شوکت ہاشمی دی نظم دا ویورا

### لکھت: ڈاکٹر نصر اللہ خان ناصر

                        سئیں شوکت ہاشمی دی شاعری سرائیکی زبان دی گزری وہاݨی ریت تے موجودہ روایت توں اصلوں انڄ نویکلی تے تخلیقی سطح تے بالکل نویں نکور ہے۔ ایہ شاعری دا ہک اینجھاں اَݨ سونہاں، اَݨ چتا، اظہار دا آپݨا رنگ اساکوں ملدے تے ڈھڳ ساریاں حیرتاں ونڈیندے۔ ایں ڳوجھی وچ اڄوکے دور دے سانجھے مونجھ ملال دی ہن۔ کلہیپے دے سول ساڑے وی تے وچھوڑے دے الم ارمان وی۔ ایہ شاعری وسیبی تے تہذیبی سچائیاں دا ادراک وی رکھدی ہے تے ایں وچ حیاتی دے بنیادی حق سچ کوں ڳولݨ دی تݨ وی لاتی ڳئی اے۔ 

                       نظماں دے تجزیاتی مطالعے توں پتہ لڳدے کہ اساݙی وسیبی زندگی دا ہر گوشہ شاعر دے ہتھ وسا ہے جتھاں ہک پاسے اوندی اندرلی ذات نشابر تھیندی اے تاں ٻئے پاسے آپݨے چودھار دے وَسوں واݨ زمینی رشتے، ذاتی ݙکھ دیاں امانتاں انہاں نظماں دے معنوی اسرار والے گھنڈ وچ لکیاں ݙسدن تے انہاں نظماں دے سہݨپ سنگھار، ایہ ونو ون دے امیجز ہن۔ اکثر جہیں تے اگرچہ شاعر آپݨی ذات، آپݨے کلہیپ یا کتھائیں نا موجود مخاطب نال ہم کلام اے مگر اینویں لڳدے جو اوندا مکالمہ سارے انسانی وسیب، آپݨے عہد تے پورے جڳ نال اے۔ تخلیقی عمل دا ایہو گھیر، شوکت کوں اڄ دے مہاندرے جدید شاعراں دی تندیر وچ اڳوں اڳوں آن کھڑا کریندے۔ 

                       اساݙی رہتل دا ہک وݙا کجھپ کمیاں کاسبیاں نال انتہا دی ولھ وانجھ ہے۔ سونے سانویں ہتھاں والے محنت کش، ویلے دے وکیڑ وچ آ تے کمی بݨ ڳئے۔ انہاں دا کسب انہاں دے متھے دا ٹکہ بݨ ڳیا تے جاگیرداری ورتاوے انہاں کوں کم تر درجے دا شہری بݨا تے کمی کاسبی سݙیا تے ہر طراں دا ݙڈھپ انہاں تے روا تھیا۔ شوکت سئیں دیاں نظماں وچ جا جا تے کمیاں دے خلاف وسیبی ورتاویاں اتے بھر پور احتجاج ملدے۔ او کمیاں دے درمیان انہاں دے ݙکھاں، محرومیاں تے لاچاریاں وچ ساہ گھندا ݙسدے۔ ایں طبقے نال اوندا ڳانڈھا اتنا گھاٹا ہے جو ہک شدید ردِ عمل دے طور تے اوندے کلام وچ چنڳی بھلی مزاحمت پیدا تھی ڳئی اے۔ 

                       پھلوہے والی کار ݙکھدے ایں موضوع تے کئی نظماں پڑھݨ والے دے ارمانی دل کوں آپݨی مٹھ وچ گھن گھندن۔ ’’ونگاری‘‘ کمی لوکیں دی وݙیائی‘‘ ہک اُچیری نظم ’’آپݨے وسیب دیاں ڳائیں‘‘، ’’جی رب سائیں‘‘، جیہاں نظماں سماج دے پیراں تلے لتڑیندے۔ دپھیندے انہاں نماݨیاں دے ویکیاں کوں نتار تے پیش کیتے۔ ’’جی رب سائیں‘‘ وچ ٹانگے وہاوݨ والے کرموں چاچے دی دھی دا ݙکھ بیان کریندیں شاعر انتہا دا درد رنجاناں تھی تے نظم دے چھیکڑ وچ رب سئیں دے اڳوں آپݨی دھاں فریاد جئیں عاجزی تے ارداس نال بیان کیتے اوندی مثال نی۔ 

ربا! تیݙی شان عجب ہے

تیݙے گھر وچ آ وڑدے ہن 

تیݙے اڳوں جھک ویندے ہن 

آپݨا کیتا بھل ویندے ہن 

دھل ویندے ہن 

اتے مظلوم نصیباں ماریئے… رُل ویندے ہن 

توں سب سائیں 

توں سب سائیں 

جی رب سائیں 

جی رب سائیں 

                       شاعر آپݨی سوچ دی تاݨی ونڑدیں کہیں ہک وپرے کوں آپݨے سامݨے نی رکھیا بلکہ جبر دے سارے ویار اوندیاں سوجھل اکھیں وچ اٹکار بݨ تے اونکوں ٻک ٻک ہنجو رویندن۔ او جبر، استحصال دی ہر طاقت نال آڑو بت اے۔ کتھائیں روہی دا ویݨ بݨ تے روہی دے گھوٹ پیر فریدݨؔ سئیں کوں آپݨے بھوڳ سُݨیندے۔ سکے ٹوبھے تریہہ دے کال، کسدے پکھی پکھیرو، روہی دے بے انت ملک تے دھاڑے اوندا ہاں چھنبیندن تے او آپݨا پلوچا تے دعائیں منڳدے۔ 

کوٹ مٹھݨ دا صدقہ میکوں رسدی وسدی روہی ݙے چا 

ہسدا ستلج، ہسدا چولستان تے ہسدی روہی ݙے چا 

                       کتھاہیں ’’تخت لاہور دے نیڑے تیڑے واہندی رَت دی راوی‘‘ اندر اونکوں بے وسیں دے خواب ٹِٹارے کھاندے ݙسدن۔ او تھر، تھل، چولستان دے حقیقی وارثاں دا کرلاٹ بݨ تے اُچے کوٹاں تیں آپݨا ہوکا پڄیندے تے آس دا پاند وی نہیں چھڑیندا۔ اوندی آس ہے: 

تخت لہور دے نیڑے تیڑے وہندی 

رت دی راوی سکے 

تھل تھر چولستان دے ٻچڑے 

تخت لاہور دی جیل توں نکلن 

رت دی راوی دی رت پیندی ویل توں نکلن 

                       مزاحمتی ادب دے ایہ لازوال نقش ایں شاعری دا سب توں وݙا سوبھ ہن۔ شاعر نویاں علامتاں دے ہک گندھیے ہوئے نظام نال کئی طراں تے آپݨی ڳال ٹوری ہے۔ نظم ’’چھکے چاہڑݨ والا موسم‘‘ وچ اظہار دا ہک نویکلا انداز اساݙے ساہ جھݨ گھندے۔ 

وت ݙاندیں کوں 

چھکے چڑھ ڳے 

ڳاہ جو ڳہسن 

جووݨ والے 

بھوں تے داݨے وکھ وکھ کر تے 

داݨے آپݨے گھر گھن ویسن 

خالی پھکے بھوں دے ترنگڑ 

پلے دے وچ 

ݙاند ہن شوہدے 

مردے کھپدے 

خالی پھکا بھوں چر چر تے 

سال لنگھیسن 

                       ’’تخت لہور دا بھار عجب ہے‘‘۔ اینکوں سئیں شوکت ہاشمی دیاں نمائندہ نظماں وچ ڳنڑیا ونڄ سڳدے۔ ایں نظم وچ اظہار دی کاٹ تلوار دی کار تکھی اے۔ ون یونٹ دے قہر نے سرائیکی وسیب کوں جیں طرح پسماندگی دی ݙات ݙتی تے سبھے وسائل جیں طرح لہور شہر دے پکھے وچ آئے اونکوں ایں نظم وچ وݙی فنکارانہ مہارت نال پیش کیتا ڳئے۔ ایہ نظم شاعر دے ابھردے سیاسی شعور، اخلاقی رویے، سچے ورتاوے تے حوصلے دی گواہی ݙیندی اے تے ایں طرح نظم کوں محروم پسماندہ سرائیکی وسیب دے لوکاں دے دل دی آواز آکھیا ونڄ سڳدے۔ 

تخت لہور دا ݙاڈھا حاکم 

بکھ، تس تے ݙکھ 

تخت لہور توں ہٹ تے وسن 

تھل، تھر، چولسان دی مٹی چٹ تے وسن 

سارا سوجھل تخت لہور دے نیڑے تیڑے 

تھل، تھر، چولستان دی قسمت دھوڑ اندھارے 

جھگڑے جھیڑے 

                       اینویں ’’نظم لودا ہوکا‘‘ وچ بکھ ݙکھ تے لکھ دے عذاب ڳݨویندا شاعر ’’ہک نویں سوچ دی نظم‘‘ وچ حیاتی دے دھوڑے دھاٻے بیان کریندے۔ نظم ’’سندھو تیݙی چھل دا موسم‘‘ حیاتی دے عدم تحفظ دا ہک بلیغ استعارہ بݨ تے سامݨے آندے۔ ’’کال سفر دے راہ وچ‘‘ او ترک آساں تے ملوکڑے ٻالاں دے ڈکھیلے ازاری پندھ ݙسدن۔ ’’محرم لولی! لودی لوڑ نیں وت سائیاں‘‘ وچ ان توں خالی کلوٹھیاں، وسمیاں پتھاریاں تے ان تلکھیاں مانیان دے رودھے تے خوشی دے سنڄوکاں کوں مکاݨ رُت وچ وٹیندیاں چتوائے۔ نظم ’’مادی ککھ وچ‘‘ چھانواں توں محروم ون سک تے رنراٹ تھے بکھ دے ہتھوں تھلاں وچ رلدے سڄݨاں دے بھوڳ ݙسدن پر اساݙا شاعر انہاں عذاباں وچوں گذردا کتھاہیں وی مایوسی دا شکار نی تھیندا۔ اونکوں یقین ہے کہ آوݨ والا ویلا خوشیاں دا سجھ بݨ تے اُبھرسے تے محرومیاں، مجبوریاں دی کالی گکھ اندھاری رات کوں سوجھلے دی بختاور من نصیب تھیسے۔ یقین دا سوجھلا ہر جا تے ہک نواں عزم عطا کریندے۔ 

سوچ دا ݙیوا ٹم ٹم کردا 

پیریں رت ہے

چیتے پھر ڳئے 

مت بے مت ہے

جندڑی پیار، درداں ماری… 

وت وی سڄنو 

راہ ڳلیندے ٹردے راہسوں 

ٹردے راہسوں، ٹردے راہسوں 

ٹردے راہسوں 

                       بھوئیں دا ایہ ڄم پل ڄاݨدے جو اوندے سارے ݙکھ سکھ آپݨی دھرتی نال سیتے ہوئے ہن۔ اوندے قدم آپݨی زمین تے یقین دی طاقت نال ڄمیے ہوئے ہن تے ایہ اوں ویلے تئیں ڄمیے راہسن جے تئیں اوندی جت نہیں تھیندی۔ 

آپݨی بھوئیں تے ڄمیا رہ 

آپݨے پیراں تے تھمیارہ 

آپݨے جاڳݨ وچ سمیارہ 

سچ آہداں میں 

آخر ہک ݙینہہ تھک تاں ویسی 

ایہ ویلا، ایہے ویلے دا ہݨ 

تیکوں جھنبیدا جھنبیدا… 

                       ݙکھ بُکھ دے باوجود آپݨی دھرتی نال ایہ اَݨ کُھٹ، اَݨ مٹ محبت اساݙے شاعر دی سب توں وݙی طاقت تے توانائی ہے سر مستی وچ او آپݨی رنگلی دھرتی دے ڳاوݨ ڳاندا جھمریں مریندا، صدقے گھولے تھیندا نظردے۔ 

جھمریں جھمر سنگتی نچدے محرم لولی الو 

جگنی ماہئے ٹپے ڈھولے محرم لولی الو 

نویاں سوچاں نویاں باتاں راتاں محرم لولی الو 

بسدے ݙینہہ تے وسدیاں راتاں محرم لولی الو 

                       ہک سچا شاعر، ہمیشہ آپݨی دھرتی نال اَݨ ترٹ سانگے رکھدے۔ او آپݨی دھرتی اُتے کوسی واوی نہیں ݙیکھ سڳدا۔ اوندی ساری تݨ ساری سِک اونکوں سنگارݨ سنوارݨ وچ رُجھی ہوئی ہوندی اے۔ 

                       سچل بابا، سچل بابا، تیݙا بیٹا 

                       میں ایں دھرتی ڄایا ہم 

                       شالا میݙی ایں دھرتی تے رات نہ تھیوے 

                       شالا میݙی ایں دھرتی تے دشمنی والی جھات نہ تھیوے 

                       شالا میݙی ایں دھرتی تے ساول تھیوے 

                       شالا میݙی ایں دھرتی تے سورج چمکن… سوجھل تھیوے 

                       سیاݨے آہدن وطن کشمیر ہوندے۔ بھانویں اوپر وحشت سنڄڑی روہی ہووے یا تھل دا مارو بیابان، آپݨی مٹی دی خوشبو روح اُتے ساوݨ دیاں بارشاں وانگوں وسدی اے تے چوگوٹھ مہکا ݙیندی اے۔ تھل دے کنڈے تے شاعری دا نکا جیا پروبھرا قصبہ لیہ جگ توں اونکوں محبوب اے۔ ’’تھل ورتی‘‘ وچ ہناں ملالہے جذبیاں دا اظہار اے۔ 

تھل وطناں وچ شہرا ولڑا 

شہرا ولڑالیہ 

                       مکدی ڳالھ ایہ ہے کہ سئیں شوکت دا ڈکشن لا جواب، لینڈ سکیپ خاص تل وطنی، سنڄاپو استعارے، علامتاں وسیبی ریتاں نال جڑیاں ہوئیاں، رسماں ریتاں تے ثقافتی رنگ آمیزی نال رڄیاں کڄیاں نظماں کئی طراں دیاں فکری جہتاں وچوں لنگھدیاں اساݙے تیں پڄدن تے آپݨا ہوکا سکہ منویندن، جیندے نال اڄوکے دور دی سرائیکی نظم کوں ہک نویں سنڄاݨ نصیب تھئی اے۔ 

                                               (سہ ماہی ’’سرائیکی‘‘ سرائیکی ادبی مجلس (رجسٹرڈ) بہاولپور، ۱۹۹۵ء) 

### حوالہ
(کتاب : جدید سرائیکی شاعری ، مرتب : ڈاکٹر خالد اقبال، عبدالباسط بھٹی) (ناشر: جھوک پبلشرز ملتان)