بہاء الدین زکریا

سلطان ناصر الدین قباچہ دے دربار دے مقابلے وِچ ہِک ٻِیا دربار، جہڑا ملتان وِچ خصوصی شہرت رکھین٘دا ہَئی، اُوہ فقر تے ولایت دا دربار ہَئی۔ حضرت شیخ بہاء الدین زکریا قدس سرہٗ دے فضل تے کمال نے سیّد السادات سید جلال بخاریؒ، فخر الدین عراقیؒ، صدر الدین احمد میر حسینیؒ، سلطان التارکین حمید الدین حاکمؒ، نواب موسیٰؒ، اَتے لعل شہباز قلندرؒ جئیں اکابر اہل اللہ کوں آپݨے حلقۂ رشد تے ہدایت وِچ کَٹّھا کر گِھدّا ہَئی۔ تَہُوں سیر الاولیاء دے مصنف لکھین٘دا ہِے:-

"دریں ایّام ملتان قیّۃ الاسلام عالم بود، فحول علماء آنجا حاضر بودند"۔

## ابتدائی حیاتی
حضرت شیخ الاسلام بہاء الدین زکریا قدس سرّہٗ قریش ٹٻّر دے گُلِ سرسید ہَن۔ انّھاں دے وݙکے کئیں پیڑھیاں کنوں کروڑ (ضلع مظفر گڑھ) وِچ اَباد ہَن، اَتے اُوں علاقے اُتے حاکمانہ اقتدار رکھین٘دے ہَن۔ 

### ولادت
سئیں ٢٧ رمضان المبارک ٥٦٦ ہجری کوں حضرت مولانا وجیہہ الدین محمد قریشی دے مشکوئے معلیّٰ وِچ ڄَمّے ہَن۔ ہالی سئیں نِکّے ہَن جو اَبّا سئیں جھوک لݙا ڳئے۔ 

### تعلیم
سئیں نے ابتدائی تعلیم کروڑ (ضلع مظفر گڑھ) وِچ حاصل کِیتی۔ وَل ملتان وِچ مولانا عبد الرشید کرمانی کنوں علومِ متداولہ دی تکمیل کِیتی۔ این٘دے بعد ایران اَتے ارضِ پاک دا پن٘دھ کِیتا۔ مناسکِ حج ادا کرݨ دے بعد انجو انج شہراں دے مشائخ اَتے عالماں کنوں استفادہ اَتے استفاضہ کِیتا۔ تعلیم تے تعلّم اَتے تزکیۂ نفس دے بعد بغداد اَپِڑ تے شہاب الدین سہروردیؒ کنوں فیضانِ روحانی حاصل کِیتا۔ 

## خلافت اَتے ملتان ون٘ڄݨ دا حُکم
ہالی سئیں نے حضرت شہاب الدین سہروردی دی خِذمت وِچ کُجھ مُد ای لنگھائی ہَئی جو خرقۂ خلافت عطا تِھیا، اَتے سئیں کوں ملتان تبلیغ اسلام اَتے خلقِ خُدا دی اصلاحِ احوال اُتے مامور کِیتا ڳِیا۔ انّھاں ݙیہاڑیاں ملتان وِچ پرہلاد جی دا مندر ݙاڈھے عروج تے ہَئی۔ 

### ملتان اِچ ٹِکاݨاں
پرہلاد بھان٘ویں جو آپݨے دور دے مؤحد انسان ہَن اَتے انّھاں نے کفر نال ݙاڈھی ٹکّر گِھدّی ہَئی۔ پَر ہُݨ اُنّھاں دا استھان شِرک تے فسق دا مرکز بݨیا ہوئیا ہَئی۔ ہندوستان دے طول تے عرض کنوں ہزاراں ہندو یاتری اِیں مندر وِچ حاضری ݙیوݨ کِیتے آن٘دے اَتے مُورتیاں اُتّے چڑھاوے چڑھین٘دے ہَن۔ 

حضرت شیخ الاسلام نے اُتھائیں نیڑے ای اشاعتِ اسلام کِیتے جاء چُݨی، اَتے اُون٘دے داخلی ٻوہے دے اصلوں سامھݨے مسندِ ارشاد قائم کِیتی۔ اُوہ چبوترہ سئیں دی خانقاہ نال جُڑئیل پووادھی پاسُوں ہالی تئیں موجود ہِے۔ عصر دی نماز دے بعد سئیں ہر ݙیہاڑے اُوں جاء اُتے وعظ فرمین٘دے ہَن۔ سُݨن آلیاں دی ڳِݨَتری ہزاراں تئیں اَپِڑ وین٘دی ہَئی اَتے ہندو یاتری جہڑے مندر کنوں نِکلدے ہَن، سئیں وعظ سُݨ تے مسلمان تھی وین٘دے ہَن۔ خانقاہِ معلیّٰ دی موجودہ اَمبارت سئیں نے آپ اُسروائی ہَئی، اَتے اُون٘دے وِچ سئیں عبادت وِچ رُجّھے رہن٘دے ہَن۔ کول ای ٻہوں وݙّے سرائے ہَئی جین٘دے وِچ پان٘دھیاں کوں سئیں دے لنگر وِچّوں ݙُون٘ہائیں ویلے دا کھاݨاں مِلدا ہَئی۔ 

## تبلیغی جماعتاں
سئیں شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ پہلے بزرگ ہَن جنّھاں نے اسلام دی اشاعت کِیتے ملتان وِچ تَکڑا مرکز قائم کِیتا ہَئی۔ مدرسہ بہائیہ عالم، قاری اَتے حافظ بݨین٘دا ہَئی۔ اَتے تبلیغی مرکز عالماں کوں مبلّغ بݨین٘دا ہَئی۔ سئیں شیخ الاسلام نے لِسانی بنیاداں تے تبلیغی شعبے بݨوائے ہوئے ہَن۔ سنسکرت، بنگالی، سندھی، فارسی، عربی، جاوی، برمی، مرہٹی، یعنی جو مشہور مشہور ٻولیاں دے وَکھ وَکھ شعبے ہَن۔ جہڑے عالم آپݨے طور تے آپݨے آپ کوں تبلیغ کِیتے پیش کرین٘دا اُوکوں اُوں ای شعبے وِچ داخل کِیتا وین٘دا ہَئی جِتّھاں اُوکوں بھیڄݨ مقصود ہون٘دا ہَئی۔ مثلاً جہڑا عالم انڈونیشیا وِچ ونڄݨ اَتے اُتّھاں تبلیغ کرݨ اُتے اَمادگی دا اظہار کرین٘دا اُوکوں اُوں شعبے وِچ داخلہ مِلدا جِتّھاں انڈونیشن عالم آپݨے علاقے دی ٻولی سکھاوݨ اَتے آپݨے مُلک دے طور طریقے سمجھاوݨ اُتے مقرر ہَن۔ جہڑیلے اِیں طرحاں پندرھاں پندرھاں وِیہہ وِیہہ مبلغ ہِک ہِک مُلک کِیتے تیار تھی وین٘دے تاں سئیں شیخ الاسلام آپݨے ذاتی خزانے وِچّوں پَن٘ڄ پَن٘ڄ ہزار اشرفی ہِک ہِک مبلّغ کوں ݙین٘دے ہَن اَتے اُوہ آپݨے آپݨے اتالیق دی ہدایت دے مطابق اِیں مُلک دیاں لوڑاں دیاں شئیں خرید تے آپݨی آپݨی منزلاں کَن ٹُر پون٘دے ہَن۔ 

جہڑیلے کُئی مبلّغ سوداگر بݨ تے روانہ تِھیوݨ لڳدا تاں سئیں شیخ الاسلام اوکوں سَݙوا تے ہدایتاں ݙین٘دے ہَن، جہڑے اِیں ونکی دیاں ہون٘دیاں ہَن:-
# ݙیکھو! تُساں ہِک سوداگر دی حیثیت نال وین٘دے پئے ہِیوے۔ تجارت دے بارے وِچ اسلام دے زرین اُصولاں کوں ہمیشاں سامھݨے رکھائے۔ 
# شئیں کوں گَھٹ منافع اُتے وِچائے۔ 
# خراب شئیں اصلوں نہ وِچائے، بلکہ انّھاں کوں ضایا کر ݙیوائے۔ 
# خریدار نال ݙاڈھے اخلاق اَتے شرافت نال پیش آوائے۔ 
# جہڑیلے تئیں لوک تُہاݙے قول تے کردار دے گرویدہ نہ تھی ون٘ڄِن اُنّھاں اُتے اسلام پیش نہ کرائے۔ 

اِیں طرحاں حضرت شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ دے تربیت یافتہ مبلّغ لَکّھاں اشرفیاں دا مال گِھن تے مشرقِ بعید کنوں مغربِ بعید تئیں پن٘دھ کرین٘دے ہَن۔ سامانِ تجارت وِچین٘دے اَتے نال ای اسلام دی اشاعت وی کرین٘دے ہَن۔ اُوں زمانے وِچ دریائے راوی قلعے نالوں ٹکرا تے وہن٘دا ہَئی۔ اُون٘دے ذریعے وݙّیاں وݙیاں ٻیڑیاں اُتے سَمان تجارت سکھر، بھکر، منصورہ اَتے وَل اُتّھوں کنوں عراق، عرب اَتے مصر تئیں وین٘دا ہَئی۔ خُشکی دے رَستے کابل، ایران، دہلی، لاہور اَتے دکن نال تجارت تھین٘دی ہَئی۔ 
ٻئے جماعتاں جہڑے حضرت شیخ الاسلام دے مریداں اُتے مشتمل ہَن اُوہ آپݨے آپݨے علاقے وِچ تبلیغ دا کَم کرین٘دیاں ہَن۔ ایہ لوک حضرت دے تربیت یافتہ درویش ہون٘دے ہَن۔ سالہا سال حضرت دی خانقاہ وِچ رہ تے فقر تے ولایت دیاں منزلاں طے کرین٘دے، جہڑیلے انّھاں کوں فیضان مِل وین٘دا، حضرت شیخ الاسلام انّھاں کوں آپݨے آپݨے علاقے وِچ عوام دی اصلاحِ احوال اُتے مامور فرمین٘دے ہَن۔ ایہ فقیر "خلیفے" اکھوِین٘دے ہَن۔ پورا سال آپݨے حلقۂ اثر وِچ امر بالمعروف اَتے نہی عن المنکر دی خذمت انجام ݙٰین٘دے اَتے بہار دے موسم وِچ متلاشیانِ حق دے ہِک وݙّے قافلے کوں جہڑا عام طور تے پنڄ / چھی سو لوکاں اُتے مشتمل ہون٘دا ہَئی، گِھن تے ملتان کَن ٹُر پون٘دے۔ ہر پڑاؤ تے دُکاناں کُھل وین٘دیاں، نانبائی کھاݨاں تیار کرین٘دے، بزاز کپڑے دیاں دکاناں کُھلین٘دے اَتے بنجارے ونکی ونکی دا سَمان گِھن تے ٻَہن٘دے۔ محافظ دستہ جنگی مظاہرے کر کے نوجؤاناں کوں جہاد کِیتے اُسرڳّی ݙِیوین٘دا ہَئی۔ زور اَزمائی تِھین٘دی، گھوڑ دوڑ، نیزہ بازی اَتے شمشیر افگنی دے کمالاں نال مردہ دِلّاں وِچ حیاتی دی ہِک نویں روح بَھڄّݨ لڳدی، حضرات علماء ہِک پاسے لَکّھاں دے ہجوم وِچ قرآن تے حدیث دا وعظ کرین٘دے نظردے تے ݙُوجھے پاسے گُّھے دار جھاڑیاں وِچ عارفانِ حَق دا حلقہ نظردا ہَئی۔ جین٘دے وِچ زنگ آلود دِل نہ صرف صیقل تِھین٘دے، بلکہ انّھاں کوں تزکیۂ نفس، استغراق، مراقبہ اَتے عباداتِ شرعیہ کِیتے تیار کِیتا وین٘دا ہَئی۔ ملتان اَپِڑ تے خلیفہ شیخ الاسلام دی خِذمت وِچ سارے نیکاں کوں پیش کر کے حضرت کنوں اُنّھاں دے حَق وِچ دُعا کروین٘دا، اَتے وَل آپ سالانہ رپورٹ پیش کرین٘دا۔ دورانِ سال جہڑیاں اَوکھاں آئیاں ہون٘دیاں عرض کر کے اُنّھاں دا مداوا چاہن٘دا۔ حضرت شیخ الاسلام اَتے سئیں دے فاضل رفیق نہ صرف اَوکھاں حَل کرین٘دے، بلکہ جِتّھاں جِتّھاں لوڑ پون٘دی اُتّھاں آپ تشریف وی گِھن وین٘دے۔ 

## یارانِ طریقت
صوفیاں وِچ جہڑے "چار یار" مشہور ہِن۔ اُنّھاں کنوں درج ذیل مشائخ مُراد ہِن:-
# شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ۔
# سیّد السادات مخدوم سید جلال بخاریؒ۔
# قطب المشائخ حضرت فرید الدین مسعود گنج شکرؒ۔
# حضرت مخدوم لعل شہباز قلندرؒ۔
اِنّھاں چارھے ٻیلیاں دیاں بیٹھکاں پورے مغربی پاکستان وِچ چپّے چپّے تے مِلدیاں ہِن۔ منگھو پیر انّھاں دا خادم ہَئی۔ ٹَھݙّے اَتے تَتّے پاݨی دے چشمے، مگر مچھ وغیرہ انّھاں بزرگاں دیاں ای یادگاراں ہِن۔ اِین٘ویں ای سہوان دے نیڑے وی چار ٻیلیاں دیاں نشستگاہیں مِلدیاں ہِن۔ ریلوے لائن دے ݙُوجھے پاسے ہِک پہاڑ اُتے مرتفع سطح اَتے چارھے نُکڑاں اُتے چار مینار ہالی تئیں انّھاں دی یاد وِچ سر چاتی کھڑوتے ہِن۔ تَلّے غار دے چارھے گوشیاں وِچ وی ہر بزرگ دا وَکھ وَکھ مصلّٰی بݨیا ہوئیا ہِے۔ پہاڑی دے اُتّے رات کوں اَتے غار وِچ ݙِین٘ہہ کوں ایہ بزرگوار عبادت وِچ رُجّھے رہن٘دے ہَن۔ سکھر وِچ جِتّھاں معصوم شاہ دا مزار ہِے اتّھاں وی غاراں وِچ انّھاں بزرگاں دیاں ریاضتاں کِیتیاں ہوئیاں ہِن۔ اَصل وِچ اِیہ جائیں اِنّھاں بزرگاں دے تبلیغی مرکز ہَن۔ ایہ نشست گاہیں جِتّھاں کِتھائیں وی ہِن، اَبادیاں دے نیڑے ای ہِن۔ منگھو پیر دے نیڑے وی انّھاں ݙیہاڑیاں شہر اَباد ہَئی۔ جین٘دی نشان دہی حجری قبور کرین٘دیاں رہئیاں ہِن۔ ہُنالے وِچ ایہ بزرگوار کشمیر، افغانستان، بخارا اَتے نیشا پور کَن پَن٘دھ کرین٘دے ہَن اَتے سیالے وِچ پنجاب، سندھ اَتے راجپوتانہ وِچ پن٘دھ کرین٘دے ہَن۔ ہر منزل اُتے تبلیغی مجلساں ترتیب ݙین٘دے۔ اَتے قال اللہ تے قال الرسول نال ایہو جئیاں کیفیتاں پیدا کرین٘دے جو دِلّاں دی کائنات ہَل وین٘دی۔ فولادی طبیعتاں کُولے تھی تے مَیݨ بݨ وین٘دیاں، خشونت آمیز نظراں نال خشیّت اِلٰہی دیاں دھاراں پُھٹ پون٘دیاں۔ وݙّے وݙّے سنگدل لوک خُدا دے قہر تے غضب اَتے اُون٘دی بے پناہ گرفت کنوں ݙر تے کَن٘ٻ اُٹھین٘دی اَتے ٻالاں آلی کار ٻِلک ٻِلک تے رؤوݨ لڳ پون٘دے۔ ہِکّی ای ٻیٹھک وِچ ہزاراں فاسق تے بدکار تائب تھی تے قطب تے ابدال بݨ وین٘دے ہَن۔ صاحبِ بزمِ صوفیہ لِکھین٘دے ہِن:-

"سئیں شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ دے فیوض تے برکتاں دے انوار نال نہ صرف ملتان، بلکہ پورا ہندوستان منوّر تھی ڳِیا ہَئی اَتے سئیں دے ویلے کوں خیر الاعصار آکھیا وین٘دا ہِے۔"

صاحبِ سفینتہ الاولیاء نے اِیں طرح سئیں دا ذِکر کِیتا ہِے:-

"سئیں بہاء الدین زکریاؒ شیخ الشیوخ کنوں رخصت تھی تے ملتان آئے، اَتے اِتھائیں توطن اختیار کِیتا، رُشد تے ہدایت وِچ مشغول تھئے، ٻہوں سارے لوکاں نے اِنّھاں دی ہدایت کنوں برکت پائی اَتے اِیں دیار دے سارے لوک انّھاں دے مرید اَتے معتقد تھی ڳئے۔" 
شیخ محمد نور بخش سلسلۃ الذہب وِچ سئیں کوں اِیں طرحاں خراجِ عقیدت پیش کرین٘دے ہِن:- 
"حضرت بہاء الدین زکریاؒ ملتانی قدس سرہٗ ہندوستان وِچ رئیس الاولیاء ہَن، علومِ ظاہری دے عالم اَتے مکاشفات تے مشاہداں دے مقامات تے احوال وِچ کامل ہَن۔ انّھاں کنوں اکثر اولیاء اللہ دے سلسلے منتسب ہَن۔ لوکاں کوں رشد تے ہدایت دی تلقین فرمائی اَتے انّھاں کوں کُفر کنوں ایمان، معصیت کنوں اطاعت اَتے نفسانیت کنوں روحانیت کَن گِھن آئے اَتے انّھاں دی شان وݙّی ہَئی  

## طالبانِ صادق دی آمد
جہڑیلے سئیں شیخ الاسلام دے فضل تے کمال دی شہرت پَرے پَرے تئیں ون٘ڄ اَپڑی، تاں ہر پاسے طالبانِ صادق نے اِیں چشمۂ فیض تے آوݨ شروع کِیتا۔ سئیں دا معمول ہَئی جو سویل مسافر خانے وِچ تشریف گِھن وین٘دے اَتے نویں آوݨ آلیاں نال ملاقات کرین٘دے اَتے جئیں کئیں وِچ شوقِ ربّانی دی بَھاء شعلہ زَن ݙیہدے اُوکوں آپݨی تربیت وِچ گِھن گِھن٘دے۔ اَتے اُوہ کُجھ ݙیہاڑیاں وِچ ای عرفان دیاں ݙاڈھیاں اُچیائیاں اُتے اَپِڑ وین٘دا۔ سینکڑاں با کمال درویش اَتے بحرِ معرفت دے غوّاص سئیں دے ٻوہے اُتے اصحابِ صُفّہ آلی کار پئے رہن٘دے۔ اَتے ہزاراں سئیں کنوں فیضان گِھنّݨ دے بعد خلقِ خُدا دی ہدایت کِیتے اقصائے عالم وِچ پھیل وین٘دے۔ انّھائیں ݙیہاڑیاں وِچ "آستانۂ زکریا" دے فیضان دی کشش نے ایسے ایسے مہان٘درے شخصیتاں کوں آپݨے کَن چِھک گِھدّا ہَئی جنّھاں اُتے مسلمان قوم تا ابد فخر کرین٘دی رہسی۔ کُجھ بزرگاں دا مختصر جیہاں تعارف پیش خدمت ہِے:-

### سیّد السادات مخدوم جلال بخاریؒ
سئیں حضرت سیّد علی دے پُتر ہَن۔ شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ نال عقیدت انّھاں کوں ملتان گِھن آئی۔ ہِک ݙِین٘ہ ملتان دی گرمی کنوں گھابر تے فرمایونے:- "آہ یخ بخارا، در چنیں حرارت ترا کجا یابم!" 
ترجمہ: (ہائے یخ بخارا! اِیں گرمی وِچ تیکوں کِتّھوں پاؤاں!)۔ 
سئیں دے بارے وِچ تفصیلی مضمون کِیتے ݙیکھو:- "سید جلال بخاریؒ"۔ 

### سیّد احمد کبیر بخاری سہروردیؒ
آپ سیّد السادات سید جلال بخاریؒ دے پُتر اَتے خلیفۂ اعظم ہَن۔ پِیؤ دے جھوک لݙا ون٘ڄݨ دے بعد مسندِ ارشاد دے مالک بݨے۔ 
سئیں دے بارے وِچ تفصیلی مضمون کِیتے ݙیکھو:- "سید احمد کبیر بخاریؒ"۔

### سیّد جلال سلہٹی
ایہ سئیں سیّد السادات سید جلال بخاریؒ دے ݙوترے اَتے سید احمد کبیر بخاریؒ دے بھݨین٘ڄے ہَن۔ سئیں ہالی ترے مہینے دے ہَن جو انّھاں دی اَمّاں سئیݨ جھوک لݙا ڳئے۔ اَتے ابّا سئیں ہِک لڑائی وِچ دادِ شجاعت ݙین٘دے ہوئے پہلے ای شہید تھی چُکّے ہَن۔ اَتے سیّد السادات نے انّھاں دی آپݨی تربیّت وِچ گِھن گِھدّا۔ جہڑیلے اُوہ عالمِ قدس کوں تشریف گِھن ڳئے تاں سیّد احمد کبیر بخاریؒ نے انّھاں اُتّے آپݨی شفقت دا سایہ پاتا۔ 
شیخ جلالؒ نے تِرِیہہ ورھیں آپݨے ماموں اَتے مُرشد دی ہدایت دے مطابق حجرے وِچ عبادت کِیتی۔ اَتے وَل انّھاں کوں مُرشد دی طرفوں بنگال وِچ جہاد کرݨ کِیتے ٹوریا ڳِیا۔ 

تفصیلی مضمون کِیتے ݙیکھو:- سید جلال سلہٹی۔ 

#### سہروردی درویشاں دیاں اَبادیاں
شاہی لشکر سلہٹ کوں سید جلال سلہٹی دے انتظام وِچ ݙے تے ٹُر ڳِیا ہَئی۔ سئیں نے ݙِٹّھا جو اِیں بھوئیں دی مٹّی رنگ اَتے خشبوں نال اُوں مٹی نال رلدی ہِے جہڑی انّھاں دے مرشد شیخ سید احمد کبیر بخاری سہروردیؒ نے ݙِتّی ہَئی۔ تَہُوں اُنّھاں نے آپݨے ٻیلیاں دے نال اِیں مُلک وِچ اَباد تِھیوݨ دا فین٘صلہ کر گِھدّا۔ تفصیلی مضمون کِیتے ݙیکھو:- مشرقی پاکستان وچ اشاعت اسلام۔

### صدر الدین احمد میر حسینیؒ
ملتان آ تے سئیں شیخ الاسلامؒ دے ہَتھ تے بیعت کِیتی اَتے ولایت دے درجہ اُتے فائز تھئے۔ تفصیلی مضمون کِیتے ݙیکھو:- "صدر الدین احمد میر حسینی"

### مولانا فخر الدین عراقی
مولانا فخر الدین عراقی حضرت شیخ الشیوخ بہاء الدین زکریاؒ دے خواہر زادے اَتے دارالعلوم دمشق دے مہان٘درے مدرس ہَن۔ تفصیلی مضمون کِیتے ݙیکھو:- "فخر الدین عراقی"۔ 

### قاضی حمید الدین ناگوری
حضرت قاضی حمید الدین ناگوری شیخ الشیوخ دے خلیفہ مجاز اَتے سئیں شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ دے پیر بِھرا ہَن۔ تفصیلی مضمون کِیتے ݙیکھو:- "حمید الدین ناگوری"۔

### لعل شہباز قلندر
ایہ حُسینی سیّد ہَن۔ ملتان آ تے سئیں شیخ الاسلام دے مرید تھئے اَتے ارتباط اِیں قدر ودّھا جو چار یاراں وِچ ڳِݨِیڄے۔ تفصیلی مضمون کِیتے ݙیکھو:- "لعل شہباز قلندر"۔ 

### مخدوم عبد الرشید قریشیؒ
آپ سئیں شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ دے پِتریر (چاچے دے پُتر) ہَن اَتے شیخ احمد غوثؒ دے پُتر ہَن۔ سید علی ہمدانی کنوں فیضان گِھدّا اَتے ملتان کنوں شرق آلے پاسے اَباد تھئے۔ تفصیلی مضمون کِیتے ݙیکھو:- "مخدوم عبد الرشید قریشی"۔ 

### خواجہ حسن افغانؒ
خوجہ سئیں ذات دے صحیح النّسب سیّد ہَن۔ کیوں جو افغاناں وِچ پَلّے وَدّھے تہوں افغان مشہور تھی ڳئے۔ سئیں شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ دے مرید ہَن۔ تفصیلی مضمون کِیتے ݙیکھو:- "خواجہ حسن افغان"۔ 

### شیخ اسماعیل قریشی
ذات دے صدیقی قریشی اَتے مادر زاد ولی ہَن۔ سئیں شیخ الاسلام نے انّھاں کوں درگھ اَتے ڈھول قوماں دی اصلاح اُتے متعین کِیتا۔ اسّی ورھیں دی عُمر وِچ راہگرائے عالمِ جاودانی تھئے۔ مزارِ پُر انوار عمر پور وِچ ہِے۔ ایہ دیہات جلال پور پیر والہ کنوں جنابِ غرب واقع ہِے۔ 

## ولی دی سُن٘ڄاݨ
جہڑیلے سئیں شیخ الاسلام دا اثر تے نفوذ وَدھ ڳِیا تاں سلطان ناصر الدین قباچہ کوں سئیں نال مِلّݨ دا شون٘ق تِھیا۔ اُوکو فقیراں اَتے مشائخاں نال عقیدت ہَئی۔ ہِک ݙِین٘ہ امتحان دی غرض کنوں سئیں دی خِذمت وِچ حاضر تِھیا اَتے عرض کِیتُس جو "ولی دی سُنڄاݨ کیا ہِے؟" اُوں ویلے اتفاق نال ہِک مکّھی سلطان دے نَک اُتّے آ ٻیٹھی، اُوں نے اُݙایا، وَل آ ٻیٹھی، الغرض کئی واری ایہ نوبت آئی جو اُوہ نَک کنوں مکّھی اُݙین٘دا پَر اُوہ وَل آ ٻہن٘دی سئیں شیخ الاسلام ایہ کیفیت ݙیہدے ٻیٹھے ہَن۔ اِیں اثناء وِچ قباچہ نے وَلا سوال کِیتا "نشانِ اولیاء چیست؟"
شیخ الاسلام نے فرمایا جو ولی دی سُن٘ڄاݨ ایہ ہِے جو اُون٘دی اُتّے مکّھی نِھیں ٻہن٘دی پَر تیݙے نَک اُتّے ٻہن٘دی ہِے۔ قباچہ کھڑو تِھیا اَتے اُوں نے اقرار کِیتا جو اصل وِچ سئیں ولی ہِن۔ حضرت محبوبِ اِلٰہی نظام الدین اولیاؒ فرمین٘دے ہِن جو "میں ہِک بزرگ کنوں سُݨیا ہِے جو شیخ الاسلام دے جُثّے اَتے ویس اُتے کئیں نے ساری حیاتی مکّھی کوں ٻیٹھے نِھیں ݙِٹّھا"۔

## شیخ الاسلام دی فیاضی
قباچہ دے عہد وِچ ہِک واری ݙاڈھا قحط پِیا، حضرت دے لنگر خانے وِچ کَݨک دی وَدھ مقدار موجود ہَئی۔ اُوں نے سئیں کنوں کُجھ کَݨک طلب کِیتی۔ سئیں نے فرمایا جو فلاں انبار خانے دی کَݨک ݙے ݙِتّی ون٘ڄے۔ جہڑیلے سلطان دے ملازم آئے اَتے انبار خانے کنوں کَݨک چاوݨ شروع کِیتی تاں اون٘دے وِچّوں نقرئی سِکّیاں دے سَت کوزے نِکلے۔ سلطان کوں اطلاع تھئی تاں اُوں نے حُکم ݙِتّا جو اِیہ کوزے سئیں دی خِذمت وِچ ولا ݙِتّے ون٘ڄِن۔ پَر سئیں نے فرمایا جو اساکوں انّھاں کوزیاں دا پہلے کنوں علم ہَئی اَتے کَݨک دے نال اساں چاندی دے اِیہ کوزے وی بخش ݙِتّے۔

## عالماں دا احترام
سلطان ناصر الدین قباچہ سئیں شیخ الاسلام دے بے پناہ اثر تے نفوذ کوں آپݨی حکومت کِیتے مستقل خطرہ وِچار کرین٘دا ہَئی۔ اِیں کِیتے ݙاڈھے سوچ وِچار دے بعد کاشان دے علامہ قطب الدین کاشانی کوں ملتان آوݨ دی دعوت ݙِتّی۔ اُوہ وی فقیراں اَتے مشائخاں دے چنداں معتقد نہ ہَن۔ علامہ وݙّی شان نال ملتان وِچ وڑے اَتے مدرسہ ناصریہ دے شیخ مقرر تھئے۔ قباچہ اُنّھاں دا وݙّا ادب کرین٘دا ہَئی اَتے دربار دے امیراں کوں وی حُکم ہَئی جو اُنّھاں دا وَدھ کنوں وَدھ احترام کرِن۔ سئیں شیخ الاسلام کوں سارا کُجھ پَتہ ہَئی، پَر اُون٘دے باوجود آپݨے محل کنوں ٹُر تے جامع مسجد وِچ اَپَڑدے اَتے مولانا کاشانی دی اقتداء وِچ نماز ادا کرین٘دے ہَن۔ ہِک ݙِین٘ہ علامہ نے عرض کِیتی، حضور نماز آپݨی مَسِیت وِچ کیوں نِھیوے پڑھ گِھن٘دے، اِیݙی اَوکھ دی کہیں لوڑ ہِے؟ سئیں نے فرمایا: "میں اِیں حدیث اُتّے عمل عمل کرین٘دا ہاں "من صلّٰی حلف عالم فکانما صلّی خلف بنی مرسل"۔ یعنی جئیں کئیں با عمل عالم دے پِچُّھوں نماز پڑھ گِھدّی گویا اُوں نے نبی مرسل دے پِچُّھوں نماز پڑھی۔"

## ملتان اُتے حملے اَتے سیاسی منظر نامہ
### سلطان جلال الدین خوارزم شاہ دا ملتان اُتے حملہ
خوارزم شاہ دی شکست دے بعد اُون٘دا جُؤان اَتے اولو العزم ولی عہد سلطان جلال الدین خوارزم شاہ اَخِیرلے دَم تئیں مغلاں نال بے جگری اَتے بہادری نال لڑدا ریہا۔ جہڑیلے اُوکوں ایران اَتے افغانستان کنوں کُئی کمک نہ مِلّی، تاں اُوہ ہندوستان کَن متوجّہ تِھیا۔
تفصیلی مضمون کِیتے ݙیکھو:- "جلال الدین خوارزم شاہ دا ملتان اُتے حملہ"۔ 

### ملتان اُتے مغلاں دا حملہ
چنگیز خان دی فوج دا جرنیل طرطائی سندھ ٹَپ تے بھیرہ تئیں آن اَپڑیا اَتے وَل ٻیڑیاں تیار کروا تے دریائے جہلم وِچ پاء تے ملتان اَپڑیا اَتے منجنیقاں نال قلعہ اُتے سنگباری کِیتُس۔ 
تفصیلی مضمون کِیتے ݙیکھو:- "ملتان اُتے مغلاں دا حملہ"۔ 

#### قباچہ درویشاں دی پناہ وِچ
جہڑیلے طرطائی نے ملتان اُتے حملہ کر ݙِّتا۔ سلطان ناصر الدین قباچہ گھاٻر تے شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ دی خانقاہ وِچ آیا عرض کِیتُس:- 
"اے خُدا یاد درویشو! کُئی چارہ گری کرو! خُدا دی قسم، ڄیکر مغل شہر وِچ وَڑ آئے، تاں ہِک متنفس وی جِین٘دا نہ بچسی!" 
اُوں ویلے سئیں خواجہ قطب الدین بختیار کاکیؒ نے ہِک تیر منگوایا اَتے قباچہ دے حوالے کر تے فرمایونیں:- 
"ایہ تِیر گِھن ون٘ڄو، اَتے رات دے ان٘دھارے وِچ اِیکوں بُرج کنوں دُشمناں کَن سَٹ ݙیؤ!" 
سئیں خواجہ فرید الدین مسعود گنج شکرؒ فرمین٘دے ہِن جو:- "قباچہ اُوہ تِیر گِھن تے چلا ڳِیا اَتے حسب الارشاد رات کوں کمان گِھن تے قلعہ دے ہِک بُرج اُتے اَپڑیا۔ اَتے چلّہ چڑھا تے تیر پوری طاگت نال مغلاں دی فوج اُتے سَٹ ݙِتّا۔ خُدا دی شان جو رات دے ان٘دھارے وِچ اُوہ بے پناہ لشکر اِیں طرحاں غتربود تِھیا جو سویلے اُون٘دا نشان تئیں نہ ریہا"۔ تفصیلی مضمون کِیتے ݙیکھو:- "ملتان اُتے مغلاں دا حملہ"۔ 

### سئیں گنج شکرؒ دا طالبِ علمی دا ویلا
سئیں شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ دی حیاتی وِچ جہڑے قدسی نفوس کوں سئیں دی مصاحبت دا شرف مِلّیا ہِے۔ انّھاں وِچ سئیں گنجِ شکر ڈھیر ممتاز نظردے ہِن۔ محبّت اَتے اخوّت دا ایہ رشتہ اَخِیرلے دَم تئیں قائم ریہا۔ کُجھ تذکرہ نگار انّھاں ݙُون٘ہائیں بزرگاں کوں مسات وی ظاہر کرین٘دے ہِن۔ تفصیلی مضمون کِیتے ݙیکھو:- "فرید الدین مسعود گنج شکر"۔

### ملتان اُتے شمس الدین التمش دا حملہ
شمس الدین التمش ہِک ترکی غلام ہَئی۔ اُوں نے سلطان قطب الدین ایبک دے ما تحت چَنڳے چَنڳے کَم انجام ݙِتّے۔ جین٘دے نال خُش تھی تے قطب الدین ایب نے آپݨی چھوہِر نال شادی کر ݙِتّی اَتے بیانہ دا حاکم بݨا ݙِتّا۔ تفصیلی مضمون کِیتے ݙیکھو:- "شمس الدین التمش"۔  

## شیخ الاسلامی
شہاب الدین ابو العباس احمد دمشقی (المتوفی ٧٤٩ ہجری) شیخ مبارک دی روایت نال مسالک الابصار فی ممالک الامصار وِچ منصب "شیخ الاسلامی" دے بارے وِچ لِکھین٘دا ہِے جو:- 
"اسلامی دور وِچ قاضی القضاۃ اَتے شیخ الاسلامی ݙُو مؤقر عہدے ہون٘دے ہَن۔ جنّھاں کوں ݙاہ ݙاہ قصبے جاگیر وِچ مِلدے ہَن۔ انّھاں آمدݨ سَٹھ ہزار تنکہ کنوں گھٹ نہ ہون٘دی ہَئی۔ قاضی القضاۃ دا کَم مقدمیاں دی سماعت اَتے احکامِ سزا وغیرہ ݙیوݨ ہَئی۔ شیخ الاسلام دا کَم شرع دے مطابق مسائلِ عامہ طے کرݨ ہَئی۔ عالماں اَتے فقیہاں دے یَکّے کَم قاضی القضاۃ کول اَتے مشائخ تے فقیراں دے سارے معاملے شیخ الاسلام دے کول طے تھین٘دے ہَن"۔
سلطان شمس الدین التمش نے شیخ نجم الدین صغرا کوں آپݨی قلمرو دا شیخ الاسلام مقرر کِیتا ہَئی۔ جہڑیلے سیّد جلال الدین تبریزیؒ دہلی وِچ اپڑے اَتے سلطان نے انّھاں دا شایانِ شان استقبال کِیتا تاں ایہ امر شیخ کوں ناگوار گُزریا۔ اُوں نے تبریزی سئیں کوں سلطان دیاں نظراں کنوں ہَٹاوݨ کِیتے گوہر ناں دی ہِک سوہݨی رقاصہ کوں پنڄ سو اشرفیاں ݙیوݨ دا وعدہ کر تے اِیں امر اُتے اَمادہ کِیتا جو اُوہ تبریزی سئیں کوں زنا دی تہمت نال مطعون کرے۔ ڈھائی سو اشرفیاں اُوکوں پیشگی ݙے ݙِتّیاں ڳئیاں، اَتے ڈھائی سو اشرفیاں احمد مشرف ناں دے ہِک بنیئے کول امانت رکھوا ݙِتّیاں ڳئیاں تاں جو جہڑیلے ایہ معاملہ رقاصۂ مذکورہ پایۂ ثبوت کوں پُچا ݙیوے اُوں ویلے اُوکوں ݙِتّیاں ون٘ڄِن۔ 
گوہر نے سلطان دی خِذمت وِچ ون٘ڄ تے سیّد جلال الدین تبریزی اُتے تُہمت لائی۔ باشاہ ایہ سُݨ تے ہَکّا ٻَکّا رہ ڳِیا۔ اُوکوں یقین ہَئی جو سئیں سیّد جلال الدین تبریزی اِیں الزام کنوں بَری ہِن۔ فاحشہ رَن دی شہادت کُئی معنی نہ رکھین٘دی ہَئی، کیوں جو زناہ ثابت کرݨ کِیتے اعین اربعہ دی شاہدت دی لوڑ ہَئی۔ پَر کیوں جو مقدمہ سامھݨے آ چُکیا ہَئی اِیں کِیتے شرعی تحقیقاں دی غرض نال سلطان نے محضر طلب کرݨ دا حُکم جاری کِیتا۔ محضر وِچ شرکت کِیتے اکابر عالماں اَتے مشائخاں کوں خاص دعوت ݙِتّی ڳئی۔
### محضر
جمعے دا ݙِین٘ہ ہَئی۔ نماز دے بعد جامع مسجد عالماں اَتے مشائخاں نال بھریڄی پئی ہَئی۔ مولانا جمالی دے بیان دے مطابق اِیں محضر وِچ صرف ڈھائی سو تاں اولیائے کرام شریک ہَن۔ سئیں بہاء الدین زکریاؒ ملتانی وی آپݨے ٻیلیاں دے رَلّے آ چُکّے ہَن اَتے سلطان دے پاسے نال ٻیٹھے ہَن۔ سلطان نے شیخ نجم الدین صغرا کوں آکھیا جو انّھاں عالماں اَتے مشائخاں وِچّوں جیکوں تیݙی طبیعت چاہوے وِچالا چُݨ گِھن تاں جو عادلانہ فین٘صلہ تھی سڳے۔ شیخ نے سئیں بہاء الدین زکریاؒ دا ناں پیش کِیتا۔ این٘دی وجہ ایہ ہَئی جو سئیں شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ ملتانی اَتے سیّد جلال الدین تبریزی دے وِچالے ذری جِتّی تلخی تھی ڳئی ہَئی۔ شیخ نجم الدین کوں اِیں واقعے دا پتہ ہَئی اَتے اُوہ انّھاں ݙُون٘ہائیں بزرگاں دی تلخی نال فَیدہ چاوݨاں چاہن٘دا ہَئی اَتے ٻِیا اُنّھاں کوں سئیں بہاء الدین زکریاؒ ملتانی دی خشک عابدانہ حیاتی دا وی پتہ ہَئی جو ایہ شکوک تے شبہات کنوں ہمیشاں پَرے رہوݨ دی کوشِت فرمین٘دے ہِن۔ بہر حال اُوہ اِیں امر کوں ضرور محسوس کریسِن جو سیّد جلال نے آپݨے طرزِ عمل نال ایہو جیہاں موقع کیوں بہم پُچایا، جین٘دے اُتے مخالفاں کوں اِیں وَنکی دے الزام لاوݨ دی جرأت تھئی۔ الغرض سئیں زکریا ملتانی قدس سرہٗ ثالث مَن گِھدّے ڳئے۔ ہُݨ سیّد جلال کوں سݙوایا ڳِیا اُوہ جین٘ویں ایہ مَسِیت وِچ وڑے تاں سارے مشائخ انّھاں دی بزرگی اَتے عظمت کنوں متاثر تھی تے استقبال کوں وَدّھے۔ سئیں زکریاؒ نے وی ودھ تے اُنّھاں دیاں جُتّیاں سن٘بھالیاں اَتے آستین مبارک وِچ ولھیٹ تے ولدے آپݨی جاء تے آن ٻیٹحے۔ سلطان اِیں کارروائی کوں بچشمِ حیرت ݙیہدا پِیا ہَئی اُوں نے بے ساختہ چِیک تے آکھیا:- 
"صاحبو! جہڑیلے جو امام الاولیاء بہاء الدین زکریا جئیں جلیل القدر ثالث نے سیّد جلال الدین تبریزی دی اِیں قدر توقیر کِیتی ہِے، انّھاں دی بزرگی وِچ کلام کرݨ کُئی دانش مندی کائے نِھیں، تَہُوں اُوہ الزام جہڑا رقاصہ نے سیّد جلال اُتے لایا ہِے، کُوڑ ہِے۔"
سئیں زکریا ملتانی نے کھڑو تے فرمایا:- 
"میݙے کِیتے وݙائی دی ڳالھ ہِے جو سیّد جلال الدین تبریزی دے پیراں دی خاک کوں آپݨے اکّھیں دا سُرمہ بݨاؤاں، کیوں جو ایہ میݙے مُرشد شیخ الشیوخ سئیں شہاب الدین سہروردیؒ دے نال سَت ورھیں تئیں سفر تے حضر وِچ رہے پَر شئیت شیخ الاسلام نجم الدین دے دِل وِچ ایہ وِچار آ ون٘ڄے جو بہاء الدین نے سیّد جلال تبریزی دی تعظیم کر کے انّھاں دے عیب اُتے پردہ پا ݙِتّا ہِے تاں ایہ اہل اللہ اُتے بخوبی روشن ہِے جو سئیں سیّد جلال کنوں این٘ہڄے فعلِ شنیع دا تھی ون٘ڄݨ محال ہِے۔ پَر ول وی مبینہ دلیلاں دا اظہار ضروری ہِے۔ اِیں کِیتے مدعیہ رقاصہ کوں پیش کِیتا ون٘ڄے۔"
تَہُوں رقاصہ کوں سئیں دے سامھݨے پیش کِیتا ڳِیا۔ سئیں نے ڳرج تے فرمایا:- 
"اے فاسقہ! ولی اللہ کنوں کُئی امر لُکّیا ہوئیا کائے نِھیں، سچ سچ ݙسا نئیں تاں آپݨے کِیتے دی سزا پیسیں!" 
رقاصہ اُتے سئیں دی شخصیت دا رُعب کُجھ اِیں طرح اثر انداز تِھیا جو اُوں نے سارا ماجرا من و عن ݙسا ݙِتّا اَتے ٻولی:- 
"خُدا شاہد ہِے جو ایہ سارا دروغ اَتے افترا ہِے اَتے سئیں سیّد جلال الدین تبریزی آبِ حیات کنوں وی پاکیزہ تر ہِن۔ شیخ نجم الدین صغرا نے میکوں پنڄ سو اشرفیاں ݙیوݨ کِیتیاں ہَن انّھاں وِچّوں ڈھائی سو تاں میں گِھن گِھدّے ہَن اَتے ٻقایا احمد مشرف سبزی ویچݨ آلے دے کول امانت پئے ہوئے ہِن جو بہتان ثابت تِھیوݨ تے میکوں ادا کِیتیاں ون٘ڄِن۔"
سبزی ویچݨ آلے کوں سݙوایا ڳِیا اُوں نے وی رقاصہ دے بیان دی تائید کِیتی اَتے ڈھائی سو اشرفیاں آن تے سئیں دے سامھݨے رکھ ݙِتّیاں۔ شیخ نجم الدین صغرا کوں ایہ وہم تے گُمان وی نہ ہَئی جو اُون٘دے مکر تے فریب دی اصلیت اِیں طرحاں چوراہے وِچ کُھلسی، اُوہ ݙاڈھے غم نال چکرا تے ڈَھیہہ پِیا۔ سلطان شمس الدین نے برہم تھی تے حُکم ݙِتّا جو شیخ نجم الدین دی ڳِچّی اُݙا ݙِتّی ون٘ڄے، اَتے خواجہ قطب الدین بختیار کاکی کوں شیخ الاسلامی دے منصب اُتے لائیا ون٘ڄے۔
سئیں بہاء الدین زکریاؒ نے فرمایا جو نجم الدین آپݨے کِیتے دی سزا بھوڳ چُکّیا ہِے، تُساں اُون٘دے کنوں درگزر فرماؤ۔

### شیخ الاسلام دی چوݨ
سئیں قطب الدین بختیار کاکی نے شیخ الاسلامی دے بارے وِچ ہِک رات دی مُہلت منڳی اَتے فرمایا:- "اوے ٻیلیو! میݙی صلاح ایہ ہِے جو اَڄ رات استخارہ کرو، حضرت رسولِ خُدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم جین٘دے ناں دا حُکم ݙیوِن اُوکوں شیخ الاسلام دا منصب ݙِتّا ون٘ڄے۔"
رات کوں سارے مشائخاں نے استخارہ کِیتا۔ اَدّھی رات ہَئی جو ساریاں نے خواب وِچ ݙِٹّھا جو اُوہ عرش دے تَلّے حضرت رسولِ خُدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے سامھݨے کھڑوتے ہِن۔ انّھاں ساریاں دی موجودگی وِچ حضورؐ نے بہاء الدین زکریا ملتانی قدس سرّہٗ کوں سݙوا تے آپݨے ہتّھاں نال ہِک خلعت پوائی اَتے فرمایا:- "شیخ الاسلامی مبارک!" 
سویلے سارے مشائخ وَل کٹّھے تھئے اَتے اُنّھاں نے سئیں زکریا ملتانیؒ کوں بارگاہِ نبوّت کنوں شیخ الاسلامی دی خلعت مِلّݨ تے مُبارکاں ݙِتّیاں۔ سلطان آپ وی فقر تے ولایت وِچ اُچّا مقام رکھین٘دا ہَئی۔ اَتے خواب وِچ ایہ نظارہ ݙیکھ چُکیا ہَئی۔ اُوں نے سئیں کوں ارداس کِیتی جو اُوہ اِیں منصب کوں قبول فرما گِھنِّن۔ سئیں نے مُسکرا تے رضا مندی دا اظہار کر ݙِتّا۔ اِیں طرح پوری مملکت دے شرعی مسئلیاں اَتے مشائخ تے فقیراں سارے معاملے ملتان کنوں متعلق تھی ڳئے۔ سئیں شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ نے ہِک ݙین٘ہہ سیّد جلال الدین تبریزی دی معیّت وِچ جمنا دے مَݨ تے لنگھایا اَتے ݙُوجھے ݙِین٘ہ ملتان کَن ٹُر پئے۔ میر حسینی اِیں پن٘دھ وِچ شیخ الاسلام دے نال ہَن۔ اُنّھاں نے اِیں واقعے کوں تفصیل نال لِکّھیا ہِے۔ 

## ملتان اُتے مغلاں دا ݙوجھا حملہ تے بعد دا منظر نامہ
٦٣٣ ہجری وِچ سلطان شمس الدین التمش جھوک لݙا ڳِیا۔ اُون٘دے بعد بھان٘ویں جو برائے ناں سلطان رکن الدین، سلطانہ رضیہ، سلطان بہرام دے ناں نال کئی حاکم دہلی دے تخت اُتے ٻیٹھے، پَر کئیں کوں استقلال نصیب نہ تِھیا۔ سارے دے سارے ݙُو ݙُو ترائے ترائے سال حکومت کرݨ دے بعد مارے گئے۔ تفصیلی مضمون کِیتے ݙیکھو:- "ملتان اُتے مغلاں دا ݙوجھا حملہ"۔ 

### سلطان ناصر الدین محمود
٦٤٤ کنوں ٦٦٤ ہجری تئیں سُلطان شمس الدین التمش دا نِکّا پُتر سلطان ناصر الدین محمود دہلی دے تخت اُتے رونق افروز ریہا۔ تفصیلی مضمون کِیتے ݙیکھو: "ناصر الدین محمود" "شمس الدین التمش"

### ملک شیر خاں
سلطان ناصر الدین محمود دے وزیر اعظم الغ خان نے آپݨے پِتریر ملک شیر خاں کوں ملتان دا گورنر مقرر کِیتا ہَئی۔ اُوں نے شہر دا ݙاڈھا چَنڳا انتظام کِیتا۔ تفصیلی مضمون کِیتے ݙیکھو:- "ملک شیر خاں"

### سلطان حمید الدین حاکمؒ
سلطان ناصر الدین محمود دے دور وِچ جہڑیلے ملتان اُتے ملک شیر خاں گورنر ہَئی انّھاں ݙیہاڑیاں وِچ مکران دے پِچھوکڑ باشاہ سلطان حمید الدین حاکم ملتان تشریف گِھن آئے۔ سئیں شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ نے سلطان کوں آپݨے حجرے دے نیڑے جاء ݙِتّی اَتے ڄن٘واترا بݨاوݨ دے شرف نال مشرف فرمایا۔ تفصیل کِیتے ݙیکھو:- "حمید الدین حاکم"۔ 

## سئیں شیخ الاسلام دا اَخِیرلا ویلا تے جھوک لݙا ون٘ڄݨ
سئیں شیخ الاسلامؒ ٩٦ ورھیں دے ݙِین٘ہ رات ݙیکھ چُکّے ہَن، پَر سئیں دی صحت اَخِیرلے ویلے تئیں قابلِ رشک رہی۔ سئیں ساری حیاتی بِمار نہ تھئے، ایہ تئیں جو سِر وِچ پِیڑ تئیں نہ تھئی۔ 
### مقصد دی تکمیل
سئیں جہڑیلے اِیں سرزمین تے آئے ہَن۔ ایہ علاقہ کُفر تے الحاد دا گہوارہ بݨیا پِیا ہَئی۔ پَر ہُݨ کایا پلٹ چُکی ہَئی۔ مُلک دے طول تے عرض وِچ ہزاراں مُبلّغ سئیں دے حُکم دی تعمیل وِچ مئے توحید دے خم لنڈھان٘دے پھردے ہَن۔ اَتے چپے چپے تے قرآن تے حدیث دے درس جاری ہَن۔ عروس البلاد ملتان کوں سئیں دے یارانِ بے دیا اتے اکابر خلفاء نے قبّۃ الاسلام بݨا رکّھیا ہَئی۔ این٘ویں لڳدا ہَئی جو سئیں جہڑے مقصد دے تحت اِیں خِطّے وِچ تشریف گِھن آئے ہَن اُوہ ٻہوں حَد تئیں پورا تھی چُکّیا ہِے۔ 
### اَخِیرلا ویلا اَتے معمولات
ݙیکھݨ آلے ݙیہدے ہَن جو ملکِ بقا دا پان٘دھی نویں پن٘دھ دیاں تیاریاں وِچ رُجّھا ہِے۔ سئیں سارا ݙِین٘ہ حجرہ شریف وِچ معتکف رہوݨ لڳّے ہَن۔ صرف نماز ادا کرݨ کِیتے مَسِیت وِچ تشریف گِھن وین٘دے ہَن اَتے وَل حُجرے وِچ چلے وین٘دے ہَن۔ 
٧ صفر ٦٦١ ہجری بروز منگل معمول دے مطابق ظہر دی نماز پڑھ تے سئیں شیخ الاسلام حجرے وِچ تشریف گِھن ڳئے۔ سئیں صدر الدین محمد جہڑے سئیں دے وݙّے پُتر ہَن اَتے ولی عہد ہَن۔ حجرے دے ٻوہے تے کئیں نا معملوم فِکر وِچ ٻُݙے کھڑوتے ہَن جو اَچّݨ چیتی ہِک نورانی ٻُتھاڑ آلا بزرگ سامھݨے آیا۔ ساوے رنگ دا ہِک سر بمہر خط اگّوں ودھین٘دے ہوئے فرمایا جو اِیں ملفوف کوں اِین٘ویں دا این٘ویں شیخ الاسلام دی خِذمت وِچ پُچا ݙیؤ۔ اِیں خط دا مُکھ نان٘واں عجیب ونکی دا ہَئی۔ کُجھ آہدے ہِن جو اُون٘دے اُتّے ایہ کلمے درج ہَن:- 
"اِرجِعی اِلٰی ربّک راضیۃ مرضیۃ"۔ 
سئیں سہم ڳئے۔ خط ابّا سئیں دی خِذمت وِچ پیش کر تے ٻاہر آ ڳئے تاں قاصد نہ لبّھیا۔ اِیں اثناء وِچ حجرے دے چَون٘ہاں نُکڑاں کنوں اَواز آئی:- 
"دوست بدوست رسید" 
سئیں عارف باللہ گھاٻر تے وَلدے حجرے کَن ڳئے تاں کیا ݙیہدِن جو سئیں دا سرِ نباز سجدے وِچ ہِے اَتے روح اعلیٰ علیین کوں پرواز کر چُکی ہِے۔ سچ ہِے ؎ 
در کوئے تا عاشقاں چناں جاں بد ہند 
کانجا ملک الموت نہ گنجد ہرگز! 

### جھوک لݙا ون٘ڄݨ دے بعد دے حالات
شہر وِچ کُہرام مَچ ڳِیا۔ ہر پاسے بڄل جئیں سرعت دے نال ایہ اندوہناک خبر پھیل ڳئی، نِکّے وݙّے، ہندو مسلمان سارے دے سارے آستانۂ عالیہ اُتے کَٹّھے تھی ڳئے۔ حجرہ شریف ہِک بے مثال خشبو نال مہکدا پِیا ہَئی۔ 
شیخ عمر عمودی نے سئیں شیخ الاسلام دے جسدِ اطہر کوں غُسل ݙِتّا اَتے سئیں شیخ العارف صدر الدین محمدؒ نے نمازِ جنازہ پڑھائی اَتے خانقاہ شریف وِچ جِتّھاں سئیں کئیں ورھیاں تئیں عبادت وِچ رُجّھے ریہے ہَن، سپردِ خاک کر ݙِتّے ڳئے۔ انا للہ و انا الیہ راجعون۔
کئی مہینیاں تئیں ہر پاسوں لوکاں دے جَتّھیاں دے جَتّھے رون٘دے پِٹین٘دے، چِیکدے ٻاکدے تعزیّت کِیتے آن٘دے ریہے۔ رات کوں سرائے وِچ ٹِکّݨ آلے حجرہ نشین درویشاں اَتے مستقل خادماں کنوں اَن٘ڄ مِمھاناں دی ڳݨَتری پن٘ڄ سَو، سَت سَو اَتے کݙان٘ہیں ہِک ہزار تئیں پُڄ وین٘دی ہَئی۔ انّھاں ساریاں کوں اُنّھاں دے مرتبہ دے لحاظ نال کھاݨاں اَتے بستر وغیرہ مِلدا ہَئی، سئیں سیّد السادات سید جلال بخاری قدس سرہٗ آپݨے پِیرِ طریقت دے جھوک لݙا ون٘ڄݨ دا ذِکر انّھاں لوظیں وِچ کرین٘دے ہِن:- 
"شیخ الکبیر المنیر، قطب العالمین، غوث الثقلین، مخدوم العالم شیخ بہاء الدین بہاء الحق والشرع والحقیقت والطریقت والدّین ابو محمد زکریا رحلت فرمود من دارالنفاء الی دارالبقاء یوم الثلثا بعداداء الظھر حین قرب دخول وقت العصر، فی السابع من شھر الصفر من احدٌ و ستون و ست مائۃ وکان عمرہٗ ستۃ و تسعون غسلہ شیخ عمر عمودی و صلی علیہ شیخ الاسلام ابو المغانم صدر الدین محمد رضی اللہ تعالیٰ عنہ والمدفون فیھا دخل الحسن القدیم فی حجرتہِ و جاء الناس من بلاد شتّی افواجاً وافزاعاً کلھم اضیافہم و بلغ جماعۃ الاضیاف فی بعض الاوقات من خمس مائۃ الیٰ بسبع مائۃ والی الف سوی مکنۃ الرباط والحجرات والعملہِ۔"

### پاکپٹن وِچ غائبانہ جنازہ
جہڑے ݙِین٘ہ شیخ الاسلام جھوک لݙا ڳئے۔ سئیں فرید الدین مسعود گنج شکرؒ پاکپتن وِچ ہَن اَتے ذِکر تے مراقبہ وِچ رُجّھے ہَن۔ اَچّݨ چیتی سئیں اُتے غشی دا عالم طاری تھی ڳِیا جہڑیلے ہوش وِچ آئے تاں آبدیدہ تھی تے شیخ عبد اللہ بلخی کَن ݙِٹّھا اَتے فرمایا:- 
"اَڄ برادرم بہاء الدین زکریا جھوک لݙا ڳئے ہِن۔ میں ہُݨیں ہُݨیں ݙِٹّھا ہِے، جو ہِک ہزار فرشتے انّھاں دے اڳّوں اَتے شیخ شہاب الدین سہروردیؒ انّھاں دے پِچُّھوں ہِن اَتے شیخ بہاء الدین کوں اَسمان کَن گِھدّی وین٘دے ہِن۔" ول فرمایا:- "آؤ! تاں جو آپݨے بِھرا دا جنازہ پڑھوں!" 
تَہُوں خانقاہ دے سارے لوک وضو کر کے کَٹّھے تھی ڳئے۔ اَتے سئیں گنج شکر علیہ الرحمۃ دی امامت وِچ غائبانہ نمازِ جنازہ ادا کِیتی۔
الغرض ہدایت اَتے ولایت دے اَسمان دا ایہ نیّر اعظم جہڑا تقریباً اَدّھی صدی کنوں ہندوستان دے کفرستان اُتے ضیا پاشی کرین٘دا پِیا ہَئی۔ آپݨاں نُور زمانے بھر وِچ کِھنݙا تے ملتان دے فلک بوس قلعے وِچ ہمیشاں کِیتے ٻُݙ ڳِیا۔ پَر اُون٘دا ٻُݙݨ سِڄ دا ٻُݙݨ کائے نِھیں۔ اُوہ صرف اَکّھیں کنوں اوجھل تِھیا ہِے، پَر اُون٘دے نُور نال دِلّاں دیاں کائناتاں ہالی وی روشن ہِن، اَتے جہڑیلے تئیں ایہ ناظُورہ عالم اَباد ہِے درویشی دی دُنیا وِچ چَن تارے بݨ تے چمکݨ آلیاں ہستیاں اُون٘دے نال سان٘واں اکتسابِ نُور کرین٘دیاں رہسِن؎
ہر گز نمیرد آنکہ دلش زندہ شد بعشق
ثبت است بر جریدۂ عالم دوام ما

## شیخ الاسلام دا مزار
thumb|شیخ الاسلام سئیں بہاء الدین زکریا دا مزار
سئیں شیخ الاسلام آپݨی خانقاہ وِچ پُورے ڳئے ہَن جہڑی اُنّھاں نے عبادت گاہ دے طور تے آپ اُسروائی ہَئی۔
١٨٤٨ء دی جنگ وِچ گولہ باری نال سئیں دے مقبرے دا اُتلا حِصّہ شہید تھی ڳِیا۔ صاحبِ سجادہ نے انگریز حکومت کنوں مقبرے دی مرمّت کِیتے مبلغ ݙاہ ہزار روپے دا مطالبہ کِیتا جہڑا منظور نہ تِھیا۔ این٘دے تے سجادہ نشین سئیں نے باعانت ارادتمندان خود مقبرے دی مرمّت کروائی۔
١٨٦٠ء وِچ پرہلاد مندر دا کلّس ہندوؤاں نے چندہ کر تے ٻہوں اُچّا کر ݙِتّا۔ جین٘دے تے صاحبِ سجّادہ نے نَراضگی دا اظہار کِیتا اَتے شہر وِچ ݙُکھ تے کاوِڑ دی لہر دَوڑ ڳئی۔ ہندو مُسلم تعلقات ایݙے خراب تھی ڳئے جو بلوہ تھی ڳِیا۔ جین٘دے تے ویلے دے حاکماں دی مداخلت نال ہندوؤاں کوں پرہلاد مندر دا کلّس شیخ الاسلام دے مقبرے کنوں جِھکّا کرݨاں پِیاں۔ اِیں ویلے جہڑیلے جو کتاب پریس وِچ وین٘دی پئی ہِے۔ محکمہ اوقاف صوبہ پنجاب نے کئی لَکھ روپے اِیں مقبرے دی مرمّت کِیتے منظور کِیتے ہِن اَتے خان ولی اللہ خان پِچھوکڑ سپرنٹنڈنٹ محکمہ آثارِ قدیمہ دی نگرانی وِچ کَم تِھیوݨ طے تِھیا ہِے۔ خان سئیں بزرگانِ دِین نال ݙاڈھی عقیدت اَتے قدیم طرزِ تعمیر اُتے پورا عبور رکھین٘دے ہِن۔ اُمید ہِے خانقاہِ معلیّٰ اُوں شکل تے صورت تے وَلدی تھی ویسی جیویں سئیں شیخ الاسلام نے آپ اِیکوں اُسروایا ہَئی۔

## شیخ الاسلام دی اولاد تے احفاد
### شیخ الاسلام دیاں ذالیں
سئیں شیخ الاسلام دے ݙُو ذالیں ہَن۔
# رشیدہ بانو۔ اُمّ المریدین مخدوم عبد الرشید قریشی حقانیؒ دی نِکّی بھیݨ ہَن۔ انّھاں وِچّوں شیخ صدر الدین محمد، شیخ علاء الدین محمد، شیخ شہاب الدین انور اَتے شیخ برہان الدین محمد ڄَمّے ہَن۔ اَتے ہِک دِھی وی ڄَمّی ہَئی۔ 
# بی بی شہر بانو۔ انّھاں وِچّوں شیخ قدوۃ الدین محمد، شیخ شمس الدین محمد اَتے شیخ ضیاء الدین ڄَمّے ہَن۔
سئیں شیخ ضیاء الدین اَتے شیخ برہان الدین محمد دی اولاد نہ ہَئی۔ باقی سارے ٻالاں آلے ہَن۔ 

### شیخ الاسلام دیاں دِھیّاں
رشیدہ بانو کنوں ہِک دِھی وی ڄَمّی ہَئی۔ اُوں معصومہ دا نکاح صدر الدین احمد میر حسینیؒ نال تِھیا۔  
بی بی شہر بانو کنوں نُور بی بی اَتے سلطان بی بی ڄَمّیاں ہَن۔ 
#### نور بانو
نُور بانو مولانا فخر الدین عراقیؒ دے نکاح وِچ آئی ہَن اَتے اِیں بی بی کنوں شیخ کبیر الدین ڄَمّے ہَن۔ اَتے ایہ معصومہ سئیں شیخ الاسلام دی حیاتی وِچ ای جھوک لݙا ڳئی ہَن۔  

#### سلطان بی بی
ݙوجھی دِھی سلطان بی بی المعروف بی بی فاطمہ ہَن۔ انّھاں دی شادی سلطان التارکین حمید الدین حاکم نال تھئی۔ جنّھاں کنوں خاندانِ جلیلہ دے مورثِ اعلیٰ شیخ نور الدین ڄَمّے ہَن۔ 

### شیخ الاسلام دے پُتر
مولانا جمالی لکھین٘دے ہِن جو سئیں شیخ الاسلام نے پُتراں دی تعلیم تے وݙے ناں ور اُستاذ مقرر کِیتے ہوئے ہَن۔ انّھاں کوں انعام تے اکرام نال نوازدے ہون٘دے ہَن، اَتے جہڑیلے اُستاذ گھر نہ ہون٘دے انّھاں ٻالاں کوں آپ وی تعلیم ݙین٘دے ہَن۔ سئیں شیخ الاسلام دے جھوک لݙا ون٘ڄݨ دے ویلے مخدوم صدر الدین محمدؒ چالھیہ ورھیں دے، اَتے انّھاں دے پُتر سئیں رکن الدین ابو الفتح ٻارھاں ورھیں دے ٻال ہَن۔ بھان٘ویں جو انّھاں کنوں ان٘ج سئیں شیخ الاسلام دے چِھی ٻئے پُتر وی ہَن جنّھاں وِچ شیخ شمس الدین محمد اَتے شیخ شہاب الدین نور دا علمی پایہ ݙاڈھا اُچّا ہَئی۔ اَتے شیخ علاء الدین محمد تاں طبّی دُنیا دے بو علی سینا ہَن۔ 
پوتریاں وِچ مولانا نور الدین، مولانا عبد الغفار، مولانا قطب الدین اَتے شیخ جلال الدین وی علم تے فضل اَتے زہد تے ورع دے اِعتبار نال خاص مقام رکھین٘دے ہَن۔ 
بایں ہمہ الشیخ العارف صدر الدین محمد ہر اِعتبار نال آپݨے ابّا سئیں دی ساری اولاد وِچ ممتاز اَتے افضل ہَن۔ انّھاں دی شادی شاہ فرغانہ دی دِھی بی بی راستی نال تھئی ہَئی اَتے ٩ رمضان المبارک ٦٤٩ ہجری کوں سئیں رکن الدین ابو الفتح اِیں عارفہ دے پاک جُثّے کنوں عالمِ وجود وِچ آئے ہَن۔ رحمہم اللہ علیہم اجمعین۔  

## شیخ الاسلام دیاں تصنیفاں
شیخ الاسلام دیاں تصنیفاں دے سلسلے وِچ اِتّی پَتہ چل سڳیا ہِے جو سئیں نے آپݨے شیخ طریقت سئیں شیخ الشیوخ دے اسلوب تے ہِک کتاب "اوراد" کنوں متعلق لِکّھی ہَئی، جہڑی سئیں دے جھوک لݙا ون٘ڄݨ دے ٻہوں مُد بعد تئیں متداول بین النّاس رہی۔ خاص طور تے آستانۂ قدس وِچ اُون٘دا باقاعدہ وِرد تِھین٘دا ہَئی۔ یعنی اُون٘دا ناں اوراد ہِے، پَر حقیقتاً اُوہ اوراد تے وظیفیاں دی کتاب کائے نِھیں۔ بلکہ اُوہ صوفیانہ رنگ دی فقہی کتاب ہِے، جین٘دے وِچ نماز روزہ، طہارت، توبہ اَتے اخلاص وغیرہ دے مسئلے درج ہِن۔ کیوں جو سئیں شیخ الاسلام دا مسلک تصوفِ شریعت کنوں ہِک انچ جہݙا وی اِݙے اُݙے نہ ہَئی۔ اِیں کِیتے انّھاں دے اوراد وی گویا مسائلِ شریعت وِچ انہماک دا ݙُوجھا ناں ہِے۔ اَتے "اتباعِ شریعت" کنوں وَکھ تھی تے کُئی شے وی انّھاں دے نزیک "ورد" نِھیں اکھوا سڳین٘دی۔ 
ہِک رسالہ "شروط اربعین" دے ناں نال سئیں کنوں منسوب ہِے۔ جیویں جو ناں کنوں ظاہر ہِے، اُون٘دے وِچ چِلّہ کشی دیاں لوڑاں اَتے اُون٘دے آداب اُتے بحث کِیتی ڳئی ہِے۔ آنحضرت صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم فرمین٘دے ہِن جو جہڑا بندہ سچّے دِل نال چالھیہ ݙیہاڑیاں تئیں ذِکرِ اِلٰہی وِچ رُجّھا رہوے اُون٘دے دِل کنوں ڄِٻھ کَن حِکمت تے دانائی دے چشمے پُھٹ پون٘دے ہِن۔ ہِک ٻئی جاء تے ارشاد ہِے جو جہڑا بندہ سچّے دِل اَتے خالی پیٹ نال چالھیہ ݙِین٘ہ عبادتِ اِلٰہی وِچ لنگھاوے اساں اُون٘دے اُتّے علومِ دینیہ دے ٻوہے کھول ݙین٘دے ہِسے۔ رسالے دے اَخِیر وِچ اعتکاف وِچ ٻہوݨ دی ترغیب ݙِتّی ڳئی ہِے؎ 
اے دِل بیا بکوئے وفا خلوت گزیں 
در سلک سالکاں برہ بے نشاں نشیں 
تجرید شو زہرچہ دریں رہ نہ درخواست 
دانگہ بحق نمائی تولّا چو اہلِ دِیں 
تا ہر کدورتیکہ بود با صفا شود 
از دستِ دیو نفس زہر جانِ نازنیں 
پس نُورِ حَق مشاہدہ افتد ترا بسر 
مرأت روئے دوست شوی از سرِ یقیں

### سئیں شیخ الاسلام دے قلمی نسخے
مشہور ہِے جو جہڑیلے سئیں مخدوم لعل عیسن قدس سرہٗ ملتان کنوں کروڑ ٹُر ڳئے ہَن، تاں سئیں شیخ الاسلام دے دستِ مبارک دا لِکّھیا ہوئیا قرآن مجید نال گِھن ڳئے ہَن۔ نیاز مند اِیں صحیفۂ صِدق دی زیارت کِیتے کروڑ ڳِیا۔ قرآن مجید دا ایہ نسخہ سئیں مخدوم دے مزارِ پُر انوار دے سِرھانیں رکّھیا ہَئی۔ بندے نے اِیں متحفہ دی زیارت کِیتی، اَتے اُوکوں شروع کنوں اَخِیر تئیں غور نال ݙِٹّھا۔ رسم الخط تاں چِھین٘ویں صدی ہجری دا معلوم تِھین٘دا ہَئی، پَر اُون٘دے وِچ سئیں دی گُھڳّی یا کُئی این٘ہڄی تحریر نہ مِل سڳی جین٘دے نال ایں دعوے دی توثیق تھی سڳدی۔ 
این٘ویں ای "العزیز" بہاولپور دے شمارہ فروری ١٩٤٥ء وِچ ہِک مضمون چَھپّیا ہَئی۔ جین٘دے وِچ صاحبِ مضمون نے لِکّھیا ہَئی جو سئیں شیخ الاسلام نے سید علی ہجویری دی مہان٘دری کتاب "کشف المحجوب" کوں وی آپݨے ہَتھ نال سپردِ قلم فرمایا ہَئی۔ ایہ قیمتی نسخہ جیویں جو صاحبِ مضمون نے تحریر کِیتا۔ پیرزادہ مولوی محمد حسین صاحب ایم اے مترجم عجائب الاسفار دے کتب خانے وِچ موجود ہَئی۔ خاکسار نے انّھاں دے نزیکی ساکداراں نال ہر چند ڳویڑ کرݨ دی کوشِت کِیتی، پَر اِیں گنج شاہیگان دا پتہ نِھیں چَل سڳیا۔ حال وِچ ای سئیں احمد ربانی صاحب نے محکمہ اوقاف دی اعانت نال کشف المحجوب دا ہِک فارسی نسخہ طبع کروایا ہِے۔ انّھاں دا دعویٰ ہِے جو ایہ اُوہا نسخہ ہِے، جین٘دی ڳویڑ پون٘دی پَئی ہَئی۔ انّھاں نے اِیں نسخے دے پہلے اَتے اَخِیرلے پَنّے دا عکس وی ݙِتّا ہِے، پَر اُوکوں سئیں شیخ الاسلام نال منسوب کرݨ وِچ کُجھ اشکال حائل ہِن۔ ہِک ایہ جو اُون٘دے اُتّے تاریخ ارقام ٦٦٤ہجری درج ہِے، حالانکہ سئیں دا جھوک لݙا ون٘ڄݨ دا سن بالاتفاق ٦٦١ ہجری ہِے۔ ݙُوجھا ایہ جو گُھڳّی دی عبارت بہاء الدین زکریا اُتے مشتمل ہِے، پَر سئیں شیخ الاسلام دا ناں صرف زکریا ہِے۔ ابو محمد کنیت اَتے بہاء الدین لقب ہے۔ کوئی بندہ آپݨے ناں دے نال آپݨے قلم نال لقب نہ لکھین٘دا ہون٘دا ہَئی۔ چہ جائیکہ سئیں شیخ الاسلام جئیں منکسر المزاج شخصیت آپݨے ناں نال پہلاں ای آپݨے کِیتے "بہاء الدین" لِکّھݨ پسند کرین٘دی۔ تَہُوں ایں قلمی نسخے دا سئیں نال انتساب صحیح کائے نِھیں۔ 

## سئیں شیخ الاسلام دے دور دے ٻئے مہان٘درے شخصیتاں
سئیں شیخ الاسلام دا زمانہ خیر الاعصار اِیں کِیتے ای آکھیا وین٘دا ہِے جو اِیں دور وِچ ملتان روحانیت دا مرکز بݨ ڳِیا ہَئی۔ چپّے چپّے تے اللہ والے مِلدے ہَن۔ اَتے تسبیح تے تہلیل نال ملتان دے در تے کن٘دھاں ڳرڄ وین٘دیاں ہَن۔ ایہ سارے فقیر، مشائخ حیاتِ سرمدی دی چادر تان تے اِیں عظیم سہر دی خاکِ پاک وِچ محوِ خواب ہِن۔ انّھاں دے حالات اَتے اسمائے گرامی کوݨ ݙسیسی۔ کُجھ بزرگاں دا مختصر سا تذکرہ درج ہِے:- 

### پیر عبد الرشید کرمانیؒ
ایہ آپݨے ویلے دے فقید المثال عالِم وی ہَن اَتے بحرِ معرفت دے غوّاص وی۔ انّھاں دے علوئے مرتبت دا اندازہ اِیں کنوں چنڳی طرحاں تھی سڳدا ہِے جو سئیں شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ نے ورھیاں تئیں انّھاں دے سامھݨے زانوئے تلمذتہ کِیتا ہِے۔ ساری حیاتی مَسِیت کڑے والی وِچ درس تے تدریس وِچ بسر کِیتی اَتے جہڑیلے جھوک لݙا ڳئے تاں حسبِ وصیت مَسِیت دے جنوب وِچ پُورے ڳئے۔ تفصیل کِیتے ݙیکھو:- "عبد الرشید کرمانی"۔ 

### پیر دولت شاہؒ
سئیں شیخ الاسلام دے ویلے وِچ ݙُو نوجؤان سیّد اِتّھاں تشریف گِھن آئے۔ ݙُون٘ہائیں حقیقی بِھرا ہَن اَتے ݙُون٘ہائیں دا آپت وِچ ݙاڈھا حُب ہَئی۔ وݙّے ناں دولت شاہ، نِکّا کیوں جو ہر ویلے وݙّے بِھرا دی خِذمت وِچ رُجّھیا رہن٘دا ہَئی، اِیں کِیتے خدمت گزار شاہ دے ناں نال مشہور تھی ڳِیا۔ ݙُون٘ہائیں اَسمانِ ولایت دے درخشاں تارے ہَن۔ ساری حیاتی خلقِ خُدا دی ہدایت وِچ سرگرمِ عمل ریہے، ہزاراں لوکاں نے انّھاں کنوں فیض گِھدّا۔ ݙُون٘ہیں بِھرا جین٘ویں حیاتی وِچ نال نال ریہے، اُون٘ویں جھوک لݙاوݨ دے بعد وی پاسہ بہ پاسہ پُورے ڳئے۔ خانقاہ دے نیڑے دا ٻُوہا انّھاں دی نسبت نال "دولت دروازہ" اَکھوِین٘دا ہِے۔ 

### بانگا بلالؒ
ایہ سئیں شیخ الاسلام دی مَسِیت دے مؤذن ہَن۔ ایہ بھان٘ویں جو ٻہوں وݙّے عالِم ہَن اَتے مدرسہ بہائیہ وِچ درس وی ݙین٘دے ہَن۔ پَر اذان نال انّھاں کوں عِشق ہَئی۔ اِیں کِیتے بانگا بلالؒ دے ناں نال مشہور تھی ڳئے۔ ایہ جہڑے محلّے وِچ محوِ خواب ہِن اُوہ انّھاں دی نسبت نال "محلہ بانگا بلیل" اَکھوِین٘دا ہِے۔ سرِ راہ ہِک مرتفع چُبوترے اُتے انّھاں دا مزار ہِے۔ 

### شاہ حُسین آگاہی
شاہ حُسین آگاہی مردِ کامل اَتے سئیں شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ دے مریدِ صادق ہَن۔ آکھیا وین٘دا ہِے جہڑا بندہ جہڑے کَم کِیتے حاضر تِھین٘دا اُون٘دے نفع نقصان کنوں اُوکوں آگاہ کر ݙین٘دے ہَن۔ اِیں کِیتے حُسین آگاہی مشہور تھی ڳئے۔ ملتان دے جہڑے بَزار وِچ انّھاں دا مزار ہِے اوہ انّھاں نال موسوم ہِے۔ تفصیل کِیتے ݙیکھو:- "شاہ حسین آگاہی"۔ 

### پیر عمر سہروردی
پیر عمر سہروردی سندھ دے رہوݨ آلے ہَن۔ عین عنفوانِ شباب وِچ ملتان آ تے سئیں شیخ الاسلام دے مُرید تھئے اَتے درجۂ کمال حاصل کِیتا۔ ہِک نواب صاحب دے تعلقات آپݨی ذال نال خراب ہَن۔ اُوہ انّھاں دی خِذمت وِچ شکایت گِھن تے آئی۔ انّھاں دی دُعا نال اُنّھاں دے تعلقات چَنڳے تھی ڳئے۔ ذال نے شکرانے دے طور تے اشرفیاں دا تھال آن تے انّھاں دی خِذمت وِچ پیش کِیتا۔ انّھاں نے ہِک اشرفی چا تے مُون٘ھ وِچ پا گِھدّی۔ نواب دی ذال نے آکھیا۔ سئیں! ایہ کھاوݨ دی شے کائے نِھیں، فرمایا: تاں ول کیوں گِھن آئی ہیں؟ 
نواب دی ذال نے جہڑیلے ڈھیر اصرار کِیتا تاں فرمایا جو ایہ اشرفیاں گِھن ون٘ڄو اَتے فقیر کوں قبر کِیتے کُجھ زمین ݙیو چا۔ تَہُوں انّھاں دا گورستان اِیں واقعے دی یادگار ہِے۔ 

### پیر ولّا درویشؒ
ایہ لاڑ قوم دے با کمال بزرگ ہَن اَتے سئیں شیخ الاسلام دے خلیفہ ہَن۔ انّھاں نے جہڑی مَسِیت وِچ ساری حیاتی تبلیغ دے فریضے انجام ݙِتّے اُون٘دے نال انّھاں کوں پُوریا ڳِیا۔ غربی مزار انّھاں دا ہِے اَتے ہاڑ دے مہینے وِچ انّھاں دا عرس تِھین٘دا ہِے۔ انّھاں دی مقبولیت دا این٘دے نال چنڳی طرحاں اندازہ تھی سڳدا ہِے جو پُورا محلّہ انّھاں نال موسوم ہِے اَتے ولّا چوک اکھوِین٘دا ہِے۔ 

### شاہ دانا شہیدؒ
انّھاں دا اصل ناں شیخ سعد الدین بن نصیر الدین ہِے۔ مرقعِ ملتان وِچ جہڑا واقعہ انّھاں نال منسوب ہِے اُوہ بے اصل ہِے۔ صاحب تذکرۃ الملتان دی تحقیق ایہ ہِے جو ایہ قبیلہ برلاس نال تعلق رکھین٘دے ہَن۔ اَتے سئیں شیخ الشیوخؒ دے خلیفہ ہَن۔ شہر خلج وِچ ڄَمّے ہَن۔ اَتے قباچہ دے ویلے وِچ ملتان تشریف گِھن آئے جہڑیلے چنگیزی فوجاں نے ملتان اُتے حملہ کِیتا تاں شمشیر بدست انّھاں دے مقابلے کوں نِکلے اَتے لڑدے ہوئے شہید تھی ڳئے۔ ایہ واقعہ ٧ شعبان ٦٦٩ ہجری بروز پنجشنبہ کوں پیش آیا۔ 
دہلی دروازے دے اندر جہڑے محلّے وِچ ایہ دفن ہِن اُوہ انّھاں نال موسوم ہِے۔ انّھاں دا مقبرہ شیخ سعد الدین شہیدؒ دے ناں نال موسوم ہَئی۔ بعد وِچ سعد الدین شہیدؒ شادی شہیدؒ اَتے وَل شادنہ شہید بݨ ڳِیا اَتے پڑھے لِکّھے لوکاں نے اِیکوں شاہ دانا بݨا ݙِتّا۔ ڳوان٘ڈھی لوک انّھاں دے روحانی تصرفاں دے ݙاڈھے قائل ہِن اَتے ایہ مقولہ انّھاں دے بارے وِچ ای مشہور ہِے؎ 
اندر غوث بہاء الحقؒ باہر قطب فریدؒ 
جے توں بہت دتا ولا منگ شاہد شہیدؒ

### خواجہ فخر الدین گیلانیؒ
مولانا حسام الدین روایت کرین٘دے ہِن جو شیخ الاسلام دے ہِک مرید خواجہ کمال الدین مسعود شیروانی وݙّے مالدار سوداگر ہَن۔ اَتے اکثر جواہراں دی تجارت کرین٘دے ہَن۔ ہِک واری اُنّھاں دا جہاز عدن کَن وین٘دا پِیا ہَئی جو رَستے وِچ ہولناک طوفان آ ڳِیا۔ جہاز دا مستول تُرُٹ ڳِیا۔ پاݨی دیاں لہراں جہاز دے اُتُّوں کنوں لنگّھݨ لڳیاں۔ نیڑے ہَئی جو جہاز ٻُݙ ون٘ڄے۔ اُوں ویلے خواجہ کمال الدین ݙاڈھی عاجزی نال شیخ الاسلام کَن متوجہ تھئے۔ خُدا دے حُکم نال اُوں ویلے ای سئیں شیخ الاسلام جہاز اُتے ظاہر تھئے اَتے اہلِ جہاز کوں نجات دی خُشخبری ݙے تے غائب تھی ڳئے۔ اَچّݨ چیتی ہَوا بند تھی ڳئی۔ طُوفان کَھڑ ڳِیا اَتے جہاز بندرگاہ عدن وِچ صحیح تے سالم آن اپڑیا۔ سارے جہاز آلے ایہ کرامت ݙیکھ تے متحیّر تھئے۔ اَتے سوداگراں نے آپݨے مال دا تِرِیجھے حِصّہ ݙاڈھے حُب اَتے اخلاص نال خواجہ کمال الدین دے حوالے کِیتا جو ملتان وِچ سئیں شیخ الاسلام دی خِذمت وِچ پُچا ݙیوِن۔ خواجہ سئیں نے اُوہ مال گِھن تے اَتے اَدّھا آپݨاں مال رَلا تے آپݨے بھݨین٘ڄے خواجہ فخر الدین گیلانی دی معرفت ملتان گَھلّیا۔ ایہ نوجوان ݙاڈھا متورع اَتے دیانت دار بندہ ہَئی۔ پن٘دھ کرݨ دے بعد ملتان اپڑیا۔ اُوں نے شیخ الاسلام سئیں کوں پہلی واری تختہ جہاز اُتے ݙِٹّھا ہَئی۔ ہُݨ سئیں دی خِذمت وِچ حاضر تِھیا تاں سئیں کوں اُوں صورت اَتے ویس وِچ ݙیکھ تے ݙاڈھا معتقد تِھیا اَتے سارے زر تے جواہر جہڑے ستّر لَکھ دی مالیّت دے ہَن۔ بطورِ نذر پیش کِیتے۔ سئیں شیخ الاسلام نے اُوہ سارا مال ترے ݙیہاڑیاں دی مُد وِچ شہر دے مُتھاجاں اَتے مسکیناں وِچ وَنݙا ݙِتّا۔ خواجہ فخر الدین گیلانی شیخ الاسلام دی فیاضی نال ایݙا متاثر تِھیا جو آپݨاں سارا مال تے اسباب شیخ دی نذر کر تے انّھاں دے حلقۂ ارادت وِچ وَڑ ڳِیا۔ اَتے تھولے جئیں عرصے وِچ واصلانِ حَق کنوں تھی تے خرقۂ خلافت حاصل کِیتا۔ انّھاں کوں سئیں دے وݙّے پُتر سلطان العارفین شیخ صدر الدین محمد نال ݙاڈھا حُب ہَئی۔ اکثر ویلا انّھاں دی خِذمت وِچ لنگھین٘دا ہَئی۔ اُون٘دے بعد اجازت گِھن تے زیارتِ بیت اللہ دے ارادے نال ارضِ پاک کوں ٹُر پِیا اَتے جدّہ اَپڑ تے رحمتِ حق نال واصل تِھیا۔ انّھاں دا مزار سمندر دے مَݨ تے واقع ہِے۔ مولانا جمالی دے الفاظ ایہ ہِن:- 
"چوں (خواجہ فخر الدین) بمقام جدّہ رسید۔ برحمتِ حق پیوست۔ آلان مقبرہ متبرکہ او درکنار دریا ہم در مقام فرخندہ جام جدہ است و اغلب وقت اکثر ہر دم بداں خطیرہ مکرمہ توجہ دارند و نذرد شکرانہ مے آرند"۔ 

## ٻِیا ݙیکھو
* مدرسہ بہائیہ۔ 
* محمد یوسف شاہ گردیزـ
* صدر الدین محمد۔
* شیخ عبد الصمد۔
* شہاب الدین غوری۔
* شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ ملتانی۔ 

## حوالے

ونکی:تاریخ سرائیکستان
ونکی:سرائیکستان
ونکی:ملتان
ونکی:تاریخ ملتان
ونکی:ملتان دے علاقے
ونکی:ملتان دے علماء
ونکی:ملتان دے صوفیاء
ونکی:ملتان دے حاکم
ونکی:شیخ الاسلام دے ٻیلی۔