سرائیکی افسانے وچ ثقافتی سُنڄاݨ دی پھلپوٹ

عام طور تیں انسانی گروہ دے رسم رواج ، رہݨ سہݨ ، ورت ورتا ، وہم وسواس ، ٻٹ کڑاک، راڳ رنگ ، عرس میلے، جھمر تاڑی ، ڳاہݨے ڳٹے ، ہنر مندی ، روحانی اعتقاد تے خواہشیں دے مجموعے جھئیں حیاتی نال ڳنڈھیے ڳانڈھے کوں ثقافت دا ناں ݙتا ویندے جیندے وچ ہک گروہ دی حیاتی دا اولوں واضح ݙسدے۔

اُستاد فدا حسین گاݙی دے مطابق:

’’کلچر (ثقافت) وسیبی عمل دی وجہ وی ہے ، نتیجہ وی ہے تے ذریعہ وی ہے ۔ ٻولی وسیبی عمل وچ ٻہوں وݙا کردار ادا کریندی ہے ۔ ایں واسطے ٻولی کلچر دا اہم جُز وی ہے … ٻولی فرد دے وجود نال تعلق رکھیندی ہے ۔ لہٰذا ٻولی دا وسیب نال کلچر دے ذریعے تعلق ہوندے ۔ اُنھیں دا ایہو ڳنڈھپ اِی ہے جو ہک ٻئے تے زیادہ اثر انداز تھیندن ۔ وسیب دے ودھارے نال کلچر دا اَتے کلچر دے ودھارے نال ٻولی دا ودھارا تھیندے۔‘‘(1)

تاریخ ݙسیندی ہے جو سرائیکی ثقافت دا کُھرا   ہڑپائی تہذیب تے ہاکڑہ تہذیب تئیں لڳا ویندے ۔ سرائیکی ادب وچ وسیب دے واسی ادب توں گھن کے جدید ادب تئیں ثقافت نال ڳانڈھا ڳنڈھی رہ ڳئے ۔ جدید حوالے دا شعری ادب ہووے یا نثری لکھت ، کتھائیں وی ثقافت توں پاند چُھڑاوݨ ممکن کائنی ، نثری ادب وچ افسانے دی ٹور چوکھی ہووݨ پاروں اے ݙیکھݨ دی کوشش کیتی ڳئی ہے جو کیہڑے لکھاری کیہڑے انداز نال افسانے وچ ثقافتی سُنڄاݨ دا اَہر کیتی رکھیے۔

سرائیکی افسانہ ویہویں صدی دے ستویں ݙہاکے وچ باقاعدہ طور تیں لکھیا ونڄݨ لڳا تے منڈھلے افسانہ نگاریں وچ غلام حسن حیدراݨی دا ناں کہیں توں ڳجھا کائنی ۔ حیدراݨی دے افسانے وسیب نال ایں طرحاں جُڑیے ہوندِن جو اَکھاݨیں تے محاوریں نال جُڑیے ثقافت دے نویکلے رنگ نشابر ݙسدِن ۔ جیویں جو افسانہ ’’شالا جیویں ہوویں‘‘ وچوں ہک رنگ ہے:

’’ہا ۔ توں تاں شالا جیویں ہوویں۔ جوانیاں ماݨیں ۔ سوکھا ہوویں ۔ میݙے نال جو گزردی پئی اے ۔ سو میݙی قسمت وچ ہا ۔ کہیں کوں کیہاں ݙوہ ݙیواں ، نصیبہ جو ہار ٻیٹھی آں۔

کلتھوں تیݙا خط ملیے ۔ سوچ سوچ کے پاڳل تھئی آں ۔ پتہ نہیں لڳدا کئی کل نہیں پوندی میں نبھکڑی کوں ۔ کیݙیں مراں ۔جیڑھے ویلھے بدبختی ڳل دا ڳلانواں بݨ ونڄے ، اینویں تھیندے ۔ ہُݨ کہیں جا تیں خواجہ جا نہیں ݙیندا۔ سوریجے پیکیں پٹھ کے خوش تھیندے ہن ۔ جو بلا ٹلی اے ۔ پیکے ولا سوریجیں دے منہ تیں مریندے ہن جو لوہا لوہاریں دے ڳل ‘‘(2)

مسرت کلانچویں کوں افسانے دا پہلا مجموعہ دان کرݨ دا اعزاز حاصل ہے۔ اوندے بعد وی انھاں ݙو مجموعے پیش کیتن تے اے لکھتاں افسانے دی دنیا وچ ایں طرحاں سُنڄاپوں تھین جو سرائیکی افسانہ چودھار سُنڄاتا ونڄݨ لڳ پئے ۔ سماج نال ڳانڈھا رکھݨ والے مختلف طبقے مسرت دا موضوع ریہن۔جیویں جو ہک افسانے وچ اے ݙسایا ڳئے جو مغرب دے چُھوہَر تے چُھوہرکُھلے عام مِلدے رہ ویندن تے مشرق دے نوجوان رات دے اندھارے وچ لُک لُک کے مِلدے ہن ۔ ایں افسانے کوں ایںطرحاں مُکایا ڳئے:

’’ریٹا کمرے وچوں نکلی… اوں اپݨی جینز تے بلائوزر پاتا ہویا ہا ۔ اوندے مونڈھے تے سفری بیگ لٹکدا پیا ہا تے ہتھاں وچ سارہ دا برقعہ (اے برقعہ اوکوں دیہات وچ پاوݨ کیتے ݙتا ڳیا ہا)

اوں حویلی وچ ٻیٹھے تمام لوکاں تے نظر پاتی تے ٻولی … تہاݙی میزبانی دا ٻہوں شکریہ … تہاݙا پیار… تہاݙا خلوص ! میں کݙاہیں نہ بُھلساں ، میں اِتھاں ریسرچ کرݨ اَئی ہم … تساں میݙا ٻہوں ساتھ ݙتے… اَحٖ رات میݙی ریسرچ مکمل تھی ڳئی ہے … میں ڄاݨ گھدے جو مغرب پردے کنوں ٻاہر ہے تے مشرق پردے دے اندر…

وَل او سارہ آلے پاسے برقعہ اَڳوں تے کر تے ٻولی ۔ اے گھن سارہ آپݨاں کالا نقاب ۔‘‘(3)

عامر فہیم علامتی رنگ اختیار کرکے معاشرتی رویے چاک کرݨ دی نویں روایت پاتی ۔ ایں اَسلوب دی وجہ نال سرائیکی افسانہ جدید افسانے دی صف وچ رَل ڳیا ۔ عامر فہیم افسانے توں افسانچے تائیں دا پندھ کریندیں ہوئیں ایں انداز دی ڳالھ ٹوری:

’’دھی ما کنوں پُچھا… اماں ! تیݙا رنگ پیلا کیوں تھیا ویندے؟

ما جواب ݙتا۔

دھی اے ! تیݙے ہتھ پیلے کرݨ کیتے !‘‘(4)

احسن واگھا ترقی پسند لکھاری دے طور تیں سُنڄاتا ویندے ۔ انھاں دے ݙو مجموعے سماجی قدراں دے ترجمان ہِن ۔ افسانہ ’’سُواہ دا سیک‘‘ دا اقتباس جتھاں وسیبی منظر پیش کریندے اُتھاں اُسلوب دا نویکلا انداز وی سامݨے آندے۔ لکھدن:

’’آئو ! میانوالی ، میانوالی والے … چلو اُستاد جی ۔

بس اوکوں لہا کیں لڳی ڳئی تیں او لحظہ کھن کھڑانویں ماحول دی خشبو کوں محسوس کریندا رہیا۔ بس وچو او کلھا لتھا ہا ۔اے ٻہوں تسلی والی ڳالھ ہئی ۔ چارے پاسے وساخ دی دُھپ اوندا استقبال کیتا ۔ سڑک کنوں ہک پاسے تے ہک چھپر آباد ہا ۔ مٹی نال لیپیے ہوئے اُچے چُلھے تے ہک پتِیلا کھیر دا چڑھیا ہویا … نال ہک تھال وچ کجھ چینی دیاں کوپ پیالیاں دھوتیاں لاتھیاں ہَن ، شیشے دے ہک مرتبان وچ چاہ نال کھاوݨ والے رَس کیک منڈیے ہوئے … اے تھل دے ہک ریسٹورنٹ دا کونٹر جمع کچن ہا ۔ ایندے پچھوں ہک ہماچہ پیا ہا ، تیں ہک بندہ لیٹیا ہویا حقہ پیندا پیا ہا ۔ گاہک کوں آندا ݙیکھ کیں او سدھا تھی ٻیٹھے ، وَل اُٹھیں کیں پتیلے تلے بھاہ سورݨ ونڄ کھڑے ، ’اے کلھوکا اے‘ ، گاہک کوں اخبار دو ہتھ مریندا ݙیکھ کے اوں اَلائے ۔ خیر ، اوں وت وی چاہ دا آڈر ݙتے۔‘‘(5)

حفیظ خان دے افسانے ذاتی مشاہدے دے چودھار گھمدن جنھیں وچ تلخ حقیقتاں کوں فلسفیانہ رنگ وچ رنگݨ دا کمال حاصل ہے ۔ ایہو جھئیں ہک حقیقت کوں روایتی سیاست دے رنگ وچ افسانہ ’’اندر لیکھ دا سیک‘‘ وچ ݙٹھا ونڄ سڳدے:

’’ملک وچ الیکشن دا اعلان کیا تھا ، پورا رسول پور نندروں جاڳ پیا ۔ یاراں دا سال بعد اوہا آماں گاماں ، ٻٹ کڑاک ، میل ملاپ ، بحث مباحثے ، اڑاند ، کھڑاند ، بھن ترٹ ، رُسیمے منیوے ، چالاکیاں چترایاں تے پارٹی بازی۔

حاکم علی دا راج رہیا تے اوندے مرݨ توں بعد اوندا پتر ملک جابر علی اتھوں دے سیاہ سفید دا مالک بݨ ٻیٹھا ۔ ایہہ ڳالھ نہ ہئی کہ ملک خاندان بِلا مقابلہ جیت ویندا ہا ، بلکہ مقابلہ تھیندا ہا ، کݙائیں ماٹھا تے کݙھائیں کانٹے دار ، لیکن ملکاں کنوں جِت کوئی ناں سڳیا‘‘(6)

ڈاکٹراسلم عزیز درانی دے اکثر افسانے دا آغاز منظر نگاری نال تھیندے تے وَل دھیرے دھیرے موضوع کوں اپݨی گرفت وچ گھن گھندن ۔ اپݨی دھرتی تے اپݨی ثقافت نال ڳنڈھیے ڳوڑھے ڳانڈھے کوں افسانہ ’’پاڑاں‘‘ وچ طنز دے انداز نال پیش کیتا ڳئے جتھاں ہک نوجوان یورپ وچ قیام دے دوران انگریز لڑکی نال شادی کر گھندے ۔ ہک دھی وی تھی ویندی ہے تے ہک سال بعد نوجوان کوں ماء دی بیماری دی وجہ توں اپݨے ملک واپس آوݨاہوندے تاں ذال کوں نال ڄلݨ دا آہدے بھل اوندے جواب تیں نوجوان دیاں اَکھیں کُھل ویندین:

’’اوہ نو ہاشمی ! میں اپنا کنٹری (Country)اپنے لوک چھوڑ کے نئیں جا سڳدی۔

میں اوکوں وَل مجبور کیتا تے او ٻولی

نئیں ہاشمی ! توں ونڄݨ چاہندیں تے ونڄ ۔ میں نئیں ونڄ سڳدی ۔ اپݨا دیس ، اپݨا وطن کون چھوڑ سڳدے؟ اتھاں تے میݙیاں روٹس (Roots)ہن ، جڑاں ہن ۔ میں تیکوں چھوڑ سڳدی آں ۔ اپݨا وطن نئیں چھوڑ سڳدی تے میݙیں اَکھیں توں جیویں پردہ ہٹ ڳیا ۔ میکوں ایویں لڳیا جو میں اپݨے آپ کوں لبھ گھدے ۔ جہڑی شے دی میکوں تلاش ہئی او لبھ پئی اے۔ میݙے سارے رستے ہکو منزل دو ویندن۔

ہُݨ میں ہوائی جہاز دی سیٹ تے ٹیک لڳا ٻیٹھاں ۔ میݙی جھولی اِچ عائشہ ہے تے میں ہمیشہ کیتے پاکستان ویندا پیاں۔

جتھاں میݙا سبھو کجھ ہے

جتھاں میݙی سُنڄاݨ ہے

جتھاں میݙیاں جڑاں ہِن

جتھاں میݙیاں پاڑاں ہِن‘‘(7)

اسلم قریشی شہری تے دیہاتی زندگی دے مسئلیں کوں اَنج اَنج کر تے تحریر وچ گھن آوݨ دی شعوری کوشش کیتی ہے ، جݙاں جو سجاد حیدر پرویز دے افسانے نیم علامتی رنگ وچ ایں انداز نال سامݨے آئن جو لکھاری تے قاری دے درمیان رابطہ نئیں تُرٹدا ، ظفر لاشاری دے افسانے اُنھیں دی حیاتی دے تجربیں دا نچوڑ ہِن ، سید نصیر شاہ معاشرتی اُچ جِھک دے خلاف بھرویں آواز چاتی ہے اَتے میاں نذیر دے افسانیں وچ چولستان دے ثقافتی رنگ نشابر ہِن۔ اِتلے تئیں جو افسانے دے عنوان وی سرائیکی معاشرے دیاں قدراں دی ترجمانی کریندِن۔

حبیب فائق دے افسانے معاشرے دی مٹی نال ڳنڈھیے ہوئے ہووݨ دے نال نال پختہ لسانی شعور دا نمونہ پیش کریندن ۔ افسانے وچ پاتا ونڄݨ والا اختصار ، علامت دا ورتارا ، سرائیکی دے چوݨویں لفظ تے سوہݨی پیشکش لکھت کوں چار چندر لاوݨ کیتے کافی ہِن ۔ حبیب فائق دا اُسلوب افسانہ ’’اندھے دی مُکاݨ‘‘ دے وچ ݙیہدے ہئیں:

’’جِیندے جہان تے آوݨ دے بعد حیاتی دا پندھ آپ موہاری ٹُرݨ پئے ویندے ۔ ہر بندہ ساری حیاتی خدا دی ، پندھ جھڳیندا راہندے ۔ حیاتی بھانویں ایں آدھر بھاء وچ مُک ویندی ہے پر سوچ سویل دی وسونہہ دا پندھ ٹُردا راہندے تے اے کڈھائیں وی نی مُکدا۔‘‘(8)

بتول رحمانی دے افسانیں کوں سامݨے رکھیا ونڄے تاں ایویں لڳدے جو روایت وچ جکڑیے کردار ٻولیندن تے اپݨا حق منگدن۔ تریمت دی وفا داری تے قربانی دے علاوہ اوندے سماجی مرتبے کوں بتول دے افسانے ظاہر کریندن ۔افسانہ ’’سوالیہ نشان‘‘ دا اے اقتباس وی سماج وچ تریمت نال روا سلوک کوں واضح کریندے:

’’میݙی وݙی بدقسمتی جو چاچا کل ݙو مہینے جی تے ٹُر ڳیا ۔ میں اَحٖ تئیں سوچیندی ہاں عذرا! … جو بوا منگ تے ٹُر ڳئی تے چاچا پرنا تے ، کیا انہاں دی حیاتی دا مقصد میݙے مقدر نال کھیݙݨ ہا؟ … تاں میکوں لڳیا میݙے سامݨے ٻیٹھی ناہید دا وجود ہوا وچ تحلیل تھی ڳئے تے ہک سوالیہ نشان اِتھ اُبھر آئے…!

چھوٹے لا دیاں منگاں ، بے جوڑ شادیاں ، زور ے دے ڳلاویں ، اے سب بھولے بزرگاں دیاں خوفناک ضداں ہِن … ! اے بزرگ… ہا  اے بزرگ مجرم ہِن ۔ ناہید دے مجرم! ناہید سنویاں ٻیاں نینگراں دے مجرم ، ٻہوں سارے نینگراں دے مجرم ، میݙی لُوں لُوں چیک چیک تے اُنہاں مجرما ں کوں ہکلاں مارݨ لڳ پئی ۔ کوئی آوے ، کوئی تاں آوے تے اینکوں جواب ݙیوے ۔ اے سوالیہ نشان کِتھ کِتھ نی اُبھرے… پر جواب کوئی نی ݙیندا ۔ مجرم اپݨاں بھرم رکھی ودِن۔‘‘(9)

بشریٰ قریشی ، غزالہ احمداݨی تے رابعہ خان دے افسانوی مجموعے وی وسیب وچ تریمت دے خوابیں کوں حقیقت وچ بدلݨ دی خواہش دا اظہار نظر آندن ۔ محمد سعید احمد شیخ دے افسانیں وچ سرائیکی ثقافت دے رنگ جھلکدے ݙسدن تے افسانیں دے کرداریں کوں خاص طور تیں روایتی ناویں نال سُنڄݨواوݨ دی شعوری کوشش کیتی ڳئی ہے ۔ محمد صدیق شاکر دا ناں سیرت نگاری دے حوالے نال سُنڄاتا ویندے ۔ بھل انھیں دے لکھے افسانیں وچ وسیب دیں محرومیں تے مجبوریں کوں ایں انداز نال پیش کیتے ڳئے جو اے کردار ساکوں اپݨے چودھار ٹُردے پِھردے ݙسدِن ۔ غلام حسین راہی گبول ، منظور احمد اعواݨ تے فیاض حسین قاصر فریدی سرائیکی افسانے وچ ایجھیں تریکٹ بݨیندن جیکوں سرائیکی تے سندھی زبان دے سنگم تیں مقیم غریب لوکاں دے مسئلیں کوں سوکھی زبان وچ سامݨے گھن آوݨ دا اَہر آکھیا ونڄ سڳدے۔

عبدالباسط بھٹی دے افسانے اکویہویں صدی دی سماجی تبدیلیں دی ترجمانی کریندن۔ اے افسانے سرائیکی وسیب تے خاص طور تیں روہی دی نمائندگی کریندن ۔ افسانہ ’’وِکائو چھانورا‘‘ دے ایں اقتباس توں ظاہر تھیندے جو ساݙے وسیب وچ وݙکیں دی مخالفت دے باوجود نویں نسل نویں صدی دے نویں تقاضے پورے کرݨ دی کوشش کریندی پئی ہے:

’’میں عرض کیتے جو میں ہک روہیلا ہاں تہوں تاں روہی میݙی سَندھ سَندھ اِچ وسدی اے پر وقت ویلے میکوں روہی کنوں نکھیڑ سٹیے ، نوکری میکوں بے گھر چا کیتے ، اُتوں دنیا دے کھپارے ایں ویڑھ ڳن جو روہی ونڄݨ اوکھا تھی ڳئے ۔ ہک تاں نوکری دا رولا ݙوجھا ٻالاں دی پڑھائی ۔ وَل جا ٹِکاݨا وی شہر بݨا ٻیٹھاں ۔ ایہ ڄاݨدے وی جو جݙاں مریُم ، پُریساں پیو ݙاݙے آلے گُستان درگھئی پیر اِچ ، میں اماں ابّے کوں وی ݙاڈھا آہداں جو میݙے نال شہر آ رہو ، میں جݙاں وی ابّے سئیں کوں ایہا ڳالھ کیتی اے تاں اُنھاں ٹھڈا شُکارا بھر ولدی ݙتی ہے ۔ ووئے پُترا! توں چاہندیں جو اساں جیندے جی پیو ݙاݙے دیاں قبراں کنوں نکھڑ ونڄوں‘‘۔(10)

روہی دے انھیں رنگیں دے علاوہ تھل تے دمان دے رنگ وی کئی لکھاری سُنڄاپوں کرݨ دی کوشش کریندے رہ ویندن جیویں جو فیض بلوچ دے افسانے معاشرے دی اصلاح دے حوالے نال دیہاتی زندگی ، خاص طور تیں تھل دے رنگ واضح کیتن ، جݙاں جو مبشر بزدار دمان دی ثقافت کوں سامݨے گھن آوݨ دا اَہر کریندیںآکھیے:

’’چیتر مانہہ سے مست ݙیہاڑے ہن ۔ سنگھڑندی دے پیچ آلے سارے موضعے ایں سال ڈھیر بارش دے سوّب رَڄے کڄے پئے ہن ۔ کتھائیں ڄٹ ایں دفعا کچریں دی واڑی رہاوݨ دی سُدھ نیتی کھڑے ہن ۔سنگھڑ ندی ایں پیچ اِچ اَسوں مانہہ توں گھن کے ڄیٹھ مانہہ تائیں وسوں تے وسیبا ہوندا ہئی ۔ چیتر مانہہ اِچ  انھیں موضعیں دی ہک وستی مُندراݨی دی رونق ودھ ویندی ہئی ۔ وستی دے پچادھو روہ ہا تے روہ دے اُبھی پاسوں سنگھڑ ندی دا درہ ہا ۔ ایہو اِی سنگھڑ ندی دا پیچ ہئی … ایں موضعے اِچ ٻیریںدے وَݨ ڈھیر ہِن ۔ کوئی نِسری ٻیریں ہن ۔ کوئی کوکڑا تے کوئی کھٹیاں مٹھیاں ٻیریں ہِن ۔ پھڳݨ مانہہ اِچ نینگریں دے کھیݙݨ دے بہانے ودھ ویندے ہن ۔ وستی دے نینگر چھوہر ، چھوہریں ایں ٻیر کنیں اوں ٻیر تائیں ، چڑھدے لاہندے ، ٻیریں ہلیندے ، کِھلدے مُسکدے، نِکے نِکے جھیڑے لیندے ، رُسدے منیندے ، ٻیریں نال جھلاں بھریندے، کھیݙدے کُݙدے ودے ہوندے ہَن۔‘‘(11)

مجموعی طور تیں ݙٹھا ونڄے تاں سرائیکی افسانے فنی تے فکری اعتبار نال کئی منزلاں طے کیتن ۔ غلام حسݨ حیدراݨی توں شروع تھیوݨ والی ثقافتی حوالے دی روایت کوں احسن واگھا ، عامر فہیم ، حفیظ خان ، مسرت کلانچوی ، حبیب فائق، اسلم قریشی ، ظفر لاشاری ، سجاد حیدر پرویز ، میاں نذیر ، بتول رحمانی ، بشریٰ قریشی ، غزالہ احمداݨی تے ٻئے ڈھیر سارے افسانہ نگاراں دے مجموعیں دے حوالے نال فن دیاں اعلیٰ قدراں تئیں پچاوݨ کیتے اپݨے تئیں بھرویں کوشش کریندیں ہوئیں ماء ٻولی نال محبت دا ثبوت ݙتے۔

### حوالہ جات:
1۔                  فدا حسین گاݙی ، اُستاد ، سرائیکی کلچر ، سندر پرنٹرز ،1994ء ، ص 12-11

2۔                گل محمد ، مہر (مرتب) ، غلام حسن حیدراݨی دے افسانے ، ملتان: مجلس ایوان تعلیم ، 1994، ص86

3۔                 مسرت کلانچوی ، ݙکھِن کنیں دیاں والیاں ، بہاول پور : اکادمی سرائیکی ادب ، 1986ء ، ص 104-103

4۔                 طاہر تونسوی ، ڈاکٹر ، سرائیکی زبان کی افسانہ نگار خواتین ، مشمولہ ’’پاکستانی ادبیات میں خواتین کا کردار‘‘ ، اسلام آباد : علامہ اقبال اوپن یونیورسٹی ، 1997ء ، ص138

5۔                 احسن واگھا ، تھل کرِن دریا ، تونسہ (ڈیرہ غازی خان ) : سوجھل پبلی کیشنز ، 1980ء

6۔                حفیظ خان ، اندر لیکھ دا سیک ، لاہور: الحمد پبلی کیشنز ،2004ء ، ص 60

7۔                 اسلم عزیز درانی ، ڈاکٹر ، سِجھ داسنیہا ، جام پور: کتاب سرائے ، 1995، ص 74-73

8۔                حبیب فائق، چیڑھیاں ڳنڈھیں ، ملتان: سرائیکی ادبی بورڈ ،1998ء ، ص72

9۔                بتول رحمانی ، سانجھ ، بہاول پور: سرائیکی ادبی مجلس ،1994ء ، ص 60-59

10۔              عبدالباسط بھٹی ، وِکائو چھانورا ، احمد پور شرقیہ : سمل پبلی کیشنز ،2004ء ، ص122

11۔               مبشر بزدار ، ڈھول بلوچا موڑ مہاراں، تونسہ شریف (ڈیرہ غازی خان ) : فن کدہ ، 2011، ص51

## حوالہ
لکھّت ویورا، ڈاکٹرحمیداُلفت ملغاݨی ،چھاپہ خانہ: جھوک پرنٹرز ملتان