سرائیکی زبان تے وراچڈہ اپ بھرنش

سرجارج گریرسن لنگواسٹک سروے آف انڈیا وچ لہندا۔ سندھی تے ملتانی زباناں دے ضمن وچ آہدے ’’انھاں زباناں دے ماخذ تے سرچشمہ توں متعلق اساکوں ٻہوں کم علم ہے ۔ سندھی (ملتانی)توں پہلے ہک اپ بھرنش پراکرت ہئی جیندا ناں وراچڈھ ہاتے جیندے متعلق ہندوستانی گرامرین مرکندہ اساکوں کجھ اطلاع ݙیندے تے ایجھی وراچڈہ پشاچی دا ذکر کریندے جو بظاہر ایں علاقے وچ ٻولی ویندی ہئی اتے ایں ڳالھ تے اصرار کریندے جو کیکئہ پشاچی اوں پراکرت دی سب توں وݙی قسم ہئی۔ پشاچی زبان موجودہ اقوام درد دے پیئو ݙاݙے دی زبان ہئی۔ پس دردی زباناں دی بنیاد پشاچی زبان تے رکھی ڳئی ہے (جو ایں علاقے وچ کہیں وقت ضرور ٻولی ویندی ہئی) ایں شہادت کنوں مکمل تھی ویندے۔‘‘(45)

گریرسن دے ایں بیان توں ݙوں ترائے ڳالھیں ساݙے سامݨے آندن۔ پہلی اے جو سندھی تے سرائیکی زبان ہک وقت اپ بھرنش دیاں جڑواں دھیاں ہن۔ سرائیکی زبان ور دردی زبانیں دا سنگ وی شامل ہے۔ ہُݨ ضروری ہے جواساکوں پراکرتاں دی تھوڑی جہی تاریخ تے مار کنڈے دی ونڈ تے ہک نظر پا گھنوں۔

ماہرین آریائی زبان کوں ترائے وݙے ادوار وچ تقسیم کریندن۔ پہلا دور 1500قبل مسیح توں 500قبل مسیح تَیں ہے ۔ آریا اپݨی منڈھلی زبان توں چنگے تے سلجھے ہوئے لفظاں دی چوݨ شروع کیتی تاں انھاں دی زبان حصیاں وچ ونڈیج ڳئی۔ ہک زبان خالص طبقے ‘ ادب تے مذہب کیتے وقف تھی ڳئی تے ݙوجھی عوامی میل جول نال ودھدی پھلدی رہی۔ پہلی ویدک سنسکرت کوں پالی تے ݙوجھی کوں پراکرت دا ناں ݙتا ڳیا۔ ایندے بعد آریائی زبان دا ادھلا دور500قبل مسیح توں600قبل مسیح تیں آندے۔ ایں عہد وچ ادبی پراکرتاں دیاں پنج صورتاں سامݨے آندن:

(1)مہاراشٹری

(2)شورینی

(3)ماگدھی

(4)اردھ ماگدھی

(5)پشاچی پراکرت

اے پراکرت پنجاب تے کشمیر دے علاقے وچ ٻولی ویندی ہئی۔ پشاچی کچا گوشت کھاوݨ والے وحشی کوں آہدن ۔ کہیں ویلے اینکوں بھوت پریت دی زبان وی آکھیا ویندا ہئی۔ عہد پراکرت دے قدیم قواعد نویس وروچی تقریباً100)قبل مسیح) جیڑھیاں چار پراکرتاڳنوائن اوں وچ پشاچی کوں وی جا ݙتی ڳئی۔ اوندی فہرست اے ہے۔

(1)مہاراشٹری

(2)پشاچی

(3)ماگدھی

(4)شورسینی   (46)

آریا زباناں دا تریجھا دور 600ء توں1000ء تئیں ونڈیا ہویا ہے ۔ پراکرتاں وی ادبی زباناں بݨݨ شروع کیتا تاں ہولے ہولے انھاں دا تعلق لوکاں نال گھٹ تھیندا ڳیا۔ اوندے نال جیڑھی عوامی ٻولیاں ورتیاں ویندیاں پیاں ہن اونویں لوکاں وچ وَسدیاں ودھدیاں پھلدیاں رہیاں۔

انھاں عوامی ٻولیاں کوں اوں وقت دے قواعد نویساں اپ بھرنش یعنی وڳڑی ہوئی زبان دا ناں ݙتا۔ شروع شروع وچ سارے پڑھیے لکھیے لوک انھاں کوں جاہلاں دی ٻولی آہدے ہن ۔ آریا چونکہ اپݨی سنسکرت زبان دے معاملے وچ ݙاڈھے متعصب ہن ۔ ہِیں کیتے سنسکرت وچ ملیچھ دا لفظ وی اپ بھرنش کیتے استعمال تھئے۔ اے ٻئی ڳالھ اے جو وقت گزرݨ دے نال نال ول پڑھئیے لکھیئے لوک وی ایندے پاسے متوجہ تھی ڳئے۔ مار کنڈے اپ بھرنش دیاں ترائے قسماں ݙسائن۔

(1):           ناگراپ بھرنش:              گجراتی تے راجھستانی دی قدیم ٻولیاں تے مشتمل

(2):          براچڈہ اپ بھرنش:        اے سندھ وچ رائج ہئی تے موجودہ سندھی سرائیکی 

                                                                       ہِیں کنوں نکلین۔

(3):          اپ ناگراپ بھرنش:   اے ناگر تے برانڈہ دے میل توں بݨی ہے ایندا رواج 

                                                                       مغربی راجپوتانے تے مغربی پنجاب دا حصہ ہے(47)

مکدی ڳالھ اے ہے جو اساݙیاں جدید زباناں دی پیدائش پراکرتاں دی بجائے اپ بھرنش توں تھئی اے تے براچڈہ اپ بھرنش نال سندھی ‘ لہندا تے ملتانی یعنی سرائیکی دا سانجھا رشتہ ہے۔ انھاں زباناں وچ ٻہوں وݙی مماثلت دی وجہ وی ایہو ہے ۔ اساں ہُݨ آکھ سڳدے ہَیں جو وراچڈہ اپ بھرنش اِی او اخیری زبان ہئی جیندی ککھ وچوں سندھی تے سرائیکی زباناں ڄمیاں۔ سرائیکی زبان دے پچھلے گھیر تے دید بھنوائوں تاں معلوم تھیندے جو وادیٔ سندھ دی اے قدیم زبان کہیں ویلے منڈاری زبان نال بھاکلاں پاتی ݙسدی ہے تے کہیں ویلے دراوڑی زباناں ایندیاں سنگ رَت ݙسدین۔ اے سنسکرت نال وی پیر بیادری رکھدی ہے تے اسوری زبان وی ایندی سڄݨ سہیلی ہے ۔سندھی نال ایندا شریکبا چھی ہزار سال پراݨاہے ۔521قبل مسیح وچ دارائے اول سرائیکی علاقے کوں اپݨے قبضے وچ گھدا تاں ایرانی تہذیب تے زبان دے اثرات ایندا مقدر بݨئیے۔ 326قبل مسیح وچ سکندر اعظم ملتان تے اوچ تئیں مار دھاڑ کریندا پُڄا تاں ایں علاقے کوں کجھ عرصہ تئیں یونانی تہذیب نال واسطہ پیا تے ایں طرحاں کئی الفاظ ایں علاقے دی زبان وچ وی شامل تھی ڳئے۔ ایندے بعد گوتم ٻدھ دیاں تعلیمات اِتھاں پُڄیاں تاں کنشک تے اشوک دے دور وچ اتھاں کئی ٻدھ عبادت گاہواں بݨ ڳیاں۔ ملتان تے بہاول پور سینکڑاں ٻدھ بھکشو اَتے ٹک پے۔مشہور چینی سیاح  ہیون سانگ اتھاں آیا تاں اوں ملتان وچ ٻدھ بھکشواں دی ہک ٻہوں وݙی تعداد ݙٹھی۔

بہاول پور وچ سوئی وہار ‘ ملتان تے پتن منارے دیاں ٻدھ عبادت گاہواں پالی زبان کوں اپݨی تبلیغ دا ذریعہ بݨایا ۔(48)پالی تے سرائیکی ہک ٻئے دیاں سوہݨیاں تھیاں تے ہک ٻئے تے اثر پاتے۔ ایں طرحاں وادیٔ سندھ دی اے قدیم زبان مختلف زباناں توں اپݨے ٻکل بھریندی صدیاں دے پینڈے کریندی وادیٔ سندھ وچ اپݨی عمراں دا پہلا دور پورا کیتا۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان