روہی وٹھڑی ٹوبھا تار وے

دیوان فرید وچ 22 2 نمبر تے آوݨ آلی کافی روہی وٹھڑی ٹوبھا تار وے ، آ مل توں سینگا یار وے ، یارہاں شعراں تے مشتمل ہے ، کافی دے تمام شعراں اچ روہی وچ بارش تھیوݨ نال ٹوبھے تار ، تھلڑے باغ بہار، مینگھ ملہار، پکھیاں دے چہکار، مٹیاں دے گُھٻکار ، گاج دے دھدکار تے کھیوݨ دے لسکار دا ذکر ملدے ۔ شاعر مناظرِ فطرت حضرت خواجہ غلام فرید سئیں روہی وچ مینہ وسݨ یا بارش تھیوݨ دی منظر کشی جئیں طرح کیتی اے ایں طرح دی منظر کشی اڄ تئیں نی مل سڳیا ، کافی دا ہک ہک ٻول سونے نال تول گھنݨ دے ݙا دا ہے۔

خواجہ فرید کوں روہی نال عشق ہا ، انہاں دیوان فرید اچ سینکڑاں جہیں تے روہی دا ذکر وݙی سِک ، محبت تے عقیدت نال کیتے۔ روہی خواجہ فرید دی شاعری دا وݙا حوالہ تے وݙا استعارا ہے۔ کلام فرید وچ جاہ جاہ تے ساکوں روہی دے ون پونے ذائقیں دی چس چوائی ہے ۔ آپ دے کلام وچ روہی دے لئی لاݨے ، کرڑ کنڈا ، جٖال جٖلوٹے تے کھپ کھاروں دا ذکر ملݨ دے نال نال روہی واس روہیلیں دے رہن سہن ، رسماں ریتاں ، مرجی ، خوشی غمی تے بُکھ تریہہ دا ذکر ہک وار نی وار وار بلکہ کئی سو وار آئے ۔ خواجہ فرید سئیں کوں اپݨی دھرتی ،اپݨی مٹی تے اپݨے وسیب نال بے پناہ محبت ہئی ، ہک جاہ تسی تے تتڑی روہی کوں ایں طرح نذرانہ عقیدت پیش فرمیندن :۔

میݙا ملک ملہیر تے مارو تھلڑا

روہی چولستان وی توں

ہک ٻئی جاہ روہی دے پاݨی تے اوندے ہر قطرے کوں آب کوثر، مٹی تے گرد غبار کوں مشک تے عنبر، کرڑ کنڈے کوں شمشاد تے صنوبر حتیٰ جو خار کوں وی بہار نال تشبیہ ݙیندن ۔ ملاحظہ فرماؤ ہک کافی دا خوبصورت بند:۔

ہر ہر قطرہ آب ہے کوثر

گرد غبار ہے مشک تے عنبر

کِرڑ کنڈا شمشاد صنوبر

خار دی شکل بہار دی ہے 

خواجہ فرید روہی کوں اپݨی محبت تے شاعری دا موضوع بݨا تے چھی ہزار سال پراݨی تہذیب کوں زندہ کر چھوڑیئے ، تاریخی اعتبار نال سرائیکی علاقے کوں ست دریاویں دی سرزمین آکھیا ویندے ، انہاں ست دریاویں وچوں ہک روہی دا خشک دریا دا ناں دریائے سرسوتی یا دریائے ہاکڑہ ہے ، اڄ جتھاں روہی دے ریت والے ٹٻے ہن ۔ چار ہزار قبل مسیح اتھاں ٻہوں وݙا دریا وہندا ہا تے ایندے آس پاس شہر تے وستیاں آباد ہن ۔ ماہر آثار قدیمہ ڈاکٹر رفیق مغل ہوراں اپݨی تحقیق تے ریسرچ دے ذریعے روہی دے چار سو شہریں تے وستیں دا کھوج کڈھیے تے روہی دے ٹٻیں وچ دفن ہک عظیم تہذیب کوں دریافت کریندے ہوئے لکھئے جو وادی ہاکڑہ دی تہذیب دا تعلق موہنجو دوڑو ، ہڑپہ تے چار ہزار مسیح عراق دی سو میری تہذیب نال مِلدے۔

عرض کرݨ دا مقصد اے ہے جو چھ ہزار سال روہی دی عظیم تہذیب ریت وچ دفن رہ ڳئی ، کہیں ڳالھ نہ چولی پر سوا سو سال پہلے سرائیکی دھرتی دے ہک عظیم فرزند نہ صرف 23 سال روہی وچ قیام کیتا بلکہ روہی کوں اپݨی شاعری دا موضوع بݨا تے اینکوں ہک نویں حیاتی تے ہک نویں زندگی عطاء کر تے کہیں ہک دا نی بلکہ ہر ہک دی محبت دا مرکز بݨا ݙتا۔

روہی دے لوکیں دی سب توں وݙی آرزو ، خوشی تے نعمت پاݨی ہے، روہی وچ پاݨی دا ذریعہ صرف تے صرف بارش ہے ۔روشنی وچ مینھ وس پووے تاں اتھاں سب توں وݙا جشن منایا ویندے ، ایں جشن وچ روہی دے انسان تاں انسان حیوارن وی خوشی توں جھمراں تے دھمالاں پیندے ودے ہوندن تے پکھی پرندیاں دی چہکار مہکار دے نال نال لئی لاݨے تے وݨ ٻوٹے وی عجب گلزار لائی کھڑے ہوندن ، جیکر روہی وچ منظر ایجھا سوہݨا تے سُہانا ہووے تاں محبوب تے مِتر کوں ملݨ دی سِک مونجھ تے تانگھ سوائی تھی ویندی ہے ، ایں واسطے آپ فرمیندن:۔

روہی وٹھڑی ٹوبھا تار وے

آ مل تے توں سینگا یار وے

تھئے تھلڑے باغ بہار وے

چودھار گل گلزار وے

ݙینھ رات مینگھ ملہار وے

وچ پکھیاندے چہکار وے

پئے ٹھاندے ہار سنگھا وے

سرخی تے کجلہ دھار وے 

کافی دے چھیکڑ وچ فریندن :۔

ول جلد موڑ مہار وے

نہ تاں مر ویساں وار و وار وے 

میݙے پیر فرید سئیں جتھاں روہی وچ بارش تے خوشی دا ذکر کیتے اُتھاں روہی دی تریہہ تے پیاس دا وی ذکر کیتے تے درد مندی نال ݙسائے جو روہی وچ پاݨی نہ ہووے تاں اتھاں انسان تے انسانیت دا کیا حال وہندے ؟ لوک تریہہ توں کیویں مر ویندن تے انہاندے لاشیں دے کرنگے کیویں بݨدن ؟ چنانچہ آپ فرمیندن:۔

کول نہ نیتم ڈھول دِلیندے

روہی رولیم کرنگ وے

ٻئی جاہ فرمیندن:۔

روہی راوے رُلدی

نِت قدم قدم تے بھلدی

کݙیں تھک ٻہندی کݙیں جٖلدی

ہُݨ سانول یار وہر کر

’’ ہُݨ سانول یار وہر کر ‘‘ والی لائن وی تے اڄ وی ارباب اختیار کوں دعوت ݙیندی امدی ہے جو روہی والئیں دی تریہہ تے پیاس کوں وسماوݨ کیتے پاݨی دا انتظام کرݨ کیتے وہریا جلدی کرݨ دی ضرورت ہے ۔ روہی وچ ہزاریں سالیں توں جیڑھے لوک دھپ، تریہہ ، ویرانی ، پریشانی تے بے سروسامانی دے باوجود اژدھا بلائیں تے موت دا مقابلہ کریندے امدن ، او واقعی عظیم لوک ہن ، اساݙی مٹی ، اساݙی دھرتی تے پیارے وطن پاکستان دا ماݨ تے فخر ہن ۔ دعا ہے جو روہی وس پووے ، روہی دے ٹوبھے تار متاراں تھیون ، نہ صرف روہی دے برسرِ زمین بلکہ زیر زمین ٹوبھے وی تار متار تھیون ۔ پاݨی دی سطح اُتے تھی آوے تے ہک واری ول روہی دی تہذیب ، روہی دے شہر تے وستیاں آباد تھی آون ۔ ہاکڑہ دریا رُس ڳئے ، ستلج کوں اساں رُسا ݙتے ، ول وی ہر روہی واس دی ایہا دعا ہر ویلھے زبان تے ہوندی اے جو شالا روہی وس پووے ، تے خواجہ فرید سئیں دا اے فرمان پورا تھی پووے:۔

روہی رنگ رنگیلی

چک کھپ ہار حمیلا پاوے

ٻوٹے ٻوٹے گھنڈ سہاگوں

گیت پرم دے ڳاوے

اڄ روہی کوں اتے روہی بارے خواجہ فرید دی شاعری کوں ہک واری ولا ݙیکھݨ تے پڑھݨ دی ضرورت اے ، ریسرچ تے تحقیق دی ضرورت اے ، جݙاں خواجہ فرید دی روہی کوں خواجہ فرید دے نظریے تے خواجہ فرید دی اکھ نال ݙٹھا ویسے تاں روہی دا ہر ہر ٹٻڑہ اساکوں کوہ طور ( حضرت موسیٰ تے خدا دی ہمکلامی دا مقام نظر آؤسے ) ۔

## حوالہ
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی وسیب) وچوں چوݨ