تہذیبی تے روحانی مرکز

تاریخی اعتبار نال ملتان ہک ذات دا نی ہک کائنات دا ناں ہے ‘ ماہرین آثار ایں ڳالھ تے اتفاق کریندن جو ملتان کائنات دے انہاں شہراں وچوں ہے جیڑھے ہزاراں سال توں مسلسل آباد چلے آندن ، ماہرین دا ایں ڳالھ تے وی کامل اتفاق ہے جو تاریک عالم وچ ملتان صرف ہک شرہ دے طور تے نی بلکہ ہک تۃذیب تے ہک سلطنت دے طور تے کرہ ارض تے موجود رہ گفئے ۔ 373 ھ دی ہک تصنیف ’’ حدود العالم بن المشرق الی المغرب ‘‘ اچ سلطنت متلان دے بارے لکھیا ڳئے جو ملتان دیاں سرحداں جالندھر تے ختم تھیندن ، ہک ٻئی کتاب ’’ سیدا لمتاخرین ‘‘ وچ لکھئے جو ایہ خطہ ٻہوں زیادہ ذرخیز ہووݨ دے نال نال وسیع و عریض وی ہے ، ہک پاسے ٹھٹھہ ، ݙوجھے پاسے فیروز پور ، جیلسمیر تے کیچ مکران تک دے علاقے اینں دے وچ شامل ہن ۔ ابوالفضل دی مشہور کتاب ’’ آئین اکبری ‘‘ اچ درج ہے جو ملتان ٻہوں وݙی اقلیم ہے ایندے وچ ترائے سرکاراں ملتان خاص ، دیپالپور تے بھکر شامل ہن ، ملتان دی تہذیب و ثقافت ٻہوں مضبوط ہے ، اے علاقہ ٻہوں وݙا تجارتی تے ثقافتی مرکز ہے ، انقلابات زمانہ تے ہزاراں سالاں توں حملہ آوراں دی ریشہ دانیاں دے باوجود ایں خطے اپݨی منفرد تہذیبی شناخت کوں قائم تے زندہ رکھیا ہویا ہے ۔ اے وی ویلھا تے حالات دی ستم ظریفی ہے جو اڄ ملتان کوں جنوبی پنجاب بݨاوݨ آدے دلاسے ݙتے ویندے پن ، کل ملتان کیا ہا ؟ تے لہور دی کیا حیثیت ہئی ، ایہ تذکرہ حضرت داتا گنج بخش ہجویری ؒ دی کتاب ’’ کشف المحجوب ‘‘ ہکے از لاہور مضافات ملتان دی صورت اچ موجود ہے ۔اڄ اساں لاہور تے متلان دے بارے عرض کریسوں جو 

کجھ مُد پہلوں کراچی توں ہک تحقیقی موسوم بہ Paradise Gods شائع تھئی ، ایندے اچ ایں خطے بارے لکھیا ڳئے جو وادی مہران ( مرکز ملتان) ایجھا خطہ ہے جتھاں انسان پہلی دفعہ اپݨے ݙو پیریں تے کھڑا تھیوݨ تے ٹرݨ شروع کیتا، جتھاں تہذیب ایجاد تھئی تے انسان کوں مہذب بݨاوݨ دے عمل دا آغاز تھیا ۔ ایں علاقے اچ سب توں پہلے فن تحریر ایجاد تھای ۔ خثت سازی تے پختہ عمارتاں تعمیر کرݨ دا کم سب توں پہلے اتھاں شروع تھیا ، کتاب اچ مزید لکھیا ڳئے جو ایں علاقے پوری کائنات اچ سوتی کپڑا سب توں پہلے متعارف کرائے ، وزن تے پیمائش دے ایجھے پیمانے اتھاں ایجاد تھئن جو وال برابر وی فرق نہ ہا، نہراں کھبٹ تے زمین سیراب کرݨ تے بحری تجارت دے عمل دا مُنڈھ ایں خطے توں شروع تھیا، کتاب اچ ایں علاقے بارے ٻیاں وی ٻہوں ساریاں معلومات ݙتیاں ڳن۔

عرض کرݨ دا مقصد اے ہے جو ملتان تے ݙوجھا سرائیکی خطہ اڄ توں نی بلکہ ہزاراں سالاں توں تہذیبی ، ثقافتی تے روحانی مرکز دے طور تے قوماں تے تہذیباں دی رہنمائی کریندا آندے ، ایں علاقے نے جتنے وی سائنسدان ، ہنر مند تے عالم فاضل پیدا کیتن شاید ای کہیں خطے پیدا کیتے ہوون پر ݙکھ دی ڳالھ اے ہے جو ایں علاقے اچ پناہ حاصل کرݨ والے کجھ دوست اے آکھ تے ایں علاقے دی عظمت توں انکاری کر ݙیندن ، جو اساݙے آوݨ توں پہیل ایں علاقے دی لوکاں کوں گڑ بݨاوݨ وی نہ آندا ہا ، خیر اے تاں سوچ تے ظرف دی ڳالھ اے ۔

ملتان ٻہوںہزاراںسالاں دا ورثہ وݙا تہذیبی مرکز ہے ، اتھاں سینکڑاں جہیں ایجھیاں ہن جتھاں کم کرݨ دی ضرورت ہے مگر کم کیتے ایں جذبے تے سرمائے دی ضرورت ہے جو جیرھا سابق حکمراناں دے دل اچ لاہور کیتے موجود ہا ، ملتان دا تاریخی قلعہ تہذیبی ،ثقافتی اثاثہ ہووݨ دے نال نال برصغیر جنوبی ایشیاء دا ٻہوں وݙا روحانی مرکز وی ہے ، اتھاں غوث العالمین حضرت بہاؤ الدین زکریا ملتانی ، شاہ رکن عالم ، شاہ صدر دین ، والئی ملتان نواب مظفر خان شہید دے مزارات ہن ، پر زائرین کوں کہیں طرح دی کوئی سہولت میسر کائنی ، اتھاں داتا دربار لاہور دے بر عکس کوئی میوزیم ، کانفرنس ہال ، مدرسہ ، لائبریری تے مسافر خانہ کائنی ، ٻیا تاں ٻای زائرین کیتے اتھاں پیوݨ دا پاݨی وی میسر کائنی ،ایں پاسے توجہ کرݨ دی خاص ضرورت ہے ۔

قلعے تے موجود ہزاراں سال پراݨی ہندواں دی عبادت گاہ تے پرہلاد مندر کون ݙہا تے اتھاں دی تریخ کوں مسمار کرݨ دی کوشش کیتی ڳئی ، اینکوں ایں جذبے نال بحال کرݨ دی لوڑھ ہے جیویں جو نواز شریف دور حکوتم اچ سکھاں دے گرداواراں دی بحالی کیتے چار کروڑ دی گرانٹ مہیا کیتی ڳئی ، ایندے نال قلعے تے ناجائز تجاوزات ایس ٹی این ، پولیس کاؤنٹر تے فون ٹاور وغیرہ کوں مسمار کر تے ایندی اصل حیثیت بحال کرݨ ضروری ہے ، تاں جو حضرت زکریا سئیں دی روح قبر توں خوش تھی تے اے آکھ سڳے :

ملتان ماء بجنت اعلیٰ برابر است

آہستہ پابنہ کہ ملک سجدہ می کنند

ملتان دی تاریخ، ثقافت تے آثار قیدمہ کوں محفوظ کرݨ سانگے میوزیم ، ریسرچ سنٹر قائم کرݨ دی ٻہوں ضرورت ہے ۔ بہتر ہوسے جو حکومت ایں سلسلے اچ معقول گرانٹ مہیا کرے ،ایویں نہ تھای تاں پیارے وطن دے ہک حصے دی تاریخی میراث مِٹ ونڄݨ دا خطرہ ہے ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء