open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ابو اسحاق شامیؒ

شیخ ابو اسحق شامی دا لقب شرف الدین ہئی۔ خلیفہ چہارم حضرت علی دی نانویں پشت توں ہن. ابو اسحٰق شامی چشتی ملک شام وچ پیدا تھئے، ہیں لحاظ نال شامی سݙویجے۔ قصبہ چشت وچ تعلیم و تربیت تھئی۔ آپؒ نے 940 ء 14 ربیع الثانی 329 ھ کوں وصال فرمایا. بعض دے مطابق شام وچ رہے تے اتھائیں وفات پاتی تے اتھائیں دفن تھئے۔
## سلسلہ چشتیہ دے حقیقی بانی
درویشاں تے فقراء دے اہم سلسلہ، چشتیہ دے بانی ہن۔ مرشد نے جیہرلے ناں پچھا تاں ابو اسحٰق شامی ݙسا۔ مرشد نے آکھا، اج توں لوگ تیکوں ابواسحٰق چشتی آکھسن تے جیہڑا وی تہاݙے سلسلے وچ داخل تھیسی، چشتی سݙویسی ۔ ہیں نسبت نال سلسلہ دی ابتدائی شہرت وچ چشتیہ انہاں دی وجہ نال تھئی۔ آپؒ دے پیرو مرشد نے آپؒ کوں ایہ بشارت ݙتی کہ تساں اہل چشت دے امام بݨسو۔ چنانچہ آپؒ اپݨے وطن چشت واپس آئے تاں ’'’قطب چشتیہ '‘‘دے لقب نال مشہور تھئے۔ آپؒ دے بعد مزید چار مشائخ دا تعلق وی چشت نال ہئی۔ انہاں وچ ابو احمر ابدال چشتی، ابو محمد بن ابو احمد ابدال چشتی، ناصرالدین، ابویوسف چشتی تے مودود چشتی دے اسمائے گرامی مشہور ہن۔ حقیقت ایہ ہے کہ چارے بزرگ، دین دے ستون منے ویندے ہن۔
## مزار
آپؒ دا مزار مبارک شہر عکہ،  شام وچ ہے۔ سیر الاقطاب دے مصنف نے لکھا ہے کہ آپؒ دے وصل توں گھن کے اج تک آپؒ دے مزار تے ہک چراغ روشن ہے جیہڑا کݙہیں نی وسمدا۔ اوہ شام توں سویر تک روشن رہندا ہے باد و باراں دا کئی وار طوفان آیا۔ مگر رات دے وقت ایں چراغ کوں نی وسما سڳا۔ ایہ چراغ ایں فارسی شعر دی عملی تصویر ہے: 

اگر گیتی سرا سر باد گیرد

چراغ مقبولاں ہرگز نمیرد

## حوالے
ابنِ البناء مراکشی

ابو العباس احمد بن محمد بن عثمان الازدی المراکشی، ابن البناء دے ناں توں مشہور تھئے کیونکہ انہاں دے والد “بنا” (تعمیراتی کم کرݨ والا) ہن، اوہ “المراکشی” دے لقب توں وی معروف تھئے کیونکہ اوہ مراکش وچ ریہے تے اتھاں تعلیم پاتی تے اتھائیں انتقال کیتا. انہاں دے بارے وچ مؤرخاں وچ اختلاف پاتا ویندا ہے، کتھائیں انہاں دی تاریخِ وفات 721 ہجری درج ہے تاں کتھائیں 723 ہجری، کجھ دا خیال ہے کہ اوہ غرناطہ وچ پیدا تھئے تے کجھ لوگ مراکش انہاں دی جائے پیدائش ݙسیندن، ہیں طرح انہاں دے سالِ پیدائش وچ وی اختلاف پاتا ویندا ہے مگر حتمی طور تے انہاں دا سالِ پیدائش 639 تے 656 ہجری دے درمیان کوئی سال ݙسا ویندا ہے۔
## سائنسی خدمات
ابن البناء بہت سارے علوم دے ماہر ہن، لیکن ریاضی تے اس نال متعلق علوم وچ خاص شہرت پاتی، اوہ ہک زرخیز سائنس دان ہن، انہاں نے عدد، حساب، ہندسہ، جبر تے فلکیات تے ستر توں زائد کتب و رسائل لکھے جنہاں دی اکثریت ضائع تھی گئی تے مغربی سائنس دان انہاں دی مکتوبات وچوں بہت کم مواد تلاش کر پائے، لیکن جو کر پائے اس دا زیادہ تر حصہ انہاں نے اپݨی زبان وچ ترجمہ کر گھدا تاں انہاں تے انکشاف تھیا کہ حساب، جبر تے فلکیات دے بہت سارے بنیادی نظریات دا سہرا ابن البناء دے سر ویندا ہے۔

ابن البناء دی شہرت دی ہک بڑی وجہ انہاں دی کتاب “کتاب تلخیص اعمال الحساب” ہے جیہڑی انہاں دی مشہور تے نفیس ترین تصنیف ہے، ایہ کتاب سولہویں صدی عیسوی دے اواخر تک مغرب وچ پڑھائی ویندی رہی، اس کتاب دے علاوہ ابن البناء دی جبر ومقابلہ تے ݙو ٻیاں مشہور کتاباں “کتاب الاصول والمقدمات فی الجبر والمقابلہ” تے “کتاب الجبر والمقابلہ” کوں وی نظر انداز نی کریج سڳدا. 
## حوالے
ابو الحسن علی ابن سیدہ

ابو الحسن علی ابن سیدہ دے والد دے ناں تے مؤرخاں وچ اختلاف پاتا ویندا ہے، “الصلہ” وچ ابن بشکوال نے انہاں دے والد دا ناں اسماعیل ݙسیا ہے جبکہ الفتح بن خاقان نے “مطمح الانفس” وچ احمد لکھا ہے، ایہا ڳال “الحممیدی” یاقوت دی “معجم الادباء” وچ اے، مگر انہاں دی “ابن سیدہ” دے ناں توں کنیت انہاں دے والد دے ناں تے غالب آگئی تاہم کتھئیں وی انہاں دی اس کنیت دی وجہ مذکور نی ۔
## حالات زندگی
398 ہجری کوں مشرقی اندلس دے شہر مریسیہ وچ پیدا تھئے تے ایں شہر توں منسوب وی تھئے چنانچہ انہاں کو “المرسی” وی آکھا ویندا ہے، اوہ اندھے ہن تے انہاں دے والد وی اندھے ہن، مگر اپمے والد دی طرح نیر القلب تھے جیہڑے اپݨی معرفت تے سمجھ نال ڄاݨے ویندے ہن .
## خدمات
انہاں دی کتاب “المخصص” قابلِ تحسین زرعی تجربات تے مشتمل ہے، ایں کتاب کو پڑھ کے ابن سیدہ دی علمیت دا بخوبی اندازہ تھیندا ہے، انہاں دا تجربات کرݨ تے انہاں توں نتائج اخذ کرݨ دا طریقۂ کار حیرت انگیز ہے، ایں کتاب وچ زمین دی نرمی وسختی، اونچائی، گہرائی، استواء، زمین دی صحت و مرض، زراعت تے انہاں نال متعلقہ تمام امور تفصیل نال زیرِ بحث گھنائے گئے ہن.  کتاب وچ ہک باب درختاں تے وی ہے، جس وچ درختاں دے اوصاف، انہاں دے پتیاں، پھلاں تے انہاں دی خامیاں کوں تفصیل نال بیان کیتا گیا ہے۔
## حوالے
ابو الحسین النوری

ابو الحسین النوری یا ابو الحسن النوری دا شمار معروف تے  بزرگ صوفیا کرام وچ تھیندا ہے۔ آپؒ دا آبائی وطن افغانستان ہے، جتھوں بعد وچ آپؒ دے والد گرامی ہجرت فرما کے بغداد تشریف گھن آئے تے آپؒ دی ولادت باسعادت تھئی۔ آپؒ سلسلہ نوریہ دے بانی وی ہن۔ مشائخ و صوفیہ آپؒ کوں امیر القلوب دے لقب نال یاد کریندے ہوندے ہن۔
آپؒ دا ناں احمد تے آپؒ دی کنیت ابوالحسین ہے تے آپؒ دا لقب نوری ہے۔ مکمل ناں ایں طرح ہے،  شیخ احمد بن محمد بن الفتوری. 
آپؒ دی ولادت 225ھ بمطابق 840ء کوں بغداد، عراق وچ تھئی۔
آپؒ دا وصال 24 شوال 295ھ بمطابق 908ء کوں بغداد وچ تھیا۔ آپؒ دے وصال تے جنید بغدادی نے فرمایا: "نوری دے انتقال نال ادھا علم ویندا رہا"۔
## تحصیلِ علم تےفضائل
آپؒ دی ولادت بغداد وچ تھئی۔ بغداد اس وقت علم و فن دا تے اسلامی علوم دا گہوارہ ہئی۔ جید علما و محدثین و مفسرین تے صوفیا موجود ہن۔ ایں علم و فن دے مرکز وچ اکھ کھولی۔ مختلف شیوخ توں علمی و روحانی استفادہ کیتا۔ آپؒ دا شمار وقت دے جید علما صوفیا وچ تھیندا ہئی۔

آپؒ شیخ سری سقطی دے مرید وخلیفہ ہن۔ ایں طرح جنید بغدادی دے رفیق خاص ہن۔ شیخ احمد بن ابو حواری نال بھی ملاقات تھئی۔ انہاں دے علاوہ بہت سارے مشائخ نال ملے۔

فرید الدین عطار نے تذکرہ اولیاء وچ، سید علی ہجویری داتا گنج بخش نے کشف المحجوب وچ، رسالہ قشیریہ وچ ابو القاسم عبد الکریم بن ہوازن قشیری نے تے عبد الوہاب الشعرانی نے طبقات شعرانی وچ آپؒ کوں ہدیۂ تحسین پیش کیتا ہے۔
## حوالے
ابو العلاء المعری

thumb|ابوالعلاء المعری
ابوالعلاء معری دا پورا ناں احمد بن عبد الله بن سليمان، التنوخی المعری ہئی. ابو العلاء معری دی پیدائش 363ھ بمطابق 973ء معرۃ النعمان وچ تھئی۔ 4 سال دی عمر وچ چیچک نکل آئی تے ہیں وجہ توں بینائی ویندی رہی۔ ابو العلاء معری دا حافظہ باکمال ہئی۔ حلب، طرابلس، انطاکیہ وچ تعلیم پاتی۔ تعلیم توں فراغت دے بعد 398ھ وچ اے بغداد گیا۔ مگر اتھوں دی فضا پسند نہ آئی۔ اس واسطے اپݨے وطن معرہ واپس آ گیا۔ تے باقی زندگی دنیا توں الگ تھلگ اتھائیں گزار ݙتی۔ روشن دماغ تے ترقی پسند شاعر ہن۔ لب و لہجے دا تند تے مردم بیزار ہئی۔ عربی زبان وچ محاکاتی شاعری دا بانی تصور کیتا ویندے۔ سینکڑاں کتب دا مصنف تے مولف ہے۔ ایندی علمی خدمات دا بیشتر حصہ صلیبی جنگاں دی نذر تھی گیا۔
## تصنیفات
علامہ اقبال نے نظم وچ معری دی درج ذیل پہلی ݙو تصانیف دا ذکر کیتا اے. 
* ’’رسالہ غفران‘‘ 
* ’’لزومات‘‘

* الأيك والغصون۔ ادب وچ 100 توں زیادہ جز
* تاج الحرۃ۔ عورتاں دے اخلاق او عادات تے، 400کتابچے
* عبث الويد- ديوان البحتری دی شرح
* رسالہ الملائكۃ
* الفصول والغايات 
* رسالہ الصاهل والشاحج

## وفات
ابو العلاء معری دا انتقال 449ھ 1057ء وچ تھیا۔ وفات دے وقت ایندے 84 شاگرد شعرا موجود ہن۔
## حوالے
ابو العاص بن ربیع

ناں لقیط، کنیت ابو العاص،  ام المومنین حضرت خدیجہ کے بھݨینجے ہن۔ صحابی تے دامادِ رسول اللہ ﷺ ہن. انہاں دے والد علی بن العاص ہن۔ آنحضرتؐ دی بعثت تے ایہ ایمان نہ گھن آئے بلکہ غزوہ بدر وچ مشرکین دی طرفوں  مسلماناں دے خلاف لڑے ۔
### نسب
ابو العاص لقيط بن الربيع بن عبد العزىٰ بن عبد شمس بن عبد مناف بن قصی بن كلاب بن مرہ بن كعب بن لؤی بن غالب بن فہر بن مالك بن النضر بن كنانہ، العبشمی القرشي الكنانی. 
### حالات زندگی
ابو العاص بن ربیع سیدہ زینبؑ بنت محمدؐ دے خاوند ہن۔ جنہاں توں انہاں دا ہک فرزند جنہاں دا ناں *علی* ہئی تے ہک لڑکی جنہاں دا ناں *امامہ* ہئی، پیدا تھئے۔ زمانہ جاہلیت وچ انہاں دا بہت وݙا کاروبار ہئی۔ حضرت فاطمہؑ زہراء نے حضرت علی مرتضیٰ کوں وصیت کیتی ہئی کہ میݙی وفات دے بعد آپ حضرت امامہ بنت ابو العاص نال نکاح کر گھنݨاں۔ چنانچہ حضرت علی نے حضرت سیدہ فاطمہ دی وصیت تے عمل کیتا۔

اعلانِ نبوت توں قبل حضرت خدیجہ دی فرمائش تے حضرت محمد ﷺ نے اپݨی وݙی دھی حضرت زینبؑ دا نکاح انہاں دے خالہ زاد بھائی ابو العاص بن ربیع نال کر ݙتا۔ ابو العاص حضرت بی بی خدیجہ دی بھیݨ حضرت ہالہ بنت خویلد دے پتر ہن۔  حضرت زینبؑ تاں مسلمان تھی گئے ہن مگر ابو العاص شرک و کفر تے اڑا ریہا۔ رمضان 2ھ وچ جݙݨ ابو العاص جنگِ بدر توں گرفتار تھی کے مدینہ آئے اس وقت تک حضرت زینبؑ،  مسلمان دی حیثیت نال مکہ مکرمہ ہی وچ مقیم ہن۔ حضرت ابوالعاص نے بعد وچ اسلام قبول کر گھدا. 

10ھ وچ حضرت علی دی سرکردگی وچ یمن ونجݨ والے سریہ وچ شریک تھئے۔ یمن توں واپسی تے حضرت علی نے انہاں کوں اس علاقہ دا عامل بݨا ݙتا۔ آپ دی وفات ماہِ ذوالحجہ 12ھ مطابق ماہِ فروری 634ء وچ مدینہ منورہ وچ تھئی۔
## حوالے
ابو الفتح محمد شیبانی خان

ابو الفتح محمد شیبانی خان سولہویں صدی وچ وسط ایشیاء وچ قائم ازبکاں دی سلطنت سلسلہ شیبانیان دا سب توں وݙا بادشاہ ہئی جیہڑا ابو الخیر خان دے ݙوجھے پتر شاہ بداغ خان دا پتر ہئی۔ ازبک قبائل ابو الخیر خان دے انتقال دے بعد دریائے سیحون دی زیریں وادی وچ منتقل تھی گئے ہن تے اتھوں اوہ کݙہیں مشرقی ترکستان دے منگول حکمراناں تے تیموریاں دے حلیف دی حیثيت نال تے کݙہیں انہاں دے خلاف لشکر وچ حصہ گھندے رہندے۔
## دورِ حکومت
1468ء وچ منگول حکمران محمود خان ابن یونس خان نے محمد شیبانی کوں اس دی خدمت دے صلے وچ دریائے سیحون دے کنارے شہر ترکستان دی حکومت ݙے ݙتی۔ شیبانی خان 1494ء ماوراء النہر وچ داخل تھیا تے پنج چھی سال دے عرصے وچ پورے ماوراء النہر تے قبضہ کر گھدا۔ بخارا تے سمرقند دے درمیان سر پل دی جنگ وچ بابر کوں شکست ݙے کے 1500ء وچ سمرقند تے وی قبضہ کر گھدا تے ترکستان وچ تیموریاں دی حکومت دا خاتمہ کر ݙتا۔ 1505ء وچ اس خوارزم فتح کرݨ دے بعد دریائے جیحون کوں پار کیتا تے مرو دے قریب حسین بائیقرا دے پتر بدیع الزماں تے ݙوجھے تیموری شہزادیاں دے متحدہ لشکر کوں شکست ݙتی تے 24 مئی 1507ء کوں ہرات وچ داخل تھی کے تیموری اقتدار دا خاتمہ کر ݙتا۔
جݙݨ اوہ تاریخ دے منظر تے پہلی واری ظاہر تھیا تاں لفظ ازبک جاہل تے وحشی دے ہم معنی ہئی لیکن ایہ تعریف شیبانی تے صادق نی آندی۔ اوہ اونویں ہی شائستہ تے مہذب ہئی جیویں تیموری گھراݨے دے ݙوجھے شہزادے"۔
## صفویاں نال جنگ تے شیبانی دی موت
1508ء وچ شیبانی نے صوبہ جرجان تے وی قبضہ کر گھدا۔ ہݨ اوہ ہک وسیع و عریض سلطنت دا مالک ہئی جیہڑی جھیل ارال توں بلخ تے ہرات تک تے فرغانہ توں جرجان تک پھیلی ہوئی ہئی۔ ایہ اوہ زمانہ ہئی جݙݨ ایران وچ شاہ اسماعیل صفوی ہک طاقتور حکومت قائم کر چکا ہئی تے سنیاں کوں زبردستی شیعہ بݨیندا پیا ہئی۔ اس دے اس تعصب تے کٹر پن نے عثمانی ترکاں تے ازبکاں وچ بھاہ لا ݙتی ہئی  کیونکہ اوہ کٹر سنی ہن۔ ازبکاں دا رد عمل خاص طور تے ویسا ہی متعصبانہ ہئی جینجھا صفوی حکمران دا ہئی تے اوہ کسی صورت صفویاں نال تصفیہ کیتے تیار نہ ہن۔ چنانچہ جݙݨ ازبکاں نے ایران دی طرف پیش قدمی کیتی تاں شاہ اسماعیل نال ٹکراؤ تھی گیا۔ مرغاب دے کول 1510ء کوں ازبکاں تے صفویاں وچ ہک خونریز جنگ تھئی۔ ازبک بے جگری نال لڑے لیکن انہاں کوں شکست تھی گئی تے شیبانی خان مارا گیا۔ شاہ اسماعیل دی نفرت دا ایہ عالم ہئی کہ اس  شیبانی دی کھوپڑی لہا گھدی تے اس تے سونا چڑھا گھدا تے اس کوں پیالے دی جگہ استعمال کریندا ہئی۔
## حوالے
ابو العلاء حضرمی رضی اللہ عنہ

**ابو العلا الحضرمی** رضی اللہ عنہ دا ناں زید بن عبد اللہ تے کنیت ابوالعلا ہے، عبد اللہ بن عماد بن اکبر بن ربیعہ بن مالک بن عویف حضرمی دے پتر ہن. انہاں دے والد مکے دے باشندے ہن تے حرب بن امیہ دے ہم پیمان ہن، حضر موت دے باشندے ہن. آپ حضور انور صلی اللہ علیہ و سلم دی طرفوں بحرین دے گورنر ہن.  حضرت صدیق اکبر تے سیدنا فاروق اعظم نے انہاں دا اے عہدہ بحال رکھا، چنانچہ آپ تا وفات ہیں عہدے تے فائز رہے.  بعض نے فرمایا کہ آپ دی وفات عہدِ صدیقی وچ ہے. مرقات نے فرمایا کہ 14ھ یا 21ھ وچ آپ نے وفات پاتی تے مشکوۃ شریف دے بعض نسخیاں وچ آپ دا ناں ابن العلا ہے۔

وَعَن أبي الْعَلَاء بن الْحَضْرَمِيّ أَنَّ الْعَلَاءَ الْحَضْرَمِيَّ كَانَ عَامِلَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَكَانَ إِذَا كَتَبَ إِليه بدأَ بنفسِه.( رَوَاهُ أَبُو دَاوُد) 

روایت ہے حضرت ابوالعلاء حضرمی توں کہ ابو العلاء حضرمی رسول الله صلی الله علیہ وسلم دے عامل ہن تے جݙݨ آپ انہاں دی طرف لکھدے تاں اپݨی ذات توں ابتداء کریندے. (ابوداؤد)

یعنی حضرت علاء جݙݨ بحرین توں حضور انورؐ دی خدمت وچ کوئی عریضہ لکھدے تاں پہلے اپݨا ناں ول مکتوب الیہ دا ناں لکھدے ہن کیونکہ ایہ ہی سنت رسول اللهؐ ہے. حضرت سلیمان علیہ السلام نے جݙݨ بلقیس کوں خط لکھا تاں لکھا "اِنَّہٗ مِنۡ سُلَیۡمٰنَ وَ اِنَّہٗ بِسْمِ اللہِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیۡمِ" جݙݨ حضور انور صلی الله علیہ وسلم نے شاہ روم کوں فرمان عالی لکھا تاں لکھا من محمد رسول الله الی ھرقل عظیم الروم، طریقہ خط لکھݨ دا ایہ چاہیدا اے کہ اپݨا ناں لکھے، ول جینکوں خط لکھݨا ہے اوندا ناں ہووے ،ول کجھ القاب، ول سلام، ول مقصد دی تحریر۔ خیال رہوے کہ ایہ چیز سلام دی تمہید ہوندی ہے اس واسطے اینکوں باب سلام وچ گھن آئے۔

## حوالے
ابو الفضل ابن مبارک

thumb|ابولفضل دے احباب دی منظرکشی
شیخ ابو الفضل علامی، شیخ مبارگ ناگوری دا بیٹے تے ابو الفضل فیضی دا چھوٹا بھرا اے. تعلق سرائیکی وسیب دے علاقے بھٹہ واہݨ نال ڈسیا ویندے جیہڑا ہݨ ضلع رحیم یار خان نال اے. 
6 محرم 958 ھ بمطابق 14 جنوری1551ء کوں  پیدا تھیا. ابو الفضل علامی کوں 22 اگست 1602ء وچ قتل کیتا گیا. 
## حالات زندگی
اکبر اعظم دے نو رتناں وچوں ہک ایہ وی ہئی۔ 1572ء وچ اپݨے بھرا فیضی دے نال دربار اکبری وچ باریاب تھیا۔ آہستہ آہستہ تقرب شاہی حاصل کر گھدا۔ اتھاں تک کہ صدر الصدور دے عہدے تے فائز تھیا۔ 1600ء وچ منصب چار ہزاری تے فائز تھیا۔ شہزادہ سلیم (جہانگیر) دا خیال ہئی کہ ابوالفضل ایندے پتر خسرو کوں ولی عہد بݨاوݨ چاہندا ہے۔ چنانچہ اوندے اشارے تے راجا نرسنگھ دیو نے اینکوں اس وقت قتل کر ݙتا جݙݨ اوہ دکن ولدا پیا ہئی۔ اپݨے وقت دا عالم تے بلند پایہ مصنف ہئی۔ علامی تخلص رکھدا ہئی۔ آزاد خیال فلسفی ہئی۔ علما اینکوں دہریہ سمجھدے ہن۔ اکبر دے دین الٰہی دے اجرا دا سبب ہینکوں گردانا ویندے ۔ اکبر نامہ تے آئین اکبری مشہور تصانیف ہن۔ ایندے خطوط دا مجموعہ مکتوب علامی فارسی ادب دا شاہکار سمجھا ویندا ہے۔

شیخ ابوالفضل نے اکبر دے مذہبی عقائد تے بہت اثر سٹا۔ تے بہت فنکاری نال اوں نے بادشاہ کوں ایہ یقین ݙوایا کہ مذہب دے معاملات کوں آپ علما توں بہتر ڄاݨدے ہیوے۔ لہذا تہاکوں مذہب وچ بالادستی ہووݨی چاہیدی اے۔ ایندے ڳالہیاں توں متاثر تھی کے اکبر نے پہلے "عبادت خانہ"قائم کیتا۔ جس وچ مختلف عقائد دے علما دے درمیان مناظرے تے بہث مباحثے تھیندے ہن۔ اس دے بعد دین الٰہی جاری کیتا۔ جینکوں سب توں پہلے ابو الفضل علامی نے قبول کیتا۔

## حوالے
ابو الفرج اصفہانی

thumb|کتاب الاغانی
ابوالفرج اصفہانی شاعر و ادیب (پیدائش: 897ءـ وفات: 20 نومبر 967ء)ہئی.  ناں علی بن الحسین،  ابوالفرج کنیت اے.  اصفہان وچ پیدا تھئے۔ بغداد وچ تعلیم پاتی۔ سیف الدولہ دے دربار دا پروردہ ہئی۔ اس دی تالیف کتاب الاغانی عربی ادب دا لافانی شاہکار ہے۔ ایہ کتاب 1868ء وچ مصر توں وی جلداں وچ شائع تھئی۔ بعد وچ یورپ دے ہک کتب خانے توں ہک ٻئی جلد دستیاب تھئی۔ کتاب الاغانی شعر و نغمہ دی انہاں مجلساں دا تذکرہ ہے جیہڑا عباسی خلفاء خصوصا ہارون الرشید دے محل وچ منعقد تھیندیاں ہن۔

## حوالے
ابو القاسم احمد المستعلی باللہ

ابو القاسم احمد المستعلی باللہ دولت فاطمیہ دا نانواں خلیفہ تے اسمٰعیلیاں (اسماعیلیہ مستعلیہ، موجودہ بوہری مذہب) دا انیہواں امام (487ھ تا 495ھ)  اے. 

مستنصر دی وفات دے بعد اس دے اکیہ سالہ لڑکے کوں خلیفہ بݨا ݙتا گیا، اس فیصلے کوں مستنصر دے وݙے لڑکے نزار نے نہ منا تے بھڄ کے اسکندریہ چلا گیا ۔
## نزار دا اسکندریہ تے قبضہ
نزار نے اسکندریہ دے والی کوں ترغیب و لالچ دے ذریعے اپݨے نال ملا گھدا تے اسکندریہ تے نزار دا قبضہ تھی گیا۔ نزار نے المصطفیٰ الدین اللہ دا لقب اختیار کر گھدا۔ نزار دے مقابلے کیتے افضل نے 488ھ وچ ہک لشکر گھن کے مصر دا محاصرہ کر گھدا۔ فریقین وچ معتدد معرکے تھئے، ابتدا وچ نزاریاں کوں کامیابی تھئی تے اوہ قاہرہ دے قرب و جوار تک آ گئے۔ لیکن افضل ہک ݙوجھا لشکر تریتب ݙے کے دوبارہ جنگ کیتے لیے تیار تھی گیا تے اسکندریہ روانہ تھیا۔ اس دفعہ نزار دے اکثر ساتھی اس دا ساتھ چھوڑ گئے۔ نزار نے مقابلے دی تاب نہ گھن کے ہتھیار سٹے تے امان طلب کیتی۔ افضل نے اینکوں امان ݙتی تے گرفتار کر کے قاہرہ بھیج ݙتا۔ مستعلی نے نزار کوں ݙو دیواراں دے درمیان کھڑا کر کے چݨ ݙتا۔ گو نزار ناکام ریہا لیکن اسمٰعیلیاں وچ ہک فرقہ نزاریہ وجود وچ آ گیا۔ جیہڑا ابتدا وچ حشیشین سݙویندا ہئی تے ہݨ آغا خانی دے ناں نال مشہور اے ۔

## افضل دی حکومت
نزار دی شکست دے بعد دولت فاطمیہ وچ مستعلی دی کم سنی دی وجہ نال حکومت دی باگ ڈور افضل دے ہتھ رہی۔ کم سن خلیفہ صرف نمائش کیتے عوام وچ گھنایا ویندا ہئی۔ افضل نے انہاں شہراں کوں جیہڑے فاطمی قبضہ توں نکل گئے ہن واپس گھنݨ دی کوشش کیتی۔ بیت المقدس تے ترکی امیر سکمان قابض تھی گیا ہئی تے افضل دی کوشش نال 490ھ وچ ممالک فاطمیہ وچ داخل تھیا۔
## صلیبی جنگ
جݙݨ افضل کوں اس دی خبر تھئی تاں اس اوندا خیر مقدم کیتا۔ اس دا خیال ہئی کہ انہاں دی مدد نال بیت المقدس واپس گھنیج سڳدا ہے۔ لیکن صلیبیاں نے بیت المقدس تے قبضہ کر کے اتھاں جیہڑی خون ریزی کیتی اس نال افضل چونکا۔ اس دے بعد عقسلان دے قریب اس تے صلیبیاں دی جماعت نے اچانک حملہ کیتا تے مصریاں کوں شکست ݙتی۔ افضل گھبرا کے مصر بھڄ گیا۔
### وفات
495ھ وچ مستعلی دا انتقال تھی گیا۔ اس وقت اس دی عمر اٹھاوی یا چھوی سال ہئی۔ آکھا ویندا ہے کہ کہیں نے اونکوں زہر ݙے ݙتا یا کہیں ٻئے طریقہ نال خفیہ طور تے اونکوں مار ݙتا گیا۔ اوہ اپنے باپ کی طرح محل میں رہتا تھا اور حکومتی معاملات وچ حصہ نہ گھندا ہئی ۔
## حوالے
ابو اللیث صدیقی

پروفیسر ڈاکٹر ابواللیث صدیقی (پیدائش: 15 جون، 1916ء - وفات: 7 ستمبر، 1994ء) پاکستان نال تعلق رکھݨ والے ماہرِ لسانیات، محقق، ماہرِ تعلیم، نقاد، جامعہ کراچی دے شعبہ اردو دے سربراہ تے کولمبیا یونیورسٹی دے وزٹنگ پروفیسر ہن۔

## حالات زندگی
ابواللیث صدیقی 15 جون، 1916ء کوں آگرہ، برطانوی ہندوستان وچ پیدا تھئے۔ انہاں نے آگرہ، بدایوں تے علی گڑھ توں تعلیم ھاصل کیتی۔ اوہ علی گڑھ مسلم یونیورسٹی توں اردو ادب وچ پی ایچ ڈی کرݨ والے پہلے اسکالر ہن۔ ابواللیث صدیقی ابتدا وچ علی گڑھ مسلم یونیورسٹی نال وابستہ رہے۔ 1948ء وچ لندن اسکول آف ایشین اینڈ افریقن اسٹڈیز چلے گئے تے شمالی ہندوستان وچ ہند-آریا زباناں تے تحقیق کیتی. ۔ تقسیم ہند دے بعد پاکستان چلے آئے۔ پہلے لاہور تے ول کراچی وچ سکونت اختیار کیتی۔
## تصانیف
* لکھنؤ کا دبستان شاعری
* کلیات مصحفی
* غزل اور متغزلین
* آج کا اردو ادب
* تاریخ زبان ادبیات اردو
* تاریخ اصول تنقید
* جدید اردو ادبیات
* جامع القوائد (حصہ صرف)
* رفت و بود (خودنوشت)
## وفات
ڈاکٹر ابواللیث صدیقی 7 ستمبر، 1994ء کوں کراچی، پاکستان وچ وفات پا گئے تے جامعہ کراچی دے قبرستان وچ سپردِ خاک تھئے۔
## حوالے
ابو القاسم الزہراوی

ابو القاسم خلف بن عباس الزہراوی اندلس نال تعلق رکھݨ والے علم جراحت دے بانی، متعدد آلات جراحی دے موجد تے مشہور مسلم سائنس دان ہن۔ قرطبہ دے شمال مغرب وچ امویاں دے بݨائے گئے شہر الزہراء دی نسبت نال الزہراوی سݙیندے ہن، یورپیاں نے انہاں دا ناں بہت ساری اشکال تے لاطینی زبان وچ کندہ کیتا ہے، اوہ طبیب، جراح تے مصنف ہن، اوہ عرب دے عظیم جراح تے طبیب منے ویندے ہن جنہاں دی جراحی دا دورِ جدید وی معترف ہے. 
thumb|الزہراوی
## سائنسی خدمات
انہاں دا زمانہ اندلس وچ چوتھی صدی ہجری (ݙاہویں صدی عیسوی) ہے، انہاں دی زندگی جلیل القدر کارنامیاں نال بھرپور ہے. اوہ خلیفہ عبدالرحمن سوم الناصر دے طبیبِ خاص ہن، ول انہاں دے پتر خلیفہ الحکم دوم المستنصر دے طبیبِ خاص تھئے، تاریخ وچ انہاں دی زندگی دے حوالے نال بہت کم تفصیلات ملدیای ہن حتی کہ ساکوں انہاں دا سالِ پیدائش 936ء، انہاں دی وفات غالباً 404ھ کوں تھئی۔ انہاں دی سب توں اچھی تصانیف وچ انہاں دی کتاب “الزہراوی” ہے جبکہ انہاں دی سب توں وݙی تصنیف “التصریف لمن عجز عن التالیف” ہے جیہڑی کئی زباناں وچ ترجمہ تھی کے کئی واری شائع تھی چکی ہے۔

الزہراوی صرف ماہر جراح ہی نہ ہن بلکہ تجربہ کار طبیب وی ہن، انہاں دی کتاب وچ اکھیاں دے امراض، کن، حلق، ݙند، مسوڑھے، زبان، عورتاں دے امراض، فنِ تولید، جبڑہ تے ہڈیاں دے ٹٹݨ تے تفصیلی ابواب موجود ہن۔

الزہراوی نے ناسور دے علاج کیتے ہک آلہ دریافت کیتا تے بہت سارے امراض دا استری نال علاج کیتا، زہراوی اوہ پہلے طبیب ہن جنہاں نے “ہیموفیلیا” نہ صرف دریافت کیتا بلکہ اس دی تفصیل وی لکھی۔
## علمی خدمات
زہراوی دا یورپ وچ  بڑا عظیم اثر رہا، انہاں دی کتب دا یورپ دی بہت ساری زباناں وچ ترجمہ کیتا گیا تے یورپ دی طبی یونیورسٹیاں وچ پڑھائی ویندیاں رہیاں، یورپ دے جراحواں نے انہاں توں خوب استفادہ کیتا تے انہاں توں اقتباس وی کیتا، حتٰی کہ بعض اوقات بغیر حوالہ ݙتے انہاں دی دریافتاں اپݨے ناں منسوب کر گھدے، انہاں دی کتاب “الزہراوی” پندرہویں صدی عیسوی دے شروع توں گھن کے اٹھارویں صدی عیسوی دے اواخر تک یورپ دے اطباء دا واحد ریفرنس رہی۔ انہاں دے ایجاد کردہ آلات جراحی اج تک استعمال تھیندے ہن۔
## حوالے
ابو المیمون الحافظ

ابو المیمون عبد المجید الحافظ الدین دولت فاطمیہ دا یارہواں خلیفہ (524ھ تا 544ھ) اے.  آمر جݙݨ قتل تھیا تاں اس دا کوئی پتر نہ ہئی اس واسطے اس دے چقچا زاد بھائی کوں خلیفہ بݨا ݙتا گیا۔ ایہ مستنصر دا پوترا تے اس دے پتر محمد دا پتر ہئی۔ چونکہ اسماعیلی عقائد دے مطابق پیؤ دے بعد پتر ہی امام بݨدا ہے۔ اس واسطے اس اس لڑکے دا نائب ہوݨ دا دعویٰ کیتا، جیہڑا آمر دی ہک بیوی دے بطن توں تھیوݨ والا ہئی۔ اس واسطے حافظ اپݨے آپ کوں نائب آہدا ہئی۔ مگر لڑکی دی پیدائش دے بعد اس امام ہوݨ دا دعویٰ کیتا ۔ حافظ نے 75 سال دی عمر وچ 544ھ وچ وفات پاتی ۔
 
## دورِ حکومت
حافظ دا پہلا وزیر ہزبر الملک ہئی لیکن فوج نے اس دی وزارت قبول نی کیتی تے اس کوں معزول کرݨ دا مطالبہ کیتا۔ مجبوراً ہزبر الملک کوں معزول کر ݙتا تے فوج دے مطالبہ تے اونکوں قتل وی کرنا پیا. اس دے بعد احمد علی وزیر بݨا۔ ہزبر الملک دی وزارت صرف ہک ݙینہہ رہی۔

احمد نے وزیر بݨدے ہی حافظ دے اختیارات چھک گھدے تے اس حکومت دا مذہب اسمٰعیلی توں بدل کے اثنا عشری جاری کرایا تے امام منتظر دے سکے جاری کیتے تے خطبہ وچوں وی حافظ دا ناں کڈھا کے اثنا عشری دے اماماں تے اپݨا ناں داخل کروا ݙتا۔ ول اس حافظ کوں وی قتل کراوݨ دی کوشش کیتی۔ لیکن اس وچ قوہ کامیاب نہ تھیا۔ احمد کوں 526ھ وچ یانس کتامی نے قتل کر ݙتا۔ حافظ نے یانس کوں وزیر بݨا گھدا۔ ایہ بہت ہوشیار ہئی لیکن ضرورت توں زیادہ سخت ہئی۔ اس واسطے حافظ گھبرا گیا تے موقع پا کے 529ھ وچ اونکوں قتل کروا ݙتا۔

528ھ وچ اس ولی عہد سلیمان کوں بݨایا، لیکن ایہ لڑکا ݙو مہینے دے بعد مر گیا۔ اس دے بعد اس  ݙوجھے بیٹے حسین کوں ولی عہد بݨایا۔ مگر اس دا تریجھا بیٹا حسن جیہڑا بہت دولت مند تے ذی اثر ہئی نے اس کوں تسلیم نہ کیتا۔ اس وقت مصری فوجاں دی ݙو جماعتاں ہن، ہک ریحانیہ تے ݙوجھی جیوشیہ۔ حسن نے ݙوہاں جماعتاں وچ پھوٹ پوا چھوڑی، آپس دی اس خانہ جنگی وچ پنج ہزار توں زیادہ افراد مارے گئے. 
## حوالے
ابو الوفاء البوزجانی

thumb|ابوالوفا
ابو الوفاء البوزجانی (پیدائش: 10 جون 940ء — وفات: 15 جولائی 998ء) دا شمار اسلامی دور دے عظیم ریاضی داناں وچ تھیندا ہے۔ انہاں نے الجبراء تے جیومیٹری وچ ایسے نویں مسائل تے قائدے کڈھے جیہڑے اس توں بیشتر موجود نہ ہن۔ انھاں کوں مثلثات یعنی ٹرگنومیٹری دے اولین موجداں وچ شمار کیتا ویندا ہے۔عرب دے عظیم ترین ریاضی دان ہن، ریاضی دی ترقی وچ انہاں دا بہت بڑا کردار ہے۔
## ریاضیاتی خدمات
انہاں دا ناں “ابو الوفاء محمد بن یحیی بن اسماعیل بن العباس البوزجانی” ہے، عددیات تے حسابیات دی تعلیم اپݨے ماموں ابی عبد اللہ محمد بن عنبسہ تے چاچا ابی عمرو المغازلی توں حاصل کیتی، وی سال دے تھئے تاں بغداد چلے گئے جتھاں اپݨی تصانیف، مقالہ جات تے اقلیدس، دیوفنطس تے خوارزمی دی کتب تے تشریحات دے وجہ خوب شہرت حاصل کیتی۔
## مثلثات - ٹرگنومیٹری
مثلثات دے حوالے نال انہاں دی گراں قدر خدمات ہن۔ جنہاں وچ چند ہک مندرجہ ذیل ہن۔

\sin(\alpha \pm \beta) = \sin \alpha \cos \beta \pm \cos \alpha \sin \beta

:\frac{A}{\sin a} = \frac{B}{\sin b} 
= \frac{C}{\sin c}

فنِ تصویر سازی وچ وی انہاں دا بڑا کردار ہے۔ ایں حوالے نال انہاں دی کتاب “کتاب فی عمل المسطرہ والبرکار والکونیا” بڑی اہمیت دی حامل ہے۔ ایں کتاب وچ تصویر سازی تے ایندے کیتے آلات دے استعمال دے خاص طریقے درج ہن .

## تصنیفات
انہاں دی قیمتی تے نفیس تصانیف ایہ ہن :
* کتاب ما یحتاج الیہ العمال والکتاب من صناعہ الحساب یہ کتاب منازل الحساب کے نام سے بھی مشہور ہے
* کتاب فیما یحتاج الیہ الصناع من اعمال الہندسہ
* کتاب اقامہ البراہین علی الدائر من الفلک من قوس النہار
* کتاب تفسیر کتاب الخوارزمی فی الجبر والمقابلہ
* کتاب المدخل الی الارتماطیقی
* کتاب معرفہ الدائر من الفلک
* کتاب الکامل
* کتاب استخراج الاوتار
* کتاب المجسطی

بوزجانی عرب تے مسلماناں دے سب توں مایہ ناز سائنس دان ہن جنہاں دے تجربات تے تصانیف دا سائنس دی ترقی وچ بڑا اہم کردار ہے، خاص طور تے فلک، مثلثات تے اصولِ تصویر سازی وچ، انہاں نے بڑے ہندسی تے جبری کلیے وضع کر کے تحلیلی ہندسہ دی دریافت دی راہ ہموار کیتی۔

## حوالے
ابو الہول

thumb|ابوالہول دی مورتی

ابوالہول (Greek: Σφίγξ /sphinx/, Bœotian: Φίξ /Phix, Arabic: أبو الهول،) قصے کہانیاں دی ایسی افسانوی مخلوق دا ناں ہے جیندا جسم تاں شیر دا ہے مگر سر انسان دا۔ مصر دے آثار قدیمہ وچ ابوالہول (Sphinx) دا مجسمہ بہت مشہور ہے۔ ایہ گزہ دے علاقے وچ ہے۔ ایندی لمبائی 189 فٹ تے اونچائی 65 فٹ دے قریب ہے۔ دور توں ݙیکھو تاں پہاڑ جیہا نظر آندا ہے۔ ایہ مجسمہ تقریباً ترے ہزار سال قبل مسیح ہک وݙی چٹان کوں تراش کے بݨایا گیا ہئی۔ ایندے پنجے تے دھڑ شیر دا تے سر انسان دا اے۔

سورج دیوتا دی حیثیت نال ایندی پوجا وی کیتی ویندی ہئی۔ امتداد زمانہ نال ایندی صورت بگڑ گئی ہے۔ ڈاڑھی تے نک ٹٹ چکی ہے تے ایندا اوہ پروقار تبسم جیندا ذکر قدیم سیاحاں نے کیتا ہے ناپید تھی چکا ہے۔ ہݨ ایہ ہک ہیبت ناک منظر پیش کریندا ہے۔ ہیں وجہ نال عرباں نے ایندا ناں ابوالہول یعنی (خوف دا باپ) رکھ ݙتا ہے۔ 

ابوالہول (افسانوی جانور) نال متعلق ہک ٻجھارت وی مشہور اے کہ اوہ کیہڑا جانور ہے جیہڑا سویر کوں چار ٹنگاں تے، ݙوپہر کوں ݙو ٹنگاں تے، تے شام کوں ترے لتاں تے چلدا ہے۔ ایندا جواب 'انسان' ہے۔

## حوالے
ابو ایوب انصاری

ابو ایوب انصاری انصار دے سرکردہ صحابی رسول تے میزبان رسول سݙویندے ہن. خَالِد بن زيد ناں ،ابوایوب کنیت، مدینہ منورہ دے قبیلۂ خزرج دے خاندان نجار توں ہن، سلسلۂ نسب ایہ ہے،خالدبن زید بن کلیب بن ثعلبہ بن عبد عوف خزرجی. خاندان نجار کوں قبائل مدینہ وچ خود وی ممتاز مقام حاصل ہئی، تاہم رسول اللہ ﷺ دی اتھاں نانکی قرابت ہئی جس وجہ ایں قبیلے کوں مدینہ دے باقی قبائل توں امتیاز حاصل ہئی. ابوایوب اس خاندان دے رئیس ہن۔ 
## قبولِ اسلام
ابوایوب انصاری انہاں منتخب بزرگان مدینہ وچوں ہن جنہاں نے عقبہ دی گھاٹی وچ ونج کے آنحضرتﷺ دے دستِ مبارک تے اسلام دی بیعت کیتی ہئی۔ جݙݨ مکہ توں دولتِ ایمان گھن کے پلٹے تاں انہاں دی فیاض طبعی نے گوارا نہ کیتا کہ اس نعمت کوں صرف اپݨی ذات تک محدود رکھن، چنانچہ اپݨے اہل و عیال ،اعزہ واقربا تے دوست و احباب کوں ایمان دی تلقین کیتی تے اپݨی بیوی کوں حلقہ اسلام وچ داخل کیتا۔
## میزبانِ رسول
آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم مدینہ منورہ وچ داخل تھئے تاں ہر شخص میزبانی دا شرف حاصل کرݨ دا خواہش مند ہئی۔ لیکن حضور صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے فرمایا کہ جس جگہ ݙاچی ٻہسی ۔ اتھائیں آپؐ مقیم تھیسن ۔ ݙاچی،  ابو ایوب انصاری دے دروازے تے بیٹھی۔ انہاں دا مکان ݙو منزلہ ہئی۔ نبی اکرمؐ نے تلے قیام فرمایا تے ست مہینے تک اتھاں رہے۔
## مواخات
ہجرت دے بعد آنحضرتﷺنے مہاجرین وانصار کوں باہم بھائی بھائی بݨایا. ابو ایوب انصاری کوں جس مہاجر دا بھائی قرار ݙتا اوہ یثرب دے اولین داعی اسلام مصعب بن عمیر قریشی ہن۔
## وفات
آپ دی وفات 42ھ 662ء وچ تھئی.  سفر جہاد وچ عام وبا پھیلی تے مجاہدین دی بڑی تعداد اس دی نذر تھی گئی، ابوایوب وی اس وبا وچ بیمار تھئے، یزید عیادت کیتے گئے تے پچھا کہ کوئی وصیت کرݨی ہووے تاں فرماؤ تعمیل کیتی ویسی ، آپ نے فرمایا تساں دشمن دی سرزمین وچ جتھاں تک ونج سڳو میݙا جنازہ چا کے دفن کرنا، چنانچہ وفات دے بعد اس دی تعمیل کیتی گئی، تمام فوج نے ہتھیار سجا کے رات کوں میت قسطنطنیہ دی دیواراں دے تلے دفن کیتی ،نماز وچ جس قدر مسلمان فوجی شامل ہن دفن کرݨ دے بعد یزید نے مزار دے نال کفار دی بے ادبی دے خوف توں اس کوں زمین دے برابر کرا ݙتا، صبح کوں رومیاں نے مسلماناں توں پچھا کہ رات تساں لوگ کجھ مصروف  نظر آندے ہاوے، ڳال کیا ہئی،مسلماناں نے آکھا کہ ساݙے پیغمبرؐ دے ہک بڑے جلیل القدر دوست نے وفات پاتی اے ،انہاں دے دفن وچ مشغول ہاسے. لیکن جتھاں اساں دفن کیتا ہے تہاکوں معلوم ہے، اگر مزار اقدس دے نال کوئی گستاخی تہاݙی طرفوں روا رکھی گئی تاں یاد رکھو اسلام دی وسیع الحدود حکومت وچ کوئی ناقوس نہ بچ سڳسی۔ 

ابوایوب دا مزار دیوار قسطنطنیہ دے قریب ہے تے ہݨ تک زیارت گاہ خلائق ہے، رومی قحط دے زمانہ وچ مزار اقدس تے جمع تھیندے ہن، اس دے وسیلہ نال بارانِ رحمت منگدے ہن تے خدا دے لطف وکرم دا تماشا ݙیکھدے ہن۔
## حوالے
ابو بکر بیہقیؒ

thumb|البيهقي
امام بیہقیؒ (پیدائش: ستمبر 994ء— وفات: 9 اپریل 1066ء) مشہور ائمۃ الحدیث تے صاحب تصنیف ہن۔ آپؒ دا اسم گرامی ابو بکر احمد بن حسین بن علی بن عبد اللہ بن موسیٰ خسروجردی، بیہقی، خراسانی ہے۔ انہاں کوں امام بیہقیؒ وی لکھا ویندا ہے. آپؒ شعبان 384ھ 994ء وچ خسرو جرد نامی وستی وچ پیدا تھئے جیہڑی بیہق (نیشاپور) دے نواح وچ واقع ہے ۔

## حالات زندگی
اساتذہ کرام وچ انتہائی شہرت دے حامل ایہ حضرات ہن : 

*ابو الحسن محمد بن حسین العلویؒ
*امام ابو عبد اللہ الحاکمؒ 
*ابو اسحاق اسفرائینیؒ
*عبد اللہ بن یوسف اصبھانیؒ
*ابو علی الروزباریؒ، 
*امام بزازؒ 
*ابو بکر ابن فورکؒ

امام بیہقیؒ دی وفات دے سلسلے وچ امام ذہبیؒ لکھدے ہن کہ آخر عمر وچ اوہ نیشاپور آ گئے ہن تے اتھاں اپݨی کتب دے درس وچ مشغول تھی گئے، لیکن جلد ہی وقتِ رحلت آن پہنچا تے 10 جمادی الاولیٰ 458ھ- 1066ء کوں نیشاپور وچ ہی داعیٔ اجل کوں لبیک آکھا تے بیہق وچ گھن آ کے آپؒ کوں سپرد خاک کیتا گیا۔

## تصنیفات

* السنن الكبرى – 10 جلداں وچ ہے. 
* السنن الصغرى
* المعارف
* الاسماء والصفات
* دلائل النبوة
* الآداب - حديث تے ہے. 
* الترغيب والترہيب
* المبسوط
* الجامع المصنف في شعب الإيمان
* مناقب الامام الشافعی
* معرفة السنن والآثار
* القراءة خلف الامام
* البعث والنشور
* الاعتقاد
* فضائل الصحابہ 10 جلداں وچ ہے. 

## حوالے
ابو بکر جصاصؒ

امام ابوبكر احمد بن علی رازیؒ، حنفی فقہ دے اکابرین وچ شمار تھیندن۔ پورا ناں احمد بن على الرازىؒ تے لقب الجصاصؒ اے. ابوبكر احمد بن على الرازى الجصاصؒ توں مشہور ہن ۔ امام جصاصؒ دی ولادت رے شہر وچ تھی. ہیں نسبت نال رازى سݙیندن. آپؒ دی ولادت دا سال 305ھ بمطابق 917ء اے.  وی سال دی عمر وچ بغداد منتقل تھی گئے۔ ابوبکر جصاصؒ نے بہت سارے علمی سفر کیتے تے اکابر علما توں علم حاصل کیتا. بالخصوص علمائے احناف توں بہت استفادہ کیتا.  اہواز، نیشاپور دے سفر کیتے تے ایں علمی سفر دی انتہا بغداد وچ تھئی.  امام کرخیؒ دے کول نیشا پور وچ ہن کہ انہاں دا انتقال تھیا۔ انہاں دی وفات 370ھ بمطابق 980ء وچ بغداد وچ تھئی
## شيوخ
انہاں دے مشائخ وچ اے علما شامل ہن: 

* ابو الحسن الكرخیؒ،  جنہاں توں زہد و ورع حاصل کیتا. 
* ابو سہل الزجاجؒ
* عبد الباقی بن قانعؒ، حديث دا علم حاصل کیتا. 
* ابوحاتم الرازیؒ
* ابوسعيد الدارمیؒ 
*عثمان بن سعيد الدارمیؒ،  صاحب المسند
## تصنیفات
* شرح الجامع الكبير محمد بن الحسن الشيبانی
* شرح الجامع الصغير محمد بن الحسن الشيبانى
* شرح المناسك لمحمد بن الحسن الشيبانى
* شرح مختصر الفقہ للطحاوی
* شرح آثار الطحاوى
* مختصر اختلاف الفقہاء طحاوى
* شرح ادب القاضی خصاف
* شرح مختصر الكرخی
* شرح الاسماء الحسنى
* جوابات المسائل
* احكام القرآن
* الفصول فی الاصول 

## حوالے
ابو بکر شاہ تغلق

دہلی سلطنت دے تغلق خاندان دا اے پنجواں حکمران اے جیں نے 1389ء توں 1390ء تک حکومت کیتی۔ **ابو بکر خان ابن ظفر خان ابن فتح خان ابن فیروز شاہ تغلق**، ہندوستان وچ تغلق خاندان دا پنجواں فرمانروا ہئی۔ اے فیروز شاہ تغلق دے بیٹے فتح خان دا پوترا ہئی۔ 791ھ بمطابق 1388ء کوں سلطان تغلق خان دے بعد تخت تے بیٹھا۔
## حالات
ایندے عہد وچ باغیاں نے بغاوت کر ݙتی ہئی۔ باغیاں تے قابو پاوݨ دے بعد ملتان، لاہور تے ݙوجھے صوبیاں دے حاکماں کوں سلطانی عہدیداراں دے قتل دا حکم ݙتا۔ چنانچہ فسادات شروع تھی گئے۔ کساناں نے لگان ادا کرݨا بند کر ݙتا تے او محمد شاہ بن فیروز شاہ دی زیر قیادت کٹھے تھیوݨا شروع تھی گئے۔ محمد شاہ دہلی تے حملہ آور تھیا۔ اݙوں اوندا بیٹا شہزادہ ہمایوں خاں وی حملہ آور تھیا۔ ابوبکر تغلق ڈیڈھ سال
حکومت کرݨ دے بعد فرار تھی گیا۔

## حوالے
ابو جعفر طحاوی

امام ابو جعفر طحاوی تریجھی صدی دے عظیم محدث و فقیہہ ہن.  محدثین دے ہاں انہاں کوں حافظ تے امام دا درجہ حاصل ہے جبکہ فقہا انہاں کوں مجتہد منتسب قرار ݙیندے ہن۔ عموما امام طحاوی دے ناں نال وی معروف ہن۔ ناں، احمد۔ کنیت، ابو جعفر۔ والد دا ناں، محمد ہے۔ سلسلہ نسب ایویں ہے۔ الامام الحافظ ابو جعفر احمد بن محمد بن سلامہ بن سلمہ بن عبد الملک بن سلمہ بن سلیم بن سلیمان بن خباب ازدی حجری طحاوی مصری حنفی۔ ابوسعید بن یونس نے آکھے کہ میکوں امام طحاوی نے بیان کیتا کہ میݙی پیدائش 239ھ بمطابق 853ء وچ تھئی۔

## اساتذہ
امام طحاوی دے شیوخ و اساتذہ دی ہک طویل فہرست ہے انہاں وچ چند ہک ایہ ہن۔ ابراہیم بن ابی داؤد سلیمان بن داؤد الاسدی ،احمد بن شعیب بن علی النسائی صاحب السنن ،احمد بن ابی عمران القاضی،اسحاق بن ابراہیم بن یونس البغدادی،اسماعیل بن یحیی المزنی ،بحربن نصر بن سابق الخولانی،بکار بن قتیبہ بن البصری القاضی،یونس بن عبد الاعلی الصدفی، ہارون بن سعیدایلی،محمد بن عبد اللہ بن الحکم،عیسیٰ بن مشرود اور عبد الغنی بن رفاعہ. 
## شاگرد
امام طحاوی دی علمی شہرت جیہڑے ویلے دور دور تک پھیل گئی تاں ول تشنگان علم تے علم حدیث و فقہ دے شائقین نے دوردراز توں آپ دی جانب رجوع کیتا تے آپ دی شاگردی اختیار کیتی۔ امام طحاوی دے شاگرداں دی وی ہک طویل فہرست ہے جیویں کہ الجواہر المضیئہ وچ  لکھا ہویا اے.  چند اسماء ذکر کیتے ویندن ۔ احمد بن ابراہیم بن حماد احمد بن محمد بن منصور الانصاری الدامغانی عبد الرحمن بن احمد بن یونس المورخ سلیمان بن احمد بن ایوب الطبرانی ابوالقاسم صاحب المعاجم عبد اللہ بن عدی بن عبد اللہ الجرجانی ابواحمد صاحب کتاب الکامل فی الجرح والتعدیل علی بن احمد الطحاوی ابو القاسم عبید اللہ بن علی الداؤدی شیخ اہل الظاہر فی عصرہ، محمد بن عبد اللہ بن احمد بن زبر ابوسلیمان الحافظ ابوبکرمحمد بن جعفربن الحسین البغدادی المعروف بغندرالحافظ المفید. 
## وفات
امام طحاوی دی وفات یکم ذیقعدہ 321ھ بمطابق 933ء وچ 82 سال دی عمر وچ تھئی
## حوالے
ابو جعفر منصور

ابوجعفر منصور دی ولادت 711ء، 95 ھ وچ اپݨے ݙاݙے علی بن عبد اللہ بن عباس دی زندگی وچ حمیمہ قصبہ وچ تھئی۔ ابو جعفر اس دی کنیت تے منصور لقب ہئی۔ اس دی ماں بربری النسل دی ہک لونڈی ہئی جس دا نام سلامہ ہئی۔ اوہ بڑی عابد و زاہد خاتون ہئی۔ ابوجعفر دا خاندان بڑا متمول تے علم و فضل میں یکتا ہئی۔ لہذا بچپن وچ اینکوں جیہڑا شاندار ماحول میسر آیا اس اس دی صلاحیتاں کوں نکھارݨ وش بڑا حصہ ادا کیتا۔

## خلافت
سفاح نے اپݨی زندگی وچ ہی ابوجعفر منصور تے اس دے بعد عیسی بن موسی دے حق وچ وصیت کر ݙتی ہئی۔ سفاح دی وفات دے وقت اوہ حج کیتے  مکہ مکرمہ وچ ہئی۔ بھائی دی موت دی خبر پا کے اوہ فوری بغداد پہنچا۔ جامع مسجد کوفہ وچ جمعہ دی نماز پڑھائی تے اپݨا پہلا خطبہ ݙتا۔ اوہ مسند خلافت تے 754ء کوں متمکن تھیا۔ عمر وچ اپݨے بھائی سفاح توں وݙا ہئی۔ منصور نے خلافت سنبھالݨ دے بعد درالحکومت انبار وچ جشنِ خلافت منا کے اپݨی حکومت دا افتتاح کیتا۔ اس وقت اس دی عمر اکتالیہہ سال ہئی ۔
## دورِ خلافت
منصور نے بغاوتاں کوں فرو کر کے ہک مضبوط عباسی حکومت دی بنیاد پاتی تے ملکی نظم و نسق کوں بہتر بݨاوݨ دی طرف توجہ کیتی۔ ایں ملکی استحکام دی وجہ نال انہاں دے جانشیناں نے عظیم الشان کارنامے انجام ݙتے۔ منصور نے ہک ایسی حکومت اپݨے جانشین دے حوالے کیتی جس دا خزانہ پُر، لوگاں دے دل امن نال معمور تے رعایا خوشحال، تجارت روبہ ترقی تے ریاست بے حد مستحکم ہری۔ اس فوج کوں مستحکم کیتا۔ انہاں دی تنخواہواں دا باقاعدہ انتظام کیتا.  فوجی چوکیاں تے چھاوݨیاں تعمیر کیتیاں۔ محکمہ جاسوسی کوں بہتر بݨایا۔ اس علویاں دی طاقت دا خاتمہ کیتا جس نال عباسی خلافت دا وجود یقینی تھی گیا۔ 

اس  خلافت دے مذہبی تقدس کوں بحال کیتا تے پوری اسلامی دنیا وچ خلافت دا روحانی تشخص قائم کیتا جیہڑا کہ خلافتِ راشدہ دا خاصہ ہئی، اے روحانی تقدس خلافت عثمانیہ دے اختتام تک قائم ریہا. مزید ایہ نظریہ پیش کیتا کہ چونکہ بنو عباس وی اہل بیت توں ہن لہٰذا سیاسی قیادت دے علاوہ مذہبی سیادت یعنی امامت وی انہاں ہی دا حق ہے۔ ایویں مستقبل وچ اساں ݙیکھدے ہیں کہ سیاسی قوت تے غلبہ کھو ونجݨ دے باوجود صدیاں تک عباسی خلافت دی اسلامی دنیا وچ مرکزی تے روحانی حیثیت قائم رہی۔ 

مالیات دے محکمے کوں مستحکم کیتا۔ اس دا مشہور قول ہے کہ دولت حکومت کیتے حصن تے دین و دنیا کیتے  بمنزلہ رکن ہے۔ اپݨے اس مقولہ تے عمل پیرا تھی کے اس ساری عمر فضول خرچیاں توں اجتناب برتا تے کفایت شعاری کوں معمول بݨا گھدا۔ انہاں دی وفات دے وقت خزانہ مال و دولت نال پر ہئی۔ ایویں رعایا دی خوشحالی دا آغاز تھیا۔
## سیرت
اس دی نجی تے ذاتی زندگی سادگی دا نمونہ ہئی۔ ابن خلدون نے اس دی سادگی تے اینکوں خراج عقیدت پیش کیتا ہے۔ اوہ پابند و صوم صلوۃ ہئی۔ اکثر پیوند لگے کپڑے پیندا ہئی۔ اس دے کمرے دے اندر ہک ٹاٹ وچھا ہوندا ہئی جتھاں منصور دے بستر، لحاف تے توشک دے کجھ ٻیا موجود نہ ہئی ہوندا۔ موسیقی نال اونکوں کوئی لگاؤ نہ ہئی۔ عیش و عشرت نال اینکوں نفرت ہئی۔
## اولاد
خلیفہ منصور عباسی دے اٹھ پتر ہن۔
* محمد المہدی
* جعفر الکبر، سلیمان ،عیسٰی، یعقوب، جعفر الاصغر، قاسم تے صالح المسکین

## وفات
سفاح دی وصیت دے برخلاف اپݨ جانشینی اپݨے پتر مہدی دے ناں وصیت کرݨ دے بعد اوہ 775ء بمطابق 148ھ کوں حج کیتے روانہ تھیا۔ دورانِ سفر بیمار تھی گیا تے چھ ذی الحج کوں بیرمیمون دے مقام تے تریسٹھ سال تے کجھ مہینے دی عمر وچ وفات پاتی۔ وفات دے وقت سوائے اس دے خاص خادماں تے وزیر ربیع دے ٻیا کوئی موجود نہ ہئی۔ اس دا عہدِ حکومت تقریبا ٻاویہہ سال ریہا۔

## مزید ݙیکھو
*ابومسلم خراسانی، بنی عباسی دی خلافت دی بنیاد رکھاوݨ والا ہک ایرانی سپہ سالار

## حوالے
ابو جندل بن سہیل

ابو جندل بن سہیل صحابیٔ رسولؐ تے سہیل بن عمرو دے پتر ہن۔ عاص ناں، ابو جندل کنیت ، نسب نامہ ایہ ہے، ابو جندل بن سہیل بن عمرو بن عبد شمس بن عبد ود بن نصر ابن مالک بن حل بن عامر بن لوئی قرشی عامری. 
## اسلام دی خاطر قید تے قربانیاں
ابو جندل اس وقت مسلمان تھئے جݙݨ انہاں دا گھر اسلام دشمنی دا گڑھ ہئی.  والد سہیل نے انہاں دے پیراں وچ بیڑیاں پا کے قید کر ݙتا تے اوہ کئی سال تک اس قید و بند وچ گرفتار رہے.  6ھ صلح حدیبیہ وچ انہاں دے والد سہیل ہی قریش مکہ دی طرفوں  آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے کول مصالحت کیتے آئے ہن۔ جیہڑلے شرائط لکھیندے پئے ہن تاں انہاں وچ ہک شرط اے وی ہئی کہ "قریش دا کوئی آدمی وی خواہ اوہ مسلمان ہی کیوں نہ ہووے مسلماناں دے کول چلا آسی تاں مسلمان اس دے قریش مکہ کوں واپس کرݨ دے پابند ہوسن.

ابوجندل جیہڑے اسلام قبول کر چکے ہن تے کفار مکہ دی قید وچ ہن۔ کہیں طرح بھڄ کے بیڑیاں سمیت حضور صلی اللہ علیہ وسلم دی خدمت وچ حاضر تھی گئے تے اپݨے زخم ݙکھا کے فریاد کیتی کہ انھاں کوں اپݨے نال مدینہ گھن ڄلو۔ حضورؐ نے سہیل کوں کافی سمجھایا کہ اوہ ابوجندل کوں مدینہ ونجݨ دی اجازت ݙے ݙیون۔ مگر اوہ راضی نہ تھیا تے آکھا کہ شرائط صلح دی رو نال آپؐ اینکوں نی گھن کے ونج سڳدے۔ چنانچہ حضورؐ نے صحابہ کرام دی مخالفت دے باوجود ابوجندل کوں سہیل دے حوالے کر ݙتا تے آکھا " ابو جندل صبر و ضبط نال کم گھن، خدا تہاݙے تے ݙوجھے مظلوم مسلماناں کیتے  کوئی رستہ پیدا کریسی، اساں صلح کرچکے ہیں اور صلح دے بعد انہاں نال بد عہدی نی کر سڳدے۔ ابوجندل کفار دی سختیاں سہندے ریہے تے جݙݨ مکہ دے ستم زدہ مسلماناں نے مقام عیص وچ ہک پناہ گاہ بݨا گھدی تاں ایہ وی اتھاں چلے گئے۔

## رہائی تے غزوات
جݙݨ کفار مکہ نے صلح حدیبیہ دی اوہ دفعہ جس دی رو نال ابو جندل واپس کیتے گئے ہن،  واپس گھن گھدی تاں آنحضرتﷺ نے ابو جندل تے انہاں دے ساتھی ابو بصیر کوں مدینہ سݙا بھیجا، ابو بصیر کوں مدینہ آوݨ دی نوبت نی آئی تے اوہ اوں وادیِ غربت وچ پیوندِ خاک تھی گئے. ابو جندل مدینہ واپس تھئے، مدینہ آوݨ دے بعد جس قدر غزوات تھئے، سب وچ شرکت دی سعادت حاصل کیتی۔
## وفات
آنحضرتﷺ دی حیات مبارکہ دے دوران  مدینہ وچ رہے.  اس دے بعد عمرفاروق دے زمانہ وچ جݙݨ شام تے فوج کشی تھئی تاں اس وچ مجاہدانہ شرکت کیتی تے پنج چھی سال تک مسلسل جہاد فی سبیل اللہ وچ مشغول رہ کے حضرت عمر فاروق د ے عہد خلافت 18ھ وچ طاعون دی وبا وچ عمواس وچ وفات پاتی۔
## حوالے
ابو داؤد سجستانی

محدث،  اصل ناں سلیمان بن الاشعث السجستانی اے۔ ابوداؤد کنیت ہے۔ بصرے وچ درس و تدریس تے تالیف وچ مصروف رہے۔ تے اتھائیں وفات پاتی۔ احمد بن حنبل دے شاگرد ہن۔ انہاں دی اہم تالیف کتاب السنن ہے جیہڑی سنن ابی داؤد دے ناں نال مشہور ہے۔ اس وچ انھاں نے معروف احادیث جمع کیتیاں ہن۔ کتاب دا موضوع فقہی مسائل تک محدود ہے۔ البتہ اس وچ احادیث دی صحت پرکھݨ دے اصولاں تے وی بحث کیتی گئی ہے۔ کتاب السنن صحاح ستہ وچ شمار تھیندی ہے۔ امام ابوداؤد سیستان (ایرانی سیستان، بلوچستان) وچ 202ھ وچ پیدا تھئے. 
thumb|أبو داود السجستاني
## نام و نسب
ابوداؤد کنیت، سلیمان ناں تے والد دا اسم گرامی اشعث ہے سلسلہ نسب ایہ ہے۔ ابوداؤدسلیمان بن اشعث بن اسحاق بن بشیر بن شداد بن عمرو الأزدی السجستانی قبیلہ ازد دی طرف منسوب تھی کے ازدی تے خراسان دے شہر سجستان دی طرف نسبت کریندے ہوئے سجستانی سݙیندے ہن۔
## تحصیل علم
کم عمری وچ ہی اخذ علم کیتے سفر شروع کر ݙتا ہئی، حجاز، شام، مصر، عراق تے خراسان وغیرہ بلادِ اسلامیہ دا سفر کر کے اتھاں دے علماء تے مشائخ دی ہک وݙی جماعت توں حدیثِ پاک دا علم حاصل کیتا۔ آپؒ دے اساتذہ وچ امام احمد بن حنبلؒ، قعبیؒ تے ابولولیدؒ الطیالسی جیہے کبارِ مشائخ شامل ہن۔ بعض اینجھے اساتذہ وی ہن، جنہاں توں اخذ علم وچ آپؒ امام بخاریؒ تے امام مسلمؒ دے نال شریک ہن۔ مثلاً احمد بن حنبلؒ، عثمانؒ بن ابی شیبہ تے قتیبہؒ بن سعید وغیرہ۔ 
## فن حدیث وچ کمال
ابراہیم حربی نے جیہڑے اس زمانہ دے عمدہ محدثین وچوں ہن جݙݨ سنن ابوداؤد کوں ݙٹھا تاں فرمایا کہ ابوداؤد کیتے حق تعالیٰ نے علم حدیث ایسا نرم کر ݙتا ہے جیویں حضرت داؤد علیہ السلام کیتے لیے لوہا تھیا ہئی.
* لان الحدیث و علمہ بکمالہ لامام اہلیہ ابو داؤد
* مثل الذی لان الحدید وسبکہ لبنی اہل زمانہ داؤد
## وفات
امام ابو داؤدؒ نے تہتر سال دی عمر پا کے سولہ شوال 275ھ وچ انتقال فرمایا تے بصرہ وچ امام سفیان ثوری دے پہلو وچ مدفون تھئے۔ یوم وفات روزِ جمعہ ہے۔

مثل ایوان سحر مرقد فروزاں ہو تیرا

نور سے معمور یہ خاکی شبستان ہو تیرا

:::::::::::::(اقبال)

## حوالے
ابو رافع رضی اللہ عنہ

**ابو رافع** کنیت، ناں ابراہیم یا اسلم ہے. آپ حضورؐ دے آزاد کردہ غلام ہن. آپ نسلًا قبطی ہن تے عباس بن عبد المطلب دی ملک وچ ہن تے انہاں نے بطور نذرانہ حضورؐ دی ملک وچ ݙے ݙتا۔ جݙݨ عباس اسلام گھنائے تاں انہاں نے ہی حضورؐ کوں آپؐ دے اسلام دی خبر ݙتی. حضورؐ نے اس خوشی وچ انہاں کوں آزاد کر ݙتا۔ آپ سوائے جنگ بدر دے باقی تمام غزوات وچ حضورؐ دے نال رہے. خلافت مرتضویؑ وچ وفات پاتی۔ (مرقاۃ واشعۃ اللمعات)
## حیات مبارکہ
حضور صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے آپ کوں آزاد تاں فرما ݙتا مگر انہاں دے دل وچ حضور صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی جیہڑی محبت ہئی اس محبت نے حضور صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم توں دور نہ تھیوݨ ݙتا چنانچہ ایہ حضور صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے نال رہے بلکہ حضور صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے ہی انہاں کوں اپݨے خاندان وچ شامل فرما گھدا ہئی کیونکہ حضور صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے فرمایا "مولى القوم من أنفسهم" کہ آدمی دا آزاد کردہ غلام اس دے خاندان وچوں ہے۔ ول حضور صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے انہاں دی شادی وی اپݨی آزاد کردہ ٻانہی سلمٰی  نال کرائی۔ 

کہیں وجہ نال غزوہ بدر تک مکہ مکرمہ وچ رہے.  اس دے بعد ہجرت کیتی تے ول سفر و حضر وچ آنحضرت صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے نال ریہے۔ غزوہ احد تے اس دے بعد والے غزوات وچ برابر شریک تھیندے رہے. بعض سرایا وچ وی شامل رہے۔ ہر وقت حضور صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے نال ہووݨ دی بنا تے اللہ تعالٰی نے انہاں کوں علوم دا وافر حصہ عطا فرمایا ہئی جس دی وجہ نال انہاں توں فیضیاب تھیوݨ والیاں دی تعداد بہت زیادہ ہے، بہت سارے صحابہ کرام تک انہاں توں مرجعت کریندے ہن۔ غرض ایہ کہ ابو رافع   اگرچہ غلاماں وچوں ہن مگر جݙݨ انہوااں نے اپݨے دل کوں کفر وشرک توں آزاد کیتا تے محبت نبیؐ نال اپݨے دل کوں معمور کیتا تاں مرجع خلائق بݨ گئے۔ 

یہ ابو رافع جنہاں دے ناں وچ اختلاف ہے،  کسی نے اسلم کہیں نے کجھ آکھا ہے.  انہاں دی زندگی وچ ساݙے کیتے بہت بڑا سبق پنہاں ہے کہ اوہ غلام، بے یارومددگار تے نام و نسب دے بغیر دین و علم دی اتنی خدمت کر گئے جنہاں تے آزاداں دی آزادیاں قربان کریج سڳدیاں ہن۔

## حوالے
ابو ریحان البیرونی

ابو ریحان محمد بن احمد البیرونی المعروف البیرونی (پیدائش: 4 ستمبر 973ء، وفات: 9 دسمبر 1048ء) ہک بہت بڑے محقق تے سائنس دان ہن۔ اوہ خوارزم دے مضافات وچ ہک قریہ، بیرون وچ پیدا تھئے تے ایندی نسبت نال البیرونی سݙیجے۔ البیرونی،  بو علی سینا دے ہم عصر ہن۔ خوارزم وچ البیرونی دے سرپرستاں یعنی آلِ عراق دی حکومت ختم تھئی تاں اس جرجان دی جانب رخت سفر ٻدھا.  اتھائیں اپݨی عظیم کتاب "آثار الباقیہ" مکمل کیتی۔ حالات سازگار تھیوݨ تے البیرونی دوبارہ وطن لوٹا تے اتھائیں دربار وچ عظیم سائنسدان بو علی سینا نال ملاقات تھئی۔
thumb|Biruni البیرونی
## علمی تے سائنسی خدمات
البیرونی نے ریاضی، علم ہیئت، تاریخ تے جغرافیہ وچ ایسی عمدہ کتاباں لکھیاں جیہڑے ہݨ تک پڑھیاں ویندن ۔ انہاں وچ ”کتاب الہند“ ہے جس وچ البیرونی نے ہندو‎اں دے مذہبی عقائد، انہاں دی تاریخ تے برصغیر پاک و ہند دے جغرافیائی حالات بڑی تحقیق نال لکھے ہن۔ اس کتاب نال ہند‎ؤاں دی تاریخ نال متعلق جیہڑے معلومات حاصل تھیندن انہاں وچ بہت ساری معلومات ایسی ہن جیہڑی ٻیا کتھاؤں حاصل نی تھی سڳدے۔ اس کتاب کوں لکھݨ وچ البیرونی نے بڑی محنت کیتی۔ ہندو برہمن اپݨا علم کہیں ݙوجھے کوں نہ سکھیندے ہن لیکن البیرونی نے کئی سال ہندوستان وچ رہ کے سنسکرت زبان سکھی تے ہندواں دے علوم وچ ایسی مہارت پیدا کیتی کہ برہمن تعجب کرݨ لگے۔ البیرونی دی ہک مشہور کتاب "قانون مسعودی" ہے جیہڑی اس محمود غزنوی دے لڑکے سلطان مسعود دے ناں تے لکھی۔ ایہ علم فلکیات تے ریاضی دی بڑی اہم کتاب ہے۔ اس دی وجہ نال البیرونی کوں ہک عظیم سائنس دان تے ریاضی دان سمجھا ویندا ہے۔ البیرونی نے پنجاب بھر دی سیر کیتی تے "کتاب الہند" تالیف کیتی، علم ہیئت و ریاضی وچ البیرونی کوں مہارت حاصل ہئی۔ انہاں نے ریاضی، علم ہیئت، طبیعیات، تاریخ، تمدن، مذاہب عالم، ارضیات، کیمیا تے جغرافیہ وغیرہ تے ڈیڈھ سو توں زائد کتاباں تے مقالہ جات لکھے۔ البیرونی دے کارنامیاں دے پیش نظر چندر دے ہک دہانے دا نام "البیرونی کریٹر" رکھا گیا ہے۔
## تصنیفات و تالیفات
البیرونی نے تاریخ، ریاضی تے فلکیات تے کوئی سو توں زائد تصانیف چھوڑی ہن جنہاں وچ کجھ اہم ایہ ہن :

*کتاب الآثار الباقیہ عن القرون الخالیہ
*کتاب الہند
قانون مسعودی
* کتاب استخراج الاوتار فی الدائرہ۔
* کتاب استیعاب الوجوہ الممکنہ فی صفہ الاسطرلاب۔
* کتاب العمل بالاسطرلاب۔
* کتاب التطبیق الی حرکہ الشمس۔
* کتاب کیفیہ رسوم الہند فی تعلم الحساب۔
* کتاب فی تحقیق منازل القمر۔
* کتاب جلاء الاذہان فی زیج البتانی۔
* کتاب الصیدلہ فی الطب۔
* کتاب رؤیہ الاہلہ۔
* کتاب جدول التقویم۔
* کتاب مفتاح علم الہیئہ۔
* کتاب تہذیف فصول الفرغانی۔
* کتاب ایضاح الادلہ علی کیفیہ سمت القبلہ۔
* کتاب تصور امر الفجر والشفق فی جہہ الشرق والغرب من الافق۔
* کتاب التفہیم لاوائل صناعہ التنجیم۔
* کتاب المسائل الہندسیہ۔
* مقالہ فی تصحیح الطول والعرض لمساکن المعمورہ من الارض۔

## حوالے
ابو سعید مرزا

ابو سعید مرزا بن محمد بن میران شاہ بن تیمور (1424ء تا 1469ء) تیموری سلطنت دے ہک حکمران ہن جیہڑی موجودہ قازقستان، ازبکستان، ایران تے افغانستان تے مشتمل ہئی۔ ابو سعید امیر تیمور دا پڑ پوترا، میران شاہ دا پوترا تے الغ بیگ دا بھتریجا ہئی۔ اوہ وادئ فرغانہ دے حاکم عمر شیخ مرزا دا والد تے ہندوستان دی سلطنت مغلیہ دے بانی ظہیر الدین بابر دا ݙاݙا ہئی۔ 
## حالات
ابتدا وچ ابو سعید نے فوجی لشکر تشکیل ݙتا لیکن سمرقند و بخارا وچ قدم ڄماوݨ وچ ناکام تھیا تے بالآخر یاسی وچ اپݨا اݙا قائم کیتا۔ 1450ء تک ترکستان دا بیشتر علاقہ فتح کر گھدا۔ 1451ء وچ اس ابو الخیر خان دی زیر قیادت ازبک دی مدد نال سمرقند تے وی قبضہ کر گھدا ایں طرح تیموری سلطنت دا تمام مشرقی حصہ اس دے زیر نگیں آ گیا۔ 

اس 1458ء وچ فتح ہرات دے نال ثابت کر ݙتا کہ اوہ وسط ایشیا وچ سب توں طاقتور تیموری شہزادہ ہے۔ 1459ء وچ اس ترے تیموری شہزادیاں دی افواج کوں ہک جنگ وچ شکست ݙتی تے 1461ء تک مشرقی ایران تے افغانستان دا بیشتر حصہ حاصل کر گھدا۔ 1469ء وچ آذربائیجان دے پہاڑاں وچ آق قویونلو ترکماناں دے خلاف ہک مہم دے دوران وچ اوہ گرفتار تھی گیا تے اوزون حسن دے ہتھوں مار ݙتا گیا۔ ابو سعید صوفیاں نال خاص عقیدت رکھدا ہئی تے نقشبندی سلسلے دے شیخ خواجہ عبید اللہ احرار نال بہت قریبی تعلق رکھدا ہئی۔

## حوالے
ابو سلمہ عبد اللہ

حضرت ابو سلمہ عبد اللہ ابن عبد الاسد مخزومی رضی اللہ عنہ دا ناں عبد اللہ بن عبد الاسد ہئی.  ام المؤمنین ام سلمہ پہلے انہاں دے نکاح وچ ہن۔ انہاں دی والدہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دی پھوپھی ہن اور ایہ، رسول اللہؐ تے حمزہ بن عبد المطلب رضاعی بھائی ہن۔
پورا شجرہ ابو سلمہ بن عبد الاسد بن ہلال بن عبد اللہ بن عمر بن مخزوم بن یقظہ بن مرہ بن كعب قرشی مخزومی ہے۔
## ذاتی زندگی
ابو سلمہ دا شمار سب توں پہلے حلقہء اسلام وچ داخل تھیوݨ والیاں وچ تھیندا ہے۔ اصحاب صفہ وچوں ہن.  آپ دا نکاح ہند بنت ابی امیہ نال تھیا تے آپ دے چار ٻال سلمہ، عمر، زینب تے درا ہن۔ آپ دی ݙوجھی زوجہ حضرت ام سلمہ ہن جیہڑے کہ آپ دی وفات دے بعد نبی اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے نکاح وچ آگئے۔ ݙو ہجرتاں والے ہن۔ اپݨی بیوی ام سلمہ دے نال حبشہ ہجرت کیتی۔ واپس مدینہ منورہ وچ آئے، بدر تے احد وچ شرکت کیتی۔
## عسکری زندگی
ابو سلمہ آخری دفعہ غزوہ احد وچ شریک تھئے جس وچ آپ شدید زخمی تھئے۔ جݙݨ قبیلہ بنو اسد نے محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تے مدینہ دی اسلامی ریاست دے خلاف علم بغاوت بلند کیتا تاں محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے ابو سلمہ دی سربراہی وچ بنو اسد تے چڑھائی کیتے لشکر روانہ کیتا۔ مدینہ واپسی تے ابو سلمہ دا ہک زخم جیہڑا انہاں کوں احد و  لگا ہئی، ول پھٹ پیا جس دی وجہ نال اوہ جلد ہی وفات پا گئے۔ ابو سلمہ دی اس آخری مہم کوں سریہ ابو سلمہ مخزومی دے ناں توں وی ڄاݨا ویندا ہے۔
### وفات
غزوہ احد وچ زخمی تھئے،  ٹھیک تھی گئے،  دوبارہ زخم ساوے تھیوݨ نال جمادی الاخر 3ھ وچ وفات پا گئے۔
## حوالے
ابو الکلام آزاد

ابوالکلام محی الدین احمد آزاد (پیدائش 11 نومبر، 1888ء - وفات 22 فروری،1958ء) (بنگالی: আবুল কালাম মুহিয়ুদ্দিন আহমেদ আজাদ) آزاد ہند دے پہلے وزیرِ تعلیم تے قومی رہنما ہن۔ مولانا ابوالکلام آزاد دا اصل ناں محی الدین احمد ہئی۔ انہاں دے والد بزرگوار محمد خیر الدین انھاں کوں فیروزبخت (تاریخی ناں) آکھ کے پکاردے ہن۔ مولانا 1888ء وچ مکہ معظمہ وچ پیدا تھئے۔ والدہ دا تعلق مدینہ نال ہئی سلسلہ نسب شیخ جمال الدین نال ملدا ہے جیہڑے اکبر اعظم دے عہد وچ ہندوستان آئے تے اتھائیں مستقل سکونت اختیار کر گھدی۔ آپ نے 69 سال دی عمر وچ 22 فروری، 1958ء کوں وفات پاتی۔

## حالات
1857ء دی جنگ آزادی وچ آزاد دے والد کوں ہندوستان توں ہجرت کرنی پئی.  کئی سال عرب وچ رہے۔ مولانا دا بچپن مکہ معظمہ تے مدینہ وچ گزرا۔ ابتدائی تعلیم والد توں حاصل کیتی۔ ول جامعہ ازہر(مصر) چلے گئے۔ چوݙہ سال دی عمر وچ علوم مشرقی دا تمام نصاب مکمل کر گھدا ہئی۔ مولانا دی ذہنی صلاحتیاں دا اندازہ اس توں تھیندا ہے کہ انہاں نے پندرہ سال دی عمر وچ ماہوار جریدہ لسان الصدق جاری کیتا۔ جس دی مولانا الطاف حسین حالی نے وی بڑی تعریف کیتی۔ 1914ء وچ الہلال نکالا۔ ایہ اپنی طرز دا پہلا پرچہ ہئی۔ ترقی پسند سیاسی تخیلات تے عقل تے پوری اترݨ والی مذہبی ہدایت دا گہوارہ تے بلند پایہ سنجیدہ ادب دا نمونہ ہئی۔
## یومِ تعلیم، بھارت
مولانا ابوالکلام آزاد، آزاد ہندوستان دے پہلے وزیر تعلیم ہن۔ انہاں دے یوم پیدائش 11 نومبر، 1888ء کوں ہندوستان وچ قومی یومِ تعلیم منایا ویندا ہے۔
## منسوب کیتے گئے ادارے
مولانا ابوالکلام آزاد دے ناں نال ہندوستان وچ حسبِ ذیل تعلیمی تے سرکاری ادارے منسوب کیتے گئے ہن۔
# مولانا آزاد نیشنل اردو یونیورسٹی،(MANNU) حیدرآباد (ہند)
# مولانا آزاد نیشنل انسٹی ٹیوٹ آف ٹیکنالوجی، (MANIT) بھوپال
# مولانا آزاد میڈیکل کالج نئی دہلی
# مولانا آزاد انسٹی ٹیوٹ آف ڈینٹل سائنسز، نئی دہلی
# مولانا آزاد اڈوکیشن فونڈیشن، نئی دہلی

## حوالے
ابو طالب بن عبدالمطلب

ابو طالب بن عبد المطلب (پیدائش: 539ء— وفات: 619ء) حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے چاچا تے حضرت علی ابن ابی طالب دے والد ہن۔ انہاں دا ناں عمران یا عبد مناف تے کنیت ابوطالب ہئی۔ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اپݨی والدہ آمنہ بنت وہب تے ݙاݙا عبدالمطلب دی وفات دے بعد اٹھ سال دی عمر توں آپ دے زیر کفالت رہے۔ آپ نے ہک واری شام تے بصرہ دا تجارتی سفر کیتا تاں آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم کوں وی ہمراہ گھن گئے۔ اس وقت حضور صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دی عمر بارہ سال دے لگ بھگ ہئی۔ بحیرا راہب دا مشہور واقعہ، جس وچ راہب نے حضور صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم کوں نبوت دی نشانیاں ݙیکھ کر پہچاݨ گھدا ہئی، ایں سفر دے دوران وچ پیش آیا ہئی۔

## خاندان
آپ دے والد دا نام عبدالمطلب تے والدہ دا ناں فاطمہ بنت عمرو ہئی۔ آپ حضورؐ دے والد عبداللہ بن عبد المطلب دے واحد سگے بھائی ہن چونکہ باقیاں دی والدہ مختلف ہن۔

## اولاد
انہاں دے چار پتر تے ݙو بیٹیاں ہن سب توں وݙے پتر دا ناں طالب ابن ابی طالب ہئی۔ باقی پتراں وچ جعفر الطیار، عقیل ابن ابی طالب تے علی ابن ابی طالب شامل ہن تے ݙو دھیاں ام ہانی بنت ابی طالب تے جمانہ بنت ابی طالب ہن. 
## قبولیتِ اسلام و ایمان
آپ نے اسلام قبول کیتا یا نی، اے ہک متنازع موضوع ہے۔ آپ نے تاحیات اشاعت اسلام وچ حضورؐ دا ساتھ ݙتا تے انہاں دی بت پرستی دی کوئی ہک روایت وی نی ملدی جبکہ سیرت ابن ہشام وچ انہاں دے کلمہ پڑھݨ دا ذکر ہے۔ عبد المطلب دی وفات (578ء) دے بعد انہاں نے ہی حضورؐ دی پرورش کیتی۔ آپ دی تقلید وچ ابولہب دے سوا باقی تمام بنو ہاشم نبی اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے پشت پناہ بݨے رہے تے حضور اکرمؐ دی خاطر بڑی سختیاں جھیلیاں۔ سیدہ خدیجہ بنت خویلد رضی اللہ عنہا دے نال رسول اللہؐ دا نکاح انہاں نے ہی پڑھایا جس دا آغاز کلمہ بسم اللہ نال تھیا۔

## وفات
آپ دی وفات دے بعد کفار مکہ نے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تے مظالم دی انتہا کر ݙتی۔ آپ دی وفات 619ء وچ تھئی۔ اوں سال سیدہ خدیجہ بنت خویلد دی وفات وی تھئی۔ انہاں ݙو واقعات دی وجہ توں حضور صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے ایں سال کوں عام الحزن یعنی "ݙکھ دا سال" قرار ݙتا۔
## حوالے
ابو سہل مسیحی گرگانی

ابو سہل عیسیٰ ابن یحییٰ المسیحی گرگانی (پیدائش: 960ء – وفات: 1010ء) فارسی النسل طبیب، شاعر، ماہرفلکیات، ریاضی دان،فلسفی ہئی۔ ابوسہل خراسان وچ ابو ریحان البیرونی دا ہم عصر ہئی۔ ابن سینا، ابوسہل دے مشہور شاگرداں وچوں ہے۔
thumb|ابو سہل مسیحی
## ابتدائی حالات
ابو سہل دی پیدائش سریانی زبان ٻولݨ والے راسخ الاعتقاد کلیسیا نال تعلق رکھݨ والے ہک مسیحی گھراݨے وچ تھئی۔ بعد ازاں ابوسہل نے بغداد وچ طب دی تعلیم حاصل کیتی۔ اوہ ہک مختصر عرصہ خراسان تے خوارزم دے شاہی خانداناں نال وابستہ رہا۔ ابن سینا علم طب وچ ابوسہل دا شاگرد ہئی۔ ابوسہل نے کہیں کلیسیا توں تعلیم حاصل نی کیتی۔

## آخری دور تے وفات
1010ء وچ سلطان محمود غزنوی نے ابن سینا تے اُنہاں دے ہمراہ متعدد علما کوں غزنی طلب کیتا۔ اِس طلبی دے پچھوں ایہ وجہ کارفرما رہی کہ ایہ علما فلسفہ دی تعلیم ݙیندے ہن جینکوں اُس عہد وچ بدعت دے طور تے متعارف کروایا گیا۔ بیشتر علما خراسان توں فرار تھی گئے جبکہ ابوسہل نے ابن سینا دے ہمراہ خراسان توں نکل کے مغربی ایران دی طرف سفر کرنا شروع کیتا۔ صوبہ مازندران دے قریب صحرا وچ ریت دے طوفان وچ ابوسہل لاپتہ تھی گیا تے دوبارہ اُوندا کوئی سراغ نہ مل سڳا۔ اُس وقت اُس دی عمر 50 سال دے قریب ہئی۔
## حوالے