اساݙے ادبی مہاندرے

### لکھت: صدیق طاہر
زباناں تہذیب و ثقافت دا آئینہ ہوندیاں ہن۔ ہک علاقے دی سیاسی تاریخ اوندے صدیاں دے ثقافتی ورثے تے کتنی اثر انداز تھیندی اے ایندی مثال سرائیکی ادب دی کہانی ہے۔ اصل اچ سرائیکی علاقہ زیادہ تر غیر ملکی فاتحین دے قبضیا چ رہیا اتے تے ہمیشہ ہی حکمراناں دی زباناں کوں اقتدار حاصل رہیا اے۔ ایں واسطے عوامی اظہار دا عوامی ا دب محفوظ نی رہ سڳیا۔ ایندے علاوہ قدیم زمانیاں اچ سرائیکی کتیے مختلف رسم الخط زیرِ استعمال رہے جنہاں دے بدلیج ونڄݨ یا معدوم تھیوݨ دے نال ای اوندا ادب وی مٹ ڳیا۔

ڳالھ اے ہے جو سرائیکی ادب دا علاقہ وادی سندھ دی قدیم تہذیب دا مرکز رہیا اے۔ ممتاز نقاد محمد علی صدیقی نے تاں اتھاں تک لکھیا اے جو سرائیکی ٻولݨ والا وسیب ہی وادی سندھ دی قدیم تہذیب دا حقیقی محافظ ہے۔ جیکر کہیں طرحاں وادی سندھ دیاں مہراں تے کندہ رسم الخط کوں پڑھیا ونڄ سڳیندا تاں ساݙی قدیم تہذیب و ثقافت دے کئی لکئے ہوئے پہلو منظر عام تے آ سڳدے پر افسوس ہے جو ایں بارے اچ حالی تئیں انسانی محنت رنگ نی لا سڳی۔

رڳ وید اچ ایں خطہ پاک دے دریاواں تے اتھوں دے وسو واݨاںدے رہݨ سہݨ بارے اچ کئی تعریفی نغمے درج ہن۔ آریائی خانہ بدوش قبائل آئے تاں اتھوں دے واسیاںدے ٻکل اچ لُک ڳئے۔ جݙاں بر صغری پاک و ہند اچ ٻدھ مت دا سجھ ابھریا تاں اوندیاں کرناں نال سرائیکی علاقہ جگمگ کرݨ لڳا تے گھر گھر ٻدھ مت دی ’’مقدس تعلیم‘‘ دا ڈھنڈورا کھنڈ ڳیا۔ مہاراجہ کنشکا تے اوندے نشین دے عہد اچ ایں وادی اچ ڈھیر ساریاں ٻدھ عبادت گاہواں تعمیر کیتیاں ڳیان۔ جہڑیاںجو روحانیت دا مرکز وی ہن تے تعلیم و تدریس دا گہوارہ وی۔ بہاولپور دے نیرے سوئی وہار تے رحیم یار خان دے نیڑے ملݨ والے پتݨ منارے دے آثار ایندا جیندا جاڳدا چبوت ہن۔ سوئی وہار توں ملݨ آلا کتبہ ٻدھاں دی مذہبی پالی زبان اچ تحریر اے۔

جݙاں محمد بن قاسم تے مسلماناں دا لشکر جرار ایں خطے اچ داخل تھیا تاں اوں عہد اچ اتھاں علاقائی پراکرت دی جہڑی صورت مروج ہئی اوندی ساخت اچ دراوڑ، پشاچی تے سنسکرت دے عناصر شامل تھئے۔ مسلماناں دی آمد نال سرائیکی ادب تے عربی ول فارسی دے گہرے اثرات مرتب تھئے۔ ستویں صدی عیسوی دی آخری چوتھائی اچ لکھئے ڳئے گیت قدیم سرائیکی شاعری دے بہترین نمونے ہن۔ جیندے اچ واقعہ کربال دا تذکرہ ہے۔ سرائیکی ادب دے اولین مہاندریاں اچ وڈفے مہاندرے عربی شاعر ہارون بن موسیٰ ملتانی دا ناں ٻہوں معروف ہے۔ جنہاں دی رزمیہ شاعری اپݨی مثال آپ ہے۔ اسماعیلی مسلک رکھݨ والے روحانی پیشوا تے بزرگ شاعر حضرت شاہ شمس سبزواری دیاں سرائیکی گر بھیاں اپݨے عہ ددی شاعری دا بہترین نمونہ ہن۔

میں ہاں کلہڑی

پیت اولڑی

کیکوں آکھاں

سانول بھالنہ بھلری

اکھیں تیݙیاں جادو کیتا

سینے سانگ اولڑی

عشق تیݙے جل کولا کِیتا

لُوں لُوں بھا ہے لڳری

پیار تیݙے وچ سوہݨا سانول

تپڑی چاہے ملڑی

ہیر شودی کوں کھیڑے گھن ڳئے

کجھ نہ کیتا امڑی

جنہاں وچ ہندوواں دے لہجے اچ اسلامی افکار دی تبلیغ کیتی ڳئی اے۔ سرائیکی ادبی مہاندریاں اچ حضرت بہائو الدین زکریا ملتانیؒ ، حضرت شاہ رکن عالم ملتانیؒ، خواجہ محکم الدین سیرانیؒ، حضرت سچل سرمستؒ ، حضرت خواجہ غلام فریدؒ جہیں جلیل القدر صوفیاں دے اسماء ایں واسطے وی روشن ہن کہ انہاں نے تے انہاں دے زیر تربیت علماء تے صوفیاء نے سرائیکی زبان کوں تصوف دی زبان بݨا ݙتا۔

سرائیکی شعری تے نثری ادب دا ابتدائی سرمایہ پاکستان دیاں ݙوجھیاں زباناں وانگ مذہبی افکار تے مشتمل ہے۔ خاص طور تے سرائیکی مرثیہ نگاری دیاں شعری تے نثری تحریراں نے سرائیکی زبان کوںجنوب مغربی ایشیاء اچ پرے پرے تئیں کھنڈا ݙتا۔ میاں مسکین تے سکندر توں گھن تے بہار ملتانی تئیں سرائیکی مرثیہ گو شعر اء کوں ادبی مہاندریاں اچ ہک ممتاز مقام حاصل ہے۔

ایں طرح آزادی توں پہلے ہندو معاشرت دے حوالے نال جہڑھا سرائیکی نظم و نثر تخلیق تھیا او مسلم اہل قلم دیاں تخلیقات توں کجھ مختلف ہا تے انہاں دا زیاہد تر حصہ دیونا گری رسم الخط اچ ہئی، جیڑھا ہندوواں دے وطن چھوڑݨ دے نال ہی ختم تھی ڳیا۔ چنانچہ ہݨ تئیں جتنے تذکرے شائع تھئے ہن انہاں وچ دیونا گری رسم الخط دے سرائیکی ادب کوں قریب قریب نظر انداز کر ݙتا ڳیا ہے۔

حضرت سچل سرمست دی ذات گرامی کوں سرائیکی شاعری دے اسمان تے چوݙویں دے چندر دا درجہ حاصل ہے۔ انہاں نے فلسفہ وحدت الوجود دے علاوہ لطیف احساسات و جذبات دی بھرپور مصوری کیتی اے۔ انہاں دی شاعری توں آوݨ آلے اہل تخلیق تے روشنی حاسل کیتی اے۔

مولوی لطف علی دا زمانہ ۱۷۱۹ء توں ۱۷۹۴ء دا اے۔ او ہک جلیل القدر صوفی دانشو رہن۔ حضرت خواجہ غلام فرید، مولوی لطف علی کوں اپݨا روحانی پیشوا منیندے ہن۔ اگرچہ ݙوہیں مہاندریاں دے درمیان گھٹو گھٹ ہک صدی دا فاصلہ ہے۔ سرائیکی ادب دے اکابریںاچ خود حضرت خواجہ فرید دی ذات گرامی ہک روشن مینار دی حیثیت رکھیندی اے۔ا و ہک صوفی، دانشور، روحانی پیشوا تے ہفت زبان شاعر ہن۔ انہاں دی شخصیت اوںویلھے واضح تھئی جݙاں خود خواجہ فرید دے ملفوظات شائع تھئے ۔ا ے فارسی تصنیف پنج جلداں اچ ہئی۔ جنہاں اچو ݙوں آگرہ توں ، ݙوں لاہور توں چھپ چکیاںہن۔ ہݨ پنج جلداں کوں کٹھا کر تے انہاں دا اردو ترجمہ شائع کر ݙتا ڳیا ہے۔ ایندے اچ حضرت خواجہ فرید دی سر سید احمد خان نال ملاقات تے ہندوستان دے ݙوجھے رہنماواںنال رابطے دیاں تفصیلات وی شائع تھیاں ہن۔ تحریک آزادی دے رہنما دی حیثیت نال حضرت خواجہ سئیںدی اہمیت اچ ٻیا وادھا تھی ڳیا ہے۔

حافظ جمال اللہ ملتانی، منشی غلام حسن گانمݨ، عبدالحکیم اچوی، روحل فقیر،حمل لغاری، احمد یار اچوی تے گل محمد چشتی جہیں اکابرین ملتان تے سندھ دے نامور سرائیکی اکابرین ہن۔ نصیر الدین خرم بہاولپوری تے جانباز جتوئی جدید سرائیکی غزل دے نامور معمار ہن۔ اے انہاں اکابرین دے غیر معمولیا ثرات دا نتیجہ اے جو احف سرائیکی اہل قلم اچ ظفر لاشاری، تے اسماعیل احمداݨی جہیں ناول نگار، اسلم قریشی، مسرت کلانچوی تے احسن واگھا جیں افسانہ نویس تے حسن رضا گردیزی، رشید قیصراݨی، ممتاز حیدر، محسن نقوی، نصر اللہ ناصر، نقوی احمد پوری تے سلیم احسن جہیں شعراء سامݨے آئے ہن۔

۲۰ ویں صدی عیسوی دے انہاں ادبی اکابرین دا ذکر انج انج کریساں جنہاں نے عہد جدید اچ تحقیق و تنقید دے میداناں اچ غیر معمولی خدمات سر انجام ݙتیاں ہن۔ انہاں اچ سرفہرست دبیر الملک مولانا عزیز الرحمن دا نام نامی ہے۔ اے سیشن جج رہ چکیے ہن تے امیر بہاولپور خلد آشیاں نواب صادق محمد خان خامس عباسی دے سر رشتہ تالیفات دے مہتمم ہن۔ انہاں دے قلم توں گھٹو گھٹ اسی کتاباں نکلیاں ہن۔ جنہاں اچ سرائیکی شاعری دیاں کتاباں وی شامل ہن۔ انہاں دے بھرا مولانا حفیظ الرحمن مرحوم نے قرآن کریم دا سرائیکی ترجمہ کیتا تے دیوان فرید دے ترجمہ و تشریح دے کم کوں تکمیل تئیں پُڄایا۔

علامہ عبدالرشید نسیم طالوت سرائیکی زبان دے اولین محقق تے فریدیات تے اتھارٹی ہن۔ میر حسان الحیدری جہڑے ہک زمانہ اچ ملتان توں جریدہ ’’آستانہ زکریا‘‘ کڈھیندے ہن انہاں پنجاب یونیورسٹی دی شائع کردہ کتاب ’’ تاریخ ادبیات مسلمانانِ پاک و ہند‘‘ دا سرائیکی باب رقم کیتا ہئی۔ محمد بشیر احمد ظامی بہاولپوری دے تحقیقی کماں اچ سرائیکی زبان دا ارتقاء ۲ جلداں،سرائیکی لغات تے ٻہوں ساریاں نثری تالیفات شامل ہن۔ او ملتان تے بہاولپور ریڈیو سٹیشناں تے بطور ماہر زبان دے خدمات انجام ݙیندے رہے ہن۔

ڈاکٹر مہر عبدالحق دا ناں عہد حاضر دے سرائیکی محققین اچ ٻہوںنمایاں ہے۔ لسانیات تے ادبی تحقیق انہاںدے خصوصی میدان ہن۔ مولانا نور احمد فریدی گزشتہ نصف صدی توں تحقیق و تصنیف دا کم کریندے پے ہن۔ تاریخ تے سوانح تے قیمتی کتاباں انہاں لکھیاں ہن، پروفیسر عطا محمد حامی مرحوم خیر پور میرس اچ سرائیکی ادب دے تحفظ تے فروغ کیتے زندگی بھر کوشش کریندے رہیے۔ پروفیسر دلشاد کلانچوی نے سرائیکی نثر، نطم تے قابل قدر تحقیقی کم کیتا اے۔ ایندے علاوہ کیفی ڄام پوری مرحوم، عتیق فکری مرحوم، وحید اختر ملتانی مرحوم، اسلم رسولپوری تے ڈاکٹر طاہر تونسوی نے وی قابل قدر خدمات انجام ݙتیاں ہن تے سرائیکی زبان و ادب دی تاریخ اچ انہاں کوں اہم مقام حاصل ہے۔

## حوالہ
کتاب: کرینہہ دے پُھل، مصنف: نصیر شاہ ، جھوک پبلشرز ملتان