خواجہ فریدؒ تے سرائیکی وسیب

بحیثیت ہک عظیم سرائیکی شاعر دے خواجہ صاحب کوں ہک زمانہ جٖاݨدا ہے ۔ ٻاہرلے ملک اَڄ وی خواجہ سئیں دا تعارف ملتانی زبان (موجودہ ناں سرائیکی) دے شاعر دی حیثیت نال ہے تے انہاں دی کافیاں کوں وی ملتانی کافیاں آکھیا ویندے ۔ فریدؒ دا ناں ملتان تے ملتانی زبان کیتے نہایت مبارک ہے کیونجو ملتانی زبان میں شاعری کا جو چراغ بابا فریدالدین گنج شکرؒ روشن کیتا ایندی روشنی وچ خواجہ فریدؒ بے بہا اضافہ کیتا ۔ ملک ایں ویلے ہک شہر نہیں پورے وسیب دا ناں ہا۔

ملتان نال خواجہ سئیں دا ٻہوں گہرا تعلق ہا ۔کیونجو انہاں دے بزرگ مخدوم زکریا سندھ توں نقل مکانی کرتے ملتان دے نواح وستی منگلوٹ وچ آ ڳئے ۔ مخدوم نور محمد ، مخدوم زکریا دے فرزند ہَن انہاں دا مزار لودھراں تحصیل وچ ہے ۔ مخدوم نور محمد دے پوترے مخدوم محمد شریف اُتھوں مݙی چا تے وستی یاریوالی (ضلع مظفرگڑھ) چلے ڳئے ہَن ۔

ہر سال موسم بہار وچ خواجہ سئیں اپݨے احباب دے نال ملتان دا سفر کریندے ہَن ۔ انہاں دا قافلہ وݙی شان نال بگھیاں تے چاچڑاں توں شروع تھیندا ہا ۔ جلال پور پیر والا پُجٖ تے حضرت سلطان احمد قتال دے مزار تے حاضری ݙیندے ہَن ۔ ایندے بعد شجاع آباد دے رستے ملتان پُجٖدے ہَن ۔ شجاع آباد دے راݨا پلیہ تے راݨا گل بہار دی خواجہ صاحب نال نیاز مندی ہئی ۔ اوہ کھیم سنگھ رئیس شجاع آباد دی انہاں دے خلاف خطرناک مہم جیندے وچ انہاں کوں سخت نقصان پُجٖݨ دا ݙر ہا دے سلسلے وچ خواجہ صاحب توں توجہ دے طالب تھئے ۔ انہاں دا مستقل قیام ملک کریم بخش دے بنگلے تے ہوندا ہا ۔ ملتان شہر دے مخادیم آپ نال محبت کریندے ہَن تے واری واری کھاݨا پکوا تے انہیں بھجٖیندے ہَن۔

خواجہ صاحبؒ ، صاحبِ علم ، صاحب مطالعہ تے تاریخ تے گہری نظر رکھݨ والی شخصیت ہَن ۔ شاہ رکن عالمؒ دے مزار دے بارے وچ فرمایا جو ہندوستان وچ صرف ݙو روضے اُچے ہِن ۔ ہک خواجہ گیسو درازؒ تے ݙوجھا شاہ رکن عالمؒ دا ۔ شاہ رکن عالمؒ کوں محمد تغلق دے تعمیر کردہ روضہ وچ دفن کیتا ڳیا ۔

17ربیع الثانی کوں آپ شاہ رکن عالمؒ دے مزار تے حاضری ݙتی ۔ بگھی تے سوار تھی تے لوہاری دروازے دے رستے اَئے ۔ قرآن شریف دی تلاوت کریندے ہوئے قلعہ اِچ داخل تھئے ۔ مزار تے پُجٖ تے چار روپے آستانہ شریف تے رکھیے ۔ دربار دے خادم کجھ لاچی داݨے تبرک دے طور تے پیش کیتے ۔ ایندے بعد خواجہ صاحبؒ حافظ جمال اللہ ملتانیؒ دے مزار تے اَئے تے فاتحہ خوانی کیتی تے مراقب تھئے ۔ ایندے بعد عید گاہ دی زیارت کیتے تشریف گھن ڳئے ۔ نماز مغرب باجماعت ادا کیتی تے ٻاہر آ تے ٻگھی تے سوار تھی تے لوہاری دروازے دے رستے پُجٖے تاں اپݨے مسکن دی طرف روانہ تھئے۔

23ربیع الثانی 1314ء کوں ٻگھی تے سوار تھی تے غوث بہاء الحق زکریا دے مزار تے حاضری ݙتی تے مزار دے اندر مراقبہ کیتا ۔ وظائف پڑھیے ۔ نماز مغرب دے بعد حسین آگاہ بازار اِچ وڑئیے تے پاک دروازہ اِچ حضرت موسیٰ پاک شہید دے مزار تے حاضری ݙتی ۔ مزار دے اندر کجھ دیر پڑھدے ریہے تے سجادہ نشین مخدوم صدر الدین نال ملاقات کیتی۔

خواجہ صاحب دا کلام ملتان ، بہاول پور تے ڈیرہ غازی خان دے نواح وچ وݙی عقیدت نال پڑھیا تے سُݨیا ویندا ہے ۔ انہاں دے کلام اِچ حقیقت تے مجاز ݙوہیں رنگ موجود ہِن ۔ جدید تحقیق دے مطابق خواجہ صاحب دی ݙوجھی زوجہ مائی ہوتاں ہئی تے انہاں دا تعلق ملتان نال ہا ۔ ایہ نکاح خواجہ صاحب دی جوانی دے زمانے اِچ تھیا ۔ مائی ہوتاں لاولدفوت تھئی تاں انہاں دی جائیداد دے بارے وچ ایندے ورثاء دعویٰ وی کیتا ۔ جمعبندی 1906ء کوٹ مٹھݨ جدید دے اندراج دے مطابق خواجہ صاحب دی بیوگان دے ناں موجود ہے (حیاتِ فریدؒ دا ازدواجی پہلو) 

                                                                                               ڈاکٹر خورشید محمد ملک (ماہنامہ عصائے کلیم)

موضوع دے حوالے نال بہاول پور توں مراد سابق ریاست بہاول پور تے موجودہ ڈویژن بہاول پور ہے ۔ خواجہ صاحبؒ دے بزرگ دریائے سندھ دے مغربی کنارے تے واقع قصبہ کوٹ مٹھݨ وچ آباد تھئے تے نواب بہاول پور دی دعوت تے ایہ گھراݨہ دریا دے مشرقی کنارے تے واقع قصبہ چاچڑاں وچ منتقل تھئے۔ایہ علاقہ ریاست بہاول پور وچ شامل ہا تے اَجٖکل ایہ تحصیل خان پور ضلع رحیم یارخان اِچ واقع ہے ۔

خواجہ صاحب دی پیدائش قصبہ چاچڑاں اِچ 1845اِچ تھئی ۔ اَٹھ سال دی عمر ہئی جو اُنہاندے والد صاحب انتقال کر ڳئے ۔ تاں اُنہاں دے وݙے بھرا خواجہ فخر جہاںؒ آپ دی پرورش کیتی ۔ ایں دوران نواب بہاول پور صادق خان ثالث (عہد حکومت 1852ء تا 1853ء) خواہش دا اظہار کیتا جو خواجہ غلام فریدؒ دی پرورش دی سعادت انہاں کوں بخشی ونجٖے ۔ خواجہ فخر جہاںؒ دی اجازت نال خواجہ غلام فریدؒ نواب بہاول پور دے محل وچ اپݨے مامے ملک غلام محمد تے اُستاد مولانا قائم الدین دے نال منتقل تھی ڳئے تے چار سال تک اُتھائیں ریہے۔

جݙاں خواجہ صاحبؒ دی عمر 28سال تھئی تاں خواجہ فخر جہاںؒ دا وصال تھی ڳیا تے آپ مسند سجادگی سنبھالی ۔ نواب بہاول پور صادق محمد خاں رابع (صبح صادق) چاچڑاں شریف وچ آ کر دستار بند کیتی ۔ خواجہ صاحبؒ تے نواب صبح صادق دے وچکار محبت دا رشتہ ٻہوں پکا ہا ۔ اونویں وی اوہ چار سال تک محل اِچ کٹھے رہ چکے ہَن ۔ خواجہ حسن نظامی دے بقول خواجہ صاحب ہک رکشا اِچ تشریف رکھیندے ہَن تے نواب صاحب ایں رکشا کوں چھکیندے ہَن ۔ ایہ سب کجھ محبت دے اظہار دی ہک شکل ہئی ۔ خواجہ صاحبؒ وی نواب صاحب دے قیام کیتے چاچڑاں وچ ہک محل تعمیر کرایا ہا تانجو جݙاں نواب صاحب آنون تاں اِتھائیں رہسن ۔ لنگر دے اخراجات کیتے ہک وݙی جاگیر وی وقف کیتی ہوئی ہئی۔

مریدیں دی وی خواجہ صاحبؒ روحانی پیشوائی کریندے ہَن ۔ ہک دفعہ نواب بہاول پور احمد پور شرقیہ دے مولوی احمد بخش کو شہر بدر کرݨ دا حکم صادق کر ݙتا ۔ مولوی احمد بخش خواجہ صاحبؒ دی خدمت وچ حاضر تھئے ۔ کجھ عرصہ بعد نواب صاحب خواجہ صاحبؒ دی خدمت اِچ حاضر تھئے تاں خواجہ صاحبؒ مولوی احمد بخش کوں نماز دی امامت دی ہدایت کیتی ۔ نواب صاحب حیران وی تھئے تے شرمندہ وی ۔ تے مولوی احمد بخش کوں واپس اپݨے نال گھن ونجٖݨ دا وعدہ کیتا۔

1866ء تا 1879ء تیرھاں سال تک ریاست دی حکمرانی ہک انگریز پولیٹیکل ایجنٹ کیتی ۔ کیونجو نواب صاحب صادق محمد خان رابع کم عمر ہَن ۔ 1879ء اِچ جݙاں نواب صاحب کوں مکمل اختیار ملے تاں ریاست دے عوام دے نال خواجہ صاحب کوں وی خوشی تھئی تے انہاں قصیدہ لکھیا جیندے وچ انہاں دے جذبات دی صداقت کا اندازہ تھیندا ہے تے خواجہ صاحب آزادی دے متوالے نظر آندے ہِن ۔ خواجہ صاحبؒ جتھاں نواب صاحب دی تعریف کیتی ہے اُتھاں اَپݨے روحانی مرتبے دی وجہ نال نصیحت تے ہدایت وی کیتی ہے ۔فرمائے نیں:

اپݨے ملک کوں آپ وسا توں

پَٹ انگریزی تھاݨے

خواجہ صاحب دے بزرگاں دا روحانی رشتہ وی ایں سر زمین دی مشہور روحانی گدی چشتیاں شریف نال ہا تے اِنہاں دے بزرگاں وچ قاضی عاقل محمدؒ جیڑھے آپ دے ݙاݙا ہَن ۔ دی بعیت خواجہ نور محمد مہارویؒ نال ہئی ۔ ایں روحانی رشتے دا نتیجہ او مشہور قصیدہ ہے جیڑھا انہاں خواجہ صاحب نور محمد مہارویؒ دی شان وچ لکھیا ہا ۔ فرمیندے ہِن:

ساݙا دوست دِلیں دا نُور محمد خواجہ

ڈھولا یار چَہیں دا نُور محمد خواجہ

خواجہ صاحبؒ دی شاعری وچ روہی دا ٻہوں ذکر ہے۔ ایہ علاقہ سابق ریاست بہاول پور دے مشرقی علاقہ تے مشتمل ہے ۔ اِتھاں خواجہ صاحبؒ تقریباً اٹھاراں سال وقفے وقفے نال قیام کیتا ۔ روہی صحرا تے دشت دا ناں ہے پر خواجہ صاحب اینکوں چمن تے گلزار دی حیثیت وی ہے۔

خواجہ فریدت دے بزرگ وستی یاریوالی (ضلع مظفرگڑھ) نال منتقل تھی تے کوٹ مٹھݨ وچ ریہے ۔ دراصل مٹھݨ خان ہک مرید ہا جیندی دعوت تے ایہہ خاندان کوٹ مٹھݨ وچ ونجٖ آباد تھیا ۔ کوٹ مٹھݨ اِچ اِی خواجہ صاحبؒ تے اُنہاندے بزرگاں دے مزارات ہِن ۔ ایہ قصبہ موجودہ ضلع راجن پور اِچ واقع ہے۔

خواجہ صاحبؒ دے روحانی رشتے ایں علاقے دے عوام تے خواص نال ٻہوں گہرے ہن ۔ انہاں دے مریداں وچ سردار تے تمندار وی ہِن ۔ سردار بہرام خان نواب تگیہ خاں لغاری(چوٹی) میر خان تمندار آسنی شامل ہن۔

ایندے علاوہ تونسہ شریف دے خواجگان نال وی آپ دے روحانی رشتے ہَن ۔ کیونجو خواجہ نور محمد مہارویؒ دے خلفاء وچ خواجہ شاہ سلیمان تونسویؒ وی شامل ہَن ۔ خواجہ صاحبؒ دے پڑݙاݙا قاضی عاقل محمدؒ وی خواجہ نور محمد مہارویؒ دے خلیفہ ہَن ۔خواجہ صاحبؒ شاہ سلیمان تونسویؒ دے لنگر دے بارے وچ فرمایا ہا جو ایندا کُئی حساب اِی کائنی حالانکہ بظاہر کوئی ذریعہ آمدݨی وی کائنی ۔ خواجہ شاہ سلیمان تونسویؒ ، خواجہ غلام فریدؒ دا ݙاݙاحضرت خواجہ احمد علیؒ دے شاگرد وی ہَن۔

خواجہ دے خلفاء وچ ایں علاقے دے مشہور اصحاب ہَن ۔ سید غریب شاہ مزار شہر سلطان (ضلع مظفرگڑھ) سید مومن شاہ (موضع پیر ضلع مظفرگڑھ ) حافظ محمد سجادہ نشین حاجی پور تے مولوی محمد قاسم (سمینہ ضلع ڈیرہ غازی خان)شامل ہن۔

رواداری تے بُردباری دا خواجہ صاحبؒ ہک اعلیٰ نمونہ ہَن۔ جٖام پور (ضلع راجن پور) دے مولوی تاج محمود آپ دے ہم درس ہَن تے ٻہوں ذہین تے طباع شخصیت دے مالک ہن ۔ تے خواجہ صاحب دی کافیاںدا جواب لکھدے ہَن تے خواجہ صاحب کوں ونجٖ تے سُݨیندے ہَن ۔ انہاں دا مسلک اہلحدیث ہا ۔ خواجہ صاحب اُناں دا کلام سُݨ تے ناراض کائنا تھیندے ہَن بلکہ وݙے شوق نال سُݨدے ہَن ۔ خواجہ صاحبؒ دے حسن اخلاق دا اِتھوں وی اندازہ لایا ونجٖ سڳدا ہے۔

ایں سر زمین نال خواجہ صاحبؒ دا ایہ رشتہ وی ہے جو اُنہاندے ننھیال دا تعلق وی ایں سر زمین نال ہا ۔ انہاں دے نانا دا اسم شریف ملک محمد عمر ہا ۔ انہاں دے مامے ملک غلام محمد تاں خواجہ صاحب دے قیامِ بہاولپور دے دوران انہاں دے نال محل نواب بہاول پور وچ وی ریہے۔

کوٹ مٹھݨ (راجن پور) وچ خواجہ صاحبؒ تے انہاں دے بزرگاں دے مزارات ہِن تے ہر سال اِتھاں انہاں دا عرس منایا ویندا ہے تے پرے پرے توں لوک سفر کرتے ایندے وچ شرکت کیتے آندے ہِن تے زائرین وچ اکثریت دا تعلق ملتان ، بہاول پور تے دیرہ غازی خان دے ڈویژناں توں ہوندا ہے ۔ سندھ توں وی لوک آندے ہن کیونجو خواجہ صاحبؒ دا حلقہ ارادت اُتھوں وی ہا ۔ ویسے وی کوٹ مٹھݨ دا علاقہ سندھ توں نسبتاً نیڑے ہے۔

ستلج، چناب ہر پَل اس کا کلام گائیں

مہران کی زباں ہے خواجہ فریدت سائیں

دریں اثناء ظہور دھریجہ اپݨے ہک مضمون وچ لکھیا جو چاچڑاں شریف خان پور دا نظامت یعنی ضلع دا حصہ ہے ۔ خان پور توں آپ دی نسبت ٻہوں زیادہ رہی ، آپ جݙاں وی ٻاہر آوݨ ونجٖݨ دا قصد فرمایا تاں خان پور ریلوے سٹیشن توں سوار تھئے۔ خان پور کیونجو ضلع ہا ایں کیتے آپ جائیداداں دا ریکارڈ وی خان پور اِچ چاہے جائیداد صادق آباد اِچ ہئی یا نوشہرہ (رحیم یارخان) وچ ، خان پور کوں فخر ہے جو ایہ علاقہ خواجہ فریدؒ دی جم بھومی وی ہے تے مولانا عبیداللہ سندھی جیہے عظیم حریت پسند کی آخری آرام گاہ وی۔

## حوالہ
فرید نامہ ، مصنف: اسلم میتلا ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان