فکرتے فن دا سنگم حسن رضا گردیزی

### لکھت-محمد عارف

                       حسن رضا گردیزی دا شمار جدید سرائیکی شاعری دے اولین معماراں وچ تھیندے۔ انہاں دا یادگار ادبی سرمایہ انہاں دیاں نظما ں ہن۔سرائیکی دے  جدیدشعری ادب  وچ حسن رضا گردیزی دا ناںہک اہم تے معتبرحوالہ ہے۔انہاں دی شاعری فکر تے فن دا ہک حسین ملاپ ہے ۔انہاں دیاں نظماں وچ موجود ھِیں فکری تے فنی سنگم انہاں کوں سرائیکی شاعری دے بے مثال تے لازوال شاعراں دی صف وچ کھڑا کرݙتے۔  رضا گردیزی ۱۹۱۴ء وچ ملتان پیدا تھئے انہاں دے والدبزرگوار سید مہر حسین شاہ گردیزی ہک محنتی ، ایماندار تے خود دارتحصیل دار ہن۔انہاں حسن رضاگردیزی دی تعلیم تے تربیت تے خصوصی توجہ ݙتی ۔دلشاد کلانچوی اپنی کتاب ’’ سرائیکی شاعری دے کُجھ مہاندرے شاعر‘‘ وچ حسن رضاگردیزی دی ابتدائی حیاتی بارے لکھدن جوــ’’حسن رضاگردیزی خاندانی عزت تے وقار وا لابندہ ہے۔ ایکوں شروع زندگی وچ کُھلے تے صاف ستھرے ماحول وچ رہݨ نصیب تھئے۔ کھلے دیہات وچ قدرت دے نظاریاں تے فطرت مظاہریاں کنوں لطف حاصل کریندا ریہے۔ جیندی وجہ کنوں ایندا دل صاف ہے، تے طبیعت وی سدھی سادی ہے۔ بلکہ دیہات دے وسیع میدان تے کھلی فضا نے ایندے وچ ہمت ، جرات تے راست روی دی عادت وی گھت ݙتی ‘‘(۱)۔حسن رضا گردیزی بی اے تئیں تعلیم حاصل کیتی ۔۱۹۴۵ء وچ انہاں کوں نائب تحصیل داردی ملازمت  مل گٖئی تے بعد وچ انہاں کوں آنریری مجسڑیٹ وی بݨایا گٖیا۔حسن رضا گردیزی کوں شاعری دا شوق کالج دے زمانے توں ہئی تے ہیں زمانے توں انہاں شاعری شروع کرݙتی۔سرائیکی انہاں دی مادری زبان ہئی تے انہاں سرائیکی زبان وچ شاعری کیتی تے انہاں دا شعری مجموعہ ’’ دھاٻے دھوڑے‘‘ دے ناں نال ۱۹۷۳ء وچ شائع تھیا۔انہاں دے ایں مجموعے وچ۲۴ نظماں شامل ہن۔ ’’ بندی خانہ‘‘، ’’چٹے بدل‘‘، ’’ شعر تے شاعر‘‘، ’’نوکر دا بچہ‘‘، ’’ سنجیاںسالہیں‘‘، تھل دیاں کجھیاں‘‘، ’’ اج توں لکھاں صدیاں پہلے‘‘، ’’ چنھاں دیاں لہراںــــ‘‘ تے ’’ قیدی سوچاں‘‘ انہاں دیاں شہکار نظماں ہیں۔ انہاں دیاں شاعری بارے پروفیسر عاشق محمد خان درانی لکھدن جو’’ حسن رضاگردیزی دیاں نظماں مشرق تے مغرب دے حُسن دی آئینہ دار ہن۔ جیڑھے ویلے وی سرائیکی ادب دے ارتقاء دی تاریخ لکھی ویسی حسن رضاگردیزی دا ناں سنہرے لفظاں وچ لکھا ویسی‘‘(۲)۔ڈاکٹرنصراللہ خان ناصر آپݨے پی ایچ ڈی دے مقالے’’ سرائیکی شاعری دا ارتقاء‘‘ وچ حسن رضا گردیزی بارے لکھدن جو’’ سرائیکی زبان دے جدید شعراء وچ سید حسن رضا گردیزی دا ناں اُتے اُتے آندے،آپ غزل دی بجائے نظم کوں اپنے اظہار دا وسیلہ بݨائے تے جدید رجحانات نال سرائیکی نظم کوں سہاگن کر چھوڑئییـ۔‘‘(۳) او مزید لکھدن جو’’ سید حسن رضا گردیزی دیاں نظماں اساݙی وسیبی رہتل کوں ظاہر کریندن۔ انھاں دا تجربہ تے مشاہدہ ٻہوں تیز ہے۔ او کھلیں اَکھیں نال معاشرے دی ہک ہک رمز کوں پرکھدے نظر آندن‘‘(۴)۔الیاس عشقی حسن رضا دی شاعری بارے لکھدن جوـ’’ انہاں آپݨی شاعری دے ذریعے جدید رجحانات نال سرائیکی ادب کوں روشناس کرایا تے ہک بلند پایہ شاعری دا معیار قائم کیتا‘‘(۵)۔اوحسن رضا گردیزی کوں سرائیکی دا ہک نہایت ہی بلند پایہ شاعر قرار ݙیندن۔سرائیکی زبان دا ایہ عظیم شاعر ۱۹۹۹ء وچ ایں جہان ِ فانی توں رخصت تھیا ۔

                       حسن رضا گردیزی دی شاعری دا فنی فکری جائزہ گھد ا ونڄے تاں ایہ گٖالھ نشابر تھیندی ہے جو انہاں د ی شاعری آپݨی فکری گہرائی دے حوالے نال جدید سرائیکی شعری ادب وچ ہک سنگِ میل دی حیثیت رکھیندی ہے۔مختار شاہ، حسن رضا گردیزی دی شاعری دے فکری پہلوئوں بارے لکھدن جو:

                       ’’انہاں دی شاعری دا فکری زاویہ وسیب وچ تھیوݨ آلے جبر تے استحصال ، نا انصافیاں، مسائل، غربت، محرومی تے نفرت وغیرہ ہیــ‘‘۔(۶)

                       حسن رضا گردیزی دی شاعری کئیں مخصوص مکتب ِفکر دا پرچار نی کریندی ۔ انہاں دی شاعری دیاں فکری جہتاں بے شمار ہن۔ انہاں دی شاعری وچ ہک کلاسیکی شاعر آلی کارقواعد تے اصولاں دی پابندی، حیاتی دیاں مادی ضرورتاں تے مسائل دا ذکر تے مقصدیت دا پرچار وی ملدے، رومانی شاعرآلی کارخواباںدی دنیا، ماضی دیاں سوہݨیاں تے من موہݨیاں یاداں ، جذبات تے تخیّل دی فروانی تے انفرادیت دی خواہش وی صاف جھلکدی ہے ، حقیقت پسندشاعر اں آلی کار حقیقی چیزاں دا ذکر، آپݨے عہدتے خصوصا آپݨے وسیبی مسائل دا ظہار ، تصوریت (Idealism) دے پیر وکاراں آلی کارمثالی حقیقتاں دی جستجو، فطرت پسند شاعراں آلی کار فطرت تے مادی دنیا دی ہوبہو نقاشی تے سچی نقل وی ملدی ہے تے ترقی پسند شاعراں آلی کارحب الوطنی، سامراج دشمݨی، کساناں تے مزدوراںنال دوستی،سیاسی تے معاشی آزادی دے موضوعات دا بیان وی ملدے۔ 

                       فنی اعتبار نال وی حسن رضا گردیزی دی شاعری ہک وݙاتخلیقی کارنامہ ہے۔ حسن رضا گردیزی دی شاعری وچ پابند ،آزادتے معریٰ نظماں وی ملدیاں ہن ۔ او نظم دی ہر قسم وچ شاعرانہ اظہار دی قدرت رکھیندے ہن ۔اُو فکری آزادی دے نال نال فنی آزادی دے وی قائل ہن۔ جیو یں انہاں دی شاعری وچ ہک کلاسیکی، رومانوی، ترقی پسند، رجعت پسند تے جدید شاعراں والی تمام فکری جہتاں نظردیاں ہن ۔ ایویں ہی انہاں دے فن وچ وی کئیں ہک رنگ تے انداز دی چھاپ کینی بلکہ انہاں نظم دی ہر تکنیک کوں آپݨی شاعری وچ ورتے۔ دلشاد کلانچوی انہاں دی شاعری وچ موجود ہ عروضی نظام تے مصرعیاں دے ورتاوے بارے لکھدن:

’’ حسن رضا گردیزی دا کلام انھاں ساریاں عروضی گٖالھیںدا پابند وی ہے، تے انھاں کنوں آزاد وی۔جتھاں او انھاںشیئں دی پابندی اختیار کرتے وی آپݨے خیال جذبے یا تجربے دا اظہار چنگی طرح کرسگٖدے تاں کر گھندے، نہ تاں او فنی طور تے کُجھ آپݨے مرضی تے وی ٹُر پوندے تے جیویں دل کریندس نظم لکھ چھوڑیندے۔، تے حسن رضا گردیزی ہک نظم دے مصرعیاں کیتے عروضی ارکان یا ماتریاں دی تعداد مقر ر وی کرگھندے، تے گھٹ وَدھ وی کرگھندے، اونظم وچ قافیے تے ردیف دی پابندی وی کریندے تے پابندی نھیں وی کریندا‘‘(۷)۔

                       حسن رضا دیاں نظماں وچ صنائع بدائع دا استعمال وی ملدے۔ انھاں دیاں تشبیہاں، استعارے ، علامتاں ،ترکیباںتے روز مرے انھاں دیاں نظماں وچ وݙی چس تے رس پیدا کریندن۔حسن نواز انہاں دی شاعری بارے ٻہوں سوہݨا تبصر ہ کیتے جو :

’’حسن رضا گردیزی جدید سرائیکی شاعراںوچوں صحیح معانیاں وچ ہک راہ دا سوجھلا ہے جیندے شاعرانہ تخیّل تے تخلیقی ہنر آپݨے ہمعصر اں تے جانشیناں کیتے نویّاں سمتاں متعین کیتیاں ہن۔انہاںاختراعی طریقاں (Styles) تے شکلاں (Forms) نال  جدید شاعری وچ عصری موضوعات بارے لکھے۔ اُو آپݨے سُنڄاپو ماضی دی بہترین روایات توں آسانی نال چیزاں گھندن۔ انہاں دیاں نظماں وچ کافی آلی مترنم غنائیت، سی حرفی آلی گیانی دھیانی خصوصیت تے مرثیے آلی افسردگی وی ملدی ہے۔اُو جذبات دی وسیع رنگا رنگی تے جدید موضوعات دے اظہار کیتے سرائیکی زبان دے ذخیرئہ الفاظ تے روزمرہ دی بھرپور گٖول پھرول کیتی ہے‘‘ ترجمہ (۸)

                       ایں مضمون وچ حسن رضا گردیزی دے شعری مجموعہ ’’ دھاٻے تے دھوڑے‘‘وی انہاں دیاں ݙو نظماں وچ انہاں دے فکری تے فنی سنگم کوں نشابر کرݨ دا ہک اہر کیتا گٖے۔ ایہہ ݙوہیں نظماں انہاں دی شاعری دے فکری تے فنی رُجحانات دیاں بھرپور عکاسی کرݨ آلیاں نظماں وچ شمار تھیندیاں ہن۔انہاں دی شاعری وچ سرائیکی وسیبی منظر نامے دی بھرپور مصّورانہ عکاسی ملدی ہے۔سرائیکی وسیب فطرت دے سادہ تے دلفریب نظاریاں نال پُر ہے۔ انہاں روح پرور نظاریاں کوں حسن رضا گردیزی آپݨے شعری مہارت نال آپݨی شاعری وچ پیش کیتے تے ایندے نال نال آپݨے عہد دے فکری رجحانات دا اظہار تے معاشی تے سماجی مسائل دی نشاندہی وی دل نال کیتی ہے۔ ایہ ساریاں فنی تے فکری خوبیاں حسن رضا گردیزی دیاں انہاں ݙوہاں نظماں دا وی طر ئہ امتیاز ہن۔

’’چٹے بدل‘‘

                       چِٹے بَدلاں دے کُجھ ٹکڑے، وس وسا کے خالی تھی کے

                       جاں میݙے سر توں آلنگھدن،میکوںکملا ڄاݨ کے آہدن

                       اُو وَستی آباد کِتوسے، اُوں نگری کوں شاد کیتوسے

                       اوں جا جَل تھل موسم ہوسن، اوں جا کِھیر دیاں نہراں ہوسن

                       میں آہداہاںچِٹے بدلو،میکوں کیا جتھ وس آئے ہو

                       میݙی محنت گٖل گٖئی ساری،مٹی دے وچ رَل گٖئی ساری

                       میݙے گھر وچ داݨے کائنی، میݙے ہوش ٹکاݨے کائنی

                       پیلی رنگت حال فقیراں ، میݙے گٖل وچ لٹکن لیراں

                       میݙی کھیتی ٻلدی پئی ہے، کاں دی اکھ نکلدی پئی اے

                       میں کیا ڄاݨاں چٹے بدلو، کِتھوں پاݨی چا آندے ہو

                       لیکن یاد رکھو اے بدلو، آپݨے طور طریقے بدلو

                       میں انسان ہاں طاقت والا، عزت والا ،حشمت والا

                       میں فِطرت دے پاڑے سیتے میں جنگلاں وچ منگل کیتے

                       میں روہاں دے سینے ݙالے، میں راتیں وچ ݙیوے ٻالے

                       میں افلاک دے تارے تروڑے میں طوفاناں دے منہ مُوڑے

                       کُوڑ دے نال جھگڑدا آیاں ، میں صدیاں توں لڑدا آیاں

                       فطرت کُوں مجبور کریساں، میں تہاکوں انصاف سکھیساں 

                       ہر جا حصّے رسدی وسّو، کہیں مظلوم دا حق نہ کھسّو

                       آپݨے طور طریقے بدلو، چٹے بدلو، چِٹے بدلو

ایں نظم بارے الیاس عشقی لکھدن جو:

                       ’’انہاں دے کلام وچ جگہ جگہ ایں جُھوٹی دنیا دے غلط نظام کوں بدلݨ دی خواہش ملدی ہے، ظاہر ہے جیڑھے ویلے او غریب کساناں  تے مزدوراں دی حیاتی دیاں ناکامیاں تے نامرادیاں تے نظر کریندن تاں انہاں دی ایہہ خواہش سوہݨے سوہݨے لفظاں دا روپ وٹا تے ٻہوں پُر اثر لفظاں وچ ظاہر تھیندن،ایں نظم وچ جیندا عنوان ’’ چٹے بدل ‘‘ ہے ایہاں انداز نمایاں ہے‘‘۔ ترجمہ (۹)

                       ’’چِٹّے بدل ‘‘ حسن رضا گردیزی دیاں شہکار نظماں وچ شمارتھیندی ہے۔ ایں نظم وچ حسن رضا گردیزی دا سماجی تے سیاسی شعور انہاں دی جدیدفکر، مزاحمتی جذبے تے رجائیت دی عکاسی کریندے نظردی ہے۔ وݙی شاعری رنگ برنگے دھاگٖیاں دے فکری تے فنی امتزاج دے نال مینا کاری کریندی ہے تے قاری دے دل تے دماغ ݙو ہاں تے آپݨے کِڈاہیں ناں مٹݨ آلے نقوش مرتب کریندی ہے۔ نظم دے اختتام تے قاری کوں ایویں لگٖدے جو کہیں اُونکوں جھنجھوڑ تے اُٹھا ٻلہایا ہووے۔ حسن رضا دی ایہ نظم وی فنی تے فکری ݙوہیں حوالیاں نال ہک یادگار تے بے مثال نظم ہے۔ دنیا دے فرسودہ ، مکارانہ تے خودغرضانہ نظام دیاں سفاکیاں تے ظلماں دے خلاف اعلانِ جنگ ہے۔ نظم ’’چِٹّے بدل ‘‘مزاحمتی شاعری دا ہک بہتریں نمونہ ہے۔ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز ایں نظم بارے لکھدن جوـ’’ چٹے بدل ‘‘ وچ دنیا دے عظیم نظام کوں بدلݨ دی خواہش ملدی ہے‘‘۔ ’’ چِٹے بدل‘دی ترکیب وݙی معنی خیز ہے۔ ایہہ استعارہ ہن انہاں دلفریب تے سوہݨے چہریاں والے حکمران طبقے دا ،جیڑھے سادہ لوح انساناں کوں آپݨی مکاری تے چالاکی نال دھوکے ݙیندن تے جھوٹیاں تسلیاں تے ٹرخیندے رہندن۔ انہاں دے وسائل تے انہاں دے حصّیاں دیاں خوشیاں تے انہاں دے حقوق کوں آپݨیاں آسائشاںتے آپݨے سُکھاں کیتے وݙی ڈھٹائی نال ہضم کرویندن تے ول آپݨے جھوٹے کارنامیاں دی کہاݨی سݨا تے انہاں کوں بے وقوف بݨا وݨ دی کوشش کریندن۔ نظم داآغاز ملاحظ تھیوے:

                       چِٹے بَدلاں دے کُجھ ٹکڑے، وس وسا کے خالی تھی کے

                       جاں میݙے سر توں آلنگھدن،میکوںکملا ڄاݨ کے آہدن

                       اُو وَستی آباد کِتوسے، اُوں نگری کوں شاد کیتوسے

                       اوں جا جَل تھل موسم ہوسن، اوں جا کِھیر دیاں نہراں ہوسن 

امتیاز بلوچ آپݨے تحقیقی مقالے وچ حسن رضا گردیزی دی ایں نظم بارے لکھدن جو:

                       ــ’’اتھاں چِٹے بَدل توں مراد ہک خاص طبقہ ہے جیںانساناں دے اندروں خوشیاں کݙھ گِھدیاں ہن‘‘۔ترجمہ(۱۰)

او مزید لکھدن جو: 

                       ’’ چِٹے توں مراد اُو سامراجی چہرے ہن، جنھاں جنوبی افریقہ وچ رنگ تے نسل دیاں دیواراں کھڑیاں کرݙتیاں ہن۔ انہاں طاقتاں دا علم آپݨی معراج تے ہے، پر ایندا استعما ل انسان کوں اذیت وچ مبتلا کریندا پے۔ انسان حیوانیت دے در تے پہنچ چکے‘‘۔ترجمہ(۱۱)

                       نظم دی انہاں شروع دیاں سطراں وچ ہی قاری سمجھ ویندے جو ساݙے سیاست دان تے سامراجی طاقتاں کیویں سادہ لوح عوام تے انساناں کوں بے وقوف بݨاوݨ دی کوششاں کریندیاں ہن۔ ایں سماجی تے سیاسی تجربے کوں حسن رضا گردیزی فطرت دے سوہݨے سوہݨے منظراں تے تصویراں نال پیش کریندے  ، ایہہ سنڄاپو منظر تے تصویراںقاری دے ذہن کوں آپݨے پاسے نہ صرف متوجہ کرگھندن بلکہ قاری شاعر دی سوچ تے فکرکوں آپݨی واردات تے آپݨے درد دا اظہار سمجھدے ۔ ایں طرحاں دے بے شمار مصرعے حسن رضا گردیزی دی شاعری وچ ملدن جتھاں فن تے فکر ݙوہیں عروج تے پہنچ ویندے۔ایہاں خصوصیت ہک شاعر کوں وݙا تے عظیم شاعر بݨا ݙیندی ہے۔

                       شاعرمعاشرے دا ہک ہوش مندتے جرات مند انسان ہوندے۔ اُوندی بے خوفی تے حوصلہ مندی اُونکوں پہاڑاں نال ٹکرا وݨ، ظلم تے جابر حکمرانا ں دے سامݨے کلمہء حق آکھݨ تے آپݨے حقوق دی پائمالی دے خلاف آواز بلند کرݨ سکھیندی ہے تے بے شعور تے برسرپیکار عوام دے اندر دی غیر ت تے حمیت کوں جگیندی ہے۔مکالمہ کرݨ تے للکارݨ دا سلیقہ تے حوصلہ ݙیندی ہے۔ آپݨے مسائل تے مشکلاں کوں ارباب اختیار دے پیش کرݨ دے بنیادی حق دا قرینہ سکھیندی ہے۔ ایں حوالے نال حسن رضا گردیزی ہک نڈر، بے خوف تے بہادر شاعر ہے۔انہاں دے لہجے دی گھن گرج انہاں دی شاعری وچ صاف سݨائی ݙیندی ہے، او لکھدن جو:

ــ                       ’’میں آہداہاں چِٹے بدلو،میکوں کیا جتھ وس آئے ہو

                       میݙی محنت گٖل گٖئی ساری،مٹی دے وچ رَل گٖئی ساری

                       میݙے گھر وچ داݨے کائنی، میݙے ہوش ٹکاݨے کائنی

                       پیلی رنگت حال فقیراں ، میݙے گٖل وچ لٹکن لیراں

                       میݙی کھیتی ٻلدی پئی ہے، کاں دی اکھ نکلدی پئی اے

                       میں کیا ڄاݨاں چٹے بدلو، کِتھوں پاݨی چا آندے ہو

                       دلشاد کلانچوی دے خیال مطابقــ’’ حسن رضا گردیزی دی ذہنی تے فکری کائنات وچ میکوں ترائے شئیںٻہوں واضح نظرئِن۔۱۔عشق،۲۔انسان،۳۔ امید۔‘‘(۱۲)

                        ایندے وچ کوئی شک کائنی جو حسن رضا دی شاعر ی وچ انسان کوں مرکزی تے بنیادی اہمیت حاصل ہے، او انسان دی عظمت دے قائل ہن تے انسان دے جوہر  (Potential) توں بخوبی واقف ہن۔ انسان آپݨی طاقت ، تکریم تے آپݨی ہیبت نال وݙے وݙے کارنامے سرانجام ݙتن۔ایں جنگلاں کوں وسوں وچ بدلے، ایں پہاڑاں دے سینے چیر تے رستے بݨائن، انسان طوفاناں دے رُخ موڑن،ظلم تے باطل قوتاں نال صدیاں توں لڑدا آئے۔چند مصرعے پیش خدمت ہن:   

                       میں انسان ہاں طاقت والا، عزت والا ،حشمت والا

                       میں فِطرت دے پاڑے سیتے میں جنگلاں وچ منگل کیتے

                       میں روہاں دے سینے ݙالے، میں راتیں وچ ݙیوے ٻالے

                       میں افلاک دے تارے تروڑے میں طوفاناں دے منہ مُوڑے

                       کُوڑ دے نال جھگڑدا آیاں ، میں صدیاں توں لڑدا آیاں

                       حسن رضاگردیزی سماج وچ تبدیلی دے خواہش مند ہن۔ اُو ظلم ، جبر تے بے انصافی دے خلاف ہک توانا آواز ہن۔ انہاں کوں آپݨے قوتِ بازو تے یقین ہے جو اُو ایں ظالمانہ تے سنگدلانہ نظام دے چلاوݨ آلیاں کوں مجبور کرݙیسن جو اُو معاشرے وچ عدل انصاف دیاں قدراں کوں فروغ ݙیون تے کہیں کوں اُوندے حصّے توں محروم نہ کرّن۔او بدعنوان ، بے ایمان تے غاصّب حکمراناںکوں آپݨے طورطریقے بدلݨ دا آہدے۔حسن رضا گردیزی لکھدن :

                       فطرت کُوں مجبور کریساں، میں تہاکوں انصاف سکھیساں 

                       ہر جا حصّے رسدی وسّو، کہیں مظلوم دا حق نہ کھسّو

                       آپݨے طور طریقے بدلو، چٹے بدلو، چِٹے بدلو

                       حسن رضا گردیزی دی شاعری ساݙے اڄوکے دور دی بھرپور ترجمانی کریندی ہے۔ ساݙے معاشرے وچ موجود استحصالی تے غاصّب قوتاں دے مکرو چہریاں کوں بے نقاب کریندی ہے تے اڄ دے انسان کوں ہمت ، حوصلے تے جرات نال آپݨے حق کیتے لڑݨ دا درس ݙیندی ہے۔ فرسودہ تے مکرفریب تے مبنی پُراݨے نظام سلطنت کوں بدلݨ دی گٖالھ کریندی ہے۔ اڄ ساݙا معاشرہ عدل تے انصاف توں خالی تھی چُکے۔امیر تے غریب کیتے وکھرے وکھرے قانون ہے۔ امیراں کیتے معافیاں ہن تے غریب تے لاچاراں کیتے سزائواں ہن۔غریب کیتے خالی خولی نعرے تے لارے ہن۔ جھوٹے دعوے تے وعدے ہن۔ ساݙا سارا معاشرہ ایںمُکر تے فریب نال تشکیل پاتے ہوئے ایں نظام دے آہنی شکنجے وچ ٻدّھیجا پئے۔حسن رضا ایں نظا م دے پروردہ تے سرکردہ لوکاں کوںانہاںدیاں گھنائونیاں، مکرو تے جُھوٹیاں چالاکیاں توںباز آوݨ دا مشورہ ݙیندے ہوئے نظردن۔ساݙے اڄ دے سیاسی منظر نامے وچ وی جیڑھا نعرہ سب توں مقبول تے قبول تھیا کھڑے او تبدیلی دا نعرہ ہے۔ ایں لحاظ نال حسن رضاگردیزی دی شاعری اڄوکے دور وچ اُونویں دی اُونویں جیندی جاگدی تے ساہ پئی گھندی ہے جیویں انہاں دے آپݨے دور وچ۔ وݙی شاعری ہر عہد وچ آپݨی معنوی اہمیت کوں قائم رکھیندی ہے۔ حسن رضا گردیزی کوں جدید شاعر وی ہیں پاروں آکھیا ویندے جو انہاں دے شاعری ہر عہد وچ تروتازہ تے خوش بُو دارگلاب دی طرحاں دی مہکدی نظردی ہے۔                    

                                                                       تھل دیاں کھجیاں                                                 

                       تھل دیاں کھجیاں 

                       بخت دے ساوے چھتر جھلیندیاں

                       سرآسماناں نال رلیندیاں

                       ہاڑ دی ساڑو دُھپ دیاں دھیّاں

                       ریت دے ہاں دے کھیر تے پلیاں

                       نہ پاݨی دیاں تانگاں رکھن

                       ناں قدماں وچ گٖوݙی منگن

                       لوک انہاندے میوے کھاون

                       ایہ کہیں دا احسان نہ چاون

                       بادشہزادیاں رڄیاں کجیاں

                       تھل دیاں کھجیاں 

                       کیڑھا گذریاں وِسریاں ڄاݨے

                       کون انہاندی شان سُڄاݨے

                       ایہ حُوراں کہیں دیس توں آیاں

                       کیویں تھل وچ جھوکاںلایاں

                       آہدن اَج توں صدیاں پہلے

                       اِتھوں دین دے غازی گُذرے

                       حق دا راہ ݙکھاوݨ والے 

                       جِندڑی گھول گھماوݨ والے

                       نوری بندے،نور کھنݙیندے 

                       ٻلدی ریت تے سجدے ݙیندے

                       میان مُتوں تلواراں چاکے

                       خُرمے کھیسیاں دے وچ پاکے

                       سُنڄے تھل بروِچ فیض کھِنڈا گٖئے

                       گٖکڑاں سَٹ کے کھجیاں لا گٖئے

                       اَج وی جاں تھل وچ ݙینہہ لہندے 

                       ریت تے خُون انہانداوہندے

                       تھل وچ ٹھڈیاں ہیلاں گُھلدن

                       ݙکھ تے درد دے دفتر کُھلدِن

                       کھجیاں ہک ٻئے کوں گٖل لِیندِن

                       پچھلیاں گٖالھیں یاد کریندن

                       گذریاں صدیاں ، رڄیّاں کڄیّاں تھل دیاں کھجیاں

                       ’’تھل دیاں کھجیاں ‘‘ ہک خوبصورت تے لاجواب نظم ہے، سرائیکی وسیب دے ہک خوبصورت تے روح پرور منظر تے ایں منظر دے ہک سنڄاپو کردار کوں حسن رضا گردیزی آپݨے گہرے مشاہدے تے سرائیکی وسیب نال آپݨی والہانہ محبت وچ ٻݙے جذبات تے احساسات نال تخلیق کیتے۔ ایہ نظم حسن رضا گردیزی کوں عالمی ادب دے انہاں شاعراں دی فہرست وچ شامل کریندی ہے جنہاں کوںمنظرنگاری تے قدرت دے مظاہردی پیش کش وچ ہک اُچا مقام حاصل ہے۔انگریزی شاعری وچ ولیم ورڈزورتھ(William Wordsworth) تے تھامس ہارڈی(Thomas Hardy) ، امریکی شاعری وچ والٹ وٹمین(Walt Witman) تے رابرٹ فراسٹ(Robert Frost)تے سرائیکی شاعری وچ خواجہ فرید جیں پائے دی شاعری کیتی ہے،حسن رضا گردیزی دی شاعری وی ہوں پائے تے ہوں معیار دی ہے۔ حسن رضا دی شاعری دی ہک وݙی خوبی انہاں دی شاعرانہ مصّوری ہے ۔ او لفظاں نال مصوری کریندن ۔ انہاں دی شاعری وچ سرائیکی وسیب دے مناظر دی کامیاب تے بھرپوری مصّوری دے اعلیٰ نمونے ملدن۔انہاں سرائیکی وسیب  دے سوہݨے تے روح پرورنظاریاںکوں آپݨی شاعری وچ نہ صر ف محفوظ کیتے بلکہ انہاں مناظر کوں ہمیشہ ہمیشہ کیتے امر کرݙتے۔پروفیسر عاشق محمد خان درانی انہاں دی ایں خصوصیت دا ذکر کریندے ہوئے لکھدن جو’’جیں طرح ورڈز ورتھ انگریزی ادب وچ منظر نگاری تے خصوصاً فطرتی مناظر دی عکاسی وچ منفرد مقام رکھیندے، ہیں طرح بلکہ ایندے توں وی بہترانداز وچ حسن رضاگردیزی صاحب دا کلام سرائیکی ٻولݨ والے علاقیاں دے ما حول دی تصویر کشی وچ کمال دسترس دے حامل ہن‘‘۔(۱۳)

                       سرائیکی وسیب دے علاقیاں تے ماحول دی تصویر کشی دے حوالے نال انہاں دی نظم ’’تھل دیاں کھجیا ں‘‘ٻہوں منفرد تے شہکار نظم ہے۔

                        ایں نظم وچ سرائیکی وسیب دے سادہ تے روح پرور نظاریاںدے ہک اہم کردار کوں پیش کیتا گٖے تے اوندے حسن تے اوندیاں صفا ت کوں بیان کیتا گٖے۔ پیپل،ٻوہڑ، ٹاہلی،، کِکِر، کھوں، دریا، نالے، ٹبے ، ٹوبھے، ریت ، کاں، کونجاں ، چڑیاں ،بھیڈ ٻکریاں، منجھیں گٖائیں،اُٹھ، کپاہ ،کݨکاں ایہ سب سرائیکی وسیب دے منظر نامے دے اہم کردارہن۔ انہاں نال ساݙے وسیب دا سݨہپ ہے۔سرائیکی وسیب دے ایں منظر نامے دا سب توں اہم کردارکھجیاں ہن۔کھجّیاں سرائیکی وسّوں د ے دلفریب مناظر دے اہم تے مرکزی کردار اں وچوں ہن پر تھل دیاں کھجّیاں اپنے جادوئی حسن تے جمال دے حوالے نال بے مثل تے بے نظیر ہن۔حسن رضا انہاں کھجّیاں کیتے بادشاہزادیاں تے  حوراں  دا استعارہ ورتیندن۔او انہاں کیتے لاجواب ترکیباں ورتیندن تے انہاں دی صفات کوں سوہݨے سوہݨے ناں ݙیندن۔ ایں طرحاں حسن رضا تھل دیاں کھجیاں کوں جیندے جاگٖدے کرداردی صورت ݙے ݙتی ہے۔ ایں نظم کوں پڑھݨ دے بعد قاری دے ذہن وچ کھجیاں دا ہک نواں روپ اُبھردے تے اوندی اکھ کھجیاں کوں نویں انداز نال ݙہدی ہے۔انہاں کھجیاں نال قاری دا رومانس شروع تھی و یندے۔حسن رضا گردیزی شاعراں دے او قبیلے نال تعلق رکھیندن جیڑھے نہ صر ف خود حسن پرست ہوندن بلکہ اُ و آپݨے جذبات تے احساسات دے اظہار نال پڑھݨ آلیاںدی جمالیاتی حس کوںمزید نکھار ݙیندن۔

                       ’’تھل دیاں کھجیاں ‘‘ ۳۲ چھوٹیاں وݙیاں سطراں دی ہک مترنم تے رواں نظم ہے۔ ایندیاں پہلیاں ۱۵ سطراں محاکاتی(Descriptive) شاعری دی عمدہ مثال پیش کریندیاں ہن۔ باقی دیاں سطراں وچ بیانیہ (Narrative) شاعری داخوبصورت ورتاواملدے۔ پہلا حصہ خا لص شاعری دی عمدہ مثال ہے۔ جے ایہ نظم انہاں ۱۵ سطراں تے مُک ویندی تاں ایہ نظم دا شمار انہاںشعراںتے نظماں وچ تھیندا جیڑھیاں کلہیاں ہک شاعر دی شہرت تے بقائے دوام دا  باعث بݨ ویندیاں ہن۔ نظم دا باقی دا حصہ شاعر دی فکر وچ تضادی عنصر کوں جنم ݙیندے۔ ایہ حصہ نظم دی آفاقی قدر کوں وی ظاہر کریندا نظردے۔ نظم تھل دیاں کھجیاں دا پہلا حصّہ ملاحظہ تھیوے :

                       تھل دیاں کھجیاں 

                       بخت دے ساوے چھتر جھُلیندیاں

                       سرآسماناں نال رلیندیاں

                       ہاڑ دی ساڑو دُھپ دیاں دھیاں

                       ریت دے ہاں دے کھیر تے پلیاں

                       نہ پاݨی دیاں تانگاں رکھن

                       نہ قدماں وچ گٖوݙی منگن

                       لوک انہاندے میوے کھاوِن

                       ایہ کہیں دا احسان نہ چاوِن

                       بادشہزادیاں رڄیاں کڄیاں

                       تھل دیاں کھجیاں 

                       کیڑھا گذریاں وِسریاں ڄاݨے

                       کون انہاندی شان سُڄاݨے

                       ایہ حُوراں کہیں دیس توں آیاں

                       کیویں تھل وچ جھوکاںلایاں

                       نظم دے ایںپہلے حصّے وچ شاعر آہدے جوتھل دیاں کھجیاںآپݨیاں بختاں والیاں  ساویاں چھڑیاں کوں جھلیندیاں آسماناں نال رل کھڑدیاں ہن۔ ایہ کھجیاں ہاڑ دی ساڑݙیوݨ آلی دھپ دیاں دھیاں ہن۔ریت دے سینے تے ایویں کھڑیاں ہن جیویں ایہ کھیر دیاں پلیاں ہویاں ہوون۔ایہ کھجیاں نہ تاں پاݨی منگدیاں ہن تے نہ انہاں کوں کہیںطرحاں دی گٖوڈی چوکی دی ضرورت ہوندی ہے۔لوک انہاں دا میوہ کھاندن پر ایہ کہیں دا احسان نئیں چیندیاں۔ ایہ امیر کبیر بادشہزادیاں دیاں ہن ۔ کوئی گزرے زمانے دے حال نی جاݨ دا، کوئی انہاں دی عظمت کوں نی سُنڄڑیندا جو ایہ حوراں کیڑھے دیس توں آئیاں تے انہاں اتھاں کیویں تھل و چ آبادی کیتی ۔

                       نظم دے ایہ حصّہ شاعری دا اعلیٰ نمونہ ہے ، سوہݨے لفظاں نال بݨیاں ۔سوہݨیاں سوہݨیاں تصویراں اکھیں دے سامݨے آوݨ لگٖ ویندیاں ہن۔حسن رضا گردیزی ہک شاعر توں ہک مصور دا روپ دھار تے سامݨے آویندے اُوندی شاعری مصور دی مصوری آلی کار قاری دے ذہن تے مختلف رنگاں دی قوس ِ قزح چھاوݨ لگٖ ویندی ہے۔ تھل دیاں ایہ کھجیاںجیندے جاگٖدے انسانی کردار بݨ تے سامݨے آویندن۔ شاعرانہاں تے آپݨے درمیان ہک پیو تے دھی آلے رشتے کوں محسوس کریندے تے جیویں ہر پیو آپݨیاں دھیّاں کوں بخت بھریاں سمجھدے، انہاں کوں حوراں تے بادشہزادیاں ݙسدیاں ہن ایویں ہی شاعر کوں تھل دیاں ایہ کجھیاں بخت بھریاں ، سوہݨیاں باد شہزادیاں تے من موہݨیاں حوراں لگٖدیاں ہن۔ انہاں کھجیاں دے ظاہری سہݨپ دے نال نال حسن رضا انہاں دیاں اعلیٰ صفات تے خوبیاں دا ذکر وی بھرپور انداز نال کریندے۔ انہاں کھجیاں کوں پاݨی دی تانگھ نی ہوندی ۔ ڄݙݨ پاݨی مل ونڄے صبر شُکر نال پی گھندیاں ہن۔ انہاں کوں گٖوڈی چوکی دی وی پرواہ نی ہوندی۔ کوئی انہاں دی پرواہ کرے ناں کرے انہاںکوں ایندے نال وی کوئی غرض نی ہوندی۔صبر شُکر انہاں دی گُھٹی وچ شامل ہے، احسان چاوݨ دی لت انہاں کوں کائنی۔ ایہ او اخلاقی قدراں ہن جیڑھیاں سرائیکی وسیب نال جُڑیاں ہویاں ہن۔ تھوڑے وسائل کوں وی ٻہوں کُجھ سمجھدن، حرص ہوس توں دُور ہن۔ خود کوںرڄیاں کڄیاںسمجھدن۔ ایہہ کھجیاں سرائیکی وسیب دے قدرتی تے فطری مظاہر دے اہم کردار ہن۔ انہاں دے اعلیٰ اوصاف سرائیکی وسیب دے لوکاں دی نامحسوس طریقے نال ذہنی تے فکری تربیت کریندیاں ہن۔شاعر دا خیال ایہ تاثر ݙیندے جو کجھیاں آلی سادگی، صبر،شکرتے  خودداری سرائیکی وسیب دے لوکاںدے مزاج دا حصّہ ہے۔جے کائنی تاںایہ سبھے اوصاف لوکاں دے مزاج دا حصّہ ہوݨے چاہیدے ہن۔وݙا ادب محسوس دے ذریعے علم ( Knowledge through feelings)ݙیندے یا تربیت کرݨ دی صلاحیت رکھیندے ۔ حسن رضا دی ایہ نظم شاعری دے ایں منصب کوں کمال خوبصورتی نال پُورا کریندے نظردی ہے۔ قومی تے ملکی سطح تے وی ساکوں انہاں اعلیٰ صفات دی وݙی لُوڑ ہے۔ آپݨے وسائل نال آپݨی ضرورتاںکوں خود پورا کرݨ ، صبر تے شُکر نال آپݨے وسائل وچ جیوݨ تے آپݨے مسائل کوں حل کرݨ دا ڈھنگ ہی ساکوں ہک خوددار تے باوقار قوم بݨا سگٖدے۔ 

                        نظم چٹے بدل وچ ’’ جَل تھل موسم ‘‘، ’’کھیر دیاں نہراں‘‘، ’’ چٹے بدل‘‘ ،’’ مٹی وچ رُلݨ‘‘، ’’ گٖل وچ لیراں لٹکن‘‘، ’’جنگل وچ منگل کرݨ ‘‘، ’’پاڑے سیوݨ‘‘، ’’سینے ݙالݨ‘‘، ’’رتیں وچ ݙیوے ٻالݨ‘‘، ’’افلاک دے تارے تروڑݨ‘‘، ’’طوفاناں دے مُنہ موڑݨ‘‘تے نظم ’’ تھل دیاں کھجیاں ‘‘ وچ ’’ بخت دے ساوے چھتر‘‘، ’’ ہاڑ دی ساڑو دُھپ دھیاں ‘‘، ’’ ریت دے ہاں دے کھیر تے پلیاں‘‘، ’’ باد شہزادیاں رجیاں کجیاں‘‘، ’’ حوراں کہیں دیس توں آیاں‘‘، ’’ نوری بندے‘‘، ’’ ٻلدی ریت‘‘، ’’ سنڄے تھل بر وچ‘‘، ’’ ٹھڈیاں ہیلاں‘‘ تے’’ ݙکھ تے درد دے دفتر کُھلݨ‘‘حسن رضا گردیزی دیاں صرف ݙو نظماں وچ ورتیاں گٖئیاں تشبیہاں، استعارے ، علامتاں ،ترکیباںتے روز مرے ہن، جنہاں دے نال انہاں آپݨی کثیر جہتی فکرکوں پیش کیتے۔

                       ’’چٹے بدل ‘‘تے ’’تھل دیاں کھجیاں ‘‘حسن رضاگردیزی دیاں او ݙو نظماں ہن جیڑھیاں حسن رضا گردیزی دی شاعری دی فکری گہرائی تے فنی پختگی کوں نشابرکریندیاں ہن۔وݙی شاعری کیتے انہاں ݙوہیں چیزاں دا ہووݨ ضروری ہے۔ سرائیکی شاعری دے جدید مہاندرے شاعراں وچوں حسن رضا گردیزی دی شاعری کوںجیڑھا ہک معتبر مقام حاصل ہے او انہاں دی شاعری وچ موجود انہاں دی ہیں فکری بلندی تے فنی پختگی دی مرہون ِ منت ہے۔

٭٭٭

## حوالہ
(کتاب : جدید سرائیکی شاعری ، مرتب : ڈاکٹر خالد اقبال، عبدالباسط بھٹی) (ناشر: جھوک پبلشرز ملتان)