open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
قلعہ الموت تے حسن بن صباح دا قبضہ

بحیرہ قزوین دے قریب قلعہ الموت واقع ہے۔ اس مقام دے آس پاس رہݨ والیاں نال حسن بن صباح نے دوستی کر گھدی تے انہاں تے اپݨے زہد و تقویٰ دا اثر سٹیا۔ آکھا ویندے کہ اے ہمیشہ ہک کمبل ولہیٹ کے رہندا ہئی تے بہت سادہ زندگی بسر کریندا ہئی۔ اتھوں دے اکثر لوگ اوں دے پیرو تھی ڳئے ہن۔ ایں قلعے دا مالک ہک سادہ لوح علوی ہئی تے ہمیشہ حسن بن صباح  دے کول ٻیٹھا رہندا ہئی تے اوندے توں برکت حاصل کریندا ہئی۔
## قبضہ
جݙݨ حسن بن صباح اردگرد اپݨا اثر و رسوخ مستحکم کرچکا تاں علوی دے کول قلعہ الموت ڳیا تے اوں کوں آکھا کہ توں قلعے وچوں نکل ونڄ۔ علوی مسکرایا تے اینکوں دل لڳی سمجھا۔ حسن نے اپݨے چند پیرؤاں کوں حکم ݙتا کہ علوی کوں قلعے توں کݙھ ݙیو. انہاں نے اوں دے حکم دی تعمیل کیتی تے کچھ مال ݙے کے اونکوں قلعے وچوں کڈھ ݙتا۔ ہݨ قلعے تے حسن دا قبضہ تھی ڳیا۔ الموت کوں مرکز بݨا کے حسن بن صباح نے اسماعیلی دعوت دی تنظیم نو کیتی تے اوں دی تبلیغ شروع کر ݙتی۔ دعوت دا اوہو نظام قائم کیتا جیہڑا مصر وچ رائج ہئی۔ صرف چند حدود (ارکان) مثلاً رفیق، لاحق تے فدائی دا اضافہ کیتا ۔
## حوالے
لارڈ برکلے ولوں رائے احمد کھرل دے اہل خانہ دی یرغمالی

لارڈ برکلے نے ہک چال چلی تے رائے صاحب دے اہل خانہ کوں یرغمال بݨا کے گوگیرہ گھن گیا، ایہ اطلاع ملݨ تے رائے صاحب نے گرفتاری ݙے ݙتی لیکن وٹواں تے دیگر قوماں دے احتجاج نال عام سماج وچ وی شورش بلند تھیوݨا شروع تھی گئی، ڈر ہئی کہ بغاوت ہک نواں رخ اختیار کر ویسی تے ڳال گلی محلیاں تک ودھ ویسی اس واسطے رائے صاحب کوں رہا کر ݙتا گیا، رہائی دے بعد رائے صاحب تے انہاں دے مجاہدین نے کمالیہ، چیچہ وطنی تے ساہیوال تک دا سارا علاقہ گوریلا کاروائیاں نال ترے مہینے تک متاثر کیتی رکھا، ول ہک فیصلہ کن جنگ دا منصوبہ ترتیب ݙتا۔
## حوالے
رائے احمد خان کھرل کوں کارل مارکس دا خراج تحسین

کارل مارکس برصغیر وچ برطانیہ دی پالیسیاں تے نظام تے امریکی اخبار “نیویارک ڈیلی ٹریبیون” وچ مسلسل مضامین لکھدا پیا ہئی جیہڑے مارکسزم دے نیٹ آرکائیو تے وی موجود ہن، مارکس 1857ء دی جنگ آزادی تے وی نظر رکھے ہوئے ہئی، رائے صاحب دی اس جدوجہد کوں مارکس وی نظر انداز نہ کر سڳا، اس اپݨے ہک مضمون وچ لکھا کہ “پنجاب وچ انگریزاں کیتے مجاہدین دی طرفوں ہک نویں مشکل کھڑی تھی گئی ہے جس نال پچھلے اٹھ ݙینہاں توں ملتان توں لاہور تک آمدورفت دا راستہ بند تھی ڳئے تے انہاں لوگاں نے انگریز دے سارے رابطے ختم کر ݙتے ہن جیہڑے انگریزاں کیتے سخت تشویش دا باعث بݨ چکے ہن”۔
## حوالے
حسن بن صباح دی مصر روانگی

ماہ رمضان 464 ہجری وچ ابن عطاش جس دے بحر (یعنی علاقہ تبلیغ) وچ اصفہان تے آذر بائیجان ہن، رے پہنچا تے اسمٰعیلی دعوت وچ ابن صباح دی شرکت قبول کریندے ہوئے اونکوں مصر ونجݨ دا حکم ݙتا۔ ایں بناء تے 467 ہجری وچ او اصفہان پہنچا۔ جتھاں ݙو سال ابن عطاش دی نیابت کرݨ دے بعد آذر بائیجان تے دمشق توں تھیندا ہویا 471 ہجری وچ مصر پہنچا۔

ݙوجھا سبب اوں دے مصر ونجݨ دا اے بیان کیتا ویندا ہے کہ ابو مسلم نے، جیہڑا شہر رے دا والی تے نظام المک دا داماد ہئی، اوندے تے الزام لایا کہ او مصر دے اسمٰعیلی داعیاں نال ملدا رہندے۔ بہر حال جݙݨ او مصر پہنچا تاں مصر دے داعی الدعاۃ تے ݙوجھے مشہور لوگاں نے بہت ہی اعزاز نال اس دا استقبال کیتا۔ فاطمی خلیفہ مستنصر نے وی اینکوں بہت کچھ انعام و اکرام ݙتا۔ مگر اینکوں بذات خود خلیفہ نال ملݨ دی اجازت نہ ہئی ۔

## حوالے
رائے احمد خان کھرل تے رنجیت سنگھ دی دوستی

مہاراجہ رنجیت سنگھ ملتان دا دورہ کر کے واپس لاہور ویندا پیا ہئی تاں اوں نے سیّدوالہ وچ وی ہک پڑاؤ سٹا تاکہ وسطی علاقے دے عمائدین نال وی ہک ملاقات کیتی ونجے، رنجیت سنگھ نے عمائدین تے ہک طائرانہ نظر سٹی تاں سڄی طرف کھڑے سردار تے ونج کے اس دی نظراں ٹھہر گئیں، مہاراجہ سب دے بارے وچ پوچھدا ویندا ہئی، ایہ کون ہے، اوہ کون ہے تے معتمد اونکوں سب دا تعارف ݙیندا ویندا ہئی ، ول پچھا ایہ جوان کون ہے؟ اس دے بارے وچ زرا تفصیل نال بیان کرو، معتمد نے ݙسیا کہ ایہ اس علاقے دے حاکم تے اس پرگنہ دے والی صالح خان کھرل دا بھتریجا، رائے احمد خان کھرل ہے۔

رائے صاحب دے آبا ؤ اجداد سیاسی طور تے مغل سلطنت دے نال وابستہ ہن، گوگیرہ دی جاگیر انہاں کوں اورنگزیب عالمگیر نے الاٹ کیتی ہئی، گزشتہ ݙیڈھ صدی توں او اس علاقے دے رئیس تے سردار ہن، رنجیت سنگھ کوں خطہ پنجاب وچ زیادہ مزاحمت دا سامݨا اس واسطے نہ ہئی کہ اس دے پیش رو درانیاں دے دور توں اہل پنجاب بالخصوص اہل لاہور بہت تنگ ہن، رنجیت سنگھ اݨ پڑھ ہووݨ دے باوجود بہت معاملہ فہم انسان ہئی، اس تلوار نال وی کم کڈھا لیکن بیشتر جگہ اوں نے بات چیت، خوش اخلاقی تے دوستانہ طرز عمل نال فتح پاتی ہئی، ماضی وچ رائے صاحب دے خاندان دی سکھاں نال وی کجھ جھڑپاں تھیاں ہن تاہم رنجیت سنگھ دی ایہ بیٹھک اس حال وچ برخواست تھئی کہ اس مجلس وچ اوں نے رائے احمد خان کھرل کوں اپݨی سیاسی حکمت عملی دے تحت اپݨا پگڑی بدل بھرا بݨا گھدا ہئی، ایہ تعلق زبانی جمع خرچ نہ رہا بلکہ مہاراجہ نے ایں تعلق کوں خوب اچھی طرح نال نبھایا ہئی، سکھا شاہی دور دے مقامی اہلکار وی اپݨی نوکریاں بچاوݨ کیتے، زمین جائداد، مال مویشی تے لڑائی بھڑائی دے معاملات وچ رائے صاحب دا عمل دخل تے فیصلہ منیندے ہن۔
## حوالے
آئین پاکستان 73ء دا پس منظر

مارشل لا دے اٹھݨ دے بعد نویں حکومت کیتے سب توں زیادہ اہم کماں وچوں ہک، نویں آئین دا مسودہ تیار کرݨا ہئی۔1971ء وچ مشرقی پاکستان دی علیحدگی دے بعد 1972ء کوں 1970ء دے انتخابات دی بنیاد تے اسمبلی بݨائی ڳئی۔ ہک کمیٹی مختلف سیاسی جماعتاں دے کراس سیکشن نال قائم کیتی ڳئی۔ اوں کمیٹی دا مقصد ملک وچ ہک آئین بݨاوݨا ہئی جیندے تے تمام سیاسی پارٹیاں متفق ہوون۔ کمیٹی دے اندر ہک اختلاف ایہ ہئی کہ آیا کہ ملک وچ پارلیمانی اقتدار دا نظام ہووݨا چاہیدا اے یا صدارتی نظام۔ اس دے علاوہ صوبائی خود مختاری دے معاملے تے مختلف خیالات ہن۔ اٹھ مہینے آئینی کمیٹی نے اپݨی رپورٹ تیار کرݨ وچ صرف کیتے، بالآخر 10 اپریل 1973ء کوں اس کمیٹی نے آئین دے متعلق اپݨی رپورٹ پیش کیتی۔ وفاقی اسمبلی وچ اکثریت یعنی 135 مثبت ووٹاں دے ساتھ اونکوں منظور کر گھدا ڳیا تے 14 اگست 1973ء کوں ایہ آئین پاکستان وچ نافذ کر ݙتا ڳیا۔
## حوالے
ابنِ کثیر دے علمی خدمات

امام ابن کثیر کوں علم حدیث دے علاوہ فقہ، تفسیر، تاریخ تے عربیت وچ وی کمال حاصل ہئی، چنانچہ علامہ ابن العماد حنبلی، ابن حبیب توں ناقل ہن۔ انتھت الیہ ریاستہ العلم فی التاریخ و الحدیث والتفسیر(انہاں تے تاریخ، حدیث تے تفسیر وچ ریاست علمی ختم تھی گئی۔ درس وافتاء، ذکر الٰہی شگفتہ مزاجی :۔ حافظ ابن کثیر دی تمام عمر درس و افتاء تے تصنیف و تالیف وچ بسر تھئی۔ حافظ ذہبی دی وفات دے بعد مدرسہ ام صالح تے مدرسہ تنکریہ (جیہڑے اس زمانہ وچ علم حدیث دے مشہور مدرسے ہن )وچ آپ شیخ الحدیث دے عہدہ تے فائز رہے، وݙے ذاکر شاغل ہن، چنانچہ ابن حبیب نے آپ دے متعلق لکھا کہ امام ذی التسبیح والتھلیل نے طبیعت بڑی شگفتہ پاتی ہئی۔
## حوالے
ابنِ بطوطہ دا ہک واقعہ

ابنِ بطوطہ لکھدے کہ:

"جیہرلے اساں شہرِ صَنُوب وچ داخل تھئے تاں اتھوں دے لوگاں نے ݙٹھا کہ اساں ہتھ ٻدھ کے نماز نی پڑھدے۔ اتھوں دے لوگ حنفی المذہب ہن تے مذہبِ امام مالک تے اُس دی نماز توں واقف نی تے نی ڄاݨدے کہ مالکی مذہب وچ وی بہتر ایہو ہے کہ نماز دے دوران ہتھاں کوں ݙوہاں جانب تلے لٹکا ݙتا ونجے۔ اُنہاں وچوں بعض افراد ݙیکھ چکے ہن کہ حجاز و عراق دے روافض ہتھ ٻدھ کے نماز نی پڑھدے، لہٰذا اُنہاں نے ساݙے تے رافضی ہووݨ دی تہمت لائی۔ اُنہاں نے ساݙے کولوں ایں بارے وچ پوچھا۔ سو اساں ݙسا کہ اساں مذہبِ مالکی دے پیرو ہیں لیکن اوہ قائل نہ تھئے تے بدگمانی اُنہاں دے دل وچ پیہہ ڳئی، تݙاں تک کہ نائبِ سلطان نے ساݙے کیتے ہک خرگوش بھیڄا تے ہک خادم کوں مأمور کر ݙتا کہ اوہ ساݙے تے توجہ رکھے تے ݙیکھے کہ اساں اُس دے نال کیا کریندے ہیں۔ سو اساں اُونکوں کوہہ کے پکایا تے کھا گھدا۔ خادم، نائبِ سلطان دی جانب ول ڳیا تے اونکوں اِس وہاݨی دی خبر ݙتی۔ سو اوں ݙینہہ اساں اِس تہمت توں چھٹل تھئے تے بعد وچ اُنہاں نے ساݙے کیتے ہک ضیافت بھیڄی، کیونکہ روافض خرگوش نی کھاندے۔"
## حوالے
پاکستانی آئین دے شقاں

*پاکستان وچ پارلیمانی نظام حکومت ہوسی، وزیر اعظم حکومت دا سربراہ ہوسی تے اونکوں اکثریتی جماعت منتخب کریسی۔
*اسلام پاکستان دا سرکاری مذہب ہے تے صدر تے وزیر اعظم دا مسلمان ہووݨ ضروری ہے۔
*پاکستان دا ناں اسلامی جمہوریہ پاکستان ہے۔
*آئین وچ ترمیم کیتے ایوان زیریں وچ ݙو تہائی تے ایوان بالا وچ بھاری اکثریت ہووݨ ضروری ہے۔
*اردو پاکستان دی قومی زبان ہے۔
*عوام کوں مواقع ݙتے ویسن کہ اوہ اپݨی زندگیاں قرآن وسنت دے مطابق بسر کرن۔
*عدلیہ آزاد ہوسی۔ عدلیہ دی آزادی دی ضمانت ݙتی ویندی ہے۔
*قرآن مجید دی اغلاط توں پاک طباعت کیتے خصوصی انتظامات کیتے ویسن ۔
*عصمت فروشی، جؤا، سود تے فحش لٹریچر تے پابندی عائد کیتی ویسی۔
*عربی زبان کوں فروغ ݙتا ویسی،  طلبہ وطالبات دی اٹھویں جماعت تک عربی دی تعلیم لازمی قرار ݙتی ڳئی۔
*آئین دی رو نال مسلمان توں مراد اوہ شخص ہے جیہڑو اللہ کوں ہک منے، آسمانی کتاباں تے ایمان گھناوے، فرشتیاں، یوم آخرت تے انبیائے کرام تے ایمان رکھے تے حضورِ اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم کوں اللہ دا آخری نبی تسلیم کرے۔ جیہڑا شخص ختم نبوت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دا منکر ہوسی اوہ دائرہ اسلام توں خارج تصور کیتا ویسی۔

## حوالے
ابنِ جبیر دی سیاحت

محمد ابن جبیر دُنیا دے اُنہاں چند سیاحاں دی صفِ اوّل وچ نظر آندے ہن جنہاں نے اپݨی سیاحت وچ ہک دُنیا کوں شامل کر گھدا ۔ ایہ سفرنامہ کم و بیش اٹھ سو سال پہلے دا ہے۔ ابن جبیر دا تعلق غرناطہ (اندلس) نال ہئی۔ ایہ دراصل انہاں دا سفرنامہ حج ہے جیہڑا انہاں نے ذی الحج 578ھ وچ شروع کیتا تے صقلیہ، شام، مصر، فلسطین، عراق، لبنان تے حجاز مقدس دے مکمل احوال و آثار تے مشاہدات کوں سمیٹدے ہوئے محرم 581ھ غرناطہ واپس پہنچݨ تے مکمل کیتا۔ اس سفرنامے دی اہمیت ایہ وی ہے کہ ایہ ݙوجھی صلیبی جنگاں دے زمانے دی مستند تاریخی دستاویز ہے۔

ابن جبیر جتھاں جتھاں وی ڳئے، انہاں نے اتھوں دے سیاسی، سماجی تے اقتصادی حالات دے نال نال لوگاں دے مذہبی عقائد و نظریات تے رُسوم و رواج تک تفصیل نال بیان کر ݙتے ہن۔ مزید برآں جس انداز و اسلوب وچ ایہ سفرنامہ لکھا گیا ہے، اس توں پہلے اس دی کوئی نظیر نی ملدی۔ اتھاں تک کہ ابن بطوطہ جیہے سیّاحِ عالم نے اپݨے شہرہ آفاق سفرنامے وچ متعدد جگہاں تے ’’سفرنامہ ابن جبیر‘‘ کوں بطور حوالہ پیش کیتا ہے۔ ایہ سفرنامہ چونکہ فصیح عربی زبان وچ ہئی۔ اس دے متعدد قلمی نسخے دُنیا دے مختلف کتب خانیاں وچ موجود ہن تے تقریباً تمام ترقی یافتہ زباناں وچ اس دے تراجم تھی چکے ہن.

انہاں نے غرناطہ دے حاکم دے آکھݨ تے حج دی خدمت کیتے بحری رستے توں سفر اختیار کیتا تے جبل طارق توں تھیندے ہوئے اسکندریہ پہنچے. انہاں نے اس بحری سفر دے دوران جنوبی افریقہ وچ اس مسلمان گھراݨے کوں وی ݙٹھا جس دی عورتاں تے ٻالاں کوں بطور غلام فروخت کر ݙتا گیا. انہاں نے سسلی دے ساحل تے اپݨے بحری جہاز دے شدید سمندری طوفان وچ گِھر ونجݨ دا وی تزکرہ کیتا. اوہ مصر دے سلطان صلاح الدین بن یوسف دا تذکرہ وی کریندے ہن. قاہرہ وچ مدرسیاں دی کثرت توں اوہ کافی متاثر نظر آندے ہن. ابن جبیر نے مکہ، مدینہ، دمشق تے باقی شام دی وی سیاحت کیتی.
## حوالے
اسرار پبلی کیشنز

ناول بھیانک آدمی کوں ماہانہ جاسوسی دنیا نے نومبر 1955ء وچ کراچی دے نال نال "الہ آباد" توں بیک وقت شائع کیتا ہئی۔ اکتوبر 1957ء وچ ابن صفی نے اسرار پبلیکیشنز دے ناں نال ہک ادارہ قائم کیتا جس دے تحت جاسوسی دنیا دا پہلا ناول ٹھنڈی آگ شائع تھیا۔ 1958ء وچ ابن صفی، لالو کھیت توں کراچی دے علاقے ناظم آباد منتقل تھی گئے۔ جنوری 1959ء وچ ابن صفی اسرار پبلیکیشنز کوں فردوس کالونی منتقل کر چکے ہن تے ایویں انہاں کوں اپݨی تخلیقات کوں پروان چڑھاوݨ کیتے ہک آرام دہ ماحول میسر آ گیا۔ ناظم آباد دی رہائش گاہ وچ اوہ 1980ء وچ اپݨے انتقال تک مقیم رہے۔

ابن صفی دے بقول، انہاں دے صرف اٹھ ناولاں دے مرکزی خیال کہیں ٻیاں توں مستعار گھدے ہن باقی دے 245 ناول مکمل طور تے انہاں دے اپݨے ہن۔
## حوالے
ابنِ صفی دے ادبی خدمات

سن 1948ء وچ عباس حسینی نے ماہنامہ نکہت دا آغاز کیتا۔ شعبہ نثر دے نگران ابن سعید (پروفیسر مجاور حسین رضوی) ہن جبکہ ابن صفی شعبہ شاعری دے نگران مقرر تھئے۔ رفتہ رفتہ اوہ مختلف قلمی ناواں توں طنز و مزاح تے مختصر کہانیاں لکھݨ لگے۔ انہاں قلمی ناواں وچ طغرل فرغان تے سنکی سولجر جیہے اچھوتے ناں شامل ہن۔ سن 1948ء وچ نکہت وچ انہاں دی پہلی کہانی فرار شائع تھئی۔

1951ء دے اواخر وچ بے تکلف دوستاں دی محفل وچ کہیں نے آکھا ہئی کہ اردو وچ صرف فحش نگاری ہی مقبولیت حاصل کر سڳدی ہے۔ ابن صفی نے اس ڳال توں اختلاف کیتا تے آکھا کہ کہیں وی لکھݨ والے نے فحش نگاری دے اس سیلاب کوں اپݨی تحریر دے ذریعے روکݨ دی کوشش ہی نی کیتی۔ اس تے دوستاں دا موقف ہئی کہ جب تک بازار وچ اس دا متبادل دستیاب نہ ہوسی، لوگ ایہو کجھ پڑھدے رہسن ۔ ایہو اوہ تاریخ ساز لمحہ ہئی جیہرلے ابن صفی نے ایسا ادب تخلیق کرݨ دی ٹھانی کہ بہت جلد لکھاں پڑھن والیاں دی توجہ دا مرکز بݨ ڳئے۔ عباس حسینی دے مشورے نال اس دا ناںجاسوسى دنيا قرار پایا تے ابن صفی دے قلمی ناں توں انسپکٹر فریدی تے سارجنٹ حمید دے کرداراں تے مشتمل سلسلے دا آغاز تھیا جس دا پہلا ناول دلیر مجرم مارچ 1952ء وچ شائع تھیا۔
## حوالے
ابنِ صفی دا پی ٹی وی نال اختلاف

1977ء وچ انہاں دے ہک ناول ڈاکٹر دعاگو کوں پاکستان ٹیلی ویژن نے ٹیلی فلم دی حیثیت نال پکچرائز کیتا ہئی۔ مشہور اداکار قوی خان نے اس وچ عمران دا کردار ادا کیتا ہئی۔ لیکن کجھ سیاسی الجھناں دی وجہ توں ناظرین ایہ ٹیلی فلم ݙیکھݨ توں محروم رہے۔ روزنامہ جنگ نے اپݨی 18، اکتوبر 1979ء دی اشاعت وچ ایہ خبر شائع کیتی۔ "ایہ جملہ ول ول سݨن وچ آندا ہے کہ فلاں فلاں مصنف کوں بعید نما نے بلیک لسٹ کر ݙتا، لیکن کہیں مصنف نے بعید نما کوں بلیک لسٹ کر ݙتا ہووے ایہ عجیب ڳال ہے۔ ابن صفی دا آکھݨ ہے کہ اوہ اس وقت تک بعید نما دے کہیں پروگرام وچ حصہ نہ گھنسن جے تک ایہ نہ ݙسا ونجے کہ انہاں دے ناول ڈاکٹر دعاگو کوں ٹیلی کاسٹ کیوں نی کیتا گیا؟"
## حوالے
ابنِ ماجہ دے علمی خدمات

امام ابن ماجہ نے ترے اہم کتاباں لکھن:
# پہلی سنن ابن ماجہ ہے۔ ایہ ابن ماجہ دا سب توں وݙا علمی و تصنیفی تے دینی کارنامہ ہے، موجود کتب حدیث وچ ایہ ہک اہم تے متداول کتاب تصور کیتی ویندی ہے۔
# ݙوجھی تصنیف تفسیر القرآن ہے۔ علامہ ابن کثیر اس دے بارے وچ آہدے ہن کہ ایہ ابن ماجہ دی ہک ضخیم و جامع تفسیر ہے۔ علامہ سیوطی نے دور صحابہ تے دور تابعین دے بعد دی تفاسیر دا ذکر کرݨ دے بعد تفسیر ابن جریر دے نال اس دا ذکر کیتا ہے۔ بہرحال، ایہ ہݨ ناپید ہے۔
# امام ابن ماجہ دی تریجھی تصنیف تاریخ قزوین دی ہک کتاب ہے، لیکن افسوس دے نال آکھݨا پوندا ہے کہ ایہ وی میسر نی ۔
## حوالے
وسیب دے کرکٹرز نال ناانصافی

سرائیکی وسیب پہلے ڈینھ تو ترقیاتی حوالے نال نظر انداز کیتا ڳئے۔ اگر اساں کرکٹ دے حوالے نال ڈیکھوں تاں خیبرپختونخواہ، پنجاب اتے سندھ دے کھلاڑئیں کوں یکہ موقع ملدا پئے مگر بلوچستان اتے اساڈے وسیب کوں ایہو جیھے مواقع نی مل سڳئے۔
ایں ویلے پاکستان سپر لیگ دنیا وچ ہک برانڈ بݨ چکے جئیں وچ ملتان سلطان کوں شامل کر تے ساڈے وسیب کو نمائندگی ڈیتی گئی جئیں دا سہرا سئیں علی خان ترین کوں ویندے۔ پی ایس ایل وچ نمائندگی ملݨ توں بعد دنیا کو وی پتہ لگے کہ وسیب دے کرکٹرز وی باصلاحیت ھن تے انہاں وچ وی انٹرنیشنل لیول دی کرکٹ کھیڈݨ دی بھرپور صلاحیت ھ۔
پاکستان کرکٹ بورڈ کوں چہیدے کے اساڈے نوجواناں کوں وی پورا پورا موقع ڈتا ونجے۔ وسیب وچ کرکٹ اکیڈمیاں بݨایاں ونجن اتے دھرتی دے بالیں کوں کرکٹ سکالرشپ اتے سپانسر ڈیتے ونجن۔
دیرہ اسماعیل خان دے شاعر

دیرہ اسماعیل خان منڈھ لا کنوں ادب تے فنونِ لطیفہ دی ہریالی زمین رہی ہے، ہر دور اچ ۔سرائیکی دے مہاندرے لکھاری اپنڑی اپنڑی لکھت دی وجہ توں ۔سرائیکی وسیب اچ اپنڑی سنجانڑ بنڑیندے رہے۔

## دیرہ اسماعیل خان دے مقدمین  شاعر (1800 توں 1900 تک)

* سرائیکی شاعر تے عظیم مرثیہ نگار شاعرحضرت مولانا محمود مولائی 
* سرائیکی شاعر تے عظیم مرثیہ نگارحضرت مولانا میاں بخشن فدوی 
* سرائیکی شاعر تے عظیم مرثیہ نگارحضرت سید زمان شیرازی 
* سرائیکی شاعر تے عظیم مرثیہ نگارحضرت ذوالفقار شیرازی 

## دیرہ اسماعیل خان دے مرحوم شاعر تے لکھاری (1900 توں 2021تک)

* مولانا خدا بخش مولاءی
* عبدالکریم صابر
* مولانا محسن علی عمرانی
* عبدالمجید نازک 
* عطاءاللہ خان عطاء
* سردار کوکب خان سرحدی
* باقی احمد پوری
* سید ڄمیر جذبی
* پروفیسر نزیر اشک
* مختار ثاقی 
* پروفیسر غفار بابر
* نسیم شاہجہان پوری
* امیر پیلی بھیتی
* ظالب حسین اشرف
* الطاف صفدر
* نصیر سرمد ساءروی
* سعید احمد اختر
* ڈاکٹر اقبال سید 
* الہی بخش سوداءی
* غلام فقیر
* شاہ نواز فخری
* ابراہیم ذوق
* فتح التمش سلیمانی
* صابر سلیمانی
* فخر سلیمانی
* خدا بخش نازش
* بہرام ساحل 
* ادریس اعظمی
* صادق حسین جراءت 
* شہزادہ فڄل داد خان
* ظفر مرزا
* مولا داد خان بلوچ 
* سعید احمد اختر
* گلزار بدر
* ڈاکٹر عبدالرحیم خان

## دیرہ اسماعیل خان دے موجودہ شعراء تے لکھاری

* عبداللہ خان یزدانی
* تسلیم فیروز
* سلطان مجاہد
* سعید اختر سیال
* پروفیسر شہاب صفدر
* طاہر شیرازی
* خورشید احمد ربانی
* ڈاکٹر اخلاق احمد
* پروفیسر محمد علی 
* مظہر تابش
* ابرار حسین عقیل 
* منیر احمد فردوس
* ثناء اللہ شمیم
* مخمور قلندری
* جمشید ناصر
* حبیب موہانہ
* حفیظ اللہ گیلانی
* ارشاد شاہ 
* موسی کلیم دوتانی
* قیس رضا
* سید عون رضا 
* دارین علی عمرانی
* خوشحال ناظر
* علی میمن
* رضوان عالم 
* باقر نیازی
* شانی خان دامانی
* عبادت حسین
* مڄاہد خان تاثیر
* شیخ امر علی
* وجاہت علی عمرانی
* گلزار احمد خان
* ابوالمعظم ترابی
* عنایت عادل
تاریخ

تاریخ انسانی ماضی دے واقعات ، تجربات تے تبدیلیاں دا ریکارڈ ہے ۔ ایہ نہ صرف ماضی دیاں کہاݨیاں دا مجموعہ ہے بھل انساناں دے وس وسیب ، تہذیباں دے عروج و زوال ، جنگاں ، امن ، معاشی اتار چڑھاؤ تے ثقافتی ارتقاء دا وی عکس ہوندی ہے ۔ تاریخ دا مطالعہ اساطیر ، تحریری دستاویزات ، آثار قدیمہ تے زبانی روایتاں دے ذریعے کیتا ویندا ہے ۔ 

## تاریخ دے معنی
لفظ "تاریخ" عربی زبان دے لفظ "ارخ" یا "تاريخ" توں نکھتھا ہے ، جیندا مطلب ہے "وقت دا تعین کرݨا" ۔ فارسی تے اردو وچ ایہ لفظ ماضی دے واقعات دے ریکارڈ کیتے ورتیا ویندا ہے ۔ سرائیکی وچ تاریخ کوں "تاریخ" "پچھوکڑ یا "ویہاݨا ویلھا" وی آکھیا ویندا ہے ۔ ٻئے وی کئی سارے تمثیلی الفاظ موجود ہے۔ 

## تاریخ دے ذرائع

### تاریخ دے بنیادی ذرائع وچ شامل ہن:

* تحریری دستاویزات: پراݨے خط ، سرکاری ریکارڈ ، سفرنامے وغیرہ ۔
* آثار قدیمہ: قدیم عمارتاں ، سکے ، مٹی دے برتن ، ہتھیار وغیرہ ۔
* زبانی روایتاں: لوک قصے ، لوک گیت ، قصے ، کہانیاں ۔
* الیکٹرانک ریکارڈ: جدید دور وچ ڈیجیٹل ذرائع وی تاریخ دا حصہ بݨ ڳئین ۔

## تاریخ دی اہمیت
تاریخ انساناں کوں ماضی دیاں غلطیاں توں سبق سکھاوݨ ، تہذیبی ورثے دا تحفظ کرݨ تے مستقبل دی بہتر منصوبہ بندی کیتے رہنمائی فراہم کریندی ہے ۔ جیویں جو: 

* قوماں اپݨی سنڄاݨ تے ثقافت کوں تاریخ دے ذریعے محفوظ رکھیندین ۔
* سیاسی اڳواݨ ماضی دے تجربات توں فائدہ چا تے فیصلے کریندن ۔
* سماجی تبدیلیاں دا مطالعہ تاریخ دے بغیر ناممکن ہے ۔

## تاریخ دے مختلف نظریات
کجھ مورخین دا خیال ہے جو تاریخ "حقیقت دا عکس" ہے ، جݙاں جو ݙوجھے اینکوں "فاتحین دی کہانی" سمجھدین ، کیوں جو زیادہ تر تاریخ فاتح قوماں دے نقطہ نظر توں لکھی ویندی ہے ۔ مارکسسٹ مورخین دے مطابق ، تاریخ "طبقاتی کشمکش" دا نتیجہ ہے ، جݙاں جو جدید مورخین اینکوں "انسانی ارتقاء دا تسلسل" قرار ݙیندن ۔ 

## سرائیکی وسوں دی تاریخ
سرائیکی وسیب دی تاریخ قدیم تہذیباں (موئنجو دڑو ، ہڑپہ) توں گھن تے اسلامی دور (ملتان دی سلطنت) تے برطانوی راڄ تک پھیلی ہوئی ہے ۔ سرائیکی زبان ، ثقافت تے روایتاں دا ایں خطے دی تاریخی وراثت نال  گہرا تعلق ہے ۔ 

تاریخ محض ماضی دی داستان نئیں، بھل انسان دی اجتماعی یاداشت ہے ۔ ایہ ساݙے وجود دا آئینہ ہے تے ساکوں مستقبل دی طرف رستہ ݙکھاوݨ دا کم کریندی ہے ۔ 

تاریخ دے جڳ سنڄاپو ڄاݨ وند لوکاں دی تندیر اتھاں ݙیکھو:

## ٻیا ݙیکھو

* تاریخ دے ڄاݨ وند لوکاں دی تندیر

## حوالہ
کھیݙ

## '''پاکستان دا سن 2021 وچ ساؤتھ افریقہ دورہ'''
پاکستان ایں ویلے کپتان بابر اعظم دی قیادت وچ ترینھی فارمیٹس وچ کامیابیاں کٹھی کریندا پئے۔ ڈٹھا ونجے تا پاکستان اتے ساؤتھ افریقہ ڈو منے تنے کرکٹ کھیڈݨ آلے ملک ھن جتھاں دے لوک کرکٹ کوں بہوں پسند کریندن۔

**دورہ 2020 میزمان پاکستان:**

سال ڈو ھزار ویھ وچ ساؤتھ افریقہ دی ٹیم پاکستان دا دورہ کیتا جئیں وچ ٹیسٹ، ون ڈے اتے ٹوئنٹی ٹوئنٹی میچ کھیڈے گئے۔ کرکٹ دے انہاں ترینھی میدانیں وچ پاکستان دی جیت تھئی اتے اساڈے کھلاڑئیں بہوں چنگا کھیڈ پیش کیتا۔ ایھ دورہ ایں سانگے وی بہوں اہم ھا کیوں جو پاکستان وچ کرکٹ دے میدان ویران ھن اتے دنیا دیاں ٹیماں اتھاں آوݨ تے راضی ناں ھن۔ ساؤتھ افریقہ کوں شابس ڈیوݨی پوسی کے انہاں دل وڈا کیتا اتے سیکیورٹی دے خدشات دی پرواہ نہ کریندے ہویاں پاکستان ٹر آئے تے ساڈا ماݨ ودھایا۔

**دورہ 2021 میزمان ساؤتھ افریقہ:**

ساؤتھ افریقہ نے پاکستان دے مشکل وچ اساڈا ساتھ ڈتا ساڈے دیس ٹر آئے ساڈا ماݨ ودھایا۔ ھݨ پاکستان دی واری ھئی کہ محبت دا جواب محبت نال ڈیوے۔ بے شک ایں ویلے کرونا وائرس جیہی ڈاڈھی بیماری نے دنیا کوں قابو کیتا ہویا ھ پر پاکستان کیونکہ وفاداریں نال وفا نبھیندے ایں سانگے ایں اوکھے ویلے وی ساؤتھ افریقہ دے دورے کوں ترجیح ڈیتی۔ پاکستان ایں دورے وچ  ترائے

### پاکستان اتے بھارت دی کرکٹ
بھارت اتے پاکستان کرکٹ دی دنیا دے ڈو وڈے ملک ھن۔ انگریزیں دے برصغیر وچ آوݨ توں بعد ایشیاء وچ ہندوستان دی پہلی ٹیم ھئی جئیں وچ مسلمان، سکھ اتے ہندو کٹھے کھیڈدے ھن۔ سن 1947 توں بعد جڈݨ ہندوستان تقسیم تھیاء، ول پاکستان اتے بھارت آپݨی آپݨی ٹیم دھار دھار بݨا گیدھی۔
وقت تیزی نال گزردا ریھا ڈوھیں ٹیماں دنیا وچ آپݨا آپݨا ناں بݨڑیندیاں رہ گئیاں۔ ایں توں بعد آپس وچ وی کئی سیریز کھیڈیاں گئیاں جئیں وچ پاکستانی کرکٹ ٹیم نے ہمیشہ بھارت کوں رت رووایا۔ ڈوھیں ٹیماں دا مقابلہ ایجھا شاندار ھوندا ھا کے چھڑے پاکستانی تے ہندوستانی کیا پوری دنیا انہاں ڈوھیں ٹیماں دے مقابلے شونق نال ڈیکھدے رہ ویندے ھن۔
انگلینڈ اتے آسٹریلیا دی ٹیماں وچ کھیڈی ونجݨ آلی سیریز ایشیز بہوں مشہور ھئی پر پاک بھارت ٹیمیں دی سیریز ایشیز کوں وی پچھی تے چھوڑ ڈتا۔

ایشیاء وچ پاک، بھارت توں بعد بنگلہ دیش، سری لنکا اتے افغانستان، یو اے ای، ہانگ کانگ جیہاں ٹیماں وی آ گئیاں۔ جئیں دی وجہ نال '''ایشیاء کپ''' دا انعقاد کیتا گئیا۔ ایں کپ کو کرکٹ دے شوقینیں بہوں پسند کیتا اتے ایھ مقابلہ حالی تئیں مشہور ھ پیاء۔ 
بھارت دی کرکٹ ٹیم نے ہمیشہ حکومتی سیاست نال وفا کیتی اتے امن دے ایں کھیڈ کوں وی سیاست دی نذر کر ڈیتا۔ ایہو وجہ ھ کہ اج کل اساں کوں اے دلچسپ مقابلے ڈیکھݨ کوں نئیں ملدے۔ بھارت سیریز دی لالچ ڈے تے آپݨا ذاتی مفاد ڈیکھدے جیکر پاکستان بھارت دے نال کرکٹ ناں کھیڈن دے باوجود دنیا وچ ھک تکڑی ٹیم ھ۔

ڈوھیں ملکیں کوں چہیدے جو کھیڈ کوں کھیڈ دی حد تک رکھیا ونجے ایں وچ سیاست کوں ناں شامل کیتا ونجے تاکہ ایں کھیڈ دے بہانے تھی سگدے اساڈے آپس دے تعلقات بحال تھی ونجن تاں رل مل پیار محبت نال رھݨ لگ ونجوں۔

**[[لکھاری]]: مظفر حسین بھارہ**
اصطلاح

اِصطلاح دا لُغوی مَعنی ہے آپت ئِ چ صلح کَرݨ یا ہِک ݙوجھے نال کہیں ڳالھ تے متّفق تِھیوݨ، تے اِیندا مرادی مَعنی ہے کہیں علمی یا فنی گروہ دا کہیں لوظ دے عام (لغوی) مَعنیئں کِن علاوہ کہیں خاص مفہوم تے مُتفّق تھی وَن٘ڄن۔ 

## حوالے
حروف تہجی

او حروف جیئں کِن کُئی زبان وجود ئِ چ آندی ئِ او حروف اُونہہ زبان دے حروفِ تَہجّی اَکھیِندن ۔ ݙوجھے لوظیں ئِ چ کہیں وی زبان کوں ٻولݨ ، لکھݨ تے پڑھݨ کیتے جنھیں لوظیں دا سہارا گِھدا وَیندے او لوظ کُجھ حروف دا مجموعہ ہوندِن ۔ انھیں حرفیں کُوں حروفِ تَہجّی آکھیا ویندے ۔ 

## حوالے
حروف تہجی دی اہمیت

ہر زبان دے حروفِ تَہجّی دی لِکھّت (املا) اُوندے لِہجے دے اصولیں دے مطابق وضع کیتی وَیندی ئِ ۔ ہر زبان آپنیْ ارد گرد دے زبانیںکِن ضرور متاثّر ِتھیندی ئِ ۔ اِینہہ واسطے جَݙاں وی کوئی زبان بݨدیئِ یا جَیندی نویں سِرو ٻولݨ دی شروعات تِھیندی ئِ تاں او زبان آپنیْ ارد گرد دے زبانین کن ضرور متاثّر ہوندی ئِ۔ اِیھّا وَجہ ئِ جو کہیں وی زبان ئِ چ اَس پَوسَ دے مختلف زبانیں دے حروف تَہجّی دا تاثر ضرور شامل ہوندے ۔ لسانیات دے ماہرین دے آکھݨ موجب ہر ٻارھاں میل دے بعد اَس پَوس دیں زبانیں دے لوظیں تے لہجئیںدی ملاوٹ دی وجہ کِن کہیں وی زبان دے لوظیں دے تَلفّظ تے لہجے ئِ چ تھوڑی ٻہوں تبدیلی ضرور تھی ویندی ئِ۔ ݙوجھے لوظیں ئِ چ اینہہ ڳالھ کوں کجھ ایں وی آکھیا ون٘ڄ سڳدے جو ’’ کہیں وی زبان دی بݨت ئِ چ اَس پَوس دے زبانیں دے حروف تَہجّی وی ٻہوں کردار ادا کریندن ‘‘ اینہہ ڳالھوںاساں جݙاں وی سرائیکی زبان دی تاریخ تے اُوندی بَݨت تے وُݨت تے نگاہ مریندے ہَیں تاں ساکوں معلوم تِھیندے جو سرائیکی زبان ئِ چ عربی، فارسی ، سندھی ، اردو تے کئی ٻئیں آریائی تے غیر آریائی زبانیں دے ڈھیر سارے لوظ موجود ہِن ۔ 

اے وی حقیقت ئِ جو سرائیکی زبان ہِک ٻہوں قدیم زبان ئِ، ایندی قدامت بارے کوئی حتمی رائے تاں پیش نئیں کیتی ون٘ڄ سڳدی پر اے ضرور آکھیا ون٘ڄ سڳدے جو سرائیکی زبان دا وادی سندھ دیں قدیم ترین زبانیں ئِ چ شمار تھیندے ۔ حقیقت تاں اے ہے جݙاں جو تقریباً ساڈھے ترے ہزار سال ق م ئِ چ (یعنی اڄ توں تقریباً ساڈھے پنج ہزار سال پہلوں‘ بعـض لکھتیں ء ِ چ ساڈھے ست ہزار سال پہلوں)دراوڑ نامی قوم جِہڑی جو غالباً حلب، دمشق (شام) ، بحیرہ روم دے ساحلی علاقیئں دی رہا کُو ہئی‘ وادی سندھ ئِ چ وڑ آئی تاں اِتھوں دیں قدیم رہاکو قومیں دیاں زباناں سرائیکی زبان نال ٻہوں مشابہت رکھیندیاں ہَن۔ محققّینِ لسانیات دی تحقیق دے مطابق انھیں قدیم زبانیں ئِ چ بے شمار سرائیکی لوظ پاتے وَیندِن ۔ تاں وَت اے ڳالھ نشابر تھی کرئیں سامݨے آویندی ئِ جو سرائیکی زبان کئی ہزار سال قدیم ئِ ۔ اے وی ہک حقیقت ئِ جو برصغیر ہندوستان دیاں او زباناں جہڑیاں جو سرائیکی دے بعد معرضِ وجود ئِ چ آئین یا او زباناں جہڑیاں جو سرائیکی دیاں ہم عصر ہن سرائیکی لوظیں تے لہجے کن ضرور متاثّر تھین ۔ جئیں ویلھے اساں سرائیکی حروف  تَہجّی دی بݨت تے غور کریندے ہیں تاں وَت ساکوں معلوم تھیندے جو سرائیکی زبان دے حروف تَہجّی کئی ٻئیں زبانیں وچ وی پاتے ویندِن ۔ ایندا مطلب اے وی تھی سڳدے جو یا تاں او زباناں سرائیکی زبان کِن متاثّر ہَن یا سرائیکی زبان اِنھیں زبانیں کِن متاثّر ئِ۔ ݙوہیں ڳالھیں ممکن تھی سڳدئین۔ 

## حوالے
سید الشہداء

عباس توں روایت ہے کہ نبی کریم ﷺ نے فرمایا کہ سَيِّدُ الشُّهَدَاءِ يَوْمَ الْقِيَامَۃ حَمْزَةُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، وَرَجُلٌ قَامَ إِلَى إِمَامٍ جَائِرٍ، فَنَهَاهُ وَأَمَرَهُ، فَقَتَلَہ* قیامت دے ݙینہہ سید الشہداء (شہیداں دے سردار) [[حمزہ بن عبد المطلب]] ہن تے ݙوجھا او شخص ہے جیں نے ظالم بادشاہ کوں نیکی دا حکم ݙتا تے برائی توں منع کیتا تاں بادشاہ نے اونکوں قتل کروا ݙتا۔*
ݙوجھی صحیح حدیث وچ ہے:

سَيِّدُ الشُّهَدَاءِ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى يَوْمَ الْقِيَامَۃ حَمْزَةُ

اللہ تعالیٰ دے نزدیک قیامت دے ݙینہہ سید الشہداء حضرت حمزہ ہوسن۔
## حوالے
فاطمہ خزاعیہ

فاطمہ خزاعیہ دا بیان ہے کہ میں ہک ݙینہہ حضرت سید الشہداء جناب حمزہ دے مزار اقدس دی زیارت کیتے ڳئی تے میں قبر منور دے سامݨے کھڑے تھی کے "اَلسَّلَامُ عَلَیْکَ یَا عَمَّ رَسُوْلِ اللہ" آکھا تاں آپ نے بآواز بلند قبر دے اندروں میݙے سلام دا جواب ݙتا جیں کوں میں اپݨے کناں توں سݨا۔
## حوالے
خالد بن ولید

خالد بن ولید (عربی: خالد بن ولید بن المغیرۃ المخزومی)، حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے مشہور صحابی، اسلامی لشکر دے سپہ سالار تے ابتدائی عرب تاریخ دے بہترین سپاہی ہن۔ حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے وصال دے بعد انہاں نے ریاست مدینہ دے خلاف تھیوݨ والی بغاوتاں کوں کچلݨ وچ اپݨا کردار ادا کیتا۔ اوندے بعد خالد بن ولید نے ساسانی تے بازنطینی سلطنتاں کوں شکست ݙے کے نہ صرف مدینہ دی چھوٹی جیہی ریاست کوں ہک عالمی طاقت وچ تبدیل کر ݙتا بلکہ پہلے درجے دے عالمی فاتحین وچ وی اپݨے آپ کوں شامل کرا گھدا۔

## قبول اسلام
واقدی دا بیان ہے کہ آپ نے یکم صفر 8ھ کوں اسلام قبول کر گھدا تے معرکہ مؤتہ وچ شامل تھئے۔ اوں روز امیر دے موجود نہ ہوݨ دی وجہ توں آپ امیر بنݨے تے آپ نے خوب جنگ کیتی جیندی مثال نی ݙٹھی ڳئی تے آپ دے ہتھوں 9 تلواراں ٹٹ ڳئیاں۔
## بطور کاتب وحی خدمات
آپ کاتبینِ رسول اللہ ﷺ وچوں ہن، عمر بن شبہ، ابن کثیر، ابن سید الناس، عراقی تے انصاری وغیرہ نے ایندی صراحت فرمائی ہے۔ 
## عظیم سپہ سالار
خالد بن ولید نے 125 دے قریب جنگاں وچ حصہ گھدا تے کہیں وچ وی شکست نی کھادی۔ او پیدائشی جنگجو سپاہی ہن۔ انہاں نے عرباں کیتے جنہاں علاقیاں کوں فتح کیتا اوہ ہݨ وی انہاں دے کول ہن۔ جبکہ باقی عالمی فاتحین نپولین، چنگیز خان، تیمور تے ہٹلر نے جیہڑے علاقے فتح کیتے اوہ انہاں دی زندگی وچ ہی یا بعد وچ چھکیج ڳئے۔
## زندگی
خالد بن ولید 592ء وچ مکہ وچ قبیلہ قریش دی ہک شاخ بنو مخزوم دے سردار ولید بن مغیرہ دے ہاں پیدا تھئے۔ بنی مخزوم دی وجہ شہرت جنگ و جدل ہئی۔

اوہ شروع وچ مسلماناں دے مخالفین وچوں ہن تے احد دی جنگ دا پانسا مسلماناں دے خلاف پلٹݨ وچ انہاں دا اہم کردار ہئی۔ صلح حدیبیہ دے بعد مدینہ وچ حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی خدمت وچ حاضر تھئے تے اسلام قبول کیتا تے بقیہ زندگی اسلام کیتے وقف کر ݙتی۔

حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے جنگ موتہ وچ انہاں دی بے مثل بہادری تے انہاں کوں سیف اللہ یعنی اللہ دی تلوار دا خطاب ݙتا۔

حصرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم، ابوبکر و عمر نے عرب دے چھوٹے چھوٹے عرب قبیلیاں کوں ہک جتھے وچ بدل ݙتا تے قبائلی جنگاں وچ ضائع تھیوݨ والی انہاں دے توانائیاں کوں ہک سمت ݙے کے ہک اینجھے زبردست طوفان وچ تبدیل کر ݙتا جیں نے جلد ہی پورے مشرق وسطیٰ کوں اپݨی لپیٹ وچ گھن گھدا تے ہمیشہ ہمیشہ کیتے اس علاقے تے دنیا دی تاریخ بدل کے رکھ ݙتی تے اینہی صحرائی طوفان دا عنوان ہن خالد بن ولید۔
## مشہور جنگاں
* غزوۂِ احد
* فتحِ مکہ
* فتحِ طائف
* جنگِ موتہ
* معرکۂِ دومۃ الجندل
* جنگِ یرموک
* جنگِ یمامہ
* جنگِ اجنادین
* فتحِ حلب
* فتنہ ارتداد کوں ختم کرݨ دے کوششاں

## نظم و ضبط
مسلماناں وچ ایہ تاثر عام پیدا تھی ڳیا ہئی کہ خالد بن ولید ہر جنگ دی کامیابی دی ضمانت ہن۔ ایندے تے خلیفہ ثانی حضرت عمر فاروق نے انہاں کوں سپہ سالاری دے درجے توں ہٹا ݙتا کہ فتح اللہ تعالیٰ دی مدد نال تھیندی ہے۔ امیر دی اطاعت خالد بن ولید دے کردار دا اہم حصہ ہئی۔ انہاں نے اینکوں بخوشی قبول کیتا۔
## وفات
حضرت خالد بن ولید رضی اللہ عنہ کوں اپݨے انتقال توں پہلے ایں چیز دا بہت افسوس ہئی کہ اوہ میدان جنگ دی بجائے بستر تے اپݨی جان ݙیندے پئے ہن۔ اوہ 21ھ 642ء وچ شام دے شہر حمص وچ وفات پاڳئے۔ انہاں دی قبر مبارک مسجد جامعہ خالد بن ولید دا حصہ ہے۔ اپݨی وفات تے انہاں نے خلیفۃ الوقت حضرت عمر فاروق دے ہتھوں اپݨی جائداد دی تقسیم دی وصیت کیتی۔
## حوالے
مظفرگڑھ

مظفرگڑھ سرائیکی وسیب دا ہک قدیم تے تاریخی ضلع ہے. ایندی گنتری پاکستان دے وڈے ضلعاں وچ تھیندی ہے.
جیندا صدر مقام مظفرگڑھ شہر ہے. مظفرگڑھ کوں سرائیکی وسیب وچ خاص مقام حاصل ہے  

مظفرگڑھ دا ناں حاکم ملتان نواب مظفر خان شہید دے ناں اتے ہے 

ضلع مظفرگڑھ توں تھل دا ریگستان شروع تھیندا ہے 

## زبان
مظفرگڑھ ضلعے دی 90 فیصدی لوکاں دی زبان سرائیکی ہے مظفرگڑھ وچ سرائیکی دا جیہڑا لہجہ بولا ویندے اور سرائیکی دا سب توں معیاری لہجہ ہے

## آبادی
2017 دی مردم شماری دے مطابق ضلع مظفرگڑھ دی آبادی 43 لکھ کن زیادہ ہے تے مظفرگڑھ آبادی وچ پاکستان دا ستواں وڈا ضلع ہے. 

## شخصیات
سردار کوڑا خان جتوئی 

نوابزادہ نصراللہ خان 

شاکر مہروی

جانباز جتوئی 

ملک غلام مصطفی کھر 

جمشید احمد خان دستی

حناربانی کھر

شیخ جمیل احمد قریشی 

توقیر ناصر 

سردار عبدالحمید خان دستی 

نواب مشتاق احمد گورمانی  

پروفیسر سجاد حیدر پرویز   

## رقبہ
ضلع مظفرگڑھ دا کل رقبہ8249 مربع کلومیٹر ہے  

## انتظامی ونڈ
مظفرگڑھ ضلعے دیاں 5 تحصیلاں ہن جنہاں دے نا اے ہن

# مظفرگڑھ 
# کوٹ ادو 
# علی پور
# جتوئی
#چوک سرور شہید  
# 
# 
*
*
*
*
بیہقیؒ دے تصنیفات

امام بیہقی رحمۃ اللہ علیہ دے درج ذیل تصنیفات ملدن:
* السنن الكبرى – 10 جلداں وچ ہے. 
* السنن الصغرى
* المعارف
* الاسماء والصفات
* دلائل النبوة
* الآداب - حديث تے ہے. 
* الترغيب والترہيب
* المبسوط
* الجامع المصنف في شعب الإيمان
* مناقب الامام الشافعی
* معرفة السنن والآثار
* القراءة خلف الامام
* البعث والنشور
* الاعتقاد
* فضائل الصحابہ 10 جلداں وچ ہے. 
## حوالے
ابو بکر جصاصؒ دے تصنیفات

ابوبکر جصاص رحمۃ اللہ علیہ دے درج ذیل تصانیف ملدن:
* شرح الجامع الكبير محمد بن الحسن الشيبانی
* شرح الجامع الصغير محمد بن الحسن الشيبانى
* شرح المناسك لمحمد بن الحسن الشيبانى
* شرح مختصر الفقہ للطحاوی
* شرح آثار الطحاوى
* مختصر اختلاف الفقہاء طحاوى
* شرح ادب القاضی خصاف
* شرح مختصر الكرخی
* شرح الاسماء الحسنى
* جوابات المسائل
* احكام القرآن
* الفصول فی الاصول
## حوالے
امام طحاوی دے اساتذہ

امام طحاوی دے شیوخ و اساتذہ دی ہک طویل فہرست ہے انہاں وچ چند ہک ایہ ہن۔ 
*ابراہیم بن ابی داؤد سلیمان بن داؤد الاسدی 
*احمد بن شعیب بن علی النسائی صاحب السنن 
*احمد بن ابی عمران القاضی
*اسحاق بن ابراہیم بن یونس البغدادی
*اسماعیل بن یحیی المزنی 
*بحربن نصر بن سابق الخولانی 
*بکار بن قتیبہ بن البصری القاضی
*یونس بن عبد الاعلی الصدفی *
ہارون بن سعیدایلی،محمد بن عبد اللہ بن الحکم
*عیسیٰ بن مشرود  
*عبد الغنی بن رفاعہ
## حوالے
ابوجعفر منصور دے خصائل

اس دی نجی تے ذاتی زندگی سادگی دا نمونہ ہئی۔ ابن خلدون نے اس دی سادگی تے اینکوں خراج عقیدت پیش کیتا ہے۔ اوہ پابند و صوم صلوۃ ہئی۔ اکثر پیوند لگے کپڑے پیندا ہئی۔ اس دے کمرے دے اندر ہک ٹاٹ وچھا ہوندا ہئی جتھاں منصور دے بستر، لحاف تے توشک دے کجھ ٻیا موجود نہ ہئی ہوندا۔ موسیقی نال اونکوں کوئی لگاؤ نہ ہئی۔ عیش و عشرت نال اینکوں نفرت ہئی۔
## حوالے
طحاوی دے شاگرد

امام طحاوی دی علمی شہرت جیہڑے ویلے دور دور تک پھیل ڳئی تاں ول تشنگان علم تے علم حدیث و فقہ دے شائقین نے دوردراز توں آپ دی جانب رجوع کیتا تے آپ دی شاگردی اختیار کیتی۔ امام طحاوی دے شاگرداں دی وی ہک طویل فہرست ہے جیویں کہ الجواہر المضیئہ وچ لکھا ہویا اے. چند اسماء ذکر کیتے ویندن ۔ 

احمد بن ابراہیم بن حماد، احمد بن محمد بن منصور الانصاری الدامغانی، عبد الرحمن بن احمد بن یونس، سلیمان بن احمد بن ایوب الطبرانی، ابوالقاسم صاحب المعاجم، عبد اللہ بن عدی بن عبد اللہ الجرجانی، ابواحمد صاحب کتاب الکامل فی الجرح والتعدیل، علی بن احمد الطحاوی، ابو القاسم عبید اللہ بن علی الداؤدی، شیخ اہل الظاہر فی عصرہ، محمد بن عبد اللہ بن احمد بن زبر، ابوسلیمان الحافظ ابوبکرمحمد بن جعفر بن الحسین البغدادی المعروف بغندرالحافظ المفید۔
## حوالے
محمد عمیر اعواݨ

محمد عمیر اعواݨ دا تعلق وادیِ سون سکیسر، تحصیل و ضلع خوشاب نال اے۔ اکتوبر 21، 1997ء کوں پیدا تھئے۔ پنجاب یونیورسٹی اچ قانون دے طالبعلم ہن۔

## سرائیکی زبان کیتے خدمات
سرائیکی وکیپیڈیا نال منسلک ہن تے ایندے اچ سیاسی، سماجی، ثقافتی تے قانونی موضوعات تے گرانقدر علمی اضافے دا باعث ہن۔

## حوالے
بلوچ

## بلوچ
بلوچ قوم نسلوں عربی ہن پئے.لفظ بلوچ دا ہر نویں دور اچ نواں استعمال کیتا تے لکھیا گئے ´بعل`،´بلوچ`،بلوس´،`بلوش´،`بعوث´،`بیلوث´،`بیلوث`تے´بعلوس` لکھئے تے استعمال کیتے گئین.بابل دے رہوݨ آلے آپݨے قومی دیوتا کوں بال{بعل}آہدے ہن تے یونانی بیلوس آہدے ہن.
پراݨے دور اچ لفظ بلوچ کوں بعلوث تے بیلوس آہدے تے لکھدے ہن.عرب اچ اینکوں بروج،بلوس تے بلوش آہدے ہن تے ایرانی بلوچ آہدن.ساڈے مٹھڑے ملک پاکستان اچ بلوچ ہی آہدن.
[چلدا پئے]

توقیرسہرانی
یار محمد یارݨ

الحمدللہ.  ۔ ۔  ڈھیر عرصہ پہلے کنوں گم شدہ. ہک ٻئے  سرائیکی شاعر حضرت مولانا  یار محمد یارݨ سئیں دے کلام دا اوتارہ تھی ڳئے 

مولانا یار محمد یارݨ سئیں دا زمانہ 1890. توں. 1948 تک دا لڳدے  ۔ 

انہاں دا تعلق موجود تحصیل لیاقت پور دے قصبے وستی چاکر خان نال ہا ۔ او تونسہ شریف نال روحانی وابستگی رکھدے ہن ۔

ایں مخطوطے وچ مولانا یار محمد یارݨ سئیں نبی سئیں دے واقعہ معراج کوں وݙی خوبی دے نال مثنوی دے انداز وچ نظم کیتے  اتے کجھ ݙوڑھے وی ھن  ۔ 

اے قدیم شاعری پہلی واری سامھیں پئی امدی اے ۔    اللہ کریم دی ݙتی توفیق نال اے کم مکمل تھی ڳئے اڳلا مرحلہ ایندی کپوزنگ تے وت اوں توں اڳلا  چھاپݨ دا ہوسے ۔ اللہ مدد کریسے تے اے وی تھی ویسے ۔  دعا کریسو. .اے قیمتی مخطوطہ محترم ملک اختر شاکر ڈڈا دے وسیلے نال حاصل تھیا ہا
مفرد حروف تہجی

سرائیکی زبان دے حروف تَہجّی ݙو قسمی ہِن۔ 
الف-مفرد حروف تَہجّی۔، ب-مرکّب حروف تَہجّی۔
	
۱:مفرد حروف تَہجّی:سرائیکی زبان دے مفرد حروف تَہجیّ اے ہِن۔
-1ݙوجھے زبانیں کِن گِھدے ڳئیے حروف تَہجّی ۔ 	-2خالص سرائیکی لہجے دے حروف تَہجّی ۔ 

الف:  ݙوجھے زبانیںکِن گِھدے ڳئیے حروف تَہجّی : آ، ا ، ب ،پ، ت، ٹ ، ث، ج، چ، ح ، خ، د، ڈ، ذ ، ر،ڑ، ز، ژ ، س، ش، ص، ض ، ط ،ظ، ع، غ، ف، ق، ک، گ، ل، م ،ن، و ، ہ، ء، ی، ے۔ (۳۸)
ب: سرائیکی زبان دے خالص لہجے آلے حروفِ تَہجّی:    ٻ، ڄ، ݙ، ڳ، ݨ۔ (۵)

## حوالے
زاہدہ اجمل ہاشمی

زاہدہ اجمل ہاشمی سرائیکی لکھاری ہے۔

سرائیکی نثر تے مُشتمل ݙُوجھی کتاب چھپݨ تے محترمہ زاہدہ اجمل ہاشمی صاحبہ کُوں ڈھیر ساری مُبارکباد۔۔۔ تے اے خوبصُورت سُوکھڑی بھیڄݨ دا شُکریہ۔

اِیں تُوں پہلے اُنہیں دی کتاب "ادُھوریں مُحبتیں دی مُونجھ" سرائیکی وسیب ءچ زبردست پذیرائی حاصل کر چُکی اے۔ زیرِ مُطالعہ کتاب وچ ہر مضمون اپݨی جاہ بہترین تے معلوماتی ہے۔ پہلے مضمون دا عُنوان "اللہ دے گھر دی زیارت" ہے، اے مضمون حجاز مُقدس دی پندھ وہاݨی ہے، ایندے علاوہ رٙسماں رِیتاں ، بچپن دیاں کھیݙاں ، سیلاب ، شادی دیاں رسماں ، انسانی رویے تے استحصال ، عورت دا استحصال ، بھولے لوکیں دی معصومیت ، خوف زدہ کرݨ آلے رویے ، موت برحق ہے ، دُنیا عبرت دی جاہ ، توہم پرستی آلے خیال ، کنجوسی تے سخاوت" شامل ہے۔ جیندے وچ سمجھݨ آلیں کیتے ٻہوں کُجھ ہے۔ 

انشاءاللہ اے کتاب وی پہلی کتاب وانگُوں سرائیکی نثر وچ ھک سوہݨا ودھارا ثابت تھیسی۔
مرکب حروف تہجی

سرائیکی زبان دے مرکب حروف تَہجّی ۔بھ، پھ، تھ، ٹھ، جھ ، چھ، دھ، ڈھ، رھ، ڑھ، کھ ، گھ، لھ ، مھ ، نھ ،وھ، یھ۔، ن٘ڄ (نون غنہ +ڄ) ،نڳ (نون غنہ + ڳ) = (۱۹)

ایں طرحاں مفرد تے مرکب حروف تَہجّی ملا کر ئیں سرائیکی زبان دے حروف تَہجّی دی تعداد۶۲یعنی(۱۹+ ۵+ ۳۸)بݨدی ئِ جہڑی جو دنیا دے تمام زبانیں دے حروف تَہجّی دی تعداد کن زیادہ ئِ ۔ کہیں وی زبان دی وسعت دا اندازہ اُوندے حروف تَہجّی دی تعدادکِن وی لایا ون٘ڄ سڳدے ۔ سرائیکی زبان دے حروف تَہجّی دی تعداد کن اے اندازہ تھیندے جو سرائیکی زبان ٻہوں وسیع زبان ئِ۔ اینہہ زبان دی وسعت تے بلاغت نال دنیا دی کُئی زبان وی بر نئیں میچ سڳدی، اے وی ہِک حقیقت ئِ جو اینہہ زبان ئِ چ دنیا دے ٻئیں زبانیں دے لوظیں کوں اپنے تصرّف ئِ چ آنݨ دی پوری پوری صلاحیت موجودئِ جݙاں جو ٻیاں زباناں سرائیکی لہجے دے لوظیں کوں اپناوݨ تے انھیں دے تلفّظ کُوں ادا کرݨ دی صلاحیت نئیں رکھیندیاں ۔ مزے دی ڳالھ تاں اے ہے جو سرائیکی ٻولݨ آلے لوک دنیا دی کُئی وی زبان اوندے لہجے دی پوری صحت نال ٻول سڳدن جݙاں جو سندھی زبان ٻولݨ آلیئں کن علاوہ دنیا دی کوئی ٻئی زبان ٻولݨ آلا سرائیکی زبان دے مخصوص لہجے آلے حروف تَہجّی کوں پوری صوتی صحت نال نئیں ٻول سڳدا کیوں جو سندھی تے سرائیکی زباناں جاڑیاں بھیݨیںہِن ۔ انھیں زبانیں دا اݨ تَرُّٹ رشتہ اڄاں توݨیں قائم تے دائم ئِ۔ اینہہ ڳالھ دی بنیادی وجہ اے وی ہے جو انھیں زبانیں دے مخصوص لہجے آلے حروف تَہجّی صوتی اعتبار نال ہِکّو جَھئیں ہِن جݙاں جو انھیں دے حروف تَہجّی دی لِکّھت بھانویں جو وَکھو وَکھ کیوں نئیں۔ 

## حوالے
حروف تہجی دی حرکات

زبر (__   َ  ) ، زیر (__   ِ   ) تے پیش  ( __ ُ  ) کوں حرکات آکھیا وَیندے ۔ جہڑے حرف  تَہجّی تے کُئی حرکت آون٘ڄے تاں اونہہ حرف تہجّی کوں متحرک آکھیا وَیندے ۔ زبر کہیں وی حرف تَہجّی دے اُتّے ، زیر ہیٹھ تے پیش اُتّے ہوندے ۔ زبر کوں عربی ئِ چ ’’ فَتحہ ‘‘زیر کوں ’’کَسرہ ‘‘ تے پیش کوں ’’ضَمہ ‘‘ آکھیا ویندے۔ جِہڑے حرف تَہجّی تے زبر آوے اوکوں مَفتوح ، زیر آلے کُوں مکسُور تے پیش آلے کُوں مَضموم آکھیا ویندے ۔
## حوالے
حضرت ابوجندل دا واقعہ

ابو جندل اس وقت مسلمان تھئے جݙݨ انہاں دا گھر اسلام دشمنی دا گڑھ ہئی. والد سہیل نے انہاں دے پیراں وچ بیڑیاں پا کے قید کر ݙتا تے اوہ کئی سال تک اس قید و بند وچ گرفتار رہے. 6ھ صلح حدیبیہ وچ انہاں دے والد سہیل ہی قریش مکہ دی طرفوں آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے کول مصالحت کیتے آئے ہن۔ جیہڑلے شرائط لکھیندے پئے ہن تاں انہاں وچ ہک شرط اے وی ہئی کہ "قریش دا کوئی آدمی وی خواہ اوہ مسلمان ہی کیوں نہ ہووے مسلماناں دے کول چلا آسی تاں مسلمان اس دے قریش مکہ کوں واپس کرݨ دے پابند ہوسن.

ابوجندل جیہڑے اسلام قبول کر چکے ہن تے کفار مکہ دی قید وچ ہن۔ کہیں طرح بھڄ کے بیڑیاں سمیت حضور صلی اللہ علیہ وسلم دی خدمت وچ حاضر تھی گئے تے اپݨے زخم ݙکھا کے فریاد کیتی کہ انھاں کوں اپݨے نال مدینہ گھن ڄلو۔ حضورؐ نے سہیل کوں کافی سمجھایا کہ اوہ ابوجندل کوں مدینہ ونجݨ دی اجازت ݙے ݙیون۔ مگر اوہ راضی نہ تھیا تے آکھا کہ شرائط صلح دی رو نال آپؐ اینکوں نی گھن کے ونج سڳدے۔ چنانچہ حضورؐ نے صحابہ کرام دی مخالفت دے باوجود ابوجندل کوں سہیل دے حوالے کر ݙتا تے آکھا " ابو جندل صبر و ضبط نال کم گھن، خدا تہاݙے تے ݙوجھے مظلوم مسلماناں کیتے کوئی رستہ پیدا کریسی، اساں صلح کرچکے ہیں اور صلح دے بعد انہاں نال بد عہدی نی کر سڳدے۔ ابوجندل کفار دی سختیاں سہندے ریہے تے جݙݨ مکہ دے ستم زدہ مسلماناں نے مقام عیص وچ ہک پناہ گاہ بݨا گھدی تاں ایہ وی اتھاں چلے گئے۔

جݙݨ کفار مکہ نے صلح حدیبیہ دی اوہ دفعہ جس دی رو نال ابو جندل واپس کیتے گئے ہن،  واپس گھن گھدی تاں آنحضرتﷺ نے ابو جندل تے انہاں دے ساتھی ابو بصیر کوں مدینہ سݙا بھیجا، ابو بصیر کوں مدینہ آوݨ دی نوبت نی آئی تے اوہ اوں وادیِ غربت وچ پیوندِ خاک تھی گئے. ابو جندل مدینہ واپس تھئے، مدینہ آوݨ دے بعد جس قدر غزوات تھئے، سب وچ شرکت دی سعادت حاصل کیتی۔
## حوالے
جزم

اینہہ علامت کوں (۸) جزم آکھیا ویندے ۔ بعض دفعہ اے علامت ایں وی (د) لکھی ویندی ئِ ۔ جہڑے حرف تَہجّی تے جزم آون٘ڄے اونہہ حرف تَہجّی کوں ساکن یا غیر متحرک آکھیا ویندے مثلاً عَظمَت (عَ،ظ،مَ،ت) ئِ چ (ع تے م ) متحرک ہِن جݙاں جو (ظ تے ت ) ساکِن یعنی غیر متحرک ہِن۔ اے علامت ہمیشہ حرف تَہجّی دے اُتے آندی ئِ۔ یاد رہوے جو ساکن حرف تَہجّی ہمیشہ ݙو متحرک حروف تَہجّی دے درمیان آندے یا کہیں وی لوظ دا آخری حرفِ تَہجّی ہوندے۔ اے ڳالھ وی یاد رکھݨ آ لی ئِ جو کُئی سہ حرفی یا سہ حرفی کِن وݙا لوظ جَیندے الف کِن پہلے حرف علّت ’’ی‘‘ یا ’’و‘‘ متحرک ہووے تاں وَت الف تے اوندے بعد آوݨ آلا حرف تَہجّی غیر متحرک ہوندے ۔ مثلاً یار (یَ۔ا۔ر) واٹ (وَ۔ا۔ٹ) ، پیار (پِ۔ یَ۔ ا۔ ر) ، تنوار (تَ۔ ن۔ وَ۔ ا۔ر ) وغیرہ ۔ ایویں ای غیر متحرک ’’و‘‘ یا غِیر متحرک ’’ی‘‘ کن پہلا حرف تَہجّی متحرک تے آخری ساکن ہوندے مثلاً تنور ( تَ۔ نُ۔و۔ر) وزیر (وَ۔زِ۔ی۔ر) وغیرہ۔ اے ڳالھ وی یاد رکھݨ آلی ئِ جو حروف علّت (ا،و،ی) توڑے جو کہیں لوظ دے وچکار ہوون یا اخیر ئِ چ ہوون انھیں تے کوئی حرکت (زبر، زیر، پیش ، جزم ، شد یا مد)نھئیںلکھی ویندی۔
## حوالے
تشدید

اے علامت (__  ّ ) تشدید اکھیندی ئِ۔ اے علامت ہمیشہ حرفِ تَہجّی دے اُتے آندیئِ ۔ جہڑے حرفِ تَہجّی تے تَشدید آون٘ڄے اونکوں (مُشَدِّد) آکھیا ویندے ۔ جہڑے حرفِ تَہجّی تے تَشدید آون٘ڄے اونہہ حرف تَہجّی کوں ݙو دفعہ پڑھیا ویندے ۔ پراے حرف پہلی دفعہ ساکن تے ݙوجھی دفعہ متحّرک شمار تھیندے مثلاً مُحبّت (مُ، حَ، ب، بَ، ت) یا مُنوّر (مُ، نَ،  و، وَ، ر) بروزن فَعولُن (فَ، عُ، و، لُ، ن ) دے وزن  تے اے لوظ یعنی محبت تے مُنوّر چار حرفی دی بجائے پنج حرفی لوظ شمار تھیسن۔ 

## حوالے
تنوین

جݙاں جو کہیں حرف تَہجّی دے اتے ݙو زبراں (  __  ً  ) ،  ݙو پیش (  __  ُ‘   ) یا تلے ݙو زیریں ( __  ٍ  ) آون٘ڄن اونکوں تنوین آکھیا ویندے ۔ انھیں علامتیں نال نون دی آواز پیدا تھیندی ئِ۔ مثلاً ، خصوصاً ، تقریباً ، نورٌ وغیرہ۔ تنوین ہمیشہ کہیں وی لوظ دے آخری متحرک حرفِ تَہجّی تے آندی ئِ ۔زبر آلی تنوین کہیں وی اسم دی مفعولی حالت ، زیر آلی تنوین اضافی حالت تے پیش آلی تنوین فاعلی حالت ئِ چ آندی ئِ۔ تنوین ہیٹھ ایندڑحرف تَہجّی کو منون آکھیا ویندے ۔
## حوالے
الف ممدودہ

جئیں ویلھے الف دے اُتے مد (  __ٓ )آون٘ڄے تاں اونکوں چِھک کرئیں پڑھیا ویندے ۔ جیویں جو آپ ، آر، آس وغیرہ (آ) یعنی الف ممدودہ کوں ݙو الفیں دے برابر شمار کیتا ویندے جیندے وچوں پہلا الف متحرک تے ݙوجھا ساکن شمار تھیندے ۔ مثلاً آپ ( اَ،اپ) بر وزن ِ فَعل (فَ،ع،ل) یعنی آپ آر تے آس ݙو حرفی دی بجائے سہ حرفی لوظ شمار تھیسن ۔ 
## حوالے
واؤ معروف

کہیں وی لوظ دی ابتداء، وچکار یا اخیر ئِ چ آون آلی ’’وائو‘‘ جہڑی جو کھل کر ئیں پڑھی ون٘ڄے ’’وائو معروف ‘‘ آکھیندی ئِ ۔ جیویں جو نُور (نُ،و،ر) ، نُورا ( نُ، و،رَ،ا) نُورو (نُ، و، رُ، و) ، وُجود (وَ،جُ،و،د) ، وُضو (وُ،ضُ،و) وغیرہ ء ِچ آوݨ آلی وائو ۔ کہیں لوظ دی ابتدائِ چ آوݨ آلی وائو تے بذات خود پیش (  ُ ) آندے جیویں جو وُجود تے وُضو دی وائو معروف۔ جَݙاں جو کہیںوی لوظ دے وچکار یا اخیر ئِ چ آوݨ آلی وائو معروف کِن پہلے حرف ِتَہجّی اُتے پیـش آندے۔ پر’’واؤ‘‘ معروف بذاتِ خود غیر متحرّک ہو ندی ئِ ۔ جیویں جو اُتے ݙتے ڳئے لوظ نور‘نورا‘ نورو ‘  وُجود تے وُضو وغیرہ وچ آوݨ آلی ’’وائو‘‘۔
## حوالے
واؤ مجہول

کہیں وی لوظ دے شروع ، وچکار یا اخیر ئِ چ آوݨ والی ایجھیئیں ’’وائو‘‘ جہڑی کھل کرئیں نہ پڑھی ون٘ڄے ’’وائو مجہول‘‘ اَکھِیندی ئِ۔ جیویں جو زور ، شور، وال ، واٹ ، وَر، وِٹھ چَلو ،گَلٖو وغیرہ  ئِ چ آوݨ آلی وائو ۔ 
## حوالے
واؤ معدولہ

ایجھیں ’’وائو‘‘ جہڑی جولکھی تاں ون٘ڄے پر پڑھی نہ ون٘ڄے ’’وائو معدولہ‘‘ اَکھِیندی ئِ۔ جیویں جو خُوِد ، خُوِش، خوِاب وغیرہ ئِ چ آوݨ آلی وائو۔ وائو معدولہ دے تَلوں زیر وانگوں ہک خط چھِک ݙ تا ویندے۔
## حوالے
الف مقصورہ

جہڑا الف چِھک کرئیں نہ پڑھیا ون٘ڄے ’’الف مقصورہ ‘‘ اکھیندے مثلاً اَنورَ ( اَ، ن، وَ،ر ) ، نُورا ( نُ، و،رَ ، ا)  ، نارا (نَ،ا،رَ،ا)۔ اے ڳالھ ضرور ڳنڈھ ٻدھݨ آلی ئِ جو کہیں وی لوظ دے شروع ئِ چ آوݨ آلا الف مقصورہ متحرک ہوندے جیویں جو ’’اَنور‘‘ دا الف تے کہیں لوظ دے وچکار یا اخیر ئِ چ آوݨ آلا الف مقصورہ ساکن یا غیر متحرک ہوندے جیویں جو نورا یا نارا دے اخیر یا وچکار آوݨ آلے ’’ الف‘‘۔
## حوالے
ہائے مختفی

ایجھیئں ہائے ہوّز(ہ) جہڑی جو کھل کرئیں نہ پڑھی ون٘ڄے ہائے مختفی یا ہائے خفی الصَّوت اَکھِیندی ئِ ۔ جیویں جو کہ نہ ، یہ ، چھتہ ، کھٻہ ، کچہ، رسہ، داݨہ ،چرکھہ ، خرچہ، کمینہ ، حسینہ ، حادثہ ، فاصلہ وغیرہ ئِ چ اخیر تے آوݨ آلی ہائے ہوز۔ اے ڳالھ یاد رکھݨ آلی ئِ جو کہیں وی لوظ دے اخیر ئِ چ آوݨ آلی خفی الصَّوت ہائے ہَوّز شعر دی تقطیع کر یندئیں ہوئیں ڈھَے ویندی ئِ ۔ ݙوجھے لوظیں ئِ چ حذف کر ݙتی ویندی ئِ یا اے الف دی صورت اختیار کرکے آپݨاں وجود ضائع کر ݙیندی ئِ۔ جیویں جو اتے ݙتے ڳئے لوظیں دے اخیر ئِ چ آوݨ آلی ہائے ہوّز۔ݙوجھی اے ڳالھ جو کٹویں حروف ِ تَہجّی (یعنی ایجھیں حروفِ تَہجّی جنھیں دے سرے نھئیں بݨدے مثلاً د، ݙ، ڈ، ذ، ر، ڑ، ز، ژ تے و) دے اخیر ئِ چ آوݨ آلی ہائے ہَوزّ وی خفی الصَّوت ہوندی ئِ پرشرط اے ہے جو ہائے ہوّز کِن پہلے آوݨ آلاکٹواں حرف ِ تَہجّی متحرک ہو وے جیویں جو پردَہ ، انڈَہ ، گر دَہ ، جلوَہ تے پہرَہ وغیرہ ۔
## حوالے
ہائے ملفوظی

ایجھیئں ہائے ہَو زّ جہِڑی جو کھُل کر ئیں پڑھی ون٘ڄے ہائے ملفوظی یا ہائے جلی الصَّوت اَکھِیندی ئِ ۔ مثلاً ٻہہ ، سَہہ، ٹَھہہ، مُنہہ ، سُنہہ ، دِیہہ، رِیہہ، کِینہہ ، ٻانہہ، دانہہ، اُونہہ ، تَریہہ، مَریہہ، گواہ ، گناہ، واہ ، روہ ، ڳوہ، گروہ  وغیرہ ئِ چ آوݨ آلی ہائے ہَوزّ۔ اے ڳالھ یا د رہوے جو شعر دی تقطیع کریندیں ہوئیں ہائے جلی الصَّوت حذف نھئیں تھیندی بلکہ شمار کیتی ویندی ئِ۔ ٻیاتاں کہیںوی لوظ دی ہائے ہوز کن پہلے آوݨ آلا حرفِ تَہجّی جے کرحرف عِلّت (یعنی الف ، ی، و یا نون غنہ ) ہوسی (جہڑا جو ہمیشہ غیر متحرک یعنی ساکن ہوندے ) تا او ہائے ہوز ہائے جلی الصَّوت اکِھیسی پر ݙو حرفی لوظ تے اے قانون لاگو نئیں تھیندا جیویں جو اُتے مثال ئِ چ ݙتے ڳئے ݙو حرفی لوظ ݙٹھے ون٘ڄ سڳدن دیہہ ( دِ، ے، ہ) ٻانہہ ( ٻ، ا، ن، ہ) ، ڳوہ (ڳ، و، ہ) سُنہہ (سُ ، ن ،ہ ) مُنہہ (مُ ، ن، ہ) وغیرہ ئِ چ ( ی ، ا، و، ں ) ہائے ہَوزّ کِن پہلے آئین اینہہ واسطے اے ہائے ہوز جلی الصوت اکھیسی۔ 
## حوالے
ہائے مختفی تے ملفوظی دی نشابری

ہائے خفی الصَّوت تے جلی الصَّوت دی املا کوں نشابر کرݨ وی ضروری  ئِ۔ جے کر انھیں دی املا درست نہ ہوسی تاں وت انھیں دا ہک ٻئے کِن نکھیڑا ٻہوں اڑانگھا تھی ویسی ۔ لکھت دے لحاظ نال ہر حرفِ تَہجّی دیاں ترے شکلاں ہوندئین یعنی ( ۱۔ ابتدائی شکل ، ۲۔ درمیانی شکل، ۳۔ اخیری شکل ) ہائے ہَوزّ دیاں اے مطلوبہ ترے شکلاں کجھ ایں ہِن۔ 

ا۔ 	ابتدائی شکل :	ہہ۔ مثلا ہد ہد ، ہرمل ، ہاتھی ، ہوا ، ہلکا وغیرہ ۔

ب۔	درمیانی شکل :	ہر، مثلاً بہت ، بہار ، جہڑی وغیرہ ۔ 

ج۔	اخیری شکل:  	’’     ٓ ‘‘،’’ ہہ ‘‘ ہ :ہائے ہوّز دی اے اخیری شکل ٻہوں اہم ئِ کیوں جو لکھاری ہمیشہ ایندی لِکھّت ئِ چ غلطی دے مرتکب تھیندن ۔ ہائے ہَوزّ دی اے (    ٓ  ) پہلی شکل ہمیشاں ہائے خفی الصَّوت کیتے استعمال تھیندی ئِ جیویں جو آرٹیکل ۱۵ ہیٹھ مثالاں ݙتیاں ڳئیں۔ جݙاں جو ݙوجھیاں ݙو شکلاں (ہہ، ہ ) ہائے جلی الصوت کیتے استعمال تھیندئین جیویں جو آرٹیکل ۱۶ ہیٹھ مثالاں ݙتیاں ڳئین ۔ ہائے خفی الصّوت کوں ہائے جلی الصّوت آلی کار تے ہائے جلی الصّوت کوں ہائے خفی الصّوت وانگوں لکھݨ سراسر غلط ئِ ۔جے کر انھیں دی شکل کوں گݙ مݙ کر ݙتا ویسی تاں وت لوظیں دا درست تلفظ کرݨ دا رستہ ونجیج  ویسی۔ 

## حوالے
ہائے مخلوطی

ہائے ݙو چشمی یعنی ݙو اکھیں آلی ہائے ہوز یا ہائے مخلوط ( ھ ) خط نستعلیق ئِ چ لکھئے گئے کہیں وی لوظ دے آغاز ، درمیان یا اخیر ئِ چ آپݨی اصل مجرد شکل یعنی ’’ھ‘‘ وچ نھئیں لکھی ون٘ڄ سڳدی۔ مثال دے طور تے ہوا کوں ھوا تے گروہ کوں گروھ لکھݨ درست نھئیں۔ البتہ خط نسخ ئِ چ لکھئے ڳئے لوظیں دے شروع ، درمیان تے اخیر ئِ چ اپݨی اصل شکل ’’ھ‘‘ وچ لکھی ون٘ڄ سڳدی ئِ۔ سندھی زبان چونکہ عربی وانگوں خط نسخ ئِ چ لکھی ویندی ئِ اینہہ ڳالھوں سندھی زبان ئِ چ اے ݙو اکھیں آلی ہائے مخلوط آپݨی پوری شکل ئِ چ استعمال تھیندی ئِ۔ دراصل ایندی صرف ہکّا ابتدائی شکل ئِ جݙاں جو نہ تاں ایندی کُئی درمیانی شکل ئِ تے نہ ای کُئی اخیری شکل۔ سرائیکی زبان دا رسم الخط چونکہ نستعلیق ئِ لہٰذا ݙو اکھیں آلی یا ہائے مخلوطی ’’ھ‘‘ سرائیکی زبان دے کہیں وی لوظ دے آغاز ، درمیان یا اخیر ئِ چ آپݨی اصل مجرد شکل ئِ چ نھئیں لکھی ون٘ڄ سڳدی۔ لاہور کوں لاھور ،شہر کوں شھر یا بہار کوں بھار نھئیں لکھیا ون٘ڄ سڳدا ۔ البتہ کچھ مفرد حروف تَہجّی دے نال ڳنڈھ کرئیں مرکب حروف تَہجّی بݨائے ون٘ڄ سڳدن مثلاً ب،پ، ت، ٹ ج، چ، د، ڈ، ر، ڑ ، ک ، گ ، ل م، ن، و، ی نال ڳنڈھ کرئیں بھ، پھ، تھ، ٹھ، جھ، چھ، دھ، ڈھ، رھ، ڑھ، کھ، گھ، لھ، مھ، نھ، وھ، یھ، مرکب حروف تَہجّی بݨائے ویندن ۔انھیں مرکب حروف تَہجّی دی تعداد ستارھاں (۱۷) ئِ۔ جݙاں جواتے ݙتے ڳئے مفرد حروف تَہجّی نال ݙو اکھیں آلی ہائے ہوّز ’’ھ‘‘ ڳنڈھ ݙتی ویندی ئِ تاں وت اینہہ ڳانڈھے کوں تروڑیا نھئیں ون٘ڄ سڳدا ۔ یعنی بھ دی ’’ب ‘‘کن ’’ھ‘‘ جدا نھئیںکیتی ون٘ڄ سڳدی ۔ ݙوجھے لوظیں ئِ چ اُتے ݙتے ڳئے ستارھاں مرکب حروف تَہجّی کن ’’ھ‘‘ نہ جدا کرکے لکھی ون٘ڄ سڳدی ئِ تے نہ پڑھی ون٘ڄ سڳدی ئِ۔ 

ݙٹھا ا ے ڳئے جو ساݙے اردو تے سرائیکی زبان دے اکثر لکھاری آپݨی لکھت ئِ چ ’’ھ‘‘ دا استعمال اکثر غلط کریندن ۔ اے استعمال اتنا غلط تھی ڳئے جو وݙے وݙے مہاندرے لکھاری وی غیر محسوس طور تے اے غلطی کرٻہندن ݙو اکھیں آلی ’’ھ‘‘ دی خط نسخ ئِ چ تاں وکھری لکھت جائز ئِ پر خط نستعلیق ئِ چ ایندی مجرد شکل ئِ چ املا سراسر غلط ئِ ۔ لُطف دی ڳالھ تاں اے ہے جو فارسی ، اردو تے سرائیکی لُغتیں دے لکھارئیں وی ’’ھ‘‘ دی درست املا دے پاسے توجہ نھئیں کیتی ۔ شاید ایندی وجہ اے وی تھی سڳدی ئِ جو اے لوک ’’ھ‘‘ کوں ہک مفرد حرف  تَہجّی شمار کریندن پر اے خیال سراسر غلط ئِ کیوں جو خط نستعلیق ئِ چ کہیں وی لوظ دے آغاز ، درمیان یا اخیر ئِ چ اینکوں ایندی مجرد شکل ’’ھ‘‘ نال لکھݨ درست کائینی جیویں جو اتے ݙتیٔں ڳئیں مثالیں ئِ چ لکھیا ڳئے ۔ ہے کوں ھِ لکھݨ وی غلط ء ِ

## حوالے
یائے مجہول

جہڑی ’’یے‘‘ کھُل کرئیں نہ پڑھی ون٘ڄے ۔ ’’یائے مجہول ‘‘اکھیندی ئِ ۔مثلاً دلیر (د، ل، ے، ر) فریب (ف، ر، ے، ب) ٻیٹ(ٻ،ے،ٹ) وچ آوݨ آلی ’’ے‘‘لہٰذا ’’ے‘‘ یعنی وݙی یے کوں یائے مجہول آکھیاویندے ۔ اینہہ واسطے سرائیکی ء ِ چ’’ی‘‘ تے ’’ے‘‘ کوں انجو انج حرف تَہجّی شمار کیتا ویندے ۔
## حوالے
یائے معروف

’’یے‘‘ کھُل کرئیں پڑھی ون٘ڄے ’’یائے معروف ‘‘ اکھیندی ئِ ۔ مثال دے طور تے فقیر (فَ، قِ، ی، ر) ، تعریف (تَ، ع، رِ، ی، ف) تے تصویر (تَ، ص، وِ، ی، ر) وچ آوݨ آلی ’’ی‘‘۔لہٰذا ’’ی‘‘ کوں یائے معروف یا ڈوٖجھے لوظیں ئِ چ ’’چھوٹی یے ‘‘  آکھیا ویندے ۔ 
## حوالے
الف خفی الصوت

ایجھاں الف جیندی آواز الف مقصورہ کِن وی گھَٹ ہووے الف خفی الصّوت اکھِیندے ۔ سرائیکی ٻلیندئیں ہوئیں بعض لوظیں دے اخیرئِ چ ’’ اِ چ یا وِچ ‘‘ یا ’’اے یا ہے ‘‘ آندے جیکر کُئی لوظ لکھدئیں ہوئیں ’’  اِچ یا وِچ ‘‘ یا ’’ اے یا ہے ‘‘ کوں پورا پورا لکھیا ون٘ڄے تاں تحریر ئِ چ کُئی خوبصورتی پیدا نئیں تھیندی تے بعض اوقات قاری پڑھدئیں ہوئیں اونہہ تحریر کوں روانی نال نئیں پڑھ سڳدا بلکہ جا جا تے اَجھّکدے ۔ اینہہ واسطے ایجھئیں لوظیں یعنی ( اِچ تے وِچ دے الف تے وائو ‘تے اے تے ہے دے الف تے ہائے ہوّز ) کوںحذف کرکے انھیں دی جاتے ہمزہ مکسورہ (ئِ) یعنی (زیر آلا ھمزہ ) لاݙتا ون٘ڄے تاں جوتحریر ئِ چ روانی تے خوبصورتی پیدا تھی ون٘ڄے ۔  مثلاً گھر اِچ یا گھر وِچ دی بجائے گھر ئِ چ کَون ہے یا کَون اے دی بجائے کون ئِ تے کون ان یا کون ہن دی بجائے کَون ء ِن وغیرہ وغیرہ ۔ (ایندی مزید وضاحت کیتے’’یارھواں بھانگا‘‘ پڑھو)۔
ایویں ای ’’او یا ہو ‘‘ دے الف یا ہائے ہوّز کوں جے کر ہمزہ مَضموم (ء ُ) یعنی (پیش آلا ہمزہ ) نال بدل ݙتا ون٘ڄے تاں اے زیادہ مستحسن ئِ ۔ مثلاً آندے پئے او یا آندے پئے ہو کوں (آندے پے ء ُ) لکھن ْنال تحریر ئِ چ حسن تے روانی پیدا تھی ویندی ئِ ۔ اے ڳالھ وی ڳنڈھ ٻدھݨ آلی ئِ جو ’’ھمزہ‘‘ بجائے خود وی الف خفی الصوت شمار کیتا ویندے ۔ مثلاً کئی تے کوئی تے آوݨ آلا ھمزہ (ء) صوتی اعتبار نال ’’ الف خفی الصوت ‘‘ ہے ۔لہذا ’’ اِ چ یا وِچ  ‘‘ یا ’’ اے یا ہے ‘‘ یا ’’اِن یا ہِن ‘‘ دے الف تے وائو یا الف تے ہائے ہوّز دی جاتے (ہمزہ مکسورہ یعنی ئِ) لاوݨ تے ’’ او یا ہو ‘‘ دے الف تے ہائے ہوّز دی جاتے (ہمزہ مضموم یعنی ء ُ) لاوݨ ء ِچ کُئی قباحت پیدا نھئیں تھیندی بلکہ تحریر زیادہ خوبصورت تے رواں تھی ویندی ئِ ۔ 
## وضاحت
’’الف خفی الصوت‘‘ دی مزید وضا حت کیتے اتھاں ہک ٻئی تو جیہہ وی پیش کیتی ویندی ئِ تاں جو ایندے سمجھن ئِ چ مزید اسانی رہوے ۔ پہلے اے ڳا لھ یا د رکھݨ آلی ئِ جو ’’ حر وفِ علت ‘‘ ݙو قسمی ہو ند ن ۔ ہکڑے وݙے حروف علت ( ا، و ، ی ) تے ݙوجھے چھو ٹے حروف علت ( زبر ، زیر ، پیش ) ۔ حروف علت دراصل ا و حروف تہجی ہو ندن جنھیں دی اواز نہا یت ای کمز ور تے مدھم ہو ندی ئِ ۔ جݙاں جو چھو ٹے حروف علت (زبر ، زیر ، پیش ) دی اواز وݙے حر وف علت دی اواز کن وی ادھی ہو ندی ئِ۔ ݙوجھے لو ظیں ء چ زبر دی اواز الف دی اواز دی ادھی ، زیر دی اواز ’’ ی ‘‘ دی اواز دی ادھی تے پیش دی اواز ’’ واؤ ‘‘ دی اواز دی ادھی ہو ندی ئِ ۔ ہک ٻئی اے ڳا لھ وی یا د رکھݨ آلی ئِ ، توڑے جو عربی حروف ِ تہجی ء ِچ ہمزہ ’’ ء ‘‘ کو ں ہک حرف تہجی دا درجہ ݙتا ویندے پر ایندی اواز الف دی اواز دی آدھل دے برابر ہو ندی ئِ ۔ ݙوجھے لوظیں ئِ چ زبر دی اواز تے ہمزہ دی اواز تقریباً تقریباً ہکو ں جھئیں ہو ندی ئِ ۔ لہٰذا الف خفی الصوت یعنی ( ئِ ) دی اواز۲ /۱=(الف +ی)دی اواز تے ء ُ دی اواز ۲/۱=(الف +پیش ) دی اواز ۔ ساݙے سرائیکی اہل قلم ’’ ئِ‘‘ کوں ’’اے ‘‘ تے ’’  ء ُ  ‘‘ کو ں ’’ او ‘‘ لکھدن۔ جڈاٖں جو اے دی اواز =الف +ی تے او دی اواز= الف +’’واو‘‘دے برابر ہوندی ئِ ۔ ݙوجھے لوظیں ئِ چ اے دی اواز =۲(ئِ)، تے او دی اواز=۲ (ء ُ)۔   یا ایں آکھیا ون٘ڄ سڳدے جو اے تے او دی اواز ئِ ، ء ُ کن ݙوڑی ہوندیئِ۔ٻس اتھاں اے ڳا لھ نشابر تھی کے سامنے آڳئی ئِ جو اے تے او سرائیکی زبا ن دی صوتی ضرورت کو ں پو را نھئیںکریندے بلکہ تحریر دی روانی ئِ چ مزاحم تھیندن ۔ جݙاں جو ئِ تے ء ُ سرائیکی زبان دی صوتی ضرورت دے عین مطا بق ہن بلکہ ئِ تے ء ُ (یعنی الف خفی الصوت) دا استعمال قابل ستائش وی ہے کیوں جو ایندے استعمال نا ل نہ صرف تحریر ئِ چ روانی پیدا تھیندی ئِ بلکہ اوندی خوبصورتی ئِ چ اضا فہ وی تھیندے۔
## حوالے
حبیب موہاݨہ

حبیب موہاݨہ سرائیکی نثر نگاری دا ہِک وݙا ناں ہے۔ مولا داد دے گھر پہلی جنوری 1969 ء اچ پیدا تھیوݨ آلے حبیب الرحمن انگلش اچ ایم اے کیتا تے درس و تدریس دے شعبے نال وابستہ تھی ڳئے ۔ 2003 ء توں نثر نگاری شروع کیتی ۔ انہاں دا ہِک ناول اللہ لہیسی مونجھاں سامݨے ٻہوں مشہور اے تے سرائیکی دے نصاب اچ شامل ہے۔ 

## ڄم پل
دیرہ اسماعیل خان نال تعلق ہے۔

## تعلیم
ایم اے انگریزی

## پیشہ
انگریزی دے اسسٹنٹ پروفیسر ہن۔

## کتاباں

* اللہ لہیسی مون٘جھاں