محمد خالد خاں

محمد خالد خاں ولد محمد یارخاں ولد غلام محمد خاں برادر شاہنواز خاں نانی وال رُستم ہند ۔ شاہ نواز خاں تئیں ڳالھ ٹورݨ دا مقصد دوستاں کوں ݙسݨ اے جو حیاتی کیویں پندھ کریندی اے ۔ وقت ویلا کیویں ٹُردے ۔ کیا کیا رنگ ݙکھیندے۔ دھرتی تے پل پل بدلدے منظر خدا دی خدائی تے اوندی وݙائی دا درس ݙیندن ۔ شاہ گدا تھی ویندن ‘ گدا شاہ بݨ ویندن ۔ تاریخ  دے صفحے اِنھاں واقعات نال بھرے پن ۔ پہلواناں دے خاندان اِچوں لکھاری تے کتاب دوست ڄم پوندن ۔ ایہ وی اللہ دی شان اے ۔ ایندی ہک مثال ساݙا یار محمد خالد خاں اے ۔ خاں دے وݙکے پہلوان ہَن ۔ خان دا ابّا بہشتی وی کھاڑا کریندا ہا ۔ وݙے بھرا احمد یار خان دے ہݙ بُت وی پہلواناں وانگوں ہَن پر خالد خاں جہانگیر مخلص دے آکھݨ موجب نِکی ݙولی آلا جوان اے جیڑھا کجھ زور بچائی ودے او کتاباں پڑھݨ تے لیندے ۔ خالد ساݙا شہر دار اے ۔ پر پہلے جہانگیر مخلص دے ہتھ آیا تے وَل اساں تئیں پُڄیا ۔ اَڄاں پڑھدا ودا ہا جو بینک اِچ ملازم تھی ڳیا تے پڑھائی اَدھ اِچ رہ ڳئی تے خاں ایہ کسر کتاباں پڑھ تے پوری کیتی ۔ مذہب دو رجحان گھریلو ماحول دی وجہ توں اے ۔ ہُݨ وی خاں دے گھر مِلݨ ونڄوں تاں اَندروں ٻالاں دے قرآن پڑھݨ دا اَلا آندا پیا ہوندے ۔ وݙے بھرا احمد یار خاں دی حضرت عطاء اللہ شاہ بخاری دے ٻالاں نال ݙاڈھی آ ونڄ ہئی ۔ لازمی ڳالھ اے صحبت تے ماحول بندے دی حیاتی تے اثر انداز تھیندے۔ باریش ہووݨ دی وجہ توں دوست خاں کوں ’’مولوی‘‘ سݙیندن ۔ شکر اے ’’مُلاں‘‘ نی آہدے کیوں جو مُلاّں تاں پورا کاتی دی ونڈ ہوندے ۔ ’’مُلاں‘‘ تے ’’مولوی‘‘ دے درمیان چنگا بھلا فرق اے ۔ جے وضاحت کروں تاں لمبڑ تھی ویسی ۔ مختصر ایہ جو مولوی نصبتاً شریف آدمی ہوندے تے خالد خاں وی شریف آدمی اے ۔خالد خاں دا مذہبی رجحان علمائے دیو بند آلے پاسے اے لیکن احترام سارے مسالک دا کریندے ۔ خاں دی لائبریری مذہبی تے تاریخی کتاباں نال بھری پئی اے تے ہُݨ اِنھاں اِچ ادب دا ودھارا وی تھیندا آندے ۔ خالد پنج وقتہ نمازی اے پر طالبان نال ایندا کوئی تعلق کائنی ۔ وقت وقت دی ڳالھ اے ضیاء الحق جیندا ہا تاں ایہ مجاہد ہوندے ہَن او مردا ڳئے ایہ شودے شدت پسند تے انتہا پسند تھی ڳن ۔ ہُݨ کہیں کوں نی بھاندے ۔ خالد خاں کوں سیکولر تاں نِسے آکھ سڳدے جو ایندے کئی معنی نکلدن ‘ آزاد خیال وی کائنی ‘ہا  روادار ہے ۔ کہیں زمانے منڈوا وی ݙیکھ گھندا ہا ۔ بندے دی حیاتی اِچ کئی دور آندن پر جوانی وَل نی آندی ۔ جوانی اِچ خان دی سنگت چرخٹّے لوکاں نال رہ ڳئی اے ۔ جنھاں اِچوں چودھری شبیر‘ استاد شفیع انجم تے جہانگیر مخلص قابل ذکر ہِن ۔ تُساں اندازہ لائو جنھاں دا سنگتی جہانگیر مخلص ہوسی او کتنے شریف ہوسن ۔ میں وی اِنھاں اِچ شامل ہاں ۔ جتھاں جہانگیر تے چودھری شبیرٻیٹھے ہوندن اُتھوں شیطان وی پاسہ کر لنگھدے پر خالد خاں ٻیٹھا راہندے کیا کرے یاری لاوݨ تے توڑ نبھاوݨ اوکھا کم اے ۔ ہُݨ تاں ہرکہیں کو ںاپݨی پئے ڳئی اے ۔ سُکے پتراں وانگوں کھنڈ پُنڈ ڳن ۔ پر گزریا ویلا کیویں وَلّے ۔ ہُݨ جیڑھلے من دی تسی دھرتی تے یاداں دا مینہ وسدے تاں روح دی روہی آباد تھی ویندی اے‘ خلوص دے مورے شوکدن‘ محبتاں دے پھوڳ پھلدن ‘ چاہت دے پیلھوں پکدن ‘ اُنس دے کرینہہ رَتّے لعل تھی ویندن ‘ سِک دی قطرݨ مہکدی اے۔

خالد خاں کوںچھوٹے سن اِچ کتاباں پڑھݨ دا شوق لڳا۔ سیاݨے آہدن نکے لا دیاں عادتاں ساری حیاتی بندے نال راہندن۔ خالد خاں کوں ایں عادت وݙا فائدہ ݙتے ۔ خالد خاں دی یو بی ایل اِچ نوکری ہئی ۔ لیکھے چوکھے آلے بندے کوں پڑھݨ دا وقت کتھاں ملدے پر خاں وَل وی پڑھدا ہا ۔ یو بی ایل وِکیا تاں کئی لوکاں دے رز ق تے کاتی پھر ڳئی ۔ ’’گولڈن شیک ہینڈ‘‘ دے ناں تے نویں انتظامیہ ڈھیر سارے ملازماں کوں فارغ کیتا ۔ خالد وی اُنھاں اِچ شامل ہا ۔ جئیں ݙوں تے ݙوں ڳݨدے حیاتی دے پندھراں ویہ سال گزارئیے ہوون او ٻیا کر کر سڳدے ۔ ہک ویلے تاں بندے کوں ݙندوݨ آ ویندن ۔ لازمی ڳالھ اے خالد خاں وی وقتی طور تے مونجھا تھیا پر خدا خدا اے ٹُردا بندہ پندھ کرویندے ۔ راہ رستے کھلدے آندن ۔ چار ݙیہاڑے سوچاں سوچیندے گزر ڳئے ۔ہک ݙینہہ خالد خاں ملتان آیا ۔ ملتان ذوالفقار بھٹی وی کمپیوٹر سنٹر ویچ تے فارغ ودا ہا ۔ کہیں صلاح ݙتی جو کاکا کاغذ دا کاروبار کرو۔ چنگی لبھت اے ۔ مزے دی ڳالھ اے جے کہیں بندے کوں چار آنے آ ونڄن تاں اونکوں صلاح کار ڈھیر مِل ویندن ۔ ایہ چا کرو او چا کرو ۔ جے متعلقہ کاروبار آلے بندے کنوں صلاح کرو تاں او فوراً کن کوں ہتھ چا لیندے تے آہدے اوہو خیال کراہے سئیں  ایہ کم نہ کراہے اساں وی پھس ڳئے ہیں ۔ خیر سئیں خان تے بھٹی بھائیوال بݨ ڳئے ۔ سیاݨے آہدن اندھا اندھی رَلّے تے ہکو جھڳا ڳلے ۔ ایہ تاں ہن سرکاری نوکریاں دے مزاج آلے اِنھاں کوں ایہ سدھ نہ ہئی جو مال ݙے تے رقم کیویں اُڳڑدی اے ۔ آہدن منہ دی کولی ڳلھاں پٹاوے ۔ واہ خاں واہ۔ واہ بھٹی صاحب واہ ۔ ہِیں واہ واہ اِچ ٻیڑی گھاݨ اِچ آ ڳئی تے ݙوہیں ٹپ مار جان بچا ‘ کپڑے چھنڈک ٻاہر نکل آئے ۔ کجھ دیر سہی کڈھیونیں چیتا جا تے آیا تے وَل اڳونہی دا پندھ شروع تھیا ۔ ایں دوران کہیں بھلے مانس صلاح ݙتی جو خان صاحب زہر ویچ ‘ زہر ویچݨ کیتے بندہ پہلے تاں پنساری بݨے ۔ زاہد خان خاکوانی کول چار ݙیہاڑے لاوے ۔ داء پیچ سکھے پر مصیبت ایہ ‘ زاہد خاں وی تاں چھڑا کُچلا وچیندے ۔ صلاح کار زرعی دوائیں بارے صلاح ݙتی ہائی ۔ خاں وی سوچیا یار چار چھ مہینے دا سیزن ہوندے ۔ ایہو کم ٹھیک اے ۔ چار مہینے کماسوں اَٹھ مہینے کھاسوں ۔ وقت ویلا ہوسی کتاباں پڑھساں تے ایںطرحاں خالد خاں چوک بھٹہ احمد پور شرقیہ ’’سنجنٹا‘‘ دی فرانچائز گھن گھدی ۔ اَڄکل اُتھاہیں ہوندے ۔ پٹھاݨاں تے سکھاں بارے اساں نِت نویاں ڳالھیں سُݨدے ہئیں ۔ خالد خاں وی بارک زائی پٹھاݨ اے ۔ کتھاہوں خبر پئی جو منشی محمد حسین جاہ وی ’’طلسم ہوش رُبا‘‘ پڑھݨ دی کتاب اے ۔ تعریف سُݨ جوان کتاب ڳولݨ بھڄ پیا ۔ سدھ پئی جو ایہ تاں اَٹھ موٹیاں موٹیاں جلداں ہِن۔ خاں آکھے تاں وَل کیا ہے ۔ مار تیݙی آکھی ہوئی ۔ مُکدی ڳالھ خاں ایہ سیٹ مل گھن آیا ۔ ہُݨ اَٹھ ہزار صفحے پڑھݨ ڄݨے وَݨے بندے دا کم نی ۔ ݙیکھ تے ہاں ماندا تھی ویندے ۔ جوان بینک اِچوں ہک مہینے دی چھٹی کیتی ۔ایہ اوںزمانے دی ڳالھ اے جݙاں بینک اِچ ملازم ہا۔ گھاݨی توں سریم دا تیل گھدس تے بسم اللہ پڑھ جُپ ڳیا ۔ میں جو ونڄاں مِلݨ جوان منجھ چادر ٻدھی ہوئی ‘ سر تیل نال جھاٖرو ۔ اَکھیں اِچ ڈرے ودے مولوی خیر اے ۔ آکھے سئیں  ’’طلسم ہوش رُبا‘‘ پڑھدا پیاں۔ تے وَل خاں الف توں ی تئیں گھٹ و گھٹ اَٹھ ہزار صفحے پڑھ مُکائے۔ 

ایہ ڄاݨدے ہوئے جو خالد شریف آدمی اے ساݙا یار ڈاکٹرفیاض اعواݨ ایندے سامݨے زنانیاں ڳالھیں کر ݙیندے ۔ کیا کرے او وی عادت توں مجبور اے ۔ خاں وی چس چا گھندے ۔ ڳالھیں سُݨ گھندے تے وَل آہدے ڈاکٹر حیا کر‘حیا کر۔ علمی ادبی دوستاں نال میل ملاقات پسند کریندے ۔ ملتان آوے تاں جاوید اختر بھٹی کوں ضرور ملدے ۔ علمی ادبی حلقے جاوید اختر کوں چنگی طرحاں ڄاݨدن ۔ عجب دلدار بندہ اے ۔ بیکن بکس تے وی ضرور چکر لیندے ۔ کتاباں کوں ݙہدے ویندا جوان دا چیتا رَل ویندے ۔ افضل مسعود وانگوں پُراݨیاں دکاناں تے ویندا میں نی ݙٹھا۔ نویاں کتاباں دا عاشق اے ۔ کاغذ سوہݨا ہووے ‘ جلد پکی ہووے ۔ کتاباں کوں ایویں سانبھ سنبھال تے رکھیندے جیویں قرآن شریف کوں ‘ نہ ورقہ ݙوڑا کرے نہ لکیر مارے ۔ کتاباں ݙیکھ ݙیکھ تے ٹھردے ۔ لوک دھن دولت جُڑیندن خاں ساری حیاتی کتاباں جوڑین ۔ کہیں زمانے سنگتیاں کوں سوکھڑی وی کتاب دی ݙیندا ہا۔ ایہ ٻئی ڳالھ جو کتھوں ولدی خیر دی نی اَئی ۔ جوان پڑھدا ٻہوں اے لکھدا گھٹ ودھ اے ۔ میں ݙاڈھا وَلاّ چڑھائے جو کہیں طرحاں سرائیکی لکھے پر ہتھ ٻدھ بھڄ ویندے تے آہدے میݙی مجال اے ہک دفعہ آکھݨ لڳا ایران ویندے پئے ہئیں فرصت ملی تاں ہک سفرنامہ لکھساں ۔ میںخوش تھی ڳیم ۔ جوان خیر دا وَل آیا میں آکھیا خان شاباش تکڑا تھی ۔ تکڑا تاں تھی ڳیا پر سفرنامہ اُردو اِچ لکھیُس ۔ میں وی چُپ تھی ڳیم ‘ چلو ایں دڳ تے ٹُرے تاں سہی تے وَل خان دا سفرنامہ ’’بلادِ فارس میں چند روز‘‘ دے ناں نال چھپیا۔ ہُل ہل پئے ڳئی ۔ میں پہلے عرض کیتے جو خان علم دوست لوکاں کوں مِلݨ پسند کریندے ۔ ساݙے وسیب اِچ چنگے دور دی نشانی ݙوں بزرگ ہَن تے ݙوہیں جامعہ عباسیہ بہاول پور دی چھیکڑی نشانی ہَن ۔ ہک تاں پکالاڑاں دے حضرت مولانا محمد عبداللہ صاحب‘ جیڑھے کئی کتاباں دے مصنف تے جڳ مشہور اُستاد ہَن تے ݙوجھے ہتھیجی دے حضرت مولانا عبدالعزیز صاحب ۔ اِنھاں بزرگاں کوں مِلݨ ضرور ویندا ہا بلکہ کوشش کریندا ہا جو یار دوست وی بزرگاں دی زیارت کرن کیوں جو وݙے لوکاں کوں ݙیکھݨ  وی ثواب اے ۔ ݙوہیں بزرگ جھوکاں لݙا ڳن ہِیں سانگوں اَڄکل دین پور شریف دا رستہ ݙٹھی کھڑے ۔ ساݙا ہک یار اے صلاح الدین خان تونسوی جوان تاں واہ واہ اے پر دوست آہدن خان میڑ اے ۔ ایہ حال اے ساݙے یاراں دا حالانکہ خان محبت کرݨ آلا  بندہ ہے ۔ صلاح الدین خا ن کوں رَلّے لا ’’میاں مسعود سئیں ‘’ دی زیارت تے ٹُر پوندے۔ اینویں ساݙا ہک ٻیا یار ہے محمد منصور خان علی زئی ایں جیوݨ جوڳے دی ساری حیاتی کتاباں نال گزری ہے ۔جینویں نشئی ‘ نشئی دا سنگتی ہوندے ‘کتاباں پڑھݨ آلے ‘کتاباں پڑھݨ آلیاں دے یار ہوندن ۔ خالد خان اکثر چھݨ چھݨ دی شام شیخ اسد اللہ تے ݙوجھے سنگتیاں کوں کٹھا چا کریندے تے وَل محمد منصور خان دین دنیا تے علم و ادب دے خزانے دان کریندے ۔دنیا داری دے معاملے اِچ فارغ اے ۔ خدا ترس وی ݙاڈھا اے ۔ سادا ویس پیندے ۔ رُکھی سُکھی تے گزارا کر گھندے ۔ یار یار ہوندن پر خالد یاراں دا احترام کریندے ۔ خالد خاں کݙاہیں کوڑیج وی پوندے پر کوڑیندا ناحق تے غلط ڳالھ توں اے ۔

اَݨ سونہی جا تے بندہ بݨیا ٻیٹھا ہوندے ۔ لوک سمجھدن یارو ایہ بندہ کݙاہیں کِھلدا وی ہوسی ۔ جے سنگت اِچ ہووے تاں کُھل تے کھلدے ۔ جے کوئی عجب ڳالھ سُݨ گھنے تاں آہدے ۔ مار تیݙی جان دے وَٹ کڈھاں۔ حالانکہ خاں صاحب کول وٹ کڈھݨ دی فرصت کائنی ۔ نہ او طاقت رہ ڳئی اے ۔ حیاتی دی گاݙی بھڄدی ویندی اے ۔ منظر تکھے تِکھے اوڈھر تھیندے ویندن ۔ گزریل ویلے ہک خاب لڳدن ‘ تے بندہ سوہݨے خاباں نال جیندے ۔ ہُݨ حال ایہ ہے جہانگیر مخلص بہاول پور لݙ ڳئے ۔ میں ملتان آ ڳیاں ۔ شفیع انجم ظفرگݙولے دے ہتھ آ ڳئے ۔ چودھری شبیر کوں بینک ٻدھی ٻیٹھے ۔ ساݙے پَلّے چھڑا یاداں دا چنبہ اے جیڑھا کہیں کہیں ویلے مہک پوندے تاں ٹھڈا شُکارا نکل ویندے ۔ اَکھیں سِم آندن ۔ ڳل لاوݨ کوں ٻاہیں پھتکدن ۔ حال ونڈاوݨ کوں زبان سِکدی اے ۔ پر بے وسی تے مجبوری وی تاں ہک عذاب اے ۔ ڈاکٹر فیاض اعواݨ خوش قسمت اے جو اونکوں خالدخاں دی صحبت نصیب اے ۔ اساں ایویں وی خوش ہَیں۔ سڄݨ جتھ ہوون ساوے ہوون ۔ ایہا ساݙی خوشی اے ۔ پر کیا کریجے سیاݨے آکھ ڳن چردیاں ہمیشہ نکھڑدیاں راہندن۔

## حوالہ
سانول سلوݨے(خاکے)، مصنف: عبدالباسط بھٹی۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان