ملتان تے علامہ اقبال

ملتان کائنات دی ہک عظیم تہذیب دا ناں اے ، تاریخ وچ ملتان ہک شہر نیں بلکہ ہک تہذیب تے تمدن دا ناں ہے ۔ ملتان کوں کائنات دی پہلی مہذب سلطنت ہووݨ دا شرف تے اعزاز حاصل اے ، ملتان کوں تہذیبیں دی ماء تے مذاہب دا مولد وی آکھیا ڳے ، محکمہ آثار قدیمہ دے ماہراں ملتان کوں کائنات دے انہاں قدیم شہراں وچوں شمار کیتے جیرھے کہیں نہ کہیں شکل وچ مسلسل آباد چلے آندن ، سلطنت ملتان کوں ست دریاواں دی سر زمین اَتے بیت الذاہب (سونے دا گھر)ہووݨ دا فخر تے مرتبہ وی حاصل اے ، پر حالات دے ستم ظریفیں ملتان کوں ملتان نہ رہݨ ݙتا اَتے پنج ہزار سالیں دے حملیں وچ ملتان دی شکل کجھ توں کجھ تھیندی ڳئی۔

علامہ اقبال کوں ملتان دی عظمت رفتہ دا احساس وی ہا تے ادراک وی بقول اُ مید ملتانی علامہ اقبال اتھاں دے لوکیں نال ملاقاتیں دے دوران ملتان دا ذکر وݙی محبت نال کریندے ہن انہاں کوں ملتان دے اَمب ݙاڈھے پسند ہَن ، اَتے ٻہوں سارے زمیندار علامہ اقبال کوں امب دیاں سوکھڑیاں بھجٖیندے ہَن ، مولانا عبدالمجید سالک اپݨی کتاب وچ ملتان تے شجاع آباد دے علاقے وچوں علامہ اقبال کوں ونجٖݨ والے سوکھڑیں تے علامہ اقبال دی پسندیدگی دا ذکر کیتے ۔ بقول جگدیش بترا (صدر سرائیکی ساہیتہ سنگم دہلی)1935ء وچ علامہ اقبال اپݨا اخبار ’’اقبال‘‘ جاری کیتا ، اوندے ایڈیٹر لالہ بالکش بترا دا تعلق سرائیکی وسیب اَتے اساݙی بترا برادری نال ہا ، وݙکے ݙسیندن جو لالہ بالکش بترا جݙاں لہور ویندے ہن علامہ اقبال کیتے ، اَمبیں دیاں سوکھڑیاں گھن ویندے ہن ۔ جینکوں او ݙاڈھا پسند کریندے ہن تے آکھدے ہَن جنت نظیر علاقے وچوں بہشتی میوہ آ ڳے۔

ملتان دے معروف شاعر ، ادیب تے سکالر اسد ملتانی دی علامہ اقبال نال ݙاڈھی یاری ہئی ، لہور تے ٻئے وݙے شہریں دے اکثر مشاعریں وچ کٹھے تھی ویندے ہن ، ہک مشاعرے دی صدارت علامہ اقبال کریندے پے ہن ، اسد ملتانی پہلے نمبر تے آئے علامہ اقبال مبارکبادآکھی تے انہاں کوں افسر الشعراء دا خطاب ݙیندے ہوئے آکھیا تُساں مشرق دی ادبی روایت کوں مضبوط بݨاوݨ کیتے اپݨیاں کوششاں جاری رکھی رہ ونجٖو۔

علامہ نسیم طالوت اپݨی حیاتی دا وݙا حصہ ملتان وچ گذاریا ، انہاں دیوان فرید دے تدوین وچ اہم خذمتاں سرانجام ݙتیاں اَتے ہک سو توں ودھ صفحیں دا دیوان فرید دا دیباچہ لکھ تے علمی تے ادبی دنیا وچ اپݨا ناں اُچا کیتا۔ علامہ نسیم طالوت سرائیکی دے نال اُردو ، فارسی تے عربی دے وی شاعر ہن ، انہاندا کلام زمیندار اخبار لہور وچ چھپدا ہا ، علامہ اقبال تے انہاندی ٻئی سنگت زمیندار دا مطالعہ کریندی ہئی ، اخباریں علامہ نسیم طالوت نال مِلݨ دا سنجوک بݨایا تے نال ایں طرح علامہ اقبال تے علامہ نسیم طالوت دے علمی ، ادبی اَتے تحریکی ڳانڈھے پکے تھی ڳئے ، ٻئی خاص ڳالھ اے ہئی جو علامہ نسیم طالوت دے مولانا حسین احمد مدنی داعلامہ اقبال دے نظریہ وطن بارے اختلاف علامہ نسیم طالوت کیتے صدمے دا باعث ہا انہاں اپݨے تئیں ایں اختلاف کوں ختم کراوݨ دیاں کوششاں کریندے رہ ڳے پر انہاں دیاں کوششاں کامیاب نہ تھی سڳیاں۔

علامہ اقبال کوں کبوتر بازی دا ݙاڈھا شوق ہا ، چنڳا کبوتر اُنہاں کوں جتھوں ملے ہا گھن گھندے ہَن ، علامہ اقبال دے دور وچ کبوتریں دی سب توں وݙی منڈی ملتان وچ ہوندی ہئی ، اَڄ کل تاں کبوتر منڈی ٻاہر آ ڳئی اے تے جھوک دا دفتر وی اَڄ دی کبوتر منڈی (بیرون دولت گیٹ ملتان) وچ موجود اے ،پر قدیم کبوتر منڈی اندرون شہر ہئی ایں کبوتر منڈی وچ صرف لہور ہی نی بلکہ دلی توں وی کبوتر باز کبوتریں دے وݨج وپار کیتے اَمدے ہَن ، کتابیں وچ کتھائیں اے ڳالھ تاں پڑھݨن کوں نی ملی جو علامہ اقبال خود ملتان دی کبوتر منڈی آئے ہوون (اے وی تھی سڳدے آئے ہوون تے لکھیا نہ ڳیا ہووے) پرحقیقت اے ہے جو علامہ اقبال ملتان توں کبوتر منگویندے ہن ۔ سرائیکی ادب وچ شائع تھئے ہوئے ہک مضمون وچ اسلم میتلا لکھدن جو ’’11جون 1930ء کوں نیاز دین دے ناں ہک چٹھی وی ملتان دے کبوتریں دی فرمائش کیتی ، آکھیا ویندے جو علامہ اقبال کوں ملتان دے کبوتریں دیاں قسماں کال سرے (اَسمانی) ، لوٹنے(اݙردے ہوئے)، کلٹیاں مارݨ والے) ، سیاہ چپ ، لال چپ ،،شیرادی گولہ برفانی ، دلی وال چڑا،تے لال ݙاڈھے پسند ہَن ، واضح تھیوے جو ملتان سارے برصغیر جنوبی ایشیاء دی کلہی کبوتر منڈی ہئی جیندے وچ کبوتریں دا وݙا ہسپتال موجود ہا اَتے ہندو ڈاکٹر کبوتریں دا مفت علاج کریندے ہَن ، تقسیم ویلے کبوتریں دے ہسپتال دا جیرھا چھیکڑی (ڈاکٹر) ہا اوندا ناں گوپال رام ہا ، آکھیا ویندے جو حکیم گوپال رام کوں کبوتریں نال ݙاڈھی محبت ہئی ، او روزانہ کبوتریں دے مفت علاج دے نال قلعے دے مزاریں تے کبوتریں کوں داݨہ پاوݨ وی اَمداہا۔

علامہ اقبال کوں ملتان نال ایں واسطے وی محبت ہئی جو اوندا اُستاد مرزا ارشدگورگانی ملتان ہا ، علامہ اقبال استاد مرزا ارشد گورگانی توں اصلاح گھندے ہَن اَتے اپݨی شاعری درست کرویندے ہَن ، مرزا ارشد گورگانی ملتان دا سرمایہ تے فخر ہن ، انہاں بے پناہ علمی تے ادبی خدمتاں سرانجام ݙتیاں ، انہاندا انتقال 1906ء وچ تھیا تے او ملتان وچ دفن تھئے۔

٭٭٭

## حوالہ
کتاب: علامہ اقبال تے سرائیکی وسیب ،مصنف : ظہور دھریجہ، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان