دلی ڈھائی کوہ

پروفیسر شوکت مغل دا شمار وسیب دے نامور قلمکاریں ءِ چ تھیندے۔ سرائیکی ،اردو ، انگریزی زبانیں ءِ چ انہائیں دیاں ہُݨ تئیں پنجاہ توں ودھ کتاباں چھپ ڳن۔ اُنہائیں دے ڈھیر کتابیں کوں اعزاز تے ایوارڈ وی ملین۔ سرائیکی لسانیات تے انہاں دے کم کوںسارا جڳ جہان منیندے۔ ’’ سرائیکی اکھاݨ ‘‘ دیاں ترائے جلداں چھپ چکین، ہر جلد ءِ چ پنج ہزار سرائیکی ضرب الامثال ہن، چوتھی جلدتے کم جاری ہے ۔ ایہ پاکستان دی ہر زبان توں ودھ اکھاݨ دا ذخیرہ ہے۔ اردوسرائیکی لغت، سرائیکی محاورے، سرائیکی اردو مترادفات، اردو ءِ چ سرائیکی زبان دے نقوش، قدیم اردو دی لغت تے سرائیکی زبان ، سرائیکی آوازاں دی کہاݨی ، کنایہ تے قرینہ، ملتانی کہاݨیاں ، سرائیکی مصادر، سرائیکی نامہ ، ملتان دیاں واراں ( صدارتی ایوارڈ یافتہ ) تے اینجھاں ݙوجھیاں اہم کتاباں منظر تے آ چکین۔ جامع سرائیکی لغت ( ست جلداں ) تے کم جاری ہے ، ایندے علاوہ ہک اہم کتاب جیرھی چھپݨ دے مرحلے ءِ چ ہے او ہے ’’ اصطلاحات پیشہ وران‘‘ ہک ہزار صفحے دی ایہ کتاب اتنی وݙی ہے جیں کوں پاکستان ای کائنا بر صغیر جنوبی ایشیا دی ساری زباناں ءِ چ ممتاز تے نمایاں حیثیت حاصل راہسے پر اڄ میݙا ایہ موضوع کائنی ، میں پروفیسر شوکت مغل دے ہک سفر نامے دے حوالے نال ڳالھ کرݨ چہنداں تے ایں سفر نامے دا ناں ’’ دلی ڈھائی کوہ ‘‘ ہے۔

کہیں وی زبان ءِ چ سفر نامے دی مسلمہ حیثیت توں انکار ممکن کائنی پر افسوس ‘ جو سرائیکی ءِ چ سفر نامے ٻہوں تھوڑے لکھئے ڳین ۔ ممتاز ݙاہر ، مزار خان ،ابن کلیم صرف کجھ ہک ناں ہن جنہاں ایں موضوع تے طبع آزمائی کیتی ۔ ہک ویلھے دے بعد سرائیکی وسیب دے معروف لکھاری پروفیسر شوکت مغل اہم موضوع تے قلم چاتا تے ہندوستان دا سفر نامہ لکھ تے گھر ٻیٹھے پڑھݨ آلیں کوں ہندوستان دی سِیل کرائی تے اپݨی جنم بھومی توں وچھڑݨ آلیں نال ملوایا۔ سرائیکی زبان ءِ چ ہک کہاوت ٻہوں مشہور ہے جو ’’ عاشقیں ٻدھیاں کمراں تے تھئی دلی ڈھائی کوہ ہے‘‘ ۔ ایں کہاوت کوں خواجہ فریدؒ وی اپݨے کلام ءِ چ ورتیئے۔ ایہ کہاوت آس، امید تے ہمت دا ٻہوں وݙا استعارہ ہے۔ ایہ انسان کوں با ہمت تے حوصلہ مند بݨاوݨ دا درس ہے۔ انسان کوں باہمت بݨاوݨ دے حوالے نال ایں توں وݙی ضرب المثل میں کہیں زبان ءِ چ کائنی ݙٹھی ۔ میں سمجھداں جو ’’ دلی ڈھائی کوہ ‘‘ پروفیسر شوکت مغل اپݨے سفر نامے کوں سوہݨا ، سہل تے بمعنی ناں ݙے تے ایندی اہمیت تے سوبھ کوں ودھا ݙتے۔

تقسیم دے بعد ہک وݙی آبادی ہندوستان توں پاکستان تے پاکستان توں ہندوستان ڳئی۔ ݙوجھے علاقیاں وانگوں سرائیکی وسیب توں سرائیکی ٻولݨ آلے لکھاں لوک انڈیا ڳے۔ انڈیا ونڄݨ دے بعد انہاں کوں پاکستان آوݨ دے ویزے نہ مل سڳئے۔ پاکستان دے سرائیکی انڈیا دے اپݨے ہم وطناں نال رابطہ نہ رکھ سڳئے۔ سرائیکی تے سندھی دے مقابلے ءِ چ پنجابی تے ہندی الاوݨ آلیں کوں ویزے ملدے ریہے۔ ایں حوالے نال ݙوہیں مُلخیں دے سرائیکی الاوݨ آلیاں کوں ہک ݙوجھے کوں ݙیکھݨ تے ہک ݙوجھے دے بارے ءِ چ ڄاݨݨ دی ٻہوں تمنا ہئی۔ سرائیکی وسیب دے کروڑاں انساناں دی تمنا پروفیسر شوکت مغل دی کتاب ’’ دلی ڈھائی کوہ ‘‘ دے حوالے نال ڈھیر ساری پوری تھئی تے سرائیکی وسیب دے قارئین دے علم ءِ چ وادھا تھیا ۔ ’’ دلی ڈھائی کوہ ‘‘ مختصر پر جامع کتاب ہے ، کتاب شروع وی اوں چٹھی توں تھیندی ہے جیرھے میزبان دی طرفوں سݙے دے طور تے لکھی ڳئی ہے ۔ چٹھی ملݨ دے بعد مشاورت، تیاری ، پاسپورٹ ، ویزا، لاہور ءِ چ قیام ، دوستی بس دے ٹکٹ، ٹکٹ تے درج ہدایت ، دوستی بس دا کرایہ ، دوستی بس توں روانگی ، رستے ءِ چ قیام، دلی ءِ چ سرائیکیاں دی طرفوں آؤ بھگت، دلی ءِ چ رہائش، طعام ، تقریبات ءِ چ شرکت، آگرہ ، اجمیر دی زیارت ، غرض کوئی ایجھی ڳالھ کائنی جیندا ذکر نہ ہووے۔ کتاب دا ہک ہک ورقہ تے ہک ہک سطر قاری کیتے اتنی دلچسپ ہے جوکوئی شخص ݙیکھݨ کیتے چاوے تاں پڑھئے بغیر نی راہندا ۔ انہیں خاصیت دی وجہ توں دلی ڈھائی کوہ کوں بہترین کتاب دا شرف حاصل ہے۔

تقسیم توں پہلے جیرھے لوک اتھاں راہندے ہن، انہاں دی زبان وی ہئی تے ثقافت وی ۔ او اپݨی زبان ءِ چ ادب وی تخلیق کریندے ہن تے شاعری دی بہترین ونکیاں وی ہُنائیں کنیں موجود ہن۔ اپݨے ادب تے تخلیق دے ذریعے او جیرھا کجھ آکھدے ہَن او وی کہیں فکر تے کہیں سوچ دے تابع ہوندا ہا پر تقسیم دے ’’ غدر ‘‘ ءِ چ جتھاں ٻہوں کجھ ضائع تھیا اتھاں سرائیکی ادب وی  رُل ڳیا۔ انڈیا ونڄݨ آلے ٻڈھڑیاںدی کھیپ جیرھے جو سٹھ ، ستر یا اسی سال دے ٻڈھیاں تے مشتمل ہئی یا تاں سفری اوکھ دی نذر تھی ڳے یا عمر رسیدہ ہووݨ دی وجہ توں کجھ سال بعد ای مر ڳئے ۔ سچ پُچھو تاں سرائیکی وسیب اچوں سرائیکی الاوݨ آلے لوکیں دا وسیب کوں ٻہوں نقصان تھئے۔ انہائیں دے ونڄݨ نال علم حکمت ، دنائی وی نال ڳئی ، سرائیکی زبان تے کلچر دا سرمایہ چلا ڳیا ۔ انہائیں دے بدلے جیرھے آئے او علم ، دنائی ، حکمت ، شرافت تے مروت سب کجھ اُتھائیں رکھ تے آئے۔ وسیب دیزبان ، ثقافت کوں اڄ وی نی منیندے جو او ہوون ہا تاں سرائیکی سانگے ٹھر ٹھر ونجن ہا یا سرائیکی دے خلاف جلوس کڈھن ہا؟ ایہو فیصلہ آپ کرو ، میں آکھدا پیا ہم ہندوستان ونڄݨ آلے مر بھُر ڳے تے باقی جیرھے پِچھوں بچے انہاں کوں روزگار دے ݙکھ مار ݙتا۔ ایں سانگے او اپݨے ادبی سرمائے کوں محفوظ نہ کر سڳئے تے ٻہوں کجھ ضائع تھیا ۔ ہک ادھ فیصد جیرھا کہیں بوسیدہ کاغذ دے ٹکڑیاں ءِ چ بچ سڳیا ، اینکوں اڄ دی نویں ہندوستانی سرائیکی نسل پڑھݨ توں قاصر ہے جو اتھاں اردو رسم الخط ’’ شاہ مکھی ‘‘ ختم تھی ڳے تے ہُݨ ہندوستانی سارا کجھ دیوناگری رسم الخط ءِ چ ہے۔ اوکھ دے باوجود پروفیسر شوکت مغل اپݨے سفر نامے ءِ چ سرائیکی ٻولݨ آلے ہندواں دے سرائیکی نمونہ کلام ایں کتاب ءِ چ شائع کیتے جیرھے سرائیکی زبان تے ادب سانگے کہیں نعمت توں گھٹ کائنی ۔ انہاں دی نظم ملتانی مندری ، ݙراݨیاں دا جھیڑا، سس نونہہ دا جھیڑا، سب کجھ کر ݙکھلیندے پیسہ ، غافل سیٹھ نمک حرام نوکرتے سب توں اہم ایہ نظم ݙیݨ غلامی ٻہوں اہم ہے۔ نظم ݙیݨ غلامی انگریز سامراج دے خلاف ہک شاہکار مزاحمتی نظم ہے، جیں توں اندازہ تھیندے جو بدیسی حکمران دے بارے ءِ چ سرائیکی وسیب ءِ چ راہݨ آلے ہندو، مسلم ہکا سوچ سوچیندے ہن۔ کتاب ءِ چ انہاں نظمیں دی کتاب کوں بہترین حوالے دی کتاب بݨا ݙتے تے یونیورسٹیاں دے طالب علماں تے ریسرچ سکالراں سانگے تحقیق دا ہک نواں در کھول ݙتے۔

دلی ڈھائی کوہ ءِ چ شامل رنگین تصویراں کتاب دی اہمیت تے وقعت کوں نواں مقام تے مرتبہ ݙتے ۔ کتاب کوں غیر ضروری طور تے ضخیم بݨاوݨ توں پرہیز کیتا ڳے ۔ ایہ کتاب قاری کیتے ہک زودہضم ٹانک یا سرائیکی پھکی ہے جیں کوں پڑھݨ نال ذہن کوں تازگی ملدی ہے تے کہیں وی تحریر دے ترائے اہم اصول ’’ انفارمیشن ، ایجوکیشن تے انٹرٹینمنٹ ‘‘ دلی ڈھائی کوہ توں پورے تھیندن ۔ ایںلحاظ نال ایہ ہک بہترین کتاب ہے، پروفیسر شوکت مغل مبارخیں دے مستحق ہن۔ میکوں پروفیسر شوکت مغل تے رشک ہے جو انہاں دے وݙیریں دی زبان فارسی ہئی پر انہاں سرائیکی دھرتی دی زبان کوں اہمیت ݙتی تے ایں دی ترقی کیتے ݙینھ رات کم کر تے خود کوں عظیم بݨایا ۔جے اساں تھوڑا پچھوں ونڄوں تاں سرائیکی مجلس بہاولپور دے بانی بریگیڈیئر نذیر علی شاہ ، علامہ عتیق فکری ، مرزا ابن حنیف تے ݙوجھے لکھاریں دی زبان سرائیکی نہ ہئی پر انہاں سرائیکی کیتے کم کیتا۔ ایجھے لوکاں کوں میݙا سلام وی ہے تے اے ڳالھ انہائیں سنگتیں سانگے مثال وی ہے جیرھے سرائیکی ماء دھرتی دا رزق وی کھمدن تے سرائیکی ماء ٻولی نال اللہ واسطے دا ویر رکھدن۔

## حوالہ
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی اجرک) وچوں چوݨ