سندھ دی قومی زبان سرائیکی

سئیں محمد علی صدیقی ( مرحوم ) دا انگریزی صحافت ءِ چ بٖہوں وݙا ناں اے۔ انہائیں کوں تحقیق تے ریسرچ دے شعبے ءِ چ اتھارٹی دی حیثیت حاصل رہ ڳئی اے ۔ محمد علی صدیقی بہشتی انگریزی اخبار ڈان ءِ چ ‘‘ ائیریل ‘‘ دے ناں نال لکھدے راہندے ہن، مورخہ 8 اگست 1980ء ڈان دے ہفتہ وار کالم ’’ Litrary Round up‘‘ وچ انہائیں دا سرائیکی بارے تحقیقی مضمون شائع تھیا۔ مضمون دے کجھ حصے سرائیکی ترجمے نال ایں سانگے پیش کرینداں جو جیرھے لوک سرائیکی کوں نی منیندے انہائیں کوں پتہ لڳے جو تہاݙے منݨ نہ منݨ نال کیا تھیندے ۔ کیا تہاݙیں چوآتیں نال سجھ وِسم ویسے ؟ پنجاب آلے پنجابی مارکہ اسیکوں اپݨے گھر ءِ چ نی منینیدے۔ جݙاں جو محمد علی صدیقی 8 اگست 1980ء دے تحقیقی مضمون ءِ چ لکھدن :۔

’’ سرائیکی سندھ دی کثیر آبادی دی مادری زبان اے ‘‘ ۔

اے سچ اے جو سرائیکی وسیب ہمیش حملہ آوریں دی زد ءِ چ رہ ڳئے ۔ جرم ایندی سر سبزی تے شادابی ہئی۔ ایں بارے محمد علی صدیقی لکھدن : ۔ 

’’ سرائیکی موجودہ پاکستان دے کثیر علاقے دی زبان اے تے سرائیکی الاوݨ آلے وادی سندھ دی تہذیب دے اصل وارث تے محافظ اِن ۔ دارا انہائیں تے حملہ آور تھیا کیونجو اے سرسبز تے شاداب خطہ رہ ڳے ۔ ‘‘

اساں سرائیکی ماء بٖولی نال محبت ایویں تاں نی کریندے ، سرائیکی تاں پوجا تے عبادت ہے ۔ سئیں محمد علی صدیقی لکھدن :۔

’’ گوتم بُدھ دے زمانے ءِ چ ایں علاقے تے برہمناں دا قبضہ ہا ۔ مہاراجہ اشوک (232 ق م توں 273 ق م تئیں ) دے زمانے ءِ چ ایں علاقے وچ بُٖدھ مت کوں ودھارا ملیا ۔ وسیب وچ وݙے وݙے وݨ ، خاص کر پیپل دے وݨ پوجا تے عبادت دا کم ݙیندے ہن ۔ ‘‘

سرائیکی وسیب دے پیپل دے وݨ اڄ وی ایویں بٖاہیں کھولی کھڑن جیویں صدیاں پہلے انسانیت کوں بھاکل پاوݨ سانگے بے تاب ہن۔ سئیں محمد علی صدیقی ڳالھ کوں اڳوں تے ودھیندن :۔

’’ اسلام دے آوݨ ویلے وسیب تے رائے خاندان دی حکومت ہئی۔ رائے ساہرس دے مرݨ تے وزیراعظم چچ اقتدار تے آیا جیرھا جو راجہ داہر دا پیو ہا۔ راجہ داہر کوں محمد بن قاسم شکست ݙتی ،عربی کوں ودھارا ملیا ، بعد ءِ چ فارسی آئی۔ قرامطہ کوں عروج ملیا۔ فاطمی آئے پر مقامی پراکرت مضبوط ریہی ۔ رنجیت سنگھ علاقے تے چڑھائی کیتی ۔ والئی ملتان مظفر خان بہادری نال مقابلہ کیتا ۔ 1818ء توں 1849ء تئیں سکھاں دا اقتدار رہ ڳیا ۔ ول انگریز قابض تھی ڳئے ۔ ایندے باوجود سرائیکی دے ثقافتی مرکز قائم رہ ڳے تے بھارت دے مغربی صوبہ راجھستان تئیں سرائیکی رہ ڳئی ۔

سرائیکی وسیب تے اڄ وی حملہ آوری تھیندی پی اے پر سرائیکی وسیب دے بہادر لوکیں نہ پہلے ہارمنی ہئی تے نہ اڄ منیندن ۔ او اپݨی دھرتی تے اپݨے وطن وسیب سانگے کل وی لڑدے رہ ڳن تے اڄ وی لڑدے راہسن ۔ اساں اپݨی ماء دھرتی کوں مقدس دھرتی سمجھدوں ۔ جے تئیں حملہ آوریں دے پلیت پیر ایں تے راہسن اساں چپ نہ کریسوں ۔ اساݙا دعویٰ ہے جو پورے خطے دی اصل زبان سرائیکی ہے ، سرائیکی کوں ماء دا درجہ حاصل اے ۔ خطے دیاں بٖیاں زباناں ایندیاں دھیاں ہِن ۔ سئیں محمد علی صدیقی اڳوں ونڄ تے اہم ڳالھ کریندن ۔ جیندے نال اسیݙے ڳالھ دی تصدیق تھیندی اے ، آپ لکھدن :۔

’’ تاریخی نقطہ نظر نال ݙٹھا ونجٖے تاں سرائیکی تے سندھی ہک اِن ۔ یارہویں صدی ہجری تئیں سرائیکی سندھی ، بٖارہویں صدی دے شروع ءِ چ علیحدگی شروع تھئی۔ قاضی قادن (وفات 1551ء ) دی شاعری تے شاہ کریم بلڑی آلے ( پیدائش 1536 ء، وفات 1633ء ) دی شاعری توں ظاہر تھیندے جو ݙوہیں زباناں ہک ہِن۔

سندھی دے مقابلے ءِ چ سرائیکی کوں اے برتری ہمیش حاصل رہ ڳئی جو سرائیکی ملوک ریشم لوظیں دی بٖولی اے ۔ کنیں ءِ چ رس گھولیندی اے ، سݨݨ آلے پسند کریندن تے خاص کرائیں ایندے لوظیں دا ذخیرہ ڈھیر اے تے اینکوں بیان دی وݙی قدرت حاصل اے ۔

سئیں محمد علی صدیقی اپݨے تحقیق مضمون ءِ چ لکھدن :۔

’’ ابو ظفر ندوی تاریخ سندھ ( اعظم گڑھ صفحات 260 توں 358 تئیں ) لکھدن جو ستویں صدی دا ہارون بن موسیٰ سرائیکی دا شاعر ہا۔ مشہور عربی شاعر ‘‘ جاحظ ‘‘ ہوریں اپݨی کتاب ’’ کتاب کیوان ‘‘ وچ ایندے سرائیکی شعر نقل کیتن ۔ سومرہ حکمرانیںدے عہد ءِ چ سرائیکی کوں پہلی واری سرپرستی حاصل تھئی۔ سومرہ حکمرانیں پہلی واری سرائیکی کوں سلطنت ملتان تے سندھ دی قومی زبان قرار ݙتا۔‘‘ 

جیرھی زبان سندھ سرائیکستان دی قومی تے سرکاری زبان رہ ڳئی اے ۔ اونکوں جبر تے بدمعاشی دے زور تے کیوں ماریا ڳے تے او زبان جیندا جٖم پل پاکستان کینھی ۔ جیندا تڑ تاݙا نڑی ݙٹا تے بج بنیاد پاکستانی کائنی تے جینکوں محض ݙو فیصد لوک الیندن کوں قومی کیوں بݨایا ڳے؟ قومی زبانیں دا حق تاں انہائیں دا جیرھیاں قوماں اتھائیں راہندن ۔ ایں لیکھے پہلاحق بنگالی ، ݙوجھا سرائیکی تے ول ایویں بٖیا زباناں ۔ اردو دی وجہ توں پاکستان ݙو ٹوٹے تھی ڳے ۔کیا اڄ وی سمجھ نی آئی ، جے نی آئی تاں ول کݙاں آؤسے ؟

سرائیکی تاں انسانیت نال پیار کرݨ آلے لوکیں دی زبان اے ، سرائیکی تاں پیار دا ڳاوݨ اے ۔ کیا اینکوں کوئی مار سڳدے ؟ کیا ایں ڳاوݨ کوں کوئی مُکا سڳدے ؟ محمد علی صدیقی اڳوں فرمیندن:۔

’’ سرائیکی دی محبت دے زمزمے تہاکوں ہمیش توں ملدے آئن ، بہاؤ الدین زکریا ملتانی سئیں ، شاہ شمس سبزواری سئیں ( وفات 1256ء ) سرائیکی شعر اکھیندے ہن۔ تیرہویں توں سولہویں صدی تئیں سرائیکی دے عروج دا زمانہ ہا۔ ایں زبان کوں صوفیا کرام دی معرفت جڳ جہان دے پرے پرے دے علاقئیں تئیں ونجٖݨ دا موقعہ ملیا ۔ چنانچہ دکن دے شیخ حسام الدین سرائیکی شاعری کیتی ۔ مشہور مثنوی ’’ قدم راؤ پدم راؤ ‘‘ خود ایں ڳالھ دا ثبوت اے جو بٖارہویں ، تیرہویں صدی عیسوی وچ دکن جہے پرے توں پرے تے پروبھرے علاقے تئیں پُجٖے ہن۔ ول اے وی ݙیکھو جو سرائیکی دا کھنڈا تے دگھیر چھڑا دکن تئیں نہ ہا ، بھل ایندا وادھا آسام تئیں چلا ڳیا ہا۔ ایندی وجہ اے ہئی جو سرائیکی تصوف تے صوفیا دی زبان بݨ ڳئی ہا ۔ ایں سانگے ایندے سامھے کوئی بٖن نہ بٖدھیج سڳدا ہا۔ ‘‘ 

سئیں محمد علی صدیقی بٖیا اے وی لکھدن جو :۔

’’ حضرت خواجہ محکم الدین سیلانی ، چراغ اعواݨ ، علی حیدر ملتانی ، للی لعلؒ ، مولوی لطف علی ؒ ، حضرت حافظ جمال اللہ ملتانی ( جنہاں سکھاں نال جنگ کیتی ) ، خواجہ محمد یار فریدی ؒ ، نوشہ نول ، منشی غلام حسین گانمݨ ملتانی ، سندھ دے سچل سرمست سئیں ؒ ، روحل فقیر سئیں ؒ ، محمد ارشد شاہ ، پیر پگاڑا ( 1851-1757ء )، صدیق فقیر ، حمل خان لغاری تے بٖہوں سارے ݙوجھیاں سرائیکی شاعری کیتی ۔ ایہ ڳالھ قابل ذکر ہے جݙاں فرنگی ہندوستان ءِ چ پیر جٖمیندا پیا ہا تاں سرائیکی شاعراں ایں دے خلاف لکھیا ۔ فرنگی استبداد دے خلاف گل محمد فائق ملتانی ( وفات 1900ء ) تے خواجہ فرید ( وفات 1901ء) انگریزاں دے خلاف لکھیا ۔ سرائیکی زبان ءِ چ مخدوم شاہ محمود قریشی، سردار کوڑے خان جتوئی ، میر رستم خان ، میر محمد حسین خان ( وفات 1867) ، میر اکبر خان ( وفات 1859ء ) ، میر علی مراد خان تالپور ( والئی ریاست خیر پور میرس ) ، مخدوم الملک سید شمس الدین اوچ شریف، سید ولائت نصیر الدین خرم سمیت خطے دی وݙی وݙی شخصیات وی سرائیکی شاعری کیتی ۔‘‘ 

نوٹ : ایں مضمون دے حوالے سرائیکی دے عظیم لکھاری سئیں غلام یٰسین فخری دے رسالے سچار کراچی ءِ چوں گھدا ڳے ۔ ایں موقع تے اساں سئیں فخری دھریجہ بہشتی دی عظیم خدمات کوں سلام پیش کریندوں۔

## حوالہ
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی اجرک) وچوں چوݨ