open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
روہیلے دا حال

روہیلے پکے ݙاݙھے ہن، حال حوال اوکھا ݙیندے ہن ، ہک روہیلے حال ݙتا جواساݙا ہک سکا شہر آیا ، پولیس آلیں  تولہ ہافیم دا لاتا کیس بݨا تے ڈھک ݙتا۔ پچھلیں  کوں  کوئی پتہ کائنی، جیل ء ِچوں  نال آلے دی ضمانت تھی، اوں  آکھیا میں  چھٹ تے تیݙے گھر روہی ویساں  ، تیݙا حال ݙیساں  تے آکھساں  ضمانت کرائو۔

روہیلے آکھیا !ضمانت نی آکھݨاں ، ہُنائیں  کوں  آکھݨے جو جیل ء ِچ راشن سرکاری ء ِ چھاں  تے پاݨی وی ہے کوئی نِکا سُکا کیس کرا تے آوݨ دی کرو۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
ائوکھروندیں آلے موچی

ائوکھروندیں  آلے پاسوں  موچی امدے ہن، ہُنائیں  دے پُتریں  دی دکان اوباوڑے سندھ ہئی، ہک خانپور وں  ٹائم اوباڑے ویندا ہا، او بس آلے سامان ݙیوݨ امدے ہن ،کجھ مال اتھائوں  وی امدا ہا، او گھن گھندے ہن، بس آلے نال انہندا لائن دین ہا، میݙے ذمے اے ہا جو میں  بس ݙیکھ تے ݙساں ، میں  ݙسیندا ہم میکوں  او امب پِنڈ ݙیندے ہن، ایویں  خدا بخش جُگلانی کلینڈر ہا اوندی سیاݨی مائی روٹی ݙیوݨ امدی ہئی، کہیں  ویلے اوندا پیو ݙاڈا خان مند امدا ہا،اونکوں  وی میں  بس دا ݙیکھ تے ݙسیندا ہم خوش تھیندے ہن تے دعائیں ݙیندے ہن۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
سانگے

وستی آلے سانگے آپت ء چ کریندے ہن، آکھدن پہلے پہلے وݙے جو سانگے کریندے ہن ،عورتاں  قبول کریندیاں  ہن، الیندیاں  کائناں  ہن، ہوے ویلے وی ہر کہیں  دی اپݨی پسند ہوندی ہئی پر جھیپ ویندیاں  ہن تے صبر کرویندیاں  ہن، مولوی صاحبان آکھدے ہن جو ایجاب قبول ضروری اے ، ہولے ہولے دھی بھیݨ توں  پچُھدے ہن ایجاب قبول سانگے ایویں  ضروری اے پر ڈھیر رشتے ٻہندے ٻہہ ویندن پسند دے چکریں  ء ِچ چوݨیں  ٹے تھی ویندے ہن۔ اسیݙے پلو شاہ آلے سکیں  کجھ دیاں  شادیاں  نہ کیتیاں  جو متاں  زمین ݙیوݨی پمدی ہووے۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
رجو خسرہ

کمبہاریں  دی وستی رجو خسرہ رہندا ہا، ہُنائیں  دے ڈھیر سارے گھر ہن، چک آلے لوک ہُنائیں  کوں  مصلی سݙیندے ہن ، شادی جتنے ݙینھ تھیوے ہا رجو خسرہ اسیݙی وستی رہندا ہا کجھ (ریاستی )سرائیکی پکائی ودا ہا پر زیادہ اونکوں  پنجابی یاد ہن۔وستی آلے خدمت کریندے ہن جو اے فقیر لوگ ء ِن۔ شکل اتنی زیادہ سوہݨی نہ ہس پر شہر دے سوہݨے خسرے وی اوں  کنے اَمدے ہن اسیݙی وستی کنوں  ٹانگے یا بس تے اَمدے ویندے ہن اسیݙے کھوکھے تے ٻیٹھا ر ہندا ہا ہر ڳال تاڑی مار تے کریندا الاہے ناں  کیا ہس سیݙیندے رجو ہن۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
پاکستان کنوں پہلے دی ڳال

وݙے پاکستان کنوں  پہلے دی ہک ڳال کریندن جو اعلان تھی ڳیا ہا ،آکھدے ہن جو کِراڑ یں  کوں  ہندوستان بھیڄیسن، کِراڑ ݙریے ودے ہن، سکھیں  مسلمانیں  نال کھڑاند شروع کر ݙتی ہئی، اتھاں  وی کم شروع تھی ڳیا ،ہک کِراڑ پسنجر تے رحیم یار خان ویندا پیا ہا ، گاݙی دے اندر لوکیں  اونکوں  ماریا تے لہولہان کرتے دھریجہ پھاٹک تے سٹ ڳے ، وݙے اکھیندن او شودا ہسپتال پجݨ توں  پہلے مر ڳیا ہا، میں  ہندوستان کانفرنس تے ڳیا تاں  میکوں  ہک بندہ (ناں  بھلیا کھڑے) ملیا تے آکھیا جو اساں  خانپور شہررہندے ہاسے،۔ صدر بازار دے نال محلے ء ِچ گھر ہن، ول اے تھیا جو او بندہ آیا حال حویلہ تھیا جو میݙے ڈاݙے کوں  مار تے خان پور تے سہجے دے اَدھ ء ِچ سٹیا ہانے میݙا ݙاݙا رحیم یار خان پیشی تے ویندا پیا ہا ہیں  ݙسیا جو اوہا اسیݙی وستی ءِ تے دھریجہ پھاٹک اکھیندن، اوں  آکھیا میں  تاں  اوں ویلے ماء دا کھیر پیندا ہم ابا ݙسیندے ہن شیت او میݙا ݙاݙا ہووے۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
ساڳ تے غزارہ

ݙاݙی اکھیندی ہئی ہک سال ان دا کال پئے ڳیا ٹانگلی تے غزارہ کریندے ہاسے تیݙا پیو نِکا ہا آکھدا ہا ٹانگلی دی مانی کائناں  کھمساں ، میں  ساڳ دا کُناں  چاڑھ ݙتم تے اے آکھ آکھ تے ساڳ کھوائی رکھیم جو کݨک روٹی اجھو پکیندوں  ساڳ نال رجیج ،رو رو تے سُم پیا۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
چاچے دا ݙاند مر پیا

چاچے اللہ وسائے دی تکڑی جوگ ہئی ݙاند بیماری تھیا تے ݙوجھے ݙینھ مر پیا، چھری وی نہ پھر سڳی، چاچا اتنا رووے جیویں  بندہ مر پیا ہووے، چاچا چو چو تے پرے ونڄ پووے، تے زمین تے لیٹڑیاں  مارݨ پئے ونڄے، وستی ساری کٹھی تھی ڳی، ݙاݙے چھلو آکھیا اینکوں  پکڑ تے ݙاند دے ہاں  تے لٹائو تے ݙانددے دھڑ تے لیٹڑیاں  مروائو، اینکوں  گھنٹے کھن دے بعد صبر آیا۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
بُعا پٹھاݨی

میݙی ہک بُعا ہئی، اوندا ناں  مائی پٹھاݨی ہا، اوندی شادی اسیݙے پلو شاہ آلے سکیں  ء ِچ تھی ہوئی ہئی، بُعا دیاں  دھیاں  ہن، پُتر ہک ہے،مُلیر پیریں  ݙتہ، بُعا ݙاڈھا پیار کریندی ہئی، پلو شاہ ونڄوں ہا تاں  صدقے گھولے تھیندی ہئی۔ چاچے اللہ وسائے تے بُعا پٹھاݨی دی ماء ہکا ہئی پر میڈے ابے کوں  سکے بھرانویں  آنگے ڄاݨدی ہئی۔ میݙے ابے کوں  ݙاݙا میݙا زمین نہ ݙیندا ہا، ابا میݙا بُعا پٹھاݨی کوں  آکھدا ہا توں  اپݨے حصے دی زمین گھن، بُعا آکھدی ہئی کوناں  گھنساں ، اساݙا پھُپھڑ وی آکھدا ہا کوناں  گھنسوں  جو اسیݙے اُتے ڈھیر احسان ہن، ابا آکھدا ہا اے ایویں  ڳالھیں  ہوندین ابے دے اکھ موٹݨ دی دیر سارے سئیں  تھی ویسن، ایویں  تھیا۔ بُعا جݙاں  پلوشاہ ء ِچوں  اَمدی ہئی چاول چݨے تے پلی چا امدی ہئی، بُعا آکھدی ہئی ماء پیو دے گھر آواں  ہاں  ٹھر ویندے پچھتے ونڄݨ دل نی کریندا۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
دھریجہ نگر دی ثقافت

دھریجہ نگر دی کوئی انج ثقافت کائنی، وسیب آلی ثقافت ہے اسیݙے وݙے سندھ توں  آئے پر ہر شئے بھُل بھلا ڳے، اپݨی مٹی نال مٹی تھی ڳن، شہر ریلوے لائن تے سڑک وستی دے نال ہے پر وستی دے لوک سرائیکی ثقافت نال جڑیے رہ ڳن۔ اپݨیاں  رسماں  ریتاں  نی چھوڑیاں  اپݨی زبان نی چھوڑی۔ اساں  نِکے لا توں  ݙیکھدے اَمدوں  توݨیں  جو وستی ء ِچ عربی فارسی دے عالم ہن پر تقریر سرائیکی ء ِچ کریندے ہن ، شاعری تے الا ٻول سب کجھ سرائیکی ہا، ہُݨ وی کوئی ہک اَدھ بودن ہووے تاں  ہووے نہ تاں  اولاد نال اُردو کوئی نی الیندا، وستی دی ایہا ادا اساں  کنوں  سرائیکی دا کم کرا ڳی ءِ۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
ٻالیں دی مشقت

اسیݙے ویلے ٻالیں  کوں  کھیݙݨ دے ڈھیر موقعے ملدے ہن پر ہک ڳال اے وی ہئی جو وستی دے لوکیں  دی اعلیٰ تعلیم تے توجہ نہ ہئی۔ ٻال جیویں  سنبھل واݨ ء ِچ امدے ہن انہاں  توں  رڑھ وہی ،مال چراوݨ، مل تے کم کراوݨ یا ول محنت مزدوری آلے پاسے لا ݙیندے ہن ، میں  خود وی نِکے لا توں  کم کرݨ شروع کیتے تے ہُݨ تئیں  کریندا پیاں ۔ جیکر اعلیٰ تعلیم حاصل کراون ہا تاں  اڄ دھریجہ نگر وستی دے ٻال افسر ہوون ہا۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
جوڳی

اسیݙی وستی ء ِچ جوڳی اَمدے ہن جو ڳاواں  پٹکا ٻدھیندے ہن ، لمبے چولے پیندے ہن مالٹے رنگ دا پٹکا تے چولا منجھلا وی مالٹے رنگ دا ہوندا ہا۔ ہک ہتھ ء ِچ سوٹی تے ٻے ہتھ ء ِچ ڈانگ ہوندی ہئی کچھ ء ِچ گودڑی تے گودڑی ء ِچ سُندھڑا، سندھڑے ء ِچ نانگ جوڳی آوے ہا تاں  بھڄ تے ہک ٻے کوں  ݙسیندے ہاسے۔ جوڳی بین وڄیندا ہا تے نانگ کوں  کڈھیندا ہا ۔ فقیر جوڳی تے ٻے پندھیڑو اسیݙے کھوکھے تے آ تے ساہی کڈھیندے ہن تے ابے دے یار بݨ ویندے ہن۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
ریل کار

ہک نویں  ریل گاݙی نِکتی ہئی ،چار پنج بوڳیاں  ہوندیاں  ہن تے نواں  انڄݨ اینکوں  ریل کاراکھیندے ہن۔تیزرفتار ہئی زُوں  کر تے ویندی ہئی ، سارے چھوکرے شوق نال ݙیکھدے ہاسے، سامان آلی گاݙی کوں  مال گاݙی تے بندیں  آلی کوں  پسنجر سݙیندے ہاسے، ریل کار نویں  آئی ہئی ،خانپور توں  چاچڑاں  جیڑھی گاݙی چلدی ہئی ،جیٹھے بھٹے آلے میلے دے موقع تے اُتے تلے بھری پی ہوندی ہئی، ہکڑیں  دے وستی کنیں  اصلوں  مٹھی ویندی ہئی ،چاچڑاں  ،ججہ تے کوٹلہ پٹھان توں  دیہاتی سوار تھیندے ہن،سر تے پٹکے ٻدھی ودے ہوندے ہن، شیطان شہری چھوکرے ہکڑیں  آلے پھاٹک تے آکھڑدے ہن تے سوٹی نال دیہاتیں  دے پٹکے لہیندے ہن ،دیہاتی ترپا مار تے تلے تاں  نہ لہہ سڳدے ہن پر شیطانیں  کوں  بُجے ضرور ݙتی ویندے ہن۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
وستیاں

جتھاں  بندہ رہندے او ویہڑہ ہوندے ویہڑے وستی بنڑدن، وستیاں  وسیب ہوندن، دھریجہ نگر وی ہک وستی ء ِ ، اِیندے آس پاس ڈھیر ساریاں  وستیاں  ہن، نِکے لا تاں  نہ سوچیا ہاسے ہُݨ عقل آئی ء ِجو آڑا پاڑا کتنا چنڳا ہوندے ، جِتھ لوک وسدن او وستیاں  کتنیاں  چنڳیاں  ہوندن، اکھیں  موٹ تے یادکرینداٻیٹھاں  ،میݙے چیتے ء ِ چ کجھ وستیاں  اَمدن ،وستی کرم خان، وستی امید خان، وستی وارث خان، وستی یٰسین خان، وستی جمالی نگر، قصائی دی ہٹی، وستی احمد خان، وستی مستری عبدالقادر، وستی اَئوکھر وند، وستی بکھرانی، صدیق دا کھوہ، راجے دا کھوہ، ڈپٹی دا کھوہ، وستی  نہال خان ، شاہ دا کھو، وستی کھوکھراں ، وستی گلزار خان، کوٹ دایہ، وستی چوہدری غلام قادر، وستی چوہدری غلام محمد، وستی چوہدری یوسف، کوٹلی چک 58، وستی نوتن دی ماڑی، وستی میوہ خان، وستی جمال خان، وستی گلزار خان جمالی، وستی عنائت خان جمالی، وستی حاجی سبحان خان ، چک 63، چک 64، وستی درکھان، چاکی دا کھوہ، محمد دا کھوہ، سہجہ، وستی سولنگی، وستی کمہاراں ، وستی دودہ آرائیں ، وستی محمد حسین جمالی، وستی جلال دین چوہدری، وستی کوٹانہ کوٹھی، کان دی واسی، وستی مزاری خان ،وستی اللہ وسایا جمالی، وستی مراد خان، وستی خوشی ، وستی چوہدری خلیل، وستی میتلا، وستی پولی، وستی بہادر خان، وستی امام دین، وستی کانجو، وستی لُڑکا، وستی داد پوترہ، وستی گہمل پیر، وستی نور والا، تحصیل دار آلا، وستی ارائیاں تے ملاݨے دا کھوہ۔

کجھ ٻیاں  وی وستیاں  ہوسن ، ڈھیر مُد تھی ڳی ء ِ، اپݨے وسیب توں  پرے ہیسے، گھر آ ونڄ تاں  رہ ویندے پر ہک اَدھ ݙینھ سانگے ڳیوسے تے ملتان وَل آیوسے۔ وستیں  دے جیرھے ناں  آئن اے موضعے دے ہن شیت کجھ ٻے موضعے وی ہوون، جیکر اپݨی وستی دا نقشہ بݨائوں  تے وستی توں ٻاہر یونین کونسل جیندا ناں  سہجہ ہے تے ولا تحصیل آلے پاسے ݙیکھوں  تاں  اسیݙی وستی دے ٻاہروں  جیرھیاں  وݙیاں  آبادیاں  اَمدین،انہاں  ء ِچ سہجہ ، کوٹ سمابہ، باغ و بہار، مݙ بھورہ، ماڑی اللہ بچایا، نیل گڑھ، جیٹھہ بھٹہ، فیروزہ نواں  کوٹ، گڑھی اختیار خاں ، ٹھل لعلو آلا، ظاہر پیر، کھائی خیر شاہ ، چاچڑاں ، ججہ ، کوٹلہ پٹھان، سردار گڑھ ،ارائیکا تے ٻیاں  وی ہن۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
نویں ڳال کائنی

اسیݙے وݙیں  دے سامھے وقت دے شاہ تاں  نہ جھکدے ہن پر اساں  اے ݙٹھا جو موضعے دے نمبرداری دھریجیں  کول نہ ہئی پر نمبردار اسیݙی وستی ہوندے ہن تے فیصلے اتھائیں  تھیندے ہن ، یونین کونسل دے چیئرمین حاجی احمد بخش ابے سئیں  کول ٻیٹھے راہندے ہن، آپت ء ِچ یاری وی ݙاڈھی ہانے نور بشرد ا مسئلہ وی چھیڑی رکھدے ہن ، حاجی صیب دیو بندی تے ابا میݙا بریلوی ہن، ہک ݙینھ بحش لڳی پی ہئی تے ہک سیاݨا بندہ آکھدا ٻیٹھا ہا بریلی شہر دا ناں  دیو بندی وی ہے، اے شہر ہندوستان ء ِچ ہن تُساں  اتھائیں  لڑدے ٻیٹھو، ٻے بندے آکھیا قادیان وی ہندوستان ء ِچ ہے تریجھے کوں  تروپ ݙتی جو ایں  آکھو سارے فتنے ہندوستان ء ِچوں  آئن، اسیݙی وستی کوں  چاچا عبد الرحیم خان سرائی اپݨا ݙوجھا گھر سمجھدے ہن، نانے سئیں  کنے سید الطاف شاہ ،سید اسد شاہ وݙے وݙے علماء تے وݙے لوک اَمدے ہن، اُستاد امان اللہ صیب کول ملک دے ٻاہرلے ملکوں  مرید تے عقید ت مند اَمدے ہن، وستی وچ ماشاء اللہ سرائیکی حوالے نال ہُݨ وی وݙے وݙے لوک امدن پر وستی آلیں  کیتے اے کئی نویں  ڳال کائنی۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
میݙی وستی میݙے لوک

سنبھل واݨ ء ِچ آیوسے تاں  ہک ٻے کوں  ݙیکھدے ہاسے ، کئی وݙے ہن ،کئی جوا ن تے کوئی سینگے،مرد وی ہن عورتاں  وی ہن،کجھ ناں  یاد میں  یاد کریندا ٻیٹھاں ،جیرھے میݙے چیتے ء ِچ اَمدے ویندن لکھیندا وینداں ، آندے ویندے وستی دی تاریخ لکھݨ آلیں  کوں  سوکھ تھیسے، پر اے وی میں  ݙساں  جو کجھ میں  لکھدا پیاں  ، میݙے ویلے دے سارے ناں  کائنی ٻہوں  تھولے ناں  ہن،میݙی اے لکھت کئی تحقیقی مضمون وی کائنی، گزرے ویلے دیاں  یاداں  ہن جو کاغذ دے حوالے کریندا پیاں ۔

جام خاں  وستی دا سردار ہا۔ غوث بخش میݙے ݙاڈا سئیں  ہن۔ اللہ وسایا میݙے چاچا سئیں  ہن۔ کریم بخش میݙے ابا سئیں  ہن۔واحد بخش میݙے ماسٹر ہن۔ امیر بخش منظور تے ظہور تے ابا سئیں  ہن۔ اپݨے وقت دا مشہور بندہ حبیب ڳالہا، ڳالہا ہیں  سانگے آکھدن جو پاڳل تھی ڳیا، ٹھیک نی تھی سڳیا۔ رسول بخش جمعدار ، بی ٹی ایم  ء ِچ کم کریندے ہن پلیداریں  دے وݙے ہن۔ احمد دین ریلوے ملازم ہن۔ غلام قادر ٻنے آلا تے ہک ٻیا غلام قادر دودے دی وستی آلا ۔ محمد شفیع فدا دھریجہ شاعر ، ادیب تے صحافی ہن۔ عبد العزیز میݙے چاچا سئیں  بی ٹی ایم ء ِچ کم کریندے ہن۔ ہک عبد العزیز عبد اللہ میݙے چاچا سئیں  دوکانداری کریندے ہن، ایکسیڈنٹ تھیا تے ٻہہ ڳے۔اللہ ورایا رَڑھ وہی کریندے ہن۔حاجی تاج محمد پنوار ۔پٹھان خان پنوارمحنت مزدوری کریندا ہا ۔ جعفر حسین پنوارمِل ء ِچ کم کریندا ہا۔ بخت علی گورڑہ رَڑھ واہی کریندا ہا۔ سونہارے خان گورڑہ رَڑھ واہی کریندا ہا۔ اللہ بچایا گورڑہ رَڑھ واہی کریندا ہا۔ اللہ جِوایا گورڑہ رَڑھ واہی کریندا ہا۔ مہینوال رَڑھ واہی دے نال نال تے ہݙی ٻدھ ہا۔ الٰہی بخش رَڑھ واہی کریندا ہا۔ غلام قادر رَڑھ واہی کریندا ہا تے سُراخی ہا۔ اللہ ݙیوایا رَڑھ واہی کریندا ہا۔ رسول بخش مِل ء ِچ کم کریندا ہا۔ عبد الکریم زمیندار ہا۔ سیٹھ خدا بخش زمیندار تے تاجر ہا۔ اللہ ݙتہ زمیندار ہا۔ ولی محمد رَڑھ واہی کریندا ہا۔ جند وݙہ ٹانگا چلیندا ہا۔ غلام دین رَڑھ واہی کریندا ہاتے اُوندا بھرا اِمام بخش مال چریندا ہاہُنیں  دے ابے دا ناں  ڄام منگو ہا۔ غلام دین دے پُتر شبیر، لطیف،رفیق،رشید ،سعید تے شفیق کجھ میں  کنوں وݙے ہن کجھ سینگے تے کجھ نِکے۔امام بخش دے پُتریں  دا ناں  اللہ بخش تے صابر ہا۔ڄام پاری پیا دے پُتریں  دا ناں  خدا بخش، خیر محمد ،مولوی رمضان تے منظور احمد ہئی، ہُنیں  دی ݙاݙی دا ناں  مائی صباحی ہا۔فرید بخش ریلوے ملازم۔جند وݙا عرف کالا گݙا ریڑھی چلیندا ہا۔ محمد دین وی ریلوے ملازم رہ ڳے۔حسین بخش موضعے دا چوکیدار ہا۔ خیر محمد ، رَڑھ وہی کریندا ہا۔ حضور بخش بی ٹی ایم ء ِچ کم کریندا ہا ، ابے دا شاگرد ہا۔ رحیم بخش رَڑھ واہی کریندا ہا،سکنہ دودہ ارائیں ۔ عظیم بخش بی ٹی ایم ء ِچ کم کریندا ہا۔ امیر بخش رَڑھ واہی کریندا ہا۔خدا بخش پڑھدا ہا۔ عبد الرحمان رَڑھ واہی کریندا ہاتے مال رکھیندا ہا۔ جام عمر وݙا زمیندار تے تاجر ہا۔ غلام حیدر مال چریندا ہا بعد ء ِچ فوجی بݨ ڳیا۔ جام جان محمد زمیندار ہا۔ منشی کریم بخش لتیں  توں  معذور ہا دوکانداری کریندا ہا۔ صادق خان جمالی ریلوے ملازم ہا۔ ایویں  عورتاں  وی ہن جیندے وچ حلیمہ، نذیراں  ، نعمت تے ٻیاں  ساݙے کٹھے پڑھدے ہن ،مائی نوراں ، مائی بختاں ، مائی بشیراں  میݙیاں  ماسیاں  ہن ۔ اللہ وسائی ݙوجھی اماں  ،چنݨ ݙاݙی تے وسݨ نانی دا ناں  ہا۔چند ہِک ناں  جیرھے چیتے ء ِچ آئن لکھ چھوڑین اُونویں  تاں  سینکڑاں  تے ہزاراں  ناں  ہن جیرھے لکھݨ آلے ہن۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
رنیں دے جھیڑے

رنیں  دے جھیڑے نویں  ڳال کائنی، اونویں  تاں  وستی دے چھوکرے شام سویل لڑدے ہاسے، یاری تے عشق معشوقی دے جھیڑے وی ہوندے ہن تے کھیݙ کھیݙ ء ِچ وی لڑ پمدے ہاسے ، وݙے بندے پاݨی ، بنہ تے لین دین تے روز لڑ یے ہوندے ہن پر رنیں  دے جھیڑے ،سس نونہہ ،ڈیراݨیاں  ، گھر دے کم کار تے وستی آلیاں  تھوم دی پھلی توں  وی لڑ پمدیاں  ہن، رنیں  دے روز دے جھیڑے، رُس رُسیمے تے منیوے ہوندے ہن ڳال ودھ ونڄے ہا تاں  ہک ٻے دے چونڈے پٹ گھندیاں  ہن۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
ماماں اللہ ݙتہ ٹھیڑی آلا

عبد المجید ، عبد المالک، اللہ ݙتہ بھر ہن، ماماں  اللہ ݙتہ ٹھیڑی آلا ، اللہ بھاویں  ہُݨ وی جیندائے ، پچھلے ݙیہاڑے دعا کر آئے ہاسے بیمار رہندے، مُلیر حاجی منیر احمد گھن ڳیا ہا۔ فوج ء ِچ رہ ڳے، چھٹی تے امدا ہا تاں  اسیݙی وستی  دھریجہ  نگر  پھیرا پیندا ہا ، ہک واری ابے کوں  حال ݙیوے پیا جو جنگ ء ِچ ہک واری ہندوستان دی فوج نال آمہا سامہا تھے، اساں  بے جگری نال لڑیوں  ترائے اسیݙے ماریے گن تے 33ہندوستان دے شہید کر ݙتن، ابے سئیں  آکھیا جو ایں  آکھو جو ترائے اساݙے شہید تھی ڳن تے ہندوستان تے 33مر ڳن۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
دریا ہے بہانے خور

وستی دے ڈھیر سارے چھوکرے ٻکریاں  چراوݨ ویند ے ہاسے ،ڄام دریا تے حبیب عمر اِچ اساں  کنوں  وݙے ہن،ݙوہیں  چَتر چلا ک تے سیاݨے ہن، دریے دیاں  ڳنویں  گابے تے حبیب دیاں  مینہیں  ہوندیاں  ہن ،اساں  ٻاکروال ہاسے ، مال چراوݨ دے نال کارواں  گھاہ وی کریندے ہاسے، دریاچاچے مزاری دے پاسوں  گھاہ کرݨ ڳیا تاں  مزاری خاں  پُڄ ڳیا ، وَل کیا تھیا ؟اے حال حویلہ حبیب شاعری اِچ لکھیا تے  اتنا مشہور تھیا جو سارے چھوکرے رَل تے اے ڳاوݨ ڳمدے ہاسے ، ڳاوݨ دے کجھ ٻول ایویں  ہن جو :

دریا ہے بہانے خور 

وݙیں  لا اے تھیسے چور

دریا مریندا ٻیٹھا ہا تلہ

اُتوں  مزاری ماریُس کھلا

بھڄدا پیا ہا ݙتُس چا ولا

کھلا ماریُس ہتھوں  چھوڑ

دریا ہے بہانے خور 

وݙیں  لا اے تھیسے چور

پُراݨی ڳال اے شیت لفظ اُتے تلے وی تھی ڳے ہوسن باقی دے مصرعے بھُل ڳن اڄ حبیب جیندا ہوندا تاں  پچُھ تے لکھ گھنوں  ہا۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
ونکی:ٻال ادب
کپر فقیر

اسیݙی وستی پکھی واس کپر فقیر آ ٻیٹھے ہَن ، نانے ڄام خاں  دی زمین ءِچ پکھیاں  لاتیاں  ہانے،گݙیں  گھوڑے ڈھیر سارے ہانے،گݙیں  تے سمان لݙیندے ہَن تے گھوڑیں  تے پِنݨ ویندے ہَن ۔ ہُنائیں  دا آپت ءِچ روز دا جھیڑا تے ٻٹیکا ہوندا ہئی ،نکی نکی ڳالھ توں  ہک ٻے نال آڑو ٻٹ تھی ویندے ہَن ،لڑدیں  لڑدیں  لہو لہاݨ وی تھی ویندے ہَن ،ہر اَئے ݙینھ پھنڈر کوہندے ہَن ،مسادی پیندے ہَن۔ اسیݙی وستی آلیں  کوں  ونڈیاں  نہ چاوݨ ݙیندے ہَن ۔ توݨے جو لڑیے کھڑے ہوندے ہَن مسادی تے ہکو جہے تھی کھڑے ہوندے ہَن ۔ اساں  راٻا ݙیکھݨ ویندے ہاسے ۔ ہُنائیں  دے چھوکرے اسیݙے نال کائنا کھیݙدے ہَن ۔ مسادی تاں  ڄام چوہڑ دھریجہ ، ڄام ٻیلہ تے نبی بخش قصائی وی پیندے ہَن ۔ سارے وستی دے چھوکرے ٹِم ہوندے ہاسے۔اسیݙے مارکہ سیر ݙڈھ سیر تے ونڈی بݨیندے ہَن تے روپے سوا دی ݙیندے ہَن ۔کپر فقیریں  دی ونڈی ݙو ڈھائی سیر دی ہوندی ہئی تے او ݙو سوا ݙو روپے دی ݙیندے ہَن ۔ کپر فقیر ݙو ݙو ترائے ترائے ونڈیاں  وی چیندے ہَن ۔مانجھا مال کھمدے ہَن ،زیادہ تر کٹے ہوندے ہَن ، ہتھ رکھݨ دے بعد چھل پُل اینویں  کریندے ہَن جیویں  قصائی رہ ڳے ہووِن ۔ زیرے ٻکیں  دی پہلی ٻولی تھی ویندی ہئی ۔ جیویں  ٻاہر اَمدے ہَن گھنݨ آلا جھپ گھندا ہا ، دیڳڑی پہلے چڑھی کھڑی ہوندی ہئی ۔ اوجھری آلا ، اوجھری چا ویندا ہئی ، سری پاوے آلا سری پاوے چا ویندا ہئی ، پھپھڑ نرگھٹ تے حرام مغز کُئی ٻیا گھن ویندا ہا ،مینجھ کوں ونڈیں  ءِچ رلا ݙیندے ہَن ۔وݙے ڳالھ کریندے ہَن جو اے ݙینھ کوں  پِندن تے رات کوں  چوریاں  کریندن ۔ ہیں  سانگے عیش کریندن ۔شالی فقیر سڳرٹ گھنݨ اَمدا ہا تے حال کریندا ہا جو دنیا فقیر دی ءِ، اساں  دنیا کوں  اتنا ݙٹھے جو بادشاہ وی نہ ݙیکھ سڳیا ہووے ۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
سرداری

اسیݙی وستی دھریجہ  نگر  دا ہک نینگر پھلکا تے اَلوچ بݨیا ودا ہا ، ہر ہک نال خوئے بازی کریندا ہا ، مل ملازم ہا ، شفٹ ءِچ کوئی عہدہ ملیا ہس ، ݙاݙے سئیں  آکھیا اوندا قصور کینھی ، اونکوں  سرداری تلے نی آوݨ ݙیندی ۔ مثال سُݨایونے جو گدڑیں  کوں  کتے روز پئے ویندے ہَن ، گدڑیں  صلاح کیتی جو کُتیں  نال جنگ کیتے ہک مہاندرا تے سردار بݨائوں  ، ہک سردار بݨ ڳیا ، ٻئے گدڑ آکھیا سردار دا پتہ کیویں  لڳسے ، تریجھے صلا ݙتی جو ایندے پُچھ تے پچھوں  چھڄ ٻدھو ، ٻے ݙینھ کُتے پئے ڳے ، سارے گدڑ بھڄ تے اپݨے اپݨے گھوریں  ءِچ وڑ ڳے ، سردار کوں  اَکھیونے وڑ آ اوں  آکھیا میں  کیا کراں  میکوں  سرداری نی آوݨ ݙیندی۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
ترائے کردار

میں  اَڄ دی ڳالھ کراں  ،بہشتی میاں  انیس دین پوری دا کالم’’ ٻٹ کڑاک ‘‘ݙینھ وار جھوک سرائیکی  ء ِ چ شائع تھیندا ہا، کالم دے ترائے کردار ہن اَتے اے سارے میاں  صاحب دے یار ہن، ہک درزی ہا اوندا ناں  ’’ماسٹر گنڈھ تروپ‘‘ رکھیا ہویا ہا، ٻیا مولوی ہا میاں  صاحب اوندا پُٹھاناں  ’’مولوی بھن تروڑ‘‘ رکھیا ہویا ہا،ٻیا منشی ہا میاں  صیب اوندا پُٹھا ناں  ’’منشی مُک مار‘‘ رکھیا ہویا ہا اے ترائے ناں  انہاندے کیتے کرتے پچھوں  ہن تے ایجھے مشہور تھئے جو اصلی ناں  کہیں  کوں یاد نہ ریہے۔آکھݨ آلی ڳال اے ہے جو پُٹھے ناں  وی پکے ہوندن ،بھانویں  اصل ناں  وِسر ونڄن پُٹھے ناں  نی وِسردے ۔

اے وی ݙسی ونڄاں  جو اڄ 25دسمبر2019ء کوں  میݙے بھتریجے نعیم خان دی شادی ہے ، دھریجہ نگر کٹھے تھے ٻیٹھوں  میں  ڳال چولی اے جو پُٹھے ناں  وی لوک دانش دا حصہ ہن انہاں  کوں  وی لکھ تے ہتھیکا کروں  ،میں  ڳال سُݨائی جو میں  نِکے لا وستی رُلدا راہندا ہم کہیں  ایلے ݙاڈکے پاسے تے کہیں  ایلے نانکے پاسے ، چاچے مامیں  ہر پاسے رول گابے آلی کار رُلدا ہم ،مامی عائساں میکوں  آکھیا تتے ایلے لُنڈے کُتے آلی کار ہر پاسے رُلدا راہندیں  لُنڈو آ!ہک جھاہ ٻہہ تھیا کر، اُوں  ݙینھ توں  بعد میکوں   اُو لُنڈو سݙیندی ہئی ، اے وی ݙساں  جو ہک تا ں  میں  ہم تے ٻیا ہوں  گھر ء ِچ جہڑا کُتا ہا اُوندا وی پچُھ کائناں  ہا۔میں  اے ڳال سُݨائی تاں  اَدا محمد دین آکھیا جو میݙا ناں  لکھو میکو ں  اے اکھیندن،ماماں  (مولانا احسان اللہ دھریجہ )آپ ݙسݨ پے ڳے جو میݙا ناں  وی لکھو میکوں  اے اکھیندے ہن ،مسات بشیر آکھیا جومیݙا وی ناں  لکھو ایویں  سارے ݙسݨ پے ڳے۔میں  کاپی تے لکھدا ٻیٹھاں  پر میں  اے سوچ سوچی اے جو پُٹھے ناں  لِکھ ݙیندیسے ،اے نی لکھدے جو کیں  کوں  کیا اکھیندے ہن۔ تاں  جو کہیں  دی دلآزاری نہ تھیوے۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
کندھی آلے پٹھاݨ

سیالے کوں  کندھی آلے افغانی پٹھاݨ اَمدے ہَن ،کہیں  کوں  اُردو اَمدی ہئی تے کہیں  کوں  نہ اَمدی ہئی ، آپت ءِچ پشتو مریندے ہَن ، آپاں  کھیر آلی چاہ پیندوں  او کہوا بݨیندے ہَن تے ڳڑ نال سُرکیندے ہَن ۔کندھی آلے پٹھاݨیں  دی نشانی بیلچہ ہوندا ہا ، جتھ ویندے ہَن بیلچہ مونڈھے تے رکھیندے ہَن ، ݙوجھے مونڈھے تے چادر ہوندی ہئی سب دے سر تے پٹکا ہوندا ہا ۔صاف سنڄاݨے ویندے ہَن جو اے پٹھاݨ  ءِن ۔ نمازاں ساریاں  پڑھدے ہَن ۔ آپت ءِچ ایکا ݙاڈھا ہانے ۔ کُئی جمالیں  کندھیاں  بݨاوݨ ویندے ہَن ، کئی میتلیں  تے کُئی کانجویں  ۔ شام کوں  سارے کٹھے تھیندے ہَن ۔ ݙاݙے عمر وݙے ہوریں  سندھ لݙ ڳے ہَن ہُنیں  دے دکانیں  اَتے گودامیں  آلے کوٹھے خالی ہوندے ہَن ۔ نانا سئیں  کنجی گھن ݙیندے ہن ، سیزن کما تے وَل ویندے ہَن ۔ ہک پٹھاݨ مولوی مہر اللہ دی ابے نال ݙاڈھی یاری ہئی ، کولے دِل دا ہا ۔او کندھیں آلا پٹھاݨ نہ ہا ، معتبر آدمی ہا،عاشق رسول ہا ، مولود سُݨ تے رو پمدا ہا ۔ سرائیکی ڄاݨ ڳیا ہا ۔ خواجہ فرید سئیں  دی کافی شوق نال سُݨدا ہا ۔ آکھدا ہا جو ہک واری خواجہ سئیں  دے دربار تے ضرور ویساں  ۔ سارے آکھدے ہَن جو اَوکھا پندھ اے دریا جھاڳݨا پمدے ،چاچڑیں  ونڄ تے جہاز تے چڑھݨاں  پمدے تے وَل پار پُڄیندے ۔ ہک واری دِل ٻدھ تے ٹُر پیا ،ݙوجھے تریجھے ݙینھ وَل آیا ، ابے سئیں  آکھیا مولوی مہر اللہ حال ݙے ، زیارت کر اَئیں  ؟ مولوی صاحب آکھیا جو سئیں  میں  چاچڑیں  دے پتݨ تے پُڄ ڳیاں  جہازوی لڳا کھڑا ہا پر دریا ٹھاٹھا مریندا پیا ہا ،میں  ݙر ڳیُم تے دریا دی مݨ تے کھڑ تے سلام کیتا تے آکھیا خواجہ سئیں  میݙا پرے کنوں  سلام قبول کرو۔ 

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
پناہ گیر

پناہ گیر پہارو گھنݨ اَمدے ہَن ،کُئی ٹانگے یا بس تے اَمدے ہَن تے کُئی سائیکل تے ۔ پہلا بریک ہُنائیں  دا اسیݙے کھوکھے تے ہوندا ہا ،نِکے مال دا وپار کریندے ہَن ۔ بھیݙ ٻکری گھندے ہَن پر زیادہ لیلیں  دی کڈھ ہَن ۔ بَلی دا گھر سڑک دے نال ہا ،اونکوں سݙویندے ہَن تے پُچھدے ہَن جو کیندا مال وکائو اے ، او ݙسیندا ہا ، کئی سودے اُتھائیں  تھیندے ہَن ۔ لیلا سامھے آوے ہا پہلے ڳچی ءِچ ہتھ مریندے ہَن تے ولا اوندا ڈڈھ ݙہدے ہَن ،لیلے کوں  اُتے چا تے وزن دی کتھ کریندے ہَن ، مُل پُچھدے ہَن ، پرلے ݙو سو آکھیے تاں  اے سو توں  شروع تھیندے ہَن ۔ ٻاگھی مریندے مریندے اَنت ݙڈھ سو تئیں سودا بݨ ویندا ہا ۔ ہک واری اَدے بَلی ݙسیا جو ولی کمبہار دا لیلا بیمار اے تے وچیندے ، پناہ گیر بھڄ پے ، بیمار مال دے پچھوں  ݙاڈھا ویندے ہَن ۔ سگھݨے اَگھ ءِچ ملدا ہا ، اڳوں گوشت سمورے اَگھ تے وِچیندے ہَن ۔ ڈھیر بچت تھیندی ہانے ۔ اَجھو اَدھ مُنے گھنٹے بعد لیلا مونڈھے تے چا تے آ ڳے ، لیلے کوں  تلے لہایونے ، لیلا لم لیٹ تھیندا ڳیا تے اَکھیں  موٹݨ پئے ڳیا ۔ پناہ گیر پھتکݨ پئے ڳے ’’چھری لائو ، چھری لائو‘‘ چھری چا آیوسے ۔ لیلامُعا پیا ہا ۔ولا وی مندے وی کڈھی ونڄن تے ہک ٻے کوں  آکھی ونڄن ’’اللہ اللہ اکبر ، پوچھ پکڑ ،کنجری کے بچے، پوچھ پکڑ، اللہ اللہ اکبر‘‘۔ مُوئے لیلے کوں  چھری پھیر تے چا ڳے ۔ 

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
فاطمہ جناح تے ایوب خان

ایوب خان الیکشن کرایا ، مقابلے ءِچ فاطمہ جناح ہئی ۔ ایں  الیکشن دی اتنی زیادہ سُدھ کینھی ، عمراں  تھولی ہئی ۔ پر آکھدن جو ایں  الیکشن ءِچ اسیݙی وستی دھریجہ  نگر دے لوک فاطمہ جناح دے حامی ہَن ۔ کجھ وݙ وݙیرے ایوب خان دے وی حامی ہَن جو نمبردار ہر جاہ تے ایوب خان دا ورک کریندے ہَن ۔ اسیݙے غلام یٰسین فخری دے بارے ءِچ ݙسیندن جو او اپݨی قمیض تے لالٹین دا ٻلاّ لئی ودا ہا تے ہتھ ءِچ لالٹین چا تے فاطمہ جناح دا ورک کریندا ہا ۔ لالٹین فاطمہ جناح دا انتخابی نشان ہا ۔ وݙے ڳالھ کریندے ہَن جو ڈھیر لوک فاطمہ جناح دے ناں  تے فخری صاحب کوں  چِڑیندے ہَن تے فخری صاحب چیٹیں  آ ویندا ہا ۔ آکھدن جو فاطمہ جناح کوں  ہرایا ڳیا تاں  سب توں  وݙا ارمان فخری صاحب کوں  تھیا تے او سہی سچ دیاں  دھاڑاں  مار تے روندا رہ ڳیا تے آکھدا رہ ڳیا جو ملک ءِچوں جمہوریت دا تݙا ولھٹیج ڳے۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
کم دی ڳالھ

مامے غفور دی ہٹی ہئی جندرا وی لاتا ہویا ہا ، رڑھ واہی دا کم کریندا ہا ،اپݨا باغ وی ہَس ،ہک واری اپݨے وطن دی تعریف کریندا ٻیٹھا ہا ،تے آکھدا ٻیٹھا ہا جواپݨے دیس کوں  اساں  بہشت آکھدوں  کیونجو اتھاں  پھل فروٹ تے ہر شئے تھیندی اے ۔ پُھٹی ، ڳنا ، کݨک ، وصل ، آلو، تماخو ، جوار، ٻاجھری ، سریم ، اسوں  ، چیݨاں  ، برسین ، مکئی ، تھوم ، موری ، مُنگ ، مرچاں  ، ٹماٹر ، پالک ، گوبھی، شکر کھنڈی ، وتاؤں  ، امب ، مالٹا، امرود، انار ، کیلا ، پِنڈ، جؤ، جوار ، مٹر ، دھاݨے ، جیرہ ، سونف ، مانہ، سورج مُکھی ، کدوں  ، پینٹھا ، تُری ،بھنڈی ، نہال ، میڑھے ، اروی ، بھ، مُنگ پھلی، نبوئے ، گاجر ، مولی ، سوہنجڑاں ، کچنال ، ڄموں  ، شتوت ، مالٹے ، کنوں  ، پیلھوں  ، ݙیلھے ، لسوڑہ ، چِبھڑ، کاں  پیلوں  ، لوڑنک ، میتھری ، ساڳ ، پالک ، روہاں ، چݨے ، گنوار ، مکئی ، ہر دال، وصل ، تھوم،مٹر، کریلے ، بند گوبھی ، کھیرے ، ہندواݨے ، خربوزے، پاٻی ، ککڑیاں  سمیت تقریباً ہر سبزی ، فصل تے پھل فروٹ اسیݙے دیس ءِچ تھیندے تے منیندے اسیکوں  کینھی ۔ 

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
استاد حسین بخش خان ڈاڈھی

ہندوستانی ٹی وی چینل تے نویں گلوکاریں کوں اڳوں گھن آوݨ سانگے پروگرام چلدن ، نینگر چھوہَر تے چھوہریں وچاڳ ڳاوݨ دے مقابلے تھیندن ، وݙے گلوکار، موسیقار جج بݨدن ۔ ہک ݙینھ سوہݨے سوہݨے شکلیں آلے نینگر تے نینگریں ڳاوݨ سݨائے تے اپݨے فن دا مظاہرہ کیتا۔ سݨیوسے تاں ہک توں ہک آل و آل ہا۔ جیرھا آوے ایویں لڳے اے جھُݨ ویسے تے بازی چا ویسے ۔ ہک سانولا سلوݨا نینگر آیا اوں قدیم سرائیکی کافی ’’ تتی رو رو واٹ نہاراں ، کݙی سانول موڑ مہاراں ‘‘ ایجھی سوہݨی دِھر نال آکھی جو مہان استادیں دے بھرے مجمعے وچ واہ واہ تے بھل بھل تھی ڳی ۔سچ تاں اے ہے جو جݙاں او ڳمدا کھڑا ہا اوندے اُتے بے خودی دی کیفیت ہئی۔ سارے جج ہک ہک لوظ تے ہک ہک ٻول تے جھمدے ہن تے داد ݙیندے ہن۔ اجٖاں ڳاوݨ مُکا نہ ہا تے ہک جج  گجرا پہلے چائی کھڑا ہا تے سانولے سلوݨے نینگر دا مَتھا ونجٖ چمیا تے آکھیا ’’ آواز بھی کمال کی ہے لیکن اس میں سب سے بڑا کمال زبان اور موسیقی کا ہے۔ یہ بڑے گھرانے کے کسی بہت بڑے موسیقار کا شہکار لگتا ہے، یہ بتاؤ یہ کونسی بھاشا ہے اور کس مہان گائیک کے رنگ میں آپ نے گایا ہے۔ ‘‘

سانولے سلوݨے نینگر گلوکار آکھیا ’’ میں نے استاد حسین بخش خان ڈھاڈھی کے انگ میں سرائیکی بھاشا کی کافی گائی ہے۔ ‘‘ 

ہر پاسوں تاڑیاں وجٖݨ پئے ڳیاں ، واہ واہ تھیوݨ پے ڳی ۔ سارے ججیں اوندا متھا چمیا تے شائقین  دیں تاڑیں تے واہ واہ بس تھیوݨ وچ نہ امدی ہئی۔ اتھاں میں نال ٻیٹھے ہوئے سنگتیں کوں آکھیا جو اساں جینکوں گھر دا پیر چُلھ دا وٹا سمجھدوں اوندی ٻاہر شان تے کیا قدر ہے ۔

حسین بخش خان ڈاڈھی سرائیکی دا ٻہوں وݙا گائیک ، اونکوں ستارہ ریاست آکھیا ویندا ہا۔ اوں سرائیکی کوں اوں ویلے منوایا جݙاں سرائیکی دا ناں چاوݨ آلے نہ ہوندے ہن۔ ڳاوݨ دا اوندا اپݨا وکھرا انداز تے وکھری دِھر ہئی۔ اونکوں علم موسیقی تے دسترس تے ملکہ حاصل ہا۔ ایجھے لوک روز روز نی بلکہ صدیاں بعد پیدا تھیندن ۔او سرائیکی موسیقی دا ہک عہد ہا۔ اوندے ٻال سخاوت علی خان ، شرافت علی خان تے اوندیاں دھیاں دیاں سوہݨیاں آوازاں ہَن پر حسین بخش خان بس ہک ہا ،اوجھا نہ جٖئے تے نہ جٖمسے ۔ 

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء  

منظور احمد درکھاݨ ابے سئیں  کول اَمدا ہا ،ہک واری ریڈیو لاہور تے حسین بخش خان دی آواز ءِچ خواجے سئیں  دی کافی چلدی پی ہئی اوں  آکھیا حسین بخش خان ڈاڈھی اساݙا ٻہوں  وݙا گلوکار ءِ، اونکوں  ستارہ ریاست آکھیا ویندا ہا۔ اوں  اسیݙی زبان کوں  اوں  ویلے منوایا جݙاں  سرائیکی دا ناں  چاوݨ آلے نہ ہوندے ہن۔ ڳاوݨ دا اوندا اپݨا وکھرا انداز تے وکھری دِھر ہئی۔ ایجھے لوک روز روز نی بلکہ صدیاں  بعد پیدا تھیندن ۔او سرائیکی موسیقی دا ہک عہد ہے۔  انہاں  وݙے ناویں  دے وچ ہک ناں  بدروملتانی دا ہئی 1940-50ء دے وچ نہ صرف ملتان شہر بلکہ سارے وسیب دے وچ بدرو ملتانی کوں  وݙی چاہت نال سُݨیا ویندا ہئی بدروملتانی اعلیٰ پائے دی فنکارہہووݨ دے نال نال ٻہوں  مٹھی تے رسیلی آواز دی مالک وی ہن۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
وسیب دیاں ڳالھیں

ابے سئیں  کول ڈھیر لوک اَمدے ، وسیب دیاں  ڳالھیں  کریندے ہن ، اسیکوں  وسیب دا علم تھیندا ہا،سرائیکی شاعر احسن فقیر گڑھی آلے دا ابے سئیں  کول آ ونڄ ہا ، شاعری دے نال سرائیکی خطے دی اُنہاں  کوں  ڄاݨ پچھاݨ ہئی ۔ سسی دے ڄم پَل دی ڳالھ کیتی تے آکھیا جو بھٹہ واہݨ وچ ہک ݙو منزلہ مگر خستہ عمارت اے جیں  دے وچ سَسی جمی ہائی۔شہر بھٹہ واہݨ زمین دے ابھار تے بنڑیا ہویا اے۔آوݨ آلے کوں  پرے کنوں  اے ماڑی نظر امدی اے۔ایں  ماڑی کنوں  کوئی ݙڈھ میل دے فاصلے تے جھکا علاقہ ہے۔جتھاں  پراݨی سلھاں  نال پوڑیاں  بنڑیاں  ہویاں  ان۔نال جیڑھا زمین دا جھکا علاقہ ہے او صدیاں پہلے وہݨ آلے دریا دا  نشان ءِ۔سسی کوں  ایں  دریا دے موجیں  دے حوالے کیتا ڳیا ہا۔ایں  نسبت نال اے جاہ سسی دی ماڑی مشہور اے۔ ججہ عباسیاں  اچ حضرت حبیب سلطان دے مزار ۔ ایں توں  علاوہ سجادہ نشین مولوی عبدالرحمن دے والد مرحوم خواجہ عبداللہ عینی تے ݙاݙا مرحوم خواجہ احمد بخش اوحدی دے مزارات ہن۔712ء وچ محمد بن قاسم اتھاں  آیا ہا۔ رسول بخش اُلفت ڄیٹھے بھٹے دی ڳالھ کیتی  جوخانپور دے نیڑے جیٹھ بھٹہ دے ناں  تے ہک ریلوے اسٹیشن ہے ، اتھاں ہک شوگرمل ہے ۔1963ء ءِچ حئی سنز دے ناں  تے بݨی ۔ایں  اکتوبر 1964ء اچ کم شروع کیتا ۔ اتھاں  وݙا شوگر فارم وی ہے، ایں  رقبے تے زرعی یونیوسٹی بݨݨ دی ضرورت ہے ۔اتھاں  جیٹھہ بھٹہ دی خانقاہ وی ہے جیں  توں  ایں جاہ دا ناں  جیٹھہ بھٹہ پئے ڳیا۔ آکھیا ویندا ہے جو جیٹھہ بھٹہ تے غلام محی الدین ترائے بھرا ہن۔ بزرگ ڈاکواں  نال لڑدے ہوئے شہید تھی ڳئے ، اتھاں  ٻہوں  عقیدت مند امدن ، روہی دے مرید ٻہوں  ہِن ۔ شوگر مل علاقے دی ترقی ءِچ اہم کردار ادا کیتا ۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
روہی چولستان

میݙے نانا سئیں  دا بھرا جام لعل بخش ٹھیڑی دے زمیندار ہَن ،اے روہی دے نال دا علاقہ ہے۔ نویاں  زمیناں  ہَن ۔ جݙاں  اسیݙی وستی اَمدے ہَن تاں  روہی دا حال حویلا کریندے ہَن۔ او ݙسیندے ہَن ۔روہی قدیم اے ، ہک ہک ݙاہرءِچ لوک تے تاریخ دفن ءِ۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
حضور بخش مجنوں

میݙے ابے سئیں  دا ہک یار ہا ، مجنوں  اَکھیندے ہن ۔مولوی صابر مبارک پوری صاحب اسیݙی وستی اَمدے ہَن تاں  ہُنیں  دے نال حضور بخش وی ہوندے ہَن ، او مجنوں  سݙیندے ہَن ۔حضور بخش مجنوں  1940 ء اچ غلام قادر خان پنوار دے گھر وستی گرواں مبارک پور تحصیل احمد پور شرقیہ اچ ڄمئے۔ پرائمری تئیں  تعلیم حاصل کیتی ۔ ٻہوں  سوہݨی آواز دے مالک ہَن ۔ 1970 ء اچ شاعری شروع کیتی تے معروف نعت خواں  سئیں  مولوی نور محمد صابر مبارک پوری ؒ دی شاگردی اختیار کیتی ۔ دسمبر 2016ء  کوں  اپݨے خالقِ حقیقی نال ونڄ ملیئے ۔ انہاں  دے پُتر جامی صابری شاعری کریندن ۔ 

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
چوݨ

ایوب خان دا دور یاد اے ،ایوب خان دے خلاف جلوس نکلدے ہَن ،بھٹو صاحب دے وݙے وݙے جلسے تھیندے ہَن ،بھٹو دے جلسے ءِچ کݙاہیں  ونڄ تاں  نہ سڳیے اخباریں  ء ِ چ پڑھدے ہاسے ۔ مساوات اخبار ءِچ وݙیاں  وݙیاں  خبراں  اَمدیاں  ہَن ۔ مشرقی پاکستان دیاں  خبراں  چھپدیاں  تاں  ہَن پر گھٹ ۔ ٻہہ تے ڳالھیں  کریندے ہَن جوجیویں اِتھاں بھٹو دی گݙی چڑھی پی ءِمشرقی پاکستان ءِچ شیخ مجیب دا ناں  چڑھیا پے۔لوکیں  کُتا کُتا کیتا تاں  ایوب کرسی چھوڑ ڳیا ۔ اقتدار یحییٰ خان کوں  ݙے ڳیا ، یحییٰ خان الیکشن دا ہوکا ݙتا اسیݙی وستی ءِچ ݙاڈھی اَل بھل ہئی ، لوک اینویں  جذباتی ہَن جیویں  آپ امیدوار ہوون۔ سارے بھٹو دے حامی ہَن ،قومی اسمبلی دا امیدوار میجر عبدالنبی کانجو ہا ، میجر صاحب سرائیکی اڳواݨ عبدالمجید کانجو دا پیئو ہا ،ہا تاں  پیپلز پارٹی دا پر بہاول پور صوبے دی ڳالھ کریندا ہا ۔ ہک واری اسیݙی وستی آیا ہا ،اسیݙے کھوکھے آلے پھٹے تے آ ٻیٹھا ہا ،اوں  ڳالھ چلائی جو بہاول پور صوبے آلے وی اَئے ودن ، اساں  وی بہاول پور آلے ہیسے ، باقی میں  تہاکوں  کیا آکھاں  ، ووٹ تاں  سارا بھٹو دا ہے ۔ بھٹو دے حامی بھٹو زندہ باد دے نعرے لائے او الیکشن جیت ڳیا ہا، صوبائی امیدوار میاں  نور الرحمن نہ جیت سڳیا کیونجو ڈھیر سارے ووٹ سیٹھ اختر گھن ڳیا ہا ، او وی جتھاں  ویندا ہا وسیب دی ڳالھ کریندا ہا ، بہاول پور صوبے دا وی آکھدا ہا تے اے وی آکھدا ہا جو میں  تہاکوں  پرائمری سکول وی بݨوا ݙیساں  ۔ تریجھا امیدوار چوہدری کلیم اللہ آزاد امیدوار ہا ۔او وی بہاول پور صوبے دا جھنڈا چئی ودا ہوندا ہا ۔جیت ڳیا تے وَل نہ اوں  کݙاہیں  صوبے دی ڳالھ کیتی تے نہ وسیب دی ۔حکمران جماعت نال رَل ڳیا ہا ،معین آباد سٹیٹ دا منیجر ہا ، اپݨے وی ڈھیر سارے رقبے بݨا ڳیا ہا ۔اپݨے رقبے بچیندا بچیندا 1973ء دے سیلاب وچ خان پور کوں  غرق کرایا ہَس تے ولا اوندی اپݨی وی ہمیشہ کیتے سیاست غرق تھی ڳی۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
خواجہ فرید ؒتے شاہی محل

مولانا خورشید احمد صاحب فیضی اپݨیں  تقریریں  وچ خواجہ فرید سئیں  دیاں  کافیاں  وی پڑھدے ہَن تے آپ دی حیاتی بارے وی ݙسیندے ہَن ۔ اسیݙی وستی دی تقریروچ ہُناں  ݙسیا جو خواجہ فرید سئیں  دے ماء پیو دے فوت تھیوݨ دے بعد نواب آف بہاولپور حضرت فخر جہاں  توں  ارداس کیتی جو خواجہ فرید کوں  اساݙے کول بھیڄ ݙیو تاں  جو شاہی محل اچ چنڳے استادیں  دی سرپرستی اچ آپ دی تعلیم سوہݨی تھیوے تے فخر جہاں  اپݨے مرید دی ارداس قبول کیتی تے خواجہ فرید کوں  شاہی محل دیرہ نواب صاحب اچ بھیڄ ݙتا۔ خواجہ فرید دے مامے ملک غلام محمد تے استاد مولانا قائم الدین وی نال ڳئے تے خواجہ فرید دے کٹھے شاہی مہمان بݨئے ، شاہی محل وچ خادمیں  توں  زیادہ خود نواب صاحب خادم ہن تے خواجہ فرید دی خدمت کریندے ریہے ۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان

ماء پیو دے فوت تھیوݨ دے بعد نواب آف بہاولپور حضرت فخر جہاں توں ارداس کیتی جو خواجہ فرید کوں اساݙے کول بھیڄ ݙیو تاں جو شاہی محل اچ چنڳے استادیں دی سرپرستی اچ آپ دی تعلیم سوہݨی تھیوے تے فخر جہاں اپݨے مرید دی ارداس قبول کیتی تے خواجہ فرید کوں شاہی محل دیرہ نواب صاحب اچ بھیڄ ݙتا۔ خوجاہ فرید دے مامے ملک غلام محمد تے استاد مولانا قائم الدین یو نال ڳئے تے خواجہ فرید دے کٹھے شاہی مہمان بݨئے ، شاہی محل وچ خادمیں توں زیادہ خود نواب صاحب خادم ہن تے خواجہ فرید دی خدمت کریندے ریہے ۔

برصغیر دے مشہور تریخ دان ، ادیب خواجہ حسن محمود نظامی اپݨی کتاب ’’ گوہر شپ چراغ ‘‘ اچ لکھدن جو میں نواب بہاولپور دا مہمان ہم ، ہک ݙینھ سویرے ویلھیک یا ݙیکھداں جو خواجہ فرید گاݙی تے چھڑیئے بیٹھن تے نواب آف بہاولپور خود ایں ڳاݙی کوں نوکریں آلی کار چھکی آندے ہن تے نندھڑے فریدݨ نال پیار، محبت تے عاجزی نال لاݙ کریندے پن۔ ایں واقع توں میں حیران تھیم ، میں نوکریں توںپُچھیا جو اے کون اے ۔ ݙسایا ڳیا جو اے نواب صاحب تے مرشد دے پیر ہِن ۔ یاد راہوے جو آپ ٻہوں سال پہلے 1853ء توں 1857ء تئیں شاہی محل اچ مہمان ریہے ، ایں دورن اپݨے چاچڑاں شریف دے محل آندے ویندے ریہے ۔

1857ء اچ ساڈھے تیراں سال دی عمر اچ آپ اپݨے سرپرست تے اپݨے وݙے بھرا حضرت خواجہ فخر جہاں دے شاگرد تھئے تے انہاں توں روحانی فیض حاصل کیتا۔ خواجہ فخر جہاں سئیں خواجہ فریدؒ نال ٻہوں زیادہ محبت کریندے ہن تے خواجہ فرید کوں وی خواجہ فخر جہاں نال ݙاڈھی محبت ہئی۔ ایں عقیت تے محبت کوں خواجہ فرید اپݨے دیوان اچ جاہ جاہ بیان کیتے:۔

فخر جہاں قبول کیتوسے

واقف کل اسرار تھیوسے

ہر جاہ نور جمال ݙٹھوسے

مخفی راز تھئے اظہار

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
چٹھی

اُستاد امان اللہ صاحب ڳالھ سُݨیندے ہن، خواجہ فرید دے ہک خط بارے آپ فرمیندے ہن ۔خواجہ فرید دے ایں  خط نال جتھاں  چنڳے ورتاوے تے انسان دوستی دا سبق ملدے ، اتھاں  اے وی حقیقت نظردی ہے جو آپ سفارشی رقعے وچ وقت دے بادشاہیں  کوں  سبق سکھا سڳدن تے آکھ سڳدن جو بادشاہی تے دولت دی مستی اچ اپݨے آپ کوں  زبر ( جابر ) ظالم ، فرعون نہ بݨاؤ، جھکے تھیوو، محبت کرو، صبر کرو، صابر بݨو، جیکر ایویں  نہ کریسو تاں  ول پیش پووݨ آلے خدا دے قہر کوں  برداش نہ کر سڳسو ۔ ݙوجھی ڳالھ اے ہے جو خواجہ فرید کائنات دا سب توں  چھوٹا خط لکھ تے دریا کوں  کوزے اچ بند کر ݙتے۔ انہاں  صرف زیر زبر پیش دے ذریعے کئی کتابیں  دے مواد کوں  بیان کر تے انسان دوستی ، دنیا دی چنڳائی تے بھلائی دا سارا فلسفہ بیان کر ݙتے۔ ایں  توں پتہ لڳدے جو خواجہ فریدؒ کتنے وݙے عالم ، کتنے وݙے فلسفی تے کتنے وݙے بہادر انسان ہن۔خط دی تریجھی ڳالھ خاص کر اے ہے جو خواجہ فرید وقت دے بادشاہ کوں  وی اپݨی سرائیکی زبان اچ خط لکھئے ، ایں  توں  او لوک جیڑھے احساس کمتری دا شکار ہن، سرائیکی زبان کوں  چھوٹی تے گھٹیا سمجھدن ، انہاں  کوں  خواجہ فرید دے سرائیکی خط توں  سبق گھن تے عمل کرݨا چاہیدے۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
ہندو شاعر

دھریجہ نگر دی کچاہری ءِچ کجھ لوک لݙ ونڄݨ والے ہندوئیں  کوں  یاد کریندے ہَن ۔ شعر وی پڑھدے ہَن آکھدن دلو رام شاعر ہا تے موجی  تَخلص کریندا ہا ۔ ’’سب کجھ کر ݙکھلیندے پیسہ، خان تے جام بݨیندے پیسہ‘‘ ہوں  لکھیاہا ۔ قصہ غافل ، سس نونہہ دا جھیڑا تے ݙیراݨیاں  دا جھڳڑا وی ہُوں  لکھیا ہئی۔آکھدن علی پور دے رہݨ آلا ہئی ۔ہک واری کچاہری ءِچ اے وی ݙسیا ڳیا جو مولانا عبیدا للہ سندھی کوں  اپݨی دھرتی دی زبان ، سرائیکی زبان نال بے پناہ محبت ہئی ۔ انہاں  سرائیکی زبان جیڑھی جو اوں  ویلھے بہاولپور وچ ریاستی زبان اکھویندی ہئی کوں  درسی زبان بݨاوݨ کیتے ’’ ریاستی زبان دا قاعدہ ‘‘ خود تحریر فرمایا تے اینکوں  جمعیت الانصار خانپور شائع کیتا ۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
خواجہ فرید دا سینگا

مولانا امان اللہ دھریجہ صاحب ݙسیندے ہَن جو خرم بہاولپوری سرائیکی شاعری دا ٻہوں  وݙا ناں  اے۔آکھیا ویندے جو خرم بہاولپوری دی پیدائش 1858ء ءِچ تھئی ۔خرم بہاولپوری عمر ءِچ خواجہ فریدؒ سئیں  توں 10سال چھوٹے ہن۔سرائیکی شاعری دے وچ خواجہ فریدؒ دے بعد خرم بہاولپوری دا ناں  آندے۔پر خرم بہاولپوری ٻہوں  وݙا نثر نگار وی ہئی، ماہر لسانیات وی ہئی اَتے ٻہوں وݙا آرٹسٹ وی ہئی۔1950ء ءِچ ترقی پسند کانفرنس دی صدارت کیتی، ایندے وچ سرائیکی دے نال نال، سندھی ، پنجابی تے ٻے اہل قلم وی شامل ہن۔ اے ہک ٻہوں  وݙا اعزاز ہا۔اُوندے ہک سال بعد 1951ء ءِچ ِفوت تھی ڳے۔ 

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
حاجی منظور احمداحقر

حاجی منظور احمد احقرقادری ملتان دے رہݨ آلے ہَن ۔ پرنٹنگ پریس دے مالک ہَن۔ ٻہوں  وݙے خطاط وی ہَن ۔ ہُنائیں  دی بھیݨ اسیݙے چاچا اللہ ݙتہ کوں  پرنی ہوئی ہئی ۔ سال پسالی اپݨی بھیݨ کوں  مِلݨ اَمدے ہَن تے ابے سئیں  نال کچاہری کریندے ہَن ۔ ملتان دا حال حوال ݙیندے ہَن ۔آپ ݙسیندے ہَن جو1818ء ، صوبہ ملتان تے سکھاں  دے قبضے دے بعد ترائے گورنر بدلے ڳئے ، سکھ حملیاں  دی وجہ توں  ہک تاں  صوبہ ملتان تباہ تے برباد تھی ڳیا ہا ، ݙوجھے پاسے تخت لہور دے مہاراجے دا حکم اے ہا جو میکوں  دولت بھیڄو بھاویں  لوکاں  دی چمڑی لہا تے بھیڄو ۔ سکھ حکمران انسان نہ ہن درندے ہن، انہاں  کوں  انسانیں  دے ݙکھ تکلیف دی پرواہ نہ ہئی دولت درکار ہئی۔اے وی ݙسیندے ہَن جو سرائیکی دے پہلے الڳ الڳ ناں  ہَن ۔ ملتان وچ سرائیکی ناں  تے اتفاق کیتا ڳیا ہا ۔ 

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
ݙیٹی ݙناں

وستی ء ِچ ݙیٹی ݙنا کھیݙ دے ہاسے ۔اے کھیݙ کھیݙݨ کیتے کوئی پنج چھی انگل لمبی تے انوٹھے جِتی ٹھلی لکڑ کوں  گھڑ گھڑ تے ݙوہائیں  پاسوں  نوکدار بݨا گھدا ویندے تے اینکوں  ݙیٹی سݙیا ویندے ۔ شہراں  ءِچ اینکوں  گلی ڈنڈا سݙیا ویندے ۔ ݙیٹی کوں  زمین اُتے رکھ ݙتا ویندے تاں  ایندیاں  ݙوہائیں  نوکاں  یا چُنجاں  زمین کنوں  اُچیاں  رہ ویندن ۔ جیکر اِنہاں  چنجاں  وچ کہیں  ہک تے ݙنے یا پتلی سوٹی نال سٹ ماری ونڄے تاں  ݙیٹی ٹپ کھا تے زمین کنوں  اُچی چَو ویندی اے تے کھیݙݨ آلا کھݙاری جلدی جلدی ݙنے نال اونکوں  سٹ مار تے پرے سٹݨ دی کوشش کریندے ۔ ݙیٹی جِتی پرے ونڄ پوندی اے ، اُتنی کھݙاری دی کامیابی سمجھی ویندی اے ، بلکہ سٹ نہ مار سڳݨ آلا ہار ویندے تے ݙوجھا کھݙاری واری گھندے ، شہر اچ جِتھاں  کھیݙݨ کیتے کھلی جاہ مل ویندی اے ، ݙیٹی ݙنا گُلی ڈنڈے دے ناں  نال کھیݙیا ویندے ۔ پر ہُݨ تاں  کرکٹ دی بیماری اساݙیاں اے ساریاں  کھیݙاں  چَٹ کر ڳئی اے ۔ 

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی کھیݙاں

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
کِراڑ دی ڳالھ

آکھدن جو نماز بعد روزہ داریں  تے مریدیں  دے ٻہوں  وݙے مجمع اچ خواجہ فرید سئیں  موجود ہن ، ہک غیر مسلمان عورت ’’ کراڑی ‘‘ جلدی جلدی ٹردی آئی تے پلیٹ اچ گرم پکوڑے ݙیندے ہوئیں  آکھیا شئیں  ! شئیں  ! اے تتے تتے پکوڑے میں  تہاݙے کیتے تل آئی ہاں  ، آپ کھا گھنو۔ آپ پکوڑے کھا گھدے ۔ محفل اچ موجود مقررین عالمین آکھیا حضور ! تُساں  تاں  روزے نال ہاوے تاں  اے کیا کیتے؟ آپ فرمایا میکوں  پتہ ہے جومیں  روزے نال ہم، ہُݨ تُساں  میکوں  اے ݙسو جو روزہ تروڑݨ دا کفارہ کیا ہے ؟ عالمیں  آکھیا جو روزہ تروڑݨ دا کفارہ اے ہے جو آپ سٹھ مسکینیں  کوں  ٹکر کھواو یا ول سٹھ روزے رکھو۔ آپ فرمایا جو اے ݙونہیں  کم سوکھے ہن ، جݙݨ جو دل تروڑݨ دا کفارہ اوکھاہے ا۔ اے سݨ تے کراڑی مسلمان تھی ڳی۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
سرائیکی لولی .

سندھ دے سکے آ تے ݙسیندے ہَن جو سندھ دی قدیم زبان سرائیکی ہے ۔ کنور بھگت سرائیکی ءِچ لولی ݙتی تے اے لولی اَج وی ہر جاہ تے مشہور ہے ۔ اے وی سچ ءِجو لولی ، سرائیکی تے سندھی زبان دا ہک سوہݨا تے من بھاوݨا لوظ تے دعائیہ ڳاوݨ اے۔ اردو وچ اینکوں  لوری آکھیا ویندے ۔ لولی نِکے ٻال واسطے ہوندی ہے ،کائنات دا ہر ٻال بھانویں  اوندا تعلق کہیں  رنگ یا نسل نال ہووے لولی دی چس چا تے وݙا تھیندے ۔ شاعری دی ہک باقاعدہ صنف اے پر سرائیکی تے سندھی زبان اچ لولی دی چس ٻئی اے ۔ جھولے لعل ،جھولے جھولے لعل ، وی در اصل ہک لولی ہے ، جیڑھی معروف صوفی بزرگ حضرت شہباز قلندر سئیں  دے ناں  دا حصہ بݨ ڳئی اے ، شہباز قلندر سئیں  مروند توں  آئے حیاتی ملتان گذاری ،دفن سہون تھئے۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
صوفی فیض محمد دلچسپ دا ذکر

شاعری دی ڳالھ تھیوے ہا تاں  احسن فقیر ،صالح اللہ آبادی دے نال نال صوفی فیض محمد دلچسپ دا ذکر وی تھیندا ہا ۔  صوفی فیض محمد دلچسپ روہی دے سادے تے ساد مرادے انسان ہِن ‘آپ جند و پیرکمال نکی جہی وستی وچ پیدا تھئے پر سرائیکی شاعری وچ بہوں  ناں  کمایا۔ دلچسپ سئیں  دا وڈا حوالہ عاشق مصطفیٰ تے ثناء خوان رسولؐ دا ہے ‘سرکارؐدی ثناء مٹھے تے سوہݨے انداز نال جئیں  طرح سئیں  صوفی فیض محمد دلچسپ کیتی اَج تک کنیں وچ اوجھی مٹھی آواز نی پئی ‘حمد نعت‘ مولود‘ کافی‘ مرثیہ قصیدہ تے نعتیہ ڈوہڑے بہوں  زیادہ مقدار وچ لکھیے۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
بس دا چیکر

جیویں  میں  پہلے آکھ آیاں  ابے سئیں  دی ہٹی وستی ءِچ ہئی ، ولا سڑک تے کھوکھا آن لاتونے ،وستی وی سڑک دی بھک تے ہے پر کھوکھا سڑک تے آیا تاں  اساکوں  ایویں  لڳا جو اساں  نویں  دنیا ءِچ آ ڳیوں  ۔ سارا ݙینھ لوکیں  دا آ ونڄ۔ تھولیاں  ہن پر بساں  ہَن ، بسیں  دے چیکر اساݙے کول آن ٻہندے ہَن ۔ بس کوں  ݙیکھ تے کھوکھے دی اوڈھ گھن کھڑدے ہَن ، بس نیڑے اَمدی ہئی تاں  بھڄ تے بس کوں  ہتھ ݙیندے ہَن ، ڈلیور ہک دم بریک مریندا ہا، بس دے چیکاٹ نکل ویندے ہَن ۔چیکر چلدی بس تے چڑھ ویندا ہا ، چیکر بس تے چڑھ تے سب توں پہلے کنڈیکٹر کنوں  کاپی گھندا ہا تے و لا سواریاں  ڳݨݨ پئے ویندا ۔ولا کٹیاں  ہوئیاں  ٹکٹاں  تے سواریں  دا میل ملیندا ہا ۔جیکر فرق ہووے ہا تاں  آکھدا ہا جو تئیں ’’ پھٹی‘‘ ماری اے۔ ڈھیر ساریاں  کمپنیاں  ہَن تے ڈھیر سارے چیکر ہوندے ہَن ۔ ہک اَکھ آلا کاݨاں  چیکر مشہور ہا ،ہک نینگر ڄام بشیر ہا ،بݨ ٹھݨ تے رہندا ہا ،ٻارہاں  یا چوݙاں  پڑھی ودا ہا ، بعد ءِچ او محکمہ خوراک ءِچ فوڈ انسپکٹر بݨ ڳیا ہا ۔ہک منظور شاہ ہوندا ہا ، منظور شاہ ݙاڈھا تِکھا ہا ، ڳالھیں  وی ڈھیر کریندا ہا ، بس کوں  ڳولی آنگے بھڄ تے پمدا ہا ،1971ء دی جنگ دی ڳالھ اے او جنگ دے حال ݙیندا ٻیٹھا ہا تے ایݙوں  جہازیں  دا کڑکاٹ آیا ، منظور شاہ دھاڑ دھاڑ کیتی تے ساریں  کوں  آکھیا آئو بھڄو مسیت ءِچ پہہ ڄلوں ۔ بھارت دے جنگی جہاز آ ڳن ، سارے بھڄ تے سڑک آلی مسیت ءِچ پہہ ڳیوسے ، ݙو یا ترائے جہاز ہَن ہُنائیں  دی تاں  سیکنٹیں  دی کھیݙ ہئی ، خان پور اسٹیشن تے گولے مار تے چلے ڳے ۔منظور شاہ کمبدا ویندا ہا تے خوف کنوں اونکوں  کوسا تھی ڳیا ۔ ترائے چار ݙینھ دے بعد آیا ، کاݨاں   چیکر وی آیا ٻیٹھا ہا اوندے سامھے پھوت پیا مریندا ہا تاں  کاݨے چیکر آکھیا بس کر منظور شاہ ڈھیر پھوت نہ مار۔جہاز دا گجکار سُݨ تے تیݙی تاں  سُتھݨ غار تھی ڳئی ہئی۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
گانمݨ سچار

توں  وݙا گامݨ سچار ایں ، ڳالھ ڳالھ تے اے لفظ سُݨݨ کوں  مِلدا ہا ۔گامݨ سچار دی شخصیت بارے ڈھیر ڳالھیں  تھیندیاں  ہن ۔ او صاف گوانسان ہا تے ایندی صاف گوئی توں  امرائے سلطنت دی بدعنوانیاں  ظاہر تھی ویندیاں  ہن۔ کیوں  جو گانموں  سچار بھرے دربار اچ صاف ڳالھیں  سُݨا ݙیندا ہا۔ ایں  طرح درباری ایندے دشمن تھی ڳئے۔ انہاں  نے غازی خاں  کوں  ایندے خلاف بھڑکایا تے یقین ݙیواوݨ دی کوشش کیتی جو گانموں  اکثر غلط بیانی توں  کم گھندے۔ غازی خان نے انہاں  دی ڳالھیں  تے یقین نہ کیتا۔ البتہ انہاں  دی تسلی دی خاطر گانموں  دا امتحان گھنݨ دا ارادہ کیتا۔ درباریاں  نے استدعا کیتی جو ایندا امتحان گھنݨ دی غرض نال درباراچ ایہو جیہاں  قصہ سُݨاوݨ دا حکم ݙتا ونڄے جیڑھا سو فیصد سچا تے طویل ہووے۔ ول اساں  ایندی کذب بیانی تے ایکوں  ٹوکیسوں  ۔ 

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
کوٹ سمابہ

کوٹ سمابہ ضلع رحیم یار خان دا مشہور قصبہ ہے۔اے رحیم یارخان تے خان پور توں پندرھاں پندرھاں میل دے فاصلے تے واقع ہے۔ ایں قصبے دی بنیاد 1754ء اچ علی مراد خان دے پُتر سمابہ خان نے رکھی ہئی۔ پہلے ایندے گرد قلعہ نما دیواراں ہن جیڑھیاں ہُݨ منہدم تھی ڳیاں ہن۔ قیام پاکستان توں پہلے اے ہندواں دا قصبہ ہا جو تجارت پیشہ ہن۔ ایں توں ترائے میل دے فاصلے تے عیسیٰ خیل اسٹیٹ ہے۔ اتھاں کئی زرعی فارم ہن تے ہک زرعی آلات تیار کرݨ دا کارخانہ وی ہے۔ طلبہ تے طالبات کیتے انج انج ہائی سکول، دیہی صحت مرکز، غلہ منڈی، لیڈی ہیلتھ سنٹر تے کئی دینی مدارس وی ہن۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
ڳڑھی اختیار خان

ڳڑھی شریف دی تاریخ بارے ڈھیر ساریاں  ڳالھیں  تھیندیاں  ہَن ۔خانپور توں  چھ میل دے فاصلے تے ایہ قصبہ واقع ہے ۔احسن فقیر ݙسیندے ہن جو ایں  دی بنیاد خدا یار خان کلہوڑہ دے ہک افسر شادی خان رکھی ۔اوں  ویلھے سندھ تے کلہوڑیاں  دا اقتدار ہا۔ پہلے ایں  دا ناں  گڑھی شادی خان ہا ۔ جݙاں  کلہوڑیں  دا قتدار کوں  زوال تھیا تاں  گوندی دے حاجی اختیار خان مندھانی 1753ء اچ اچانک حملہ کر تے ایں  تے قبضہ کر گھداتے اپݨے ناں  تے ایں  دا ناں  گڑھی اختیار خان رکھ ݙتا۔ 1806ء اچ نواب بہاول خان دوم ایں  کوں  فتح کر تے اپݨی ریاست اچ شامل کر گھدا۔ اتھاں  قدیم زمانے دیاں  کئی مسیتاں  وی ہن، جنہاں  اچ حاجی اختیار خان دی جامع مسجد خاص طور تے قابل ذکر ہے۔ گڑھی اختیار خان توں  تھوڑے جہے فاصلے تے ستویں  صدی ہجری دے ہک بزرگ شیخ عبدالستار دی خانقاہ ہے جیڑھے جو شیخ بہاؤ الحق زکریا ملتانی دے مرید ہن، اتھاں  چیتر دے مہینے اچ میلہ لڳدا ہے۔ گڑھی اختیار خان اچ کوریجہ خاندان دے افراد سکونت پذیر ہن ، جنہاں  اچ خواجہ دُر محمد تے مولوی احمد یار صاحب نامور بزرگ ہَن۔ ایں  خاندان دے سجادہ نشین بدھن میاں  ہن۔

خانپور توں چھ میل دے فاصلے تے ایہ قصبہ واقع ہے ۔ ایں دی بنیاد خدا یار خان کلہوڑہ دے ہک افسر شادی خان رکھی ۔اوں ویلھے سندھ تے کلہوڑیاں دا اقتدار ہا۔ پہلے ایں دا ناں گڑھی شادی خان ہا ۔ جݙاں کلہوڑیں دا قتدار کوں زوال تھیا تاں گوندی دے حاجی اختیار خان مندھانی 1753ء اچ اچانک حملہ کر تے ایں تے قبضہ کر گھداتے اپݨے ناں تے ایں دا ناں گڑھی اختیار خان رکھ ݙتا۔ 1806ء اچ نواب بہاول خان دوم ایں کوں فتح کر تے اپݨی ریاست اچ شامل کر گھدا۔ اتھاں قدیم زمانے دیاں کئی مسیتاں وی ہن، جنہاں اچ حاجی اختیار خان دی جامع مسجد خاص طور تے قابل ذکر ہے۔ گڑھی اختیار خان توں تھوڑے جہے فاصلے تے ستویں صدی ہجری دے ہک بزرگ شیخ عبدالستار دی خانقاہ ہے جیڑھے جو شیخ بہاؤ الحق زکریا ملتانی دے مرید ہن، اتھاں چیتر دے مہینے اچ میلہ لڳدا ہے۔ گڑھی اختیار خان اچ کوریجہ خاندان دے افراد سکونت پذیر ہن ، جنہاں اچ خواجہ دُر محمد تے مولوی احمد یار صاحب نامور بزرگ ہَن۔ ایں خاندان دے سجادہ نشین بدھن میاں ہن۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
گݙی گݙے دی شادی

اے چھوہریں  دا کھیݙ اے تے کھیݙ چھوہریں  وچ ٻہوں  پسندکیتا ویندے ۔ ایندے وچ چھوہریں  کیتے شادی دیاں  رسماں ریتاں  کنوں  واقفیت حاصل تھیندی اے ۔ در اصل اے وݙے لاء دی اصل شادی دی ہک قسم دی مشق تے ریہرسل ہے ۔ عملی تربیت وی اینکوں  آکھیا ونڄ سڳدے ۔ ایندے وچ شادی شادہ زندگی کوں خوشگوار طور تے گزارݨ داسبق ملدے تے اپݨیاں جذبیاں  تے احساس دا اظہار کرݨ دا موقع وی ملدے ۔ اے جذبے تے احساس وی سرائیکی گیتاں  دی شکل اچ پیش کیتے ویندن ۔ اے ٻہوں  مزیدار کھیݙ اے تے ہشراں  تے وستیاں  اچ ہک جیہا پسند کیتا ویندے تے خوب کھیݙیا ویندے ۔ ایندے وچ چھوکڑیاں  تھڳڑیں  نال گݙی گݙے بݨا تے انہاندی شادی کریندن ۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
مولانا سندھی داخطاب

اسیݙی وستی ءِچ مولانا عبیداللہ سندھی دا ڈھیر ذکر تھیندا ہا ۔ نانا سئیں خود ہُنیں  دے بارے وچ ڈھیر کجھ ݙسیندے ہَن ، ہک تقریر مولانا عبدالشکور دین پوری صاحب دی وی یاد ہے ۔ تفصیل نال ذکر کیتا تے آکھیا جو 25 سالہ جلا وطنی دے دوران آپ حجاز مقدس وی ڳئے مکہ وچ بیت اللہ تے مدینہ وچ روضہ رسولؐ تے حاضری ݙتی ۔ واپسی تے آپ 1939ء وچ بذریعہ بحری جہاز کراچی بندرگاہ تے پُڄے تاں  آپ دے استقبال کیتے آزادی دے پروانے سینکڑاں  دی تعداد اچ موجود ہن ۔ کراچی کارپوریشن دی طرفوں  تقریب منعقد تھئی۔ سپاسنامے دے جواب اچ آپ نے جو خطاب فرمایا اور تاریخ دا حصہ ہے۔ انہاں  نے فرمایا:

’’ میݙے چھیکڑی ݙینھ ہن ، پر مرݨ توں  پہلے تہاکوں  ݙساوݨ چہنداں  جو انگریز ٻہوں  مکار ہے، او ہُݨ بھڄدا پے ، پر بھڄݨ توں  پہلے ایں  خطے کوں  ایں  طرح تقسیم کر ویسی جو تُساں  ہمیشہ ہک ݙوجھے نال لڑدے مردے راہسو۔ ایندی سازش ہوسی جو بنگال کوں  ݙو حصیاں  اچ تقسیم کر ݙیوے ، پنجاب ، سندھ ، پشتون علاقے تے بلوچ علاقیاں  کوں  ݙو ݙو حصیاں  اچ ونڈ کر ݙیوے ۔ تُساں  لوک مذہب دی ونڈ دے ناں  تے ایندی مکاری وچ نہ آوݨا ، ہندوستان دیاں  خود مختار ریاستاں  مذہب دی بنیاد تے نی بلکہ ثقافت دی بنیاد تے قائم کراؤ تے جتھاں  جتھاں  کوئی قوم آباد ہے تے ایندا اپݨا خطہ زمین ہے، الگ تہذیب ، ثقافت تے زبان رکھیندے ایندی اپݨی ریاست ہووݨی چاہیدی ہے ۔ انگریز ہندوستان کوں  نی بلکہ مسلماناں  کوں  تقسیم کرݨ چاہندے ، ہندوستان دے لوکو انگریز مکار توں  ہوشیار راہوو، انقلابی بݨو ۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
سیف الملوک آلے شاعر

وݙے ݙسیندن جو مولوی لطف علی ؒ سرائیکی زبان دے ٻہوں  وݙے شاعر ہن ، انہاں  اڄ توں  ݙو سو سال پہلے سرائیکی زبان اچ قصہ سیف الملوک لِکھ تے سرائیکی زبان کوں  زندہ کر چھوڑیا۔ سیف الملوک اپݨے ویلھے دی شاہکار کتاب اے جینکوں  پڑھ تے کئی لوک شاعر بݨ ڳئے۔ سیف الملوک دی مقبولیت دی حالت اے ہئی جو سرائیکی وسیب اچ لوک یا قرآن دے حافظ ہن یا ول سیف الملوک دے۔مولوی لطف علی چوک بہادر پور ضلع رحیم یار خان دے نیڑے راہݨ آلے ہن ، ابے سئیں  دا ناں  غیاث الدین ہا تے ذات دے نیجڑے ہن۔ نیجڑے دی شاخ میرانی وچوں  نکلی اے،ایں  واسطے مولوی لطف علی اپݨے آپ کوں  میراݨی لکھدے ہن ۔ آکھیا ویندے جو قصہ سیف الملوک مولوی لطف علی ہوراں  گڑھی اختیار خان اچ ٻہہ تے لکھیا ۔ آپ عربی فارسی دے ٻہوں  وݙے عالم ہن پر انہاں  اپݨی ماء ٻولی دے ذریعے سرائیکی شاعراں  کوں  اظہاروسیلہ بݨایا تے نہ صرف اپݨے آپ کوں  بلکہ سرائیکی شاعری کوں  امر کر چھوڑیا۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
حضرت عبداللہ درخواستی

حضرت مولانا محمد عبداللہ درخواستی مدرسہ مخزن العلوم دے بانی ، جمعیت علمائے اسلام دے سابق صدر، حضرت دین پوری دے خلیفہ مجاز، علم حدیث دے حافظ تے عابد و زاہد عالم ہووݨ دی وجہ توں  علمائے حق اچ نمایاں  مقام دے حامل ہن۔  ماماں  بشیر احمد سئیں ݙسیندن جو میݙا ابا تے درخواستی صاحب وستی مومن ءِچ کٹھے پڑھدے رہ ڳن۔ درخواستی صاحب عمر ءِچ بابا سئیں  توں  کجھ چھوٹے ہَن ۔ حضرت درخواستی 1905ء اچ وستی درخواست ( خانپور ) اچ پیدا تھئے۔ ابتدائی تعلیم مدرسہ صدیقیہ راشدیہ دین پور اچوں  حاصل کیتی تے عربی تعلیم حضرت مولانا محمد صدیق توں  حاصل کیتی ۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
مقبول احمد دھریجہ

میݙے اُستادِ محترم مقبول احمد دھریجہ ہک مشہور آرٹس ہن ، فن کتابت دے علاوہ فن مصوری اچ وی ماہر ہن، ایں  فن اچ دلچسپی انہاں  ٻلپݨ توں  ای گھنݨ شروع کیتی۔ پہلے کتابت سکھی ول میٹرک دے دوران ای فن مصوری کوں  اپنا گھدا ۔ ایں  دوران آپ دی ملاقات بہاولپور دے مشہور آرٹسٹ ماسٹر محمد رضی صاحب نال تھئی، انہاں  آپ دی بݨائی ہوئی تصویر کوں  پسند کیتاتے باقاعدہ شاگرد بݨا گھدا ، چھی مہینے تئیں  انہیں  توں  ایہ فن سکھیا۔1970 ء توں  1972ء تئیں  روزنامہ رہبر ، دستور، کائنات وغیرہ اچ کتابت کریندے ریہے۔ 1972ء دے بعد آپ کراچی چلے ڳئے تے اتھائیں  کتابت کریندے ریہے تے اپݨے طور تے فن مصوری دا شوق وی پورا کریندے ریہے۔ رحیم یارخان اچ پرنس آرٹس کونسل اچ 1975ء اچ تصویراں  دی نمائش تھئی تاں  انہاں  دی بݨی ہوئی تصویر کوں انعام ݙتا ڳیا۔ فن کتاب تے فن مصوری اچ چنڳا ناں  پیدا کیتا۔ دسمبر 2011ء اچ ایں  جہان فانی توں  رخصت تھئے ۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان