سرائیکی ادب

سرائیکی ادب سرائیکی زبان دے ادب کوں آہدن ۔ سرائیکی زبان اپݨے اندر بہوں مِٹھڑے تیں سوہݨے الفاظاں دا ذخیرہ رکھدی ہے ۔ ایں واسطےسرائیکی زبان دا ادب وی بئی کئی زباناں کیں وسیع ہے . سرائیکی ادب دے وچ مضامین , نثر , آزاد شاعری , نظم , غزل , قصہ , کہانی مثنوی , مرثیہ , قطعات , ماہیے , ٹپے , ݙوڑھے , وار , گیت اور کافیاں شامل ہِن.جیویں سرائیکی وسیب دے لوکاں دا احساس محرومی تے مزاج دی عاجزی ساݙے کافی دوہڑے، مثنوی، گیت تے مرثیہ وچوں ابھری اے تے ایندے نال ایہہ جیہڑی پیڑاں بھری رومانیت دی فضا تخلیق کرݙتی اے.  اوہ پوری دنیا وچ مشہور اے، پر حیرت تے خوشی دی گال ایہہ ایں پیڑاں بھری رومانیت دی فضا اج دی جدید سرائیکی نثر ،افسانہ، ݙرامہ، ناول تے شاعری، غزل، جدید نظم سرائیکی وچ رَچی وسی ہوئی اے۔ سگوں مسلط اے۔

تیݙے دریا واں داپانی ساݙے کان فرات تریہہ دا ترکہ مِلک اساݙی سِک ساݙی جاگیر کے تئیس پیوں نیر۔ (ممتاز حیدر) ادھی راتیں وچ سمندریں چن بیٹری کوں ٹورے وت کوئی اپنے من دی من تے تن دے نیل ٹکورے (اشو لال فقیر) لحظہ لحظہ گم تھی ونجوں ول ول جھمری پاؤں ساݙا سبھ کجھ نال اساݙے جتھے ݙیرا لاؤں (رفعت عباس) ۔ ایویں شاکر شجاع آبادی سرائیکی ادب دی ریڑ دی ہݙی دی حثیت رکھدن۔ 

بھلا خوشیاں کہیں کوں چک پیندین کوئی خوشی ٹھکرا پتہ لگ ویندے

جے رونوݨ اپݨے وس ہوندے ایویں رو ݙکھلا پتہ لگ ویندے 

جیڑھی چیخ پکارکوں مکر آہدیں ایویں توں چا بݨا پتہ لگ ونیدے 

جیویں عمر نبھی ہے شاکر دی ہک منٹ نبھا پتہ لگ ویندے. 

## علی حیدر ملتانی
                 علی حیدر ملتانی یکم شعبان 1101ھ بمطباق 1690ء چک چوتڑہ ملتان وچ سید امین دے گھر پیداتھئے، آپ گیلانی سادات وچوں ہن۔ علی حیدر ملتان دے ہک وڈے عالم دین مولوی نور محمد کنوں علم حاصل کیتا۔ خواجہ فخرالدین دہلوی دے آپ مرید ہن، آپ ہک زاہد عابد عشخصیت دے مالک ہن۔ 14 شعبان 1199ھ 1785ء وچ آپ دا وصال تھیا۔ (2) چک چوتڑا وچ ای آپ کوں دفن کیتا گِیا۔ موضع چوتڑہ جینکوں اَج کل قاضی غالب آکھیا ویندے سندھلیا نوالی توں دریائے راوی دی طرف ترائے میل دے واقع ہے ۔
               علیحیدر ملتانی دادور سخت انتشار دا دور ہئی۔ مغلیہ حکومت دا زور ترٹ گیا ہئی۔ ہر پاسے افرا تفری پھیلی ہوئی ہئی۔پنجاب وچ سکھاں دُم مچائی ہوئی ہئی ۔ اوڈوں پٹھاناں دے حملے جاری ہن ۔ علی حیدر ملتانی تے انھاں حالات دا ڈاڈھا اثر تھیا۔ اور اپنڑے کلام وچ امراء حکمراناں اتے فوجی سرداراں تے کاوڑ نال سخت ملامت کریندن ک ہ شرم و حیا دے باعث اے زہر کھاتے مر کیوں نی ویندے، کیوں جو خزانے بھر بھر تے ایرانیاں تے خراسانیاں کوں ڈیتی آندن ۔ انہاں اشعار توں اے معلوم تھیندے کے علی حیدر ملتانی آپنڑی دھرتی نال کتنا پیار کریندے ہن، اے ہک سچے درد مند انسان دی طرح انہاں حملیاں دا انھاں کوں کس قدر ارمان ہئی۔
ب		بھی زہر نہیں جو کھا مرن کجھ شرم نہ ہندوستانیاں نوں
		کیا حیا انھاں راجیاں نوں کجھ شرم نہیں تورانیاں نوں
		بھیڑے بھر بھر ڈیون خزانے فارسیاں خراسانیاں نوں
		وچ چھاونیاں دے پانی تک بُڈ وجے لہو نہ وڈیاں پانیاں نوں		(3)
علی حیدر ملتانی زیادہ تر کلام سی حرفیاں تے مشتمل ہے ۔ اے پنج سی حرفیاں علی حیدر ملتانی دے افکار تے فن دیاں سو کھڑیاں ہن۔ خود علی حیدر ملتانی  کوں اِنھاں سی حرفیاں تے مان ہئی۔
		پن سی حرفیاں حیدر آکھیاں پنجے گنج معانی دے نے
		وانگ حروف مقطعہ دے اے رازی رموز نہانی دے نے
		جاہلاں نو اِتھے بار نہیں اے سر حقائق دانی دے نے
		اے کھجیاں رمزاں عشقے والیاں معنی حرف معانی دے نے		(4)
   	  علی حیدر ملتانی اپنے کلام وچ وسیبی ورتا وے کوں وی جا ہ ڈتی۔ کھیر ولوڑن ، لسی وچوں مکھن کڈھن دا ذکر ملدے ۔ اینوں مینڈیاں ، گُندھواون، کنیں وچ سونے دیاں والیاں پانون تے سرغ رنگ دے چولیاں دے حوالے ملدن، ہک پاسے تاں علی حدر ملتانی کلام اچ صوفیانہ خیالات و افقار دی جھلک ملدی اے ڈوجھے پاسے انہاں دے کلام وچ جیندے جاگدے ساہ گھندے وسیبی کردار ٹر دے پھردے نظر آندن۔
		م میں تاں صدقہ اکھیں متوالیاں دا		مڑ بھال وے دلبرا واسطہ ای
		صدقہ زلفاں پریشاں کالیاں دا			ویکھ حال وے دلبرا واسطہ ای		
		بھلا صدقہ سونے دیاں والیاں دا		سُن گال وے دلبرا واسطہ ای
		میں صدقہ گلاں آپ والیاں دا 			غم ٹال وے دلبرا واسطہ ای
		تفصیراں حیدر والیاں دا			نامہ ڈال وے دلبرا واسطہ ای		(5)
علی حیدر ملتانی تصوف دے مشکل مسئلیاں کوں دیہات دے سدھے سادھے حوالیاں نال آسان بنا تے اپنے کلام وچ پیشں کریندن۔ تصوف دے مضامین کوں ایں وسیبی رنگ وچ پیش کَرن دا انداز انھاں کول بالکل نویکلا ہے۔
		الف اُٹھ سوانی تے گھت مند ھانی ویہلا پچھلی رات دا ای
		اُتوں ہوئی دھمی ڈہی نہ جمی ررکناں دی کسے بھاگ دا ای
		جُٹ نہ ٹُٹے ڈُودھ نہ پُھٹے ویہلا وقت برات دا ای
		جیوں ڈُودھ ڈہی وت مکھن دے حیدر تیوں فرق نہ رب دی ذات دا ای (6)
	علی حیدر ملتانی ہک پکے عاشق رسولؐ ہن ۔ آپ دے کلام وچ ایں عشق دیاں موجاں مریندیاں ہوئیاں ڈسدن۔ حضور پاکؐ دے معراج تے تشریف گھن ونجن دا بیان کتنے سُوہنڑپ نال کیتے۔
		ح، حوراں ویکھ جمال سجن دا سنگدیاں سنگدیاں سنگ گِیاں 
		ہکو نظارا برائے خدا دے منگدیاں منگدیاں منگ گِیاں	
		چوٹی نوں مکھن تے پیراں نوں مہندی رنگدیاں رنگدیاں رنگ گِیاں
		اے زلفاں دا شمس دے حیدر ِڈنگدیاں ِڈنگدیاں ڈنگ گیاں		(7)
	علی حیدر ملتانی عشقِ حقیقی کو اپنا رہنما تے رہبر جانڑدن۔۔
		م۔ مزہب کی پچھتائیں قاضیا دے میڈا رانجھن رکن ایمان دا اے
		عشق امام نماز محبت مُرلی حرف قرآن دا اے
		سبھ وقت رکوع سجود وچ راہندے ایہہ سجدہ تے رب رحمان دا اے 
		علی حید رہیر رانجھے دی آہی اینوں کوڑا وہم جہان دا اے		(8)
	سئیں علی حیدر پنج سی حرفیاں،نظماں ،متفرق اشعار ،ڈوہڑیاں دے علاوہ ہِیر دے اوندی ماء دی جدائی دے سوالی ڈوہڑیاں دے انداز وچ ہیر دا قصہ وی لکھئے اینکوں ڈیکھو:
		کلام مادر:
		قسمت میری قدوں پچھاتیا عادت پئی بھلیری دھی
		اَج تونیں اساں توڑ نبھائی جو کچھ تیری خواہش دھی
		اجے ہے ویہلا ہوش سنبھالیں کوئی مت چنگیری دھی
		حیدر بھا بُجھاوے تھوڑی مچی نہ بھڑک ودھیری دھی
		کلام دختر :	
		بھڑکی بھابرہوں دی دل وچ ہر دم کرے اشارہ ما
		پائیں پانی مچن النبے پیش نہ جاندا چارہ ما
		دیکھ امانت فابین اَن یحملنہا پھڑیااساں کنارہ ما
		"انہُ کَانَ ظُلُوما" حیدر بھار چکیا مر بھارہ ما		(9)

## حوالے
رابعہ نورین
F25BSIRK7M02002
BS ADP SIRAIKI