سئیں اشولال دی شاعری

آکھیا ویندا ہے جو شیکسپیئر دیاں لکھتاں اِچ ایں ڳا لھوں فنی حُسن تے جمالیاتی تاثیراے جو اوں اپݨے لوک سُݨہپ (Folk wisdom)دی بنیاد تے اپنٹیاں تخلیقات کیتاں ہِن ،پتانہ اے ڳالھ حقیت ہے یا محض افسانہ ،پراے ڳالھ حقیت ضرور ہے جو جہڑی شاعری یا نثر ی تخلیق دے پِچھوں  اپݨی لوک رِیت ،لوک ادب اَتے مقامی سماجی تے تہذیبی رویے موجود ہو ون اوہر حال اِچ کلاسیک دا درجہ پا ویندی ہے ۔اِیں قول تے محابیوں ڄڈاں اساں سائیں اشو لال دی شاعری دا جائزہ گھندے ہیں تاں اے ڳالھ نشابر تھیندی ہے جو انہاں دی شاعری دا سوہݨپ تے پس منظر دا تناظر ہے جہڑا اوتھل تے سندھیائی تہذیب اِچوں پھُٹے ،میڈی اِیں ڳالھ دی تائید باسط بھٹی دے ایں قول نال تھیندی ہے:

’’شاعری دی رمز بارے ڳالھ کریندے ہوئیں اشو لال ݙسیئے جو میں ’’چھیڑو ہتھ نہ مُرلی ‘‘ اِچ شعوری طورتے وسیبی لوک گیتاں ،قصے کہانیاں ،کھیٖڈاں تے رَسماں رِیتاں اڄوک لوک سُݨہپ (wisdom Folk) کوں ولا نظم بݨائے ۔جتھوں تیئں دھرتی، بندہ وجود ،عقیدہ تے اوندے فلسفے (تصوف ،مارکنرم تے وجودیت ) دا تعلق اے اوندے کیتے عارفانہ شاعری Mystic poetryاِچ ورتی ڳئی لفظاں دی لغت اوندی علامتی ریت کوں اڳنہاں کرݨ دا شعوری اَہر کیتے ۔‘‘

                       باسط ہوراں اے آکھݨ چاہندے ہن جو انہاں وادی سندھ دی تخلیقی روایت کوں ہک خاص پس منظر اِچ اپݨے لوکاں دے اڳوں نشابر کیتے ۔وادی سندھ تے ایندے نال جُڑیے یکے لوک ،ایندی تاریخ، تہذیب تے ثقافت ،اینداں لوک رِیتاں ،بنیادی طورتے اشودا عشق ہے۔ رانا محبوب ہوراں اشوؔدے حوالے نال لکھیا ہے: 

’’سندھ میرے من کے تھل میں بہتا ہے ،میں دریا کے سامنے ننڳا نہیں ہوتا ،دریا کی طرف رُخ کر کے پیشاب نہیں کرتا اور دریا مجھ پر ہمیشہ راضی رہا ہے ۔من مونجھا ہو تومَیں دریا کوپکارتا ہوں ۔سندھ میرا رومانس ہے ۔اشو لال روشن دماغ شاعر ہیں جس نے سندھ جیسے شیر دریا کی لوڑھیاں نظم کی ہیں ۔مقامی آبادی کے دُکھ کو لوڑھی سے مِلا کر اس زمین پر رہنے والے ہر آدمی کا دُکھ بنادیا ہے ۔اس کی شاعری ،آلودگی کے خلاف عالمی ماحولیاتی تحریک کا منشور ہے ۔وہ شاعری جو انسان اور ان کے واحد گھر کرہ ِارض کو بچانے کی دُعا بن گئی ہے ،مقامی آدمی کا غم جب ایک عالم کا غم بن جاتا ہے ۔ڈی ایچ لارنس نے کہا تھا کہ آرٹ کا کام انسان اور ماحول کے تعلق کا آشکار ہے ۔اشو لال نے ہمارے سامنے فن کا یہ معجزہ دکھایا ہے۔‘‘

                       واقعی اَیں ڳالھ اِچ کوئی شک نی جو اشولال دا کلام ایں عہد بے اعتبار اِچ ہک معجزہ ہے۔اشواے ڳالھ جانڈا ہے جو اساں حالیں تونڑیں نوآبادیاتی نظام دے تسلط اِچ راہندے پئے ہیں ۔۱۹۴۷ء توݨی انگریز ساݙا استعمار ہئی تاں ہُݨ آپݨیاں دی شکل اِچ ملکی تے ساݙی اپݨی ریاست ساݙا استعمار ہے ۔تہذیباں دے تصادم دے نال نال جہڑا تصور سامݨے آیا ہے اوندے مطابق مہذب تے تہذیب یافتہ صرف اہل مغرب ہن اَتے فطرت تے تاریخ نے انہاں کوں اے ذمہ داری ݙتی ہے جو اوغیر اہل مغرب کوں تہذیب سکھاوݨ ،ایں تضاد تے وڈیاں ترقی یافتہ قوماں تے ترقی پذیر قوماں خاص کر مسلماناں دے وچالے ہک وݙے تصادم داخطرہ پیدا کر ݙتے ۔ایویں اِی پاکستان دے اندر ہِک ݙو مفاد یافتہ تے غاصب قوماں نے پاکستان دیاں ٻائیاں قومیتاں خاص کر وادٔی سندھ اِچ وسݨ آلیاں قوماں کوں جنگلی تے غیر مہذہب قرار ݙتا ہویا اے، ایں واویلا نال اے محروم قوماں دے اندراحساس محرومی دے نال نال احساس کمتری دا عنصر وی غالب آندا ویندے۔ اشولال نے اپݨے شعری بیانیہ نال اپݨی معدوم تھیندی تہذیب کوںلبھݨ دی وݙی آہر کیتی ہے، انہاں دی شاعری بنیادی طورتے اپݨی سُنجاݨ کوں ڳولݨ دی شاعری ہے ،اوویں تاں یکے اہل کتاب لوکاں کوں اِی شروع کنوں اپݨی سُنجاݨ دا مسئلہ درپیش ریہا ہے پر ایں مسئلے دا حل اساں مذہب اِچ ڳولے ،اشو لال دا بیانیہ، ثقافت اَتے تاریخ کنوں تھی کراہیں اگھاں ویندے ،ایہو وجہ ہے جو اشوؔ دی شاعری مابعد نوآبادیات دی شاعری ہے ،انہاں دے کردار ،جاہیں ،لینڈ سکیپ ،قصے کہاݨیاں ،سب کجھ اپݨا تے مقامی ہے ۔انہاں دے کلام لینڈ سکیپ اِ چ سند ھ تے تھل دیاں ریتاں، روحانی روایت تے مقامی ثقافتاں دے بیان نال اپݨی تکمیل دو پُڄدے ۔انہاں زیادہ تراشارے ،کنائے، استعارے ،تلازمے تے علامتاں وسیبی لوک ادب تے روحانی روایت کنوں کشید کیتیاں ہن، جنہاں کوں پڑھ کے اجنبیت تے بیڳانگی دا احساس نی تھیند ا۔انہاں کوں تاں اِتھو دے پکھڑو ،ہنس، کاں،رچھ تے کنگر وی بھاندا ۔

ساݙی کنڈتے ساݙیاں کلیاں

مٹی ساݙا ماݨ 

پیراں ہیٹھ اَسمان 

ساݙے چم دے ودھراں اندر 

سَے سکاں تن چور 

ہتھ اِچ رِچھ دی ڈور

ہک پاݨی دی دیگر ساݙی 

ہک پاݨی دی شام 

باقی سئیں دا نام 

                       اشوؔ دے یکے کلام اِ چ سرائیکی وسیب نال جُڑے کرداراں ،جاہیں ،جھوکاں ،قصے کہاݨیاں اَتے وسیبی ضرب الامثال توں علاوہ ریتاں دا ہک اینجھا خزانہ موجود ہے جیندا مطالعہ کر کے اساں ایندی ہزاراں سالاں دی تہذیب نال ڳالھ مُہاڑ کر گھندے ہیں: 

کہیں برج کنوں کوٹ تئیں 

کوئی سینہ ہووے ساݙے نانویں دا 

کوئی سِجھ ہووے سجھ ہاریاں دی   

کوئی ݙینہہ ہووے ساݙے نانویں دا

ساݙے اندروں وَاہندی اے سرسوتی 

ساݙے اندورں ہاکڑاوڳداپئے 

ایہ گلیاں یار ’’ݙیراور ’’دیاں 

ساکوں ڈیکھ کے اینویں لگدا ہے 

جیویں ہُݨیں ہُݨیں کوئی ویندا پئے 

جیویں ہُݨیں ہُݨیں کوئی وَل آسی 

                       اشولال صرف ادبی تے شعری تاریخ دا منطقی اظہار نی بلکہ اے ہک اینجھے شاعر دا مقام رکھیندے ہن جہڑا فطرت دی کوکھ اِچوں ڄمدے ،انسانی تاریخ دوݙ یکھوں تاں اے ڳالھ نظردی ہے جو ڄڈاں وی کہیں قوم تے بحران تے اوکھا ویلا آندے تاں اوں قوم دے اندر کہیں وݙے شاعر دا ظہور تھیندا ۔بابا فرید کنوں گھن کراہیں اشولال تونٹیں شاعراں دا ظہور تاریخ دے ایں پھیر اِچ تھیا ہے اَتے ایں طرحاں دے پس منظر رکھݨ آلے شاعر ہمیشہ اپݨے معاشرے تے تاریخ دی عکاسی تے نمائندگی کریندن ۔ایہو وجہ ہے جو بابا فریدؒ گنج شکر توں گھن کراہیں اشولال توݨیں آوݨ آلے ہر شاعر ایں معاشرے دی سیاسی ،سماجی اَتے تہذیبی زندگی دے سُوہݨپ کیتے اپݨیاں خدمات سرانجام ݙتیاں ہن ۔ایندی ہک مثال ساکوں خواجہ فریدؒ دے کلام اِچ وی ملدی ہے۔ خواجہ انو ییہویں صدی دی آخری آدھل اِچ اپݨے شعور نال مسلم برصغیر دے تہذیبی تے سماجی وِڳاڑکوں نہ صرف محسوس کر ڳھدا ہئی بلکہ ایں حقیقت دا ادراک وی کر گھدا ہئی جو آوݨ آلی صدی (ویہویں) مذہبی انتہا پسندی تے نفسانفسی دی صدی ہوسی ۔ایہو ڳالھ ہے جو اُنہاں اپݨی شاعری اِچ عالمگیر محبت تے روا داری دا درس ݙتا تے اَڄ دے ایں عہد بے اتبار اِچ اے ڳالھ سچ تھی ڳئی ہے جو ایں دُنیادی بقامحبت ،امن اَتے رواداری اِ چ ہے ۔اشولال وی ایں روایت دا شاعر ہے ۔خواجہ سئیں کنوں ’’روہی‘‘ دے استعارے نال محبت دا سنیہا ملدے تاں اشو لال کنوں ’’تھل ‘‘ تے ’’سندھو‘‘ دا استعارہ ۔اے استعارہ معدوم تھیندی محبت تے تہذیب دی بقا دا سنیہا بݨ کے سامݨے آندے اتے انہاں دے ایں استعاراتی’’ بیانے‘‘ دے فروغ دا سبب وی ایہوہے جو ساکوں اپݨی تہذیب تے تاریخ دی اساطیر دو رجوع کرتے اِی اپݨی شناخت وضع کرݨی چاہیدی اے۔

                       کہیں وی قوم دا اصل بیانہ انہاں دی تہذیبی اَتے ثقافتی سُنجْان ہوندی ہے پر پاکستانی سماج دے نال اے ہتھ تھی ڳیا ہے جو ایندے کُنوں ایندی سُنڄاݨ چِھک گھدی ڳئی ہے۔اے سماج  ساڈھے پنج ہزار سال پراݨا(خاص کر وادی سندھ دی تہذیب) تھی کرایں وی محض ٻہتر سال اِ چ محدود تھی کے رہ ڳیا ہے۔ جیندے پاروں ایندی سُنڄاݨ دا مُکھڑا ٻہوں حد توݨیں کُملا ڳیا ہے،جݙاں قوماں دی سُنڄاݨ نہ راہوے تاں ول ایندے لوک وی ڳالھے تے نماݨے تھی کے رہ ویندے ہِن۔اے مخمصہ پورے پاکستان دا ہے۔ پاکستانی قوم اپݨیاں ثقافتی نے قومیتی اکائیاں دی جُڑت نال بݨدی ہئی پر ساݙی ریاست اِتھوں دے لوکاں کوں ہک قوم نہ بݨݨ ݙتا، جیندے پاروں اساں ہک متوازن تے ذہنی طور تے صحت مندانہ قوم نی بݨ سڳے۔اشو لال ایں تلخ سچ کوں ڳول گھدے اَتے ول اُنہاں اپݨی یکی تخلیقی توانائی کوں اپݨی ’’سنڄاݨ‘‘ دے حصول کیتے وقف کر گھدا۔اشو لال ہک مہذب دنیا دی ڳول اِ چ سرگرداں ہے۔انہاں سندھ، تھل اَتے وسیب دا ݙوجھا درشن کیتے۔ایں وسیب دا پہلا درشن او ہئی جݙاں وادی سندھ آباد تے شاد ہئی، وَل وقت دے پھیر نے وادی سندھ کوں غیراں دے ہتھاں اِچ ݙے چھوڑیا ایں ظلم نے ہک اینجھے استعمار کوں پیدا کیتا جئیں ایں خطے دی وسوہݨی تے زرخیز تہذیب تے ایندیاں روایتاں کوں وقت دے موٹے تے وزنی پردیاں اِ چ گُم کر ݙتے۔اشو ؔدی تخلیقی روایتاں تے وجدان ایں تہذیب کوں نہ صرف محسوس کیتے بلکہ اُنہاں ایں تہذیب کوں اپݨے کلام دا حصہ بݨا کے ہمیشہ کیتے بچاوݨ دی آہروی کیتی ہے۔اشو لال دا اے تخلیقی عمل وادی سندھ دا ݙوجھا تخلیقی درشن ہے۔ایں درشن اِ چ وادی سندھ، تھلوچی تے سندھیائی دریائی تہذیب دیاں او باطنی تے داخلی کیفیتاں ہِن جنہاں کوں صرف اشو جیہاں وݙا فنکار اِی ݙیکھ سنڳدا ہئی۔ایں درشن دا سفر’’چھیڑو‘‘ دے ہتھ اِچ مُرلی ݙیوݨ توں شروع تھیا ہئی ، وَل انہاں کاں نال صلاح کر کے اپݨی وسوں آپ وساوݨ دی کوشش کیتی، دراصل اے کاں آباد جھوکاں تے وݙی تہذیب دی حیاتی دی خبر ݙیندے۔ کہیں کہیں ویلے او اپݨے اندر دے ’’ ٻدھا‘‘ نال جھیڑا ونج کریندے۔ایں جھیڑے دے پس منظر اِ چ اپݨے لوکاں کو مزاحمت دا درس وی ݙیندن ، انہاں دا جھیڑا اصل اِچ اپݨے وسیب تے اپݨی تہذیب دے نال اَݨ کُھٹ لڳاؤ تے محبت کوں وی ظاہر کریندے۔تاریخ کنوں اے ڳالھ ظاہر ہے جو وادی سندھ دا پراݨا تے قدیم مذہب’’بدھ ازم‘‘ ہئی۔ مہاتما ٻدھ صرف پیار تے اَمن دا درس ݙتا ہئی۔ اشو لال ایں درس کِنوں اے ڳالھ اخذ کیتی ہے جو ایں پیار تے امن دے درس ایں وسیب کوں غلامی تے نماݨے پن توں سوا کُجھ نی ݙتا۔ایں پاروں ہُݨ او ایں’’نمانتا‘‘ کوں اللہ ٻیلی آکھ کرائیں ’’مزاحمت‘‘ دا درس ڈیوݨ تے مجبور تھی ڳئے ہِن۔انہاں دے نیڑے مزاحمت دے نال اِی غلامی کوں دور کیتا ونڄ سڳدے۔پر اوہک آرٹسٹ وی تاں ہِن او فضول تے لایعنی بحثاں کنوں ہٹ کے اپݨی اساطیر دو وی ویندن تے اپݨے لوکاں نال محبت وی کریندے، جیوں خواجہ فریدؒ کولوں’’ روہی‘‘ یاترا دا ہک باقائدہ حوالہ ہئی اَتے ایں یاترا دے دوران اویکی روہی کوں  اپݨے اندر جذب کر گھندے ہَن، ایویں اِیں اشو لال کولوں تھل تے سندھ دریا دا باقائدہ یاترا ملدے، انہاں دا اے عمل ہک تہذیبی تطہیر، وسیبی نشاۃ ثانیہ دا عمل ہے۔انہاں تھل تے سندھ کوں اپݨی روح دا حصہ بݨا گھدا ہے۔ انہاں دی شاعری دے ہک ہک مصرعے اِ چ تھل تے سندھ دی تہذیب کِھلدی نظردی ہے۔فطرت کوں اپݨی ہر تخلیق نال محبت ہے۔ایہو وجہ ہے جو فطرت اپݨی بݨائی ہوئی وادیاں، تہذیباں اَتے ٻئے مظاہر کوں مرݨ نی ݙیندی جے اے تہذیباں کہیں سازش نال انہدام دا شکار تھیوݨ لڳن تاں اشو لال جیں شاعر ڄمدِن، جہڑے اپݨے لوکاں تے اپݨیاں تہذیباں دے محافظ ثابت تھیندن، اشو لال وی ہک مجاور آلی کار اپݨی تہذیب دا وݙا محافظ ہے۔

## حوالہ
اَجٖوکی سرائیکی تنقید ، مصنف : ڈاکٹر مزمل حسین، ناشر: دستک پبلی کیشنز ، ملتان