صادقین

آغا غلام نبی کَون اِے ‘ پٹھاݨ ۔ ݙاکدار نبی بخش خان کَون اِے ‘ بلوچ ۔ چودھری عزیز احمد کَون اِے ‘ گُجّر ۔ پی کے شاہانی کَون اِے ‘ کِراڑ۔ پہلاج رائے پال عیسائی اِے ۔ اِیہے رَہندِن وے ‘ شکار پُر ‘ سانگھڑ ‘ مورو ‘ لاڑکانہ ‘ گھوٹکی وِچ ۔ اِیہے شہر کِتھّاں اِن ‘ سندھ وِچ ۔ سندھ وِچ رَہَّݨ وَسَݨ آلے پٹھاݨ‘ بلوچ ‘گُجر‘ کِراڑ ‘ عیسائی ‘ سندھی سݙیسن کِیں۔عراقی سَݙویسِن ‘ اِیویں صادقا باد دَا ݙاکدار امین باجوہ ‘ رحیم یار دا ظفر وڑائچ ‘ خان پُر دَا محموند قریشی‘ ملتان دے اَرائیں ‘ دیرے غازی خان دے چِیمے تِے ٻے چودھری سرائیکی دھرتی تِے ڄئے ڄپنئن اِیہے سَمورے سِرائیکی اِن ‘ اَسّاں تاں سَبھنئیں کُوں آپݨا سِرائیکی بِھرا آکھدُوں ‘ اِیہے آپ تُھݙ سَٹیندِن ‘ اَسّاں تاں کِھل تِے اَلایونیں تاں جَھٹ وِچ بِھرا بِھرا تھی ویندوں۔ صادقینؔ وِی ناں ‘ مہاجر‘‘ ہا ‘ ناں پنانہہ گیر‘ پیدا گیر آلی ڳالھ ٻی اے ۔ مَکّڑ تِے تِلّئر وِی آپ کُوں آپ بَݨئی وَدِّن اُڑدو آلے ۔ آپ کُوں سَت سݙانوَݨ سَٹِّن تاں راند رَسّے ۔ بنگلہ دیش وِچ وی مارکے پجاپکی تَݙ ناں سَٹّی ہَئی ۔ ہُݨ وِی اوہائی کار اِے اللہ خیر کرے ۔ ہندوستان دِیاں صاحبیاں عربئیں ماݨیاں‘ فرانسیسی آئے ‘ مغل سَئیں تھئے ‘ اِیہے ٹَرَئی تِے چوتھا انگریز توݨی جو گھر ناں کِتُّس ‘ وَل وِی ہِندی سݙیندے اَئے ۔ عربیں ناں آکھیا اِے عرب اے ‘ فرانس ناں ‘ ناں رکھیئونِیں ‘ مُغلیں وِی اِینکوں ہندوستان ڳݨیا اِیران ناں سَݙیؤنِیں ۔ لَہوری جِتھّاں پُڄدے آکھدے ‘ اِے پنجاپ اِے ۔ سَو آکھو اَدا تُساں رَہکی رَہاوݨ آئے ہاوے ۔ اَسّاں آپ آپݨے ہَتھ نال چَپ تِے وِچھُّوں ٻلّھئے ہَنسے ہُݨ تاں ݙنگیسُوں ‘ ݙ نڈے دِے زور نال گھر آلئیں کُوں چور نال بَݨئو ۔ پَر ‘ او حالی تاں نِیں پِے جَھلیندے ‘ ہَتھُّوں آکھدِن پنجاپکی دِیاں اَٹھ دِھرّاں اِن ۔ اِیہو حال تاں پِچھّے ٻیلی ہِک دِھر سندھی ݙوجھی پشتو وی ڳݨی سے‘ سارے ُملخ کُوں ہَتھ جو کرݨائے ۔ پاکستان تاں ڳیا بَھڄ بُھر ۔ بَچدِے سارے تک دَاناں پنجابستان رکھو اَسّاں کُوں قَبُولے ۔ جِتّھاں تُساں پُڄو اُوہو پنجاپ اِے ۔ آل موسیٰ آلا کَم اِے ۔ ٹَھہّے ناں جُڑے آکھے اِے عرب دھرتی نِیں اسرائیلی دھرتی اِے پنجاپئیں دِی رِیس کنُوں اُڑدو آلے اپݨی ڄاݨ وِچ یوپی بݨئی تاں ٻیٹھِن کراچی کُوں ‘ آکھ نِیں سڳدے ۔ الطاف حسین دَا ناں گِھنݨ کنُوں ݙردِن ہُݨ سندھی ۔ اَلانوِن تاں کَھلّے کَھمدِن اَساں سِرائیکئیں وَانگَݨ۔

رَنڈڑ وَل وِی کُجھ کاݨ کھادِھی پِیتی وَدا ہوندے ۔ وانڈھئیں کُوں میں آپ مُونھ مَتّھا پِٹیندئیں ݙٹھے ۔ رَن جُوان ہِک ٻے دَا اَدّھو اَدھ اِن ۔ نر مادی زناور ہووے ‘ بَشَر ہووے ‘پَکھّی ہونوِن ‘ ڳڈرَہ ٻہہ ناں ݙیکھِن تاں جیوݨ کُوڑ اِے ۔کِتھئیں کِتھئیں ہاں وِچ ایجھیاں کَھڈّاں وِی پَمدِئن جیڑھیاں نِیں بَھرِیندیاں‘ نِیں بَھریندِیاں ۔ کھوہ کھمیج وِے سِن ہِݙ کاناں مَرسے ۔ ہاں تے پاݨی ناں پَؤسِے تاں سَاڑ وَدھدا وِے سے ۔ رَل وَسَّݨ ہاں جھلّݨ تِے ٹھار ٹھار تے کھانوݨ دَا حساب کتاب ٻیا اِے۔

صادقین پرݨیاناں پَٹرّیا ‘ چَھڑا چھانڈ رُنڈ بُنڈ۔ اِیہو ایویں کِیویں تِے کیوں تھیا ‘ اِیہو تاں آپاں ناں ڄاݨو ۔ پَر اُوندی چِٹرانگ وِچ جیڑھی اِڑنگ بِڑنگ تِے اُگھاڑ اِے ‘ جا جا تے بُلی کَڈّھی کھڑے اُوہو کیا دے وارُوں اِے ۔ سارا بَھنڈݨ اِیہو وانڈھپ دا ہَس ۔ جُوانی دی باہ مرے ناں تاں پِچھّے مَرِیندی اِے ۔ گھر دا سُمَّھݨ ٻہَّݨ اَرّے کنُوں نِیں نِکلݨ ݙیندا‘ چیتا جا تِے ہوندے مَتّھا ٹھرئل ہَتھ پیر ٹھہئیل ہوندِن ۔ اَوٹرک ناں مَرُّوں اللہ ودھایا چاتاں ٻالیں دا کھیݙݨ چانوَݨ اَلانوَݨ لوہ کُوں میݨ کر ݙیندے۔ ٻے دَا ݙکھ سُکھ وِی لَبھ پَمدِے ۔ چَؤں وِچ سَگھرے دَا اُٹھّݨ ٻہݨ ٻیا ‘ شادی اِے غمّی اِے وادھائے گھاٹائے ۔ چَھڑّا کُتّا ناں بَھلاّ ۔ ہَر کوئی اَکھ وِچ پاتی ٻیٹھا ہوسے ۔ اُوں کُوں پَریٔ لَڄ نال کیا ۔ اُوہو آپ وِی تھولھا تھولھا ٻے تِھتھا بݨیا وَدا ہوندے ۔ صادقین سئیں میں تاں اِیویں ڄاتے ٻلاݨی شِلاݨی کنُوں وِی مُٹّھل ہا ‘ گُتھّل وِی تِے شَئت کُھٹّل ہووے تاں کوئی کَینئت نِیں۔ نَشّہ پِی تے اَئی ڳی تے آنِھر ݙاند وانگݨ اُنگرے ہَے ٻیٹھا ۔ ہَس چھڑاوِسکَݨ۔

صادقین دِے مَتھے وِچ ڄئی پَئی ٹِنڈِݨ ہَن ۔ اُوندیاں چِٹرانگ ݙیکھ تے سارے بُت اِچ ڄرراٹ مَچ وَجن ہَے ۔ کَنڈار ہِک لَہّے ہَے ٻی چڑھے ہَے ۔ ݙانوَر‘ سوپیرڑیاں ‘ کتھئیں ‘ وَٹُھوہیں‘ عاشق سِرلاتھی تَلّی تِے چاتی کَھڑِّن ‘ چَئی وَدِّن ‘ سَوݙنگ پِھݙ وَکّڑ اُوندا اَچوا تِے بَھجوڑے ݙسلیندے ہَن ۔ مُلّیں ہُوں کنُوں وِی چَٹ کِتُس۔ ہِک گھُمرے لَہور وِچ شُدا مُلّیں دِی وَٹھ اِچ آ ناں ڳیا ہا ۔ جوڑیاں سِنگاری ‘ الحمرا‘‘ وِچ گھوٹ بَݨیا سلامیاں کھڑا گِھندا ہا تِے وَح پُڳوننس ۔ ہا ہات ناں وِے سِیں ‘ تیݙی اِتھُوں چڑھی اِتھُّوں گِھرّی ۔ رَکھ تے جِتلیاں چِٹرانگ ہَن باہ چا ݙتّونیں ۔ اِتھؤں ٻیلی جُوان بَتلیا ۔ پُچھّے آن چاتُس قرآن کُوں ۔ چِٹرانگ کنُوں لِکھئی تے آن کھڑا ۔ جیکر ہاں لاتُھس! آپ نِروار کرو جِتھّاں قرآن سُنت نال وپار ناں ہووے ‘ مَنیج ناں ہووے ‘ اُتھئیں دِڳا چانوݨ ݙاڈھے دِی سوٹی آلی ڳالھے۔ اَڄ دھرتی اُشمان ہِک تھیا وَدّے ۔ چَنڈر کنُوں اَڳیتے دِیاں وَؤڑاں اِن ‘ دھرتی گݙ تِھی تے ہِک لَٻر جوڳی آن بچّی اِے ۔ ’’ڈش اَن ٹِیناں‘‘ آن لڳے ۔ ہَتھ رَکھَّݨ وِچ کالی کٻری اَڳوں آن پَمدِی اِے ۔ اُتھئیں صادقین کُوں ساڑݨ ہِے تاں وَݙاذلَّھل۔

صادقین کَچھّݨ ٻہُوں تاں کوہیں وِچ چِٹرکَڈّھئن۔ آن جو چُپیجے ہَے ‘ بِھت دی بِھت‘ ساری سڄی چَھت رَگ سَٹّے۔ ناں ݙینھ لَہَݨ دِی چِیٹھ‘ ناں چَنڈر اُبھَرݨ دِی سُدھ سما۔ رات ݙینھ ہِک کِتّی پِیا رَہندا ہا ۔ سُٻی اَڳلئیں وِچ لِمیج وَجس ہَے ۔ لوک آنوِن ہَے پِے وَجن ہَے پِے ۔ اَئے ڳے جَݨے وَݨے سوہݨئیں کوجھڑئیں کُوں آپݨی کِرت دی خرَئت ݙیوے ہا ٻیٹھا ۔ رَگ نال اللہ دی الٰہی کُوں سانبھݨ دَا ٻاݨ ماریُس پَر توڑ ناں چڑّھیا ۔ پِچھاڑی دا چِٹرکاری کنُوں لَہہ تے سون لِکھاوا آن بَچّیا ہا پوٹݨے پانوَݨ جوڳا ٻیا تاں ٻیا ہِک کَم اَسّاں آلا صادقین وِی کریندا ہاوے ۔ آکھئے اَکھوَئے تِے کانڈھے تِے سہرے وِی لِکھئیوننس۔

بَیتیں تِے وَلیّا ‘ اُوہِے وی ڈِھڳ لڳ ڳے۔ پَر اِیہا زور دِی میندی ہَئی ۔ کِھل بھوڳ کنُوں اُتّے ناں چَڑھّی ۔ سَبھّو کُجھ آپݨے ہَتھ نال لکھ تِے چھاپا کرا ‘ چھوہی آلے چَھوّڑ چاڑھ تِے ویچُس وَنڈایُس ۔ کھہور اپ ݙاڈھا وَݨداہَس ۔

رئیس امروہوی ایجھا دُھتاریا ‘ جو میں وِی اَکھّیں مُوٹ سَندھلا ٻدھ تِے اُوں نال ٹُرپیُم سُݨی جو وَدّے ہَسے دِلّی ڈَھئی کُوہ اِے۔رئیس صَیب دے ٹُکریل اختر فیروز رئیس صَیب دے ٻیٹھئیں خوئے ݙکھئی ‘ اُوہا تاں میں کڈھ چھوڑ ئیو مِنّس ‘ پَر آپݨا بُچھکا چا تے بَلی ماراں وَح ٹِکئیُم‘ بھڄ پاسا کِتُّم ۔ او ناں ہووے جو وَات مَریندئیں کَھلّے بُجّے تِے وَح کھڑوں ۔ تَتّے تا ٻی وَاہ اِیہائی ہَئی جو صادقین آئی دُوہیں تِے جاڳرَ گھتُوں ۔ ݙوں ٹَرَئے پھیرے سَنہدے لاتُم ۔ اُوہِیں تِھت تِے کراچی وِچ وِی پاسا جَھلّیا ہَمِنس ۔ ’’فرئر ہال‘‘ وِچ دیرے لَئی پِیا ہا ۔ ݙوں ماڑ تے چَڑھ  تِے وَجاں تاں نِنڈروں اُٹھّیا اَکھیں ٻیٹھا مَہٹیندے۔ ٻیٹھا ݙٹُھس ۔ آکھے مُہانڈرا تاں ݙٹَّھل ویٹھل اِے اَلا وِی سُنڄاپو اِے۔ اِتھئیں خرمؔ بہاولپوری دَا ہِک بَیت یاد آ ڳے سُنجاپُو آلی ڳالھ تِے آکھدے:

اِیہو رب کرے اُوہو ہووے شالا

میکُوں بُھلوا پَمدے سّجاپُو اَلا دا

ناں ہاں تِے چَڑّھیا کھڑے ‘ اَمدے لَہہ ویندے ۔ بَھلا کِتّھاں ڳڈ تھئے ہاسے ۔ میں آپݨا تِے دِلّی دا ناں چاتا ۔ ہا ہا وُوئے تُوں اُوہو سرائیکی نِئیں بہاولپوری دِلّی آلی ڳالھ کنُوں آن پُݨݨ ٻیٹھا میں آکھیا پُݨدے تاں ٻیٹھو ݙر کنُوں اختر فیروز دَا ناں نِوھِے گِھندے۔ آکھیُس وات خراب تِھی وِے سے۔

رئیس امروہوی دے ناں تِے وِی ݙاڈھے ݙند کَرٹیندا ہا ۔ اَساݙا کیا دا سَکّا ئے پَڑیچہ ہا اساݙے امروہے وِچ ۔ اندراگاندھی دے دَرشن کِتّے ݙاڈھا تَنّیا کَنھ ناں کھئنگیئس۔ اَسّاں اَجݨ جحاج کنُوں پیر تَلّے رَکھّیا تِے ٹَھک سَنیہڑا دیدار دَا ݙٖتونیں‘ میں سوہݨا آپݨے ڈَھئی لَکھ دِلّی وِچ ٻہہ تے خرچے ہَم ۔ اَسّاں کُوں نہ کَھس کھوݙا اَمدِی اِے ناں ٹھوٹھا چاوݨ۔ میں آکھیار ئیس دا ناں چانوݨ کنوں وی وات رکھی ٻیٹھو ۔ پِھر تے آکھیئس گگولی کرݨی پَؤسے۔

’’فرئر ہال‘‘ وِچ صدر ضیا الحق دا مِزمان ہا‘ اِیں وارُوں ٻے ہار سنگار تاں جیڑھے ہَن سو ہَن ‘ نشے پاݨی وی سَئے ہَن ‘ تاکِیاں وَلئتی دُنگئیں نال ٹُٻ تھیاں رَکھیّاں ہَن ۔ نِرانیں ہاں وِسکی ‘ دَا ہِک دُغُّن لاتُس ۔ آکھیئس پَکدا نِیں پیا ‘ پُٹر یلے انورؔ ہِک دُغُّن ٻیا لوایُس تاں سُرت آیُس ۔اِیہو چچُّڑ لہور کنوں چِمبڑیا ہَس موئیں لَتھُّس۔

صادقین پَھڑ دَواتِیا تاں ہا ‘ پَر بے تھتھا ناں ہا ۔ آئے ڳے دی سُجاݨ ہَس۔ مان ݙیوے ہَے گِھنے ہَے ۔ اَوٹرَک ہا ‘ لکھّاں کمایوننس ‘ وِجاوݨ کِتِے ‘اَڳوُں پِچھُّوں بھݨیجے بَھڑِیجے دُھر بَݨئی رَہندے ہَننس ۔ پَہریںدے پَہر وَٹ جَھلّی وَݨن ناں کرِّن ٻیٹھے ڈھونڈھ دیاں باتاں سُݨن ہَے ۔ صادقین آپ کُوں ݙاڈھا ڳمدا ہا ‘ اِتلا جو اَدھ پہر کھن جیڑھا میں ٻیٹھم ‘ اَساں اِیں تے اساں اُوں ‘ ٻیٹھے مَندھڑاں ‘ مارُیس‘ مَس سَئں آیا تِے آکھیُس ۔ بِے چَس تاں نئیں ٻیٹھا تھیندا ۔ کم کرݨ ٻہے ہَے تاں پِچھیّ اصلُوں گݙ تھی وجے ہَے ۔ اگلیّاں کُجھ مَریج مُرڑِیج تِے پِھݙیاں تھی ڳیاں ہَننس ‘ سَندھ سَندھ تُتھرِیج ڳیا ہَس ۔ سَڄی ٻانھ اُتّے چا تِے لوکیں کوں ݙکھاوے ہَے ۔ آکھدا ہا ݙیکھو و وُ ݙیکھو میݙا ہَتھ سُک تِے ’’اللہ‘‘ لکھیج ڳے ۔ پُھوت مارݨ کنُوں چُکدا ناں ہا ۔ صادقین جَتّا سَتّا ناں ہا‘ اَسّاں جَہا اَدلا گدلا گھچلا کھمدڑ پیندڑ گُھمدَڑ ‘ اَسّاں سَنوّاں ہا‘ اُوئیں اُڑدو آلے ݙاڈھِن وَلیہہ بَݨاوِݨ توݨی منزل آلا’’ گنگا جمنی ‘‘اُٹھݨ ٻہݨ وِچ اوڈھر ݙاڈھی اِے ‘ سلمیٰ کرشن چندر کراچی اَئی تاں جیڑھا کیڑھا سلمیٰ صدیقی ‘ سلمی صدیقی لاتی ودا ہووے۔

صادقین کوں جِندُوں مُکلیندا تِے اکھرُوں نِکلدا ݙیکھ تِے کنھ رَن وَہ جو آکھیا ہَس ‘صادقین ہُݨ تُوں ڄلݨ دی کر ۔ صادقین جِتھّاں پُڄݨا ہا اڳواٹ وَح پُڳا نَشّے دے ہوٹے اُٻہلی کاہ کِتُّس۔

۱۰مارچ ۱۹۹۰ء  ؍۱۴۱۰ھ 

پِیر دا ڳوٹھ (محمد آباد)

## حوالہ
مُہانڈرا ݙیکھِنس، مصنف : سید انیس شاہ جیلانی، چھاپہ خانہ: جھوک پرنٹرز ملتان