میتھیو آرنلڈ ۔ ادب تنقیدِحیات ہے

’’سکاٹ جمیز‘‘ دا آکھݨ اے جو ماضی بعید دی دھندلاہٹ وچ یعنی ڈرائیڈن دے عہد وچ لوک ’’ ارسطو نے ایں آکھے دی رٹ لیندے ہن ‘‘لیکن ہُݨ لوک آکھدِن ’’ آرنلڈ ایں ایں آکھیے‘‘۔ سکاٹ جمیز مزید آکھدے جو ’’ اے تنقیدی اصول اوں مصنف نے ݙتن، جہڑا ٻیاں کوں ݙسیندے جو تنقید کیویں تھیندی اے۔‘‘

’’ارسطو دا نقاد فنکار دا مبلغ ہے۔ لیکن آرنلڈ دا نقاد عوام دا خادم اے۔ او ہک ایجھا مبلغ ہے جہڑا زمین کوں ہیں سانگوں کاشت کریندے جو ’’بہترین‘‘ خیالات ودھن تے ہک ایجھی عقل افروز صورتحال پید اتھیوے جیندے توں تخلیقی قوت استفادہ کر سڳے۔ تنقید دا اے نواں منصب ہئی۔‘‘

گویا آرنلڈ نے اے ݙسیے جو ادب تے انسانیت وچ کیا رشتہ ہے۔ ادب برائے عوام ہک نواں تجربہ ہئی۔ جیندی ترویج واسطے آرنلڈ نے انتھک کوشش کیتی تے آخر کار ایندے وچ کامیاب وی تھی ڳیا۔ ڈاکٹر سیّد عبداللہ لکھدے جو :

’’ میتھیو آرنلڈ دے سامݨے وی اوہو مسئلہ ہئی جہڑا سائنسی تے علمی ترقی دے مقابلے و چ ادب تے شاعری دی حمایت کرݨ والے سارے نقاداں تے اُنہاں نال پیدا شدہ نظریات ، مذہب، بلکہ فلسفہ تک بے بنیاداں کوں کمزور کریندے پن تے فنون ادب تاں شاید ایندے توں وی زیادہ حملے دی زد وچ ہَن۔ ایندے علاوہ مال و دولت دی افراط نے ہک بد ذوق طبقہ پیدا کر ݙتا جہڑا ادب و فن دیاں حقیقی اقدار دا یا تاں مخالف اے یا وَل اُنہاں کوں پامال کریندا پے۔ لہٰذا اوں پوری نا قدانہ بصیرت نا انہاں اقدار دا اثبات کیتا۔ جنہاں کوں نویں علوم کچھ چھول نی ݙے سڳدے۔ آرنلڈ نے خصوصاً انگلستان وچ تنقید تے ٻہوں گھاٹا اثر چھوڑیے تے ہک زمانے تک اوندے نظریات دا وݙا رعب رہیے۔

آرنلڈ ادب کوں ’’تنقیدِ حیات‘‘ سمجھدے تے آہدے جو ’’ ادب تنقید حیات ہے۔‘‘ مختلف نقاداں ن آرنلڈ دے ایں نظریئے دی مختلف تشریح کیتی ا ے۔ پروفیسر گیرٹ نے تنقید حیات دا مطالبہ اے گھدے جو کہیں فن پارے وچ معنوی وحدت پاتی ونڄے۔ اے ادب پارہ ایں طرح زندگی دے انتشار دی تنقید اے ۔ اُنہاں نے ایڈورڈ کیرڈ دے حوالے نال لکھیے جو ادب بالکل اوویں زندگی دی تنقید اے۔ جیویں ہک چنڳاں آدمی بُرے آدمی دی تنقید اے۔

جہڑھے ویلھے آرنلڈ ادب کوں تنقید حیات آکھدے تاں اوندا مطلب اے ہوندے جو ادیب جہڑھے ویلھے زندگی وچ چنڳائی تے بُرائی دیاں اکائیاں وچ تمیز کریندے تاں در حقیقت اے تنقید اے۔ کیونجو ادب اساکوں زندگی دی اقدار دے بارے ݙسیندے تے اساکوں زندگی گزارݨ دے اصول و ضوابط توں وی آگاہ کریندے۔ا ے محض علم الحقیقت ای کائنی بلکہ ایند اہک انداز علم الہدایت وی ہے۔ ایں طرح ادب وی اِصلاح دا فرض ادا کریندے۔ ہیں سانگوں آرنلڈ آکھدے:

’’ شاعری بنیادی طور تے تنقید حیات ہے۔ کیونجو شاعری دی عظمت دا انحصار اوندے قوی تے حسین خیالات دا زندگی تے اطلاق ہوندے۔ یعنی حیاتی کیویں گزاری ونڄے۔ اے خیال جو حیاتی کیویں گزاری ونڄے خود ہک اخلاقی خیال اے تے ایہو او سوال اے جہڑا ہر آدمی واسطے انتہائی دلچسپی رکھیندے۔‘‘

ایں طرح آرنلڈ نقاد ہووݨ دے نال نال عظیم معلم دا رتبہ وی پا گھندے۔ ایں لحاظ نال او سڈنی دی یاد ݙیویندے جئیں ادب کوں معلم اخلاق قرار ݙے تے ادب تے زندگی دے درمیان رشتہ قائم کیتا۔ حقیقت اے ہے جو ادب تے معاشرے وچ اے سلسلہ افلاطون توں ای شروع تھی ڳیا ہا تے وݙے وݙے نقاد کہیں نہ کہیں انداز حیثیت وچ ادب تے زندگی دے رشتے دی طرف وقتاً فوقتاً اشارہ کریندے راہندے ہن۔ لیکن آرنلڈ نے ایں سلسلے وچ نہایت واضح مؤقف اختیار کیتے۔

آرنلڈ معاشرے وچ اصلاح تے اخلاقی قدراں دے پرچار دا دلدادہ ہئی تے اوندی اخلاقی حِس نہایت توانا ہئی۔ او ادب کوں ہک رفیع و عظیم شے سمجھدے۔ اوندے نزدیک اوندی رفعت و عظمت نہ صرف اخلاق تے مبنی ہووݨ نال قائم ہئی بلکہ اصلاح اخلاق دے سلسلے وچ اوندے حمد و معاون ہووݨ تے وی ۔

موہر اِچ آرنلڈ نے ا دب کوں تنقیدِ حیات آکھیا ہئی۔ لیکن بعد وچ اوں نے محض شاعری تک محدود کر ݙتا تے ایکوں نثر تے شاعری وچ تمیز کرݨ والی کسوٹی قرار ݙتس ، لہٰذا خود لکھدے جو :

’’ شاعری دی بنیادی حقیقت اے ہے جو او تنقید حیات ہے ، میں ایویں شاعری کوں نثر نال مِلا ݙیندا ہاں جو ایندے علاوہ کجھ ٻیا ہے۔ جہڑھے ویلھے ٻہوں سارے سال گزریے اے فقرہ ’’تنقیدِ حیات‘‘ استعمال کیتا ہئی، تاں اوں وقت میں ایندا اطلاق سارے ادب تے کیتا ہئی۔ اے کہ خاص طور تے شاعری واسطے اساں تنقیدِ حیات شاعرانہ اُصولاں تے شاعرانہ حسن دے مطابق ہووے۔

ایندے باوجود آرنلڈنے ہک عرصے دے بعد تنقیدِ حیات کوں صرف شاعری تک محدود کر ݙتا ہا، آرنلڈ دا اے نظریہ سارے تخلیقی ادب تے لاگو تھیندے۔ لیکن اے یاد رکھݨ ضروری اے جو شاعری دا مقصد اوں وقت تک نی پورا تھیندا جب تک ’’ او شاعرانہ اصولاں تے شاعرانہ حسن دی پیروی نہ کرے۔‘‘ ایں توں آرنلڈ دی مراد موضوع تے مواد دی ارفع سنجیدگی ( High Seriousaes) ہے۔ کیونجو بہترین شاعری دا مواد تے موضوع دی سنجیدگی تے صداقت دی فراوانی نال تشکیل پیندے تے ایندے توں زبان تے عمل کوں نکھیڑیا نی ونڄ سڳیندا ۔ا ٓرنلڈ نے چاسر (Chaucer)  دی شاعری کوں موضوع بݨیندے ہوئے آکھیے جو ’’ چاسر دی شاعری وچ موضوع دی صداقت موجود ہے۔ لیکن چاسر دے کول ا علیٰ سنجیدگی دا فقدان اے۔‘‘

آرنلڈ آکھدے ’’ ݙونہیں ݙینھ رب دی مخلوق تے واضح تھیندا ویسی جو انہاں دی زندگی دی ترجمانی، تسکین تے سہارے واسطے شاعری دی طرف رجوع کرݨ ضروری اے، شاعری دے بغیر اساݙی سائنس ادھوری ہوسی تے مذہبی فلسفے دے وݙے حصے دی جاء شاعری گھن گھنسی تے بہترین شاعری وچ ہی اساکوں ترقی ݙیوݨ زندہ رکھݨ تے فوری مسرت پُڄاوݨ دی قوت ہوندی اے۔‘‘

آرنلڈ دے خیال وچ شاعری معاشرے نال دانستہ ہے تے ہیں واسطے او آکھدے جو شاعری مذہب دی جاہ گھن سڳدی اے او خود آکھدے:

’’ شاعری دا مستقبل شاندار اے۔ اساݙا مذہب حقیقت مفروضہ حقیقت وچ واضح تھئے۔ اوندا جذباتی لگائو حقیقت نال وابستہ ہے تے حقیقت ایندا ساتھ چھوڑیندی پی اے۔ لیکن شاعری واسطے خیال (Idea)  ای سب کجھ اے۔ باقی سب سراب اے ، مقدس سراب، شاعری دا جذباتی لگائو خیال نال وابستہ ہے تے خیال ای حقیقت اے ۔ اساݙے مذہب دا مضبوط ترین حصہ اوندی غیر شعوری شاعر ہے۔‘‘

آرنلڈ دے ادب دے متعلق خیالات بے شک نیک تے مبنی بر خیر ہن۔ لیکن اوندے ایں خیال وچ جو ادب تنقید حیات ہے ، ہک تضاد نظر آندے، اے تضاد اوندے تصور نقاد توں نِسردے۔ آرنلڈ نے نقاد دا ہک منصب اے ݙسیے جو بہترین تے ارفع خیالات و افکار کوں معاشرے وچ رائج کرے۔ اساں ڄاݨدوں جو بہترین افکار پیدا کرݨ فلسفی دا کم اے۔ نقاد وی فلسفیانہ فکر توں کم گھن تے معاشرے وچ ارفع خیالات تخلیق کر تے رائج کر سڳدے۔

ول آرنلڈ آکھدے جو ارفع خیالات دی اے فضا ادیب واسطے نہایت سازگار ہوسی،  ادیب ایں فضا وچ ساہ گھندے ہوئے زندگی دے متعلق اعلیٰ خیالات کوں جذب کر تے اپݨے اعلیٰ تخلیقی فن وچ لُکا گھندے۔ آرنلڈ دے خیال وچ اعلیٰ ادب دی تخلیق واسطے اعلیٰ خیالات دی فضا دا وجود غیر ضروری اے۔ لہٰذا تنقیدِ حیات دا منصب تے فریضہ ایں لحاظ نال فلسفی تے نقاد دے سپرد اے۔

جیکر صورتحال ایویں ہے تاں وَلا دب کوں کیویں تنقیدِ حیات آکھیا ونڄ سڳدے؟ البتہ ادب کوں زندگی دے اُنہاں تنقیدی افکار دا مبلغ قرار ݙتا ونڄ سڳیندے جنہاں دی تخلیقی فلسفی تے نقاد دے ذمہ ہے۔

مختصر اے جو آرنلڈ ادب و تنقید ݙونہیں واسطے ایجھے اُصول وضع کریندے جہڑھے آفاقی ہووݨ دے نال نال ہم عصر ادب و زندگی دے انتشار کوں مضبوط و منظم کرݨ تے توازن دی راہ ݙکھاوݨ وچ مدد ݙے سڳدن۔

## حمیرا یاسمین دی کتاب "تنقید " وچوں چوݨ