وادی سندھ دا مغالطہ

سرائیکی وسیب جینکوں کجھ کتاباں وچ وادی سندھ دا حصہ وی آکھیا ڳے ، پر گاٖلھ ایویں نی ، سرائیکی وسیب وادی سندھ دا حصہ نی بلکہ سرائیکی وسیب مکمل تے نویکلی تہذیب اے تے ٻئے علاقے ایندا حصہ ہن۔ اے ٹھیک اے جو ملتان ہک ویلھے سندھ دا دارالحکومت ہا اَتے اے وی ٹھیک اے جو سندھ دا علاقہ اوچ دی سلطنت دے ماتحت وی رہ ڳے ۔ ایویں کجھ عرصے کیتے ملتان وی سندھ نال رَلیا رہ ڳے ، پر سچی گاٖلھ اے ہے جو سندھی تے سرائیکی ݙو الگ الگ تہذیباں ہِن ، برصغیر دے معروف محقق ڈاکٹر گوپی چند نارنگ اپݨے ہک مقالے جیڑھا پہلے عالمی سرائیکی کانفرنس 1992ء نیو دہلی دے موقعے تے پڑھیا ڳیا وچ انہاں ثابت کیتا جو سرائیکی ’’مادر لینگوئج‘‘ اے ، اَتے اے برصغیر دے اکثر زبانیں جیندے وچ سنسکرت وی شامل اے ، دی ماء اے ۔ ایں واسطے سرائیکی زبان تہذیب کوں کہیں ٻئی زبان نال سلہاڑیا ، گڈ مڈ کرتے خراب نی کرݨا چاہیدا۔

سرائیکی خطہ دریاویں دی سر زمین اے اَتے لَوظ سندھ دا لغوی معنی وی دریا تھیندے۔ ایندا مطلب اے سرائیکی خطہ جینکوں ست دریاویں دی دھرتی آکھیا ویندے ، اوندا ہک حصہ سندھ وی ہے ۔ ایں حساب نال سندھ سرائیکستان ہک اِن۔

ہاکڑہ تہذیب دنیا دی سب توں پُراݨی تہذیباں وچوں ہک ہے ۔ سرائیکی وسیب ایں وادی دا مرکزی حصہ رہ ڳے ۔ ایں گاٖلھ دا ثبوت آثارِ قدیمہ دیاں او تحقیقاں ہِن جیڑھیاں اساکوں اے ݙسیندن جو ایں دھرتی وچ ہاکڑہ تہذیب جہی وݙی تہذیب ہک زمانے اپݨے عروج تے رہی ، ایندے نال نال جلیل پور گنویری آلا تے ملتان ساݙے او علاقے ہِن جیڑھے ساݙے وسیب بارے ڳول پھلور کرݨ آلیں کیتے ٻہوں کجھ لُکائی کھڑن۔

ملتان کنوں پنجاہ میل دے فاصلے تے پنج سوا پنج ہزار سال پراݨی جلیل پور 1دے ناں دی وستی ملی ہے ۔ ایں توں علاوہ ڈاکٹر مغل دے چولستان دے سروے دے مطابق دریائے ہاکڑہ (گھاگرا) دی وادی وچوں حاصل شدہ معلومات سرائیکی وسیب وچ تہذیب دے ارتقاء بارے انقلابی اہمیت رکھدن ۔ ڈاکٹر صیب آکھدن جو ’’ایویں لڳدے جو وادی سندھ دی تہذیب اصل وچ چولستان وچ ڄمی ہے ، کیوں جو اِتھاں ایں تہذیب دے ارتقاء دیاں ساریاں کڑیاں دے ثبوت مِلدن ۔ چولستان دے سروے دے بعد اے نتیجے سامݨے آئن جو چولستان دا ہاکڑہ تمدن۳۵۰۰ق م دا تمدن ہے تے اے جلیل پور داہم عمر اے ۔ ایں توں علاوہ چولستان کوٹ ڈیجی (سندھ) دیاں ہم عمر وستیاں وی ملین۔ چولستان وچ عروج یافتہ ہڑپائی تہذیب دیاں ہم عمر وستیاں ہک سو چھیاٹھ(۱۶۶)دی تعداد وچ ملین تے ایں تہذیب دے زوال دیاں نشانیاں وی او اِتھاہوں لبھݨ وچ کامیاب تھئی اے۔

ایں تہذیبی ترقی دے زوال دا سبب اے تھیا جو ہاکڑہ (گاگرا) دریا سُکݨ لڳ پیا ، تھیندیں تھیندیں اے دریا سُک ڳیا تے وسیب دیاں ساریاں نشانیاں اوندی ریت وچ لُک ڳیاں ۔سرائیکی خطہ بلاشبہ ایہو جیہا خطہ ہے جتھاں مزید تحقیقات کرایاں ونڄن تاں ٻہوں سارے قدیم آثار اِتھوں ظاہر تھی سڳدن۔ملتان دا قدیم قلعہ ملتان سرائیکی وسیب دی عظمت دی ہک وݙی نشانی تے دلیل دے طور تے موجود اے ۔ ایویں دیرہ غازی خان دا قلعہ ہڑند وی کُھریاں چا تے سرائیکی وسیب دی قدامت دیاں بانگاں ݙیندا کھڑے۔

ڈاکٹر مغل دی محنت نال چولستان وچ ٻتری(32)ایہو جیہاں جاہیں ملین جنہاں کوں 4000توں 3000سال قبل مسیح دیاں وستیاں وی آکھیا ونڄ سڳدے ۔ انہاں وستیاں وچ ملݨ والے اے تھاں ٻہوں انوکھے ہن ۔ ہتھ نال بݨیے ہوئے تھاں اَتے رنگ آلے ہن ۔ انہاں وچ کجھ موٹے تے وݙے ہن تے کجھ چھوٹے تے پتلے ہِن تے کجھ تاں ایہو جہے وی ہِن جیڑھے وادی سندھ وچ اَڄ تئیں نی ملیے۔

چولستان دیاں انہاں پراݨیاں وستیاں وچوں نِکیاں نِکیاں ٹنڈیں جنڳھیں آلے زناوریں دیاں مورتیاں ، پتھراں دے ٹوٹے تے ٻہوں سارے اَوزار مِلین ۔ اِتھاں پتھر دی صنعت ترقی کریندی پئی ہئی ، ایں واسطے پتھر دے چاقوں ، برمے ، تیر تے رَنبے وی ملیے ہِن ۔ چولستان دیاں انہاں ٻتری (۳۲) وستیاں دے آثار (ملتان اے) جلیل پور دی پہلی تے ݙوجھی وستی سرائے کھوں (ٹیکسلا نال) گوملا دی پہلی آبادی تے رحمن ڈھیری (ڈیرہ اسماعیل خان) توں مِلݨ انہاں اوزاراں نال ایندا موازنہ کیتا ونڄ سڳدے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء