اِرشاد ڈیروی تے ’’ݙاج لُئی ہوئی شام‘‘

سرائیکی وسیب وچ واقعہ کربلا دے حوالے نال پاتے ونڄݨ والے مرثیے دی روایت نال سرائیکی زبان دے شعری ادب کوں نویکلی سُنڄاݨ دان تھئی ہے ۔ سرائیکی ادبی دنیا ارشاد ڈیروی کوں شعری تخلیق ’’رَت ریت رِدا‘‘ دی وجہ توں مرثیہ نگار دے طور تیں ڄاݨدی ہے ۔ ارشاد ڈیروی او مرثیہ نگار ہے جو دِل وچ پیدا تھیوݨ والے جذبیں کوں شعریں وچ ڈھالݨ دا فن ڄاݨدے۔

سرائیکی ادب وچ ٹوری ونڄݨ والی مرثیے دی ٹور دے عام طور تیں ݙو رنگ ہوندِن ۔ ہک رنگ وچ واقعہ کربلا دے ہر ہک پُکھ کوں داستان دے انداز وچ پیش کیتا ویندے اَتے ݙوجھے رنگ وچ چوݨویں پُکھ اَنج اَنج نظم دی صورت وچ سامݨے آندن ۔ ارشاد ڈیروی دی تخلیق ’’ݙاج لُٹی ہوئی شام‘‘ ایں ݙوجھے رنگ دی اہم مثال ہے جیندیاں نظماں وچ شاعر دے اندر دی آواز صاف سُݨی ونڄ سڳدی ہے۔

’’ݙاج لُٹی ہوئی شام‘‘ کوں حُسینیت دی ݙکھ بھری کیفیت دا اینجھاں اظہار آکھیا ونڄ سڳدے جیندے وچ اہلِ بیت دی مظلومیت تے بے وسی دے نال نال حسینی قافلے دی ہمت ، کردار دی عظمت تے حق دی خاطر وݙی توں وݙی قربانی کیتے تیار رہوݨ دا اندازہ تھیندے ۔ جتھاں ارشاد ڈیروی دی ایں تخلیق وچ عزاداری دے جذبے دی عکاسی تھیندی ہے اُتھاں حمدیہ تے نعتیہ کلام دی ونکی وی کتاب دا حصہ ہے ۔ حمدیہ سلسلے وچ نظم ’’مقدمہ‘‘ دا انداز ݙیکھو:

نہ سوچ خالق دی انتہا کوں

او قُل ھُو اللہ اَتے احد ہے

ہے آپ اول تے آپ آخر

او خود اَزل ہے تے خود ابد ہے

ایویں نعتیہ کلام دا ہک نمونہ ہے:

ہر انسان دے کیتے بݨ ڳئی

درس حیات رسول اللہؐ دی

چھوٹی جھئیں حسنینؑ دی خواہش

کل کائنات رسول اللہؐ دی

ڳالھ حسنینؑ دی ٹُری ہے تاں تاریخ گواہ ہے جو حسنینؑ دے بابے حق تے باطل دا نتارا کرݨ والا اَتے ’’جنابِ امیر خیبر گیر‘‘ جھیاں رُتبہ پاوݨ والا ٻیا کوئی نہ تھی سڳدا ہا ۔ امیر المومنین حضرت علی المرتضیٰؑ دے حوالے نال لکھی ڳئی ہک نظم ’’روشن چراغ‘‘ دے عنوان نال ’’ݙاج لُٹی ہوئی شام‘‘ وچ شامل ہے ۔ جیندے وچوں عقیدت بھریے ݙو شعر ہِن:

ملنگیں موالیں دی ٻس ہک سدا ہے

علیؑ شہنشاہ ہے علیؑ شہنشاہ ہے

علیؑ دی محبت ہے جنت دی خشبو

علیؑ دی عداوت جہنم دی بھاہ ہے

نبیؐ دی آل کربل وچ او تاریخ رقم کیتی ہے جینکوں اُمت دی خاطر ہک مثال بݨا ݙتے ۔ کربلا وچ پیش آوݨ والے واقعے ، انھیں واقعاں وچ شامل جذبے اَتے انھاں جذبیاں دی عکاسی کرݨ والیاں تحریراں مُدتیں توں سامݨے آندیاں پئین ۔ اِنھیں تحریریں توں صاف ظاہر تھیندا پئے جو اہلِ بیِت نانے دا دین بچاوݨ کیتے کیویں ہمت تے حوصلے نال کم گھدا ۔ حق دی خاطر ڈٹ ونڄݨ والے ایں قافلے قربانیں دیاں او مثالاں قائم کیتیاں جنھیں بارے سوچݨ نال وی دِل کنب ویندے ۔ حسینی قافلے دی استقامت ،بُرد باری اَتے عظمت دا اندازہ ایں ڳالھ توں لایا ونڄ سڳدے جو نِکے نِکے ٻالاں توں گھن کے قافلہ سالار تئیں واری واری جان دا نذرانہ پیش کرݨ کوں تاں قبول کیتا بھل ’’سرداد نہ داد دست در دستِ یزید‘‘۔

ارشاد ڈیروی ایں قربانی ایں شہادت کوں آپݨے کلام وچ ول ول پیش کیتے جیویں جوہک موقعے تیں لکھیے:

جݙاں دی رَت شہیدیں دی رَلی ہے ریت دے اندر

تݙاں دی ریت کربل دی ساݙے کیتے شفا بݨ ڳئی

او مݨ دریا ، کٹیاں ٻانہیں ، لُڑھی ہوئی مشک دے ٹکڑے

جݙاں ارشاد ذہن اِچ آئے تاں غازی دی وفا بݨ ڳئی

سرائیکی شاعر مرثیہ لکھدا پیا ہووے اَتے عاشورہ محرم دی کردار نگاری ، واقعہ نگاری تے منظر نگاری دیاں ڳالھیں ٹُردیاں پیاں ہووِن تاں اے کیویں تھی سڳدے جو ’’شامِ غریباں‘‘ دا تذکرہ نہ ہووے ۔ ارشاد ڈیروی دی تخلیق ’’ݙاج لُٹی ہوئی شام‘‘ دا تاں عنوان وی ایں موضوع دے چودھار گُھمدے ۔ ایں توں ظاہر تھیندے جو اے شعری مجموعہ ایں موضوع دی خاص طور تیں نمائندگی کریندے ۔ ’’شام اَکھیں وچ‘’ دے عنوان نال ݙتی ڳئی نظم جتھاں شامِ غریباں دے پُر درد منظر کوں پیش کریندی ہے اُتھاں کتاب دے عنوان دی وی نمائندگی کریندی ہے ۔ ایں نظم وچوں نمونے دے ݙو شعر ݙیکھو:

ڳل وچ طوق تے ہتھ وچ رسیاں پندھ بے نام اَکھیں وچ

لاتھے ہِن بے کفن جنازے پڑھ پیغام اَکھیں وچ

ڈھلدے ݙینہہ کوں بخت ڈھلیا ڳئے ہر نمراش کلی دا

بعد عصر دے ݙاج لُٹی ہوئی لہہ پئی شام اَکھیں وچ

ارشاد ڈیروی دی ایں تخلیق وچ پاتیاں ونڄݨ والیاں نظماں مختلف عنوانیں نال پیش کیتیاں ڳئین ۔ جتھاں اے عنوان اہلِ بیت دیاں اہم شخصیتاں ، صفتاں یا کہیں خاص فکر دی نمائندگی کریندن اُتھاں اے عنوان کجھ اہم ݙینہاں کیتے وی مخصوص کیتے ڳئین ۔ جیویں جو ’’تطہیر دا کفن‘‘ ، ’’اٹھاوی صفر‘‘ ، ’’اَٹھ ذوالحج‘‘ ، ’’یومِ عاشور‘‘ اَتے ’’بازارِ شام‘‘۔ 8ذوالحج 60ہجری کوں حج دا احرام لہاوݨ تے اِسلام کوں ہمیش کیتے امر کرݨ سانگے کوفے دی منزل دو پندھ کرݨ دا تذکرہ ’’اَٹھ ذوالحج‘‘ دے عنوان نال پیش کیتا ڳئے جیندے وچوں نمونے دے شعر ہِن:

زہرا دا چن وچ کعبے دے تقدیر دے رُخ بدلا چھوڑیے

توݨے موسم ہا حج نئیں کیتا ٻدھ کے احرام لہا چھوڑیے

ݙے بوسے حجرِ اسود کوں کوفے دی منزل دو ٹُر پئے

ݙوہیں بھیݨ بھرا رَحٖ روندے رہے اُمت نے حج چھڑوا چھوڑیے

مرثیہ کوں صِنف دی بجائے موضوع دے حوالے نال سُنڄاتا ویندے ۔ ایہا وجہ ہے جو ’’ݙاج لُٹی ہوئی شام‘‘ وچ وی ایں موضوع کوں کئی اصناف وچ پیش کرݨ دی شعوری کوشش کیتی ڳئی ہے ۔کتھائیں اینکوں نظم دی ونکی ’’مسدس‘‘ اِچ لکھیا ڳئے تاں کتھائیں اے مخمس دے رنگ وچ وی ہے اے تائیں جو فارسی وچوں آئی ہوئی شعری صِنف مثنوی دا انداز وی ایں کلام وچ موجود ہے ۔ جیویں جو مثنوی دے رنگ وچ پیش کیتے ڳئے ہک بند وچوں ہک قافیے دے نال لکھیے ڳئے ݙو مصرعے ہِن:

علیؑ دی جنگ دے گُر سمجھ جے شوئق ہئی سکندری

ایں ساہ سفر دی سوچ وچ مزاج رکھ قلندری

سرائیکی شعری ادب وچ حسینی ݙوہڑے تے حسینی قطعے خاص طور تیں لکھیے ویندن ۔ جیویں جو ہک قطعہ ہے:

ݙکھ ساز جݙاں ساہ سُر بݨدِن

توݨے پتھر ہووِن دُر بݨدِن

ارشادؔ حسینؑ دی چوکھٹ تے

جیڑے سِیس نِواوِن حُر بݨدِن

نویں نظم دے حوالے نال ݙٹھا ونڄے تاں آزاد نظم تے معرا نظم وچ لکھیا ڳیا مرثیہ وی ارشاد ڈیروی دی کتاب وچ موجود ہے ۔ اے تئیں جو جاپان توں آئی ہوئی مختصر شعری صِنف ’’ہائیکو‘‘ دے مقابلے وچ سرائیکی وچ لکھی ونڄݨ والی صِنف ’’سرائیکو‘‘ کوں وی ’’ݙاج لُٹی ہوئی شام‘‘ دا حصہ بݨا ڳئے ۔ مثال دے طور تیں ہک ’’سرائیکو‘‘ ہے:

بھیݨیں نال مسافر ٻن وچ وطن کنوں ٻہوں دور

چار چودھاروں ظلم اندھارا سر تے سو صدمات

ہے ݙاہویں دی رات

ارشاد ڈیروی دے کلام وچ ڈھیر سارے موقعیں تیں مختلف واقعات دی منظر کشی دا نویکلا رنگ پاتا ویندے ۔ ہر کردار دی عظمت پیش کریندیں ہوئیں عقیدت دے جذبے دا جواب نئیں ، گویا کردار نگاری ، واقعہ نگاری تے منظر نگاری کوں خوب نبھایا ڳئے ۔ ایندے نال نال ذاتی تعارف ، اپݨا حسینیت نال ڳانڈھا تے دعائیہ رنگ وی کئی موقعیں تیں سامݨے آئے ۔ جیویں جو اپݨا تعارف کرویندیں آکھیے:

جئیں دَر توں پِن جبریل ویندے

اوں در دا خاص ملازم ہاں

ایہا پُھوت میکوں نئیں ٻاہݨ ݙیندی

ارشادؔ حسینؑ دا خادم ہاں

چھیکڑ تیں ارشادؔ ڈیروی دا دُعائیہ شعر جہڑا ہر ہک دے دِل دی آواز بݨ کے سامݨے آئے:

ارشاد میݙی عرضی مولا تائیں پُڄاوو

میں وی مُکاݨ ݙیواں میکوں سݙا مدینے

## حوالہ
لکھّت ویورا، ڈاکٹرحمیداُلفت ملغاݨی ،چھاپہ خانہ: جھوک پرنٹرز ملتان