ظامی بہاول پوری۔ بحیثیت ماہر لسانیات

زباناں دے متعلق ایہ منی منائی ڳالھ ہے جو ایہ درختاں وانگوں ہِن ، جو پیدا وی تھیندن، پیوند وی کیتیاں ویندن، وَدھدِن ، شاخاں کڈھیندن ، پَھلدن ، پُھلدن، قدر ااور تھی ویندن، تے درگھ ویندن تے ول صدیاں گزرݨ تے اَتے ناسازگار حالات ماحول وچ ڳل سڑ تے نیست و نابود تھی ویندن۔ ایہا وجہ ہے جو درختاں ٻوٹیاں وانگوں وی ایں شے دے متعلق کوئی تحقیقی کم کرݨ مشکل اَتے ایندی قدیم تاریخ لکھݨ اُوں توں وی مشکل کم ہے، انھاں ڳالھوں کہیں زبان دی قدیم تاریخ دے متعلق اختلافات وی ٻہوں پیدا تھی ویندن۔

سرائیکی زبان دی تاریخ دے متعلق یا ایندی لسانیات دے بارے اختلافات اوویں ڈھیر ہِن ، پہلی ڳالھ تاں ایہ ہے جو ایندے متعلق دا مواد و مصالہ ہتھ نھیں لڳدا ۔ ݙوجھا ایہ جو ایندی تاریخ ٻہوں قدیم ہے تے وݙے چچراں والی ہے ۔ ول ایہ جو ایندے اُتے جہڑا کم وی ہُݨ توڑیں کیتا ڳئے ۔ او ناں جوگا ہے تے سطحی قسم دا ہے ۔ ول او وی انھاں لوکاں کیتے جہڑے غیر وی نہ ہن ، ناواقف وی ہن اَتے سُݨیاں سُݨائیاں ڳالھیں تے اعتبار کرݨ والے تے قرائن اُتے کم ٹورن واتے ہَن ، خاص کر متشرقین تے محققین جہڑیاں جہڑیاں ٹھوکراں تے تُھݙے کھادِن او سرائیکی اُتے مزید تحقیق کرݨ والیاں کیتے نہ صرف گمراہ کرݨ والے ہن بلکہ آدمی انھاں کوں سامݨے رکھ تے کم کرݨ دی ہمّت وی نھیں تھیندی۔

انھاں شکلاں تے اوکھائیاں دی موجودگی وچ محمدبشیر احمد ظامی بہاول پوری سرائیکی لسانیات دے بارے وچ جہڑا کم کیتے او اپݨی قسم دے اُتے ٻہوں اہم ہے ۔ مختصراً میں ایں آکھ سڳداں جو انھاں سرائیکی لسانیات دیاں اکثر پراݨیاں روائتاں کنوں سمجھو جو بغاوت کیتی ہے تے ٻنھاں کیتے تحقیق دیاں تاکیاں کھول ݙتن۔ ظامی بہاول پوری ہک نابغہ شخصیت دے مالک ہَن ، جدّت پسند ہن۔ جرأت و ہمت والے ہن۔ تے اپݨی ڳالھ تے ڄمیے رہندے ہَن۔انھاں وچ ݙوجھی ڳالھ ایہ ہئی جو او نہ تاں خود عام ماہر لسانیات کنوں مرعوب تھیندے ہن تے نہ اُنھاں کوں خواہ مخواہ مرعوب کرݨ چہندے ہَن۔ او اپݨی ڳالھ دلیلاں تے شہادتاں نال پیش کریندے ہن بلکہ ٻنھاں کوں وی حقیقتاں تے ثبوتاں دے سوجھلے وچ اَڳوں تے ٹُرݨ دی تلقین کریندے ہن۔

اختلاف رائے دے حق کوں او مَنیندے وِی ہن تے مَنویندے وی ہن ۔ انھاں دا اختلاف تے انحراف تخریبی نہ ہا ، تعمیری ہا ، سرائیکی لسانیات دے حق وچ ہا ۔ او اپݨی ہر ڳالھ دی وجہ ݙسیندے ہن تے اَپݨی جدّت کوں ایجھے سوہݨے طریقے نال سامݨے گھن آندے جو آدمی کو ں داد ݙیوݨی پئے ویندی ہئی ۔ ایہ ٻئی ڳالھ ہے جو اساں کہیں تعصب دی وجہ کنوں اُنھاں دی کہیں ڳالھ کوں مَنّوں وی نہ ! ہک سچے محقق وانگوں ایہ اُنھاں دی فراخ حوصلگی یا فراخ دلی ہئی جو او اپݨی ساری تلاش تے جستجو ، ڳول پھول ، یا چول پڑچول دی تفصیلات کوں کوئی حرفِ آخر نہ آہدے ہن ، بلکہ ایہ آہدے ہَن جو مزید تحقیق تے ڳول پھول نال سرائیکی دی حقیقت تے قدامت ٻئی وی قائم تھی ویسی۔

حقیقت ایہ ہے جو محمد بشیر احمد ظامیؔ بہاولپوری کوں سرائیکی زبان تے ادب نال دیوانگی دی حد تئیں عشق ہا ۔ ایں دیوانگی وچ انھاں سرائیکی لسانیات دے جنگل چھاݨ مارن،پہاڑ ونڄ پٹن، معنے تے لفظاں دے دریا جھاڳئین۔ ٻہوں قیمتی موتی کڈھِن ، اَتے ہک چنگے ادیب، مؤرخ تے ماہر لسانیات دی حیثیت وچ انھاں ایں زبان دے قاعدے کنوں لا کرائیں قواعد تے لغات توڑیں دیاں شکلاں تے نقشے بݨا ݙیکھائن تے سرائیکی زبان دی تاریخ دی نوک پلک درست کر ݙیکھائی ہے۔

میں سمجھداں جو جَیں طرح اُردو زبان تے ادب دی سب توں پہلی تاریخ آبخیات محمد حسین آزاد دے بعد مؤرخین تے محققین لکھاں اختلافاں دے باوجود اُوندا سہارا گھدّیں بغیر اَڳوں تے بغیرہرگز ہرگز تے نھیں ٹُر سڳدے۔ ایں طرح ظامی بہاولپوری دی تصنیف ’’سرائیکی زبان دا ارتقاء‘‘ دے حوالیاں دے بغیر کوئی شخص وی سرائیکی زبان تے ادب دی تاریخ کوں تکمیل توڑیںنہ پُڄا سڳسی۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی لسانیات۔ مصنف: دلشادؔ کلانچوی. ترتیب و پیشکش: ظہور احمد دھریجہ.چھاپہ خانہ جھوک پبلشرزملتان 2019ء