نویں ڳال ویلھے نال

دنیا دے ہر رنگ اِچ وݙی تیزی نال تبدیلیاں آندیاں رہندن ۔ اِچ توں ہزاراں ورھیے پہلوں دنیا کیا ہئی ۔ تیں اَحٖ کیا ہے ۔ عرصہ وی ٻہوں لمبا اے تیں تبدیلیاں وی ڈھیر ساریاں ہِن ۔ دنیا بدلدی پئی اے ۔ ضرورتاں بدلدیاں پئین ، بندے دے خیال بدلدے پئین ۔ رنگ ڈھنگ ،طور طریقے سب کجھ بدلدا پئے ۔ ہر دور آپݨے نال آپݨے زمانے دے رنگ گھن تیں آندے پراݨے لوک آپݨے زمانے کوں چنڳاں آہدن تیں نویں نسل دے ٻال آپݨے زمانے دیاں تعریفاں کریندن ۔ پُراݨے اَحٖ دیں رِیتاں کوں چنڳاں نئیں سمجھدے تیں نویں لوک پچھلے زمانے کوں نفرت نال ݙیکھ تیں صرف قصے کہاݨیاں سمجھ تیں توجہ نہیں ݙیندے۔

جیویں جو انسان دیاں ضرورتاں ودھیاں رَہن ، اُنہیں اِی نویاں ایجاداں دی لڳݨ لڳ پیاں ۔ ایویں مہینے توں سال تیں صدیاں گزر ڳیاں ، انسان تاں پہلے وی ایویں ہا تیں اَحٖ وی ایویں ہے ، اوکوئی سائنس دی ایجاد نئیں ، ربّ سچے دا پیدا کیتا ہویا اے صرف شکل صورت تیں رنگ دا فرق اے ، مشینری ہِکا اِی ہے ۔ دماغ تیں سوچݨ دا انداز وی ہِکو ہے ۔ ایندے باوجود او اڳوں تیں ݙیہدے اَڳوں تیں ودھݨ اِچ لڳا رہندے اے اوندی فطرت اے ۔ فرق صرف سوچ دا ہے ۔ بندے دا سب توں وݙا وصف اوندا اخلاق اے ، اوندے بعداوندا ایمان تیں عقیدہ اے تریجھے نمبر تیں اوندا قول فعل تیں عمل کرݨ اے۔

اخلاق دی ہک ترکڑی اے اوندے وچ ہر بندے کوں تولیا ونڄ سڳدے ۔ ایہہ واسطہ بزرگ آپݨے زمانے دے معیار کوں اخلاق دا اُچا درجہ ݙیندن تیں نویں نسل اَحٖ دے غیر اخلاقی کمیں کوں اخلاق دا درجہ ݙیندن ۔ ایکوں نظریں دی بھول آکھویا اخلاقی تصادم اے موجود ضرور اے ۔ اساں فیصلہ کرݨے جو ترکڑی دا تول کیا ݙسیندا پئے پہلے لوک اَݨ پڑھ ہَن ، اخلاق دا طریقہ ہر علاقے دا اَپݨا ہا ۔ ہر بندہ اوندے اُتے عمل کر تیں مطمئن ہا ایویں ہر زمانے اِچ تھیا وَل تعلیم آ ڳئی وَل علم آ ڳیا ۔ اے علم تقسیم تھی ڳیا ۔ ہک علم دنیا داریں دے ہتھے چڑھ ڳیا اُنہیں خوب عقل استعمال کیتا ، سائنس بݨ ڳئی ۔ ایجاداں تھیاں سہولتاں ودھݨ لڳ پیاں۔ ݙوجھا علم او ہا جیڑھا اَسمان توں بھیڄا ڳیا خدا نے پَٹھیا ۔ اوندے رسول تیں پیغمبر گھن تیں آئے اے علم وݙا دَرگھا ہا ، جو خدا سئیں دی طرفوں آیا ہر طرحاں نال مکمل ہا اِت واسطے ٹاکرا تھی ڳیا ۔ دنیا علم دے طور تیں ݙو دھڑیں اِچ تقسیم تھی ڳئی۔

اَحٖ توں تھولا عرصہ پہلے لوکیں دا ہک ٻے نال رابطہ کائنا ہا جتھاں وی کوئی ہا خوش ہا ۔ ݙوجھیں دی خیر خبر کائنی، پَر اے زنزیر تُرٹ ڳئی ، کاغذ بݨ ڳیا لکھݨ دا کارا لڳا لکھݨ آلے آڳئے لوکیں کوں ہوش آیا ۔ علم ودھݨ لڳ پیا ریڈیو ایجاد تھئے ۔ وَل سینما گھر بݨ ڳئے ، ناچ ، ڳاوݨے ، حرکت کریندیاں تصویراں تیں ٻولیندے مرد تیں تریمتیں پردے تیں آ ڳیاں ۔ وَل ایندے وچ ترقی تھئی کم ٹیلی ویژن تک پہنچ ڳیا ، وَل کالا بگا مُکا تیں رنگدار آ ڳیا اوں ۔ذال دے دماغ تیں ہتھوڑے لاوݨ شروع کیتے تاں ڈش آ ڳئی ، وَل میڈیا دا سیلاب وی آ پہنچا۔انٹرنیٹ ، یو ٹیوب ، ٹوئیٹر ، فیس بک ، واٹس اپ ، کروم تیں گوگل دا ڄال وُنڑ ݙتا ڳیا۔

ایں سارے عمل اِچ وساخ ، ٻیٹھک ، چوپال ،دیوار تیں ݙیڈھیں دیاں رونقاں مِٹھیاں تھیندیاں تھیندیاں آخر مُک ڳیاں تیں اخلاقی ٹکرائو وی نال نال وھددا ریہا زمانے بدلیے ۔ معاملے بدلیے ، اطلاعیں دا نظام بدلیا ۔ مشکلاں ہٹݨ لڳ ڳیاں تیں زندگی دیاں سہولتاں آوݨ لڳ ڳیاں۔ لوک لُکائی رِیس تیں نقل کرݨ واسطے تیار تھی ڳئے ۔ دنیا دے انسان تاں ہکو جہے ہَن پر اُنہاں دی معاشرت ، رہݨ سہݨ دے طریقے ، زبان ، لباس ہک ݙوجھے توں بالکل انجو اَنج ہَن ، پُراݨے لوک مر کھپ ویندن ، نویں آ تیں انہاں دی جاہ گھندن ،مگر پُراݨے طریقے چھوڑ تیں نویاں ڳالھیں ، نویں زمانے دے مطابق شروع کر گھندن۔

جیڑھے علاقے دی زبان ہوندی اے اوں ٻولی دے آپݨے ٻول ہوندن ، کئی ٻولیاں ٻاہروں آندین جیویں جو انگریزی ، فارسی ، عربی ، پشتو ، عبرانی ، ترکی ہِن ۔ کئی ٻولیاں ہک ملک دے چپے چپے وچ اَنج اَنج ہوندن ، اے علاقائی ز باناں ہِن ۔ ہک علاقے اِچ جتلے تئیں او اتھائوں دی ٻولی اِچ ڳال مہاڑ نہ کیتی ونڄے تاں چس نہیں آندی ، ہک نِکی جئی مثال اے جو ہک جھا تیں سارے سرائیکی ، اُردو ، سندھی یا بلوچکی ٻولݨ آلے کٹھے ہوون تیں کوئی بندہ آ تیں جرمن یا فرانسیسی یا بنگالی ٻولی اِچ ٻولݨ لڳ پووے سارے لوک پریشان تھی ویسن جو اے بندہ آہدا کیا ٻیٹھے تیں او بندہ وی پاڳل لڳسی۔

ڳال چلی ہائی ݙو علماں توں ہک دنیا دی تیں ݙوجھا مذہب دا ، غور نال ݙٹھا ونڄے تاں دنیا دی ڳالھیں مذہبی ڳالھیں دے تلے ہِن کیوں جو دین زندگی گزارݨ دا پکا تیں سچا رستہ ہوندے جے دین تیں عمل نہ ہووے تاں ایمان کو ںخطرہ اے جے دین دے رستے توں تُھڑکدے ہئیں تاں خدا نئیں مِلدا ۔ نہ اِݙے دے نہ اُݙے دے ۔ اِت واسطے ضروری اے جو بندیں کوں بندیں دی طرحاں رہݨ واسطے ہر ویلھے شیشہ ݙکھایا ویندا رویجھے تاں جو بندہ بندیں دے فیز اِچ رہوے ، چولے کنوں ٻاہر نہ نکلے۔

پراݨی نسل ذمہ دار ، نویں نسل انہاں دے قدمیں دے نشانیں تیں چلݨ آلی ہوندی اے ، جے ساݙی نویں نسل رستے توں ہٹ ڳئی اے ، جے انہاں دے اخلاق درست کائنی ، جے او نویں تقاضیں کوں صحیح طریقے نال سمجھدے نئیں تیں اُنہیں دا اخلاق تیں عمل دین دے حکمیں توں ہٹ ڳئے ۔ اساں خود اُنہاں کنوں مطمئن کائنسے تاں ساکوں سوچݨا چاہیدا اے جو ایندا ذمہ دار کون اے ، کیا اساں آپݨیاں ذمہ داریاں طریقے طریقے نال نبھائن ۔ اساں نویں نسل کوں کینجھی تربیت ݙتی اے ، زمانے دیں یلغاریں کنوں کِتلا بچائے سے ۔ اُنہیں تیں نظر رکھݨ دی بجائے اُنہیں کوں آزاد تاں نِسے چھوڑ ݙتا ۔ اُنہاں دے ضرورتیں کوں پورا کیتے سے یا کائناں۔ اینجھے ٻہوں سارے سوال ہِن جیڑھے ساݙی ذمہ داری اِچ شامل ہِن۔

اَحٖ ثقافتی یلغار دا زمانہ ہے ٻالیں دے وِڳڑݨ دا ہر ویلھے ݙر ہے ، غیر ملکاں دی ثقافت ٻئی اے ، مسلماناں دی زندگی دے تقاضے کجھ ٻئے ہِن ۔ انہاں واسطے جو جائز او ساݙے واسطے ناجائز اے انہاں کیتے جو حلال اے او مسلماناں کیتے حرام اے ۔ مسلماناں دے ٻالیں دا اخلاق اسلامی رنگ دا ہے او یہودیں تیںنصرانیں ، ہندوئیں تیں ٻدھیں دے طور طریقیں جیکر اپناوݨ تاں او مسلمان نئیں رہندے ۔ اِت واسطے ونڄݨ آلیں دی ذمہ داری ٻہوں زیادہ اے ۔ قدم قدم تیں وِڳاڑ آ ڳئے پوری دنیا اِچ مسلمانیں دے اخلاق کوں تباہ کرݨ دی کوشش کیتی ویندی پئی اے ۔ اِت واسطے سنبھلݨ دا ویلھا ہے نہ تاں نہ اخلاق رہسی نہ ایمان ۔ آوݨ آلیاں نسلاں جتھاں ساکوں معاف نہ کریسن اُتھاں خود وی تباہ تھی ویسن ۔ خدا دا ویلھا نہ ݙکھاوے۔

ساݙے واسطے صرف رستے دا پتہ ݙیوݨ کیتے پراݨیں مثال کوں نویں ڳال تیں ویلھے نال دے موضوع نال لکھدے پئے ہئیںتاکہ پراݨی اَکھاݨ کوں قابو رکھو ، نویں آلے پاسے نہ ونڄو ، آپݨے آپ کوں سنبھالو تیں آوݨ آلیاں نسلاں دی رہنمائی وی کرو ۔ سب تہاݙی ڳال اے ہے جو اللہ کوں تیں آپݨی حقیقت تیں اصل کوں نہ بُھلو ۔

اساں کجھ کٹھا کر تیں گھن آئے ہئیں تانجو شیشہ وی ہووے چہرہ وی ݙسے جتھاں دھٻہ ہووے اونکوں وی دھو چھوڑوں۔جتھاں میل کچیل نظر آوے اوکوں وی دھو چھوڑوں ۔ پُراݨی مثال نِسے لکھدے نویں کوں پڑھ تیں اوندا پتہ لڳ ویسی ۔ پڑھو غور کرو تیں پریں بھڄو ایندے وچ تہاݙی بھلائی اے۔

ہک ٻولی کوں رواج ݙیوݨ دا سوکھا سوکھا رستہ اے ہے جو معاشرے دی ضرورتاں تیں روزانہ پیش آوݨ آلے مسئلے مسائل تیں مختصر طریقے دی گفتگو کیتی ونڄے تاں جو چھوٹے وݙے سارے سُݨ تیں خوش تھیون تیں عمل کرن۔ اے چھوٹیاں چھوٹیاں مثالاں دِل تیں اثر سٹیندن ۔ ٻال انہاں کوں یاد کرتے دُہریندے ودے ہوندن ۔ پَر ہُݨ زمانہ جو اُلٹا آ ڳئے کیا کیتا ونڄے کیڑھی کوں کڄوں تیں کیڑھی توںپردہ چائوں۔پہلیاں مثالاں جیڑھیاں سچیاں ہَن بدل ݙتیاں ڳئین ، ہُݨ اُلٹی پٹی چلدی پئی اے تیں اُلٹی تختی دا استعمال عام تھی ڳئے ۔اساں وݙی مغز ماری دے بعد کجھ لبھ تیں گھن اَئے ہئیں تیں لکھدے پئے ہئیں۔

سیاݨے آہدن جو گݙی دا تیل ، جمہوریت واسطے لمبے چوڑے اختیارات ، عوام صرف ووٹ ݙیوݨ کیتے ۔ خدمت وی عوام کرے ، ایویں اخبار دے نال میگزین ، میگزین اِچ اشتہار باری، ملک کوں بچاوݨ کیتے سیاست ، سیاست کیتے اَن پڑھ تیں امیر کبیر سیاستدان ، انہاں واسطے کرپشن دا وݙا وݙا تیں کھلا میدان ، ٹیکس ݙیوݨ کیتے لوک ، ٹیکسیں دے بعد مہنگائی ، مہنگائی اِچ تاجریں تیں ذخیرہ کرݨ آلیں دی چاندی نال اِی عوام دا ساہ تھم ۔ پٹرول دی قیمت 2تیں کرایہ 20روپے دے حساب نال ودَدھے تاں جمہوریت کائنی۔

ٹرانسپورٹیں ودھاوݨاں ہا کرایہ تیں ناں سی این جی دا ، جیویںجو فیل تھیوݨ ٻال ساݙے ملخ اِچ نعمت اے نہ اڳوں تے پڑھائی ۔ خرچہ پیئو ماء دا بچ ڳیا ، نہ نوکری دی تلاش نہ درخواس بازی ، نہ اشتہار پڑھو نہ دفتریں دے چکر لا لا تے جُتیاں گسائو۔ نہ رشوت دی لوڑ نہ سفارش دی ، بس موجاں اِی موجاں ، اے نویں ویلھے دیاں ڳالھیں ہِن۔ ٻیاں ڳالھیں تیں ٻٹ کڑاک چلدی پئی اے۔

زبان مخلوق دی لمبی توں لمبی

میݙا مَن میݙا اِی رُوشا

مَیں اِی بھاء پاݨی مُک ڳئے

ݙیکھݨ آلی اَکھ ہووے تاں ساریاں دیواراں شیشہ

وݙیریں دی عزت غریب دی چکی

گوہ کوں ملی گوہ ہک ٻے کوں آکھ نہ رو

چار ݙینہ دی چانݨی 

ݙو منگݨ تیں ݙو ݙو ݙیون کوں

مجذوب دے گھر آیا مجذوب 

نبھدی پئی اے خوب 

بِن منگیا مشورہ 

کھیر اِچ پھینگ

آپݨا بُجہ آپݨا منہ                                            جِتلے منہ اُتلے بہتان 

وقت ویلھے کوں ݙٹھے بغیر نصیحت ریت دا پیشاب 

غلط ویلھے دی راگنی کپاہ دے کھیت اِچ کٹا 

ڳئی ہائی سینڳ کٹواوݨ تیں کن وی کٹوا ٻیٹھی 

اَحٖ دے زمانے چنگا اے جو ہتھیار نہ ہوون نہ تال سٹݨے پوسن 

اَحٖ کل جنت سس دے قد میں تلے آ ڳئی اے 

کر مزدوری کݙاہیں نہ پوشا پوری۔ 

کر افسری کھا رشوت تیں خوشی نال پُھنڈیج ونڄ 

ݙاڑھی تیں تھاݨیدار اصلوں نئیں ٹھاندے 

اَحٖ دا پُتر منجھ دا کٹا 

فیل تھیوݨ توں پہلے شور 

نواں پرنیا گھر ڄوانترا اِی ٹھاہندے 

دھاندلی دی دھاندلی تیݙا کیڑھا پرزہ سدھا 

آ آ ذال میکوں مار                                       شادی مُکی سالے سِر تھی ڳئے 

مینگیائی دا ݙسیا ٹیکسیں دا ناں سُݨ تیں دُرک پوندے 

سس ڑی سس تیݙا کیڑھا پاسا سِدھا 

وزیر دے منہ اِچ کھیرا    خود کش دی ماء کݙاں تائیں تانگھ تنگھیسی 

صاحب دا سٹینو سِر دی جوں ، مَیں رَحٖ رَحٖ چُوری کھاواں 

گھروں کڈھ ݙتا مَیں ماہی کوں 

ہُݨ کیا کریسی بندا جو رَن رُس ڳئی اے پیکیں 

اندھیں آلا پُل ، ڄل ڈیرے چُل 

سس دی بلا اماں دے سِر 

ملاں کیا ڄاݨے رشوت دی بہار 

اللہ اللہ کر پرایا مال آپݨے گھر 

گھر ڄوانترا نہ پیکیں دا نہ سریجیں دا 

جنہاں مال نہ کمتّا او وانجا تالیا ڳیا

الیکشن اِچ جتیا دھاندلی اِچ اٹکیا 

انٹرنیٹ تیں کیتی شادی زندگی دی ڳادھی 

موبائل آیا بدمعاشی لایا                           عمران دا دھرنا آپݨا اِی پرناں 

سب توں اُچا شملہ ݙو نمبری ݙونمبری 

اَحٖ کل جوڑے کالجیں یونیورسٹیں ہوٹلیں موبائلیں تیں انٹرنیٹ تیں بݨدِن 

جیب تہاݙی ہتھ ذال دا تیں سِر مونڈھے تیں

شادی دا مطلب ہے جو پُتر آ چڑھ ونڄ سُولی تیں

جیڑھے جوڑے اَسمان دے بݨدن او زمین تیں ذلیل تھیندن 

نیکی کر بھاہ وچ سڑ                                    کر بَھلا تھیوی بُرا آخر 

بُرے دا اِی بھلا                                     

چاوے کوئی لہاوے کوئی (اُدھار چاوے پُتر سجھاوے پیئو) 

شادی دے ݙینہ چار                                ݙو مُٹھی چانپی تیں ݙوجی مجال 

وَل وَل کرے گناہ آکھے ربَا معافی 

سڄݨو !تہاݙی ذال جیکر تہاݙی عزت نئیں کریندی تاں مونجھے نہ تھیوو جو اساں سارے دے سارے ایں جھنڈے تلے ہک ہَیں ہک ہَیں ۔ ہک فارمولاوݙا پکا اے ، سس +ست سالیاں (-)سوہرا +سالا -گھوٹ =رسوائی ۔ وٹھوہیں دا زہر اوندے پوچھڑ اِچ ۔ نانگ دا اوندے سِر اِچ ۔ ݙینبھو دا اوندے پِچھوں۔ انسان دا اوندے دِل اِچ ہوندے جیکو ںاو اَپݨی زبان دے ذریعے مریندے ۔ ہوشیار ریہا کرو ۔ آہدن جو صدقہ ہر بَلا کوں ٹال ݙیندے سوائے اوندے جیندے نال تہاݙا نکاح تھئے ۔ ہُݨ میڈیا ، کیبل تیں ڈش دا زمانہ اے، انڈیا تہاݙا اَزلی دشمن اے ، تہاݙے سر تیں تلوار چائی کھڑے ، ٻالیں کوں سنبھال تیں رکھو ورنہ ، نہ اخلاق ، نہ مسلمانی رہسی ۔ کیوں جو ٹی وی کھولو تاں آواز آسی جمعے دی رات ہے ، چُمے دی بات ہے۔ جے میکوں یار نہ ملے تاں مر جاواں ۔ میݙے نال شادی کریسو ۔

وَل کیا تھیسی نویں ڳال ویلھے نال

گھر کوں سنبھال۔

## حوالہ
کتاب: پیریں دے ٻیر ، مصنف : پروفیسر(ر) ملک منظور احمد بھٹہ، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ملتان