لاہی چاڑھی دا پندھ

بندے دی حیاتی دا پندھ سوکھا کائنی ہوندا ، حیاتی اِچ لاہی چاڑھی ، ہُنالا ، سیالا ، حیاتی دے نال ٹُردا رہندے ۔ پر بندے کوں اے نئیں بُھلݨاں چاہیدا جو گھک مُک اندھاری رات کنے بعد سویل ہوندی اے ۔ پَتر کِیردے بعد پھپھوڑ دی موسم وی آندی اے ۔ ایویں رب سوہݨا اپݨی قدرت نال ݙکھ کوں خُشی اِچ وٹا ݙیندے ۔ جیویں جو حضرت یوسف علیہ السلام کوں قید اِچوں کڈھ تے مصر دابادشاہ بݨا ݙتا ۔ سیاݨے آہدن:

’’حیاتی پاݨی دے ٻک آلی کار ہوندی اے‘‘۔

جیویں پاݨی دے ٻک اِچوں پاݨی جلتی جلتی پوݨیج ویندے ، اونویں بندے دی حیاتی دے مُکݨ دا پتہ نی لڳدا ۔ مہر راول دی حیاتی دا دھاڳہ تُرٹا تاں اوندا ݙاہ ورھیں دا لوہندیاں دا پُتر یتیم تھی ڳیا اَتے اوندی سواݨی رحمت بی بی رنڈڑ تھی ڳئی ۔

گھر دی روݨق تاں سِر دے سئیں نال ہوندی اے ۔ سِر دا سئیں ٹُر ونجٖے تاں سواݨی اُتوں ننگی تھی ویندی ہے۔ رحمت بی بی کوں اپݨا گھر ݙراکلا جیہا لڳݨ پئے ڳیا۔

رحمت بی بی سوالیہ نظراں نال اپݨے ݙاہ ورھیں دے یتیم پُتر سجاول کوں ݙیکھݨ پئے ڳئی جو میݙا پُتر اَڄ بے سہارا تھی ڳئے ۔ نِکے لاء دا ویلا تاں ݙاڈھا سوہݨا ویلا ہوندے ، بندہ ہر فکر ݙکھ توں آزاد ہوندے ۔ پر اے ساریاں آزادیاںماء پیئو دے نال ہوندیاں ہِن ۔ سیاݨے آہدن: 

’’میلے دا ݙیکھݨ پیئو نال ، روٹی دا کھاوݨ گھیئو نال‘‘۔

ایندے سِر تے کون شفقت دا ہتھ پھریسی ، اینکوں کون لاݙ، پیار کریسی ۔ سارے ٻالیں دے ٻلپݨ دا ویلا ہِکو جیہا نئیں ہوندا ، نالے سارے ٻال وی ہِک سنّویں نئیں ہوندے ۔ ایویں اِی سجاول دے ٻلپݨ دا ویلا ݙوجھے ٻالیں کولوں ݙاڈھا وَکھ ہئی ۔ جیڑھلے اوں ݙاہ سال دی عمر اِچ اپݨے پیئو دی پڳ ٻدھی ۔ تاں اونکوں سمجھ اِچ آ ڳیا جو او پیئو دا جانشین ہے تے مرݨ آلے دیاں ساریاں ذمہ داریاں اوندے سِر تے آ ڳئین ۔ جیڑھلے ݙاہ ورھیں دے ٻال کوں پڳ ٻدھیجݨ لڳی تاں اے منظر ٻہوں ݙکھ آلا ہئی ۔ سارے لوک ایں ویلے ہِک ݙوجھے دے کنیں لڳݨ پئے ڳئے جو ݙاہ ورھیں دا ٻال پڳ دی ذمہ داری کیویں چیسی۔

مہر راول ایݙاوݙا ، زمیندار تاں کائنا ہئی مُول اِچوں ݙاہ ٻارھاں وِگھے چَھڑی بھوئیں اپݨے حصے دی چھوڑ ڳیا اے۔چھوٹے زمیندار دیاں ضرورتاں ڈھڳ ہوندن تے آمدݨی تھوڑی ہوندی اے ۔ چھی مہینے بعد فصل چوّیندی ہے تاں لیکھے چوکھے ویلے ، چھوٹا زمیندار بھڳل چھنڈک تے ہِک پاسے تھی کھڑدے۔جیڑھی کمائی ہوندی ہے او تاں کھاد آلاگھن ڳیا ، سپرے آلا گھن ڳیا، سجاول چھوٹا زمینداراے گھر دے خرچے کیویں کریسی۔قل خوانی ، جمعراتیں اُدھار پُدھار چا تے کیتی ہِنیں تے چلیہے، ورھیݨے دے خرچے وی اُدھار چا تے کریسی اے تاں اُدھار لہیندے لہیندے او مُک ٻہسِن۔

وݙے زمیندار آکھݨ پئے ڳئے پیسے جوڑ رکھوں ونجٖ نہ ونجٖ اے اپݨی بھوئیں وِچیسِن ۔ جیویں آہدن جو ’’ٻلی کوں خواب چھچھڑیںدا‘‘۔ وݙے زمیندار اُنگ سُنگ چاوݨ پاروں رحمت بی بی کولوں بہانے نال ڈُھکݨ پئے ڳئے جو ’’کیڑھے پاݨی اِچ ہِن‘‘۔

رحمت بی بی کوں آکھن تیݙا ٻال نِکا جیہا اے ۔ توں سواݨی ماہݨوں ایں ، اپݨی بھوئیں ساکوں ویچ چا ، اِنہاں پیسیاں نال اپݨے اُتے چڑھیا قرضہ ، اپݨے جِیندیں لہا گھن ۔ نالے کوئی ہٹّی شٹی کھول گھنیں ، ٻہہ تے آپ وی کھا تے اپݨے سجاول کوں وی کھوّا پِلا۔

اے ڳالھ چلدی پئی ہئی سجاول پہلوں تاں چُپ کر تے سُݨدا ریہا ۔ جیڑھلے اُنہاں ڳالھ کر گھدی تاں سجاول ولدا ݙتا ۔ میں وی جٖٹ دا پُتر ہاں اسا ںاپݨی بھوئیں خود وہیسوں ۔

بندے ہَکے ٻکے!

جو ٻال کیا لڳے تے اوندی ڳالھ کیا لڳے ۔ رحمت بی بی آکھیا سجاول پُتر میکوں بندیاں نال ڳالھ کرݨ ݙے اَجٖی ’’تیݙے منہ اِچوں کھیر پیوݨ دی خشبو آندی اے‘‘۔ تیݙے میݙے کولوں رڑھ واہی دا کم نئیں تھی سڳدا ۔ نالے اوکھے ویلے کوئی نیڑے نئیں ڈُھکدا ، تیݙے نانکے ، ݙاݙکے ساکوں نئیں کر تے ݙیندے۔

سجاول آکھیا امّاں سئیݨ تُوں دِل ہولی نہ کر میں اپݨے ابّے دی پڳ ٻدھی ہے ۔ ایں پڳ دی قیمت میں چنگی طرحاں جٖاݨداں ۔ بابا سئیں آہدے ہوندے ہَن ، بھوئیں ماء ہوندی اے تے میں اپݨی ماء کوں کݙاہیں نہ وِچیساں۔ اساں اپݨا لݙا آپ چیسوں ، نالے زمیندار بندہ تاں رڑھ واہی تے ڈھور ڈنگر نال سوہݨا لڳدے۔

مجبوری وݙے وݙے کم کروا گھندی اے ۔ سجاول ݙاہ ورھیں دی عمر اِچ مونڈھے اُتے کہی چا گھدی۔ݙوہیں ماء پُتر اپݨی رڑھ واہی کوں جیڑھلے پاݨی لاون تاں ݙوجھے ٻنے سواندری اُنہاں دا پاݨی مورے آلے پاسوں لوڑھ گھنݨ۔ شودے ݙوہیں ماء پُتر اَک تے نک تھی ڳئے ۔ رحمت بی بی تاں ݙاڈھی مونجھی تھی ڳئی تے سجاول کوں آکھیُس : میݙا پُتر ، سیاݨے آہدن:’’شریک لاوݨ لیک ، بھیڑے پُجٖݨ  جِتھوں تیک‘‘۔

پُتر سجاول ضد نہ کر شریک تتی سیخ ہوندن ، نالیں پھا تے دا کیہا پھتکݨ ہوندے ۔ اے ساکوں ایویں اَکائی رکھسِن ، اُنہاں دے ڈِھڈھ اِچ ساݙی بھوئیں دی پِیڑ اے ۔ میکوں ایݙی بھوئیں دی فکر کائنی جیݙی تیݙی حیاتی دی فکر اے ۔ کہیں ݙینہ تیکوں ایویں آنوں بہانوں جھیڑے اِچ مار گھتن تاں میݙا تیݙے علاوہ ݙوجھا کون اے ۔ اساں ایں بھوئیں کوں ویچ تے کݙاہیں ݙوجھی تھاراں بھوئیں گھن گھنوں ۔ ایں دوران سیفل کُٹاݨا آ ڳیا ۔ اوں آکھیا ماء پُتر کیڑھیاں نِکیاں نِکیاں پہیندے ٻیٹھے او ۔ رحمت بی بی اپݨے ہاں دی ہواڑ سیفل کوں سُݨائی ۔

سیفل آکھیا! رحمت بھیݨ تُساں میکو ںاپݨے کولوں راہک کھڑا کر گھنو ۔ مہر راول میݙا بھرا ہئی ، تُساں میکوںجݙاں مرضی فصل دے داݨے تے تنخواہ ݙیسو فکر آلی ڳالھ کائنی ۔ سیفل ، رحمت بی بی ہوریں کولوں راہکی کھڑ ڳیا ۔ اُدھار پُدھار نال فصل گݙیج ڳئی ۔ سیفل پاݨی لیندا تاں ݙوہیں ماء پُتر ، پاݨی کوں بھنوالی شنوالی مریندے جو متاں کوئی پاݨی لوڑھ نہ گھنیں۔ نالیں رَل تے گھاہ پٹھے دی کریندے ۔ واہی نال گھر دی راند چِھک پُک تے ٹُرݨ پئے ڳئی ۔

سجاول اَڄ وݙا تھیندا کلھ وݙا تھیندا ڳبھرو تھی ڳیا ۔ رحمت بی بی کوں ہُݨ سجاول دے پرناوݨ دی چِنتا لڳ ڳئی ۔ رحمت بی بی اپݨے پُتر سجاول کوں سݙیا تے آکھیُس میݙا پُتر تیݙا پیئو تاں ریہا کائنی ۔ تیݙی شادی دا اَہر وی کرݨا اے ، تیݙی کیا صلاح اے ۔ میں تاں آہدی ہاں جو تیݙی شادی تیݙی مُلویر رضیہ نال کروں چا۔

سجاول آکھیا : ’’اماں جیویں تہاکوں سوہݨی نظر آوے‘‘۔

رحمت بی بی آکھیا پتہ نی غیر لوک کینجھے ہوون۔ رضیہ اپݨی ݙٹھی بھالی چنگی چھوہِر اے ۔سجاول دا رشتہ اوندی مُلویر رضیہ نال ڳنڈھیج ڳیا ۔ واجٖیں گاجیں نال شادی تھی ڳئی ۔ رب سوہݨے کرم کیتا جو رحمت بی بی دی نونہہ چنگی نِکلی ۔ چنگی نونہہ آخر کیوں نہ مِلدی ۔ 

سیاݨے آہدن: ’’سِدھی راہ تے ونجٖ تے کنڈا نہ اَڑی ، پتر ہووی چنگا تے نونہہ نہ لڑی‘‘۔

رحمت بی بی دے گھر نونہہ دے آوݨ نال اوندے گھر دا ویڑھا دھن دھن کرݨ پئے ڳیا ۔ ݙینہ خیر نال لنگھدے ڳئے۔

کݨک دی فصل دا ویلہ آ ڳیا ، کݨک دی ڈھیری تُلی تاں شادی آلے اُدھار پُدھار ، کھاد سپرے آلے لیکھے تھیوݨ پئے ڳئے ۔ شادی آلا قرضہ لہہ ڳیا۔پر کھاد سپرے آلے دے حساب اِچ چنگا بھلا وَٹ آوݨ پئے ڳیا ، کیوں جو کھاد سپرے ݙیوݨ آلا سجاول کوں اَن پڑھ سمجھ کراہیں ݙنڈی ماری کھڑا ہئی۔ سجاول اَن پڑھ ضرور ہئی پر اوندی دِل دی تختی تے سارا حساب کتاب لکھیا کھڑا ہئی ۔ 

پر سیاݨے آہدن: ’اَلایا ڳوہا اَتے لکھیا لوہا ہوندے‘‘۔

کھاد سپرے آلے بندے اَپݨی مرضی دی گُھگھی چلا گِھدی ۔ اَخیر سجاول اے بھوڳ وی بھوڳیا تے اوں ݙینہ سجاول کوں پتہ لڳ ڳیا جو تعلیم ٻہوں ضروری اے ۔ سجاول جٖاݨ گھدا جو لکیر دا فقیر بݨݨ نال اساں ساوے سوکھے نئیں تھی سڳدے ۔ ایں پاروں تاں سیاݨے آہدن: ’’تعلیم سوجھلا تے جہالت اندھارا ہے‘‘۔ سجاول اوں ݙینہ نیت کر گِھدی جو میکوں اللہ سئیں بھانویں دھی ݙتی یا بھاونویں پُتر ݙتا میں اونکوں سوجھلے دا پاندھی بݨیساں۔

حیاتی دے ݙینہ لنگھدے ڳئے ۔ ݙو سال بعد رب سوہݨے دے کرم نال سجاول دے گھر پلیٹھی دا پُتر جٖم پیا۔ٻال جیڑھلے چھی سالاں دا تھیا تاں سجاول اپݨے پُتر کوں سکول داخل کروایا ۔ سجاول دی سواݨی گھر دا پورھیا پاء کر ٻاہندی ۔ سجاول رڑھ واہی اِچ رُجھیا رہندا ، نالے پُتر کوں پڑھݨ دی مَت ݙتی رکھدے۔

پُتر وی سیاݨا تے پورھیت نکلیا اَتے پڑھدیں پڑھدیں ایم ۔ اے دا امتحان پاس کر گھدُس ۔ ہر پاسے درخواستاں ݙیوݨ پئے ڳیا پر کتھائوں ولدی نہ آئی ۔ گھر دے حالات وی ٹھیک نہ ہَن ۔ نوکری نہ ملی تاں شریک مہݨے ݙیوݨ پئے ڳئے جو سولہاں پاس کر تے کیڑھا نور کر گھدا ہِس ۔

بندہ علم تاں نوکری گھنݨ کیتے حاصل کریندے ، خاص طورتے غریب دے ٻال کوں پڑھ لِکھ تے نوکری نہ مِلے تاں کیہاں فائدہ ۔ اے ڳالھیں سُݨ سُݨ مصطفی دے کن پک ڳئے۔ سجاول اپݨے پُتر دے دِل کوں ٹیکی ݙتی ۔ غلام مصطفی پُتر مونجھا نہ تھی ۔ رب سوہݨا ہک ݙینہ ساݙی ضرور سُݨسی، جیکر نوکری نصیب اِچ ہے تاں مِل پوسی ۔ نالے علم حاصل کرݨ دا مقصد چَھڑا نوکری گھنݨ کائنی ۔ علم نال تاں بندے کوں شعور مِلدے ، بندہ عِلم دے بغیر تاں جاہل، لکیر دا فقیر ہوندے۔

علم تاں ہِک طاقت ہے جیڑھا حیاتی دے ہر موڑ تے کم آندے ۔ تیݙے ایں علم دی بدولت اساں نویں دور دے نویں طریقیاں نال رڑھ واہی کریسوں ۔ توں میݙے نال رَل تے رڑھ واہی کیتی کر زمینداراں دی گزر گزران تاں ایہو رڑھ واہی تھئی ۔

غلام مصطفی سولہاں کرݨ دے بعد وی کہی مونڈھے تے رکھ گھدی ۔ مصطفی رڑھ واہی دا کم وی کریندا نالے اخبار اِچ نوکری دے اشتہارات وی پڑھدا رہندا ۔ ہک ݙینہ سرکارکالج اِچ اُستاد بھرتی کرݨ کیتے ݙو سو نوکریاں دا اعلان کیتا۔ مصطفی وی اپݨی درخواست جمع کروا ݙتی ۔ مصطفی پورھیت جو ݙاڈھا ہئی ، رب سوہݨے اوندا پورھیا منظور چا کیتا ۔ مصطفی دا ٹیسٹ ، انٹرویو اِچ پہلا نمبر آ ڳیا تے اوندی نوکری دے حکم نامے آ ڳئے ۔ نوکری دے حکم نامے دا سُݨ تے مصطفی دا سالم ٹٻر خُش تھی ڳیا ۔ سجاول جیڑھلے اپݨے پُتر دی کامیابی ݙٹھی تاں اونکوں اپݨا پُتر جگنو لڳݨ پئے ڳیا ۔ اونکوں ایویں معلوم تھیا جیویں گُھک مُک اندھارے اِچ سوجھلے دی لاٹاں آوݨ پئے ڳئین ۔ رب سوہݨے دے کرم نال اوݙوں چنگی تنخواہ اَتے ایݙوں رڑھ واہی دی کمائی نال چنگی آمدݨ آوݨ پئے ڳئی ۔ بخت اِنج جاڳیا جو نالوں ٻنے سو اندریاں کولوں چھی ، ست قلعے بھوئیں پنج سالیں دے وچ وچ بݨا گھدونے۔

ݙو وِگھیاں اِچ اُنہاں دی گھر دی ماڑی جنت دا نظارہ ݙیکھاوݨ پئے ڳئی ۔ بھاݨے اِچ پنجاہ ، سٹھ زناوراں دی قطار ہووے ۔ مہر سجاول دی علاقے اِچ بلے بلے تھی ڳئی ۔ لوک مہر سجاول دی حیاتی دیاں مثالاں ݙیوݨ پئے ڳئے جو اوندی حیاتی اِچ ݙاڈھیاں لاہیاں چاڑھیاں آئیاں ہِن ، پر مہر سجاول ٹُردا ریہا اے ۔ پُتر وی ݙاڈھا چنگا نِکلیا ہِس ۔سیاݨے سچ آہدن:

’’پہلے پڑھ وَل کڑھ ، وَل مر ، وَل جی ، وَل روٹی جوڳا تھی‘‘۔ غلام مصطفی وݙیاں دی ڳالھ تے عمل کر تے پیئو اپݨے دی کنڈ نئیں لڳݨ ݙتی ۔ہُݨ تاں بخت دی دُھوڑ اِنج اے جو پُراٹھے ٹُکر وی سنگھ کھڑے پڑیندن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: گھاݨی وات، مصنف: مہر مشتاق احمد ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2020ء