فکرِ فرید تے تہذبیں دا ٹکرائو

سرد جنگ دے مُکݨ سیتی مسلم دنیا زمانے وچ رُسوا تھی کے رہ ڳئی ہے ۔اے ڳاٖلھ سامݨے آوݨ لگی ہئی جو ترقی یافتہ دنیا جیکوں مہذب دنیا آکھیا ویندے کوں کٹھا رکھݨ کیتے شاہد ہُݨ کہیں وݙے عفریت دی ضرورت ہے۔روس دے ترٹݨ تے مقابلے وچ سپر پاور ونجیݨ نال اے وݙا عفریب مذہبی جنون دی صورت وچ امریکہ تے یورپ والے سامݨے کھڑا کر ݙتے ۔جے تائیں دنیا وچ ݙو  وݙیاں عالمی طاقتیں دے اثر وِچ ݙو بلاک رہے تاں اے فرق سیاست تے معیشت تائیں ہوندا ہا ۔توڑے جو سرمایہ دارانہ بلاک سوشلسٹ بلاک مار ݙیوݨ دے کیتے اپݨے اتحاد یں کوں مذہب دے فکر وچ پھسائی رکھیے تیں انہاں کوں جمہوریت تے لبرل ازم کنوں ٻہوں پرے رکھیے ۔خاص کر اسلامی ریاستیں اپݨے اپݨے عوام کوں مذہب دے تحفظ کیتے جہاد دا سبق ݙتے تیں تعلیمی اداریں تے میڈیا کوں ہک خاص مائنڈسیٹ دے بݨاوݨ وِچ رُدھائی رکھیے تے جݙاں سرد جنگ مُکی ہے تاں اے کمزور تے اپݨی رائے کنوں عاری ریاستاں مخمصے وِچ آڳئیاں۔ جتھاں ترقی پسند لیفٹ دی سوچ رکھݨ والے نظریاتی ممالک دے لوک بالکل بے آسرا تھی گئیں تے اپݨے آپ کوں کلہا سمجھن لگ پئیں۔اُتھاں خفیہ فنڈ نال ملݨ والیاں مذہبی تنظیماں دی سرپرستی کنوں محروم تیں معاشی بحرانیں دا شکار تھی گئیں ۔ھک مُدت تائیں مذہبی جنونیت کو سچ سمجھݨ والے کئی گروہ اے سمجھݨ لگ پئے ہن جو انہاں دے سارے ڈکھیں دی ذمہ دار مہذب دنیا ہے تے ایں پاسے کہیں توجہ نئیں ݙتی جو انہاں دا کلہا تے غریب رہ ونجݨاں انہاں دی ریاستی پالیساں ، ذہنی پسماندگی تے جدید تعلیم کنوں دورراہوݨ ہے۔انہاں وقت دی آواز کوں سݨے سمجھے بغیر اپنا سفر جاری رکھیے۔ اصل وِچ اے لوک عقیدے دی غلط تشریح دی پیداوار ہن،اسلام جیڑھا جو سلامتی کنوں عبارت ہے ایندا حالیہ جنونیت نال کوئی واسطہ کائینی۔ مغرب والیں ایں فرق کو ودھارا ڈیوݨ کیتے’’تہذیبیں دا ٹکرائو ‘‘ دا تصور پیش کر کے مسلم تے نان مسلم دنیا کوں ݙو انج انج خانیں وِچ ونڈ کے رکھ ݙتے۔ 

                       ایں تلخ عالمی منظر نامے وِچ مسلم دنیا کوں ھک نویں بیانیے دی ضرورت ہئی ۔کجھ بین الاقوامی سیاسی چالبازیاں تے کجھ عقیدے دی غلط تشریح ساری دنیا دی جیڑھی سنجاݨ کرائی ہے اوجنونیت ‘انتہا پسندی ‘عد م برداشت ‘ تشدد‘ تعصب‘ کم چوری‘ سُستی تے مفاد پرستی دے حوالے نال پوری دنیا وِچ مسلمانیں دی ایہا تصویر بݨدی پئی اے تیں پاکستان وچ محرومیں تیں رد کرݨ دی پالیساں وی وجہ توں خاص طور تیں سرائیکی وسیب دو اشارہ کیتا ویندے جو دہشتگردی دی وݙی نرسری اِتھائیں تیار تھیندی ہے۔اینجھے ماحول وِچ ہُݨ اے ضرورت محسوس تھیوݨ لگ پئی اے تیں سوال پیدا تھیندے جو مسلم دنیا کوں عفریت توں کیویں بچایا ونجے ۔اے عجیب ڳالھ ہے جو برصغیر پاک و ہند وِچ اورنگ زیب عالم گیر دی وفات دے بعد ظاہر تھیوݨ لگ پیا ہا تے جزیرۃ العرب وچ لمبیاں شخصی حکومتاں اندر ای اندر بے چینی تے افراتفری دے ہیٹھ رہوݨ دے حالات پیدا کیتے رکھین ۔۱۸۵۷ دے بعد تاں اتھاں ہک عجیب ذہنی کشمکش پیدا تھیوݨ لگ پئی ہی تے غالب جھئیں شاعر کوں وی آکھݨ پئے گئے۔

ایمان مجھے روکے ہے جو کھینچے ہیں مجھے کفر 

’’کعبہ ‘‘میرے پیچھے ہے ’’کلیسا ‘‘ مرے آگے

                       ایں مخمصے تے افراتفری دی وجہ توں ہک جاہ طالبان تے ݙوجھی جاہ داعش کوں پیدا کیتے ۔ستم ظریفی ڈیکھو جو انہاں تنظیماں دی سفاکیت دے خلاف بنݨ والے مسلم ممالک دا اتحاد وی ہِک ٻئے مخمصے کوں ظاہر کریندا پئے جو کتھائیں اے مسلم دنیا دے خلاف عالمی سازش تاں نئیں ؟ دنیا وِچ کتھائیں وی عیسائی ‘بدھ‘ یہودی‘ ہندویا کہیں ٻئے مذہب دے ناں تیں نام نہاد دنیا دا حوالہ نئیں ملدا ،سوائے اساں مسلمانیں دے ۔ایں ڳالہوں کہیں ویلے اے تہذیبیں دا ٹکرائو اہل اسلام دے خلاف متحد ہوون دا سوب لگدے کیوں جو سردجنگ دے مکݨ دے بعد فرسٹ ورلڈ کوں کٹھا رکھݨ دا بیاکوئی حیلہ نئیں بچدا نئیں تاں دنیا تاں گلوبل ویلج دے ناں تیں سنگڑیح کے رہ گئی ہے۔تے دنیا دا اے کٹھا تھیوݨ نااہل تے نکمی قومیں دے کیتے محرومیں دی یکی بنیاد ہے۔ایہو جھئیں مسلمانیں کوں اپنے رویے دے وچ مُنڈ ھلی تبدیلی دی ضرورت ہے تے اے رویہ صوفیانہ احساس نال بدلیا ونج سگدے بقول ڈاکٹر انواراحمد آئی ایم ایف دے سابق منیجگ ڈائریکٹر H,j Witte veenدی ہک کتاب دا اج کل چرچا ہے ۔

                       ’’Sufisin in Action ‘‘جیندے وِچ موجود ورلڈ آرڈرتے تہذیبی کشمکش دے حوالے نال اے آکھیا گئے جو دنیا کوں تحمل تے رواداری دی ضرورت ہے تے اے ضرورت صوفی دی تعلیم تے عمل ای پورا کر سنگدی ہے۔ایویں جیڑھی گلابالُزیشن دا ݙر  ساݙے ذہناںتے سوار کیتا ڳئے اوندے وچ وی ہر انسان دوست ایں عالمی وستی وچ ساول‘ سوجھلا‘ پانی تے پکھی دی موجودگی کوں جیڑھی اُمید دے سہارے یقینی بݨاوݨ چاہندے او صوفی دے تخلیقی عمل کنوں گدھا ونج سگدے ۔وَل نکلسن دے حوالے نال آہدن ’’تصوف ‘‘ ایں حالت دا ناں ہے جتھاں ساریاں حِساں ہکی حِس وچ رچ ونجݨ ‘‘ مُلاتے صوفی وِچ فکر تے کردار دا فاصلہ ہے ہر شریعت تے تصوف وِچ فرق کائینی۔ مطلب ہے جو اساں صوفیانہ رویے نال خود کوں مہذب دینا دا حصہ بݨا سگدے ہیں ۔عقیدے تے مذہبی معنویت دے ہتھیار نال نئیں ،کیوں جو تصوف دا منڈھ احترام آدمیت تے باہمی پیار تے محبت تیں ہے۔ جݙاں جو عقیدہ جیندی تشریح اپنی پسندتے نظریہ ضرورت تیں ہووے تقسیم تے نفرت پیدا کریندے عبدالجمیل خان اپݨی ڳالھ کتاب The politecs of laguage, Urdu/Hindi An Artificial Divide ڈاڈھی سوپݨی قابل آکھی ہے جو زبان تے کلچر وحدت دا درس دیندن تے ریت وِچ جُڑا وݨ والے حرکیاتی تے کلیت پسند ہن جڈاں جو مذاہب عام طور تیں تقسیم پسند تے نفرتیں وِچ قابل تقسیم ہوندن ۔ایں ڳالہوں زبان ‘کلچر تے تہذیب دے مباحث فنون لطیفہ دے لباس وِچ پھلݨ تاں تہذیبی جُڑت تے احترام انسانیت دا ماحول پیداتھیندے۔ خواجہ فریدؒ دا ظہور برصغیر پا ک و ہند دے اوں دور وِچ تھیا جݙاں کا لونیل دور چھیکڑی ساہ پیِاگھندا ہا۔ انوہویں صدی دا نصف آخر آوݨ والی تاریخ دا منڈھ پیا بدھدا ہا ۔وہویں صدی دا نصف اول تاریخ برصغیر پاک وہند دے کیتے بہوں اہم ہا ۔اُنہاں پنجاہ سالاں وِچ ڈو عالمی جنڳاں تھئیں تے اے فیصلہ تھی گیا جوہُݨ برطانوی سامراج اپݨی عمر پُوری کر گدھی ہے تے دنیا ݙو انجھ انجھ فکر کوں گھن کرائیں ونڈ یج کرائیں اگوں تے سفر کریندی ہئی اے تے ݙوہیں بلاک اپݨے اپݨے سیاسی تے معاشی مقاصد گھنݨ کیتے نویں سماجی تے سیاسی معاہدیں وِچ مصروف تھی گئین ۔ایں طرحاں پیدا تھیوݨ والے خلا وِچ محروم ‘ مونجھی تے بے یار و مدڳار دنیا کیتے نویں افکار دی ضرورت موجود ہے پر نویں تے ترقی پسندانہ لبرل سوچ کنوں عاری قیادتیں تشدد تے انتہا پسندی دا خاتمہ طاقت نال کرݨ دا ذریعہ اختیار کیتے ۔جݙاں جو ساݙے کول احترام آدمیت کنوں پُر صوفیانہ افکار موجود ہن ۔دنیا ھُݨ ایں حقیقت کو سنجاݨݨ پئے ڳئی ہے جو اکانومی دے مقابلے وِچ اقدار دا درجہ اُچل ہووے تاں معاشرہ قائم تھی سگدے تے جی سگدے جیکر معشیت تے بلند عمارتیں نال قومیں دی شناس تھیندی تاں دوبئی تے ابوظہبی ایں وقت سُپر پاور آکھوائوݨ دے حقدار ہَن۔اِیں حوالے نال عکسی مفتی وِݙی ڳاٖلھ آکھی ہے۔

’’اب تو اکانومی کا ان داتاورلڈ بنک بھی اس بات کو سمجھ چکا ہے کہ معاشی ترقی کے لیے معاشرتی اقدار اور ثقافت اہمیت رکھتے ہیں۔یہی وجہ ہے کہ اِس بنک نے کئی ایک Enthopologistکی خدمات حاصل کی ہیں ۔رقم کتنی بھی قرض میں دے دی جائے  وہ سب رائیڳاں ہو جاتی ہے ۔اگر ثقافتی اقدار اِس سے ہم آہنگ ہوںپچھلا دور مادی سائنسوں کا دورتھا ۔چونکہ اب تک مادی دنیا کو سمجھنا اور قدرت پر غلبہ حاصل کرنا ‘ قدرتی عوامل کو فتح کرنا بھی انسان کی ترجیح رہی ہے ۔لیکن مستقبل کی سائنس اپنا رخ خودا نسان کی طرف موڑلے گی ۔یہی وجہ ہے کہ تمدن ،ثقافت اور معاشرتی علوم مستقبل کے علوم ہیں ۔‘‘  

                       اَج انسان جیڑھے مقام تے کھڑا ہوئے او تہذیبی چھک تاݨ دامقام اے ۔برصغیر پاک وہند وِچ تیر ھویں صدی کنوں انویویں صدی تائیں دا لمبا عرصہ ایہو جھیئں کشمکش وِچ ر ہ گئے۔ اوں ویلھے انسان دے قلبی سکون تے تہذیب دے تحفظ کیتے اِتھاںصوفیائے کرام دے مزارات تے میلے تھیندے ہِن ۔جنہاں دے محابوں صوفیانہ شاعری دی روایت اڳوں تے ٹردی رہی۔اَج ول ہک وار رتہذیب تے تمدن کوں صوفیانہ طرز احساس دی ݙاڈھی ضرورت ہے۔اِیں ڳالہوں خواجہ فریدؒ آہدن ۔

نہ ماہی نہ سجھنیاں وسدیاں اکھیاں   وسدیاں دلڑیاں پھسدیاں 

جنڈری تھئی بھا ‘ بھیلی وویار

                       اِیں تناظر وِچ خواجہ فرید ؒ جدید ترین صوفی شاعر ہِن ۔جنہاں ݙکھاں ‘ نفرتاں تے تعصبات توں ہٹ کرائیں اپݨے زمانے دی دنیا کوں ڈٹھا بھالیے ۔اوکوں امن ‘ پاکیزہ تے سکون ولا بناوݨ کیتے روداری دا سبق ڈتے تے ایں دعا دے طلب ڳار تھیئن ۔

عالی  ‘ ادنیٰ  ‘ جو جگ تھیوے            میں وانگے بئی کئی نہ تھیوے 

ڈکھڑی ‘  وانڈھی ‘ ویلہی  و ویار 

                       خواجہ سائیںؒ اَج دے نام نہاد تہذیبی تضادات وچ ایک صلح دا رستہ ڈکھیندن ۔او تاں سری کرشن جی تے رام چندر کووی پاکیزہ ہستی دی تندیر وچ ڳݨدن تے ویداں کوں وی عزت دی نڳاہ نال ݙیندن۔’’مقابیس المجالس ‘‘وِچ دلچسپ مضمون وِچ اینجھے واقعات،مکالمے تے تشریحاں پیش کریندݨ جنہاں دا تعلق عالم گیر محبت ‘ روا داری‘ جذب مستی تے پاکیزہ باطنی کیفیات نال ہے ۔سرائیکی زبان دے متوالے ایں شاعر نے اردو زبان تے ٻیان کئی زباناں وِ چ مہارت حاصل کر کے انہاں دا اعتراف کیتے اے جیہڑاایں ڳالھ کوں ظاہر کریندے جو آپ نفرت دے رویاں کوں پسند نہ کریندے ہن :

نہ کر بے پروائی وویار      

آمل سانول ماہی وویار 

اساں سوبدمست قلندر ہوں     

کڈیں مسجد ہوں، کڈیں مندر ہوں 

  خواجہ سئیں انسانی تہذیب وِچ یکے تضادات کو ںرد کریندن تے ہر عقیدے دا اعتراف کریندن :

تینوں مسجد ‘مندر‘ ہرکہوں تینوں لوتھی یا قران کہوں 

تسبیح کہوں ‘ زنار کہوں تینوں کفر کہوں ‘ ایمان کہوں 

ویر ‘ کشت ‘ دوارہ ‘ مندر مسجد ‘ منبر ‘ وسریا 

ہک دے سانگے ہک دی سوں ہے خیر بھلی ، شر وسریا

ہر ویلے ’’ہر‘‘ یاد اسانوں ہور امانہر وسریا 

ویساں کیچ فرید نہ مڑساں سنج بردا ڈر وسریا 

                       اِیں طرحاں دے اَݨ گِݨ اشعار خواجہ فریدؒ دے کلام وِچ موجود ہن جنہاں وچ ایتلی تخلیقی توانائی موجود ہے جو کلہا سرائیکی وسیب نئیں پورا ملک انہاں دے کلام وچ اپݨی اجتماعی شخصیت دی سنجاݨ کر ا سنگدے ۔ثقافتی تے تہذیبی حوالے تے تخلیقی رنگ جݙاں تائیں قوماں دی سنجاݨ دے حوالے رہندن ۔اُو تائیں قوماں باوقار تے پر امن رہندن ۔ساݙے کول جیڑھی تخلیقیت تے اجماعیت داخلاپیدا تھی گئے ۔او بنیادی طورتیں نظریاتی بانجھ پن دی وجہ کنوں تھئے ۔ہر دور دی مہذہب دنیا اپنے تہذیبی ورثے نال جُڑی ہوئی ہوندی ہے پر ساݙے کول اے المیہ ہے جو اساں اپݨے تہذیبی ورثے کوں اپنے من وِچ جاہ نئیں ڈتی ۔خواجہ سئیںؒ یا انہاں دے قبیلے دیاں بیاں شخصیتاں دے کول جاہ جاہ تے تحفظ تے پیار دا درس ملدے پر اساں کہیں بئی دنیا وچ رہندے ہیں ۔اَج تہذیبیں دے تصادم دے فلسفے دے پچھوں لڳیا عفریت بیٹھے جیندافکرِ فریدؒ نال قلع قلع کہلتا ونچ سگدے۔ خواجہ فریدؒ اپݨی سماجی تے معاشرتی حیثیت وچ ھک شہزادے ھن وت وی وَل وَل روہی دے سُنج صحرا پاسے نکل ویندے ہِن۔آبادی تے وسوں کنیں پریں اوکھے ماحول وچ ونجݨ سوکھا کم نہ رہا پر او دنیا کوں سنیہاڈیوݨ چاہندے ہن جو مذہب نال جُڑت سماج دے کیتے Binding Forceثابت نئیں تھیندی پر اپنی تہذیب ‘ثقافت تے دھرتی نال جُڑت انسانی حوالے کوں نواں رنگ تے نواں ݙھنگ عطا کریسن ۔چولستانی بوٹیاں تے جنگلی حیات اوندی فضا تے سُراں نال عبارت ،اوندیاں تکھیاں ہوائیں پیار پریت دے ڳاوݨ ھن ۔جیڑھے تہذیبی تصادم کوں رد کریندن ۔ایں ڳالہوں اواپݨے من وچ مظاہر فطرت کو ںجذب کرݨ کیتے عالم گیر محبت دے پر چارک ݙسدن۔ 

ٻوئی ۔لاݨی دا رقبہ عالی ملک ملہیر دی نازو چالی 

ٹوکاں کر دی دھوڑی والی کسیر ‘مشک ‘عنبیراُتیں 

                       اَج وقت نے ثابت کرݙتے جو دنیا کوں تقسیم کرݨ عقیدے دی اوغلط تشریح ہے جئیں ذہنی فاصلے گھٹ کر کے انساناں کوں تہذیبیں دے ٹکرائو دا خوف ڈے کرائیں نندراں اُڈاڈتین۔اِیں حال وچ فکرِ فریددے پاسے رجوع کرݨ دے امکانات ودھ ڳئے ہِن۔خواجہ سئیں جاہ جاہ تے فطرت نال ڳالہیں کریندے نظرآندن۔فطرت دے نال اے سنگت انہاں کوں انسانیں دے نیڑے کریندی ہے۔انہاں دے کلام وچ مسجد ‘دہر‘ کَشت ‘دوارہ ،مندر ،تمام محبت دے استعارے ہن ۔انہاں دی فکر چمکدے سجھ وانگوں ہے۔جئیں کنوں سارے مذاہب تے عقیدے دے لوک سوبھ منیدن ۔آکھیا ویندے جو ادب دا مخاطب انسان دا باطن ہوندے تے باطن حساس پاکیزہ تے لطیف ہے۔اے لطافت تے حساسیت نفرت تے تعصب نال میلی تھی ویندی ہے تے بندہ نک دی سیدھ وچ ݙیکھݨ لگ ویندے، اوکوں اپݨے سِوا ہر کوئی بے کار لگدے تے اِیں طرحاں مسئلے تے پریشانیاں ودھدیاں ویندیاں ہن۔اے عدم برداشت تے انتہا پسندی نال پیدا تھئیں جے کر اج دا انسان خود کوں انہاں تو پاک کر گھنے تاں اوکوں فکر فرید دی ٹھڈی چھاں تے ساہی کڈھݨی پوسی نئیں تاں روز روز دا ٹکرائو دا خطرہ ہر ویلے سرتیں رہ دیسی ۔

ہے گھر میڈا سُکھ مندر       معمور خفی دے اندر 

جتھ بحر محیط دا بندر   اِتھ ہر مجنوں مِلن سوغاتاں 

                       مراد اے ہے جو تہذیبیں دے ٹکرائو دا ڳاوݨ، ڳاوݨ سوکھا اوں ویلے تھی ویندے جݙاں چلاک طبقے تے سوفسطائی تھیم دے دانشور عقیدے دی غلط تیں من بھاوݨی تشریح کر کے انساناں کوں آپت وچ ونݙݨ دی مذموم کوشش کریندے ہِن۔ول صوفیانہ افکار خاص طور تیں خواجہ غلام فریدؒ جیںصوفی دی فکر کوںکھݨدائوݨ انسانیں وچ Binduin Forceدا کم کریسی ۔کیوںڄو خواجہ سئیں اپنے صوفیانہ طرز ِاحساس کوں زمین تے تہذیب ، ثقافت دے نال ملا کرائیں ہک عالم گیر تے لازوال محبت دا درس ݙتے ۔دھرتی نال جُڑت انسانیں کوں قریب کریندی ہے تے اے رویہ تعصب تے پست ذہنیت کوں پاڑوں پٹ سٹ چھڑا یندے ۔ترٹݨ بھجݨ دے ایں دور وچ نہ صرف ساکوں بلکہ نفرت تے خوف وچ لمبعی ہوئی پوری کائنات کوں اینجھی فکر دی ضرورت ہے جیڑھی’’ احترام آدمیت‘‘ کوں مستحکم بنیاد فراہم کرے اَتے خواجہ سئیں کن احترامِ آدمیت دا اِے رویہ موجود ہے۔

## حوالہ
اَجٖوکی سرائیکی تنقید ، مصنف : ڈاکٹر مزمل حسین، ناشر: دستک پبلی کیشنز ، ملتان