سرائیکی زبان دے ناں۔ ظامیؔ بہاولپوری دی نظر وچ

سرائیکی ز بان مختلف زمانیاں تے مختلف دوراں وچ مختلف نانواں نال سݙی ویندی رہی ہے ، تے ناں ایں طرح دے ہن ۔ اِسُورکی ، سراوائی ، سری کی ، وراچڈہ ، لہندا (لہندی) ، ملتانی ، بہاولپوری (ریاستی) ، دیرے والی ، داجلی ، ہندی ، ڄٹکی (یغدالی (جتوالی) ، ہندکو ، اُبھیچڑی ، لموچڑی ، گُجری ، وغیرہ ٻنھاں نانواں دے متعلق جو جو کوائف محققین تے مستشرقین بیان کیتِن ظامیؔبہاولپوری کوئی خاص اعتراض دا اظہار نھیں کیتا ۔ ایویں نظردے جو اُنھاں ،اُنھاں لوکاں نال اتفاق کر گِھدے ، البتہ ایہ ڳالھ ضرور ہے جو انھاں دے بیاناں کوں تقویت پہنچاوݨ دیاں ڳالھیں ضرور کیتئن۔

مغربی محققین دے بارے وچ ظامیؔ بہاولپوری اندھا دھند تقلید نھیں کیتی بلکہ جتھاں جتھاں موقعہ ملیئے اُنھاں کوں لتاڑیاوی ہے ۔ ہک ڳالھ ایہ ہے جو انھاں دا خیال ہے جو مغربی محققین سرائیکی زبان دے متعلق ، تے ٻہوں سارے نانواں کوں ݙٹھے ، تاں انھاں کوں کجھ غلط فہمیاں وی پئین ۔ مثال دے طور تے ایں لمبے چوڑے ملک یعنی وادیٔ سندھ کوں ݙیکھ تے سرائیکی زبان دے ٻہوں سارے نانواں دی وجہ کنوں سرائیکی کوں اَنج اَنج نانواں وچ تقسیم ہویا سمجھے ، اَتے اِنھاں اپݨے ثبوت وچ سرائیکی زبان دے معمولی اختلافات کوں پیش کیتے ، جہڑے جو عام طور تے ݙہ ݙاہ ٻارہاں ٻارہاں کوہاں دے فاصلے تے قدرتی طور تے پیدا تھی ویندن ۔ پر ظامیؔ مرحوم تے انھاں دی دی ایں ڳالھ کوں سرائیکی زبان دے خلاف ہک قسم دی خیانت سمجھی ہے تے ایہ آکھیے جومحققین ایں ڳالھ دا ضرورخیال رکھن جو انھاں ہک وسیع تے عظیم زبان کوں کئی حصیاں وچ ونڈ تے ایکوں ہک معمولی تے محدود زبان ثابت کرݨ دی کوشش کیتی ہے تے انھاں دا ایہ عمل چنگا کائنی۔

محمد بشیر احمد ظامیؔ بہاول پوری انھاں مقامی تے بیرونی محققین تے ماہرین لسانیات اُتے وی جُڑ تے اعتراض کیتے ، جنھاں آکھیئے جو سرائیکی دا ہک نا ںلہندا (لہندی) وی ہے ۔ظامیؔ بمرحوم آکھیے جو ایہ حقیقت ہے جو ایہ ناں ایں زبان دا تھی وی نھیں سڳدا ۔ انھاں دلیل ݙتی ہے جو ایہ تاں ہک پاسے یا طرف دا ناں ہے ۔ کیوں جو پنجابی زبان وچ لہندا اوں پاسے کوں سݙیا ویندے جہڑے پاسے سِجھ لہندے ، ایں لحاظ نال مغرب والے پاسے ٻولی ونڄݨ والی کوں لہندا آکھیا ونڄ سڳیندے کیوں جو سرائیکی سارے پنجاب وچ نھیں زیادہ تر پنجاب دے مغرب والے پاسے ٻولی ویندی ہے ۔پنجاب دے شہر لاہور کنوں پر تے کوئی شخص سرائیکی زبان کوں لہندا یا لہندی ٻولی آکھ سڳدے ، پر پنجاب دے مغرب دو رہݨ والے ملتانی ، بہاولپوری ، ایکوں لہندی ٻولی یعنی لہندے پاسے دی ٻولی کیویں سݙ سڳدن، ہا او مشرق والیپاسے ونڄ تے ایکوں لہندی سݙ سڳدن ۔ گھر ٻہہ تے نھیں سݙ سڳدے ۔ ظامیؔ مرحوم ایہ وی اَہدن جو مغربی محققین محض مشرق دو رہݨ والے پنجابیاں دی نقل کیتی ہے ۔ اصل تحقیق نھیں کیتی ، اصل ڳالھ تاں ایہا ہے جو ایں زبان دے اصل ٻولݨ والیاں نہ ایہناں رکھیے تے نہ سݙیے ۔ لہندے پاسے ٻہہ تے کوئی ایہ آکھیے جو لہندے دو وینداں ، عجب جیہا لڳدے ، ٻئی ڳالھ ایہ ہے جو سرائیکی دا ایہ ناں کہیں سرائیکی ٻولݨ والے ، نھیں سݙیا تے نِھیں رکھیا، ایہ سمجھ جو ایکوں کہیں سرائیکی غیر اہلِ زبان رکھئے ، لکھئے تے ورتیے۔

سرائیکی کوں لہندا یا لہندی سݙݨ وچ مغربی محققین نے عوام دی تقلید کیتی ہے تے ایں وسیع تر امیر زبان کوں محض ہک طرف یا سمت دو محدود کر تے ایہ ناں رکھ چھوڑیا ہینے ! تے ایہ انھاں دی زیادتی ہے ۔ ایویں تاں اساں ایکوں اُبھیچڑی تے لموچڑی وی سݙ سڳدوں۔

سرائیکی دے ہک ٻئے ناں وڑاچڈہ اُتے وی ظامی بہاولپوری ٻہوں سخت تنقید کیتی ہے ، تے ایں تنقید کنوں سرائیکی زبان نال انھاں دی محبت ، انھاں دی علمیت تے قابلیت دا پتہ لڳدے ۔ انھاں کتاب ’’سندھی ٻولی آ جو تاریخ‘‘ دے حوالے نال آکھیئے جو ہک قدیم لسانی قواعد دے ہک ہندو ماہر ’’مارکنڈیہ‘‘ سرائیکی زبان کوں وراچڈہ دی ہک شاخ لکھئے تے اُوندے ایں قول کوں انگریز ماہرینِ لسانیات وی نقل کیتے، تے حوالے ݙتن۔

ظامیؔ بہاولپوری آہدن جو سرائیکی میݙی مادری زبان ہے ، میݙی زبان وچ ایں قسم دا کوئی اسم علم کائنی تے نہ وراچڈہ دے ناں دی اِتھاں کوئی قدیم یا جدید زبان ہے ۔ او ایہ وی لکھدن جو زباناں وچ اسمائے علم بہت قدیم کنوں آندے پئین ۔ اَتے انھاں وچ لمبے عرصے توڑیں ٻہوں تھوڑی تبدیلی تھیندی ہے ۔ وادی سندھ دے اسمائے علم اُتے جݙاں اساں کوئی تحقیقی نظر سٹیندے ہَیں تاں قدیم اسمائے علم وچوں کہیں مارکنڈیہ دا ناں وی نھیں نظردا، ایہاکیفیت لفظ وراچڈہ دی ہے ۔ اساݙی سرائیکی زبان وچ وراچڈہ دا کوئی لفظ کائنی ، ہا ایہ تھی سڳدے جو ایہ لفظ وڳڑ تے سرائیکی وچ آیا ہووے ۔ یعنی وراچڈہ دی بجائے ’’وڳڑیا یا وِچڑیا ہویا ہووے ۔ جیکر ایہا ڳالھ وی ہے تاں وِڳڑیا یا وِچڑیا ہویا ، سرائیکی زبان دا اصلی تے حقیقی ناں کائنی ۔ البہ وصفی ناں ضرورتھی سڳدے ، او وی دبڑگھسنّوں۔

ایہ ہن ظامی بہاولپوری دے سرائیکی دے ناں بارے وچ خیالات یا نظریات انھاں دے ایہ اعتراض درست ہِن تے مدلّل ہِن!

## حوالہ
کتاب: سرائیکی لسانیات۔ مصنف: دلشادؔ کلانچوی. ترتیب و پیشکش: ظہور احمد دھریجہ.چھاپہ خانہ جھوک پبلشرزملتان 2019ء