھ قدیم کنوں ایں زبان کوں ڄاٹکی وی اہدے آندن۔

## ناں

* ڄاٹکی
* ٻار دی ٻولی
*ریاستی (بہاول پور ڈویژن وچ ریاستی اہدن)
*لوکل
* ابھیچڑی
* ݙبھاری
* ٻُچکاری
*ملتانی
* متفقہ ناں ١٩٦٢ء کنوں سرائیکی ہے۔

## خاص صوتاں
ایں لہجے وچ ٻ ڄ ڳ ڊ دیاں آوازاں ہوندیاں ہن، انھاں صوتاں کوں ٻُچکار صوتاں اہدن ، ایں سانگے ایں لہجے کوں ٻُچکاری سرائیکی وی اہدن۔ ٻُچکار صوتاں کوں انگریزی وچ implosive  اہدے ہن۔ ٻُچکار صوت وچ ہوا ٻاہروں اندر آلے پاسے مُن٘ہ وچ چھک تے گھن ویندن۔ سُرکݨ ، چوپݨ تے چُوسݨ دا عمل وی این٘ویں ہوندے۔ ٻیا ، ڊوا، شئے کوں آپݨے پاسے چھک ونڄݨ نال مماثلت رکھیندن۔ ݙوجھی ڳالھ ایہ ہے جو ہوا مُن٘ہ وچ گھن ون٘ڄݨ کیتے پہلے مُن٘ہ کھُلدا ہے۔ ول اندر ساہ آلی نالی  جھٹکے نال بند تھی ویندی ہے۔ ایں جھٹکے دی وجہ کنوں انگریزی وچ implosive اہدے ہن۔

ڊ دا تعلق ٻُچکاری سرائیکی نال ہے، صرف ٻُچکاری سرائیکی آلے ایہ لفظ الیندے ہن۔ ایہ اواز صرف جھنگ سرڳودھا تے ساہیوال وغیرہ دے لوک الیندن۔ ایں کوں ڄٹکی سرائیکی دا خاص حرف وی آکھیا ویندے۔ سرائیکی ماہرین ایں حرف کوں وکھرا حرف شمار کائنی کریندے۔

مثالاں: ڊوں۔ ڊہ، ڊُدھ، ڊوا، ڊاند، ڊیپال پور، ڳڊیں، کڊݨ، کڊّے، اُڊّے 

## خاص لفظ
گھن کوں لے اہدن۔ وت کوں مُڑ اہدن۔ کوں کوں نوں اہدن۔ جھیکڑی حرف تے پیش ورتیندن۔ 

## شاعر
عابد تمیمی، درد، سلطان ٻاہو  ݙبھاری سرائیکی دے وݙے شاعر ہن،، کجھ شاعر ایہ ہن۔
* خضر حیات گُل
* محسن علی محسن
* شمس تبریز چدھڑ
* محمد یوسف تارڑ
* ریاض سیال
* ریاض حسین ارم
* غلام محمد درد

## مزید ݙیکھو
*ڄٹکی وکیپیڈیا (ڄٹکی زبان دا انسائیکلوپیڈیا)
*ڄٹکا وسیب
## حوالے
ڄٹکا وسیب

بار ریجن دا علاقہ جتھاں سرائیکی دی ہک وݙی شاخ ڄٹکی زبان ٻولی ویندی ہے۔ ڄٹکے وسیب دا لسانی، ثقافتی تے سیاسی مرکز جھنگ اے۔

## ڄٹکے وسیب دے علاقے
ڄٹکی زبان دا خطہ ہک وسیع رقبے تے کھنڈیا ہویا اے جیندے وچ کئی اضلاع آندن جنہاں دی تفصیل درج ذیل اے۔  

### اہم ڄٹکے شہر تے قصبے
ڄٹکا وسیب وسیع علاقے تے پھیلا ہویا اے جیندے اہم تے مشہور شہر اے ہن:

## مزید ݙیکھو
*ڄٹکی وکیپیڈیا (ڄٹکی زبان دا انسائیکلوپیڈیا)
*ڄٹکی زبان

## حوالے
تشبیہ

کہیں ہک شخص یا شئے کوں مشترکہ خصوصیات دی بݨیاد ہے کہیں بئی چنگی تے ودھائی شئے وانگوں آکھݨ کوں تشبیہ ݙیوݨ آہدے ہن۔

تیݙے مُکھ تے کالا تل ہے

جیویں سنگ اسود یزدانی

( سعید ملک)

رخسار میڈے چن دے کلیاں دے وانگوں نازک

ریشم دے وانگ زلفاں اکھ تیر پئی مریندی.

## تشبیہ دے ارکان
تشبیہ دے پنج رکن ہن۔ 

* مشبہ 
* مشبہ بہ
* وجہ تشبیہ 
* حروفِ تشبیہ 
* غرض تشبیہ

پہلے ݙو رکناں مشبہ تے مشبہ بہ کوں طرفین تشبیہ آہدے ہن۔

### مشبہ
جہڑی شئے کوں تشبیہ ݙتی ون٘ڄے۔ اُتلی مثالاں وچ رخسار تے زلف، مکھ دا کالا تل

### مشبہ بہ
جہڑی شئے نال تشبیہ ݙتی ون٘ڄے

### وجہ تشبیہ
او مشترکہ صفت یا خصوصیت یا خصوصیات جیندی وجہ توں تشبیہ ݙتی ون٘ڄے

### حروف تشبیہ
او حروف یا الفاظ جہڑے تشبیہ ݙیوݨ کیتے ورتے ون٘ڄن مثال دے طور تے وانگ، وانگوں ، جیویں

### غرض تشبیہ
او مقصد یا غرض جہڑا تشبیہ ݙیوݨ دا سبب ہووے مثال دے طور تے معشوق دا سُہݨپ ودھاوݨ، رخسار دی تعریف، زلفاں دی شان دا بیان

## تشبیہ دیاں قسماں
تشبیہ مرسل ، تشبیہ مفصل تشبیہ مؤکد ، تشبیہ جمع، تشبیہ ملفوف ،تشبیہ قریب ، تشبیہ بعید ،تشبیہ مشروط، تشبیہ مقبول تے تشبیہ مردود

## ٻیا ݙیکھو

* استعارہ
* مجاز مرسل
* کِنایہ
ونکی:سرائیکی زبان تے ادب
فورٹ عباس

فورٹ عباس (انگریزی: Fort Abbas) ضلع بہاولنگر دا ہک شہر اے تے تحصیل فورٹ عباس دا صدر مقام ہے۔ ایہ ہارون آباد توں 55 کلومیٹر تے بہاولپور توں 140 کلومیٹر دی دوری تے واقع ہے۔ اتھاں ڄٹکی زبان دے نال سرائیکی وی ٻولی ویندی اے۔

## حوالے
تحصیل منچن آباد

تحصیل منچن آباد ضلع بہاولنگر دے پنج تحصیلاں وچوں ہک تحصیل ہے۔ ایں تحصیل دا صدر مقام منچن آباد ہے۔ ایندے وچ 30 یونین کونسلاں ہن۔ اتھوں دی مقامی زبان ڄٹکی اے۔
## حوالے
کِنایہ

اِیہو جئیں لفظ جیڑھے اشارے وِچ آکھی ڳئی ڳالھ دا اظہار کرِن۔ کُھلّا اظہار نہ کریندے ہوئیں آپݨے مطلب کوں مختصر طور تے ہک یا ݙو لفظاں وِچ بیان کرݨ کنایہ سݙِین٘دے۔ 

مثالاں:

* ساوا کرݨ
* سِر آوݨ
* سِر دھووݨ
* سِر پَٹّݨ

## ٻیا ݙیکھو

* تشبیہ
* اِستعارہ
* مجاز مرسل

## سرائیکی کنائے

* کجھ  سرائیکی کنائے ایہ ہن۔
ونکی:علم بیان
علم بدیع

کلام دی لفظی اَتے معنوی خوبیاں پَرکھݨ دے علم کوں علم بدیع آہدے ہن. صنائع صنعت دی جمع ہے۔ تے صنعت دا مطلب ہنر، کاریگری تے مہارت ہے۔  

صنائع دیاں ݙو قسماں ہن. 

* صنائع لفظی: صنائع لفظی وچ الفاظ دی جادوگری ہے۔ لفظاں دے ہیر پھیر، الٹ پلٹ تے ڳن٘ڈھ مُن٘ڈھ کرݨ  نال کلام وچ سُہݨپ پیدا کیتا ویندے ۔ صنائع لفظی وچ خوبی لفظاں نال بݨائی ویندی ہے۔
* صنائع معنوی: معانیاں وچ خوبی تے سہݨپ پیدا کرݨ آلیاں صنعتاں کوں صنائع معنوی آہدے ہن۔

## صنائع لفظی

* صنعت تجنیس
** تجنیس تام
*** تجنیس تام مستوفی
*** تجنیس تام مماثل
** تجنیس مرفوع
** تجنیس خطی
** تجنیس منحرف
** تجنیس مزید
* صنعت اشتقاق
* صنعت لذوم مالا یلزم
* صنعت تکرار لفظی
* صنعت ترصیع
* صنعت سیاقت الاعداد
* صنعت تضمین

## صنائع معنوی
صنائع معنوی دیاں کجھ قسماں ایہ ہن. 

* صنعت تضاد
** ایجابی
** سلبی
* صنعت تدبیج
* صنعت ایہام
* صنعت توریہ
* صنعت ایہام تضاد
* صنعت مراعات النظیر
* صنعت ایہام تناسب
* صنعت مبالغہ
** تبلیغ
** اغراق
** غلو
* صنعت لف و نشر
* صنعت تقسیم
* صنعت جمع
* صنعت تفریق
* صنعت حسن تعلیل
* صنعت تمثیل
* صنعت سوال و جواب
* صنعت استخدام
* صنعت تلمیع
* صنعت ایراد المثل
* صنعت اوماج
* صنعت براعت استہلال
* صنعت توشیع

## ٻیا ݙیکھو

* علم بیان
علم بیان

فصاحت تے بلاغت دیاں ݙو قسماں ہن۔ علم بدیع تے علم بیان۔ بیان دا لفظی مطلب "ظاہر کرݨ" ، "کھول تے ڳالھ کرݨ" تے کہیں معاملے دی تشریح کرݨ  جیندے نال سُݨݨ آلے کوں پوری پوری سمجھ آ ون٘ڄے۔ ایں علم نال معنوی خوبیاں پیدا تھیندیاں ہن تے نال نال کلام دل نشین وی تھی ویندے۔

علم بیان الفاظ دے چُݨݨ دا تعین کریندے۔

علم بیان دے چار ارکان ہن۔

* تشبیہ
* اِستعارہ
* مجاز مرسل
* کِنایہ

## ٻیا ݙیکھو

* علم بدیع
ونکی:علم بیان
چٹڑے پدھر تے

ایہ سرائیکی دا ہک مشہور لوک گیت ہے. 

چٹڑے پدھر تے ٻہہ کر دل لٹوائی ہم وۓ 

ایں سانگھے اتھ آئی ہم وۓ

اُݙ پُݙ ڳئیاں کونجاں .. میں کیندا در ون٘ڄ ڈھونڈھاں 

میݙی اللہ لہیسی مونجھاں تے .. میں تاں پرائی ہم وے

ایں سانگے اتھ آئی ہم وے

چٹڑے پدھر تے بہ کر دل لٹوائی ہم وے

ایں سانگے اتھ آئی ہم وے

آ میݙا دلدارا میݙے سینگیاں دے سردارا

دل لٹ تا گھدائی جگ سارا تے میں تاں پرائی ہم وے

اݙ پݙ گئیاں کونجاں میں کیندا در ونج ڈھونڈاں

میݙی اللہ لہیسی موجھاں تے سوڑی ڳئی  ہم وے

چڑنگ پئی دو چولے تے اساں ہاسے کملے بھولے

تیݙے عشق دے چݨ چݨ کولے تے بھا بھڑکائی ہم وے

آ میݙا دل جانی تیݙے پیار دی لڳڑیں کانی

ڳل پئی ہم عشق دی ڳانی تے پا ٹھمکائی ہم وے

چٹڑے پدھر تے ٻہہ کر دل لٹؤائی ہم وۓ

ایں سانگھے اتھ آئی ہم وۓ

چنڑک پئی جؤ چولے

اوئے اساں ہاسے کملے بھؤلے

تیݙے عشق دے چݨ پݨ کؤلے تے بھا بھڑکائی ہم وۓ

ہی سانگھۓ اتھ آئی ہم وۓ

آ میݙا دل جانی ،جند جان کراں قربانی

ڳل پئی ہم عشق دی ڳاہنی تۓ کھڑ ٹھمکائی ہم وۓ

ہی سانگھے اتھ آئی ہم وۓ 🔥🖤🔥

## وڈیو

* ڄٹڑے پدھر تے
* چٹڑے پدھر تے انٹرٹینمنٹ
* چٹڑے پدھر تے فیاض خان بھٹی
واہ جو پیار کیتوئی

ایہ سرائیکی دا مشہور گیت ہے.

واہ جو پیار کِتوئی...

واہ جو پیار کِتوئی رول ݙتوئی وِچ روہی،واہ وےسجݨ تیݙے وعدے، کُوڑے ہانیں وے تیݙے وعدے ....

ݙے کے وِچھوڑا ماہی تھی ڳیوں روانہ مہݨے مریندے میکوں اپݨا بیگانہ،

مہݨیاں وات ݙتوئی رول ݙتوئی وِچ روہی،واہ وے سجݨ تیݙے وعدے، کُوڑے ہانیں وے تیݙے وعدے ...

ݙے کے وِچھوڑا ماہی تھی ڳیوں کنارے، جیواں تاں جیواں ہُݨ کیندے سہارے

میکوں نہ نال نِتو ئی، رول ݙتوئی وِچ روہی،واہ وےسجݨ تیݙے وعدے، کُوڑے ہانیں وے تیݙے وعدے ...

ݙے کے وِچھوڑا ماہی کیتی کمال اے، نِوی چا پُچھیا آکے شاکر دا حال اے ...

درداں وَات ݙتوئی رول ݙتوئی وِچ روہی،واہ وےسجݨ تیݙے وعدے، کُوڑے ہانیں وے تیݙے وعدے ..

. شاکر شجاع آبادی
سیٹ

سیٹ ان٘جو ان٘ج چیزاں دا ہک چنگی طرحاں بیان تھیا ہویا کٹھ ہوندے. 

سیٹ وکھو وکھ  شئیں دا ہک چنگی رِیت بیان تھیا ہویا کٹھ ہوندے، 

سینٹ وچ شامل شئے کوں رکن آہدے ہن۔

انہاں تعریفاں وچ ݙو ڳالھیں شامل ہن، پہلی جو سیٹ وچ دے سارے رکن وکھو وکھ ہوون تے ݙوجھی ڳالھ ہے جو سیٹ دے رکن صاف صاف سمجھ آوݨ آلے ہوون۔

## خالی سیٹ
او سیٹ جیندے وچ کوئی وی رکن نہ ہووے، اوں کوں خالی سیٹ اہدے ہن۔۔ ایں کوں { } یا \varnothing نال ظاہر کریندے ہن۔
ونکی:ریاضی
ملتانی راڳ

موسیقی دے ہک راڳ دا ناں ملتانی راڳ ہے. ملتانی راڳ دے موجد بہاء الدین زکریا ملتانی ہِن۔ ایہ راڳ ٹوڈی ٹھاٹھ دا ہک راڳ ہے۔ ایندے ڳاوݨ دا ویلا دیگر دے بعد دا ہے۔
استاد خمیسہ

اے ہے استاد خمیسہ

وستی خواجہ دا وسوں واݨ اے۔۔ وستی خواجہ راڄن پور کنوں لڳ بھڳ 20 کلو میٹر سجھ ابھار تے سن٘دھ دریا کنوں 2 میل اورہوں ہے۔ وستی خواجہ دی سن٘ڄاݨ سید ایوب شاہ فیاض سئیں ہن ۔۔۔ عوامی مزاج دی سوہݨی شاعری کرین٘دے ہن ۔۔۔ سرائیکی دے معتبر شاعر سئیں جن٘دوݙہ مغموم وی وستی خواجہ وِچ ڈھیرا ویلھا گزاریا ہا ۔۔۔ استاد خمیسہ من٘ڈھ لا کنوں سخن سن٘ڄاݨ تے سُر گُر دا استاد ہے ۔۔۔ جئیں ویلھے ملدے کھلدا ملدے ۔۔۔ زور دا الین٘دے ۔۔۔ زوریں نال چان٘ہہ پلین٘دے ۔۔۔ دل نال ڳاوݨ سݨین٘دے ۔۔۔ بھان٘ویں جو اساݙے طبقے دے ٻنہاں پورہیتاں وان٘گوں استاد خمیسے وی بُکھ دے رڄ کیتن پر اوں کݙہیں زندگی، تے حالات دا شکوہ نئیں کیتا ۔۔۔ ہمیشاں تراہکے مار کھلدے تے مون٘جھے مان٘دے لوکیں کوں کھلݨ دی ݙات ݙین٘دے ۔۔۔ استاد خمیسہ ، سئیں عاشق خاں بزدار دے ناں تے وکاݨاں ہویا جوان اے ۔۔۔   استاد خمیسہ مال پال تے گزر گزران ٹورین٘دے ۔۔۔ جݙاں مہرے والا دا سرائیکی میلہ سِر تے آ ون٘ڄے تاں استاد خمیسہ میلے تے پُڄݨ سان٘گے مال ڈھڳی دا گھا کٹھا کرݨ کیتے ݙو ݙین٘ہہ اڳاتری تݨ مارݨ شروع کرین٘دے ۔۔۔ مال ڈھڳی دا رزق کٹھا کر ۔۔۔ چوݨیں کوں تیل مکھ تے استاد خمیسہ مہرے والا دے سرائیکی میلے تے انت پُڄدے ۔۔۔ سرائیکی میلے دی سٹیڄ تے حاضری ۔۔۔ یا مقدر یا نصیب ۔۔۔ اتھائیں میکوں ہک واقعہ یاد آ ڳئے جو راڄن پور دے وِچ ہک وݙی شادی ہئی تے جاڳے تے راڄن پور دے مہان٘درے تے رڄ کڄ والے سیاسی لوک وی موجود ہن ۔۔۔ سٹیج تے کجھ مہاندرے لوکیں دیاں کرسیاں ہن ۔۔۔ سئیں عاشق خان بزدار سئیں کوں وی میزبانیں آدر ݙتا تے سٹیج تے ون٘ڄ ٻلہایونے ۔۔۔ عاشق خان بزدار دی دید پئی تاں کیا ݙیہدے جو کرسیاں دے پچھوں زمین تے ݙو ترائے آدمی ٻیٹھن ۔۔۔ انہاں نِجھا تے ݙٹھا تاں انہاں کوں پہلے تاں بھلان٘درا تھیا ول پک تھی ڳیا جو اتھاں سرائیکی وسوں دا معتبر حوالہ شرناء نواز استاد ملن٘گ حسین ٻیٹھے ۔۔۔ عاشق خان بزدار آپوں ڄاݨ اٹھی تے مائیک تے ڳئے تے آکھیونے جو ایں پُرب اِچ ٻہوں معتبر ہستیاں موجود ہن، پر اے پُرب ایں ڳالھوں ودھیک معبتر ہے جو ایں پُرب اِچ استاد ملنگ حسین آیا ٻیٹھے ۔۔۔ پر افسوس دی ڳالھ اے ہے جو انہاں کرساں دے پچھوں پدھر تے ٻیٹھے ۔۔۔ میں استاد ملنگ حسین کوں گزارش کریساں جو تشریف گھن آون تے میݙی کرسی تے آن ٻہن ۔۔۔ اے ڳالھ تاں اون٘ویں یاد ڳئی ہئی ۔۔۔ تے استاد خمیسے دی ٻئی ڳالھ اے یاد آ ڳئی اے جو استاد خمیسہ آپݨے پتر کوں نغارے دا فن وی سکھین٘دا پئے ۔۔۔ استاد خمیسہ دیاں سُراں سڄݨیں دی نظر ۔۔۔
ڄٹکی وکیپیڈیا

وکیمیڈیا انکوبیٹر تے ڄٹکی زبان دے وکیپیڈیا منصوبے دا آغاز 13 نومبر 2022ء کوں تھیا تے 16 نومبر 2022ء کوں 100 آرٹیکلز مکمل تھئے۔ 

ایندے نال ای انکوبیٹر تے ڄٹکی زبان دے ٻئے وکیپیڈیا منصوبیاں دی بنیاد وی رکھی ڳئی جنہاں اچ ڄٹکی وکشنری، ڄٹکی وکی قول، ڄٹکی ٹورا ٹیا تے ڄٹکی خبراں وغیرہ شامل ہن۔ ایں طرح اے ڄٹکی زبان کیتے تاریخی کم تھیا تے 13 نومبر 2022ء ڄٹکی زبان کیتے تاریخ ساز ݙینہہ قرار پایا۔
## حوالے
تحصیل کوٹ مومن

تحصیل کوٹ مومن، ضلع سرگودھا دی ہک تحصیل اے جیندا صدرمقام کوٹ مومن اے۔ اتھاں ڄٹکی زبان ٻولیندی اے۔
## حوالے
کوٹ مومن

ضلع سرگودھا دا اے قصبہ ہک تحصیل ۔ سرگودھا توں براستہ معظم آباد 38کلو میٹر جݙاں جو براستہ چوکی بھاگنانوالہ 44کلو میٹر دے فاصلے تے واقع ہے۔ لاہور توں اسلام آباد ونجٖݨ آلی موٹروے دے تقریباً اَدھ وچ پوندے تے اتھاں انٹرچینج موجود ہے۔کوٹ مومن دا قصبہ پہلے تحصیل بھلوال دا حصہ ہا۔ 2005ء اچ ایں ویلھے دے وزیر اعلیٰ پنجاب اتھاں آ تے ایکوں تحصیل دا درجہ ݙیوݨ دا اعلان کیتا ہا۔

شروع اِچ اے دیہات دی شکل اِچ آباد تھیا جیندا بانی گوندل قبیلے دا مومن خان ہا۔ ایندے ناں دی نسبت ایندا ناں کوٹ مومن رکھیا ڳیا۔قیام پاکستان توں پہلے اتھاں ہندو کاروبار اچ اپݨا ثانی نہ رکھدے ہن۔ اِتھوں دا کِنوں ٻہوں مشہور ہے ۔ برتݨ رکھݨ سانگے جالی دار ٹوکرے تے گھڑونجی اتھاں عام تیار تھیندن تے پرے پرے توں لوک گھنݨ اَمدن۔ زرعی پیداوار دے اعتبار نال اے علاقہ کِنوں دے حوالے نال بین الاقوامی شناخت رکھدے۔کِنوں دی پراسیسنگ دے حوالے نال اتھاں کئی یونٹ ہن۔ کنڑک ، چاول تے سبزیاں وی علاقے دی اہم زرعی پیداوار ہن۔ بعد اچ اتھاں تھاݨہ، ہسپتال، ٹیلیفون ایکسچینج ، تحصیل سطح دے دفاتر، عدالتاں، کئی بینکاں، شفاخانہ حیوانات، دفتر زراعت، دفترواپڈا ، وغیرہ موجود تھے۔ اے قصبہ تیزی نال ترقی آلے پاسے ویندا پے۔ کوٹ مومن دی آبادی 1972ء دی مردم شماری دے مطابق 18485، 1981 ء اچ 25383ء تے 1998ء اچ 34232افراد تے مشتمل ہئی۔ ایندی موجودہ آبادی 43ہزار دے نیڑے ہے۔

## حوالے
ڄٹکی وکیپیڈیا (ڄٹکی زبان دا انسائیکلوپیڈیا)

وکیمیڈیا انکوبیٹر دا اے ہک پروجیکٹ اے جیہڑا سرائیکی دی شاخ ڄٹکی زبان اچ ہے۔ اے ڄٹکی وکیپیڈیا دا آغاز اے۔

## حوالے
جھِن٘ڑکاں

جھِن٘ڑکاں او جملے ہن جہڑے کئیں کوں بُرا بھلا آکھݨ ویلے مُون٘ہ توں ادا کیتے ویندن۔ اساں ݙیہدے ہیں جو کئیں کاوِڑ دا اظہار کریندیں ہوئیں اُستاد شاگرد کوں جھن٘ڑکاں ݙین٘دے۔ ماء پُتر کوں جھِن٘ڑکیندی ہے۔ وݙیرا چھوٹیاں اُتے کَوّڑین٘دے۔ پیؤ اولاد کوں بُرا بھلا آہدے تاں اُوں موقع تے کجھ ٻول مون٘ہ وچوں کڈھین٘دے۔ ایہ ٻول جھِن٘ڑکاں ہون٘دن۔ جنہاں وچ مخاطب کوں ڈانٹ ڈپٹ کیتی ڳئی ہوندی ہے۔ بعضے ویلے ایہ سرزنش معمولی ہوندی ہے بعضے ویلے ٻہوں زیادہ ۔ انہاں جھِن٘ڑکاں کوں دلی محبت اُتے غالب آوݨ آلے بدخواہی دے وقتی/عارضی جذبے وی آکھیا ون٘ڄ سڳدے۔

* اللہ بھان٘ویں ککھ نہ راہوی
* اللہ چٹ کری
* اللہ دی مار پووی
* اللہ ڳالی
* برباد تھیویں
* بھاہ لاتے ساڑ گھَت
* بھاہ لڳی
* ٻچڑے مرنیں پیؤ دے
* ٻُݙ ٻُݙ ٻاوی، سِدھی کئی نہ آوی
* ٻُݙ مریں
* ٻیڑا ٻُݙی
* ٻیڑی تَرّی
* تُرُٹ موئیا
* تیݙا ڈھڈھ ڳلے
* تیݙی ڄَن٘گھڑی تُرُٹے
* تیݙی ماء رن دے پیؤ کوں کھلّے ( سوہرے تے لعنت)
* تیݙیاں اکھیں سڑن
* تیݙے ہتھاں وچ کیڑے پووِن
* تیکوں خدا ڳالے
* تیکوں کئی سِدھی نہ آوے
* تِیلی لڳی
* جُنابوں ڳلّیں (اللہ ولوں ذلیل تھیویں)
* ڄَمدا نہ موئیوں
* ڄݨدی رات کوں کھلے (نہ ڄمدوں تاں چن٘گا ہوندا)
* ڄَن٘گھڑی بھنیجی
* چَٹ ای نھِیں تھیندا
* چَٹ تھیا، نہ ہووے تاں
* چَٹ کرماں، نہ ہووے تاں 
* چھئی پا تے دانگی وَتا
* چُن٘ڈھ نہ مِلّی (تیکوں آرام نصیب نہ تھیوے)
* خانہ خراب تھیوی
* خُدا پُچھّی
* خُدا خراب نہ کری
* خُدا دا مارا، نہ ہووے تاں
* خُدا زَہیر کری
* خُدا ڳالی
* دھِیّاں پُتراں کنوں لہویں
* ڈَگّی رَن (بدمعاش تریمت)
* رکھدے مرنیں
* رَنّوں مارا (زنانہ/ہیحڑا نہ ہوویں تاں)
* زبان سَڑی
* زَہیر تھیویں
* ساݙے ست سلام ہن
* سَتّاں پیڑھیاں کوں کھَلّا ای
* سِرسام چڑھی
* سڑݨ جوگا
* سس مویا، نہ ہووے تاں
* سِکدی مریں
* سُن٘ڄ پووی
* شالا چَٹ تھیویں
* عقل ڳٹّیاں وچ ہیئی
* غیب دی سݙ ہووی (مر ون٘ڄیں)
* قہر پووی (اللہ دا عذاب نازل تھیوی)
* قہر پیا نہ ہوویں تاں
* کِتی اکھیں دے اڳّوں آوی
* کھلّے چین٘دی کوں    (تیݙی ماء تے لعنت)
* کِیڑے پوونیں
* گھوگا لڳی
* ڳاٹے بھَڳا، قبر کھٹیا
* ڳل ون٘ڄیں
* لڳی بھاہ تے تھی سُوّا
* لُنڈا نہ ہووے تاں (بدمعاش نہ ہوویں تاں)
* لُنڈی رَن
* مرنیں سئیں
* مرݨ جوگا
* مَغرُوں لہہ
* مَل مُکالا تے پا چھئی
* مُݨساں موئی  (سہاڳ کنوں محروم)
* مُن٘ہ کوں بھاہ لڳی
* موت آوی
* موت پووی
* ناس تھیوی نحش آ!
* نہ آوݨی پووی
* نہ آن٘وݨی دا سݙ پووی ہا ( اللہ کریندا توں نہ آندا)
* نہ پُچھݨی دا سݙ پووے ہا (کاش میں تیݙے نال ڳالھ نہ کریندا)
* نہ ڄَمّیا ہون٘ویں ہا
* نان٘گ تے پیر آوے ہا، تیں نال واہ نہ پووے ہا

## ٻیا ݙیکھو

* پَلُوتے

*لوک دُعاواں
تحصیل بھلوال

تحصیل بھلوال ضلع سرڳودھا دی ہک تحصیل اے جیندا صدرمقام بھلوال شہر اے۔ اتھاں ڄٹکی زبان ٻولی ویندی اے۔
## حوالے
تحصیل سرگودھا

تحصیل سرڳودھا، ضلع سرڳودھا دی سب توں وݙی تحصیل اے جیندا صدرمقام سرڳودھا شہر اے۔ اتھوں دی زبان ڄٹکی اے۔
## حوالے
تحصیل سلانوالی

سلانوالی ضلع سرڳودھا دی ہک تحصیل اے جیندا صدرمقام سلانوالی شہر اے۔ اتھوں دی مقامی تے اکثریتی زبان ڄٹکی اے۔
## حوالے
سلانوالی

سلانوالی ضلع سرڳودھا اچ ڄٹکے وسیٻ دا ہک شہر اے جیہڑا تحصیل صدرمقام وی اے ۔  سرگودھا دے مشہور علاقے بھٹیا راِچ واقع ہے۔ ایں توں اڳوں ضلع جھنگ دی حدود شروع تھی ویندی اے۔ اے ہک جدید قصبہ ہے تے ایکوں انیسوسی صدی دے آخر اِچ برطانوی دورِ حکومت اچ ایں ویلھے وسایا ڳیا جݙاں علاقے اچ نہری تے ریلوے نظام دے اجراء دے بعد منڈی دے قیام دی لوڑھ کوں محسوس کیتا ڳیا۔تاں اتھاں ہک منڈی قائم کیتی ڳئی تے جݙاں اتھاں ریلوے اسٹیشن قائم کیتا ڳیا تاں اُوندا ناں سلانوالی منڈی رکھیا ڳیا۔انگریزی عہد اِچ اتھاں میونسپلٹی قائم تھئی، 1931ء اچ ایندی آبادی 3926افراد تے مشتمل ہئی ۔1919ء دی ہک سرکاری رپورٹ دے مطابق سلانوالی اچ ڈسپنسری ، ریلوے اسٹیشن، ڈاکخانہ، تھانہ تے ٹیلیگراف آفس موجود ہن۔

اسلام نگر، پیپلز کالونی، چنن پورہ ، نون کالونی، رانا مارکیٹ، شریف کالونی، اسلم کالونی، نشاط آباد، دھولکا ٹائون، بیجی پورہ، رحمان پور، رحمت کالونی تے عزیز پارک سلانوالی دے رہائشی محلے ہن ،جݙاں جو مین بازار ، صرافہ بازار تے بلاک نمبر 3مارکیٹ کاروباری مراکز ہن۔ سلانوالی دے فرنیچر تے ہینڈی کرافٹس ٻہوں مشہور ہن۔ خصوصاً اتھوں دا وِنگ تے موتی کاری دا کم ٻہوں پسند کیتا ویندے۔ قصبے اچ پیر محمد برخوردار گیلانی قادری نامی بزرگ دی خانقاہ وی ہے۔ سلانوالی دی آبادی 1981ء اچ 14490تے 1998ء دی مردم شماری دے مطابق 23076نفوس تے مشتمل ہئی۔ ایندی موجود ہ آبادی 31ہزار دے نیڑے ہے۔

## حوالے
نذیر لغاری

نذیر لغاری صحافی دانشور تے لکھاری ہے. 

## کتاباں

* وساخ (سرائیکی ناول)

## ٻیا ݙیکھو

* نذیر لغاری تے سرائیکی مزدور
شفیع محمدی

جسٹس شفیع محمدی سندھ ہائی کورٹ دے جسٹس ہن. ١٧ مارچ ١٩٩٦ء کنوں یکم ستمبر ١٩٩٦ء تائیں وفاقی شرعی عدالت دے جسٹس ریہے ہن.  

جمعہ 2 دسمبر 2022

ڈکھ دی سانجھ

سئیں جسٹس شفیع محمدی وی ٹر جلیئے

وسیب زادا، سرائیکی دھرتی دا لعل، ضیائی مارشل لا اچ بی بی شہید دے وکیل تے پاکستان پیپلز پارٹی سندھ دے اسی دے ڈہاکے دے جنرل سیکرٹری سئیں جسٹس (ر) شفیع محمدی اج نشتر ہسپتال ملتان اچ جھوک لڈا گئین- او کجھ عرصے توں اتھاں زیر علاج ہن- انہاں دی عمراں اسی سال ہئی- مرشد نذیر لغاری ایہ خبر کیا بریک کیتی اے ہاں ڈل گئے- ہک شخص، ہک عہد توڑ کوں پنا- 

انہاں دے برخوردار سلیم محمدی سئیں ڈسیئے جو انہاں دی نماز جنازہ اج 2 دسمبر 2022 کوں بعد نماز جمعہ جنازہ گاہ قبرستان جتوئی روڈ علی پور اچ ادا کیتی ویسی-
راجہ پرویز اشرف

راجہ پرویز اشرف 26 دسمبر 1950ء کوں سانگھڑ اچ پیدا تھئے۔ اے 22 جون 2012ء توں 16 مارچ 2013ء تک پاکستان دے 19ویں وزیراعظم رہیے۔ راجہ پرویز اشرف موجودہ سپیکر قومی اسمبلی ہن۔ انہاں دا تعلق پاکستان پیپلز پارٹی دے نال اے۔ یکم دسمبر 2022ء کوں انہاں دے حکم نال سرائیکی صوبے دے قیام کیتے ہک پارلیمانی کمیٹی بݨائی ڳئی۔

## حوالے
کمیٹی برائے قیام سرائیکی صوبہ

اڄ یکم دسمبر 2022ء کوں نویں صوبے قائم کرݨ کیتے سپیکر قومی اسمبلی راجہ پرویز اشرف دے حکم نال پارلیمانی کمیٹی دا قیام عمل اچ آیا اے جیندی بنیاد زین قریشی ولوں قومی اسمبلی اچ پیش کیتے ڳئے سرائیکی صوبے دا قیام دا ٻل اے۔ ایں کمیٹی دے ممبران وچ اے آراکین اسمبلی شامل ہن۔
thumb|راجہ پرویز اشرف، سپیکر قومی اسمبلی
thumb|سید خورشید احمد شاہ، کمیٹی دے قائمقام چئیرمین
*وفاقی وزیر آبی وسائل، جماعت پیپلز پارٹی خورشید احمد شاہ، کمیٹی دے قائمقام چئیرمین 
*پاکستان مسلم لیگ نواز، رمیش کمار 
*پاکستان تحریک انصاف ، نزہت پٹھاݨ 
*مسلم لیگ نواز، مرتضیٰ جاوید عباسی
*بلوچستان عوامی پارٹی، خالد حسین مگسی 
*پیپلز پارٹی، نوید جیوا 
*متحدہ قومی موومنٹ، صابر حسین

## حوالے
زین قریشی

زین قریشی (انگریزی: Zain Qureshi) ہک پاکستانی سیاست دان ہن جیہڑے قومی اسمبلی دے رکن منتخب تھئے ہن۔اور شاہ محمود قریشی دے پتر ہن۔ انہاں دا ٹٻر گدی نشینی اتے سیاسی ٹٻر ڳݨیدا ہے۔ انہاں دی بھیݨ شہر بانو قریشی وی ہک سیاستدان ہن۔ انہیں ٹٻر دے ٻئے لوک  وی قومی اتے صوبائی اسمبلی دے ممبر ہن 

## ٻیا ݙیکھو

* شاہ محمود قریشی

*

## حوالہ

ونکی:پاکستان تحریک انصاف دے سیاست دان
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا کنوں ماخوذ پیشہ ورانہ ٻولی
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
خورشید احمد شاہ

سید خورشید احمد شاہ 20 اپریل 1952ء کوں سکھر اچ ڄمے۔ انہاں دا تعلق پاکستان پیپلز پارٹی نال اے۔ شاہ کئی ادوار توں قومی اسمبلی دے رکن آندے پن۔ موجودہ وفاقی وزیر برائے آبی وسائل ہن۔ اے سپیکر قومی اسمبلی راجہ پرویز اشرف ولوں سرائیکی صوبے دے قیام کیتے بݨائی ڳئی کمیٹی دے رکن ہن۔
thumb|سید خورشید احمد شاہ

## حوالے
رمیش کمار

رمیش کمار دا تعلق سندھی ہندو گھراݨے نال اے۔ اے مسلم لیگ نواز گروپ ولوں قومی اسمبلی دے اقلیتی رکن ہن۔ اے پاکستان ہندو کونسل دے بانی رکن ہن۔ پیشے دے اعتبار نال ایم بی بی ایس ڈاکٹر ہن۔ اے یکم دسمبر 2022ء کوں سپیکر قومی اسمبلی راجہ پرویز اشرف ولوں سرائیکی صوبے دے قیام کیتے بݨائی ڳئی کمیٹی دے رکن ہن۔

## حوالے
نزہت پٹھاݨ

نزہت پٹھاݨ 19 فروری 1965ء اچ حیدرآباد سندھ اچ پیدا تھئے۔ اے سندھ اسمبلی دی سابقہ تے قومی اسمبلی دی موجودہ رکن ہن۔ اے سپیکر قومی اسمبلی راجہ پرویز اشرف ولوں سرائیکی صوبے دے قیام کیتے بݨائی ڳئی کمیٹی دی رکن ہن۔ انہاں دا تعلق پاکستان تحریک انصاف نال اے۔

## حوالے
مرتضیٰ جاوید عباسی

مرتضیٰ جاوید عباسی 15 مارچ 1970ء کوں ایبٹ آباد اچ پیدا تھئے۔ انہاں دا تعلق مسلم لیگ نواز نال اے۔ اے اگست 2018ء کولوں قومی اسمبلی دے رکن ہن۔ اے سپیکر قومی اسمبلی راجہ پرویز اشرف ولوں سرائیکی صوبے دے قیام کیتے بݨائی ڳئی کمیٹی دے رکن ہن۔

## حوالے
بگڑو

بگڑو سرائیکی لوک گیتاں دی ہک قدیم صنف اے. ہک روایت مشہور ہے کہ بگڑو ہک مئی ہئ جہیں اپݨے ہتھاں دے پالئے نینگر نال عشق کیتا ہئ. پر اوندے محبوب نے کہیں اپݨی سینگی نال شادی کر گھدی ہئ تے بگڑو نے ساری حیاتی اوندے فراق وچ جیڑھے گیت لکھیے او بگڑو دے ناں نال مشہور تھی ڳے.  

بگڑو شعری/لوک گیتاں  دی ہک قدیمی صنف ہے، جہڑی ماہیا دی صورت وچ ہوندی ہے. ماہیا دے ݙو مصرعے ہوندن، پہلا مصرعہ ادھا ہوندے،، تے این ادھے مصرعے وچ عام جیہی ڳالھ یا الفاظ ہوندن. ݙوجھا مصرعہ لمبا ہوندے تے اوندے وچ اصل مدعا بیان ہوندے.  

* کوٹھے تے پھُل سُکدے 

اندر بیمار پئی ہاں، ٻاہروں جندڑی دے مُل چکدے. 

* کوٹھے تے راہ کائنی،

ملاں قاضی مسئلہ کیتا، یاری لاوݨ گناہ کائنی 

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان  

## چھیڑو دی بَگڑو
وسوں نِسرے___ساگ میاں ! 

اللّٰہ سائیں ___دا  رنگ  ساوا 

ساڈی سَرمی کوں بھاگ میاں

واہ وَگدے _____جھاگ میاں 

نُور  دی  نائیں____چھِڑ    پئی  

سو ݨھی منجھیں دی مہاگ میاں_ !

ساڈی سئیں ہتھ___  واگ  میاں 

سَنجھ نِسرے_____ ٹُر   پوندے 

ڈینہ پورھیے دی____ جاگ  میاں !

سانول گورمانی

## ساوݨ دی بگڑو
کوئی بدلی ساوݨ دی

کوٹھے تے لہہ آئ ء.

رت یار مالاوݨ دی

٢ـ

کوئی بدلی ساوݨ دی

اساں پۓ رسدے ہیں

کر چیٹھ مناوݨ دی

٣ـ

کوئ بدلی ساوݨ دی

کجلا نیناں وچ

کھڑی نیتی ء پاوݨ دی

کوئ بدلی ساوݨ دی

بائ:سئیں ڈاکٹر اشو لال فقیر...
وقار احمد ملک

وقار احمد ملک ہوراں دا تعلق ضلع میانوالی نال اے۔ ضلعے دی مشہور ادبی شخصیت ہن۔ محقق، ناول نگار تے افسانہ نگار ہن۔ تعلیم دے اعتبار نال ہری پور ہزارہ یونیورسٹی دے انگریزی زبان اچ پی ایچ ڈی اسکالر ہن۔

## حوالے
نوید جیوا

نوید عامر جیوا دا تعلق ضلع ساہیوال دے مسیحی خاندان نال اے۔ اے اگست 2018ء کولوں قومی اسمبلی دے اقلیتی رکن ہن۔ اے 22 ستمبر 1975ء کوں ساہیوال اچ پیدا تھئے۔ اے سپیکر قومی اسمبلی راجہ پرویز اشرف ولوں سرائیکی صوبے دے قیام کیتے بݨائی ڳئی کمیٹی دے رکن ہن۔ انہاں دی جماعت پاکستان پیپلز پارٹی اے۔

## حوالے
وسیم نیازی

وسیم نیازی دا تعلق ضلع میانوالی نال اے۔ سوشل میڈیا تے کافی متحرک ہن۔ انہاں دے سرائیکی ویڈیوز کافی مشہور ہن۔ خاص طور تے موٹو پتلو کارٹون تے سرائیکی ڈبنگ انہاں دی خوب اے۔
## حوالے
نذیر کٹپال

نذیر کٹپال سرائیکی تحریک دے مشہور رہنما ہن۔ انہاں دا تعلق سرائیکستان ڈیموکریٹک پارٹی نال اے۔ اے 4 مارچ 1962ء کوں ضلع رحیم یار خان اچ پیدا تھئے۔ 
## حوالے
خالد حسین مگسی

نوابزادہ خالد حسین مگسی پاکستانی سیاست دان ہن۔ اوہ قومی اسمبلی دے رکن وی رہ چکے ہن۔ ایہہ بلوچستان عوامی پارٹی دے موجودہ مرکزی صدر ہن۔

## پاکستان عام انتخابات، 2013ء
انہاں پاکستان عام انتخابات، 2013ء وچ بلوچستان دے حلقہ این اے۔267 (NA-267 (Kachhi)) وچ پاکستان مسلم لیگ (ن) توں انتخاب وچ حصہ ڳھدا اتے کامیابی حاصل کیتی۔

## حوالہ

ونکی:ویکی ڈیٹا کنوں انج مختصر وضاحت
ونکی:بلوچ شخصیتاں
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا کنوں ماخوذ پیشہ ورانہ ٻولی
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
نیلم مدان

نیلم مدان بھارت دی ہک سماجی شخصیت ہن۔ انہاں دا تعلق تقسیم ہند دے وقت پاکستان دے سرائیکی وسیب توں بھارت ہجرت کرݨ آلے ہک ہندو سرائیکی گھراݨے نال اے۔
## حوالے
خان فریدی

## خان فریدی
فرھاد فریدی دا پرانا اکاؤنٹ بند تھی گے جیں دی وجہ کنوں وکی پیڈیا کے کم دے سلسلے کو مزید ودھاون کیتے خان فریدی دے ناں نال نیوا اکاؤنٹ بنایا ہے
سرائیک

سرائیک
ضلع افغانستان وچ واقع ہے جیندی مقامی زبان سرائیکی ہے ایکوں قندھاری لہجہ وی سڈیاں ویندے ۔افغانستان وچ قندھار دی مقامی زبان سرائیکی ہے۔https://www.youtube.com/watch?v=8BoTSqraPk8افغانستان وچ https://geographic.org/geographic_names/name.php?uni=-4822293&fid=154&c=afghanistanسرائیک ناں دا ضلع صوبہ بامیان وچ ہے جیندی آبادی تریویں ہزار ڈو سو پندرہ نفوس تے مشتمل ھے ۔ مقامی آبادی سرائیکی آلیندی ہے جیکوں کندھاری وی اکھیاں ویندے  ۔سرائیک ضلع وچ نمازhttps://www.islamicfinder.org/world/afghanistan/40085009/saraik-prayer-times دے اوقات کارایں پیج تے ونج تے آپ ڈیکھ سگدن ۔ سرائیک ضلع افغانستان وچhttps://www.weatheravenue.com/en/asia/af/bamian/saraik-weather-15-days.htmlموسم دا حال ایں پیج تے ونج تے ڈٹھا ونج سگدے ۔سرائیک ضلع دی مزید تفصیل ایں ویب سائٹ https://alchetron.com/Saraik-District تے ونج تے ڈٹھی ونج سگدی ھے ۔

ذریعہ معاش 
لوکیں دا ذریعہ معاش مال پارھو دھارڑ ہے ۔ضلع سرائیک دی اکثریتی آبادی سرائیکی آلیندی ہے ۔ سرائیکی وسیب نال ایں علاقے دے تاریخی ، معاشی ، اقتصادی ، ثقافتی و لسانی تعلقات گہرے ھن ۔ 

موسم 
ضلع سرائیک دا موسم سردیں وچ سرد تے گرمیں وچ گرم ھوندے ۔ 

جغرافیائی تاریخ
ضلع سرائیک تاریخی و جغرافیائی طور تے سرائیکی وسیب نال گھنڈھا ھویا ہے ۔ سابق ریاست ملتان دی جغرافیائی حدود قندھار تک ھائی ایں سانگے ضلع سرائیک دی زبان ، ثقافت و پوشاک ملتانی اثرات ھن ۔
تحصیل وہوا

تحصیل وہوا ضلع تونسہ دی ہک تحصیل اے۔ 16 دسمبر 2022ء کوں صوبائی کابینہ دے چھیویں اجلاس اچ اینکوں سب تحصیل کولوں تحصیل دا درجہ ݙیوݨ دی منظوری ݙتی ڳئی۔ ایں تحصیل دا صدر مقام وہوا شہر اے۔ اتھوں دی اکثریتی زبان سرائیکی اے۔
## حوالے
تحصیل تونسہ

تحصیل تونسہ ضلع تونسہ دی ہک تحصیل اے جتھوں دی مقامی تے اکثریتی زبان سرائیکی اے۔ تحصیل دا صدر مقام تونسہ شہر اے۔
## حوالے
عامر عزیز ملک

عامر عزیز ملک 2 ستمبر 1983ء کوں ملتان اچ پیدا تھئے ۔ اعلیٰ تعلیم بہاؤالدین زکریا یونیورسٹی ملتان توں حاصل کیتی ۔ کافی عرصے توں ریڈیو دے شعبے نال وابستہ ہن تے اپݨی ماں ٻولی سرائیکی اچ پروگرام کریندے ہوئے سرائیکی وسیب دی خدمت کریندے ہن۔ ہݨ اے ایف ایم ریڈیو نال وابستہ ہن۔
## حوالے
وہوا

وہوا پاکستان دے صوبہ پنجاب دے جنوبی حصے وچ ضلع تونسہ دا ہک پراݨا سرحدی شہر ہے اتے تحصیل وہوا دا صدر مقام ہے۔ ایندے شمال وچ تقریباً ݙاہ کلومیٹر دے فاصلے تے خیبر پختونخوا اتے پچادھ وچ کوہ سلیمان دا سلسلہ بلوچستان نال ملدے۔ اتھاں کوہ سلیمان وچ بلوچ قبائل آباد ہن جیہڑے اپݨی بلوچی روایات تے قائم ہن۔ پر کجھ بلوچ وہوا اتے اوندے گرد و نواح وچ آباد تھی ڳئے ہن اتے مقامی رواج دے مطابق اپݨی شناخت بدل کے زندگی گزاریندے پئین۔ اے ݙوہیں قسم دے بلوچ مغل بادشاہاں دے نال ہندوستان تے حملہ آور تھئے ہن پر وہوا توں اڳوں نہ ڳئے۔

وہوا دے ناں دے بارے وچ وی اختلاف پایا ویندے۔ سرائیکی زبان وچ "واہ" دا مطلب قدرتی چشمہ ہے اتے "وہو" دا مطلب آبادی ہے۔ ایں واسطے گنگ ناں دے قدرتی چشمے دے کنارے آباد آبادی کوں وہوواہ آکھیا ویندا ہئی جیہڑا بعد وچ وہوا بݨ ڳیا۔

گنگ چشمے دے بارے وچ روایت ہے کہ اونکوں اتھوں دے ہک سید ٹٻر سید حبیبانی دے جد امجد سید حبیب اللہ شاہ نے اپݨی کرامت نال جاری کیتا ہئی تاکہ اتھوں دے لوکاں کوں پاݨی آسانی نال مل سڳے اتے او اسلام توں متاثر تھی سڳن۔ انگریزاں دے دور دے ریکارڈ وچ وی ایں چشمے دا ذکر موجود ہے اتے سید حبیب اللہ شاہ دے خاندان کوں ایں زمین تے پیداوار دا دس فیصد ٹیکس (باہُل) ملدا ہئی۔ سید حبیب اللہ شاہ دا مزار وہوا توں مغرب اتے تونسہ شریف توں کجھ کلومیٹر دے فاصلے تے درگ شریف وچ موجود ہے۔

وہوا وچ کھیتران قبیلے دی وی ٻہوں حکومت رہی ہے۔ وہوا ایں قبیلے دا ہیڈ کوارٹر ہئی اتے اتھوں دے سردار کھیتران ہی ہن۔ ایں شہر دی تقدیر انہاں دے ہتھ وچ رہی ہے۔
میلے میل دا ذریعہ

**پراݨیاں یاداں** 

ڳالھ تاں عام ھے" میلے میل دا ذریعہ ہوندے ھِن" بھلا اس ڳالھ اچ بہوں راز لُکے ہوئے ھِن۔ میلاں دے فیدے تے ثمرات اݨ گݨت ہوندے ھِن۔ میکوب یاد ھے بابے نال میلہ ڈیکھݨ ویندے ہاسے مٹی تے لکڑ دے کھڈوݨے گھن کے جتنی خوشی تھیندی ھئی اوندے واسطے لوظ نیں لبھدے۔ میلے دے وچ کھڈوݨاں دیاں ہٹیاں، کہاݨیاں دیاں کتاباں دے سٹال، آپݨے ناں دے سٹکر، نکے نکے ورقاں تے چمبڑݨ آلے اقوال زریں، میندی دے ڈیزائناں آلے ٹھپے ساڈی توجہ دا مرکز ہوندے ھَن۔ شریݨی، جلیبیاں، تلے بدھی، گوندھی، توشہ، رس ڳلے، سموسے، پکوڑے، پُلا تے زردے بہوں شونق نال کھاندے ہاسے تے انھاں ہٹیاں تے بہوں رش ہوندا ھئی۔ 
فالاں آلے طوطے تے ہتھ دی تلی ڈیکھݨ آلے جوگی لوکاں کوں ھکے لاظے دے وچ امیر کبیر بݨݨ دے خواب ڈکھیندے بیٹھے ہوندے ھَن۔ پھکیاں، سرمے تے ونکو ونک دے داروں ویچݨ آلے آپݨی آپݨی شئیاں دیاں صفتاں گاندے بیٹھے ہوندے ھَن۔ ھکے داروں نال پنڈے دے سارے مرضاں دا علاج کرݨ دے دعوے کریندے ھَن۔ کئیں پاسوں ڳاوݨ ڳاوݨ دے الا ساڈے کناں کوں آپ دو چھِکا۔ کئیں پاسوں بھولوں نچاوݨ آلے دی ڳڈولی وَجی۔ ھک پاسوں واھی راھی دے سامان آلے بیٹھے ھن ترینگل، کرائہاں، ڈاتریاں، رمبے، پہوڑے، بیلچے، کئیہاں تے وہولے ہر شئے اتھاں موجود ھئی۔

ھک پاسوں جھولے لگے کھڑے ھَن تے ہر کوئی خوش تھی جھوٹدا ودا ہوندا ھئی۔ اساں بیٹھے چڈول تے بس کیا ڈساں ڈر کول ساڈیاں چیکاں نکھتیاں روندے باکدے ویلہ پورا تھیا تے اساں تلے لتھے۔ تھوڑا اگوں تے گئے تاں تھیٹر ھن، دول سگدے کھڑے ھن لوک نچدے ڳاندے ودے ھن. ڈرامے تے کھل گپ ھئی۔ موت دا کھوہ ساڈے واسطے ھک بہوں حریاݨی آلی جھا ھئی سکوٹر آلا چلیندے چلیندے ہتھ چھوڑ ڈیندا ھئی تے لوکاں کول پیسے وی گھندا ودا ہوندا ھئی.

اوں ویلے تاں ساکوں میلہ ھک سیل دا ذریعہ لگدا ھئی۔ ھُݨ سمجھ آندی ھے جو میلے تاں بہوں ضروری شئے ھن. میلاں دے وچ سارے سکے سورھے، سنگتی، بیلی اکٹھے تھیندے ھن. کئی کئی سال ناں ملݨ آلے لوک وی اتھاں مل ویندے ھن۔ بہوں سارے لوکاں کوں روزگار ملدا ھئی۔ محبتاں ودھدیاں ھن. نفرت گھٹ تھیندی ھئی۔ امن امان دی فضا قائم راہندی ھئی. لوکاں دے وچ مثبت سوچ دا ودھارا تھیندا ھئی۔ منفی سوچ گھٹدی ھئی۔ ساکوں ولا اوھے میلے اوھے اکٹھ بحال کرݨ دی لوڑ ھے۔

غفار تعبیر
ضلع تونسہ

ضلع تونسہ سرائیکی وسیب، پاکستان دا ہک ضلع اے جیہڑا ڈیرہ غازی خان ڈویژن اچ شامل ہے۔ اینکوں 14 اکتوبر 2022ء کوں ضلعی درجہ ملا۔ ضلعے دا صدر مقام تونسہ شہر اے۔

## تحصیلاں
*تحصیل تونسہ
*تحصیل وہوا
*تحصیل کوہ سلیمان
## حوالے
سرائیکی شاعری دا ارتقاء ڈوجھا حصہ

## تریجھا دور
۱۲۷۳ھ بمطابق ۱۸۵۷ء توں گھن کے تے ۱۳۶۶ھ بمطابق ۱۹۴۷ء سرائیکی شاعری دا تریجھا دور ہے۔ اس دور کوں حضرت خواجہ غلام فرید رحمتہ اللّٰہ علیہ دا دور آکھا ویندا ہے۔ اے دور جنگ آزادی دے بعد دا دور ہے۔ مسلماناں کوں ہر جھا تے مسائل دا سامݨاں ہئی۔ بزرگان دین تے شعراء کرام آپݨے آپݨے انداز تے رنگ اچ شدید ردعمل دا اظہار کیتا۔ خصوصاً سئیں خواجہ غلام فرید رحمتہ اللّٰہ علیہ ہوراں اس دور اچ سرائیکی زبان تے شاعری کوں سنڄاݨ بشکی۔ ایں دور اچ ساری اصناف کوں ورتا گیا ہے بھلا ساراں کول زیادہ کافی تے ڈوھڑے کوں ورتا گیا ہئی۔ کافی سرائیکی شاعری دی پہچاݨ بݨی ایندے وچ سرائیکی وسیب دیاں ریتاں رسماں، اتھوں دیاں حقیقی سچائیاں، وسیب دے منظر، روہی تے تھل دا تذکرہ کیتا ڳیا، سرائیکی شاعری دے وچ حقیقت پسندی دا شعور ڄاگا۔
ایں دور دے کجھ شعراء دے ناں اے ہن۔ سئیں خواجہ غلام فرید رحمتہ اللّٰہ علیہ، غلام علی فقیر، خدا بخش فقیر، دریا خان فقیر، گل محمد چشتی، اللّٰہ داد تونسوی، صالح محمد مسکین، دیوان خوشدل، سید خیر شاہ، سید مصری شاہ، مولوی اللّٰہ بخش فدوی، سوبھا فقیر، سید محمد غوث، باغ علی شاہ، مولوی احمد یار، محمد مٹھا وغیرہ۔

## چوتھا دور
سرائیکی شاعری دے چوتھے تے آخری دور ۱۳۶۶ھ بمطابق ۱۹۴۷ء کول چا کے تے ۱۴۰۸ھ بمطابق ۱۹۸۸ء تے اج تئیں دے دور کوں پاکستانی دور آکھا ویندا ہے۔ سرائیکی شاعری دے پچھلے ادوار اچ ساکوں تصوف، دین، معرفت تے طریقت عروج تے ڈسدے ہن۔ ایندے نال نال منظوم عشقیہ داستاناں تے قصے دی ادبی روایت وی موجود رہی ہے۔ پاکستانی دور دے وچ عوامی بیداری، چنڳے مستقبل دی امید، امن تے انصاف دی گالھ تھیوݨ لڳ ڳئی۔ لوک کہاݨیاں کول نکل کے زندگی دیاں حقیقتاں دے پاسے مائل تھیوݨ لڳ ڳئے۔ 
ایں دور دے شعراء آپݨے دور دے مسائل کول واقف ہن تے زندگی دیاں سچائیاں دا تجزیہ کریندے ہن۔ آپݨے مسائل دا حل سوچیندے ہن۔ آپݨی معمول دیاں ضرورتاں تے محرومیاں دی گالھ کریندے ہن۔ اس دور دے شاعر نے زبان تے بیان دے وچ وی تبدیلیاں اختیار کیتیاں ہن۔ سرائیکی زبان اچوں عربی فارسی دے گھاٹے اثرات کوں ختم کر کے مغربی ادب دے اثرات قبول کیتے۔ نویاں صنفاں رائج کیتیاں۔ غزل تے آزاد نظم کول علاوہ نثری نظم تے جاپانی صنف ہائیکو کوں سرائیکو بݨا کے سرائیکی ادب اچ ورتا۔ سرائیکی غزل دا معیار وی اچا کیتا۔ 
سرائیکی شاعری دا مکمل ارتقائی جائزہ ممکن کائنی۔ ایندا سفر صدیاں پہلے شروع تھیا تے حالیں جاری ہے۔ پاکستانی دور دے کجھ چوݨویں شعراء دے ناں شامل کیتی ونجاں مخدوم محمد بخش، یتیم جتوئی، نور محمد سائل، غلام حیدر مستانہ، محمد امیر مجروح، سید محسن نقوی، نصیر سرمد سائروی، سعید اختر سیال، دلشاد کلانچوی، اقبال بانو، عزیز شاہد، اقبال سوکڑی، محمد امیر تنہا، مخمور قلندری، عصمت گرماݨی، غفار تعبیر، محمد اظہر گنڈہ پور وغیرہ وغیرہ۔
غفار تعبیر

## بیا ݙیکھو

* سرائیکی شاعری دا ارتقاء
صاحبزادہ محمد شہزاد سلطان

حکومت ولوں صاحبزادہ محمد شہزاد سلطان کوں ایڈیشنل انسپکٹر جنرل آف پولیس جنوبی پنجاب دے عہدے تے تعینات کرݨ دا نوٹیفیکشن جاری کر ݙتا ڳئے۔ اے انہاں ݙینہاں ایڈیشنل آئی جی آپریشنز پنجاب دے عہدے تے فرائض سر انجام ݙیندے پئے ہن۔
صاحبزادہ محمد شہزاد سلطان ایں توں قبل ایڈیشنل آئی جی ٹریننگ پنجاب تے ایڈیشنل آئی جی اسٹیبلشمنٹ سی پی او پنجاب دے عہدیاں تے فائز رہ چکن۔ انہاں دا شمار پولیس دے ایماندار، انتہائی پروفیشنل تے تجربہ کار افسران وچ تھیندے۔ صاحبزادہ محمد شہزاد سلطان دا تعلق پولیس سروس آف پاکستان دے اکیہویں (21) کامن نال ہے۔ 
انہاں دا تعلق جھنگ نال ہے۔ انہاں نے 1993ء وچ بطور اے ایس پی پولیس سروس پاکستان جوائن کیتی۔ کیرئیر دے آغاز وچ صاحبزادہ محمد شہزاد سلطان نے CSA تے نیشنل پولیس اکیڈمی وچ خدمات سر انجام ݙتے۔ اے آر پی او شیخوپورہ ریجن، ، ڈی آئی جی کرائمز انوسٹی گیشن برانچ پنجاب، ڈی آئی جی ٹریفک پنجاب، ڈپٹی ڈائریکٹر جنرل آئی بی لاہور تے ایڈیشنل آئی جی آپریشنز وغیرہ دے عہدیاں تے فرائض سرانجام ݙتے۔ صاحبزادہ محمد شہزاد سلطان، لہور، ملتان، شیخوپورہ، بھکر، لودھراں، لیہ، مظفر گڑھ تے قصور وچ وی انتہائی اہم عہدیاں تے تعینات رہ چکن۔ انہاں نے 29 جنوری 2023ء تک سرائیکی وسیب وچ اپݨے فرائض سرانجام ݙتن۔

## حوالے