قلعہ غضنفرڳڑھ

----

## قلعہ غضنفر گڑھ: ویلھے دی دھوڑ وچ لُکیا ہِک تاریخی قلعہ
شجاع آباد دے بانی نواب شجاع خان ایں بچاؤ قلعے کوں اپݨے پتر دے ناں تے بݨوایا ہئی.

احمد رضوان | 8 اپریل 2018

شجاع آباد دے بانی نواب شجاع خان ایں بچاؤ قلعے کوں اپݨے پتر دے ناں تے بݨوا

خان گڑھ ضلع مظفرگڑھ توں علی پور وَل وِنجو تاں کجھ میل دے فاصلے تے ہِک سٹاپ "لوہار والا" آندے، لوہار والا توں سَجے ہَتھ دریائے چناب وَل وِنجدیاں لڳ بھڳ ہِک کلومیٹر دے فاصلے تے ہِک اُوچا ٹیلھا دِسدے، چوفیرے دی آبادی توں لڳ بھڳ 10 فٹ اُوچا ایں ٹیلھے دا ناں قلعہ غضنفر گڑھ ہِے جیڑھا ویلھے دی دھوڑ وچ لُکیا ہویا ہِک تاریخی تھاں ہِے. ایں قلعے اتے بعد دی رہائشی تھاں دی کہانی ملتان دے اڳوݨے حکمران سدوزئی خاندان نال جُڑی ہوئی ہِے. ایہہ قلعہ نواب شجاع خان جیڑھے جو شجاع آباد دے بانی ہن، دے وِچلے پتر نواب غضنفر خان دے ناں تے بݨایا ڳیا ہئی.

ملتان دے خطے تے ماضي وچ ٻہوں سارے نامور خانداناں اتے حکمراناں حکومت کیتی. اُنہاں دے ناں تاں تاریخ دے پنّیاں تے بچ ڳئے ہن پر ایں خطے وچ آباد شہراں اتے لوکاں دی زندگی توں مِٹ ڳئے ہن. ویلھے دے ایں تیز وَگاؤ وچ تاج و تخت دا ناں و نشان وی نی بچ سڳیا. ہاں شہراں دی تاریخ اُنہاں حکمراناں دے ناں ضرور بچیندی ہِے جیڑھے ویلھے نال وکھرے طریقے نال ڳالھ کریندن، جیویں ماضي وچ ملتان دے خطے تے حکومت کرݨ آلا سدوزئی خاندان. ایں خاندان ملتان دے خطے تے لڳ بھڳ ادھی صدی تئیں حکومت کیتی. بھاویں ملتان تے حکومت کرݨ آلا ایں خاندان دا پہلا بندہ نواب زاہد خان ہئی پر جیں شخص اِتھاں سدوزئی خاندان دی حکومت کوں ہِک پکی بنیاد ݙتی او نواب شجاع خان ہئی.

نواب شجاع خان دا تعلق پٹھاݨاں دے مشہور سدوزئی قبیلے دی شاخ موریہ خیل معروف بہ خان خیل نال ہئی. نواب شجاع خان اتے احمد شاہ ابدالی لڳ بھڳ ہِک عمری ہن. جَڈاں ملتان وچ احمد شاہ ابدالی دی اَماں زرغونہ دا انتقال ہویا تاں نواب زاہد خان دی زال جیڑھی رشتہ وچ احمد شاہ ابدالی دی ماسِی ہئی، اوں کوں اپݨی تولیت وچ گھِن گھِدا ہئی. اِیویں احمد شاہ ابدالی اتے نواب شجاع خان ݙُدھ شریک بھرا بݨ ڳئے ہن. نواب شجاع خان دی ملتان دے خطے دی تاریخ وچ اہمیت ترائے حوالیاں نال ہِے: ہِک تاں اُنہاں ایں خطے وچ سدوزئی خاندان کوں حکومت دی ہِک پکی بنیاد ݙتی، نواب شجاع خان کابل دے پٹھاݨ حکمراناں وَلّوں ترائے واری ملتان دے گورنر بݨائے ڳئے.

اُنہاں دے بعد لڳ بھڳ 39 سالہ حکومت اُنہاں دے پتر نواب مظفر خان دی وی رہی. تاریخ ملتان وچ نواب شجاع خان دی اہمیت دا ݙوجھا حوالہ اُنہاں دی سکھاں دے خلاف مزاحمت ہِے. اُنہاں کابل دے پٹھاݨ حکمراناں نال رَل تے ٻہوں سال تئیں سکھاں کوں ملتان دی حداں توں پرے رکھیا. ملتان دے خطے دی تاریخ وچ نواب شجاع خان دی اہمیت دا تریجھا حوالہ اُنہاں دے آباد کیتے ڳئے او شہر ہن جیڑھے اُنہاں اپݨے اتے اپݨے ٹبر دے ناں تے آباد کیتے. اُنہاں دے آباد کیتے ڳئے شہراں وچ شجاع آباد، خان گڑھ، سکندر آباد، غضنفر گڑھ اتے مظفرگڑھ شامل ہن. ایہہ شہر اتے قصبے اڄ وی اُنہاں دے اتے اُنہاں دے ٹبر دے ناں کوں جیوندا رکھے ہوئے ہن. اڄ اساں تہاݙے کوں ویلھے دی دھوڑ وچ لُکے ہِک تاریخی قلعہ غضنفر گڑھ دی کہانی سݨا رہنیں.

نواب شجاع خان جیڑھے جو نواب زاہد خان سدوزئی دے نِکے پتر ہن، اوں آخری ویلھے اپݨے پیو نواب زاہد خان دی ٻہوں زیادہ خدمت کیتی ہئی. ایں کرݨی وفات دے بعد اُنہاں دی ساری دولت نواب شجاع خان دے حصے وچ آئی. "تذکرۃ الملوک" جیڑھی جو شہزادہ علی محمد خان سدوزئی دی فارسی تصنیف ہِے، سدوزئی خاندان دے مفصل حال ساہمݨے گھِن آندی ہِے. ایں تاریخی کتاب دے مطابق "نواب شجاع خان مواضعات اتے زرعی زمیناں گھِنّݨ دا عادی ہئی. اوں پیو دی وفات دے بعد ٻہوں سارے مواضعات اتے زرعی زمیناں گھِدیاں. اِیویں نواب شجاع خان صوبہ ملتان دی واہی وڳائی آلی زمین دے ہِک چوتھائی حصے دا مالک بݨ ڳیا. مواضعات گھِنّݨ دے نال نال اُوں کوں نویں قلعے بݨاوݨ وچ وی ٻہوں دلچسپی ہئی."

آکھیا ویندے جو نواب شجاع خان جیڑھے جو صوبہ ملتان وچ ٻہوں وݙی زرعی زمین دے مالک ہن، اپݨی جاگیر توں ٻہوں آمدنی گھِندے ہن. اُنہاں ایں خطے وچ واہی وڳائی دے ودھارے وچ وی وݙا ہَتھ ونݙایا. اُنہاں اپݨے علاقیاں دی حفاظت کیتے ٹھیک ٹھاک تھاواں تے خان گڑھ، شجاع آباد، سکندر آباد، غضنفر گڑھ دے قلعے بݨوائے. نواب شجاع خان دے بݨوائے ڳئے ایہہ سارے قلعے شہر نما قلعے ہن. تذکرۃ الملوک دے مطابق نواب شجاع خان 1748ء وچ شجاع آباد شہر دی بنیاد رکھی. ایہہ شہر 1772ء تئیں پورا تھیندا رہیا. 1772ء وچ شجاع آباد دے چوفیرے پکی فصیل بݨوائی ڳئی. شجاع آباد دے لاگے اُنہاں اپݨے پتر سکندر خان دے ناں تے سکندر آباد قلعہ بݨوایا. دریائے چناب دے کَنّے نواب شجاع خان ہِک قلعہ نما شہر "خان گڑھ" دے ناں نال آباد کیتا. عوام کوں رہݨ کیتے کوٹھیاں بلکہ گزران کیتے زمیناں وی ݙتیاں ڳئیاں.

شجاع آباد اتے خان گڑھ دے وِچ دریا پار کرݨ کیتے گھاٹ بݨوایا ڳیا اتے کشتیاں دا بندوبست وی کیتا ڳیا جیہناں دا کَم مُساجراں کوں دریا توں مفت پار کراوݨ ہئی. نواب شجاع خان دریا دے ݙوہیں پاسے لنگر جاری کیتے جِتھاں مُساجراں کوں ݙو ویلھے دا کھاݨا مفت مِلدا ہئی. مولانا نور احمد خان فریدی دی "تاریخ ملتان" دے مطابق کِسے ویلھے دریا دے ݙوہیں پاسے "لنگراویں" ناں دیاں بستیاں وی آباد ہن.

مولانا نور احمد فریدی دی "تاریخ ملتان" ٻئیاں تاریخی کتاباں دے نال نال خان گڑھ دی اصلی تاریخ دے مطابق قلعہ خان گڑھ نواب شجاع خان اپݨی دھی خان بی بی دے ناں تے آباد کیتا ہئی پر "تذکرہ الملوک" جیڑھی جو نواب مظفر خان دے ہمرُتبہ شہزاد علی محمد خان دی فارسی تصنیف ہِے، وچ ہِک ٻئی روایت ساہمݨے آندی ہِے. او ایہہ جو نواب شجاع خان خان گڑھ اپݨی پُھوپھی خدیجہ معروف بہ خان بی بی دے ناں تے آباد کیتا ہئی. تذکرۃ الملوک دے مطابق "نواب شجاع خان دی پُھوپھی جیہناں دا ناں خدیجہ ہئی، نواب عابد خان سدوزئی دی دھی ہن. ایہہ عبداللہ خان معروف بہ جیون خان دی زال ہن. جوانی وچ بیوہ تھی ڳئیاں تاں اپݨے بھراواں اتے بھتریجیاں دے کول رہݨ لڳ ڳئیاں. اُنہاں وݙی لمی عمر پائی. ایہہ ٻہوں عابدہ اتے زاہدہ ہن. پشتو اتے فارسی وچ شعر آکھیندیاں ہن. خان گڑھ دا قلعہ ایہناں جاں حور معروف بہ خان بی بی دے ناں تے بݨیا."

تذکرۃ الملوک دے نال نال عمر کمال خان ایڈووکیٹ دی کتاب "نواب مظفر خان اتے اُنہاں دا عہد" وچ وی قلعہ خان گڑھ دی تعمیر ایہناں خان بی بی نال منسوب کیتی ڳئی ہِے. سدوزئی خاندان دا آباد کیتا ڳیا ہِک ٻیا شہر مظفرگڑھ ہِے جیڑھا جو نواب شجاع خان دے ساریں توں وݙے پتر نواب مظفر خان گورنر ملتان اپݨی حکومت دے ویلھے بݨوایا. آکھیا ویندے جو ایں دی بنیاد 1794ء وچ رکھی ڳئی. اِتھاں وی قلعہ نما شہر بݨوایا ڳیا. قلعہ مظفرگڑھ دی تعمیر توں پہلے ملتان توں ڈیرہ غازیخان وِنجݨ آلی سڑک تے ہِک ݙُوکاݨ اتے کجھ کوٹھیاں ہن. اوں ویلھے ایہہ علاقہ موسن ہٹی اکھویندا ہئی.

نواب شجاع خان دے آباد کیتے ڳئے شہر شجاع آباد، خان گڑھ، سکندر آباد کِسے نہ کِسے حوالے نال اڄ وی ڳالھینداں وچ رہندن پر اُنہاں دا بݨایا ڳیا قلعہ غضنفر گڑھ ویلھے دی دھوڑ وچ لُک ڳیا ہِے. ایہہ نِکا تاریخی قلعہ نہ تاں سدوزئی خاندان دے حوالے نال سَنجاݨیا ویندے، نہ ہی ایں قلعے دا ایں علاقے دی تاریخ وچ کوئی کردار دِسدے، نہ ہی تاریخ دیاں کتاباں وچ اُس بندے دے ناں دا حوالہ مِلدا ہِے جیں دے ناں تے ایہہ قلعہ آباد کیتا ڳیا. ملتان دی تاریخ وچ نواب شجاع خان اتے اُنہاں دے پتر نواب مظفر خان بارے تاں تفصیلی ڳالھیں مِلن پر نواب شجاع خان دے ٻئیاں پتر نواب سکندر خان، نواب غضنفر خان اتے نواب سنجر خان بارے زیادہ تفصیل نی مِلدی.

تذکرۃ الملوک ہی ہِک ایہو جئی کتاب ہِے جیں وچ نسبتاً نِکیاں ڳالھیں نال اُنہاں دے حال لکھے ڳئے ہن. تذکرۃ الملوک دے مطابق "نواب شجاع خان دا تریجھا پتر غضنفر خان لائق اتے عقل مند ہئی. جَڈاں وݙا تھیا تاں قلعہ غضنفر گڑھ اتے ٻئیاں مواضعات تے قبضہ کر گھِدا. پیو توں مِلی ہوئی جائیداد توں 28 ہزار روپے سالانہ آمدنی گھِندا ہئی. نواب شجاع خان دی وفات دے ویلھے ایں دی عمر 20 سال ہئی. چُونکہ جوان اتے سُہݨا ہئی، کوئی روکیوݨ ٹوکیوݨ آلا نی ہئی، ایں کرݨی اپݨی قیمتی عمر نشہ بازی اتے نفسانی خواہشات دی پیروی وچ ڳُذاری. نشہ وچ اِتنا غرق رہندا ہئی جو سال سال غسل نہ کریندا ہئی. جِتھاں بَہندا ہئی اُتھوں اُٹھݨ دی وی طاقت نی ہئی. سکھاں دی فتح دے بعد او حافظ احمد خان سدوزئی دے کول کچھی ڳیا اتے گزران کیتے اپݨا وظیفہ مقرر کروایا. جَڈاں سکھاں کچھی فتح کر گھِدی تاں سندھ وَل چَل ڳیا. جَڈاں سندھ دے والیاں اوں کوں ایں حال وچ ݙِٹھا تاں کجھ خاطر مدارت کر کے چھُٹی ݙتی. ٻہوں بے سرو سامانی دی حالت وچ ملتان آیا پِچھوں لاہور چَل ڳیا اتے اُتھے ہی وفات پائی. ایں دا ہِک پتر اتے ݙو دھیاں ہن جیہناں وِچوں ہِک دی اَماں باز خان سدوزئی دی دھی ہئی جَڈاں جو ݙُوجھی دھی دی اَماں غلزئی افغان ہئی. ایں دیاں ݙوہیں دھیاں دا وِیاہ (ہِک دے مرݨ دے بعد) نواب سرفراز خان دے پتر فیروز الدین نال تھیا ہئی."

نواب غضنفر خان دے ناں تے بݨیا ڳیا قلعہ غضنفر گڑھ بعد وچ رہائشی تھاں لڳ بھڳ 40 بیگھہ زمین تے مشتمل ہئی. ایہہ ہِک ایہو جیہا بچاؤ قلعہ ہئی جیڑھا شجاع آباد اتے خان گڑھ دے بچاؤ کیتے بݨایا ڳیا ہئی. ایں قلعے توں قلعہ خان گڑھ کجھ میل اتے ایں قلعے توں چڑھدے پاسے وَگݨ آلے دریائے چناب دے پار شجاع آباد شہر واقع ہِے. ایہہ قلعہ چوفیرے دی آبادی توں 10 فٹ اُوچا ہِے. کجھ اُوچی تھاں تے ایں قلعے کوں ایں کیتے بݨایا ڳیا جو دریائی پاسے اتے علی پور توں آوݨ آلی سڑک تے نظر رکھی ونج سڳے. مرکزی سڑک توں ہَٹ تے رُکھاں اتے کھیتاں دے وِچ موجود ایہہ قلعہ ہِک طریقے نال گُجھا قلعہ ہئی جِتھوں جنگ دے ویلھے وری تے سوکھا حملہ کیتا ونج سڳدا ہئی اتے وری کوں ایں قلعے دی موجودگی دا پتہ وی نی لڳدا ہئی.

قلعہ غضنفر گڑھ دی کَچّیاں اِٹاں نال بݨی ہوئی کندھ لڳ بھڳ 7 فٹ چوڑی ہئی. ایں دی فصیل تے چار وݙے بُرج ہن جِتھاں وری تے نظر رکھݨ کیتے باقاعدہ ہتھیاربند فوجی تعینات کیتے ویندے ہن. مظفرگڑھ اتے ملتان دی تاریخ قلعہ غضنفر گڑھ دی اصلی تاریخ ساہمݨے نی گھِن آئی. نہ تاں ایں قلعے تے تھیوݨ آلے کِسے حملے دا پتہ چَلدا ہِے، نہ ہی اِتھاں دے بچاؤ دے نظام اتے فوجی طاقت دا کِسے طریقے نال حال چَلدا ہِے. ہاں، سکھاں ایں قلعے تے 1818ء اتے ایں توں پہلے وی حملے کیتے. اوں ویلھے نواب غضنفر خان ہی ایں قلعے تے قابض ہئی پر ایں ڳالھ دا پتہ نی چَلدا جو ایں قلعے وچ فوج کِتنی ہئی اتے اِتھوں سکھاں دے خلاف کِتنی مزاحمت کیتی ڳئی. سکھاں 1818ء اتے ایں توں پہلے اپݨے ست مشہور حملیاں وچ ایں قلعے کوں وی فتح کیتا ہئی. نواب مظفر خان دے ویلھے جیڑھا سکھاں دا آخری حملہ ہیا، اُوں وچ وی ایں قلعے تے حملہ کیتا ڳیا ہئی.

سکھاں ایں قلعے کوں فتح کر کے اُنہاں ہندواں دے حوالے کر ݙِتا ہئی جیہناں نواب مظفر خان دے خلاف جنگ وچ اُنہاں دا ساتھ ݙِتا ہئی. ݙوجھے اکھراں وچ ایں جنگ دے بعد ایں قلعے دی بچاؤ حیثیت مُک ڳئی ہئی. قلعہ غضنفر گڑھ دی فصیل اتے بُرج سکھاں دے خلاف جنگ وچ ٻہوں متاثر تھیے ہن. جَڈاں برٹش فوج ملتان تے حملہ کیتا تاں شجاع آباد اتے ایں نال لڳدے قلعہ خان گڑھ اتے غضنفر گڑھ وی ٻہوں حملیاں دی زد وچ آئے ہن. بَچّی ہوئی فصیل ایں جنگ وچ مُک ڳئی. قلعہ غضنفر گڑھ دے ݙو ݙر اتے 4 بُرج ہن، ہُݨ اِناں وِچوں ہِک وی بَچی نِے. ایں دا مرکزی ݙر لوہار والا توں غضنفر گڑھ وَل آوݨ آلی سڑک دے ساہمݨے ہی واقع ہئی.

غضنفر گڑھ قلعے دے اندر نواب غضنفر خان دے ویلھے ہِک مسیت وی بݨائی ڳئی ہئی پر اوں ویلھے ایں مسیت دے آثار موجود نی ہن. اوں ویلھے جیڑھی مسیت ٹبہ غضنفر گڑھ تے موجود ہِے او پُراݨی مسیت دیاں بنیاداں تے ہی بݨائی ڳئی ہِے. 1818ء دے بعد جَڈاں ایہہ قلعہ نواب مظفر خان نال جنگ وچ ساتھ ݙیوݨ آلے ہَتھ آ ڳیا تاں ایہہ ہندواں دی آبادی تے مشتمل ہِک ایہو جیہا نرالا تھاں بݨ ڳیا جیڑھا چوفیرے دی آبادی توں وَکھ ہئی. ایں قلعے وچ ہِک سَو دے لڳ بھڳ گھر آباد ہن جیڑھے زیادہ تر ہندو ہی ہن پر کجھ دا تعلق سکھ دھرم نال وی ہئی. جَڈاں ایہہ قلعہ پورا رہائشی تھاں بݨ ڳیا تاں ایں وچ ہِک مندر، دھرم شالا اتے گوردوارہ بݨایا ڳیا. دریا دے پاسے جِتھاں قلعہ غضنفر گڑھ دیاں حداں مُک رہیاں ہن، اُتھے ہندواں دیاں آخری رسومات ادا کرݨ کیتے مسواݨا وی موجود ہئی.

قلعہ غضنفر گڑھ وچ آباد سارے ہندو یا تاں زمیندار ہن یا کاروباری. غضنفر گڑھ پاکستان بَݨݨ توں پہلے ہِک کاروباری مرکز وی ہئی. ایں وچ موجود ہِک نِکا جہا بازار چوفیرے دے علاقیاں دے لوکاں دیاں ساریاں ضرورتاں پوریاں کریندا ہئی. اِتھاں سنار، بزاز، لوہار اتے پرچون دیاں ݙُوکاݨاں ہن جِتھاں سارے واپاری ہندو ہن اتے چوفیرے دے سارے ڳراواں دے لوک اِتھوں ہی خرید و فروخت کریندے ہن. اِتھاں آباد ہندو جیڑھے زمیندارہ اتے ساہُوکارہ کریندے ہن، چنڳے مالدار ہن. پاکستان بَݨݨ توں پہلے غضنفر گڑھ ہندو ثقافت دا ڳڑھ ہئی. چوفیرے سُہݨیاں کھیتاں نال گھِری ہوئی ایہہ قلعہ علاقے بھر وچ نرالا تھاں ہئی. اِتھوں دے مالدار ہندو چنڳے خاصے اثر و رسوخ دے مالک ہن. پاکستان بَݨݨ دے بعد قلعہ غضنفر گڑھ ہِک بستی وچ تبدیل تھی ڳیا. ہُݨ ایہہ ہِک موضع اکھویندا ہِے اتے ایہہ موضع خان گڑھ دے نیڑے توں شروع تھیوݨ کر کے وسندے والی تئیں چَلیا ویندے.
----

## پاکستان بَݨݨ دے ویلھے غضنفر گڑھ توں ہندواں دی روانگی
... تاں سندھ وَل چَل ڳیا. جَڈاں سندھ دے والیاں اوں کوں ایں حال وچ ݙِٹھا تاں کجھ خاطر مدارت کر کے چھُٹی ݙتی. ٻہوں بے سرو سامانی دی حالت وچ ملتان آیا پِچھوں لاہور چَل ڳیا اتے اُتھے ہی وفات پائی. ایں دا ہِک پتر اتے ݙو دھیاں ہن جیہناں وِچوں ہِک دی اَماں باز خان سدوزئی دی دھی ہئی جَڈاں جو ݙُوجھی دھی دی اَماں غلزئی افغان ہئی. ایں دیاں ݙوہیں دھیاں دا وِیاہ (ہِک دے مرݨ دے بعد) نواب سرفراز خان دے پتر فیروز الدین نال تھیا ہئی.

نواب غضنفر خان دے ناں تے بݨیا ڳیا قلعہ غضنفر گڑھ بعد وچ رہائشی تھاں لڳ بھڳ 40 بیگھہ زمین تے مشتمل ہئی. ایہہ ہِک ایہو جیہا بچاؤ قلعہ ہئی جیڑھا شجاع آباد اتے خان گڑھ دے بچاؤ کیتے بݨایا ڳیا ہئی. ایں قلعے توں قلعہ خان گڑھ کجھ میل اتے ایں قلعے توں چڑھدے پاسے وَگݨ آلے دریائے چناب دے پار شجاع آباد شہر واقع ہِے. ایہہ قلعہ چوفیرے دی آبادی توں 10 فٹ اُوچا ہِے. کجھ اُوچی تھاں تے ایں قلعے کوں ایں کیتے بݨایا ڳیا جو دریائی پاسے اتے علی پور توں آوݨ آلی سڑک تے نظر رکھی ونج سڳے. مرکزی سڑک توں ہَٹ تے رُکھاں اتے کھیتاں دے وِچ موجود ایہہ قلعہ ہِک طریقے نال گُجھا قلعہ ہئی جِتھوں جنگ دے ویلھے وری تے سوکھا حملہ کیتا ونج سڳدا ہئی اتے وری کوں ایں قلعے دی موجودگی دا پتہ وی نی لڳدا ہئی.

قلعہ غضنفر گڑھ دی کَچّیاں اِٹاں نال بݨی ہوئی کندھ لڳ بھڳ 7 فٹ چوڑی ہئی. ایں دی فصیل تے چار وݙے بُرج ہن جِتھاں وری تے نظر رکھݨ کیتے باقاعدہ ہتھیاربند فوجی تعینات کیتے ویندے ہن. مظفرگڑھ اتے ملتان دی تاریخ قلعہ غضنفر گڑھ دی اصلی تاریخ ساہمݨے نی گھِن آئی. نہ تاں ایں قلعے تے تھیوݨ آلے کِسے حملے دا پتہ چَلدا ہِے، نہ ہی اِتھاں دے بچاؤ دے نظام اتے فوجی طاقت دا کِسے طریقے نال حال چَلدا ہِے. ہاں، سکھاں ایں قلعے تے 1818ء اتے ایں توں پہلے وی حملے کیتے. اوں ویلھے نواب غضنفر خان ہی ایں قلعے تے قابض ہئی پر ایں ڳالھ دا پتہ نی چَلدا جو ایں قلعہ وچ فوج کِتنی ہئی اتے اِتھوں سکھاں دے خلاف کس حد تئیں مزاحمت کیتی ڳئی. سکھاں 1818ء اتے ایں توں پہلے اپݨے ست مشہور حملیاں وچ ایں قلعے کوں وی فتح کیتا ہئی. نواب مظفر خان دے ویلھے جیڑھا سکھاں دا آخری حملہ ہیا، اُوں وچ وی ایں قلعہ تے حملہ کیتا ڳیا ہئی.

سکھاں ایں قلعے کوں فتح کر کے اُنہاں ہندواں دے حوالے کر ݙِتا ہئی جیہناں نواب مظفر خان دے خلاف جنگ وچ اُنہاں دا ساتھ ݙِتا ہئی. ݙوجھے اکھراں وچ ایں جنگ دے بعد ایں قلعے دی بچاؤ حیثیت مُک ڳئی ہئی. قلعہ غضنفر گڑھ دی فصیل اتے بُرج سکھاں دے خلاف جنگ وچ ٻہوں متاثر تھیے ہن. جَڈاں برٹش فوج ملتان تے حملہ کیتا تاں شجاع آباد اتے ایں نال لڳدے قلعہ خان گڑھ اتے غضنفر گڑھ وی ٻہوں حملیاں دی زد وچ آئے ہن. بَچّی ہوئی فصیل ایں جنگ وچ مُک ڳئی. قلعہ غضنفر گڑھ دے ݙو ݙر اتے 4 بُرج ہن، ہُݨ اِناں وِچوں ہِک وی بَچی نِے. ایں دا مرکزی ݙر لوہار والا توں غضنفر گڑھ وَل آوݨ آلی سڑک دے ساہمݨے ہی واقع ہئی.

غضنفر گڑھ قلعے دے اندر نواب غضنفر خان دے ویلھے ہِک مسیت وی بݨائی ڳئی ہئی پر اوں ویلھے ایں مسیت دے آثار موجود نی ہن. اوں ویلھے جیڑھی مسیت ٹبہ غضنفر گڑھ تے موجود ہِے او پُراݨی مسیت دیاں بنیاداں تے ہی بݨائی ڳئی ہِے. 1818ء دے بعد جَڈاں ایہہ قلعہ نواب مظفر خان نال جنگ وچ ساتھ ݙیوݨ آلے ہَتھ آ ڳیا تاں ایہہ ہندواں دی آبادی تے مشتمل ہِک ایہو جیہا نرالا تھاں بݨ ڳیا جیڑھا چوفیرے دی آبادی توں وَکھ ہئی. ایں قلعے وچ ہِک سَو دے لڳ بھڳ گھر آباد ہن جیڑھے زیادہ تر ہندو ہی ہن پر کجھ دا تعلق سکھ دھرم نال وی ہئی. جَڈاں ایہہ قلعہ پورا رہائشی تھاں بݨ ڳیا تاں ایں وچ ہِک مندر، دھرم شالا اتے گوردوارہ بݨایا ڳیا. دریا دے پاسے جِتھاں قلعہ غضنفر گڑھ دیاں حداں مُک رہیاں ہن، اُتھے ہندواں دیاں آخری رسومات ادا کرݨ کیتے مسواݨا وی موجود ہئی.

قلعہ غضنفر گڑھ وچ آباد سارے ہندو یا تاں زمیندار ہن یا کاروباری. غضنفر گڑھ پاکستان بَݨݨ توں پہلے ہِک کاروباری مرکز وی ہئی. ایں وچ موجود ہِک نِکا جہا بازار چوفیرے دے علاقیاں دے لوکاں دیاں ساریاں ضرورتاں پوریاں کریندا ہئی. اِتھاں سنار، بزاز، لوہار اتے پرچون دیاں ݙُوکاݨاں ہن جِتھاں سارے واپاری ہندو ہن اتے چوفیرے دے سارے ڳراواں دے لوک اِتھوں ہی خرید و فروخت کریندے ہن. اِتھاں آباد ہندو جیڑھے زمیندارہ اتے ساہُوکارہ کریندے ہن، چنڳے مالدار ہن. پاکستان بَݨݨ توں پہلے غضنفر گڑھ ہندو ثقافت دا ڳڑھ ہئی. چوفیرے سُہݨیاں کھیتاں نال گھِری ہوئی ایہہ قلعہ علاقے بھر وچ نرالا تھاں ہئی. اِتھوں دے مالدار ہندو چنڳے خاصے اثر و رسوخ دے مالک ہن. پاکستان بَݨݨ دے بعد قلعہ غضنفر گڑھ ہِک بستی وچ تبدیل تھی ڳیا. ہُݨ ایہہ ہِک موضع اکھویندا ہِے اتے ایہہ موضع خان گڑھ دے نیڑے توں شروع تھیوݨ کر کے وسندے والی تئیں چَلیا ویندے.
----

## مول نہ وسرم... میں غضنفر گڑھ کوں اڄ تئیں نی بھُلیا!!!
غضنفر گڑھ توں ہجرت کرݨ آلے ہندو بیرسٹر جگدیش بترا دیاں اپݨے شہر نال جُڑیاں یاداں

پروفیسر ڈاکٹر جے سی بترا 1938ء وچ ضلع مظفرگڑھ دے علاقے قلعہ غضنفر گڑھ وچ پیدا تھئے. 1947ء وچ اُنہاں اپݨے ٹبر دے نال ہندوستان ہجرت کیتی پر اُنہاں دا دل کِتھائیں غضنفر گڑھ دی ڈھنڈ وچ ہی پیا رہ ڳیا. ہندوستان وِنج تے ڈاکٹر جگدیش چندر بترا نامساعد حالتاں دے باوجود اُوچی تعلیم حاصل کیتی، بیرسٹر بݨے اتے قانوݨ دے مضمون وچ ہی ڈاکٹریٹ دی ڈگری وی حاصل کیتی. اڄ کَل ڈاکٹر بترا سپریم کورٹ آف انڈیا دے سینئر وکیل ہن. سرائیکی زبان اتے اپݨے شہر نوں پریت اُنہاں دے رت وچ شامل ہِے. ایں زبان دی پریت اُنہاں کوں کئی واری پاکستان گھِن آئی ہِے. ہندوستان وچ رہندیاں وی ایہہ سرائیکی زبان دے ودھارے کیتے کوشاں رہندن. نہ صرف خود سرائیکی دے کہانی کار اتے شاعر ہن، "سرائیکی دنیا" دے ناں توں ہِک میگزین وی چھاپیندن.

ڈاکٹر جے سی بترا دی بݨائی ہوئی تنظیم "سرائیکی انٹرنیشنل" دنیا بھر وچ پھیلے ہوئے سرائیکیاں کوں ہِک دھاڳے وچ پروویندی ہِے. ہندوستان وچ لوک اُنہاں کوں سرائیکی زبان دے محسن دے طور تے سَنجاݨدن. جے سی بترا ملتان اتے ٻئیاں شہراں دے سرائیکی شاعراں، ادیباں اتے صحافیاں نال وی رابطے وچ رہندن. اپݨے ایہناں دوستاں دے ناں اُنہاں رومن سرائیکی وچ لکھی ہِک تحریر "مول نہ وسرم" بھیجی جیں کوں اساں ترجمہ کر کے ایکسپریس دے پڑھݨ آلے کیتے پیش کریندے پیاں. ایں تحریر وچ اُنہاں دے علاقے غضنفر گڑھ دی تاریخ، رہتل اتے ایں نال اُنہاں دی بے انتہا پریت دِسدی ہِے. آؤ ݙیکھوں ڈاکٹر جے سی بترا قلعہ غضنفر گڑھ کوں کِتنی پریت نال یاد کریندن.

میں اکتوبر 1938ء وچ سائیں دلیپ چندر بترا اتے سیئں گنیش بائی دے گھر غضنفر گڑھ ضلع مظفرگڑھ وچ پیدا تھیا، میرا ناں جگدیش چندر رکھیا ڳیا. اُس ݙین٘ہہ پورے ہندوستان وچ دسہرا منایا ویندا پیا ہئی. میری ݙو وݙیاں بھیݨاں سیتا بائی اتے کنتی بائی وی اپݨے لالہ سائیں نال دسہرا مناوݨ کیتے خان گڑھ ڳئیاں ہن. میری پیدائش تے خان گڑھ دے نواب زادہ نصراللہ خان اتے چودھری سادھو رام گت لالہ دلیپ چندر کوں لَکھ مُبارکاں ݙتیاں. سارے غضنفر گڑھ دے لوکاں ہندواں اتے مسلماناں رَل کے خُوشیاں منائیاں. مولوی ظہور الدین اعوان، کلو خان پٹھاݨ، جال آلے دے پیر سید شاہ اتے ڈھیدھے لال دے پیر سائیں وی دعائیں ݙتیاں. ایں خوشی وچ غضنفر گڑھ دی ڈھنڈ تے جوت بَالی ڳئیاں. مندر، گوردوارہ اتے مسیت تے وی چراغاں کیتا ڳیا. لَݙّو اتے مٹھائی ونݙی ڳئی. ݙوجھے ݙین٘ہہ ڈھول تاشے وجائے ڳئے، جھومر ݙالی ڳئی، ہیجڑے وی تانگے تے بَہہ کے پُج ڳئے.

دادا جی نارائن مَل ساریاں کوں اپݨی حیثیت دے مطابق خوش کیتا. جَڈاں میں سوا مہینے دا تھیا تاں اُتر رامے توں ماموں گنیش داس اتے نندلال ورمانی اُونٹھ کچاوا گھِن کے آ ڳئے. مَنہہ کوں، میری اَماں اتے بھیݨاں کوں اپݨے گھر گھِن ڳئے. حضرت سخی سرور دے مزار تے گھِن وِنج تے میری جُھنڈ لَہوائی، مزار تے چادر چڑھائی، پِچھوں اچ شریف گھِن ڳئے. پنجند وساکھی دے میلے وچ مَنہہ کوں پاݨی وچ ݙُبکی لڳوائی. میں غضنفر گڑھ وچ اپݨیاں ڳانواں، گھوڑیاں اتے مینہیاں تے بَہہ کے وݙا تھیا. غضنفر دی ڈھنڈ تے روز اپݨے یار دوستاں نال ہِک پاک تیرتھ ہوندی ہئی. مَنہہ کوں کانے اتے سریں دی کشتی تے بَہہ کے پاݨی دی سیر اتے تیرن دا شوق چڑھ ڳیا ہئی. پبݨ دے پھول، پبݨ دیاں ٹکیاں اتے ٻئیاں وی مَنہہ کیتے کائنات دیاں ساریاں توں سُہݨیاں شیواں ہن.

میں جَڈاں پنج سال دا ہا تاں مَنہہ کوں گورنمنٹ پرائمری سکول غضنفر گڑھ وچ داخل کرایا ڳیا. ایہہ غالباً 1943ء دی ڳالھ ہِے. مولوی ظہور الدین مَنہہ کوں پہلا اکھر "الف" پڑھایا اتے لکھݨ وی سکھایا. مَنہہ وچ لکھݨ پڑھݨ اتے شعر و شاعری دا شوق وی مولوی ظہور الدین اتے پنڈت رام کشن کھب پیدا کیتا. اساڈے سکول وچ کُل 22 طالب علم ہن جیہناں وچ 12 مسلمان اتے 10 ہندو ہن. اردو وچ مولوی ظہور الدین اعوان ماہر ہن اتے ساریاں نال پریت نال مِلیندے ہن. مَنہہ نال تاں ٻہوں پریت کریندے ہن کیونجو او میرے پیو صاحب دے کلاس فیلو اتے پکے دوست ہن. اُنہاں دے ݙو پتر رشید اتے منیر اعوان وی مَنہہ نال پڑھدے ہن. صادق خان پٹھاݨ مَنہہ توں خاصا وݙا ہئی پر ہر جماعت ݙو سال وچ مشکل نال پاس کریندا ہئی. جے ݙیو، لدھا رام، چنی لال، ہری داس، اومی، گیان چند، ستیش اتے منوہر وی میرے سکول وچ ہی پڑھدے ہن.

غضنفر گڑھ ہِک قلعہ ہئی. نواب مظفر خان جیڑھے جو ملتان دے نواب ہن دے ناں تے مظفرگڑھ شہر وَسایا ڳیا. نواب مظفر خان دے نِکے بھرا نواب غضنفر علی خان دے ناں تے غضنفر گڑھ اتے اُنہاں دی بھیݨ خان بی بی دے ناں تے خان گڑھ آباد تھیا. 1818ء وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ ملتان تے حملہ کر کے صوبہ ملتان کوں پنجاب دا حصہ بݨا گھِدا ہئی. اساڈے وݙکیاں کوں مہاراجہ رنجیت سنگھ اپݨی فوج وچ شامل کیتا ہئی. اِیویں ایں جنگ وچ ساتھ ݙیوݨ دی وجہ نال غضنفر گڑھ اِساں کوں حصے وچ مِلیا ہئی. 1848ء تئیں دیوان ساون مَل اتے ایں دا پتر دیوان مولراج ملتان دے خودمختار حکمران رہے. اساڈے وݙکیاں وی اُنہاں نال حکومت وچ شامل ہن. مولراج کوں انگریزاں نواب بہاولپور دی مدد نال جنگ وچ ہرایا اتے لاہور دے قلعے وچ مولراج کوں عمر قید اتے کالے پاݨی دی سزا سݨائی ڳئی. مولراج بنارس وچ دَم توڑ ڳیا اتے اساں لوک انگریزاں دے غلام بݨ ڳئے. غلامی دیاں ایہہ زنجیراں 1947ء وچ مہاتما گاندھی دی قیادت وچ توڑی ڳئیاں پر پاکستان بَݨݨ دی وجہ نال اِساں کوں 1948ء وچ نواب لیاقت علی خان دے کنج پورہ ضلع کرنال وچ مہاجر بݨ کے پناہ گھِنݨی پئی.

غضنفر گڑھ مَنہہ کوں اڄ تئیں نی بھُلیا، نہ ہی میں اپݨی مِٹھّی بولی کوں بھُل سَکّیا جیں کوں ہُݨ سرائیکی آکھیا ویندے. غضنفر گڑھ دے چوفیرے کھجور، انب اتے اَناراں دے باغ ہن. وَگدے کھوہ، نہراں، راوی، چناب اتے سندھ دیاں لہریاں، مینہہ دی ݙُمّھی پَکّڑ کے دریا تیر کے پار کرݨ، ڈیرہ غازیخان دے نیڑے دریائے سندھ وݙے بیڑے تے پار کرݨ، ملتان دی سیر، پرہلاد مندر، نرسنگھ اوتار مندر، زکریا دا مقبرہ، سورج کنڈ اتے باغ لانگے خان لائبریری، اڄ وی اَکھیاں دے ساہمݨے دِسدن. اساڈے وݙکیاں ݙُوکاݨدار اتے زمیندار ہن، ٻہوں سادگی، پریت اتے پیار نال خوش خوش رہندے ہن. اَماں سیئن بھگوان کرشن دی بھگت پر پیو صاحب روز گرو گرنتھ دا پاٹھ کرݨ آلے ہن. اَماں گھر وچ پیاز، لَسّݨ، اَنّڈا، گوشت اتے مچھی استعمال نہ کرݨ ݙیندی ہئی. شراب وی گھر وچ رکھݨ گُناہ ہئی. لالہ دلیپ چند کوں کشتی دا شوق ہئی.

سفید پوش اتے مِلݨ سار ہن، کلاہ پٹکا اُنہاں دے پوشاک دا حصہ ہئی. انگریز ڈپٹی کمشنر کوں اُنہاں غضنفر گڑھ دی ڈھنڈ تے مرغابی دا شکار کرایا. مَنہہ کیتے پینٹ، کوٹ، ہیٹ اتے بوٹ جراباں گھِن آئے ہن. اُنہاں دا پتر پڑھ لکھ تے وکیل بݨے ایہہ اُنہاں دی چاہ ہئی اتے رَبّ اوں دی ایہہ چاہ پوری وی کیتی. 1946-47ء دے ویلھے حال خراب تھی ڳئے ہن. غضنفر گڑھ دے کھتری سنار نیبھا رام اتے کوڑا رام ملہوترا دی زمین پٹھا کلو خان وچ نوابزادہ نصر اللہ خان دے نال لڳدی ہئی. نہری زمین ہئی. نیبھا رام سُہݨا اتے طاقتور جوان ہئی. مسلماناں نال اوں دی دوستی وی ہئی. کلو خان اوں کوں بالکل چنڳا نی لڳدا ہئی. کلو خان ہِک ݙین٘ہہ غصے وچ نیبھا رام دا نَک وڈھ ݙِتا جیں تے اوں کوں جیل تھی ڳئی. کلو خان جیل توں رہیا تھی تے آیا تاں اُس ݙین٘ہہ نیبھا رام وی لاہور توں نَک دی پلاسٹک سرجری کروا تے آیا. بازار وچ نیبھا رام کلو خان تے تیزاب دی بوتل اُݙّی ݙتی. میرے پیو دلیپ چند پہلوان تاں ہن ہی کلو خان کوں اُتھا تے ڈھنڈ وچ اُتر ڳئے جیں نال اوں دی جاں بچ ڳئی. کلو خان لالہ دلیپ چند دا احسان مند اتے دوست بݨ ڳیا اتے ایہہ دوستی ساری زندگی قائم رہی. ونڈارے دے بعد وی خط و کتابت دا رشتہ برقرار رہیا. ہُݨ تئیں ایہہ رشتہ قائم ہِے. میرے پاکستان آوݨ دے دوران سعید الرحمن خان، جہانگیر خان، لیاقت خان پٹھاݨ والا توں مَنہہ کوں مِلݨ کیتے لاہور، ملتان، فیصل آباد، بہاولپور اتے خان پور آندے رہن.

غضنفر گڑھ دے چوفیرے قلعے دی کَچّی مِٹّی دی کندھ ہئی. قلعے دے اندر صرف ہندو آبادی ہئی. سارے مکانات نِکیاں پکیاں اِٹاں دے بݨے ہوئے ہن. 1948-49ء وچ انگریزاں نال لڑائی وچ کندھ ڈھی ݙتی ڳئی. ٻہوں سارے ہندو وی اپݨے گھر چھوڑی تے نَس ڳئے ہن یا مار ݙِتے ڳئے ہن. مسلمان قلعے توں ٻاہر آباد ہن. زیادہ تر مسلمان غریب ہن. موچی، درزی، لوہار، درکھاݨ، مستری، تانگے آلے وی اکثر مسلمان ہوندے ہن. ہندو اپݨی کوئی خوشی مناوندے تاں ڈھول اتے بݨ وجاوݨ وی مسلمان ہی آندے ہن. وِیاہ دے موقعیاں تے سہرے، ݙوہڑے، کافیاں، ڳاݨے اتے جھومر ݙالݨ کیتے وی مسلمان ہوندے ہن.

میرا دادا نارائن مَل لَمّی سفید داڑھی، سفید چولا، سفید پٹکا اتے لُنگ آلی دھوتی پَہندا ہئی. او سارے غضنفر گڑھ دا دادا ہئی. ہندو، مسلمان اتے بستی دے سارے لوک اوں کوں "دادا سائیں" آکھیندے ہن. اپݨی غمی اتے خوشی وچ اوں کوں وݙا سمجھ کے سَݙّیندے ہن. اوں کوں سارے لوکاں دے ریت رواج دا پتہ ہئی. ان پڑھ ہووݨ دے باوجود ٻہوں سمجھدار اتے طاقتور بندہ ہئی. سارے غضنفر گڑھ دا تاں او کوتوال ہئی. ہِک واری چوراں نقب لائی تاں ترائے چوراں کوں دادا سائیں فوراً پَکّڑ گھِدا. ہِک چور نَس ڳیا. ہِک واری اساڈی مینہہ چوراں رات کوں کھول گھِدی. دادا سائیں ایں دے پَیر دے نشان توں کھوج لَہا تے دریا سندھ دے پار توں مینہہ گھِن آئے پر چور کوں معاف کر ݙِتا. چور ہِک غریب مسلمان ہئی جیڑھا سزا یافتہ وی ہئی. چوری اوں دی مجبوری ہئی کیونجو ایں دے گھر وچ بال بھُکھے ہن. دادا جی چور کوں ہِک بوری ڳݨک وی ݙتی. غضنفر گڑھ وچ ہولی دا تہوار وݙے دھوم دھام نال منایا ویندا ہئی. رنگ لاوݨ دے نال رنگیلی محفلاں وی جَمّندیاں ہن. قوال، گلوکار اتے طوائفاں وی سَݙّیاں ویندیاں ہن. ہِک واری نوابزادہ نصر اللہ خان وی شامل تھیے. ہِک وݙی چارپائی تے رنگ دار چادر اتے وݙا سرہانہ رکھ تے ہیٹھ کھیس وِچھایا ڳیا. سارے ہندواں اتے مسلماناں نوابزادہ صاحب کوں وݙی تہذیب نال ایں چارپائی تے بَہݨ دی درخواست کیتی. نوابزادہ صاحب چارپائی تے بَہندے ہی زمین تے آ ڳئے. ساریاں آکھیا "ہولی ہِے بھئی ہولی ہِے" اتے تالیاں وجائیاں. نوابزادہ صاحب وی ایں مذاق دا بُرا نہ منّیا. چارپائی بغیر بݨ دی ہئی. نوابزادہ ساریاں ڳاوݨ آلے کوں انعام ݙِتا اتے رنگ وی لڳوایا. اوں ویلھے ٹاکی سینما صرف مظفرگڑھ وچ ہئی. گرامو ریکارڈ ایچ ایم وی دے ہوندے ہن. سریندر کور اُناں ݙینہاں "چن کِتھاں ڳُذاری ہئی رات وے" لاہور ریڈیو سٹیشن توں اپݨی سُریلی آواز وچ ڳا کے سارے وسیب وچ مشہور تھی ڳئی ہئی. رام لیلا اساں اُناں ݙینہاں روہیلانوالی یا آلودے والی وِنج کے ݙیکھدے ہن.

1946ء وچ پورنماشی کوں چیتر دا مہینہ ہئی. دادا نارائن مَل اپݨے پتر ݙیو رام کوں 200 ڳز پرے توں آواز ماری. اِساں ساریاں دی نیندر اُکھڑ ڳئی. اِساں سمجھا پِھر کِسے چور اِساڈے گھر کوں نقب لائی ہِے. وِنج تے ݙِٹھا تاں او وݙا شانت ہئی پر وݙے وݙے ساہ گھِندا پیا ہئی. اِساں کوں تسلی ݙیوݨ لڳ پیا اتے آکھیا ہُݨ میں دنیا توں ویندان پیا ہاں، میرے کیتے تُساں رووݨ پیٹݨ نہ کرݨ. صبح ڈھول تاشیاں نال میری ارتھی چاوݨی. میری ارتھی کوں سجا تے ایں تے پھول اتے پیسے اُݙّݨے:

رام رام سَت ہِے

سَت ڳراں دی لَتّ ہِے

ڳاوندے ہوئے ڈھول وجا کے میری رخصتی کرݨی. پنج کلو لَݙّو ونݙݨے. میرے پھل، سَواہ وِچوں چُݨ کے ݙولی وچ بَند کر کے ݙنگراں آلے بھاݨے وچ ٹنگ ݙیوݨے. تیرہویں کوں بھنڈارا کرݨا. پنڈتاں کوں روٹی کھلوݨی. غریباں کوں 101 روپے دان کرݨے. کوئی فقیر، غریب آوے تاں خالی نہ بھیجݨا. گوردوارے، مسیت اتے مندر وچ 21،21 روپے دان کرݨے اتے ایہہ سارا خرچہ میری چارپائی دے ہیٹھ ݙبائے ڳئے چاندی دے وݙے روپیاں توں کرݨا. چالی ݙینہاں بعد میری استھیا ہر دوار وِنج کے گنگا مائی دے حوالے کرݨی اتے دیس راج پانڈے کوں وی 21 روپے ݙیوݨے. اگر کجھ بَچ ونجے تاں میرے پُوترے یعنی مَنہہ کوں ݙیوݨا اتے میری زمین وی اوں دے یعنی میرے ناں کرݨی. میں ایہہ سَب کجھ اپݨی وصیت وچ لکھوا ݙِتا ہِے جیڑھا حکیم رام نارائن بترا دے کول ہِے. دادا جی دی ہر ڳالھ پتھر تے لکیر اتے اپݨا دھرم سمجھ کے نبھائی ڳئی. دادا جی دی ارتھی دے نال ہندو، مسلمان، سکھ، عیسائی ہر نِکا وݙا ساتھ ڳیا. غضنفر گڑھ دی رونق دادا جی دے ڳُزر وِنجݨ نال مَدھم پے ڳئی. اِیویں لڳدا ہئی جیویں کوئی ݙائن پھیرا ݙال ڳئی ہووے، سُنسان اتے مونجھا، ساری بستی یتیم تھی ڳئی.

1947ء دی آزادی 10 لَکھ بے قصور لوکاں دے قتل دی کہانی ہِے جیڑھی ٻہوں ݙُکھاوݨ آلی اتے بندے کوں حیوان اتے شیطان دے روپ وچ ݙیکھݨ دی کہانی وی ہِے. فرشتیاں جیہے بندے مولوی ظہور الدین میرے پیو دلیپ چند کوں مشورہ ݙِتا جو اپݨی جائیداد کوں چھوڑی ݙیو، اپݨا دھرم اتے زندگی بچاوݨ کیتے غضنفر گڑھ دے لوکاں کوں صاف ݙَس ݙیو جو ہندوستان چَل ونجݨ کیونجو مہاجر جیہناں دے ہَتھ وچ حکومت آ ڳئی ہِے، ہندو کوں پاکستان وچ نی رہݨ ݙیسن. اِیویں قتل عام، اللہ اکبر دے نعرے، لُٹ مار، اغوا، چوری، ڈاکے شروع تھی ڳئے اتے پوری ہندو قوم نشانہ بݨ ڳئی. ڈھیدھے لال وچ میری ماسِی دی جوان کُڑی اغوا کر گھِدی ڳئی، میرا ماسڑ تھانے رپورٹ کرݨ ڳیا تاں قتل کر ݙِتا ڳیا. اساڈے ماموں کوں قتل کر کے دریائے سندھ وچ واہ ݙِتا ڳیا. اساں اپݨے گھر کھلے چھوڑی تے جانوراں کوں پٹھاݨ والا دے کلو خان اتے بَتکاں کوں جال آلے دے پیر سید شاہ کوں ݙے کے خان گڑھ آ ڳئے. اکتوبر 1947ء وچ مظفرگڑھ توں ڳاڈی پَکّڑ کے نومبر وچ جالندھر پُجّے. پِچھوں کور کشیتر مہاجر کیمپ وچ پناہ گھِدی. میری نِکّی بوا اتے نِکّے بھرا رستے وچ ہی دَم توڑ ݙِتا. روٹی دے لالے پَے ڳئے. دسمبر وچ پتہ چَلیا جو نواب لیاقت علی خان کنج پورہ کرنال دا قلعہ خالی کر کے کراچی پاکستان دے وزیراعظم بݨ ڳئے ہن. اساں پاݨی جھاڳ تے کرنال توں پیدل کنج پورہ وچ مسلماناں دے خالی مکانات وچ پناہ گھِدی.

غضنفر گڑھ دی ڈھنڈ اساڈی زندگی نال جُڑی ہوئی ہئی. جیویں اساڈے جسم وچ 80 فیصد پاݨی ہِے، اُیویں اساڈے دریا، نہراں، کھوہ، ٹوبے اتے ڈھنڈ وی سرائیکی ثقافت دا حصہ ہن. اساں بے چاری کونجاں روندیاں اتے کِرلاوندیاں رہ ڳئیاں:

درد جُدائی کِیویں ہوندن کِیویں دل تڑپیندن

ہوں کولوں ونج پچھو یارو جیھڑی وچھڑی کونج قطاروں

اساڈی ڳاڈی مظفرگڑھ توں چلی تاں ہِک ہفتے کیتے اٹاری تے کھڑی تھی ڳئی. نہ روٹی نہ پاݨی. ریل دے ݙَبّیاں وچ بالاں دیاں چیخاں کربلا دی طرح پاݨی وی نہ بھرݨ ݙیندے ہن. اساڈے ساہ سُک رہن ہن. اِساں کوں آکھیا ڳیا جو اِساں کوں اُس ویلھے ٹھیک سلامت بارڈر پار کرݨ دی اجازت مِلسی جَڈاں ہندوستان توں مہاجر ٹھیک سلامت آسن. سکھاں امرتسر وچ مسلماناں دی ڳاڈی روکی رکھی ہئی. ݙوہیں پاسے دے لوک موت دے مُونہہ وچ ہن. اساڈی خوش قسمتی جاڳی اتے ڳاڈی 24 گھنٹے بعد اٹاری توں امرتسر پُج ڳئی پر کِسے کوں وی کورکشیتر توں پہلے ہیٹھ اُترݨ دی اجازت نہ ہئی. کورکشیتر وچ کینٹ صاف ستھرا لڳا. رات اساں ہِک اسلامیہ کالج وچ ڳُذاری. صبح اُٹھ کے ٹیوب ویل تے اِشنان کیتا پِچھوں حکم تھی ڳیا جو مظفرگڑھ دے مہاجر انبالہ توں اڳوں کورکشیتر، کرنال، روہتک، گڑگائوں یا حصار ونجݨ. اساں پہلے کورکشیتر پِھر پیدل کنج پورہ ضلع کرنال پُجّے.

ہُݨ کنج پورہ وچ کونجاں دا ݙیرہ ہئی. جمنا ندی دے کَنّے تے ہِک نہر جیڑھی دریا دی ڈھر کَڈھ کے کنج پورہ کوں ہِک جزیرہ نما بݨیندی ہئی پِھر جمنا ندی وچ وِنج پَوندی ہئی. اِتھوں دے یوسفزئی روہیلہ افغاناں ہمایوں دی ہار وچ شیر شاہ سوری دا ساتھ ݙِتا ہئی. شیر شاہ سوری کرنال توں انبالہ اتے سہارن پور تئیں دا علاقہ یوسفزئیاں کوں انعام ݙِتا ہئی. بعد وچ کنج پورہ ہِک خودمختار ریاست بݨ ڳئی ہئی. ابراہیم علی خان کنج پورہ وچ ہِک قلعہ نِکی پکی اِٹّ دا بݨوایا. 1832ء وچ ریاست مُک ڳئی اتے اوں کوں پنجاب وچ شامل کر گھِدا ڳیا. 1900ء وچ نواب ابراہیم علی خان ابراہیم منزل بݨوائی. 1947ء وچ نواب لیاقت علی خان پاکستان دے پہلے وزیراعظم بݨے. اِیویں کنج پورہ دی 52 مسلمان بستیاں دیاں آبادیاں وی پاکستان دا رُخ کیتا. اُنہاں دے مکانات اتے جائیداداں مظفرگڑھ، خان گڑھ، وسندے والی، روہیلانوالی، آلودے والی اتے علی پور توں اُجڑ تے آوݨ آلے ہندواں کوں الاٹ کر ݙتیاں ڳئیاں. کنج پورہ دی نہر غضنفر دی ڈھنڈ وانگوں پبݨ دیاں ٹِکّیاں، پھولاں اتے پَتاں نال بھری ہوئی ہئی. مرغابیاں، کونجاں، مور، تیتر، بٹیر، جھنجھن، انب، امرود، جامن، بیر، کھجوراں، ڳݨک، چنّاں اتے ڳݨے دے کھیت لہرا رہن ہن پر ایہہ سَب کجھ ہووݨ دے باوجود وی اِساں پردیسی پاکستانی مہاجر، شرنارتھی بݨ ڳئے ہن.

## 16 جنوری 1948ء کوں میں ڈی جی مڈل سکول کنج پورہ وچ چوتھی جماعت وچ داخلہ گھِدا. شروع وچ اِساں وݙی مشکل زندگی ڳُذاری. اساڈے پیو صاحب ہِک ݙُوکاݨ جیڑھی کِسے مسلمان پنساری دی ہئی اپݨے عزیزاں توں قرض گھِن کے اپݨے ناں کرائی. پیو صاحب صرف کپڑے بزازی دا کَم جاݨدے ہن. کپڑا ہُݨ راشن تے مِلدا ہئی. اُنہاں سرکاری پرمٹ گھِن کے کپڑے دی راشن آلی ݙُوکاݨ کھول گھِدی. اُدھار ݙے نی سَکدے ہن، ݙُوکاݨ گھاٹے وچ چَل ڳئی. پِھر اُنہاں ہِک پُراݨا سائیکل گھِدا اتے بستیاں توں ݙُدھ خرید کے حلوائیاں اتے گھراں وچ ویچݨ لڳ پئے. میں سکول توں پڑھ کے آندا تاں ہِک لکڑی دی ٹال تے لکڑی دی چھال اُتھا تے اپݨا خرچہ چلاوندا یا ڳُوہے اتے جنگل توں لکڑیاں چُݨ کے بازار ویچدا. میری اَماں چرغہ کاتیندی ہئی اتے چکی پیس کے اپݨا خرچہ چلیندی ہئی. وݙی بھیݨ کھݙی چلائی تاں اِناں حالتاں وچ 1952ء وچ اَٹھویں بورڈ دا امتحان پاس کر کے کرنال وچ سناتن دھرم ہائی سکول ملتان، جیڑھا جو ملتان توں کرنال منتقل تھی تے ہِک دھرم شالا وچ شروع تھیا ہئی وچ میٹرک وچ داخلہ گھِدا. سناتن دھرم ہائی سکول ملتان کرنال رائے بھگوان سنگھ ببلہ شجاع آباد، مظفرگڑھ اتے ملتان توں مہاجر تھی تے آوݨ آلے ہندواں دے بالاں کیتے شروع کیتا ہئی. نَویں جماعت وچ پڑھݨ کیتے میں ݙُدھ ویچݨ دے علاوہ فیس وی معاف کرائی اتے کتاباں کیتے وی مدد گھِدی. کنج پورہ توں روز سائیکل تے کرنال آوݨ مشکل ہوندا ہئی اِیویں میرے بھیݨ اتے بھیݨوئی کرنال اپݨے گھر وچ رہݨ دی اجازت ݙے ݙتی. 1954ء وچ میں ٻہوں چنڳے نمبرਾਂ نال شملہ پنجاب یونیورسٹی توں میٹرک کیتا. پِھر میں انٹرمیڈیٹ وچ نان میڈیکل مضامین دے نال داخلہ گھِدا. کالج وچ پہلی واری شلوار قمیض دے علاوہ پینٹ شرٹ پَہݨݨ شروع کیتی. گھر وچ والدین نال ملتانی بَولیندے ہن پر سکول کالج وچ ہندی، انگریزی یا پنجابی بَولیندا ہا. سَب کجھ اُوپرا اُوپرا جہا محسوس ہوندا ہا. مَنہہ کوں ہُݨ اپݨا وسیب چھوڑی ست سال تھی ڳئے ہن پر اِساں بَن واسی، شرنارتھی، پاکستانی اتے مہاجر آکھے ویندے ہن. لوکل لوک اِساں کوں ہندو تاں سمجھدے ہی نہ ہن اتے اِساں نال رشتے ناتے وی نہ کریندے ہن.