’’اَندھارے دی رات‘‘ وچ سوجھلے دی اُمید

یورپ وچ جیرھلے مشینی پیداوار دا مُنڈھ ٻدھا ڳیا تاں اوندے نال اِی جاگیردارانہ سماج دی جاہ تے سرمایہ دارانہ سماج دے قیام دا عمل شروع تھی ڳیا ۔ اَتے انسانی محنت دا استحصال سائنسی انداز وچ وݙے پیمانے تے شروع تھی ڳیا ۔ مزوریں دی لٹ پُٹ وݙے منظم انداز وچ تھیوݨ پئے ڳئی ۔ اَتے سرمایہ دی اہمیت کئی حصے ودھ ڳئی ۔ ایندے نال ایں نویں سماج وچ محنت کشیں دے مشترکہ عمل دے ذریعے حاصل تھیوݨ والی پیداوار جیرھلے ہک شخص دی ملکیت بݨݨ لڳی تاں محنت کش نہ صرف اپݨی پیداوار نال عدم دلچسپی اَتے بیگانگی دا اظہار کرݨ لڳے بلکہ اپݨی ذاتی حیثیت (جینکوں ݙوجھے لفظیں وچ انفرادیت یا شناخت آکھیا ونڄ سڳدے) وی ونڄا ٻیٹھے ۔ وَل اُنھیں کوں اپݨے وجود؍موجودگی دے جواز لیوں نویاں شہادتاں درکار تھیاں ۔ جیندے نتیجے وچ یورپ وچ وجودی فلسفے زور پکڑیا تے وجودی فلسفیں انسانی موجودگی اَتے ذات دی گمشدگی یا کرب کوں اپݨے فلسفے وچ بنیادی حیثیت ݙیوݨ شروع کر ݙتی۔ 

ہک مُد بعد جݙاں پاکستان وچ سرمایہ دارانہ نظام دا آغاز تھیا تاں اوندے نال وجودی فکر وی اُردو اہل قلم دیں تحریریں وچ نمودار تھیوݨ لڳی اَتے اپݨی موجودگی دا سوال تے ذات دا کرب کئی تخلیقات دا مرکزی خیال بݨ ڳیا جیندے نتیجے وچ ایہ فکر سرائیکی دے بعض ذہین اَتے پڑھئیے لکھیئے لکھاریں دیں فن پاریں وچ وی راہ پاوݨ لڳی ۔ اساݙے سامݨے ایندی ہک مثال ممتاز حیدر دیاں کئی نظماں ہِن( ایں کنوں پہلے خواجہ فرید دے کلام وچ وی وجودیت دے اثرات موجود ہن)

ممتاز دیاں ایہ نظماں اوندے  اوں ذہنی کرب کوں ظاہر کریندن جیرھا شاعرکوں اپݨی سُنڄاݨ ونڄاوݨ اَتے اپݨی موجودگی دی نفی تھی ونڄݨ دی وجہ کنوں در پیش اے۔

درحقیقت ایہ ݙکھ شاعر دا انفرادی ݙکھ نئیں بلکہ ایں سماج دے واسیں دا مشترکہ ݙکھ  اے ۔ اَتے وجودی فلسفی  اینکوں ذاتی ݙکھ  اَہدن ۔ اَتے ایندی اصل وی ذات دے اندر ڳولیندن ۔ حالانکہ ٻہوں سارے ذاتی ݙکھ معروضی حالات دی پیداوار ہوندن ۔ جینکوں وݙا فنکار اپݨے داخلی حوالے نال تخلیقی رنگ ݙیندے۔

سماج دے ہک ذہین ‘ باشعور اَتے تخلیقی صلاحیتیں نال مالا مال ہووݨ دی حیثیت نال ایں مشترکہ سماجی ݙکھ کوں ممتاز حیدر اپݨا ذاتی ݙکھ سمجھیئے اَتے اپݨی موجودگی دی شہادتیں وی ڳول پھول شروع کیتی اے۔

میں اندھے مکان اِچ

تھپکدا ودا ہاں

کتھئوں کوئی ولیکھا وی کئے نھیں

جتھوں سوجھلے دی کرن

آ کراہیں میݙی موجودگی دا

میکوں کوئی بین ثبوت آن ݙیوے                            

         فریڈرک اینگلز                                    1820-1895) )  دا ہک قول اے ۔ محنت انسان کوں تخلیق کریندی اے ۔ جیرھے ویلھے انسانی محنت بے قدر تھی ونڄے تاں اوندے نال انسان دی سُنڄاݨ وی ختم تھی ویندی اے ۔ اَتے اونکوں اپݨی شناخت دیاں وی شہادتاں ڳولݨیاں ہوندن:

سُنڄاݨ دی رُت گزر ڳئی اے

وصال دے سارے لفظ

سیوی دا رزق بݨ ڳئین

اُٻالھیاں اَکھیں سفر دی دھوڑ اِچ

گھریں دی صورت وِسار ٻیٹھن

ولن تاں موجودگی دیاں

ساریاں نشانیاں آنن

سفر تے نکھتے ہوئے دوستیں تئیں

خبر پڄا ݙیو                               

اپݨے وجود اَتے سُنڄاݨ کوں گم کر ٻہݨ نال انسانی سوچ تے وی پردے پئے ویندن اَتے اوندے اَکھیں تے کہیں وی وجود دا عکس نشابر نئیں تھیندا جیویں جو عموماً ’’برفباری‘‘ وچ تھیندے ۔ ممتاز حیدر انھیں لمحیں کوں اپݨی ایں ناں دی نظم وچ وݙے سوہݨے انداز وچ پیش کیتے ۔ لیکن ایندے نال اپݨی رجائیت توں ہتھ نئیں ونڄݨ ݙتا۔

تمام منظر کہیڑ وچ ہِن

اَوازاں موجود ہن

مگر جسم اوٹ تھی ڳن

اساݙیاں اَکھیں

کہیں صدا دا وجود ݙیکھݨ دی

تانگھ تانگھن

کہیڑ مکسے تاں ساریاں چیزاں

سُݨڄاݨ دیاں سب گواہیاں گھن تے

اساݙیں اَکھیں تے آن لہسن

مگر اَڄݨ تائیں تمام منظر

کہیڑ وچ ہِن                                                                        

شاعر دا ایہ یقین جو کہیڑ مُکسی تاں ساریاں چیزاں سبھ گواہیاں گھن تے اساݙیں اَکھیں تے آن لہسن ۔ رجائی مزاج دے نال نال وسیب نال سچی محبت دی وابستگی وچ مضمر اے ۔(کیوں جو ممتاز اپݨی شناخت دی واپسی دا عمل دھرتی نال محبت وچ محسوس کریندے) دھرتی نال وابستگی انسان کوں سماجی عمل دا حصہ بݨا ݙیندی اے اَتے خلاء وچ تخلیق تھیوݨ والیں فلسفیں کنوں پاند چھڑوا گھندی اے۔

ممتاز حیدر دی دھرتی اَتے وسیب نال محبت اونکوں مجرد اَتے موضوعی فکر کنوں بچا تے معروضی سوچ نال وابستہ کیتا اَتے ہر او فنکار جئیں وی اپݨی فکر اَتے تخلیق لیوں وسیب کنوں مواود گھدے کݙاہیں وی اپݨی  سنُڄاݨ نئیں ونڄائی (خواجہ فریدؒ ایندی وݙی مثال ہن) اَتے سچائی داایہ عرفان ممتاز حیدر کوں وی اپݨے وسیب نال وابستگی دی وجہ کنوں تھئے ۔ ایہا وجہ اے جو او ااپݨی نظم ’’پتھر ذہن وچ ولیکھا‘‘ وچ آہدے:

اپݨے ہووݨ توں کیہہ تائیں منکر رہیجے

کݙیں اپݨے لوکیں دیاں آساں وی پر تو

جنھاں وی طلب … نا اُمیدی دی

ساری مسافر رُتیں دا ٹکاݨہ بݨی اے

کݙیں اپݨے سنگتی درختیں دی سوچو

جنھاں اپݨی ہستی دے سارے تماشے

تساݙے ہتھیں دے حوالے کیتے ہن

کݙیں میݙی اَواز دی سُرکوں پرکھو

جیڑھی اپݨے ہووݨ دیاں ساریاں گواہیاں

تساݙے حوالے کرݨ کوں سِکاتی ہے

میݙے نال ٹُرسو تاں جیوݨ دا امکاں

سارے تساں تے نشابر کریساں

میں نماشیں ہاں

لیکن پرہ باکھ کیتے

تساکوں سنبھارݨ دیاں منتاں منیندا ہاں

میݙے لفظ

سوچیں دی اندھی زمین کیتے سوجھلا ہن                                       

دھرتی نال ایہ پکی سنگت ممتاز حیدر دی نظم ’’اڄوکے انسان دا المیہ‘‘ وچ نشابر اے۔ جینکوں او ’’اپݨے ہووݨ توں منحرف ہاں‘‘ کنوں شروع کریندے لیکن میں اپݨے ہووݨ توں مطمئن ہاں تے ختم کریندے ۔ ایہا وجہ اے جو شاعر دھرتی نال اپݨے ایں رشتے کوں قدم قدم تے پکا کریندے ویندا۔

میں اپݨے ہووݨ توں منحرف ہاں

زبان دے سارے ذائقے

جیویں جو پھکاوت دی شہنشاہی دے وچ

نظر بند کر ݙتے ڳئین

میں جیڑھی خوشبو دی آس منگداں

نسیکی خواہش دے سارے انکار

اوندے بھاڳ وچ لکھیج ویندن

میݙے ہتھیں دیاں تمام سطراں

کہیں کوں محسوس کر گھنݨ دیاں سبھے گواہیاں

سفیلیں اُتے رکھیں ہوئیں

شکلیں دے خرچ ڳولیندن

تے میݙیاں اَکھیں

نہ ݙٹھے ہوئیں  منظریں دے خواہش وچ

سجا کھیاں لڳݨ دا داروں لبھیندیاں رہندن

میݙے کنیں کوں تمام آوازیں دے

سلکھݨے سُریں دی سدھ اے

میݙی سماعت کوں نہ سُݨی خبر دا ݙکھ اے

میں اپݨے ہووݨ توں مطمئن ہاں                                                       

اپݨے ہووݨ دا ایہ احساس شاعر کوں اپݨی دھرتی نال جُڑت کنوں ملِے:

میں شعر لکھاں دھݨوالیں تے

یا وستی وستی چردے اپݨے اَجڑیں تے

کنواریاں فصلاں نِسرݨ ویلے

میݙے ساہواں دی دھپ منگدین

میں اپݨی مٹی کولھوں

جیوݨ دے سوبھ دا چاری رہنداں

میݙیاں سوچاں

کچی فصلیں دی خوشبو دا ترکہ ہِن

درختیں دی ساول دی تانگھ وچ

گیت اَکھیندے پکھی میݙے سنگتی ہن                                       

وسیب نال پیار ممتاز دی شاعری دا اَٹوٹ حصہ اے ۔ او کہیں صورت وچ اینکوں تُرٹݨ نئیں ݙیندا۔ اِت لیوں تاں ’’ہجرت دی نفی‘‘ کریندے۔

گھریں کوں چھوڑیسو

تاں گھر گھر دی سِلھ سِلھ دے

سندھ سندھ وچوں

گزریے ہوئے لحظے لحظے دی

کوئی نشانی نشابر نہ تھیسے

گھریں کوں چھوڑیسو

تاں الماریں دے وچ رکھیں ہوئیں

کتابیں دی تہہ تہہ دے وچ رکھیئے

پُھلیں دے پَن پَن دی خوشبو دا نوحہ

ہوا دی عدالت دے وچ

دھانہہ لڳسیے

گھریں کوں چھوڑیسو

تاں پکھی نہ ݙٹھی ہوئی دھرتی دے

سوجھل سپنے

تساں توڑیں کیویں پُڄسن

زمینیں دا رزق

اپݨی طاقت دا پرچم حوالے کرݨ کوں

تساݙے ہتھیں کوں کتھاں ونڄ ڳویسے

گھریں کوں چھوڑیسو

تاں دشمن سفیلیں دے منظر

نماشیں دی ہجرت دے ماتم کوں

بے شُم کرݨ کوں اُٻرسن

گھریں کوں چھوڑیسو

تاں اپݨے قبیلیں دیں کنواریں دی

بے آبروئی دے سارے تماشے

اَتے جبر دے سارے سفر

معتبر ونڄ سݙیسن

گھریں کوں چھوڑیسو……

گھریں کوں نہ چھوڑو                                                          

اینویں اپݨی ہک نظم ’’ہجرت دا ہراس ‘‘وچ شاعر اپݨی دھرتی چھوڑݨ کنوں انکار کریندے ۔ دھرتی جیرھی اساݙی ماء اے ۔ جیندیاں فصلاں اساݙیاں جیوݨ ہن ۔ جیندی مِٹی اساݙے پیو ماء دے وجود دی امین اے ۔ آخر اونکوں کیویں چھوڑیا ونڄ سڳدے۔ دھرتی نال اساݙی محبت تاں ازلی اے ۔ ایندے واسی اساݙے محبوب ہِن ۔ اَت لیوں اُنھیں دا ہر ݙکھ سُکھ اساݙا اپݨا ݙکھ سُکھ اے ۔ ایہ ممتاز حیدر دے وی ذاتی ݙکھ سُکھ ہِن ۔ اینجھے ہک ݙکھ دی کیفیت اوندی نظم ’’بند مکان وچ سوچ دا لمحہ‘‘ وچ انھیں لفظیں وچ ملدی اے۔

ہوا دا جھولا اساݙے جیوݨ دی پہلی شرط اے

کوئی ولیکھا نہ کوئی جالانہ کوئی در ہا

کہیں پرندے دی کندھیاں وچ سوراخ کرتے

مکان وچ آلھݨا وی نی رتھیا

(پرندے شئیت اَپݨیاں چنجاں پھٹیڑو کرتے 

مکان دے ٻاہر کشٹ کٹ کٹ تے وَل ڳئے ہوسن)

اساݙے کن جھڑ دیاں گاجاں سُݨدے ریہن

مگر بارشیں وی اندھے مکان وچ

کتھائیں کوئی گھرل نی پاتا

کتھائوں وی دیوار کوں نی کھادا

اساݙے لنڳ سامݨھے تھیندے ویندن

تے ساہ وی ہُݨ لبیں تے آ ڳئے

اینویں نظردے اساݙیاں روحاں

اساݙے جسمیں کوں فرفتیں دے سینے ݙیسن

اساں نوھیں نال پکیاں کندھیاں دی

کتنے تونڑیں کتھریندے رہسوں

ہوا نہ ملسے تاں دھوڑ جیسوں

ہوا دا جھولا ساݙے جیوݨ دی پہلی شرط اے       

’’بند مکان وچ سوچ دا لمحہ ‘‘ہک اینجھی تخلیق اے جیرھی دھرتی نال محبت کرݨ والے قیدی دی تنہائی دی کہانی اے ۔ جیڑھا اپݨے وسیب کنوں تروڑ ݙتا ڳئے ۔ اَتے ہوا دے ہک جھولے لیوں وی سِکدا پئے ۔ ایندے نال نال ایں وسیب تے مصیبت دے کئی ٻئے وی پہاڑ ترٹ سڳدن بلکہ ترٹدے پئین ۔ اَج ایںمکھݨ جہیں ملائم دھرتی دے سینے تے جاہ جاہ پھاسیں دے ݙنڈے رمبیے کھڑن۔ اپݨے سوہݨے سوہݨے ڳبھروئیں دے نازیں پلیے جُسے اُنھیں دے جھوٹدے پئین۔جنھیں کوں ’’سُولیں دے ثواب‘‘ کنوں وی بعض اوقات روک ݙتا ڳئے ۔ اَتے کہیں رستے توں گزرݨ ویلے سِریں کنوں جھکا رکھݨ دا حکم اے ۔ ممتاز حیدر دے شعریں وچ اینجھے روح فرما ویلھیں دا ذکر اذیت ناک تلخی نال ملدے:

سَڄے پاسے

کھٻے پاسے

سُولیں دیاں بے انت قطاراں

سُولیں تے لاشیں دے منظر

شہر دے حاکم دا ایہہ حکم اے

ایں رستے توں

اَکھیں جھکیاں کر تے گزرو                                                                     

دھرتی نال تُرٹ تے پیار کرݨ والے ہک حساس شاعر تے ایہہ ساعتاں کیویںگزردیاں ہَن ۔ ایندا تصور ہکے بے حس انسان لیوں دی تکلیف دہ ہے ۔ مگر ایندے باوجود ممتاز اپݨے وسیب دے روشن مستقبل تے پکا یقین رکھدے ۔ اَتے اُمید دی لاٹ کوں وِسمݨ توں وی بچائی رکھدے۔ او انسان دی جدوجہد تے بھروسہ کریندے ہوئے اَہدے ۔ جو ہک ݙینہہ ایہ کالیاں راتیں مک ویسن اَتے اساݙیاں اولاداں ضرور بالضرورسِجھ دے چکا چوند سوجھلے منڑیسن۔

اساں اَکھیں اندھار ماݨݨ توں

صاف انکار کر ݙتا ہے

چلو کہیں سِجھ دی ڳول وچ

گھریں توں نکلوں

اساݙیاں اَکھیں توڑے نہ رہسن

اساݙے بعد آوݨ والیاں نسلاں تاں

سوجھلے دی اسیس پئیسن                    

ممتاز دی شاعری دے موضوعات ٻہوں سارے ہَن ۔ اوندے تکھے مشاہدے ‘ بھر پور تجربے اَتے ذاتی تعلقات دا اظہار ’’پراݨی نسل‘‘ ہک ’’موسم دے دوستیں واسطے‘ ‘ نا ممکن دی خواہش ‘ وصال ‘ وصال دے بعد’’ عزیز شاہد واسطے نظم ‘‘اَتے کئی ٻنھیں تخلیقات وچ مِلدن ۔ مگر میں مختصر طور تے اوندی شاعری دی بنیادی روح دی ڳول پھول کیتی ہم جیرھی اوندی  کتاب ’’اندھارے دی رات‘‘ دے نظمیں دے مجموعی مزاج کوں ظاہر کریندی اے ۔ اَتے بجلی دے رَو وانگوں انھیں لفظیں وچ وہندی رہندی اے۔

ممتاز دی شاعری کہیں قلندر قسم دے نان کومٹڈ شاعر دے کلام وانگوں مختلف وادیں وچ پھیرے مارݨ وانگوں کئے نھیں ۔ بلکہ ایہ ہک کانشس انسان دی شاعری اے ۔ جیرھی اپݨی صحت مند معروضی فکر دے آسرے تے موجودہ دور دی اعصاب شکن صورت حال وچ خود کوں مضبوطی نال اپݨے وسیب نال وابستہ تھی تے کیتی ڳئی اے ۔ اَتے او ایندے ذریعے اَزادی اَتے محبت دے خواب ݙہدا رہندے ۔اَتے پکا یقین رکھدے جوآخر ہک ݙینہہ اساں اپݨے سارے ݙکھیں تے فتح پا گھنسوں۔ 

رات جتنے تئیں وی رہوے

اپݨی دھرتی تے

شہنشاہی دا منصب سجھ دے نانویں ہے

## حوالہ
کتاب: لیکھے، مصنف : محمداسلم رسول پوری، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان