وڳ ڈنڈݨ دا

### ملک عبداللہ عرفان
ترائے ہَن بِھرا … عیسیٰ موسیٰ تے ڈنڈݨ ، تریجھے دا ناں تاں شیئت کُجھ ٻیا ہا، پر بِھرا اُونکوں ڈنڈݨ سݙݨ لڳ پئے، وت پوندیں پوندیں اوندا ناں ڈنڈݨ ئِمی پئے ڳیا … تے او آپ اِی وِسّر ڳیا جو موہری ناں ہائوس کیا؟

عسیٰ تے موسیٰ ہن سکے بِھرا، تے ڈنڈݨ ہا اُنہاں دا متریا، او ݙوہائیں وݙے ہن تے اے ہاننڈھا، پِیو موئے کنوں پِچھے بھرانواں میݙی ایں ونڈی ڄو آپ گھدو نے وڳ منجھیں دا۔ اونکوں تے ماء اوندی کوں ݙتونے ݙندیں چُتھا، ہک تروکڑ منجھ، اتے او وی اے چتوا تے جو وڳ ہر وُبھروُہو چھڑیسی… ڈنڈݨ چھیڑو بݨ ڳیا … ہُݨ ڈنڈن چھیڑے دڳ منجھیں دا، تے بِھرا لُݙن لوݙاں، اینویں گزردی وہاندی رہی، اڄ اِتھاں چھیڑئیں نِس۔ سبھائیں اُتھاں ، وݨ وݨ دی کاٹھی ݙٹھی ہِس، چپے چپے دا پاݨی پیتِس۔ جا کجا بھنوے، تے اندرو اندری تکھا چُھر کلا بݨ ڳئے۔

اُݙوں اپݨے ہانِس، جنہاں دے من ءِچ جِتلا کھوٹ تے لوبھ وِدھردا ریہا اُتلے ئِی اِنہاں دے بھیڄے چَوڑ تھیندے ڳئے۔ جے ڄاݨݨ ہا تاں ڈنڈݨ پیو ڄایا ہانے تے اوندی ما، اَسماݨ تے پیو دے لڄ پر کہیں دی کُجھ نہ ڄاتا تے چپے ٹُکر تے رکھیا۔اتے او وی ݙیون تاں سو سو بُوز مار کے تے ہانہہ ساڑ کے… پر ہُݨ او کاڈھاں ءِچوں نکھتھا ودّا ہا۔ متھے تے ذری ہک وی تریڑی نہ آݨے… بھانویں بھرانویں وِگھاݨاں بھیݨ تے بھانویں بھرڄائیاں چہیڈاں کیتئین او بمنا بݨ تے ہبھو کُجھ ݙہدا سُݨدا تے من ءِچ وِرّٹ رکھیندا رہ ڳئے۔

ہُݨ ڈنڈݨ اے ٹِھک ٻدھی جو جیڑھلے ءِی منجھیں دا وَڳ چھیڑے ہر کہیں کوں ایہو آکھے جو … ٹک عیسے دی ٹک موسے دی،وڳ ڈنڈݨ دا ، کئی ڄیہاڑے اینویں آہدا ریہا، تئیں سُݨیا، میں سُݨیا مونہہ نِکھتھی ڳالھ ہئی پرائی تھئی، اُݙدی واہی بھرانواں دے کنیں پہنتی، او ہَن لوبھی تے لوبھی ہوندن نِرے پرے سُٻ دے سُٻ، اُنہاں کُوں ایں ڳالھ دی نموشی لڳی… کیا کتونے…؟

کتونے اے سئیں جو اَگھ پُچھیو نے نہ ٻگھ، اَدَّا خون چوّے ڳئے بِھنڈی، جِتھاں وڳ ودا چردا ہا، ڈڈݨ کوں اُگھلا آ ڳیا، اُنھاں اوندی منجھ چا ہَکلی تے سِدھی ڳھدی ڳئے دریا دی ہَلِّݨ ءِچ … اوکوں اتھاں پھسا تے، کچھاں وڄیندے ڈھولے ڳاندے گھر آ ڳئے، جیڑھیلے ڈنڈݨ سُڄاک تھیا، منجھیں در دید بھنواوے تاں اوندی آپ دی منجھ کینئی،  چُدھار بھوں ݙل تے کُھرا کڈھیُس تاں بھرانواں دے پیراں سمیت سِدھاں ہلِݨ توڑیں ڄلیّا ڳئے ، آکھ بھئی اِنھاں کیرھی کیتی…؟ ہُل ہا ٻا مچایُس کئی نیڑے نئیں آیا، ڄے کئی آن ءِی اُڑ کے تاں ٹھٹھا مشکری کر کے ڄلیا ڳئے۔ جیندی کڈھݨ دا گھݨوئی ترلا مارئِس پر کِتھ سئیں، گھلی ہوئی منجھ ہئی جِند ہوریں ہوا تھئے ڳئے، جَھٹ لا تے اُوندی کَھل لہائی ہَس، گھر چا ڳئے، بھرانواں ریوا ٹیوا کر تے ڳالھ آئی ونڄائی چا کیتی، شودے دا سبھو تل پوݨ ایہو ہئی جیڑھا سنڄ سُݨوا تھی ڳیا۔ آنے ٻار تاں ݙاڈھی آیُس پر بسوڑ نہ ہا۔ نہ بھنّی کھادُھس ، نہ بیلا پیا، منجھ دے چَم کُوں سُکا ، چا، تے ٹر پیا، تے ٹُردیں ٹُردیں بھرڄائیاں کُوں سُݨائی ڳیا…

ٹک عیسیٰ دی ٹک موسیٰ دی، وڳ ڈنڈن دا ، ہُݨ ویندا پئے تے وچار ویندا کریندے جو … ’’ اے جڳ شیئت کُوڑ دا یار ہے، ٻیلی ڈنڈݨ آن، سچ دا کُئی مُل کائنی، ڄے ایں جڳ ئِچ جیوݨئی تاں تُوں وی کُوڑ کما… ول اوہا وڳݨ کار … وینیں وڳدیں وینیں وڳدیں رات ونڄ پئی ہِس ہک جھر ئِچ ، جھر کیا ہا… پکّا سُنڄ بر ہا… ہر کئی ایندے ئِچ وڑدیں ݙردا ہا… چُدھار ہُلیا ہا جو ایندے ءِچ بندے کھاوݨے دیہہ راہندن، ݙاہڈھا ݙر لڳیُس جو شیئت، دیہہ اونکوں وی کھا ونڄن ، ڄے انہاں دے وات ءِچوں بچ ئِی ویندے تاں شینہہ ٻگھیڑ تے ٻیاں بلائیں بھتریں نِہوس رکھدیاں۔اُتھائیں ہِک ٻوہڑ دا وݙا بلائیں وَݨ کھڑا ہا۔ او تھڑکدا کمبدا اُوندے اُتے چڑھ ویندے ، منجھ دا سُکّا چَم نال ہَس، اونکوں چا وِچھیندے گھاتیاں لڑیاں اُتے، تے بھَگل تاݨ تے سُم راہندے۔ ادھ رات اِن ئِ، ادھ رات اُن، کیں ٻلارے دی کَو پوندی ہِس تے سُڄاک تھی ویندے۔ پولے پولے ہتھاں نال لڑیاں ءِچوں اَکّھا بݨا تے ݙہدے تاں ہیٹھاں بھا دا مچ مچا تے ترائے چار بندے پالا ٻیٹھے سِکیندن، ہِک گھوڑا وی ٻوہڑ دی ݙاڑھی نال ٻدھیا کھڑے تے اُوندی لَݙ دا پورا نچ دے نیڑے لتھا پئے۔ ہِک آہدے ’’ یار چیٹ کرو… کھولو ٻورا، ونڈوں دَھن تے ہَلوں اِتھوں… متݨ دیہہ آ ونڄن…‘‘

ݙوجھا ٻولے … ’’ جے ایݙا ݙرکل ہیں کاکا! تاں ٹھڳی کرݨ کینویں ٹُر پیا ہانویں گھروں۔؟‘‘

تریجھے آکھیے …

’’ بھئی مار کا! سُݨیا تاں مَیں وی ہے جو اے دیہاں دا جنگل ئِ…

ڄے کُوڑ کائنی تاں وَت اِیں وِگھے مل ٻوہڑ ئِچ ءِی تھی سڳدن…‘‘

چوتھے دا اَلا ݙر کنیں پَھس پَھس تے پیا نکلدے ، پر ہانہہ وݙا کر تے آہدے۔ ’’ ٻیلی دیہہ ہووِن ہا تاں ہُݨ توڑیں جھپ نہ گِھنن ہا ساکوں، وت وی پتنڳی ڳالھ ایہا ءِجو مݙی ونڈوں تے پُھٹّوں ، متاں نندر ویڑھ گِھنے تے سِجھ کوں دَہر آن اُٹھاوے۔‘‘

ڈنڈݨ کا ٹکو ہئی، سمجھ ڳیا جو ٻیلی دھاڑِل یا ٹھڳی پلالی ہِن تے لُٹ پُٹ نال دنیا وٹلی کیتی ودِن۔ ہووے تاں کئی وِٹم کماواں تے انہاں کنوں اے دنیا جھمبھاں، ہک نہ کیتُس ٻئی، دٻا کھڑکایُس، منجھ دا سُکّا چَم تے کڈھیُس پَٹھے سِدھے اَلا۔

موہر کَڑکݨا تے گجݨا اَلا کڈھیُس … ’’ آدم بُھوں … آدم بُھوں۔‘‘ وَت جیونیں کئی نہر پیا گوردا ہووے۔…۔

’’ کیکوں رکھوں … کیکوں کھائوں…؟

وَت موہری اَلا آیا …

کئی نہ بچے… سبھ ٹرکائوں… سبھ ٹرکائوں …‘‘

ٻس سئیں آپوندا اے کرتݨ کرݨ ہئی تے اُنہاں سُورماں کُوں بھوئیں نہ پئی جھلّے… چن کہیں دا مُہاڑ تھیا، کُھریاں کُھتی نال تے او پئے ویندے نی، اوں چم کوں ٻیا وی دریہہ کھڑکایا جو سوچݨ سمجھݨ دی ٻدھ مت نہ پئی آونے… جیڑھیلے ݙٹھس جو مار کا لاہو تھی ڳن تاں کؤ کِڑوا مار تے لتھا ہیٹھ … کُھم کُھما تے ٻورا دھن دا لݙیُس۔ گھوڑے اُتے ، لڳام کُھلیندا، ٻالنگ ولیندا تے ڳیا سو ڳیا۔ پڑھوں پئی پھٹدی ہئی تے پُڄ ڳیا گھر۔ ماء کوں اُٹھا کے آکھیُس… 

’’ امّاں ونڄ میݙے بھرانواں دے گھروں ترکڑی گھن آ…‘‘

او ٹُری اُتھوں تے ونڄ جڳایُس سارے ویڑھے اوں، او ہُݨ ہک ٻئے دے ٻتھاڑ کوں تُر تُر ݙیکھن، جو ٻیلی سنڄ سبھائیں نال ڈنڈݨ کیا تُلیندے؟ اے بھوترا ہِکے ݙینھ ئِچ ایہہ جہی کیڑھی شے کھٹ کما تے گھن آئے جو ترکڑی دی لوڑ پئے ڳئی ہِس…؟ اِنہاں ترکڑی تاں ݙے ݙتی، پر ہِک ٹوݨا وی نال کر چُھڑیونے… او اے جو ݙوہاں تُلواڑیاں دے تَل کوں میݨ چمباڑ چھوڑیونے، تاں جو جیڑھی شے تولے ایندے نال چمبڑی آوے، ݙنڈݨ تاں اُنہاں دی رڳ رڳ دا ڄاݨو ہا… اونکوں سُدھ ہئی جو اینویں کریسن، اُوں ترکڑی وی ہیں سانڳوں منگوائی ہئی، جیرھیلے ترکڑی بھیڄیُس ، ݙو روپے چاندی دے وی نال چمباڑ چھڑیونِس۔ او روپے ݙہدے ڳئے تے پئے ڳیونے کُچّے… جو مار بھئی ہائی کیا تے تھی ڳیا ڳیا… ݙنڈݨ شُؤکار تھی ڳئے، ہووے تاں بِھرپّی ڳنڈھوں تے مݙی جھمبھُوں … ٻس سئیں … سارا ٹٻر لڳ ڳیا، کُش کُشامت دے اہر ءِچ ، بسریاں پُراٹھے پک ڳئے، چُورمے کٹیج ڳئے تے ادھ ولوڑی مکھݨا ں سُودی چھا دے نال چویج تے آ ڳئے بِھرا ݙنڈݨ دے گھر… ’’ ہا بھئی بھرا سئیں اساں آکھیا منجو دی مونجھ مونجھاری ئِچ اماں سئیݨ تے تَیں کئی ݙینہاں توں ٹکر نئیں کھادھا، ہُݨ رو اچھا ہووے تاں ݙوں چار بھورے کھا گھنو، نتاں پئے وے تھیا ول چا کھوا ہے… تے ٻئی ڳالھ اے جو سال وڳ ءِچوں جیڑھی منجھ بھاندی ہو ویہے پَھد گِھنو … ٻیا بِھرا کِت کیتے ہوندن … چنڳاں اسّاں ڄلدے ہیں …‘‘ ڈنڈݨ آکھیا…۔

’’ سئیں ! آئے وے تاں ٻہو۔! ٹُکر وی کھا گھندے ہیں تے چھادی پی گھندے ہیں۔ سبھو کجھ اپݨا ہے کئی پرایا تاں نائیں، ٻئی ڳالھ اے ہے جو ساکوں کئی مونجھ مونجھاری کائنی، ہتھو لا منجھ مرݨ نال رب سئیں بھاڳ پر واڳ دے در کھول ݙتن منجھ دا چَم سُکا تے ویچݨ ٹُریا ہَم… لیکھ ہِک ایجھی وستی گِھن ڳن جِتھاں منجھیں دے چَم ݙاہڈھے مہانگے ہَن۔ ہِک چَم وٹو پورا دنیا دا ٻیڑ ݙتے نے… اوہو تولݨ کیتے ترکڑی منگوائی ہَم… آئو تہاکوں ݙکھانواں دھن دنیا…‘‘اُنہاں کوں گھدی ڳئے اپݨی سالھ دی چُنڈ ءِچ ، جتھاں پورا دنیا دا وِیٹ تے کھارے تلے کڄ رکھیا ہَس، کھارا چاتُس تے مار کے دیاں اکھیں چُندھیاں تِھیاں ڳیاں … سِدھے اوندے پیریں آ ڈٹھن۔

’’ ناں خدا دے ساکوں او وستی ݙس جتھاں ہک ہک منجھ دے چَم وٹوں پورا ٻورا دنیا دا لبھدے…!‘‘

اُوں آکھے 

’’ اے وی کئی ڳالھ ءِ… بھرانواں کوںنہ کھٹوایُم تاں جڳ ءِچ کیا وٹیُم… ݙینہاں تہاکوں وستی، پر کم اُٻاہل دا ہیوے… لُکائی پئی بھڄدی ءِاُوں وستی دو … متنق او نہووے جو اُنہاندی لوڑ پُوری تھی ونڄے، تے تُساں لُٹیے میلے تے ونڄ کھڑو … بھراوو! فلاݨی وسیوں دی فلاݨی وستی ہیوے۔ پندھ دُریڈا ہے … ݙسݨ میݙے وس ہا … پُڄݨ تہاݙے وس ءِ… جے پُڄ سڳدے وے تاں پُڄو … ‘‘

جیڑھیلے اُنہاں کنڈ ولائی … ڈنڈݨ آہدے …

’’ ٹک عیسیٰ دی ٹک موسیٰ دی وڳ ڈنڈݨ دا …‘‘

اے آکھ تے او ما پُتر تاں ٻہہ ڳئے پُراٹھے چورمے تے بُسریاں نگھیرݨ تے عیسیٰ موسیٰ ہوریں بھیڄ پئے کاتیاں کِلکاوݨ … ساری وستی ہٹکݨ آلی، او جھٹیں نہ جھلیجن …اوڑک سبھݨاں منجھیں کوں کاتی پھیر، ڳاٹے لہا، چَم چِھل تے بِغاہ ویلے توڑیں پالھے ونڄ تھئے، وت اڄاں ککڑ بانگ نہی ݙتی تے ڳڈھاں پِڑیج ڳئے۔ کُھلُّوں دیاں چِلیاں ٻدھیج تے ڳڈھواں تے لݙیج ڳیاں تے یار ہوریں چماں دے وٹے دُنیاں دے ٻورے کھٹݨ ٹُر پئے۔

ڈنڈݨ دی کئی سوکھی تھارھاں تاں نہ ݙسی ہوسی، ݙوجھے یا تریجھے ڄہاڑے ونڄ پُڄدن، اُوں وستی ءِچ … بھانویں جو دھدھڑ دُھوڑ تے اُکے چٹ تھیے ودے ہِن وت وی سہی نہ پئی کڈھیونے تے پئے ڳئے ہوکے پھیرن … ڳلیاں ئِچ ’’ چَم وکائو بھئی سجلیاں منجھیں دے چَم وِکائو … ہِک ہِک چم گِھنّو تے پورا ٻورا دنیا دا بھر ݙیو…‘‘

آکھو بھئی کوݨ تھوڑا کِھلّے…،وستی دے ٻچو نگڑیاں تاں بݨا گھدی کھیݙ … او اڳوں ݙیون ہوکا تے اے پِچھّوں مارن تاڑیاں تے کرن چہیݙاں … چھیکڑ ݙوں ترے وݙ وݙیرے رَل تے ڳئے تے اُنہاں کُوں ونڄ جھلیو نے چو رستے تے … ہِک آکھیا…

’’ ووئے اُکّے مرنے ہِ۔ کہیں بلاں دے مارے وے… تے کِتھوں آن پَھڑکے وے اِتھاں … جو کِھلوا کِھلوا پُوری وستی دے ڈھڈھ ءِچ سُولیاں پوا ݙتن وے…‘‘

ݙوجھے آکھیا …

’’ میاں! جیڑھا کم رکھی ودے وے تہاکوں تاں ایہے ٻال ءِی ݙھیمباں مار مار تے مار گھتیسن… مرو نہ شالا چِھر تاںنہوے ڳئے … ؟ بھلا کئی چَم وٹے ٻورا دُنیا دا وی ݙیندے…؟‘‘

تریجھا کئی ڈِھڳ بھلے ماݨس ہا … اُوں اپݨے لوکاں کوں کوڑی اَکھ ݙکھا تے چُپ کرایا۔ تے اُنہاں للواں کُوں سمجھا تے آکھیُس…

’’ وُوئے پٹرو! ایجھی غریب وستی ءِچ کتھوں آئے دنیا دے ٻورے؟ جے ہووِن وی تاں چَم وٹوں کون ݙیندے؟ اِتھاں چماں دا کیڑھا گھاتا ءِ…؟ وِچھا کٹا مر پووے تاں اساں ولوڑے دی چِھک یا کھوپے دی دوھری وٹے موچی کوں ݙے ݙیندے ہَیں۔ تُساں ٻورے دنیا دے منگدے وے… تہاݙے نال کہیں ٹھڳی کیتی ءِیا ݙٹی ݙٹ لائے، شہر ونڄ ویچو، ٹکا پیسہ مِل پوسے ہِ عیسیٰ سݨیا مُوسیٰ سُݨیا، ݙوہیں ڈٹھے چو تاک ونڄ پئے … اُتھوں بھریئے پیسے ولے گھر، آوݨ سیتی کاتیاں کُہاڑیاں کلکا تے پُڄ ڳئے ڈنڈݨ کوں کُوہݨ… اڳوں ݙنڈݨ ہا کائناں… او دنیا دا ٻورا لݙ تے اُونکوں کتھائیں بِلّے لانوݨ ڳیا ہا… اُوندی ماء ٻیٹھی ہئی گھر … ڳچی گُھٹ کے اونکوں مَریونے، تے پھوٹے ٹھار کے گھر ونڄ سُتے…

نِماشیں جیرھیلے ڈنڈݨ گھر ولیا ، ݙیکھے تاں ماء سایاں درھیاں دی تھئی پئی ءِسبھے اہر ݙیکھ کے لکھ گِھدُّس جو ٻیلی بھرانواں ول ہتھ کھیݙے تے اِنھاں کوں ہِک جھنجھولی وَت ݙیوݨی پئے ڳئی … رُنّا شُنا وی ہوسی پر او ہُݨ جیڑھی کار ءِچ جپیا ودّا ہا اوندے ءِچ ڈھیر ہانہہ کُوں لاوݨ دی ویلھ کائنی ہوندی … او کرے اے سئیں جو موٹی ماء کوں ہر سنگھار کرا، کنواریں آلے رتے کپڑے تے ڳاہݨے ڳٹھے پوا گھوڑے تے ٻلہا کے ٹُر پووے، ہُݨ او ویندا پے تے وڳدا ویندے… وینیں وڳدیں وینیں وڳدیں ہِک وسیوں دے کولہوں ونڄ لنگھدے۔ تریمتیں چُݨدیاں کھڑن دنواڑ … نینگریں ٻکریں ول آوِن، اُوندے اڳوں تے آکھِن … کنوار ݙکھا… !‘‘

او آہدے … ’’ کنوار نِمھ ݙکھیندا … سوہݨی ءِݙاہڈھی، جے نظر لڳیُس تے مر ڳئی تاں میں کیا وٹیا …؟‘‘ او آہدن … ’’ جے مَر ڳئی تاں اساݙے ءِچوں جیڑھی سوہݨی لڳی پھدھ گِھنیں…‘‘

او اُنہاں دیاں وݙیریاں کُوں ایں ڳالھ ئِچ پا، کارے وٹے پکے کر تے، گُھنڈ جیندے … نال ءِی ماء کوں چھوڑ ݙیندے … ما ڈھاندی ءِگھوڑے توں ہیݨاں آ پوندی ءِ… او نہ دھاڑ پِت کریندے، نہ ٻتھاڑے مریندے … اگھاں وَدھ کے سبھݨاں چھوہریں ئِچوں جیڑھی ودھیک سوہݨی چُھوہِر ہئی اوندے مونڈھے تے ہتھ چا رکھیندے … کارے دیاں ٻدھیاں ساریاں تریمتیں رَل کے اُونکوں کنوار بݨیندین … او اپݨی ماء کوں انہاں دے دیخل لیندا، سوہݨی نینگِر چھکیندا ݙو چار ݙینھ دا اوڈھر ݙے کے ول آئے پچھاں گھر، مار کے دے من ئِچ تاں چور ہا ، جو ٻیلی اُوندی ماء کوں ماریے سے…ݙیکھاں کیا کریندے ؟ ہݨ جیڑھیلے اُونکوں سوہݨی پدم کنوار نال چہو ٻلے مریندا تے کھلدا ٹاہکدا ݙٹھیں نے تاں اُونکوں انج سݙ کے پُچھدن … ٻیلی اے کینویں پتونی…؟اُوں آکھے …

’’ کاکا ! ݙو چار ݙینھ اَڳے ڳیا ہامی شہر، ولیاں تاں اڳوں امّاں موئی پئی ہئی، رب ڄاݨے ککھ سِنگھ ڳیا ہَس یا کُھٹی کھڑی ہَس۔

مَیں شاہروں سُݨی ودا ہَم … جو دریا دی کندھی تے ، فلاݨی وستی ئِچ مُڑدے وِکاندے پِن … او مُڑدے گھندن تے سوہݨیاں نینگریں ݙیندن … میں وی اماں دا مُڑدا اُتھائیں لَݙ ڳیاں … اُنھاں چوݨویں چُھوہِر پَھدھ ݙتی ہے تے مُڑدہ گِھن گھدے نے … ہُݨ اے سئیں کوں سُد جو او مُڑڈیاں کوں اگھاں کتھائیں سودا گری ٻیڑے آلیاں کُوں مہانگے وِچیندن یا اُنہاں دا آپ کجھ کریندن…

ݙوہیں سُݨ تے لڳے ڳئے، کلھے ونڄ تے مِتھ متھیونے جو ٻیلی رب سنجوک بݨائے، انہاں لڳیاں پِتھیاں رَنّاں کنوں جان چُھڑواوݨ تے سوہݨیاں ملوک زادیاں گِھن آوݨ دا ݙیکھو تاں سئی ڈنڈݨ چسّاں پیا چیندے، آپاں وی کیوںنہ اپݨیاں لِسیاں لُٻڑیاں تے ڈِھلیاں گھلیاں رنّاں کُوں ماروں تے اُنہاں دے وَٹّے اُوں وستی ءِچوں سوہݨیاں نینگریں گِھن آئوں…

ٻس سئیں … آپت ئِچ اے ڳنڈھ تروپ کر تے سِدھے لڳے ڳئے گھر، اپݨی اپݨی ذال دی چا گُھٹیونے ڳچی … مار ٹھڈھا کر، لݙیو نے آپو آݨے، ڳڈھاں اُتے، پڄ ڳن اُوں وستیوں ئچ اَتے آٹھوکے نے ہوکے … ’’ مُڑدے وِکائو بھئی مُڑدے وِکائو … مُڑدے گِھنو تے چوݨویاں نینگریں ݙیو…‘‘

وستی دے لوک کَٹھے تھی ڳئے، جنہاں دی کئی رَن کَن، یا دھی بھیݨ جوآن کائناں ہئی اُنہاں تاں کِھل چا بݨائی تے جیڑھے لڄ پت آلے ہَن او مارݨ مرݨ تے آ ڳئے ۔ انجھ … انہاں ساکوں بھیٹو سمجھیئے جو ڳلیاں ئِچ ایجھے ہوکے ودّے ݙیندن …‘‘

کئی وݙ یرے وچالے آ ڳئے، اُنہاں ساری ڳالھ دا وَٹ کڈھیا، تاں انت اے نکھتھا جو ݙوہیں دے ݙویں بِھرا ݙن تے بھولوں باندر ہن … تے لوبھ دی مار ودے پیندن … وݙیریاں اِنہاں کوں کھلا بُجا کر کے ذالیں دے مُردے پُروائے … تریجھے چوتھے ݙینھ روندے کھاندے تھک نہ ٻاندھے گھر وَل آئے…۔ڈنڈݨ انہاں دے آوݨ کنوں اَڳے ذال کُوں نال لیندا، ڄہاڑے ݙو پرے دا اولا کر ڳیا ہا۔ جو مت آ ونڄے تاں ٹھیک نتاں اگھاں لیکھا نواں سواں، اُنہاں کوں مت ایہا آئی جو آوݨ سیتی ڈنڈݨ دی سالھ کوں بھا لا ݙتو نے۔ اڳلے ݙینھ ڈنڈݨ آیا۔ ݙیکھے تاں سالھ سڑ کے سُواء تھئی پئی ءِ… اُوں دھاڑ کیتی نہ پٹ، چُپ دی گُھٹی بھریندا ٹُریا ڳیا … پیسے دھیلے دی کوئی تھوڑ نئیں، ہک ترکڑا جیا ڳڈھوں تے اوٹھی ڄت دا ہک ٻورا گِھن تے گھر آ ڳیا…ٻورے دیاں چوھاں چُنڈاں ئِچ تُنیُس ݙو ݙو چار چار روپے چاندی دے پڑاں آلے … ٻورا چا بھریُس چھپر دی سُوا نال تے بھرانواں دے سامھݨے ڳڈھاں تے لݙ کے ٹُر پیا۔ ہُݨ ٹردا ویندے تے ویندا پئے … ویندیں وڳدیں وینیں وڳدیں رستے ءِچ ملدِس جوئے مُݨس دا جوڑا … ہک ماتا تے ہِک راݨی ݙوہیں دڳ سوار تے تھکے ماندے…ماتا آہدے …

’’ میاں میݙی راݨی تھکی آندی ءِاینکوںتاں ڳڈھاں تے ٻلھا چا…‘‘

ڈنڈݨ آکھیا ‘‘ ماتا جی! ٻلھاواں تا ݙاہڈھا … پر میں لݙی ودّاں دنیا دا ٻورا تے بندہ بشیر تھیا متݨ اینویں وائی بادی نِکل ونڄس تاں میݙی دنیا سواء تھی ویسی ‘‘ کراڑ کئی پُچھ پرتیت نہ کیتی بَس ایہو آکھیُس…

’’ تُوں میݙی راݨی کوں ڳݙھاں  تے ٻلھا ، جے اینویں تھی ڳیا تاں پورا دھن دا تیکوں میں ݙیساں …‘‘

او راݨی کوں ڳݙھاں تے چڑھا ٻلھیندے تے اَگھاں ٹُر پوندن، ہُݨ ڈنڈݨ اے کریندے جو گݙھاں کُوں اُچ جِھک تے بھڄیندے تاں جو راݨی اُجھکے کھاوے، اُتے تلے تھیوے، ڈھڈھ ءِچ لُڑ پووِ ستے اُوندا کم بݨے … چنڳے چر تُوڑیں ہیں کار ئِچ جُتا رہ ڳئے… اوڑک اوندی رب سُݨی تے بھانویں شیطان اڳوں ہک سُکا والھا آ ڳیا جیندیاں اُچیاں اُچیاں مݨیاں تے وچالے اِچ ٹبھݨ ٹوݨے تے کُھربھݨے ہَن۔ ڈنڈݨ اتے دی اَکھ بچا تے گݙھاں کوں پوڑی سوٹی، گݙھاں ہاٹھ لہہ پیا… کراڑی ہئی ٹھلہی ݙٹی، ایونس جو لوݙے تے ٹپولے ، تاں اُوں شودی دا اُچا سارا اوگا نِکل ڳیا۔ ٻوارا لہا تے پلٹے نے تاں چارے چُنڈاں چھوڑ کے بچدی سواء نکھتھی جیویں جو اُتھاں توڑیں ہواڑ نہ پڄی ہووے … ڈنڈݨ تاں پا ݙتے یونسے…

’’ ہائے ووئے میݙی اَونس چَو ڳئی … ووئے میݙا ککھ نہ ریہا۔ ووئے میݙا ٻورا دنیا دا سُوا تھی ڳیا… ووئے راݨی …‘‘ ماتے اُوندے وات تے ہتھ چا ݙتا تے جھنجھولی ݙے کے آکھیُس ‘‘ … اوئے ہوچھے آ ! کہیں بھلے ماݨس کوں بے بھرما نئیں کریندا۔ آکھیا جو ہم ٻورا دھن دا تیکوں میں ݙیساں … ڈنڈݨ چھونک ڳیا۔ ماتے تے راݨیکُوں انہاندی ٹھٹھی پُڄا، ٻورا دنیا دا لݙ کے گھر آ ڳیا۔ وَل بھرانواں کنوں منگویندے ترکڑی… او ول تولیاں دے تل کُوں میݨ لا پٹھیندن … اے ہِک ہِک روپیہ چمباڑ بھڄیندے او لوبھی کُوڑے پیار دیاں پنڈاں چا کے چھپّر دی پرچاوݨی کرݨ آ ویندن … سڑی سالھ دے ویڑھے ئِچ دنیا دا پورا پلٹیا ݙیکھ تے لالھوں واہندئیں نے ’’ ݙس کاکا! اے دنیا کِتھوں پتوئی…؟‘‘

ڈنڈݨ آہدے ’’ اے نہ پُچھو! لَل مارے کوں وَللیاں تے رب کرے سولیاں … سُدھ نئیں جو کیویں بھا لڳی ءِچھپر کُوں … ٻئی کئی سِدھی ہتھ نِمھ آئی، ٻورا بھریم سُوا دا تے ٹُر پیاں، ڳیاں فلاݨی وستی، اُتھاں پراݨے چھپراں دی سواء پئی وِکدی ہائی، ݙاہڈھی مہانگی، ٻورا سوا دا ڳھدّے نے تے دنیا دا بھر ݙتے نے، سُدھ نئیں جو کئی دوا بݨیندن یا سونا…بس سُواء پُراݨے چھپراں دی منگندن…‘‘

لوبھ اندھا کر ݙیندے بندے کُوں، بھانویں جو اَڳے وِی ڈنڈݨ دی سَٹ جَھلّی وَدے ہن وَت وِی اُوندی دُنیا ݙہدے ڳئے تے ونڄ کے بھا لا ݙتو نے اپݨے چھپراں کُوں، ساری رات چھپڑ اُݙیاں، لڑے تُوے سڑدے رہ، سِجھ نال منڈ منڈ تے ٻورے چا بھریندن سُواء نال ، ڳڈھواں تے لݙ کے ٹُر پوندن، پُچھدے ݙسیندے، ڈنڈݨ دے ݙسے ہُوئے اہر پکیندے جِھکی دِیگر کُوں ونڄ پُڄدن اُوں وستی وچ تے ہوکے پھیرݨ لڳ پوندن۔

’’ سُواء وِکائو بھئی پُراݨے چھپاں دی سُواء وِکائو… ٻورا سُواء دا گھنّو تے دُنیا دا ٻورا بھر ݙیو…!‘‘ وستی دے سارے لوک کماں کاڄاں کنوں نکنگلے تھی، گھراں ءِچ آ لھے پئے ہَن۔ سبھے ٻاہر نکل تے اِنہاں دا تماشہ ݙیکھݨ لڳ پئے، جیڑھا سُݨے کِھل کنوں کُکھاں جھلی ودا ہووے، چھوہراں چھٹکراں کوں کھیڑھݨ تے ٹِشکریاں کرݨ دا وارا مِل ڳیا۔ جیڑھیلے ݙوہیں رووݨ ہاکے تھئے، تاں کُجھ سیاݨے پڈھڑاں کُوں ککا آیا۔کولھ سݙ کے حال گھدو نے تاں سُدھ تھئی جو منڈھوں لبّر ہِن تے اپݨیاں کیتیاں ودّے چیندن۔ اُنھاں سُواء دے ٻورے اُتھائیں وِٹوائے، ٹکر ٹیرا کھوا تے گھل ݙتونے پِچھاں۔ ٻئے ݙینھ کاوڑ دے بھریئے پیتے پُڄ ڳئے ڈنڈݨ دے سر تے… موہر تاں ورھیاںنال ٻدھ کے اونکوں کاں کوڑا کیتے نے، وت چا آئین ہِک ݙاݙے آلی کاٹھ دی صندوق ڈنڈݨ کوں ہِک پِہݨی ݙے کے چا گھتئے نے وچ، تے صندوق چا کے ٹُر پِن دریا دی واٹ جو ٻیلی ہِکے لِنڳیں ایندا ٹُرڑا چائوں… تے ݙینھ ݙینھ دی کھپ مُکائوں …، دریا توں اورھاں ہِک جنگل آندا ہا… جنگل توڑیں پُڄدیں پُڄدیں ڈفینھ لاہݨ کوں آ ڳیا … صندوق لہا کے رکھیونے ، ہِک ڄال تلے تے کتونے صلاح … جو ہُݨ بِغاہ ویلا تھی ڳئے، متݨ ڈنڈݨ کوں لُڑھیندیں لُڑھیندیں آپ ءِی وچ لُڑھے ونڄوں … یا کہویں ملݨ ءِچ پَھسن ونڄوں ہُݨ اینکوں رہݨ ݙیوں اِتھائیں ، سبھائیں ویلے نال آ تے اینکوں دریا اِچ لوڑھ ݙیسوں… صندوق جنگل اِچ رکھ تے گھر ٹُر ڳئے۔

اِݙوں رات تاں ڈنڈݨ جینویں تینویں اللہ توں کر کے ٹپائی سو ٹپائی… سویل تھیوݨ کنوں اَڳے ، اُونکوں اچوِݨ مچ ڳئی جو ہُݨیں آئے کاکے تے سٹیونے دریا ءِچ… کئی بچݨ دی کاری کراں ہا… اڄݨ اُنہاں وِچاراں ءِچ سڑدا پُڄلدا پئے … تے کنّیں چݨکھیاں دا الارا پوندنس، او آپ چھیڑو ہا، ٻجھ ڳھدُس جو اتھاہیں نیڑے تیڑے کئی ایال ٻکریاں چھیڑی ودّے جیڑھیلے لڳیُس جو آجڑی نیڑے آ ڳئے، صندوق دے اندر ءِی گھت ݙتس دھاماں…

’’ وُوئے دھاڑ ووئے میں نئیں پرنیندا … وُوئے ہِک گِھدی ہم ، ٻئی نِمھ گھندا…‘‘

ٻکر وال مُوہرتاں اینکوں کئی اُتلیاں دی کھیڑھ کِھڑھاند سمجھیا، پر جیڑھیلے دید بھنوا تے ݙٹھس تاں ہک ڄلہوٹی ہیٹھ کاٹھ دی صندوق ݙس پیُس … اڳاں ونڄ تے کُنڈا کھولیُس تاں ڈنڈݨ ہوریں کاں کوڑا تھیئے اندر لاتھے ہِن۔

’’ بھئی حال ݙے …‘‘

اُوں آکھیا … کاکا! کیا حال ݙیواں … میݙی وستی اِچ چھوہریں ہِن ڈھیر تے چُھوہر نینگر کائنی … لوک ہِن کرڑے، میکوں ہِک پرنائی نے ، ہُݨ ݙوجھی پرنیندن … میں نئیں پرنیندا … ہیں ڳالھوں ٻنھ کے اتھاں رکھ ڳن جو آپے منیساں … روز آ کے پُچھ ویندن … میں آہداں کوئیناں … اڄ تریجھا ݙینھ ءِ… اڄ آسِن اینویں صندوق سُودا چائی ویسن تے پرنا ݙیسن، آڄڑی آہدے …

’’ یار میکوں کئی نئیں ݙیندا … میکوں پرنا…‘‘

او آہدے …

’’ میکوں کڈھ تے وَڑ صندوق ئِچ، اے وی کئی ڳالھ ءِ… تُوں پرنیجیں کیویں نہ … چھوہریں دا وی کئی کال ءِ…‘‘

آڄڑی اُونکوں کڈھ ݙیندے تے آپ وَڑ آندے، صندوق ئِچ ، ݙنڈݨ صندوق دا کُنڈا مریندا، اوکوں اُتھائیں سٹیندا، اَڄڑ ہکّل تے پاسے تھی ویندے، پِچھوں آندِن مارکا … صندوق چا تے دریا ءِچ ونڄ لُڑھیندن … ݙنڈݨ لُک تے ݙہدا رہ ویندے۔ جیڑھیلے او گھر دو ٹُردِن تاں ݙنڈݨ وی مال ہَکّل تے پِچّھوں ٹُر پوندے …چریندا چُڳیندا پِچھائیں تُوڑیں گھر گِھن آندے، او ݙیکھ تے ہِکے ٻکے… جو ٻیلی اساں تاں اینکوں لوڑھ آئے ہاسے دریا اِچ … اے کِتھوں نِکل آئے؟ ایݙا سارا اَڄڑ وی نال گِھن آئے … مار بھئی … اے کیہاں اسرار ءِ…؟ ہولیں ݙاہڈیں اُوندے نیڑے آ تے سوّب پُچھدن…

ڈنڈݨ آہدے …

’’ٻیلی اڄݨ تُساں میکوں اورھاں لوڑھے … جیکراہیں کُجھ اڳاں کر سٹیندے تاں ایں کنوں وی ڈِھڳ مال ولا آنواں ہا … خاج خجِر کولھ کئی مال دی تھوڑ ءِ…‘‘

اینویں تاں شیئت منِݨ ہا یا کوئیناں جو اڳے ایندے چنڳے دھک پیتی کھڑے ہَن پر خاج خِجّر آلی ڳالھ اُنہاں دے بھیڄے ءِچ لہہ ڳئی۔ اُنوں لوبھ ءِی زور گھتی کھڑا ہانے … ہتھ جوڑ تے ڈنڈݨ دے پیریں آ ڈٹھے۔… 

’’ شالا تُوں جیویں تے جڳ مرے، کاکا ! ٻس چنڳاں تے بھلا ایہو کر جو ساکوں وی مال گھنا ݙے …‘‘او تاں تاں اڳے ءِی ایں ڳالھ دای وات ٻیٹھا بھلیندا ہا … جو پاݨی سر کنوں تار تھی ڳئے، بِھرا ہُݨ جان دے جوکھو بݨ ڳن … جے اپݨی جندڑی دی خیر منگدیں تاں اِنہاں دا تݙا چا …

اُوں چوایاں ݙو صندوقاں اُنہاں دے اپݨے سراں تے … گِھن ڳیا، دریا دی مَݨ تے ، اُنہاں کُوں ڈھکیُس صندوقاں ئِچ، صندوقاں ٹھیلھ تے لوڑھیُس دریا دی سِیڑھ ءِچ جیڑھی سِدھی گھمݨ گھیر ءِچ پئی ویندی ہئی… وَت دیر تُوڑیں اُنہاں کُوں گھاݨ ءِچ بَھوندا ݙہدا ریہا … تے ݙوں ہنجھوں وَہا تے گھر وَل آیا۔ سارا رستہ ایہو آہدا آیا … ’’ نہ عیسیٰ دا نہ موسیٰ دا ، وڳ ڈنڈݨ دا۔‘‘

## حوالہ
کتاب: کرینہہ دے پُھل، مصنف: نصیر شاہ ، جھوک پبلشرز ملتان