خواجہ فریدؒ تے اقبالؒ

پچھلی صدی وچ موجودہ پاکستان تے مشتمل علاقے وچ ݙو ایجھے شاعر پیدا تھئے جیندے تے ایہہ دھرتی جتنا ناز کرے اوہ گھٹ ہے ۔ عام طور تے شاعراں تے تخلیق کاراں کوں اِنہاں دی زندگی وچ او مقام نئیں مِلدا جیندے او مستحق ہوندے ہِن۔اُنہاندی انتقال دے بعد اُنہاں دی حیثیت کوں نہ صرف تسلیم کیتا ویندا ہے بلکہ اُنہاں تے تحقیقی کم کرݨ والیاں کوں وی اعزاز نال نوازیا ویندا ہے ۔ اقبالؔ تے فریدؔ ایجھے شاعر ہِن جنہاں دی عظمت کوں اُنہاں دی زندگی وچ اِی تسلیم کر گھدا ڳیا تے اُنہاندی وفات دے بعد وی ایہہ سلسلہ جاری ہے۔

ݙوہیں دا زمانہ اگرچہ ہک کائنی مگر قریب قریب ضرور ہے ۔ (فریدؔ 1845ء تا 1901ء) ،(اقبالؔ 1878ء تا 1938ء)ݙوہائیں دا فلسفۂ عشق ہک اِی ہا تے ایں فلسفہ عشق دے گرد اِی اُنہاندا تخلیقی سفر جاری ریہا ۔ فریدؔ دے بارے وچ اقبالؔ آکھیا ہا جو جئیں قوم وچ فریدؔ موجود ہووے اُتھاں عشق دا موجود ہووݨ تعجب دی گاٖلھ کائنی۔ علامہ صاحب فریدؔ دے کلام کوں سراسر عشق دا پرتو سمجھدے ہَن ۔ اِتھاں ایہ گاٖلھ وضاحت طلب ہے او کیڑھا عشق ہا جیندے پاسے علامہ ارشاد کیتا ہے ۔ یقینی طور تے عشق توں مُراد مذہب اسلام نال وابستگی ، اسلامی شعار دا فروغ تے عشق رسولؐ ہے۔

مدحتِ رسولؐ وچ علامہ اقبالؔ اپݨے اشعار وچ ایں طرحاں عقیدت گزار تھیندے ہِن:

نگاہِ عشق و مستی میں وہی اوّل وہی آخر

وہی قرآں وہی فرقاں وہی یٰسین وہی طٓہٰ

وہ دانائے سبل ، ختم الرسل مولائے کُل جس نے

غبار راہ کو بخشا فروغ وادیٔ سینا

ایہو صورتحال خواجہ فریدؒ دے ہاں نظر آندی ہے:

توڑے دِھکڑے دھوڑے کھاندڑی ہاں

تیݙے ناں توں مُفت وِکاندڑی ہاں

واہ سوہݨا ڈھولݨ یار سجٖݨ

واہ سانول ہوت حجاز وطن

علامہ عشق دا نظریہ پیش کریندے ہن۔ علامہ دے ہاں سوز و ساز دی ہک دنیا آباد ہے تے ہجر و فراق وچ اُنہاں کوں زیادہ تسکین ملدی ہے فرمیندے ہِن:

عالم سوز و ساز میں وصل دے بڑھ کے ہے فراق

وصل میں مرگ آرزو ہجر میں لذت طلب

فریدؔ وی ایجھی کیفیت وچ راحت محسوس کریندے ہن:

رووݨ پِٹّݨ کوں سمجھوں شادی

سُنجٖ بَر جَھر جھنگ ݙسم آبادی

محرم راز دی ڳول کیتے وی ݙوہیں اِی بے قرار نظر آندے ہِن:             اقبالؔ:

اقبال کوئی محرم نہیں اپناں جہاں میں

معلوم کیا کسی کو دردِ نہاں ہمارا

فریدؔ:

کیا حال سُݨاواں دِل دا

کوئی محرم راز نہ مِلدا

اقبالؔ خودی تے خودداری دا رس ݙیندے ہوئے فرمایا ہے جو خودی وچ انقلاب پیدا کرݨ دے حالات وچ تبدیلی آندی ونجٖ سڳدی ہے۔

تری خودی میں اگر انقلاب ہو پیدا

عجب نہیں کہ چار سُو بدل جائیں

فریدؔ وی انسان کوں ایں مقام دا احساس ݙیویندے ہِن تے اپݨے آپ تے بھروسہ کریندے ہوئے اٖگوں ودھݨ دا درس ݙیندے ہِن۔

کیوں توں فرد تے جزو سݙانویں توں کُلی تُوں کُل

باغ بہشت دا خود ہِیں مالک خود بُلبل خود گُل

علامہ دی شاعری دا بنیادی نکتہ تے پیغام وی ایہو ہے تے خواجہ غلام فریدؒ دی شاعری دا بنیادی نکتہ وی ایہو ہے۔ علامہ فرمیندے ہِن:

صدقِ خلیل بھی ہے عشق صبر حسین بھی ہے عشق

معرکہ وجود میں بدرو حنین بھی ہے عشق

عشق سے پیدا نوائے زندگی میں زیرو بم

عشق سے مٹی کی تصویروں میں سوزِ و مبدم

عشق کے مضراب سے نغمہ تارِ حیات

عشق ہے نورِ حیات عشق ہے نارِ حیات

مندرجہ بالا اشعار وچ علامہ دے نظریۂ عشق تے روشنی پوندی ہے ۔ اُنہاندا عشق بندگی دے اظہار ، عشقِ رسولؐ تے حیات وچ عشق دی ضرورت تے اہمیت تے مشتمل نظر آندا ہے ۔ خواجہ سئیںؒ دے نظریات وی عشق دے بارے وچ اُنہاندے کلام وچ واضح طور نظر آندے ہِن ۔ خواجہ سئیںؒ دا دِل وارداتِ عشق دا مسکن نظر آندا ہے ۔ سچی گاٖلھ تاں ایہ ہے جو عشق دی کیفیات کوں محسوس اِی کیتا ونجٖ سڳدا ہے تے احاطۂ تحریر وچ آندا ونجٖے تاں تاثیر دی او حالت نئیں راہندی جیڑھی احساس دے ذریعے ظاہر تھیندی ہے ۔ عشق دے بارے وچ خواجہ سئیںؒ فرمیندے ہِن:

قسم خدا دی قسم نبی دی

عشق ہے چیز لذیذ عجیب

ہک ٻئی جاہ فرمیندے ہِن:

عشق ہے ہادی پرم نگر دا

عشق ہے رہبر راہ فقر دا

عشقوں حاصل ہے عرفان

ہک جاہ تے ایں طرحاں وی اظہار کریندے ہِن:

عشق ہے ݙکھڑے دِل دی شادی

عشق ہے رہبر مرشد ہادی

صحرائی زندگی وچ مناظر فطرت ݙوہیں کوں متاثر اِی نئیں کریندے بلکہ شعری تصویر کشی تے وی مجبور کر ݙیندے ہِن۔

پھر چراغ لالہ سے روشن ہوئے کوہ و دمن

مجھ کو پھر نغموں پہ اُکسانے لگا مرغ چمن

پھول ہیں صحرا میں یا پریاں قطار اندر قطار

اودے اودے ، نیلے نیلے ، پیلے پیلے پیرہن

خواجہ سئیںؒ وی صحرائی مناظر توں متاثر تھئے بغیر نئیں رہ سڳدے تے اُنہاندی زبان تے بے ساختہ ایہ شعر آ ویندے ہِن:

آ چُݨوں رَل یار پیلھوں پکیاں نی وے

کئی بگڑیاں کئی ساویاں پیلیاں

کئی بھوریاں کئی پھکّڑیاں نیلیاں

کئی اودیاں گلنار کٹویاں رَتیاں نی وے

اپݨے عمل وچ صداقت دے ݙوہیں شاعر قائل ہِن تے ریاکاری دی عبادت دے خلاف ہِن ۔ݙیکھݨ آلی اَکھیں کوں عشق حقیقی دے جلوے ݙیکھݨ دی صلاحیت پیدا کرݨ دا سبق ݙیندے ہن ۔ انہاں دے کلام وچ ظاہراً ایویں محسوس تھیندا ہے جو او رِند ہِن مگر انہاں دی حیاتی وچ اساکوں کھرا پن تے ریاکاری توں دوری نظر آندی ہے۔ علامہ فرمیندے ہِن:

میں نے اقبال سے از راہِ نصیحت یہ کہا

عاملِ روزہ ہے تُو اور نہ پابندِ نماز

فرید فرمیندے ہِن:

رِیت فریدؔ دی پُٹھڑی ساری

رہندا صوم صلوٰتوں عاری

رندی مذہب ہے مشہور

ذات حقیقی دے عشق دے اشارے وافر مقدار وچ اساکوں مِلدے ہِن ۔ جیندے وچ ہر پاسے عشق حقیقی دے جلوے ݙیکھݨ دی دعوت ملِدی ہے ۔ علامہ فرمیندے ہِن:

گلزار ہست و بود نہ بیگانہ وار دیکھ

ہے دیکھنے کی چیز اسے بار بار دیکھ

فرید فرمیندے ہِن:

حسن اَزل تھیا فاش مبین

ہر ہر گھاٹی وادی ایمن

ہر ہر پتھر ہے کوہ طور

فریدؒ دی شاعری دا تاں مرکزی نکتہ اِی نظریۂ وحدت الوجود تے ہمہ اوستی مسلک دا پرچار ہے۔ خواجہ سئیںؒ عزم دی پختگی ، مزاج دے استقلال تے علم و عمل دی اعلیٰ صلاحیتاں نال وحدت الوجود دا مقدمہ پیش کیتا ہے:

رکھ تصدیق نہ تھی آوارہ

کعبہ قلبہ دیر دوارہ

مسجد مندر ہِکڑو نور

………

بݨ دِلبر شکل جہان آیا

ہر صورت عین عیان آیا

اقبالؔ دے کلام اِچ وی وحدت الوجود دے نظریے دی حمایت وچ اشعار مِلدے ہِن:

کثرت میں ہو گیا ہے وحدت کا راز مخفی

جگنو میں جو چمک ہے وہ پھول میں مہک ہے

خواجہ سئیںؒ اپݨی ہک طویل کافی وچ نظریہ تصوف دے بارے وچ روشنی سٹیندے ہن ۔ ایں کافی کوں پڑھیا ونجٖے تاں شریعت تے طریقت دے بارے وچ مکمل واقفیت تھی ویندی ہے۔

ناسوت عجب ملکوت عجب

جبروت عجب لاہوت عجب

ایں طرحاں علامہ فرمیندے ہِن:

یہ حکمت کے موتی یہ علم لاہوتی

حرم کے درد کا درماں نہیں تو کچھ بھی نہیں

شاعرِ مشرق ،خواجہ سئیںؒ تے اُنہاندے کلام دے بارے وچ فرمایا جو ’’افسوس ہے جو خواجہ سئیں دی شاعری ہک علاقے تک محدودتھی تے رہ ڳئی ہے اُنہاں دا کلام ہک گہرے مطالعے دا  محتاج ہے ۔ میکوں ایندے وچ بین الاقوامی حیثیت تے اہمیت دے عناصر نظر آندے ہِن:

ایں طرحاں مولوی صالح محمد تونسوی دے ناں ہک خط وچ علامہ اقبال مورخہ 25جولائی 1930ء کوں لکھدے ہِن’’جیڑھی قوم وچ خواجہ سلیمان تونسویؒ شاہ فضل الرحمن گنج مراد آبادی تے خواجہ فریدؒ چاچڑاں شریف والے ایں زمانے وچ پیدا تھی سڳدے ہِن ایندی روحانیت دا خزانہ اَجٖاں ختم کائنی تھیا۔

کیوں عشق کی کمی ہو اقبال نے کہا تھا

جب اپنے درمیاں ہے خواجہ فریدؒ سائیں

(اسلمؔ)

## حوالہ
فرید نامہ ، مصنف: اسلم میتلا ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان