open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
کرول باغ دی سیل

کرول باغ نویں دِلّی دا ٻہوں وݙا تے معروف علاقہ ہے ۔عوامی کاروباری مرکز ہے ۔ نویں دِلّی دا مرکز ہے ۔ ٻہوں وݙی اَبادی اِتھاں وسدی ہے ۔ اَساں وی کرول باغ وچ راہندے پئے ہاسے۔ بہاول پور بھون پُچیوسے تاں ساݙے باقی سنگتی حالی نہ اَئے ہَن ۔ اَڄ اساں ترے گروپاں اِچ ونڈیج ڳئے ہاسے ۔ پہلا گروپ راج کمار ملک نال ہا جیندا حال اُتّے آ ڳے ۔ ݙوجھا گروپ جمشید دھریجہ دی اڳواݨی وچ عابد سیال تے موہن بھگت دا ہا ۔ تریجھا گروپ راشد مصطفیٰ ‘ طاہر دھریجہ ‘ مسز طاہر دھریجہ تے مجاہد بھٹّی دا ہا ۔ ایہ گروپ الڳ الڳ ڳئے ہَن ۔ ایہ شاہی قلعہ ‘ جامع مسجد‘ غالب اکیڈمی ‘ مزار خواجہ نظام الدین اولیاء ‘ مزار غالب وغیرہ ݙیکھ اَئے ہَن ۔ اُنہاں میٹرو ٹرین تے سفر کیتا ہا تے 100/-روپے دا پاس بݨوا گھدا ہا ۔ اِتّی دیر اِچ سارے سنگتی بھون پُڄ ڳئے ۔ سبھݨائیں اپݨا حال سُݨایا ۔ میݙے کیتے تاں سبھ کجھ نواں ہا۔

شام کوں اساں وَلا کرول باغ دی سیل کیتے ٹُر پیوسے۔ ہُݨ جمشید دھریجہ آلا گروپ وی ساݙے نال ہا ۔ ظہور دھریجہ تے فرید پیرزادہ موہری ہَن۔ پرساد نگر کنوں ٹُردیں اَساں جینز دے کپڑیاں دی مارکیٹ کن ڳیوسے ۔ میں موہن بھگت کوں آکھیا جو اِتھاں (دِلّی وچ) پاوݨ کیتے ہک پتلون تے بوشرٹ گھن چا ۔ اونیں آکھیا ٹھیک ہے۔ جینز مارکیٹ وچ کئی دکاناں اُتّے اساں اوندے کیتے جینز دی پینٹ لبھی۔ سڑک تے بزاراں وچ چِکڑ ہا ۔ ٹُرݨ پِھرݨ اوکھا ہا ۔ بر حال بچدیں بچیندیں اساں بزار ݙٹھے ۔ کرول باغ وچ سیون ٓپ دیاں بوتلاں پیتیاں۔ اِتھّاں بوتل 300م۔ ل ہے۔ ساݙے آلی بوتل کنوں 50م ۔ل زیادہ ۔ مُل 13/-روپے ہے ۔ پاکستانی رقم 23.25روپے بݨدی ہے ۔ اخیر موہن بھگت کوں ہک جاء تے پینٹ پسند آ ڳئی ۔ اُونیں شرٹ وی خرید کیتی اَتے او وی دیسی انگریزاں اِچ رَل ڳیا ۔

## حوالہ
کتاب: دِلّی ڈھائی کوہ۔ مصنف شوکت مغل، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان
بہاول پور بھون دے صدر شیخ سبھاش متریجہ دے گھر نرھان

تِھتھ موجب22؍اگست کوں چھݨ چھݨ وار ہا اَتے بہاول پور بھون دے صدر شیخ سبھاش متریجہ دے گھر نِرھان ہا۔ شیخ سبھاش دا تعلق بہاول پور نال ہے ۔ تقریباً اَٹھ وڄے شیخ سُبھاش اپݨی گݙی تے بھون پُڄ ڳئے ۔ واری واری ساکوں گݙی اِچ بھر کے گھر پُچایا ۔ اُنہاں دا گھر نویں دِلّی دے علاقے پُراݨے راجندر نگر وچ ہے ۔ ایہ اپݨے وقت دی نویں اَبادی ہئی جتھاں آوݨ آلے مہاجراں کوں آباد کیتا ڳیا ہا ۔ اُنہاں دا گھر ایں ویلے ترائے منزلہ ہے ۔ اُنہاں دے چار پُتر اِتھاں رہندن ۔ او کاروبار کریندن ‘ کم چنڳاں چلدا پئے ۔ شیخ سُبھاش متریجا ݙسیا جو او ترے سال دے ہَن جݙاں پاکستان وچوں اُنہاں لݙا کیتا ۔ سارے گھر آلے اِتھاں آندے پئے ہَن ۔ پر اوہ روندے آندے ہَن جو اُنہاں دا کھݙاوݨاں گھر آلے نال نہ چا آئے ہَن ۔ بیگم سُبھاش دا تعلق وی بہاول پور نال ہے۔

اُنہاں دی بیگم شری متی سبھاشی دروازے اُتّے ساݙا سواگت کیتا ۔ اُنہاں دی نونہہ وی ساکوں مِلݨ آئی ۔ اُنہاں دی بیگم سرائیکی ٻلیندی ہئی پر ٻال پُتر تے نونہاں سرائیکی سمجھدے ہَن ٻلیندے نہ ہَن ۔ اُنہاں دے ہم زُلف ؍سانڈھو ورما جی وی آئے ہوئے ہَن ۔ سارے گھر آلے ٻہوں محبت نال ملے ۔ سُبھاش جی دے گھر نِرھان وچ دال مُنگ ہَن ۔ موٹھ دی دال ہئی ۔ پُوریاں ہَن ۔ ایہ پُراݨاں روایتی قسم دا نِرھان ہا ۔ کھا کے مزا آ ڳیا ۔ ڈاکٹر راج کمار ملک وی آ ڳئے ہَن اوہ وی بھون توں ساݙے نال آئے ہَن ۔ اوہ وی نِرھان کھاوݨ وچ شریک ہَن۔

## حوالہ
کتاب: دِلّی ڈھائی کوہ۔ مصنف شوکت مغل، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان
رات دا کھاݨاں سِکھّاں دے ہوٹل تے

ہُݨ ساکوں رات دا کھاݨاں کھاوݨاں ہا ۔ بھون دا مفت کھاݨاں کھاندے ساکوں ݙوجھا ݙینہ ہا ۔ کرول باغ اِچ پُچھدیں لبھدیں اساں ہک اہجیں ہوٹل تے پُڄ ڳیوسے جہڑا سِکھّاں دی ملکیّت ہا ۔ اساکوں اُتے ٻہݨ دی جاء مِلّی ۔ اساں چھی سنگتی ہاسے ۔ اِتھاں چݨیاں دی دال ‘ سبزی ‘ ساڳ نال اساں رات دا کھاݨاں کھادا ۔ کھاݨاں چنگے سواد آلا ہئی ۔ کم از کم بھون دے سادہ کھاݨے کنوں چنڳا ہا۔ کھاݨاں کھاوݨ دے بعد لنِگاں اِچ تھکیڑا لہہ آیا ہئی ۔ اَساں کھاݨے دے 180/-روپے اَدا کیتے (پاکستانی کرنسی اِچ320/-روپے بݨدے ہَن)۔ اساں بھون وِلّݨ کیتے سائیکل رکشے گھدوسے تے بھون پُڄ ڳیوسے۔ راشد مصطفیٰ آلا گروپ بھون پُڄ چُکا ہا ۔ اُنہاں دا حال چاتا ۔ نندر تے تھکیڑے کنوں چُور میں10:30وڄے سم پیئم ۔ اڳلے ݙینہ دا پروگرام میِر کارواں ظہور دھریجہ دے ذمے ہا۔

## حوالہ
کتاب: دِلّی ڈھائی کوہ۔ مصنف شوکت مغل، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان
پروفیسر ہنس دی آمد

اَڄ ڈاکٹرراج کمار ملک نال رابطے مطابق پروفیسر اُودے بھانو ہنس ہوریں آوݨاں ہا ۔ کرنسی بدل کے اساں تھک ہار کے ٹُردیں پھردیں دفتر پُجیوسے تاں ہک وڄے ݙوپہراں کوں پروفیسر ہنس ہوریں آ ڳئے ۔ آپ دا تعلق مظفرگڑھ دے علاقے دائرہ دین پناہ نال ہے ۔ اوہ مشہور سیاستدان سردار عبدالقیوم جتوئی دے والد سردار نذر محمد خان جتوئی دے ہم جماعت ہِن ۔ ݙو سال پہلے ملتان آئے ہَن تاں سردار عبدالقیوم خان جتوئی کول ممھان ریہے ہَن اَتّے اُنہاں ہک گݙی پروفیسر ہوریں کوں ݙے کراہیں علاقے دی خوب سیل کرائی ہئی ۔اوہ جھوک دے دفتر وی آئے ہَن پر میݙی اُنہاں نال ملاقات نہ تھی سڳی ہئی ۔ اوہ پاکستان بݨݨ کنوں اَڳیّ ملتان وچ سنسکرت پڑھیندے ریہ ڳن ۔ ملتان وچ اوہ کالج اوں ویلے حسین آگاہی دی پچھلی سڑک تے ہا جہڑی آ کے لُہاری دروازہ کول مین روڈ نال مل ویندی ہے ۔ اُنہاں ݙسیا جو اوہ ملتان وچ آپݨاں کالج ڳلیندے ریہے پر اوہ نہ ملیا۔ہُݨ اُتھاں کمرشل مارکیٹاں بݨ چُکیاں ہَن ۔ لوکاں کولوں اُنہاں کالج دا پُچھیا وی سہی پر کُئی اُنہاں دے کالج دی نشان دہی نہ کر سڳیا ۔ آپ مونجھے تھی کے ہندوستان وَل آئے ۔ ہُݨ اُنہاں دی عمر84سال توں اُتّے ہے ۔ ہندوستانی دے اعلیٰ سرکاری ادارے ساہتیہ اکیڈمی (قومی اکادمی ادبیات) دے مستقل ممبر ہِن۔1966-67ء اِچ آپ کوں اکادمی دی طرفوں ہریانہ دا مہان شاعر (راج کوی) دا ایوارڈ ملیا ۔ آپ ہندوستان وچ آ کے ہندی پڑھیندے ریہ ڳے ۔ ملتان توں ایف اے کرکے انڈیا آئے پر اِتھاں آ کے ولا ایف اے کتونیں ۔ وَل بی اے کِتونیں اَتے وَل ہندی وچ ایم اے کرکے 1952ء وچ ہندی دے پروفیسر بݨ ڳئے ۔ اَڄ کل’’ لج پت نگر‘‘ حصار وچ رہندن ۔ اُردو ‘ ہندی ‘ سنسکرت ‘ سرائیکی وچ شاعری کریندن ۔ تقریباً 25کتاباں چھپ چُکن ۔ جنہاں وچ 15شاعری دیاں تے 10نثر دیاں کتاباں شامل ہِن۔ ایہ سب ہندی زبان وچ ہِن۔ اُنہاں اپݨی سوانح عمری وی لکھی ہے ۔ سرائیکی کلام غیر مطبوعہ ہے ۔ ہندی زبان وچ رُباعی دا مُنڈھ 1948ء اِچ اُنہاں ٻدّھا۔ اُنہاں کوں ’’رُباعی سمراٹ ‘‘(شہنشاہ رُباعیات) آکھیا ڳیا ۔ ہندی وچ قطعے تے رباعی دا فرق اُنہاں پہلی واری ہندوستانی شاعراں کوں ݙسایا ہا۔ اُنہاں دیاں لکھتاں اُتّے ہندوستان دیاں مختلف یونیورسٹیاں وچ نئوںسکالر پی۔ ایچ ڈی کر چُکن ۔ ٻئے پنج ایں سال کر ویسن ۔ ہک سکالر ڈی لِٹ کریندا پئے ۔ اُنہاں کوں حیاتی وچ وݙا سوبھ ملے۔ اُنہاں ہک سرائیکی نظم سُݨائی جیندا مطلب ہا جو میݙی روح دریائے سندھ تے دریائے چناب وِچکار پھسی ہوئی ہے ۔ جے تئیں میݙے تن وچوں روح نکل نہیں ویندی میکوں اپݨے وطن تے اپݨی مِٹی دی یاد تڑپیندی رہسی۔میں ایہ جذباتی نظم ریکارڈ نہ کر سڳیُم ۔میں اُنہاں کوں لکھ ݙیوݨ لئوں آکھیا اُنہاں وعدہ کیتا پر ڳالھیں وچ میں بُھل ڳیئّم تے نظم نہ گھن سڳیئم۔ ایہ نظم سُݨا کے پروفیسر ہنس جی دیاں اَکھّیں وچ ہنجوں آ ڳئے ۔ اِتنیاں ہنجوں جو اُنہاں کوں صافے نال پونجھݨیاں پئے ڳیاں۔

## حوالہ
کتاب: دِلّی ڈھائی کوہ۔ مصنف شوکت مغل، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان
راج کُھرانہ نال ملاقات

نِرھان کرݨ کیتے سُبھاش جی راج پورا دے MLAسئیں راج پال کُھرانہ کوں وی سݙیا ہویا ہئی -اوہ وی نرھان کنوں پہلے ساݙے نال اَن مِلّے ۔ راج کھرانہ دا تعلّق جمال دین والی تحصیل صادق آباد ضلع رحیم یار خان نال ہے ۔ اوہ اَڄ وی اپݨے پتا دی دھرتی نال محبت رکھدن۔ اوہ آپ1955ء اِچ راج پورا (ہندوستان) اِچ ڄمّے ۔ وَل وی آپ کوں سرائیکی آہدن۔ انہاں دے والد سیاستدان نہ ہَن پر راج کُھرانہ سیاستدان ہِن۔ چوتھی واری صوبائی اسمبلی (چندی ڳڑھ) اِچ پہنتن۔ اَڄکل پنجاب دی چندی ڳڑھ اسمبلی وچ چیف پارلیمانی سیکرٹری فنانس اینڈ پلاننگ ڈیپارٹمنٹ ہِن۔ ایہ عہدہ وزارت دا ہے ۔ مستقل طورتے راج پورا وچ رہندن ۔ اوہ آپ سرائیکی ٻلیندے ریہے ۔ راج پورا بارے میں اُتّے کھول کے لکھ آیاں ۔ راج کُھرانہ کامرس گریجوایٹ ہِن۔ علاقے دے بھر پور کمّاں دی وجہ کنوں چوتھی واری اسمبلی ممبر بݨدے پئین ۔اوہ آپ محکمہ فنانس تے پلاننگ دے پارلیمانی سیکرٹری ہووݨ دے ناطے اپݨے علاقے کیتے فنڈ خوب مہیا کریندن تہوں لوک اُنہاں کوں وَلا وَلا اسمبلی اِچ پچا ݙیندن۔ راج کُھرانہ ٻہوں پیار نال ڳلکڑی پا کے سب کوں ملے۔ سئیں ظہور دھریجہ ‘ سئیں فرید پیرزادہ ‘ عابد سیال تے مجاہد بھٹی رَڄ کے تبادلہ خیال کیتا ۔ بیگم طاہر دھریجہ وی سبھاش دے ٹٻر نال گھل مِل ڳئی ۔ فوٹو چھکّے ڳئے۔ ساڈھے یارھاں وڄے تئیں سبھاش سئیں دے گھر کٹھ ریہا۔

ہُݨ اساں واپسی دا پروگرام بݨایا ۔ ڈاکٹر راج کمار ملک ساکوں اپݨے دفتر گِھن ونڄݨ دا پروگرام بݨایا ہویاہا ۔ فوٹو چھکیندیں میݙے کیمرے دی بیٹری تھک ڳئی ہئی تہوں میں راج کمار ملک کوں آکھیا جو بھون ڄلّو تاں جو میں ٻئی بیٹری چا گھناں۔ فرید پیرزادہ ‘ ظہور دھریجہ ‘ موہن بھگت تے میں راج کمار ملک نال بھون آئیوسے اَتے باقی سنگتیاں کوں سُبھاش جی اَپݨیاں گݙیاں تے بھون پُچوایا جتّھوں اوہ سیل کرݨ کیتے ݙو گروپاں وچ ونڈیج ڳئے۔

کیمرے دی بیٹری چا کے ساݙا گروپ ڈاکٹرراج کمار ملک نال اُنہاں دے دفتر آ ڳیا ۔اَڄ میں پہلے کرنسی تبدیل کراوݨ دا اِرادہ کیتا ہا ۔ تہوں فرید پیرزادہ تے میں کرنسی بدلواوݨ کرول باغ دے پوادھی پاسے کن ٹُر پیوسے ۔ کُئی ہک کلو میٹر دے پندھ پُڄ کے میں سو ڈالر دے ہندوستانی روپے گِھدّے ۔میکوں 4800/-روپے ہندوستانی مل ڳئے ۔ ساکوں بارڈر تے کرنسی پاکستانی سو ‘دے بدلے 56/-روپے ملی ہئی ۔ اَڄ ڈالر تبدیل کرائے تاں پاکستانی 83/-روپے دے ڈالر مطابق میکوں بھارتی کرنسی 57.38روپے ملی ۔ کرنسی تبدیل کرا کے آوݨ ویلے ساکوں چوک اُتّے ہک جلوس نظریا۔ اوہ بالکل اونویں جلوس ہئی جیویں ساݙے کن محرم تے تعزیاں دا ہوندے یا عید میلاد النبیؐ دا ہوندے ۔ فرق ایہو کجھ ہا جو ہندو آں دے جلوس وچ بُت ہَن تے ساݙے کن بندے تے اُٹھ ‘ گھوڑے ہوندن ۔ میں اُوں جلوس دے پھوٹو چھکّے ۔ وردی پوش جلوسئے ݙاڈھے سوہݨے پئے لڳدے ہَن۔

## حوالہ
کتاب: دِلّی ڈھائی کوہ۔ مصنف شوکت مغل، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان
21؍اگست آݙت وار

راند موجب سویلے چیڑیاں دے چِلکار نال اَکھ کُھل ڳئی ۔ سُبھاش متریجا  سئیں ساکوں نرھان کراوݨ بھون آڳئے ہَن ۔ اَڄ اساں میانوالی ڈسٹرکٹ ایسوسی ایشن دے جنک پوری سیکٹر دے کٹھ وچ خاص ممھان ہاسے۔ نرھان کرکے اساں تیاری کیتی اَتے 10:15تے بھون وچوں نِکل ڄلیوسے ۔ نال اِی ݙہ پندرہ منٹ دے سفر تے میٹرو سٹیشن راجندر پلیس ہئی۔ پیریں ٹُردیں اُتھاں پُڄ ڳیوسے۔ میٹرو ساکوں گھن کے اُبھے کن ٹُر پئی ۔ تِلک نگر دے سٹاپ دے گیٹ نمبر3تے ڈاکٹر راج کمار سئیں تے اُنہاں دے سنگتیاں ساکوں جی آیاں کوں آکھیا ۔ ساݙا سواگت کیتا تے کاراں دے ذریعے جنک پوری سیکٹر تئیں گھن ڳئے ۔ اِتھاں لارنس پبلک سیکنڈری سکول وچ آل انڈیا میانوالی ڈسٹرکٹ ایسوسی ایشن (رجسٹرڈ) دے جنک پوری سیکٹر دا اجلاس ہئی ۔ اَج اُنہاں دی ڈائریکٹری 2009ء دے نویں چھاپے دی مُکھ ݙکھالی تقریب ہئی ۔ اجلاس اُنہاں پہلے مِتھیا ہوئیا ہا پر ساݙے آوݨ دے بعد اُوکوں خاص استقبالی رنگ ݙے ݙتّا ڳیا ہا۔

## حوالہ
کتاب: دِلّی ڈھائی کوہ۔ مصنف شوکت مغل، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان
دِلّی دا لال قلعہ

مین روڈ تے پچادھ کن جامع مسجد ہے تے پوادھ کن لال قلعہ ۔ لال پتھر دا بݨیا ہویا ایہ قلعہ انجینئر بادشاہ شاہ جہان بݨوایا ہا ۔ ایہ 1638ء اِچ اُسرݨ شروع تھیا ۔ ایہ قلعہ لاہور دے شاہی قلعے کنوں میکوں چھوٹانظردے ۔ قلعے وچ شاہی محل ہِن۔ جنہاں وچ رنگ محل تے دیوان خاص ٻہوں اہم ہِن۔ قلعے دے وچوں ہک آرائشی نہر گزاری ڳئی ہئی ۔ ایہ نہر سنگِ مرمر نال بݨی ہوئی ہئی ۔ ہُݨ ایہ نہر کوئنیں ۔ دیوان خاص وچ تخت طائوس (موروانگ تخت) رکھیا ڳیا ہئی جیندے اُتّے بادشاہ ٻہندے ہَن تے شاہی اجلاس کریندے ہَن ۔ نادر شاہ دِلّی تے حملہ کیتا تاں اوہ فتح دے بعد تختِ طائوس افغانستان چا ڳیا ۔ پہلے قلعے وچ مسیت نہ ہئی اورنگزیب ایندے وچ مسیت دا وادھا کیتا۔ ایہ مسیت چِٹّے پتھر نال بݨائی ڳئی ہے تے ہُݨ وی موجود ہے ۔ قلعے وچ پلاٹ ‘ باغات تے صحن ݙاڈھے سوہݨے ہِن۔

ایں ویلے ادّھے قلعے اُتّے فوج دا قبضہ ہے تہوں پورا قلعہ ݙیکھݨ مشکل ہے ۔ بر حال جو کجھ عوام کیتے کُھلا ہے اوہ وی مغلاں دی شاہی ۔ اُنہاں دی شان ‘ مہارت تے کمال دا اظہار ہے۔

…………

اَڄ دا ݙینہ اساں ڈاکٹرراج کمار ملک نال گزاریا ہئی۔ شام کوں جامع مسیت ‘لال قلعہ ‘ چاندݨی چوک ݙٹھا ہئی۔ کویلی ٹور بس تے سفر کیتا ہا ۔ کرول باغ کنوں پیریں بھون آئے ہاسے۔ تہوں ٹُر ٹُر کے تھک ڳئے ہاسے ۔ رات کوں ݙ وڄے تھکے ہارے بھون پُڄیوسے تاں تھکیڑے کنوں چُور ہاسے ۔ جلتی سم پیوسے کیوں جو سویلے ولا پریڈ تے ونڄݨاں ہا۔

## حوالہ
کتاب: دِلّی ڈھائی کوہ۔ مصنف شوکت مغل، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان
بہاول پور بھون وچ استقبالیہ

آݙت وار کوں شام پنج وڄے بہاول پور بھون وچ ساݙے اعزاز وچ اَکھل بھارتیہ بہاول پور پنچایت (رجسٹرڈ) دی طرفوں جتھاں اساں ٹِکے ہوئے ہاسے ‘ ہک استقبالیہ سواگت دا اہتمام کیتا ڳیا ہا ۔ سواگت وچ ملتان تے بہاول پور نال تعلق رکھݨ آلے احباب تے سنگتی کٹھے ہَن ۔ دِلّی ‘ کرنال ‘ کیتھل (ہریانہ) ‘ گنگا نگر (راجستھان)  راج پور (پٹیالہ) پانی پت ‘ سونی پت ‘ روہتک ‘ حصار ‘ وغیرہ توں سرائیکی دے نمائندہ وفد کٹھے ہَن ۔ اِتھاں ساݙی ٻہوں سارے محبت کرݨ آلیاں نال ملاقات تھئی ۔بہاول پور بھون دے نمائندہ لوکاں دے علاوہ جنہاں ٻیاںسڄݨاں نال ملاقات تھئی اوہ ایہ ہَن :

(1)اِندر کمار مہتا (میونسپل کونسلر) راج پورا ٹائون (پٹیالہ)

(2)دینا ناتھ مہتا (ریٹائرڈ ملازم) راج پورا ٹائون (پٹیالہ)

(3)جگ دیش ڈِھینگرا          شری گنگا نگر راجستھان

(4)ڈاکٹر رانا پرتاپ سنگھ گنوری المعروف رانا گنوری ریٹائرڈ پروفیسر آر ۔ کے ۔ ایس ۔ ڈی کالج (Radha Krishn Santan Dharm)کیتھل۔

(5)بھگوان داس اعجاز          بلجیت نگر نویں دِلّی

(6)گرجاکمار (ریٹائرڈ پروفیسر آف اکنامکس) نہرو یونیورسٹی دِلّی(آپ انٹرنیشنل ریلیشنز (IR)پڑھیندے ریہن۔(نویں دِلّی)

(7)ستیا پال                  لج پت نگر نویں دِلّی

(8)پروفیسر او۔ پی۔ اَنند ‘ ہری نگر نویں دِلّی۔ آپ اُردو ‘ پنجابی ‘ ہندی تے ملتانی (سرائیکی) دے شاعری ہِن ۔ کئی کتاباں دے مصنف ہِن۔

(9)رتن دیو چاولہ       چیئرمین ملتان جوت سبھا دِلّی ہری دوار

(10)اوم پرکاش کھٹڑّ     کیشیئر ملتان جوت سبھا دِلی ہری دوار

(11)دولت رام اپّݨ ‘ (ریٹائرڈ بینکر) سینئر پریذیڈنٹ ملتان جوت سبھا دِلّی ہری دوار

(12)للّت کھٹڑّ (پِسر اوم پرکاش کھٹڑّ) سیکرٹری ملتان جوت سبھا دِلی ہری دوار

(13)شری متی امرِیک وَرما (یوگا ٹیچر) نویں دِلّی

(14) کے ۔ سی گُدوانی (صدر) جوالہ ہری مارکیٹ نویں دِلّی

(15)  ڈاکٹر جگدیش بترا ایڈووکیٹ دِلّی(ایہ ساݙے آدری ہَن)

## حوالہ
کتاب: دِلّی ڈھائی کوہ۔ مصنف شوکت مغل، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان
ڈاکٹر رانا پرت سنگھ گنّوری

آپ‘3؍جون1938ء کوں پاکستان دے ضلع مظفرگڑھ دی تحصیل علی پور دے قصبے جہان پور اِچ ڄمّے۔1947ء اِچ ہندوستان چلے ڳئے ۔ جتھّاں اُنہاں ترے زباناں وچ ایم اے کیتا ۔ (اُردو ‘ ہندی ‘ سنسکرت) آپ نے ڈاکٹریٹ ہندی وچ کیتی۔ساری حیاتی درس و تدریس وچ ریہ ڳئین ۔ کیتھل دے آر ۔ کے ۔ایس ۔ ڈی کالج وچ پڑھیندے ریہ ڳن ۔ اَڄ کل ریٹائرڈ زندگی گزریندے پئین ۔ اُنہاں شاعری دا مُنڈھ 1956ء اِچ ٻدّھا ۔ باقاعدہ اُستاد کیتا تے شاعری کریندے ریہے ۔ اَٹھ ݙہ کتاباں دے مصنف تے مترجّم ہِن۔ جنہاں وچوں ݙو ہندی وچ تے باقی اُردو وچ ہِن۔ اُنہاں ہندی وچ اپݨی منظوم سوانح حیات وی لکھّی ہے ۔ اُنہاں کوں چار کتاباں اُتّے ایوارڈ وی مل چُکن ۔ اُنہاں اپݨی اُردو کتاب ’’سُناٹے کی آواز‘‘ سب کوں دان کیتی۔

بھون دے اجلاس وچ پروفیسر گنوری اپݨاں اُردو تے سرائیکی کلام سُݨایا۔

اُردو کلام:

اس پر بھی کبھی آپ نے کچھ غور کیا کیا

شہرت تو ملی آپ کو شہرت سے جلا کیا

ہم کو انگریزیت تو پیاری ہے

کیا ہوا گر چلا گیا انگریز

مسئلے تقدیر کے ہاتھوں نے اُلجھائے ہیں جو

اہلِ تدبیر و عمل! کجھ ان کی تدبیریں بھی ہیں

جس علاقے سے میں ہوں اے راناؔ

وہ علاقہ رہا ہے شاعر خیز؎1

(تحصیل علی پور مراد ہے)

رانا گنوری شاعری وچ غزل تے نظم ݙونہیں لکھدن: نثر وی لکھدن۔ اُنہاں دا ناں علمی دنیا وچ ٻہوں اُچّا ہے۔

## حوالہ
کتاب: دِلّی ڈھائی کوہ۔ مصنف شوکت مغل، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان
ملتانی مندری

آندی ہے میݙے گھوٹ نے ملتان توں مندری

ایہ مندری میکوں پیاری ہے جند جان توں مندری

ایہ مندری جدوں جا کے میں سکھیاں نوں ݙکھاوݨی

کجھ پُچھیا تے میں شرما کے ایہ خبر سُݨاوݨی

ایہ سمجھو جو پیاری ہے میکوں جند جان توں مندری

ہُݨ جان توں پیاری ہے میکوں جان دی مندری

مندری  ہے میݙے پیار دی ایہ پہلی نشانی

میں وار ݙیواں ایندے توں جند جان جوانی

میں حسن دی ملکہ ہاں تے گُل فام دی مندری

ایہ جان توں پیاری ہے میکوں جان دی مندری

ایہ مندری میݙی ہیرے موتیاں نال ہے جڑی

میں لُکا کے رکھاں نظر نہ لڳ ونڄے کئیں دی

دبلی پا کے رکھاں نظر نہ لڳ ونڄے کئیں دی

آندی ہے میݙے گھوٹ نے ملتان توں مندری

ایہ مندری میکوں پیاری ہے جند توں توں مندری

اے مندری نہ ہئی بلکہ ملتان نال محبت تے پیار دا اوہ جذبہ ہا جہڑا ملتان توں ہندوستان آوݨ آلیاں دے دِل اِچ ٹھاٹھاں مریندا پیا ہا ۔ ایندے نال سواگت دا ایہ پروگرام مُک ڳیا ۔ بھون دے صحن وچ رات دے کھاݨے دا انتظام ہا ۔ سارے ممھاناں کھاݨاں کھادا ۔ دور دے کجھ ممھان پہلے چلے ڳئے ہَن ۔ کجھ کھاݨاں کھادے بغیر ہُݨ چلے ڳئے ۔ ایں تقریب وچ ڈاکٹر راج کمار ملک میکوں پیارے لال نال ملایا جَیں میکوں تیجا رام موجی دیاں ݙو طویل چھپیئل نظماں ݙتیّاں۔ ایہ نظماں میں نال گھن آئیم ۔ نظماں ݙیکھو۔

## حوالہ
کتاب: دِلّی ڈھائی کوہ۔ مصنف شوکت مغل، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان
آگرہ دی تیاری

24؍اگست کوں سُنوار دا ݙینہ ہا اَتے ساکوں دِلّی اِچ آئیں پنجواں ݙیہاڑا  تھی ڳیا ہا۔ اَڄ اساں کجھ سنگتیاں دِلّی دی سیل دا پروگرام بݨایا ۔ عابد سیال ‘ جمشید دھریجہ تے میں ہک گروپ دی شکل اِچ ٹُر پیوسے۔ راشد مصطفیٰ تاں روز وانگ اپݨے گروپ نال سیل تے شاپنگ کرݨ ٹُر ڳئے ہَن۔ ظہور دھریجہ ‘ فرید پیرزادہ ‘ مجاہد بھٹی تے موہن بھگت پاکستانی ہائی کمیشن حاضری بھرݨ دی نیتی ہئی ۔ ظہور دھریجہ ساݙے ذمے لاتا جو پہلے آگرہ دیاں ٹِکٹاں بُک کرا ݙتے وَل سیل کرو ودّے۔

اساں نئوں وڄے بھون توں نکلے تے میٹرو ٹیشن راجندر پلیس تے پُڄ ڳیوسے۔ راجیو چوک دی ٹکٹ گھدّی تے میٹرو ٹُر پئی ۔ دِلّی دا ٹیشن راجیو چوک دے نال ہے ۔ پُچھدیں پُچھاندیں ٹیشن تے ڳیوسے ۔ نال اِی بُکنگ آفس ہا ۔ اندر ڳیوسے تاں آکھیا ڳیا جو ٻاہروں ریزرویشن فارم گھن آئو ۔ ٻاہروں آ کے ݙو فارم گھدّے ۔ ہک فارم تے چھی خانے ہَن اَساں ڈہ بندے ہاسے ۔ اُنہاں فارماں کوں پُر کیتا تاں جنس ‘ عمر ‘ گݙی نمبر’’ از‘ تا ‘ گھر دا پتہ ‘ فون نمبر لکھیا ‘ دستخط کیتے تے ریزرویشن دفتر تے اندر چلے ڳیوسے ۔ اندر ݙٹھا تاں حریانی تھئی تقریباً50کائونٹرنمبروار ہَن ۔ پہلے پنج اُتّے اسمبلی دے ممبران دی ریزرویشن تھیندی ہئی اَتے باقی عوام کیتے ہَن ۔ جتّھاں مرضی آوے کھڑو ونڄو اَتے بکنگ فارم کلرک کوں ݙے ݙئیو ۔ اَساں ہک جاء قطار چھوٹی ݙیکھ کے کھڑو ڳیوسے ۔ جمشید دھریجہ ساݙا اڳواݨ ہئی ۔ اَساکوں 25اگست دے ٹکٹ مِل ڳے ۔ آگرہ کیتے اساں ݙہ ٹکٹ بُک کرائے ۔ رقم ادا کیتی تے ایہ کم مکمل تھی ڳیا۔

## حوالہ
کتاب: دِلّی ڈھائی کوہ۔ مصنف شوکت مغل، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان
کشمیری اَزاد رہوݨ چاہندن

ساکوں ݙاڈھی بُکھ لڳی ودّی ہئی ۔ ہک پردے لڳے ہوٹل وچ وڑ ڳیوسے ۔ ایہ مسلماناں دا ہوٹل ہا ۔ پاوے پکّے پئے ہَن ۔ اساں دال تے پاویاں دا آڈر ݙتا تے رَڄ کے روٹی کھادی۔

ساݙے نال اِی ترے بندے روٹی کھاندے ٻیٹھے ہَن ۔ اُنہاں دا رنگ روپ ݙسیندا ہا جو ایہ ہندوستانی کوئنیں ۔ اُنہاں نال تعارف تھیا تاں اُنہاں ݙسیا جو اوہ کشمیر توں اَئے ہوئن ۔ اَساں اُنہاں کوں پاکستانی ڄاتا ہا ۔ کھاݨے دے بعد اُنہاں نال تبادلہ خیال تھیا ۔ اُنہاں کنوں کشمیر دا حال چاتا تاں اُنہاں ݙسیا جو اُتھاں اَمن ہے ۔ میں پُچھیا جو کشمیری کہڑے مُلخ نال رَلݨاں چاہندن ۔ اُوندا خیال ہا جو کشمیری اَزاد رہوݨ چاہندن ۔ ہندو ظلم کرے تاں پاکستان کوں چنڳاں ڄاݨدن۔ امن تھی ونڄے تاں ہندوستان کوں چنڳاں آہدن ۔ اونویں پچھو تاں اَزاد رہوݨ چاہندن ۔ اِنھاں ڳالھیں کنوں کشمیریاں دی سوچ پڑھی ونڄ سڳیندی ہئی ۔ پُچھݨ لڳے جو تہاݙا کیا خیال ہے میں آکھیا اساݙا خیال ہے جو کشمیری اپݨے اڳوال دے آپ مالک ہِن۔ اوہ جتھاں خُش اساں اُتھائیں خوش ۔ اِنہاں وچوں ݙو بندے دِلّی وچ پڑھدے پئے ہَن اَتے تریجھا ہک دکاندار ہا جہڑا کشمیر کنوں اُنہاں کوں مِلݨ آیا ہا ۔ اُنہاں دا رنگ سوہݨاں ہا ۔ زبان وی ستھری ٻلیندے ہَن ۔ دِلّی وچ تاں زبان پِھٹ ڳئی ہے ۔ خالص اُردو تاں مسلمان علاقیاں وچ وی کوئنیں ۔ ہندی تے سنسکرت نے اُردو کوں بھن گھتّے ۔ مِلی جُلی زبان ٻولݨ لوکاں دی مجبوری ہے ۔ پان کھا کے نرگھٹ وچوں آواز کڈھݨ اساں نھیں سُݨیا۔

## حوالہ
کتاب: دِلّی ڈھائی کوہ۔ مصنف شوکت مغل، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز   ملتان
مزار حضرت نظام الدین اولیاؒ

کھاݨاں کھا کے اساں مزار کن ٹُر پیوسے ہک کلو میٹر پرے کنوں جُتیاں دے راکھے جتیاں سنبھالݨ دا تردل کریندے پئے ہَن ۔ عابد سیال تے جمشید دھریجہ پہلے اِتھوں تھی ڳئے ہن۔ اوہ اِتھوں دیاں چالاں تے رمزاں ݙٹھی کھڑے ہَن ۔ اَساں ٹُردے ریہوسے ۔ جُتّی محافظ آہدے ریہے اساں سُݨدے رِیہے۔ اخیر مزار دے موہری دَر تے پُڄ ڳیوسے ۔ ڳنڈھ کپّاں کنوں وی خبردار ریہوسے۔ جُتیاں مزار توں ٻاہر ٻیٹھے راکھے دے حوالے کیتیاں اَتے مزار دے اندر داخل تھی ڳیوسے۔ ٻاہر دے ڳنڈھ کپّاں کنوں بچ ڳئے ہاسے ہُݨ اُتھاں مجاور ڳنڈھ کپّاں دا سامھݨا ہا ۔ اَوازاںآئیاں کتھوں آئے ہیوے؟ کتھوں آئے ہیوے ؟میں کئیں کوں پُڄ اِی نہ ݙتا اَتے سِدّھا حضر ت امیر خسرو دے مزار تے پُڄ ڳیئم ۔ دُعا فاتحہ پڑھی ۔ تصویر بݨائی ۔ اندر ونڄ کے مزار ݙٹھّا ۔ مجاور جاء جاء تے پَھٹّے لئی ٻیٹھن ۔ آوݨ آلے کوں کئیں بہانے نال اَڑا گھندن اَتے وَل کھیسے وچوں پیسے کڈھیندن۔ ’’نام لکھوائیں ‘ پتہ بتائیں‘‘ آکھ کے یاتری کوں سنبھال گھندن۔ میں اَݨ سُݨیا کریندا مزار امیر خسرو توں ٻاہر آ ڳیئم ۔ عابد سیال وی میݙے نال آ ڳیا پر جمشید دھریجہ پکڑیا ڳیا ۔ اُنہاں اوکوں پھسا کے ٻلھا گھدّا ۔ اَساں مزار حضرت نظام الدین دے دَر دے اڳوں کھلو کے فاتحہ پڑھی ۔ مجاوراں دے کئی پَھٹے ‘ برانڈیاں وچ لڳے پئے ہَن۔ پوادھوں ‘ پچھادھوں ‘ اُبھّے کنوں ‘ لمّے کنوں ‘ انہاں دیاں شکلاں لُٹ مار دی خوراکی وجہ کنوں کوڑھیاں تھی چُکیاں ہَن ۔ سِر تے کالی رامپوری ٹوپی تے چِٹے کپڑے گَس میلڑے جیہیں ہَن ۔ چہرے مُہرے کنوں مجاوراں وچ نیکی ‘ سکون تے دینداری دی جھال نہ نظردی ہئی ۔ لُٹ پُھٹ دا مال کھاوݨ آلے بھلا کیویں سکون دی دولت حاصل کر سڳدن ۔ مزار دے پچادھی پاسے مسیت ہے ۔ لوک ایندے وچ نماز پڑھدے پئے ہَن ۔ ایہ مسیت وی کافی پُراݨی ݙسدی ہے۔

برحال اساں جلدی نال اُنہاں مجاوراں دی وَٹھ اِچوں نکلدے ٻاہر کن ٹُر پیوسے ۔ مزار دے ٻاہر آلے پاسے عطر دی ہک دکان ہئی ۔ اُتھوں اساں عطر دیاں چھی چھی شیشیاں خرید کیتیاں اَتے مزار دی حد کنوں ٻاہر آ ڳیوسے ۔ ٻاہر ساکوں فقیراں ولھیٹ گھدّا ۔ میں منع کیتا جو کئیں کوں کجھ نہ ݙیوائے ہک کوں ݙیسو تاں ݙہ ٻئے آ ویسن ۔ ایہ ترکیب کامیاب رہی ۔ ٻاہروں آ کے رکشہ کیتا اَتے ’’مقبرہ ہمایوں‘‘کن سیدھ کیتی۔

## حوالہ
کتاب: دِلّی ڈھائی کوہ۔ مصنف شوکت مغل، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز   ملتان
مقبرہ ہمایوں

ایہ مقبرہ دِلّی دیاں کجھ ٻہوں سوہݨیاں تاریخی عمارتاں وچوں ہے ۔ ایں مقبرے دی بنیاد اوندی رنڈر ذال 1579ء اِچ رکھی ہئی ۔ آکھیا ویندے جو ایکوں ایرانی ماہراں تعمیر کیتا ہا مقبرے دی عمارت 47.5میٹر مربّع ہے ۔ ایندی کرسی ٻاہروں 95.0میٹر مربع ہے ۔ جہڑی زمین کنوں 6.70میٹر اُچی ہے ۔ مقبرہ سنگ سُرخ نال بݨایا ڳئے جیندے وچ زیبائش کیتے سفید تے رنگ دار سنگ مر مر وی ورتیا ڳے۔

تقریباً 20پوڑھیاں چڑھ کے اَساں اُتّے مقبرے دی کُرسی تے پُڄ ڳیوسے ۔ ایہ ہک کُھلا صحن ہا ۔ ایندے ادھ وچ اصل مقبرے دی عمارت ہئی ہک دروازے کنوں اندر وڑیوسے ۔ ہمایوں دی قبر ساݙے سامھݨے ہئی۔ ایہ اُتلی ݙکھاوے دی قبر ہے ۔ اصل قبر تلے زمین اُتّے ہے ۔ مغلاں وچ وی قدیم زمانے دا ݙو قبراں اُتے تلّے بݨاوݨ دا رواج آندا پئے ۔ کیوں جو آوݨ آلے فاتح دشمناں دے قبراں دی بے حرمتی کریندے ہَن ۔ تہوں دوہریاں قبراں بݨاوݨ دا رواج پئے ڳیا ہا ۔ اَساں ہمایوں دی قبر تے فاتحہ پڑھی تے ہمایوں‘ جہڑا بابر دے بعد مغلیہ سلطنت دا ݙوجھا بانی ہے ‘ اوکوں خراج عقیدت پیش کیتا۔ جیکر ہمایوں ہمت کرکے شیر شاہ سوری دے پُتر سلیم سوری کنوں ہندوستان دا تخت حاصل نہ کریندا تاں مغلاں دا وجود ہندوستان وچ نہ ہووے ہا نہ اِی تاریخی عمارتاں ہوون ہا اَتے نہ مسلم کلچر ‘ فن تعمیر وغیرہ دا ایݙا شاندار اظہار۔ہمایوں خود ٻہوں وݙا عالم ہا ۔ عالماں دا قدر دان ہا ۔ ستارہ شناس ماہر  فلکیات ہا ‘ آپ روز ماہرین فلکیات نال ٻہہ کے نویں تارے لبھݨ کیتے مشاورت اِچ شریک تھیندا ہا ۔ ہِیں مینار کنوں لہندیں ہوئیں اوہ تِلکیا ہا تے سَٹّاں لڳݨ نال بعد اِچ مر ڳیا ہا۔

ہمایوں دا مقبرہ ہک کُھلے وݙے احاطے وچ ہے ۔ ہر پاسے پلاٹ بندی کیتی ڳئی ہے ۔ ساوا گھاہ ‘ پُھل ٻوٹے ‘ وَݨ کاری مقبرے دی شان اِچ وادھا کریندے پئین ۔1857ء اِچ بہادر شاہ ظفر لال قلعے کنوں نکل کے اینہی مقبرے وچ اَن لُکا ہا جتھوں انگریزاں اوکوں وَٹھیا ہا ۔ انگریز اوکوں پکڑ کے ویند ے پئے ہَن اَتے اوہ آہدا ویندا ہئی:

نہ جہاں میں مجھ کو اماں ملی

نہ جہاں میں مجھ کو اماں ملی

ہمایوں دے مقبرہ دے ٻاہروں لمّے کن عیسیٰ خان نیازی دا مقبرہ ہے جہڑا مغلاں دے زمانے ہک سپہ سالار ریہ ڳے ۔ ایہ مقبرہ وی سوہݨاں تے فنِ تعمیرات وچ شاہکار ہے۔

جہڑیلے اَساں ہمایوں دی قبر تے فاتحہ پڑھدے پئے ہاسے تاں ہک ملائشین فیملی نال ملاقات تھی ڳئی ۔ اُنہاں ساݙے کنوں پُچھیا جو کتھّوں آئے وے ۔ اساں آکھیا پاکستانوں۔ آکھݨ لڳے اوہ ’’آورفرینڈ پاکستان‘ ہیو اے فوٹو گراف وِداَس ‘ اساں اُنہاں نال پھوٹو بݨوائے اُنہاں دے پھوٹو چھکّے ۔ اوہ اگلٖے ݙینہ آگرہ ویندے پئے ہَن ۔ اساں ڈسّیا جو اساں وی کل آگرہ ویسوں۔ اُنہاں ملاقات دا وعدہ کیتا ۔ملائشیا دی اوہ فیملی اپݨی کار تے ہئی ۔ اگلٖے ݙینہ آگرہ وچ اُنہاں نال ولا ملاقات وی تھئی ۔ اساݙی ہمایوں دے مقبرے اُتّے ہک جاپانی فیملی نال وی ملاقات تھئی۔

## حوالہ
کتاب: دِلّی ڈھائی کوہ۔ مصنف شوکت مغل، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان
دِلّی دی سیل

ٹکٹاں بک کرا کے ولا میٹرو ٹیشن تے پُڄے اَتے راجیو چوک کنوں انڈین سیکرٹریٹ دے ٹکٹ گھن کے انڈین سیکرٹریٹ ان لتھوسے ۔ ہُݨ اساں  پیریں سفر کیتا ۔ انڈین سیکرٹریٹ دیاں لمبیاں موکلیاں عمارتاں ݙٹھیاں ۔ قومی اسمبلی سیکرٹریٹ وی نال ہا ۔پریذیڈنٹ ہائوس وی اِتھائیں نال ہے ۔ دِلّی دے مرکزی دفتر ٻہوں شاندار علاقے اِچ انگریزی دور دیاں یادگاراں ہِن ۔ ارباں روپیاں دیاں ایہ تعمیرات جہڑیاں ہندوستان کوں انگریز ݙے ڳے اُنہاں دے خزانے دا ٻہوں وݙا خرچہ بچا ڳیاں ۔ پاکستان کوں کراچی ہووے بھانویں اسلام آباد‘ مرکز نویں سروں بݨاوݨاں پیا ہا ۔ کراچی وچ تاں صوبائی سیکرٹریٹ ہا پیا پر ساݙا اسلام آباد تاں ارباں کھرباںدے ساݙے اپݨے خرچے نال بݨیا کھڑے‘ ہندوستان کوں کم سے کم خرچہ تاں بچے البتہ عمارتاں وچ نویں وادھے نظردے پئے ہِن ۔ شہر دا ایہ حصہّ ٻہوں صاف ستھرا ہے ۔ پلاٹ بندی خوب ہے ۔ سڑکاں چمکدیاں پئین ۔ سڑکاں اُتّے خامخاہ کُئی سکیورٹی نہ ہئی  نہ بیرئیر ہَن کتھائیں‘نہ اوہ خاص رکاوٹاں ہَن جہڑیاں اسلام آباد وچ عام نظردِن۔ اساں دِلّی دا ایہ مرکزی علاقہ پیریں ٹُردیں ݙٹھّا۔ ہُݨ اساں واپسی دی تیاری کیتی اَتے درگاہ حضرت خواجہ نظام الدین کیتے رکشہ کیتا ۔ رکشہ انڈیا گیٹ تے رُکیا ۔ اَساں پھوٹو بݨائے ۔ اِتھاں ٹریفک دا ٻہوں رش ہا ۔ ساݙے رکشے آلا ہندو ہا اونیں ساکوں  درگاہ حضرت نظام الدینؒ لہایا۔عابد سیال جہڑے ویلے کرایہ ݙیوݨ کیتے رقم کڈھی تاں رکشے آلے آکھیا جو پیسے لُکا کے رکھو اِتھاں ڳنڈھ کپ ودِن۔ 

درگاہ حضرت نظام الدینؒ دے ٻاہروں مرزا غالب دی قبر ہے ۔ ہک وݙا احاطہ ہے جیندے وچ غالب کلھّا پئے تھیا ۔ جیویں حیاتی وچ آپ کوں کلھّا سمجھدا ہا اونویں مرݨ دے بعد وی کلھّا ہے ۔ غالب دے مزار کنوں پہلے غالب اکیڈمی دی ترے منزلہ عمارت ہے تلّے دفتر وچ اکیڈمی دے سیکرٹری ڈاکٹر عقیل نال ملاقات تھئی ۔ ݙاڈھی محبت نال ملے صرف پھوکا پاݨی اِی پلا سڳے جتھوں اکیڈمی دی مالی حالت دا پتہ لڳدا ہا ۔ غالب اکیڈمی وچ ہک وݙی لائبریری تے غالب میوزیم ہے ۔ میوزیم اساں کھلوا کے ݙٹھا ۔ غالب دے نواردات ݙٹھے ۔ ہک پاسے شیشے وچ مرزا غالب ٻیٹھا ہا ۔ اوندے نال ٻہہ کے اوندا حال گھدّا ۔ پھوٹو چھکوائے ۔ غالب دے خط ‘ اوندے ویس ‘ تصویراں ‘ غالب دے زمانے دیاں شئیں ‘ سبھّو کجھ غالب دے دور کوں جیندا جاڳدا رکھی پئے ۔ بر حال چنگیاں کوششاں ہِن۔ لائبریری وچ وی ہزاراں کتاباں ہِن کجھ کتاباں وِکائو وی ہَن ۔ میں بار چاوݨ کنوں گُسویندیاں ہوئیاں کتاباں مُل نہ گھدّیاں ۔ اَپݨی ہک کتاب ’’سرائیکی زبان وچ کنایہ تے قرینہ ‘‘ لائبریری کوں دان کیتی ۔ آپݨیاں کتاباں دی فہرست ݙتی ۔ کجھ دیر غالب اکیڈمی وِچ ٻہہ کے اساں مزار حضرت نظام الدینؒ اُتے حاضری ݙیوݨ کیتے ٹُر پیوسے۔

## حوالہ
کتاب: دِلّی ڈھائی کوہ۔ مصنف شوکت مغل، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان
اَخیر ڳنڈھ کپ داء لاڳیا

جݙݨ دے انڈیا اَئے ہاسے ساکوں ہر پاسوں ݙسایا ڳیا ہا جو ڳنڈھ کپّاں ‘ ٹھگّاں تے چوراں کنوں ہشیار رہوائے ۔ میٹرو دے اندر وَل وَل ایہو اعلان کیتا ویندا ہا ۔ تہوں اَساں سنگتیاں کوں خبردار کیتا ہویا ہا ۔ میں اپݨا کِٹ بیگ نال رکھدا ہم جیندے وچ کاغذ ‘ قلم ‘ چھوٹا موٹا سمان ‘ صافی دا کپڑا ‘ کیمرہ وغیرہ ہوندا ہا ۔ موبائل بند کرکے اٹیچی کیس اِچ رکھیا ہویا ہا کیوں جو ایندے رابطے واہگہ ٹپدیں اِی مُک چُکے ہَن ۔ دِلّی ٹیشن تے گݙی تے چڑھدیں ویلے میں ہک جاء بھیڑ وچ پھس ڳیا ہَم اَتے میݙا کِٹ بیگ ہک ݙو بندیاں دی جھپیڑاِچ آ ڳیا ہا ۔ جیکوں میں زور تے طاقت لا کے آپ کن چھکیّا ہَم۔ میکوں ایہ پتہ نہ ہا جو ایں بیگ اُتّے ہک ڳنڈھ کپ پارٹی حملہ کیتا ہوئے۔ جݙانہ اساں آگرہ لتھوسے تے میں بیگ چاتا تاں ݙٹھّا جو کِٹ بیگ کوں ہک پاسوں بلیڈ لڳا پئے اَتے تقریباً 4انچ جتی بیگ کپیا پئے۔ میݙا تاں چیتا ہوا تھی ڳیا ۔ بیگ کھولیم تاں وچ کیمرہ موجود ہا باقی کئی شئے ایڈی قیمتی نہ ہئی ۔ خیر سمان بچ ونڄݨ تے رب دا شکر ادا کیتا۔ پر ایہ پتہ لڳ ڳیا جو ڳنڈھ کپ اصلی ہن ۔ اِنہاں دا وجود کُئی تلّی واٹویں ڳالھ نھیں۔ ہُݨ میݙا بیگ مشکوک تھی چُکا ہا ۔ ہر بندہ کپّے ہوئے حصے کوں ݙیہدا ہا ۔ میکوں ایں حصّے اُتّے ہتھ رکھ کے ٹُرݨاں پئے ڳیا ۔ اَتے اڳلے ݙینہ اجمیر تئیں تے وَل اجمیرکنوں دِلّی آوݨ تئیں میکوں ایں بیگ دی سنبھال پہلے کنوں ودھ کرݨی پئے ڳئی ۔ اوہو کپیا بیگ ملتان تئیں نال گھن آئیم اَتے ملتان وچوں ایندی مرمت کرائی۔

## حوالہ
کتاب: دِلّی ڈھائی کوہ۔ مصنف شوکت مغل، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان
قطبِ مینار یا قطب صاحب دی لاٹھ

ہمایوں دے مقبرے توں ٻاہر نکلیوسے تاں دیر تئیں رکشہ نہ ملیا ۔ آخر ہک رکشہ ملیا تاں اساں اوکوں قطب مینار تے گھن ونڄݨ دا آکھیا ۔ اونیں سو روپے منگے۔ اساں ٹُر پیوسے ۔ ایہ مینار دِلّی کنوں یارھاں میل تے ہے ۔ ترے بندیاں دا کرایہ سو روپے کجھ زیادہ نہ ہا ۔ رکشہ شہر وچوں لنگھدا ‘ سڑکاں ٹپدا ‘ پل لنگھدا ‘ نویں میٹرو وِچھدی پئی ہئی اوندی نالوں نالوں تھیندا‘ ساکوں پورے ہک گھنٹے بعد قطب مینار دے ٻاہروں ونڄ کھڑایا ۔ اِتھاں وی ہمایوں دے مقبرے وانگ ݙیس دے ٻاہروں آلیاں یاتریاں دا کرایہ ݙیس آلیاں کنوں کئی گنا وَدھ ہا ۔ پَر اساں عام ٹِکٹ گھدے ۔ ہندو پاک دے لوک ہکّو جیہیں ہِن زبان تے ویس وی ہکّو ہے تہوں کئیں نہ پُچھیا ‘ ڳورے ‘ انڈونیشی ‘ ملائشی لوک نھیں لُک سڳدے۔

لال پتھر دا ایہ مینار سلطان قطب الدین ایبک 1193ء اِچ بݨوایا ہا۔ ایندا ناں خواجہ قطب الدین بختیار کاکیؒ دے ناں اُتّے رکھیا ڳیا ہا ۔ ایہ مینار دنیاں دیاں خوبصورت ترین عمارتاں وچوں ہے۔ مینار دے نال ہک مسیت ہے جہڑی مینار کنوں 160فٹ تے پندھ تے ہے ۔ مسیت دے نال ہک مینار ٻیا ہا جتھاں بانگی چڑھ کے بانگ ݙیندا ہا ۔ ہُݨ ایہ مینار کوئنیں ۔ مسیت وی ایبک بݨوائی ہئی ۔ جیندے وچ باشاہ شمس الدین التمش وادھا کیتا ہا ۔ قطب مینار شروع وچ ہک منزلہ ہا ۔ݙوجھی ‘ تریجھی تے چوتھی منزل  التمش نے بݨوائی ہئی۔ فیروز شاہ تغلق دے زمانے مینار اُتّے بجلی ڈٹھّی تاں اوندی مرمت 1328ء اِچ کرائی ڳئی ۔ چوتھی منزل دے نال پنجویں منزل دا وی وادھا کیتا ڳیا ۔ اُتلیاں ݙونہیں منزلاں بݨت وچ تلویاں ترے منزلاں وانگوں کوئنیں بلکہ اُتّوں سادہ تے صاف ہِن۔ اِنہاں ݙو منزلاں اُتّے سفید سنگِ مرمر دے نال لال پٹیاں لا ݙتیاں ڳئین ۔ تلویاں ترے منزلاں فنِ تعمیر دا شاہکار ہِن اَتے لال رنگ دیاں ہِن۔

اَساں ٹکٹ گھدّی ‘ گیٹ اُتّے بیگ دی تلاشی تھئی ۔ خاص دری وچوں لنگھ کے اندر ڳیوسے تاں دروازے دے نال سڄے پاسے ہک نکیّ جیہیں مسیت ہئی جہڑی معلوم تھیندے نوکراں ‘ چوکیداراں تے پہرے داراں کیتے بݨائی ڳئی ہے ۔ پتھر دی بݨی ایہ مسیت وی تعمیری ہُنر دا اظہار کریندی ہے ۔ اندر وڑدیں اِی پرے کنوں قطب مینار آسمان نال لڳیا ݙسدا پیا ہئی ۔ مینار کیمرے وچ نہ ماندا ہئی ۔ میں کیمرے کوں آݙا تے پسیلا کرکے ݙو ترے پھوٹو چھکّے ۔ اڳوں وَݨ آندے ہَن اندر نیڑے ونڄ کے ٻئے پھوٹو چھکّے۔ مینار دے ٻاہروں گھڑے پتھراں دیاں نالیاں اُتّے تئیں ویندیاں پئین ۔ جتھاںمنزل مُکدی ہے اُتھاں ودھیا ہویا چَھڄا نظردے ۔ ایہ پُر ہیبت مینار ہندوستان دے مغلاں کنوں اڳے دے فنِ تعمیر دا نمونہ ہے اَتے ݙسیندا پئے جو صرف مغلاں اِی تعمیراتی کم نھیںکیتا ایں توں پہلے وی شوق رکھݨ آلے کم دا مُنڈھ ٻدھ ڳئین۔

## حوالہ
کتاب: دِلّی ڈھائی کوہ۔ مصنف شوکت مغل، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان
تاج محل

آگرہ ٹیشن دے ٻاہر کئی کاٹکُو بندے کھڑے ہَن ۔اَساں اُتھاں اُنھاں نال آگرہ تے فتح پور سیکری دی سیل کراوݨ دا مُٹّا کیتا۔ ہر ٹیکسی دا وواپسی تئیں850/-روپے کرایہ مُکاّ ۔ 10:50تے اَساں ٹیکسی اِچ ٻہہ کے آگرہ کنوں نکِلدے پئے ہاسے ۔ اساں سویل دا نِرھان نہ کیتا ہا تہوں بُکھ لڳی ودّی ہئی ۔ ٹیکسی آلا شہروچوں لنگھیندا اساکوں ہک ہوٹل تے گھن ڳیا ۔ اُتھاں کھاݨاں کھادا تے 800/-روپے ٻل ادا کیتا پاکستان مطابق ایندی قیمت 1428/-روپے بݨی۔  اساں 39روٹیاں کھادیاں جنہاں دا مُل195/-روپے ہندوستانی ہَن اَتے پاکستانی مُل 350/-روپے بݨیا ۔کھاݨاں سادہ ہا ۔ بوتلاں وی شامل نہ ہَن ۔ ٻس گوشت شامل ہئی۔ برحال کھاݨاں چنڳاں ہئی۔ ہوٹل درمیانے قسم دا ہا ۔ کھاݨے دے بعد ہتھ دھووݨ واسطے کٹوریاں اِچ پاݨی آ ڳیا ۔ پاݨی اِچ نبوئے دا ہک ٹوٹا ؍بھورا موجود ہا ۔ ایہ انداز ساکوں چنڳاں لڳا۔ اتفاق دی ڳالھ ہے اساں رات دا کھاݨاں وی اُتھائیں اَن کھادا ۔ پر ہُݨ اَساں سیاݨے تھی ڳئے ہاسے ۔ سویل کنوں اَساں ادّھا کھاݨاں منگایا تے400/-روپے وچ کم تھی ڳیا ۔ ݙوپہراں ویلے کھاݨاں بچ ڳیا ہاکیوں جو اساں زیادہ کھاݨے دا آڈر ݙے ٻیٹھے ہاسے۔ آگرہ وچ جاء جاہ تے لکھیا کھڑا ہا:

Clean Agra geen Agra۔ آگرہ واقعی صاف ستھرا اَتے ساول آلا شہر ہے ۔

کھاݨاں کھا کے ٻارہاں وڄے اَساں ہوٹل کنوں ٻاہر نکلیوسے ۔ رستے وچ رات دی اجمیر کیتے بس دیاں سیٹاں بُک کرائیاں ۔ اِتھائوںاجمیر کنوں دِلّی دیاں گݙی دیاں ٹِکٹاں وی بُک تھی ڳیاں ۔ اساں پاسپورٹ ݙکھائے ۔ ویزے ݙکھائے ۔ اُنہاں کوں ٹِکٹاں دے پیسے ادا کیتے ۔ بُکنگ آلیاں رات کوں ٹکٹاں ݙیوݨ دا آکھیا ۔ اجمیر کنوں فی بندہ 320/-روپے ہندوستانی (پاکستانی575روپے) ساݙے کنوں وصول کیتے ڳئے ۔ غالباً اصلی ٹکٹ200/-روپے(پاکستانی375/-روپے) بݨدے ہَن ۔ پاکستان وانگ ہندوستان وچ وی پوڑھی پوڑھی تے یاتریاں کوں لُٹیا ویندے ۔ اوورچارجنگ ݙونہاں ملکاں وچ تھیندی ہے ۔

## حوالہ
کتاب: دِلّی ڈھائی کوہ۔ مصنف شوکت مغل، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان
فتح پور دی مسیت

سیکری دے محل کنوں نکلیوسے تاں ہک کلّے دے پندھ تے پوادھ آلے پاسوں اکبر دی اُساری ہوئی ہک اعلامسیت ہے جیکوں فتح پوری مسیت آکھیا ویندے تقریباً 30-25پوڑھیاں چڑھ کے اُتّے مسیت دے مین گیٹ تے ونڄ پچیوسے۔ جُتّی محافظ کول جُتیاں رکھیاں اَتے اندر پہہ ڳیوسے۔ مسیت دا صحن وݙاہے جیندے وچ سَڄے پاسے (اُبھّے کن) گُستان ہے ۔اوندے نال ‘ شیخ سلیم چشتی دی رہائش گاہ حالی تئیں کھڑی ہے جتھاں اکبر نے انہاںکوں رکھیا ہویا ہئی ۔ نال اِی شیخ سلیم چشتی دی قبر تے خنگاہ ہے جتھاں شیخ کوں 1572ء اِچ پوریا ڳیا ہا ۔ شیخ دی خنگاہ چِٹے سنگ مر مر نال بݨی ہوئی ہے ۔ مسیت دے صحن کنوں گزر کے اَساں مسیت دی محراب تئیں پُڄ ڳیوسے ۔ لوک دیگر دی نماز پڑھدے پئے ہَن ۔ میں ہک ویندے نمازی کنوں پُچھیا جو اِتھاں نماز پنج وقتی تھیندی ہے ۔ او نیں آکھیا جیا سئیں ! نال دے قصبے دے لوک اِتھاں باقاعدگی نال نماز پڑھدن ۔ اکبر 1574ء کنوں1586ء تئیں سیکری وچ ریہا ‘ ول اوہ دِلی اپݨے پُراݨے دارالخلافے کن وَل ڳیا۔

فتح پور دی جامع مسیت بہترین مغلیہ عمارتاں وچ ڳݨی ویندی ہے ۔ مسیت دے ٻاہر آ کے وَلا منظور شدہ بس تے ٻہ کے سیکری دے اݙے؍ٹیکسی سٹینڈ تے آ ڳیوسے ۔ساݙیاں کاراں دے ڈرائیور ساݙی تانگھ اِچ ہَن۔

## حوالہ
کتاب: دِلّی ڈھائی کوہ۔ مصنف شوکت مغل، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان
نویں تے پُراݨی دِلّی

بس وچ اُتھاں زالیں مرد کٹھے سفر کریندن ۔ میݙے نال سیٹ تے عابد سیال ٻیٹھا ہا ۔ ہک ٻڈھی زنانی آ کے اوکوں اُٹھال ݙتاّاَتے میݙے نال ٻہہ کُئی ۔ رَن ٻہوں تِکھّی تے چرٻ زبان ہئی ۔ دِلّی والاں دی خالص شکل ہئی ۔ اینویں اوندیاں ݙو جوان سنگتاݨیاں میں توں پچھلی سیٹ توں بندے اُٹھا ݙتّے تے آپ ٻہہ ڳیاں ۔ بھیڑ دی وجہ کنوں بس کویلی ٹور ٹردی پئی ہئی ۔ بس وچ گرمی ٻہوں ہئی ۔ جان لباں تے ہئی پر صبر سوا چارہ نہ ہا ۔ ٹُردیں مُڑدیں کُئی ݙڈھ گھنٹے بعد کرول باغ پُڄ ڳیوسے۔ اِتھوں اساں بھون کن پیریں سفر کیتا ۔ پُچھدیں پُچھاندیں کُئی ݙہ وڄے رات بھون پُڄ ڳیوسے۔ اَڄ دے سفر نے بَھن گھتّا ہا۔  لتّاں نال نہ ہَن ۔ مالشی مِلدا نہ ہا ۔ اَخیر صبر کرکے سم پیوسے۔

اَڄ دِلّی ٻہوں کھنڈ ڳئی ہے تقریباً 1:50کروڑ ایندی آبادی ہے ۔ پُراݨی دِلی وچ مسلمان نظر آندن ۔ایہ نہ صرف نظر آندن بلکہ سُنڄاتے وی ویندن ۔ نویں دِلّی وچ مسلماناں دی تے پُراݨی دِلی وچ ہندوآں دی ڳنتری ودھ ہے ۔ نویں دِلی وچ عورتاں جینز پاتی نظر آندن ۔ ادّھی کمر ننگی ہوندی ہے سِر تے کُئی کپڑا کوئنیں ۔ ساڑھی وچ وی تن دی نمائش تھیندی رہندی ہے ۔ اِتھاں زنانیاں دُکاناں وی چلیندن ۔ ٹریفک کنٹرول وی کریندن ۔ بینکاں ‘ دکاناں وچ عام کم کریندن ۔ تریمتیں خریدو فروخت آپ کریندیاں ہِن۔ مرد صرف سہارے طور نال ہوندے۔ نویں دِلی وچ ٹریفک دا رش ٻہوں ہے ۔ گھٹ تاں پُراݨی دِلّی وچ وی کوئنیں پر پڑاݨا ںشہر سَوڑا تے چھوٹا نظردے۔ نواں شہر کُھلا تے وݙا ݙسدے ۔ پُراݨی دِلی وچ پردے آلا بُرقا پاتی اَتے بُرقے وچوں صرف اَکھیں کڈھی زنانیاں ݙٹھیاں ہِن۔ نویں دِلّی وچ سارا تن صاف پڑھیا ویندے ۔ جینز تے شرٹ دے ویس نے ݙیکھݨ آلیاں دی ٻہوں ساریاں مُشکلاں مُکا ݙتیاں ہِن۔ تَن دے ہر انگ دا سائز تئیں پتہ لڳ ویندے ۔ نویں دِلّی وچ کتھائیں کتھائیں شلواراں پاتیاں تریمتیں وی نظردیاں ہَن ۔ شئیت ٻئے شہراں توں آئیاں ہوئیاں ہَن یا سکھ ہَن۔

کئیں زمانے دِلّی وچ ہندو وی پردے دے ٻہوں پابند ہَن ۔ سُبھاش متریجا دی سالی امریک ورما میکوں ݙسیا جو سُبھاش دے گھر آلی میݙی چھوٹی بھیݨ ہے۔ اونیں نوکری کیتی ہے پر میݙے ساہورے پردے دے ٻہوں پابند ہَن ۔اُنہاں میکوں نوکری نہ کرݨ ݙتی۔ البتہ ہُݨ کجھ پردے اِچ نرمی تھی ڳئی ہے تے ساݙے گھراں اِچ آزادی مِل ڳئی ہے۔

پُراݨی دِلّی اِچ جتھّاں ٻہوں سارے کم چَٹ ہِن اُتھّاں سوہݨپ دا معیار وی ٻہوں ہولا ہے ۔ انویں تاں ساری دِلّی وچ میکوں سوہݨے مرد یا تریمتیں گھٹ نظریاں ہِن پر نویں دِلّی وچ جینز پاتیاں ہندواݨیاں دا معیار کُجھ اُچّا ہا۔

سوہݨپ دے معیار نال دِلّی دیاں زنانیاں کوں چار ونکیاں اِچ ونڈیاونڄ سڳیندے ۔

(1)سادیاں (2)مُرادیاں

(3)سَوادیاں                                             (4)نا مُرادیاں

نامُرادیاں (بدصورت) دی ڳنتری 50توں60فیصد ہوسی۔ سادیاں (سادہ لباس آلیاں)20توں30فیصد ہوسن مُرادیاں (قابلِ دید) 5توں10فیصد تے سوادیاں (ٻہوں سوہݨیاں) ہزار وچوں ترے یا چار ۔ تہوں دِلّی ‘ اجمیر تے آگرہ وچ سوہݨے لوک ساکوں گھٹ نظرِن اگر کوئی میݙے اندازے نال اتفاق نہ کرے تاں وَل آکھ سڳدے جو ساݙے آوݨ نال اِی ݙیکھݨ لائق ہندوستانی زنانیاں ݙہ ݙینہاں کیتے گھروں ٻاہر نکلݨ چھوڑ ݙتا ہا۔ میٹرو ٹرین وچ جتھاں تریمتیں مرد کٹھے سفر کریندے ہَن اُتھاں جوان چھوہِریں مُرادیاں وچ آندیاں ہَن پر جوانی وچ تاں کھوتی وی سوہݨی ݙسدی ہے۔

## حوالہ
کتاب: دِلّی ڈھائی کوہ۔ مصنف شوکت مغل، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان
اجمیر: راجستھانی کلچر دا نمائندہ شہر

اجمیر دے شہر وچ راجستھانی کلچر نمایاں ہے ۔ شہر دے لمّے کن پہاڑ ہِن ۔ اُتّے چھوٹے ٻوٹیاں نال ساول ہے ۔ پہاڑ اُتّے وݙے وَݨ کوئنیں ۔ ایہ پہاڑی سلسلے اجمیر توں دِلی آوݨ ویلے رستے وچ ساݙے نال نال ریہا ۔ ساکوں اِنہاں پہاڑاں اُتّے چڑھ کے اِنہاں کوں ݙیکھݨ دا موقع نہ ملیا ۔ بزار وچ راجستھانی کم دے ڳاہݨے وغیرہ بݨدے ݙٹھے ۔ راجستھان دے کالے لوک ٹُردے نظر آئے ۔ اِتھاں تریمتیں ساڑھیاں پیندن۔ مرد لُنڳی ٻدھیندے تے سِر تے پڳڑی ٻدھیندن ۔ شہر وچ راجستھانی ٹوپیاں ‘ ڳاہݨے‘ مٹھائیاں تے ویس وِکدے پئین ۔ زیور سازی دا کم عروج تے ہے ۔ لاکھ دا کم تھیندے ۔ اصلی پتھراں دا کم وی تھیندے ۔ عقیق کنوں تسبیاں ‘ چھلّے ‘ کڑے وغیرہ بݨدن۔ ڳاہݨیاں دے ڈیزائن روایتی تے پُراݨے ہَن ۔ ہندو عورتاں سلوار قمیض وی پیندیاں ہِن۔ سندھی ٻولݨ آلے ہندو وی ساکوں مِلے ۔ اُنہاں ݙسیا جو اِتھاں بعضیاں سکولاں وچ ٻالاں کوں سندھی وی پڑھائی ویندی ہے ۔

## حوالہ
کتاب: دِلّی ڈھائی کوہ۔ مصنف شوکت مغل، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان
اجمیر کنوں دِلّی کن رونگی

اجمیر ہک ریلوے جنکشن ہے ۔ اساݙیاں ٹکٹاں ’’اجمیر توّی ڄمّوں ایکسپریس‘‘ دیاں بُک ہَن ۔ اساں ٹیشن تے پچیوسے تاں پتہ لڳا جو 1:10 تے ایہ ایکسپریس ’’ڄموں توّی اجمیر‘‘ دے ناں توں پُڄی  ہے اَتے ݙو وڄے ’’اجمیر توّی ڄموں ایکسپریس‘‘ بݨ کے روانہ تھی ویسی ۔ ریلوے دے عملے غسل خانے صاف کیتے ۔ پاݨی بھریا اَتے ݙو وڄے گݙی ولا پچھونہاں پندھ شروع کیتا ۔ ساݙے کول اَٹھ بندیاں کیتے چھی سیٹاں تے ݙو برتھاں ہَن ۔ گݙی ݙو وڄے ٹُر پئی ۔ ساݙے کھٻے پاسے تے پہاڑ نال نال ٹُردے پئے ہَن ۔ گݙی 2:35تے کِشن ڳڑھ پُڄی تاں پہاڑ گم تھی ڳے ۔ مٹّی دا رنگ ہلکا لال تھی ڳیا ہا ۔ ’’سیکھُو‘‘ تے’’ نارائنا دے ‘‘ٹیشن اُتّے گݙی نہ رُکی ۔ نارائنا دے بعد مٹی وچ لالی دا رنگ مُک ڳیا ایہ پہاڑی رنگ نظردا ہا یا سطح مرتفع دا۔ اگلا ٹیشن ’’پُھلیرا‘‘ آیا ۔ ایہ ہک جنکشن ہے ۔اِتھوں بیکنار(بیکانیر) واسطے ہک لائن ویندی ہے ۔ گݙی ہرودھا ‘ حاصل پورا ‘ کھنک پورا دے ٹیشناں تے نہ رُکی ‘ اڳوں جے پور آ ڳیا ۔ ایہ ہک وݙا جنکشن ہے۔

## حوالہ
کتاب: دِلّی ڈھائی کوہ۔ مصنف شوکت مغل، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان
جے پور دے صحافی دوست

جے پور پندھراں لکھ دی آبادی دا شہر ہے ۔ اِتھاں 4پرائیویٹ تے 3گورنمنٹ دے ٹی ۔وی چینل کم کریندے پئین ۔ ترئے صحافی دوست جے پور ٹیشن تے ظہور دھریجہ کوں مِلݨ کیتے آئے ۔ اُنہاں وچ انڈین ٹائم دا نمائندہ دُشٹ گاندھی ݙسیا جو جے پور وچ ترئے گورنمنٹ تے چار پرائیویٹ یونیورسٹیاں ہن ۔ کئی ٹی ۔وی چینل کم کریندے پئین ۔ 7,6اسٹیٹ پیپرز (صوبائی اخبار) تے4‘3نیشنل نیوز پیپرز چھپدن۔ سٹیٹ نیوز پیپرز ہندی وچ اَتے نیشنل نیوز پیپرز انگریزی وچ ہِن ۔ اُنہاں دے اپݨے اخبار دی اشاعت ݙٹھ لکھ روزانہ ہے ۔ دشٹ گاندھی دے نال اے ٹی۔ وی چینل دے ایش مدھو تلوار تے پریم چند گاندھی وی ہَن ۔ جہڑیلے ظہور دھریجہ ݙسیا جو جے پور ٹیشن تے ترے صحافی دوست مِلݨ سانگے آندے پئین تاں میں آکھیا ساکوں ݙاڈھی بُکھ لڳی ہے ساݙے کیتے روٹی یا پَھل فروٹ ضرور گھن آسن۔ پر اوہ خالی ہتھ آئے ۔ اُنہاں ارشاد امین کیتے ہندی رسالیاں دا ہک پیکٹ ݙتا ۔ اللہ اللہ خیر سلاّ۔ سچ ہے ہندو کݙانہیں سخی نھیں تھی سڳدا ۔ اساں بُکھّے ریہوسے ۔ اُمیداں تے نہ صرف پاݨی پھر ڳیا بلکہ اُنہاں دے خاں پور لنگھݨ ویلے اُنہاں دی جہڑی خدمت کیتی ڳئی ہئی اوہ وی کھوہ کھاتے چلی ڳئی ہئی۔ نیکی کرکے جتاوݨ تاں غلط ہے پر اُنہاں دا رویہ کہڑا چنڳاں ہا ۔ خیر اُنہاں نال کجھ دیر گپ شپ تھئی ۔ گݙی ٹُری تاں ’’گاندھی نگر‘‘ دا ٹیشن آیا ۔ کھٹی پورا ‘ جِھر ‘ منڈار دے ٹیشن گزر ڳے پر ’’دوسہ‘‘ دے ٹیشن تے گݙی رُک ڳئی ۔ اِتھاں ساکوں گݙی دے سڄے پاسے پہاڑ ولا نظر آوݨ پئے ڳئے ۔ دوسہ وچ تازہ تازہ مینہ وَسیّا پیا ہا ۔ موسم ݙاڈھا سوہݨاں تے ہوا ٹھڈّی ہئی ۔ دوسہ دا شہر چنڳا ݙسدا ہا ۔ اِتھائوں گݙی وچ ہک بارات (جنڄ) چڑھی ۔ اوہ بارات گݙی وچ راجستھانی گیت ڳانڈے آئی ۔اُنہاں دی لَے ‘ الفاظ تے انداز شادی دے سرائیکی گیتاں وانگ ہا ۔ اڳوّں ’’بنکری‘‘ آیا۔ ہُݨ پہاڑ والا کھٻے پاسے آ ڳئے ۔ ایہ سطح مرتفع دا علاقہ ہا ۔ اڳوّں ’’بندیکوئی‘‘ جنکشن آیا ۔ گݙی رُک ڳئی ۔ کجھ دیر بعد’’ ضلع الور‘‘ شروع تھی ڳیا ۔ میکوں بہاول پور دا تابش الوری یاد آ ڳیا جیندے کولوں پچھو ہا جو اپݨے شہر الور وَلا ویندیں تاں اوہ کݙانہیں آہیں نہ کرے ہا ۔ بھلا پاکستان جیہیں مزے الور اِچ کتھاں ۔ اگلٖے ٹیشن’’ راج ڳڑھ‘‘تے گݙی رُکی ۔ ایں ویلے شام دے 6:30وڄ چُکے ہَن ۔ گݙی وچ تے اجمیر وچ اساں راجستھانی تریمتیں کوں ساڑھی پاتا ݙٹھا ہے ۔ اوہ عام لوکاں کنوں مختلف انداز اِچ ساڑھی پیندیاں ہَن ۔راجستھانی تریمت دا سارا بُت ساڑھی دے اندر لُکیا رہندے ۔ اُنہاں دی ساڑھی دا ہک پَلّوں سِر دے اُتے ہوندے۔ وکھیّاں تے پاسے وی کڄیّ ہوندن ۔ شام ست وڄے الور دا ٹیشن آ ڳیا ۔ الور اجمیر تے دِلی دے وچکار ہے ۔ ایہ ہک سوہݨاں ٹیشن ہے ۔ پلیٹ فارم وݙا سارا ہے ۔ جݙانہ الور ہک ریاست ہئی اے ٹیشن ہوں زمانے دا ہے ۔ ایندی تعمیر قدیم کلچر دا اظہار کریندی پئی ہئی ۔ گݙی ہر ٹیشن تے مختصر وقت کیتے رُکدی ہئی ۔ 8:10وڄے کھیرتھل آیا ۔ (غالباًایہو کیتھل ہا) گݙی رُک ڳئی صرف ترے منٹ کیتے۔ 8:15تے ریواڑی آیا 8:59تے گُڑگانوں آ ڳیا ۔اِتھاں وی گݙی رُکی ۔ 9:25تے اَساں دِلّی کینٹ پُڄ ڳئے ہاسے ۔ ایکوں پُراݨی دِلّی آکھیا ویندے ۔ نویں دِلّی الڳ ہے۔

## حوالہ
کتاب: دِلّی ڈھائی کوہ۔ مصنف شوکت مغل، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان
اساں نکھڑڳیوسے

اساݙیاںݙو ٹکٹاں 5/01ݙٻے وچ ہَن اَتے چھی 5/12وچ ۔ عابد سیال تے جمشید دھریجہ ݙو ٹکٹاں آلے ݙٻے وچ ہَن ۔ گُڑ گانواں دے بعد گݙی ہک نِکیّ جیہیں ٹیشن تے رُکی تاں ظہور دھریجہ اُنہاں کوں گھنݨ کیتے لہہ ڳئے ۔ گݙی ٹُر پئی ۔ اَساں تریہاں دی بھال اِچ ریہوسے ۔ گݙی دِلّی دے ہک ہالٹ ’’سرائے روہیلہ ‘‘ تے رُکی تاں اوہ سارے غلطی نال اُتھاں لہہ پئے ۔ اساں باقی پنج دِلّی کینٹ تے ونڄ لتھّے ۔ اُنہاں دا انتظار کیتا پر اوہ نہ لبھیّ ۔ وَلا وَلا ہر پاسے بھالیا پر اوہ نہ لدّھے ۔اوہ کیویں لبھّن ہا ‘اوہ تاں پچھلے ٹیشن تے لہہ چُکے ہَن ۔ ٹیشن کنوں ٻاہر آ کے میٹرو ٹیشن تے پُڄ ڳیوسے ۔ ایہ چاندنی چوک ہا ۔ ٹوکن؍ٹکٹ گھدّے اَتے راجیو چوک ونڄ لتھوسے۔ ایہ تلویں میٹرو گݙی ہئی۔ اِتھاں لہہ کے اساں اُتلی میٹرو تے آ ڳیوسے ۔ اِتھوں اساں راجندر پلیس ونڄݨاں ہا ۔ایں ویلے تئیں رات دے پوݨے یارھاں وڄدے پئے ہَن ۔ رات یارھاں وڄے میٹرو بند تھی ویندی ہے اَتّے سویلے پنج وڄے ولا چل پوندی ہے ۔ اساں رات کوں 11:15تے راجندر پیلس آن لتھوسے۔ ٹیشن تے گارڈ ‘ ملازم وی ایں آخری ٹرین تے مݙی کُنج کے ویندے پئے ہَن ۔ جمعدار ٹیشن دی صفائی کیتے آئے ودّے ہَن ۔

کھاݨے دے ہوٹل بند تھی چُکے ہَن ۔ دُکاناں بند ہَن ۔ دِلّی وچ دکاناں ست وڄے کنوں بند تھیوݨ لڳ ویندن ۔ ہوٹل تے کھاوݨ پیوݨ دیاں دکاناں نئوں وڄے تئیں بند تھی ویندن۔ برحال ہک کھوکھے دے اڳوں پردہ لڳا کھڑا ہا۔ اندر بتّی ٻلدی پئی ہئی اَتے میوزک وی چلدی پئی ہئی ۔ اوکوں ٻاہروں اَواز ݙے کے پیپسی دی بوتل تے بسکوٹ دا ݙٻہ منگیا ۔ اوندے کول اُوں ویلے صرف منرل واٹر ہا ۔ اڳوّں ایوسے تاں ہک سٹور بند تھیندا پیا ہا ۔ اساں شے منگی تاں پانڈیاں ݙسّیا جو سیل بند ہے ۔ اساں درخواس کیتی جو اساں بُکھّے ہیں کیلے ݙئیو چا ۔ اُنہاں ساݙی بُکھ اُتّے ترس چا کیتا اَتے 20/-روپے کلو دے حساب نال32/-روپے دے کیلے ݙتے۔ دِلّی وچ کیلے وزن دے حساب نال وِکدن ۔ میں اوکوں سو روپے ݙتّے اوندے کول 65/-روپے کُھلے ہَن ۔ میں آکھیا جو ترے روپے رہݨ ݙئیو ‘اونیں آکھیا ‘ نہ سئیں نہ ‘ اساں مجبوری کنوں فیدہ نھیں چیندے ۔ ہک کیلا ٻیا گھنو ۔ ایں طرح ہندوستانی35/-روپے (پاکستانی 62.50روپے) وچ ہک درجن کیلے ملے ۔ کیلیاں دا سائز اہجاں ہا جو جہڑا ݙیکھے ہا اوندا وی گھنݨ دا روح کرے ہا ۔ اَساں دِلیّ وچ ہک اَدھ جاء ۔40/-روپے درجن وی کیلے گھدّے ہَن ۔ کیلے چھوٹے ہووِن تاں وزن نال زیادہ چڑھدن ۔ اڳوں آئیوسے تاں نہ  بسکٹ ملے نہ کھیر دے پیکٹ ۔اُوں رات اساں کیلے کھا کے سُم پیوسے۔

میں کیلے گھن کے مُڑیم تاں طاہر دھریجہ آکھیا جو وَل ونڄو تے بسکٹ وی گھنّو چا ‘ میں آکھیا وعدے موجب میں صرف کیلے آکھے ہَم ‘تہوں ہُݨ میں نویں ڳالھ کرکے آپ کوں بے بھرما نھیں کریندا ۔ اوہ لوک زبان دے پکے ہَن ۔ اُنہاں ساکوں بُکھّا ݙیکھ کے کیلے ݙتے ہِن ورنہ سٹور تاں بند ہا ‘تہوں ساکوں وی آپ کوں دگھیرݨ نِھیں ٹھہندا۔

بھون پُڄیوسے تاں ظہور دھریجہ ‘ عابد سیال  تے جمشید دھریجہ ساݙے کنوں اڳیّ رکشے اُتے آ چُکے ہَن ۔ ساہ اِچ ساہ آیا ۔ جمشید تے عابد سیال دی طبیعت خراب ہئی ۔ او سَم چُکے ہَن ۔ اساں ظہور دھریجہ کنوں حال گھدّا ۔ اُنہاں ݙسیا جو سرائے روہیلہ دے نال کرول باغ ہا ۔ اَساں ٹیشن توں ٻاہر آ کے کرول باغ توں رکشہ گھدا تے بھون آ ڳئے ہَیں ۔ بَھون کرول باغ دے نال ہا ‘ساکوں چنڳاں بھلا وَلاّ پیا ہا ۔ سمّݨ کنوں پہلے میں رومال ‘ جراباں دھوتے ‘ اُنہاں کوں تڑاں تے گھتیااَتے اے آہدا سم پیوم۔ ’’آری نندیا آ جا ۔ اَکھیاں گُرمُر لاجا ‘‘ تھکیڑے کنوں دیر تئیں نندر نہ آئی پر وَل ہوش اِی نہ ریہا ۔ سویلے اُٹھیوسے تاں فجر دے چھی وڄ چُکے ہَن ۔ ایہ اگست دی 27تاریخ ہئی۔

## حوالہ
کتاب: دِلّی ڈھائی کوہ۔ مصنف شوکت مغل، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان
دِلّی وچ آخری ݙیہاڑا

### 27؍اگست خمیس وار
اَج ساڈا دِلّی وچ آخری ݙیہاڑا ہئی ۔اونویں تاں ویزا29؍اگست تئیں ہا پر اساں 28اگست دے دوستی بس دے ٹکٹ گھن چُکے ہاسے جیندی وجہ میں اُتّے لکھ آئیاں۔ اساں ہندوستانی بس دے ارام پچھوں ہک ݙینہ ضایا کیتا ۔ اَڄ دا ݙینہ اساں خریداری کیتے مقرر کیتا ۔میں رات کوں راشد مصطفیٰ خاں نال ایہ مِتھّی ہئی جو کل اساں ݙونہیں کٹھیّ ڄلسوں۔ کیوں جو راشد مصطفیٰ خریداری کر چُکے ہَن تہوں اوہ میݙے نال ونڄݨ کیتے راضی تھی ڳئے ۔ راشد مصطفیٰ ہک سیاݨاں نوجوان ہے ۔بزاراں دے بھاء ‘ دکانداراں دیاں چالاکیاں‘ اَتے چنگی مندی شے کوں سمجھدے۔ اُنہاں میݙے نال ڄلݨ دی حامی بھر گھدی۔

اَج خمیس وار ہا ۔ کل اساں اجمیر توں وَلّے ہاسے تاں مینہ ساݙے اڳوّںاڳوّں ریہا ہا تے اساں پچھّوں پچھّوں گݙی تے آندے ریہے ہاسے ۔ دِلّی پچیوسے تاں پتہ لڳا جو چنڳی بھلی بارش تھی چُکی ہے۔موسم ٹھڈا ہئی ‘ گݙی وچ وی سفر کرݨ دا مزا سوایا تھی ڳیا ہا ۔اساں اَڄ دیر تئیں سُتے ریہوسے ۔ نرھان بھون وچ سمان منگا کے کر گھدّا ۔ 10:30وڄے ٻاہر نکلیوسے ۔ حالی اَدھ کلو میٹر تے جینز مارکیٹ تئیں سفر کیتا ہا جو مینہ وسّݨ لڳ ڳیا ۔ بزار وچ ہک سکھ دی دکان تے اَڑ ڳیوسے۔ اُونیں محبت نال جاء ݙتی۔ اوہ ہُݨ سارے ݙینہ وچ مندے دا خیال کرکے فکر مند ہا۔ مینہ مُکاّ اساں پچھاّں بھون کن ٹُر پیوسے ۔ مینہ چنڳاں وسیّا ہا ۔ ہر پاسوں نالے وہندے پئے ہَن ۔ چھپّر ‘ ترپالاں ‘ چھڄیّ تے بالکونیاں وہندیاں کھڑیاں ہن اَساں کجھ قدم چاتے ‘ مینہ وَلا گھڑے ٻوڑ وَسیّا ۔ ݙاڈھے اوکھے بھون تئیں آئیوسے ۔ بھون دے اڳوں پاݨی ہا ۔ اَساں جُتیاں لہائیاں ‘ ننگے پیر اندر ڳیوسے۔ اندر وَن کے پیر دھوتے تے سڑک اُتوں مینہ دا پاݨی لہݨ دا انتظار کیتا ۔ہُݨ مینہ رُک ڳیا ہا ۔

تھولی دیر اِچ ہَسیجا صاحب اپݨی گݙی گھن کے آ ڳئے ۔ اَڄ دا ڈیلیگیٹ ݙو حصیاں اِچ ونڈیج ڳیا ہا ۔ راشد خان تے میں شاپنگ کیتے چلے ڳئے باقی سب پاکستانی ہائی کمیشن دے پریس سیکرٹری عابد سعید کوں مِلݨ چلے ڳئے ۔ اَساں 24؍اگست کوں پاکستانی ہائی کمیشن نال رابطہ کیتا ہا ۔ کئیں ویلے آہدے ہَن کِتّی بندے ہوسو؟ کئیں ویلے آہدے ہَن ݙہ وڄے آئو ‘ کئیں ویلے آہدے ہَن ݙو وڄے آئو ۔ وَل آکھیونیں اساں آپ ݙسیسوں ۔ برحال اَڄ ٻارھاں وڄے دا ٹائم ہائی کمیشن دی طرفوں مِل ڳیا ۔ میں تاں ونڄݨ توں انکار کر ݙتا باقی اَٹھ سنگتی ظہور دھریجہ دی اڳواݨی وچ چلے ڳئے ۔ ہائی کمیشن دی طرفوں سواگت دا حال بعد اِچ کریسوں پہلے شاپنگ دا حال۔

## حوالہ
کتاب: دِلّی ڈھائی کوہ۔ مصنف شوکت مغل، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان
شاپنگ دا حال

اساں ٻوٹ لہا کے چپلاں پاتیاں ۔پتلوناں دے پانچے اُچّے ولھیٹے تے بھون کنوں نکل پیوسے۔ دِلّی وچ چاندی چوک تے صدر بزار شاپنگ کیتے تھوک مال دے مرکز ہِن ۔ ریٹ سستا ہے پر مال درجناں دے حساب نال ملدے ۔ اساں پہلے چاندی چوک کیتے میٹرو تے ٻہہ ڳیوسے۔ چاندنی چوک پُڄ کے کجھ کپڑا‘ریڈی میڈ قمیضاں تے جیولری خرید کیتی ۔ ہر پاسے چِکڑ ہا ۔ گلٖھیاں سوڑیاں ہَن اینویں جیویں ملتان دی پتراں آلی ڳلھی ہے ۔ ٻاہر ہر پاسوں کاراں رکشے چِکڑ اُݙیندے لنگھدے پئے ہَن ۔ اندر بندیاں دے مونڈھیاں نال مونڈھا لڳدا ہا ۔ ہک ہندو نوجوان کنوں ململ ‘ قمیضاں دا کپڑا‘ دھوتیاں وغیرہ خرید کیتے ۔ ٻالاں کیتے ٹی شرٹاں مُل گھدّیاں ۔ تحفے ݙیوݨ کیتے وی تھولا ٻہوں سمان خرید کیتا ۔ اساں ہندوستانی قیمت کوں ݙوڑا کرکے پاکستانی قیمت دا اندازہ لیندے ہاسے۔ کیوں جو ساکوں پاکستانی سو روپے دے بدلے56ہندوستانی روپے ملّے ہَن ۔ برحال شاپنگ کریندیں کریندیں ݙو ترے وڄ ڳئے۔

چاندݨی چوک وچوں شاپنگ کرکے اساں جامع مسجد آلے پاسے اندری اندر پینتل سفر کیتا ۔ چِکڑ وچوں لنگھدے کریم ہوٹل تے پُڄ ڳیوسے۔ کریم ہوٹل وچ ہک واری پہلے روٹی کھا ڳے ہاسے تہوں ایندے کھاݨے اُتّے اعتبار ہا ۔ کریم ہوٹل رمضان شریف دی وجہ کنوں بند ہا ۔ نال دے ہک ٻئے ہوٹل وچ ٻہ کے کھاݨاں کھادا۔ دال دی ادّھی پلیٹ 25/-روپے دی تے گوشت دی ۔55/-روپے دی ہئی ۔ اساں ݙونہاں ادّھی اَدّھی پلیٹ دا آڈر ݙتا۔ کھاݨاں چنڳاں ہا ۔ رَڄ کے کھادا۔ راشد مصطفیٰ آکھیا جو اَڄ پہلی واری اعلا کھاݨاں کھادے۔میں آکھیا اَڄ آخری ݙینہوار چنڳاں کھاݨاں کھادے ۔ دِلّی دے بھون دے علاقے وچ ساکوں مطلب دا کھاݨاں نہ ملیا ہا ۔ موٹھ دی دال ‘ چݨیاں دی دال‘ بھنڈیاں ‘ آلو ‘ وصّل روز کھاندے کھاندے تھک ڳئے ہاسے ۔اَڄ ماس ملیا تاں خِشی تھئی ۔ نرھان وچ پُوریاں تے چھولے مِلدے ریہے ہَن ۔ جیندے نال ہولے ہولے بُکھ مردی رہی ۔ ہک ݙینہ وی ٹھڈا پاݨی رَڄ کے نہ ملیا ۔ منرل واٹر گھدا تاں اوہ وی دِلی وچ کَوڑا تے کھاراملدا ہا ۔ ہک اَدھ جاء تے برف نظر اَئی تاں اساں بوتلاں وچ برف گھت کے پیتی ۔ معلوم تھیندے جیویں دِلّی وچ ٹھڈا پاݨی پیوݨ دا رواج کوئنیں ۔ ٹھڈے پاݨی دی جاء تے اساں بوتلاں پیندے ریہے کیوں جو اوہ ٹھڈی ملدی ہئی ۔ کھاݨاں کھا کے نکلیوسے تاں شام دے پنج وڄ چُکے ہَن ۔

## حوالہ
کتاب: دِلّی ڈھائی کوہ۔ مصنف شوکت مغل، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان
صدر بزار دِلّی

اساں ہک سائیکل رکشہ گھدّا ۔اونیں صدر پُچاوݨ کیتے 40/-روپے منگے۔ اساں قبول کیتے اوہ ٹُر پیا ۔اونیں پُراݨی دِلی دی سیل کرا ݙتی ۔ ڳڑ منڈی ‘ پان منڈی ‘ غلہ منڈی ‘ دِرِیبہ ‘چیلوں کا کوچہ ‘ کھاری بائولی توں لنگھدا اوہ گھنٹے بعد صدر پُڄا ۔ بھیڑ دا ویلا ہئی۔ چِکڑ علاوہ ہئی ۔ ایہ شہر دا اندرونی سَوڑا حصہ ہا ۔ بر حال سیل کرݨ دا مزا آ ڳیا ۔ مسجد فتح پوری دے بعد دریبہ دا علاقہ جامع مسجد دے نا ل ہے ۔ اڳوں مختلف منڈیاں آندن ‘ پان منڈی دے بعد کھاری بائولی آ ڳیوسے ۔ ہک چوک وچوں لنگھ کے محلہ بلّی ماراں ݙٹھا ۔ ایہ سب مسلماناں دے علاقے ہن ۔ پُراݨے ‘ ݙاڈھے سَوڑے ‘ گندے ‘ چِکڑ نال بھرے ۔ لوکاں دی غریبی دوروں ݙسدی ہئی ۔ دِلّی وچ حیاتی کاتی تلے ساہ پئی گھندی ہے ۔ ہر بندہ مشین وانگ کم کریندے۔ فجر کنوں شام تئیں حیاتی دا گاݙا چِھکیندے ۔ پگھر وَہا وَہا کے اپݨا خون پیندے اَتے خون پی پی کے جیندے ۔ وَل اپݨاں لہو پورا کرݨ کیتے ݙو جھیاں دا لہو پیندے ۔پر محنت کش دے مونہ کوں رَت لڳی ہوئی ہے ۔ اَخیر اُنہاں دی رَت سیلانیاں دی رَت پی کے پوری تھیندی ہے ۔ دِلّی وچ ٹھڳی تے ڳنڈھ کپائی دا بزنس زوراں تے ہے ۔ قدم قدم تے لوکاں کوں ڳنڈھ کپاں کنوں ہشیار رہوݨ دی تاکید کیتی ویندی ہے ۔ میں محض کھیسے دی حفاظت کیتے پتلون پاتی رکھّی اَتے ہک ݙینہ دی سلوار نہ پاتی ۔ ایندے باوجود اجمیر دے ٹیشن تے ہک ڳنڈھ کپ میݙے بیگ کوں بلیڈ مار کے اپݨے فن دا مظاہرہ کر ڳیا ۔

اساں صدر اِچ پُچیوسے تاں ݙینہ لاٹ پلاٹی ہا ۔ ست وڄے مارکیٹ بند تھی ونڄݨاں ہا ۔ اساں جلتی جلتی ݙو چار شئیں مُل گھدّیاں ۔ مصنوعی جیولری اِتھاں مِل ڳئی۔ اِتی دیر اِچ ست وڄ ڳے۔ اَتے لوڈشیڈنگ تھی ڳئی ۔ اَساں پچھّاں مُڑیوسے۔ میٹرو تے ٻہہ کے بھون ول ایوسے۔

## حوالہ
کتاب: دِلّی ڈھائی کوہ۔ مصنف شوکت مغل، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان