سرائیکی اجرک تے جدید سرائیکی شاعری دا بیانیہ

سرائیکی وسیب تے ایندی یکی دھرتی تے ول ایں دھرتی نال جُڑی ایندی تاریخ، ایندیاں ریتاں روایتاں، ایندا ادب ،ایندے لوک ،ایندے یکے موسم اتے ایندا یکا تہذیبی تے ثقافتی ماحول ون پونے رنڳاں نال اپݨی سنڄاݨ کریندے ،انہاں رنڳاں چوں ساوا تے نیلا تے نیل رنگ ٻہوں نشابر ہے ۔جے ݙیٹھا ونجے تاں نیلا رنگ اِیں دھرتی دے یکے مزاج کوں بیان کرݨ دا پہلا حوالہ ہے۔سرائیکی شاعری اچ رنڳاں دے کئی حوالے مِلدن پر نیلا ،نیلی اتے نیل اتھو دی صوفیانہ روایت دی علامت ہے۔

؎ اندھی رات عذاباں والی ویسی انت وبہا 

پڑھ بسم اللہ گھولیم سرکوں ،کیتم نیل کتھا  (شمیم قریشی )

نیلیاں سِلہاں والیاں مسیتاں رہ ڈیدھیاں رہ ویندن 

جیڑھا پہر قضا تھی ویندا اووَل کتھاں وَلدا !!! (رفعت عباس)

نیل فلک دی وڈی حیاتی چودھاروں ہن مارُو

شہر دے دا اندرو باہرو کے تئیں ڈاھندا رہسی  (شمیم قریشی)

                       نیلے رنگ توں علاوہ وی ڈیٹھا ونجے تاں سرائیکی شاعری اچ مختلف رنڳاں دا ورتاواصنعت تدبیج دی وݙی مثال دے طورتے سامݨے آندی ہے ۔خواجہ سائیں رنڳاں دے ورتا وے د ا وݙا ناں ہے۔

آچݨوں رل یار

پیلھوں پکیاں نی وے

کئی بگڑو کئی ساویا ں ، پیلیاں

کئی بھوریاں ،کئی بکھڑیاں نیلیاں

کئی اودیاں گلنار !!! 

کٹویاں رتیاں نی وے 

                       اساں اے آکھݨا چاہندے ہیں جو سرائیکی وسیب دا یکا اظہار رنڳاں دے ’’جُوڑ‘‘ نال تھیندے بھاویں جو مزار تے قبراں ہوون، انہاں تے کھِنڈے رنگ وسیب دے واسیاں دی شانت سائیکالوجی دا پتا ݙیندے ہن۔اے وی سچ ہے جو کہیں وی قوم دے تہذیبی تے ثقافتی اظہار دا وسیلۂ رنگ ای ہوندن جیویں جو ’’سرائیکی اجرک‘‘ ہے۔اساں سرائیکی اجرک ،سرائیکی شاعری تے موسیقی ،ایندی آرکیالوجی تے ایندی روحانی روایت کوں ہِکو قطار اِچ ڈھدے ہیں۔سئیں رفعت آدھے ہن:

؎ اساں تاں نیلیاں سِلہاں اُتے پھُل بݨاوݨ والے!!

ہُݨ جو نوبت وچ پئی ہے تاں روپ وٹیندے پئے ہیں

                       ایں روحانی روایت دا اظہار ’’سرائیکی اجرک‘‘ اچ بہوں سوہݨا تھئے سرائیکی اجرک کوں قدیم وادی سندھ دی تہذیب اچ سمجھݨا لازمی ہے ۔بقول قدرت اللہ فاطمی ،پاکستانی ثقافت دیاں جڑاں ساڈی قدیم سندھ دے دیہی علاقیں اچ ٻہوں ݙونگیاں ہن اتے آخری تجزیے دے مطابق اے جڑاں ساݙی اپݨی دھرتی اچ ای موجود ہن تے موجود راہسن ۔ایں حوالے نال ساݙی دھرتی کوں ہرطرحاں دی اہمیت حاصل ہے اتے اے وی سچ جو ’’پاکستان‘‘ ہند مسلم ثقافت دا وݙا نمونہ ہے جیندے وچ ہندوستانی ،ایرانی تے عربی ثقافت دے یکے حوالے نال نال چلدے ہن پر ہند،عرب تے ایران دے امتزاج دے مقابلے ا چ ہݨ شعوری کاوشیں نال پاکستانی ثقافت کوں چھڑی عربی ثقافت اچ ڈھالݨ دی اَہر وی جاری ہے ۔اے کیا ساݙی ریاستی پالیساں دا نتیجہ ہے یا ساݙی کم عقلی ہے؟ ایندا جواب تاں کوئی ماہر عمرانیات یا ماہر سیاسیات ای ݙے سنگدے پر ثقافت دے رکھوالے ہمیشہ تخلیق کار تے فن کار ہوندن (تخلیقی سطح تے) پر عملی طور تے اہل دیہات اپݨی ثقافت کوں باہر دے ہر دبائو دے باوجود اپݨی ثقافت کوں زندہ رکھیندے ہن۔پاکستان دی ثقافت دے ترائے ستون ہن۔۱۔مذہب۲۔تاریخ ۳۔جغرافیہ ،شاید یکے معاشریں دے وی ایہو ستون ہوسن پر پاکستان کوں اے نویکلا امیتاز حاصل ہے جو اتھاں ہکو وقت اچ بہوں ساریاں قوماں وستیاں ہن اتے انہاں کثیر الجہت قومیتاں دا اپݨااپݨا جغرافیہ ،تاریخ ،زبان تے ثقافت ہے۔پنجاب تے سندھ دیاں ثقافتاں نے تہذیباں دریاوں نال جُڑت رکھیندیاں ہن تے جزوی طور تے پوٹھوہار وی(پنجاب دے حوالے نال) وی ہن پر کے پی ،کشمیر،،بلتستان اتے بلوچستان، کوہستان تے کوہستانی ثقافتاں دے تناظر اچ اپݨی اپݨی شناخت رکھیندن ۔ایں پس منظر اچ ہر قومیت دے اپݨے اپݨے ثقافتی اظہار ہن جیڑھے فن تعمیر،لباس ،لوک ادب ،رہݨ سہݨ اتے زبان تے ادب نال اپݨی صورت بݨیدے ہن۔

                       سرائیکی وسیب وادی سندھ دے بطن اچوں جمݨ آلا مضبوط تے جان دار ثقافتی مظہر ہے اتے ایندے پچھوں ہک وݙا روحانی حوالہ اپݨی ٹھوس سُنڄاݨ نال موجود کھڑے،اے وسیب ایں وادی (وادی سندھ) دا قدیم ترین ثقافتی ورثہ اپݨے اندر وسائی کھڑے ۔کچھی، روہ،روہی،تھل تے دامان ایندے سوہݨے تے خوش نما رنگ ہن۔ایں ڳالھوں اتھاں تخلیق تھیوݨ آلے فنون لطیفہ دے یکے حوالے ون سُوّ نے رنڳاں نال لوکاں کو ں انھاں دی توجہ دے سامان پیش کریندے ہن۔اے یکے رنگ بہوں حد توݨریں سندھی وسیب نال مماثلت رکھیندن اتے رہݨ سہݨ دے حوالے نال وی وݙی حد تک ہک ݙوجھے (سرائیکی تے سندھی وسیب) نال یکسانیت رکھیندن ۔خاص طور تے ’’اجرک ‘‘ ݙوھیں ثقافتیں دی ہکو جہیں سُنڄاݨ ہے۔ایندے وچ کوئی شک نی جو ’’سرائیکی اجرک‘‘ ثقافتی سُنڄاݨ دے حوالے نال زیادہ قدیم نی پرایندے پچھوں جیندا جاگدا حوالہ بہوں پراݨا تے تاریخی ہے۔بعض لوکاں دا خیال ہے جو ایکوں الگ سنجاݨ ڈیوݨ کیتے ’’اجرک‘‘ دی جاہ تے ’’سجرک‘‘ دا ناں ݙتا ونجے پر ہݨ ’’اجرک‘‘ داناں ای متعارف تھی چُکے پر سرائیکی اجرک اپݨے رنگ دے اتبار نال ’’ازرق‘‘ ہووݨا چاہدے کیوں جو ’’ازرق‘‘ دے معانی ’’نیلا‘‘ دے ہن اتے سرائیکی اجرک دا رنگ وی ’’نیلا ‘‘ ہے۔’’سرائیکی اجرک‘‘ کوں متعارف کراوݨ اچ معاصر ملتان نال تعلق رکھݨ آلے کجھ دانشوروں دا وݙا کردار ہے پر تاریخ دے جھروکے اچ نظر پاوں تاں ایندا وݙ ا حوالہ ساݙی روحانی تے صوفیانہ روایت ہے۔جیویں ’’سندھی اجرک‘‘ دے بارے وچ آکھیا ویندے جو ’’موہن جو داڑو‘‘ توں ملݨ آلے ہک مذہبی پروہت دے مجسمے توں اے صاف نظردِے جو اوں نے اپݨے تن تے ڄہڑی چادر پا رکھی ہئی اوندا ڈیزائن’’اجرک‘‘ نال وݙی مماثلت رکھیندے۔شاید ایں مجسمے کوں ݙیکھ کرائیں ای سندھیاں اپݨی سنڄاݨ کیتے ’’اجرک‘‘ دا انتخاب کیتا اتے بعد اچ اپݨی مرضی دے رنڳاں نال ایکوں موجودہ شکل ݙے ݙتی ۔ایویں ای سرائیکی وسیب اچ موجود مزاریں ،خانقاہواں تے مسیتاں دی کاشی گری اتے ٻئے طرحاں دیاں نقاشیاں دے رنگ نیلے تے چٹے ہن ایں پاروں اتھودی اجرک وی’’نیلی چٹی‘‘ قرار پئی ہے جیڑھی ایں ڳالھ دی غماز ہے جو سرائیکی وسیب دے لوک اپݨے پس منظر اچ وݙی روحانی تے صوفیانہ روایت رکھیندے ہن اتے ایں روایت دا اظہار سرائیکی اجرک دے رنڳاں دی صورت اچ دوبارہ تھیا ہے ول اے وی تاںتوجہ طلب ڳالھ ہے جو ایں وسیب دا ہک ثقافتی پہلو نیلے رنگ دی ’’ظروف سازی‘‘وچ وی ظاہر تھیندے ۔ایں رنگ دی ’’ظروف سازی ‘‘صدیوں توں ہک صنعت دے طور تے اتھاں موجود ہے۔کئی صدیاں گزرݨ دے باوجود وی اتھو دے مزاریں دے کتبے اتے قبراں تے لگیاں ٹائلیں نیلیاں ہن تے ہُݨ وی مقدس جاہیں تے نیلے رنگ کوں زیادہ اہمیت ݙتی ویندی ہے۔ آسمان دارنگ نیلا ہے جیڑا اُچائی تے بلندی دا استعارہ ہے۔ شاید نیلی اجرک دا اے رنگ سرائیکیاں دی اُچی تے سُچی سوچاں دا اظہار ہووے۔چھی مارچ ’’سرائیکی اجرک دا‘‘ ݙینھ منایا ویندے ۔ایں ڈینھ دا تاریخی پس منظر جو وی ہووے ،ایندے اُتے میکوں کوئی اعتراض نی پر اے سچ ہے جو مارچ تے اپریل دے مہینے معاشی تے روحانی خوشی اتے خوشحالی دے مست الست مہینے ہن۔انہاں مہینیں اندر فصلاں پکدیاں ہن تے ول انہاں دی کٹائی تھیندی ہے ،پھُل کھلدن تے نویاں کونپلاں پھُٹدیاں ہن،میلے ٹھیلے اتے خانقا ہوں تے درڳاہوں تے دھمالاں پاتیاں ویندیاں ہن تے ول مِل ٻاہوݨ دے یکے موسم وَل آندے ہن۔اتے وسیبی لوک مستی اچ ݙب ویندن۔اِیں مستی کوں اپݨے اظہار دا وسیلۂ لوڑ ہئی اتے اے وسیلۂ رنگ برنگی سرائیکی اجرک اچ تھیا تے لوکاں ایں اجرک کوں پھُلاں دے ہار وانگوں اپݨے اپݨے ڳل وچ پاگِدا ۔اساں مضمون دے آغاز اچ کجھ شعراں داحوالہ ݙتے ،ایں حوالہ دا مقصد اے ہئی جو ہر قوم تے ہروسیب دے کجھ اینجھیں رنگ ہوندن جیڑھے فطرت انہاں تے لاشعور تے من اچ پہلے کنوں سجاݙیندی ہے جیویں جو پنجاب دا رنگ پیلا ہے ایں پیلے رنگ دا اظہار او مختلف حیلیاں بہانہاں نال کریندے راہندن، سند ھیا ں ،بلوچاں ،کشمیریاں تے پٹھانیاں دے وی اپݨے اپݨے ثقافتی رنگ ہن ۔یکے دانشوراے ڳالھ جانڈے ہن جو ’’رنگ‘‘ قوماں دے ’’اندر‘‘ دی خبر ڈیندن ۔ساݙا نیلا تے چٹا رنگ من بھاوݨاں ہے۔اے رنگ محبت ،امن ،خوشحالی تے اُچی سوچ دے رنگ ہن جیہڑے ساݙی شاعری نے ساݙی اجرک کوں سجائی راہندے۔چادھراں ،پٹکے ،صافے ،ٹوپیاں اتے رومال صرف ملبوسات نی بلکہ اے ایشیا ء دیاں مختلف قوماں دی سُنڄاݨ تے اُنہاں دی نویکلی شخصیت دیاں علامتاں وی ہن۔ سرائیکی اجرک وی مقامی ثقافت دی ہک وݙی علامت ہے بلکہ اے وادی سندھ دی نویکلی متصوفانہ روایت دا اظہار وی ہے۔

                       آکھیا ویندے جو اتھودے قدیم مذہب جین بت تے بدھ مت ہن جنہاں دی بنیاد تصوف ہئی اتے ایں تصوف دے اثرات نال پیدا تھیوݨ آلی ’’نمانتا‘‘ ہئی۔ جڈاں اتھا ں اسلام آیا تاں او اتھو دے لوکاں کیتے اُوپرا نہ ہئی ۔کیوں جو اسلام دی اصلی روح وی عالمگیر محبت نال جُڑی ہوئی ہے تے اتھو دے لوک ذات پات تے برہمن ازم دے رویاں کنوں اَکے پئے ہن۔ اسلام دے برابری تے پیا ر محبت دے درس کنوں متاثر تھی کراہیں لوک تیزی نال مسلمان تھیوݨ لگ پئے۔ مراد اے ہے جو محبت ،بھائی چارہ تے احترام آدمیت وادی سندھ دے لوکاں داعمومی مزاج ہئی،ایں مزاج دا اظہار اتھو دے فنون لطیفہ تے شعروادب اچ تسلسل نال تھیندا آئے۔ قیام ِپاکستان توں بعد انھاں لوکاں نال جیڑا وانجھ تھئے اوندا وݙا شکار سرائیکی تھئے پر سرائیکی نے تشدد تے نفرت دی بجائے اپݨی توجہ صوفیانہ طرز ِاحساس دوودھا چھوڑی تے اپݨے اُتے نیلے رنگ وی چھاں کر کے پر امن زندگیاں دی شدید خواہش نال اپݨی مِٹتی تے ڳلدی شناخت دی ڳول اچ متحرک تھی گئے۔ اج وی سرائیکی شاعری تے سرائیکی اجرک اصل اچ اپݨی معدوم تھیندی شناخت دی ڳول دی آہر ہے۔کے پی دے سرائیکی علاقے ہوون یا بلوچستان تے سندھ دے ، انہاں یکیاں اچ موجود آثار قدیمہ مندرات ،درڳاہوں،عبادت ڳاہوں تے قدیم تعمیرات تے روایتی ظروف سازی، بت تراشی،کھڈ وݨے اتے ڈیکوریشن پس نیلے ،چٹے اتے فیروزی رنڳاں نال سجے ہوئے ہوندن۔ مراد اے ہے جو اے رنگ یکے وسیب دے سانجھے رنگ ہن تے انہاں رنڳاں دا فوری اظہار ’’سرائیکی اجرک‘‘ اچ تھیا ہے اتے جݙاں یکا وسیب رل کے ’’سرائیکی اجرک ڈے‘‘ منیدے تاں نتیجے اچ اے تاثر عام تھیندے جو اساں ’’ہک‘‘ ہیں تے نال اساں عالمگیر محبت دے داعی وی ہیں۔اِیں تناظر اچ اج دی سرائیکی شاعری وی مابعد نوآبادیاتی رویاں بارے اشارہ کر کے اپݨی سنجاݨ تے گلدی تہذیب تے ثقافت کوں بچاوݨ دا ہک ترلا لگدے۔ ایں حوالے نال اساں آکھ سنگدوں جو سرائیکی اجرک تے جدید سرائیکی شاعری دا ہکو ای بیانیہ ہے۔

## حوالہ
اَجٖوکی سرائیکی تنقید ، مصنف : ڈاکٹر مزمل حسین، ناشر: دستک پبلی کیشنز ، ملتان