ملتان دے تاریخی دروازے

مُلتان دے تاریخی دروازے …… لنگھ ڳئیاں ہن صدیاں انہاں دروازیاں توں

مُلتان شہر دا پراݨا قلعہ اَتے فصیل دے اندر آباد شہر آپݨی جغرافیائی اَتے تاریخی اہمیت دی وجہ توں پوری دنیا اچ منفرد ہا، شروع اچ ایہ قلعہ ݙو دریاواں دے جزیریاں وچال بݨایا گیا ہا اَتے ایں پراݨے قلعے دی سطح آلے دوالے دے علاقیاں توں 150 فٹ اُچی ہئی، اے اُچائی ایندے شکوہ کوں چار چند لاوندی ہئی۔ مُلتان دا اے نہ فتح تھیوݨ آلا قلعہ ڈیڑھ میل دے گھیرا وچ اَٹھ پلو بݨیا ہویا ہا، بہوں اُچائی تے ہووݨ دی وجہ توں ایں قلعے کوں سکندر اعظم توں گھن تے انگریز حملہ آوراں تئیں کوئی وی پہلی کوشش اچ فتح نہیں کر سڳیا۔

تاریخ اے ݙساوݨ توں قاصر ہے جو مُلتان دا اے قلعہ کڈوں اَتے کیہڑے حکمران بݨوایا، بھل 1853ء اچ سر الیگزینڈر کنگھم اتھوں 800 قبل مسیح دے آثار لبھے ہن۔ مُلتان دا اے تاریخی قلعہ 1848ء اچ مُلتان تے انگریزاں دے حملے ویلے بہوں وڈی بمباری اَتے بارود دا ذخیرہ پھٹݨ نال ڈھیہہ ڳیا ہا، 1947ء تئیں وی ایں ڈٹھے ہوئے قلعے دی فصیل دے آثار موجود ہن۔ اے فصیل اتنی کشادہ ہئی جو ایندے تے چھے پہرے دار اپݨے گھوڑیاں تے ہکو ویلے ڈوڑ سڳدے ہن۔ ایں قلعے دے 4 تاریخی دروازے وی ہن بھل اڄ قلعے دے نال نال انہاں دروازیاں دا وجود وی مک ڳیا ہے لیکن انہاں دروازیاں دا ذکر اڄ وی مُلتان دی تاریخ اچ زندہ ہے۔ آؤ مُلتان شہر دے تاریخی دروازیاں دے ذکر توں پہلے قلعہ کہنہ دے دروازیاں توں لنگھدے ہیں۔

## قلعہ مُلتان دے پراݨے دروازے

### دیہہ دروازہ
قلعہ مُلتان دے پراݨے دروازیاں وچوں ہک دروازہ "دیہہ" دروازہ دے ناں نال مشہور ہا جو قلعے دے لہندے پاسے کھلدا ہا، قیام پاکستان دے بعد دیہہ دروازہ دی جاء تے ہک نواں دروازہ بݨایا ڳیا جئیں کوں "باب القاسم" آکھیا ویندا ہے۔ کجھ مورخین دے نزدیک دیہہ دروازہ کݙاہیں آدیتیا (سجݨ) دیوتا نال منسوب ہا، سرکنگھم جو 1853ء اچ مُلتان دے پراݨے قلعے تے تحقیقی کم کریندے پئے ہن انہاں وی ایں دروازے دا ناں "دیہہ دروازہ" ہی ݙسایا ہے۔

### خضری دروازہ
قلعہ کہنہ مُلتان دا ہک دروازہ خضری دروازہ دے ناں نال مشہور ہا، ایں دروازے دے ناں دی وجہ دے پچھے ڈو رائے ݙکھن اچ آندیاں ہن۔ کجھ لوکاں دا خیال ہے جو اے دروازہ مُلتان دے سابق گورنر اَتے دہلی اچ شاہان سادات دے بانی حکمران سید خضر خان نال منسوب ہے۔

کجھ لوک ایں دروازے دا مُنہ دریا راوی دی طرف ہووݨ دی وجہ توں وی خضری آکھدن کیونکہ حضرت خضر دریاواں دے مرشد ہن۔ قلعے دے شمالی مشرقی پاسے کھلݨ آلے خضری دروازے دی طرف حضوری باغ توں وی ہک رستہ آندا ہا.

### سکھی دروازہ
قلعہ کہنہ مُلتان تے تریجھا دروازہ سسکی یا سکھی دروازہ دے ناں نال مشہور ہا، قلعے دے مشرقی پاسے کھلݨ آلے ایں دروازے دے حوالے نال وی ڈو رائے مِلن۔ ہک خیال اے ہے جو ایں دروازے دا مُنہ چونکہ مُلتان دے نیڑھے واقع قلعہ سکہ دی طرف ہا ایں کراہیں ایندا اے ناں رکھیا ڳیا۔ ݙوجھا خیال اے ہے جو ایں دروازے توں باہر نکلدے ہی سامݨے سکھاں دا ہک بہوں وݙا ڳراں ہا ایں کراہیں ایندا اے ناں رکھیا ڳیا۔

### ریڑی دروازہ
قلعہ کہنہ مُلتان تے چوتھا دروازہ "ریڑی دروازہ" اکھویندا ہا جو اڄوکے حسین آگاہی دی طرف کھلدا ہا، اتھاں شاید ڈھلان ہووݨ دی وجہ توں اے ریڑی دروازہ اکھوایا، منشی حکم چند آپݨی کتاب "تواریخ مُلتان" اچ ایں دروازے دا ناں "ہریڑی دروازہ" لکھیا ہے۔ ریڑی دروازہ جتھوں ہک رستہ بہاء الدین زکریاؒ دے مزار اَتے پرہلاد بھگت دے مندر دی طرف ویندا ہے، ایہو اوہ جاء ہے جتھاں 1848ء اچ ڈو انگریز آفیسرز وانز ایگنیو اَتے مسٹر ولیم اینڈرسن تے حملہ کیتا ڳیا ہا، اصل وچ ایہو قلعے دا صدر دروازہ وی ہا.

## مُلتان شہر دے تاریخی دروازے
مُلتان شہر آپݨے شروع دے زمانے اچ نہ صرف دریا راوی دے کنارے آباد ہا بلکہ راوی اَتے چناب دا سنگم وی ایندے نیڑے ہی ہا. دریا راوی مُلتان دا قدرتی محافظ ہا جدوں جو چناب دے رستے تجارت تھیندی ہئی. مُلتان شہر دی فصیل 50 فٹ توں اُچی ہئی اَتے ایندے 8 توں وی ودھ دروازے ہن. منشی عبدالرحمن "تاریخ مُلتان" اچ لکھدن جو "ہک دور ہا جو شہر دی ساریاں آبادی فصیل دے اندر محصور ہئی اَتے شہر توں باہر صرف قبرستان اَتے ویرانے ݙکھالی ݙیندے ہن. پراݨے زمانے دے سارے تجارتی مراکز وی شہر دے اندر ہی ہن، شہر دے پراݨے دروازیاں توں نکلݨ آلی ہر سڑک چوک بازار اچ آ تے رَل ویندی ہے جو مرکزی بازار ہے۔

ایویں شہر دے اندر دیاں ساریاں سڑکاں اَتے گلیاں وی آپس اچ مِلیاں ہوئیاں ہن۔ معلوم تھیندا ہے جو انہاں رستیاں دی تعمیر اچ کوئی جنگی و دفاعی حکمت عملی شامل ہئی، اگر کوئی اجنبی حملہ آور شہر اچ داخل تھی ونجے تاں اینکوں دوبارہ باہر نکلݨ دا رستہ نہیں مِل سڳدا، صرف شہر دے رستیاں توں واقف لوک ہی شہر اچ آسانی نال آ جا سڳدن۔"

مُلتان شہر دی قدامت اَتے اندرون شہر آبادی بارے مرزا ابن حنیف آپݨی کتاب "ست دریاواں دی سرزمین" اچ لکھدن "اندرون فصیل مُلتان دیاں گلیاں اَتے سڑکاں توں لنگھدے ہوئے اکثر مینوں خیال آندا ہے جو انہاں گلیاں دے ہیٹھاں گہرائیاں اچ ہزاراں سال پہلے دا اوہ مُلتان سُتا پیا ہے جو صدیاں پہلے بار بار اُجڑدا اَتے آباد تھیندا رہیا۔ فصیل دے اندر مُلتان شہر دی صورتحال ذ ہن وچ رکھو تاں اے حقیقت نِکھر تے سامݨے آسی جو سارا شہر اُچائی تے واقع ہے، گلیاں اَتے بازاراں اچ چلو پھرے تاں بے شمار نشیب و فراز سامݨے آندن۔"

مُلتان شہر دے تاریخی دروازیاں وچوں ایں ویلے صرف تری دروازے موجود ہن، باقی دروازیاں دا وجود تاں مک ڳیا ہے لیکن شہر دی زندگی اچ اڄ وی انہاں دروازیاں دا ناں زندہ ہے۔ ایں ویلے مُلتان شہر اچ **حرم گیٹ، بوہڑ گیٹ** اَتے **دہلی گیٹ** ہی اپݨے تاریخی شکوہ نال موجود ہن جدوں جو **دولت گیٹ، لوہاری گیٹ** اَتے **پاک گیٹ** دا وجود ایں تاریخی شہر توں مک ڳیا ہے لیکن شہر دے لوکاں دی زندگی اچ اڄ وی اے دروازے موجود ہن، جیڑھے پاک گیٹ دی جاء تے کوئی دروازہ نہیں لیکن شہری اڄ وی ایں جاء کوں **پاک گیٹ** ہی آکھدن۔

شہر دی تہذیبی و ثقافتی زندگی اچ وی انہاں دروازیاں دا بہوں ودھ کردار ہے، وݙے وݙے حکمراناں اَتے حملہ آوراں دے قدماں توں واقف اے دروازے صدیاں دی لنگھݨ دی جاء تے اڄ وی کھڑے ہن۔ مُلتان شہر دی تاریخ اچ اندرون شہر دے چھے دروازیاں دے ناں اَتے تاریخ تاں مِلدی ہے لیکن کجھ لوکاں دا خیال ہے جو مُلتان شہر دے دروازے ایناں توں وی ودھ ہن۔ ایں خیال کوں ہتھ ایہہ ڳالھ وی لاوندی ہے جو 1886ء اچ شائع تھیوݨ آلے امپئریل گزٹیئر اچ مُلتان شہر دے اندر موجود ڈو ہور دروازیاں دا ذکر کیتا ڳیا ہے۔ امپئریل گزٹیئر دے مطابق "شہر دے اندر ہک وݙا بازار ہے جو ہک چوتھائی میل تئیں پھیلا ہویا ہے اَتے حسین گیٹ توں ولی محمد گیٹ تئیں ویندا ہے۔ اتھوں تری گلیاں شہر دے مختلف دروازیاں دی طرف ویندی پئیاں ہن۔"

"حسین گیٹ" اَتے "ولی محمد گیٹ" دا ذکر مُلتان دی تاریخ تے لکھی ونجݨ آلی کسے کتاب اچ موجود نہیں ہے، حسین گیٹ دا ناں حضرت حسین آگاہیؒ نال منسوب معلوم تھیندا ہے جنہاں دا مزار اندرون شہر واقع ہے جدوں جو ولی محمد گیٹ دا ناں مُلتان دے سابق گورنر علی محمد خوگانی دے ناں تے ہے۔ مُلتان دے انہاں تاریخی دروازیاں توں اڄ وی لکھاں شہری لنگھدن، آؤ مُلتان دے انہاں تاریخی دروازیاں اچ داخل تھیندے ہن۔

#### بوہڑ دروازہ
پراݨے حملہ آوراں دے رستے توں مُلتان شہر اچ داخل تھیوݨ تاں ساریاں توں پہلے **بوہڑ دروازہ** ہی سامݨے آندا ہے، ایں دروازے دے ناں دی وجہ دے پچھے اتھاں بوہڑ (برگد) دے درختاں دی بہوں وڈی تعداد ݙسائی ویندی ہے۔ کݙاہیں چھتݨار برگداں دی ہک قطار بوہڑ گیٹ توں پُل شوالہ کراس کریندے ہوئے حسن پروانہ قبرستان تئیں ویندی ہئی۔ بوہڑ دروازہ توں ہی پراݨے ویلے مُلتان آوݨ آلے سیاح اَتے تاجر شہر اچ داخل تھیندے ہن، 1334ء اچ ابن بطوطہ جݙݨ اوچ شریف توں ہوندے ہوئے مُلتان آیا تاں ایں دروازے توں شہر اچ داخل تھیوا ہا، اڄوکا بوہڑ گیٹ انگریزاں دے ویلے بݨایا ڳیا ہا کیونکہ پراݨا دروازہ انگریزاں دے مُلتان تے حملے ویلے تباہ تھی ڳیا ہا۔ انگریزاں دی عملداری دے بعد اے دروازہ دوبارہ وی بݨایا ڳیا جیندے اچ چھوٹی اِٹ دے نال وݙی اِٹ دا وی استعمال کیتا ڳیا۔

بوہڑ دروازہ دا ٻاہروالا علاقہ جئیں کوں ہݨ تئیں پراݨے لوک راوی آکھدن، اتھاں اڄ وی **بَن لوہاراں، بَن موچیاں** اَتے **بَن موہانیاں** دریا دی یادگار دے طور تے زندہ و آباد ہن۔ "بَن" سرائیکی اچ کنارے کوں آکھدن۔ بوہڑ دروازہ دے ٻاہروالے علاقے توں کݙاہیں نالہ علی محمد وی لنگھدا ہا جیندے کنارے مُلتان دا ہک تاریخی مندر، شو مندر وی ہا. بوہڑ گیٹ دے اندر داخل تھیوے تاں سڄے پاسے **محلہ درکھاناں** اَتے کھبے پاسے **محلہ شاہ گردیز** ہے۔ آکھیا ویندا ہے جو مُلتان دے نامور صوفی حضرت یوسف شاہ گردیزؒ جݙݨ مُلتان آئے تاں انہاں بوہڑ گیٹ دے اندر ہی رہائش اختیار کیتی ہئی۔ انہاں ݙینھاں دریا راوی مُلتان شہر دے بلکل نیڑے ہا اَتے ہر سال شہر دی فصیل کوں وݙا ویندھا ہا، ایویں حضرت یوسف شاہ گردیزؒ دے مشوریاں اَتے دعا نال فصیل دوبارہ تعمیر کیتی ڳئی۔ بوہڑ گیٹ توں اندر داخل تھیندے ہی سڄے پاسے النگ حرم گیٹ جدوں جو کھبے پاسے لوہاری گیٹ دی طرف ویندی پئی ہے۔

حرم گیٹ ونجݨ آلی النگ تے ہی کجھ ݙور اڳوں ہک برج ہے جیندے دا تعلق بوہڑ دروازہ نال ہے۔ قیام پاکستان توں پہلے معروف ہندو ادیب فکر تونسوی وی بوہڑ گیٹ دے نیڑے ہی رہندے ہن۔ انہاں آپݨی بائیوگرافی اچ لکھیا ہے جو میں جݙݨ تونسہ توں مُلتان آیا تاں ݙینھ بھر دیواراں تے پینٹ دا کم اَتے شام کوں بوہڑ دروازہ دے باہروں ہک آنے دے ملتانی چنے گھن تے روٹی کھاندا ہا۔

#### حرم دروازہ
ایں دروازے دے ناں دی وجہ تسمیہ سلسلہ قادریہ دے معروف بزرگ حضرت موسٰی پاک شہیدؒ دے حوالے نال ہے، 1010ھ اچ آپؒ دی موضع منگے ہٹی دے مقام تے شہادت دے 15 سال بعد آپؒ دے جسد خاکی کوں اچ شریف توں مُلتان منتقل کیتا ڳیا، ایویں ہک قافلے دی شکل اچ گیلانی خاندان مُلتان پُجیا۔ حرم دروازہ دے مقام تے گیلانی خاندان دا حرم یعنی زنانیاں ٹھہرائیاں ڳئیاں تاں ایں دروازے دا ناں **حرم دروازہ** پے ڳیا۔ حرم دروازے دے بلکل سامݨے نشاط روڈ ہے جو مُلتان دے پراݨے بازار حسن دی طرف ویندا ہے۔ حرم دروازہ توں ہک رستہ سٹی ریلوے سٹیشن دی طرف وی ویندا ہے۔

حرم دروازہ توں ہک سڑک پاک دروازہ اَتے خونی برج دی طرف ویندی ہے۔ اَتھوں ہی ہک رستہ کینٹ ریلوے سٹیشن اَتے چوک شہیداں دی طرف وی ویندا پیا ہے۔ حرم دروازہ جو ہݨ خستہ حالت اچ موجود ہے، ایں ویلے شہر اچ داخل تھیوݨ کیتے ساریاں توں ودھ ایہو دروازہ استعمال تھیندا ہے۔ قیام پاکستان دے فوری بعد مُلتان دیاں ساریاں تجارتی سرگرمیاں ایں دروازے دے نیڑے ہی ہا، ایں دور اچ سارے مالیاتی اَتے تجارتی ادارے وی حرم گیٹ توں چوک شہیداں اَتے چوک شہیداں توں کینٹ ریلوے سٹیشن تئیں قائم ہن۔ مُلتان دی تہذیبی و ثقافتی زندگی اچ وی ایں دروازے دا وݙا اہم کردار ہے۔ 10 محرم دے ݙینھ وی مُلتان شہر دے سارے اہم ترین تعزیے ݙینھ ݙو وڳے تئیں چوک حرم گیٹ تے جمع تھی ویندن اَتے ایندے بعد اپݨے اپݨے روٹ دی طرف ویندے ہن۔

#### پاک دروازہ
مُلتان شہر دے **پاک دروازہ** دا وجود شہر دی تاریخ اَتے زندگی اچ تاں موجود ہے لیکن اے دروازہ شہر اچ ہݨ کتھائیں ݙکھائی نہیں ݙیندا۔ شہر دی تاریخ اے وی ݙساوݨ توں قاصر ہے جو شہر دا اے معروف ترین دروازہ کݙوں ڈھیہہ پیا اَتے کݙوں ایندا ملبہ چُکیا ڳیا۔ پاک دروازہ دی وجہ تسمیہ دے پچھے وی مُلتان دی معروف روحانی شخصیت حضرت موسیٰ پاک گیلانیؒ دی ہی کہانی ہے۔ جݙݨ 1025ھ اچ انہاں دا قافلہ مُلتان پُجیا تاں پاک دروازہ دے مقام تے ہی انہاں دا تابوت رکھیا ڳیا ہا۔ پاک گیٹ اچ داخل تھیندے ہی کھبے پاسے حضرت موسیٰ پاک شہیدؒ دا مزار مرجع خلائق ہے، ایں مزار دا طرز تعمیر وی مُلتان دے تاریخی شکوہ دی یادگار ہے۔ اَتھوں ہی مُلتان دا پراݨا صرافہ بازار وی شروع تھیندا ہے جو اڳوں ونڄ تے چوک بازار نال رَل ویندا ہے۔

پاک گیٹ دے سامݨے مُلتان دا پراݨا محلہ **بھیتی سرائے** وی ہے، اٹھارہویں اَتے انیسویں صدی اچ مُلتان دی تہذیبی و ثقافتی زندگی اچ اہم ترین کردار ادا کرݨ آلے شاعر، موسیقار، تھیٹر اداکار، مرثیہ نویس اَتے ذاکرین ایں محلے اچ پیدا تھئے ہن۔ پاک گیٹ دے سڄے پاسے ہک النگ دولت گیٹ جدوں جو کھبے پاسے النگ حرم گیٹ کوں ویندی پئی ہے۔

#### دولت دروازہ
پاک دروازہ وانگوں مُلتان شہر توں **دولت دروازہ** دا وجود وی غائب تھی ڳیا ہے۔ ہݨ دولت دروازہ چوک تے کوئی دروازہ موجود نہیں لیکن شہر دے لوک اڄ وی ایں جاء کوں **دولت دروازہ** ہی آکھدن۔ کجھ مورخین دی رائے اچ مُلتان دا قلعہ کݙاہیں دولت دروازہ تئیں آباد ہا۔ ایں دروازے دا ناں دولت دروازہ ہووݨ دے پچھے وی ڈو وجوہات ݙسائیاں ویندن، جنہاں وچوں ہک حوالہ تاں حضرت دولت شاہؒ دے مزار دا ہے جو چوک دے عین وچال اڄ وی موجود ہے، حضرت دولت شاہؒ حضرت بہاء الدین زکریا دے مرید اَتے خدمت گار ہن۔

ݙوجھا حوالہ اے ہے جو ایں دروازے دے اندر مغل بادشاہ اکبر دے دور اچ سکے ڈھالݨ دی ہک ٹکسال لائی ڳئی ہئی، ایں وجہ توں ایں دروازے دا ناں دولت دروازہ پے ڳیا۔ دولت دروازہ دے نال ہی واقع عام خاص باغ وی مُلتان دی سیاسی تاریخ دا اہم ترین گواہ ہے، ہک دور ہا جو دیوان ساوݨ مل گورنر مُلتان دے محلات اَتے کچہری ایں باغ اچ ہئی۔ دولت دروازہ توں ہک سڑک مُلتان دی معروف روحانی شخصیت حضرت شاہ شمسؒ دے مزار دی طرف ویندی پئی ہے جدوں جو ہک سڑک دہلی گیٹ دی طرف ویندی پئی ہے۔

#### دہلی دروازہ
مُلتان دے **دہلی دروازہ** دا ناں ایں کراہیں دہلی دروازہ پے ڳیا جو اتھوں سیدھی سڑک دہلی دی طرف ویندی ہے۔ دہلی دروازہ دے اندر مُلتان دے پراݨے بازار اچ جتھاں مختلف دھاتاں نال متعلق کم تھیندن، اَتھوں ہی ہک نسبتاً تنگ گلی چوک بازار دی طرف ویندی ہے۔ دہلی دروازہ دے اندر ہی مُلتان دا پراݨا محلہ **کاشی گراں** اَتے **محلہ سعید خان قریشی** وی ہے، شہزادہ مراد بخش جݙݨ مُلتان دا گورنر بݨیا تاں اینے اپݨے استاد نواب سعید خان قریشی جو فارسی دے نابغہ روزگار شاعر ہن کوں دہلی دروازہ دے اندر بہوں ساری اراضی ݙتی، جتھاں انہاں اپݨی زندگی اچ ہی اپݨا محل بݨوایا، باغ لڳوایا اَتے اپݨا مقبرہ وی بݨوایا۔ قیام پاکستان توں پہلے دہلی دروازہ توں باہر نکلدے ہی سامݨے سڑک تے ہک سنگ میل تے "دہلی 424 میل" لکھیا ہویا ݙکھالی آندا ہا. آکھیا ویندا ہے جو کجھ عرصہ پہلے سیٹلائٹ دے ذریعے مُلتان دے دہلی گیٹ اَتے دہلی دے ملتانی گیٹ دی تصویر گھنئی ڳئی تاں خلاء توں اے ݙونہاں دروازے بالکل ہکو ݙوجھے دے سامݨے ݙکھالی ݙتے۔

#### لوہاری دروازہ
مُلتان شہر دے نا موجود دروازیاں وچوں ہک **لوہاری دروازہ** وی ہے، ایں دروازے دے ناں دے پچھے وی تاریخ داناں دیاں مختلف آراء موجود ہن۔ کجھ لوکاں دے خیال اچ ایں دروازے دا ناں ایں کراہیں لوہاری دروازہ پیا جو اتھوں سیدھی سڑک لاہور کوں ویندی ہے جدوں جو ݙوجھا حوالہ اے ہے جو ایں دروازے توں شہر اچ داخل تھیندے ہی لوہے دا کم کرݨ والیاں دیاں ݙکاناں ہن جو ہݨ وی قائم ہن، ایں وجہ توں ایندا ناں لوہاری دروازہ رکھیا ڳیا۔

مُلتان دے معروف صحافی، ادیب حنیف چوہدری دی کتاب "اُفتاݙہ تحریراں" اچ "تاریخ مُلتان دے نویں اوراق" دے ناں توں ہک مضمون شامل ہے جیندے اچ ایں دروازے دی تاریخ متعلق بہوں ساریاں نویاں ڳالھاں سامݨے آئیاں ہن۔ حنیف چوہدری لکھدن جو دھنی رام پرتاب گڑھی آپݨی کتاب "سورج کُنڈ دی یاترا" اچ لکھیا ہے جو "پراݨے زمانے اچ ایں دروازے دا ناں لوہا دروازہ ہا، ایں بازار اچ بدیشی ملکاں توں لوہے دا سامان گھن آ تے وکیا ویندا ہا"۔ رام لال نابھوی اپݨے مضمون "پرہلاد بھگت دا شہر" اچ لکھیا ہے جو "بھگت جی دے زمانے اچ ایں دروازے دا ناں (لوراوتی / ایرواتی) ہا۔ انہاں مزید لکھیا ہے جو رگ وید اچ جنہاں دریاواں دا ذکر ہے انہاں اچ لوراوتی / ایرواتی وی ہے جئیں کوں اڄ کل راوی آکھدن۔

شیخ اکرام الحق آپݨی کتاب "ارض مُلتان" اچ لکھدن جو "شاہ جہاں دے عہد اچ پہلے قلیب خان بعد اچ شہزادہ مراد بخش مُلتان دے گورنر رہن۔ شہزادہ مراد بخش نے شہر دی فصیل نویں سروں بݨوائی، قلعہ مُلتان دی مرمت کرائی اَتے لوہاری دروازہ دے باہر گچکاری دا ہک پُل بݨوایا۔"

ونکی:تاریخ سرائیکستان
ونکی:تاریخ ملتان