پیراسائیکالوجی

### مصنف

## حضرت [[خواجہ شمس الدین عظیمی]]''' رحمة اللہ علیہ

**نانواں**

روحانی طالب علماں دے ناں

سرائیکی ترجمہ، اسماعیل بھٹہ

زیر سرپرستی، سید طاہر جلیل عظیمی (پرنسپل روحانی اکیڈمی لہور)

## تکوین تے ارشاد
جݙݨ اساں کہیں علم دا تذکرہ کریندے ہیں تاں اوں علم کوں سمجھݨ کیتے ݙو ڳالہیں اہمیت رکھدن۔ پہلی ڳالھ اے ہے کہ علم دی تھیوری ساکوں معلوم ہووے تے اوں علم دی تکمیل اے ہے کہ اساں علم دے اوں شعبے کوں مظاہراتی خدوخال نال ݙیکھوں۔ مطلب اے تھیا کہ علم، تھیوری تے پریکٹیکل دے مجموعے دا ناں ہے۔ دیگر علوم دی طرح روحانی علوم وی اینہی بنیاد تے قائم ہن یعنی علم دی تھیوری اچ قاعدے، ضابطے، فارمولے تے انہاں فارمولیاں کوں پرکھݨ کیتے پریکٹیکل کرایا ویندے۔ علم ݙو طرح نال سکھا ویندے۔ ہک طریقہ اے ہے کہ پہلے تھیوری معلوم کریجے تے اوندے قاعدے تے ضابطے معلوم کریجن تے اوندے بعد اونکوں پرکھا ونڄے۔ ݙوجھا طریقہ اے ہے کہ براہ راست تجرباتی عمل شروع کیتا ونڄے۔
### مثال
ہک آدمی استاد دی زیر نگرانی درکھاݨ دا کم سکھدے تے او کرسی بݨا گھندے۔ ایندے برعکس ݙوجھا آدمی پہلے ایں علم دی مبادیات توں واقفیت حاصل کریندے تے ول کرسی بݨیندے۔ اوں ݙوجھے آدمی کوں اے ڳال معلوم نی ہوندی کہ کیہڑے درخت دی لکڑ کتنی اچھی ہے۔ اوں لکڑ دے اندر پاݨی دا کتنا تناسب ہے۔ لکڑ دے اندر رڳاں تے نساں دا ڄال کتنا ہے۔ لکڑ دے ہک مربع فٹ اچ کتنا وزن ہے۔ جے ایں لکڑ کوں پالش کریجے تاں کتنی چمک آسی۔ رنگ کریجے تاں کیہجی صورت نکلسی۔ لکڑ دی طبعی عمر کتنی ہے۔ اینکوں کیڑا لڳدے یا کینہاں وغیرہ۔

ٻہوں سارے ڳالہیں ایہجے ہن کہ براہ راست تجزیہ کرݨ والے شاگرد کوں معلوم تھی ویندن۔ علم دی مبادیات کوں سمجھݨ والا انجینئر سݙویندے۔ کرسی درکھاݨ وی بݨیندے تے کرسی انجینئر وی بݨیندے لیکن انجینئر دی حیثیت بہرحال اپݨی جگہ اہمیت دی حامل ہے۔ علم دی تریجھی شکل اے ہے کہ ہک آدمی تھیوری وی جاݨدے لیکن اونکوں کوئی تجربہ نی۔ ایں صورت وچ او آدمی جینکوں تجربہ ہے، اوں آدمی توں زیادہ باصلاحیت قرار پیندے جیہڑا تھیوری تاں جاݨدے لیکن اونکوں تجربہ نی۔

اللہ کریم دی بݨائی ہوئی کائنات ہک منظم تے مستحکم منصوبے دے تحت قائم ہے۔ روحانیت نے کائنات دی ساخت دا علم ڄاݨݨ کیتے ݙو طرزاں قائم کیتن۔ ہک طرز اے ہے کہ کوئی روحانی آدمی اپݨے تصرّف نال شاگرد کوں ایں قابل بݨا ݙیندے کہ او ہک تجرباتی آدمی بݨ ویندے۔ لیکن اوندی حیثیت انہاں معنیاں اچ کمزور رہندی ہے کہ جے تجربہ غلط تھی ونڄے یا تجربے دا تعمیری پہلو تخریب بݨ ونڄے تاں او بے وس تھی ویندے۔ تھیوری ڄاݨݨ والا تے تجربات توں واقف آدمی نہ صرف اے کہ بگڑے ہوئے کم صحیح کر گھندے بلکہ او اوں علم اچ نویں نویں ایجادات تے اختراعات وی کریندے۔ ایں تمہید دا مفہوم اے ہے کہ علم اوہو ہے جیہڑا الف۔ب۔پ دے طریقے تے سکھیجے۔ ول او علم تجربے اچ وی آ ونڄے۔
سیدنا حضور ﷺ دے ارشاد عالی دے مطابق تے قرآن پاک دی روشنی اچ روحانی علوم دے ݙو شعبے ہن، ہک شعبہ پریکٹیکل ہے، او اے ہے کہ روحانی استاد یا مرشد نے جو کجھ پڑھݨ کوں ݙسا ݙتے یا کوئی شغل تلقین کر ݙتے، کوئی ریاضت متعیّن کر ݙتی۔ مرید یا شاگرد نے مرشد دی تعمیل اچ اوں عمل دا ورد کرݨا شروع کر ݙتا، جݙݨ کݙہیں اوندی ذہنی صلاحیت ودھی تے اوندے اچ اضافہ تھیا تاں مرشد نے تصرّف کر کے اونکوں کوئی چیز ݙکھا ݙتی۔ شیخ نے تصرّف کیتا تے شاگرد یا مرید دے اکھیاں دے سامݨے فرشتے آ ڳئے یا روح نال ہمکلامی اونکوں نصیب تھی ڳئی تے زیادہ ترقی تھئی تاں جنّت دے باغات دی سیر کیتی تے مزید ترقی تھئی تاں اللہ کریم دے صفات دا عارف تھی ڳیا۔ ݙوجھا طریقہ اے ہے کہ علم جیہڑے قانون تے قائم ہے تے جنہاں فارمولیاں تے کائنات رواں دواں ہے، مرشد مرید کوں علوم نال متعلق قوانین تے فارمولیاں دی تعلیم ݙیندے۔ جیویں جیویں کہیں مرید دے سامݨے فارمولے آندن اوندے اندر قانون کوں سمجھݨ تے قانون تے عمل درآمد کرݨ دی صلاحیت پیدا تھی ویندی ہے۔

اللہ کریم فرمیندن کہ اساں تہاݙے کیتے چندر تے سورج کوں مسخر کر ݙتے تے تہاݙے کیتے آسماناں تے زمین اچ جو کجھ ہے سب دا سب مسخر کر ݙتے۔ تسخیر دے عمل دا تذکرہ قرآن پاک اچ ݙو طرزاں اچ بیان کیتا ڳئے، ہک طرز اچ آدمی اچ اچھائی تے برائی دا تصوّر کہیں نہ کہیں طرح اپݨی ذات دے گرد گھمدے۔ ݙوجھی طرز اے ہے کہ آدمی دے ذہن اچ اپݨی ذات نی رہندی، او اپݨی ذات دی نفی کر ݙیندے تے اوندا ذہن اللہ کریم دے اوں قانون کوں سمجھ گھندے جینکوں مشیئت آکھا ڳئے۔ قرآن پاک اچ ایندا تذکرہ حضرت موسیٰ علیہ السلام دے واقعے اچ بیان تھیا ہے۔ "جینکوں اساں عنایت کیتا علم اپݨی رحمت خاص نال" (وَعَلَّمْنَاهُ مِن لَّدُنَّا عِلْمًا – سورۃ الکہف – آیت نمبر 65)، او علم لدنی ہے۔ سب ڄاݨدن کہ موسیٰ علیہ السلام تے بندہ کشتی اچ ٻیٹھے۔ بندے نے کشتی اچ سوراخ کر ݙتا ول ہک گھر اچ مہمان رہیے تے ہک ٻال کوں قتل کر ݙتا۔ دیوار ڈھہݨ لڳی تاں بغیر معاوضے دے جبکہ او بکھے پیاسے ہن، اوں دیوار کوں بݨا ݙتا۔ موسیٰ علیہ السلام نے جݙݨ اوں ڳال تے اعتراض کیتا تاں اوں بندے نے آکھا کہ میں جو کجھ کیتے او اپݨے رب دے حکم نال کیتے تے ول اوں بندے تے موسیٰ علیہ السلام اچ جدائی تھی ڳئی تے موسیٰ علیہ السلام نے اوں بندے نال اقرار کیتا بیشک اچ اپݨی ڳال تے قائم نی رہ سڳا۔ موسیٰ علیہ السلام دا علم اوں طرز نال وابستہ ہے جیہڑی طرز تے اچھائی برائی دا تصوّر قائم ہے تے بندے دا علم اوں طرز نال وابستہ ہے جیہڑی طرز اچ اللہ دے علاوہ ٻیا کجھ نی۔ اتھاں اے ݙسݨا مقصود نی کہ موسیٰ علیہ السلام دی حیثیت گھٹ ہئی یا اوں بندے دی حیثیت زیادہ ہئی۔ غور طلب ڳال اے ہے کہ موسیٰ علیہ السلام تلاش کریندے ہوئے اوں بندے تک پہنچے، او بندہ موسیٰ علیہ السلام دی ڳول اچ نی آیا۔

اللہ کریم سب توں وݙے قانون دان ہن، جیہڑے بندے دا ذہن مشیئت دے نال قائم تھی ویندے، او بجائے خود قانون بݨ ویندے تے قانون تے عمل درآمد کراوݨا ہر بندے دے اتے تے پوری کائنات دے اتے واجب ہے۔ اوں بندے نے گفتگو دے دوران اے وی ݙسیا کہ اے اللہ دی حکمت ہے کہ اوں نے میکوں اے علم (تکوین) عطا فرما ݙتے تے تہاکوں او علم (ارشاد) عطا فرما ݙتے۔ قرآن پاک اچ بیان کردہ ایں واقعے دے اندر تفکر کریجے تاں اے ڳال پوری طرح واضح تھی ویندی ہے کہ ہر حال اچ قانون دی حکمرانی ہے۔ چونکہ اے بندہ خود کائنات دے جاری و ساری تکوینی قانون دا نمائندہ ہے تے جو کجھ کریندا پئے، مشیئت دے تحت کریندا پئے۔ اینہی واسطے حضرت موسیٰ علیہ السلام نے رستے دے صعوبتاں برداشت کر کے اوں بندے کوں تلاش کیتا تے اوں بندے تے شریعت نافذ نی کیتی۔

## امانت
اللہ خالق ہے تے رب ہے یعنی ایہجی ہستی جیں زندگی دے تمام وسائل مہیا کر کے تخلیق کیتا۔ اللہ نے چاہا کہ میں سنڄاݨا ونڄاں۔ سنڄاݨݨ کیتے  ضروری ہئی کہ کوئی ایہجی مخلوق ہووے جیہڑی اللہ کوں اللہ دی مرضی تے منشاء دے مطابق سنڄاݨ سڳے۔ اللہ نے پہچاݨݨ دے ݙو طرزاں قائم فرمائے۔ ہک طرز اے ہے کہ مخلوق ڄاݨدی ہے کہ اساں مخلوق ہیں تے ساݙا پیدا کرݨ والا اللہ ہے۔ سنڄاݨݨ دی ݙوجھی طرز اے ہے کہ اللہ نے ساکوں کیوں پیدا کیتا تے ساݙی تخلیق دا مقصد تے منشاء کیا ہے۔ اے ڳال کہ اللہ کریم نے مخلوق کوں کیوں پیدا کیتا؟ اللہ دا ہک راز ہے۔ قرآن پاک ایں راز دے اتوں پردہ ہٹیندے ہوئے فرمیندے کہ اساں جنّات تے انسان کوں ایں واسطے پیدا کیتے کہ او ساݙی عبادت کرن۔ اپݨی بندگی تے عبدیّت دا اعتراف کریندے ہوئے ساݙے سامݨے جھک ونڄن تے بندگی دا اعتراف ایں ڳال دی طرف اشارہ ہے کہ بندے نے اے اقرار کر گھدا کہ میݙی اپݨی ذاتی حیثیت کجھ نی۔ اصل حیثیت اوں ذات عظیم دی ہے جیندے سامݨے جھکدا پیا ہاں۔ اے طرز عام طرز ہے تے ایں طرز اچ پوری کائنات، جنّات، فرشتے، انسان، حیوانات و جمادات سب دے سب ہم رشتہ ہن۔ تمام مخلوق اللہ کریم دی عبادت اچ مصروف ہے۔ درخت وی عبادت کریندن، پہاڑ وی عبادت اچ مصروف ہن۔ پکھی وی عبادت کریندن، جنّات وی عبادت کریندن، فرشتے وی ہمہ تن عبادت اخ مشغول ہن۔ عبادت دا ہک مفہوم اے ہے کہ اساں علمی اعتبار نال اے ڳالھ ڄاݨدے ہوؤں کہ ساݙا کوئی خالق ہے تے عبادت دا ݙوجھا مفہوم اے ہے کہ اساں مشاہداتی طور تے ݙیکھدے ہوؤں، سنڄاݨدے ہوؤں۔ خالق دی ڳالھ سݨدے ہوؤں تے اللہ کریم دی ہدایات کوں براہ راست قبول کر کے انہاں تے عمل پیرا تھیؤں۔

اساں اے ݙسے کہ علم دے ݙو حیثیتاں ہن۔ ہک علم محض ڄاݨݨا ہے، تے علم دی ݙوجھی حیثیت اوں علم توں حاصل شدہ تجربات یا مشاہدات دا حاصل تھیوݨا ہے۔ ہک علم اے ہے کہ ساکوں ساݙے اللہ نے پیدا کیتے تے ایں واسطے پیدا کیتے کہ اساں اللہ کریم دی عبادت کروں تے انہاں اعمال کوں اختیار کروں جیہڑے اللہ کریم دے پسندیدہ ہن۔ ایں علم اچ مشاہدے کوں دخل نی۔
ݙوجھا علم او ہے کہ جیندے وچ علم دے ݙوہیں حیثیتاں قائم ہن یعنی علم دی علمی حیثیت وی ہوندی ہے تے علم دی تجرباتی حیثیت وی قائم ہوندی ہے۔ تجرباتی حیثیت کوں اللہ کریم نے اپݨی امانت قرار ݙتے۔ امانت دا تذکرہ آندے تاں انسان دی ہک منفرد حیثیت قائم تھی ویندی ہے۔
قرآن پاک اچ اللہ کریم نے ݙسے کہ میں کون ہاں؟ تے  ایں کائنات دی تخلیق اچ میݙی صناعی کیہڑی طرح عمل کریندی پئی ہے؟ تے کائنات دا قیام کنہاں ضابطیاں، قاعدیاں تے فارمولیاں تے قائم ہے۔
اے علم دی او طرز ہے جیہڑی یقین بݨ کے مشاہدہ بݨ ویندی ہے۔ اللہ کریم نے قرآن پاک اچ سورہ بقرہ دی پہلی آیات اچ فرمایا ہے کہ اے کتاب انہاں لوگاں کیتے ہدایت ہے جیہڑے متقی ہن تے متقی او لوگ ہن جیہڑے غیب دا یقین رکھدن۔ غیب دا یقین رکھݨ توں مراد اے ہے کہ او مشاہداتی نظر دے حامل ہوون۔ انہاں دے اندر او نظر کم کریندی ہووے جیہڑی غیب بین ہے۔ جے تک انسان دے اندر مشاہداتی نظر کم نہ کریسی اوندے کیتے کائنات تسخیر کینہاں تھیسی۔ مسخر تھیوݨ توں مراد اے ہے کہ اساں اے ݙیکھدے پئے ہیں کہ زمین ہک قاعدے ضابطے دے تحت ساکوں رزق فراہم کریندی پئی ہے۔ اساں زمین تے مکان بݨیندے ہیں تاں زمین مکان بݨاوݨ اچ حارج نی تھیندی۔ زمین اتنی سنگلاخ تے سخت جان نی بݨ ویندی کہ اساں اوندے اتے ٹروں تاں ڈھہوݨ لڳوں۔ اتنی نرم نی بݨ ویندی کہ اساں زمین دے اتے چلوں تاں ساݙے پیر دھنس ونڄن۔

سورج تے چندر ساݙی خدمت گزاری اچ مصروف ہن۔ ہک قاعدے تے ضابطے اچ اپݨی ڈیوٹی کوں انجام ݙیندے پئے ہن جیہڑی انہاں دے اتے فرض کر ݙتی ڳئی ہے تے ایں عمل نال ساکوں اختیاری یا غیر اختیاری فائدہ پہنچدا پئے۔ ہک تسخیر اے ہے کہ تساں اپݨے اختیار دے تحت زمین توں، سمندر توں، دریاواں توں، پہاڑاں توں، چندر توں، سجھ توں کم گھن سڳو۔ تسخیر اے وی ہے کہ چندر دی چانݨی نال پھلاں اچ مٹھاس پیدا تھیوے تے اعلیٰ تسخیر اے ہے کہ سیدنا حضورﷺ انگل نال اشارہ کر ݙیون تاں چندر ݙو ٹکڑے تھی ونڄے۔ حضرت عمر فاروقؓ دریائے نیل کوں پیغام بھیج ݙیون، "جے توں اللہ دے حکم نال وڳدا پیا ہیں تاں سرکشی توں باز آ ونڄ نتاں عمرؓ دا کوڑا تیݙے کیتے کافی ہے۔" ہک صاحِب نے حضرت عمرؓ توں شکایت کیتی، یا امیر المومنین! میں زمین تے محنت کرینداں ، داݨہ سٹینداں تے جو کجھ زمین دے ضروریات ہن انہاں کوں پورا کرینداں پر بیج سک ویندے۔ ٻہوں پریشان ہاں۔ حضرت عمرؓ نے فرمایا، "جݙݨ میݙا اوں پاسوں لنگھݨ تھیوے تاں ݙسیں۔" حضرت عمر فاروقؓ جݙݨ اوں پاسوں لنگھے تاں اوں صاحب نے زمین دی نشاندہی کیتی۔ حضرت عمرؓ تشریف گھن ڳئے تے زمین تے کوڑا مار کے فرمایا، "توں اللہ دے بندے دی محنت ضائع کریندی ہیں جݙݨکہ او تیݙی ساری ضروریات پوری کریندے۔" تے اوندے بعد زمین لہلہاندی رڑھ اچ تبدیل تھی ڳئی۔

مرشد کریم حضور قلندر بابا اولیاءؒ نے میکوں ہک واقعہ سݨایا کہ ہک ٻہوں وݙا نجومی سیدنا حضورﷺ دی خدمت اچ حاضر تھیا۔ پتہ چلا کہ حضورﷺ اوں وقت پہاڑ تے ہن۔ نجومی اتھاں پہنچ ڳیا۔ اوں نے اپݨا تعارف کرایا تے آکھا ، جے آپﷺ دے پیر مبارک دے تلے اے پہاڑ موم تھی ونڄے تے پہاڑ دے اتے پیر دا نقش آ ونڄے تاں میں مسلمان تھی ویساں۔ رسول اللہﷺ نے بسم اللہ پڑھ کے قدم چایا تے پہاڑ تے رکھ ݙتا۔ جیویں ہی حضورﷺ نے پیر چا کے پتھر تے رکھا۔ نجومی نے آسمان دی طرف ݙٹھا تے ول پہاڑ دی طرف نظر سٹی۔ پہاڑ تے پیر دا نقش موجود ہئی۔ ایں طرح جیویں نرم مٹی تے نقش بݨ ویندے۔ تسخیر دا اے عمل ݙیکھ کے نجومی مسلمان تھی ڳیا۔ دریافت کرݨ تے اوں نے ݙسا کہ او اپݨے زمانے دا یکتا تے منفرد نجومی ہے۔ آسمان تے ہک ستارہ ہے۔ او ستارہ جݙݨ کہیں آدمی دے سر تے براہ راست سایہ فگن تھیندے تاں اوندے اندر اے صلاحیت پیدا تھی ویندی ہے کہ سخت مٹی نرم تھی ویندی ہے۔ میݙے حساب نال ایں ستارے کوں اوں جگہ جتھاں حضورﷺ کھڑے ہن، کئی ہزار سال بعد آوݨا ہئی۔ میں جݙݨ رسول اللہﷺ توں درخواست کیتی تے حضورﷺ نے بسم اللہ پڑھ کے قدم چایا تان میں ݙٹھا کہ او ستارہ اپݨی جگہ توں تیزی نال پلٹا تے لمحیاں کیتے حضورﷺ دے اتے سایہ فگن تھی کے واپس چلا ڳیا۔

تسخیر دی ہک شکل اے وی ہے جو تساں اے ڄاݨدے ہوو کہ سونے وچ کتنے روشنیاں دے مقداراں کم کریندن۔ جے تانبے اچ اتنے مقداراں دا اضافہ کر ݙیویجے تاں تانبا سونا بݨ ویندے۔
اللہ کریم دی تخلیق اچ کوئی تخلیق غیر متوازن نی تے نہ کوئی ایہجی صورت ہے کہ کائنات حادثاتی طور تے وجود اچ آ ڳئی ہووے۔ تخلیق دے تحت ہر شئے وچ معیّن مقداراں کم کریندے پئے ہن، جتھاں تک تخلیقی عمل دا تعلق ہے ٻکری وی اونہی طرح پیدا تھیندی ہے جیں طرح انسان پیدا تھیندے۔ ٻکری کوں وی اونہی طرح بکھ لڳدی ہے جیں طرح انسان کوں بکھ لڳدی ہے۔ ٻکری دے اندر وی تریھ دا تقاضا اونہی طرح پیدا تھیندے جیں طرح آدمی کوں تریھ لڳدی ہے۔ ٻکری وی اوں طرح سمھدی ہے جیں طرح آدمی سمھدے تے ٻکری وی اونہی طرح بھڄدی دھرکدی ہے تے غذا تلاش کریندی ہے جیں طرح انسان تلاش کریندے۔ ڳال صرف اے ہے کہ تخلیق کرݨ والے معیّن مقداراں ہر مخلوق اچ انج انج کم کریندے پئے ہن۔ کتھائیں معیّن مقداراں ٻکری بݨ ویندن۔ کتھائیں معیّن مقداراں نال ڳݙونھ بݨ ویندے۔ کتھائیں معیّن مقداراں نال آدم بݨ ویندے۔ کتھائیں معیّن مقداراں نال پہاڑ، کتھائیں فرشتے تے کتھائیں جنّتاں بݨ ویندن تے کتھائیں دوزخ دا ٻالݨ بݨ ویندے۔

## تخلیقی نظام
اللہ نے بحیثیت خالق دے اپݨے بندیاں کوں ایہجا علم عطا کیتے کہ بندے دے اندر تخلیقی صلاحیتاں بیدار تھی ڳن۔ اللہ نے اپݨی ذات مبارک کیتے احسن الخالقین (تخلیق کرݨ والیاں اچ بہترین خالق) دا لفظ بیان فرمائے۔ یعنی اللہ نے تخلیقی اختیارات اپݨے علاوہ آدم کوں وی تفویض کر ݙتن۔
تخلیق کرݨ والی ہستی ایں ڳال تے قدرت رکھدی ہے کہ او اپݨی منشاء تے مرضی دے مطابق جݙݨ چاہے کہیں شئے کوں وجود اچ گھن آوے۔ جݙݨ اوندا دل چاہے روک ݙیوے۔ جݙݨ اوندے مزاج کیتے  کوئی ڳال ناگوار گزرے تاں اوں چیز کوں بھن کے ریزہ ریزہ کر ݙیوے۔ ایہے اختیارات اللہ نے آدم کوں وی ݙتن۔ آدم اپݨی تخلیق نال نوعِ انسانی کوں فائدہ وی پہنچا سڳدے تے نوعِ انسانی ایندی تخلیق (ایجادات) نال تباہ و برباد وی تھی سڳدی ہے۔

اڄ دے دور اچ انہاں ڳالہیں کوں سمجھݨا ٻہوں آسان تھی ڳئے۔ ریڈیو ہک ایجاد یا تخلیق ہے۔ ہر ریڈیو دی اپݨی ہک طاقت ہے اوندا ناں میڈیم ویو، شارٹ ویو یا فریکوئنسی ہے، ناں کجھ وی ہووے بہرحال او طاقت انہاں پُرزیاں دے اتے منحصر ہے جیہڑے ریڈیو دے اندر نصب ہن۔ ایں طرح ٹی وی ہے اوندے اندر وی چینل کم کریندے تے اوندی طاقت دا دارومدار انہاں مقداراں(لہراں) تے ہے جیندا ناں چینل رکھا ڳیا ہے۔ ایٹم بم دے اندر وی طاقت دا ہک ذخیرہ ہے۔ ایٹم بم اچ موجود یورینیم دے الیکٹران اچ کمی یا زیادتی کر ݙتی ونڄے تاں ٻہوں قوی توانائی پیدا تھیندی ہے۔ تے اوں توانائی نال پورے پورے آبادیاں ختم تھی ویندن۔ ݙوجھا ہائیڈروجن بم جیندے پھٹݨ نال لکھاں آدمی مر ویندن۔ غور و فکر کریڄے تاں اے ڳال سامݨے آندی ہے کہ ایٹم بم بجائے خود ہک طاقت ہے تے اوں طاقت دے مقداراں کوں گھٹ یا زیادہ کیتا ونڄ سڳدے۔ صحت مند آدمی زیادہ کم کریندے۔ زیادہ بھڄ سڳدے تے حرکات و سکنات اچ چستی تے جوانمردی دا بہتر طریقے تے مظاہرہ کریندے۔ ایندے برعکس بیمار، ضعیف و ناتواں آدمی دی چال وچ، گفتگو اچ، حرکات و سکنات اچ نمایاں کمی نظر آندی ہے۔ ڳال اوہا ہے کہ صحت مند تے جواں مرد دے اندر صحت دے معیّن مقداراں اپݨی صحیح حیثیت اچ متحرّک ہوندن تے بیمار آدمی دے اندر صحت دے مقداراں کمزور، ترٹے ہوئے تے کھنڈے ہوئے ہوندن۔

ساݙے سامݨے ݙو آدمی ہن۔ ہک آدمی ذہین ہے ہک آدمی سدھا سادہ ہے۔ ذہین آدمی دے اندر عقل و شعور دے مقداراں زیادہ کم کریندے پئے ہن۔ سدھے سادے آدمی دے اندر عقل و شعور دے مقداراں گھٹ کم کریندے پئے ہن ایں واسطے او سدھا سادہ ہے۔ اینہی طرح ݙو آدمی ساݙے سامݨے ٻئے ہن۔ ہک نارمل ہے تے ٻئے آدمی دے بارے اچ ساݙی رائے اے ہے کہ اے پاڳل ہے، مخبوط الحواس ہے۔ زندگی دے تقاضے پورے کرݨ والے معیّن مقداراں تے تے او مقداراں جیہڑے آدمی دے اندر حواس بݨیندن جے صحیح طریقے تے متحرّک ہن تاں ایہجا آدمی عقلمند اکھویندے۔ صحیح مقداراں غیر متوازن تھی ونڄن تاں ایہجا آدمی کم عقل ہوندے۔

ساکوں تریھ لڳدی ہے یعنی ساݙے اندر تخلیقی نظام اطلاع ݙیندے کہ ہݨ جسمانی نظام کوں پاݨی دی ضرورت ہے۔ اعتدال پسند آدمی اتنا پاݨی استعمال کریندے جتنے پاݨی دی ساݙے جسمانی نظام کوں ضرورت ہے۔ غیر اعتدال پسند آدمی اتنا پاݨی استعمال کریندے کہ ڈھڈھ پھنڈ ویندے۔ اوندی ہک طبعی شکل اے بݨدی ہے کہ تریھ دا احساس جنہاں معیّن مقداراں تے قائم ہے او ترٹ ویندے تے جیں وقت آدمی طبعی طور تے غیر متوازن تھی ویندے، تریھ دا احساس وی ایب نارمل تھی ویندے۔ استسقاء دا مریض پاݨی پیوݨا شروع کریندے اتھاں تک کہ اوندا پیٹ پھٹ ویندے تے او مر ویندے۔ آدمی کوں بکھ لڳدی ہے، اعتدال اچ کھاݨا کھاندے تاں آدمی دی جسمانی زندگی دی نشوونما تھیندی ہے پر جے بکھ دا ایہو تقاضا اپݨے معیّن مقداراں تے قائم نہ رہوے تاں آدمی کھاݨا کھاوݨ نال بیمار تھی ویندے۔ یا کھاݨا کھاوݨ نال ضعیف تے ناتواں تھی ویندے۔ انہاں مثالاں توں اے ڳال واضح طور تے سامݨے آ ویندی ہے کہ آدمی اچ جیہڑی حرکت ہے، زندگی دے جتنے رخ ہن تے زندگی جنہاں خدوخال تے رواں دواں ہے او دنیاوی زندگی ہووے یا اوں دنیا دی زندگی ہووے جینکوں غیب دی دنیا آکھا ویندے، مقداراں تے قائم ہے۔ جے تک مقداراں قائم ہن زندگی، زندگی ہے تے جݙݨ انہاں مقداراں اچ ردّ و بدل تھیندے یا زیادتی تھیندی ہے یا کمی تھیندی ہے، حرکت اچ فرق آ ویندے تاں زندگی اچ ایہجا شگاف پئے ویندے کہ بظاہر آدمی زندہ نظر آندے لیکن باطن وچ او آدمی کجھ وی نی ہوندا۔ نہ جیندیاں اچ اونکوں شمار کیتا ویندے تے نہ اوندا شمار مردیاں وچ تھیندے۔ تسخیر کائنات کیتے ضروری ہے کہ ساکوں تخلیق دے او فارمولے معلوم ہوون جنہاں دے اتے اے تخلیق قائم تے متحرّک ہے، باحواس و با شعور ہے۔
### قانون
زندگی دا ہر تقاضا معیّن مقداروں نال مرکب ہے تے اے معیّن مقداراں ہی تقاضے تخلیق کریندن۔ زندگی دا کوئی تقاضا فارمولیاں دے بغیر قائم نی۔
اللہ کریم نے ساݙی تخلیق فارمولیاں نال کیتی ہے تے انہی فارمولیاں کوں اساں دانستہ یا نادانستہ متحرّک کر گھندے ہیں تاں نویں نویں ایجادات تے تخلیقات وجود اچ آ ویندن۔ کیونکہ آدمی بجائے خود ہک فارمولا ہے ایں واسطے فارمولے دے اندر او تخلیقی عناصر جنہاں نے فارمولے کوں زندگی بخشی ہے متحرّک ہن۔ آدمی کیونکہ ہک تخلیقی فارمولا ہے تے اینکوں تخلیقی فارمولیاں دا علم وی ݙتا ڳیا ہے ایں واسطے او انہاں فارمولیاں دا علم سکھ گھندے جنہاں فارمولیاں نال فرشتیاں دی تخلیق تھیندی ہے تے جنہاں فارمولیاں نال جنّت بݨائی ڳئی ہے تے جنہاں مقداراں (فارمولیاں) تے ست آسمان قائم ہن۔ نور علیٰ نور دے جنہاں فارمولیاں نال عرش وجود اچ آیا ہے او وی ساݙے اکھیاں دے سامݨے آ ویندن۔

المیہ اے ہے کہ مسلماناں دے اندر تجسّس، تلاش تے تفکر ختم تھی ڳئے۔ مسلمان دعویٰ اے کریندے کہ میں اللہ دا نائب ہاں۔ جݙݨکہ کویلی توں زیادہ عقل و تفکر استعمال نی کریندا۔ اللہ کریم دا قانون جاری و ساری ہے۔ قرآن پاک اچ اللہ کریم نے فرمایا کہ اے کتاب انہاں لوگاں دے اتے ہدایت دے دروازے کھولیندی ہے جیہڑے تفکر کریندن، تحقیق و تلاش کریندن، ریسرچ کریندن، گہرائی اچ مشاہدہ کریندن۔ اللہ دی ذات واحد ہے، ذی احتیاج نی۔ نہ او کہیں دا پیؤ ہے تے نہ او کہیں دی اولاد ہے تے نہ ہی اوندا کوئی خاندان ہے۔ جیہڑا تلاش کریندے پا گھندے تے جیہڑا کفران کریندے او محروم رہ ویندے۔

## نقطہ کُھلدے
جݙݨ کوئی بندہ کہیں ہک نقطے تے اپݨے پورے صلاحیتاں مرکوز کر کے غور کریندے تاں اوندی نظر وچ اتنی وسعت پیدا تھی ویندی ہے کہ او اوں نقطے کوں جیندے اتے تمام صلاحیتاں مرکوز تھی ڳن، پڑھ گھندے۔ پڑھݨ توں منشاء اے ہے کہ نقطے دے اندر موجود اوصاف، تے نقطے دے اندر موجود خفیہ صلاحیتاں تے صلاحیتاں دے اندر مخفی صلاحیتاں اوندے سامݨے آ ویندن۔ جݙݨ ٻیا زیادہ گہرائی اچ ݙیہدے تاں نقطہ اونکوں اپݨا استعمال ݙس ݙیندے۔ نقطے دے اندر موجود مخفی قوتاں ایں ڳال دا مشاہدہ بݨ ویندن کہ پورے پورے کہکشاواں ساݙے نال سفر کریندے پئے ہن۔ اساں ڄاݨ گھندے ہیں کہ دنیا اچ موجود ہر شئے لہراں تے قائم ہے۔ اساں تے پوری کائنات لہراں دے تݨے پݨے نال مرکب ہے۔ دنیا دی ہر چیز چاہے او پاݨی ہووے، درخت ہووے، پتھر ہووے، انسان ہووے، چرندہ ہووے، پرندہ ہووے، درندہ ہووے، انرجی ہووے، آکسیجن ہووے یا ایٹم یا مالیکیول، سب روشنیاں دے ہالے اچ بند ہے۔ یعنی ہر چیز دے اتے روشنی دا ہک غلیف ہے۔ تفکر کرݨ دے بعد اوں بند غلیف کوں کھول کے اوں چیز دے اتے نظر مرکوز کر ݙیوڄے تاں نظر دے سامݨے پہلا انکشاف طاقت دا تھیندے۔ نظر وچ جݙݨ گہرائی پیدا تھیندی ہے تاں ݙوجھا انکشاف اوں طاقت دے استعمال دا تھیندے۔ مزید گہرائی واقع تھی ونڄݨ نال تریجھا انکشاف اے تھیندے کہ طاقت مظہر بݨ کے سامݨے آ ویندی ہے۔

ہیروشیما تے ناگا ساکی دے اتے ایٹم بم سٹیا ڳیا تاں ایٹم دی طاقت دا مظاہرہ تھیا۔ مظاہرہ ایں شکل اچ تھیا کہ جنہاں پہاڑیاں تے بم سٹیا ڳیا ہئی او پہاڑیاں دھوں بݨ ڳئے۔ لوگاں ݙٹھا کہ پہاڑ کھڑن، جݙݨ پہاڑ کوں چھوا ڳیا تاں دھوں دے علاوہ کجھ نہ ہئی۔ سوال اے ہے کہ طاقت دا کھوج کیں لایا؟ طاقت دا استعمال کیں کیتا؟ تے طاقت دے مظاہرے نال کون متأثر تھیا؟ ایندا جواب اے ہے کہ ایٹم دی طاقت دا کھوج انساناں نے لایا، ایندی طاقت کوں استعمال انساناں نے کیتا تے اوں طاقت دے تخریبی تے تعمیری پہلو توں وی انسان ہی متأثر تھیا۔ نتیجہ اے نکلا کہ ایٹم دے اندر موجود طاقت اللہ کریم دی تخلیق ہے تے ایں طاقت کوں استعمال کرݨ دا طریقہ اللہ نے انسان کوں سکھا ݙتے۔

لاشعور ݙسیندے کہ انسان دے اندر اللہ تعالیٰ نے اتنی سکت تے صلاحیت منتقل کر ݙتی ہے کہ او ایٹم دی طاقت کوں اپݨے ارادے تے اپݨی منشاء دے مطابق استعمال کر سڳدے۔ اے آکھݨا ہرگز بے جا نہ ہوسی کہ خالق ہر حال اچ تخلیق توں زیادہ باصلاحیت باوصف تے باہمت ہے۔

ایٹم دی طاقت دے خالق دی حیثیت نال جݙݨ اساں انسانی کردار تے نظر سٹیندے ہیں تاں دراصل اساں اے آکھݨا چاہندے ہیں کہ اللہ تعالیٰ نے انسان کوں ایہجے مخفی صلاحیتاں تے قوتاں عطا کر ݙتن جنہاں دے سامݨے ایٹم دی قوت کوئی حیثیت نی رکھدی۔ فرق صرف ایٹم دے استعمال دا ہے۔ اساں ایٹم دے اندر انہاں لہراں کوں تلاش کریندے ہیں جیہڑے تباہی و بربادی دا پیش خیمہ ہن یا انہاں صلاحیتاں کوں تلاش کریندے ہیں جیہڑے نوعِ انسانی دی تعمیر اچ کم آندن۔ جݙݨ ہر چیز لہراں تے قائم ہے تاں انسانی وجود وی لہراں نال بݨا ہویا ہے۔ لہراں اچ قائم وجود اچ تفکر انسان دے اتے منکشف کر ݙیندے کہ انسان اچ تخلیقی صلاحیت موجود ہے۔ جیں طرح ایٹم ہک نقطہ ہے تے ایں نقطے دے اندر ایہجی طاقت محفوظ ہے کہ جے اینکوں تخریبی ذہن نال استعمال کریجے تاں زمین الٹ پلٹ ویندی ہے۔ پورے پورے شہر آناً فاناً تباہ و برباد تھی ویندن۔ اینہی ایٹم کوں جے تعمیر اچ استعمال کریجے تاں بجلی ایجاد تھی ویندی اے، او بجلی جیہڑی ہر سائنسی ترقی اچ کہیں نہ کہیں طرح موجود ہے۔

انسان دے اندر وی ہک ایٹم ہے۔ ایں ایٹم یا نقطے دے اندر وی بے شمار طاقتاں ذخیرہ ہن۔ جݙݨ اے ایٹم کھلدے تاں آدمی مادی وسائل توں بے نیاز تھی کے روحانی طور تے انہاں فارمولیاں دا مشاہدہ کر گھندے جنہاں فارمولیاں نال سورج بݨدن ، چندر وجود اچ آندن۔ جنہاں فارمولیاں تے ستارے قائم ہن، جنہاں فارمولیاں تے آسمان قائم ہن۔ جنہاں فارمولیاں تے کلیاں دے اتے زمین گردش کریندی پئی ہے۔
### مثال
اساں شربت بݨیندے ہیں۔ ساکوں اے معلوم ہے کہ پاݨی اچ کھنڈ گھول ݙیویجے تاں شربت بݨ ویندے تے اوں شربت اچ خوشبو ملا ݙیویجے تاں شربت خوشبودار تے مفرح تھی ویندے۔ اینہی شربت اچ رنگ ملا ݙیویجے تاں شربت خوش شکل تھی ویندے۔ اینہی شربت اچ جے کوئی ایہجی ٹھڈھی دوا شامل کر ݙیویجے جیہڑی خون کوں ٹھڈھا کر ݙیوے تاں اے شربت گرمی توں پیدا تھیوݨ والے امراض دا علاج بݨ ویندے۔

روٹی پکاوݨا ہک فارمولے دے اتے قائم ہے۔ جݙݨ اساں روٹی دا تذکرہ کریندے ہیں تاں روٹی نال متعلق جتنے اعمال ہن او خودبخود زیر بحث آ ویندن۔ روٹی دا مطلب ہے زمین دے اندر کݨک سٹݨا، زمین دی ککھ اچ دَور کرݨ والے روشنیاں تے لہراں دا کݨک دے بیج تے اثر انداز تھیوݨا، کݨک دے بیج دے اندر موجود روشنیاں تے لہراں دا زمین دے لہراں تے روشنیاں نال باہم مل کے ہک ٻئے دا تأثر قبول کرݨا۔ ہک ٻئے دے اندر لہراں دا جذب تھیوݨ دے بعد کݨک دے بیج اچ کَلّہ پُھٹݨا، بیج دی پیدائش دے بعد زمین دی ککھ توں باہر آوݨا، سورج دی تپش نال پکݨا، چندر دی چانݨی نال کݨک دے اندر مٹھاس پیدا تھیوݨا، کݨک دے بیج دا جوان تھیوݨا تے ول اوندا چکی اچ پسݨا۔ اٹا بݨݨا۔ اٹے تے پاݨی دے ملاپ نال ہک نویں شکل اختیار کرݨا۔ اٹا تے پاݨی دے ملاپ نال جیہڑا مرکب بݨے اوں مرکب دا بھاہ تے پکݨا۔ انہاں تمام عوامل توں گزر کے روٹی پکدی ہے۔ ہک عام آدمی آہدے روٹی کھاؤ، ڳالھ ختم تھی ڳئی، لیکن تفکر کرݨ والا بندہ اے تلاش کریندے کہ روٹی کیا ہے؟ تے کیویں وجود اچ آئی؟ ایں ہی طرح انسان وی ہک نقطہ ہے۔

نقطے کوں ترڑیڄے بالکل اوں طرح جیں طرح ایٹم کوں تروڑ ݙتا ڳیا ہووے تاں اوندے اندر او عجائبات نظر آندن جینکوں اللہ تعالیٰ نے کائنات آکھے۔ انسان دی پوری نسل، انسان دی پوری نوع، جنّات تے جنّات دی پوری نوع، فرشتے، آسمان، جنّت، دوزخ، عرش تے انتہا اے ہے کہ خود اللہ تعالیٰ ایں نقطے دے اندر موجود ہے، جݙݨ اے نقطہ کھلدے تاں انسان مشاہداتی طرزاں اچ قدم قدم سفر کر کے منزل مقصود تک پہنچ ویندے تے مقصود تے منظور و مطلوب اللہ تعالیٰ ہے۔ تصوّف اچ ایں نقطے دا ناں "فؤاد" ہے۔ جیندا ترجمہ دل ہے۔ اے اوہو دل ہے جینکوں اللہ تعالیٰ نے اپݨا مسکن تے اپݨا گھر قرار ݙتے۔ اے اوہو دل ہے جیہڑا کݙہیں غلط بیانی نی کریندا، کݙہیں کوڑ نی ٻولیندا۔ جو کجھ ݙیہدے حقیقت ݙیہدے۔ دل خالقِ کائنات کوں ݙیہدے تے خالقِ کائنات دل کوں ݙیکھدے۔

## رشتے داری
ہر مخلوق ٻئی مخلوق دے نال باہم مشترک ہے تے ہک رشتے اچ منسلک ہے۔ جیں طرح آدم دے اندر روح کم کریندی ہے تے اوں روح دے تحریکات نال ہر آدم دی زندگی اچ حواس بݨدن، او جذبات و احساسات توں گزردے۔ مسرت و شادمانی تے رنج و الم دے کیفیات نال او متأثر تھیندے۔ اینہی طرح کویلی دے اندر وی جذبات و احساسات موجود ہن۔ معاش دے حصول کیتے جیں طرح آدم زاد جدوجہد کریندے اونہی طرح کویلی وی جدوجہد کریندی ہے۔ مکھی وی جدوجہد کریندی ہے۔ مچھر وی جدوجہد کریندے۔ جے آدم دی تربیت زیر بحث آوے تاں اللہ دی ٻئی مخلوق وی اپݨی اولاد دی تربیت اچ کوئی کسر باقی نی رکھدی۔ شیر اپݨے ٻال کوں فطری تے جبلّی تربیت ݙیندے۔ ٻلی اپݨے ٻالاں دی تربیت کریندی ہے تے انہاں کوں معاش حاصل کرݨ کیتے او تمام قاعدے و ضابطے تے گُر ݙسا ݙیندی ہے جیہڑے اوندی زندگی کیتے ضروری ہن۔ آدم دی فضیلت جے ایں ڳال اچ ہے کہ او عقلمند ہے تاں تجربہ کرݨ نال اے ڳال سامݨے آندی ہے کہ ٻئی مخلوق دے افراد اچ وی عقل موجود ہے۔ اے تھی سڳدے کہ عقل کہیں مخلوق اچ گھٹ ہووے تے کہیں مخلوق اچ زیادہ۔

اللہ تعالیٰ فرمیندے کہ اساں ماکھی دے گھݨ تے وحی کریندے ہیں (سورۃ النحل: آیت – 68)۔ وحی کیتے ضروری ہے کہ جیندے تے وحی دا نزول تھیندا پیا ہے او سعادت مند ہووے، ہوش و حواس رکھدا ہووے، اوندے اندر سوچݨ سمجھݨ تے فکر کرݨ دی صلاحیت موجود ہووے۔ او وحی دے مفہوم نال آشنا تھی کے اوندے مطابق عمل کر سڳے۔ جݙݨ اساں اللہ رب العزت دا ارشاد پڑھدے ہیں کہ اساں ماکھی دے گھݨ تے وحی کیتی تاں اساں ڄاݨ گھندے ہیں کہ ماکھی دے گھݨ وچ عقل موجود ہے۔ ماکھی دے گھݨ وچ سوچݨ سمجھݨ دی صلاحیت موجود ہے تے ماکھی دا گھݨ وحی دے مفہوم توں وی باخبر ہے۔ جے انسان کوں عقل دی بنیاد تے فضیلت ݙیویجے تاں ماکھی دا گھݨ وی افضل و اعلیٰ ہے۔ حاصل کلام اے ہے کہ محض علم و حکمت، دانائی تے عقل و شعور دی بنیاد تے انسان کوں ٻیاں نوعاں اچ شرف حاصل نی۔ کائنات اچ موجود ہر شئے زندہ ہے، متحرّک ہے تے جݙݨ زندہ ہے تاں اوندے اندر شعور ہے، اوندے  اندر حواس ہن، اوندے اندر زندگی گزارݨ دے تقاضے موجود ہن۔ او اپݨی بھلائی یا برائی دا احساس رکھدے۔ سردی ٻلی کوں وی لڳدی ہے، سردی انسان کوں وی لڳدی ہے۔ جے کوئی انسان مکان بݨا کے یا اعلیٰ توں اعلیٰ لباس پا کے سردی دا تدارک کر گھندے تاں ٻلی وی سردی توں بچاؤ دے طریقے ڄاݨدی ہے۔ اللہ کریم نے انسان کوں اپݨی نیابت دے علوم سکھا کے جیہڑا شرف عطا کیتے او کیا ہے؟ او شرف قرآن پاک دے اندر تفکر کرݨ نال سامݨے آندے۔ آدم تے فرشتیاں دا جݙݨ موازنہ کیتا ویندے تاں اے حقیقت منکشف تھیندی ہے کہ آدم اَسماء الٰہیہ دے اسرار تے رموز ڄاݨدے جیہڑے فرشتے نی ڄاݨدے۔ اتھاں ہک ڳال ٻہوں زیادہ وضاحت طلب ہے کہ اَسماء توں مراد اے نی کہ اللہ تعالیٰ نے آدم کوں ݙس ݙتے کہ ایں چیز دا ناں درخت ہے، ایندا ناں فاختہ ہے، ایندا ناں شیر ہے۔ حقیقت کݙہیں نی بدلدی، ہمیشہ ہک نکتے تے قائم رہندی ہے۔ جے اَسماء توں مراد دنیاوی چیزاں دے ناں ہوندے تاں پوری نوعِ انسانی ہر چیز کوں ہک ہی ناں نال ڄاݨدی تے پہچاݨدی جݙݨکہ ایویں نی بلکہ کوئی آدمی درخت کوں درخت آہدے تے کوئی درخت کوں Tree آہدے۔ اَسماء توں مراد اللہ دے او صفات ہن جیہڑے خالقیت دے روپ اچ تخلیق کرݨ دی صلاحیت رکھدن۔ اَسماء دا علم او علم ہے جیہڑے کائنات دے اندر تخلیقی فارمولے ہن۔ اَسماء الٰہیہ او علمِ آگہی ہے جیہڑا انسان دے اتے اوں عالَم کوں منکشف کریندے جیہڑے عالَم اچ غیبی انکشافات ہن، جیہڑے عالَم اچ قدرت الٰہیہ دے او راز ہن جنہاں دے اتے پوری کائنات قائم ہے۔
اللہ تعالیٰ دا ارشاد ہے، "اساں اپݨی امانت سماوات تے، زمین تے اتے پہاڑاں تے پیش کیتی، سب نے آکھا اساں اینکوں چاوݨ دے متحمل نی تھی سڳدے، ایں واسطے کہ اساں ڄاݨدے ہیں کہ جے اے امانت اساں اپݨے ناتواں مونڈھیاں تے چائی تاں اساں ریزہ ریزہ تھی ویسوں تے ساݙا وجود نیست و نابود تھی ویسی۔" (سورۃ الاحزاب – آیت نمبر 72)

آیت مقدسہ اچ پوری طرح ایں قانون دی وضاحت کیتی ڳئی ہے کہ سماوات وی شعور رکھدن۔ ارض وی شعور رکھدی ہے، پہاڑ وی شعور رکھدن۔ انکار یا اقرار بجائے خود ایں ڳال دا ثبوت ہے کہ انکار یا اقرار کرݨ والی ہستی اچ شعور موجود ہے۔ جے پہاڑ دے اندر جینکوں بے جان پتھر سمجھا ویندے عقل نہ ہوندی، سمجھ ٻجھ نہ ہوندی، اونکوں اپݨی ہستی دا ادراک نہ ہوندا تاں او کیویں آکھ سڳدا ہئی کہ میں اے امانت نی چا سڳدا۔ جے میں ایں امانت کوں چا گھدا تاں میں ریزہ ریزہ تھی ویساں۔ تفکر کرݨ نال مزید وضاحت تھیندی ہے کہ جیں طرح انسان سݨدے، پتھر وی سݨدے، جیں طرح انسان سوچیندے، پتھر وی سوچیندے۔ جیں طرح انسان ٻولیندے، پتھر وی ٻولیندے۔ اے قرآن پاک دے آیات ہن، کوئی عقلی تے فلسفیانہ استدلال نی۔ ذرا غور کرو، جݙݨ پتھر ٻول سڳدے، سݨ سڳدے، اپݨی ہستی دے بارے اچ اونکوں علم ہے کہ میݙے اندر کتنی سکت ہے تے او کہیں غلط فہمی وچ وی مبتلا نی۔ او اپݨے بارے وچ صحیح صحیح اندازے وی رکھدے تاں ول انسان اوندے توں کیویں اشرف تھیا؟۔ اللہ کریم اے وی فرمیندن، "ایں امانت کوں انسان نے قبول کر گھدا، بے شک اے ظالم تے جاہل ہے۔" ایندا مفہوم اے تھیا کہ سماوات، ارض تے پہاڑ ظالم تے جاہل نی، انسان ظالم تے جاہل ہے۔ ایں واسطے ظاہم تے جاہل ہے کہ ایں نے بغیر سوچے سمجھے کہ میں ایں امانت دا تقاضا وی پورا کر سڳداں یا نی؟ کوتاہ بینی تے اپݨی نادانی اچ امانت الٰہیہ کوں قبول کر گھدا لیکن کیونکہ ایں نے قبول کر گھدا ایں واسطے اشرف المخلوقات دے دائرے اچ داخل تھی ڳیا۔ اشرف المخلوقات دے دائرے اچ کوئی انسان جݙݨ ہی داخل تھی سڳدے جݙݨ ایں امانت توں با خبر ہووے۔ جے او امانت توں بے خبر ہے تاں او ہرگز اشرف المخلوقات نی۔ اوندی حیثیت ٻئی مخلوقات توں نہ صرف اے کہ گھٹ ہے بلکہ بدتر ہے۔ جیہڑا بندہ اللہ دی امانت توں بے خبر ہے او ظالم تے جاہل ہے۔ ایہو اللہ کریم دا ارشاد ہے۔ انسان امانت دے علم دے بغیر جاہل تے سرکشاں دے گروہ اچ تاں داخل تھی سڳدے، اشرف المخلوقات نی بݨ سڳدا۔

## فرشتے تے انسان
موجودہ دور اچ سائنس نے اتنی ترقی کر گھدی ہے کہ ہݨ ایں ڳال دی تصدیق تھی ڳئی ہے کہ ایں دنیا دے علاوہ ٻئے وی بے شمار دنیاواں موجود ہن۔ جیہڑی چیز کوں اساں خلاء آہدے ہیں اوں خلاء اچ وستیاں آباد ہن۔ سیارے ہن تے ہر سیارہ ساݙی زمین دی طرح آباد ہے۔ لیکن اساں انہاں سیاریاں کوں تے خلاء وچ وسݨ والے آبادیاں کوں ݙیکھ نی سڳدے۔ حالی تک سائنس نے جو کجھ آکھے او ہک قیاس ہے۔ او آہدن کہ ایویں تھی سڳدے لیکن آدم تے اللہ دی گفتگو ساݙے اتے اے راز منکشف کریندی پئی ہے کہ نوعِ انسانی دے علاوہ ہک مخلوق ہے جینکوں فرشتہ آہدن۔
ٻئی مخلوق ہے جنّ یا جنّات، اساں نہ جنّات کوں ݙیکھ سڳدے ہیں نہ فرشتیاں کوں ݙیکھ سڳدے ہیں۔ جنّات تے فرشتیاں دی دنیا توں اساں ایں واسطے متعارف نی کہ اساں اوں نظر توں واقف نی جیہڑی نظر فرشتیاں تے جنّات کوں ݙیکھدی ہے۔ ݙیکھݨ دے طرزاں تے تفکر کریجے تاں اے ڳال روزمرہ دے مشاہدے اچ ہے کہ ساݙی نظر ہک متعیّن حد اچ کم کریندی ہے پر جے نظر دے متعیّن حدود کوں تروڑ ݙیویجے تے کہیں طرح اوندے اچ اضافہ کر ݙیویجے تاں نظر عام حالات اچ جتنا ݙیکھدی ہے اوندے توں زیادہ فاصلے دے مناظر اکھیاں دے سامݨے آ ویندن۔ مثلاً اساں اکھیاں تے دوربین لا گھندے ہیں۔ دوربین دے اندر جیہڑے شیشے لڳے ہوئے ہن او انہاں طول موج کوں، جیہڑے نظر دے کیتے ݙیکھݨ دا باعث بݨدن، اکھیاں دے سامݨے گھن آندن تے اساں میلاں فاصلے دی چیز ݙیکھ گھندے ہیں۔ کہیں آدمی دی نظر کمزور ہے، سامݨے دی چیز اونکوں نظر نی آندی تے چشمہ لاوݨ دے بعد او دور تک ݙیکھ گھندے۔ ایندا مطلب کیا تھیا؟ مطلب اے تھیا کہ شیشے دے اندر اتنی صلاحیت موجود ہے کہ جے تساں ایندی Magnification ودھاؤ تاں تہاݙی نظر دور تک ݙیکھ سڳدی ہے۔ جݙݨ تساں شیشے دے ذریعے نال میلاں دور ݙیکھ گھندے ہو تاں اوں اکھ نال جیہڑی اکھ نے فرشتیاں کوں ݙٹھے تے اللہ کوں ݙٹھے، غیب دی دنیا کوں کیوں نی ݙیکھ سڳدے؟ ڳال صرف اتنی جیہی ہے کہ ساکوں اپݨے اندر اوں اکھ کوں تلاش کرݨے جیہڑی اکھ نے فرشتیاں کوں ݙٹھے تے اللہ کریم دا دیدار کیتے۔

اے نظر حاصل کرݨ کیتے ضروری ہے کہ اساں اوں حالت اچ ول ونڄوں جتھاں اللہ نے آدم نال گفتگو کیتی ہئی۔ لوح محفوظ دے تحریراں ݙسیندن کہ ایویں نی کہ آدم دے اندر چند مخصوص صلاحیتاں کم کریندے پئے ہن تے آدم دی اولاد دے اندر اے صلاحیتاں موجود نی۔ آدم و حوا دی اولاد اچ ہر فرد دراصل آدم دا عکس ہے، تمثّل ہے تے فوٹو یا پرنٹ ہے۔ ہر آدم زاد دے اندر علم الاَسماء سکھݨ دی صلاحیت موجود ہے۔ جے تک آدم زاد دے تمام دلچسپیاں صرف مادی جسم دے نال وابستہ رہندن، اوندے اندر روحانی صلاحیتاں لکیاں رہندن تے جݙݨ آدم زاد کوں ایں ڳال دا علم تھی ویندے کہ گوشت دا جسم دراصل نافرمانی کرݨ دے جرم اچ ہک پردہ ہے تاں اوندا ذہن حقیقت دی تلاش اچ سرگرداں تھی ویندے تے اے تلاش اونکوں انہاں صلاحیتاں نال باخبر کر ݙیندی ہے جنہاں صلاحیتاں نال آدم زاد غیب دی دنیا اچ سفر کریندے۔

## آدم دی میراث
اللہ کریم دے ارشاد دے مطابق آدم کوں جیہڑا پہلا مقام عطا تھیا او جنّت ہے۔ اللہ کریم دے اَسماء یعنی اللہ دی صفات معلوم کر کے انسان کوں جیہڑی پہلی نعمت حاصل تھئی اوندا ناں جنّت ہے۔ اللہ کریم دے صفات اللہ دی صناعی دے لاحد و حساب نمونے ہن۔ خالق دی صفَت تخلیق ہوندی ہے۔ کیونکہ اللہ کریم خالق ہن ایں واسطے اللہ دی ہر صفَت ہک تخلیق ہے۔ اللہ نے آدم کوں علم الاَسماء سکھا کے اپݨی تخلیق نال روشناس کیتا۔ ایں طرح روشناس کیتا کہ آدم کوں ٻیاں تمام نوعاں تے شرف تے فضیلت حاصل تھی ڳئی۔ ایں شرف تے بزرگی دا پہلا انعام جنّت ہے۔ یعنی اللہ کریم دے اَسماء دا علم جݙݨ آدم دے اندر متحرّک تھیا تاں آدم نے خود کوں جنّت اچ پایا، جنّت ہک ایہجی فضا ہے جیندے اچ او آزاد ہے۔ اوں فضا اچ ایہجے حواس کم کریندن جنہاں اچ کثافت نی۔ کہیں قسم دی الجھن یا پریشانی کوں دخل نی۔ قید و بند دی کوئی صعوبت نی۔ تلاش معاش دی کوئی فکر نی۔ کہیں کم کوں کرݨ یا نہ کرݨ دا خوف نی۔ کہیں چیز دے ونڄیج ونڄݨ دا خوف نی۔ جنّت ہک ایہجی فضا ہے جیہڑی ہر اعتبار نال سکون ہے، راحت ہے، آرام ہے، آسائش ہے۔ ایں تمہید دا مفہوم اے ہے کہ نیابت تے خلافت دی پہلی پوڑھی اے ہے کہ جݙݨ آدمی ایں منزل دی طرف قدم ودھیندے، اوندے اتوں آلام و مصائب، ذہنی خلفشار، عدم تحفظ دا احساس، غم ناکی، بدحالی، پریشانی تے خوف دے جذبات ختم تھی ویندن، اوندے سامݨے زندگی دا صرف ہک رخ رہندے تے او سکون ہے، آرام ہے، آسائش ہے تے حاکمیت ہے۔ خالقِ کائنات کیونکہ خود ہر چیز توں بے نیاز تے ہر قسم دی احتیاج توں ماوراء ہے، ایں واسطے جݙݨ کہیں بندے دے اندر خالق دی صفَت صمدیت پاسا بدلدی ہے تاں اوندے اتے اوہے کیفیات وارِد تھیندن جیہڑے اللہ دی اوں صفَت دا تقاضہ ہن۔ آدم کوں اللہ کریم نے اپݨے انعام و اکرام نال نواز کے جنّت اچ رکھا تے آکھا، "اے آدم! توں تے تیݙی بیوی جنّت اچ رہو۔ جتھوں دل چاہوے خوش تھی کے کھاؤ پر اوں درخت دے نیڑے نہ ونڄاہے نتاں تہاݙا شمار ایہجے لوگاں اچ تھیسی جیہڑے اپݨے اتے ظلم کریندن۔" (سورۃ البقرہ – آیت نمبر 35)

ساݙے پیؤ آدم توں صبر نہ تھی سڳا تے او اللہ دی نافرمانی دے مرتکب تھی ڳئے۔ جیویں ہی ساݙے ابّا آدم سئیں نافرمانی دے مرتکب تھئے اللہ دی عطا کردہ امانت پس پردہ چلی ڳئی تے اے پردہ آدم کیتے پک نویں زندگی بݨ ڳئی۔ اے نویں زندگی عارضی طور تے محرومی ہے۔ امانت یافتہ زندگی سکون و راحت دی زندگی ہئی۔ جیویں ہی آدم نے اوں زندگی توں رشتہ تروڑا، سکون و آسائش غائب تھی ڳئے۔ روشنی دی جاہ تاریکی نے گھن گھدی، خوشی دی جاہ غم چھا ڳیا۔ آزادی دی جگہ قید و بند والی جاہ جکڑا ڳیا۔ ابّا آدم سئیں نہایت حسرت و یاس اچ جنّت چھوڑݨ تے مجبور تھی ڳئے۔ باوجود ایندے کہ ابّا آدم سئیں نے اللہ دی نافرمانی کیتی تے جنّت جیہی نعمت توں کفران کیتا۔ اللہ کریم نے اپݨی رحیمی و کریمی دی صفَت نال ول وی ابّا آدم سئیں دے اتے فضل کیتا تے او امانت جیہڑی اللہ نے انہاں کوں عطا کیتی ہئی سلب نہ کیتی۔ ابّا آدم سئیں نے اپݨی مرضی تے اختیار نال اوندے اتے پردہ سٹ ݙتا۔ یعنی اللہ کریم نے انہاں کوں تسخیر کائنات دے متعلق جیہڑے خزانے عطا فرمائے ہن انہاں خزانیاں دے اتے ہک دبیز پردہ پا کے اکھیاں میٹ گھدے۔ اتنے وݙے ظلم، اتنی وݙی سرکشی، اتنی وݙی نافرمانی دے باوجود اللہ نے رحم فرمایا تے آکھا کہ اپݨا وطن جنّت تساں ہݨ وی حاصل کر سڳدے ہو۔ بشرطیکہ تساں اپݨے اتوں خود ساختہ نافرمانی دا پردہ ہٹا ݙیو۔ جیویں ہی تساں اے پردہ چاک کریسو، جنّت اچ داخل تھی ویسو۔ ایندے باوجود کہ تہاݙی روح (تہاݙا لاشعور) تے تہاݙے اندر موجود نافرمانی دا پرت (تہاݙا شعور) جیہڑا جنّت توں کڈھا ڳئے ایں ڳال کوں ڄاݨدے کہ میݙا وطن جنّت ہے۔ میݙی زندگی سکون، آسائش تے آزادی ہئی۔ ول وی اساں، تساں اچوں ہی ایہجے لوگ بھیڄیندے رہسوں کہ تہاکوں ایں ڳال تے متوجہ کریندے رہن کہ تہاݙے کول اللہ دی کتنی وݙی نعمت ہئی جیندے توں تساں محروم تھی ڳئے او۔

جݙݨ تساں بھٹک ونڄو، بھل ونڄو تے تہاݙے ذہن توں اے ڳال نکل ونڄے کہ تساں ہک عظیم خزانے دے مالک او، خزانہ ہووݨ دے باوجود تساں مفلس تے قلاش زندگی بسر کریندے پئے او، اساں اپݨے بندیاں کوں بھیڄ کے تہاکوں انہاں رستیاں تے چلݨ دی ترغیب ݙیویسوں۔ ساݙے اے پاکیزہ قدسی نفس بندے تہاݙے کیتے ایں رستے تے چلݨ کیتے قاعدے تے ضابطے بݨیسن تاکہ تساں آسانی دے نال اوں پردے توں آزاد تھی کے دوبارہ جنّت اچ داخل تھی ونڄو۔ یاد رکھو کہ تساں جنّت دے خلاف اسفل السافلین دی جیہڑی زندگی بسر کریندے پئے او، اے تہاݙے کیتے جیل خانہ ہے۔ اے زندگی تہاݙے کیتے عذاب ہے۔ اے زندگی نہایت عارضی ہے۔، فکشن ہے، کجھ وی کر گھنو بالآخر اے زندگی تہاکوں چھوڑݨی ہے۔ پر جے تساں ایں زندگی اچ اپݨے تے جنّت دے درمیان حائل پردے کوں نہ ہٹایا، جنّت تہاکوں قبول کینہاں کریسی۔ جے تک تساں زمین تے قیدی دی حیثیت نال زندگی گزاری، تہاݙے اندر او دماغ کم کریندا رہیا جیہڑا نافرمانی دا دماغ ہے تے جیہڑی نافرمانی تے جنّت نے تہاکوں کڈھ باہر سٹیا ہے، قدرت نے اپݨا کیتا ہویا وعدہ پورا کیتا۔ ظالم تے سرکش نافرمان آدم زاد کیتے ہک لکھ چویھ ہزار پیغمبر مبعوث کیتے پر ہائے افسوس نوعِ انسانی نے ہک لکھ چویھ ہزار پیغمبراں دے ڳالہیں تے کن نی دھرے۔ اونہی شیطان الرجیم دے آکھݨ تے چلدے رہیے جیں آدم کوں جنّت توں کڈھایا۔ ہر آدمی جیہڑا ذرا جیہا وی شعور رکھدے، ہر وقت ایں ڳال دا مشاہدہ کریندے کہ زندگی دا ہر لمحہ مردا پئے۔ ہک لمحہ مردے ٻیا لمحہ پیدا تھیندے۔ ݙینھ مردے رات پیدا تھیندی ہے۔ رات مردی ہے تاں ݙینھ پیدا تھیندے۔
ٻلپݨ مردے تاں چھوہرپ ڄمدے۔ چھوہرپ مردے تاں جوانی پیدا تھیندی ہے۔ جوانی مردی ہے تاں ٻڈھیپا پیدا تھیندے تے ٻڈھیپا مردے تاں آدمی غائب تھی ویندے۔ ایں طرح غائب تھی ویندے کہ جیہڑی طرح خوبصورت مورتی کوں مٹی تہس نہس کر ݙیندی ہے، خوبصورت جسم انسانی دا ہک ہک عضو مٹی دے ذرّات اچ تبدیل تھی ویندے۔ ہݙیاں جنہاں دے اتے انسانی ڈھانچے دا دارومدار ہے، سواہ بݨ ویندن۔ دماغ جیندے اتے انسانی عظمت دا دارومدار ہے تے جیہڑے دماغ دے اتے انسان اکڑدے، ٻیاں دے اتے ظلم کریندے، خود کوں خدا سمجھݨ لگدے، اوں دماغ کوں وی مٹی کھا ویندی ہے تے مٹی دے انہاں ذرّات کوں اوں جیہے ٻئے انسان پیراں تلے رونددے ہن۔ ایندے برعکس جے کوئی بندہ اِیں اسفل زندگی اچ جنّت دے اُوں دماغ نال متعارف تھی ویندے جیندی بنیاد تے فرشتیاں نے آدم کوں سجدہ کیتے تاں آدم زندہ و جاوید تھی ویندے تے اوندی میراث جنّت اونکوں واپس مل ویندی ہے۔

## اندھا آدمی
آدمی جݙݨ مر ویندے تاں دراصل او غیب دی اوں دنیا اچ چلا ویندے جتھاں اوندے اتوں زماں تے مکاں دے پابندیاں ترٹ ویندن۔ زمان تے مکاں ٹائم تے اسپیس دے پابندیاں ترٹݨا الڳ ڳال ہے تے ٹائم تے اسپیس دا ختم تھی ونڄݨا ٻئی ڳال ہے۔ کوئی آدمی جیہڑا مرݨ دے بعد ایں دنیا توں اوں دنیا دا تھی ڳیا یعنی عالمِ اَعراف اچ چلا ڳیا۔ اوندے ذہن اچ ٹائم تے اسپیس ݙوہیں موجود رہندن۔ جیں طرح او اتھاں زمین تے چھت دے تلے رہݨ تے مجبور ہے تے اوندے کیتے کھاوݨ تے پیوݨ دا ہووݨا ضروری ہے، اوں طرح عالمِ اَعراف اچ وی گھر ہووݨا، کھاوݨ پیوݨ دا سامان ہووݨا تے ڳال مہاڑ کرݨ کیتے ٻئے لوگاں دا موجود ہووݨا ضروری ہے۔ مرݨ دے بعد وی آدمی انہاں جذبات و احساسات اچ زندگی گزریندے جنہاں جذبات و احساسات اچ ایں دنیا اچ زندگی گزار چکے۔ فرق صرف اتنا ہے کہ اے گوشت پوست دا جسم مٹی بݨ ویندے تے روح ایں گوشت پوست دے جسم کوں چھوڑ کے عالمِ اَعراف اچ ہک ٻیا نواں جسم بݨا گھندی ہے۔ جیں طرح ایں جسم دے نال تقاضے چنبڑے ہوئے ہن اونہی طرح مرݨ دے بعد وی انسان دے نال تمام تقاضے چنبڑے رہندن۔ اتھاں اونکوں بکھ وی لڳدی ہے، تریھ وی لڳدی ہے۔ آدم زاد بکھ تریھ دا تقاضہ رفع کرݨ کیتے کھاݨا وی کھاندے، پاݨی وی پیندے۔ اوندے اتے غم آشنا زندگی دے تصوّرات وی مرتّب تھیندن تے او مسرت بھرے لمحات اچ وی وقت گزریندے۔ بادی النظر اچ جے ݙیکھیجے تاں ایں دنیا دی زندگی تے مرݨ دے بعد دی زندگی اچ قطعاً کوئی فرق نی۔ فرق جے ہے تاں صرف اے ہے کہ شعور دی رفتار ودھ ویندی ہے۔ اتنی زیادہ ودھ ویندی ہے کہ مہینیاں دا سفر گھنٹیاں اچ طے تھیندے۔ ایندی مثال ایویں ہے کہ ہک آدمی پیراں ٹر کے کراچی توں لندن پہنچے تاں مہینیاں دا وقفہ درکار ہوسی۔ پر جے ہوائی جہاز اچ ٻیھ ونڄے تاں چند گھنٹیاں اچ پہنچ ویندے۔ ایں دنیا دی زندگی اچ تے مرݨ دے بعد دی زندگی اچ اے فرق ہے کہ اتھاں آدمی ہفتیاں دا سفر گھنٹیاں اچ گزارݨا چاہندے تاں اونکوں ہوائی جہاز دی ضرورت پیش آندی ہے۔۔۔ جے سالاں تے مہینیاں دا سفر طے کرݨا چاہے تاں اونکوں ہوائی جہاز دی ضرورت پیش نی آندی بلکہ اوندے کیتے اوندے ذہن دی رفتار ہوائی جہاز بݨ ویندی ہے۔ اے اوں دنیا دا تذکرہ ہے جیہڑی دنیا اچ بالآخر سب کوں ونڄݨے۔ ایں قانون توں کوئی مستثنیٰ نی۔ جیہڑا آدمی عالمِ ناسُوت (مادی دنیا) اچ پیدا تھی ڳیا، خوشی دے نال یا مجبوری دے نال بہرحال اونکوں اوں عالَم وچ ونڄݨا ہے۔

اساں خواب ݙیکھدے ہیں۔ عالمِ اَعراف اچ وی کم و بیش ایہا صورت واقع تھیںدی ہے۔ ایں ڳال کوں اساں آسان الفاظ اچ ایں طرح سمجھ سڳدے ہیں کہ عالمِ ناسُوت دا او حصّہ جیہڑا ساݙے کیتے خواب ہے، عالمِ اَعراف اچ بیداری دی زندگی بݨ ویندے۔ مرݨ دے بعد غیب تے ظاہر دے درمیان جیہڑا پردہ حائل ہے او اٹھیج ویندے پر نافرمانی تے جنّت دے درمیان جیہڑا پردہ حائل ہے او نی اٹھیندا۔ جے کوئی آدمی ایں دنیا اچ نافرمانی دے دماغ توں رستگاری حاصل نہ کر سڳا تاں مرݨ دے بعد وی نافرمانی دا دماغ اوندے اتے مسلط رہندے۔ جیہڑی طرح او ایں زندگی اچ رنجیدہ تے پریشان تھیندے، ݙردا رہندے، خوف زدہ رہندے، مستقبل دی طرفوں فکر مند رہندے، ناخوش رہندے، روندا رہندے تے محرومی اپݨا مقدر سمجھدے اونہی طرح مرݨ دے بعد وی روندا رہندے، غم زدہ رہندے، پریشان رہندے تے حسرت و یاس دی زندگی بسر کریندے۔

اللہ کریم دے بیان کردہ قانون دے مطابق نافرمانی تے فرمانبرداری دے درمیان جیہڑا پردہ حائل ہے اونکوں چاوݨ کیتے ضروری ہے کہ آدمی ایں دنیا اچ ہی اپݨے وطن جنّت کوں ݙیکھ گھنے۔ جے آدم زاد ساری زندگی اچ جنّت دی زندگی توں آشنا نی تھیا تاں مرݨ دے بعد وی اوندے اتے جنّت دے دروازے نہ کھلسن۔ قرآن پاک نے ݙو طبقے کر کے ایں ڳال دی وضاحت کیتی ہے، "تے تساں کیا سمجھے علیین کیا ہے تے تساں کیا سمجھے سجیّن کیا ہے۔ اے ہک لکھی ہوئی کتاب ہے۔ ایہجی لکھی ہوئی کتاب جیہڑی کتاب اچ تہاݙی زندگی دا ہر عمل، ہر حرکت، ہر جذبہ، ہر ساہ ریکارڈ ہے۔ یعنی اے ہک ایہجی کتاب ہے جیندے اچ زندگی دا ہر رخ ہر حرکت فلم دی طرح نقش ہے۔" (سورۃ المطفّفین)

انسان زندگی اچ جو کجھ کریندے اوندی فلم بݨدی رہندی ہے۔ جے انسان دے قدم جنّت دے رستے تے اٹھیج ڳئے تے اوں نے قدم بقدم چل کے جنّت دا مشاہدہ کر گھدا تاں اے سب دا سب عمل صراط مستقیم تے سفر دی ہک فلم بݨ ویندے۔ اوندے برعکس کوئی بندہ صراط مستقیم توں بھٹک ڳیا تاں اوندا ہر قدم اوں رستے تے اٹھیندا پئے جیہڑا رستہ قدم قدم چل کے آدمی دے اتے دوزخ دے دروازے کھولیندے۔ مطلب ایہو ہے کہ ایہجے بندے دی زندگی نال متعلق جیہڑی فلم بݨی اوندا اختتام دوزخ ہے۔ اپݨی عمر گزارݨ دے بعد جیہڑی عمر اللہ نے اپݨی منشاء تے مرضی دے مطابق عطا فرمائی ہئی، اونکوں ختم کرݨ دے بعد جݙݨ بندہ ایں دنیا توں اوں دنیا اچ منتقل تھیندے تاں او اپݨی زندگی توں متعلق بݨی ہوئی فلم ݙیکھدے۔ جے او ایں دنیا اچ جنّت توں محروم تھی ڳیا تاں اتھاں او فلم ݙیکھدا رہندے جیہڑی دوزخ دی طرف گھن ویندی ہے تے جے اوں نے صراط مستقیم تے گامزن تھی کے خالصتاً اللہ دے قوانین دے مطابق زندگی گزار ݙتی ہے تاں او جنّت تے مبنی فلم ݙیکھدے تے جنّت دے نعمتاں نال سیراب تھیندا رہندے۔
### قانون
جے تک کوئی بندہ جنّت دا مشاہدہ نی کر گھندا اوں وقت تک اوندے اندر جنّت دی زندگی دا ریکارڈ نی ہوندا۔ ایں ڳال کوں سیدنا حضور ﷺ نے ایں طرح بیان فرمایا ہے، "مُوتُوا قَبلَ أن تَمُوتوا"، ترجمہ: "مر ونڄو مرݨ توں پہلے"۔
مر ونڄو مرݨ توں پہلے دا اے مطلب نی کہ کھاوݨا پیوݨا چھوڑ کے خود کشی کر گھدی ونڄے۔ شہراں کوں خیرباد آکھ کے جنگلاں کوں مسکن بݨا گھنو۔ کپڑے لہا کے ننگے پھرݨ لڳو یا اولاد تے والدین توں قطع تعلق کر گھنو۔ مر ونڄو مرݨ توں پہلے دا مطلب اے ہے کہ ایں زندگی اچ رہندے ہوئے مرݨ دے بعد دی زندگی نال واقفیت حاصل کر گھنو۔ جݙݨ کوئی بندہ مادی زندگی اچ مرݨ دے بعد دی زندگی نال آشنا تھی ویندے تاں اے ڳال اوندے مشاہدے اچ آ ویندی ہے کہ علیّین اعلیٰ طبقہ انعام یافتہ طبقہ ہے تے سجین محروم طبقہ سزا یافتہ طبقہ ہے۔

قرآن پاک اچ بیان تھیا ہے کہ ایں زندگی اچ جے اندھا پن ہے تے بے نور اکھیاں ہن تاں اوں زندگی اچ وی اندھا پن تے بے نور اکھیاں مقدر بݨ ویندن۔ جے ایں دنیا اچ اکھیاں ہن تے ایہجے اکھیاں جیہڑے اللہ دے نور دا مشاہدہ کریندن تاں اوں دنیا دے اندر وی مشاہدہ کرݨ دی صلاحیت موجود ہوسی۔ سیدنا حضور ﷺ دا ارشاد ہے، "مومن دی فراست توں ݙرو کہ او اللہ دے نور نال ݙیکھدے۔" رسول اللہ ﷺ نے اے کوئی تشبیہ نی ݙتی۔ نور نال ݙیکھݨا تشبیہ نی۔ پیغمبر آخر الزماں ﷺ جو کجھ فرمیندن او حقیقت ہے تے ایہجی حقیقت ہے جیندے اچ ردّ و بدل نی تھیندا۔ نور دی نظر نال ݙیکھݨ والا بندہ نورانی دنیا دا مشاہدہ کریندے۔ جے نور دا مشاہدہ کرݨ والی اکھ مادی دنیا اچ نی کھلی تاں مرݨ دے بعد وی آدمی اندھا رہندے۔

## غارِ حرا
مادی دنیا ایہجی رڑھ ہے، جیندے اچ آخرت دی زندگی دے کنڈے یا پھلاں دے بیج سٹے ویندن۔ جے کہیں بندے نے شیطانی وسوسیاں دے تحت ایں زمین اچ کنڈیاں دی رڑھ رہائی ہے تاں آخرت اچ وی کنڈے چݨݨ، کنڈے تروڑݨ تے کنڈے کھاوݨ اوندا مقدر ہے تے کہیں بندے نے جے ایں مرزعۂِ آخرت اچ رسول اللہ ﷺ دے ارشاد دے مطابق تے اولیاء اللہ دی زندگی دے اعمال و وظائف دی روشنی اچ ایہجی کاشت کیتی ہے جیں کاشت دے نتیجے اچ سدا بہار درخت پھلدار پودے تے خوشنما باغات وجود اچ آندن تاں مرݨ دے بعد اوندا اثاثہ ایہے خوشنما باغات ہن۔ ڳال سدھی تے صاف ہے، ایں دنیا اچ اساں جو کجھ کریندے ہیں اوندے مطابق اساں جزا دے مستحق ہوندے ہیں یا عذاب ناک زندگی ساݙے اتے مسلط تھی ویندی ہے۔
حضور علیہ الصلوٰۃ والسلام دی حدیث دے مطابق، "مر ونڄو مرݨ توں پہلے" ایں ڳال دی تشریح ہے کہ ایں دنیا اچ رہندے ہوئے یعنی مٹی نال وجود اچ آوݨ والے حواس دے نال اے ڳال اساں ڄاݨ گھنوں تے سمجھ گھنوں کہ ایں دنیا دے بعد ٻئی زندگی دا دارومدار ساݙے اپݨے ذاتی اختیار تے عمل تے ہے۔ قرآن پاک نے اینہی ڳال کوں ول ول ارشاد کیتے، تفکر کرو، عقل و شعور نال کم گھنو، زمین تے کھنڈے ہوئے اللہ دے نشانیاں دا کھوج لاؤ، اپݨی تخلیق تے غور کرو کہ کیہڑی طرح وجود اچ آئے، کیہڑی طرح اللہ کریم نے حفاظت دے نال تہاکوں پرورش کیتا، پروان چڑھایا، تہاݙے اتے جوانی دا دور آیا، تہاکوں اللہ نے طاقت عطا کیتی، ایہجی طاقت کہ تساں اپݨے ارادے تے اختیار دے نال زمین تے بھڄݨ لڳے تے اوں ہی طاقت تے اختیار دے نال زمین دی ککھ اچوں تساں اپݨے کیتے وسائل تلاش کیتے، دریاواں اچ کشتیاں چلا ݙتے۔

علیٰ ہذا القیاس اللہ نے تہاکوں اتنی وݙی طاقت عطا کیتی کہ زمین تے کھنڈے ہوئے وسائل تہاݙی دسترس اچ آ ڳئے۔ ایہو بندہ جیہڑا ناقابل تذکرہ شئے ہئی، پیدائش دے بعد ایں قابل وی نہ ہئی کہ اپݨے ارادے نال حرکت کر سڳے۔ پاسا بدل سڳے یا ٻیھ سڳے۔ مکھی اݙا سڳے۔ ایں گوشت پوست دے لوتھڑے کوں اللہ نے اتنی سکت عطا کیتی کہ ایندے وجود توں تے ایندے اندر مخفی صلاحیتاں توں طرح طرح دے مصنوعات وجود اچ آ ڳئے۔
انسان جݙݨ بجلی دی تلاش اچ لڳ ڳیا تے اوں نے بجلی کوں تلاش کر گھدا تاں اللہ دی ہک تخلیق بجلی نال لکھاں تخلیقات وجود اچ آ ڳئے۔ جے بجلی دے ذَیلی تخلیقات کوں شمار کریجے تاں عقل گم تھی ویندی ہے۔ اللہ کریم نے فرمایا،
"میں احسن الخالقین ہاں" (سورة المؤمنون – آیت نمبر 14)۔ یعنی تخلیق کرݨ والیاں اچ بہترین خالق ہاں۔ اینکوں تساں ایویں سمجھ گھنو کہ بجلی دا خالق اللہ ہے۔ بجلی دے تمام ذَیلی تخلیقات ریڈیو، ٹی وی، وائرلیس تے ٻئے بے شمار چیزاں انسان دی تخلیق ہن۔ جے تک انسان نے اپݨے تخلیقی صلاحیتاں کوں استعمال نی کیتا، بجلی دے اندر طاقت لکی رہی تے جݙݨ انسان دے اندر جستجو نے پاسا بدلا تے او ہمہ تن متوجہ تھی کے بجلی دی تلاش اچ لڳ ڳیا تاں بجلی نے اپݨے اندر لکے ہوئے صلاحیتاں اوندے اتے ظاہر کر ݙتے تے لکی ہوئی ہر صلاحیت ہک تخلیق بݨ ڳئی۔

جݙݨ انسان مادّے دے اندر تفکر کریندے تاں اوں مادّے دی طاقت تے توانائی کوں اپݨے کیتے مفید بݨا گھندے یا ضرر رساں بݨا گھندے۔ مادی ترقی دے پس منظر اچ ہک ٻئی صلاحیت پوشیدہ ہے۔ جینکوں روح دا ناں ݙتا ویندے۔ مادّے دے اندروں جیہڑے صلاحیتاں آشکار تھیندے پئے ہن او دراصل اینہی روح دا ہک ہلکا جیہا عکس ہے۔ ہݨیں اساں عرض کیتا ہئی کہ انسان اپݨی زندگی اچ جو کجھ رہیندے اوہو کٹیندے۔ اوندی جیہڑی کمائی ہوندی ہے اوندے مطابق اونکوں صلہ ملدے۔ جے انسانی ذہن تفکر دے نال عظیم طاقت بجلی کوں تلاش کر سڳدے تاں انسان اپݨے اندر اوں اکھ کوں وی تلاش کر گھندے جیہڑی اکھ زماں و مکاں توں ماوراء ݙیکھدی ہے۔ جیہڑی اکھ دے سامݨے ایں زندگی تے مرݨ دے بعد دی زندگی دے درمیان حائل پردے معدوم تھی ویندن۔ ایہا او اکھ ہے جیندے نال اولیاء کرام باطنی وارِدات تے کیفیات دا مشاہدہ کریندن۔ ایہا او اکھ ہے جیہڑی کھل ونڄے تاں کشفُ القبور تھی ویندے۔ یعنی مرݨ والیاں دی روح نال آدمی ایں طرح گفتگو کر سڳدے جیں طرح عالم اسباب اچ رہندے ہوئے جسمانی خدوخال نال مرکب ݙو آدمی گفتگو کریندن۔ ایہا او اکھ ہے کہ جے ایں اکھ دی طاقت ٻئی ودھ ونڄے تاں اوندے سامݨے فرشتے آ ویندن۔ ایہا او اکھ ہے جیندی برکت نال اللہ دے دوست عرش تے اللہ تعالیٰ دا دیدار کریندن۔ ایں باطنی اکھ دا کھلݨا تے ایں باطنی اکھ دے سامݨے سب توں پہلے جیہڑی چیز آندی ہے اے او عالَم ہے جینکوں اساں عالمِ اَعراف یا موت دے بعد دی زندگی آہدے ہیں۔ یعنی گوشت پوست دے جسم توں رشتہ منقطع تھیوݨ دے بعد آدمی جیہڑی دنیا اچ قدم رکھدے، باطنی اکھ اوں دنیا کوں ݙیکھ گھندی ہے۔ جنّت اچ چلے ونڄݨا اوندے کیتے معمول بݨ ویندے۔ ایندے برعکس جے جسمانی زندگی اچ کہیں بندے نے اپݨی باطنی اکھ نی کھولی تاں اوندے اتے محرومی مسلط تھی ویندی ہے۔ مرݨ دے بعد وی اوندی نظر محدود رہندی ہے۔ جیں طرح بندہ ایں دنیا اچ دیوار دے پچھوں نی ݙیکھ سڳدا اونہی طرح اوں دنیا اچ وی او کوتاہ نظر رہندے۔ سوال اے ہے کہ اے باطنی نظر کیں طرح کھلے تے ایں نظر تے جیہڑا ڄالا تے ملا بݨ ڳئے اوندا آپریشن کیہڑی طرح تھیوے۔ ایندے کیتے حضور علیہ الصلوٰۃ و السلام دے وارث اولیاء اللہ نے اسباق بݨائے ہن۔ اے سارے اسباق رسول اللہ ﷺ دی غارِ حرا اچ تفکر دی پہلی سنت مراقبہ تے مبنی ہن۔

## الف کمپیوٹر
کہیں علم کوں سکھݨ کیتے اوندی الف ب پ نال واقفیت ہووݨا ضروری ہے۔ کوئی آدمی جے تک الف ب پ دا قاعدہ نی پڑھ گھندا، اردو زبان پڑھݨا لکھݨا نی سکھ سڳدا۔ جݙݨکہ اوندی مادری زبان وی اردو ہے۔ مادری زبان دے علاوہ ٻئی زبان وی اوں وقت سکھݨا ممکن ہے جݙݨ کوئی ابتدائی قاعدے توں واقف ہووے مثلاً انگریزی پڑھݨ لکھݨ تے اوندے اچ مہارت حاصل کرݨ کیتے "اے بی سی ڈی" پڑھݨا ضروری ہے۔ جے کوئی آدمی ابتدائی حروف جیہڑے آپس اچ مل کے لفظ بݨدن، نال واقف نہ ہووے اونکوں پڑھا لکھا آدمی نی اکھیج سڳدا۔ چاہے او ذہنی طور تے کتنا ہی ذہین ہووے جیں طرح ظاہری علوم سکھݨ کیتے قاعدہ پڑھݨا تے لکھݨا ضروری ہے تے جیں طرح قاعدے نال واقفیت ضروری ہے۔ روحانی علوم سکھݨ کیتے وی اللہ تعالیٰ دے بھیڄے ہوئے پیغمبراں تے پیغمبراں دے شاگرداں دا بݨایا ہویا قاعدہ پڑھݨا ضروری ہے۔ ظاہری علوم سکھݨ کیتے الف ب پ پڑھݨا ضروری ہے تے باطنی علوم سکھݨ کیتے طرزِ فکر تبدیل کرݨا ضروری ہے۔

روحانیت سکھݨ کیتے بغدادی قاعدہ یا گرائمر دی کوئی کتاب انسانی تاریخ اچ ہݨ تک نی چھپی۔ روحانی علم منتقل تھیندے، ایندی آسان مثال ٻال دے اندر ما دی زبان دا منتقل تھیوݨا ہے۔ کوئی ما مادری زبان سکھاوݨ کیتے ٻال کوں الف ب پ نی پڑھیندی۔ ٻال دے اندر طرزِ فکر اوہا ہوندی ہے جیہڑی ما پیؤ دی ہوندی ہے۔ ٻکری دا ٻچہ گھاہ کھاندے گوشت نی کھاندا۔ شیر دا ٻچہ گوشت کھاندے گھاہ نی کھاندا تے کبوتر دا ٻچہ نہ گھاہ کھاندے تے نہ گوشت کھاندے، داݨہ چڳدے۔ آدمی دا ٻال گوشت وی کھاندے، سبزی وی کھاندے، مٹی وی کھاندے، پتھر وی کھاندے، پاڑاں وی کھاندے، لکڑ وی کھاندے۔ پتھر توں مراد لوݨ ہے، لکڑ توں مراد او پاڑاں ہن جیہڑے لکڑ دی طرح ہوندن مثلاً ہلدر، دار چینی وغیرہ۔ آدمی دا ٻال اے ایں واسطے کھاندے کہ اوندے ماں پیؤ اے سب چیزاں کھاندن۔ آدمی دی طرح جے شیر دی وی ایہا غذا ہوندی تاں اوندے ٻالاں دی وی ایہا خوراک ہوندی۔ کھاوݨا پیوݨا شکار کرݨا تے زندگی دے ٻئے عوامل شیر دے ٻالاں کوں بغیر سکھے ہوئے منتقل تھیندن یعنی انہاں سب چیزاں کوں سکھݨ کیتے قاعدہ پڑھݨا ضروری نی۔ کوئی وی مخلوق جیہڑی ایں دنیا اچ موجود ہے اپݨی مادری زبان ڄاݨدی ہے تے ہک ٻئے کوں مادری زبان اچ اپݨی کیفیات توں مطلع کریندی ہے۔ ککڑ کوں جݙݨ اے خطرہ لاحق ہوندے کہ اوندے ٻالاں کوں ہل چا کے گھن ویسی تاں او ہک مخصوص آواز کڈھدی ہے تے سارے ٻال اوندے پراں اچ سمٹ ویندن۔ علیٰ ہذا القیاس ہر نوع اپݨی اپݨی زبان ڄاݨدی ہے تے اے زبان اوندی نسل اچ ٻولی تے سمجھی ویندی ہے پر ایندے نال نال گفتگو دا ہک ٻیا طریقہ وی ہے جیندے نال ہر شخص کہیں نہ کہیں وقت دوچار تھیندے تے ہر شخص ایں طریقے نال واقف ہے۔ اے طریقہ اشاریاں دی زبان ہے۔

آدمی دے اندر کوئی ایہجا کمپیوٹر نصب ہے جیہڑا اوندی زندگی دے مختلف مراحل اچ ہدایت ݙیندا پئے۔ کݙہیں او ایہجی ہدایت ݙیندے جیندے نال آدمی غم زدہ تھی ویندے۔ کݙہیں ایہجے ہدایات ملدن کہ او بغیر کہیں سبب دے خوش تھی ویندے۔ کݙہیں اونکوں پاݨی پیوݨ دی اطلاع ݙتی ویندی ہے، کݙہیں او کمپیوٹر اونکوں اے اطلاع فراہم کریندے کہ اعصاب اچ حرکت کرݨ دی صلاحیت نی رہی لہٰذا سمھ ونڄ۔ ستے آدمی کوں اے اطلاع ملدی ہے کہ ہݨ جے مزید کھٹ تے لیٹے رہیے تے شعوری حواس اچ داخل نہ تھئے تاں اعصاب منجمد تھی ویسن۔ لہٰذا فوراً اٹھی ونڄ تے حرکت شروع کر ݙے۔ جے تک کمپیوٹر کوئی اطلاع نی ݙیندا آدمی یا کوئی وی ذی روح کوئی کم نی کر سڳدا۔ ایندے اچ انسان، بھیݙ، ٻکری تے کہیں جانور دی یا نباتات و جمادات دی کوئی قید نی۔ سب دے اندر اے اطلاع ݙیوݨ والی مشین نصب ہے۔ اوں مشین دی ہک وݙی خصوصیت اے ہے کہ اے اوہا اطلاع فراہم کریندی ہے جیہڑی حالات تے وقت دے مطابق ہووے۔ اے کمپیوٹر آدمی دے اندر اوندی روح ہے۔ موجودات اچ جتنے ذی روح یا غیر ذی روح سمجھیجݨ والے مخلوقات ہن سب اچ ہک ہی طرح دا کمپیوٹر نصب ہے۔ انسان تے ٻئی مخلوق میں جے فرق ہے تاں صرف اے ہے کہ انسان دے علاوہ ٻئی کوئی مخلوق اوں کمپیوٹر دے علم توں ناواقف ہے۔ صرف انسان کوں اللہ کریم نے کمپیوٹر دا پورا علم سکھایا ہے۔

## روح دا لباس
انسان دی مجموعی زندگی تے غور کریجے تاں اے حقیقت سامݨے آندی ہے کہ زندگی دے سارے طرزاں تے زندگی کوں رواں دواں کرݨ والے سارے تقاضے، تمام احساسات و کیفیات، اطلاعات تے قائم ہن۔ کتھائیں ساکوں اطلاع ملدی ہے کہ سردی ہے۔ کتھائیں ساکوں اطلاع ملدی ہے کہ گرمی ہے، بکھ، تریھ، تکلیف، خوشی، محبت، نفرت، رحم، ظلم تے زندگی اچ کم آوݨ والے سارے دے سارے تقاضے اطلاعات دے اتے قائم ہن۔ جݙݨ اساں اے ݙیکھدے ہیں کہ زندگی اطلاعات دا مجموعہ ہے تاں اے تلاش کرݨا ضروری تھی ڳیا کہ اطلاعات دا منبع کیا ہے؟ ٻئی ڳال اے غور طلب ہے کہ اطلاع کیہڑی جاہ آ کے رکدی ہے تے ریسیونگ اسٹیشن جیہڑا اطلاعات قبول کریندے، کتھاں واقع ہے؟
، تریجھی ڳال اے ہے کہ اطلاعات اچ معانی پواوݨ والی ایجنسی کیہڑی ہے؟، چوتھی ڳال اے تحقیق طلب ہے کہ اطلاعات کوں معانی پواوݨ دے بعد مظاہرات کیہڑی مشین تے چھپدے پئے ہن؟
، پنجویں ڳال اے ہے کہ اوں چھپائی اچ جیہڑا مادہ کم کریندا پیا ہے او کیا ہے؟ تے چھیویں ڳال اے ہے کہ اطلاعات مختلف مراحل توں لنگھ کے جݙݨ مظہر بݨ ویندن تاں او کتھاں نیست و نابود تھی ویندن؟

روحانی علوم دی پہلی کتاب اچ اے ڳال سمجھاوݨ دی کوشش کیتی ویندی ہے کہ گوشت پوست نال مرکب تے رڳاں پٹھیاں نال بݨا ہویا پتلا اصل انسان نی بلکہ گوشت پوست دا جسم اصل انسان دا لباس ہے۔ جیں طرح گوشت پوست دی حفاظت کیتے اساں اُن دا، کھل دا، کپاہ یا ٻئے چیزاں دا لباس پیندے ہیں، اونہی طرح اصل انسان (ساݙی روح) گوشت پوست دا لباس بݨیندے۔ گوشت پوست دا جسم محض ہک لباس ہے تے جیہڑی ہستی کوں اللہ کریم نے انسان آکھے اونکوں عرف عام اچ "روح" دا ناں ݙتا ڳئے۔ قاعدے تے قانون دے مطابق جے کوئی بندہ روحانی علوم سکھݨا چاہندے تاں اوندے اندر اے یقین راسخ ہووݨا ضروری ہے کہ گوشت پوست دا جسم مفروضہ تے فکشن ہے۔ جݙݨ اے یقین پختہ تھی ویندے کہ گوشت پوست دا جسم لباس ہے فکشن ہے، فنا تھیوݨ والا ہے تاں قدرتی طور تے مفروضہ حواس توں ذہن دور تھیوݨ لڳدے تے جݙݨ مفروضہ زندگی توں ذہن پلٹدے تاں حقیقت دی طرف سفر شروع تھی ویندے۔ ایں واسطے کہ حقیقت تے مفروضہ ݙوہیں چیزاں ہک مرکز تے جمع نی تھیندے۔ مفروضہ حواس تے مفروضہ چیزاں بدلدے رہندن، ترٹدے تے کھنڈدے رہندن۔ فنا تھیندے رہندن پر حقیقت نہ بدلدی ہے، نہ ترٹدی ہے، نہ کھنڈدی ہے تے نہ فنا تھیںدی ہے۔ حقیقت جیہڑی قائم بالذّات ہے، حقیقت جیہڑی اپنے مرکز تے مستقل طور تے رواں دواں ہے۔ اوں انسان دی تلاش نال سامݨے آندی ہے جینکوں قرآن نے "روح" آکھے۔ پر روح دے وی مدارج ہن۔ لاعلمی دی بنا تے روح کوں وی ہک ایہجا ہی آدمی یا انسان سمجھا ویندے جیویں گوشت پوست دا انسان۔ اساں ݙیکھدے ہیں کہ روح ہک ایہجی حقیقت ہے جیہڑی جزوِ لا تجزاء ہے، جیہڑی اپݨی ذات دے نال وابستہ تے پیوست ہے تے قائم ہے۔ روح دی اپݨی ہک صفَت ہے۔ او اے کہ روح ہر آن ہر لمحہ متحرّک رہندی ہے تے قائم بالذّات رہندے ہوئے طرح طرح دے روپ اچ مظہر بݨدی رہندی ہے۔ روح دا ہک وݙا وصف اے ہے کہ مفروضہ تے فکشن حواس اچ کݙہیں سامݨے نی آندی البتہ مفروضہ تے فکشن حواس کوں اپݨے کیتے لباس دے طور تے استعمال کریندی ہے۔ لیکن چونکہ ہر لمحہ ہر آن متحرّک رہݨا اوندا ہک وصف ہے ایں واسطے او کݙہیں انسانی لباس اچ جلوہ گر تھیندی ہے، کݙہیں ٻکری دے لباس اچ، کݙہیں جنّات دے لباس اچ تے کݙہیں فرشتیاں دے لباس اچ جلوہ گر تھیندی ہے۔

روحانی سائنسداناں نے زمین تے تقریباً ساڈھے یارہاں ہزار نوعاں دی نشاندہی کیتی ہے تے ہر نوع روح دا ہک جزو ہے۔ روح دی ہک تعریف اے ہے کہ ہک طرف نوعی لباس اپݨے کیتے منتخب کریندی ہے تے ٻئے پاسے اوں نوع دے افراد دی حیثیت اچ مختلف لباس اختراع کریندی رہندی ہے۔ روح دی ایں کارکردگی کوں ڄاݨݨ کیتے اساں آکھ سڳدے ہیں کہ روح دا نوعی لباس نیگیٹیو ہے تے نوعاں دے افراد اوں نیگیٹیو دا Positive ہن۔ اے عجیب و غریب نظام ہے کہ روح، نوع دا لباس تے
نوع دے افراد دا لباس بݨیندی رہندی ہے تے اے لباس سوتر تے اُن دے لباساں دی طرح خستہ تھیںدے رہندن۔ اینکوں سمجھݨا کوئی زیادہ مشکل ڳال نی۔

اصل انسان یا روح جݙݨ لباس دی ابتدا کریندی ہے تاں لباس ساکوں ہک خوبصورت نرم و نازک تے معصوم صورت ٻال اچ نظر آندے تے ول اے لباس ہر آن تے ہر لمحہ بدلدا رہندے۔ ہر آن ہک لباس لہندے تے ہک لباس بݨدے۔ لباس دے لہݨ تے بݨݨ اچ لباس اچ تغیّر واقع تھیندے، کتھائیں سیاہی ودھ ویندی ہے، کتھائیں سیاہی گھٹ ویندی ہے، تصویر ہک ہے مشین وی ہک ہے، چھپائی وی ہک ہے لیکن ہر تصویر دے Impression اچ کجھ نہ کچھ فرق پئے ویندے۔ بتدریج لباس تبدیل تھیندے تھیندے ایں حال کوں پہنچ ویندے کہ اوندے اچ مزید کوئی سکت باقی نی رہندی تے اے لباس ختم تھی ویندے، سکت نہ رہݨ کوں اساں ٻڈھیپے دے ناں نال یاد کریندے ہیں۔ اے قانون ایں واسطے بیان کیتا ڳئے کہ ڳال پوری طرح سامݨے آ ونڄے تے اساں سمجھ گھنوں کہ روح ہر آن ہر لمحہ متحرّک رہندی ہے۔ تے ہر آن تے ہر لمحے دی حرکت دراصل روح دا ہک لباس ہے۔ ایہو لباس ساکوں مظاہراتی طور تے شکل و صورت اچ نظر آندے۔

## مٹی دا شیر
جیں طرح روح دے لباس یعنی رڳاں، پٹھیاں، ہݙیاں تے گوشت نال مرکب آدمی کوں انسان سمجھا ویندے تے اوں آدمی اچ طرح طرح دے خدوخال ساکوں نظر آندن بالکل اونہی طرح روح دے اندر وی خدوخال موجود ہن۔ جسم انسانی کیتے جݙݨ لباس بݨایا ویندے تاں اے ڳال ساݙے پیش نظر رہندی ہے کہ جسم دے زیادہ توں زیادہ حصے کڄے ونڄن جیویں قمیض شلوار۔ ایندے برعکس روح جݙݨ لباس بݨیندی ہے تاں او لباس مکمل ہوندے۔ مکمل ہووݨ توں مراد اے ہے کہ روح دی شکل جیں طرح دے خدوخال اچ موجود ہے انہی مکمل خدوخال دے نال لباس بݨدے۔
### مثال
مٹی دے شیر تے رنگ کر ݙیویجے تاں اساں اونکوں شیر ہی آہدے ہیں۔ ہک مٹی دا شیر رنگ دے بغیر ہے تے ایہو مٹی دا شیر رنگین ہے۔ پر شیر دے اتے رنگ کیتا ویندے تاں اے رنگ شیر دے اتے غالب آ ویندے مثلاً کن تے، اکھیاں تے، پیراں تے، ڈڈھ تے، پینٹ شدہ شیر کوں وی اساں شیر آہدے ہیں۔ روح جݙݨ لباس بݨیندی ہے تاں اپݨے خدوخال تے نقش و نگار دے مطابق پورا لباس تیار کریندی ہے۔ خدوخال اچ جیں طرح دا نک ہوسی، جیں طرح دے کن ہوسن، جیں طرح دے پیر ہوسن، جیں طرح دا سر ہوسی، اونہی مناسبت نال جسمانی لباس تخلیق تھیندا رہندے۔ ہݨ اساں ایویں آکھسوں کہ گوشت دا جسم روح دا اِختراع کردہ ہک رنگ ہے یعنی روح جیہڑی مکمل خدوخال تے نقش و نگار دے نال قائم ہے اوندے اتے ہک رنگ آ ڳیا یعنی رنگ روح دا لباس ہے۔ ایہے رنگ روح دے اتے مختلف پرت ہن۔ اتھاں ہک ڳال ݙسا ݙیوݨا ضروری ہے کہ جیں طرح جسمِ انسانی پرت در پرت موجود ہے اوں طرح روح وی بے شمار پرتاں دا مجموعہ ہے۔ روح دا ہر پرت مجسم نقش و نگار دے نال متحرّک ہے۔ ہک لمحے دا کھربواں حصّہ وی ایہجا نی جیندے اچ حرکت ساکت تھی ویندی ہے۔ جے لمحے دے کھربویں حصے اچ وی روح ساکت تھی ونڄے تاں سارا نظام درہم برہم تھی ویسی۔

کائنات اچ جتنے اشیاء موجود ہن او زمین دے اتے ہوون، زمین دے اندر ہوون، آسمانی مخلوق ہووے، ست آسمان ہوون، عرش و کرسی ہووے، ہر شئے اچ روح موجود ہے تے جیہڑی چیز ساکوں ظاہر اکھیاں نال یا صفاتی اکھیاں نال نظردی ہے او سب روح دا لباس ہے۔ جݙݨ اساں کبوتر کوں ݙیکھدے ہیں تاں کبوتر دی پوزیشن وی اوہا ہے جیہڑی آدمی دی ہے۔ جیں طرح روح آدمی دے خدوخال دے مطابق لباس بݨا کے اپݨا مظاہرہ کریندی ہے، جیں طرح روح نکلݨ دے بعد آدمی دی کوئی حیثیت برقرار نی رہندی، اونہی طرح کبوتر دے اندروں روح نکلݨ دے بعد کبوتر دی کوئی حیثیت باقی نی رہندی۔ جسم انسانی توں روح جے اپݨا رشتہ منقطع کر گھنے تاں اے جسم منتشر تھی ویندے تے منتشر تھی کے مٹی دے ذرّات اچ تبدیل تھی ویندے۔ جیں جسم کوں اساں کبوتر، ناہر یا باندر دے ناں نال ڄاݨدے ہیں او انسانی جسم توں مختلف نی ہوندا۔ انسان دی طرح ہر جسم منتشر تھی کے مٹی دے ذرّات اچ تبدیل تھی ویندے۔
### قانون
روح ہک ایہجا مادہ ہے جیندے اندر پورے پورے خدوخال موجود ہن۔ خدوخال دی اے موجودگی دراصل روح دی صلاحیت دی نشان دہی ہے۔ روح ہک مشین ہے یا ہک ایہجا کمپیوٹر ہے جیندے بے شمار ڈائیاں ہن۔ مختلف ڈائیاں اچ جݙݨ مسالہ پوندے تاں ڈائی دے مطابق نویں نویں لباس اچ نویں نویں صورتاں مظہر بݨ کے ساݙے سامݨے آ ویندن۔ کبوتر دی شکل و صورت دی ڈائی اچ پلاسٹک دا مسالہ سٹیجے تاں کبوتر بݨسی۔ پھل دی ڈائی اچ مسالہ سٹیجے تاں پھُل بݨسی، علیٰ ہذالقیاس ڈائیاں مختلف ہن مسالہ ہک ہے۔ پر اوں مسالے دی بنیاد تے ہر شکل مختلف بݨدی پئی ہے۔ ڈائی دے اتے جے غور کریجے تاں اے ڳال بالکل سامݨے دی ہے کہ کبوتر دی ڈائی اچ تے ٻلی دی ڈائی اچ ہک نمایاں فرق ہے۔ اوں نمایاں فرق کوں قرآن "مقداراں" دا ناں ݙیندے، (سورۃ الأعلیٰ – آیت نمبر 3)، یعنی ہر ڈائی مختلف تے معیّن مقداراں نال بݨی ہوئی ہے تے اے معیّن مقداراں باوجود ہک ہووݨ دے الڳ الڳ ہن۔ ایندے کیتے شکل و صورت اچ اختلاف واقع تھیندا رہندے۔ ڈائی جیہڑی چیز یا مسالے نال بݨی ہے او وی ہک ہے تے ڈائی دے اندر جیہڑا مسالہ سٹیا ڳئے او وی ہک ہے لیکن ڈائی بذات خود مختلف ہے۔ اے اختلاف ہی مختلف شکل و صورت دا سبب بݨدے۔ ہک طرح دے مقداراں نال ہک نوع تخلیق تھی ویندی ہے۔ اوں نوع دے اندر معیّن مقداراں اچ جݙݨ ردّ و بدل تھیندے تاں افراد وجود اچ آندن۔ نوع دے معیّن مقداراں جݙݨ آدم دے رنگ اچ جلوہ افروز تھیندن تاں آدم دی صورت سامݨے آ ویندی ہے۔ آدم جنہاں مقداراں دا ناں ہے، جݙݨ انہاں مقداراں اچ ہیجان پیدا تھیا تے ہیجان دی وجہ کولوں مقداراں اچ ترٹ بھڄ واقع تھئی تاں مقداراں دا توازن بدل ڳیا۔ مقداراں دا توازن بدلݨا اے معنی رکھدے کہ نویں مقداراں وجود اچ آ ڳئے، جیویں ہی مقداراں اچ ہیجان پیدا تھیا تے اوں ہیجان نال مقداراں اچ ردّ و بدل تھیا، نتیجے اچ حوّا دا وجود ابّا آدم دے سامݨے آ ڳیا۔

ہݨ مقداراں دے ݙو رخ متعیّن تھی ڳئے۔ باوجود ایندے کہ مقداراں اچ ردّ و بدل واقع تھیا، جݙݨ اوں ردّ و بدل دے نتیجے اچ کوئی صورت وجود اچ آئی تاں اوں صورت دے اندر وی مقداراں معیّن تھی ڳئے۔ مقداراں معیّن تھیوݨ دا مطلب اے ہے کہ ڈائی دے اندر مخصوص طاقت، مخصوص وزن، مخصوص رنگ دے مقداراں جمع تھی ونڄن تاں ہک خوبصورت تصویر بݨدی ہے جیندا ناں آدم ہے تے جے اوں ڈائی اچ ایہجے مقداراں جمع تھی ونڄن جیندا رنگ قدرے مختلف ہووے، وزن ݙو گنا ول وزن گھٹ یا قدرے زیادہ ہووے اوں صورت دا ناں عورت ہے۔ ڈائی دے اندر جیہڑا مسالہ سٹیا ویندے او وی ہک ہے پر مقداراں اچ ردّ و بدل تھیندا رہندے تے مقداراں دے ردّ و بدل نال نویں نویں شکلاں وجود اچ آندے رہندن۔ اللہ کریم نے ارشاد فرمایا ہے کہ پاک تے بلند مرتّبہ ہے او ذات جیں نے تخلیق کیتا معیّن مقداراں نال تے ول انہاں مقداراں توں مرکب مخلوق کوں زینت بخشی تے اوں مخلوق کوں ہک رنگ ݙتا۔ زمین تے رنگ رنگ دی مخلوق دے اندر ہک معیّن چیز پاتی جیہڑی مَیٹر (Matter) ہے تے جیہڑی چیز الڳ الڳ کریندی ہے او مقداراں ہن تے انہاں مقداراں کوں اساں رنگ نال تشبیہ ݙیندے ہیں۔ رنگاں اچ ردّ و بدل، شکل و صورت دا باعث بݨدے۔ جیں طرح معیّن مقداراں نال صورت بݨدی ہے تے مختلف شکلاں ساݙے سامݨے آندن۔ اونہی طرح معیّن مقداراں نال ساݙے اندر حواس بݨدن، جے تک حواس معیّن مقداراں تے قائم ہن۔ صحت مند ہن تے حواس دے اندر مقداراں گھٹ یا ودھ ہوون تاں حواس غیر صحت مند تھی ویندن۔

## ٻارہاں کھرب کل پرزے
مختصر طور تے زندگی دا تذکرہ کریجے تاں اے آکھݨا مناسب ہے کہ زندگی جذبات نال عبارت ہے تے زندگی دے بے شمار جذبات حواس دے دوش تے سفر کریندے پئے ہن۔ انہاں جذبات کوں کنٹرول کرݨا حواس دے ذریعے ہی ممکن ہے۔ 
### مثال
ہک آدمی کوں تریھ لڳی۔ تریھ ہک تقاضا ہے، تریھ دے تقاضے کوں پورا کرݨ کیتے حواس ساݙی رہنمائی کریندن۔ حواس ساکوں ݙسیندن کہ اے پاݨی گرم ہے۔ اے پاݨی سرد ہے، اے پاݨی کوڑا ہے یا اے پاݨی مٹھا ہے۔ تریھ دا تقاضہ پاݨی پیوݨ نال پورا تھیندے۔ پاݨی دی پہچاݨ وی حواس دے ذریعے ممکن ہے۔ ہک تقاضہ تریھ ہے، ہک تقاضہ بکھ ہے۔ کہیں کوں چاہݨا ہک الڳ تقاضہ ہے تے آدمی دے اندر اے تقاضہ پیدا تھیوݨا کہ کوئی میکوں وی چاہوے، الڳ تقاضہ ہے۔ انہاں تقاضیاں کوں ہک جاہ جمع کر گھنیجے تاں ایندا ناں زندگی ہے تے جݙݨ انہاں کوں الڳ الڳ کر کے ݙٹھا تے سمجھا ونڄے تاں اے ڳال معلوم تھیندی ہے کہ ہر تقاضہ ایں واسطے الڳ الڳ ہے کہ تقاضیاں دے اندر مقداراں الڳ الڳ کم کریندے پئے ہن۔ تریھ دے تقاضے اچ جیہڑے مقداراں کم کریندے پن او بکھ دے تقاضے اچ موجود نی ایں واسطے صرف پاݨی پی کے بکھ دا تقاضہ رفع نی تھیندا۔ بکھ دے اندر جیہڑے مقداراں کم کریندے پن، اوندی اپݨی الڳ ہک حیثیت ہے۔ ایہا وجہ ہے کہ صرف کجھ کھا کے تریھ دا تقاضہ پورا نی تھیندا۔

حواس الڳ الڳ تقاضیاں کوں ڄاݨدن، سمجھدن، انسانی زندگی اچ ہک تقاضہ محبت ہے۔ محبت ہک ایہجا مجموعی تقاضہ ہے جیندے بغیر زندگی ادھوری تے نامکمل رہندی ہے۔ حواس محبت دے ایں تقاضے کوں الڳ الڳ حیثیت ݙیندن مثلاً اے کہ حواس ساکوں ݙسیندن کہ اے خاتون میݙی بیوی ہے تے اے چھوکری دھی ہے تے اے خاتون ساݙی ما ہے۔ جݙݨ اساں محبت دا ناں گھندے ہیں تاں محبت دا مجموعی مفہوم ساݙے ذہن اچ کہیں دا چاہݨا آندے پر جݙݨ حواس دے ذریعے محبت کوں سمجھدے ہیں تاں محبت دا مفہوم بدل ویندے۔ ہک عورت ہر حال اچ عورت ہے پر حواس اوں عورت کوں الڳ الڳ تقسیم کر ݙیندن۔ حواس ساکوں ݙسیندن کہ اے عورت ساݙی بھیݨ ہے، اے عورت ساݙی دھی ہے، اے عورت ساݙی ما ہے تے اے عورت ساݙی بیوی ہے۔ بحیثیت عورت و مرد سب اچ قدراں مشترک ہن پر حواس ساکوں ݙسیندن کہ مشترک قدراں اچ وی ہک ضابطہ تے قانون ہے۔

ݙسݨا اے مقصود ہے کہ انسانی زندگی جیہڑی بنیاد تے قائم ہے اوندے ݙو پیر یا ݙو ستون ہن۔ ہک پیر یا ستون جذبہ ہے تے ہک پیر یا ستون حواس ہن۔ جے تک آدمی جذبات دے دائرۂِ کار اچ رہندے۔ اوں وقت تک اوندی حیثیت ٻئے حیوانات توں الڳ نی تے جݙݨ انہاں جذبات کوں او انسانی حواس دے ذریعے سمجھدے تے جذبات دی تکمیل اچ حواس دا سہارا گھندے تاں او حیوانات توں الڳ تھی ویندے۔ جذبات تے حواس دا اشتراک انساناں دی طرح حیواناں اچ وی موجود ہے پر فرق اے ہے کہ ہک ٻکری یا ایک ڳاں انساناں دی طرح حواس اچ معنی نی پوا سڳدی۔ اوندا علم زندگی کوں قائم رکھݨ دے ضروریات پوری کرݨ تک محدود ہے۔ او صرف اتنا ڄاݨدی ہے کہ پاݨی پیوݨ نال تریھ وسمدی ہے، پتر کھاوݨ نال بکھ رفع تھیندی ہے، ایں ڳال نال اونکوں کوئی غرض نی کہ پاݨی کیندا ہے۔ اوندے اندر زندگی قائم رکھݨ کیتے ہک تقاضہ ہوندے تے او تقاضہ پورا کر گھندی ہے۔ ایندے برعکس انسان دے اندر زندگی کوں قائم رکھݨ کیتے جݙݨ تقاضہ ابھردے تاں او حواس دے ذریعے اے ڳال سمجھدے کہ اے تقاضا کیہڑی طرح پورا کیتا ویندے۔ کیونکہ انسان کوں اللہ کریم نے حواس دا مخصوص علم عطا کیتے ایں واسطے انسان ٻئی مخلوق دے مقابلے اچ ممتاز تھی ڳئے تے اے ممتاز تھیوݨا ہی مکلف ہووݨا ہے۔
اے ڳال واضح طور تے سامݨے آ ڳئی ہے کہ زندگی قائم رکھݨ کیتے اللہ کریم دی تمام مخلوق اچ تقاضے یکساں ہن۔ آدمی کوں وی بکھ لڳدی ہے، ٻکری تے ٻلی کوں وی بکھ لڳدی ہے۔ تریھ آدمی کوں وی لڳدی ہے تے تریھ ٻئے حیوانات کوں وی لڳدی ہے۔ ݙوہیں بکھ تے تریھ دے تقاضے کوں پورا کریندن۔ پر انسان تقاضیاں تے حواس دی حیثیت توں واقف ہے۔ اے وقوف ہی انسان کوں شرف دے درجے تے فائز کریندے۔ حواس دے قانون توں واقف تھیوݨا روحانی سفر دی ابتدا ہے۔

انسان دے اندر ٻارہاں کھرب کَل پرزیاں نال مشین کم کریندی پئی ہے۔ کجھ کَل پرزے ایہجے ہن جیہڑے حواس بݨیندن، کجھ کَل پرزے ایہجے ہن جیہڑے جذبات دی تخلیق کریندن۔ انسان کوں اللہ کریم نے اے علم عطا کیتے کہ جے او چاہے تاں ڄاݨ گھندے کہ اوندے اندر نصب شدہ مشین اچ اے کَل پرزے کیں طرح فٹ ہن تے انہاں دے ذریعے جذبات تے حواس کیہڑی طرح بݨدن۔ جذبات تے حواس دے اعتبار نال انسان تے تمام حیوانات ہک صف اچ کھڑے ہن پر ٻکری دے اندر اے صلاحیت نی کہ او حواس بݨاوݨ دی مشین یا حواس بݨاوݨ دے کَل پرزیاں کوں سمجھ سڳے۔ جے کوئی انسان ٻکری دی طرح اپݨے اندر نصب شدہ ایں کائناتی نظام کوں نی سمجھدا تاں اوندی حیثیت ٻلی تے کتے توں ودھ نی۔ ایں واسطے کہ بکھ کتے کوں وی لڳدی ہے، پیٹ کتا وی بھریندے۔ بکھ آدمی کوں وی لڳدی ہے۔ ڈڈھ آدمی وی بھریندے، تریھ چوہے کوں وی لڳدی ہے، تریھ آدمی کوں وی لڳدی ہے، پاݨی آدمی وی پیندے۔ جبلّی طور تے ہک آدمی وی اپݨی اولاد دی پرورش کریندے، اپݨی اولاد نال محبت کریندے، اپݨی اولاد دی تربیت کریندے بالکل اونہی طرح ٻلی وی اپݨی اولاد نال محبت کریندی ہے، اولاد دی پرورش کریندی ہے۔ اپݨی اولاد کوں کھیر پلیندی ہے تے زندگی گزارݨ کیتے تمام ضروری ڳالہیں نال آگاہ کر کے ٻچیاں دی تربیت کریندی ہے۔ روحانی نقطہ نظر نال جے کوئی آدمی سب کجھ اوہے کم کریندے جیہڑے ہک ٻلی کریندی ہے تاں اوندی حیثیت ٻلی دے برابر ہے تے اونکوں ٻلی توں افضل قرار نی ݙیویج سڳدا۔ کوئی انسان ٻی کتے، چوہے توں ایں واسطے افضل ہے کہ اللہ کریم نے اونکوں اپݨے اندر نصب شدہ مشین یا کمپیوٹر دا علم سکھا ݙتے۔

## اللہ تے آدم
جذبات دے اندر رہندے ہوئے تقاضے پورے کرݨا جبلّت ہے تے جذبات تے حواس کوں الڳ الڳ سمجھݨا تے جذبات تے حواس دے مفہوم توں باخبر تھیوݨا خود آگاہی ہے۔ خود آگاہی فطرت ہے۔ جبلّت بدلدی رہندی ہے۔ فطرت اچ تغیّر تے تبدل واقع نی تھیندا۔ اللہ کریم نے جیہڑی چیز کوں جیہڑی فطرت تے پیدا کر ݙتے اوندے اچ تبدیلی واقع نی تھیندی۔ انسان کوں ٻئے حیوانات تے ٻئی مخلوقات توں ممتاز کر کے اللہ نے علم دی صفات دا علم عطا فرمایا۔ یعنی اللہ نے اپݨی یکجائی صفات آدم کوں سکھا ݙتے۔ یکجائی صفات توں مراد اے ہے کہ اللہ کریم نے جیں حد تک تے جیں قدر مناسب سمجھا آدم کوں اپݨی تخلیقی صفات دا علم عطا کر ݙتا۔ اللہ دے اَسماء، اللہ دی صفات ہن، کیونکہ اللہ خالقِ کائنات ہے ایں واسطے اللہ دی ہر صفَت اللہ کریم نال ہم رشتہ ہے۔ ایندا مطلب اے تھیا کہ اللہ نے اپݨے انہاں صفات دے او علوم آدم کوں سکھا ݙتے جنہاں صفات دے اتے کائنات دی تخلیق وجود اچ آئی، اے ایں واسطے تھیا کہ خالق چاہندے کہ میکوں سنڄاݨیا ونڄے۔ سنڄاݨݨ کیتے ضروری ہے کہ آدم خالق دی صفات دا علم رکھدا ہووے۔ صفات دا اے علم اللہ نے ٻئے مخلوقات، فرشتیاں کوں وی عطا کیتا پر تخلیقی صفات دے جیہڑے علوم اللہ نے آدم کوں عطا کیتے او فرشتیاں کوں نی ݙسے۔ مفہوم اے نکلا کہ آدم دی فضیلت ایں بنیاد تے ہے کہ او اللہ دے تخلیقی صفات توں واقف ہے، کیونکہ اللہ نے اینکوں اپݨی صفات دا علم عطا کر ݙتے ایں واسطے اے انہاں صفات کوں ڄاݨݨ دے بعد اللہ تک رسائی حاصل کر گھندے۔ ایندا مطلب اے نی کہ اللہ دی ٻئی مخلوق اللہ کوں نی ڄاݨدی۔ اللہ دی ٻئی مخلوق وی ایں ڳال توں واقف ہے کہ ساݙا پیدا کرݨ والا اللہ ہے تے اوہو ساکوں زندہ رکھے ہوئے ہے تے اوں نے ہی ساݙے کیتے وسائل فراہم کیتے ہن۔

ڄاݨݨ دے ݙو طرزاں ہن۔ ہک طرز اے ہے کہ ہک آدمی ٻئے آدمی کوں ڄاݨدے کہ فلاݨاں آدمی دنیا اچ موجود ہے۔ کہیں حد تک اوندی صفات توں واقف ہے۔ ٻیا آدمی اوں آدمی توں متعارف وی ہے تے اونکوں اوندی قربت وی حاصل ہے۔ قربت دی وجہ توں او اونکوں ݙیکھدا وی ہے۔ اوندی ڳال وی سݨدے تے اوندے سامݨے اپݨے معروضات وی پیش کریندے۔ تمام مخلوق پہلی طرز توں واقف ہے، پر مخلوق آدم چونکہ اللہ دی صفات دا علم رکھدی ہے ایں واسطے او اللہ نال قربت حاصل کر کے اللہ دا عرفان حاصل کر گھندی ہے۔ عرفان توں مراد محض لفظی عرفان نی۔ عرفان توں مراد اے ہے کہ اونکوں ایں ڳال دا یقین حاصل تھی ویندے کہ  میں مخلوق ہاں تے میکوں پیدا کرݨ والا اللہ میݙا خالق ہے تے ایں یقین دے بعد او اللہ کوں ݙیکھدے۔ اللہ دی آواز سݨدے۔ اللہ کوں محسوس کریندے۔ اللہ نال گفتگو کریندے۔ اللہ جݙݨ اونکوں  کجھ آکھدے تاں اوندی گفتگو سݨ کے سرشاری دی کیفیّت اچ اوندی تکمیل کریندے۔ او اے ڳال ڄاݨ گھندے کہ میݙا وجود اللہ دے رحم و کرم تے اللہ دی محبت تے قائم ہے۔ اوندے ذہن اچ اے ڳال پوری طرح قائم تھی ویندی ہے کہ میݙی زندگی اچ ہر حرکت تے میݙی زندگی دا ہر عمل ایں بنیاد تے قائم ہے کہ میکوں اللہ نے سنبھالا ہویا ہے۔ او اے وی ڄاݨ گھندے کہ میکوں اللہ نے کیہڑی مشیئت دے تحت پیدا کیتے؟ میݙی پیدائش دی غرض و غایت کیا ہے؟ پیدا تھیوݨ توں پہلے میں کیہڑے عالَم اچ موجود ہم تے مرݨ دے بعد میں کیہڑے عالَم اچ منتقل تھی ویساں۔ او ایں ڳال توں باخبر تھی ویندے کہ فرشتے اوندے مسجود ہن، یعنی اوندے سامݨے او سارا نقشہ آ ویندے جیندا تذکرہ قرآن نے "انی جاعل فی الارض خلیفہ" (سورۃ البقرہ – آیت نمبر 30) اچ کیتے۔

اے ڳال ٻہوں زیادہ غور طلب ہے کہ آدم دی اولاد آدم ہے تے آدم کی اولاد بحیثیت آدم دے ایں ڳال دا مشاہدہ کر سڳدی ہے جنہاں مشاہدات توں آدم گزرا ہے۔ جے آدم زاد ایں ڳال دا مشاہدہ نہ کرے جیہڑی حالت دا مشاہدہ آدم نے کیتے یعنی خود کوں فرشتیاں دا مسجود ݙیکھݨا، اللہ تے فرشتیاں دے درمیان مکالمہ تھیوݨا، اللہ کریم دا اے ارشاد فرماوݨا کہ اساں آدم کوں اپݨے تمام صفات دا علم سکھا ݙتے تے فرشتیاں دا اے آکھݨا کہ اساں صرف اوں حد تک واقف ہیں جیہڑی حد تک تساں ساکوں عطا فرما ݙتے۔ اے تمام فلم جے آدم زاد بندے دے سامݨے نہ آوے تاں او ہرگز آدم دی اولاد سݙیجݨ دا مستحق نی۔ اوندی حیثیت اوں آدم دی ہرگز نی جیں آدم دے بارے اچ اللہ تعالیٰ نے ارشاد فرمایا ہے کہ اے میݙا نائب تے خلیفہ ہے، اے اوندے اختیارات استعمال کرݨ تے قدرت نی رکھدا تاں او ہرگز نائب نی۔ ایں تمام گفتگو دا اجمال اے تھیا کہ آدم زاد جے ازل اچ ایں واقعے توں واقف نی تے انہاں واقعات کوں ایں زندگی اچ نی ݙیکھدا جنہاں دی بنیاد تے آدم کوں نائب تے خلیفہ بݨایا ڳیا ہے تاں او آدم دی صف اچ شمار نی تھیندا تے جے چھک تاݨ کے محض شکل و صورت دی بنیاد تے اونکوں آدم زاد آکھ وی ݙیویجے تاں اونکوں ناخلف اولاد توں زیادہ کوئی حیثیت نی ݙیویج سڳدی۔ ایں واسطے کہ او اپݨے پیؤ دے ورثے توں محروم ہے۔ پیؤ دے ورثے توں محروم اولاد ناخلف ہوندی ہے، بدنصیب ہوندی ہے، مفلوک الحال ہوندی ہے۔ 

ٻئی صورت اے ہے کہ جے کوئی بندہ اللہ دے اَسماء دا علم نی ڄاݨدا تاں او اللہ دا نائب نی۔ آدم زاد کوں ٻئی مخلوقات تے جیہڑا شرف حاصل ہے اوندی وجہ صرف اے ہے کہ آدم زاد اللہ دے اَسماء دا علم ڄاݨدے تے اوں علم دی بنیاد تے او اللہ دا نائب ہے۔ چونکہ آدم اللہ دا نائب ہے ایں واسطے او اللہ دے اختیارات استعمال کر سڳدے۔ اللہ دے اختیارات بحیثیت خالقِ کائنات دے او اختیارات ہن جنہاں کوں تخلیقی اختیارات آکھا ویندے۔ اللہ نے اپݨے کیتے ارشاد فرمائے کہ میں احسن الخالقین ہاں یعنی میں تخلیق کرݨ والا ہاں،  میں بہترین خالق ہاں۔ آیت مبارکہ توں اے ڳال پوری طرح ثابت تھی ویندی ہے کہ اللہ تخلیق کرݨ والیاں اچ بہترین خالق ہے یعنی اللہ نے بندیاں کوں وی تخلیقی صلاحیتاں منتقل کیتن۔ اے تمام صلاحیتاں او اَسماء ہن جنہاں دے بارے اچ خالقِ کائنات نے ارشاد فرمایا، "وَعَلَّمَ آدَمَ الْاَسماء كُلَّهَا (سورۃ البقرہ – آیت نمبر 31)، تے اساں آدم کوں تمام اَسماء دا علم سکھا ݙتا۔" علم الاَسماء توں مراد کائنات اچ او تخلیقی فارمولے ہن جنہاں تخلیقی فارمولیاں نال اے کائنات وجود اچ آئی ہے۔

## قالو بلٰی
مذہبی دانشور آہدن کہ آدمی اللہ دی آواز نی سݨ سڳدا۔ ہک وݙا گروہ ایہجا وی ہے جیہڑا ایں ڳال تے یقین رکھدے کہ اللہ کوں ݙیکھݨا وی ممکن نی۔ ایں دنیائے ناپیدا کنار اچ ایہجے لوگ وی موجود ہن جیہڑے روحانی قدراں کوں مفروضہ (Fiction) تے قوتِ متخیّلہ قرار ݙیندن۔ ایندے نتیجے اچ دنیا اچ وݙی آبادی اللہ نال ہم کلام نی تھی سڳی۔ فقراء دا اے آکھݨا ہے کہ بندہ اللہ دا عرفان حاصل کر کے اللہ نال ہمکلام تھی سڳدے یا کوئی بندہ جے اللہ کوں ݙیکھݨا چاہے تاں ݙیکھ سڳدے۔ اللہ نال بندے دی قربت تے دوری اے ݙوہیں ڳالہیں قرآن پاک اچ بیان کیتے ڳئے ہن۔ اللہ نے تخلیق کائنات دے بعد جݙݨ کائنات کوں مخاطب کر کے فرمایا "(أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ) میں تہاݙا رب ہاں۔" مخلوق نے جواباً عرض کیتا جیا اساں ایں ڳال دا اقرار کریندے ہیں تے عہد کریندے ہیں کہ تساں ساݙے رب او۔ کوتاہ عقل والا بندہ وی ایں ڳال کوں آسانی دے نال سمجھ سڳدے کہ اللہ نے جݙݨ مخاطب کیتا تاں مخلوق دے کن اچ آواز پئی جیویں ہی کن اچ آواز پئی مخلوق دی نظر اٹھی تے مخلوق نے اللہ کوں ݙٹھا۔ ݙیکھݨ دے بعد مخلوق فوراً پکار اٹھی کہ جیا اساں ایں ڳال دا اقرار کریندے ہیں کہ تساں ساݙے رب ہو۔

قرآن مجید نے ݙو ڳالہیں دی وضاحت کیتی ہے۔ اللہ دی آواز سݨݨا تے آواز سݨ کے اللہ کوں ݙیکھݨا تے ݙیکھݨ دے بعد اقرار کرݨا۔ ݙوجھی ڳال اے ہے کہ مخلوق نے اللہ دی دی ہوئی سماعت کوں استعمال کیتا تے جݙݨ مخلوق دے اندر اللہ دی ݙتی ہوئی بصارت متحرّک تھئی تاں مخلوق کوں بصارت مل ڳئی۔ او ݙیکھݨ دے وصف توں واقف تھی ڳئی۔ مخلوق دے کن اچ پہلی آواز اللہ دی پئی تے مخلوق دی نظر نے سب توں پہلے اللہ کوں ݙٹھا۔ سماعت دی بنیاد اے بݨی کہ سماعت نے پہلی جیہڑی آواز سݨی او اللہ دی آواز ہئی۔ ݙیکھݨ دی بنیاد اے بݨی کہ نظر نے جیہڑی چیز کوں پہلی واری ݙٹھا او اللہ دی ہستی ہے۔ کائنات اچ جتنی وی مخلوق ہے اجتماعی طور تے سب نے اللہ دی آواز سݨ کے اللہ کوں ݙٹھا تے اللہ دی ربوبیت دا اقرار کیتا۔ اجتماعی شعور حاصل تھیوݨ دے بعد ٻئی چیز جیہڑی مخلوق کوں حاصل تھئی او اے ہے کہ مخلوق کوں اپݨا ادراک حاصل تھی ڳیا یعنی مخلوق نے ایں ڳال کوں سمجھ گھدا کہ اللہ نے میکوں تخلیق کیتے۔ میکوں تخلیق کرݨ دا مطلب اے تھیا کہ مخلوق کوں اپݨا ادراک حاصل تھی ڳیا۔ اینکوں اساں ایں طرح آکھسوں کہ اللہ نے اپݨی مشیئت، منشاء تے مرضی نال ہک کائنات بݨائی۔ اوں کائنات دے بندیاں کوں سݨݨ، ٻولݨ، چکھݨ، محسوس کرݨ تے ݙیکھݨ دی صلاحیت منتقل کیتی تے اے سارے صلاحیتاں خود اللہ دے اپݨے صلاحیتاں ہن۔ ایں واسطے کہ جݙݨ اللہ نے "الست بربکم" فرمایا تاں سماعت کیتے پہلی آواز اللہ تعالیٰ دی آواز قرار پائی۔ مخلوق نے جݙݨ نظر چا کے ݙھا تاں نظر دا ٹارگٹ او ہستی بݨی جیہڑی خالق ہے۔ مخلوق نے اے محسوس کیتا کہ میݙا بݨاوݨ والا اللہ میݙے سامݨے موجود ہے، جیویں ہی مخلوق دے ذہن اچ اے ڳال آئی کہ میݙا بݨاوݨ والا کوئی ہے تاں نال ہی اے ڳال وی ذہن نشین تھی ڳئی کہ میں مخلوق ہاں۔

اے تذکرہ اوں عالَم دا ہے جینکوں پیراسائیکالوجی اچ ‘‘عالمِ ارواح’’ آکھا ویندے۔ ادراک، سماعت تے بصارت دی حیثیت اجتماعی ہے یعنی تمام مخلوق یکجا طور تے موجود ہے۔ مخلوق اچ کبوتر، چیڑی، ݙاند، ڳاں، منجھ، جنّات، فرشتے، آدم وغیرہ ہن۔ ایں تخاطب تے اقرار دے بعد ہر ہک کوں اپݨا اپݨا ادراک حاصل تھیا تاں مخلوق نے خود کوں پہچاݨا۔ پہچاݨݨ توں مراد اے ہے کہ الڳ الڳ نوعاں بݨ ڳئے۔ ہݨ نوعی پروگرام مرتّب تھی کے لوح محفوظ تے آیا۔ لوح محفوظ توں اے پروگرام تقسیم تھی کے ہر نوع دا انفرادی پروگرام بݨ ڳیا۔ جتھاں نوعاں انفرادی حیثیت اچ متعارف تھئے اوندا ناں پیراسائیکالوجی اچ "حضیرہ" ہے۔ حضیرہ ہک جنریٹر(Generator) ہے جیندے اتے فلم دا ہک ایہجا فیتہ چلدے جیندے اچ نوعی پروگرام تے انفرادی پروگرام کٹھے ڈسپلے تھیندن۔ ایں فلم دا مظاہرہ زمین دے اتے تھیندے۔ اللہ دی بݨائی ہوئی فلم جیہڑی اسکرین تے ڈسپلے تھیندی پئی ہے اوندا ناں زمین ہے۔ مخلوق دی بݨائی ہوئی فلم ہک محدود جگہ کپڑے یا اسکرین تے ڈسپلے تھیندی ہے۔ اللہ دی بݨائی ہوئی فلم زمین تے ڈسپلے تھیندی ہے یعنی اللہ نے زمین کوں فلم ڈسپلے کرݨ کیتے اسکرین بݨا ݙتے۔

تخلیق دی بنیادی حیثیت تے جے غور کریجے تاں اے ڳال منکشف تھیندی ہے کہ آدم زاد اللہ دی سماعت نال سݨدے، اللہ دی بصارت نال ݙیکھدے تے اللہ دی فہم نال سوچیندے ول اے کیویں آکھا ویندے کہ بندہ اللہ کوں ݙیکھ نی سڳدا یا کوئی بندہ اللہ نال ہم کلام نی تھی سڳدا؟ اللہ کوں ݙیکھݨ دی طرف متوجہ نہ تھیوݨا تے اللہ دی آواز سݨݨ کیتے جدوجہد تے کوشش نہ کرݨا بدبختی تے بدنصیبی دے علاوہ کجھ نی۔ جیہڑے بندے اللہ دی قربت کیتے اللہ دی آواز سݨݨ کیتے اللہ کوں ݙیکھݨ کیتے جدوجہد تے کوشش کریندن انہاں دی کوشش ایں واسطے کامیاب تھیندی ہے کہ او جیہڑی نظر نال ݙیکھدا پئے فی الواقع او نظر اللہ دی نظر ہے، جیہڑی سماعت نال او سݨدا پئے فی الواقع او اللہ دی سماعت ہے۔ فرق صرف اتنا ہے کہ اساں اوں بصارت کوں جیہڑی بصارت دا ٹارگٹ اللہ ہے ٻہوں زیادہ محدود طرزاں اچ استعمال کریندے ہیں۔ اساں ایں ڳال کوں اپݨے کیتے یقین بݨا گھدے کہ اساں دیوار دے پچھوں نی ݙیکھ سڳدے۔ جݙݨکہ اللہ دے ارشاد دے مطابق ایں نظر نے اللہ کوں ݙٹھے تے بندے نے اللہ کوں ݙیکھ کے اوندی ربوبیت دا اقرار کیتے۔

## اللہ کیا چاہندے؟
اللہ کریم نے کائنات کوں ایں واسطے تخلیق کیتے کہ اللہ چاہندے کہ کائنات اچ با اختیار تے مکلّف مخلوق اپݨا ارادہ تے اختیار استعمال کر کے اوں رستے تے قدم ودھاوے جیہڑا رستہ قدم بہ قدم ٹور کے اللہ تک گھن ویندے۔ خالق اپݨی مخلوق توں اے چاہندے کہ مخلوق خالق کوں پہچاݨ کے، ݙیکھ کے، سمجھ کے اوندی ربوبیت دا اقرار کرے تے اوندے نال ہم کلامی دا شرف حاصل کرے۔ مخلوق دے ذہن اچ اے ڳال راسخ تھی ونڄے کہ ساݙا پیدا کرݨ والا ہی ساݙی حفاظت کریندے، ساݙا نگہبان ہے تے ساکوں زندہ رکھݨ کیتے او تمام وسائل فراہم کریندے جنہاں وسائل دے اتے زندگی دا دارومدار ہے۔ اتنے وݙے مربوط تے منظم انتظام دے نال نگہداشت تے نگہبانی دا منشاء صرف اے ہے کہ اللہ اے چاہندے کہ بندے دے ذہن تے اے ڳال منکشف تھی ونڄے کہ اللہ نے اپݨی مخلوق کوں محبت دے نال پیدا کیتا۔ جیں طرح اللہ نے محبت دے نال مخلوق کوں تخلیق کیتا اونہی طرح مخلوق وی محبت دے نال اللہ دی قربت حاصل کرے۔ اللہ دی محبت دا مظاہرہ ساکوں ما دی محبت اچ ملدے۔ ما تخلیق دا ہک ذریعہ ہے۔ ما دے پیٹ اچ ٻال دی نشوونما تھیندی رہندی ہے۔ اوں نشوونما اچ براہِ راست ما دا کوئی عمل دخل نی ہوندا پر ما چونکہ تخلیق دا ذریعہ بݨدی ہے ایں واسطے ما دے اندر اولاد دی جیہڑی محبت ہوندی ہے او کہیں ٻئی ہستی اچ نی ہوندی۔ کوئی باشعور ٻال جے ما دے ہووݨ توں انکار کر ݙیوے تاں ما دے اتے جو گزرسی اوندا اندازہ ہک ما ہی کر سڳدی ہے۔ تخلیق تے محبت دا ٻیا پرتَو پیؤ ہے۔ پیؤ اپݨی اولاد دی پرورش تے تربیت کریندے۔ اولاد کوں ایں قابل بݨیندے کہ او اپݨے پیراں تے کھڑی تھی ونڄے تے معاشرے اچ اونکوں مقام حاصل تھی ونڄے۔ اے سب کجھ ہووݨ دے بعد اولاد جے پیؤ توں منحرف تھی ونڄے، پیؤ کوں پہچاݨݨ توں انکار کر ݙیوے، پیؤ دی قربت کوں اپݨے کیتے ہک غیر ضروری ڳال سمجھے، پیؤ دے اتے جو کجھ گزرسی اوندا تصوّر صرف او بندہ کر سڳدے جیندے اندر پیؤ دی شفقت دے جذبات بیدار ہوون۔

اصل خالق اللہ ہے۔ ما پیؤ، اللہ دی تخلیق کوں منظر عام تے گھناوݨ دا ہک ذریعہ ہن۔ ما پیؤ اے ڳال وی ڄاݨدن کہ اولاد دا ہووݨا نہ ہووݨا، اولاد دا زندہ رہݨا، اولاد دا ذی شعور ہووݨا، اولاد دا کُند ذہن ہووݨا یا دانشور ہووݨا سب اللہ دے ہتھ اچ ہے۔ جیہڑے لوگ اللہ دے اتے یقین نی رکھدے تے اللہ دی ہستی دا انکار کریندن بہرکیف انہاں کوں وی اے تسلیم کرݨا پوندے کہ سنبھالݨ والی کوئی ہستی ہے۔ اے الڳ ڳال ہے کہ بعض نے اللہ دی بجائے اوں ہستی دا ناں نیچر رکھ گھدے۔ ما پیؤ ایں ڳال توں باخبر ہن کہ اولاد دی پیدائش کیتے او ہک ذریعہ ہن۔ قدرت جے چاہے تاں او ذریعہ بݨ سڳدن تے قدرت جے نہ چاہے تاں او اولاد دی نعمت توں محروم رہندن۔ ایندے باوجود اولاد توں بجا طور تے توقع رکھدن کہ اولاد ما پیؤ کوں پہچاݨے، اولاد انہاں دے مرتّبے تے انہاں دے درجے دے مطابق انہاں دا احترام کرے۔ دراصل اے وصف او وصف ہے جیہڑا خالق دا ذاتی وصف ہے یعنی اللہ اے چاہندے کہ جیہڑی محبت، تعلق خاطر تے پیار دے نال اللہ نے ایں کائنات کوں تخلیق کیتے، اے کائنات وی اونہی پیار تے محبت دے نال اللہ کوں پہچاݨے۔ جیں طرح ہک ٻال ما پیؤ دے حکم دی خلاف ورزی کر کے تے انہاں اقدار کوں پامال کر کے جیہڑے معاشرے اچ قائم ہن، ناخلف تے ناسعادت تھی ویندے۔ اونہی طرح جے کوئی بندہ اللہ تعالیٰ کوں پہچاݨݨ توں انکار کر ݙیوے تاں او وی ناخلف، باغی تے ظالم ہے تے جݙݨ کوئی بندہ خود اپݨے کیتے بدبختی کوں قبول کر گھندے تے اپݨے اتے جہالت تے ظلم کوں مسلط کر گھندے تاں "بدبختی" اوندی زندگی بݨ ویندی ہے۔ زندگی وچوں سکون ختم تھی ویندے تے اطمینان قلب توں محروم تھی ویندے۔ خوف اوندی زندگی دا مݙی بسترا بݨ ویندے تے جݙݨ کوئی بندہ ایں درد ناک عذاب تے مصیبت کوں اپݨے ڳل لا گھندے تاں اللہ دا قانون اونکوں اتنی پروٹیکشن تاں ݙیندے کہ او زندہ رہے، کھاندا پیندا رہے پر سکون آشنا زندگی اوندے کولوں دُور تھی ویندی ہے۔ ایہجے لوگ اللہ توں دُوری دی بناء تے اللہ دی خصوصی محبت تے دوستی توں محروم تھی ویندن۔ اللہ دی خصوصی محبت تے اوں محبت دے رستے تے چل کے اللہ دا دوست بݨݨ کیتے جیہڑے طریقے، قاعدے تے ضابطے بݨائے ڳئے ہن انہاں دا انکشاف روحانی علوم کریندن۔

روحانی علوم دا منشاء اے ہے کہ آدمی انہاں ضابطیاں تے قاعدیاں توں واقف تھی ونڄے جنہاں ضابطیاں تے قاعدیاں دے تحت ازل اچ مخلوق نے اللہ دی آواز سݨ کے ایں ڳال دا اقرار کیتا ہئی۔ "جیا" اساں ایں ڳال دا اقرار کریندے ہیں کہ تساں ساݙے رب ہو۔ اے سارا کھیݙ جیہڑا ساݙے سامݨے تھیندا پئے، کتھائیں آدمی پیدا تھیندا پئے، کتھائیں آدمی ٻلپݨ دے دور توں گزردا پئے، کتھائیں آدمی جوان تھیندا ہئے، کتھائیں آدمی جوانی دے دور کوں ختم کر کے ٻڈھیپے اچ داخل تھیندا پئے تے ٻڈھیپے دے بعد کہیں ٻئے عالَم اچ چلا ویندے۔ اے سلسلہ اتنا مسلسل تے متواتر ہے کہ اینکوں کتھائیں ٹھہراؤ نی۔ ایویں لڳدے کہ ہک چین گھمدی پئی ہے تے اوں چین دے کڑیاں کݙہیں ٻلپݨ دا روپ دھار گھندن، کݙہیں جوانی دے خدوخال اختیار کر گھندن، کݙہیں ٻڈھیپے اچ منتقل تھی ویندن تے کݙہیں اکھیاں توں اوڈھر تھی ویندن۔ چین ہک ہے کڑیاں وی ہک ہن پر ہر آن ہر لمحہ ہر کڑی ہک نویں رنگ تے روپ اچ جلوہ گر تھیندے پئے ہن۔ حضور قلندر بابا اولیاءؒ نے کتاب لوح و قلم اچ ہک جاہ ارشاد فرمایا کہ ہر لمحہ تے ہر آن ازل ہے۔ یعنی اللہ نے جیں طرح "کُن" فرمایا ہئی او کُن ٹیپ تھی ڳئے تے ٹیپ مسلسل چلدا پئے۔ اے ٹیپ شدہ آواز کائنات اچ مسلسل گونجدی پئی ہے۔ انسان جݙݨ ایں زمین تے وارِد تھیندے تاں اوندا مطلب اے ہے کہ جیہڑا ٻال ایں زمین تے پیدا تھیا، اے اللہ دے اوں عمل کا مظاہرہ ہے جیں عمل دے نتیجے اچ آدم کوں جنّت توں کڈھا ڳیا ہئی۔ ہر پیدا تھیوݨ والا ٻال آدم ہے، جے تک اوں ٻال نے جنّت اچ اللہ دی نافرمانی نی کیتی اے ٻال زمین تے پیدا نی تھیا۔ اللہ تعالیٰ دا ارشاد ہے، "او ذات جیں تہاکوں تخلیق کیتا ہک نفس توں۔" (القرآن)۔ ساݙے دانشور ہک نفس توں مراد آدم گھندن یعنی آدم، آدم توں پیدا تھیا تے آدم دی نسل ودھدی پئی ہے یا گھٹدی پئی ہے، سوال اے ہے کہ آدم نے جنّت اچ اللہ دی نافرمانی کیتی۔ اوں نافرمانی دی بناء تے آدم کوں جنّت اچوں کڈھا ڳیا۔ جنّت دی فضا جنّت دے ماحول تے جنّت نے آدم کوں رد کر ݙتا ایں واسطے کہ جنّت ہک ایہجا ماحول ہے جیندے اچ صرف او لوگ رہ سڳدن جیہڑے نافرمان نی۔ جے اساں اے سمجھوں کہ ہݨ توں کروڑاں سال پہلے آدم نے جنّت اچ نافرمانی کیتی تے آدم کوں جنّت اچوں کڈھ ݙتا ڳیا تاں اے ڳال ٻہوں عجیب معلوم تھیندی ہے کہ کروڑاں سال پہلے آدم دی غلطی دا خمیازہ کروڑاں سال بعد پیدا تھیوݨ والی آدم دی اولاد بھڳیندی پئی ہے۔ غور کریجے تاں اے ڳال انصاف دے خلاف ہے۔ پریشان کُن ڳال ہے کہ ہک کروڑ سال پہلے ساݙے آباء و اجداد دے ݙاݙا پرݙاݙا تے انہاں دے ݙاݙے نے غلطی کیتی تے سزا اڄ پیدا تھیوݨ والے ٻال کوں ملدی پئی ہے یعنی ہک راہ ٹردے آدمی نے کہیں آدمی کوں پتھر مارا تے اوندا سر کھل ڳیا۔ اوندے نال ٹرݨ والا آدمی جیندا اوں واقعے نال کوئی تعلق نی، اونکوں پکڑا ڳیا تے سزا ݙے ݙتی ڳئی۔

آدم زاد نسل ایں واسطے پریشان ہے کہ ایں نے حقائق توں دانستہ طور تے چشم پوشی کر گھدی ہے، جیہڑے حقائق اونکوں نافرمانی توں پہلے آدم دی حیثیت توں متعارف کرویندن۔ کائناتی تخلیقی عمل مسلسل جاری و ساری ہے، جیں طرح ساݙا پیؤ آدم، جنّت اچ فرمانبردار بندے دی حیثیت نال رہندا ہئی تے نافرمانی دا ارتکاب کر کے جنّت کوں چھوڑ آیا۔ اونہی طرح آدم دا ہر پتر تے حوّا دی ہر دھی، زمین تے آوݨ توں پہلے جنّت اچ موجود ہے، اتھاں اپݨے پیؤ آدم دی نافرمانی دا مظاہرہ کریندے تے نتیجے اچ جنّت اونکوں ردّ کریندی پئی ہے تے او زمین تے پیدا تھیندا پئے۔

## اساں روشنی کھاندے ہیں
اساں جݙݨ بندے تے خالق دے درمیان تعلق دا تذکرہ کریندے ہیں تاں ساکوں ٻہوں زیادہ دوری محسوس تھیندی ہے۔ اے دوری ایں واسطے ہے کہ مادی زندگی دا دارومدار پابند حواس تے ہے۔ جݙݨ پابند حواس تے بندہ تفکر کریندے تاں اوندی سوچ وی پابند تے مقید رہندی ہے۔ پابند تے مقید سوچ دا تجزیہ کریجے تاں اے ڳال سامݨے آندی ہے کہ انسان دی زندگی دا محور مادیّت ہے۔ آدمی دے ذہن دا ہر عمل مادّے دے خول اچ بند ہے۔ مثلاً کھاوݨا پیوݨا، گھر بݨاوݨا، سردی گرمی توں بچاؤ کیتے لباس اختراع کرݨا، ہک خاندان اچ رہݨا ول اوں خاندان کوں چھوٹے چھوٹے خانداناں اچ تقسیم کر ݙیوݨا وغیرہ وغیرہ۔ پر انہاں سب عوامل کوں سامݨے رکھدے ہوئے اے ڳال وی اظہر مِن الشّمس ہے کہ آدمی مادی زندگی کوں اپݨے اتے کتنا مسلط کرے۔ بالآخر اونکوں مادی زندگی چھوڑنی پوندی ہے۔ آدمی دے اتے جݙݨ موت وارِد تھیوے تاں مادیّت نال اوندا تعلق ختم تھی ویندے۔ آدمی دا وجود جیندے سہارے آدمی ایں دنیا اچ زندگی کوں چلیندے تے جیندے اچ آدمی دے تمام دلچسپیاں مرکُوز رہندن، مٹی بݨ ویندے۔ ہک آدمی ساری ݙیہاڑ اچ جو کجھ کھاندا پیندا رہندے، انہاں اشیاء دا جے ڈھائی یا ترئے کلو وزن فی ݙینھ متعیّن کر گھنیجے تاں ایں حساب نال آدمی دا جسم نی ودھدا۔ آدمی دا جسم جے مادی غذاواں نال پرورش پیندے تے مادہ ہی اوندی زندگی کوں نشوونما ݙیندے تاں تریھ پینتریھ سال دی عمر اچ آدمی دا وزن کئی مݨ ہووݨا چاہیدا اے، جݙݨکہ ایویں نی تھیندا۔ پس ثابت تھیا کہ آدمی جو کجھ کھاندے او دراصل روشنیاں کھاندے یعنی جیں طرح آدمی دا مادی وجود یا گوشت پوست دا بݨا ہویا آدمی روشنیاں دے اتے زندہ ہے اونہی طرح کݨک اچ وی روشنیاں کم کریندے پئے ہن۔

براہ راست طرز اچ ایں ڳال کوں ایں طرح اکھیسی کہ روشنی، روشنی کوں کھاندی پئی ہے۔ انسان دے اتے روشنیاں دا بݨا ہویا اصل انسان روشنیاں توں فیڈ (Feed) تھیندا پئے تے روشنیاں توں ہی انرجی (Energy) حاصل کریندا پئے۔ جیں طرح ہک آدمی مرݨ دے بعد مٹی دے ذرّات اچ تبدیل تھی ویندے اونہی طرح کݨک دا ہک داݨہ وی مٹی اچ تبدیل تھی ویندے پر کݨک دا داݨہ روشنیاں دے جیں تݨے پݨے تے قائم ہے او روشنیاں موجود رہندن۔ ایہا وجہ ہے کہ کئی ٹن خوراک کھاوݨ دے باوجود وی وزن کئی ٹن نی تھیندا۔ روشنی دی معیّن مقدار کہیں انسان، کہیں حیوان، کہیں درخت، کہیں پرندے تے کہیں گھر دے در و دیوار دی زندگی ہے۔ روشنیاں تے روشنی دے وصف کوں تلاش کرݨ کیتے پہلا سبق اِرتکاز توجہ ہے، اِرتکاز توجہ دا مطلب اے ہے کہ ذہن ہر طرفوں خالی تے یکسو تھی ونڄے۔ یکسوئی توں مراد دراصل بے خیال تھی ونڄݨا ہے۔ بے خیال تھیوݨا کوئی ایہجا عمل نی کہ جیندی تشریح دی ضرورت ہووے۔ ہر آدمی دے اتے چویھ گھنٹے اچ زیادہ نی تاں چند منٹ کیتے بے خیال تھیوݨ دی کیفیّت ضرور طاری تھیندی ہے۔ اوندا دماغ تمام وسوسیاں تے خیالات توں خالی تھی ویندے جیندے بارے اچ آکھا ویندے کہ دماغ بند یا ماؤف تھی ڳئے یا آکھا ویندے کہ دماغ خالی تھی ڳئے۔ کیونکہ اساں یکسوئی، بے خیالی تے اِرتکاز توجہ دی ایں کیفیّت توں واقفیت نی رکھدے ایں واسطے اساں ایں حالت کوں بیماری سمجھدے ہیں۔

انسانی زندگی ہمہ وقت ہر آن ہر ݙینھ تے ہر شب ݙو رخاں تے چلدی پئی ہے۔ جے تک زندگی ݙو رخاں تے نی چلدی، زندگی قائم نی رہندی۔ ہک رخ اچ آدمی ذہنی مرکزیّت توں دور ہوندے تے ٻئے رخ اچ آدمی ذہنی مرکزیّت نال قریب ہوندے۔ جݙݨ ذہنی مرکزیّت توں دور ہوندے اوندے اتے مادیّت دا غلبہ ہوندے تے جݙݨ کوئی آدمی ذہنی مرکزیّت نال قریب ہوندے، اوندے اتے روشنیاں دا غلبہ ہوندے۔ اے ݙوہیں رخ کٹھے سفر کریندے پئے ہن تے الڳ الڳ وی اپݨا سفر جاری رکھے ہوئے ہن۔ کٹھے سفر جاری رکھݨ دا مطلب اے ہے کہ انسان مادی حواس دے اندر رہندے ہوئے وی روشنیاں دے حواس نال ہم رشتہ ہے تے روشنیاں دے حواس اچ رہندے ہوئے وی مادیّت نال ہم رشتہ ہے۔
الڳ الڳ سفر کرݨ توں منشاء اے ہے کہ آدمی دے اتے مادیّت غالب آ ویندی ہے یا اوندے اتے روشنی دا غلبہ تھی ویندے۔ جیہڑی زندگی اچ آدمی خالصتاً مادیّت اچ سفر کریندے او زندگی بیداری ہے تے جیہڑی زندگی اچ آدمی دے اتوں مادیّت دا غلبہ ترٹ ویندے اوں زندگی دا نام نندر ہے۔
انبیاء علیہم الصلوٰۃ والسلام دے تعلیمات اے ہن کہ آدم زاد کوں مادیّت دے غلبے توں آزاد کر کے روشنیاں دے اندر سفر کرݨ دی دعوت ݙتی ونڄے۔ ایں سفر کیتے پہلا قدم یا پہلا عمل مراقبہ ہے، جیہڑا انسان کوں اوں رستے نال روشناس کریندے جیہڑا رستہ مادیّت دے غلبے توں آزاد ہے۔
مراقبے دے ذریعے آدمی اپݨے ارادے تے اختیار نال اپݨے اتے ایہجے کیفیات مرتّب کر گھندے جنہاں کیفیات اچ مادّے دا غلبہ نی ہوندا۔ مثلاً جݙݨ آدمی سمھدے تاں پہلی اسٹیج اے ہے کہ اکھیاں دے اتے ہلکا جیہا بار محسوس تھیندے ول اے بار، خُمار بݨ ویندے۔ خُمار اچ ذرا جیہی گہرائی پیدا تھیندی ہے تاں حواس ترٹݨ لڳدن، جݙݨ حواس دی شکست و ریخت شروع تھیندی ہے تاں اکھیاں اچ پتلیاں دی حرکت ساکت تھی ویندی ہے تے اکھیاں اچ پتلیاں دی حرکت دا ساکت تھیوݨا ایں ڳال دی علامت ہے کہ انسان بیداری دے حواس توں نکل کے نندر دے حواس اچ منتقل تھی ڳئے۔

## تریجھی اکھ
ماضی، حال تے مستقبل بنیادی طور تے بیداری تے نندر ہن۔ جݙݨکہ سمجھا اے ویندے کہ نندر زندگی نی۔ علوم ظاہر دے دانشور جݙݨ نندر تے خواب دی دنیا دا تذکرہ کریندن تاں خواب کوں ہک خیالی زندگی آکھ کے لنگھ ویندن جݙݨکہ خواب تے بیداری دی زندگی الڳ الڳ نی۔ صرف حواس دی درجہ بندی ہے، بیداری دے حواس اچ اپݨے اتے پابندی محسوس کریندے ہیں تے خواب کے حواس اچ خود کوں پابندی توں آزاد ݙیکھدے ہیں۔ سفر ہک ہے فرق صرف پابندی تے آزادی دا ہے۔ مراقبہ انسان کوں حواس دے ݙوہاں رخاں نال متعارف کرویندے۔ متعارف تھیوݨ دا ہک طریقہ اے ہے کہ آدمی اعصابی تھکاوٹ دی وجہ توں ارادتاً پابندی دے حواس توں ہٹ کے ایہجے حواس اچ قدم رکھݨا چاہندے جتھاں پابندی نی۔ آدمی اعصابی تھکاوٹ دی وجہ توں جݙݨ سکون چاہندے تے دنیاوی آلام و مصائب تے رنج و غم  توں نجات حاصل کرݨا چاہندے تاں طبیعت اونکوں اوں زندگی اچ گھن ویندی ہے جیں زندگی دا ناں نندر ہے۔ رات تے ݙینھ دے شعور اچ ردّ و بدل دا ہک طریقہ اے ہے کہ آدمی اعصابی طور تے بے وس تھی کے سمھ ونڄے تے ٻیا طریقہ اے ہے کہ آدمی اعصابی سکون دے نال اپݨے ارادے تے اختیار نال بیدار رہندے ہوئے نندر دے حواس اچ منتقل تھی ونڄے۔ جیں مناسبت نال نندر دے حواس بیداری اچ منتقل تھیندن اونہی مناسبت نال ماورائی حواس اچ ترقی شروع تھی ویندی ہے۔

آدمی سمھݨ کیتے لیٹدے تاں سب توں پہلے اوندے اعصاب دا چھکاؤ نرمی تے خمار اچ منتقل تھیندے۔ اے خمار جݙݨ ذری گہرا تھیندے تاں اکھیاں اچ ہلکی جیہی کھٹک تھیندی ہے تے اکھیاں اچ پتلیاں دی حرکت بتدریج گھٹ تھی کے ساکت تھی ویندی ہے۔ خمار اچ جیویں ہی گہرائی واقع تھیندی ہے، آدمی غنودگی دے عالَم اچ چلا ویندے۔ غنودگی دا مطلب اے ہے کہ شعوری حواس، لاشعوری حواس اچ منتقل تھیوݨا شروع تھی ویندن۔ غنودگی جݙݨ اپݨے عروج کوں پہنچدی ہے یعنی شعوری حواس لاشعور اچ منتقل تھی ویندن تاں آدمی سمھ ویندے۔ اے زندگی دی روٹین تے مسلسل عمل ہے جیہڑا ہر ذی روح دی زندگی اچ جاری ہے۔ جیں طرح ہک آدمی محنت و مشقت، کم کاج، ذہنی انتشار تے اعصابی تھکاوٹ دی وجہ توں سمھݨ تے مجبور ہے اونہی طرح ٻکری، ٻلی، کبوتر، چیڑی، مچھی وی شعوری حواس توں منتقل تھی کے لاشعوری حواس اچ منتقل تھیوݨ تے مجبور ہن۔ بیداری دے بعد سمھݨ تے سمھݨ دے بعد بیدار تھیوݨ دا عمل ہر مخلوق اچ موجود ہے۔
آدم کوں اللہ کریم نے اپݨی صفات دا او علم عطا کیتے جیہڑا علم ٻئے مخلوقات کوں عطا نی کیتا ڳیا۔ اللہ تعالیٰ دی صفات دا علم سب دا سب غیبی انکشافات ہن۔ غیبی انکشافات توں مراد اے ہے کہ اللہ نے بندے دے اندر ایہجے صلاحیتاں منتقل کر ݙتن جنہاں صلاحیتاں کوں استعمال کر کے بندہ غیب دی دنیا اچ داخل تھی ویندے۔ اللہ بھاویں کہ اے چاہندے کہ بندہ غیب دی دنیا اچ اللہ دی صناعی دا مشاہدہ کرے تے اللہ دی صفات دا عرفان حاصل کرے، ایں واسطے اے ضروری تھی ڳیا کہ بندے دے اندر ایہجے صلاحیتاں موجود ہوون جنہاں صلاحیتاں کوں بروئے کار گھنا کے خالقِ کائنات دا منشاء پورا تھیوے۔ پابند زندگی بیداری ہے تے آزاد زندگی نندر دی دنیا ہے۔ کوئی وی انسان مراقبے دے ذریعے ٻہوں آسانی دے نال خواب یا نندر دی دنیا اچ داخل تھی سڳدے۔ مراقبہ دراصل بیداری دے حواس اچ رہندے ہوئے خواب ݙیکھݨ اے یعنی ہک آدمی بیدار ہے، جاڳدا پئے، شعوری حواس کم کریندے پئے ہن، زمین دے اردگرد موجود ماحول تے فضا توں متأثر وی تھیندا پئے تے خواب وی ݙیکھدا پئے۔
### مثال
ہک شخص اپݨے جگری دوست کوں خط لکھدے۔ خط لکھݨ اچ اوندا دماغ وی کم کریندے، اوندا ہتھ وی چلدے، او جیں ماحول اچ موجود ہے اتھاں کھنڈے ہوئے آوازاں وی سݨدے۔ کوئی آدمی جے ڳال کریندا پئے، اوں ڳال دا مفہوم وی اوندے ذہن اچ منتقل تھیندا پئے، کوئی اوندے توں سوال کریندے تاں او اوندا جواب وی ݙیندے۔ فضا اچ خُنکی ہے تاں سردی محسوس کریندے، گرمی ہے تاں گرمی کوں وی محسوس کریندے۔ انہاں سب ڳالہیں دے باوجود خط لکھدے تاں شعور اچ الفاظ دے معنی تے مفہوم وی منتقل تھیندے رہندن۔ مطلب اے تھیا کہ ہک آدمی اپݨے اندر لکے ہوئے کئی صلاحیتاں کوں بیک وقت استعمال کریندا پئے۔ بالکل اونہی طرح کوئی بندہ بیداری اچ رہندے ہوئے نندر تے خواب دے حواس کوں وی اپݨے اتے منعکس کر گھندے۔ اوندے اندر لاشمار صلاحیتاں متحرّک تھی ویندن۔ او بیدار زندگی اچ رہندے ہوئے بھرپور ماورائی حواس دے نال غیب دی دنیا اچ شب و روز گزریندے۔

## مراقبے دے مدارج
غیب دی آزاد دنیا اچ شعوری سطح تے یا لاشعوری سطح تے سفر کرݨا مراقبہ ہے۔
### قانون
سمھݨ توں پہلے آدمی دے اتے ترئے کیفیات وارِد تھیندن۔ پہلی کیفیّت پر سکون ہووݨا، ݙوجھی کیفیّت خمار تے تریجھی کیفیّت نندر ہے۔ جݙݨ کوئی آدمی بیدار رہندے ہوئے مراقبے دی زندگی کوں اپݨے کیتے مشعل راہ بݨیندے تاں اوندے اتے وی ابتدائی ترئے کیفیات وارِد تھیندن۔ پہلے اوندے اتے ہلکی جیہی نندر دا غلبہ تھیندے، ایں کیفیّت دا ناں غنود ہے یعنی سالک نے بیداری دے حواس اچ رہندے ہوئے کوئی ایہجی چیز جیہڑی عام آدمی کوں کھلی اکھ نال نظر نی آندی، ݙیکھݨ اچ ہک ایہجا پردہ حائل تھی ڳیا جیہڑے پردے نے اوں چیز کوں بھلا ݙتا۔ مسلسل مراقبہ کرݨ نال شعور دے اندر سکت پیدا تھی ویندی ہے تے بیداری دے حواس اچ بند اکھیاں نال ݙٹھے ہوئے چیزاں نسبتاً زیادہ یاد رہݨ لڳدن، پر ذہن دی رفتار اتنی زیادہ ہوندی ہے کہ انہاں ݙٹھے ہوئے چیزاں دا آپس اچ ربط قائم نی تھیندا۔ ہک طرف ذہن، زمین دی چیز ݙیکھدے، ٻئی طرف آسمان دی چیز ݙیکھدے، ایں کیفیّت دا اصطلاحی ناں "وُرود" ہے۔ جݙݨ ݙٹھے ہوئے چیزاں زیادہ روشن تے واضح تھیوݨ لڳدن تے جیہڑے مناظر باطنی اکھ دے سامݨے آندن او یاد رہندن، پر مناظر دے پس منظر اچ جیہڑا مفہوم ہے او ذہن نشین نی تھیندا تے ݙیکھݨ دے بعد آدمی اپݨی عقل نال اوندے اچ معنی پواوݨ دی کوشش کریندے۔ ایہے معنی صحیح وی ہوندن تے غلط وی ہوندن پر زیادہ تر اوندے اچ غلطی دا امکان ہے۔ ایں صلاحیت دا ناں مُکاشفہ ہے۔ مُکاشفے دی صورت اے ہے کہ آدمی عالم مراقبہ اچ جو چیزاں ݙیکھدے اوندا مفہوم وی ذہن نشین تھی ویندے۔ مُکاشفے دی کیفیّت مراقبے دے بغیر وی عمل اچ آ سڳدی ہے۔ آدمی جے ارادی یا غیر ارادی طور تے یکسو تھی ونڄے تاں ٻہوں دور پرے دے ڳالہیں اوندے دماغ اچ آوݨ لڳدن پر ایں طرح دماغ دی اسکرین تے مناظر دی عکاسی شعور کیتے بار بݨدی ہے تے سالک اُوں بار کوں برداشت نی کریندا۔ عقلی تے شعوری طور تے او بے خبر تھی ویندے۔ رفتہ رفتہ اے کیفیّت اپݨے عروج تے پہنچ ویندی ہے۔

جیویں جیویں مکاشفے دی صلاحیت طاقتور تھیندی ہے اونہی مناسبت نال شعوری سکت ودھدی رہندی ہے۔ لاشعوری اطلاعات تے تحریکات کوں قبول کریندے ہوئے شعور کوئی وزن محسوس نی کریندا۔ شعور جݙݨ ایں قابل تھی ویندے کہ او لاشعوری تحریکات کوں قبول کرݨ اچ بار محسوس نہ کرے، دماغ دے اتے بے خبری طاری نہ تھیوے تے آدمی دے اعصاب بیدار زندگی دی طرح کم کریندے رہن تاں اے مکاشفے دے بعد دی ݙوجھی کیفیّت ہے۔ ایں کیفیّت دا ناں مشاہدہ ہے۔ مشاہدے توں مراد ہے کہ ہک آدمی زمین تے ٻیٹھے ہوئے زمین دے اتے موجود چیزاں وی ݙیکھدے، زمین دے اتے موجود اشیاء توں لطف اندوز وی تھیندے، اپݨی غذائی ضروریات وی پوری کریندے تے باطنی طور تے ماورائی دنیاواں دی سیر وی کریندے۔ مشاہدے دی اے کیفیّت آدمی کوں عالمِ اَعراف اچ گھن ویندی ہے۔ عالمِ اَعراف او عالَم ہے جتھاں دنیا دے واسی مرݨ دے بعد ونڄ وسدن۔ او ݙیکھدے کہ عالمِ اَعراف تے ایں دنیا اچ کوئی فرق نی۔ جیں طرح دنیا اچ کوئی فرد کھاندے پیندے، سمھدے جاڳدے، کھلدے روندے، غمگین تے خوش تھیندے، اوندے اندر محبت دا طوفان اٹھدے یا اوندے اندر نفرت دا لاوا اُبھر پوندے، جیں طرح کہیں بندے کوں دنیا اچ دوستاں دی ضرورت پیش آندی ہے تے او دوستاں دے کم آندے تے دوست اوندے کم آندن، جیں طرح اونکوں دنیا اچ سردی تے گرمی دے ضروریات پوری کرݨ کیتے وسائل دی احتیاج ہوندی ہے، اونہی طرح عالمِ اَعراف دی زندگی اچ او کھاندے پیندے، سمھدے جاڳدے تے زندگی دے سارے ضروریات پوری کریندے۔ جے ایں عالَم رنگ و بو (عالمِ ناسُوت) اچ آدم کوں سر لکاوݨ دی ضرورت پیش آندی ہے تاں اوں عالَم اچ وی چھت دے تلے رہندے۔ جیں طرح ایں زمین تے مکانات تے بلڈنگاں ہن اوں ہی طرح عالمِ اَعراف اچ وی مکانات تے بلڈنگاں ہن۔ فرق صرف اے ہے کہ اتھاں وسائل حاصل کرݨ کیتے اجتماعی یا انفرادی تگ و دو نی کرݨی پوندی۔

عالمِ اَعراف دی دنیا اتنی سوہݨی ہے کہ جے آدم زاد اونکوں ݙیکھ گھنے تاں ایں تنگ و تاریک مادی دنیا دی حیثیت اوندے سامݨے کجھ نی رہندی۔ جݙݨ کوئی بندہ عالم مشاہدہ اچ داخل تھیوݨ دے بعد عالمِ اَعراف دا نظارہ کر گھندے تاں اوندے اتوں کشش ثقل ترٹ ویندی ہے۔ کشش ثقل ترٹ ونڄݨ توں مراد اے نی کہ بندہ لطیف تھی کے ہوا اچ اݙ ویندے۔ کشش ثقل ترٹ ونڄݨ توں مراد اے ہے کہ اوندے اندر حرص و ہوس نہیں رہندی۔ مال و زر دی محبت توں آزاد تھی ویندے۔ مال و زر دی فراوانی نال جیہڑا کبر و نخوت تے شیطانیت پیدا تھیندی ہے، اوندے توں آزاد تھی ویندے۔ اے حقیقت اوں بندے دا یقین بݨ ویندی ہے کہ بہرحال میکوں ایں دنیا توں اوں دنیا اچ منتقل تھیوݨا ہے۔
#### نوٹ
استدراجی علوم دی معراج مراقبے اچ غنود تے وُرود تک ہے۔ اے لوگ متواتر تے مسلسل مشقاں نال اپݨے اندر غنود تے وُرود دے صلاحیتاں کوں اتنا بیدار کر گھندن کہ انہاں کولوں ٻہوں سارے خرق ِعادات دا ظہور تھیوݨ لڳدا ہے۔

## رفتار
جݙݨ کوئی مر ویندے تاں اوندا مفہوم اے گھدا ویندے کہ آدمی ختم تھی ڳئے۔ حالانکہ انتقال تھیوݨ دا مطلب ختم تھیوݨا نی بلکہ ہک عالَم توں ٻئے عالَم اچ منتقل تھی ونڄݨا ہے۔ یعنی آدمی گوشت پوست دے جسم کوں چھوڑ کے ٻئے عالَم اچ منتقل تھی ڳیا۔ لفظ مرݨ دا ترجمہ وی امر تھیوݨا ہے۔ ہݨ اساں ایویں آکھسوں کہ آدمی ایں عارضی زندگی کوں چھوڑ کے ایہجے عالَم اچ چلا ڳئے جتھاں اونکوں دنیا توں زیادہ طویل عمر تک رہݨے۔ روحانی طور تے مرݨا تے جسمانی طور تے مرݨا بظاہر ہکو جیہے ݙو حالتاں نظر آندن پر انہاں ݙو حالتاں اچ فرق ہے۔ ہک آدمی ایں جسم دی موجودگی اچ اپݨے ارادے تے اختیار دے نال جسم کوں چھوڑ کے مر ویندے تے ٻئی حالت اے ہے کہ آدمی ایں جسم کوں ایں طرح چھوڑ ݙیندے کہ ول ایں جسم دی اپݨی کوئی حیثیت باقی نی رہندی۔
### مثال
جݙݨ اساں سمھ ویندے ہیں تاں خواب ݙیکھدے ہیں۔ خواب دی حالت اچ خود کوں ہزاراں میل دے فاصلے تے ݙیکھدے ہیں۔ اتھاں جیہڑی چیز کھاندے ہیں اوندا مزہ وی محسوس کریندے ہیں۔ اوں ملک دا جیہڑا موسم ہے اوندے اثرات کوں وی قبول کریندے ہیں۔ کہیں گرم ملک اچ رہݨ والا آدمی اے خواب ݙہکھدے کہ او برف پوش پہاڑ دی چوٹی تے کھڑے، سردی توں اوندے ݙند وڄدے پئے ہن، اتنی زیادہ سردی محسوس تھیندی ہے کہ جݙݨ اوندی اکھ کھلدی ہے تاں سردی دے تمام اثرات اوندے تے غالب ہوندن تے اوندے اتے کنبݨی طاری ہوندی ہے۔ ہر آدمی ہک ݙو یا زیادہ خواب ایہجے ضرور ݙیکھدے کہ اوندی ملاقات عزیزاں رشتے داراں نال تھیندی ہے۔ مرے ہوئے لوگاں دے روحاں نال ملاقات ایں ڳال دی نشاندہی ہے کہ آدمی عالمِ اَعراف اچ منتقل تھی ڳئے۔

روحانیت دا منشاء وی ایہو ہے کہ آدمی دے اندر او صلاحیت بیدار تھی ونڄے جیہڑی خواب اچ کم کریندی ہے۔ او صلاحیت متحرّک تھی ونڄے جیہڑی آدمی کوں زمان و مکان توں آزاد کر ݙیندی ہے۔
رسول کریم ﷺ دا ارشاد ہے، مُوتُوا قبلَ أن تمُوتُوا۔ (ترجمہ: مر ونڄو مرݨ توں پہلے)۔ ایندا مطلب اے ہے کہ عالمِ ناسُوت دی زندگی اچ رہندے ہوئے زمان و مکان (Time & Space) دی گرفت توں آزاد تھی کے اوں عالَم دا مشاہدہ کر گھنیجے جتھاں عالمِ ناسُوت دی طرح زمانیّت تے مکانیّت دی پابندی نی۔ جیں ذہنی کیفیّت اچ انسان سمھدے۔ سمھݨ اچ سب توں پہلے جیہڑا عمل سرزد تھیندے او اے ہے کہ آدمی نہایت آرام و سکون دے نال بسترے تے لیٹ ویندے۔ آدمی ٻیا کم اے کریندے کہ ذہن تے دماغ کوں بیداری دے حواس توں ہٹا کے اُنہاں حواس اچ منتقل کر ݙیندے جنہاں حواس دا ناں نندر ہے۔ تریجھا قدم اے چیندے کہ اکھیاں بند کر گھںدے۔ چوتھا قدم اے ہے کہ او سمھ ویندے۔

آؤ! بیداری اچ سمھݨ دی مشق کریندے ہیں۔
پرسکون تھی کے آرام نال ٻیھ ونڄو۔ ذہن کوں تمام دنیاوی خیالات توں آزاد کر گھنو۔ اکھیاں بند کر کے شعور توں لاشعور اچ داخل تھی ونڄو۔
جیویں ہی شعور دی گرفت کمزور پوسی بند اکھیاں دے سامݨے لاشعور دا دروازہ آسی۔ اے دروازہ کھول کے اندر داخل تھی ونڄو۔ ہݨ تساں عالمِ اَعراف (ماورائی دنیا) اچ ہو، جیں طرح کوئی مسافر کہیں وݙے شہر اخ داخل تھیندے اونہی طرح تساں وی عالمِ اَعراف (ماورائی دنیا) دے ہک وݙے شہر اچ ہو، اتھاں وی تہاکوں آبادیاں نظر آندے پئے ہن۔

عالمِ ناسُوت (مادی دنیا) اچ روح گوشت پوست تے ہݙہاں نال ساݙا وجود بݨیندی ہے یعنی گوشت پوست تے ہݙیاں دا تݨا پݨا مٹی دے ذرّات توں بݨدے تے عالمِ اَعراف اچ روح جیہڑا گوشت پوست تے ہݙیاں دا لباس بݨیندی ہے اوندا تݨا پݨا روشنیاں دا ہوندے۔ مٹی اچ وزن ہوندے۔ مٹی کشش ثقل دا ݙوجھا ناں ہے ایں واسطے آدمی ایں زمین تے خود کوں پابند ݙیکھدے۔ عالمِ اَعراف اچ کیونکہ جسم روشنیاں دے تݨے پݨے نال بݨا ہویا ہے ایں واسطے آدمی خود کوں پابند تے مجبور نی ݙیکھدا۔ پابند دنیا اچ سفر کرݨ کیتے پابند وسائل دی ضرورت پیش آندی ہے۔ رفتار تیز یا گھٹ تھی سڳدی ہے پر وسائل توں چھٹکارا نی ملدا۔ ہک گھنٹے اچ پیدل ترئے میل دا سفر طے تھیندے ایہو سفر سائیکل تے سوار تھی کے کریجے تاں چار پنج میل فی گھنٹہ تھی ویندے۔ موٹر کار اچ ٻیھ کے سٹھ ستر تے اسی میل تھی ویندے۔ ہوائی جہاز اچ ٻیھ کے ہزاراں میل دا سفر طے تھی ویندے۔ جیں طرح رفتار دی تیزی اپݨی جگہ مسلم ہے اونہی طرح وسائل دی محتاجی وی مسلم ہے۔ بندہ ایں واسطے محتاج ہے کہ اوندا جسم مٹی دا بݨا ہوئے تے جتنے وسائل ہن او وی مٹی نال بݨے ہوئے ہن۔ سائیکل، مٹی دے علاوہ کجھ نی ایں واسطے کہ سائیکل دے اندر جتنے کَل پرزے ہن او سب لوہے نال مرکب ہن تے لوہا مٹی ہے۔ مٹی کوں کٹھالی اچ پکایا ویندے تاں مٹی دے مخصوص ذرّات سیال بݨ کے لوہا بݨ ویندن۔ جہاز اچ جتنے کَل پرزے ہن او وی مٹی ہن۔ دنیا دے کہیں خطے تے کوئی وی دھات ہووے اوندا بنیادی مسالہ یا خام مال (Raw Material) مٹی ہے۔ مٹی اپݨی شکل بدلدی رہندی ہے۔ مٹی دے ذرّات کتھائیں آدمی بݨ ویندن کتھائیں سائیکل بݨ ویندن، کتھائیں موٹر سائیکل بݨ ویندن کتھائیں ہوائی جہاز بݨ ویندن تے ایہے مٹی دے ذرّات خوبصورت درخت بݨ ویندن۔ ہک چھوٹے توں چھوٹا ذرہ کݙہیں وائرس بݨ ویندے۔ کݙہیں کویلی بݨ ویندے تے کݙہیں ہاتھی بݨ ویندے۔ اے ذرّات اللہ کریم دی صناعی تے قدرت دے واضح نشانیاں ہن۔ ایں صناعی دے بارے اچ اللہ کریم نے ارشاد فرمایا ہے کہ، "ساݙے نشانیاں تے غور کرو۔" تے او لوگ قابل ستائش ہن تے منزل رسیدہ ہن تے اللہ کیتے پسندیدہ ہن جیہڑے اللہ دے نشانیاں تے غور کریندن۔ مٹی کوں گوند بݨا کے ہر شکل بݨائی ونڄ سڳدی ہے۔ مٹی دے گارے نال تساں چیڑی وی بݨا سڳدے ہو، مٹی دے گارے نال تساں عمارت وی کھڑی کر سڳدے ہو، مٹی دے گارے نال تساں انسانی پتلا وی بݨا سڳدے ہو تے مٹی نال تساں وݙی توں وݙی تخلیق وی عمل اچ گھنا سڳدے ہو۔
علم حاصل کرݨ دے ݙو طرزاں ہن۔ ہک طرز اے ہے کہ تساں زمان و مکاں اچ بند تھی کے وسائل دا کھوج لاؤ تے وسائل اچ تفکر کرو۔ تفکر جتنا زیادہ گہرا ہوندے اونہی مناسبت نال صلاحیتاں بیدار تے متحرّک تھی ویندن۔

## تقاضے کتھاں بݨدن
اکھ جو کجھ ݙیکھدی ہے اوندا تݨا پݨا اُنہاں اجزاء تے مشتمل ہے جنہاں نال خود اکھ بݨدی ہے۔ اکھ دا ݙیکھݨا ہک صفَت ہے جینکوں جتنا زیادہ صاف تے شفاف کر گھنیجے اونہی مناسبت نال اکھ کہیں چیز کوں واضح تے روشن ݙیکھدی ہے۔ صحت مند اکھ جتنے عکس قبول کریندی ہے، انہاں دے خدوخال زیادہ واضح ہوندن۔ بیمار اکھ جتنے عکس قبول کر کے دماغ دی سکرین تے سٹیندی ہے، بیماری دی مناسبت نال اونہی قدر عکس دھندلا تے غیر واضح ہوندے۔ اکھ دی ہک بیماری اے ہے کہ اکھ دے اندر موجود لینس (جیہڑے لینس دے اتے عکس کوں قبول کرݨ دا دارومدار ہے) جے ناکارہ تھی ونڄے تاں اکھ عکس کوں قبول نی کریندی۔ کیمرہ کتنا ہی اچھا تے قیمتی ہووے جے اوندے اندر لڳا ہویا لینس خراب ہے تاں تصویر اچھی نی بݨدی۔

انسانی جسم ݙو ہن۔ انسان دا ہک جسم ایہجا ہے جیندے اندر جاہ جاہ جھریٹاں پئے ہوئے ہن۔ ہر عضو ترٹا ہویا ہے، ہر جوڑ تے پٹیاں ٻدھے ہوئے ہن۔ ایہجا جسم ناکارہ، بدصورت تے بدہئیت ہوندے۔
انسانی جسم دی طرح انسان دے اتے ہک ٻیا جسم ہے جیہڑا گوشت پوست دے جسم دے اتے روشن تے لطیف جسم ہے۔ اوں جسم دے ٻہوں سارے ناں ہن، بے شمار ناواں اچ ݙو ناں زیادہ مشہور ہن، ہک جسمِ مثالی، ٻیا نسمہ (Aura)۔ انسانی گوشت پوست دے جسم دا دارومدار نسمہ (Aura) دے اتے ہے۔ نسمہ (Aura) جے صحت مند ہے تاں گوشت پوست دا جسم وی صحت مند ہے۔ ایویں سمجھو کہ جیں طرح گوشت دے جسم اچ ݙو لینس فٹ ہن جنہاں دے ذریعے مادی دنیا اچ موجود تمام چیزاں دا عکس دماغ دی اسکرین تے منتقل تھی کے ڈسپلے تھیندے اونہی طرح جسمِ مثالی دے اندر جو کجھ موجود ہے اوندا تمام تر اثر گوشت پوست دے جسم تے مرتّب تھیندے۔ روشنیاں نال بݨا ہویا اے جسم صرف انسان کیتے مخصوص نی بلکہ زمین دے اتے جتنی مخلوق موجود ہے سب ہی اوں روشنیاں دے جسم (Aura) دی ذَیلی تخلیق ہن۔

ایں ڳال کوں ذرا تفصیل نال بیان کریجے تاں ایویں آکھا ویسی کہ انسانی زندگی اچ جتنے تقاضے موجود ہن، اے تقاضے گوشت دے جسم اچ پیدا نی تھیندے، جسمِ مثالی اچ پیدا تھیندن تے اتھوں منتقل تھی کے گوشت پوست دے جسم تے ظاہر تھیندن۔ جے کوئی آدمی روٹی کھاندے تاں بظاہر اساں ݙیکھدے ہیں کہ گوشت پوست دا آدمی روٹی کھاندا پئے پر ایویں نی، جے تک جسمِ مثالی دے اندر بکھ دا تقاضہ پیدا نہ تھیسی تے جسمِ مثالی گوشت پوست دے جسم کوں بکھ یا تریھ دا عکس منتقل نہ کریسی، آدمی روٹی نی کھا سڳدا۔ اے کوئی ایہجی ڳال نی جیہڑی سمجھ اچ نہ آوے۔ ذرا جیہے تفکر نال اے ڳال سمجھ اچ آ ویندی ہے۔

جسمِ مثالی دے ٻہوں سارے پرت ہن۔ جݙݨ اساں خواب دے حواس اچ دنیا بھر دی سیر کریندے ہیں تے تمام او اعمال و اشغال ساݙے توں سرزد تھیندن جیہڑے اساں گوشت پوست دے جسم دے نال کریندے ہیں تاں اے جسمِ مثالی دی او حرکت ہے جیہڑی گوشت پوست دے جسم کوں میڈیم بݨائے بغیر کریندے۔ جسمِ مثالی دی حرکات و سکنات دے تأثرات ہکو جیہے ہوندن۔ تمام آسمانی صحائف نے خواباں کوں مستقبل بینی دا ہک روشن ذریعہ ݙسیا ہے۔ مستقبل بینی توں مراد ٹائم اسپیس توں ماوراء اوں عالَم اچ ݙیکھ گھنݨا ہے جیہڑا عالَم ساݙے مادی اکھیاں دے سامݨے نی۔
روشنی دا جسم (Aura) جے مٹی دے ذرّات توں اپݨا رشتہ منقطع کر گھنے تاں اے ذرّات فنا تھی ویندن۔ صاحب مراقبہ جݙݨ پہلی پوڑھی توں قدم چا کے ݙوجھی پوڑھی تے رکھدے تاں اوندے سامݨے جسمِ مثالی آ ویندے تے اوندے اندر یقین دا او پیٹرن کھل ویندے جیہڑا ڄاݨدے کہ مٹی دے ذرّات نال بݨے ہوئے گوشت پوست دی حیثیت محض عارضی تے فانی ہے۔ او ڄاݨ گھندے کہ مرݨ والے آدمی دے جسم دے اتے جیہڑا روشنیاں دا جسم ہے اوں نے عارضی مادی جسم توں رشتہ منقطع کر گھدے یعنی مرݨ توں مراد اے ہے کہ مٹی دے ذرّات نال بݨے ہوئے گوشت پوست دے آدمی دے اتوں روشنیاں دا جسم ایں عالَمِ آب و گل توں رشتہ منقطع کر کے اوں عالَمِ رنگ و نور اچ منتقل تھی ڳئے۔

## جنت تے دوزخ دے طبقات
اللہ کریم نے اپݨے محبوب ﷺ کوں فرمایا کہ اے لوگ تہاݙے کولوں روح دے بارے اچ سوال کریندن۔ آپ ﷺ آکھ ݙیو کہ روح میݙے رب دے امر توں ہے تے جو کجھ تہاکوں علم ݙتا ڳئے او قلیل ہے یعنی روح دا علم تاں ݙتا ڳئے پر اللہ دے علم دے مقابلے اچ اوندی حیثیت قلیل ہے۔ اتھاں ہک نکتہ زیر بحث آندے۔ اللہ خود ماوراء ہے اللہ دا علم لامحدود، لاتغیّر، لامُتناہی تے ماوراء الماوراء ہے۔ لامُتناہی علم دا قلیل توں قلیل جزو وی لاتناہیت دے دائرے اچ آندے۔ اِیں واسطے اُونکوں وی تے لامُتناہی دے قلیل جزو کوں وی لامُتناہی علم ہی آکھا ویسی۔ ایں آیت مبارکہ دا اے مفہوم ہرگز نی کہ روح دا علم نی ݙتا ڳیا۔ رسول اللہ ﷺ دے نائب اولیاء اللہ کوں وی اے علم منتقل تھیا ہے۔ اے علم کینکوں کس قدر منتقل تھیا ہے ایندے بارے اچ کجھ نی اکھیج سڳدا۔ بہرحال لامُتناہی علم دا چھوٹے توں چھوٹا جزو وی لامُتناہی ہوندے۔

روحانی نقطہ نظر نال زندگی تے موت دی تشریح کریجے تاں اے آکھا ویسی کہ روح دے بݨائے ہوئے جسمِ مثالی نے مٹی دے جسم کوں ایں طرح چھوڑ ݙتا کہ مٹی دے جسم توں اپݨا رشتہ کلیتاً تروڑ گھدا تے ایں ناسوتی عالم دے تقریباً ݙو سو میل اتے دی فضا اچ کھنڈے ہوئے روشنیاں نال ہک ٻیا جسم تخلیق کر گھدا۔ ناسوتی فضا توں ݙو سو میل اتے فضا اچ جیہڑا عالَم موجود ہے اوں عالَم کوں عالمِ اَعراف آکھا ویندے۔ ایہو او عالمِ اَعراف ہے جتھاں آدم توں گھن کے ہݨ تک تے قیامت تک لوگ مرݨ دے بعد منتقل تھیندے پئے ہن تے تھیندے رہسن۔ جسمِ مثالی کوں روح جیں طرح ہر وقت تے ہر آن متحرّک رکھدی ہے اوں طرح عالمِ اَعراف اچ وی روشنیاں دا جسم ہر وقت اور ہر آن متحرّک رہندے۔ عالمِ اَعراف دے بعد ہک ٻیا عالَم ہے، اوں عالَم اچ وی جسم متحرّک رہندے۔ اوں عالَم کوں "عالَمِ حشر و نشر" آہدن۔ عالَمِ حشر و نشر دی فضا عالمِ ناسُوت تے عالمِ اَعراف توں یکسر مختلف ہے۔ اتھاں روشنیاں دا ہالہ عالمِ اَعراف توں زیادہ طاقتور ہے۔ عالَمِ حشر و نشر اچ ذہنی رفتار اتنی زیادہ تھی ویندی ہے کہ جسمِ مثالی دی ریکارڈ کیتی ہوئی زندگی سامݨے آ ویندی ہے۔

عالَمِ حشر و نشر دے بعد عالَمِ یَومُ المیزان ہے۔ عالَمِ یَومُ المیزان اچ روشنیاں دے بݨے ہوئے اجسام دے اتے نور دا ہالہ بݨ ویندے ایہو او نور ہے جیں نور نال کوئی بندہ اللہ کریم دا دیدار کر سڳدے۔ "لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصَارَ"۔ (سورۃ الانعام – آیت نمبر 103)، ترجمہ، "کوئی اکھ ادراک نی کر سڳدی، اللہ خود ادراک بݨ ویندے۔" جݙݨ کوئی بندہ اللہ دے ادراک نال ݙیکھدے تاں اوندی نظر عالَمِ یَومُ المیزان تے پوندی ہے۔ عالَمِ یَوم المیزان دے بعد جنّت یا دوزخ دے عالمین ہن۔ جنّت دے وی ٻہوں سارے طبقات ہن تے دوزخ دے وی ٻہوں سارے طبقات ہن۔ جنّت تے دوزخ دا تذکرہ ایں ڳال دی شہادت ہے کہ آدمی دوزخ اچ تکلیف محسوس کریسی تے جنّت اچ آرام و آسائش نال لطف اندوز تھیسی۔ جے اے سمجھ گھنیجے کہ اے لطف و آسائش تے آرام روح کوں حاصل تھیںدے تے اوں آرام توں روح فائدے چیندی ہے تاں ول اے وی آکھݨا پوسی کہ دوزخ دا عذاب وی روح دے اتے ہوندے تے اے ڳال کہیں وی طرح صحیح نی کیونکہ روح فی الواقع اللہ دا ہک حصّہ ہے، ایہجا حصّہ جیہڑا لاتجزاء ہے۔ ایہجا جیہڑا لامُتناہی ہے تے جیہڑا ماوراء الماوراء ہے۔ روح نقش و نگار اچ محدود نی۔ روح اے ڄاݨدی ہے کہ خالقِ کائنات دی مشیئت کیا ہے۔ خالقِ کائنات دی مشیئت تے منشاء دے مطابق خود کوں نویں نویں لباساں اچ ظاہر کریندی ہے تے ہر لباس کوں اوندی موجودگی تے اوندی انا نال مطلع کریندی رہندی ہے۔ ایہا او اطلاع (Information) ہے جیندے اندر معانی پواوݨا "اختیار" ہے۔ سزا ہووے یا جزا ݙوہاں دا تعلق اطلاع (Information) نال ہے تے اطلاع دا نزول روح دے تخلیق کردہ جسم تے تھیندے۔ روح جزا و سزا تکلیف و راحت توں مبرأ ہے۔

## ایں کونے توں اوں کونے تک
جے تک ساکوں کہیں چیز دا علم حاصل نی تھیندا اساں اوں چیز توں واقف نی تھیندے تے علم کیتے ضروری ہے کہ اوندا کوئی منبع (Source) ہووے تے اے وی ضروری ہے کہ اوں Source توں حاصل شدہ علوم کیتے ایہجی ایجنسی موجود ہووے جتھاں علم ذخیرہ ہووے۔ اوندے بعد اے ضروری ہے کہ کوئی ایہجی ایجنسی موجود ہووے جیہڑی اوندے اندر معانی پوا سڳے تے آخری حد اچ ہک ٻئی ایہجی ایجنسی دا موجود ہووݨا لازم ہے جیندے اتے علم دا مظاہرہ تھیوے۔
### مثال
آدمی کوں بکھ لڳی یعنی اونکوں اے اطلاع ملی کہ ہݨ جسم کوں کجھ کھاوݨ دی ضرورت ہے۔ جیہڑی ایجنسی نے اے اطلاع قبول کیتی اوں نے اوں علم دے اندر معنی پوائے او اے کہ روٹی کھاوݨی چاہیدی اے۔ پھل کھاوݨے چاہیدن وغیرہ وغیرہ تے ایں اطلاع کوں جسمِ مثالی نے قبول کر کے مظاہرہ کیتا تے آدمی نے اے محسوس کیتا کہ اوں نے روٹی کھا گھدی ہے۔ جتھاں تک جسمانی تقاضے پورے کرݨ دا تعلق ہے او عالمِ ناسُوت ہووے، عالمِ اَعراف ہووے یا عالمِ جنّت و دوزخ ہووے، ہک ہی طرح دے تقاضے پورے تھیندن۔ جنّت ایں واسطے جنّت ہے کہ اتھاں کھیر تے ماکھی دے نہراں ہن۔ جنّت اچ پھل ہن تے آدمی دی آسائش تے آرام کیتے بے شمار وسائل مہیا ہن۔
دوزخ ایں واسطے دوزخ ہے کہ اتھاں ایہجے حالات اچ آدمی زندگی گزریندے جنہاں حالات دی علمی حیثیت تکلیف ہے۔ کھاݨا جنّت اچ وی میسر ہے تے کھاݨا دوزخ اچ وی میسر ہے۔ جنّت دا کھاݨا کھیر، ماکھی، پھل ہن۔ دوزخ دا کھاݨا ایہجے غذاواں ہن جنہاں نال آدمی دے اندر کراہت پیدا تھیندی ہے۔
### قانون
کھاوݨ دا علم ݙوہاں جگہ موجود ہے۔ کھاوݨ دے اسباب تے سامان وی ݙوہاں جگہ موجود ہن پر ݙوہاں جگہ معنویت الڳ الڳ ہے۔ جنّت دا کھاݨا ایں واسطے اچھا ہے کہ اوندے اچ معنویت اچھی ہے۔ دوزخ دا کھاݨا ایں واسطے چنگا نی کہ اوندے اندر پشیمانی، تکلیف تے آہ و بکا ہے۔ مختصر طور تے ایں ڳال کوں ایں طرح آکھا ویسی کہ اے ساری کائنات دراصل علم ہے تے علم دے طرزاں اے ہن کہ اوندے اچ معنی پوائے ویندن۔ جسمِ مثالی ہک ایہجی ایجنسی ہے جیہڑی علم اچ معنی پویندی ہے۔ جݙݨ آدمی عالمِ ارواح توں نزول کر کے ایں دنیا اچ آندے تاں جسمِ مثالی ایں عالَم دے اندر ایہجے معنی تے مفہوم اخذ کریندے جیندے اچ آدمی قید ہے، بند ہے۔ ہر ہر قدم قید و بند اچ جکڑا ہویا ہے۔ جسمِ مثالی جݙݨ عالمِ ناسُوت توں باالفاظ دیگر ایں گوشت دے جسم نال اپݨا رشتہ منقطع کر کے ٻئے عالَم اچ ویندے تے اتھوں دی فضا تے ماحول نال اپݨے کیتے ہک نواں لباس بݨیندے تاں اوندے معنی تے مفہوم بدل ویندن۔ اوں عالَم دے معنی تے مفہوم اچ ٹائم تے اسپیس اتنا مختصر تھی ویندے کہ تقریباً اوندی نفی تھی ویندی ہے پر ٹائم اسپیس کلیتاً ختم نی تھیندا۔ ایویں ایں واسطے نی تھیندا کہ عالمِ ناسُوت دی طرح اَعراف اچ وی ایہا زمین ہے تے عالمِ ناسُوت دی طرح عالمِ اَعراف اچ وی گھر ہن۔ اتھاں آدمی کھاݨا وی کھاندے، پاݨی وی پیندے، چلدا پھردا ہے، اپݨے عزیز و اقربا نال ملاقات کریندے، خوش تھیندے تے روندا وی ہے۔ خوش تھیوݨا یا غمگین تھیوݨا، گھراں اچ رہݨا، چلݨا پھرݨا، دھپ دی تپش محسوس کرݨا تے موسم دے رد و بدل اچ زندگی گزارݨا، ٹائم اسپیس دے حدود دی نفی نی کریندا البتہ انسانی زندگی دی رفتار اچ اضافہ تھی ویندے۔
### مثال
ہک آدمی کراچی اچ مر ڳیا، اوندے عزیز و اقربا دہلی اچ ہن۔ عالمِ اَعراف اچ رہݨ والا کوئی بندہ جݙݨ اپݨے عزیزاں نال ملݨ دہلی ویسی تاں ٹائم اسپیس مختصر تھی کے ݙو قدم بݨ ویسی پر قدم موجود ہن، زمین موجود ہے لہٰذا ٹائم اسپیس وی موجود ہے۔ جیویں جیویں آدمی اِیں عالَم توں اُوں عالَم اچ تے ٻئے عالمین اچ منتقل تھیندا رہندے، اوندی رفتار ودھدی رہندی ہے تے ہک وقت ایہجا آ ویندے کہ اوندا ہک قدم عالمِ ناسُوت اچ ہوندے تے ٻیا قدم عرش معلیٰ تے ہوندے۔ علم ساکوں اے ݙسیندے کہ جے بندہ پابند تے مجبور تھی کے ہک گھنٹے اچ ترئے میل دا فاصلہ طے کرݨا چاہے تاں اوندی رفتار گھٹ تھی ویندی ہے تے جے آدمی آزاد تے خود مختار تھی کے فاصلے دی نفی کر ݙیوے تاں ہک قدم دے بعد اوندا ٻیا قدم آسمان تے پوندے۔ زمین تے ٻیٹھے ہوئے ہک آدمی نے ارادہ کیتا کہ میں عرش معلیٰ تے اللہ کریم دے حضور سجدہ ریز ہاں تاں اوں ارادے دے نال اوندے سامݨے اے ڳال مشاہدہ بݨ ویندی ہے کہ اللہ اپݨی صفات حمیدہ دے نال عرش تے متمکن ہے تے بندہ اوندے سامݨے سربسجود ہے۔ اے اکھݨا کہ انسان آسماناں دی سیر نی کر سڳدا یا اللہ دے حضور سجدہ ریز نی تھی سڳدا یا اے آکھݨا کہ کوئی بندہ اللہ کوں نی ݙیکھ سڳدا، اتنی وݙی جہالت تے اتنا وڋا ظلم ہے کہ جیندے سامݨے کوئی وݙی جہالت تے کوئی ظلم نی کھڑدا۔ کس قدر مضحکہ خیز ڳال ہے کہ انسان بلا کہیں فاصلے دے روشنی دے دوش تے امریکہ توں کراچی منتقل تھی ویندے۔ او امریکہ اچ ڳال کریندے اساں ٹی وی تے اونکوں سݨدے ہیں تے ݙیکھدے ہیں پر روشنیاں دے جسم نال آسماناں دی رفعت کوں نی چھو سڳدا۔ کوئی بندہ جے اپݨے اندر اوں صلاحیت توں واقف تھی ونڄے جیہڑی صلاحیت نے ٹی وی ایجاد کر گھدے تاں اوندے کیتے کیں طرح اے ممکن نی کہ او ایں کونے توں اوں کونے تے اِیں عالَم توں اُوں عالَم اچ اپݨے ارادے تے اختیار نال منتقل نہ تھی ونڄے۔

پہلے جیہڑے ڳالہیں جادو تے طلسمات دے ناں نال مشہور ہن تے جنہاں کوں ساݙے دانشور کرامات آہدے ہن، اڄ اوہے سب چیزاں ساݙے اکھیاں دے سامݨے سائنسی ایجادات دی شکل اچ ہن۔ آدمی کس قدر عجیب ہے، ہک طرف اتنا بے وس تے مجبور ہے کہ سو قدم دی آواز نی سݨ سڳدا تے ٻئی طرف اتنا آزاد ہے کہ اپݨے ہی ایجادات دے ذریعے ہزاراں میل دی آواز سݨ گھندے، ہزاراں میل دور ٹی وی اسکرین تے خود کوں ظاہر کر ݙیندے۔

## قلیل علم
اللہ او ہے جیہڑا ہر چیز تے محیط ہے۔ جو کجھ اساں کریندے ہیں اللہ اونکوں ݙیکھدے تے جو کجھ اساں لکیندے ہیں اللہ او ڄاݨدے۔ جے اساں ہک ہوؤں تاں ݙوجھا اللہ ہے۔ جے اساں ݙو ہوؤں تاں تریجھا اللہ ہے۔ اللہ ہی ابتدا ہے، اللہ ہی انتہا ہے۔ انہاں حقائق دے پیش نظر اللہ دا علم لامحدود تے لامُتناہی ہے۔ اللہ کریم نے جݙݨ کائنات بݨاوݨ دا ارادہ کیتا تاں فرمایا "کن" تے کائنات وجود اچ آ ڳئی۔ ایں ڳال کوں آسان الفاظ اچ ایں طرح آکھا ویسی کہ کائنات دراصل اللہ دا علم ہے جیندا مظاہرہ وی علم دی صورت اچ تھیا ہے۔ اللہ دے علم نے ہی کائنات دے خدوخال دا رنگ و روپ اختیار کیتے، ایں واسطے پوری کائنات علم دے علاوہ کجھ نی۔ سمندر دے پاݨی دا ہک قطرہ وی بہرحال پاݨی ہے۔ سمندر وچوں گھدے ہوئے ہک قطرہ آب کوں پاݨی دے علاوہ کوئی ٻیا ناں نی ݙیویج سڳدا کیونکہ پوری کائنات اللہ دے علم دا مظاہرہ ہے۔ ایں واسطے کائنات دی حقیقت، کائنات دی بنیاد تے کائنات دی ہیئت وی علم ہے۔ جݙݨ اساں عالمِ ناسُوت دی قید و بند دی زندگی دا تجزیہ کریندے ہیں تاں اے ڳال پوری طرح واضح تھی ویندی ہے کہ پوری زندگی علم ہے تے علم اوں وقت علم ہے جݙݨ اوندے اندر معانی تے مفہوم ہوون۔

کائناتی نظام اچ غور کرݨ نال عجیب قسم دی پریشانی تھیندی ہے کہ اللہ نے اے کیا نظام قائم کیتے۔ مثلاً اے کہ کوئی آدمی کھادے پیتے بغیر زندہ نہیں رہ سڳدا۔ ہر آدمی سمھݨ تے مجبور ہے، اتنے بندشاں ہن کہ جنہاں دا کوئی شمار نی۔ علم دا اے مفہوم، اللہ دے ذہن اچ جیہڑا علم ہے، اُوندے وقوف توں الڳ ہے۔ اللہ نے آدم کوں فرمایا، "اے آدم! توں تے تیݙی ذال جنّت اچ رہو تے خوش تھی کے کھاؤ جتھوں دل چاہے۔" (سورۃ البقرہ – آیت نمبر 35)۔ جنّت ہک ایہجی وستی ہے کہ جیندی حدود دا تعین نہیں کریج سڳدا یعنی اوندی حدود لامُتناہی ہے۔ اللہ دا ارشاد ہے، "خوش تھی کے کھاؤ جتھوں دل چاہے"،  اے ظاہر کریندے کہ آدم کوں اللہ نے لامحدود جنّت دے رقبے تے تصرّف عطا کر ݙتا ہئی۔ باالفاظ دیگر ساݙے پیؤ آدم، جنّت دے لامحدود رقبے دے بلا شرکت غیرے مالک ہن۔ نال ہی اللہ کریم نے اے فرمایا، "اوں درخت دے نیڑے نی ونڄݨا تے جے تساں ساݙے ایں حکم تے عمل نہ کیتا تاں تساں اپݨے اتے ظلم کریسو۔" (سورۃ البقرہ – آیت نمبر 35)۔ جنّت لامحدود رقبہ ہے تے اوندے اچ لاتعداد تے لاشمار درخت ہن۔ ہک مخصوص درخت دی طرف اشارہ کر کے آدم کوں ہدایت کیتی ڳئی کہ اوں درخت دے نیڑے نی ونڄݨا۔ آدم توں نافرمانی سرزد تھئی تے اوں نافرمانی دے جرم اچ جنّت دے فضاواں نے آدم کوں ردّ کر ݙتا تے آدم جیہڑی سرزمین دا بلاشرکتِ غیرے مالک ہئی او زمین اوندے کولوں چھک گھدی ڳئی۔

ایں واقعے دا نقشہ کجھ ایں طرح بݨدے کہ ہک وسیع و عریض باغ ہے۔ باغ دے پُھل، پّھل، پودیاں، نہراں، آبشاراں، محلّات وغیرہ تے آدمی کوں پورا پورا تصرّف ہے۔ صرف باغ دا ہک حصّہ ایہجا ہے کہ تصرّف تاں حاصل ہے لیکن اوں تصرّف دے اختیار کوں استعمال کرݨ توں منع کیتا ڳئے۔ جے تک آدم نے نافرمانی دا ارتکاب نہ کیتا، آدم کیتے جنّت دا وسیع رقبہ زمان و مکان(Time&Space) توں آزاد رہیا تے جݙݨ آدم توں نافرمانی سرزد تھی ڳئی تاں آدم دے اندر ٹائم اسپیس دے حد بندیاں منتقل تھی ڳئے۔
اوں درخت دے بارے اچ ٻہوں سارے ڳالہیں کیتے ویندن۔ کوئی آہدے کہ کݨک دا درخت ہئی، کوئی آہدے سیب دا درخت ہئی۔ کہیں مسلک دے لوگ آہدن کہ انگور دا درخت ہئی۔ مختلف لوگ مختلف ڳالہیں آکھدن لیکن آسمانی کتاباں اچ اوندا کوئی ناں نی آیا۔ 

روحانی نقطہ نظر نال جݙݨ لاشعوری وارِدات و کیفیات نال اوں درخت دا مشاہدہ کیتا ویندے تاں دراصل اے ہک طرزِ فکر دا سمبل (Symbol) ہے۔ تھیندا اے پئے کہ جو کجھ جنّت اچ موجود ہے او در و بست آدمی دے ارادے دے تابع ہے۔ آدمی دا دل چاہا کہ او سیب کھاوے، جنّت اچ سیب دے درخت وی ہن، اوندے تے سیب وی لڳے ہوئے ہن پر سیب دا تروڑݨا اتھاں زیربحث نی آندا۔ سیب کھاوݨ کوں دل چاہا، سیب موجود تھی ڳیا۔ پاݨی پیوݨ کوں دل چاہا پاݨی موجود تھی ڳیا۔ ایں طرزِ فکر نال تصرّف دے ݙو طرزاں سامݨے آندن۔ تصرّف دی ہک طرزِ فکر اے ہے کہ ہک بندہ سیب دا درخت لیندے، اوندی نشوونما دا انتظار کریندے۔ طویل عرصے دے بعد درخت ایں قابل تھی ویندے کہ اوندے اتے پھل لڳن، اوندے اندر سیب کھاوݨ دی خواہش پیدا تھیندی ہے تاں سیب دے درخت دی طرف ٹردے تے درخت دے اتوں سیب تروڑ کے کھا گھندے۔ تصرّف دا ٻیا طریقہ اے ہے کہ سیب دے درخت تے سیب لڳے ہوئے ہن۔ اوں درخت کوں نہ تاں کہیں بندے نے زمین اچ رہایا ہے تے نہ اوندی نگہداشت کیتی ہے، نہ اوں درخت کوں پروان چڑھاوݨ اچ کوئی خدمت انجام ݙتی ہے۔ اوندے اندر درخت توں سیب تروڑݨ دی خواہش تھئی، دل چاہا کہ سیب کھاواں، سیب حاضر تھی ڳیا۔ اوندے اچ ٻہوں حکمت بیان کیتی ڳئی ہے۔

اللہ کریم دے ارادے اچ اے ڳال موجود ہئی کہ کائنات وجود اچ آوے۔ اللہ نے آکھا، تھی ونڄ(کُن)، کائنات بݨ ڳئی۔ جنّت دی زندگی اچ آدم دے دماغ اچ اے ڳال موجود ہئی کہ او سیب کھاوے۔ آدم نے آکھا سیب، سیب موجود تھی ڳیا۔ کُن آکھݨ نال کائنات بݨ ڳئی، سیب آکھݨ نال سیب مل ڳیا۔ ایں ڳال کوں اللہ نے "احسنُ الخالقین" آکھ کے بیان کیتے، "میں تخلیق کرݨ آلیاں اچ بہترین خالق ہاں۔" (سورۃ المؤمنون – آیت نمبر 14)۔
یعنی اللہ نے اپݨے علاوہ وی اپݨی مخلوق کوں تخلیق کرݨ دے اختیارات نال نوازے۔ انسانی تخلیق تے اللہ دی تخلیق اچ حد فاصل اے ہے کہ اللہ وسائل دے بغیر تخلیق فرمیندے۔ اللہ دے ذہن اچ جو کجھ ہئی اوندے بارے اچ اللہ نے "کن" آکھ کے انہاں تمام چیزاں کوں جیہڑے اللہ ظاہر فرماوݨا چاہندا ہئی، تخلیق کر ݙتا۔ آدم دے اندر جیہڑے تخلیقی صلاحیتاں کم کریندے پئے ہن او وسائل دے محتاج ہن۔ جݙݨ کوئی بندہ انہاں تخلیقی صلاحیتاں کوں ٹائم اسپیس دے حد بندیاں توں آزاد تھی کے استعمال کریندے، او روحانی زندگی اچ رہندے تے جݙݨ کوئی بندہ انہاں تخلیقی صلاحیتاں کوں وسائل دے اندر (ٹائم اسپیس) بند تھی کے استعمال کریندے، مادی زندگی گزریندے، محتاج تے پابند زندگی جہالت تے ظلم دی زندگی ہے۔ جیں طرح دانائی عقل و شعور ہک درخت دی طرح پھلدے پھولدے، اوں ہی طرح علم دے اندر طرح طرح دے شاخاں پھپھڑدن۔ نویں نویں فلسفیاں دی داغ بیل پوندی ہے۔ نویں نویں ایجادات تھیندن، بالکل اوں ہی طرح ظلم و جہالت دے درخت تے وی پھل پتر تے شاخاں ہوندن پر کیونکہ بنیاد ظلم تے جہالت ہے ایں واسطے آدمی انہاں سارے ایجادات تے ساری ترقی توں خوش تھیوݨ دی بجائے ناخوش تھیندے، پرسکون تھیوݨ دی بجائے بے سکون تھیندے، مطمئن تھیوݨ دی بجائے غیر مطمئن زندگی گزریندے۔

جݙݨ اساں موجودہ سائنسی ترقی تے نظر سٹیندے ہیں تاں ساکوں ایں ترقی اچ او تمام چیزاں ملدن جنہاں کوں اللہ نے ظلم و جہالت دے ناں نال بیان فرمایا ہے۔ اڄ دی ترقی پوری نوعِ انسانی کیتے ہک عذاب بݨ ڳئی ہے۔ ہر شخص غیر مطمئن تے بے سکون ہے۔ دنیا دے ایں کونے توں اوں کونے تک عدم تحفظ دا اژدھا منہ کھولے پوری نوعِ انسانی کوں ڳیتݨ کیتے بے قرار ہے۔ حالانکہ جتھاں تک ترقی دا معاملہ ہے، اے سارے ترقیاں اے ساری ایجادات اے ساری تخلیقات، ایں خیال دے تحت وجود اچ آئے کہ نوعِ انسانی کوں سکون ملسی پر کیونکہ اے تمام ترقیاں تے نویں نویں ایجادات ٹائم اسپیس اچ بند تھی کے وجود اچ آئے ہن ایں واسطے آدمی بدحال تے پریشان ہے۔ ٹائم اسپیس توں آزاد روحانی انسان فطرت دی پیروی کریندے تے جݙݨ اساں فطرت تے غور کریندے ہیں تاں ساکوں نظر آندے کہ زمین تے موجود وسائل، خلوص تے اعتبار تے قائم ہن۔ ایندے پچھوں کوئی ذاتی غرض تے صلے دی خواہش نی۔ سجھ روز نکلدے، دھپ نال مخلوق کوں فائدہ پہنچدے۔ پاݨی مخلوق دے اندر سیرابی دا ذریعہ بݨدے پر پاݨی کوں مخلوق توں کہیں صلہ و ستائش دی غرض نی۔ ایہو حال ہوا، آکسیجن، نباتات، جمادات تے گیس دا وی ہے۔ سائنسی ایجادات نوعِ انسانی کیتے عذاب ایں واسطے بݨ ڳن کیونکہ اللہ دے پیدا کردہ وسائل نال بݨائے ڳئے اشیاء اچ انسان دا پست ذہن (دولت پرستی) شامل تھی ڳئے۔

## کائناتی خدوخال
کائنات تے کائنات اچ موجود تخلیقات تے تخلیقات اچ تمام نوعاں تے ہر نوع اچ الڳ الڳ افراد، پیدائش دا تسلسل تے موت دا وارِد تھیوݨا تے سماوات، سورج، چندر، ستارے، کہکشانی نظام، جنّت دوزخ تے دوزخ جنّت دے اندر زندگی گزارݨ دے حواس تے تقاضے، حواس اچ ردّ و بدل تے ردّ و بدل دے نال حواس اچ کمی و بیشی، ذہنی رفتار دا گھٹݨا یا ودھݨا، حواس دا الڳ الڳ تھیوݨا، سݨݨا، ݙیکھݨا، چھووݨا، چکھݨا، محسوس کرݨا، جسمانی نظام دا الٹ پلٹ تھیوݨا، جذبات اچ اشتعال پیدا تھیوݨا، کہیں بندے یا کہیں ذی روح دا نرم خو ہووݨا، اے سب چیزاں اللہ دے ذہن اچ موجود علم دا عکس ہن۔ کائنات اچ موجود کوئی شئے اوندی حیثیت کہیں وݙے توں وݙے سیارے دی ہووے، سٹار دی ہووے یا کہیں چھوٹے توں چھوٹے ذرّے دی ہووے، ایٹم دی ہووے، وائرس دی ہووے، شئے دی موجودگی اللہ کریم دے ذہن اچ موجود ہئی۔ جݙݨ اللہ نے خوبصورت دنیا کوں مظہر بݨاوݨا چاہا تا آکھا، "تھی ونڄ" تے تمام چیزاں وجود اچ آ ڳئے۔ تخلیقات دا ٹٻر اتنا وسیع ہے کہ اللہ نے خود آکھے کہ "سارے سمندر روشنائی بݨ ونڄن تے سارے درخت قلم بݨ ونڄن ول وی اللہ دے ڳالہیں پورے نہ تھیسن۔" (سورۃ لقمان – آیت نمبر 27)۔
کائنات کیوں بݨائی ڳئی تے اے سارے تخلیقات کیوں عمل اچ آئے؟ جنّت دوزخ دے ݙو الڳ الڳ گروہ کیوں بݨے؟ غیب دی دنیا دے عجائبات توں ظاہر دنیا دے بے شمار عجائبات کیہڑی طرح تخلیق تھئے؟ ایندی وجہ خود اللہ نے بیان کیتی ہے۔
"میں لکا ہویا خزانہ ہم میں چاہیم کہ کائنات تخلیق کراں تاکہ کائنات دے افراد میکوں پہچاݨ گھنن۔" 

ایں حدیث قدسی اچ تفکر کرݨ نال اے ڳال واضح طور تے سامݨے آ ویندی ہے کہ کائنات دی تخلیق دا منشاء اے ہے کہ خالقِ کائنات چاہندے کہ اونکوں پہچاݨا ونڄے۔ پہچاݨݨ کیتے ضروری ہے کہ تمام مخلوقات وچوں کہیں ہک مخلوق دا انتخاب کر کے ٻئے مخلوقات دے مقابلے اچ اونکوں زیادہ علم ݙیویجے، علم دے اندر مفہوم تے معنویت تلاش کرݨ دی صلاحیت وی عطا کیتی ونڄے۔ کائناتی ٹٻر اچ ݙو مخلوقات ایہجے ہن جنہاں کوں اللہ کریم نے تلاش تے مفہوم پہچاݨݨ دی صلاحیت عطا کیتی ہے۔ ہک انسان تے ٻئے جنّات۔ جنّات دی تخلیق چونکہ ایں وقت زیربحث نی ایں واسطے انسانی علوم تے ہی گفتگو کیتی ویندی پئی ہے۔ کائنات اللہ کریم دا او علم ہے جیہڑا اللہ دے ذہن اچ موجود ہئی یعنی اللہ ایں ڳال توں واقف ہئی کہ کائنات دے تخلیقی خدوخال کیا ہن؟ اپݨے علم دے مطابق اللہ نے تخلیقی خدوخال کوں اپݨے حکم تے ارادے توں شکل و صورت بخش ݙتی۔ یعنی اللہ دا ذاتی تے مخصوص علم شکل و صورت بݨ کے وجود اچ آ ڳیا۔ اللہ کریم نے آدم کوں اپݨی "صفَت تے اَسماء" دا علم عطا کیتے۔ اَسماء توں مراد اللہ دے صفات تے کائنات دے خدوخال ہن۔ اے ایہجا علم ہے جینکوں فرشتے وی نی ڄاݨدے۔ جݙݨ اے علم آدم نے سکھ گھدا تاں فرشتیاں کوں آدم دے سامݨے جھکݨا پیا۔ آدم کوں اللہ کریم نے اے ݙسا ݙتا کہ کائنات میݙے ذاتی علم دا ہک حصّہ ہے تے اوں علم اچ معنی تے مفہوم دے نال بے شمار فارمولے ہن، جنہاں فارمولیاں نال ساری کائنات تخلیق کیتی ڳئی ہے۔ آدم کوں کائناتی تخلیق دے فارمولے سکھاوݨ دے بعد جنّت اچ بھیڄ ݙتا ڳیا۔ جنّت اچ آدم دی پوزیشن ہک ایہجے سائنسدان دی ہے جیہڑا کائنات دے تخلیقی فارمولیاں دا علم رکھدے۔ انہاں فارمولیاں اچ بنیادی نکتہ اے ہے کہ ساری کائنات ہک علم ہے تے آدم اوں علم اچ معانی تے مفہوم دے نال تصرّف کرݨ دا اختیار رکھدے۔

## روشنی
"اللہ کریم احسن الخالقین ہن۔ (سورۃ المؤمنون۔ آیت نمبر 14)"۔ خالقین دا لفظ ساکوں ݙسیندے کہ اللہ دے علاوہ ٻئے وی تخلیق کرݨ والے ہن پر مخلوق مزید تخلیقات دے معاملے اچ وسائل دی پابند تے محتاج ہے۔ ایندی مثال اڄ دے دور اچ بجلی دی ہے۔ اللہ دی ہک تخلیق بجلی (Electricity) ہے۔ جݙݨ بندیاں نے ایں  تخلیق توں ٻئے ذَیلی تخلیقات کوں متحرّک کرݨا چاہا تاں لکھاں ہزاراں چیزاں وجود اچ آ ڳئے۔ آدم زاد نے جݙݨ بجلی دے علم دے اندر تفکر کیتا تاں اوں بجلی نال لاشمار چیزاں وجود اچ آ ڳئے۔ بجلی نال بݨے ہوئے یا بجلی نال چلݨ والے مشیناں توں جتنے چیزاں وجود اچ آئے، او انسان دی تخلیق ہن مثلاً ریڈیو، ٹی وی تے ٻئے بے شمار چیزاں۔ اللہ کریم دی ایں تخلیق بجلی (Electricity) نال جیہڑی ٻئے ذَیلی تخلیقات دا مظہر بݨی، ابنِ آدم دا بجلی دے اندر تصرّف ہے۔ اے اوہو علم ہے جیہڑا اللہ نے آدم کوں سکھا ݙتے۔

اَسماء توں مراد اے ہے کہ اللہ نے آدم کوں ہک ایہجا علم سکھا ݙتے کہ جیہڑا تخلیقی فارمولیاں نال مرکب ہے۔ کوئی انسان جݙݨ ایں علم کوں حاصل کر گھندے تاں نویں نویں چیزاں بݨ ویندن۔ وسائل دی حدود توں لنگھ کے یا وسائل دے علوم توں اڳاں ودھ کے جݙݨ کوئی بندہ روشنیاں دے علم نال دھات (لوہے) اچ تصرّف کریندے تاں وݙے وݙے مشیناں، کَل پرزے، جہاز، ریل گݙیاں، خطرناک تے وݙے وݙے بم بݨ ویندن۔ تصوّف اچ ایں عمل کوں "ماہیتِ قلب" آکھا ویندے۔ وسائل اچ محدود رہ کے مٹی دے مخصوص ذرّات کوں کٹھالی اچ پکا کے اساں سونا بݨیندے ہیں۔ مٹی دے ذرّات کوں مخصوص پروسیس توں گزار کے اساں لوہا بݨیندے ہیں۔ پر او بندہ جیہڑا روشنیاں اچ تصرّف کرݨ دا اختیار رکھدے، ذخیرے وچوں انہاں مقداراں کوں الڳ کر گھندے، جیہڑے مقداراں سونا بݨیندن، تاں سونا بݨ ویندے۔ تصرّف دے ݙو طریقے ہن۔ ہک طریقہ اے ہے کہ وسائل اچ محدود رہ کے وسائل کوں مجتمع کر کے کوئی چیز بݨائی ونڄے،
تے ٻیا طریقہ اے ہے کہ روشنیاں اچ تصرّف کرکے روشنیاں کوں متحرّک کر ݙیویجے۔ علمِ روحانی دی تھیوری پڑھ کے پریکٹیکل اچ اے معلوم تھی ویندے کہ کائنات اچ موجود ہر شئے دی بنیاد تے بساط (Base) روشنی ہے تے روشنی معیّن مقداراں دے نال ردّ و بدل تھیندی رہندی ہے تے معیّن مقداراں دے نال گھٹدی ودھدی رہندی ہے۔ پیدائش توں موت تک دا زمانہ ساکوں اے ݙسیندے کہ کوئی ٻال اپݨی ہک حیثیت تے قائم نی رہندا۔ جنہاں معیّن مقداراں تے ٻال پیدا تھئے، انہاں معیّن مقداراں اچ ہک ضابطہ ہک قانون تے ترتیب دے نال ردّ و بدل تھیندے۔ جیہڑی طرح مقداراں اچ ردّ و بدل تھیندے اونہی مناسبت نال ٻال وی بدلدا رہندے۔ آدمی دا ٻال جوان یا ٻڈھا ہووے، بہرصورت آدم رہندے۔ اوندی شکل و صورت تے خدوخال اچ تاں تبدیلی تھیندی رہندی ہے پر شکل و صورت برقرار رہندی ہے۔ اللہ نے کائنات کوں مختلف نوعاں اچ تقسیم کیتے۔ معیّن مقدار اے ہے کہ آدم ہر حال اچ آدم رہندے، باندر دا ٻال ہر صورت اچ باندر دا ٻال رہندے پر عمر دے نال نال اوندے اندر زندگی گزارݨ دے تقاضیاں اچ تبدیلی تھیندی رہندی ہے۔ تبدیلی اے ہے کہ پیدا تھیوݨ والے ٻال دے نقوش جوانی اچ سر تا پیر بدل ویندن۔ جوانی دے بعد ٻڈھیپا آندے تاں ٻڈھیپے اچ جوانی دے نقوش ڈھل ویندن تے ایں طرح ڈھل ویندن کہ جوانی دی تصویر تے ٻڈھیپے دی تصویر ݙو الڳ الڳ تصویراں نظر آندن۔ قائم بالذّات معیّن مقداراں اے ہن کہ آدمی ہک ݙینھ دا ٻال ہووے یا سو سال دا ٻڈھا ہووے، بکھ تریھ دا تقاضہ اوندے اندر موجود رہندے۔

عجیب رمز اے ہے کہ ݙو سال دا ٻال وی پاݨی پیندے۔ ݙو سال دا ٻال غذا کھاندے۔ سو سال دا ٻڈھا آدمی وی پاݨی پیندے، سو سال دا ٻڈھا وی روٹی کھاندے پر سو سال دا ٻڈھا ݙو سال دا ٻال نی ہوندا تے ݙو سال دا ٻال سو سال دا ٻڈھا نی ہوندا۔ روحانی علوم ساݙے اتے اے ڳال واضح کریندن کہ باوجود ایندے کہ تقاضے ٻڈھیپے تے ٻلپݨ دے یکساں ہن، شکل و صورت تے خدوخال کیوں تبدیل تھی ویندن؟ شکل و صورت تے خدوخال دے ردّ و بدل اچ کیہڑے علوم کم کریندے پئے ہن؟ انہاں علوم نال روشناس تھیوݨ کیتے ضروری ہے کہ اساں انہاں روشنیاں دا علم حاصل کروں جنہاں روشنیاں کوں اللہ کریم نے اپݨی صفات آکھا ہے۔

## ذات و صفات
صفات توں کہیں چیز دا ادراک تاں کیتا ونڄ سڳدے پر ذات دی حقیقت تے کُنہ تک نی پہنچا ونڄ سڳدا۔ عام زندگی اچ اوندی مثال اے ہے کہ ہک شخص دا ناں "الف" ہے۔ الف دے صفات اے ہن کہ او ٻہوں نرم دل ہے، ٻہوں سخی ہے، رحم کرݨ والا ہے، ٻیاں دی تکلیف کوں اپݨی تکلیف سمجھدے۔ اوندے برعکس ٻیا شخص "ب" ہے۔ اوندے اندر سختی ہے، شقاوت ہے، او خود کوں ٻیاں توں برتر سمجھدے، مہربان تھیوݨ دی بجائے لوگاں کوں پریشان کریندے، لوگاں دے ݙکھ درد تے مصائب اچ اضافے دا باعث بݨدے۔ "الف" دی صفات زیر بحث آون یا "ب" دی عادات و خصائل سامݨے آون، انہاں نال "الف" تے "ب" دے تشخص دی نشاندہی تاں تھیندی ہے پر فی الواقع "الف" کیا ہے تے "ب" کیا ہے؟ ایندے بارے اچ اساں کوئی حتمی فیصلہ نی کر سڳدے۔ تھی سڳدے کہ اڄ دا او "الف" جیہڑا نرم خو تے نرم دل ہے، کل سخت گیر تھی ونڄے، اے وی ممکن ہے کہ اڄ دا "ب" اپݨی عادات و خصائل دے اعتبار نال جو کجھ ہے کل اوندے اندر تبدیلی واقع تھی ونڄے تے او لوگاں کوں پریشان کرݨ دی بجائے لوگاں دے ݙکھ درد کوں دور کرݨ اچ مثالی کردار ادا کرے۔ عادات و خصائل تے صفات کوں سامݨے رکھ کے کہیں فرد دی شخصیت دا ہک ہیولیٰ تاں قائم کیتا ونڄ سڳدے پر فی الواقع او اپݨی صفات دے اعتبار نال کیا ہے، ایندے بارے اچ یقینی ڳال نی کیتی ونڄ سڳدی۔ ایں واسطے کہ صفات اچ ردّ و بدل تھیندا رہندے پر ذات اچ ردّ و بدل نی تھیندا۔ اڄ "الف" جے نرم دل ہے تے آوݨ والے کل اچ او سخت گیر تھی ونڄے تاں اے دراصل اوندی صفات اچ تبدیلی ہے پر "الف" جݙݨ نرم دل ہئی تاں تݙاں وی "الف" ہئی تے جݙݨ او سخت گیر تھیا تݙاں وی "الف" ہئی۔
### قانون
ڄاݨݨ تے پہچاݨݨ دے طرزاں متعیّن ہن۔ ہک اے کہ کہیں شئے کوں اوندے صفات توں پہچاݨا ویندے تے ٻئی طرز اے ہے کہ کہیں شئے کوں اوندی ذات توں پہچاݨا ونڄے۔
### مثال
ساݙے سامݨے لوہے دا ہک ٹکڑا ہے، جݙݨ اساں لوہے دی صفات دا تذکرہ کریندے ہیں تاں دراصل ساݙے سامݨے لوہے دی صفات نال مرکب ٻہوں سارے اشیاء آ ویندن۔ لوہے نال ہک چھری وی بݨدی ہے تے لوہے نال او پٹڑی وی بݨدی ہے جیندے اتے ریل چلدی ہے۔ لوہے دی صفات دا ہک عکس چھری وی اپݨے اوصاف تے قائم ہے۔ اوں چھری نال پھل دے ݙلیاں بݨدن، اے چھری ٻئے مفید تے تعمیری کماں اچ وی کم آندی ہے تے اوں چھری نال کہیں دا پیٹ وی چیریج سڳدے۔ پاݨی دا ہک وصف اے ہے کہ او تریھ وسمیدے تے پاݨی دا ہک وصف اے وی ہے کہ اوندے ذریعے بجلی جیہی انرجی وجود اچ آندی پئی ہے۔ پاݨی دے ذریعے بجلی حاصل کرݨا دراصل پاݨی دا ہک وصف ہے پر حالی ساݙے اتے اے ڳال منکشف نی تھئی کہ فی الواقع پاݨی کیا چیز ہے؟ سائنس دان جنہاں اجزاء کوں پاݨی دا مرکب تسلیم کریندن یا جنہاں اجزاء نال پاݨی بݨدے انہاں اجزاء کوں کٹھا کرݨ دے بعد پاݨی تاں بݨ ویندے پر بہرحال اونکوں قدرتی پاݨی قرار نی ݙیویڄ سڳدا۔ کہیں چیز دا وصف تلاش کر گھنݨا تاں انسانی علوم تے انسانی عقل و شعور اچ آ سڳدے پر کُنہ معلوم کر گھنݨا انسانی شعور تے لاشعور دی سکت توں باہر ہے۔ پاݨی فی الواقع کیا ہے، کنہاں حقیقی اجزائے ترکیبی نال مرکب ہے؟ ایں ڳال دا انکشاف انہاں لوگاں تے تھیندے جیہڑے لوگ اللہ تعالیٰ دے نائب تے حضور ﷺ دے روحانی وارث ہن۔

اساں کوئی چیز ایجاد کریندے ہیں تاں ارباں کھرباں روپیہ خرچ کر سٹیندے ہیں۔ فائدہ گھٹ تے نقصان زیادہ تھیندے۔ ایجادات اچ تعمیر و ترقی توازن نال ہم آہنگ نی ہوندی۔ موجودہ دور اچ سائنس دے محیّر العقول نویں نویں ایجادات نے عجیب فسوں کاری کیتی ہے۔ آکھݨ اچ ایہو آندے کہ سائنس ترقی دی طرف گامزن ہے۔ انسان نے علم اچ کمال حاصل کر گھدے، ٹائم اسپیس دے حد بندیاں کوں جیہڑے صدیاں توں رائج ہن، تروڑ ݙتے۔ پر حقیقت اے ہے کہ جیہڑے ایجادات ساݙے سامݨے آئے ہن، انہاں اشیاء نال تعلق رکھدن  جیہڑے اشیاء پہلے توں زمین تے موجود ہن۔ انہاں ایجادات دا پورا فائدہ ساکوں ایں واسطے نی پہنچا کہ ساݙا علم محدود ہے۔ صفات دے بعد شئے دی اہمیت تے شئے دی کُنہ کیا ہے؟ اوں طرف اساں کوئی توجہ نی ݙتی۔ کوئی روحانی انسان محض صفات دے بھل بھلیاں اچ گرفتار نی تھیندا، او صفات کوں روشنی یا میڈیم بݨا کے ہمیشہ اوں ذات دا متلاشی رہندے جیہڑی ذات مطلق اچ طاقت دے ذخیرے موجود ہن۔ ماورائی اسباق اچ اے ڳال ٻہوں زیادہ توجہ دے نال شاگرداں کوں ݙسی ویندی ہے کہ صفات دراصل کہیں ذات دا عکس ہوندے تے عکس ماضی ہوندے۔

آسمانی کتاباں اچ جتھاں جتھاں صفات دا تذکرہ آئے اتھاں اتھاں اللہ نے صفات کوں اپݨے نشانیاں قرار ݙتے تاکہ انہاں نشانیاں اچ غور و فکر کرے تے ذہن گہرائی اچ استعمال کر کے ذات دا کھوج لایا ونڄے۔ صفات کوں تلاش کرݨ دے ٻہوں سارے راہواں مختلف اوقات اچ متعیّن کیتے ڳن۔ اے صحیح ہے کہ انہاں راہواں کوں مذہبی معاونت (Support) حاصل ہے پر کہیں مذہبی کتاب اچ اے ڳال نی آکھی ڳئی کہ مقصود و منتہا صفات دا حصول ہے۔ انہاں متعیّن راہواں اچ سب توں پہلی تے بنیادی ڳال اِرتکاز توجہ ہے یعنی جیہڑا علم آدمی حاصل کرݨا چاہندے اوں علم دے حصول کیتے ٻئے علوم توں قطع نظر ہک نقطہ متعیّن کر کے اوں نقطے اچ تفکر کریجے تے اوں نقطے دے اندر فہم و ادراک دے سارے صلاحیتاں مرکوز کر ݙیویجن۔ اِرتکاز توجہ کیتے ٻہوں سارے طریقے ایجاد تھئے۔ انہاں طریقیاں اچ یوگا، ساہ دے مشقاں، پاسِ انفاس، ہپناٹزم، مسمریزم، ٹیلی پیتھی، لمس، مراقبہ وغیرہ شامل ہن۔ اساں جݙݨ انہاں مشقاں دی افادیت تے غور کریندے ہیں تاں اساں ایں نتیجے تے پہنچدے ہیں کہ آدمی صفات توں ہٹ کے ذہن دے اندر (Inner) اچ ایہجی تصویر کشی کرݨا چاہندے یا اپݨے اندر اوں ادراک کوں حرکت ݙیوݨا چاہندے، جیہڑا ادراک صفات توں ہٹ کے ذات دا مشاہدہ کریندے۔

## قوتِ متخیلہ ۱
آدم جݙݨ توں زمین تے آباد ہے اوں علم نال واقف تھیندا رہیا کہ زمین دے اندر ایہجے مخفی طاقتاں موجود ہن جنہاں نال زندگی کیتے وسائل فراہم تھیندن۔ اساں ݙیکھدے ہیں کہ زمین دے اندر کوئی بیج سٹیا ویندے تاں بیج دی اپݨی مخفی طاقت تے زمین دے اندر اپݨی مخفی طاقت مل کے ہک ٻئے نال ضرب تھیندی ہے تے نتیجے اچ تریجھی چیز دا وجودی پیکر ساݙے سامݨے آ ویندے۔ سائنسی نقطہ نظر نال ایں ڳال کوں ایں طرح اکھیج سڳدے کہ بیج دے اندر مخفی قوت یا انرجی زمین دی مخفی قوت یا انرجی نال مل کے جݙݨ اپݨا مظاہرہ کریندی ہے تاں نتیجے اچ کوئی پودا نمودار تھیندے تے ول او پودا ودھ کے تناور درخت بݨ ویندے تے اوں درخت اچ پھل تے پُھل لڳدن، پر بیج دے اندر مخفی طاقت دی کُنہ کیا ہے تے زمین دے اندر مخفی طاقت دی کُنہ کیا ہے۔ اے ڳال حالی تک سائنس داناں دے سامݨے نی آئی۔ جے ایں اہم مسئلے کوں سمجھݨ دی کوشش کریجے تاں آسان الفاظ اچ ایویں اکھیسی کہ بیج ہک تشخص ہے تے بیج دے اندر اوندے صفات، او درخت ہے جیہڑا بیج دی نشوونما پاوݨ دے بعد ظاہر تھیندے۔ بیج دا ٻیا وصف اے ہے کہ بیج اپݨی صفَت دا مظاہرہ کریندے یعنی پُھل بݨدے تاں اوندے اندر وی بیج ہوندن۔ بیج اپݨی صفات دا مظاہرہ کریندے تے صفَت کوں پتّیاں دے روپ اچ ظاہر کریندے۔ ساݙے کول کوئی طریقہ ایہجا موجود نی کہ تمام پتّیاں کوں شمار کر سڳوں۔ انسانی عقل اتنی محدود ہے کہ او ہک بیج دے پھیلاؤ دا احاطہ نی کر سڳدی۔ روحانی انسان جݙݨ بیج دا تجزیہ کریندے تے انر (Inner) اچ موجود روشنی نال بیج دے اندر تفکر کریندے تاں آہدے کہ بیج ہک صفاتی مظہر ہے۔ اساں جݙݨ عقل و شعور دے اعتبار نال چھوٹے جیہے بیج دی صفات دا احاطہ نی کر سڳدے تاں ساکوں بالآخر تسلیم کرنا پوندے کہ اللہ دی صفات کوں سمجھݨا محدود عقل و شعور توں ماوراء ہے کیونکہ کہیں چیز دی کُنہ کوں سمجھݨ کیتے عقل و شعور بے وس ہے۔ ایں واسطے ساکوں ایہجے طریقے اختیار کرݨے پوسن جیہڑے ساکوں عقل و شعور توں ٻاہر دی دنیا اچ گھن ونڄن تے عقل و شعور توں ٻاہر دی دنیا نال ساکوں روشناس کراون۔

اِرتکاز توجہ یا مراقبہ انہاں طریقیاں اچوں پہلا طریقہ ہے۔ زیادہ پڑھے لکھے لوگ، سائنسی نظریات دے بھل بھلیاں اچ گم افراد، عقل و شعور نال آراستہ دانشور جݙݨ روحانی علوم دے اندر غور کریندن (کیونکہ انہاں علوم کوں او عقل و شعور دے دائرے اچ بند کرݨا چاہندن باالفاظ دیگر لامُتناہی علم کوں تنہایت اچ قید کرݨا چاہندن) تے انہاں دے سامݨے جݙݨ کوئی حل نی آندا تاں او روحانیت کوں قوتِ متخیّلہ آکھ ݙیندن۔ روحانیت کوں قوتِ متخیّلہ آکھ کے لنگھ ونڄݨ دے بعد تحقیق، تلاش دے دروازے اپݨے اتے بند کر گھندن۔
جتھاں تک قوتِ متخیّلہ دا تعلق ہے، خیال دی قوت توں کہیں چیز کوں ٻاہر نی اکھیج سڳدا۔ زندگی دے سارے اعمال و اشغال قوتِ متخیّلہ دے اتے قائم ہن۔ دانشور اے تاں آہدن کہ روحانیت قوتِ متخیّلہ دا مرکب ہے پر او اے نی ݙسیندے کہ قوتِ متخیّلہ کیا ہے؟ جتنے کجھ ترقیاں سامݨے آ چکیاں ہن تے جتنے کجھ ترقیاں ساݙے سامݨے آسن انہاں سب اچ ہک ربط قائم کریجے تاں ہک ہی ڳال آکھی ویسی کہ اے سب قوتِ متخیّلہ ہے۔
سائنسدان دے دماغ اچ اے خیال وارِد تھیا کہ ایہجا ہتھیار ایجاد کرݨا چاہیدا اے کہ جیندے نال بیک وقت لکھاں جاناں موت دے گھاٹ اتر ونڄن۔
ٻئے سائنسدان دے دماغ اچ اے خیال وارِد تھیا کہ کوئی ایہجا آلہ ایجاد کر گھنے جیہڑا آوازاں کو پکڑ گھنے۔ تریجھے سائسندان دے ذہن اچ اے خیال وارِد تھیا کہ ایہجی اسکرین بݨاوݨی چاہیدی اے جیہڑی اسکرین تے دنیا دے ہک کونے توں ٻئے کونے تے تصویر منعکس تھی ونڄے۔ اے سب ایجادات کہیں ہک بندے دے ذہن توں شروع تھئے۔ اوں خیال دے اتے ذہنی استعداد کوں مسلسل تے متواتر مرکوز کیتا ڳیا تاں نویں نویں ایجادات وجود اچ آندے رہیے۔ سوال اے ہے کہ جے سائنسدان دی تحقیق و تلاش دے نتیجے اچ کوئی ہک ایجاد اوں ہک سائنسدان تک محدود رہ ویندی تے ٻئے بے شمار سائنسدان اپݨی خیالی قوت کوں اوں ایجاد تے استعمال نہ کریندے تاں ایجاد کیہڑی طرح وجود اچ آندی؟

اے آکھݨا کہ روحانیت قوتِ متخیّلہ ہے، ٻہوں جہالت تے کم عقلی ہے۔ روحانیت اچ خیال ایہجی اطلاع کوں آکھا ویندے جیہڑی اطلاع مسلسل تے متواتر کہیں ہک نقطے تے مرکوز تھی ونڄے۔ جݙݨ کوئی اطلاع یا خیال کہیں ہک نقطے تے مرکوز تھی ونڄے تاں بالآخر او چیز جیہڑی خیال اچ موجود ہے، مظہر بݨ ویندی ہے تے اے مظہر اپݨی صفات دے نال اکھیاں دے سامݨے آ ویندے۔ روحانی انسان جݙݨ ٻوہڑ دے درخت دا تذکرہ کریندے تاں آہدے کہ بیج نے اپݨی صفات دے مظاہرے کیتے اپݨے خیال کوں ہک نقطے تے مرکوز کر ݙتے تے بیج دا خیال جݙݨ ہک نقطے تے مرکوز تھی ڳیا تاں اوندے صفات دا مظاہرہ شروع تھی ڳیا تے اے مظاہرہ ہک ٻہوں وݙے درخت دی شکل اچ زمین دے اتے نمودار تھی ڳیا۔
### قانون
صفات دراصل آدمی دے اندر اطلاعات دا ہک ذخیرہ ہے۔ انہاں اطلاعات وچوں چند ہک یا پوری اطلاعات کوں جݙݨ انسان اپݨے خیال دی طاقت نال ہک نقطے تے مرکوز کر ݙیندے تاں خیال دے اندر لا مُتناہی اطلاعات اچ ابھارہ آ ویندے تے اکھیاں دے سامݨے مظاہر آوݨ لڳدن۔ ایں ہی ڳال کوں روحانی استاد خیالات کوں ہک نقطے تے مرکوز تھیوݨا آہدن تے انر (Inner) دا کھوج لاوݨ والے دانشور مراقبہ آہدن۔

## قوتِ متخیلہ ۲
انسان دا وجود اوندی روح دے تابع ہے۔ یعنی گوشت پوست دا جسم اصل انسان نی۔ ہر ذی فہم انسان جیہڑا پاڳل نی، اوندے اندر طبعی تے جبلّی خواہشات ہوندن۔ ساݙے معاشرے اچ جیہڑے معاشرتی قدراں رائج ہن یا جنہاں معاشرتی اقدار اچ اساں زندگی گزریندے پئے ہیں اوندی بنیاد وی جبلّت پر قائم ہے۔
### مثال
جے کہیں باشعور آدمی کوں ایں ڳال دا علم نہ ہووے کہ اوندی ما کون ہے؟ اوندا پیؤ کون ہے؟ تاں اوندی زندگی اچ ایہجا خلاء پیدا تھی ویندے کہ اے لاعلمی تے محرومی ول ول اوندے ذہن اچ گردش کریندی ہے۔ بظاہر ایں ڳال نال کوئی فرق واقع نی تھیندا کہ اوندا پیؤ اوندی ما کون ہے۔ ایں واسطے کہ ما پیؤ دے مرݨ دے بعد وی او زندہ رہندے تے خوش رہندے۔ ایندے باوجود کہ او ما پیؤ دے بغیر وی اپݨے تمام دنیاوی دلچسپیاں پورے کریندے۔ اوندے دوست احباب ہوندن۔ جے اونکوں والدین دے بارے اچ معلومات نہ ہوون تاں اوندی زندگی اچ محرومی سِمبل (Symbol) بݨ ویندی ہے۔ ایہجے ٻال جنہاں کوں اپݨے ما پیؤ دا علم نی ہوندا، انہاں کوں اپݨی اصل نال رشتہ قائم کرݨ کیتے کوئی نہ کوئی سہارا لبھݨا پوندے۔ ایندی مثال مغربی ممالک اچ او اولاداں ہن جنہاں کوں ما پیؤ دا پتہ نی ہوندا۔ ایہجی نسل "بادشاہ دی اولاد" سݙیندی ہے۔ حالانکہ اے آکھݨا کہ او بادشاہ دی اولاد ہن ایں ڳال دا اعتراف ہے کہ انہاں کوں اپݨے ما پیؤ دا علم نی پر اوندے کیتے اے وجہ وی تسکین دا سبب بݨ ویندی ہے کہ او بادشاہ دی اولاد ہن۔ معاشرے دے ایں رشتے کوں نوعِ انسانی دے تمام تہذیباں قبول کریندن تے ایں رشتے دی حفاظت کیتے قوانین نافذ کریندن۔ ایں رشتے کوں قائم رکھݨ کیتے ہی ذات برادری وجود اچ آئی ہے۔ قانون قدرت وی ایں رشتے دی حفاظت کریندے تے نوعِ انسانی کوں اپݨی اصل یعنی والدین دی خدمت تے انہاں دی عزت و احترام دا حکم ݙیندے۔

سدھی جیہی ڳال ہے کہ بے اصل آدمی دا معاشرے اچ کوئی مقام نی۔ یتیم و یسیر ہووݨا ٻئی ڳال ہے تے بے اصل ہووݨا ٻئی ڳال ہے۔ کوئی روحانی انسان جݙݨ اپݨی اصلیت کوں تلاش کریندے، کیونکہ اوندی فکر اچ وسعت ہوندی ہے، اوندی ہمت اچ عَلو ہوندے تے اوندی سوچ بلند ہوندی ہے۔ ایں واسطے او اپݨی اصلیت کوں تلاش کریندے ہوئے کائنات دی اصل تک پہنچ ویندے۔ اصل کوں تلاش کرݨا روحانیت دا پہلا سبق یا پہلی کلاس ہے۔ روحانی شاگرد پہلے خود کوں تلاش کریندے تے اونکوں خود دا سراغ مل ویندے۔ ول او جیں ماحول تے جیہڑی فضا اچ زندہ ہے، اوں فضا تے اوں ماحول دی اصلیت تلاش کریندے۔ فضا تے ماحول دی اصلیت اچ جݙݨ اونکوں بے شمار گیساں، لاتعداد روشنیاں نظر آندن تاں او انہاں روشنیاں دی اصلیت دی طرف متوجہ تھی ویندے۔ روشنیاں دی اصلیت دی طرف متوجہ تھیوݨ دے بعد اوندے اتوں غیب دے پردے اٹھݨ لڳدن تے غیب اچ او اوں مخلوق دا مشاہدہ کریندے جیہڑی روشنی نال تخلیق تھئی ہے۔ روشنی نال بݨی ہوئی مخلوق دا مشاہدہ کرݨ دے بعد او انہاں روشنیاں نال بݨی ہوئی مخلوق دی اصلیت دا سراغ لاوݨا چاہندے تاں او اے ݙیکھدے کہ روشنیاں دی اصل ہک ایہجی روشنی ہے جیہڑی روشنی نی پر اظہار بیان اچ محدودیت دی بنیاد تے اونکوں روشنی آکھ کے بیان کرݨا مجبوری ہے۔
اساں ڄاݨدے ہیں کہ بجلی دی شکل دا تعین نی تھی سڳدا۔ اے کہیں نے نی ݙسا کہ بجلی ایں شکل دی ہوندی ہے۔ حالانکہ بجلی موجود ہے۔ بجلی دا عمل دخل ساݙے سامݨے ہے۔ بجلی دی طاقت توں وی انکار نی کریج سڳدا تے بجلی جݙݨ اپݨا مظاہرہ کریندی ہے تاں اوں مظاہرے اچ بجلی دا انعکاس وی ساݙے اکھیاں ݙیکھدن پر بجلی کوں لہراں دا ناں تاں ݙیویج سڳدے، شکل بیان نی کیتی ونڄ سڳدی تے جے بجلی دے لہراں کوں کہیں اسکرین تے منتقل کر گھدا ونڄے تے اوں منتقلی اچ بجلی دے کجھ رنگ سفید، ساوے، نیلے، بنفشی، زرد نظر آون تاں اونکوں بجلی دا رنگ ایں واسطے نہ آکھا ویسی کہ بجلی دا کہیں اسکرین تے مظاہرہ تھیا ہے، اسکرین تے مظاہرے اچ اسکرین وی زیر بحث آ ویندی ہے۔ ایں جملہ معترضہ دے بعد اساں ول اپݨے اصل بیان دی طرف ولدے ہیں۔
روشنیاں دی اصل روحانی شاگرد تے ایہجے دروازے کھولیندی ہے کہ او پکار اٹھدے کہ روشنی دی اصل نور ہے، تے جݙݨ نور نال واقف تھی ویندے تاں اوندے اندر نور دی اصل کوں تلاش کریندے، تے جݙݨ اوندے بعد اوندے اتے نور دے دروازے کھل ویندن تاں او پکار اٹھدے کہ نور اللہ کریم دے صفات ہن۔ صفات دا تعارف تھیوݨ دے بعد جستجو تے تلاش دا ہک طوفان اٹھی کھڑا تھیندے تے ذہن تفکر کرݨ لڳدے کہ جیں ذات دے اے صفات ہن اونکوں ݙیکھݨا چاہیدا اے۔ اللہ جے اپݨا فضل فرماوے تے سیدنا حضور ﷺ دی "ہمت" نصیب تھی ونڄے تاں بندہ اوں سراغ کوں پا گھندے تے او آہدے کہ صفات دی اصل اللہ دی مشیئت ہے۔ مشیئت اچ اِنہماک اونکوں ٻیا زیادہ بے قرار کر ݙیندے۔ تلاش و جستجو، دعاواں، گداز تے حضور ﷺ دا عشق اوندے اتے اے ڳال منکشف کر ݙیندے کہ مشیئت دی اصل تجلّی ہے۔ اتھاں وی اونکوں قرار نصیب نی تھیندا تاں اوندے ادراک اچ اے ڳال سامݨے آندی ہے کہ مشیئت دی اصل تجلّی تے تجلّی دی اصل تدلّیٰ ہے۔ ہݨ او شعور و حواس دی نفی کر کے اللہ دی محبت دے سہارے ٻیا اڳاں ودھدے، ٻیا اڳاں ودھدے، ٻیا اڳاں ودھدے۔ انتہا اے ہے کہ بندہ ذاتِ مطلق دا عارف بݨ ویندے۔ اے سب بیان کرݨ نال منشاء اے ہے کہ کہیں چیز دی انتہا تک پہنچݨ کیتے ابتدا ضروری ہے تے ابتدائی دور اچ داخل تھیوݨ کیتے اوں چیز دی طرف متوجہ تھیوݨا ضروری ہے۔ متوجہ تھیوݨ کیتے ضروری ہے کہ جیہڑی چیز دی طرف بندہ متوجہ تھئے اوں چیز نال متعلق اوندے اندر دلچسپی، اِنہماک تے اِرتکاز توجہ ہووے۔ ارتکاز توجہ کیتے آسان ترین طریقہ "مراقبہ" ہے۔ آکھا ویندے کہ مراقبہ ہک ایہجا عمل ہے جیہڑا قوتِ متخیّلہ کوں متحرّک کر ݙیندے۔ سوال اے ہے کہ قوتِ متخیّلہ تاں ٻہوں سارے حضرات اچ متحرّک تھی ویندی ہے تے او خیال دی اوں طاقت نال وݙے وݙے کارنامے وی انجام ݙیندن پر نوعِ انسانی اچ ہک مثال وی ایہجی موجود نی کہ علوم ظاہری اچ یا دنیاوی فارمولیاں دے مطابق قوتِ متخیّلہ کوں حرکت ݙیوݨ دے بعد کہیں نے فرشتہ ݙٹھا ہووے۔ خود اپݨی روح کوں ݙٹھا ہووے۔ جے کہیں دے سامݨے اوندی روح آ ونڄے، جیندی شکل وی اوں جیہی ہے تاں اوندے اتے دہشت طاری تھی ویندی ہے۔ "قوتِ متخیّلہ" وی عجیب معمّہ ہے۔

ڳال اے ہے کہ جیں آدمی وچ اپݨی اصلیت کوں پہچاݨݨ دی سکت نی ہوندی یا او اوں پُر شور دریا اچ لہݨا نی چاہندا، او آرام نال آکھ ݙیندے کہ اے سب "قوتِ متخیّلہ" ہے یعنی چیزاں حادثاتی طور تے یا اتفاقی طور تے سامݨے آ ویندن۔ وݙے وݙے سائنس دان ایں دنیا اچ گزرن، ایندے توں پہلے انہاں توں وی وݙے سائنس داناں دے کرشمے تاریخ دے صفحات تے محفوظ ہن، جیہڑے اڄ تک سمجھ اچ نی آندے۔ اہرامِ مصر ساݙے سامݨے ہے۔ اڄ دا سائنس دان جیندا دعویٰ ہے کہ اوں نے خلاء اچ کمند سٹ ݙتی ہے۔ چندر کوں مسخر کر گھدے۔ اسپیس کوں تروڑ ݙتے۔ او اہرامِ مصر دے معاملے کوں حالی تک نی سمجھ سڳا۔ مقنع ہک سائنس دان گزرے جیں نے چندر بݨا گھدا ہئی، جیہڑا اپݨے وقت تے طلوع تھیندا ہئی تے زمین تے اپݨے کرناں کھنڈا کے غروب تھی ویندا ہئی۔ مہا بھارت دی لڑائی اچ ایہجے ہتھیار استعمال تھی چکن جیہڑے بھاہ کڈھدے ہن تے "چکروَرت" زمین تے ڈھہندا ہئی۔ زمین سڑ کے ترامہ بݨ ویندی ہئی۔ ظاہر ہے اے سب ایجادات وی اوں وقت عمل اچ آئے جݙݨ انہاں کوں بݨاوݨ دا خیال دماغ اچ وارِد تھیا تے انہاں خیالاں دی پذیرائی کیتی ڳئی۔

## خبرِ متواتر

علم اے ہے کہ آدمی دے اندر ڄاݨݨ یا کہیں چیز نال واقف تھیوݨ دا عمل جاری تھی ونڄے۔ جے تک ساکوں کہیں چیز دے بارے اچ علم حاصل نی تھی ویندا اوں وقت تک او چیز ساݙے کیتے معدوم دی حیثیت رکھدی ہے۔ ڄاݨݨ دے ترئے طرزاں ہن۔ ہک ڄاݨݨ اے ہے کہ ساکوں کہیں چیز دی اطلاع فراہم کیتی ونڄے تے اساں اوں اطلاع کوں یقین دے درجے اچ قبول کر گھنوں۔ علم دی ٻئی طرز اے ہے کہ اساں کہیں چیز کوں اپݨے اکھیاں نال ݙیکھ گھنوں، تے علم دی تریجھی قسم اے ہے کہ اساں ݙٹھی ہوئی چیز دے اندر صفات کوں محسوس کروں تے اوندے باطن دا مشاہدہ کر گھنوں۔ روحانی لوگاں نے علم کوں ترئے درجیاں اچ بیان کیتے تے انہاں درجیاں دے الڳ الڳ ناں رکھن۔

# علم الیقین
# عین الیقین
# حق الیقین

علم الیقین اے ہے کہ ساکوں ایں ڳال دی اطلاع ملی کہ سائنسدان نے ہک ایہجا آلہ ایجاد کیتے جیہڑا ہک منٹ اچ لکھاں جاناں ہلاک کر ݙیندے۔ حالانکہ اساں ایٹم بم کوں نی ݙٹھا پر ایں ڳال دا ساکوں یقین ہے کہ ایٹم بم موجود ہے۔ 

عین الیقین اے ہے کہ ساکوں اطلاع ملی کہ ہک بکس (Box) ایجاد تھئے جیہڑا ہزاراں میل دے فاصلے کوں منقطع کر کے اوں بکس دی اسکرین تے تصویراں ڈسپلے کر ݙیندے۔ کیونکہ اساں ہزاراں میل توں چلی ہوئی تصویر کوں ٹی وی اسکرین تے منعکس ݙیکھ گھندے ہیں ایں واسطے ایں علم دا ناں عین الیقین قرار پایا۔ عین الیقین توں مراد ہے کہ اکھ نے اوں علم دا مشاہدہ کر گھدا۔ 

ساکوں اے اطلاع فراہم کیتی ڳئی کہ کائنات دی بنیاد تے کائنات دی بساط اچ جو کجھ موجود ہے او روشنی ہے۔ کیونکہ روشنیاں ساݙے اکھیاں دے سامݨے نی تے نہ ہی انہاں روشنیاں دی ماہیت توں اساں واقف ہیں ایں واسطے اساں آکھسوں کہ ساکوں حق الیقین حاصل نی۔ جے اساں روشنی دی ماہیئت تے روشنی دے سورس توں واقف ہیں تے روشنی دی حقیقت دا مشاہدہ کر گھندے ہیں، اے حالت حق الیقین ہے۔

سائنسدان آہدن کہ ہر چیز جیہڑی زمین دے اتے موجود ہے۔ روشنیاں دے ہالے اچ بند ہے، اوں ہالے دے روشنیاں کوں کہیں حد تک ݙیکھ وی گھدا ڳئے۔ ݙیکھݨ دی کوئی وی طرز ہووے، کیمرے اچ ہووے یا کہیں ٻئے ذریعے توں ہووے۔ بہرحال اے علم حاصل تھی ڳیا کہ ہر چیز دے اتے روشنیاں دا ہالہ موجود ہے۔ پر حالی تک اے معلوم نی تھیا کہ جیں طرح روشنیاں دا ہالہ گوشت پوست دے جسم کوں فیڈ کریندے، اوں ہالے دی فیڈنگ کتھوں تھیندی پئی ہے۔ کیونکہ اوں فیڈنگ دے بارے اچ ساݙی معلومات صفر دے برابر ہن، ایں واسطے اساں اے نی آکھ سڳدے کہ اساں حقیقت کوں ڄاݨ گھدے۔ روحانی شاگرد مسلسل تے متواتر مراقبے دے بعد اپݨے اندر اتنی سکت پیدا کر گھندے کہ او علم الیقین تے عین الیقین دی حدود توں گزر کے حق الیقین اچ داخل تھی ویندے۔ روحانی استاد جݙݨ کہیں علم دا تذکرہ کریندے یا کائنات اچ موجود کہیں شئے دا تجزیہ کریندے تاں اوندے سامݨے علم دے ترئے درجے ہوندن۔ او پہلے کہیں شئے کوں علمی حیثیت اچ ݙہکھدے، پرکھدے، سمجھدے تے محسوس کریندے ول گہرائی اچ ونڄ کے اوں چیز دا آکھیاں نال مشاہدہ کریندے تے مزید تفکر دے بعد او اوں چیز دی ماہیت کوں تلاش کریندے تے اوندے بعد اوں وقت تک اونکوں قرار نصیب نی تھیندا۔ جے تک او شئے دی ماہیت توں واقف نی تھی ویندا۔ انہاں درجہ بندیاں اچ تے علم دے انہاں گہرائیاں اچ غوطے لاوݨ کیتے بہرحال اے ضروری ہے کہ کوئی بندہ پہلے صرف اطلاعات دے دائرے اچ قدم رکھے یعنی کہیں چیز کوں صرف علم دی حیثیت نال قبول کرے۔

آسمانی کتاباں اچ ایں ڳال دا تفصیل دے نال تذکرہ کیتا ڳئے کہ شئے دا وجود دراصل ہک Information ہے۔ آدم دی حیثیت علم الاَسماء سکھݨ توں پہلے ناقابل تذکرہ ہئی۔ آدم کوں اللہ کریم نے پہلے علم عطا کیتا تے اوندے بعد آدم کوں آکھا، "بیان کر" تے فرشتیاں کوں وی آکھا کہ تساں وی بیان کرو۔ فرشتیاں نے عرض کیتا کہ اساں اتنا ہی ڄاݨدے ہیں جتنا تساں ساکوں ݙسا ݙتے اوندے توں زیادہ اساں نی ڄاݨدے۔ فرشتیاں دی ایں گفتگو نال اے ڳال ثابت تھی ویندی ہے کہ آدمی ہووے یا فرشتہ، او دراصل علم دی ہک مجموعی شکل ہے، جیں حد تک اونکوں علم حاصل ہے۔ فرشتے پہلے توں موجود ہن۔ آدم دی تخلیق بعد اچ تھئی۔ فرشتیاں دا علم انہاں کوں ݙسیندا پئے کہ آدم زمین تے خون خرابہ تے فساد دا باعث بݨسی۔ اللہ کریم نے فرشتیاں دی ایں ڳال کوں رد وی نہ کیتا تے اے نی آکھا کہ آدم زمین تے فساد نہ کریسی بلکہ اے آکھا کہ جو اساں ڄاݨدے ہیں او تساں نی ڄاݨدے۔ اِیں ڳال دا فرشتیاں نے وی اعتراف کیتا کہ ساکوں تاں اتنا ہی علم ہے جتنا اللہ نے ساکوں سکھا ݙتے۔ اے ڳال وی حکیمانہ ہے کہ اللہ کریم خود آہدے کہ میں پہلے آدم کوں اَسماء دا علم سکھایا ول آکھا بیان کر۔ ایں وضاحت دے بعد اے ڳال ثابت تھی ویندی ہے کہ انسان دی ساری زندگی او خارجی ہووے یا داخلی ہووے زمین دے اتے دی زندگی ہووے یا زمین تے آوݨ توں پہلے برزخ دی زندگی ہووے یا زمین توں اٹھیجݨ دے بعد اَعراف دی زندگی ہووے، اَعراف توں اٹھیجݨ دے بعد حشر و نشر دی زندگی ہووے، حشر و نشر دے بعد یومُ الحساب دی زندگی ہووے یا یومُ الحساب دے بعد جنّت دی زندگی ہووے یا دوزخ دی زندگی ہووے، سب دا دارومدار علم دے اتے ہے۔ جے ساکوں ایں ڳال دا علم نہ ہووے کہ جنّت ہے تے ساکوں ایں ڳال دا علم نہ ہووے کہ دوزخ ہے تاں ساݙے کیتے جنّت دوزخ ݙوہیں ناقابل تذکرہ ہن۔ جے ساکوں ایں ڳال دا علم نہ ہووے کہ مرݨ دے بعد وی اساں زندہ رہندے ہیں تے مرݨ دے بعد دی زندگی اچ وی سارے تقاضے اونہی طرح کم کریندن جیں طرح دنیا دی زندگی اچ کم کریندن تاں عالمِ اَعراف دا تذکرہ نہ کریسوں۔ جے اساں قرآن تے آسمانی صحائف تے سیدنا حضور ﷺ دے وارث علماء تے اولیاء اللہ توں ساکوں اے خبر نہ ملے کہ مرݨ دے بعد حساب کتاب تھیندے، مرݨ دے بعد انسان کوں ݙو عالماں اچوں کہیں ہک عالَم اچ رہݨا پوندے تاں ساݙے کیتے موت لایعنی تے بیکار تھی ویسی تے ایں دنیا اچ بھلائی تے برائی ݙوہاں دا تذکرہ نہ رہسی۔ برائی تے بھلائی دا تذکرہ ایں واسطے موجود ہے کہ ساکوں پیغمبراں نے ایندا علم عطا کیتے۔

ہک علم او ہے جیہڑا احتساب تے محنت و مشقت دے بعد کہیں میڈیم دا سہارا گھن کے حاصل کیتا ویندے، اوں علم کوں روحانیت نے علمِ حصولی آکھے یعنی ایہجا علم جیہڑا شعوری استعداد دے مطابق آدمی سکھ سڳدے پر اے علم وی خبر متواتر دی حیثیت رکھدے۔ مثلاً اساں ہک ݙو ترئے ایں واسطے آہدے ہیں کہ ہک ݙو ترئے دا علم خبر متواتر دی حیثیت نال مسلسل نوعِ انسانی کوں منتقل تھیندا پئے۔ اساں ہک ݙو دا تذکرہ کریندے ہیں پر اساں اے نی ݙس سڳدے کہ ہک توں پہلے کیا ہے؟ ہک کوں آدمی ݙو آکھے تے ݙو کوں ہک آکھے تاں ساݙے کول کوئی سند ہے کہ اساں اے آکھوں کہ ہک واقعی ہک ہے تے ݙو واقعی ݙو ہے۔

## پرواز
آدم زاد تے ٻلی دی ما اچ ہک نمایاں فرق ہے او اے ہے کہ آدم زاد دی ما اپݨے ٻالاں توں کجھ نہ کجھ توقعات وابستہ رکھدی ہے جݙݨکہ ٻلی اولاد دی پرورش دے تمام تقاضے پورے کر کے انہاں کوں پروان چڑھیندی ہے تے انہاں توں کوئی توقع نی رکھدی۔ ایں طرح آدم زاد تے ٻلی اچ ممتاز حیثیت ٻلی دی تھئی۔ آدم دی حیثیت مخلوقات اچ صرف ایں واسطے ممتاز نی کہ آدم دے کول ٻال پیدا تھیندن یا آدم کوں بکھ تریھ لڳدی ہے یا آدم گرمی سردی توں آشنا ہے۔ اے سب تقاضے ٻئی نوع اچ وی ہن۔ ݙٹھا ونڄے تاں ٻہوں سارے ڳالہیں عام انساناں توں ہٹ کے ٻئے مخلوقات اچ زیادہ پائے ویندن۔ مثلاً کتے کوں پہلے توں علم تھی ویندے کہ بلاواں نازل تھیوݨ والے ہن جݙݨکہ آدمی کوں ایں ڳال دا علم نی ہوندا۔ پرندیاں کوں ٻہوں پہلے علم تھی ویندے کہ طوفان آوݨ والا ہے تے او اپݨے نویں ٹھکاݨے تے چلے ویندن۔ آدمی اشرف المخلوقات ہووݨ دا دعویٰ تاں کریندے پر جیں طرح کبوتر اپݨے جسم دے نال آسمان تے اݙ سڳدے آدمی نی اݙدا۔

جتھاں تک نوعی تقاضیاں دا تعلق ہے، اوندے اچ آدمی تے غیر آدمی تقریباً یکساں کردار ادا کریندن۔ سوال اے ہے کہ ہک چیڑی زندگی گزارݨ دے سارے تقاضے رکھدی ہے تے انہاں تقاضیاں کوں پورا کرݨ دے علم توں وی باخبر ہے پر او ہوائی جہاز نی بݨا سڳدی، ایٹم بم نی بݨا سڳدی، ریڈیو یا ٹی وی نی بݨا سڳدی تے آدمی اے تمام چیزاں بݨا گھندے۔ ایں علم کوں اساں او علم نی آکھ سڳدے جیہڑا علم اللہ نے بطور خاص آدم کیتے مخصوص کیتے۔ ایں واسطے کہ ایں علم دا تعلق عقل نال ہے۔ جیں طرح آدمی ٹی وی بݨا گھندے، چیڑی ٹی وی نی بݨا سڳدی۔ اونہی طرح چیڑی آسمان دے وسعتاں اچ پرواز کریندی ہے، آدمی پرواز نی کر سڳدا۔ آدم زاد اچ وی سب لوگ ایہجے عاقل تے باشعور نی ہوندے جنہاں توں ایجادات ظہور اچ آندے ہوون، عقل دی زیادتی یا کمی دی بنیاد تے اختراع و ایجادات قائم ہن۔ پر ہک علم ایہجا ہے جیہڑا عقل دی حدود توں ٻاہر ہے مثلاً اے کہ ہک بندہ چیڑی دی طرح اݙ سڳدے، او اݙݨ کیتے وسائل دا محتاج نی۔ اولیائے کرام دے ایہجے بے شمار واقعات تاریخ دے صفحات تے موجود ہن کہ انہاں نے ٹائم اسپیس دی نفی کر کے ہزاراں میل دور دے چیزاں کوں دوربین دے بغیر ݙیکھ گھدا تے لکھاں سال پہلے گزرے ہوئے آوازاں کوں سݨا تے انہاں کوں سمجھا۔

جݙݨ ڳال عقل دی آندی ہے تاں عقل باندر اچ وی ہے۔ عقل آدمی اچ وی ہے۔ باندر دی عقل دے مطابق جے باندر کوں علم سکھایا ونڄے تاں او سکھ گھندے۔ انسان دی عقل دے مطابق اونکوں جتنے علوم سکھائے ونڄن او وی سکھ گھندے لیکن روحانی علوم دا معاملہ ایندے برعکس ہے۔ روحانی علوم حاصل کرݨ کیتے اے ضروری ہے کہ آدم کوں اپݨی ذات دا عرفان ہووے۔ جے انسان اپݨی ذات دے عرفان توں بے خبر ہے تاں اوندی حیثیت کتے تے ٻلی توں زیادہ نی۔ انسان دے کول علم الٰہی دا مخصوص عطیہ موجود ہے۔ جے او اوں مخصوص علم کوں نی سکھدا تاں اے اپݨے اتے ظلم ہے۔ پیغمبراں دے بعد ایں علم کوں نوعِ انسانی دے اتے منکشف کرݨ دا ذریعہ او روحانی استاد یا روحانی بزرگ ہن جنہاں کوں اللہ نے اپݨا دوست قرار ݙتے تے جیہڑے اللہ دی قربت توں آشنا ہن۔

## لا الہ الا اللہ محمد رسول اللہ
اللہ نے اپݨی نیابت تے خلافت دا تذکرہ امانت دے ناں نال کیتے یعنی خلافت تے نیابت نال متعلق علوم تے انہاں علوم دے ذریعے کائنات کوں تسخیر کرݨ دا اختیار آدم دے کول امانت ہے۔ امانت اچ اجازت نال تصرّف تاں کریج سڳدے پر اے ڳال ذہن اچ رہندی ہے کہ فلاݨی چیز ساݙے کول امانت ہے۔ امانت دا منشاء تے مفہوم اے ہے کہ آدمی شعوری تے ذہنی اعتبار نال ایں ڳال کوں تسلیم کر گھنے کہ اے چیز میݙی اپݨی ذاتی نی یا ایندا حصول میݙا اپݨا ذاتی وصف نی۔ اللہ کریم فرمیندن کہ اساں آدم کوں اپݨی امانت تفویض کر ݙتی تے اساں اونکوں اختیارات عطا فرما ݙتے۔ تاکہ اوں امانت کوں ساݙی مرضی تے ساݙی مشیئت دے مطابق استعمال کرے۔ علمِ حضوری تے علمِ حصولی دے ضمن اچ اے سمجھݨا ضروری ہے کہ علمِ حصولی دا ذریعہ عقل و شعور ہے۔ ایہجی عقل تے ایہجا شعور جینکوں تمام نوعِ انسانی سمجھ ٻجھ دا ناں ݙیندی ہے پر ٻہوں عجیب ڳال اے ہے کہ جݙݨ اساں عقل و شعور دا فہم تے تدبّر نال تجزیہ کریندے ہیں تاں عقل و شعور ساکوں بے عقلی، کم فہمی تے بے نظری نظر آندے۔ مثلاً اساں جݙݨ شماریات دی طرف متوجہ تھیندے ہیں تاں شماریات دی پہلی پوڑھی، پہلا قدم یا پہلا حرف "ہک" ہے۔ جے تک اساں ہک کوں ہک نہیں منیندے او زیر بحث نی آندا تے جے تک اساں ݙو کوں ہک یونٹ تسلیم نی کریندے چار دا تذکرہ نی تھیندا۔

فہم تے تفکر دا تقاضا اے ہے کہ ہک توں پہلے کیا ہئی۔ عقل و شعور ایں بارے اچ مجبور تے خاموش ہے۔ اساں آہدے ہیں کہ ٻال پیدا تھیا اوندا ناں زید یا بکر رکھا ڳیا پر اوہو ٻال آن تے لمحیاں اچ تبدیل تھی کے جسمانی خدوخال بدل کے ہک ایہجا روپ اختیار کر گھندے جیندے اچ ٻال دا بظاہر کوئی روپ نظر نی آندا۔ ول ایہے خدوخال اپݨے عروج کوں پہنچ کے تنزل کریندن تے آدمی بتدریج ہر آن ہر لمحہ ہر روز ہر مہینے تے ہر سال، گھٹدے گھٹدے، سمٹدے سمٹدے ہک ایہجی شکل اختیار کر گھندے کہ اوں شکل دے اندر جھانکݨ نال ساݙے اندر جوانی دی کوئی تصویر منعکس نی تھیندی۔ پر کتنی عجیب ڳال ہے کہ اڄ پیدا تھیوݨ والے ٻال دا ناں بکر ہے تاں اسی(۸۰) سال دے ٻڈھے دا ناں وی بکر ہے۔ عقل و شعور دی اے کتنی وݙی ستم ظریفی، کوتاہی تے کتنا وݙا نقص ہے کہ بدلݨ والی ہر چیز دا ناں ہک رہندے حالانکہ اسی(۸۰) سال دا ٻڈھا جیندا ناں بکر ہے او اسی (۸۰) سال پہلے ہک ݙینھ دی عمر دا ہئی تاں او اسی (۸۰) سال دی عمر توں یکسر مختلف ہئی۔ سوال اے ہے کہ جیہڑی چیز ساری دی ساری بدل ڳئی اوندا ہک ہی ناں کیویں برقرار رہیا۔ عقل دے کول ایندا کوئی جواب نی۔ ہک ٻال کوں اساں اسکول اچ پڑھݨ کیتے ٻلہیندے ہیں، ایں واسطے ٻلہیندے ہیں کہ ٻال دے اندر عقل و شعور پیدا تھیوے پر معاشرے نے جیں بے عقلی کوں عقل دا ناں ݙتے ٻال کوں اونہی بے عقلی نال روشناس کرایا ویندے۔ جے ایہو ٻال جیہڑا عقل و شعور توں بے خبر ہے، عقل و شعور دے دائرے اچ رہندے ہوئے استاد توں اے سوال کر ݙیوے کہ الف توں پہلے کیا ہئی؟ یا الف "ب" کیوں نی تے ب "الف" کیوں نی؟ تاں عقل و شعور دے کول ایندا  کوئی جواب نی۔ مقصد اے ہے کہ چند مفروضات کوں مجتمع کر کے ہک گھروندا بݨا گھدا ڳئے تے ایندے تے اصرار اے ہے کہ اے سب مفروضہ نی۔ ہݨ اے کیہجی حقیقت ہے کہ جیندی کوئی عملی توجیہ کینہی۔ بہرکیف ساکوں اکھیاں بند کر کے تے بے عقلی دا مظاہرہ کر کے انہاں مفروضات کوں تسلیم کرݨا پوندے تے جتنا زیادہ کوئی آدمی انہاں مفروضات کوں تسلیم کریندا ٹریا ویندے اونہی مناسبت نال اوندی عملی حیثیت اچ اضافہ تھیندا چلا ویندے۔ مثلاً ہک آدمی شماریات اچ پی۔ایچ۔ڈی(Ph.D) کرݨا چاہندے، اے سوال اپݨی جگہ قائم ہے کہ Mathematics مفروضیاں دے علاوہ کجھ نی۔ تفکر نال کم کریجے تاں اے آکھا ویسی کہ ہک بندے نے مفروضات کوں اپݨے اتے محیط کر گھدے یعنی مفروضات دی دنیا اچ ایہجی پوزیشن حاصل کر گھدی ہے جیہڑی ٻئے لوگاں کوں حاصل نی۔ ایہجے پڑھے لکھے آدمی کوں دانشور (Ph.D) آکھا ویندے۔

دنیا دا کوئی فلسفہ اے تسلیم نی کریندا کہ جیں چیز دی بنیاد مفروضہ ہے او حقیقت وی ہے۔ مفروضہ یا فکشن دے حصول کیتے عقل و شعور دا ہووݨا ضروری ہے تے حقیقت کوں پہچاݨݨ کیتے مفروضہ حواس تے فکشن زندگی کوں الڳ الڳ کرݨا ضروری ہے۔ جݙݨ کوئی بندہ فکشن توں آزاد نی تھیندا او حقیقت دی دنیا اچ داخل نی تھی سڳدا۔
روحانی علوم یا دنیاوی علوم اچ ایہو فرق ہے کہ عقل کہیں چیز کوں سمجھ کے ݙیکھ کے تے محسوس کرݨ دے بعد تسلیم کریندی ہے پر جتھاں ایمان دا تذکرہ آندے اتھاں آدمی عقل دے نال ایمان تے یقین دا موازنہ کرے تاں اوندے ہتھ کجھ نی آندا۔ ایں واسطے کہ اللہ کریم کوں مادی اکھ نال نی ݙیکھیج سڳدا، نہ اللہ کریم کوں مادی لمس نال چھوا ونڄ سڳدے، ایں واسطے کہ اللہ دی ذات تے اللہ دی صفات تے اللہ دے تمام علوم مفروضہ تے فکشن حواس توں ماوراء ہن پر نال ہی نال انبیاء علیہم السلام دی تاریخ تے اللہ دے نازل کیتے ہوئے آسمانی صحائف ساکوں اے ݙسیندن کہ بندہ اللہ کوں ݙیکھ وی سڳدے تے اللہ کوں چھو وی سڳدے تے اللہ دے حضور اپݨا عجز و نیاز وی پیش کر سڳدے۔ اے ݙیکھݨا اے محسوس کرݨا اے چھووݨا اونہی وقت ممکن ہے جݙݨ آدمی فکشن یا علمِ حصولی دے دائرے توں قدم ٻاہر رکھدے۔

عقل دے ݙو دائرے ہن۔ ہک دائرہ اے ہے کہ عقل تاں ہے پر بندہ اوں عقل کوں استعمال نی کریندا تے جے تک اوں عقل کوں استعمال نی کر گھندا کجھ نی سکھ سڳدا۔ ٻیا دائرہ اے ہے کہ جݙݨ بندہ بے عقلی دا مظاہرہ کر کے عقل دے دائرے اچ داخل تھی ویندے تاں عقل اوندی رہنمائی کریندی ہے تے اوں رہنمائی اچ او طرح طرح دی معلومات تے طرح طرح دے علوم تے طرح طرح دی ایجادات دا موجد بݨ ویندے۔ مطلب اے تھیا کہ عقل حاصل کرݨ کیتے عقل دی ضرورت ہے۔ کوئی وی علم ہووے اونکوں سکھݨ کیتے اپݨے علم دی نفی کرݨی پوندی ہے تے آدمی جیں مناسبت تے جتنی طاقت نال اپݨی نفی کر ݙیندے اونہی مناسبت نال اوندے اتے علوم دے دروازے کھل ویندن۔ او علوم مفروضہ ہووے یا حقیقی ہوون۔
### قانون
پہلے بندے کوں اپݨی تے انہاں علوم دی جیہڑے او ڄاݨدے، نفی کرݨی پوندی ہے۔ جیویں ہی او اپݨی یا اپݨے اندر سمائے ہوئے علوم دی نفی کریندے، اوندے کیتے ٻئے علوم آشکار تھی ویندن۔ اے قانون علمِ حضوری یا علمِ حصولی ݙوہاں اچ نافذ ہے۔ جݙݨ کوئی آدمی مسلمان تھیندے تاں اونکوں اوں ہستی دی وی نفی کرݨی پوندی ہے جیں ہستی دا او اقرار کریندا پئے، یعنی پہلے او خدا دا انکار کریندے ول اقرار کریندے، جے پہلے قدم تے خدا دا انکار نہ کریجے تاں آدمی مسلمان نی تھیندا۔ مسلمان تھیوݨ کیتے اولین شرط کلمہ طیبہ پڑھݨا ہے۔ کلمہ طیبہ اچ او آہدے، "لا الٰہ"، کوئی معبود نی۔ "الا اللہ"، پر اللہ۔ پہلے اوں نے معبود دی نفی کیتی ول اثبات کیتا۔ ایندا مطلب اے تھیا کہ مسلمان تھیوݨ کیتے اولین شرط ہے کہ آدمی نفی تے اثبات دے قانون توں واقف ہووے۔ جݙݨ کوئی آدمی لا الٰہ الا اللہ محمد رسول اللہ پڑھدے تاں دراصل او اے آہدے کہ میں اوں معبود دی تے اوں اللہ دی نفی کرینداں جیہڑا میݙے مفروضہ علوم دے مطابق اللہ ہے تے اوں اللہ دی تصدیق کرینداں جیہڑے اللہ دے بارے اچ رسول ﷺ نے شہادت ݙتی ہے۔ رسول تے نبی ہمیشہ مفروضہ حواس توں ماوراء ہوندن۔ او حقیقی حواس دے دائرے اچ رہندے ہوئے زندگی گزریندن۔ "لا الٰہ الا اللہ محمّد رسول اللہ" آکھݨ دا مطلب اے ہے کہ آدمی ایں ڳال دا اعلان کریندے کہ مفروضہ تے عقلی حواس توں اپݨا رشتہ منقطع کر کے انہاں حواس اچ داخل تھیندا ہاں جیہڑے حق آگاہ تے غیب بین استاد علیہ الصلوٰۃ والسلام دے آکھݨ دے مطابق حقیقی حواس ہن۔

## پرسکون لہراں
غیب بین تے مشاہداتی نظر ساکوں ایں حقیقت توں آگاہ کریندی ہے کہ عقل دے دائرہ کار اچ رہندے ہوئے اساں جو کجھ ݙیکھدے، سݨدے، سمجھدے، چھوندے تے محسوس کریندے ہیں۔ ساݙے کول کوئی ایہجی عملی توجیہ کینہی کہ اساں اوں ݙیکھݨ، سݨݨ، چھووݨ تے محسوس کرݨ کوں حقیقی عمل قرار ݙے سڳوں۔ بالآخر جݙݨ اساں عقلی تے شعوری دائرے اچ رہندے ہوئے کہیں عمل دا تفکر تے وجدان دے نال تجزیہ کریندے ہیں تاں ساݙے ہتھ سوائے ٹٹولݨ دے کجھ نی آندا۔ کہیں چیز کوں سمجھݨ کیتے بنیادی عمل نظر ہے یعنی جݙݨ اساں کہیں چیز کوں ݙیکھدے ہیں تݙاں اوں چیز دے بارے اچ ساکوں مزید معلومات حاصل کرݨ دا تجسّس پیدا تھیندے۔ ٻئی صورت اچ جݙݨ ساکوں کہیں چیز دا علم حاصل تھیندے تݙاں وی ایہا صورت حال ساݙے دماغ تے وارِد تھیندی ہے کہ اساں اوں چیز دے بارے اچ معلومات حاصل کر گھنوں کہ ساکوں اوں چیز دا علم تاں حاصل تھی ڳیا پر اے چیز حالی نگاہ دے سامنے نی آئی۔ جتھاں تک نگاہ دا تعلق ہے، سب ڄاݨدن کہ نگاہ کیتے جے تک کوئی ہدف (Target) نہ بݨسی، نگاہ اوں چیز کوں نی ݙیکھدی۔ پس ضروری تھیا کہ ݙیکھݨ کیتے کوئی ہدف قائم ہووے تے جیہڑے ہدف تے نگاہ کھڑے، اوندے اوصاف دماغ دی اسکرین تے منعکس تھیون۔
### قانون
نگاہ اوہو کجھ ݙیکھدی ہے جو دماغ دے اتے منعکس تھیندے۔ اینکوں ایں طرح وی اکھیج سڳدے کہ دماغ اوہو کجھ محسوس کریندے جو نگاہ دماغ دے اتے منتقل کریندی ہے۔ ݙیکھݨ دے طرزاں اچ تفکر ساݙی رہنمائی کریندے۔ جو کجھ اساں ݙیکھدے ہیں اوندی معنوی تے حقیقی حیثیت ہوندی ہے تے ٻئی ڳال اے کہ او چیز حقیقت توں کتنی دور یا قریب ہے۔ علمِ حصولی دے دائرے اچ نظر دا کم مفروضہ یا فکشن ہے۔ مفروضہ تے فکشن حواس توں مراد اے ہے کہ اوں چیز اچ تغیّر تے ردّ و بدل واقع تھیندا رہوے۔

علمِ حضوری دے اندر جیہڑی نگاہ کم کریندی ہے او حقیقت تے مبنی ہے۔ ایں واسطے کہ علمِ حضوری دی نگاہ جو کجھ ݙیکھدی ہے اوندے اچ تغیّر نی ہوندا۔ مثلاً جے کہیں روحانی مسافر نے فرشتے کوں ݙٹھے، او جے سو سال دے بعد وی فرشتے کوں ݙیکھدے تاں فرشتے اچ اونکوں کوئی تغیّر نظر نی آندا۔ او کہیں روح کوں ݙیکھدے، جݙݨ وی ݙیکھدے، روح اپݨے خدوخال دے اعتبار نال اوہا نظر آندی ہے جیہڑی او ݙیکھ چکے۔ ایندے برعکس ہک آدمی "بکر" کوں جوانی دی عمر اچ ݙیکھدے۔ ݙاہ سال دے بعد جݙݨ اونکوں ݙیکھدے اوندے خدوخال اچ نمایاں تبدیلی نظر آندی ہے۔ ردّ و بدل تے تغیّر اچ ݙیکھݨا شعوری حواس دا کم ہے تے اوں ماورائی دنیا اچ ݙیکھݨا جیندے اچ تغیّر نی، لاشعوری حواس دا ݙیکھݨا ہے۔ ڳال کجھ ایں طرح بݨی کہ زندگی اچ ݙیکھݨ دے ݙو طرزاں ہن۔ ہک طرز بالواسطہ تے ہک طرز براہ راست ہے۔ بالواسطہ ݙیکھݨا شعوری نظر ہے تے براہ راست ݙیکھݨا لاشعوری نظر ہے۔ شعوری نظر مفروضہ تے فکشن ہے تے لاشعوری نظر غیر مفروضہ تے حقیقت ہے۔

انبیاء علیہم السلام دی تعلیمات دا خلاصہ اے ہے کہ آدمی فکشن نظر دی نفی کر کے اوں نظر کوں حاصل کر گھنے جیہڑی حقیقت کوں ݙیکھدی ہے۔ ہک چیز توں گزر کے ٻئی چیز اچ داخل تھیوݨا یا ہک چیز کوں چھوڑ کے ٻئی چیز کوں حاصل کرݨا اوں وقت ممکن ہے جݙݨ اساں چھوڑݨ والی چیز توں اپݨا تعلق عارضی طور تے یا غیر مستقل طور تے منقطع کر گھنوں۔ ایں رشتے کوں منقطع کرݨ دا ناں روحانیت اچ نفی کرݨا ہے تے جݙݨ آدمی اپݨی نفی کریندے تاں اوندے سامݨے مشیئت آ ویندی ہے۔ مراقبے دا عمل اپݨی نفی کرݨ کیتے پہلا سبق ہے۔ صاحب مراقبہ ہک ایہجا طریقہ کار اختیار کریندے جیندی کوئی شعوری توجیہ پیش نی کیتی ونڄ سڳدی۔ بجز ایندے کہ مراقبہ کرݨ والے بندے دے اندر بیک وقت ݙو نگاہواں کم کریندن۔ ہک نگاہ محدود ہے جیہڑی میڈیم (Medium) دے بغیر نی ݙیکھدی۔ ٻئی نگاہ غیر محدود ہے تے اونکوں کہیں میڈیم دی ضرورت نی۔ میڈیم توں مراد اسپیس ہے۔ گوشت پوست دی اکھ اسپیس دے دائرے توں ٻاہر نی ݙیکھ سڳدی، جے اکھ دے سامݨے توں اسپیس حذف کر ݙیویجے تاں کچھ نظر نی آندا تے ایندا تجربہ ایں طرح کیتا ونڄ سڳدے کہ ہک نقطے تے اکھ کوں ایں طرح مرکوز کر ݙیویجے کہ اکھ دے آنیاں دی حرکت تے پلک جھپکݨ دا عمل ساکت تھی ونڄے، ایں طرح نظر دے سامݨے خلاء تے روشنی دے سوا کوئی چیز نہ آسی۔
### قانون
فکشن حواس اچ ݙیکھݨ دی طرز اے ہے کہ آنا حرکت کریندے تے پلک جھپکدی ہے۔ جے کہیں آدمی دے پلکاں ٻدھ ݙیویجن تاں چند سیکنڈ دے بعد اوندے سامݨے اندھارے دے سوا کوئی چیز باقی نی رہندی۔ یعنی آنیاں دے اتے پلک جھپکݨ دے عمل دے نال نال ہلکی ضرب پوندی ہے، اوہا ٻاہر توں آوݨ والے عکس کوں دماغ تے منتقل کریندی ہے۔
### مثال
ہک کیمرہ ہے۔ اوندے اندر فلم ہے۔ کیمرے اچ نہایت عمدہ لینس (Lens) فٹ ہن۔ فلم دے اتے عکس منتقل تھیوݨ کیتے جتنی روشنی دی ضرورت ہے فضا اچ او روشنی موجود ہے۔ کیمرے دے لینس کوں اساں اکھ آہدے ہیں تے کیمرے دے اندر فلم کوں اساں دماغ یا حافظے دی اسکرین آہدے ہیں۔ لینس دے اتے جیہڑا بٹن لڳا ہویا ہے اونکوں اساں پلک جھپکݨ نال تعبیر کریندے ہیں۔ جے تک کیمرے دے اندر لڳا ہویا بٹن یا کیمرے دی پلک نہ جھپکسی یا حرکت اچ نہ آسی، فلم تے فوٹو منعکس نہ تھیسی۔ اینہی طرح جے تک اکھ دے آنیاں دے اتے اکھ جھپکݨ دا عمل صادر نہ تھیسی۔ دماغ دی اسکرین تے کوئی نقش نہ ابھرسی۔ موجودہ سائنس دی روشنی اچ ہک منظر دا عکس دماغ دی اسکرین تے تقریباً پندرہ سیکنڈ تک قائم رہندے۔ پندرہ سیکنڈ تک قائم رہݨ دا مطلب اے ہے کہ عکس پہلے ہلکا ہوندے ول کجھ واضح تھیندے ول ٻیا زیادہ روشن تھیندے۔ ول دھندلا تھی کے ریکارڈ بݨ ویندے۔ پندرہ سیکنڈ گزرݨ توں پہلے ٻیا عکس منتقل تھی ویندے۔ جے اساں پلک جھپکݨ دے عمل کوں مسلسل پندرہ سیکنڈ تک ول ول ساکت کروں تاں ہک ہی نقش دماغ دی اسکرین تے منتقل تھیندا رہندے۔ جݙݨ کوئی بندہ اکھیاں بند کر کے مراقبے اچ ٻہندے تاں اوں صورت اچ پلک جھپکݨ دا عمل تے پتلی دی حرکت دا عمل جاری رہندے۔ اکھیاں جے بند ہوون تاں عارضی طور تے پلک جھپکݨ دا عمل تاں ساکت تھی ویندے لیکن پتلی دی حرکت اپݨی جاہ موجود رہندی ہے تے پتلی دی حرکت دے نال نال پپلیاں وی متحرّک رہندن۔ پپلیاں دے متحرّک رہوݨ توں مراد اے ہے کہ پلک دی حرکت حالی جاری ہے یعنی دماغ دے اتے عکس بندی دا عمل تھیندا پئے۔ مراقبہ کرݨ والا بندہ ہک نقطے تے اپݨے ذہن کوں مرکوز کر ݙیندے تے او نقطہ "تصوّر شیخ" ہے یعنی او ݙیکھݨ دے اجتماعی صلاحیتاں کوں شیخ دے تصوّر اچ مجتمع کر ݙیندے۔ مطلب اے تھیا کہ ہک ہی عکس پنج منٹ، ݙاہ منٹ، پندرہ منٹ تسلسل دے نال دماغ دے اتے منتقل تھیندے۔
### قانون
جیہڑا عکس دماغ دی اسکرین تے منتقل تھیندے اوں عکس دے اندر موجود صلاحیتاں، صفات تے خاصیتاں وی دماغ دے اتے منتقل تھیندن تے دماغ انہاں کوں محسوس کریندے۔ مثلاً ہک آدمی بھاہ ݙیکھدے، جیوی ہی بھاہ دا عکس دماغ دی اسکرین تے منتقل تھیندے، آدمی دے اندر حرارت تے گرمی دی خاصیت پیدا تھیندی ہے۔ ہک آدمی سرسبز و شاداب درختاں دے باغ اچ موجود ہے، رنگین پھلاں دی خاصیت یعنی ٹھاڈھل دماغ کوں منتقل تھیندی رہندی ہے۔ ایں طرح جݙݨ شیخ دی شبیہ دماغ دی اسکرین تے منتقل تھیندی ہے تاں شیخ دے اندر جیہڑا علمِ حضوری کم کریندا پئے او بتدریج دماغ اچ منتقل تھیندا رہندے۔

## اعتراف
تھی ونڄ، کیا تھی ونڄ؟، 

"تھی ونڄ" آکھݨ والی ہستی دے ذہن اچ جیہڑا پروگرام ہے او روحانی طور تے وجود اچ آ ونڄے جݙݨ اے "تھی ونڄ" روحانی مظاہرات تے خدوخال دی شکل اچ وجود اچ آ ڳیا تاں لاعلمی کوں علم اچ بدلݨ کیتے "تھی ونڄ" آکھݨ والی ہستی نے خود کوں روحانی مظاہراتی دنیا دے سامݨے پیش کر ݙتا۔ اساں ڄاݨدے ہیں کہ نظر اوں وقت کم کریندی ہے جݙݨ نظر کیتے کوئی مرکزیّت ہووے۔ ایں دنیا اچ آوݨ دے بعد مرکزیّت اچ تبدیلی واقع تھئی لیکن قانون اپݨی جگہ بحال رہیا۔ جیں طرح حقیقت دماغ دی اسکرین تے منتقل تھیندی ہے اینہی طرح عارضی حواس وی دماغ دی اسکرین تے منتقل تھیندن۔ ڳال صرف اتنی ہے کہ عارضی کیفیات ساکوں پابند حواس اچ قید رکھدن تے تصوّر شیخ دا مراقبہ ایں امر دی کوشش ہے کہ کہیں ہک ہستی کوں مرکزیّت بݨا کے ول ول دماغ دی اسکرین تے منتقل کیتا ونڄے، جتنا زیادہ ہک خیال دماغ دی اسکرین تے منعکس تھیندے اونہی مناسبت سے دماغ میں ایک پیٹرن بن جاتا تے ایہو پیٹرن تصوّف دی اصطلاح اچ "طرزِ فکر" ہے۔ اساں جݙݨ روحانی استاد یا شیخ دا تصوّر کریندے ہیں تاں ازلی قانون دے مطابق شیخ دے اندر کم کرݨ والے اللہ دے صفات دا علم ول ول ساݙے دماغ دے اتے وارِد تھیندے تے جیویں جیویں شیخ دے اندر کم کرݨ والے روشنیاں سالک دے اندر منتقل تھیندن، سالک دا ذہن شیخ دے روشنیاں نال منور تھی ویندے۔ اتھاں تک کہ شیخ تے مرید ہک نقطے تے قائم تھی ویندن۔ تصوّف اچ اینہی حالت کوں نسبت آکھا ویندے۔ روحانیت اچ نسبت حاصل کرݨ دا اہم ذریعہ محبت تے عشق ہے۔ سالک دے اندر جیں حد تک محبت تے عشق دے لہراں موجزن تھیندن اونہی مناسبت نال اونکوں شیخ دا ذہن منتقل تھیندا رہندے تے ہک وقت ایہجا آندے کہ شیخ دے اندر کم کرݨ والے روشنیاں جیہڑے دراصل اللہ دی تجلّیات ہن، سالک کوں منتقل تھی ویندن۔ سالک انہاں انوار تے تجلّیات نال متعارف تھی ویندے۔ ایں حالت یا کیفیّت کوں فنا فی الشیخ آکھا ویندے۔ شیخ دے روشنیاں تے شیخ دے اندر کم کرݨ والے انوار و تجلّیات شیخ دا اپݨا ذاتی وصف نی۔ جیں طرح ہک سالک اپݨی تمام تر توجہ تے ذہنی اِرتکاز دے نال شیخ دے علم تے شیخ دی صفات کوں اپݨے اندر منتقل کر گھندے۔ اونہی طرح شیخ نے اپݨی تمام تر توجہ تے ذہنی اِرتکاز دے نال سیدنا حضور ﷺ دے علم تے صفات کوں اپݨے اندر منتقل کیتے۔

فنا فی الشیخ دی حالت اچ شیخ دے اندر کم کرݨ والے او صلاحیتاں سالک دے اندر بیدار تے متحرّک تھی ویندن، جنہاں صلاحیتاں دی بنیاد تے شیخ دے اندروں سیدنا حضور ﷺ دی نسبت منتقل تھیندی ہے۔ اوں ہی مقام کوں فنا فی الرسول آکھا ویندے۔ حضور ﷺ دا ارشاد ہے کہ میں تہاݙی طرح دا بشر ہاں پر میݙے اتے وحی آندی ہے۔ بشریت دے دائرے توں ٻاہر تھی کے جے ݙیکھیجے تاں حضور ختم المرسلین ﷺ دی فضیلت اے ہے کہ انہاں دے اتے وحی نازل تھیندی ہے۔ اے وحی خدا دی طرفوں آندی ہے تے سیدنا حضور ﷺ دے ذہن مبارک تے علوم لدنی، انوار تے تجلّیات الٰہی منعکس تھیندن۔ فنا فی الرسول دے بعد کوئی سالک قدم بہ قدم محبت، عشق تے گداز دے نال حضور ﷺ دے علوم دا عارف تھیندا رہندے تے ہک سعید وقت ایہجا آندے کہ حضور ﷺ دے علوم سالک کوں اوندی استعداد دے مطابق منتقل تھی ویندن۔ جتنی استعداد کہیں سالک دے اندر موجود ہے اوں ہی مناسبت نال او حضور ﷺ دی صفات اچ جذب تھی ویندے تے حضور ﷺ دی نسبت تے ہمت نال اوں مقام اچ ونڄ کھڑدے جیں مقام اچ اوں نے ایں ڳال دا اقرار کیتا ہئی کہ "جیا" تساں میݙے رب ہو۔

ایں نسبت کوں تصوّف اچ وحدت آکھا ویندے۔ ایندے بعد جے توفیق ملے تاں او مقامات کھلدن جنہاں دے بارے اچ کجھ لکھݨا یا ݙسݨا شعوری سکت توں ٻاہر ہے۔ اے سب بیان کرݨ دا منشاء اے ہے کہ انسان دے دماغ اچ ہک اسکرین ہے جیندے اتے بغیر وقفے دے عکس منتقل تھیندے رہندن۔ اے الڳ ڳال ہے کہ ہر عکس دی معنویت جدا جدا ہے۔ جے عکس دی اے منتقلی علمِ حصولی دے دائرے اچ ہے تاں اے علم مفروضہ تے فکشن ہے تے جے اوں علم دی منتقلی علمِ حضوری دے دائرے اچ ہے تاں عکس دے اندر موجود علم حقیقت تے مبنی ہوندے، پر قانون اپݨی جاہ قانون ہے کہ جے تک ذہن انسانی تے کوئی نقش منتقل نی تھیندا، انسان دی نظر تے فہم کم نی کریندی۔

## جادو
روحانی علم جیہڑا روحانی اولاد کوں منتقل تھیندے او بالکل اوں ہی طرح ہے جیں طرح ہک پیؤ دی دنیاوی دولت اولاد اچ تقسیم تھیندی ہے۔ جیں طرح مادی طریقہ کار دے بعد اولاد کوں ما پیؤ دی طرزِ فکر منتقل تھیندی ہے۔ اولاد دنیاوی جاہ و جلال، دولت و عزت تے جواہرات دی متلاشی ہوندی ہے تے دنیا کوں اہمیت ݙیندی ہے۔ بالکل اوندے برعکس روحانی پیؤ دی اولاد دے نزدیک دنیا تے زر و جواہر دی کوئی اہمیت نی ہوندی، او صرف ایں حد تک دنیا اچ دلچسپی گھندے کہ اوندے دنیاوی ضروریات پورے تھیندے رہن۔ ضروریات پوری تھیوݨ اچ وی اوندے اندر اے یقین مستحکم تھی ویندے کہ ضروریات دا کفیل اللہ ہے۔ ایندے برعکس او طرزِ فکر جیندے اچ دنیا دی محبت ہووے اوندے اچ روحانی قدراں موجود نہ ہوون، استاد یا گرو توں علوم تاں منتقل تھیون پر ایہجے علوم جیہڑے روحانیت دے دائرہ کار آ  نہ آندے ہوون تے طرزِ فکر بنیادی طور تے دنیاوی ہووے، تصوّف دی اصطلاح اچ استدراج سݙیندی ہے۔ استدراجی علوم او ہوندن جنہاں دے اندر شیطانیت تے ذرّیّت ابلیس دی طرزِ فکر موجود ہووے تے او علوم جیہڑے ایہجے استاد توں منتقل تھیندن جیندی طرزِ فکر اچ دنیا مفروضہ تے فکشن دے علاوہ کجھ نی، روحانی علوم سݙیندن۔ روحانی علوم دے ݙو طرزاں ہن، ہک استدراج تے ہک علمِ حضوری۔ او تمام علوم جیہڑے آدمی، شیطانی طرزِ فکر تے شیطانی صلاحیتاں کوں بیدار کر کے حاصل کر گھندے، استدراج ہے۔ روحانی علوم دی طرح استدراجی علوم وی بطور ورثہ منتقل تھیندن۔ استدراج حاصل کرݨ کیتے وی ذکر و اشغال دا سہارا گھدا ویندے۔ ایں علم کوں حاصل کرݨ کیتے وی محنت و مشقت چاوݨی پوندی ہے تے وݙے وݙے ریاضتاں کرݨے پوندن۔ 

علمِ حضوری حاصل کرݨ کیتے وݙے وݙے مجاہدے تے وݙے وݙے ریاضتاں کرݨے پوندن۔ جیں طرح ہک روحانی آدمی توں کوئی کرامت صادر تھیندی ہے اونہی طرح ہک ایہجے آدمی توں خرق عادت صادر تھیندی ہے جیہڑا استدراجی علوم دا وارث ہے۔ استدراجی تے شیطانی علوم توں خرق عادت دا صادر تھیوݨا تے حضوری یا انبیاء دے علوم دے تحت کہیں خرق عادت دا صادر تھیوݨا قرآن پاک توں ثابت ہے۔ حضرت موسیٰ علیہ السلام دے واقعے اچ ایں ڳال کوں وضاحت نال بیان کیتا ڳئے۔ فرعون نے اپݨے ملک دے تمام ماہر جادوگراں کوں طلب کیتا تے ہک ݙینھ حضرت موسیٰ علیہ السلام نال مقابلے کیتے مقرّر تھیا۔ ہک وݙے میدان اچ علوم استدراج دے ماہرین تے جادوگر جمع کیتے ڳئے۔ اوں میدان اچ موسیٰ علیہ السلام وی موجود ہن۔ سوال کیتا ڳئے کہ موسیٰ علیہ السلام پہل تہاݙی طرفوں تھیسی یا ساݙی طرفوں تھیسی؟ جلیل القدر موسیٰ علیہ السلام نے ارشاد فرمایا،
اے جادوگر! توں پہل کر۔ جادوگراں نے رسیاں سٹیاں جیہڑے نانگ بݨ ڳئے تے بانس سٹے جیہڑے اژدھا بݨ ڳئے۔ حضرت موسیٰ علیہ السلام، نانگ تے اژدھیاں کوں ݙیکھ کے گھبرا ڳئے۔ اللہ کریم نے ارشاد فرمایا، "اے موسیٰ! ݙرݨ تے غمگین تھیوݨ دی کوئی ضرورت نی۔ میں تیݙے نال ہاں، تون اپݨا عصاء سٹ چھوڑ"۔ حضرت موسیٰ علیہ السلام نے عصاء زمین تے سٹ ݙتا جیہڑا ہک وݙے اژدھے اچ تبدیل تھی ڳیا تے اوں نے میدان اچ موجود تمام نانگاں تے اژدھیاں کوں نڳل گھدا تے ایں طرح علم استدراج دے ماہرین جادوگراں تے علمِ حضوری کوں فتح حاصل تھئی پر اے ڳال محلِ نظر ہے کہ جادوگراں نے رسی سٹی تاں نانگ بݨے تے جادوگراں نے بانس سٹے تاں اژدھے بݨے تے موسیٰ علیہ السلام نے اپݨی سوٹی سٹی تاں او اژدھا بݨ ڳئی۔ فرق جے کجھ ہے تاں او اے ہے کہ موسیٰ علیہ السلام دی ہک سوٹی اتنا وݙا اژدھا بݨ ڳئی کہ اوں میدان اچ موجود بے شمار نانگاں تے اژدھیاں کوں ڳیت گھدا۔ پر جتھاں تک جادوگراں دی خرق عادت یا جادو دا تعلق ہے انہاں دے رسیاں وی نانگ بݨ ڳئے تے موسیٰ علیہ السلام دی سوٹی وی اژدھا بݨ ڳئی۔ فرق صرف اے نظر آندے کہ موسیٰ علیہ السلام کوں جادوگراں تے غلبہ حاصل تھیا تے اللہ دی نصرت انہاں دے شامل حال رہی۔ ایں ڳال کوں ذرا آسان الفاظ اچ بیان کیتا ونڄے تاں ایں طرح آکھا ویسی کہ علوم دا یقین ݙوہاں درجیاں اچ ہوندے۔ ہک درجہ اے ہے کہ ایں علم دی بنیاد زر پرستی، جاہ طلبی تے دنیاوی عزت و وقار ہے، تے ݙوجھے درجے اچ علم حق دی تعریف اے ہے کہ علم حق ماسوائے اللہ دے ٻیا کجھ نی۔ علم حق والا بندہ جو کجھ ݙیکھدے جو کجھ سݨڈے او حق دے سوا کجھ نی ہوندا۔ اوندے پیش نظر ناموری نی ہوندی۔ اوندے پیش نظر زر پرستی نی ہوندی۔ اوندے پیش نظر دنیاوی لالچ نی ہوندا۔ اوندے ذہن اچ کݙہیں اے ڳال نی آندی کہ میݙے کولوں کوئی ایہجی خرق عادت صادر تھیوے جیندی وجہ توں لوگ مرعوب تھیون تے میݙی عزت کیتی ونڄے۔ ایندے برخلاف استدراج والیاں دا ذہن اے ہوندے کہ او اپݨے کارنامے ݙکھا کے دنیا حاصل کریندن۔ ایندی سند وی قرآن پاک توں ملدی ہے۔

فرعون نے جادوگراں کوں طلب کر کے آکھا،
جے تساں موسیٰ کوں زیر کر ݙتا تاں میں تہاکوں مالا مال کر ݙیساں تے تہاکوں اپݨا مصاحب بݨا گھنساں۔ ایں ڳال توں واضح تھیندے کہ جادوگراں نے جادو دے ذریعے جیہڑے کارنامے انجام ݙتے اوندے پچھوں دنیاوی اغراض تے دنیا پرستی ہئی۔
جݙݨکہ حضرت موسیٰ علیہ السلام کوں میدان اچ آوݨ توں پہلے ایں قسم دی کہیں ڳال دا خیال تک نہ ہئی۔ محض حق دے غلبے کیتے تے اللہ دی عظمت و جبروت کوں ظاہر کرݨ کیتے تے اے ݙسݨ کیتے کہ شیطانی علوم، علوم حق دے سامݨے باطل ہن، کمزور تے جھوٹے ہن میدان اچ تشریف گھن آئے۔ اللہ دا اے ارشاد کہ ݙر نہ اپݨی سوٹی سٹ ݙے، اے ثابت کریندے کہ جادوگراں نے میدان اچ جادو جڳایا۔ حضرت موسیٰ علیہ السلام ایندے کیتے پہلے توں تیار نہ ہن۔ محض اللہ دے بھروسے تے انہاں وݙے وݙے طاقتور جادوگراں دے سامݨے ونڄ کھڑے تھئے، ایندے علاوہ جادوگراں نے جیہڑے رسیاں سٹے ہن انہاں دے نانگ بݨ ڳئے ہن۔ اے سب فریب تے فکشن ہئی۔ ایں واسطے کہ جݙݨ موسیٰ علیہ السلام دی سوٹی نے انہاں کوں نڳل گھدا تاں انہاں دا وجود ختم تھی ڳیا جݙݨکہ موسیٰ علیہ السلام نے اپݨے عصاء تے ہتھ سٹا تاں انہاں دے ہتھ اچ دوبارہ عصاء آیا۔ معجزے تے جادو اچ اے فرق ہے کہ جادو دی تخلیق تے جادو دا مظاہرہ عارضی ہوندے۔
### قانون
حقیقت تبدیل نی تھیندی، حقیقت رہندی ہے۔ جادو دے زور نال بݨے ہوئے نانگ تے جادو دے زور نال بݨے ہوئے اژدھے سب نیست و نابود تھی ڳئے تے موسیٰ علیہ السلام دی سوٹی موجود رہی۔ ایں واقعے نال روحانی شاگرداں کیتے اے انکشاف تھیا کہ طرزِ فکر جے غیر حقیقی ہے تاں عارضی ہے۔ طرزِ فکر جے حقیقی ہے تاں حقیقت ہے۔ حقیقت اچ ردّ و بدل نی تھیندا۔ ہک استاد یا گرو اپݨے چیلے کوں جݙݨ استدراجی علوم سکھیندے تے اے علوم سکھاوݨ کیتے چیلے دے اندر اپݨی طرزِ فکر منتقل کریندے تاں او چیلہ گرو تاں بݨ ویندے لیکن حقیقت توں دور رہندے تے جݙݨ کوئی بندہ پیغمبراں دی طرزِ فکر نال علوم حاصل کریندے تاں حقیقت آشنا تھی ویندے اتھاں تک کہ حقیقت، حقیقت نال ڳکی پا گھندی ہے۔ تاریخ اچ ہک وی ایہجی مثال موجود نی کہ کہیں ایہجے بندے نے جیہڑا حقیقی طرزِ فکر دا حامل ہئی، نے علم استدراج دی طرف رجوع کیتا ہووے تے ایہجے ہزار ہا مثالاں موجود ہن کہ علم استدراج دے وݙے وݙے ماہر تے دانشوراں نے اسلام دی حقانیت کوں قبول کر کے شیطانی علوم توں اپݨا ذہن صاف کر کے حق آشناء تے حق پرست بݨ ڳئے۔ مرشد کریم، استاد یا گرو دی طرح ہے۔ ڳال صرف اتنی جیہی ہے کہ استاد دے اندر طرزِ فکر کیہڑی کم کریندی پئی ہے تے اوں طرزِ فکر دا تعلق شیطانیت نال ہے یا اوں طرزِ فکر دی رسائی حق تے ہے۔ جیں طرزِ فکر دی رسائی حق تے ہے، اوہا طرزِ فکر بندے کوں اللہ نال متعارف کرویندی ہے تے ایہجا بندہ ہی راہ سلوک اچ قدم قدم ٹر کے اللہ کوں ݙیکھ گھندے، اللہ نال ہم کلام تھی ویندے تے اللہ دا دوست بݨ ویندے، ایہجا دوست جیندے اندر خوف تے غم نی ہوندا۔

## ماحول
انسان دا کردار اوندی طرزِ فکر دی تعمیر کریندے۔ طرزِ فکر اچ پیچ ہے تاں کردار وی پیچیدہ بݨ ویندے۔ طرزِ فکر سادہ ہے تاں بندے دی زندگی وچ سادگی داخل تھی ویندی ہے۔ طرزِ فکر جے سطحی ہے تاں بندہ سطحی طریقے تے سوچیندے۔ طرزِ فکر اچ جے گہرائی ہے تاں بندہ ہر چیز دے اندر گہرائی تلاش کرݨ کیتے تفکر کریندے۔ اللہ کریم نے حضرت ابراہیم علیہ السلام دے واقعے اچ اینہی طرزِ فکر دی نشاندہی کیتی ہے۔ ہزاراں لکھاں آدمیاں دی موجودگی اچ ہک فرد واحد دی سوچ الڳ ہے تے اوں سوچ اچ حقیقت پسندی تے گہرائی ہے۔ حضرت ابراہیم علیہ السلام دے واقعے اچ ایں ڳال دی طرف اشارہ موجود ہے کہ ہک خاص طرزِ فکر دے لوگاں اچ رہندے ہوئے وی طرزِ فکر الڳ تھی سڳدی ہے۔ اے حقیقت پسندانہ طرزِ فکر کتھوں منتقل تھئی۔ جݙݨکہ پورے ماحول اچ کتھائیں نظر نی آندی۔ ایندا جواب اے ہے کہ حقیقت پسندانہ طرزِ فکر ہر آدمی دے اندر موجود ہے پر ہر آدمی اونکوں استعمال نی کریندا۔ حضرت ابراہیم علیہ السلام توں بت پرست لوگاں نے پچھا کہ انہاں خداواں کوں کیں تروڑے؟ حضرت ابراہیم علیہ السلام نے جواب ݙتا اپݨے خداواں توں پچھ گھنو۔ لوگاں دے سامݨے اے ڳال آ ڳئی ہئی کہ بت اپݨی مرضی تے منشاء استعمال نی کر سڳدے تے انہاں کوں تروڑا ونڄ سڳدے پر انہاں دے اندر ول وی حقیقت پسندی نے حرکت نہ کیتی۔

روحانی رستے دے مسافر دی طرزِ فکر اچ تبدیلی ایں طرح تھیندی ہے کہ روحانی استاد یا پیر و مرشد بتدریج اپݨے شاگرد نال ایں قسم دے ڳالہیں کریندے جیہڑے اوندے ماحول اچ موجود نی ہوندے یا ماحول اچ رہݨ والے لوگ ایں طرف توجہ نی ݙیندے۔ مرشد کریم مرید دے اندر ایں ڳال کوں راسخ کر ݙیندے کہ جیہڑی چیز مفروضہ ہے اونکوں حقیقت نی اکھیج سڳدا۔ او اے وی ݙسیندے کہ باوجود ایندے کہ آدمی خود کوں با اختیار سمجھدے۔ زندگی دے شب و روز اچ کتھائیں وی اونکوں اختیار نی۔ پیدا اپݨے اختیار نال نی تھیندا۔ پیدائش دے بعد بالکل غیر اختیاری طور تے ودھدے۔ جوانی دے بعد نہ چاہݨ دے باوجود ٻڈھا تھی ویندے۔ دنیا دا ہک فرد واحد وی اے نی چاہندا کہ او مر ونڄے۔ پر جیہڑا آدمی پیدا تھیندے او مردا ضرور ہے۔ آدمی کوں ایں ڳال تے تاں اختیار ہے کہ او غذائی ضروریات کوں گھٹ یا زیادہ کر گھنے لیکن ایندے تے دسترس نی کہ او ساری زندگی کھاݨا نہ کھاوے یا ساری زندگی نہ پاݨی پیوے یا ہفتیاں مہینیاں بیدار رہوے۔ اے تمام ڳالہیں ایہجے ہن جیہڑے ہر ہر لمحے اچ آدمی دے نال چنبڑے ہوئے ہن۔ لمحات، گھنٹے، ݙینھ، مہینے تے سال، اے تغیّر ہک ایہجا تغیّر ہے جیندے توں کوئی باہوش آدمی انکار نی کر سڳدا۔ انہاں تمام تغیّرات دی نشاندہی کر کے مرشد کریم ݙسیندن کہ ایں تغیّر دے پچھوں اے حقیقت لکی ہوئی ہے کہ کوئی ذات ایہجی ہے جیندے ہتھ اچ ایں تغیّر و تبدل دے ݙوریاں ہن تے او ہتھ انہاں ݙوریاں کوں جیں طرح حرکت ݙیندے زندگی اچ تغیّر واقع تھیندے۔ سالک جݙݨ ݙینھ رات ایہجے مشاہدات توں گزردے جنہاں دے اتے غیر روحانی آدمیاں نے پردہ سٹیا ہویا ہے تاں اوندا ذہن خود بخود اوں قادر مطلق ہستی دی طرف رجوع تھی ویندے جیڑی ہستی نے تغیّر و تبدل دے ݙوریاں سنبھالے ہوئے ہن۔

طرزِ فکر دا ایہو بیج ہے جیہڑا مرشد کریم دماغ اچ رہا ݙیندے ول اوں بیج کوں پروان چڑھاوݨ کیتے مرشد مزید جدوجہد تے کوشش کریندے۔ او ایہجے برگزیدہ حضرات کوں سامنے گھن آندے جنہاں دی طرزِ فکر اچ حقیقت پسندی کٹ کٹ کے بھری ہوندی ہے۔ مثلاً او اپݨے تصرّف نال مرید کوں خواب دی ایہجی دنیا اچ گھن ویندے جیہری دنیا اچ اولیاء اللہ تے پیغمبراں دی زیارت اونکوں نصیب تھیندی ہے۔ مسلسل تے متواتر خوابی مشاہدے دے بعد اوندا رخ اولیاء اللہ تے پیغمبراں دی طرف مڑ ویندے تے اوندی طرزِ فکر تے ایہجا رنگ چڑھ ویندے جیہڑا رنگ اولیاء اللہ تے پیغمبراں کیتے مخصوص ہے۔ اوندی باطنی اکھ تے مرشد کریم ایہجی عینک لا ݙیندے کہ عینک دے اندر لڳے ہوئے شیشے اونکوں اوہو کجھ ݙیکھیندن جیہڑی مرشد کریم دی طرزِ فکر ہے۔ مثلاً عینک دے اندر جیہڑے رنگ دے گلاس لڳے ہوندن آدمی کوں اوہو رنگ نظر آندے۔ عینک دے گلاس جے نیلے ہن تاں ہر چیز نیلی نظر آندی ہے۔ گلاس جے سرخ ہن تاں ہر چیز سرخ نظر آندی ہے۔ گلاس جے صاف شفاف تے مجلیٰ ہن تاں اونکوں چیزاں صاف شفاف تے مجلیٰ نظر آندن۔ عینک دے شیشے جے دھندلے ہن تاں ہر چیز دھندلی نظر آندی ہے تے جے عینک دے شیشے اندھے ہن تاں عینک دے شیشے اکھ تے لاوݨ کے باوجود اکھ اندھی رہندی ہے، کجھ نظر نی آندا حالانکہ عینک لاوݨ دے بعد اکھ کھلی رہندی ہے۔ رنگ دراصل طرزِ فکر ہے۔ عینک دے اندر جیہڑی قسم دی طرزِ فکر دا گلاس فِٹ کر ݙتا ویندے اوہا طرزِ فکر کم کریندی ہے۔ عینک دے اندر شیشہ اتنا صاف تے مجلّیٰ وی ہوندے کہ آدمی میلاں دور دی چیز ݙیکھ سڳدے، ایندے برعکس عینک اچ لڳا ہویا گلاس اتنا اندھا وی ہوندے کہ عینک لاوݨ دے بعد آدمی کوں اتنا وی نظر نی آندا جتنا کہ عینک لائے بغیر نظر آندے۔

ݙیکھݨا، چیزاں دی ماہیت معلوم کرݨا، تفکر کرݨا ہر آدمی دے اندر موجود ہے۔ ڳال صرف اتنی ہے کہ ساکوں انہاں صلاحیتاں دا استعمال نی آندا۔ مرشد چونکہ تفکر دے صلاحیتاں دے استعمال کوں ڄاݨدے تے اوندی زندگی تفکر نال تعمیر تھئی ہے ایں واسطے مرید دے اندر جݙݨ مرشد دی صلاحیت منتقل تھیندی ہے تاں تفکر دا رہایا ہویا بیج آہستہ آہستہ تناور درخت بݨ ویندے۔
ایں بیج کوں تناور درخت بݨݨ وچ جیہڑی چیز رکاوٹ بݨدی ہے او آدمی دا اپݨا ذاتی ارادہ تے عقل ہے۔ کوئی بندہ جݙݨ اپݨی ذات کوں سامݨے گھن آندے تے عقل کوں سب کجھ سمجھ گھندے تاں اونکوں کامیابی نی تھیندی۔ ایں واسطے کہ اوندے اندر جیہڑا شعور کم کریندا رہیے اوندا تعلق اوں طرزِ فکر نال ہے جیہڑی طرزِ فکر اچ گہرائی تے حقیقت پسندی نی۔

## سخاوت
عام مشاہدہ ہے کہ ٻال جیہڑی زبان ٻولیندے اوں زبان کوں سکھݨ کیتے درس و تدریس دا کوئی سلسلہ قائم نہیں کیتا ویندا۔ ٻال جیں طرح ما پیؤ کوں ٻولیندے ہوئے ݙیکھدے اوہے الفاظ ٻولݨا شروع کر ݙیندے۔ عمر دی مناسبت نال لفظ ترٹے ہوئے ہوندن لیکن بالآخر او اپݨی مادری زبان اوں طرح ٻولیندے کہ جیویں اے ہمیشہ توں سکھا سکھایا پیدا تھیندے۔ ایندے نال نال والدین جیں طرح خورد و نوش کریندن ٻال وی اوں طرح کھاݨا کھاندے۔ ماحول جے پاکیزہ تے صاف ستھرا ہے تاں ٻال دا ذہن وی پاکیزہ تے صاف ستھرا رہندے۔ والدین جے مندے بکدن تاں گھر اچ ٻال کیتے مندے ݙیوݨا کوئی خلاف معمول یا بری ڳال نی ہوندی۔ ٻال دے اتے او تمام اثرات مرتّب تھیندن جیہڑے اوندے ماحول اچ موجود ہن۔ گھر دی چار دیواری تے ما دی آغوش توں نکل کے ٻال جݙݨ ٻاہر دے ماحول اچ قدم رکھدے تاں اوندے اتے او تمام اثرات مرتّب تھیندن جیہڑے ماحول اچ موجود ہن۔

روحانی نقطہ نظر نال دنیا اچ ہر پیدا تھیوݨ والا فرد ادھا ماحول دے زیر اثر تربیت پیندے تے ادھا والدین دی تربیت دے مطابق۔ ایں غیر اختیاری تربیت دے بعد ہک ٻیا دَور شروع تھیندے او اے کہ والدین اپݨے لخت جگر کوں کیا بݨاوݨ چاہندن۔ والدین جے ٻال دے اندر خود نمائی دے عادات منتقل کر ݙیندن تاں ٻال دے اندر خود نمائی دے اثرات غالب آ ویندن۔ والدین جے ٻال دی صحیح تربیت دے نال ایہجے علوم سکھیندن جنہاں علوم اچ اخلاقیات دا زیادہ اثر ہوندے تاں ٻال بااخلاق تھیندے تے شعور دی منزل اچ داخل تھی کے ایہجا پیکر بݨ ویندے جیہڑا معاشرے دے کیتے عزت و توقیر دا باعث ہوندے۔ والدین دی طرزِ فکر جے دولت پرستی ہے تاں اولاد دے اندر دولت پرستی دے رجحانات زیادہ مستحکم تھی ویندن۔
تربیت دے ݙو طریقے ہن۔ ہک غیر اختیاری تے ٻیا اختیاری۔ غیر اختیاری طریقہ اے ہے کہ ٻال جو کجھ گھر دی چار دیواری تے ماحول اچ ݙیکھدے اونکوں قبول کر گھندے۔ اختیاری صورت اے ہے کہ والدین اونکوں مخصوص تربیت دے نال معاشرے نال روشناس کرویندن تے جݙݨ اے بالغ فرد تھی ویندے تاں اوندی اپݨی ہک شخصیت بݨ ویندی ہے۔
کہیں بندے دے کردار دی تشکیل کیتے ضروری ہے کہ اونکوں ہک مخصوص طرزِ فکر حاصل کرݨ کیتے اوہو جیہی قربت حاصل ہووے جیں طرح ہک فرد کیتے ماحول، والدین، رشتے دار تے تعلیمی درسگاہ قربت دا ذریعہ بݨ کے اوندے کردار دی تشکیل کریندن۔ اینہی طرح روحانی آدمی دے کردار دی وی تشکیل تھیندی ہے تے او ایں طرح تھیندی ہے کہ اونکوں ایہجے کہیں بندے دی قربت حاصل تھی ویندی ہے جیندا کردار روحانی قدراں تے محیط ہے۔ مراد دا کردار عوام النّاس توں تے انہاں لوگاں توں جیہڑے روحانی حقیقتاں توں بے خبر ہن، ممتاز ہوندے۔ ایں شخصیت نال جیں حد تک قربت تھیندی ویندی ہے اونہی مناسبت نال مرید دے اندر روحانی اوصاف منتقل تھیندے رہندن تے مراد دی طرزِ فکر دا ہک جزو مرید دے دماغ دی اسکرین تے نقش تھی ویندے۔ ایں طرزِ فکر دا ناں "سلوک" ہے۔ ایہو او رستہ ہے جیندے تے چل کے کوئی سالک اپݨے اندر موجودہ روحانی قوتاں نال متعارف تھیندے۔ قرآن پاک اچ بیان کردہ پیغمبراں دی زندگی تے پیغمبراں دے مشن توں اے ڳال واضح ہے کہ پیغمبراں نے ہک مخصوص طرزِ فکر دا پرچار کیتے۔ پیغمبرانہ اوصاف نال ہر بندہ برائی تے اچھائی اچ تمیز کر سڳدے یعنی پیغمبراں نے نوعِ انسانی کوں اچھائی تے برائی دے تصوّر توں آشنا کیتے۔ ٻئی مخلوق تے انسان کوں ایں واسطے ممتاز حیثیت حاصل ہے کہ انسان اچھائی تے برائی دے تصوّر توں واقف ہے۔ اونکوں ایں ڳال دا علم ݙتا ڳئے کہ زندہ رہݨ کیتے مخصوص طرزِ فکر انسان کوں اچھا بݨیندی ہے تے زندہ رہݨ کیتے ٻئی طرزِ فکر انسان کوں اچھائی توں دور کر ݙیندی ہے۔ اچھائی دے تصوّر دے نال نال اے ڳال وی انسان دا علم بݨ ویندی ہے کہ اچھا فرد او ہے جیہڑا اپݨی اصل توں باخبر ہے۔ اصل توں باخبری اونکوں ہک ایہجے علم توں روشناس کرویندی ہے کہ جیہڑا علم اونکوں اپݨے اندر کم کرݨ والی مخفی صلاحیت نال واقف کر ݙیندے۔ مخفی صلاحیتاں جیہڑی مناسبت نال استعمال کیتے ویندن اتنا ہی اوندا کردار مصفّیٰ تے پاکیزہ تھی ویندے۔ ایندے برعکس آدمی اپݨے اندر جیں حد تک مخفی صلاحیتاں توں ناواقف ہے اونہی مناسبت نال اوندا کردار دھندلا رہندے۔

ہک ٻکری تے انسان دی زندگی دا جے تجزیہ کریجے تاں ٻکری تے انسان ہک ہی طرح دی زندگی گزریندن۔ انسان کوں جیہڑی صلاحیت ٻکری توں ممتاز کریندی ہے او اے ہے کہ انسان اپݨے اندر موجود مخفی صلاحیتاں توں واقف تھی ویندے تے جے کوئی انسان انہاں مخفی صلاحیتاں توں واقف نی یا اونکوں اپݨی ذات دا عرفان حاصل نی تاں او ٻکری یا کہیں ٻئے جانور توں ممتاز نی۔ مخفی صلاحیتاں توں واقف تھیوݨ کیتے ضروری ہے کہ اونکوں ایہجے پیؤ دی آغوش میسر ہووے جیندے اندر مخفی علوم دا دریا موجزن ہووے تے اونکوں ایہجا ماحول میسر ہووے جیں ماحول اچ پاکیزگی ہووے۔ پیؤ توں مراد استاد یا مرشد ہے۔ ماحول توں مراد مرشد دی روحانی اولاد ہے۔ ٻال دا شعور والدین دی جھولی، گھر دی چار دیواری تے ماحول نال بݨدے۔ ماحول وچ جے کثافت، تعفن، گھٹن، بے سکونی تے اضطراب ہے تاں ٻال وی ذہنی طور تے سکون توں نا آشنا ہوندے۔ ایندے برعکس جے گھر اچ سکون ہے، آرام ہے، والدین دی آواز اچ مٹھاس ہے، لہجے اچ پیار ہے تے دماغی اعتبار نال والدین پر سکون ہن تاں ٻال بالکل غیر اختیاری طور تے پر سکون کردار دا حامل ہوندے۔ اے ڳال ساݙے مشاہدے اچ ہے کہ چیخ کے ٻولݨ والے والدین دے ٻال وی چیخ کے ٻولیندن۔ لندھے تے لالچی والدین دے ٻال وی لندھے تے لالچی ہوندن۔ کبر و نخوت دے پیکر والدین دے بالاں دے اندر غرور تے تکبر کٹ کٹ کے بھرا ہویا ہوندے۔ ضدی تے سرکش والدین دے ٻال ضدی تے سرکش ہوندن۔ حلیم الطبع ما پیؤ دی اولاد حلیم طبیعت ہوندی ہے۔ سخی والدین دی اولاد عام طور تے سخی ہوندی ہے۔

تاریخ دے اوراق شاہد ہن کہ پیغمبر اسلام ﷺ دے سامݨے جݙݨ جنگی قیدیاں دی فہرست پیش کیتی ڳئی تاں ہک خاتون دے ناں دے نال طائی لکھا ہویا ہئی۔ تحقیق کراوݨ نال معلوم تھیا کہ اے خاتون حاتم طائی دے قبیلے دی ہے۔ پیغمبر اسلام ﷺ نے اوندی رہائی دا حکم صادر فرمایا۔ خاتون کوں جݙݨ رہائی دی نوید سݨائی تاں طائی خاتون نے آزاد تھیوݨ توں انکار کر ݙتا تے آکھا کہ اے ڳال میݙی خاندانی روایت دے خلاف ہے کہ میں آزاد تھی ونڄاں تے میݙا قبیلہ قید و بند دی صعوبت برداشت کرے۔ پیغمبر اسلام ﷺ کوں جݙݨ ایں ڳال دا علم تھیا تاں آپ نے طائی خاتون دے نال پورے طائی قبیلے کوں انعام و اکرام دے نال آزاد فرما ݙتا۔ پیغمبراں دی زندگی دا مشاہدہ کرݨ دے بعد ایہو نتیجہ سامݨے آندے کہ اللہ نے مخصوص کردار دے لوگاں دا ہک سلسلہ قائم کیتے تے جیہڑے لوگ اوں سلسلے نال وابستہ تھی ویندن تے انہاں دی وابستگی قربت دا درجہ حاصل کر گھندی ہے انہاں دے اندر وی اوہے قدراں منتقل تھی ویندن جیہڑے اوں مخصوص کردار دے مقدس لوگاں دا حصّہ ہن۔ راہ سلوک تے چلݨ کیتے سالک کوں کہیں شخص دا ہتھ پکڑݨا ایں واسطے ضروری ہے کہ اونکوں ہک روحانی پیؤ دی شفقت میسر آ ونڄے تے اوں روحانی پیؤ دا اولاد کوں بھرپور ماحول میسر آ ونڄے تے ذہنی تربیت تھی ونڄے۔

## ثواب و عذاب
ہک آدمی طبعی طور تے کتنا ہی خشک کیوں نہ ہووے جݙݨ او ایہجی جاہ ویندے جتھاں رنگ و روشنی دے محفلاں منعقد تھیندن تے گاݨیاں دے اچے جھکے سراں نال فضا معمور ہوندی ہے تاں بالآخر او بندہ ڳاوݨ وڄاوݨ اچ دلچسپی گھنݨ لڳدے تے ڳاوݨ وڄاوݨ دے آداب توں واقف تھی ویندے۔ جیہڑا آدمی ایہجے ماحول اچ رہندے جیہڑے ماحول اچ جوا، سٹہ، لہو و لعب دی دنیا آباد ہے او بندہ کتنا ہی صاف ستھرا ہووے بالآخر او متأثر تھی ویندے۔ بزرگاں دا آکھݨا ہے کہ خربوزے کوں ݙیکھ کے خربوزہ رنگ پکڑیندے۔
دنیا اچ جتنے لوگ آباد ہن انہاں دا تعلق مخصوص طرزِ فکر نال ہے تے طرزِ فکر دی بنیاد تے ہی کہیں گروہ، کہیں ذات، کہیں برادری تے کہیں کردار تے کہیں شخص دا تعین کیتا ویندے۔ ساݙے سامݨے پیغمبراں دا وی کردار ہے۔ دنیا دی تاریخ اچ انہاں لوگاں دا کردار وی ثابت ہے جنہاں نے پیغمبراں دی مخالفت کیتی تے انہاں کوں قتل کیتا۔ تاریخ دے صفحات اچ ایہجے لوگاں دا کردار وی موجود ہے جنہاں اچ سخاوت عام ہے تے ایہجے کردار وی موجود ہن جنہاں اچ کنجوسی تے بخیلی اپݨی معراج کوں پہنچی ہوئی ہے۔ کنجوسی تے بخیلی دے کردار دا باوا آدم قارون ہے۔ جے تک دنیا قائم رہسی قارون دی ذرّیّت تے قارون دے کردار توں متأثر لوگ موجود رہسن تے جے تک دنیا موجود ہے سخی لوگ موجود رہسن۔ دنیا اچ پیغمبراں دے کردار دے حامل لوگ وی موجود ہن۔ پیغمبراں دے کردار کوں جݙݨ اساں خوردبینی نظراں نال ݙیکھدے ہیں تاں ساکوں اچھائی دے علاوہ کوئی ٻئی چیز نظر نہ آندی یعنی او ایہجے کردار توں مستفیض ہن جیہڑے کردار اچ لطافت، حلاوت دے علاوہ کوئی ٻئی چیز شامل نی۔ کردار دے تعین وچ ݙو طرزاں بݨدن۔ ہک اے کہ آدمی شیطانیت دے قریب تھی کے شیطان بݨ ویندے تے ٻئی اے کہ آدمی سراپا رحمت بݨ ویندے تے اللہ دی بادشاہت اچ نمائندہ بݨ ویندے۔ او تمام طرزاں جیہڑے بندے کوں اللہ توں دور کریندن، شیطانی طرزاں ہن تے او تمام طرزاں جیہڑے بندے کوں اللہ توں قریب کریندن، پیغمبرانہ طرزاں ہن۔ پیغمبرانہ طرزاں تے شیطانی طرزاں دا تجزیہ کرݨ نال پتہ چلدے کہ جیہڑا بندہ رحمانی طرزاں تے شیطانی طرزاں اچ داخل تھی ویندے اوندے اندر پیغمبراں دے اوصاف منتقل تھی ویندن۔ پیغمبراں دے اوصاف اللہ دے اوصاف ہن۔ یعنی جݙݨ کوئی بندہ پیغمبرانہ زندگی اچ سفر کریندے تاں دراصل او انہاں صفات اچ سفر کریندے جیہڑے اللہ دے ذاتی صفات ہن تے جݙݨ کوئی بندہ انہاں پیغمبرانہ صفات توں منہ موڑ گھندے تاں انہاں رستیاں اچ بھٹکدا رہندے جیہڑے تاریک تے کثافت نال معمور ہن۔ شیطانی طرز اے ہے کہ آدمی دے اتے خوف تے غم مسلط رہندے۔ ایہجا خوف تے غم جیہڑا زندگی دے ہر قدم کوں ناقابل شکست و ریخت زنجیراں اچ جکڑی رکھدے۔ ݙینھ ہووے یا رات خوف اچ بسر تھیندے، کݙہیں اونکوں زندگی ضائع تھیوݨ دا غم ہوندے، کݙہیں او معاشی ضروریات دے پورا نہ تھیوݨ دے خوف اچ مبتلا رہندے، کݙہیں اوندے اتے بیماریاں حملہ آور تھیندن تے کݙہیں او وسائل دے انبار اچ ایں طرح دٻ ویندے کہ اونکوں نکلݨ دا کوئی رستہ نظر نی آندا۔ موت جینکوں بہرحال آوݨا ہے اوندے اتے خوف بݨ کے مسلط تھی ویندی ہے۔ حالانکہ او ڄاݨدے کہ موت توں کہیں وی طرح رستگاری نی۔ شیطانی طرزاں اچ ہک وݙی قباحت اے ہے کہ آدمی ذہنی تے نظری طور تے اندھا ہوندے تے ایہو اندھپ اونکوں درد ناک عذاب اچ مبتلا کر ݙیندے۔

پیغمبرانہ طرزاں اچ آدمی دے اتے خوف تے غم مسلط نی ہوندا تاں عدم تحفظ دے احساس توں محفوظ تھی ویندے۔ موت کیونکہ ہک اٹل حقیقت ہے ایں واسطے مرݨ کیتے تیار رہندے تے جݙݨ او مرݨ کیتے تیار تھی ویندے تاں موت اوندے کیتے دنیا دی سب توں زیادہ خوش نما چیز بݨ ویندی ہے۔ اونکوں ایں ڳال دا سراغ مل ویندے کہ موت کوئی بھیانک عمل نی بلکہ موت ہک عالم توں ٻئے عالَم اچ منتقل تھیوݨ دا ناں ہے۔ جیں طرح او رنگ و بو دی دنیا اچ زندگی دے تقاضے پر کریندے اونہی طرح مرݨ دے بعد دے عالَم اچ وی زندہ رہندے۔ روحانی تے جسمانی تمام ضروریات پوری کریندے تے اے ڳال محض اوندے قیاس اچ داخل نی تھیندی بلکہ او ایں شگفتہ زندگی دا مشاہدہ کر گھندے۔ ہک طرزِ فکر دے آدمی ٻئی طرزِ فکر دے آدمیاں توں ممتاز رہندں۔ شیطانی طرزِ فکر اچ زندگی گزارݨ والا بندہ انبیاء دے گروہ اچ داخل نی تھیندا تے انبیاء دی طرزِ فکر نال آشنا بندہ شیطانی گروہ اچ داخل نی تھیندا۔ شیطانی طرزِ فکر اچ ہک ٻہوں خرابی اے ہے کہ بندہ ہر عمل ایں واسطے کریندے کہ اوں عمل دے پچھوں کوئی نہ کوئی لالچ یا دنیاوی مفاد ہوندے یعنی او عمل کرݨ دا مادی صلہ چاہندے۔ تصوّف ایہجے عمل کوں جیہڑے عمل دے پچھوں کوئی غرض وابستہ ہووے، ناقص قرار ݙیندے۔

## حوالے