ذوالفقار علی بھٹی

ساݙا ہک یار ہا احمد یار خاں‘ احمد یار خاں بارک زائی پٹھاݨ ہا ۔ خاں دے وݙکے روزی رزق دے بہانے ملتانوں احمد پور شرقیہ آئے ۔ تے وَل پکے احمد پوری تھی ڳئے ۔ بہشتی اللہ کوں پیارا تھی ڳئے ۔ وݙالکھیݨاں جوان ہا ۔ یو بی ایل اِچ نوکری ہَس ۔ شاعر ہا نہ ادیب ‘ ادب پرور ہا ۔ سنگتیاں نال رَل ٻہݨ تے حال ونڈاوݨ دی چس چیندا ہا ۔ بعد اِچ اوں شاہ رکن عالم کالونی ملتان جا ٹِکاݨاں آ بݨایا تے ولدا ملتانی تھی ڳیا۔ جݙاں وی آڈٹ دے سلسلے احمد پور شرقیہ آوے ہا ۔ سارا ݙینہہ بینک اِچ لیکھا چوکھا کرے ہا ۔ بندیاں پھولے ہا ۔ ایݙوں واندا  تھی رات دا سنگتیاں کوں کٹھا چا کرے ہا ۔ چھوٹے بھرا خالد خاں کو ںآکھے ہا یار! جہانگیر مخلص کوں سݙ ‘ باسط بھٹی  کوں فون کر رحیمݨ روہیلے کوں نال گھدی آون ۔ ایں طرحاں چندروکیاں راتیں مہراب آلے دے ٹٻیاں تے محفل لڳے ہا‘ سارے سنگتی ساتھی کٹھے تھی ویندے ہاسے ۔ شاعر ‘شاعری سُݨاون ہا گلوکار ڳاوݨ ڳاوِن ہا ۔ اکانوے ٻیانوے دی ڳالھ اے ۔ میں ’’کوکدے پندھ کُرلاندے پاندھی‘‘ لکھی ودا ہَم ۔ محفل لگی شاعراں کلام سُݨایا ۔ رحیمݨ گیت سُݨائے ۔ مخلص وی ڳا تے اپݨا حصہ پاتا ۔ ہوں زمانے مخلص تھال وی وڄیندا ہا تے ڳاندا وی ہا۔ حالی ایہو جتی معزز نہ تھیا ہا ۔ خاص قسم دا کلام مخصوص دوستاں کوں سُݨویندا ہا ۔ وقت وقت دی ڳالھ اے ہُݨ تاں ڈھیر سارا معزز تھی ڳئے ۔ احمد یار خاں آکھیا یار کݙاہیں ملتان آئو میݙا سانڈھو اے ذوالفقار علی بھٹی تہاکوں مل تے خوش تھیسی۔ اُنھاں دے کھوہ تے مِل ٻہسوں۔ ڳالھ مُک ڳئی ۔ کارا ٻدھیج ڳیا تے اساں ملتان ٹھک تھیوسے ۔ ݙینہہ لہݨ توں پہلے کاراں موٹراں تے لݙیج موضع فیض پوربھٹیاں پُڄ ڳیوسے ۔ بھٹی دے چھوٹے بھرا سرفراز بھٹی کھوہ تے ہک شاندارروایتی دیرہ بݨایا ہویا ہا ۔ دیرے دے اَڳواڑ تے ساوا کچوچ پلاٹ ہا‘ پلاٹ دے ٻاہروں ونکو ونکی دے غلاب ‘ پلاٹ دے سامݨے باغ دا چمن تے چمن دے ٻاہروں کیلیاں دی لمبی قطار ۔ ایجھاں سوہݨا ماحول ہا جو ہاں ٹھر ڳیا ۔ ایہ ہک خاص محفل ہئی ۔ ڈھیر لوک نہ ہَن ۔ پروفیسر ڈاکٹر کرامت علی جیڑھے بعد اِچ بہاء الدین زکریا یونیورسٹی دے وائس چانسلر بݨیے۔ سرفراز تے حق نواز بھٹی دے علاوہ کوئی ݙاہ پندرھراں بندے ہَن ۔ ساوݨی رُت ہئی ۔ اَن پاݨی وافر ہا ۔ امباں دے ٹوکرے پُسئے پئے ہَن ۔ جیویں جیویں رات ڈھلدی ڳئی موسم مستانہ تھیندا ڳیا۔ محفل پھٻدی ڳئی ۔ خورشید بخاری تے ممتاز عاصم وی ساݙے نال ہَن ۔ شاعراں کلام سُݨایا ۔ رحیمݨ روہیلے گیت سُݨائے تے میں ’’کوکدے پندھ کُرلاندے پاندھی‘‘ اِچوں اقتباس ۔ وستیاں وسدے لوک بھانویں لکھ شاہری بݨ ونڄن ۔ سماجی مقام مرتبہ جتنا ودھ ونڄے ۔ اَکھیں دیاں سفیلاں تے سانبھے منظر اُنھاں دے نال نال ٹُردن۔ بلپݨ اُنھاں دا پیرا چاتی رکھدے ۔ گُم تھئے راہ رستے اُنھاں دا رستہ بھلیندن ۔ میں جیڑھلے ’’کُوکدے پندھ کُرلاندے پاندھی‘‘ پڑھݨ شروع کیتی تاں ذوالفقار بھٹی دے منہ تے رونق وَلدی آئی ۔ من اچ پُھل ترڑدے ڳئے ۔ میں محسوس کیتا جیویں بھٹی اپݨے ٻلپݨ اِچ وَل آیا ہووے ۔ اَکھیں سامݨے نسردیاں کݨکیں ‘ کݨکیں اِچ پُھل سرمئی دے ‘ گھر دے ٻاہروں واہندا کھوہ ‘ کھوہ تے جُتے ݙاند ‘ کھوہ دا رنگاٹ ‘ وقت وی کیا ظالم شئے اے ۔ دیر نی تھیندی اَکھیں توں اُوڈھر تھی ویندے ۔ ذوالفقار بھٹی تے اوندے بھراواں نال ایہ ساݙی پہلی ملاقات ہئی ۔ ذوالفقار بھٹی مصور ‘ مجسمہ ساز تے فوٹو گرافر اے ۔ پر ہے بادشاہ تے مرضی دا مالک ۔ جوان کݙاہیں کوئی نوکری نی پکائی ۔  لاہوروں فائن آرٹس اِچ ڈگری گھن آیا تے اسلام آباد لوک ورثہ اِچ ملازم تھی ڳیا ۔ کہیں ڳالھ تے بھنبھیری بھنو ڳئی نوکری چھوڑ تے گھر وَل آیا  وَل  شوق تھیا تاں ملتان آرٹس کونسل اِچ ملازم تھی ڳیا ۔ ملتانوں جوان دا تبادلہ سرگودھے تھیا پر بھٹی جوائننگ گھر آ ݙتی ۔ 91/92ء حالی کمپیوٹر ایݙا عام نہ تھیا ہا ۔ بھٹی ’’نایاب کمپیوٹر‘‘ دے ناں نال ہک ادارہ بݨایا تے ’’احمد آرکیڈ‘‘ بوہڑ گیٹ اِچ دفتر کھولیا ۔ جیڑھا دفتر گھٹ تے ادبی ٻیٹھک زیادہ ہئی ۔ شاعر ‘ ادیب ‘ دانشور لائن لڳے کھڑے ہوندے ہن۔ وݙے ناں آلے لوک اِتھاں آندے ہَن ۔ جاوید اختر بھٹی‘ حفیظ خاں ‘ جبار مفتی ‘ سید کفیل شاہ بخاری‘ مظہر عارف ‘ حسنین قریشی‘ زوار حسین ‘ ڈاکٹر عرش صدیقی ‘ بیکن بکس دے عبدالجبار‘ قسور سعید مرزا تے کئی ݙوجھے اِنھاں اِچ شامل ہِن۔ کتاباں کمپوز تھیندیاں ہَن‘ یاریاں نبھدیاں ہَن ۔ جیڑھے پیسے گھروں چا ویندا ہا تے جیڑھے اُتھائیں کماندا ہا ‘ سارے خرچ کر ‘ کپڑے چھنڈک شام کوں گھر وَل آندا ۔ ایہ ادارہ چار سال چلیا ۔ ایں دوران ہک پرائیویٹ کالج کھولݨ دا پروگرام بݨیا ۔ کالج بݨ ڳیا ۔ ڈاکٹر عرش صدیقی صاحب پرنسپل بݨئے ۔ کجھ چنگے یار بھائیوال ہَن ۔ ہِیں سانگوں ایہ کالج نہ چل سڳیا ۔ اوندے بعد کہیں صلاح ݙتی بھٹی صاحب کاغذ دا کاروبار کرو وݙا فائدہ اے۔ جے فنکار کاروبار جوڳے ہوون تاں وَل فنکار کیوں ہوون۔ خیر سئیں  سارے کم کار چھوڑ جوان رقبہ سنبھال گھدا ۔ جئیں نوکریاں توڑ نہ چاڑھیاں او زمیندارہ کیا کرے ہا ۔ ایہ وی چھوڑ گھر ٻہہ ریہا ۔ بھرڄائی ساݙی روز پِٹے جو کجھ کم کرو کے تئیں گھر ٻیٹھے راہسو ۔ پر جوان آکھے اِتی سارے کم تاں کیتن ہُݨ ٻیا کیا کراں۔ ایں دوران بہاء الدین زکریا یونیورسٹی اِچ سرائیکی سنٹر قائم تھیاتاں بھٹی دی اِتھاں آ ونڄ شروع تھئی ۔ یونیورسٹی آلیاں ݙٹھا جو جوان کم دا اے ‘ اینکوںقابو کرو تے ایں طرحاں جوان پرنٹنگ پریس دا منیجر بݨ ڳیا ۔ ذوالفقار علی بھٹی منیجر تاں پریس دا اے پر یونیورسٹی دا کیڑھا کم اے جیندے اِچ ایندا حصہ نہ ہووے۔ فائن آرٹس دا شعبہ شروع تھیا تاں بھٹی اڳوں اڳوں ہا ۔ سرائیکی سنٹر ‘سرائیکی ایریا سٹڈی سنٹر بݨیا تاں سارا بارا بھٹی چاتا ۔ میوزیم ٹھہاوݨ توں سنٹر دا وݙا ‘ دَر ‘ دَر دے کارئیڈور اِچ لڳیاں وݙیاں وݙیاں تصویراں ‘ بھٹی دی اَکھ دا کمال اِن ۔ ایویں ’’خبریں‘‘ اخبار اِچ چھپݨ آلے وسیب سنگ دا لوگو وی بھٹی بݨائے ‘ جے کر دوست اسلام آباد ونڄن تے لوک ورثے ونڄݨ دا موقعہ ملے تاں اُتھاں وی روہی ذوالفقار بھٹی آباد کیتی اے ۔ بھٹی موڈی آدمی اے ۔ یاری ایندی شاعراں‘ ادیباں تے فنکاراں نال اے ۔ بھٹی اُردو تے سرائیکی دیاں بے شمار کتاباں دے ٹائٹل بݨائن۔ جے کہیں دوست ٹائٹل بݨواوݨاں ہووے تاں آہدے حاضر سئیں  تے وَل ایہ حاضر ’’مہینہ‘‘ ݙو ںمہینے تے سال تک ودھ سڳدی اے ۔ جے موڈ اِچ ہووے تاں وَل منٹ نی کریندا ۔ فنکار داد تے جیندے تے بھٹی اِنھاں رولیاں توں آزاد اے ۔ نہ صلہ منگدے نہ داد دا متھاج اے ۔ بھٹی حیاتی اِچ کئی  لوکاں کنوں زک کھادی اے ۔ وَل وی ہر کہیں تے اعتبار کریندے ۔ یار باش ایں جو گردن لہہ ونڄے یاری نہ ونڄے ۔ بھٹی دا رہائشی کمرہ‘ کمرہ گھٹ تے کٻاڑ خانہ زیادہ لڳدے ۔ کٻاڑ خانے اِچوں یاد آئے جو جوان کݙاہیںکݙاہیں الیکٹرانک دے کٻاڑ خانے پُڄ ویندے‘ اُتھوںعجیب و غریب چیزاں ڳول آندے ۔ کٻاڑی وی حیران تھی پُچھدن ہئیںسئیں  ایہ کتھ دے کم آندن ۔ جوان دی صحت دے معاملات وی ٹھیک نی راہندے ۔ ڈاکٹر آکھیئے بھائی صاحب ! واک کیتی کرو ‘ شمس پارک گھر کنوں چار قدم تے ہے پر ونڄے کیویں۔ ہِیں سانگوں ہک واکنگ مشین کمرے اِچ کھڑائی کھڑے ۔ سویلے سویلے اُٹھی اونکوں ݙیکھ گھندے تے سمجھدے اَج دی واک تھی ڳئی ۔ شکر اے گھر اِچ کم کرݨ آلا ٻال ارشد کتوری پورا شکرا اے جیڑھا ویلے سر سئیں  کوں دوائیں کھوائی رکھدے جے او نہ ہووے تاں دوا کھاوݨ دی تکلیف کون کرے ۔ یار ساݙا گھر ٻیٹھے ٹی وی ݙہدے ݙہدے سم ویندے ۔ ݙو چار گھراڑے مار وَل محفل اِچ شریک تھی ویندے۔ جے آکھو یار سُم پئے تاں ولدی ݙیندے یار کیا کراں نندر نی آندی ۔ بعض دفعہ تاں ڈرائیونگ دے دوران وی سم پوندے ۔ بھٹی گھر دے رولیاں رودھیاں کنوں ایویں ویندے جینویں کاں غلول کنوں۔ نہ گھر داری کر ڄاݨدے نہ دنیا داری۔ ٻالاں دے مسئلے مسائل ہوون تاں اپݨے سالے دانش خاں کوں آہدے یار دانش خاں ! میکوں تاں کوئی شئے سمجھ نی آندی توں آ تے مسئلہ حل کر۔ دانش خاں پرہ پنجایت آلا جوان اے ۔ ساریاں راہ بازیاں ڄاݨدے ۔ آخر طالب علم رہنما رہ ڳئے ۔ ذوالفقار دوستاں دی خوشی غمی اِچ گھٹ ودھ ویندے ۔ کتھائیں فوتگی تھی ونڄے تاں میت تے تاں اصلوں نی ویندا ۔ دِل دا اتنا کمزور اے۔

اَݨ سُونہاں بندہ جیڑھا بھٹی کو ںپہلی واری ملے او سمجھدے جو منہ ماریا جوان  اے پر جیڑھلے کھلدے تاں وَل سنگتی ایندے سر ہوندن ۔ پر کھلدا مخصوص حلقے اِچ اے ‘ ہر کہیں اڳوں فری اصلوں نی تھیندا ۔ سنگت ساتھ نال ٻٹ کڑاک وی زور دی لیندے ۔ لطیفے وی سُݨا ݙیندے ۔ یونیورسٹی اِچ ایندا دفتر‘ دفتر گھٹ تے مہمان خانہ ڈھیر اے ۔ یونیورسٹی دے اندروں ٻاہروں آئے دوست ‘ خواتین و حضرات ہر ویلے ایندے کول موجود ہوندن۔ بھٹی جیویں اپݨے بارے لاپرواہ اے ایویں اولاد بارے وی لاپرواہ اے ۔ پُتراں نال ایویں راہندے جینویں اُنھاں دا یار ہووے ۔ کݙاہیں نہ پُچھسی ووئے پُتر کیا ودے کریندے وے ‘ کتھاں ودے وے ‘ سوال اِی پیدا نی تھیندا۔ وݙے پُتر خالد کوں کاروبار کرا ݙتس تے چھوٹا ملک محمد علی عرف مومو حالی بھٹی دی ڈرائیوری تے کھڑے ۔ تھل ونڄݨاں ہووے ‘ روہی ݙیکھݨی ہووے ‘ ہاں بھائی مومو خاں تیار تھی ۔ بھٹی سیل سپاٹے دا وی شوقین اے۔ دنیا دے کئی مُلک ݙٹھی کھڑے ۔ ڳنڈھ دا ٻہوں کولا اے۔ کوئی پتر آوے تے آکھے ابو ݙوں ہزار تاں ݙیو فوراً کڈھ تے ݙے ݙیسی ۔ گھنٹے بعد وَل اوہو آوے تے آکھے ابو ہک ہزار تاں ݙیو فوراً توں پہلے ݙے ݙیسی ۔ ایہ نہ پُچھسی ووئے پُتر ہُݨ تاں ݙوںہزار گھن ڳئیں۔ سوال اِی پیدا نی تھیندا ‘ کھیسے اِچ رقم ہووے تے بھٹی ناہیں کرے ۔ جݙاں اسا ںبھٹی کوں پہلی واری ملیے ہاسے تاںایندے نال ہر ویلے ݙوں نِکے ٻال ہوندے ہَن ۔ ہک ’’رپھڑی کاکا‘ تے ݙوجھا’’مومو‘‘ ۔ رَپھڑی کاکا ‘ وݙا تھی بھٹی دی ثناء باجی بݨ ڳئی اے ۔ تے ’’مومو‘‘ اَڄکل ملک محمد علی سݙیندے ۔ بھٹی اتنی اپݨی پرواہ نی کریندا جتنی لوکاں دی فکر کریندے۔ ذاتی زندگی اِچ بندے کوں سو ویکے ہوندن پر بھٹی کہیں کوں دِل دا حال نی ݙیندا ۔ ہو سڳدے محمد علی واسطی ‘ حفیظ خاں ‘ تے نذر عباس کاظمی نال ݙکھ سانجھے کریندا ہووے ۔ میں 1992ء اِچ بھٹی کوں کمپیوٹر تے کھڑاند بازی کریندا ݙٹھا ہا تے ہُݨ مدت بعد وی ایہو حال اے ۔ جیڑھلے دفتر وڑو ‘ کمپیوٹر تے مصروف ٻیٹھا ہوندے ۔ ایں دوران دوست وی نبڑیندے ے‘ ٻٹاں وی لیندے پر کمپیوٹر توں اَکھ نی ہٹیندا۔

٭٭٭

## حوالہ
سانول سلوݨے(خاکے)، مصنف: عبدالباسط بھٹی۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان