راہی گبول دی ناول نگاری

ہک گاٖلھ ہر جاہ تے ہر ویلے آکھداں جو سرائیکی دی تریخ اتنی قدیم اے جتنی انسان دی اپݨی تریخ۔ اے سچ وی ہے جو ست دریاویں دی بختیں آلی سرائیکی دھرتی سدا آباد اے ۔ ہسدے وسدے لوکیں دی سدا آباد ایں دھرتی تے سویل شام جو تھیندے او کہانی ہے ، اونویں تاں سارا جڳ جہان تے ایں جڳ تے پہلے آدمی دا آوݨ تے وَل ’’آدم‘‘ بارے مختلف نظریات تے آپو واݨیں وکھو وکھ خیال وی اپݨی اپݨی جاہ تے انجو انج کہانیاں ہِن پر گزرے ویلے اماں ، ݙاݙی ، نانی یا قصولی جیرھیاں کہانیاں تے قصے سُݨیندے ہَن او قصے احٖ دے ناول تے کہانیاں ہِن ،اے سچ اے جو انہاں قصیں اِچ اساں آپ کوں آپ نظر امدوں پر ارمان ایں ڳالھ دا ہے جو جیویں اساں آپ کوں آپ نی بچا سڳیے ایویں اپݨی تریخ کہانی وی رول ٻیٹھوں۔ شئیت ہیں سانگے رُلدے ودوں ، اے سوجھل حقیقت اے جو سرائیکی قوم ہی ہے جیرھی بر صغیر جنوبی ایشیا ہی نی ، بھل سارے جڳ جہان دی وݙی تہذیب دی وارث اے پر  وسیب تے قابض حملہ آوریں اسیݙی تہذیبی تریخ دے نشان سب توں پہلے مٹا ئے تے اساں اپݨا ترکہ کتابیں وچ وی محفوظ نہ رکھ سڳیو سے ۔اَحٖ وی مقبوضہ سرائیکستان طباعت و اشاعت دے سہولتاں دے حوالے نال ترقی یافتہ ملکاں دے مقابلے وچ صدیاں پچھی تے ہے ۔ ایندے باوجود کتاباں چھپدیاں پِن ، سرائیکی وچ شاعری دے نال نال نثر تے وی کم تھیندا پے ݙوجھے نثری کتابیں دے علاوہ ایں ویلے تئیں ݙو درجن دے لڳ بھڳ ناول وی شائع تھی چکن ، جنہاں وچ ’’نازو‘‘ تے ’’پہاج‘‘ ظفر لاشاری۔ ’’سانول موڑ مہاراں‘‘ اقبال سوکڑی۔ ’’اپݨی رَت جو پاݨی تھئی‘‘ منیر علوی ۔’’بھاڳ سہاڳ ، کونج ، پردیس نہ ونڄ ، سڄݨ دشمن، دلدار صدقے‘‘ راہی گبول ۔’’سارے سڳن سہاڳڑے‘‘ دلشاد کلانچوی۔ ’’چھولیاں، امر کہاݨی‘‘ اسماعیل احمداݨی ’’سانول۔‘‘ قاصر فریدی۔’’پھوڳ‘‘ کاشف بلوچ۔ ’’جھوکاں تھیسن آباد وَل‘‘ جمشید کلانچوی۔ ’’مہرو، بسنتی ، ماݨک لعل‘‘ اقبال حسن بھپلا۔’’ٻیڑی وچ دریا‘‘ اسلم انصاری’’مجرم‘‘ عون محمد کلانچوی۔’’اللہ لہیسی مونجھاں‘‘ حبیب موہاݨہ ’’نِت کُرلاوے کونج‘‘ حفیظ گیلانی ۔ ’’گھاݨ‘‘ سلیم شہزاد‘‘ شامل ہِن۔

سارے ناولیں دے اپݨے اپݨے رنگ ،اپݨے اپݨے موضوع تے اپݨی اپݨی چس تے سواد ہے ۔ سئیں راہی گبول ٹھڈے مِٹھے لہجے دا لکھاری تے سرائیکی ریت روایت دا نمونہ عاجزی تے نِوڑت آلا ماݨھوں ہے ۔ ایہو رنگ اُنہاندے لکھتیں وچ وی پاتا ویندے او کاوڑ دے خنجر نی چلیندا البتہ اپݨے قلم دی زبان نال سوہݨی ڳالھ کریندے ۔

سئیں راہی گبول بنیادی طور تے اُستاد ہے تے ساری حیاتی اُنہاں علم کوں عام کرݨ اِچ گزاری اے ، بھلا انہاں توں ودھ تعلیم دی اہمیت کون سمجھدا ہوسے؟ ایہا وجہ ہے جو اُنہاں اپݨے ناول ’’دلدار صدقے‘‘ دا موضوع تعلیم بݨائے ۔ جتھاں تعلیم دی اہمیت کوں اُجاگر کیتے اُتھاں سرائیکی وسیب وچ تعلیمی رکاوٹاں دی گاٖلھ وی کیتی ہے ،ایندے نال اُنہاں طالبعلماں دے ماء پیو دے مشکلاں دا وی ذکر کیتے تے پڑھ ونڄݨ آلے نینگریں کوں روزی نہ مِلݨ کوں وی موضوع بݨائے ۔ چنڳی ڳالھ تاں اے ہے جو گبول سئیں اعلیٰ تعلیم سانگے ٻالاں نال قدم قدم تے تھیوݨ آلی وانجھ دا وی ذکر کیتے ۔ وسیب اِچ تعلیمی اداریاں دی کمی کوں اپݨا موضوع بݨائے وݙی ڳالھ اے ہے جو وݙی درد مندی نال ہک ناول دی صورت وچ سرائیکی وسیب نال تھیوݨ آلی وانجھ دا مقدمہ پیش کیتے ۔ ایندے نال وسیب دے طالبعلماں کوں اے سنیہا ݙتے جو نکمے تے رول نہ بݨو ، نہ پڑھسو تاں رُل ویسو۔ اِنہاں دا سنہیا اے ہے جو پڑھو‘ پڑھو تے بس پڑھو۔

کہیں وی موضوع تے کوئی تحریر بھانویں او کہیں زبان وچ ہووے ،اوندا بنیادی مقصد خلق اخلاق تے چنڳائی ہوندے ۔ ناول دراصل افسانے دی درگھی شکل ہوندی ہے ۔ ناول وچ کہانی دے منظراں کوں دگھیر تے وݙا کر ݙتا ویندے تے ولا غُزرے ویلے تے وقت دا سارا نقشہ سامھے آ ویندے ۔پتہ لڳدے جو بیان کیتی ڳئی کہانی ویلے لوک حیاتی کیویں گزریندے ہَن ، اُنہاں دا اُٹھݨ ، ٻہݨ ، اَلاوݨ ، ٻولݨ، ، کھاوݨ پیوݨ ، پاوݨ ہنڈاوݨ  تے ورت ورتارا کیویں ہوندا ہا؟۔ ایویں وسیب دے موسم تے دریا ، دریاویں دا پاݨی ، پاݨی دیاں فصلاں تے فصلیں کوں کھاوݨ آلے انسان ، حیوان تے حیاتی دے سارے منظر شیشے آلی کار کہانی وِچ ݙسدن ۔ اساں آکھ سڳدوں جو ناول اپݨے وقت دی تریخ ہوندے ۔ سچی گاٖلھ ایہ ہے جو ناول دا لکھاری اپݨے وقت دا چشم دید گواہ وی ہوندے تے مؤرخ وی ۔ یکم دسمبر1952ء کوں وستی گبول بھونگ وچ پیدا تھیوݨ آلے سئیں راہی گبول داناں اُنہاندے ناولیں دے حوالے نال سرائیکی وسیب دی تاریخ تے ’’تریخی گواہ‘‘ دے طور تے گھدا ونڄ سڳدے۔

آکھیا ویندے جو اُستاد کہیں وی قوم دا معمار ہوندے ، جیویں مستری کوٹھا تے مکان بݨیندے اینویں اُستاد قوم دی اُساری کریندے ، سرائیکی قوم د ی بد نصیبی رہی ہے جو مدرسیاں تے سکولاں وچ پڑھاوݨ آلے اُستاداں سرائیکی قوم بݨاوݨ دی بجائے ہمیش سرائیکی قوم دی عمارت کوں ڈھاوݨ دا کم کیتے، اُنہاں سرائیکی زبان تے ثقافت بارے صرف اے نی ،جو ݙسیا نی بلکہ سرائیکی زبان تے ثقافت دی نفی کیتی  ہے ، سرائیکی قوم نال تعلق رکھݨ آلے تے پی ایچ ڈی تک دیاں ڈگریاں گھنݨ آلے اُستاد اپݨے ٻالاں نال ٻوتھی چِٻی کر تے اُڑدو اَلیندے رہ ڳن ، اَحٖ وی ایجھے ابوجہل ہِن پے جیرھے ایویں کریندن ، کجھ تاں بھاڑ دے تل ایجھے وی ہِن جو سرائیکی دا جھنڈا وی چئی ودن تے اپݨے گھر دے کندھیں تے اُردو لکھو ، اُردو پڑھو تے اُردو ٻولو دیاں پھٹیاں لائی ٻیٹھن ۔ تساں نراض نہ تھیسو سخت لوظ آکھ ڳیاں پر منافقت دا ارمان لڳدے ۔ شاکر شجاع آبادی سچے تاں آکھئے

شیطان کولوں میں آپ بچساں

منافقاں توں خدا بچاوے

میں ایجھے لوکاں کوں قوم دے معمار نی آکھ سڳدا ۔ البتہ سرائیکی اُستاداں وچ اُستاد فدا حسین گاݙی ، قیس فریدی ، شوکت مغل ، رفعت عباس ، عزیز شاہد ، بشیر غم خوار ، قاصر فریدی تے ٻئے سینکڑاں ایجھے لوک ہِن جنہاں سرائیکی کوں قوم بݨائے اُنہاں وچ ہک معتبر ناں راہی گبول دا وی ہے جنہاں صرف سرائیکی پڑھئی نی بلکہ پہلی توں پنڄویں تک سرائیکی کتاباں لکھ تے اُنہاں کوں اپݨے خرچے تے چھپوائے تے وَل سرائیکی کلاساں شروع کر تے ٻالاں کوں سرائیکی پڑھئی وی ہے ۔ ایجھے لوک واقعی قومیں دے محسن تے معمار ہوندن ۔ میں آکھ آیاںلکھاں لکھاں اُستاداں وچوں سرائیکی ماء دھرتی دی محبت دا سبق پڑھاوݨ آلے اُستاداں دی تعداد اعشاریہ ہک فیصد وی نی بݨدی ۔ جݙاں جو سندھی اُستاد اعشاریہ ہک فیصد اُستاد ایجھے ہوسن جیرھے اپݨی سندھی ماء ٻولی نال محبت نہ رکھدے ہووِن ، میں دعوے نال آکھداں جݙاں 99 اعشاریہ 99فیصد اُستاد راہی گبول بݨ ویسن وَل سرائیکی دنیا دی وݙی قوم ہوسے ۔

تھولا جیہاں پِچھوں تے ونڄ تے ݙیکھوں تاں راہی گبول اپݨے پیارے سنگتی قاصر فریدی نال رَل تے سرائیکی دا کم شروع کیتا تے ڈھیر ساریاں کتاباں لکھ تے چھپوا ݙتیاں۔ راہی گبول دیاں ݙو افسانے تے چھی ناول دیاں کتاباں شائع تھی چکن ۔ مٹھڑے تیر دے ناں تے اُنہاندی ٹوک مذاق دی کتاب وی شائع تھئی ہے ۔ لطیفیاں دیاں چھوٹیاں چھوٹیاں کتاباں اَنج شائع تِھن ۔ ایویں پہلی توں پنڄویں تک دیاں سرائیکی کتاباں وی آئن ، سرائیکی نثر وچ ہک بندے اتنا وݙا کم کر ݙتے جو اتنا کم سرکاری امداد نال چلݨ آلے ادارے وی نی کر سڳئے ۔ صرف اے کتاباں نی بلکہ سرائیکی دے ہر کٹھ میل اِچ راہی گبول دا حصہ شامل ہوندے ، سرائیکی رسالئیں دی اشاعت وچ قلمی دے نال مالی تعاون وی کریندن ۔ اپݨے سنگتیاں سئیں بشیر دیوانہ ، سئیں فدا  شاہین بھٹی ، سئیں عاشق پروانہ نال رَل تے خواجہ فرید سرائیکی ادبی سنگت تے گبول سرائیکی تعلیمی ادارہ وی چلائی ٻیٹھن۔میں سمجھداں اتنے وݙے کم کرݨ آلا کوئی شخص عام آدمی نی ہوندا بلکہ ٻہوں وݙا آدمی ہوندے تے اوندا مقام مرتبہ وقت دے کہیں وی بادشاہ توں گھٹ نی ہوندا۔

ہک وقت امدے جݙاں جڳ جہان کوں بادشاہیں دے ناں یاد نی ہوندے پر ماء دھرتی دے پتریں نال پیار کرݨ آلے بھٹائی ، بابا فرید ، شاہ حسین ، بلھے شاہ سچل ، رحمان بابا ، خوشحال خٹک ، خواجہ فریدؒ  کوں کون وِسار سڳڈے ؟ ہِک واری ولا وضاحت کر ݙیواں جو شاہ عبداللطیف بھٹائی سئیں تے ایویں گݨٖوائے ڳے سارے بزرگ شاعریں کوں ٻچہ ٻچہ ڄاندْے پر اے کوئی نی ڄاݨدا جو انہاں دے زمانیں  اِچ بادشاہ کون ہَن ۔ ایویں ہِک وقت ہوسے مٹی تے ٻہݨ آلے راہی گبول کوں ، مٹی تے ٻلہاوݨ آلے تخت نشینیں دیاں اولاداں تعلیمی نصاب وچ پڑھدیاں ٻیٹھیاں ہوسن پر ’’ تخت نشینیں ‘‘ کوں کوئی نہ ڄاݨدا ہوسے ۔کوئی گدا اے تے بھانویں شاہ میݙی سب واسطے ایہا ڳال اے جو اپݨی دھرتی ، اپݨی مٹی ، اپݨی ماء ٻولی تے اپݨے وسیب نال پیار کرو ۔ نہ تاں رُل ویسو تے تھی بے مُل ویسو ۔ یاد رکھو ! جیکر خلق خدا نال پیار دی جاہ تے تکرار کیتو وے تاں فرعون تے قارون آنگے ’’ مندا‘‘ تاں بݨ ویسو پر انسان دوستی دی راہ دے راہی نہ بݨ سڳسو۔

## '''حوالہ'''
·        معروف سرائیکی دانشور سئیں ظہور دھریجہ دی کتاب سرائیکی قلم قبلیہ وچوں چوݨ