دیوان فرید بارے اپݨی نوعیت دا پہلا مقدمہ

خواجہ فریدؒ دے سرائیکی کلام دے مجموعے ’’دیوان فرید‘‘ دے ناں نال مختلف ایڈیشن چھپدے آندن ۔ اَتے اُنھیں اُتے مرتبین اپݨے اپݨے طور تے دیباچے ؍مقدمے وی لکھین ۔ عام طور تے مولانا عزیز الرحمن خان ‘ مولانا نور احمد خان فریدی اَتے خواجہ طاہر محمودکوریجہ دے دیباچے ؍مقدمے کافی تفصیلی ہِن اَتے اُنھیں وچ خواجہ فریدؒ دی حیاتی اَتے کلام تے اپݨے اپݨے انداز وچ بحث وی کیتی ڳئی اے ۔ لیکن اِتھاں میں جیرھے مقدمے دی ڳالھ کریندا پیاں او سئیں ظہور احمد دھریجہ دا لکھیا ہویا اے اَتے انج کتابی شکل وچ وی چھاپیا ڳئے جینکوں دھریجہ ادبی اکیڈمی دھریجہ نگر خان پور ضلع رحیم یار خان مارچ 2010ء وچ چھاپیے ۔ 

ایہ مقدمہ اُردو زبان وچ لکھیا ڳئے ۔ جیندے بارے ظہور احمد دھریجہ اینکوںاپݨی مجبوری آکھیئے لیکن ایں مجبوری دی کوئی خاص وجہ بیان نئیں کیتی ڳئی ۔ مقدمے دے منڈھ وچ پہلا صفحہ ’’حیات فرید پر ایک نظر‘‘ ہے ۔ ایندے وچ خواجہ فریدؒ دی پوری حیاتی دے کوائف ݙتے ڳئین ۔ جیرھے سن وار ہِن۔ ایندے ذریعے ہک نظر وچ خواجہ فریدؒ دی پوری زندگی اساݙے سامݨے آ ویندی اے ۔ 

ایندے بعد مقدمہ بارے گفتگو شروع کریندے ہوئیں دھریجہ صاحب ایں ڳالھ دی وضاحت کیتی اے جو او مولانا عزیز الرحمن خان دا ترتیب ݙتا ہویا ’’دیوان فریدؒ‘‘ اپݨی طرفوں ’’زرکثیر‘‘ خرچ کرتے کیوں وَل چھپیندے پئین ۔ اُنھیں دا خیال اے جو اگرچہ مختلف ماہرین فریدیات اپݨے اپݨے طور تے ٻہوں سارے دیوان چھاپین لیکن ہر ہک وچ کہیں نہ کہیں حوالے نال کوئی نہ کوئی کمی رہ ڳئی اے ۔ اِت واسطے اَڄ وی مولانا عزیز الرحمن خان دا مرتب کیتا ہویا دیوان معتبر سمجھیا ویندے ۔ اِت لیوں اونکوں ولا چھاپیا ویندے پئین۔ ایں کنوں پہلے ’’جھوک‘‘ پبلشرز سئیں قیس فریدی دا مرتب کیتا ہویا دیوان وی چھاپیا ہا ۔ لیکن اوندے اُتے کجھ حلقیں دی طرفوں کلامِ فرید وچ ’’تحریف‘‘ دا اعتراض کیتا ڳیا اَتے بعد وچ ایہ بحث ذاتی نوعیت اختیار کر ڳئی ۔ جیندے بارے ظہور دھریجہ صاحب کافی تفصیل نال لکھیئے۔

سئیں ظہور احمد دھریجہ دا خیال اے جو دیوان فریدوچ غلطیں دی سب کنوں وݙی وجہ اِملا دیاں غلطیاں ہِن ۔ اِملا جیرھی نہ صرف وقت دے نال نال بدلدی رہ ڳئی اے بلکہ ایندی وجہ ایہ وی ہے جو سرائیکی دا اپݨا کوئی رسم الخط کائنی ۔ بلکہ اُردو ؍فارسی دا رسم الخط مانگواں تانگواں ہے ۔ اُنھیں دا خیال اے جو سرائیکی دا اپݨا رسم الخط ہووے ہا  اتے ایندے واسطے  انگریزی ؍ رومن رسم الخط سرائیکی واسطے مناسب ہے ۔ کیوں جو اساݙے طالب علم جیرھے انگریزی پڑھدین کوں فائیدہ تھیوے ہا ۔ (ایں رائے تے میݙے کجھ تحفظات ہن۔ا۔ر) اِتھاں او اپݨے پہلے دیوان فرید مرتبہ قیس فریدی دا دفاع کریندے ہوئے اَہدن جو او خواجہ فریدؒ دی اپݨی حیاتی وچ چھپئے ہوئے (دیوان بنام ’’معدن عشق‘‘ )دے رسم الخط دے قریب ہے۔

ایندے بعد او پنجابی لکھاریں دی طرفوں مرتب کیتے ہوئے دیوان فرید دے جائزے وی گھندن ۔ اُنھیں دے نزدیک پنجابی دا نشور جیرھے سرائیکی کوں پنجابی زبان دا لہجہ سمجھدن تے دیوان فرید سرائیکی وچوں اُنھیں سرائیکی دیاں مخصوص اَوازاں (ٻچکار) کڈھ ݙتن اَتے ایں طرح دیوان فرید دا حلیہ وِڳاڑ ݙتے ۔ بلکہ کئی چیزاں قیس فریدی دے مرتب کیتے ہوئے دیوان وچوں چوری کرتے اُلٹا سرائیکی لکھاریں دے مرتب کیتے ہوئے دیوانیں کوں اعتراضات دا نشانہ بݨائے ۔ پنجابیں لکھاریں سرائیکی لفظ ’’نوں‘‘ دے علاوہ ٻے ٻہوں سارے ٻے لفظ کڈھ تے دیوان دی اصل زبان دا ستیاناس کر ݙتے ۔ پنجابیں دے ایں عمل دا جواب ݙیندیں ہوئیں دھریجہ صاحب اَہدن جو ’’نوں‘‘ پنجابی دا لفظ نئیں بلکہ سرائیکی دا ہے اَتے اَڄ وی ٻہوں سارے سرائیکی علاقیں وچ استعمال تھیندے ۔ اُنھیں داخیال اے جو خواجہ فریدؒ دے کلام وچ نہ صرف سندھی بلکہ برج بھاشا اَتے مارواڑی نال ٻنھیں زبانیں دے الفاظ وی استعمال کیتے ڳئین حتیٰ کہ بعض پوریاں کافیاں وی سندھی تے برج بھاشا وچ لکھیاں ڳئین ۔ مگر اُنھیں زبانیں کوںاَلاوݨ والیں کݙاہیں وی خواجہ فریدؒ دی سرائیکی زبان کوں سندھی ‘ برج بھاشا یا کہیں ٻی زبان دا لہجہ نئیں آکھیا۔ ایندے بعد دھریجہ صاحب ’’کافی‘‘ دی صنف بارے بحث کریندیں ہوئیں اے سوال چہیندیں جو خواجہ فریدؒ اپݨی شاعری دی ہر تخلیق کوں کافی داݨاں کیوں ݙتے ۔ جݙاں جو صنف دے حوالے نال ایہہ تخلیقات حمد ‘ نعت ‘ منقبت‘ غزل اَتے نظم وچ آ سڳدن ۔ اُنھیں دا خیال اے جو ایہ خواجہ فرید اِت واسطے کیتے ۔ جو کافی دراصل موسیقی داہک ٹھاٹھ ہے ۔ ایں ٹھاٹھ دی پذیرائی اَتے دلپذیری دی وجہ کنوں سرائیکی شاعری خصوصاً صوفیانہ شاعری دیں اُنھیں تخلیقات کوں کافی دا ناں ݙتا ڳیا ہوسی۔

خواجہ فرید دی شاعری دے وزن اَتے قافیں دے بارے وی کجھ اعتراض سامݨے آئن ۔ اُنھیں دا جواب ݙیندیں ہوئیں سئیں دھریجہ دا خیال اے جو خواجہ فریدؒ دی شاعری کوں عربی‘ فارسی اَتے اُردو دے عروض تے پرکھیا ویندے ۔ حالانکہ عروض دا ایہہ نظام اِتھوں دا مقامی کائنی ۔ اُنھیں دے مطابق سرائیکی شاعری دا اپݨا عروضی نظام ہے جینکوں او ’’تل وطنی‘‘ عروض آہدن ۔ اَتے اِتھوں دا ایہ تل وطنی عروض مقامی موسیقی دے نال ہم آہنگ کرتے تیار کیتا ڳئے ۔ اِت واسطے خواجہ فریدؒ دی شاعری کوں ایں ’’تل وطنی‘‘ عروض دے حوالے نال ݙیکھݨا چاہیدا اے ۔ 

خواجہ فریدؒ دی شاعری تے لکھدیں ہوئیں او اینکوں خاندانی ورثہ وی قرار ݙیندن کیوں جو خواجہ فریدؒ دے ݙاݙے خواجہ عاقل محمد جوڳی کوریجہ وی شاعر ہَن اَتے خواجہ فریدؒ دے مترائے بھرا تے مرشد سئیں فخر جہاں ؒ وی فارسی دے معروف شاعر ہَن ۔

خواجہ فریدؒ دی شاعری تے مختلف زبانیں دے اثرات دا ذکر کریندیں ہوئیں سئیں دھریجہ صاحب دا خیال ہے جو خواجہ فریدؒ کوں زبانیں سکھݨ دا شوق ہا ۔ حتیٰ کہ او آخری عمر وچ انگریزی وی سکھدے پئے ہن ۔ ایں شوق دا نتیجہ ہا جو اُنھیں دی شاعری وچ مقامی تے غیر مقامی زبانیں دے الفاظ دا ورتاوا نظر آندے ۔ اِتھاں او خواجہ فرید دے کلام کوں ڳاوݨ والی ہک پُراݨی گلوکارہ بدرو ملتانی دا ذکر وی کریندن۔ جیندی ڳائی ہوئی کافی کوں جیل وچ سُݨ تے مفتون سنگھ نواب آف بہاول پور کوں ایں پاسے قائل کیتا ۔ جو او خواجہ فریدؒ دے کلام دا ہک مستند نسخہ تیار کرواون ۔ جیندے نتیجے وچ مولانا عزیز الرحمن خان دا نسخہ سامݨے آیا۔اڳوں تے ہک ٻئی جاہ تے او بدرو ملتانی دا ہک دلچسپ واقعہ وی درج کریندن جتھوں بدرو ملتانی دی سرائیکی صوفیانہ کلام نال محبت دا اظہار تھیندے۔ایہ واقعہ کافی دلچسپ اَتے تاریخی ہے

خواجہ فریدؒ دی شاعری دے دور دے بارے ذکر کریندیں ہوئیں او سرائیکی وسیب تے انگریزی ظلم اَتے جبر دی تاریخ وی ݙسیندین۔ اُنھیں دا خیال اے جو خواجہ فریدؒ ایہ سب کجھ محسوس کریندے پئے ہَن ۔ جیندی وجہ کنوں اُنھیں اپݨا ایہ تاریخی شعر آکھیا:

اپݨے ملک کوں آپ وسا توں

پٹ انگریزی تھاݨے

وادیٔ سندھ دی ہک غلط فہمی بارے ہک ضمنی عنوان دے تحت دھریجہ صاحب دا خیال اے جو ایہ ناں دریائے سندھ دی وجہ کنوں اے اَتے سرائیکی زبان دریائے سندھ دے اُتوں گھن تے تلیں تائیں ݙوہیں پاسوں الائی ویندی اے اَتے خواجہ فرید وی سندھ دا مطلب دریائی علاقہ گھندن ۔ اپݨی تائید وچ دھریجہ صاحب خواجہ فرید دے کئی شعر درج وی کریندن۔

جے تائیں پاݨی پلھر نہ کھٹسی

کون بھلا سندھ ڄلے

ساوݨ آن سیہساں روہی

سندھڑوں سگھری لݙ تے

خواجہ فرید دی سرائیکی شاعری دے حوالے نال او سرائیکی دے قدیم ادب دی ڳالھ وی کریندن اَتے پراݨی سرائیکی شاعری دی دریافت دے دوران قدیم سرائیکی شاعری وچوں کئی مثالاں وی ݙیندن۔ خواجہ فریدؒ دے ہمعصر شاعریں دا ذکر کریندیں ہوئیں انھیں شاعریں دے ناں دی ہک وݙی تندیر وی درج کیتی اے ۔ جیرھی تقریباً ݙو صفحیں تائیں درگھری ہوئی اے ۔ ایندے باوجود دھریجہ صاحب دا خیال اے جو ایہ کجھ ناں ہِن اَتے ٻہوں سارے علاقے دے شاعریں دے ناں ہتھ  نئیں آئے۔

شاعری دے نال نال خواجہ فریدؒ دی زندگی بارے وچ دھریجہ صاحب کئی واقعات بیان کریندن ۔ او ہک اینجھی تاریخی چٹھی دا وی حوالہ ݙیندن ۔ جیرھی خواجہ فریدؒ نواب آف بہاول پور کوں لکھی ہئی ۔ اوندا متن کجھ ایں طرح ہا ۔

صادق ! زیر تھی ‘ زبر نہ بݨ

متاں پیش پوندی ہووے

نال نال او خواجہ فریدؒ دی حریت پسندی ‘ سخاوت ‘ علم دوستی ‘ کتب بینی دا شوق وغیرہ دے واقعات وی درج کریندن ۔ آخروچ اُنھیں خواجہ فرید دی شاعری دیں خصوصیات دے حوالے نال وی لکھیئے ۔ جیندے وچ خصوصی طور تے خواجہ فرید کوں دھرتی دا شاعر آکھیا ڳئے اَتے ایں حوالے نال خواجہ فرید دی شاعری وچوں دھریجہ صاحب کئی مثالاں وی ݙتن۔

مقدمے دے آخر وچ خواجہ فریدؒ دی زندگی نال متعلق ݙو حل طلب مسئلیں ݙو وی توجہ ݙیوائی ڳئی اے جیرھے کہیں حد تائیں متنازعہ ہِن ۔ ہک تاں خواجہ فریدؒ دے خاندان دا فاروقی ‘ صدیقی اَتے ابڑہ ہووݨ دے متعلق اے ۔ ہک لمبی بحث دے باوجود سئیں دھریجہ صاحب کوں ایں خاص مسئلے وچ دلچسپی نظر نئیں آندی اُنھیں دا خیال اے جو خواجہ فرید دا سلسلہ نسب جو وی ہووے او ہُݨ سرائیکی ہِن اَتے ایہا اُنھیں دی شناخت اے۔ݙوجھا مسئلہ خواجہ فریدؒ دی تاریخ پیدائش اَتے تاریخ وفات دا مسئلہ ہے ۔ ایہ مسئلہ وی محققین دی دلچسپی دا باعث ریہے ۔ ایندے اُتے بحث کریندیں ہوئیں دھریجہ صاحب ایہ تجویز ݙیندن جو ایندے واسطے کوئی کمیٹی بݨائی ونڄے ۔ جیرھی کوئی متفقہ فیصلہ کرے ۔ اگر ایہ نہ تھی سڳے تاں وَل اوہا تاریخ پیدائش اَتے تاریخ وفات من گھدی ونڄے جیرھی اُنھیں دا خاندان منیندا ہووے۔

مقدمے کوں ختم کریندیں ہوئیں آخر وچ خواجہ فریدؒ دی شاعری اَتے زندگی بارے مختلف دانشوریں اَتے لکھاریں دے تاثرات درج کیتے ڳئین اَتے ایندا عنوان ’’مقامِ فرید‘‘تجویز کیتا ڳئے ۔ ایں عنوان تلے تقریباً نوے دانشوریں دے تاثرات اَتے آراء درج ہِن۔بالکل آخر وچ مولانا عزیز الرحمن خان دے لکھیئے ہوئے مختصر پیش لفظ کوں وی شامل کر ݙتا ڳئے۔ جیرھا خاصااہم اَتے تاریخی ہے۔

تقریباً ہک سو صفحے تے لکھیا ہویا ایہ تفصیلی مقدمہ جیندا انتہائی طور تے مختصر جائزہ گھدا ڳئے اَتے مضمون دی طوالت دے ݙر کنوں کجھ حصے چھوڑ ݙتے ڳئین ۔ ہک ہمہ گیر مقالے دی حیثیت رکھدے ۔ ایہ عام طور تے ناصرف خواجہ فریدؒ دی شاعری دا جائزہ گھندے بلکہ دیوانِ فرید دیں مختلف اشاعتیں دی تفصیلی کہانی وی بیان کریندے ۔ اَتے اُنھیں دیوانیں دی ترتیب دے دوران آوݨ والیں مشکلات کوں وی پیش کریندے ۔ عام طور تے ایہ مقدمہ صرف خواجہ فریدؒ دی حیاتی ‘ شاعری اَتے دیوانیں دی اشاعت تائیں محدود نئیں رہندا ۔ بلکہ سرائیکی وسیب اَتے دھرتی دیں محرومیں کوں وی بیان کریندے اَتے ایندے اُتے غیریں دے ظلم اَتے اپݨیں دی غفلت کوں وی نشابر کریندے۔ایندے علاوہ پنجابی دانشوریں دیوان فرید دا جیویں حلیہ وِگاڑے اوندی تفصیل وی ݙیندے۔

ایہ مقدمہ پچھلیں ساریں مقدمیں کنوں اِت واسطے مختلف بلکہ اہم اے جو ایہ موجودہ صورت حال وچ سرائیکی قومی تحریک اَتے وسیب دی لُٹ پُٹ دی ڳالھ وی کریندے ۔ اَتے خواجہ فریدؒ دی قومی شاعری دے نتیجے وچ سرائیکی قومی شعور وچ جیرھا ودھارا تھئے اوندے مثبت اثرات دے نال نال اپݨے لوکیں دے خود غرضانہ منفی پہلوئوئیں تے وی ڳالھ کریندے۔ جیرھی دھریجہ صاحب دی دھرتی نال محبت کوں ظاہر کریندے۔تاہم بعض جہیں تے ضمنی عنوانات دی ترتیب وچ اڳوں پچھوں ہووݨ دا کجھ احساس تھیندے۔ اَتے کتھائیں کتھائیں حوالیں دی تشنگی وی رہندی اے ۔ جیویں جودرد وظائف دے دوران مطالعے واسطے مرشد کنوں خصوصی اجازت گھنݨ‘ اَتے خواجہ فرید دے دور دے اِتلا زیادہ شاعریں دا موجود ہووݨ توڑے جو ایہ درست ہوسی ۔ مگر اَڄکل دی ریسرچ مطابق حوالیں دا اندراج مقالے دی ہک ضرورت ہوندی اے ۔ تاہم انھیں چھوٹیں کمیں دے باوجود مقدمہ اپݨے طور تے ہک تاریخی نوعیت دا ہے بلکہ ایہ آکھیا ونڄ سڳدے جو  ایہہ اپݨی نوعیت دا پہلا مقدمہ اے جیرھا نویں مکالمے دی راہ کھلیسی۔

اپݨے مقدمے وچ خواجہ فرید دی سرائیکی شاعری دا حلیہ وِڳاڑݨ دے حوالے نال جتھاںدھریجہ صاحب نے عمومی طور تے پنجابی دانشوریں اتے ناشریں دا ذکر کیتے اتھاں خصوصی طور تے آصف خان اتے شفقت تنویر مرزا دا حوالہ وی ݙتے ۔

سئیں شفقت تنویر مرزا سرائیکی زبان اتے خواجہ فرید دی دشمنی کوں اپݨی زندگی دا مقصد بݨایا ہویا ہے اتے اکثر اوقات ایں سلسلے وچ لکھدے رہ ویندن۔اپݨے ایں مقصد دی تکمیل واسطے انھیں ’’کلیات فرید ‘‘دے ناں نال خواجہ فریددا اردو  سرائیکی کلام وی مرتب کیتے۔(1)ایندے وچ خواجہ فرید دی شخصیت اتے کلام کوں مسخ کرݨ واسطے فرضی طور تے خواجہ فریدؒ دے ناں نال منسوب ݙوہڑے وی شامل کیتن اَتے سرائیکی کلام کوں پنجابی رنگ ݙیوݨ واسطے سرائیکی دیاں مخصوص اضافی   ٻچکار اَوازاں کوں کڈھ تے دیوان دا حلیہ وٹا سٹئیے ۔ایں سلسلے وچ دھریجہ صاحب نے مقدمے دے صفحے سولھاں ستھاراں اَتے اٹھاراں تے کیاخواجہ فرید پنجابی شاعر ہے؟اتے ’’اسپغول تے کجھ نہ پھول ‘‘دے عنوانیں نال آ صف خان اتے شفقت تنویر مرزا دی کارکردگی د ا جائزہ گھدے ۔ٻہوں مختصر انداز وچ ہک پیرا ملاحظہ ہووے ۔

ترجمہ:اپنے پیش لفظ دے بعد مرزا صاحب نے وی خواجہ فریدؒ دے دیوان دا اہو حشر کیتے جیرھا آصف خان کیتا ۔یعنی ہک وی سرائیکی اِملا استعمال نہ کیتی۔ایہ کلیات دوست پبلی کیشنز اسلام آباد نے ݙو ہزار ہک عیسوی وچ چھاپئے ۔ کلیات پڑھݨ دے بعد محترم شفقت تنویر مرزا دی سرائیکی دشمنی اَتے ما بعد وارثان فرید دی مجرمانہ خاموشی تے وائے افسوس اتے اسپغول اَتے کجھ نہ پھول ای آکھیا ونج سڳدے۔

سئیں ظہور احمددھریجہ دے ایہ لفظ مرزا صاحب کݙاں ہضم کرسڳدے ہن۔انھیں ایں مقدمے دے خلاف انگریزی اخبار روزنامہ’’ ڈان‘‘ وچ ہک مضمون لکھیے(2)اُتے اوندے وچ بجائے اپݨے نقطہء نظر دے دفاع دے سئیں ظہور احمد دھریجہ اتے اعتراض شروع کر ݙتن۔مرزا صاحب کوں ایں ڳالھ تے کاوڑ ہئی جو دھریجہ صاحب نے شاہ حسینؒ اَتے بلھے شاہؒ سرائیکی شاعر کیوں آکھئیے۔ویسے ایہ کوئی نویں کاوڑ وی کوئے نہ ہئی مرزا صاحب ایہ کاوڑ پہلے میڈے اتے وی کڈھ چکئیے ہن۔انھیں کلیات فرید وچ لکھیا ہا۔

ترجمہ:سرائیکی دے علمبردار اسلم رسول پوری ہوون یا کیفی جام پوری وارث شاہ کوں چھوڑ تے باقی سب نامور پنجابی شاعریں بابا فرید (پاک پتن)بلھے شاہ(قصور)اتے سلطان باہو(جھنگ)کوں سرائیکی شعری سرمایہ ڳݨدن(3)

بلھے شاہ(1692-1758)دا مزار اگرچہ قصور وچ ہے مگر انھیں دی پیدائش اوچ وچ ہے جیرھا سرائیکی علاقہ ہے ۔بلھا خود اہدے:

اساں اُچے ساݙی ذات اُچیری اساں وچ اُچ دے وسدے آں

بلھے شاہ جوانی وچ قصور پُڄے(4)سرائیکی علاقے وچ پیدائش اَتے رہائش  دی وجہ کنوں بلھے شاہ دی زبان ظاہر ہے جو سرائیکی ہئی اتے ایندے وچ سئیں ظہور دھریجہ نے کیا غلط ڳالھ کیتی ہے۔

ہُݨ اگر آصف خان تے شفقت تنویر مرزا وانگوں پنجابی دانشوریں اَتے ناشریں بلھے شاہ دے کلام کوں وی خواجہ فریدؒ دے کلام وانگوں پنجابی دے رنگ وچ چھاپیئے تاں ایندے نال بلھے شاہ پنجابی شاعر نئیں بݨ ڳئے۔بلھے شاہؒ اَتے خواجہ فرید ؒدے علاوہ پنجابی ناشریں ٻنھیں سرائیکی شاعریں نال وی اہو کم کیتے ‘علی حیدر ملتانی جینکوں پنجابی ناشر ملتانی نئیں لکھدے ۔دے کلام دی اشاعت ویلے ناشر نے ایندے وچ تحریف دا اعتراف کیتا۔ترجمہ:میاں ہدایت اللہ صاحب نے جیرھا وقت ایندی(علی حیدر دے کلام دی)صحت اتے ردیف قافیئے دی بحا لی تے لائے اوندے واسطے میں انھیں دا شکر گزار ہاں(5)

مرزا صاحب کوں ݙوجھا اعتراض ایہ ہے۔جو دھریجہ صاحب نے سرائیکی زبان کوں دنیا دی ہک قدیم ترین زبان آکھئیے اَتے ایں طرح ایہ زبان پوری وادی سندھ وچ پھیل ڳئی ۔مرزا صاحب نے اتھاں ایں حقیقت کوں لُکا گھدے جو دھریجہ صاحب نے ایہ خود نئیں آکھی بلکہ ہک معروف محقق ضامن حسینی دی کتاب معارف سرائیکی دے حوالے نال آکھی ہے۔ضامن حسینی لکھدن۔ترجمہ: سچ تاں ایہ ہے جو ملتان اتے اوچ دے مدنی مراکز دے باشندیں دی زبان جیرھی سرائیکی دے ناں نال مشہور ہے در اصل معروف زمانہ وادی سندھ دے باشندیں دی زبان ہئی۔(6)

ایندے بعد مرزا صاحب کوں ایہ اعتراض ہے جو دھریجہ صاحب نے ایہ وی لکھ ݙتے جو ایہ (سرائیکی ) زبان قصور (بلھے شاہ)لاہور (شاہ حسین)گولڑہ راولپنڈی (پیر مہر علی شاہ) کوہ سلیمان درہ بولان ڈھاڈر کیرتھر اتے حب لسبیلہ الائی ویندی ہے۔

اتھاں وی ایہا ڳالھ ہے ایہ سب کجھ ضامن حسینی نے لکھیئے ۔او لکھدن ۔

ترجمہ :اَڄ دی مغربی پاکستان دی اکثریت دی ایہا زبان (سرائیکی) ہے۔ایہ بابا بلھے شاہ دے قصور مادھو لال دے لاہور پیر مہر علی شاہ دے گولڑہ کنوں شروع تھی کراہیں کوہ سلیمان دے اندر تائیں درہ بولان دے ڈھاڈر کنوں کوہ کیر تھر دے آرپار لسبیلہ دی وادی تحصیل دریچی تائیں ایہا زبان اَلائی ویندی ہے۔(7)

اِتھاں میں ایہ پچھداں جو دھریجہ صاحب نے تاں حوالہ ݙتے لیکن مرزا صاحب نے او گم کر ݙتے ایندے وچ کیندا قصور ہے۔

اڳوتے مرزا صاحب لکھدن جو سئیں ظہور احمد دھریجہ نے ایہ وی لکھ ݙتے جو شاہ حسین لاہور وچ ٻہہ تے سرائیکی وچ شاعری کریندے ٻیٹھے ہن اوں وقت لاہور دی زبان ماجھی دوآبی ہئی۔ہک سو سال پہلے کوئی شخص پنجاب اَتے پنجابی دا ناں نہ ڄاݨدے ہن ۔

اساں اگر تاریخ پھلوروں تاں دھریجہ صاحب دی ڳالھ ٹھیک لڳدی ہے ۔ شاہ حسین دی پیدائش 1539ء اتے وفات 1599ء ہے ۔ایہ مغلیہ دور ہا ۔شاہ حسین اکبر اعظم(1542 -1605)دے دور وچ جیندے رہندے پئے ہن ۔ اکبر دے دربار دا ہک معروف عالم ابوالفضل (1551-1602ء)ہا  جیندی کتاب آئین اکبری کافی مشہور ہے ۔اوں آپݨی کتاب وچ سلطنت دیاں جیرھیاں زباناں لکھین او ایہ ہن۔دہلوی بنگالی ‘ملتانی ‘مارواڑی ‘گجراتی ‘تلنگی ‘مرہٹی ‘کرناٹکی ‘سندھی ‘افغانی ‘شال ‘بلوچستانی اَتے کشمیری(8)۔اتھا ں پنجابی دا  ناں کتھائیں کائنی۔ول شاہ حسین کیرھی زبان وچ شاعری کریندے ٻیٹھے ہن ۔ظاہر ہے او ملتانی؍ سرائیکی ہئی۔

تساں ݙیکھ گھدے جو مرزا صاحب دے سارے اعتراض غیر علمی غیر تحقیقی بے بنیاد اتے متعصبانہ ہن۔ایہ تاں بس پھکے ڳنے چوپݨ والی ڳالھ ہے ۔میں جیویں اُتے آکھیئے ایہ مقدمہ نویں مقالمیں دا آغاز کریسی ۔اَتے ہُݨ مکالمے شروع تھی ڳن۔ ایں پہلے مکالمے پنجابی تعصب کوں نشابر کرݙتے۔

## حوالہ
کتاب: لیکھے، مصنف : محمداسلم رسول پوری، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان