استاد فدا حسین ڳاݙی دا قومِیتی شعور

پاکستان اِچ ترقی پسند تے روشن خیال، ݙوگرہواں اِچ وَنڈے ہووے ہِن۔ہک گروہ پاکستان اِچ صرف چھوٹی، محروم تے نظر انداز تھیوݨ آلیاں قومیتاں دے حقوق اتے اُنہاں دی سنجاݨ دی ڳالھ کریندن جݙاں ڄو ݙوجھا گروہ پرولتاریہ تے محروم طبقے دے مسائل کوں اپݨیاں لکھتاں تے ڳالھ مہاڑ دا موضوع بݨیدن ۔پاکستان بݨݨ دے نال ای اتھاں جہڑا وݙا تضاد سامݨھے آیا ہئی تے حالیں تونٹریں موجود ہے اُو وڈی تے چھوٹی قومیتاں دا ہے اتے ایں تضاد نے پاکستان اچ ہُݨ تونٹریں سیاست ،معیشت اتے معاشرت اچ توازن نی آوݨ ݙتا ۔اساݙے ٻہوں سارے ترقی پسند اں ایں حقیقت کوں صیحح سمجھیا وی نی ۔جݙاں تونٹریں اے قومیتی تضاد نہ مُکسی اُݙاں تونٹریں پرولتاریہ دے مسائل وی نہ مُکسن ۔بلوچ قومی تحریک دے ہک راہنما نے اَٹھ جون ۱۹۸۷ء دے ݙینھ وار جنگ اچ اپݨے انٹرویو دے دوران آکھیا ہئی :

’’انسانی سماج کی تعمیر مذہب اور اخلاق کے ساتھ نہیں ہوتی ہے یہ بات ہم شروع سے کہتے آرہے ہیں کراس ملک کا بنیاد ی تضاد قومیتوں کا ہے،طبقاتی نہیں ،پاکستان میں کتنے فیصد مزدور ہیں پر ہمارے دوست یہ بات نہیں مانتے ایک گروپ صرف قومیتوں کا نعرہ لڳاتا ہے تو دوسرا صرف پر ولتاریہ کا نعرہ لڳا رہا ہے ۔تاریخ نے یہ بات ثابت کر دی ہے کہ یہ دونوں غلط ہیں اب جو صرف قومیت کا نعرہ لڳاتا ہے وہ فاشسٹ ہے اور جو صرف پرولتاریہ کی بات کرتا ہے وہ ٹریڈ یونین اِسٹ ہے جبکہ جو قومیں آزادی اور عوامی انقلاب چاہتی ہیں ،انھیں دونوں معاملات کو ساتھ چلانا ہوڳا ۔‘‘ 

                       اے ڈوہیں ڳالھیں اصل اچ ہکو ای مقصدکوں ظاہر کریندیاں ہن۔ کیوں جو اے ڳالھیں محروم طبقیں دے حقوق تے اُنہاں دی آزادی دے پس منظر اچ سامݨھے آئیاں ہِن اتے اے وی حقیقت ہے جو پاکستان اچ بنیادی تے اصل تضاد ’’قومیتی تضاد ‘‘ ہے ۔ملک دے اُتے زیادہ عرصہ ہک مخصوص قومیت نال تعلق رکھݨ آلے لوکاں نے حکومت کیتی ہے جیندی وجہ نال ملک اچ طاقت دا توازن وِگڑے، جیندے نال جتھاں ٻہوں سارے شکوک تے شبہات پیدا تھئین اُتھاں سیاسی،معاشی تے سماجی مسائل وی پاکستانی ریاست دا حصہ بݨین۔ ایں وجہ نال ملک دے ترقی پسند دانشوراں کوں اپݨیاں تحریراں اچ پرولتاریہ کلاس دے مسائل دے نال نال اتھو دے قومیتی مسئلہ دوتوجہ وی ڈیوݨی چاہیدی اے۔

                       اِیں تناظر اچ جݙاں اساں استاد فد ا حسین ڳاݙی دے قومیتی نظریات کوں ݙیہدیں ہیں تاں اے حقیقت سامݨھے آندی ہے جو او ہک ایجھیں دانش ور ہن جیں نظریہ تے اوندی روشنی اچ گھٹ وسائل دے باوجود اݨ کھُٹ جدوجہد کیتی اتے ملک اچ فاشزم دی بجائے ہک بھر پور عوامی تے ترقی پسندانہ انقلاب دی ڳالھ کوں آگھاں ودھاہا ۔اے چاہندے ہن جو ملک عزیز اچ ہر طبقہ ہر قوم ہکو ترتیب اچ آزادی تے اپݨے بنیادی انسانی حقوق حاصل کرئے ۔اِیں پس منظر اچ پروفیسر نواز صدیقی ہوراں استاد فدا حسین ڳاڈی دے تصور قومیت بارے آکھیا ہئی :  

’’استاد محترم کے نزدیک قومیت کا وجود ترقی پسند معاشرے کا لازمی جزو ہے ۔اس لیے اس میں رجعت پسندی اور بنیادپرستی کی کوئی گنجائش نہیں ْجو لوگ قومیت کے خام مواد میں مذکورہ بالا عناصر کی گنجائش نکالنے کی کوشش کرتے ہیں وہ قومیتی شعور سے انحراف کرتے ہیں ۔اب ایک ترقی پسند ریاست اور معاشرے کی بنیاد ہمیشہ انسان دوستی پر رکھی جاتی ہے ۔اس میں انسان دشمنی یاطبقاتی امتیاز کی گنجائش نہیں ہوتی ۔اس لیے قومیتی شعور کو ترقی پسند انہ اقدامات سے الگ نہیں کیا جا سکتا ۔فدا حسین کے نزدیک مختلف قومیتوں کے محنت کشوں اور مظلوم عوام کو متحد کرنا بہت ضروری ہے۔یہی وجہ ہے کہ استاد فدا حسین ملک کے ہر حصے میں منعقد ہونے والی عوامی تقریبات میں ضرور شریک ہوتے تھے ۔‘‘(پروفیسر نواز صدیقی کی یادداشتیں)

                       پروفیسر نواز صدیقی دا مقصد اے ہے جو قوم پرستی یا نیشنل ازم کوں ترقی پسندانہ اپر وچ کنوں اَنج کر کے نی ݙیٹھا ونج سنگدا ۔استاد فدا حسین ڳاݙی ہک اینجھے دانشور تے ادیب ہن جیڑے ایں سچ کنوں واقف ہَن جو جڈاں تونٹریں اساں اپݨے اصل مسائل کنوںآگہی حاصل نی کر سنگدے اوں ویلھے توݨے سرائیکی لوک ہک قوم دے طورتے قوم پرستی دی سیاست اچ حصہ وی نی گھِن سنگدے ایں ڳالھوں اوا پݨے لوکاں کوں اپݨی سنجاݨ حاصل کرݨ توں پہلے قوم پرستی دی سیاست کِنوں ہٹکیندے ہَن۔انہاں (فدا حسین) دے نیڑے اصل مسئلہ اے ہے جو سرائیکی لوکاں اچ حالیں توݨریں سرائیکی قومیت دے شعور دا فقدان ہے۔اِیں ڳالھ دے پیش نظر انہاں ’’سرائیکی لوک سانجھ‘‘ دی بنیاد رکھی اتے ایندے پلیٹ فارم تے رات ݙینھ ہک کر کے سرائیکی دانشوروں کو کٹھا کیتا جیندے طفیل ٻہوں سارا اینجھا لڑیچر تیار تھیا گیا ڄیں سرائیکی سنجاݨ تے مزاحمتی تحریک کوں ودھار ا ݙتا ۔استاد فدا حسین ایں ڳالھ کنوں واقف ہَن جو جݙاں توݨی قوماں نظریاتی طور تے باشعور نہ ہووݨ اوں وقت توݨی عملی جدوجہد توݨی نی پج سنگدی بلکہ اے جدوجہد ادھوری راہندی ہے۔ایہو وجہ ہے جو انہاں لوک سانجھ کوں عملی سیاست کنوں پرے رکھن دی پوری کوشش کیتی تے ول اُنہاں دا اے ݙر سچ ثابت تھیا، جݙاں لوک سانجھ نال جُڑے کجھ لوکاں عملی سیاست اچ حصہّ گھݨن دی کوشش کیتی تاں لوک سانجھ ترٹ گئی ۔ایں بارے استادہوراں دا آکھن اے ہے: 

’’سرائیکی قومی مسئلے اچ اتیلی جان نئیں جو اساں ایں مسئلے دے سہارے کوئی الیکشن جیت سگوں ۔تھی سڳدے جو ضمانت وی ضبط تھی ونجے ۔پر ایں مسلے اچ اتیلی جان ضرور اے جو ایں مسئلے دے حوالے نال لوک ساݙی ڳالھ سُݨن ۔ایں مسئلے دے حوالے نال اساں کجھ نویاں قدراں پیدا کر سگوں ۔نویاں قدراں پیدا کرݨ پیغمبر انہ کم اے ۔اے نویاں قدراں ،نواں اخلاق ،نویں سوچ تے نواں فلسفہ پیدا کریندی اے تے نویں دُنیاوی تخلیق تھیندی اے تے مستقبل دی سیاست یاایکوں نظریاتی سیاست آکھیا ونجے۔ اوندے کیتے اِنہاں نویں قدریں دی تخلیق لازمی شرط اے ‘‘(سرائیکی کلچر ،ص۷۵)

                       انہاں قدراں دی تخلیق دی خاطر استاد فدا حسین ڳاݙی نے ہک ایجھا ماحول پید ا کر ݙتا جیں سرائیکی تہذیب ،ثقافت تے تاریخ کوں ودھارا ڈیوݨ کیتے وݙا کردار ادا کیتا پہلے جتھاں لوک سرائیکی زبان کوں ٻولݨ تے وی شرم محسوس کریندے ہَن ول خود کوں سرائیکی آکھاوݨ انہاں کیتے فخر بݨ گیا ۔اصل اچ استاد ہوراں نے ایں قومیتی تضاد کوں نشابر کیتا جیندے وجہ نال سرائیکی وسیب دے لوکاں دا استحصال تھیندا پیاہئی۔ اتے ول ایں آگہی نے سرائیکی لوکاں اچ ہک خاص قسم دا اعتماد وی پیدا کرݙتا ،ایجھا اعتماد جہڑا کیں وی قوم دی سنڄاݨ کیتے ٻہوں ضروری ہوندے ۔او آدھے ہن:

’’جیویں ہک فرد اچ اپݨی سنجاݨ نہ راہوے تاں او ذاتی مفاد دا تحفظ نہیں کر سنڳدا ایویں کوئی قوم یا قومیت اچ اپݨی اپݨی سنجاݨ نہ راہوے تاں او اپݨا تے اپݨے مفادات دا تحفظ نہیں کر سڳدی ۔فرد جیویں اپݨی ذات دے اندر کنیں سوا ٻاہروں دے رشتے بھُل ویندے ،ایویں قوم وی اپݨی مابولی نے ما دھرتی دا رشتہ بھل ویندی اے‘‘(سرائیکی کلچر ،ص۱۷)

                       اِیں قومی سنجاݨ نال متعارف کرواݨ کیتے استاد فدا حسین ہوراں اپݨیاں تحریراں اندر اُنہاں پہلو اںکوں وی نشابر کیتا جنھاں کوں اساں اپݨی کم علمی تے نالائقی پاروں نظر انداز کیتی ودے ہسے۔او ہک جاہ تے لکھدے ہن جو اے حقیقت ہے سرائیکی ہک کلچر وی ہے ،ہک زبان وی، دھرتی وی ہے اتے اے حقیقت وی ہے تے ݙکھ وی ڄو سرائیکی ایندا شعورنی رکھیندے اتے دلچسپ ڳالھ اے ہے جو سنڄاݨ دے اِیں سفر وچالے سرائیکیاں دے نال نال ملک دیاں ٻائیاں کئی قومیتاں وی ایہو جیں شناختی بحران دا شکار ہن اتے اے بحران مذہبی تے قومی ݙوہیں جاہیں تے موجود ہے۔ اساں حالیں توݨی اپݨے گزرے ویلے ،اپݨے ہیروز اتے اپݨی ثقافت کنوں مکمل طورتے واقف نِسے۔شاید ساݙی مونجھ دی ہک وجہ ایہو شناختی بحران ہے۔استاد فدا حسین دیاں لکھتاں تے اڄوکی سرائیکی شاعری اصل اچ وسیب دی معدوم تھیندی تہذیب دی ڳول ہے۔جݙاں توݨی ریاستی نوآبادیاتی رویہ باقی ہے ملک دیاں چھوٹیاں قومیتاں رُلدیاں راہسن۔استاد فدا حسین اپݨے لوکاں کوں ایں ݙکھ اچوں کݙھݨاں چاہندے ہَن۔

                       سرائیکی قومیت دے شعور دے فقدان دی ہک وجہ ریاستی ذریعہ تعلیم اچ ماٻولی دا شامل نہ تھیوݨا وی ہے۔ ول ذرائع ابلاغ نے وی سرائیکی زبان تے ادب دی ترویج کیتے کوئی اہم رول ادا نی کیتا ۔اِیں طرحاں سیاسی،سماجی تے تاریخی لحاظ نال شعوری طورتے سرائیکی قومیتی سنڄاݨ کوں تباہ کرݨ دی کوشش کیتی گئی ہے ۔استاد فدا حسین پاکستان اچ ایں قومیتی مسئلے دی یکی سائنس کوں جانڈے ہَن اتے انہاں جاہ جاہ تے ونج کرائیں اپݨیاں تحریراں اتے تقریراں اندراِیں مسئلے کوں بیان کیتا جو ایہو مسئلہ ای پاکستان دے یکیاں مسلیاں دی جڑ ہے۔انہاں اپݨی یکی حیاتی اچ پوری سنجیدگی نال نظریاتی تے عملی جدوجہد کیتی تے قومیت دے تصور کوں نراجیت نال نہ ملاوݨا چاہندے ہن۔ او آدھے ہن جے اگر آزادی دیاں تحرکیاں دے پچھوں دانش ،عقل ،تاریخی ،سماجی تے تہذیبی شعور نہ ہووے تاں ول قومیت دے پردے اچ تخریب کاری آویندی ہے ۔تعصب ،درندگی تے تشدد دی شکل اختیار کر گھِندے اتے قومیت دا کردار بنیاد پرستی ،انتہاپرستی ،مذہبی فرقہ واریت تے نسل پرستی کِنوں مختلف نی راہندا ۔ایندی وݙی مثال ایم ۔کیو ۔ایم دی صورت اچ وی ݙتی ونج سنڳدی ہے کیوں جو ایم ۔کیو۔ایم دے راہنماوں اچ قومیتی شعور تے ترقی پسندانہ رویے دی ڈھیر ساری کمی ہے۔اے لوک قومیت کوں قومی سیاسی دھارے دے تناظر اچ نی ݙیہدے ۔جیندی وجہ کِنوں انہاں داوݙا حوالہ دہشت گردی نال جُڑ کے رہ گئے ۔ 

                       استاد فدا حسین دی عملی تے نظریاتی جدوجہد ایں ڳالھ دی گواہ ہے جو انہاں ہمیشہ متعصبانہ رویے کنوں اجتناب کیتے اتے پاکستان اچ وسݨ آلیاں یکیاں مظلوم قومیتاں دی حمایت کیتی اے۔استاد فدا حسین دے نظریات اچ جیڑا نتیجہ سامݨھے آئے او اے ہے ڄوانہاں ہمیشہ تعصب تے فسادتوں اُتے ونج کے پاکستان اچ قومیتی مسئلے دے حل دی ڳالھ کیتی اے۔انہاں دے قومیتی مسئلے دا بیانیہ اے ہئی جو ایں مسئلے کوں لسانی یا نسلی پس منظر دی بجائے تاریخی اتے ملک دے سیاسی منظر نامے دے تناظر اچ ݙیکھݨا چاہیدے ۔انہاں اپݨے ایں بیانیے اچ کہیں ہک جاہ تے وی ٻنہاں قومیتں یا لسانی اکائیاں بارے منفی ڳالھ نی کیتی اتے ایں مسئلے دا حل سیاسی تے دانشورانہ سوچ اچ ݙیہدے رہے۔ او اے ڳالھ جانڈے ہَن ڄو سرائیکی وسیب دا استحصال او عام پنجابی یا لاہوری نی کریندے پائے بلکہ پنجابی بورژواطبقہ، ریاستی پالیسیاں تے مخصوص نو آبادیاتی سوچ ایندی وݙی ذمہ دار ہے۔ بلکہ اے سوچ بعض جاہیں تے سرائیکی دے نال نال پنجابی،اردو تے پشتوٻولݨ آلے پرولیاریہ تے وی اپݨاں وار کر ویندی ہے۔مثال دے طور تے ایں وسیب اچ راہوݨ آلے اتے اتھو دا ڈومی سائل رکھݨ آلے سارے لوک ایں استحصالی سوچ دا شکار ہن تے او ’’نان سرائیکی ‘‘جیڑے لوگ قومیتی مسئلے کوں لسانی تناظر اچ ڈیڈھے ہن او وی غلطی تے ہن۔ایں ڳالھوں ملک اچ ’’قومیتی مسئلے‘‘ دا حل سیاسی تے معاشی توازن دا سبب بݨسی ۔ایہو استاد فدا حسین ڳاݙی دے قومیتی شعور دی دلیل ہے۔

## حوالہ
اَجٖوکی سرائیکی تنقید ، مصنف : ڈاکٹر مزمل حسین، ناشر: دستک پبلی کیشنز ، ملتان