سرائیکی سندھ وادی دی پُراݨی زبان ہے

امریکن سنٹرلاہور وچ ہڑپہ آرکیالوجی پروجیکٹ دے ڈائریکٹر ڈاکٹر جوناتھن مارک آکھے :

’’سرائیکی زبان سندھ تے ہڑپہ دی سب تُوں پُراݨی زبان ہے‘‘۔

لہوریاں کیتے ایہ ڳالھ ہک بمب کنوں گھٹ کائنیں ۔ لہوری پنجابی ہک قبضہ گروپ دی حیثیت نال آپݨی زبان کوں پنجاب دی سب توں وݙی زبان اَتے ایندے وچ ٻولی ونڄݨ آلیاں زباناں سرائیکی‘ پوٹھوہاری ‘ چھاچھی ‘ شاہ پوری وغیرہ کوں پنجابی دا لہجہ آکھے ۔ خبر وچ اے نھیں ݙسّیا ڳیا جو لہوری پنجابیاں ڈاکٹر جوناتھن دی ایںسچی ڳالھ کوں کیوں تے کیویں برداشت کیتا ۔ یقین ہے جو لہوریاں دے رنگ اُݙ ڳے ہوسِن ۔ تھی سڳدے جو اُنہاں ڈاکٹر جوناتھن کوں سرائیکیاں دا ایجنٹ‘ ’’را‘‘ دا کارکن تے پنجابیاں دا ویری ڄاݨ کے اوندے خلاف مظاہرہ وی کیتا ہووے ۔ ڈاکٹر جوناتھن اے ڳالھ کرکے پنجابیاں دے ہاں وچ ہتھ گھتّے ۔ اُنھاں دیاں ڄڑھاں کوں دھندولے تے مکولے ۔ پنجابی ایں ݙاکدار دا کیا حال کریندن اے تاں وخت آپ ݙسیسی ۔ اے وی تھی سڳدے جو ڈاکٹر جوناتھن ہُݨ تئیں مُلخ بدر کرا ݙتا ڳیا ہووے۔

لہور اِچ پنجابی ٻولݨ آلے لوک ݙو قسم دے ہِن ۔ ہک تاں اوہ جہڑے پاکستان بݨݨ کنوں پہلے اِتّھاں وَسدے ہَن ۔ اے دھرتی واس ٻنہاں واسیاں دی کار پیار تے محبت دا جھنڈا چائی وَدِن۔ پیار نال اَلیندِن ‘ پیار دی ڳالھ کریندن۔ پیار کھنڈیندن تے پیار ونڈیندن اَتے اے ’’پاگاں آلے‘‘ دھرتی واس ݙکھ غم اِچ دِلوں شریک وی تھیندن ۔ پر پاکستان بݨݨ ویلے آوݨ آلے ݙوجھی قسم دے لوک اَتے پناہ گیر ‘ ݙاڈھے اوکھے ‘ اوترے ‘ بے سُرے ‘ بے تُکے ‘ بے بختے تے سِکھّاں دی ٻولی ٻولݨ آلے ہِن ۔ اِنہاں وچ دھرتی واساں نال نفرت ‘ ویر تے تعصب مَنڈ مَنڈ کے بھریا ہوئے ۔ ایہو جیہیں لوک ݙکھ ݙیندن ‘ ݙکھ دان کریندن ‘ ݙکھ رہیندن تے ݙکھ بُھکیندن۔

پنجاب دی بدقسمتی ہے جو اِنہاں ݙوجھی قسم دے لوکاں دا سیاست اُتے کنٹرول ہے ۔ اصل اِچ اے پنجابیاں دا اوہ قبضہ گروپ ہے جہڑا سیاست ‘ معیشت ‘ لسانیات ‘ معاشرت ‘ بھوئیں واہی ؍راہی‘ ہر شئے کوں آپݨے کھیسے اِچ رکھݨاں چاہندے۔ ایں ہی طبقے سرائیکی زبان کوں کݙانہیں اَنج زبان نھیں منّیا بلکہ ایکوں پنجابی دا لہجہ آکھے ۔ عقل دے اِنہاں اندھیاں کنوں کُئی پُچھّے جو سرائیکی زبان دا وجود اُوں ویلے دا ہے جݙاں ’’پنجاب‘‘ ناں دا کُئی خطہّ ڄمیّا اِی ناں ہا ۔ سپت سندھو ‘ ست دریاواں دی دھرتی ہئی ۔ پُراݨیاں پوتھیاں پَٹّو تاں پتہ لڳدے گوتم ٻدھ اِتھائوں دی زبان اِچ تبلیغ کیتی ۔ اُوندے چیلیاں سرائیکی وچ حمدیہ گیت ‘ پد‘‘ آکھے ۔ بابا فرید دے اشلوک سرائیکی زبان وچ ہِن ۔ بابا گورونانک وی ہِیںٻولی کوں سِر اَکھیّں تے رکھیا ۔ اسماعیلی سلسلے دی تبلیغ ایں زبان وچ تھیندی رہی ۔ ’’گِنان‘‘ اِینہی زبا ن اِچ لکھے ڳئے۔ اُوں ویلے لہور ہک وستی دا ناں ہا جہڑی داتا گنج بخش دے مطابق ’’مضافاتِ ملتان‘‘ اِچ واقع ہئی ۔ جیکر پنجابی قبضہ گروپ کوں شیشہ ݙکھائوں چا تاں اوہ آپݨی ٻولی سُودے ‘ شوہ تئیں لہہ ویسن۔

لہوری زبان دے ٻولݨ آلے لوکاں کوں سوچݨاں چاہیدا ہے جو لہوری دھرتی واس اِنہاں دھرتی دشمناں کوں ڳولِن اَتے زبان دے تعصب دا زہر گھولݨ آلے قبضہ گروپ دے لوکاں کوں جُتّی دی نوک تے رکھّن۔ یاد رکھائے دھرتی واس اِتھّوں دا اصل بندہ ہے جیندے نال دھرتی واس اختلاف مُکاوݨ دی ڳالھ کر سڳدِن۔ فِترول پاوݨ آلے اَتے دھرتی دے سُکھ دے اِنہاں ویریاں کوں ݙونہاں دھرتی واساں وچکار ٻولݨ دا کُئی حق کائنیں ۔ ݙاکدار جوناتھن دی تاریخی ڳالھ نال کئیں کوں اختلاف نھیں ہووݨاںچاہیدا ۔ پچادھی دُنیاں دے سارے محقق جو کُجھ دِلّوں سمجھدِن اوہو کجھ زبانوں کڈھیندن۔ پنجاب دے مال اُتّے قبضہ کرݨ آلے پنجابیاں کوں اے ڳالھ سمجھ نھیں آندی ۔ اَتے وَل وَل رولا پاتی ویندن۔

بھلا گِروان ہووے تاں

(1996ء)

## حوالہ
کتاب: گِروان ہووے تاں. دھرتی واس : رانجھݨ ملتانی. چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان