مکاراں ؍کٹنی

مکاراں یا کٹنی دا کردار ہک منفی اَتے سازشی کردار ہے ۔ ایہ کردار شاہی دربارنال وابستہ ہے بھل ایہ شاہی ملازم دی حیثیت رکھیندے ۔ ضرورت پووݨ تے بادشاہ ایکوں حاضر کرویندے تے ایجھے کم ایندے ذمے لیندے جیڑھے طاقت اَتے دانش نال نھیں تھی سڳدے بھل چلاکی تے مکاری نال اِی اے کم کڈھوا ئے ونڄ سڳدن۔

طاہر غنی دی کہاݨی ’’نامی چور‘‘ وچ ایہ کردار ٻہوں مثبت طریقے نال پیش کیتا ڳئے ۔ جیندے وچ ہک چنگا تے ایماندار بادشاہ ہک ’’نامی چور‘‘ ڳڑا کوں پکڑݨ چاہندے جیڑھا لوکیں دا دھن دولت لُٹیندے ،پر کہیں دی پکڑ وچ نیں آندا تاں او بادشاہ ہک مکاراں دیاں خدمات حاصل کریندے تے مکاراں وی ایں نامی چور دے گھر تئیں اپڑ ویندی ہے پر ڳڑے دی ہوشیاری دی وجہ توں پکڑی  ویندی ہے۔

’’بادشاہ مکاراں کوں سݙایا تے آکھیُس جو ’’چور ڳول ڈے‘‘۔

ہک مکاراں آکھݨ لڳی: ’’بادشاہ سلامت ! میں اسمان تے ٹاکی لا سڳدی ہاں‘‘۔

ݙوجھی آکھیا :’’میں اونوں کڈھ سڳدی ہاں چور پھدݨ تاں معمولی کم ہے۔‘‘(29)

جینویں اُتلی کوٹیشن دے مکالمے وچ نظردا پئے۔ مکاراں جݙاں وی بادشاہ دے پیش تھیندیاں ہن تاں وݙے وݙے دعوے کریندیاں ہن ۔ تے وَل اپݨے کم تے ویندیاں ہن ۔ ایہ اَدھی کامیابی ضرور حاصل کر گھندیاں ہن ۔ پر کیوںجو ایہ کردار ’’شر‘‘ دی نمائندگی کریندن تے کہیں وی کہاݨی وچ ’’شر‘‘ کوں فتح تے کامیابی نصیب نھیں تھیندی ۔ تہوں مکاراں دی آخیر وی ہار تے ناکامیابی ہوندی ہے۔

ڈاکٹرسعدیہ نسیم آرا ’’سرتاج! اپݨی کتاب‘‘ لوک کہاݨیاں‘‘ (بادشاہوں اور رانیوں ، شہزادوںاور شہزادیوں کی باتیں) وچ کٹنی یا مکاراں دے کردار اَتے ایں ڳالھ مہاڑ کریندن۔

’’کٹنی بالکل انسان ہے ۔ اس کے پاس جادو یا کرشمے کا ہونا ضروری نہیں ، حالانکہ بعض کٹنیاں جادو بھی کر سکتی ہیں ۔ کٹنی عموماً ایک بوڑھی اور مکار ، عورت ہے ۔ جو دھوکے فریب میں ماہر ہے ۔ اس میں رحم کا ذرہ بھی نہیں ۔ لالچ دینے پر وہ بُرے سے بُرے کام کرنے پر بھی تیار ہو جاتی ہے ۔اٹکل اور حرفت میں بجھی ہوتی ہے اور جہاں کوئی اور نہیںپہنچ سکتا وہاں جا پہنچتی ہے ۔ نوجوان عورتوں کو بہلا پھسلا کر ورغلا لینا اس کے بائیں ہاتھ کا کام ہے ۔ وہ ہر حیلے سے راز جان لیتی ہے اور اپنی دغا فریب سے مردوں کی کامیابی پر پانی پھیر دیتی ہے اور سہاگنوں کے سہاگ برباد کر دیتی ہے۔‘‘(30)

قصولی دی کہاݨی ’’قصہ لکڑ ہارے بادشاہ دا‘‘ وچ مکاراں دا ٻہوں جاندار کردار ہے ۔ جن ، دھیہ ، ݙیݨ ، چڑیل ، پری اَتے مکاراں غیبی تے طلسماتی طاقتاں رکھݨ آلے سرائیکی لوک کہاݨیاں دے اہم کردار ہن ۔انہاں وچوں مکاراںݙوجھے سبھے کرداراں دی نسبت انسانی گروہ دا فرد ہے ۔ ایہ اکثر ہک تجربہ کار ٻڈھڑی تریمت ہوندی ہے۔ تہوں تاں وسیب دے گھراں وچ انگ سنگ گھنݨ آ وݨ تے لائی چئی کرݨ آلیاںتریمتیں کوں ’’پَھپّھے کٹݨیاں‘‘ آکھیا ویندے ۔ ایہ لالچ تے حسد کاݨ دھوکہ فریب کریندن ۔ رحم تے معافی تاں کٹنی دے مزاج دا حصہ اِی نھیں ہوندی ۔ ݙوجھیاں دیاں خشیاں کم کرݨ تے جھڳے اُڄاڑݨ انہاں دا پیشہ ہوندے تے ایہ اپݨے پیشے نال ٻہوں مخلص تے تن مار تے کم کریندن ۔ کہیں دا راز پاوݨ ،کہیں رَن کوں وِلاوݨ یا کہیں شے کوں اٹیرݨ کیتے ایہ کئی کئی ݙینہ اوندی نوکری تئیں کریندن ایہ اپݨے کم وچ اُٻالھیاں نئیں ہوندیاں ۔ بھل کم دی تکمیل تے نظر رکھیندن۔

آر سی ٹیمپل کٹݨیاں دے کردار بارے لکھدن:

’’اس ملک کی لوک کہانیوں میں بالعموم کٹنیوں سے ہیروئن کو اس کے دشمن کے لئے بہلا پھسلا کر لانے کا کام لیا جاتا ہے ۔ اگرچہ بعض جگہ وہ بُری سوتیلی ماں یابدکردار ، بیوی کی معاون کے بھی پیش کی جاتی ہیں مگر یہ ہیرو یا ہیروئن کی ہمیشہ دشمن ہوتی ہیں۔ ان کاطریق کار حسبِ معمول شیطانی ہوتا ہے ۔ وہ ہر قسم کے مافوق الفطرت کام بھی سرانجام دے سکتی ہیں اور دوسرے کی ہیئت تبدیل کرنے کی غیر محدود طاقت بھی رکھتی ہیں ۔ وہ زمین پر سے ہر ایک چیز ڈھونڈ سکتی ہیں ، آسمان میں سوراخ کر سکتی ہیں اور اسے بند بھی کر سکتی ہیں ، مُردوں کو زندہ کر سکتی ہیں ، آگ پر پانی پھینک سکتی ہیں ، پتھروں کو موم بنا سکتی ہیں وغیرہ وغیرہ۔ انہیں ہرجگہ مختلف صورت میں پیش کیا جا سکتا ہے ۔ کہیں بڑھیا ، کہیں خوبصورت نوجوان لڑکی ، کہیں سفید ہرنی یا کوئی اور جانور جو وہ بننا چاہیں ۔ وہ بڑے طریق سے اپنا مقصد حاصل کرتی ہیں ۔ بالخصوص شیطانی چال بازی سے اور بالعموم ہمیشہ کامیاب رہتی ہیں ۔ یہاں صرف سیلا دئیی کی حکایت میں ان کا ذکر ہے ۔ جہاں اپنی ہیروئن کو پھسلانے کے لئے بھیجا جاتا ہے مگر وہ اپنے مقصد میں ناکام رہتی ہیں ، اگرچہ وہ اپنے سارے حربے آزماتی ہیں۔‘‘(31)

ایہ کردار ہک Saddestتے جذباتی طور تے تڑیجا مُڑیجا کردار ہے جیڑھا اپݨی جذباتی ناکامی دا بدلہ لوکیں کوں دھوکہ ݙے تے حاصل کریندے ۔ سماج وچ ایندی کوئی عزت کیئنی اَتے لوک انہاں کوں اپݨے گھراں وچ آوݨ کنوں رُکیندن تہوں تاں اَحٖ شہراں وچ ݙیڈھیاں دے دَر بند رکھݨ دا رواج پئے ڳئے ۔کیوںجو گھر دے افراد تاں دفتراں تے تعلیمی اداریاں وچ ڳئے ہوئے ہوندن تے گھر وچ چھڑی گھر دی مالکݨ ہوندی ہے تے وارداتئیے انہاں مکاراں تے کٹنیاں کوں پہلے گھراں وچ بھیڄ تے اِتھوں دے اندرونی حال چیندب تے وَل اندر وڑ تے گن پوائنٹ تے لوکیں کوں لُٹ گھندن تے کݙاہیں کݙاہیں ایہے کٹنیاں گھر آلیاں کوں بے ہوش کرتے گھر دا صفایا وی کر ویندن تے کݙاہیں کݙاہیں اپݨی روایتی دھیرج پاروں ایہ لوکیں دے گھراں وچ صفائی ٻہاری تے کم کار دی نوکری کریندیاں ہن اَتے کجھ ݙینہ بعد سارے گھر وچ ٻوہاری پھریندیاں ، تجوری دا مال تے قیمتی سامان چیندن تے پُھٹ و یندن۔

لوک کہاݨیاں دا ایہ واحد طلسماتی کردار ہے جیڑھا اَحٖ وی تساݙے سماج تے معاشرے  دا جیندا جاڳدا حصہ ہے ۔ بادشاہ ، ملکہ ، شہزادے ، شہزادیاں ، وزیر ،وزیرزادے ،جن ،دھیہ ، بھوت ، پریاں، ݙیݨیں تے چڑیلاں ہن جہڑیاں لوک قصیاں دیاںکتاباں ، یا ڈرامیاں تے فلماں وچ رہ ڳیاں ہن پر ’’مکاراں‘‘ دا کردار اَحٖ وی حقیقی ہے ۔ تے اپݨی تمام ترمنفی توانائی نال حالی وی ساݙے معاشرے وچ اتنا منفی کردار ادا کریندا پئے ۔ ٻئے سبھے کردار ہُݨ خیالی بݨ ڳن پر مکاراں دا کردار حالی وی حقیقی ، اصلی تے جیندا جاڳدا ہے۔

دور قدیم وچ تاں ایہ کردار چھند پھند ، چلاکی ، عیاری تے جادو ٹوݨے کنوں کم گھندا ہئی پر اَحٖ دے جدید دور وچ ایہ جدید ٹیکنالوجی دیاں سہولتاں نال لیس ہے ۔ گاݙیاں ، موٹراں ، ظاہری شکل و صورت ، موبائل فون تے جدید چھوٹا اسلحہ ۔ جندرے کھولݨ دی مہارت ، بے ہوش کرݨ دا فن ہُݨ تاں لَو یاں تے نینگر مکاراں وی عام تھی ڳن جیڑھیاں اپݨی جنس کوں وی ہتھیار دے طور تے ورتیندن تے بندیاں دے جھڳے لُٹ گھندن ،شریف تے ہیݨے لوکیں دیاں اپݨے نال قابل اعتراض فوٹو چھکوا فلماں بݨا تے بلیک میل کریندن ۔انہاں دیاں دھیریں تے جوان پُتراں کوں وی جنسی طور تے پھسا تے تصویراں تے فلماں بݨاتے انہاں کوں وی بلیک میل کریندن تے انہاں کنوں پیسہ پا تے مݙیاں چھکیندن۔

اَحٖ دے ایں جدید دور وچ وی انہاں جدید مکاراں تے کٹنیاں کنوں ٻالاں کوں بچاوݨا چاہیدے انہاں دے بارے  معاشرے تے سماج وچ شعور اُجاگر کرݨ دی ٻہوں لوڑ ہے۔

نشے دے سمگلر تے نشئے پتے داد ھندہ کرݨ آلے وی ہیں قبیل دے مرد لوک ہن ۔ پر او نوجوان ٻالیں کوں نشئے تے لا تے پیسے چھکیندن پر مکاراں نشے دے نال نال جنسی ہتھیار وی ورتیندی اے تے جھڳیاں دے جھڳے اُڄاڑ تے رکھ ݙیندی ہے۔

## حوالہ
سرائیکی لوک قصیاں دے کردار، مصنف : شہزاد اسد خان لغاری ، ناشر: جھوک پرنٹرز ‘ ملتان