زباناں دی ونڈ

ماہرین لسانیات دنیا وچ ٻولیاں ونڄݨ والیاں زباناں دی ونڈ ݙوں طرحاں کریندن ۔ پہلی قسم وچ زباناں کوں اُنھاں دی لفظی تے حرفی خصوصیات دی بنیاد تے ݙوں وݙیاں قسماں وچ ونڈݙتا ویندے۔ ݙوجھی قسم دی ونڈ نسلی تے تاریخی تعلقات دی بنیاد تے کیتی ویندی ہے۔ تاریخ تے نسلی تعلقات دے لحاظ نال دنیا دیاں زباناں کوں اَٹھ وݙے لسانی خاندان وچ ولہا ݙتا ڳے۔ او اَٹھ خاندان اے ہن۔

(1)سامی

(2)ہند چینی

(3)دراوڑی

(4)مونڑا

(5)افریقہ

(6)امریکی

(7)ملایا

  (8)ہند یورپی

انھاں سارے ٹبراں وچوں ہند یورپی اساݙے نزدیک وݙی اہمیت ایں کیتے رکھدی اے جو برصغیر پاک و ہند دیاں اکثر زباناں ہیں دے نال تعلق رکھدن ایندے علاوہ یورپ دیاں وی اکثر وݙیاں زباناں ہیندے زمرے وچ شامل ہن۔ ڈاکٹر سید محی الدین قادری زور ہندوستانی لسانیات وچ ہند یورپی زباناں دا ہک نقشہ ݙتے۔(24)۔ اساݙے موضوع دا ڳانڈھا چونکہ ہند یورپی گروہ دی ہک ٹنگلی ہند آریائی نال ہے ہِیں کیتے اساں اپݨی ڳالھ مہاڑ دا رُخ ہوں پاسے پھریندے ہَیں۔ ہک مدت تئیں ماہرین لسانیات ایں ڳالھ تے متفق ہن جو برصغیر دیاں زباناں دا تعلق آریاویں دی زبان نال ہے تے اساݙیاں سبھے ٻولیاں آریائی ہن۔ سر جارج گریریسن ایں بنیاد تے ہک نظریہ ݙتا کہ آریا ہی انھاں دے نزدیک ہندوستان وچ ݙوں مختلف وقتاں وچ ݙوں انج انج گروہاں وچ داخل تھئے۔ جیڑھا گروہ پہلے آیا ہئی او وادیٔ گنگ و جمن وچ وَسدا پیا ہئی۔ جیڑھا ݙوجھا جتھا اِتھا ںآیا اوں پہلے کوں شمال جنوب تے جنوب مغرب دی طرف مار کُٹ تے بھڄا چھوڑیا تے خود اوں جا تے قابض تھی ڳیا۔ ایں طرحاں او اندرلے آریا بݨ ڳے تے ہرئیے ہوئے آریا جیڑھے نیم دائرے دی شکل وچ کھنڈ ڳے ہن او ٻاہرلے آریا اکھواہے۔ ویداں تے برہمناں دی تہذیب تے معاشرت اندرلے دائرے وچ ودھی پھلی تے سمنبلی۔ ہِیں کیتے او ٻاہرلے دائرے کنوں بالکل انج تے نویکلی ہے تے ایں طرحاں زباناں دے ݙوں وݙے گروہ وجود اِچ آئے ۔ جارج گریرسن دی تقسیم زبان دا نقشہ ایں ہے۔

(1)بیرونی زباناں:

                       الف:          شمال مغربی شاخ           لہندا (مغربی پنجابی) سندھی

                       ب:              جنوبی شاخ  مرہٹی

                       ج:                مشرقی شاخ                         آسامی ۔ بنگالی ۔ اڑیا ۔ بہاری

(2)وسطی زباناں:        پوربی ہندی

(3)اندرونی زباناں:      مغربی ہندی‘ پنجابی(مشرقی) گجراتی ‘ راجھستانی‘ بھیلی وغیرہ

(4)پہاڑی زباناں:     وغیرہ(25)

سارے وݙے وݙے ماہرین لسانیات گریرسن دی ایں ونڈ نال اختلاف کیتے۔ ڈاکٹر چٹر جی ’’آغاز و ارتقاء بنگالی‘‘ وچ آہدن ’’کہ اندرونی تے بیرونی زباناں دی اے تقسیم لسانی اعتبار نال اتنی اِی مہمل ہے کہ جتنی کہ تاریخی استدلال نال‘‘۔ ڈاکٹر زور اپݨی کتاب ہندوستانی لسانیات وچ آہدن ۔ گریرسن تے اوندے متبعین دا اے نظریہ زیادہ وقیع معلوم نہیں تھیندا ۔ اُنھاں جَیں مواود توں کم گھدے او نسبتاً بعد دا ہے اتے ثابت نیں کرسڳدا جو اندرونی تے بیرونی دائرہ دیاں زباناں ݙو انج انج نسلاں تے گروہاں دی پیداوار ہن۔ گریرسن ہندوستانی ٻولیاں دی ونڈ وچ ٻہوں سارا تکیہ تاریخ تے کیتے جیندا ثابت کرݨ ممکن کائنی۔ ایندے علاوہ کیا اِتھوں دے پہلے وسوں واݨ کوئی زبان نہ ٻولیندے ہن۔ آریاواں دے آوݨ نال اِی اِتھاں دی زبان اچݨ چیت او ٻولݨ لڳ پے۔ اگر انھاں توں پہلے کجھ ٻولیاں ہن تاں اُنھاں دی صورت کیا ہئی؟۔ گریرسن اساݙیاں ٻولیاں دے جیڑھے ویڑھے بݨائن او وی ٻہوں عجیب ہن۔ ڈاکٹر مہر عبدالحق ’’ملتانی زبان تے اوندا اردو نال تعلق‘‘ وچ گریرسن دے نظریے دا بھر پور تفصیلی جائزہ گھدے۔ ایں موضوع دا چونکہ سرائیکی زبان دے منڈھ نال گھاٹا تعلق ہے ۔ ایندے تے اساں اڳوں تے ڳالھ مہاڑ کریسوں۔ پہلے ݙوجھے ماہرین لسانیات دی ہند آریائی زباناں دے خاندان دی ونڈتے ہک نظر پا گھنوں تانجو ساریاں ڳنڈھاں تے بُھلاندرے کُھل تے اساݙے سامݨیں آ ونڄن۔ ڈاکٹر محی الدین زور موجودہ ہند آریائی زبانیں دی تقسیم کریندیں ویلے انھاں دی لسانی تے ترکیبی خصوصیات کوں سامݨے رکھدن۔ ایں طرحاں اُنھاں اِنھاں زبانیں کوں پنج شاخاں وچ تقسیم کیتے۔

(1)شمال مغربی ۔(2)جنوبی مغربی ۔(3)وسطی ۔(4)مشرقی۔(5)جنوبی

شمال مغربی گروہ 

   پنجابی                                        جپسی                              سندھی 

مغربی یا          مشرقی             یورپی             مغربی ایشیائی   وچولی سریکی لاڑی تھر ی  کچھی

لہندا ۔ ملتانی 

پنجابی خاص                        ڈوگری                                  ارمنی            ترکی               شامی

ڈاکٹر زور شمال مغربی گروہ وچ سرائیکی زبان کوں لہندا یا ملتانی زبان دے ناں نال شامل کیتے۔ او آہدن جومغربی پنجابی دے ٻئے وی کئی ناں ہن مثلاً ہندکو ۔ جٹکی ۔ ملتانی ۔ پوٹھوہاری ۔ اے زبان کئی ٻولیاں دا حصہ ہے جیکوں پنجاب دے مغربی حصہ دے تقریباً5ملین بندے ٻولیندن۔ ڈاکٹر زور سندھی ٻولیاں دیاں شاخاں وچ انج سرائیکی کوں جا ݙیندن۔ اینویں او سندھی زبان دی ہک خصوصیت ایجھی وی ݙسیندن جیڑھی سرائیکی یا ملتانی زبان دی وی خاص سُنڄاݨ ہے۔ او آہدن جو ’’ایں زبان وچ چار آوازاں ایجھاں رائج ہن جیڑھیاں ہندوستان دی کہیں ٻئی ٻولی وچ کائنی۔ خواہ او آریائی ہووے یا دراوڑی یا کول ۔ تبت تے چینی ۔ حروف ڳ ۔ ڄ ۔ ݙ ۔ ٻ۔ اے زبان ٻولݨ والے ایں طرحاں ادا کریندن کہ اکھدیں وقت ساہ نرخرہ وچ رک ویندی ہے۔(26)۔ ایں ڳالھ تے بحث دی لوڑ کائنی جو سرائیکی زبان وچ بالکل ایہے اضافی حروف رائج ہن جیڑھے ڈاکٹر زور دے علم توں اوڈھر ریہے ۔ تے جتھوں اے وی معلوم تھیندے جو او خود کیݙے وݙے لسانی مغالطے دا شکار ہن۔ ڈاکٹر مہر عبدالحق آہدن ۔ ’’ایں تقسیم وچ لہندا تے ملتانی دے درمیان دا عطف اے ظاہر کریندے جو اے ݙوں علیحدہ علیحدہ ٻولیاں ہن یعنی اے ݙوہیں ٻولیاں (لہندا تے ملتانی) دراصل پنجابی دیاں شاخاں ہن۔ ایں تقسیم دے کیتے کوئی دلائل پیش نیں کیتے ڳے تے اساکوں ایندا نال سخت اختلاف ہے۔‘‘(27)

ہک ٻئے ماہر لسانیات ڈاکٹر سینتی کمار چٹرجی ہند آریائی زباناں دے جتھے بندی ایں کریندن:

(1)۔ اُتر پچھم دا جتھ:      ہند کی یالہندا یا پچھمی پنجابی ٻولیاں۔ سندھی کچھی سمیت

(2)۔ دکنی جتھ:             مرہٹنی ۔ کوکنی اور ملہبی

(3)۔ پوربی جتھ:             اڑیا ۔ بنگالی ۔ آسامی ۔ بہاری ٻولیاں

(4)۔بیچ پوربی جتھا:     پوربی ہندی

(5)۔ بیچ دیس کا جتھا:                       پچھمی ہندی (کھڑی ‘ بانگڑو ‘ برج باشا‘ قنوجی ‘ پنجابی‘ 

                                               راجھستانی ‘ گجراتی ‘ بھیلی ٻولیاں)۔

(6)۔ اتری جتھا:          پہاڑی ٻولیاں۔               (28)

ڈاکٹر مسعود حسین خان وی زباناں دا علم رکھن والے ہک منے ہوئے سیاݨے ہن۔ او ڈاکٹر چٹرجی دے لسانی نقشہ وچ تھوڑی جہی ترمیم کرݨ دے بعد برصغیر پاک و ہند دیاں جدید زباناں دی ایں تقسیم کریندن۔

(الف): مدھ دیس دی زبان خاص                                            مغربی ہندی

(ب):     درمیانی زباناں                                                                  پنجابی ۔ راجھستانی ۔ گجراتی ۔ 

                                                                                                                       پہاڑی ٻولیاں ۔ پوربی ہندی

(ج):       شمال مغربی ہندوستان دیاں زباناں                        لہندا ۔ مغربی پنجابی۔ سندھی

(د):           مشرقی ہندوستان دیاں زباناں                                     بہاری ۔ اڑیا ۔ بنگالی ۔ آسامی

(ر):           جنوبی ہندوستان دی آریا زباناں                                  مرہٹنی

ڈاکٹر مسعود حسین خان ایں تقسیم دی وضاحت کریندیں ہوئیں لہندا ٻولی بارے آکھے جو اے مغربی پنجاب دی زبان اے۔

ایندیاں اَتے مشرقی پنجابی دیاں حداں کجھ ایں طرحاں ملیا ہوئیاں ہن جو بعض سرحدی اضلاع وچ اِنھاں دا نکھیڑہ مشکل تھی ویندے۔ لہندا اُتے دُر دیا پشاچ زباناں دا اثر ٻہوں زیادہ ہے۔ مغربی پنجاب وچ کیکئی دیس وی شامل ہے جتھاں قدیم زمانے وچ پشاچی پراکرت برا چڈہ اپ بھرنش ٻولی ویندی ہئی۔ لہندا ‘ مغربی پنجابی ‘ جاٹکی ‘ ہندکی یا اوچی دے ناں نال وی مشہور ہے۔ لہندا دے معنی سمت مغربی ہے۔ اے پھر اپݨے گرام تے فرہنگ دے اعتبار نال مشرقی پنجابی توں مختلف ہے۔ ایندا اپݨا رسم الخط لنڈا ہے۔(29)۔ ڈاکٹر مسعود حسین خان ایںطرح وسیع تر سرائیکی زبان دی تعریف کیتی ہے ۔ مختلف ادوار وچ سرائیکی زبان کیتے ورتیے ڳئے ناواں داذکر کر تے اینکوں پنجابی زبان توں بالکل جداتے ہک نویکلی زبان قرار ݙتے۔

ڈاکٹر سدھشیور رائو درما لہندی کوں پنجابی توں انج ہک ٻولی دی جا ݙیندیں ہوئیں زبان دی ونڈ ایں کیتی ہے۔

(1)مغرب تے دوابہ ڳنگ و جمن دیاں زباناں                    ہند دی (کھڑی ٻولی) 

                                                                                               راجھستانی ‘ گجراتی‘ مرہٹنی۔

(2)مشرقی ہندوستان دیاں زباناں۔                    بہاری ‘ بنگالی ‘ آسامی ‘ اڑیا

(3)شمال مغربی ہندوستان دیاں ز باناں۔       پنجابی ‘ سندھی ‘لہندی‘ کشمیری‘ شینا کافری زبانیں

(30)

ڈاکٹرشوکت سبزواری پراکرتاں دے حوالے نال ہند آریائی زباناں دے زمرے بݨیندن۔ پنجابی کوں شورسینی زمرے وچ تے لہندا‘ سندھی کوں پشاچی زمرے وچ رکھیئے۔

(1):           پشاچی یا دردی زمرہ         کشمیری ۔ کوہستانی ۔ پشتو ۔ لہندا ۔ سندھی

(2):          شورینی زمرہ مغربی ہندی ‘ راجھستانی ‘ پنجابی‘ گجراتی‘ پہاڑی

(3):          ماگدھی زمرہ                        بنگالی ‘ آسامی ‘ بہاری اڑیا ‘ مرہٹنی۔                     (31)

ڈاکٹر سہیل بخاری اِنھاں ونڈاں کوں تسلیم نیں کریندے۔ او آہدن کہ انھاں سب اُتے گریرسن دی چھاپ ہے۔ ہرکہیں ٻولاں دی ملن تے ونڈ تے بھروسہ کیتے جݙاں جو ٻولاں دی ٻہوں وݙی ڳنتری ہر ٻولی وچ لبھی ونڄ سڳدی ہے۔ ہِیں کیتے ٻولیاں کوںآوازاں دی بنیاد تے ونڈناں چاہیدا ہے کیونجو آوازاں دا ٻولاں توں رشتہ پہلے آندے۔ ایندے علاوہ جنھاں ٻولیاں وچ ہکو جیہاں آوازاں ہوون او ہک ݙوجھے توں قریب ہوندن۔ جنھاں وچ ول ہووے او ہک ݙوجھے توں پرے۔ ول ایں طرحاں دی ونڈ وچ ٻولیاں دے ویس دا وی پتہ لڳ ویندے کیونجو سانجھے ویساں دیاں ٻولیاں دی آوازاں ‘ ٻولاں تے اصولاں دا وݙا حصہ ہکو جیہا ہوندے۔ ہِیں سانگوں او اینکوں ہک پکی تے سائنٹیفک ونڈ آہدن۔ آوازاں کوں بنیاد بݨا تے ٻولیاں دی ونڈ کریندن۔(32)

(1)             پشاچی یا دردی                                          کشمیری ۔ شینا ۔ خوار کلاشا وغیرہ

(2)            ہلکی آوازاں دیاں ٻولیاں                        تامل -تلگو -کنڑی -ملیالم ٻولیاں       

(3)            بھاری آوازاں دیاں ٻولیاں۔             مہاپرانوں دیاں ٻولیاں

                        (1)            شورینی یا پھچھمی مخی نون دیاں ٻولیاں ، ہریانی ، پنجابی ، راجھستانی ،                                                               پوٹھواری ،لہندی ، ملتانی ، سندھی ، سرائیکی ، گجراتی ، پچھی مرہٹنی ، کونکنی

                       (2)            ماگدھی یا پوربی شمالی دیا ںٻولیاں

                       (3)            مہارا شٹری داندانی نون تے سین دیاں ٻولیاں

ماہرین لسانیات دی آپوں اپݨی ونڈ تے ہک ٻئے توں مختلف نظریات دا مطالعہ کرݨ دے بعد اساں ایں نتیجے تے پڄے ہیں کہ ہر کہیں نے ایں سلسلے وچ اپݨا ایرا آپ ٻدھے ۔ کجھ تے ضرور گریرسن دے نظریے دی چھاپ ہے ۔ ہُݨ تئیں بیان کیتے ڳئے اِنھاں لسانی ونڈارے توں کئی سوال پیدا تھیندن ، جنھاں دی جان پرکھ ٻہوں ضروری ہے۔گریرسن دی ونڈ مطابق پنجا بی تے لہندا یا ملتانی ٻولیاں انج و انج ٹٻر نال تعلق رکھدن یا انہاں وچ کوئی سانجھ ہے ۔ لہندا تے ملتانی(سرائیکی) دا آپس وچ کیا رشتہ ہے ۔ ڈاکٹر مہر عبدالحق نے ’’ملتانی زبان دا اردو نال تعلق‘‘ وچ ایں موضوع تے رَڄ کے بحث کیتی ہے ۔ انھاں دا نتارااے ہے کہ پنجابی دا تعلق اپݨی اصل دے لحاظ نال اندرلے دائرے دیاں زباناں نال ہے ۔ جیڑھے جو لہندا شمال مغربی گروہ وچ شامل ہے اے نہ پنجابی دی شاخ ہے نہ قسم ۔ بلکہ ہک بالکل انج زبان ہے ۔ ماہرین لسانیات ملتانی ، لہندا تے سرائیکی دے تعلق بارے کافی حد تک مغالطے دا شکار تھین ۔ کجھ تاں سندھ وچ ٻولی ونڄݨ والی سرائیکی کو ںملتانی توں بالکل انج ہک ٻولی سمجھدن ۔ کجھ لہندا کوں مغربی پنجابی آکھ تے ملتانی توں نکھیڑ ݙیندن۔ کجھ نے ملتانی ۔ بہاولپوری ۔ جٹکی سب کوںلہندا دا ناں ݙے ݙتے ۔ اتے ایہو بھلاندرا ایں سارے وپرے دی بنیاد بݨے۔ جارج گریرسن تے ’’لینگوئسٹک سروے‘‘ وچ لہندا دی شمالی شاخ تے جنوبی شاخ یعنی ملتانی نال ایندا تقابلی مطالعہ کیتے ۔ اتے بیشتر جہیں تے ہک جملہ

’’ ہک شخص دے ݙوں پُتر ہن انہاں وچوں ننڈھے اپݨے پیئو کوں آکھیا ۔ اے پیئو میکوں ݙے جتی حصہ مال دا آندا ہے ۔‘‘ 

کوں معیار بنا مختلف لہجیاں تے ٻولیاں دے حوالے ݙتن ۔ گریرسن آہدے ۔ لہندا دیاں ٻولیاں دی تعداد ٻہوں زیادہ ہے ۔ سروے وچ مختلف نانواں دے تحت 22ٻولیاں دی تفصیل ݙتی ڳئی ہے ۔(33)انھاں دے ݙوں وݙے گروہ ہن ۔ ہک جنوبی ہک شمالی تے ݙوہاں کوں تقسیم کرݨ والی لائن سلسلہ کوہستان نمک دی جنوبی دیوار ہے ۔ جارج گریریسن ملتانی تے لہندا ݙوہاں کوں لہندا ہی آہدے ۔ انھاں وچ فرق نیں کریندا ۔ہیں واسطے ملتانی دی نسبت آہدے 

’’اگر لسانی شہادت دی کوئی قیمت ہے تاں ایں وچ ذرا وی شبہ نیں کیتا ونڄ سڳدا کہ کہیں وقت ہک زبان جو ایں لہندا نال بالکل قریبی رشتہ رکھدی ہئی ۔ ایں سارے علاقے وچ ٻولی ویندی ہئی ۔ لہندا وی ہک قدیم شکل ہک دفعہ یقینا پھیل تے دریائے سرسوتی دے کنڈے تیں پجی اَتے اے ہُݨ وی پنجابی دی بنیاد ہے ‘‘۔

اُتے اُٹھائے ڳے انھاں سارے سوالاں تے ڈاکٹر مہر عبدالحق نے اپݨی کتاب وچ تفصیلی جائزہ گھدے ۔ انھاں لہندا تے لہندا تے ملتانی دے تقابلی مطالعے دے بعد ماہرین دے بھلاندریاں دی نشاندہی کیتی ہے ۔ او آہدن ’’اساں لہندا دے 11نمونیاں کوں سامݨے رکھ تے ݙٹھے ۔ انھاں دا سرسری مطالعہ وی اے ثابت کریندے کہ اے ہکے زبان دیاں مختلف ٻولیاں ہن افعال واُسماء دی تعریف ، ضمائر دی ساخت ، حروف دا استعمال تے الفاظ دی نشست سب ہک طرح دی ہے ۔ تھوڑا ٻہوں جو اختلاف ہے ۔ او علاقائی اثرات دی وجہ توں ہے اتے محض چند اسماء دے طرز ادا تئیں محدود ہے جیندا اثر زبان دی ہیئت تے نیں پوندا۔‘‘(34)مکدی ڳالھ اے کہ اَڄ تئیں سارے ماہرین تے کتھاہیں لہندا آکھ تے کہیں مغربی پنجابی ، سندھی ، جٹکی تے ملتانی آکھ تے سرائیکی زبان کو ںہک مکمل تے ݙوجھیاں زباناں دے ہم پلہ ہک وݙی زبان دی حیثیت نال تسلیم کیتے ۔ 

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان