ماء ٻولی دی پارت ہووی

ہک اخباری خبر دے مطابق دُنیاں دیاں اَٹھ ہزار زباناں کجھ عرصے بعد مِٹ ویسن ۔ جیکر اشاریاں نال ٻولیاں ونڄݨ آلیاں زباناں وی شامل کر گھنّوں تاں اے ڳنتری چوݙاں ہزار تئیں پُڄ ویسی۔

آکھیا ویندے جواَڄ دُنیاں وچ اَسّی ہزار توں ودھ زباناں ٻولیاں ویندیاں ہِن ۔ جیکر اِنھّاں وِچّوں اُتلیاں کمزور زباناں واقعی مِٹ ونڄن تاں ایندا مطلب اے تھیا جو تقریباً 20فیصد زباناں ختم تھی ویسن اَتے باقی ٻولیاں ونڄݨ آلیاں 80فیصد زباناں وِچوں وی تقریباً اُتنیاں اِی معمولی درجے دیاں ہوسِن اَتے اِیں طرحاں ہَولے ہَولے دُنیاں دیاں ٻولیاں گھٹدیاں ویسِن جہڑی وݙے اَرمان دی ڳالھ ہوسی۔

زباناں دی ایݙی وݙی ڳنتری اللہ سئیں دی طرفوں ہک ٻہوں وݙی نعمت ہے ۔ ماہرین لسانیات آہدن جو زباناں کوں بچاوݨاں ہیوے تاں ماء ٻولی اِچ پڑھائی کرو۔ ما ء ٻولی اِچ لکھوّ‘ ماء ٻولی کوں کھنڈائو تے ودھائو ۔پر اڄوکیاں حکومتاں ماء ٻولی کوں آپݨیاں سیاسی مصلحتاں دے تحت کھنڈاوݨ دے ترلے نہیں کریندیاں۔نتیجہ اے نِکلدے جو زباناں ہولے ہولے مر ویندیاں ہِن اَتے اُنھّاں کوں ٻولݨ آلے کئیں ترقی یافتہ ‘ میڈیا دی زبان ‘ سرکاری زبان یا کئیں انٹرنیشنل زبان کن توجہ کرن لڳ ویندن اَتے اُنھاں دی اپݨی ماء ٻولی کجھ ویلے بعد آپے مُک ویندی ہے۔

ہک انداز دے مطابق پاکستان اِچ ترِیہ‘ چالیہ زباناں ٻولیاں ویندیاں ہن ۔ جیکر اِنہاں وچ لہجے وی شامل کر گھنّوں تاں اِنہاں دی ڳنتری سٹھ کنوں وی اُتّے تھی ویسی ۔ مثال دے طور تے صرف گلگت دے علاقے وچ سَت زباناں ٻولیاں ویندیاں ہِن ۔ اِینویں اِی سوات دے علاقے وچ وی کئی زباناں دا وجود مِلدے ۔ ہندوستان وچ کئی سو زباناں ٻولیاں ویندیاں ہِن جنہاں وِچوّں سولھاں زباناں کوں قومی زباناں دا درجہ حاصل ہے۔

کجھ عرصے پہلے تئیں پاکستان وچ سرائیکی زبان وی اِینہی حالت وچ ہئی ۔ 1960ء کنوں اڳے سرائیکی زبان دے مختلف لہجے تاں موجود ہَن پر اِنہاں دی ملک دے لسانی جغرافیے وچ اپݨی پُراݨی سیاسی تاریخ دے باوجود کُئی حیثیت نہ ہئی۔ اَخیر 1962ء اِچ کجھ درد مند لوکاں ملتان دی ہک کانفرنس اِچ سرائیکی دے اُوں ویلے دے ملتانی ‘ بہاول پوری ‘ ریاستی ‘ مظفرگڑھی ‘ ڈیروی ‘ جٹکی ‘ جعفرکّی ‘ کھترکّی ‘ شاہ پوری ‘ دھنی ‘ جانگلی تے لہندی وغیرہ دے لہجیاں کوں ہک ناں ݙے کے ’’سرائیکی‘‘ آکھݨ دا فیصلہ کیتا ۔ ٻس ایں سمجھو جو بے زبان لوکاں کوں اُوں ݙیہاڑے کنوں زبان مِل ڳئی ۔ ایکوں پنجابی دا لہجہ آکھݨ آلے لوکاں دیاں منجھیاں موندھیاں تھی ڳیاں ‘ ۔ اُنہاں دے چیتے گردان تھی ڳئے۔ او ٻویّ تھی کے ہک ٻئے دے مونہ تکݨ لڳ پئے۔ اِیندے بعد سرائیکی دے ادارے ‘ انجمناں ‘ مجلساں ‘ فورم تے کٹھ قائم تھئے ۔ 1970ء کنوں سرائیکی دی نشاۃِ ثانیہ دا مُنڈھ ٻدھیجا اَتے وَل چَل سو چل ۔ سرائیکی ادیباں کوں ایوارڈ مِلݨ لڳ پئے ۔ اکادمی ادبیات اسلام آباد نے ایکوں الڳ زبان تسلیم کر گھدا ۔ ٹی وی اُتّے پروگرام شروع تھئے ۔ اسلامیہ یونیورسٹی بہاول پور وچ سرائیکی زبان دا شعبہ کُھل ڳیا ۔ خواجہ فرید چیئر‘ قائم تھی ڳئی ۔ ہُݨ بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان نے وی سرائیکی ریسرچ سنٹر بݨا ݙتّے ۔ اِتّھاں ایم ۔ اے تے بی اے ۔ اے دا نصاب پڑھیندا پئے ۔ طالب سرائیکی پڑھدے پئین۔ اُستاد پڑھیندے پئین ۔ شاعر سرائیکی وچ شعر آہدے پئین ۔ محقق تحقیق کریندے پئین ۔ سرائیکی زبان اِچ ہر ادبی ونکی اِچ کم تھیندا پئے۔ اَساںآکھ سڳدوں جو سرائیکی عوام تے سرائیکی ٻولݨ آلے لوک ‘ آپ مِدان اِچ آ ڳئین جنہاں آپݨیں زبان کوںسنبھالݨ دا آہر ویلے سِر کر گھدّے ناں تاں اَڄ سرائیکی وی مِٹ ونڄݨ آلیاں اَٹھ ہزار زباناں وچ شامل ہووے ہا۔(ہُݨ بہاء الدین زکریایونیورسٹی ملتان وچ سرائیکی شعبہ قائم ہے جتھاں تحقیقی کم تھیوݨ دا امکان ہے)

ماء ٻولی کوں بچاوݨ دا سب توں وݙا طریقہ ایہ ہے جو ایندے وچ تعلیم ݙتّی ونڄے ۔ انگریز ساݙے علاقیاں اُتّے قابض تھئے تاں اُنھاں انگریزی دی سرپرستی کیتی اَتے اِتّھوں دیاں زباناں کوں کنڈھ پچھّوں بُھکا سٹݨ دا فیصلہ کر گِھدّا ۔اُوں زمانے وی اہجیں حق گو مستشرق موجود ہَن جنہاں سرکار کوں آکھیا جو لوکاں کوں ماء ٻولی اِچ تعلیم ݙئیو۔

اُنِویوِیں صدی دا مشہور مستشرق میجر جان وِلسن ‘ جہڑا راولپنڈی تے شاہ پور دا سیٹلمنٹ افسر تے ڈپٹی کمشنر ہا ‘اُونیں سرکار کوں لکھیا جو پنجاب وچ ماء ٻولی اِچ پڑھایا ونڄے ۔ ایندے مُتّوں اِتھّاں اُونویں تعلیم عام نہ تھیسی جیویں برطانہ وچ لاطینی تے فرانسیسی زباناں دے ہونیں ہوئیں تعلیم عام نہ تھی سڳی ہئی ۔ ایندا مطلب ایہو ہئی جو برطانیہ دی ترقی دا راز اوندے ٻالاں کوں ماء ٻولی اِچ تعلیم ݙیوݨ دا فیصلہ ہئی۔ اَڄ دُنیاں وچ جِتّی ملک ترقی تے ہِن اُنھّاں ٻالاں کوں تعلیم اُتھائوں دی ماء ٻولی اِچ ݙتّی ویندی پئی ہے ۔ چین‘ جاپان ‘ کوریاتے روس دی مثال ساݙے سامھݨے ہے ۔ آئرلینڈ وچ انگریزی دی بجائے آئرش وچ تعلیم ݙتی ویندی پئی ہے۔

پاکستان دے مقابلے وچ ہندوستان وچ ماء ٻولی دا زیادہ خیال رکھیا ویندا پئے ۔ اُتّھاں سولھاں وݙیاں زباناں کوں قومی زباناں قرار ݙتّا ہوئے اَتے سرائیکی کوں ستارھویں قومی زبان قرار ݙواوݨ دی کوشش جاری ہے ۔ اُتّھاں ریڈیو‘ ٹی وی اَتے پریس وغیرہ ساریاں زباناں کوں کوریج ݙیندن اَتے اِنہاں زباناں وچ پروگرام نشر تھیندے پئین ۔ ٻہوں ساریاں زباناں صوبائی سطح اُتّے رائج ہِن اَتے کئیں وی صوبائی زبان کوں گھٹیا ‘ چھوٹا تے ناقص نہیں سمجھیا ویندا۔

پاکستان وچ وی صوبائی حکومتاں دا فرض ہے جو سرکاری سطح تے ماء ٻولی اِچ پڑھاوݨ دا بندوبست کرِن ۔ میݙی سرائیکی بھراواں کوں ارداس ہے جو تُساں :

(1)آپݨے ٻالاں نال سرائیکی ٻولو۔

(2)خط و کتابت اِچ سرائیکی زبان ورتو۔

(3)سرائیکی اخباراں ‘ رسالیاں تے کتاباں دا مطالعہ کرو۔

(4)آپݨیاں گھراں اُتّے ناواں دیاں تختیاں سرائیکی زبان اِچ لکھو۔

(5)آپݨیاں دُکاناں دے بورڈ سرائیکی اِچ لکھوائو۔

(6)ٹی‘ وی تے ریڈیو اُتّے اپݨے کاروبار دی مشہوری سرائیکی زبان اِچ ݙئیو۔

(7)آپݨیاں پروڈکٹس دے ناں سرائیکی اِچ رکھّو۔

(8)آپݨیاں ٻالاں دے ناںسرائیکی رکھو۔

وَل ݙیکھو سرائیکی کیویں کھنڈدی ‘ ودھدی تے پَھلدی ہے ۔ میݙے بھراوو! تہاکوں سرائیکی دی پارت ہووے۔

2۔مارچ2003ء

(ݙینہ وار جھوک ملتان وچ 10۔مارچ2003ء کوں چھپیا)

## حوالہ
کتاب: گِروان ہووے تاں. دھرتی واس : رانجھݨ ملتانی. چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان