سرائیکی ناول دا ٹور تے پندھ

جڈاں اساں سرائیکی ادب دا جائزہ گِھندے ہیں تاں اساکوں احساس تھیندے جو سرائیکی نثر ، شاعری دی نسبت گھٹ اے حالانکہ قصے تے داستانیں دی تاریخ تاں ٻہوں پراݨی اے جیویں اردو وچ ناول دا ارتقاأ تھیا اونویں سرائیکی وچ نی تھیا ۔ بلکہ ایندی تاریخ ذرا وکھری اے ۔ اردو وچ داستان توں بعد ناول دی ضرورت محسوس کیتی گئی اوں توں بعد افسانہ جبکہ سرائیکی وچ پہلے افسانہ تے بعد وچ ناول لکھیا گئے۔ جیڑھے ویلے اردو وچ ناول لکھیا ویندا پیا ہا اوں ویلے وی سرائیکی وچ داستان گوئی دا رِواج چلدا ودا ہا بعد وچ سرائیکی دے کجھ لکھاریں محسوس کیتا جو سرائیکی ادب وچ وی نویں تبدیلی آ وݨی چاہی دی اے تےول انہاں سرائیکی وچ ناول دا منڈھ بدھا ۔ انہاں وچوں غلام حسن حیدراݨی دا ناں ساریں کنوں پہلے آندے پر اُو اتنی شہرت حاصل نہ کر سگا۔ جبکہ ظفر لشاری نے ایں صنف کوں باقاعدہ طور تے متعارف کر ائے اتے آپݨے پچھوں سرائیکی ناول نگاراں دی تندیر لا ڈتی اے۔ اتے اج سرائیکی ناول کہیں وی لحاظ نال بنہیں زبانیں دے ادب کنوں پچھو کے نی۔

سرائیکی افسانے دا باقاعدہ جہڑا مواداساڈے کنوں موجود ہے اوں کینوں معلوم تھیندےجو سرائیکی وچ پہلا ناول غلام حسن حیدراݨی دا ‘‘ گلو’’ اے جیکوں 1968 أ وچ پنجند ویلی پروڈکشنز نے سرائیکی زبان وچ فلماوݨ دا فیصلہ وی کیتا جو لائی 1969 أ وچ ماہوار رسالے ‘‘ اختر’’ ملتان نےایندا اشتہار شائع کیتے اتے ستمبر  دے شمارے وچ اینکوں سرائیکی زبان دا پہلا ناول وی قرار ݙتا گئے مگر ایں ناولٹ دی تلخیص  بہوں بعد وچ مئی 1973 أ اچ ماہنامہ ‘‘ سرائیکی ادب’’ ملتان کنوں شائع تھئی سڳی۔ ایں توں بعد سرائیکی ناول تیزی نال اگوں ودھیا اَتے ڈھیر سارے ناول نگار سامݨے آئے ۔ جنہیں وچوں ظفر لشاری ، ڈاکٹر منیر احمد علوی، دلشاد کلانچوی،محمد اسمعیل احمدانی، فیاض حسین قاصر فریدی،     غلام حسین راہی گبول ، اقبال بانو، جمشید کلانچوی اعوان، اقبال حَسن بھیلا، ڈاکٹر اسلم انصاری، کاشف بلوچ ، حفیظ گیلانی اتے سلیم شہزاد وغیرہ شامل ہن۔ پہلے تاں ناول رسالیں وچ چھپدے رہے ول ایہ ضرورت محسوس کیتی گئی جو انہیں کوْں کِتابی شکل ݙتی ونجے۔ ایں سانگے ساریں کنوں پہلے ظفر لشاری دا ناول ‘‘ نازو’’ 1971أ اچ شائع تھئے۔

ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز لکھدن: ناول ‘‘ نازو’’ جہڑی شائع شدہ صورت اچ پہلے سامݨے آیا، ظفر لشاری دی تحریر ہے جیہڑا 1971 أ اچ پہلی واری شائع تھیا۔’’ (63)

بعض محقیقیں نے آپݨی آپݨی رائے ایں طرح پیش کیتی اے۔ ‘‘ پاکستانی زبانیں اور ادب ’’ دے مولف ایس ایم شاہد لکھدن۔ ‘‘ کجھ محقیقیں دے خیال وچ غلام حسن حیدراݨی دا ناول ‘‘ گلو’’ سرائیکی دا پہلا ناول ہے’’ (64)

سید قاسم جلال لکھدن: ‘‘ سرائیکی زبان دا سب توں پہلا ناول‘‘ گلو’’ ہے جیکوں غلام حسن حیدراݨی مرحوم لکھے۔ بعض آہدن ‘ نازو ’ ہے ’’ (65)

بقول نواز کاوش: ‘‘ اے ناولٹ(گلو) باقاعدہ کتابی شکل اچ اساݙے سامݨے نئیں آیا لہذا ایں کوں سرائیکی دا پہلا ناول نئیں آکھ سکدے’’ (66)

انہیں ساریں ناقدین دی آرا أ کوں سامݨیں رکھدیں ہوئیں اساں اے ݙیدھے ہیں جو ظفر لشاری دا پہلا ناول ‘‘ نازو’’ ہے جیڑھا 1971 أ اچ چھپیا۔ ایں ناول دے متھے تے اردو وچ چھپیا ہویا اے۔ ‘‘ سرائیکی زبان کا پہلا ناول’’ عزیز نشتر غوری ‘‘ نازو’’ دے صفحہ خ تے لکھدن: ‘‘ اے سرائیکی دا پہلا ناول اے انہاں (ظفر لشاری ) دی پہلی کوشش اے۔ ’’ (67)

نازو دے بارے اچ نواز کاوش لکھدن: ‘‘ اے پہلا باقاعدہ ناول ہے جیندے وچ کامیاب ناول دیاں ساریاں صورتاں دا خیال رکھیا گیا ہے۔ ’’ (68)

سرائیکی زبان اچ ساریں کنوں پہلا لکھیا ونجݨ والا ناول ‘‘ گلو’’ اے جہڑا غلام حسن حیدراݨی دی تحریر اے اتے کتابی شکل اچ چھپݨ آلا پہلا ناول ‘‘ نازو’’ ظفر لشاری دی تحریر اے۔  اتے اکادمی ادبیات پاکستان دی طرفوں 1995 أ وچ حمید الفت ملغاݨی نے ‘‘ نازو’’ دے ناں نال ای ایندا اردو ترجمہ کیتا۔سرائیکی ناول دی ݙوجھی کتاب ‘‘ اَپڑیں رَت جو پانڑیں تھئی’’ ہے ایں ناول کوں ڈاکٹر منیر احمد علوی نے تحریر  کیتا ایہ کتاب 1971 أ وچ شائع تھئی اتے ایکوں سرائیکی ادبی مجلس بہاولپور نے چھاپے ایں ناول وچ بھِرا کوں بِھر ا دا دشمن ظاہر کیتا گئے۔ایندے بعد1983أ وچ محمد اسمعیل احمداݨی دے ناول‘‘ چھولیاں’’ کوں سرائیکی سنگت لاہور نے شائع کیتے۔ ناول چھولیاں تے انہاں کوں ایوارڈ وی مل چکے۔

حمید الفت ملغاݨی لکھدن:‘‘ اے ناول عام روایتی انداز توں ہٹ کے علامتی انداز وچ لکھیا گئے۔’’ (69)

کجھ مْدتائیں اے ناول اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور دے شعبہ سرائیکی وچ پڑھایا ویندا رہ گئے ۔ ایں یونیورسٹی دے شعبہ اردو دے ہک طالب علم محمد اقبال گھلوایں ناول دا اردو ترجمہ ‘‘ لہریں’’ دے عنوان نال کیتے۔ اَݨ چھیل اے مقالہ یونیورسٹی وچ موجود ہے۔ 

ڈاکٹر سجاد حیدر پرویزناول چھولیاں دے بارے لکھدن :‘‘ ایں ناول اچ سرائیکی معاشرے دے ثقافتی ، تہذیبی تے فکری ورثے کوں محفوظ کیتا گئے۔ ’’ (70)

ظفر لشاری دا ݙوجھا ناول ‘‘ پہاج’’ دسمبر 1983 أ وچ پاکستان پنجابی ادبی بورڈ دی طرفوں چھپیا ۔ کتابی شکل اچ آوݨ توں پہلے ‘‘ پہاج’’ سرائیکی ادب ملتان اچ تر ےسال تک قسط وار چھپداریہا۔ایندی پہلی قسط نومبر 1976 أ دے شمارے اچ چھپی ہی اتے ایندا اَنت دسمبر 1979 أ دے شمارے اچ تھیا۔ 

حمید الفت ملتانی ناول پہاج دے بارےلکھدن:‘‘ مجموعی طور تئیں ایں ناول وچ رسماں ریتاں تے ݙوجھے معاشرتی حوالیں دے نال نال پہاج دے کردار دی وضاحت کیتی گئی اے۔’’ (71)

‘‘ امر کہاݨی’’ محمد اسمعاعیل احمداݨی دا ݙوجھا ناول ہے ۔ اے ناول سرائیکی پبلیکیشز رسولپور توں1988 أ اچ چھپیئے ۔ ایں ناول دے بارے ڈاکٹر اسلم عزیز دْرانی لکھدن۔ ‘‘ اے ناول پہلے صفحے توں سرائیکی سوچ تے سرائیکی ادب دی تاریخ کوں نال گِھن کے ٹردے۔ ’’ (72)

جولائی 1989 أ وچ فیاض حسین قاصر فریدی دا ناول ‘‘ سانول’’ چھپے ایکوں سانول سرائیکی ادبی اکیڈمی ڈیرہ شمس نے چھاپے۔ ایں ناول اچ ݙسیا گئے جو قیام پاکستان ویلے ہجرت کر تے آوݨ آلیں نال سرائیکی لوکیں انصارِ مدینہ ورگا سلوک کیتا۔ 

سانول کوں وسیبی ناول آکھیا ونج سگدےایں ناول اچ بہرام خان تے اوندے پتر سانول دی کہاݨی اے جیندے وچ زمین دی وجہ کنوں بھراویں دے درمیان غلط فہمیاں کوں بیان کیتا گئے۔ 1991 أ وچ دلشاد کلانچوی دا ناول ‘‘ سارے سگن سہاگڑے’’ اکادمی سرائیکی ادب بہاولپور توں چھپے۔ایں ناول أ چ روہی چولستان دی ثقافت بھرویں انداز نال بیان کیتی گئی اے۔ ایں ناول دا اہم کرداروستی کلانچ والا دی ہک باہمت چھوہر دی کہاݨی اے جیڑھی شہر اچوں گریجوایشن کر کے آندی اے تے اپݨے نکے لا دے منگیتر نال شادی کر یندی اے۔ اتے اونکوں پڑھا لکھا کے الیکشن جتویندی اے۔

بھاگ سہاگ، 1994 أ اچ چھپݨ آلا غلام حسین راہی گبول دا اصلاحی ناول اے جیکوں سانول سرائیکی ادبی اکیڈمی بھونگ نے شائع کیتے۔ اے ناول اجوکے دور دے سیاسی تے سماجی حالات توں متاثر تھی تے پسیے ہوئے معاشرے دی کہاݨی پیش کر یندے۔ سانول موڑ مُہاراں اینکوں ‘‘ سرائیکی ادب’’ ملتان نے 86-1985أ اچ قسط وار شائع کیتا ہاکہیں تریمت ناول نگار دا پہلا مطبوعہ ناول اے۔ اتے جنوری 1997 أ کوں اقبال بانو دا اے ناول لنگڑیاں پبلیشررَتہ ٹبہ وہاڑی توں شائع تھئے۔ ایں ناول وچ مرد دی حاکمیت ، پہاج داکردار ، تریمت دا نباہ، بالیں دی خواہش اتے جاگیر داری نظام دے بارے  لکھیا گئے۔ ‘‘ جھوکاں تھیسن آباد ول’’ جمشید کلانچوی اعوان دا جنوری 2000 أ توں چھپن آلا ہک خوبصورت ناول ہےاے ناول اکادمی سرائیکی ادب بہاولپور دی طرفوں شائع تھئے ۔ اے ناول وسیبی حالات دے نال نال شہری اَتے دیہاتی زندگی دے فرق کوں وی نکھیڑتے رکھ ݙیندے۔ 

کونج راہی گبول دا ناول اے جیکوں احقرپبلیشرز ملتان نے 2002 أ اِچ شائع کیتے ۔ ایں ناول دے ٹائیٹل تے معاشرتی تے رومانی ناول’’ لکھیا ہویا اے۔ اے ناول منڈھ کنوں دیہات نال گنڈھیا ہویا ہے۔ ایندے وچ چھوٹے لا دی شادی دے بارے گالھ کیتی گئی اے۔

شوکت مغل لکھدن:‘‘ سرائیکی وسیب اچ نکےلادیاں شادیاں دےگانڈھےوݙےلااِچ ڳلدےگلانویں بݨ ویندن۔’’  

نومبر 2002 أ وچ اقبال حسن بھپلا دا ناول ‘‘ مہرو’’ چھپے اینکوں شوکت بھیلا اکیڈمی ملتان نے شائع کیتے۔ 102 صفحات تےمشتمل ایں ناول کوں  ناولٹ آکھیا ونج سگدے۔ اے ہک نوجوان بالے تے ہک وݨجارݨ فقیرنی مہرو دے عشق دی کہاݨی اے جیندا انت المیہ اے۔ ڈاکٹر اسلم انصاری دا ناول ‘‘ بیڑی وچ دریا’’ لوک ریت پبلشرز ملتان توں 2002 أ شائع تھئے ایں ناول وچ شہری تے دیہاتی زندگی دے کر دار تےمنظر موجود ہن۔ جولائی 2004 أ وچ اقبال حسن بھپلا دااردو اچ تحریر کردہ ناول ‘‘ ہیرا’’ شوکت بھپلا اکیڈمی ملتان توں شائع تھئے۔ ‘‘ سجݨ دشمن’’ راہی گبول دا 2005 أ اچ گبول سرائیکی تعلیمی ادارہ بھونگ توں چھپن والا ہک معاشرتی تے اصلاحی سرائیکی ناول اے ۔ خاندانی دشمنی  زمین دا تنازعہ لالچ تے حرص اے سارے ناول دے بنیادی عناصرہن۔ 2006 أ وچ کاشف بلوچ دا ناول ‘‘ پھوگ’’ کتاب نگر ملتان توں چھپے 2006 أ وچ اقبال حسن بھپلا دا ناول ‘‘ بسنتی’’ سرائیکی ریسرچ سنٹر ملتان توں شائع تھئے۔ اے ہک زمیندار نینگر ملک لجپال تے ہک بنجارے (فقیر) لالودی دھی بسنتی دے پیار دی کہاݨی اے۔ ایں ناول وچ شاعری وی کیتی گئی اے۔ 

ڈاکٹر انور احمدلکھدن:‘‘ ناول ‘‘بسنتی’’ سرائیکی دھرتی دی تہذیب تےکلچر دا نمائندہ ناول ہے۔’’ (74)

ستمبر 2008 أ وچ راہی گبول دا ناول ‘‘ پر دیس نہ ونج’’ گبول سرائیکی تعلیمی ادارہ بھونگ توں شائع تھئے۔ اے ہک معاشرتی ناول ہے جیکوں پڑھ تے نہ صرف سبق حاصل تھیندے بلکہ معاشرے دے جلد باز ننیگراں کوں  انہیں دی غلطی دا احساس ݙیواوݨ دی کوشش کیتی گئی اے۔ 2009 أ وچ اقبال حسن بَھپلا دا بیا ناول ‘‘ مانک لعل’’ ملتان توں چھپے ایں ناول وچ مصنف نے بر صغیر دی تقسیم کنوں پہلے دا ماحول ݙکھلاوݨ دی کوشش کیتی اے۔ 

اکتوبر 2010 أ وچ حبیب موہاݨہ  دا ناول ‘‘ اللہ لھیسی مونجھاں’’ عوامی دوست فاونڈیشن توں شائع تھئے ایں ناول وچ لقمان اتے شمی دی پریم کتھا دے علاوہ وستی کوڑی ہوت دے ڈھیر منظر بیان کتیے گین جیویں دمان دیا ں رہتاں، کُریہہ ، بْھک تس ، جھیکڑے جھگڑے کِھل گپ وغیرہ۔ اکتوبر 2012 أ وچ سید حفیظ گیلانی دا ناول ‘‘ نِت کرلاوے کونج’’ جھوک پرنٹرز ملتان توں چھپے اے ناول دمانی وسوں دی جھا ت اے۔ 

سعید اختر سیاللکھدن:‘‘ نت کرلاوے کونج’’ دی کہاݨی سٹھ ستر ورہیں پراݨی اے بھل ایندے وچ ݙسن آلے لوک انہاں دے ورت ورتاوے، جی سبھاتے ریت پریتاں اج وانگوں نویں نکورہن۔۔۔ ایں ناول کوں بندہ ہکلاگ پڑھ کے مکاوے۔’’ (75)

دسمبر 2012 أ وچ سلیم شہزاد دا ناول ‘‘ گھاݨ’’ جھوک پبلشرز ملتان توں شائع تھئے۔ ایں ناول بارے رفعت عباس لکھدن۔

رفعت عباسلکھدن:‘‘ اے ناول ہک اینجھی ریاست دی تقدیر دا بیانیہ ہے جیندے وچ اوندے برادر ملکاں دے جنگجو کھٹے آن تھیوݨ تے انہاں دے تیردا کئی نشانہ خطانہ ونجے’ ’’(76)

راہی گبول داناول ‘‘ دلدار صدقے’’ فروری 2014 أ وچ جھوک پبلشرز ملتان توں چھپے۔ اے ہک وسیبی ناول اے جیندے وچ وسیب دے میلے، شادی دیاں رسماں اتے یونیورسٹی دی پڑھائی تک دی گالھ کیتی گئی اے۔سلیم شہزاد دا ݙوجھا ناول ‘‘ پَلوتا’’ 2017أوچ ملتان انسٹی ٹیوٹ آف پالیسی اینڈ ریسرچ توں چھپے۔سلیم شہزاد نےناول‘‘ پَلوتا’’ وچ وسیب دی پنج ہزار سال دی تاریخ کوں ہک وݨ دی علامت نال نشابر کیتے جیڑھا ایں وسیب دے تہذیبی ورثے دا رکھوالا اے۔ 

حفیظ خانلکھدن:‘‘ سلیم شہزاد دے نزدیک انسانی تہذیب تے ترقی دے ایں انتہائی عروج دے ݙ ینہاں وچ وی انسان دا بئے انسان کوں برداشت نہ کرݨ تے برباد کرݙیوݨ دا اے رویہ کتھائیں ایں تہذیبی ارتقاأ کوں کہیں مظلوم دی طرفوں ݙتے گئے پلوتے دا شاخسانہ تاں کوئنی۔’’ (77)

انہیں ناولیں توں علاوہ اقبال بانو دا ہک بیا ناول ‘‘ ایویں کوئی رُل ݙیکھے’’ وی سرائیکی ادب ملتان نے 90-1989 أ وچ قسط وار شائع کیتے۔ اُردو تے انگریزی توں سرائیکی وچ وی کئی ناول ترجمہ تھی چکن۔ جیویں جو نذیر احمد دہلوی دے ناول ‘‘ توبتہ النصوح’’ کوں دلشاد کلانچوی ‘‘ توبہ زاری’’ دے عنوان نال سرائیکی روپ ݙتا۔ عبداحلیم شرر دے مشہور ناول ‘‘ فردوس بریں’’ دا سرائیکی ترجمہ ‘‘ فردوس ٹھکالی’’ دے ناں نال نذیر علی شاہ دی محنت اے۔ مس جان کو نکولیٹ دے انگریز ی ناول :

‘‘ An Eastern Lover’’ دا سرائیکی ترجمہ سجاد حیدر پرویز نے‘‘ عشق دے ونڑنج انوکھڑے’’ دےعنوان نال کتابی شکل وچ دان کیتے۔ بشری رحمان دے اردو ناول ‘‘ لالہ صحرائی’’ دا سجاد حیدر پرویز دا تھیا ہویا سرائیکی ترجمہ ماہنامہ ‘‘ سرائیکی ادب’’ ملتان وچ رْھٹے  یار ڈاڈھے اوکھے منیندے ’’ دے عنوان نال  قسط وار شائع تھی چکے۔ہݨ سرائیکی نثر وچ ہر قسم دے موضوع آلےناول آندے ویندن انہیں ناولیں کوں اساں کہیں وی زبان وچ لکھیجݨ آلے کہیں وی ناول دے مقابلے وچ رکھ سڳدے ہیں۔ 

## حوالہ
سرائیکی افسانے تے ناول وچ دیہاتی منظر نامہ، تحقیقی و تنقیدی مطالعہ (مقالہ نگار: صبیحہ منظور )  نگران مقالہ ڈاکٹر مقبول حسن گیلانی