open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
بستی موجے والا

میڈا آبائی گاؤں وستی موجے والا ایں تے موضع صبرا تحصیل جلالپور پیر والہ ضلع ملتان ہیے 
ساڈا موضع آخری ایں ضلع ملتان دا تے اڈیو لودھراں تے بہاولپور دی پٹی نال پئی ایں 
ملتان اساں کنوں 130 کلو میٹر پرے ہیے 
جلالپور پیر والہ اساں کنوں 20 کلو میٹر پرے ہیے 
ساڈا موضع صبرا تے ہوندے وچ نال نال الیاں وستاں 
وستی رانجھے والا , وستی داد والا , وستی رحمن والا , ہیبت والا , گھلو نگر , وستی ملکان , اوکاں والا ,متو والا , بہار والا , نہڑ والا , حکم والا , حصو والا , پھکے ملیں , ٹبی والا ,علی والا , چاہ علی والا پناہ والا لنگاہ والا , حکیم والا,مسن والا  ۔ایں حساب نال بہوں ساری بیاں وستاں جیڑی موضع صبرا اچ ہن انہاں اچ پانی کوڑا ایں روڈ کائنی ۔سکول میڑک تک ایں اتھوں دے حکمران منافق ہن ۔بیمان ہن ۔کثیر تعداد اچ گھلو , بلوچ ,بھٹی, آرائیں , نہڑ , کنہوں,سومرو,موچی, لوہار,میرزادے , تے بیا کجھ سرائیکی ابادی اے تے کجھ پنجابی بولن آلے راجپوت ,چوہان ,تے آرائیں 
کثیر تعداد اچ سرائیکی بولیدے ہن ۔۔
ساڈے وسیب اچ زمناں کوڑیاں تے پانی وی کوڑے ہن 
 اللہ انہاں حکمراناں کوں حیا ڈیوے تے ساڈے وسیب دو وی سوچن ۔
حضرت زینب بنت حجش

حضرت زینب نبی پاک دی ٻوا ڊی ڊھی ہئی۔حضرت زینب ڊا پہلا نکاح حضرت زید نال تھیا ہا ڃہرے نبی پاک دے منہ آکھیے پتر ہن۔

* رواج

عربیں اچ ہک رواج ہا کہ منہ آکھیے پتر ڊی بیوہ نال تے طلاق آلی نال نکاح ناہن کریندے۔ جہلیں حضرت زید نے حضرت زینب کوں طلاق ڈتی تاں حضرت محمد نے حضرت زینب نال نکاح کرکے عربیں ڊا ایہہ گندا رواج وی ختم کر ڈتا

* زہد و تقوی

حضرت زینب ٻہوں ہی سخی، خدا خوفی کرݨ آلی تے پرہیز گار ہن۔ حضرت عائشہ آہدین کہ میں حضرت زینب توں ودھ نیک تے اللّٰہ توں ڈرݨ آلی تریمت نئیں ڈٹھی۔
حضرت ام حبیبہ

* خاندان

حضرت ام حبیبہ بنو امیہ دے خاندان اچوں ہن۔حضرت ام حبیبہ ابوسفیان ڊی ڊھی ہئی۔ حضرت ام حبیبہ ڊا پہلا نکاح حضرت محمد ڊی ٻوا دے پتر حضرت عبداللہ نال تھیا ہا۔ اتھوں ہک ڊھی ہئی جینڊا ناں حبیبہ ہئی۔اس وجہ توں حضرت ام حبیبہ کوں ام حبیبہ آہدن۔ہجرت حبشہ توں بعد آپ دے پئے عیسائی بݨ گئے تے آپ خود مسلمان ہی رہے گئی ہن۔اوں توں بعد آپ حضرت محمد ڊے نکاح اچ آئین ۔

* خدمتاں

آپ ٻہوں ہی خدمت کرݨ آلی تے حضور پاک دی ہر ڳال منݨ آلی تریمت ہن۔آپ ڊی غیرت ڊا اے حال ہئی کہ جہلیں آپ دے پیو ابو سچیاں حالت کفر اچ آندے ہن تے حضور پاک دے بستر پاک تے باہوݨ پوون ہا تاں حضرت ام حبیبہ ناہن باہوݨ ڈیندیاں

* مرݨ

حضرت ام حبیبہ نے 66 ہجری امیر معاویہ دے دور اچ فوت تھئین۔اونہہ وقت آپ دی عمر تہتر سال ہئی
حضرت صفیہ

* خاندان

حضرت صفیہ ڊا اصل ناں زینب ہئی۔اپ بنو نضیر دے قبیلے اچوں ہن ۔آپ ڊا پہلا نکاح سام بن خشکم نال تھیا ہئی۔ڈوجھا نکاح رئیس خیبر ڊے بھتریجے کفاتہ نال تھیا ہا۔غزوہ خیبر اچ آپ دے پیو تے پئے مارئیے گئے۔پچھیں آپ دا نکاح حضرت محمد نال تھئے۔آپ صبر کرݨ آلی تے نیک تریمت ہن۔آپ حضور نال ٻہوں محبت کریندی ہن۔

* مرݨ

30ہجری اچ ایہنہ فانی دنیا توں ٹر گئین
حضرت میمونہ

* خاندان

آپ دا ناں برہ ہئی۔حضور پاک ڊے نکاح اچ آوݨ توں بعد آپ دا ناں حضور پاک نے میمونہ رکھیا ہئی۔آپ دے پیو دا ناں حارث ہئی۔حضرت میمونہ کا پہلا نکاح مسعود سکفی نال تھئے۔ مسعود سکفی ڊی علیحدگی توں بعد آپ ڊا نکاح ابو دہم نال تھئے۔
حضرت میمونہ دا تعلق حضور پاک ڊے قریبی رشتہ داراں اچ ہئی۔حضرت عائشہ انہیں ڊی تعریف کریندن کہ میمونہ اللّٰہ توں ڈرݨ آلی تے نیک تریمت ہئی۔آپ فقہ اچ بہوں مہارت رکھدی ہن ۔آپ نے کافی حدیثاں وی بیان کیتن۔آپ ہر وقت نماز یا گھر دے کم کاڃ اج لگی رہے ویندی ہن
حضرت ماریہ قبطیہ

آپ دا تعلق مصر دے قبطی قبیلے نال ہئی۔ آپ کوں مصر ڊے بادشاہ نے بطور نوکرانی حضرت محمد کولوں بھیجیا۔آپ نال حضور نیں نکاح کیتا تے آپ دی اولاد اچوں حضرت ابراہیم ڃمیے ڃہرے بچپݨ اچ ہی اللّٰہ کوں پیارے تھی ڳئے۔ حضرت محمد کوں ایندا بہوں صدمہ تھئے اینہہ ڳالھوں کہ ایہہ ٻڈھے ویلے ڊی اولاد ہن۔انہیں توں بعد حضور پاک ڊی ٻئی کوئی اولاد نئیں ڃمی۔

*مرݨ

حضرت ماریہ قبطیہ  58 ہجری کوں امیر معاویہ دے دور اچ اینہہ فانی جہان توں ٹر گئین
نسیم شاہ

نسیم عباس شاہ (پیدائش 15 فروری 2003) ہک پاکستانی کرکٹر ہے۔ اکتوبر 2019ء اچ 16 سال دی عمر وچ، انہاں کوں آسٹریلیا دے خلاف ٹیسٹ سیریز کیتے پاکستان کرکٹ ٹیم وچ سݙا ڳیا۔
## حوالے
محمد الیاس (کرکٹ کھلاڑی)

محمد الیاس محمودانگریزی: Mohammad Ilyas Mahmood(پیدائش: 19 مارچ 1946ءلاہور، پنجاب) ہک پاکستانی کرکٹر ہے۔
## حوالے
خوش دل شاہ

خوش دل شاہ (پیدائش:7 فروری 1995ء) پاکستانی فرسٹ کلاس کرکٹ کھلاڑی ہے جیہڑا ایں وقت فاٹا کرکٹ ٹیم دا حصہ ہے۔ خوش دل شاہ پشاور زلمی دی طرفوں پاکستان سپر لیگ وچ وی کھیݙدا پیا ہے۔
## حوالے
بائی زئی

بنگش قبیلے دی ہک وڈی شاخ ہے۔جہری افغانستان دے صوبے پکتیا،پکتیکا،غزنی،خوست تے پاکستان اچ کرم ایجنسی،اوکرزئی ایجنسی،ٹل تے کوہاٹ، تے کڃھ ٻنو اچ وی آباد ہن
بنگش

بنگش افغانیں دا ہک قبیلہ ہے۔وادی کوٹاٹ توں کرم ایجنسی تک اینہہ قبیلے دیاں ترائے شاخاں بائی زئی،میران زئی تے اسماعیل زئی آباد ہن۔پاکستان دے علاقے ہنگو کوہاٹ تے کرم ایجنسی دے نال آباد ہن۔بنگش قبیلہ پہاڑی علاقہ اچ رہندے۔بنگش قبیلہ انتہائی امیر قبیلہ ہے۔
## وجہ ناں
ایہہ قبیلہ ٻہوں جابر ہئی۔جیکوں ختم کرݨا چاہوے ہا تاں کر ڈیندا ہا۔کڃھ لوکیں دے مطابق بنگش دا مطلب شیر ہے۔
## فرخ آباد دے نواب
فرخ آباد دے بنگش قبیلے اچوں نوابیں نیں اینہہ علاقے اچ بہوں کردار ادا کیتے ایندا وڈا محمد خان بنگش ہئی۔
## زبان
سو فیصد پشتو ہی ہن
## بنگش دے مشہور لوک
*غلام اسحاق خان
*افضل بنگش
ایمی بائی

ایمی بائی قائد اعظم دی سوتر تے زال ہئی۔ایندا اصل ناں سکینہ ہئی تے سڈیندے امر بائی ہن۔امر بائی تے قائد اعظم دی شادی 1892 اچ تھئی جہلیں قائد اعظم 16 سال دا تے امر بائی 14 سال دی ہئی۔انہیں دا سادگی نال نکاح پڑھایا ڳیا۔شادی توں فورا بعد قائد اعظم انگلستان چلیئے گئین ۔کڃھ عرصے بعد کراچی اچ ہک بیماری پھیلی جیندے اچ قائد اعظم دی زال تے ماء ایہہ دنیا توں ٹر گئین۔قائداعظم دی انہیں کولوں کوئی اولاد نا ہئی اس واسطے انہیں دا زکر ٻہوں کم کیتا ویندا ہے۔قائداعظم انگلستان توں واپس آئے لیکن ایمی بائی دے صدمے اچ شادی نہ کیتی ۔
میرا بھائی

ایں کتاب وچ پاکستان دے بانی  قائد اعظم دی زندگی دا حال ہے جہرا انہیں دی بھیݨ فاطمہ جناح لکھیے۔
## ابواب
*قوم یتیم ہے
*کاٹھیا واڑ سے کراچی تک
*ایک تاجر جو وکیل بنا
*مترفقات
شزہ فاطمہ خواجہ

شزہ فاطمہ خواجہ (اردو:شزہ فاطمہ خواجہ ،انگریزی: Shaza Fatima Khawaja)ہِک پاکستانی سیاست دان ہِن جیڑھی اگست 2018ء توں پاکستان دی قومی اسمبلی دی رکن ہِن۔ اِیں توں پہلے اُوہ جون 2013ء توں مئی 2018ء تئیں قومی اسمبلی دی رکن رہ چکی ہَن۔

## ابتدائی حیاتی اَتے تعلیم
شزہ فاطمہ پاکستان وِچ خواجہ محمد نعیم دے گھر ڄَمّیاں ہَن۔

شزہ فاطمہ نے بین الاقوامی تعلقات وِچ ماسٹر دی تعلیم مکمل کیتی ہِے اَتے انّھاں نے اِیہ ڈگری یونیورسٹی آف وارک توں حاصل کیتی۔ 2006ء توں 2010ء تئیں شزہ فاطمہ نے لاہور یونیورسٹی آف مینجمنٹ سائنسز وِچ پڑھایا۔

## سیاسی حیاتی

### 2013ء دے عام انتخابات
شزہ فاطمہ 2013ء دے پاکستانی عام انتخابات وِچ پنجاب توں زنانیاں کِیتے مخصوص نشست تے مسلم لیگ (ن) دی اُمیدوار دی حیثیت نال پاکستان دی قومی اسمبلی دی رکن منتخب تھئی ہَن۔ اکتوبر 2017ء وِچ، شزہ فاطمہ وفاقی پارلیمانی سکریٹری برائے تجارت اَتے ٹیکسٹائل دے عہدے تے فائز تھئی ہَن۔

### 2018ء دے عام انتخابات
شزہ فاطمہ 2018ء دے عام انتخابات وِچ سندھ توں زنانیاں کِیتے مخصوص نشست تے مسلم لیگ (ن) دی اُمیدوار دی حیثیت نال پنجاب دی صوبائی اسمبلی دی رکن دوبارہ منتخب تھئی ہَن۔

## حوالے

ونکی:اکویہویں صدی دیاں پاکستانی سیاست دان زنانیاں
ونکی:قومی اسمبلی پاکستان دیاں زنانیاں ارکان
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:اکویہویں صدی دیاں سیاست دان زنانیاں
ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
ونکی:مادر علمی ویکی ڈیٹا کنوں ماخوذ
شیریں جناح

شیریں جناح قائد اعظم دی بھئیݨ ہئی۔شیریں جناح کراچی ہی رہے ڳئی تے کراچی اچ شیریں جناح کالونی انہیں دے ناں توں رکھی گئی۔
سیمہ محی الدین جمیلی

سیمہ محی الدین جمیلی  پاکستان دی ہک سیاست دان زنانی ہن، جیہڑی اگست 2018ء توں پاکستان دی قومی اسمبلی دی رکن ہن۔ اوں توں پہلے اوہ 2008ء توں مئی 2018ء تک قومی اسمبلی دی رکن رہ چکی ہن۔

## سیاسی زندگی

## 2008ء دے عام انتخابات
سیمہ جمیلی 2008ء دے پاکستانی عام انتخابات وچ پنجاب توں تریمتیں دی مخصوص نشست تیں مسلم لیگ (ن) دی امیدوار دے طور تیں پاکستان دی قومی اسمبلی دی رکن منتخب تھئی۔

## 2013ء دے عام انتخابات
2013ء دے پاکستانی عام انتخابات وچ سیمہ جمیلی پنجاب توں تریمتیں دی  مخصوص نشست تیں مسلم لیگ (ن) دی امیدوار دے طور تیں ݙوجھی دفعہ قومی اسمبلی دی رکن منتخب تھئی۔

## 2018ء دے عام انتخابات
سیمہ جمیلی 2018ء دے عام انتخابات وچ وی خواتین دی مخصوص نشست تیں مسلم لیگ (ن) دی امیدوار دے طور تیں پاکستان دی قومی اسمبلی دی رکن منتخب تھئی۔

## حوالے

ونکی:اکویہویں صدی دیاں پاکستانی زنانیاں سیاست دان
ونکی:اکویہویں صدی دیاں پاکستانی سیاست دان زنانیاں
ونکی:قومی اسمبلی پاکستان دیاں زنانیاں ارکان
ونکی:پنجابی شخصیتاں
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:جِین٘دیاں مہان٘درے زنانیاں
ونکی:جِین٘دیاں مہان٘درے تِرِیمتاں
ونکی:اکویہویں صدی دیاں سیاست دان زنانیاں
ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
ونکی:پنجاب دیاں شخصیتاں
ونکی:پنجاب دیاں زنانیاں سیاست دان
ونکی:پنجاب دے سیاست دان
بیگم طاہرہ بخاری

بیگم طاہرہ بخاری (اردو: بیگم طاہرہ بخاری، کنوں) ہِک پاکستانی سیاست دان زنانی ہِن جہڑی اگست 2018ء کنوں پاکستان قومی اسمبلی دی ممبر ہِن۔بیگم طاہرہ بخاری پاکستان دی ہک ڄاݨی پہچاݨی سیاست دان ہن.جنہیں دی سیاسی زندگی ٻہوں رنگین تیں دلچسپ رہی اے۔ اوہ اگست 2018 توں پاکستان دی قومی اسمبلی دی رکن ہن تیں ایہہ اونہیں دی ݙوجھی مرتبہ اسمبلی دی رکن ہن۔ اوہ پہلے 2013 توں 2018 تک وی قومی اسمبلی دی رکن رہ چکی ہن۔

## سیاسی حیاتی
بیگم طاہرہ بخاری دا سیاسی سفر مختلف مراحل توں گزریا ہے۔ صدر پرویز مشرف دے دور اچ اوہ مسلم لیگ (ن) کوں چھوڑ کیں مسلم لیگ (ق) وچ شامل تھئی ہ. ، 2012 وچ اوہ ولا ݙوجھی دفعہ مسلم لیگ (ن) وچ شامل تھی ڳئی۔ ایہہ فیصلہ اوہنیں دی سیاسی سوچ تیں حکومتی حالات دے مطابق ہائی۔

### 2013ء دے عام چوݨ
بیگم طاہرہ 2013 دے عام انتخابات وچ خیبر پختونخواہ توں خواتین دی مخصوص سیٹ تیں مسلم لیگ (ن) دی امیدوار دے طور تیں قومی اسمبلی دی رکن منتخب تھئی۔ اوہ قومی اسمبلی وچ اپݨیں موجودگی نال خواتین دے حقوق تیں دیگر اہم مسائل تے زور ݙتا۔

### 2018ء دے عام چوݨ
2018 دے عام انتخابات وچ وی بیگم طاہرہ بخاری خیبر پختونخوا توں خواتین دی مخصوص نشست تیں مسلم لیگ (ن) دی امیدوار بݨی تے ݙوجھی دفعہ قومی اسمبلی دی رکن منتخب تھی ڳئین۔

## حوالے

ونکی:قومی اسمبلی پاکستان دیاں زنانیاں ارکان
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:اکویہویں صدی دیاں سیاست دان زنانیاں
ونکی:اکویہویں صدی دیاں پاکستانی سیاست دان زنانیاں
ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا کنوں ماخوذ پیشہ ورانہ ٻولی
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
ونکی:پاکستان مسلم لیگ (ن) دے سیاست دان
ونکی:پاکستانی سیاست دان
ونکی:پاکستانی سیاستدان
ونکی:سیاست دان
ونکی:سیاست دان زنانیاں
ونکی:سیاسی اڳواݨ
طاہرہ اورنگزیب

طاہرہ اورنگزیب (اردو: طاہرہ اورنگزیب، انگریزی: Tahira Aurangzeb) ہک پاکستانی سیاست دان ہن جہڑی اگست 2018ء توں پاکستان دی قومی اسمبلی دی رکن ہن۔ ایں توں پہلے اوہ مارچ 2008ء توں مئی 2018ء تئیں قومی اسمبلی دی رکن رہی ہن۔

## سیاسی حیاتی

### 2008ء دے عام انتخابات
طاہرہ اورنگزیب 2008ء دے پاکستانی عام انتخابات وچ پنجاب توں زنانیاں کِیتے مخصوص نشست تے مسلم لیگ (ن) دی امیدوار دی حیثیت نال پاکستان دی قومی اسمبلی دی رکن منتخب تھئی ہن۔

### 2013ء دے عام انتخابات
طاہرہ اورنگزیب 2013ء دے پاکستانی عام انتخابات وچ پنجاب توں زنانیاں کِیتے مخصوص نشست تے مسلم لیگ (ن) دی امیدوار دی حیثیت نال پاکستان دی قومی اسمبلی وچ وَلا منتخب تھئی ہن۔

### 2018ء دے عام انتخابات
طاہرہ اورنگزیب 2018ء دے عام انتخابات وچ پنجاب توں زنانیاں کِیتے مخصوص نشست تے مسلم لیگ (ن) دی امیدوار دی حیثیت نال پاکستان دی قومی اسمبلی دی رکن ہک واری وَل منتخب تھئی ہن۔

## حوالے

ونکی:اکویہویں صدی دیاں پاکستانی سیاست دان زنانیاں
ونکی:اکویہویں صدی دیاں سیاست دان زنانیاں
ونکی:قومی اسمبلی پاکستان دیاں زنانیاں ارکان
ونکی:پنجابی شخصیتاں
ونکی:پاکستان مسلم لیگ (ن) دے سیاست دان
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
بیگم مجیدہ وائیں

بیگم مجیدہ وائیں (اردو: بیگم مجیدہ وائیں، کنوں) ہِک پاکستانی سیاست دان زنانی ہِن جہڑی 1997ء کنوں 1999ء تئیں اَتے وَلا جون 2013ء کنوں مئی 2013ء تئیں قومی اسمبلی پاکستان دی رکن ہَن۔

## ذاتی حیاتی
بیگم مجیدہ وائیں سابق وزیر اعلیٰ پنجاب غلام حیدر وائیں دی ذال ہَن۔

## سیاسی حیاتی

### 1993ء دے عام چوݨ
بیگم مجیدہ وائیں 1993ء دے عام چوݨاں وِچ حلقہ این اے 123 (خانیوال 3) کنوں پاکستان مسلم لیگ (ن) دی اُمیدوار دی حیثیت نال صوبائی اسمبلی پنجاب دی نشست اُتے چوݨ لڑی پَر اُوہ ناکام رہی۔ انّھاں نے 50،454 ووٹ گِھدے اَتے اُوہ اسلم بودلہ کنوں ہر ڳئی ہَن۔

### 1997ء دے عام چوݨ
بیگم مجیدہ وائیں 1997ء دے پاکستانی عام چوݨاں وِچ حلقہ این اے 123 (خانیوال 3) کنوں پاکستان مسلم لیگ (ن) دی اُمیدوار دی حیثیت نال قومی اسمبلی پاکستان دی رُکن چُݨی ڳئی ہَن۔

### 2013ء دے عام چوݨ
بیگم مجیدہ وائیں 2013ء دے پاکستانی عام چوݨاں وِچ پنجاب کنوں زنانیاں کِیتے مخصوص نشست اُتے پاکستان مسلم لیگ (ن) دی اُمیدوار دی حیثیت نال قومی اسمبلی پاکستان دی وَلا رُکن چُݨی ڳئی ہَن۔

## حوالے

ونکی:ویکی ڈیٹا نال مطابقت رکّھݨ آلی مختصر تفصیل
ونکی:اکویہویں صدی دیاں پاکستانی سیاست دان زنانیاں
ونکی:قومی اسمبلی پاکستان دیاں زنانیاں ارکان
ونکی:پنجابی شخصیتاں
ونکی:پاکستان مسلم لیگ (ن) دے سیاست دان
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:اکویہویں صدی دیاں سیاست دان زنانیاں
ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا کنوں ماخوذ پیشہ ورانہ ٻولی
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
آسکانی

آسکانی ہک وݙا بلوچیں دا قبیلہ ہے۔ بلوچ حلب توں ہجرت کرکے پاکستان اتے ایران وچ آئے ہن۔ انہاں دی پاکستان دے علاوہ ایران عراق سعودی عرب دبئی جاہیں کئی ملکیں وچ آبادی ہے پئی۔ بلوچ قبیلے دے لوک بلوچی ٻولی الویندے ہن۔ انہاں دی ماء ٻولی بلوچی ہے اتے انہاں دی ݙوجھی وݙی ٻولی سرائیکی ہے۔
احمد زئی ۔ قمبرانی ۔ میروانی

احمد زئی ہک بلوچ قبیلہ ہے جہرا سندھ تے بلوچستان اچ آباد ہے۔
## مشہور لوک
*شہلا احمد زئی
*پروفیسر انوار احمد زئی
احمدانی بلوچ

احمدانی ہک بلوچ قبیلہ ہے۔ جیندا ناں ہک بلوچ سردار میر احمد خان دے ناں توں مشہور ہے۔ احمد خان درہ سنگھڑ دا کمانڈر ہئی۔ احمد خان دی قبر درگ موسی خیل وچ اڃ وی ہے پئی۔احمد خان دے مرݨ تو بعد احمدانی قبیلہ تونسہ شریف دی طرف ٹر آیا۔اونہہ وقت اینہہ قبیلے دا سردار میر ساتک خان ہئی۔بستی احمدانی ڈیرہ غازی خان دا ہک قصبہ ہے جہرا تونسہ تو لمے تے 25 کلو میٹر دور ہے تے ڈیرہ غازی خان توں 55 کلو میٹر دور ہے ایہہ بلوچ قبیلہ پاکستان ،ایران ، بھارت تے سعودی عرب اچ وی آباد ہے
ممڑ رند

ممڑ رند ہک بلوچ قبیلہ ہے
ممڑ رند قبیلہ بلوچستان دے وݙے تے معروف قبیلیاں وچوں ہک ہے، جیندا اثر صرف بلوچستان تک ای محدود کائنی، بلکہ سرائیکی خطے تے وی ایندے تاریخی تے ثقافتی اثرات موجود ہن۔

 ممڑ رند قبیلے دی تاریخ

ممڑ رند قبیلہ بلوچ قبیلیاں وچ ہک قدیم تے طاقتور قبیلہ ہے۔ ایں قبیلے دی تاریخ ہزاراں سال پراݨی ہے تے ایندے وچ جنگجووݨ، بہادری، تے وفاداری دے قصے شامل ہن۔ ممڑ رند قبیلے دے لوک اپݨی آزادی تے خودمختاری کوں وݙی قدر دی نظر نال ݙیکھدے ہن۔ ایں قبیلے نے تاریخ دے مختلف ادوار وچ اپݨی طاقت تے اثرورسوخ کوں برقرار رکھیا ہے۔

 ثقافتی اہمیت

ممڑ رند قبیلے دی ثقافت بلوچ تے سرائیکی خطے دی ثقافت نال گہرا تعلق رکھدی ہے۔ ایں قبیلے دے لوک اپݨی زبان، رہتل، تے رسم و رواج کوں وݙی قدر دی نظر نال ݙیکھدے ہن۔ ممڑ رند قبیلے دے لوک اپݨی ثقافتی ورثے کوں محفوظ رکھݨ کیتے ہمیشہ کوشش کریندے رہندے ہن۔ ایں قبیلے دے لوک اپݨی شاعری، موسیقی، تے رقص دے ذریعے اپݨی ثقافت کوں زندہ رکھیندے ہن۔

 سماجی اہمیت

ممڑ رند قبیلے دی سماجی اہمیت کوں نظرانداز نہیں کیتا ونڄ سڳدا۔ ایں قبیلے دے لوک اپݨے علاقے وچ معاشرتی تے سیاسی طور تے وݙا اثر رکھدے ہن۔ ممڑ رند قبیلے دے لوک اپݨی برادری دے اندر اتحاد تے یکجہتی کوں وݙی اہمیت ݙیندے ہن۔ ایں قبیلے دے لوک اپݨے علاقے دی ترقی تے خوشحالی کیتے ہمیشہ کوشش کریندے رہندے ہن۔

 سرائیکی خطے نال تعلق

ممڑ رند قبیلے دا سرائیکی خطے نال وی گہرا تعلق ہے۔ سرائیکی خطے وچ وی ایں قبیلے دے لوک آباد ہن تے اوہ اپݨی ثقافت تے زبان کوں زندہ رکھݨ کیتے کوشش کریندے ہن۔ سرائیکی خطے وچ ممڑ رند قبیلے دے لوک اپݨی ثقافتی ورثے کوں محفوظ رکھݨ کیتے ہمیشہ کوشش کریندے رہندے ہن۔

 آخر وچ

ممڑ رند قبیلہ بلوچستان تے سرائیکی خطے دی تاریخ، ثقافت، تے سماجی اہمیت وچ ہک اہم مقام رکھیندا ہے۔ ایں قبیلے دے لوک اپݨی ثقافت تے زبان کوں زندہ رکھݨ کیتے ہمیشہ کوشش کریندے رہندے ہن۔ ممڑ رند قبیلے دی تاریخ تے ثقافت کوں سمجھݨ نال اساں ایں خطے دی تاریخ تے ثقافت کوں بہتر طور تے سمجھ سڳدے ہیں۔
امیری

امیری رند بلوچ دا ہک قبیلہ ہے جہرا سندھ تے بلوچستان اچ آباد ہے
بزدار

بزدار بلوچیں ہک وڈا قبیلہ ہے جیندا مطلب ہے شاہسوار۔ بزدار ہک گھوڑے دی سواری کرݨ آلیبلوچ قبیلہ ہے ۔ایندے آپݨے وی کجھ قبیلے ہن۔ ایہہ لوک ٻئے قبیلے دی نسبت مہزب تے اسلام تے عمل کرݨ کیتے زیادہ ہن۔ایہہ لوک تلوار دی بجائے بندوق نال لڑدن۔پراݨے لوک آہدن کہ بوزدار فارسی دے لفظ بز توں نکھتے۔ایہہ لوک سندھ اچ کافی تعداد اچ ہن پئے تے اینہہ تو توں علاوہ بلوچستان ٻہوں زیادہ آباد ہن پئے۔انہیں دی زبان سندھی، بلوچی تے [سرائیکی][ ہے۔[سردار عثمان بزدار سابق وزیراعلیٰ پنجاب دے پیو سردار فتح بزدار انہیں سردار ہن انہیں دے مرݨ توں بعد سردار عثمان بزدار سابق وزیراعلیٰ پنجاب سردار بڑیݨ۔ایہہ قبیلہ پنجاب دے تحصیل تونسہ اچ کافی اکثریت انتہائیں دی ہے تیں۔
## مشاہیر
*سردار عثمان بزدار
*سردار فتح محمد بزدار
*صوفی نزر حسین بزدار
*چھگا بزدار
بگٹی

بگٹی وی بلوچ دا ٻہوں ہی وڈا قبیلہ ہے۔ایندے اچ کافی قبیلے رل گئے ہن۔ ایندے اچ زیادہ رند نسل نال تعلق رکھݨ آلے ہن۔ایہہ زیادہ طر ضلع سبی آباد ہن۔ایہہ زیادہ تر پہاڑی علاقہ ہے۔ایہہ اکثر مری قبیلے نال لڑدے رہے ویندن۔1891ء دی مردم شماری اچ انہیں دی آبادی 18528 ہئی تے انہیں اچوں 2500 لڑدے ہن۔ہݨ انہیں دی آبادی زیادہ تھی گئی اس واسطے کہ ایہہ ہن سدھر گئین کجھ۔ہݨ سخت جنگیں دی وی کمی تھی ڳئی ہے تے جہری پہلے ہر سال تھیندی ہئی۔ بگٹی قبیلے کوں کئی سال نواب اکبر بگٹی لیڈ کریندا رہے ڳئے جنرل مشرف نال اکبر بگٹی دے تعلقات خراب ہوݨ دی وجہ توں اینہہ قبیلے کوں ٻہوں نقصان تھئے۔جہلیں 2005ء اچ نواب اکبر بگٹی کوں شہید کیتا ڳیا تے سوئی تے ڈیرہ بگٹی دے حالات ٻہوں ہی خراب تھی گئے ہر روز بمب دھماکے فائرنگ ہوندی رہی ہے 2005ء توں 2009ء تک ایہو حال رہے گئے آخر پاک آرمی تے ایف سی دی محنت نال سب کڃھ کنٹرول اچ آگئے۔ کجھ ٻال پڑھن کیتے ٻئے شہریں لگے ڳئے ہن۔2013ء دے الیکشن اچ بگٹی قبیلے نے حصہ گدھا تے کڃھ حالات بہتر تھئے۔2015ء بگٹی قبیلے کیتے کامیابی دا آلا ہا سڑکاں بڑئین تے پہلی دفعہ ٹیلی مار دا ٹاور لگیا 3g/4g سروس بہال تھی گئی رات کوں بازار کھلݨ پئے گئے۔2018ء دے الیکشن اچ نواب اکبر بگٹی دے پوہترے نواب شاہزین بگٹی ایم این اے دی سیٹ تے اٹھیے تے اوندے مقابلے اج سرفراز بگٹی وی اٹھیے۔
## بگٹی شخصیات
*وڈیرہ محمد بخش مندرانی
*وڈیرہ عطا اللّٰہ خان کلپر
*وڈیرہ شاہ مراد مساری
*وڈیرہ جلال الدین کلپر
*وڈیرہ بارانی بگٹی
*نواب اکبر بگٹی
*شاہزین بگٹی
*الہی بخش کلپر
بزنجو

بزنجو ہک بلوچ قبیلہ ہے جہرا بلوچستان ضلع آوران اچ آباد ہے
بنگلزئی

بنگلزئی ہک بلوچ قبیلہ ہے جہرا بلوچستان تے سندھ اچ آباد ہے ۔
ایہہ بنگل نامی رند دے وارث ہن تے سردار خیل زئی افغان دی نسل ڈسیندن۔
بنگل خان خود لیندا اچ نچارا دے نالہمیری اچ رہندا ہا اوندے وارثیں نیں [اسپینچی]] فتح کیتا۔
قبیلے دا سربراہ سردار میر بہادر خان بنگلزئیہے جہرا صوبائی وزیر بلوچستان تے وفاقی کابینہ وی رہے
بلیدی

بلیدی ہک بلوچ قبیلہ ہے۔ایہہ صوبہ بلوچستان تے سندھ اچ آباد ہے۔ایندے ناں توں تحصیل بلیدہ ہک علاقہ ہے۔بلیدی قبیلے دا شمار بہوں وڈے قبیلے اچ تھیندے
ٹائٹینک

ٹائٹینک ہک مشہور برطانوی مسافر بحری جہاز ہئی جیہڑا اپݨے پہلے ہی سفر دے دوران ہک برفانی توݙے نال ٹکرا کے ٻݙ ڳیا ہئی۔

## حوالے
سردار محمد شریف خان کھوسہ بلوچ

سردار محمد شریف خان کھوسہ بلوچ جیندا تعلق ڈیرہ غازی خان توں ایں تے او سرائیکی کاز تے نظریے تے کم کریندے 

اونہاں ایں اصلاح حمید اصغر شاہین کنوں گھیدی ایں 
جو انہاں دا اکھنڑ ہئی کہ اساں کہیں نشنل پارٹی دے اگوں کائنا جھکسو 
تے آہیو نظریہ اکبر خان ملکانی دا دا وی ہئی 
ایندے بعد بابا راز جتوئی صاحب نے وی بہوں کجھ لکھیا ایں بارے 
اج اونہاں دے ایں نظریے کوں پہنچاونڑ کیتے سردار شریف خان کھوسہ نے بڑی محنت دے نال جاری رکھے 
تے او سرائیکستان دا مقدمہ وی لڑے پن 

میڈا تعلق بئی پارٹی نال ایں لیکن میڈے اکھنڑ دا مقصد اساں آہیو جیے بندے دے نال ہیسے جیڑا اپنی ماء دھرتی دا سچا سپاہی ایں 
جیڑا ماء دھرتی دا درد رکھیدے 
میڈا بہوں سارا وقت انہاں دیاں پوسٹاں پڑھن تے لگدے جو میں انہاں دی پوسٹ کوں بڑے غور دے نال پڑھدا ول انہاں اچو سبق حاصل کریندا 
حمید اصغر شاہین سرائیکستان دے بہوں وڈے غیرت مند لیڈر ہن 
انہاں محنتاں کیتں ہن قوم دی خدمت کریندے رہیے 
سرائیکی قوم کوں جڈاں تک حقوق نی ملدے ساڈی جنگ ہمشیہ جاری راہسی 
قوم کوں ویچن آلے جیڑے مفاد پرست ہن آنہاں دی وی ساکوں پہچانڑ کرنی پوسی 
بہرحال سردار محمد شریف خان کھوسہ بلوچ دے خدمات کوں اساں سلام پیش کریندے ہیسے 
اللہ انہاں کوں سلامت رکھے 

ساڈے جگری دوست وی ہن تے ساڈی قوم کا مانڑ تے فخر وی ہن 
میں بھرواں دا نیاز مند آصف خان رند بلوچ پاکستان ہمدرد سرائیکی پارٹی
واجد دے ݙوہڑے

سئیں بسم اللہ ست بسم اللہ ہے بسم اللہ لکھواری

پیا دل ݙاڈھا مسرور تھیندے رُت ݙیکھ کے باد بہاری

جھڑ خوشیاں دے اڄ گج پئے ہن اکھ واجدؔ کھمݨ ماری

اڄ بھاڳ بھری ایں محفل وچ لنگھ اَئی ہے سنگت ساری

سئیں پیش آداب سلام ہوون ساݙی محفل دے مہمان ہیوے، ساݙی شان ہیوے

اساں جی آیاں کوں آہدے ہیں لنگھ اَئے اتھاں جند جان ہیوے، ساݙی شان ہیوے

تُساں میل محبت آن سُہائے لکھ خوشیاں کیتیاں دان ہیوے، ساݙی شان ہیوے

اساں پھُلیں دے ڳل ہار پواؤں ساݙے واجدؔ مہربان ہیوے، ساݙی شان ہیوے
عامر عتیق خان

عامر عتیق خان، سرائیکستان یا جنوبی پنجاب دے سیکرٹری لوکل گورنمنٹ اینڈ کمیونٹی ڈویلپمنٹ ہن۔
## حوالے
محمد بلیغ الرحمٰن

میاں محمد بلیغ الرحمٰن، مسلم لیگ (ن) ولوں بہاولپور سٹی دے سابقہ ایم این اے تے موجودہ گورنر پنجاب ہن۔ انہاں دا تعلق ہک اہم علمی، ادبی تے سیاسی گھراݨے نال اے۔

## حوالے
نادر علی

نادر علی سوشل میڈیا دے مشہور پرینک سٹار ہن۔ انہاں دا تعلق لیاقت پور نال اے تے ذات گوپانگ اے۔ فیس بک تے یوٹیوب اتے انہاں دا کم بہت شاندار اے۔
## حوالے
تامل فلم انڈسٹری

تمل سنیما توں مراد تامل زبان دے موشن پکچرز ہن جیہڑے بنیادی طور تے بھارت وچ تیار کیتے ڳئے ہوون۔ چنائی شہر تمل ناڈو وچ واقع تمل فلمی صنعتی مرکز کڈمبکم ہے۔ عام بول چال میں وچ اینکوں کولی وڈ آکھا ویندے، جیہڑا کڈمبکم تے ہالی وڈ دے الفاظ دے اجزاء کوں ملا کے بݨایا ڳیا ہے۔

## حوالے
قطعہ

چوٹی بالا، بالا رہسی ما دھرتی دیاں ݙیکھیں 

ریتاں رسماں سارے منظر ایویں جِیندے رہسن

اپݨا وسّوں،  وسّوں لڳدے اورنگ ذوق ݙسیندے

ݙیکھیں ہݨ دامان دے اندر میلے تھیندے رہسن

اورنگزیب اورنگ بغلانی

## واجد تھلوی
تیکوں اعتبار ہے؟ بے یقینی تاں نئیں!

میݙی کھلݨی طبیعت کمینی تاں نئیں

اوکوں واجد ڳولیسی محبت میݙی

اکھیں ہینس پیاں کئی نابینی تاں نئیں

واجد تھلوی
موبائیل فون تے اساں

موبائیل فون تے اساں

اڄکل دے سائنسی دور اچ جتھاں انسان چن تے پڄ ڳئے اتھاں انساں وڳاڑ دی انتہا کوں وی کراس کر ڳئے اپݨے رسم و رواج ثقافت اپݨی تہذیب کوں بھل ڳئے موجودہ دور اچ موبائیل دی اہمیت توں انکار ممکن نئیں موبائل ڈھیر ساریاں آسانیاں پیدا کیتین فاصلے دور کیتن انسان گھر ٻیٹھے ڈھیر سارے کم بطور روز گار  کریندا ٻیٹھے نت نویاں نویاں ایجاداں ایجاد کرکے آسانیاں پیدا کریںندا ٻیٹھے اے حقیقث ہے معاشرے تے موبائیل تے اثرات حاوی ہن مگر ایندے نال نال موبائیل معاشرے تے وڳاڑ دا سبب وی بݨے موبائیل ساݙے کولھوں پیار خلوص احساس محبت جھائیں قیمتی دولت وی کھس گھدی ہے موبائیل فائدے توں زیادہ معاشرے کوں نقصان ݙے ڳئے خاص کر نویں نسل منفی رجحان اچ لڳی ڳئی ہے میݙی تحریر تے کجھ دوست آکھسن موبائیل چنڳی شئے ہے ایکوں استعمال تاں انسان کریندے اے انسان تے ہے جو ایکوں صحیح استعمال کرے میݙے خیال اچ انسان نال شیطان ہوندے موبائیل دی آسانی نال انسان برائی دو زیادہ ویندے ساݙی نوجوان نسل موبائیل کوں زیادہ تر غلط استعمال کریںدن جیندے کولھ ٹچ موبائیل ہے اوندی میموری ݙیکھو تاں زیادہ تر غلط تے فحش ویڈیو ہوسن تساں آپ محسوس کیتا ہوسی جتھاں ݙو چار دوست ٻیٹھن او اپݨا اپݨا موبائیل چلائی ٻیٹھن ہک ٻئے دے حال دا کوئی پتہ کائنی جوان بھل چک کے گھر آوے تاں ماء پیو نال ٻہہ کے الاوݨ گوارہ نئیں کريندا ٻس موبائیل اچ مصروف ہوندے پیو ماء کوں اے پتہ کائنی یا ڄاݨ ٻجھ کے ٹال مٹول ہے جو ایں میݙے پتر موبائیل کتھوں گھدے ایندا لوڈ کتھوں گھندے اپݨا خرچہ کتھوں پورا کریندے میݙی نظر اچ تاں چوری یا وادھا گھاٹا کوئی اکثر نوجوان ساری رات موبائیل استعمال کریںدن فجر 10 وڄے اٹھدن نماز وی قضاء تھی ویندی ہے ساری رات ذہن اچ غلط خیال آندن اکثر نوجوان مثانے دے امراض دا شکار ہن شادی دے بعد اپݨی بیوی دی خواہش دا احترام پورا کرݨ توں قاصر ہن ٹک ٹاک ݙیکھو کتنی بےحیائی ہے فیس بک تے 90 فیصد کوڑ ہوندے کیا ساکوں اسلام ایہو سبق ݙیندے ایہ موبائیل دی وجہ توں کتنیاں ٻچیاں گھروں بھڄین کتنے پیو ماء دے کیتے 15 کال سر دی سٹ بݨی ہے اڄکل شادی غمی تیمارداری موبائیل تے اٹنڈ تھیندی ہے انسانی صحت تے موبائیل نے اپݨا اثر چھوڑے انسان سست کم چور نظر دی کمی دا شکار تھئے لوط آلا کم زناء اچ بےپناہ اضافہ تھئے موبائیل آسانی پیدا کیتی ہے وݙے چھوٹے دا احترام لڳا ڳئے خاص کر 11سال توں 20۔ 22 سال دے نوجوان ایندا شکار تھئین جہڑھے نوجوان ساݙا سرمایہ ہن اے موبائیل دا کردار ہے جو پاکستان سیکسی فلماں ݙیکھݨ آلا ملک ہے اے تحریر لکھݨ دا مقصد موبائیل دی اہمیت توں انکار نئیں مگر معاشرے دی سوچ دا نوحہ ہے پیو ماء کوں سوچݨاں چاہیدے اپݨی اولاد دی تربیت اسلامی اصولاں دے مطابق کرن انہاں دیاں سرگرمیاں تے نظر رکھن تعلیم مستقل روزگار تے توجہ ݙیون ٻالیں کوں اگر ضروری ہے تاں سادہ موبائیل گھن کے ݙیون حکومت کوں چاہیدے کہ فحاش چیزاں تے پابندی لاون  سکول کالج دے استاد لیکچر ݙیون اگر اساں نوجواناں دے ذہن دی نشونما کر گھدی تاں اساں ہک عظیم قوم بݨ سڳدے ہیں ساݙا ملک وی ترقی کر سڳدے ساݙا اڳلا جہان وی سنور سڳدے ولا ݙسینداں ڄلاں میݙی تحریر دا مقصد موبائیل فون دی مخالفت نئیں میݙا مقصد کہیں تے تنقید نئیں صرف معاشرے دے نوجواناں نال ہمدری ہے میکوں اپݨے نوجواناں نال محبت ہے امید ہے تساں میݙی تحریر تے سچیسو اگر ہک نوجوان سدھر ڳیا تاں میݙا مقصد پورا تھی ویسی اجازت ݙیسو """

اللہ دی امان """"

رمضان عاطف بھکر

11/06/2022
بھٹ شاہ

بھٹ شاہ پاکستان دے صوبہ سندھ دا ہک شہر ہے۔ اتھاں جامعہ سندھ دے یونیورسٹی آف صوفی ازم اینڈ ماڈرن سائنسز بھٹ شاہ کیمپس واقع ہے۔ بھٹ شاہ وچ سندھ دے صوفی شاعر شاہ عبدالطیف بھٹائی دا مزار وی شامل ہے۔ انہاں دا کلام صرف تنبورے تے ڳایا ویندے۔ طبلے، ہارمونیم، گٹار یا کوئی ٻیا جدید آلۂ موسیقی دا استعمال نی کیتا ویندا۔ انہاں صوفی بزرگ دی ایہ خصوصیت ہئی کہ انہاں نے پنج تاراں تے مشتمل ہک مخصوص ساز تنبورہ ایجاد کیتا ہئی۔
## حوالے
کورونا وباء

کورونا وائرس دی وباء ہک عالمگیر وبا ہے جیہڑی کورونا وائرس مرض دے پھیلݨ نال دنیا بھر وچ پھٹ پئی ہے۔ ایں وباء دا باعث سارس کووی 2 نامی وائرس ہے جیندی بناء تے انساناں دا نظام تنفس شدید خرابی نال دوچار تھی ویندے۔ دسمبر 2019ء وچ چینی صوبہ ہوبئی دے شہر ووہان وچ وبا دا ظہور تھیا تے ایں برق رفتاری نال پھیلا کہ چند ہی مہینیاں دے بعد 11 مارچ 2020ء کوں عالمی ادارہ صحت (WHO) نے اینکوں عالمی وبا قرار ݙے ݙتا۔ 27 مارچ تک 190 ملکاں دے مختلف خطیاں وچ ایں وبا دے 5 لکھ انونجاہ ہزار توں زائد متاثرین دی اطلاع آچکی ہے جنہاں وچوں 24 ہزار ہک سو افراد ایں مرض توں جانبر نہ تھی سڳے تے لقمہ اجل بݨ ڳئے، جبکہ 1 لکھ اٹھاویہہ ہزار متاثرین دے صحت یاب ہووݨ دی اطلاع ہے۔
## حوالے
ووہان

ووہان (لاطینی: Wuhan) ہک ملین آبادی دا شہر ہے جیہڑا چین وچ واقع ہے۔ ایندی مجموعی آبادی 10,120,00 افراد پر مشتمل ہے، ایہ ہوبئی صوبے اچ واقع ہے۔
## حوالے
شاعر،شاعری،صوفیا تے تصوف

کجھ لوک شعر و شاعری کوں بیکار مشغلہ، وقت دا زیان تے فضول زبانی جمع خرچ سمجھدن۔ حالانکہ شعراء بارے آکھیا ڳئے جو”اَلشُّعَرَاءُُ تَلَامِیذُالرَّحمٰن“(شاعر خدا دے شاگرد ہوندن)واقعی شاعراں کوں اللہ تعالیٰ دی طرفوں شاعری الہام دی صورت اچ عطا کیتی ویندی ہے۔ شاعری دی اہمیت توں انکار نہیں کیتا ونڄ سڳدا۔کیوں جو حافظ شیرازیؒ، فردوسیؒ، مولانا رومؒ، سچلؒ سر مست، بابا بُلّےؒ شاہ، خواجہ غلام فریدؒ،علامہ اقبال ؒ تے مرزا غالبؔ جھئیں آفاقی شعراء دا زندہ و جاوید کلام ہر زمانے وچ تسلیم کیتا ڳئے۔تے ایویں عصرِ حاضر دے ساݙے سرائیکی شعراء اقبالؔ سوکڑی، عزیزشاہدؔ تے شاکرؔ شجاع آبادی جھئیں کامل شعراء دے کلام توں کون انکار کرسڳدے؟
بہر حال لفظ ”شاعر“ دے معنے شعر لکھݨ آلے ہک باشعور آدمی دے ہِن۔جیکوں شاعری دا علم و عرفان اللہ تعالیٰ دی طرفوں عطا کیتا ویندے۔ جڈٖاں جو شاعری وچ معرفتِ حق دے شناسائی شاعر دا مقام سب توں اُچّا تے اعلی و ارفع ہوندے۔جتھاں ٻہہ کے اوہ کائنات دا مشاہدہ کریندے، ذاتِ حق دے جلوے ݙہدے تے عالمِ تصوّرات اچ آکے اوہ شاعری دی صورت اچ اپݨے جذبات و احساسات دا اظہار کریندے۔تے اپݨے آفاقی کلام دے ذریعے بنی نوع انسان کوں اخوّت و محبت  تے مساوات دا درس ݙیندے۔حقیقت شناس شاعر کہیں مسلک دا پابند نہیں ہوندا، بلکہ اوندا مسلک انسانیت دی بھلائی، خیر خواہی، انسانیت دے ݙکھ درد ونڈاوݨ تے انسانیت دی تعظیم و تکریم کرݨ ہے۔کیوں جو ہر مذہب دی بنیاد وی انسانیت دی بھلائی تے خیر خواہی تے رکھی ڳئی ہے۔ مگر ہر شاعر حقیقت دا اِدراک نہیں رکھدا۔ جݙاں جو حقیقت دے ڳجھّے رموز عارف لوک ڄاݨدن۔ ایں حوالے نال حضرت داتا گنج بخشؒ دا قول ہے جو”عارف عالم وی ہوندے لیکن ایہ ضروری نہیں جو ہر عالم عارف وی ہووے“
بہر حال میں اپݨے آپ کوں خوش نصیب سمجھداں جو میݙا تعلق شعر و ادب نال ہے۔میں حضرت بابا بُلّے ؔشاہ، حضرت سلطان باہوؔ، حضرت خواجہ غلام فریدؔ،  علامہ اقبالؔ تے مرزا غالبؔ جھئیں آفاقی شعراء دا کلام پڑھ کے علمی ادبی سوجھ ٻوجھ حاصل کیتی، تے صوفیاء دے کلام اچ معرفت دی قوس و قزح دے رنگ ݙٹھے۔ کیوں جو صوفیا ء اپݨے کلام اچ انسان دوستی تے اخلاقیات دا درس ݙیندن۔لہٰذا انسان علم و ادب دا مطالعہ کر کے ٻہوں کجھ سکھدے تے میں وی صوفیاء دا عارفانہ کلام پڑھ کے ٻہوں کجھ حاصل کیتے۔میں صوفیاء دا معتقد تے مُقَلِّد ہاں۔جنہاندی نسبت نال میکوں شعور و آگاہی تے انسانیت دی پہچاݨ ملی ہے۔میں انسانیت دا احترام کرینداں، انسانیت دا خیر خواہ تے ہمدرد ہاں۔میں پورے اعتماد نال آہداں جو میݙی ذات کنوں اڄ تائیں کہیں کوں کوئی تکلیف نہ ملی ہوسی۔
حضرت خواجہ غلام فریدؒ دا فرمان ہے جو”اکھّیں دے وچ قطر نہ ماوے سارے سڄݨ سماندے“ایہ ہک عارف دا محبت تے امن و آشتی دا پیغام ہے۔یعنی اکھّیں اچ ہک ذرے برابر کَٹّر تاں نہیں سما سڳدا۔لیکن سڄݨ جتنے وی ہوون سارے سما ویندن۔انسانیت دا تقاضا وی ایہو ہے جو لوک ہک ݙوجھے کوں اپݨے اکھّیں اچ جاہ ݙیون، ناکہ ہک ݙوجھے دے اکھّیں دے کَٹّر بݨن۔ اللہ تعالیٰ ساکوں صوفیاء دے نقشِ قدم تے چلّݨ دی توفیق عطا فرماوے۔
آمین ثُمّ آمین۔
۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔فیضؔ بلوچ      ۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔Mob.No 03467085753
پورھیا رمضان ارائیں

۝کربلا شناس شاعر، دلبرؔمولائی۝
سرائیکی وسّوں تےکربلا دےکئی اشتراکات ہن. ݙوہیں دھرتیں دی بھوئیں ہکو سن٘ویں بھان٘داں ݙین٘دی اے.ایں توں علاوہ ٻئےوی کئی مشترکات ہن جنہاں دی وجہ کولوں سرائیکی وسّوں دےلوک کربلا دی بھوئیں دےایں واقعےکوں اپݨی دھرتی دا واقعہ سمجھدن اتےاتھاں تھیوݨ والےݙکھ کوں اپݨا گھروڳی ݙکھ سمجھدن. اِتھ ڳالھوں سرائیکی، شاعری دا وَݙا تے قدیم موضوع کربلا اے. مرثیہ سرائیکی دی مُنڈھلی اصناف وچوں اے، اتے اےصنف یکتار لکھین٘دی آندی اے. ہݨ وی اے صنف اینویں دی این٘ویں لِکھین٘دی پئی اے. 
جتھاں سرائیکی کربلائی ادب وچ ٻہوں سارے ناں ہن انہاں وچوں ہک ٻہوں معتبر اتےاہم ناں دلبؔرحسین مولائی دا اے. دلبؔرحسین مولائی اپݨی حیاتی محبت آل محمد‍ؐ اتےسرائیکی زبان تےادب دےفروغ واسطےوقف کیتی ہوئی اے. اُو ہِک ہمہ جہت شخصیت ہن. انہاں دا قلم شاعری ہووےبھان٘ویں نثر ہک تار وڳدا پئے. ول شاعری دیاں ساریاں صنفاں انہاں دےقلم دی نوک توں نکلدیاں پئن، ایندےنال نثر وچ تحقیق، تنقید، مضامین توں علاوہ سرائیکی افسانہ وی او شاندار لِکھدِن. 
پیغام مومن انہاں دا سرائیکی تےاردو وچ لکھیل کربلائی ادب تےمشتمل مجموعہ اے. جین٘دےوچ حمد، نعت تےخانوادہ تطہیر نال عقیدت دا بھرواں اظہار ملدے. 
انہاں دی نعت وچوں ݙو شعر ملاحظہ کرو: 
ہِک ݙینہہ ضرور آساں میں سر دےبھرمدینے
ݙکھڑےسُݨیساں سارےمیں رو عرض کرمدینے
مُدت مُدام کولوں دلبؔر دی التجا ہے
روضہ رسولؐ پہن٘چاں،تھیوے امر مدینے

سرائیکی ثنائی ادب وچ کلاسیکی شعراء تےاڄوکے شُعراء تےمصائب کربلا کُوں زیادہ بیان کیتے. انہاں دےکلام وچ درد دا سمن٘در لاتھے. پر اڄوکے عہد وچ مقصد کربلا بیان کرݨ دی ٻہوں لوڑ اے. دلبرؔحسین مولائی اپݨی رثائی شاعری وچ مقصد امام حُسینؑ بیان کرݨ دی کوشش کیتی اے. جیڑھی اڄوکےدور دی ضرورت اے. اَتے مقصد حُسینؑ واسطےاپݨی حیاتی دان کرݨی پووے تاں بندےکُوں پِچھوں تےنی ہَٹݨاں چاہیدا. 
ہُشیار تھیوو مومن نیواں عَلم نہ تھیوے
قابو قدم رکھائےپچھےتےقدم نہ تھیوے
مِشن حُسینؑ والا ہرگز ختم
 نہ تھیوے 

انہاں دیاں نظماں مُحسن انسانیت، علم دی چھاں تےپیغام مومن شاندار نظماں ہن. نظماں پڑھ تے انہاں دےتاریخ دےمطالعہ دی ݙس پون٘دی اےجو او کتنا تریخ دا مکمل تےشاندار مطالعہ رکھین٘دن. انہاں تخلیق توں علاوہ ترجمے وی ٻہوں خوبصورت کیتن. ہک زبان شاعری کوں ݙوجھی زبان وچ ڈھالݨ ٻہوں اوکھا کم اے. لیکن مولائی صاحب دا ترجمہ، ترجمہ نئیں نظردا بلکہ انہاں دی تخلیق نظردی اے. این٘ویں سرائیکی دےنال اردو کلام دی فنی تےفکری محاسن کنوں بھریل اے. پیغام مومن سرائیکی ادب وچ سوہݨا وادھا اے.
عامر لیاقت حسین

عامر لیاقت حسین، (پیدائش 5 جولائی 1971ء - وفات 9 جون 2022ء) ہک پاکستانی سیاست دان، براڈ کاسٹر، شاعر تے مذہبی دانشور ہن۔ اوہ 5 جولائی، 1971ء کوں کراچی وچ پیدا تھئے۔ 
عامر لیاقت حسین نے پہلی شادی بشریٰ اقبال نال کیتی ہئی جنہاں اچوں انہاں دے ݙو ٻال ہن۔ تاہم ایہ تعلق 2020ء وچ طلاق تے منتج تھیا۔
2018ء وچ پاکستانی ماڈل تے اداکارہ طوبیٰ نال ݙوجھی شادی کیتی۔ طوبیٰ، رمضان ٹرانسمیشن وچ عامر لیاقت دے نال بطور میزبان وی نظر آئے۔ فروری 2022ء وچ طوبی انور نے خلع گھن گھدا۔

5 فروری 2022ء کوں ضلع لودھراں دے موضع ݙانوراں نال تعلق رکھݨ والی 18 سالہ دانیہ ملک نال تریجھی شادی کیتی، جنہاں نے چند ہفتیاں بعد ہی بہت سارے الزامات لائے تے عدالت توں خلع کیتے رجوع کر گھدا، عامر لیاقت دی وفات تک انہاں دا خلع دا مقدمہ عدالت وچ چلدا پیا ہئی۔
## وفات
عامر لیاقت حسین 9 جون 2022ء کوں اپݨے آبائی شہر کراچی، پاکستان وچ انتقال کر ڳئے۔ انہاں دی عمر 51 سال ہئی، 9 جون کوں خاندان نے پوسٹ مارٹم نہ کراوݨ دا فیصلہ کیتا، مگر 10 جون 2022ء کوں انہاں دی میت پولیس دی تحویل وچ مزید تحقیقات کیتے ݙے ݙتی ڳئی۔ عدالتی حکم تے انہاں دی میت انہاں دے ورثاء دے حوالے کر ݙتی جیندے بعد انہاں دا جنازہ پڑھایا ڳیا ۔انہاں دا جنازہ انہاں دی وصیت دے مطابق انہاں دے پتر نے پڑھایا۔ انہاں کوں 10 مئی 2022ء کوں عبداللّٰہ شاہ غازی دی دربار دے حاطے وچ اپݨے والدین دے نال دفن کر ݙتا ڳیا۔

## اردو تصانیف
* میری آواز سارے زمانے کی صدا ہے، (شعری مجموعہ)1984ء
* خدیجتہ الکبریٰ
* لاؤد اسپیکر، (2009/ 2 جلدیں)
* آثار قیامت
## حوالے
ہنجھڑی

ہنجھڑی 

لکھت: طارق اسماعیل

ہݙی دے ذریعے کئیں قسم دی پیشین گوئی کرݨ (اڳونہی ݙس)کوں ہنجھڑی ڈیکھݨ آکھیا ویندے ۔دنیا وچ ایں لوک ریت دا رواج منڈھ  لا کنیں اڄ تئیں اونویں ساڳی موجود اے ۔اتے ہنجھڑی ݙیکھݨ کوں اڳونہی ݙس دا معتبر حوالہ ڄاتا ویندے ۔جو آوݨ آلی رڑھ رنگڑی تے موسم دا کینجھا اثر پوسی ۔بارش دا ڈھیر تھولا تھیوݨ  کال کریہہ سماج وچ نویں واقعات دا ظہور دے بارے بکری اڳلی دستی دے لکیریں دے مطالعے نال اڳونہی ݙس ݙتی ویندی ہے ۔ضروری نئیں جو اڳونہی ݙس سولہ آنے ٹھیک ہووے۔ایندے وچ ابہام ہوندے۔ ایں ابہام کوں واقعات نال جوڑ تے نتائج حاصل کیتے ویندن ۔چین وچ زمانہ قدیم وچ ہݙی دے مطالعے نال عسکری تے ایہو جیہیں موضوعات کیتے معلومات گھدیاں ویندیاں ہن ۔تاں جو اڳونہے حالات دے موجب پیش بندیاں کیتیاں ونڄ سڳن۔خاص طور تے  اشرافیہ کیتے نیک شگون ڳولݨ دا آہر کیتا ونڄ سڳے ۔یونان دے مندریں وچ وی ہݙی دے لکیریں دے مطالعے اڳونہی ݙس ݙیوݨ دا رواج موجود ہا پیا ۔مقدمہ ابن خلدون وچ اندے جو عرب وچ ہݙی ݙیکھݨ نال فال گھدی ویندی ہئی ۔بلوچستان اتے دیرہ جات دے کوہ سلیمان دے سلسلے وچ ہنجھڑی ݙیکھݨ دا رواج اڄݨ تئیں ہک معتبر حوالے دے طور تے موجود ہے پیا اتے ایں اڳونہی ݙس کوں  یقین دی حد تاڑیں درست ڄاتا ویندے ۔
مہاجر

مہاجر اینجھی شخصیات کوں آہدن جیہڑے برطانوی ہند توں 1947ء دی پاک بھارت علیحدگی دے بعد ہجرت کر کے پاکستان آ ڳئے۔ انہاں وچوں زیادہ لوگ بھارت دے مسلم اقلیتی مقامات تے آباد ہن۔ انہاں مہاجراں وچ زیادہ تر لوگاں دی مادری زبان اردو ہے۔ 
## حوالے
فاٹا

قبائلی علاقہ جات یا وفاق دے زیر انتظام قبائلی علاقہ جات، پاکستان دے قبائلی علاقہ جات چاراں صوبیاں توں انج حیثیت رکھدے ہن تے ایہ وفاق دے زیر انتظام ہن، مئی 2018ء وچ تھیوݨ والی ہک آئینی ترمیم دے ذریعے انہاں علاقیاں دی قبائلی حیثیت ختم کر کے انہاں کوں صوبہ خیبرپختونخوا وچ ضم کر ݙتا ڳیا۔
قبائلی علاقہ جات 27 ہزار 220 مربع کلومیٹر دے علاقے تے پھیلے ہوئے ہن۔ مغرب وچ قبائلی علاقہ جات دی سرحد افغانستان نال ملدی ہے جتھاں ڈیورنڈ لائن انہاں کوں افغانستان سے جدا کریندی ہے۔ قبائلی علاقہ جات دے مشرق وچ پنجاب تے صوبہ سرحد تے جنوب وچ صوبہ بلوچستان ہے۔
2000ء دے مطابق قبائلی علاقہ جات دی کل آبادی 33 لکھ 41 ہزار 70 ہے جیہڑی پاکستان دی کل آبادی دا تقریبا 2 فیصد ہے۔
قبائلی علاقیاں وچ لوگ مختلف پشتون قبائل وچ تقسیم ہن۔ علاقائی دار الحکومت پشاور ہے۔ انہاں علاقیاں کوں مختلف ایجنسیاں وچ تقسیم کیتا ڳیا ہے۔

## حوالے
وفاق

وفاق (Federation) (لاطینی: foedus) جینکوں مرکز وی آکھا ویندے، ہک سیاسی وجود ہے جیندے وچ صوبے تے دیگر انتظامی اکائیاں ہک متحدہ مرکزی (وفاقی) حکومت دے تحت کم کریندن۔ وفاق تمام صوبیاں تے دیگر علاقیاں دی نمائندگی کریندے۔ وفاق دے کول تمام اہم اختیارات مثلاََ امور دفاع، امور خارجہ وغیرہ ہوندن۔ عموماََ پارلیمانی نظام وچ وزیر اعظم وفاقی حکومت دا سربراہ ہوندے تے صدارتی نظام وچ صدر۔ وفاق دا اختیار ملک دے تمام صوبیاں تے اکائیاں تے ہوندے۔
## حوالے
وحدانی ریاست

وحدانی ریاست (Unitary state) ہک اینجھی ریاست ہوندی ہے جیندے تمام اختیارات مرکزی حکومت دے کول ہوندن۔ ایں طرح کہیں وی قسم دی انتظامی تقسیمات کوں انتظامی امور کیتے اختیارات مرکزی حکومت ہی تفویض کریندی ہے۔ دنیا وچ ریاستاں دی اکثریت دا حکومتی نظام وحدانی ہے۔
## حوالے
مورو تنازعہ

مورو تنازع فلپائن دے مینداناؤ علاقے وچ ہک بغاوت ہئی۔ مورو تنازع ایویں تاں صدیاں دی تاریخ رکھدے، لیکن موجودہ دور وچ ایں تنازعے دی تاریخ 1935ء دے قانون آباد کاری دے ناں نال جبراً نافذ کیتے ڳئے ہک قانون توں شروع تھیندی ہے، ایں قانون دی رو نال تمام مقامی مسلماناں کوں جاہل تے امن کیتے خطرہ قرار ݙے کے انہاں دی آزادی تے ملکیت دے حقوق سلب کر گھدے ڳئے، جب کہ ہک ٻیا قانون جینکوں دولت دا قانون 141 آہدن، مسلماناں تے جبراً لاگو کر ݙتا ڳیا۔ ایں قانون دے تحت مسلماناں دی تمام املاک تے زمیناں کوں سرکاری تحویل وچ گھن ڳھدا ڳیا۔ انہاں قوانین نے مورو مسلماناں تے حکومت فلپائن دے درمیان تنازعے دی صورت اختیار کر گھدی۔
## حوالے
جزیرہ مینداناؤ

مینداناو (Mindanao) (تگالوگ: Kamindanawan) فلپائن دا ݙوجھا سب توں اہم تے انتہائی جنوبی جزیرہ ہے۔ جزیرے دی آبادی 25،375،527 ہے (2010ء دی مردم شماری دے مطابق)۔ مینڈاناؤ یا مینڈاناؤ جنوب مشرقی ایشیاء دے فلپائنی ملک دا انتہائی جنوبی اور دوسرا بڑا جزیرہ ہے۔ انتظامی نقطہ نظر نال فلپائن کوں جزیرے دے ترئے وݙے گروہاں وچ تقسیم کیتا ڳیا۔

## حوالے
جنوبی انڈومان

جزیرہ جنوبی انڈمان (انگریزی: South Andaman Island) بھارت دے یونین علاقہ جزائر انڈمان و نکوبار دے ضلع جنوبی انڈمان دے زیر انتظام عظیم انڈمان دا جنوبی ترین جزیرہ ہے۔ جزائر انڈمان و نکوبار دا دار الحکومت پورٹ بلیئر اینہی جزیرے تے واقع ہے۔
## حوالے
عظیم انڈمان

عظیم انڈمان (انگریزی: Great Andaman) بھارت دے جزائر انڈمان دا مرکزی مجمع الجزائر ہے۔ شمال توں جنوب دی جانب ایندے وچ جزیرہ شمالی انڈمان، جزیرہ انٹرویو، جزیرہ وسطی انڈمان، لانگ آئلینڈ، جزیرہ باراتنگ، جزیرہ جنوبی انڈمان تے جزیرہ رٹلینڈ شامل ہن۔
## حوالے
وسطی انڈمان

جزیرہ وسطی انڈمان (انگریزی: Middle Andaman Island) ہک جزیرہ ہے جیہڑا عظیم انڈمان دا حصہ ہے۔ ایہ انڈمان جزیرے دے بالکل وسط یعنی درمیان وچ ہے۔
## حوالے
شمالی انڈمان

جزیرہ شمالی انڈمان (انگریزی: North Andaman Island) بھارت دے یونین علاقہ جزائر انڈمان و نکوبار دے ضلع شمالی تے وسطی انڈمان وچ شامل عظیم انڈمان دا حصہ ہے۔ ایہ جزیرہ پورٹ بلیئر توں 137 کلومیٹر (85 میل) شمال دی طرف واقع ہے۔
## حوالے
پورٹ بلیئر

پورٹ بلیئر (Port Blair) audio speaker iconتلفظ (help·info); (بنگالی: পোর্ট ব্লেয়ার)‏; ہندی: पोर्ट ब्लेयर‎) جزائر انڈمان تے ضلع انڈمان دا سب توں وݙا شہر تے بلدیاتی کونسل ہے تے جزائر انڈمان و نکوبار دا دارالحکومت وی ہے۔
برطانوی دور دی بدنام جیل کالا پاݨی اتھائیں واقع ہے۔
## حوالے
جزائر انڈمان و نکوبار

انڈمان و نکوبار بھارت دے مرکزی زیرِ انتظام علاقہ جات ہن۔ ایہ جزیریاں تے مشتمل ہن تے خلیج بنگال وچ واقع ہن۔ انہاں دا شمار جنوبی ہند وچ کیتا ویندے۔ زیادہ تر تامل، ملیالم تے انڈمانی زباناں ٻولے ویندن۔
2011ء بھارتی مردم شماری دے مطابق انڈمان و نکوبار دی آبادی 379,944 ہئی۔ جنہاں وچوں 202,330 ( کل آبادی دا 53 فیصد ) مرد ہن تے 177,614 ( کل آبادی دا 47 فیصد) خواتین ہن۔ جنوبی ایشیاء وچ صرف انڈمان اوہ جگہ ہے جتھاں زندہ آتش فشاں پایا ویندے۔
ماضی دی بدنام ترین جیل کالا پاݨی انڈمان وچ ہی واقع ہے تے برطانوی استعمار دی یاد تازہ کریندی ہے۔
انہاں جزائر وچ ملیریا بہت عام ہے۔ 
## حوالے
شمالی سینٹینیل آئی لینڈ

شمالی سینٹینل جزیرہ (انگریزی: North Sentinel Island) جزائر انڈمان، خلیج بنگال وچ ہک جزیرہ ہے۔ جزیرے دے مقامی لوگ ٻاہر دی دنیا نال کہیں وی قسم دے رابطے وچ نی۔ اگر کوئی انہاں دے جزیرے تے آوݨ چاہے تاں ایہ اونکوں پرتشدد طور تے مسترد کریندن۔ ایہ لوگ جدید تہذیب توں بالکل ناواقف ہن تے اپݨے آباو اجداد دی طرح زندگی گزریندے پئے ہن۔ ایہ جزیرہ در اصل بھارت دی یونین علاقہ جزائر انڈمان و نکوبار دے ضلع جنوبی انڈمان دے تحت آندے۔ لیکن عملی طور تے بھارتی حکام نے جزیرے والیاں دی خواہش کوں تسلیم کریندے ہوئے انہاں کوں حق خودارادیت ݙے ݙتے تے اپݨا کردار دور توں نگرانی تک محدود کر ݙتے۔ اتھاں تک کہ انہاں کوں جزیرے تے غلطی نال آوݨ والے غیر لوگاں کوں قتل کرݨ دی وی کوئی سزا مقرر نی۔ 
## حوالے
خلیج بنگال

خلیج بنگال دنیا دی سب توں وݙی خلیج ہے جیہڑی بحر ہند دا شمال مشرقی حصہ ہے۔ مثلث دی شکل دی ایہ خلیج مغرب وچ بنگلہ دیش تے بھارت دی ریاست مغربی بنگال توں گھن کے تمل ناڈو تے سری لنکا، مشرق وچ برما (میانمار) تے انڈمان و نکوبار دے جزائر نال ملدی ہے۔
thumb|خلیج بنگال دا نقشہ
خلیج بنگال 2,172,000 مربع کلومیٹر تے پھیلی ہوئی ہے۔ کئی وݙے دریا ایں خلیج وچ ڈھہندن جنہاں وچ دریائے پدما، میگھنا، جمنا، ایراوتی، گوداوری، مہاندی، کرشنا تے کاویری شامل ہن۔ ایں خلیج دے کناریاں تے واقع اہم بندرگاہواں وچ چنئی، پونڈیچری، وشاکھاپٹنم، کولکتا، چٹاگانگ تے ینگون شامل ہن۔
خلیج بنگال دی اوسط گہرائی 2600 میٹر (8500 فٹ) تے زیادہ توں زیادہ گہرائی 4694 میٹر (15400 فٹ) ہے۔ خلیج دی زیادہ توں زیادہ لمبائی 2090 کلومیٹر تے چوڑائی 1610 کلومیٹر ہے۔
## حوالے
تمل ناڈو

تمل ناڈو (تامل: audio speaker iconதமிழ்நாடு (help·info)) یعنی "تامل لوگاں دا ملک"۔ بھارت دے 29 ریاستاں وچوں ہک ریاست ہے۔ ایندا دار الحکومت چنائی شہر ہے۔ بلحاظ رقبہ اے ریاست بھارت دی 11ویں تے بلحاظ آبادی ستویں ریاست ہے۔ ایہ ریاست مدراس ریاست دے ناں نال وی موسوم ہئی۔ ایندے دار الحکومت چنائی دا پراݨا ناں مدراس ہئی۔ اینہی دے ناں نال ریاست کوں وی ڄاݨا ویندا ہئی۔ لیکن قدیم دور وچ ایں ریاست دا ناں دراوڑ ناڈو ہئی۔

## حوالے
پیر سید جماعت علی شاہ

پیر سید جماعت علی شاہ محدث علی پوری امیر ملت دے ناں نال شہرت رکھدن۔

## ولادت
**سید جماعت علی شاہ** 1834ء وچ علی پور سیداں ضلع سیالکوٹ پنجاب وچ پیدا تھئے ۔(ہک روایت 4/صفر 1320ھ بمطابق13 مئی 1902ءہے) 
امیر ملت دے والد دا ناں حضرت پیر سید کریم شاہ ہئی جیہڑے خود وی عارف باللہ تے ولی کامل ہن۔ آپ نجیب الطرفین سید ہن۔ آپ دا سلسلہ نسب اٹھتریہہ واسطیاں نال حضرت علی المرتضیٰ رضی اللہ عنہ تک پہنچدے۔
## تعلیم و تربیت
امیر ملت نے ست سال دی عمر وچ ہی قرآن پاک حفظ کر گھدا۔ آپ دا تعلق مسلک اہلسنت و جماعت نال ہئی علوم دینیہ مولانا غلام قادر بھیروی، مولانا فیض الحسن سہارنپوری، مولانا قاری عبد الرحمن محدث پاݨی پتی تے مولانا احمد علی محدث سہارنپوری توں حاصل کیتے۔ سند حدیث علما پاک و ہند دے علاوہ علماء عرب توں وی حاصل کیتی۔ ہک واری آپ نے بطورِ تحدیثِ نعمت فرمایا، میکوں 10 ہزار احادیث مع اسناد دے یاد ہن۔

علوم ظاہری دے بعد آپ فیوض باطنی دی طرف متوجہ تھئے تاں امام کاملین قطب زماں بابا جی فقیر محمد چوراہی دے دستِ حق پرست تے سلسلہ عالیہ نقشبندیہ وچ داخل تھی کے اونہی وقت خرقۂ خلافت توں نوازے ڳئے۔ ایندے تے مریدین نے اعتراض کیتا تاں باوا جی نے فرمایا کہ جماعت علی تاں چراغ وی نال گھن آئے ہن، تیل بتی تے دیا سلائی وی انہاں کول موجود ہئی، میں  تاں صرف انہاں کوں روشن کیتے۔
## خدمات
امیر ملت نے پنجاہ توں زیادہ حج کیتے۔ سینکڑاں مسجداں بݨوائے تے بے شمار دینی مدارس قائم کیتے۔ سیاسی تحریکاں وچ وی حصہ گھندے رہیے۔ شہید گنج دی تحریک دے ݙینہاں وچ آپ نے ہندواں دا ڈٹ کے مقابلہ کیتا تے برہمناں دے پراپیگنڈے دا سدباب کرݨ کیتے مبلغین دی ہک جماعت تیار کیتی جیں نے قریہ قریہ تے شہر شہر گھم کے تبلیغ اسلام کیتی۔ 1935ء وچ مسجد شہید گنج دے سلسلے وچ راولپنڈی شہر وچ عظیم الشان جلسے دا انعقاد تھیا، جیندے وچ پیر صاحب کوں امیر ملت دا لقب ݙتا ڳیا۔ تحریک پاکستان کیتے آپ دی خدمات بے مثال ہن۔ آل انڈیا سنی کانفرنس دے سرپرست ہن۔ 1885ء وچ لاہور وچ انجمن نعمانیہ دی بنیاد رکھی تے 1901ء وچ انجمن خدام الصوفیہ دی بنیاد رکھی ۔

علامہ اقبال کوں امیر ملت نال گہری عقیدت ہئی۔ ہک واری امیر ملت دی صدارت وچ انجمن حمایت اسلام دا جلسہ تھیندا پیا ہئی۔ جلسہ گاہ وچ ٻہݨ دی جگہ نہ ہئی۔ علامہ اقبال ذرا دیر نال آئے تے امیر ملت دے قدماں وچ ٻیہہ کے آکھا: ”اولیا ءاللہ دے قدماں وچ جگہ پاوݨ وݙے فخر دی ڳال ہے۔“ ایہ سݨ کے امیر ملت نے فرمایا: ”جیندے قدماں وچ ”اقبال“ آ ونڄے اوندے فخر دا کیا آکھݨا۔“

علامہ اقبال دے آخری ایام وچ ہک محفل دے دوران امیر ملت نے فرمایا: ”اقبال! تہاݙا ہک شعر ساکوں ٻہوں پسند ہے۔“ ول ایہ اردو شعر پڑھا:

؎ کوئی اندازہ کر سکتا ہے اس کے زور بازو کا

نگاہِ مردِ مومن سے بدل جاتی ہیں تقدیریں

علامہ اقبال دی خوشی ݙیکھݨ آلی ہئی چنانچہ آپ نے آکھا: ”ولی اللہ دی زبان توں ادا تھیوݨ والا میݙا ایہ شعر میݙی نجات کیتے کافی ہے۔“
## وصال
26 ذیقد 1370ھ بمطابق 30 اگست 1951ء امیر ملت ایں دنیا توں رخصت تھی ڳئے ۔

## حوالے
علی پور سیداں

علی پور سیداں ضلع نارووال پنجاب دا ہک مشہور و معروف قصبہ ہے جیندی وجہ شہرت ݙو صاحب مزار ہستیاں ہن۔
عالم اسلام وچ علی پور سیداں شریف کوں منفرد مقام حاصل ہے کیونکہ اتھاں سادات خاندان دے ݙو عظیم روحانی بزرگ جیہڑے ہم نام وی ہن تے ہم عصر وی ہن۔ ݙوہاں دا ناں سید جماعت علی شاہ ہے۔ ݙوہیں آستانہ عالیہ چورہ شریف دے شہنشاہ باواجی فقیر محمد چوراہی توں فیض یافتہ ہن تے عرصہ دراز تک اللہ تعالیٰ کلدے فضل و کرم نال مخلوق خدا دے دامن مراد کوں مالا مال کریندے رہے ہن۔ دنیا توں پردہ کرݨ دے بعد وی انہاں دے آستانے مرجع خلائق ہن۔ اے ݙوہیں عظیم ہستیاں خلق خدا دے قلوب وچ اینجھے نقوش چھوڑ ڳئے ہن جیہڑے رہندی دنیا تک مٹ نی سڳدے۔ انہاں وچ ہک امیر ملت حضرت حافظ پیر سید جماعت علی شاہ محدث علی پوری جنہاں کوں بانی پاکستان آکھا ویندے۔ آپ محدث علی پوری، ابو العرب تے امیر ملت دے القاب نال عرب و عجم وچ معروف ہن تے ݙوجھے بزرگ فقیر ملت حضرت پیر سید جماعت علی شاہ لاثانی دے ناں نال عالم اسلام وچ پہچاݨے ویندن۔ اسلامی جمہوریہ پاکستان وچ انہاں ݙوہاں آستانیاں نال تعلق رکھݨ والیاں دی تعداد لکھاں وچ ہے جبکہ دیگر ممالک وچ وی یاران طریقت دی تعداد گھٹ نی۔
حافظ پیر جماعت علی شاہؒ امیر ملت تے جماعت علی شاہ لاثانی ݙو الگ الگ شخصیات ہن۔ ݙوہاں نے ہم عصر ہووݨ دے علاوہ ہک ہی بزرگ بابا جی فقیر محمد چوراہی دے دست حق پرست تے بیعت کیتی۔ ”جماعت علی شاہ صاحب“ لاثانی دی عرفیت نال مشہور تھئے تے انہاں دا وصال 1939ء وچ تھیا، جبکہ حافظ پیر جماعت علی شاہ صاحب دی ہک پہچاݨ ”محدث علی پوری “قرار پائی تے خلق خدا نے انہاں کوں ”امیر ملت“ دا لقب ݙتا تے انہاں دا انتقال 30 اگست 1951ء کوں تھیا۔ لاثانی صاحب میدان ”خلوت“ دے شہسوار ہن تے امیر ملت ”جلوت“ دے شہسوار۔ گویا لاثانی صاحب گوشہ نشینی کوں پسند فرمیندے ہن تے سیاست کیتے تاں روزِ روشن وچ خلق خدا نال پالا پوندے۔ امیر ملت حسنی سید ہن۔
## حوالے
فقیر محمد چوراہی

301x301px|سید فقیر محمد چوراہی |alt=سید فقیر محمد چوراہی|thumb
**خواجہ  فقیر محمد چوراہی**: 
بانی آستانہ عالیہ چورہ شریف جنہاں کوں عرف ِ عام وچ (حاجی گل) آکھا ویندے ۔ آپؒ دا تعلق سید گھراݨے نال ہے۔امام طریقت خواجہ خواجگان بابا جی فقیر محمد دی ولادت با سعادت 1213ھ مطابق 1798ء کوں تیزئی شریف علاقہ تیراہ دے مقام تے تھئی۔ آپ دا شجرۂ نسب غوث الاعظم سید عبدالقادر جیلانی دے ذریعے حضرت امام حسن مجتبی نال ملدے۔
## و صال
خواجہ فقیر محمد چوراہی دا وصال تقریباً 100 سال دی عمر وچ 29 محرم الحرام یکم جولائی 1315ھ بمطابق 1897ء کوں بروز جمعرات تھیا۔ آپ دا مزار مقدس ضلع اٹک چورہ شریف دی ذیلی وستی دربار شریف وچ مرجع خاص و عام ہے۔

## حوالے
علم عروض

## تریف
جیں دے زریعے شعر دا وزن معلوم کیتا ویندے کہ شعر وزن دے لحاظ نال ٹھیک ہے یا کینی 

## تاریخی پس منظر
خلیل احمد بصری نے ڈوجھی صدی ہجری وچ علم عروض ایجاد کیتا ۔ خلیل دا عرصہ حیات 100 ہجری کنوں 170 ہجری تے محیط ہے ۔ خلیل نے اے علم چونکہ مکہ معظمہ دے شہر وچ ایجاد کیتا ایں ویں واسطے ایندا ناں عروض رکھیا گیا کیونکہ مکہ کوں عروض دے ناں نال پکارایا ویندے۔ 

## حروف دے عروضی گروہ
حروف دی حرکات دے پیش نظر الفاظ کوں حروف دے تین عروضی گروہوں وچ تقسیم کیتا گئے ۔ انھاں دے ناں سبب, وتد  تے فاصلہ ہن ۔ سبب ڈو حرفاں دا مجموعہ ہوندے ۔ وتد تین حرفاں تے مشتمل ہوندے ۔ فاصلہ چار یا پنج حرفاں تے مشتمل ہوندے۔ 

## شعریں دی تقطیع دا طریقہ کار
تقطیع کیا ہے 

لفظ تقطیع دا لغوی مطلب ٹکڑے ٹکڑے کرنڑاں ہے ۔ علم عروض دی رو نال کہیں مصرعے یا شعر دے ٹکڑے ٹکڑے کر کے اوندی بحر یا وزن معلوم کرنڑاں تقطیع سڈویندے۔ 

مثال دے طور تے اساں فعولن بحر دی تقطیع کریندے پیوں ۔ فعولن ( ف + عو + لن ) ( 1+2+2)

## مشہور بحراں
1 بحر متقارب 

فعولن فعولن فعولن فعولن 

2  بحر متدارک 

فاعلن فاعلن فاعلن فاعلن 

3  بحر ہزج 

مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن 

4 بحر رجز 

مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن 

5 بحر رمل 

فاعلاتن  فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن 
## مشہور اوزان
فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن 

فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن 

مفاعیلن مفاعیلن فعولن 

مفعول مفاعیلن مفعول مفاعیلن 

مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن 

مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن 

مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن 

فاعلاتن مفاعلن فعلن 

فعلن فعلن فعلن فعلن 

 

## مشہور بحریں تے اوزان وچ اشعار
1 فعولن فعولن فعولن فعولن 

تیڈا حسن ہے جلوہ گر جیڈے کیڈے 

میڈا عشق ہے با خبر جیڈے کیڈے 

2 مفاعیلن مفاعلین مفاعیلن مفاعیلن 

پتہ نی کیا اثر ہے قیس ساڈی جھک نوائی دا 

کہ جیندی وی کروں پوجا اوہو کلتار تھی ویندے 

3  فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن 

قیس ڈکھ دی چور گپ توں کئی نکل سگدا نہیں 

کئی اتھاں تیں میں جہیں شودے مریندے بان گن 

4 مفاعیلن مفاعیلن فعولن 

تہاڈے عشق دی ہے مہربانی 

نی رہ گی جان تے ہک لیر وہ وہ 

5  فاعلاتن فاعلاتن فاعلن 

قیس ویلھے دی حقیقت کوں سمجھ 

حسن ہرگز عشق دا معیار نی 

6 مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن 

کوڑی بقا دا روگ ودھایا گیا ہے کیوں? 

میکوں میڈا وجود پوایا گیا ہے کیوں ? 

7مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن 

خیال و فکر شعور و مزاج کیا ڈیواں ?  

میں اپنڑے زندہ رہنڑ دا وہاج کیا ڈیواں ? 

8  فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن 

دل پریشان لباں دے اتے نالے ہوندے 

توں نہ ہوندا تاں تیڈے درد کشالے ہوندے 

10 مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن 

ہک روز تیڈے وانگ بدل ویسوں اساں وی 

اخلاص دی دلدل توں نکل ویسوں اساں وی 

11 فاعلاتن مفاعلن فعلن 

کئی وی ڈیواں نی بھال اکھ سگدا 

قیس اتنا ہے ڈر اندھارے دا
ڈوہڑہ

ڈوہڑہ سرائیکی شاعری دی ہک اہم صنف ہے ۔

## پہلا ڈوہڑہ
سرائیکی زبان وچ پہلا ڈوہڑہ حضرتبہاؤ الدین زکریا ملتانی نے لکھیا ۔

حاکم آپے حکم کرے آپے ہی وچار 

جی وہن لدھیا کانویں لئی دکئی دلار دلار 

جئی تاک نہ تہلا سیکوں لنگھسن پار 
## ڈوجھا ڈوہڑہ
سرائیکی زبان وچ ڈوجھا ڈوہڑہ سلطان التارکین حضرت حمید الدین حاکم نے بہاؤالدین زکریا کوں جواب ڈیندیں ہوئیں لکھایا۔ 

حاکم آپہیں حکم کرا آپہیں ہی وچار  

جہناں اللہ منیا اتے نبی مختیار  

جہناں تانگ نہ تہلا سے پہیں لنگھسن پار 

حمید دین حاکم سئیں دی قبر مئو مبارک وچ ہے ۔ جتھاں سرائیکی شاعری دے معتبر شاعر مولوی لطف علی تے قیس فریدی وی مدفن ہن  

مئو مبارک رحیم یار خان وچ ہے ۔ 

نوٹ  

انھاں ݙوہاں ݙوہڑیاں دا ہک ہک مصرع تاریخ کنوں ڳم تھی گے   

ڈوہڑہ

## ڈوہڑے دے معتبر ناں
احمد خان طارق 

مشکور قطب پوری 

شاکر شجاع آبادی  

امان اللہ ارشد 

دلنور نور پوری 

مصطفٰی خادم 

مشتاق سبقت   

شاکر مہروی 

عبدالرشید اشتر
سماجی شخصیات

جتھاں لوک مل ڄل تے زندگی گزردن اونکوں معاشرہ آکھدن ـ 

معاشرہ 

## سرائیکی دی مشہور تے گمنام سماجی شخصیات

## سید  صفدر شاہ بخاری

## ڈاکٹر سردار احمد خان کورائی
گمنام لوک

اے ورقہ انھاں لوکیں واسطے بݨایا گے جو حالات دے ہتھوں شکست کھا تے منظر عام تے نی آ سگیےـ

## شعراء کرام

## صوفی رسول بخش ثاقب
صوفی رسول بخش ثاقب ( آف دنیا پور نزدیک ٹبی کورائیاں ) ہک قادر الکلام شاعر ہن. جیں انداز نال انھاں سسی کوں لکھے ایویں اڄ تاݨریں کہیں وی نی لکھیا. انھاں دے شعریں کوں پڑھ تے محسوس تھیندے جو او قدم قدم تے سسی دے نال ہن? 

انھاں سسی کوں کئی انداز وچ لکھیے. ݙوہڑے، مثنوی، بحر تے مسدس۔ 

انھاں کئی کتاباں لیکھن مگر کوئی وی کتاب اڄ تاݨڑیں منظر عام تے نی آئی

## عبدالحکیم
ٹبی کورائیاں دے وچ ہک عبدالحکیم جے بہوں چنگے شاعر نے جنم گھدا انھاں دا کلام تاں موجود اے مگر چھپ نی سگیا 

## عبدالمجید گانگا
دنیا پور گانگا وچ ہک نعت لکھݨ تے پڑݨ والی ہستی نے جنم گھدا مگر غربت دی وجہ کنوں انھاں دا کلام تے او منظر عام تے نی آسگیاـ

## اختر حسین زخمی ( ٹبی کورائیاں )

## گلوکار حضرات

## لکھاری حضرات
دلشاد ابریز

سرائیکی زبان دا ہک ابھردا ہویا نوجوان شاعر

## ناں
دلشاد حسین 

## تخلص
ابریز 

## آغاز شاعری
2018

## استاد شاعری
صوفی نجیب اللہ نازش 

## پیشہ
تجارت 

## رابطہ نمبر
03023101344

03082171993

## تاریخ پیدائش
15-12 -1999

## تعلیم
میڑک

## نمونہ کلام

## ڈوہڑے
نہ اتنا پیار توں کر میکوں ہاں رول ملنگ میں مست ملنگ

تیڈا راجہ راج ہے راحت تے میڈی زندگی تنگ میں مست ملنگ 

تیڈا رنگ ہے رنگ کوں رنگ ڈیندا میڈا کئی نی رنگ میں مست ملنگ 

شالا شاد رہیں ابریز میڈا میڈے ڈکھڑے سنگ میں مست ملنگ 

اج بعد مدت دے بعد ولا دیدار کرائی احسان تیڈا 

میڈی سینگیاں دی چن محفل وچ آ بھرم رکھائی احسان تیڈا 

میڈے اجڑے پجڑے ویہڑے وچ آپھیرا پائی احسان تیڈا 

ابریز دا دل آ شاد کیتی من مونجھ مکائی احسان تیڈا 

## قعطہ
دل ڈردی ہے صدمات کنوں 

ہجراں دی کالی رات کنوں 

ابریز نہ پے توں پیار دے وچ 

اے ودھ ہے کم اوقات کنوں 

## غزل
اج تاں سانول گال کریں ہا 

لحظہ کن میں نال کریں ہا 

ہے پوہ سیالا لرزہ لگ گے 

تھوڑی میں ڈو شال کریں ہا 

ابریز کیویں ہے نکھڑ تے گزری 

ڈکھ سکھ دا کوئی حال کریں ہا