عبداللطیف بھٹی۔

’’ہَت ہَت ہَت‘‘ ایمان والی ڳالھ اے لوک وݙا بئی مان اے ‘ میں سرائیکی دی وݙی خدمت کیتی اے ‘ یاریاں وی نبھائن ‘ سرائیکی میلیاں تے لکھاں روپے خرچ کیتن ۔ اخباراں کوں اشتہار ݙتن ‘ میلے مارکیاں تے یاراں دوستاں کوں ذاتی موٹر تے ذاتی خرچے نال گھن وینداں تے گھن آنداں۔ بھٹی صاحبا ! کیا پُچھدیں وݙے ارمان اِن میں خدمتاں کریندے مر مُک ڳیاں پر یاراں اَڄ تئیں میکوں سمجھیانی سُنڄاتا نی۔‘‘

ٻجھو اے ݙکھارا بندا کون اے‘ ہو سڳدے کجھ سنگتی سُنڄاݨ ڳئے ہووِن‘ جنھاں نی سُنڄاتا او وَل غور کرن اے کوئی معمولی ڳالھ اے ‘ ہک سنگتی یاراں دی خدمت کرے ‘ میلے مارکیاں تے گھن ونڄے ‘ چندے ݙیوے ‘ وَل وی یار اونکوں نہ سُنڄاݨن ۔ ایں پُردرد کوں سُنڄاݨن دی ہک نشانی میں تہاݙی خدمت اِچ عرض کراں۔ تُساں شاعر او ‘ ادیب او ‘ دانشور او تہاݙا سرائیکی تحریک نال تعلق اے ‘ تُساں کہیں کٹھ اِچ موجود ہوو ۔ اچاچیت اُتھاں ہک کار آ رُکے وچوں سانولے سلوݨے رنگ دا ہک لمبا جوان لہہ پرے کنوں کھنب کھنڈا ‘ کِھلدا کھیݙدا ‘ کوݙ کوݙ کریندا آوے تے تہاکوں چنبڑ ونڄے ۔ایویں مونجھا وداہووے جیویں مدتاں بعد مِلدا پئے ۔ ہُݨ سُنڄاتے وے؟ جے ہُݨ وی نیوے سُنڄاتا تاں وَل تہاݙی مرضی اے اِتھائوں دِلیں پتھر تھیندن تے اڳلے بندے کوں آکھݨا پوندے ’’ایمان والی ڳالھ اے لوک وݙا بئی مان اے‘‘۔ اوندی سُنڄاݨ دا ہک ٻیا حوالہ ݙیواں اُوں سرائیکی قاعدہ ہزاراں دی تعداد اِچ چھپوائے تے وَل فی سبیل اللہ ونڈائے۔ او ادیب وی ہے ‘ شاعر وی ہے ‘ وپاری وی ہے ‘ شکاری وی ہے ‘ ادیب ایجھاں جیڑھا کݙاہیں کݙاہیں افسانہ لکھدے ‘ شاعر ایجھاں جیڑھا من بھاوݨے گیت آہدے ‘ سیاݨا ایں جو مٹی سونے دے بھاء ویچ سڳدے۔شکاری او جیڑھا دِلاں دا شکار کریندے ڈھیر عرصہ زہر وچیندا رہ ڳے اَڄ کل طاقت دیاں دوائیں وچیندے ‘ شاہ رکن عالم کالونی ملتان وچ راہندے ۔ سکھاݨی آلا ضلع راجن پور دا ڄموڑ اے ۔ جے ہُݨ وی نیوے سُنڄاتا تاں وَل لطیف بھٹی سچا اے۔’’ایمان والی ڳالھ اے لوک وݙا بئی مان اے‘‘ عبداللطیف بھٹی ساݙی برادری دا بندہ اے پر اساں ایندے نال یاری دا دعویٰ کیویں کروں ‘ ہک تاں وݙا آدمی اے۔ ݙوجھا مُل مہانگا اے ‘ تریجھا پہلے اینکوں سمجھوں سُنڄاݨوں تے وَل اڳوں تے ٹُروں ۔ اُونویں سچی ڳالھ اے بھٹی صاحب چس آلا جوان اے ۔ کجھ سنگتی اینکوں جیندا ولی وی سمجھدن تے ایندیاں کئی کرامتاں دے گواہ اِن ۔ لطیف بھٹی نِکے لا کنوں چیزاں کوں اپݨی اَکھ نال ݙیہدے سوچݨ سمجھݨ پرکھݨ تے ویورا کرݨ پُراݨی عادت ہِس ۔ نِکے لا ایندے کن کھڑے ہَن ‘ اَڄاں حالی ݙوجھی پڑھدا ہا پر ڳالھیں وݙیاں وݙیاں کریندا ہا ۔ ہِیں سانگوں اینکوں کلاس دا مانیٹر بݨایا ڳیا ۔ ڈھیر سارے چھوہر اِیں کنوں خار کھاندے ہَن ۔ جوان پہلی قطار اِچ ٻہندا ہا ۔ کلاس وݙی ساری ہئی پر ٹاٹ چھڑا ݙوں ہَن ۔ ایندا ہک جماعتی ہا فیضو ‘ فیضاڈھکݨ جیڑھاذات دا جھرڑھا۔ او یکا ایندے سر راہندا ہا بستہ چا اڳوں تے سورے ہا ویندا تے مٹی تے ونڄ ٻلہاوے ہا ۔ بھٹی اوندے نال لڑ پووے ہا ڳالھ اُستاد تئیں ونڄے ہا پر اُستاد رائی رائی کریندا ہا ۔ ہک دفعہ ایویں تھیا ݙوں دفعہ تھیا تریجھی دفعہ لطیف بھٹی اوندے ہتھ کوں زور دا چک پاتا ‘ اُوں ہتھ چھڑوا گھدا پر زخم دا نشان اَڄ تئیں قائم ہے ۔ اوہو ݙینہہ تے اَڄ دا ݙینہہ فیضو دی شناختی علامت اوہو زخم ہے ۔ لطیف بھٹی غریب دا ٻال ہا ۔ کھاندا دال ہا تے پورھیے کوں عیب نہ ڄاݨدا ہا ۔ آہدے بھٹی صاحبا ! میں اَٹھویں پڑھدا ہم رمضان شریف دا مہینہ ہا ‘ گرمی دے ݙینہہ ہَن ‘ فاضل پور کنوں برف دا بلاک سائیکل تے چا آندا ہم تے وچیندا ہم ۔ ہک ݙینہ اَدھ رستے سائیکل پنچر تھی ڳیا اُتوں ہوا گُھل پئی گھر پُڄدے پُڄدے روزہ کُھل ڳیا اَدھی برف رستے اِچ کُھر ڳئی باقی بچدی کیتے کوئی گاہک نہ ہووے اُوݙوں برف کُھردی ونڄے ایݙوں میݙے ہنجوں واہندے ونڄن ۔ 

لطیف بھٹی آہدے کاکا ! ݙوجھی جماعت اِچ پڑھدا ہم ہک ݙینہہ منہ زور مینہ وسیا ‘ گھر دی کچی کندھ بِھڑ تھی ڳئی ۔ سکولوں جو آیُم کچھ اِچ بستہ ہا سر تے تختی ہئی تے اَکھیں اِچ نندر اڳوں میݙے بِھرا کندھ اُسریندے کھڑے ہَن ‘ وݙے کاکے پُچھیا ووے لطیفاً آ پڑھ آئیں ؟ میں ولدی ݙتی جیا اَدا ۔ کاکے آکھیا پُتر بھڄ آ بھڄ آ کم کروا ‘ میں ولدی ݙتی میں تھکیا آیاں‘ نندر آئی اے ‘ اڳوں کاکا وی کاریگر ہا اُوں آکھیا کوئی ڳالھ نی پُتر شاباش میݙے نال آ ٻہہ سہی وی کڈھ ٻیٹھا تے سِلھاں وی ݙے ٻیٹھا ۔ اوہو ݙینہہ تے اَڄ دا ݙینہہ لطیف بھٹی سہی وی کڈھیندا ودے سلھاں وی ݙیندا ودے ۔ لطیف بھٹی اپݨے دور دا ذہین تے محنتی طالب علم رہ ڳئے ۔ سکھاݨی آلے دے سکول توں زرعی یونیورسٹی فیصل آباد تئیں وظیفہ گھندا رہ ڳئے ۔ اپݨی ذات تے بے پناہ اعتماد ہِس ۔ آہدے میں فیصل آباد توں ڈگری گھن گھر آیُم ہوں زمانے مخدوم سجاد حسین سئیں  گورنر ہَن ۔ میں نوکری کیتے اُنھاں کول پُڄ ڳیُم ۔ اُنھاں میکوں زرعی بینک وچ نوکری کیتے جمیل نشتر دے ناں ہک چٹھی لکھ ݙتی جیڑھے ہوں ویلے زرعی بینک دے وݙ پردھان ہَن ۔ چٹھی چاتے گاݙی تے چڑھ ٻیٹھم جیڑھلے خانیوال آیُم تاں میکوں خیال آیا لطیف بھٹی جے تئیں سفارش تے نوکری کیتی تاں ترقی دھوڑ کریسیں‘ بس سئیں  وَل جوان دا پُتر گاݙی توں لہہ کھڑا ‘ چٹھی پاڑ پرے چا سٹیُس تے ولدا سکھاݨی آلے آ کھڑا ۔ اُنھاں ݙینہاں ’’سیباگائیگی‘‘ اِچ بھرتیاں دا اشتہار آیا ۔ لطیف بھٹی وی درخواست گزار ݙتی ‘ ملتان اِچ انٹرویو شروع تھی ڳئے پر اینکوں سݙا نہ آیا ۔ اے وی پُچھدا پُچھدا گلگشت وچ موجود کمپنی دے دفتر پُڄ ڳیا ۔ 9وڄدے پئے ہَن ایں ونڄ پُچھیا جو میں وی درخواست ݙتی ہئی ‘ میکوں کیوںنیوے سݙیا اڳوں ولدی ملی حالی انٹرویو تھیندے پِن ‘ ڈھیر لُڑھ نہ مار تے آرام نال ٻہہ تھی ‘ نینگر بُکھا ترسا ٻاہروں ٻہہ تھیا ۔ شام دے ست وڄ ڳئے سارے امیدوار ہُرڑ ہُو تھی ڳئے تے ایہ وَل کمپنی آلیاں دے سر تھی ڳیا اِتھوں پتہ لڳا جو ایں درخواست اِچ عمر غلط لکھی اے۔ خیر اُنھاں آکھیا جے آ ڳئے تاں ایندا وی پاݨی کچھ گھندے ہَیں۔ انٹرویو جو شروع تھیا بھٹی اُنہاں دے نال ٻتال ٻلھا ݙتے تے اَخیر اُنھاں پُچھیا جوان حال کر تنخواہ کیا گھنسیں ۔ ایں ٹھک پک ولدی ݙتی ترائے ہزار ‘ سارے حیران تھی ڳئے اُنہاں آکھیا جیویں اِتھاں تاں سولھاں سو توں اُتے کوئی نی ڳیا ۔ ہوں زمانے ترائے ہزار تریہ ہزار دے برابر ہَن ۔ مارکیاں ہک ٻئے دے منہ دو ݙٹھا تے لطیف بھٹی کوں احمد پور شرقیہ پُڄݨ دا آرڈر مل ڳیا۔

لطیف بھٹی یار باش جوان اے پر ایمان والی ڳالھ اے لوک وݙا بئی مان اے ۔ جوان دا گھر تاں شاہ رکن عالم کالونی اِچ پر ساکوں سید مظفربخاری دے آستانے تے مِلدے فون جو کرو کِھل کنوں ولٹیج ویندے جتھاں ٻیٹھا ہووے سنگتیاں کوں کھیوا کیتی ٻیٹھا ہوندے ۔ کوئی نہ کوئی قصہ چھیڑی ٻیٹھا ہوندے جے حوراں پریاں دا ذکر ہووے تاں وَل ایندیاں مستیاں ݙیکھو تے گزریاں وہاݨیاں سُݨو ۔کوڑ مریندے یا سچ آہدے اللہ کوں پتہ پر ڳالھیں ایویں کریندے جو بندیاں کوں چُلݨ نی ݙیندا۔ اُونویں تاں آستانہ عالیہ پیر خورشید کالونی ملتان تے وݙے وݙے لوک موجود ہوندن شمیم عارف قریشی ہووے یا ملک فرید‘ رفعت عباس ہووے یا اکرم میراݨی سارے چُپ ٻیٹھے ہوندن ۔ لطیف بھٹی قصہ نی سُݨیندا فلم چلیندے ‘ وَل ہتھاں دی حرکت نال چیزاں دی وضاحت کریندے ‘ نقشے ݙکھیندے ‘ کچیاں سلھاں دیاں کھرکاں اِچ گزرے ݙینہہ ہوون یا کھڑتل سائیکل دی سواری ‘ اینکوں اَڄ تئیں یاد اے ۔ بھٹی نِکے لا جیڑھا سائیکل چلائے او ایجھا نہ ہا جیجھیاں اساں تسّاں چلائے او ہک یادگار تے تاریخی سائیکل ہا جیندے اڳوں ماڈی گارڈ ہا نہ پچھوں ۔ چلو ایندے بغیر تاں گزارا چل ویندے سائیکل دیاں بریکاں وی کائناں ہَن ۔ بعض دفعہ پھیتیاں دی پھوک وی کائناں ہوندی ہئی ۔ بریکاں نہ ہوون تاں سائیکل چلاوݨ کیݙا مشکل کم ہوندے پر لطیف بھٹی اے مشکل کم وی کریندا رہ ڳئے ۔ ہوں ویلے عمر چھوٹی ہَس تہوں قینچی مریندا ہا جے بریک مارݨی پووے ہا تاں اڳلے پھیتے تے پیر رکھ سائیکل روک گھندا ہا ۔ جتھوں تئیں سائیکل دا تعلق ہے او وی اپݨا کائناں ہَس ‘ چار آنے فی گھنٹہ کرائے تے چا آندا ہا سائیکل چلاوݨ تے اَڑنگی مارݨ دا وݙا خبط ہَس ہِیں سانگوں نہ چھڑا سائیکل آلے نال یاری لئی کھڑا ہا بلکہ اوندی ذال نال وی لین ملائی کھڑا ہا ۔ لین دین دا ایں کھرا ہا جو اُدھار تے وی سائیکل مِل ویندا ہَس ۔

وقت وقت دی ڳالھ اے اوہو لطیف بھٹی اَڄ ذاتی کار تے کاروبار دا مالک اے ۔ مٹھا ایں جو ہک ملاقات اِچ دِل کھس گھندے  ۔ بھٹی صاحب دیاں ݙوں ذالیں ہِن جیڑھیاں پہاجیں گھٹ تے سہیلیاں ڈھیر لڳدن لوک آہدن ہک میان اِچ ݙوں تلواراں نی رہ سڳدیاں پر جوان دا پُتر ایہ کم وی کیتی کھڑے ہک ذال کوٹھی دے اُتلے حصے اِچ راہندی اے ‘ ݙوجھی تلویں حصے اِچ وݙی دے ٻال چھوٹی سنبھالین تے چھوٹی دے وݙی پالین ‘ جے کہیں بھرا کوں شک ہووے تاں میں قسم چاوݨ کیتے تیار آں ݙوہائیں کوں پیو ماء دی دُعا اے ۔ لطیف بھٹی جتھاں مرضی ودا ہووے پچھوں کݙاہیں فون نی آیا جو احمد دا پیو کتھ ایں کݙاں ولسیں۔ بھٹی نال تاں پتہ نی کیویں گزارا کریندن آپت اِچ ݙاڈھیاں خوش راہندن ۔ لطیف بھٹی او تئیں نرہان نی کریندا جے تائیں اخبار نہ پڑھ گھنے۔ جے کݙاہیں کہیں مضمون اِچ ایندی شاعری یا ’’چھند پتری‘‘ دا ذکر آ ونڄے تاں پُھنڈیا ودا ہوندے ۔ جیڑھے مضمون اِچ ایندا حوالہ نہ ہووے اوں مضمون کوں پھوڳ سمجھدے تے اوندے بعد ہک ایجھاں لیکچر ݙیندے جو رَب دی امان ۔ ہک پھیری تاں ثابت کر ݙیندے جو دنیا اِچوں نروار مُک ڳئی اے تے قیامت نیڑے ہے ۔ اونویں بھٹی جِیندا جاڳدا جوان اے پر رفعت عباس آہدے ایندے اندرہک اینجھی نینگر وسدی اے جیندیاں خوشیاں غمیاں ‘ وپرے اندیشے ‘ مونجھ ملال ‘ آساں اُمیداں ‘ ہار سنگھار ‘ تلک تلوے ‘ سیندھاں مانگھاں ‘ سرخیاں میندیاں سبھ کجھ سڄݨ کیتے ہوندن تے ایہو ایندی شاعری دا سُوہݨپ اے۔ ݙوجھے پاسے اے ہک ایجھا کہانی کار اے جیڑھا کہانی ‘ کہانی دے کرداراں تے اُنھاں دی نفسیات چنگی طرحاں ڄاݨدے ۔

لطیف بھٹی جوان تاں نویں دور دا اے پر ’’چھند‘‘ تے ’’پھند‘‘ پُراݨے پکائی ودے۔ شعراں دی تول ماتریاں نال کریندے ۔ ایندی کتاب’’چھند پتری‘‘ پڑھ ساݙا تاں چیتا رَل ویندے تے اے ٹھک پک شعراں کوں ماتریاں اِچ تول گھندے ۔ باقی ڳالھیں تاں ساریاں ٹھیک ہِن پر جوان کوں کݙاہیں کݙاہیں دورہ وی پوندے تے وَل دورے دے دوران دوستاں تے کیتے سارے خرچے ڳݨوا ݙیندے ۔ ریڈیو پاکستان ملتان دی کنٹین توں کھوائی روٹی ہووے یا شیدݨ دی تلی مچھی ساریاں ‘ اینکوں یاد ہوندن ۔ بعض دفعہ راہ ستے اِچ پِھٹ کھڑا تھیندے ۔ سنگتیاں کوں کار توں لہا کھڑیندے تے اڳوں تے ٹُر پوندے ۔ وَل خیال آندس جو اے کیا کر کھڑاں تے ول کار اِچ ٻلہاوݨ دی خاطر منتاں کھڑا کریندا ہوندے ۔ لطیف بھٹی دی سُنڄاݨ دے کئی ٻئے حوالے وی ہوسن پر جوان چنگا اے ۔ ساکوں ایں ڳالھوں بھاندے جو سچا تے کھرا اے ۔ ’’سوکھ سلامتی پُکھے ہووِس‘‘ جوان واہ وا اے۔ پر ایمان والی ڳالھ اے لوک وݙا بئی مان اے ۔ لطیف بھٹی وی کیا کرے۔

## حوالہ
سانول سلوݨے(خاکے)، مصنف: عبدالباسط بھٹی۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان