سرائیکی شاعری دی صنف ’’کافی‘‘دا تعارف

’’کافی ‘‘ سرائیکی شاعری دی سنجاݨ تے ماݨ ہے۔بعض محقق ’’کافی‘‘ دے لفظ دا ماخذ قافیہ ݙسیندے ہن جݙاں جو موسیقی دے ماہر ایکوں ’’راگ ‘‘ آدھے ہن اَتے ایندے لغوی معنی’’تکمیل ‘‘ ’’پس ‘‘’’پورا‘‘ تے ’’مکمل دے ہن ۔ برصغیر پاکستان تے ہندوستان ءِچ موسیقی دیاں چھتری راڳیٹاں چوں ہک راڳݨی دا ناں وی ’’کافی ‘‘ ہے۔کافی دے بارے سرائیکی محققین تے نقاداں کجھ ایویں فرمائے:

## کیف جام پوری
                       ’’سندھی زبان ء ِ چ کا فی دا پہلا ناں’’وائی‘‘ ہا اتے ایکوں حضرت شاہ عبدالطیف بھٹائی دی ایجاد سمجھیا ویندا ہائی ،انہاں سرائیکی اِچ ’’وائی ‘‘ آکہی ہے۔سرائیکی اچ اے صنف شاہ دی ’’وائی‘‘ کنوں پہلے موجود ہئی تے کافی آکھلیندی ہائی ،شاہ حسین دیاں کافیاں ہݨ چھپ چکیاں ہن۔

## نصراللہ خا ن ناصرؔ
                       ساݙے نزدیک سرائیکی زبا ن اِچ سب کنوں پہلاں ستویں صدی ہجری اچ حضرت شاہ شمس سبزواری جیڑیاں ’’گنعان‘‘ ایجاد کیتیاں ہَن او سرائیکی اچ کافی دی پہلی تے باقاعدہ مضبو ط شہادت ہے۔ 

## شمیم عارف قریشی
                       ’’کافی ‘‘ واد ی سندھ دے لوکاں نال کم وبیش ہک ہزار سالاں توں آندی پئی ہے’’کافی‘‘ اَج وی اتھودے لوکاں ءِچ وسدی ہے ۔اساں یکے لوگ جاݨدے ہیں جو ساݙے جاگیردارانہ تے قبائلی سماج ءِچ عورت کوں تلویں درجے دی شے سمجھا ویند ا ہے پر اساݙے کول ’’کافی‘‘ سب توں پہلے تانیثیت دے پیرائے وچ ہم کلام شاہ حسین تھین۔کافی گو شاعراں خاص طور تے خواجہ غلام فریدؒ اپݨی یکیاں کافیاں اِچ ایں جاگیردارانہ تے قبائلی سماج دی نفی تے اوندے خلاف مزاحمت کریندے ہوئے’’تانیثیت‘‘ دے پیرائے اِچ ہم کلام تھئے ہَن، ایہو عہد فریدؒ دا تہذیبی عرفان ہے۔

## خورشید بخاری
                       ’’کافی ‘‘ خالصتاً سرائیکی صنف ِ سخن ہے۔تصوف دے پیچیدہ مسائل کوں صرف کافی اِچ ای بیاں کیتا ونج سنگدے۔

## اشولال
                       ’’میݙے خیال ءِچ اساں تصوف کوں سمجھے بغیر ’’کافی‘‘ دی تفہیم نی کرسڳدے۔ ’’کافی ‘‘ کیف سسٹم‘‘ دا حصہ ہے۔ ایں ڳالھوں کافی عالم کیف نال جُڑی ہوئی صنف ِشاعر ی ہے ۔ تصوف دا سب کنوں سوھݨا اظہار ’’کافی ‘‘ ہے۔کافی کوں جیڑے حوالے نال اساں لوک سمجھدے تے جانڈے ہیں مغرب دے لو ک اوں حوالے نال ایکوں نی سمجھ سنگدے وادی سندھ اچ پنج ہزار سال پہلے ’’رگ وید‘‘ اچ لکھیا گیا ہئی جو ’’جہڑ ا ہک ہئی ا وہو سب کجھ بݨ گیا ۔ایہو نظریہ اج وی وحدت الوجودی شاعردے کولوں موجود ہے ۔’’کافی‘‘ کیں خاص فارم دی محتاج نی،کیف جوئی دا شاعر نال تے تصوف دا تہذیبی عرفان نال بہو ں گھاٹا تعلق ہے ۔تصوف کوں اساں ہر شے ءِچ محسوس کرسنگدے ہیں پر اے صرف اوں ویلے سچ بنٹسی جڈاں ایندیاں روایات اساڈے نصا ب د ا حصہ بݨسن،نی تاں شرتے فساد اساڈا مقدر راہسی ’’کافی‘‘ کوں اساڈے نصا ب ء ِ چ شامل ہووݨا چاہیدے ۔

## ڈاکٹر سجاد پرویز
’’عام طو ر تے سرائیکی کافی دی ظاہر ی شکل صورت تے ہیئت اے رہی ہے جو پہلے غزل دے مطلع دی کارہک شعر ہوندا ہے جیندے ݙوہیں مصرعے غزل دے مطلع دی کار ہم قافیہ تے ہم ردیف ہوندے ہن پر ایندے چار،پنج یا چھی مصرعیا ں دے بند شامل کیتے ویندے ہن۔ ہر بند دے شروع دے مصرعے ہکو جیں ہم قافیہ تے ہم ردیف ہوندن ۔ول ہر بند دے آخری مصرعے کوں مطلع دے ہم قافیہ تے ہم ردیف لایا ویندے۔سرائیکی کافی دا اظہار زیادہ تر عورت دی طرفوں تھیندا ہے۔ایں پاروں ایکوں اُردو دی ریختی دے مماثل وی آکھیا وینداہے۔‘‘

                       ڈاکٹر سجاد ہوراں دی ایں رائے یعنی اے سرائیکی دی ریختی ہے ۔نال ذرا وی اتفاق نی کیتا ونج سنگدا،کیوں جو ’’کافی‘‘ دا یکا مزاج رمزیہ ،پاکیزہ اتے داخلیت نال جُڑا ہویا ہے ۔کافی بنیادی طور تے وادی سندھ دی تخلیق ہے اتے ءِتصوف د ا بنیادی ’’اظہاریہ ‘‘ ہے ۔راگ راگنی،موسیقی تے سُر تے انسان دے دلا ں دے راز ’’کافی‘‘ نال ای ظاہر تھیندے ہن ۔ای پاروں ’’کافی‘‘ دا ردھم’’ عروض‘‘ دی بجائے ’’پنگل ‘‘ نال پرکھیا ویندا ہے۔ماہرین جانڈے ہن جو شاعری دے اوازان جیڑے ’’پنگل‘‘ دے اصول تے مقرر تھیندن اصل ءِچ اوہو مختلف راڳاں تے موسیقی دے اصولاں تے ہوندے ہن۔ 

                       ’’کافی ‘‘ہک ایہو ڄاہیں صنف ِ شاعر ی ہے جیندے موضوعات شروع کنوں ای طے ہن ،رمز ،قلبی وارداتاں ،صوفیانہ طرز احساس ،انسان دیاں داخلی کیفیات ،و چھوڑے دے مختلف حوالے ،سوز گدازاتے ہجر و فراق دے مختلف قصے ،کافی اچ آکے نشابر تھی ویندے ہن۔ مقتدرقوتاں ،سامراج تے ناانصافی دے خلاف مزاحمت جدید کافی دے موضوعات وی بݨے ہن پرائے مزاحمت د ے رومانوی حوالے نال سامݨے آئی ہے ۔آکھیا تاں ویندے ہے جو ’’کافی‘‘ خاجے سیئںؒ توں شروع تھی کے خاجے ؒتے ای مک ویندی ہے پراے رائے کلی طورتے صیحح کائنی۔ کافی نے سرائیکی وسنیکاں دی تہذیب نال سفر کیتا ۔خواجہ سائیںؒ تے ’’کافی‘‘ کوں باقاعدہ تے باضابطہ تخلیق کیتے ،زبان تے بیان کوں موضوع نال جوڑے اتے فطرت دے مناظر کوں اپݨی کافی دا حصہ بݨائے ۔کافی نہ صرف ساݙی شاعری ،لوک ادب تے لو ک موسیقی دا حسین حصہ ہے بلکہ اساݙی روز مر ہ زندگی اچ وی کافیہ شاعری داوݙا عمل دخل ہے۔اساں سرائیکی لوک دانش تے وسیبی رویاں کوں کافی کنوں انج کر کے نی ݙیکھ سنگدے ۔اہل وسیب د ے مزاج دی مٹھاس تے کافی دی مٹھاس ہکو ہے اتے ایہو کافی دا کما ل ہے۔

                       ’’کافی ‘‘ دے اندر اتنی تخلیقی توانائی موجود ہے جو اے نام نہاد جدید یت دے ہووݨ دے باوجود وی اپݨے وجود کوں مرݨ نی ݙتا ۔سچل سرمست کنوں گھِن کے حضرت خواجہ فریدؒ تے اُنہاں کنوں بعد خرم بہاولپوری ،خادم مکھݨ پیلوی ،نو ر محمد سائل ڈیروی ،جتوئی ،جانبار جتوئی ،فیض محمددلچسپ ،غلا م حسین زائر ،اقبال سوکڑی ،سرور کربلائی ،سفیر لاشاری ،رفعت عباس ،اشو لال، سلمان سہو وغیرہ نے سرائیکی کافی کوں ہر اتبار نال زندہ رکھے۔کافی اِچ ہک اے صلاحیت وی ہے جو اے فارم تے ہیئت کنوں اُتے ونج کے اظہار دی بنیاد بنڑدی ہے ۔اِیں حوالے نال اے ہک موضوعاتی تے لطیف کیفیات پیدا کرݨ آلی صنف ِ شاعری ہے اتے رومانیت دے پردے اچ باطل قوتاں دے خلاف کمزور لوکاں اچ مزاحمت دے رویے وی پیدا کرݨ دی یکی صلاحیت رکھیندی ہے۔ول ءِوی سچ ہے جو سرائیکی کافی اہل وسیب دی تہذیبی سنڄاݨ دا ڈوجھاناں ہے۔ایندی دلیل اے ڈتی ونج سگدی ہے جو کافی اچ ورتے گئے استعارے ،علامتاں ،تشبیہاں کنائے ،تلازمے ،تلمیحا ں اتے اشارے تل وطنی ہوندن ،جنہاں د ے محابوں کافی د ی شاعری اتھوں دے لوکاں کو ں اپݨی ای آواز جاپدی ہے ۔ایہو سرائیکی ’’کافی‘‘ ہے اتے سرائیکی وسیب دے تہذیبی عرفان دی بنیاد ہے ۔ 

## حوالہ
اَجٖوکی سرائیکی تنقید ، مصنف : ڈاکٹر مزمل حسین، ناشر: دستک پبلی کیشنز ، ملتان