open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
نیل ارزق دریا

نیل ازرق دریا، ایتھوپیا دی جھیل ٹانا توں نکلݨ والا ہک دریا ہے جینکوں ایتھوپیا وچ ابے تے سوڈان وچ نیل ازرق دے ناں نال پکارا ویندے۔
نیل ازرق سوڈان دے دار الحکومت خرطوم دے قریب نیل ابیض نال مل کے دریائے نیل تشکیل ݙیندے جیہڑا سوڈان تے مصر توں گذردا ہویا اسکندریہ دے مقام تے بحیرہ روم وچ ڈھہندے۔
نیل ازرق جھیل ٹانا توں نکلݨ دے بعد شمال مغرب دی جانب اپݨے سفر دا آغاز کریندے تے صرف 30 کلومیٹر دے فاصلے دے بعد ہک عظیم گھاٹی وچ داخل تھی ویندے۔ ایہ علاقہ ایتھوپیا وچ سیاحت دے حوالے نال معروف ہے۔

جون توں ستمبر دے بارش دے موسم وچ نیل ازرق وچ سطح آب بہت ودھ ویندی ہے تے اے دریائے نیل کوں ݙو ترہائی پاݨی فراہم کریندے۔ ایہو دریا ایتھوپیا دے دریائے اتبارا دے نال مل کے دریائے نیل وچ سیلاب دا باعث بݨدا رہیا لیکن 1970ء وچ اسوان ڈیم دی تعمیر دے نال ہی ایں سلسلے دا خاتمہ تھی ڳیا۔
نیل ازرق، نیل ابیض کولوں لمبائی وچ چھوٹا ہے لیکن ایندے باوجود مصر پہنچݨ والا 56 فیصد پاݨی ایہو دریا فراہم کریندے۔
ایہ دریا سوڈان کیتے یکساں اہمیت دا حامل ہے جتھاں ایندے تے قائم ݙو ڈیم ملک دی 80 فیصد بجلی پیدا کریندن۔ انہی ڈیماں دی بدولت ایں علاقے وچ دنیا دی بہترین کپاس پیدا تھیندی ہے۔
## حوالے
لارڈ ماؤنٹ بیٹن

لوئس ماؤنٹ بیٹن المعروف لارڈ ماؤنٹ بیٹن برطانوی سیاست دان، برطانوی بحری فوج دا افسر تے متحدہ ہندوستان دا آخری جبکہ آزاد بھارت دا پہلا گورنر جنرل ہئی۔ ہندوستان دا آخری وائسرائے بݨݨ توں پہلے ایندی وجہ شہرت ایہ ہئی کہ ݙوجھی عالمگیر جنگ دے آخری لمحات وچ اینکوں برطانوی بحریہ دی جنوب مشرقی ایشیا دی کمان دا سپریم الائیڈ کمانڈر بݨا ݙتا ڳیا۔

## وفات
ماؤنٹ بیٹن کوں 27 اگست 1979ء وچ آئرش علیحدگی پسنداں نے ہک حملے وچ قتل کر ݙتا جݙݨ اوہ آئرلینڈ دے ساحلی علاقے وچ اپݨی کشتی تے مچھی دے شکار کیتے نکلا ۔ اوں وقت اوندی  عمر 79 سال ہئی۔ لارڈ ماؤنٹ بیٹن دی کشتی کوں دھماکے نال اْݙایا ڳیا ہئی، ایہ کوئی حادثہ نہ ہئی بلکہ حملہ آوراں دا نشانہ ماؤنٹ بیٹن ہی ہئی۔ دھماکے وچ ماؤنٹ بیٹن دے نال اوندے خاندان دے کئی ٻئے افراد وی ہلاک تھئے ہن۔ برطانیہ دا شاہی خاندان اڄ وی ماؤنٹ بیٹن تے اوندی خدمات کوں نی بھلا ،اونکوں یاد رکھݨ دا اندازہ ایں ڳالھ توں لویج سڳدے کہ شہزادہ ولیم دے گھر پیدا تھیوݨ والے تریجھے ٻال دا ناں لوئس رکھا ڳئے جیہڑا لارڈ ماؤنٹ بیٹن دا اصل ناں ہئی۔ نکے شہزادے دا نام لوئس آرتھر چارلس ہے۔

## حوالے
صحرائے اعظم

صحرائے اعظم یا صحارا دنیا دا سب توں وݙا صحرا ہے جیندا رقبہ 9،000،000 مربع کلومیٹر (35 لاکھ مربع میل) ہے جیہڑا تقریباً امریکہ دے کل رقبے دے برابر ہے۔ صحرائے اعظم شمالی افریقا وچ واقع ہے۔ انگریزی وچ اینکوں Sahara آکھا ویندے جیہڑا دراصل عربی لفظ "صحرا" دی جمع ہے۔
صحارا دا علاقہ ہر 20 ہزار سال بعد 6 ہزار سال دے کیتے ہرا بھرا تھی ویندے۔ ایویں ایں  کیتے تھیندے کہ زمین دا محور خود 26 ہزار سال وچ ہک چکر مکمل کریندے جینکوں Apsidal precession آہدن۔

صحرائے اعظم دے مغرب وچ بحر اوقیانوس، شمال وچ کوہ اطلس تے بحیرہ روم، مشرق وچ بحیرہ احمر تے مصر، جنوب وچ دریائے نائجر دی وادی تے سوڈان واقع ہن۔ صحرائے اعظم مختلف حصیاں وچ تقسیم ہے جنہاں وچ وسطی کوہ ہقار، کوہ تبستی، کوہ ایئر، صحرائے تنیر تے صحرائے لیبیا شامل ہن۔ صحرائے اعظم دی بلند ترین چوٹی ایمی کوسی ہے جیندی بلندی 3415 میٹر ہے تے ایہ شمالی چاڈ وچ کوہ تبستی دے سلسلے وچ واقع ہے۔

صحرائے اعظم وچ کل 25 لاکھ افراد رہائش پزیر ہن جنہاں دی اکثریت مصر، ماریطانیہ، مراکش تے الجزائر نال تعلق رکھدی ہے۔ اتھاں رہݨ والے باشندیاں دی اکثریت بربر نسل نال تعلق رکھدی ہے۔
## حوالے
حضرت عمر تے نیل دریا دا قصہ

جݙݨ مصر فتح تھیا تاں اہل مصر نے فاتح مصر حضرت عمرو بن عاص کوں آکھا کہ ساݙے ملک وچ کاشتکاری دا دارومدار دریائے نیل تے ہے، ساݙے پاسے ایہ دستور ہے کہ ہر سال ہک حسین و جمیل کنواری چھوکری دریا وچ سٹی ویندی ہے، اگر ایویں نہ کیتا ونڄے تاں دریا خشک تھی ویندے تے قال پئے ویندے۔ حضرت عمرو بن عاص نے انہاں کوں ایں رسم توں روک ݙتا۔ جݙݨ دریا سکݨ لڳا تاں حضرت عمرو بن عاص نے ایہ واقعہ خلیفہ وقت امیر المومنین حضرت عمر فاروق کوں لکھ بھیڄا۔ جواب وچ حضرت عمر نے تحریر فرمایا کہ دین اسلام اینجھی وحشیانہ و جاہلانہ رسماں دی اجازت نی ݙیندا تے آپ نے ہک خط دریائے نیل دے ناں لکھ بھیڄا تے اونکوں دریا وچ سٹݨ دی ہدایت کیتی۔ اوں خط دا مضمون ایہ ہئی:

**بعد حمد و صلوۃ دے ایہ کہ اگر توں اپݨی طرفوں تے اپݨی مرضی نال چلدا پیا ہیں تݙانہہ تاں نہ چل اگر اللہ تعالیٰ واحد وقہار تیکوں جاری رکھدے تاں اساں اللہ تعالیٰ توں دعا منگدے ہیں کہ اوہ تیکوں رواں کر ݙیوے۔**

ایہ پرچہ گھن کے حضرت امیر عسکر نے دریائے نیل وچ سٹ ݙتا۔ حالی ہک رات وی گذرݨ نہ پائی ہئی جو دریائے نیل وچ سولہ ہتھ گہرا پاݨی چلݨ لڳا تے اونہی وقت مصر دی خشک سالی تر سالی تے  گرانی ارزانی نال بدل ڳئی۔۔

قرآن مجید وچ ݙو دریاواں دا ذکر آیا ہے جنہاں وچ دریائے نیل (سورہ انبیاء) تے دریائے فرات (سورہ فرقان) شامل ہن۔
## حوالے
نیل دے سنگتی دریا

دریائے نیل وچ ڈھہݨ والے اہم معاون دریا نیل ابیض تے نیل ازرق ہن جنہاں وچوں نیل ابیض استوائی مشرقی افریقہ تے نیل ازرق ایتھوپیا توں نکلدے۔ ہک ٻیا کم اہم دریا اتبارا وی دریائے نیل وچ ڈھہندے لیکن اوندے وچ صرف اوں وقت پاݨی ہوندے جݙݨ ایتھوپیا وچ بارش ہووے۔ عام طور تے جھیل وکٹوریہ کوں نیل ابیض دا دہانہ منا ویندے تاہم ماہرین دا آکھݨا ہے کہ نیل ابیض دا دہانہ روانڈا دے جنگلات وچ ہے جیندے بعد ایہ جھیل وکٹوریہ توں سفر کریندا ہویا یوگنڈا وچ اوندا ساتھ چھوڑ ݙیندے۔ 500 کلومیٹر دے سفر دے بعد ایہ جھیل کیوگا تے بعد ازاں جھیل البرٹ پہنچدے جیندے بعد ایہ سوڈان پہنچدے۔ ایں مقام تے ایہ بحر الجبل (یعنی کوہستانی دریا) دے ناں نال ڄاݨا ویندے۔ بحرالغزال دے ملاپ دے بعد ایہ دریا بحر الابیض یعنی سفید دریا اکھیندے جینکوں دنیا نیل ابیض دے ناں توں ڄاݨدی ہے۔ نیل ازرق ایتھوپیا دے پہاڑاں وچ واقع جھیل ٹانا توں نکلدے۔ ایہ 1400 کلومیٹر دا سفر کرݨ دے بعد سوڈان دے دار الحکومت خرطوم دے قریب نیل ابیض وچ مل ویندے تے دریائے نیل تشکیل ݙیندے۔
## حوالے
تحصیل پپلاں

**تحصیل پپلاں** ضلع میانوالی، پنجاب، پاکستان دے تریے تحصیلاں وچوں ہک تحصیل ہے، تاریخ علو والی از اعجاز علو والوی دے مطابق پپلاں 1993ء میں تحصیل بݨی۔ ۔ ایں تحصیل دا صدر مقام پپلاں ہے۔ ایندے وچ 14 یونین کونسلاں ہن۔ تحصیل پپلاں دی اکثریتی آبادی سرائیکی زبان ٻولیندی اے۔

## ٻیا ݙیکھو
*تحصیل میانوالی
*تحصیل عیسیٰ خیل
*ضلع میانوالی
*عیسیٰ خیل
*کالاباغ
*کندیاں
*چکڑالہ
*پپلاں
*میانوالی

## حوالے
تحصیل عیسیٰ خیل

**تحصیل عیسیٰ خیل** ضلع میانوالی، پنجاب، پاکستان دے ترئے تحصیلاں وچوں ہک تحصیل ہے۔ ایں تحصیل دا صدر مقام عیسیٰ خیل ہے۔ ایندے وچ 3 میونسپل کارپوریشناں عیسی خیل، کمر مشانی، کالا باغ تے 13 یونین کونسلاں ہن۔ ایں تحصیل دی اکثریتی آبادی سرائیکی زبان ٻولیندی اے جبکہ کجھ پشتون آبادی وی ہے۔

## ٻیا ݙیکھو
*تحصیل میانوالی
*تحصیل پپلاں
*ضلع میانوالی
*میانوالی
*کالاباغ
*چکڑالہ
*کمرمشانی
*پپلاں
*عیسیٰ خیل
*کندیاں

## حوالے
تحصیل میانوالی

**تحصیل میانوالی** ضلع میانوالی، پنجاب، پاکستان دیاں ترئے تحصیلاں وچوں ہک تحصیل ہے۔ ایں تحصیل دا صدر مقام میانوالی ہے۔ ایندے وچ 2 میونسپل کارپوریشناں، میانوالی شہر، داود خیل تے 27 یونین کونسلاں ہن۔ ایں تحصیل دی اکثریتی آبادی سرائیکی زبان ٻولیندی اے۔

## ٻیا ݙیکھو
*تحصیل پپلاں
*تحصیل عیسیٰ خیل
*ضلع میانوالی
*میانوالی
*پپلاں
*عیسیٰ خیل
*کندیاں
*کالاباغ
*کمرمشانی
*چکڑالہ

## حوالے
پپلاں

**پپلاں** نواں ناں **[[لیاقت آباد، ضلع میانوالی|لیاقت آباد]]** پاکستان دا ہک شہر اے جیہڑا ضلع میانوالی وچ واقع ہے۔
ایندا ناں پپلاں ریلوے اسٹیشن دے قریب واقع قدیم "پیپل" دے درختاں دے کارݨ ہے۔ تاریخ علو والی از اعجاز علو والوی دے مطابق پپلاں 1993ء وچ تحصیل بݨی. ایندی حدود خوشاب، میانوالی، کلور کوٹ تے پہاڑ پور (خیبر پختونخوا) دے نال ملدن۔
وݙے آبادی والے علاقیاں وچ پپلاں (لیاقت آباد)، کندیاں (میانوالی دے بعد سب توں وݙی آبادی) تے ہرنولی ہن۔
پپلاں شہر دریائے سندھ دے کنارے تے واقع ہے۔ چشمہ نیوکلیئر پاور پلانٹ تحصیل پپلاں وچ واقع ہے۔ برادریاں وچ بلوچ، پٹھان، ڄٹ ،اعواݨ ،راجپوت تے سید آباد ہن۔ شہر دی اکثریتی آبادی سرائیکی زبان ٻولیندی اے۔ علاقے دے وݙے فصلاں مُنگی، کپاہ، دالاں تے کݨک ہن۔
## حوالے
کندیاں

کندیاں شہر دریائے سندھ دے کنارے آباد ہے۔ کندیاں لفظ کندی قبیلہ دی وجہ توں پیا۔ کندی خاندان دے علاوہ باقی قبیلیاں دے لوگ وی اتھاں آباد ہن۔ کندیاں شہر توں شیر شاہ سوری دا گزر وی تھیا ہے۔ شہر وچ ترئے قبرستان ہن۔ اتھاں ریلوے جنکشن تے ریلوے شیڈ وی ہے۔ ایں شہر دے کولوں تھل کینال نہر وی گزردی پئی ہے۔ کندیاں دے جنگلات کافی سارے رقبے تے پھیلے ہوئے ہن۔ اے پرامن شہر ہے، اتھاں ہر علاقے دے لوگ امن دی تلاش وچ آئے تے ول اتھوں دے ہی رہائشی بݨ ڳئے۔ مشہور ہوٹلاں وچ المعصوم ہوٹل تے گرین لیگون ہوٹل شامل ہن۔

**کندیاں** تحصیل پپلاں، ضلع میانوالی، سرائیکی وسیب، پنجاب پاکستان دا ہک آباد مقام جیہڑا ہک یونین کونسل وی ہے تے کندیاں اربن تے کندیاں رورل تے مشتمل ہے. ہݨ کندیاں ہک میونسپل کمیٹی بݨ چکا ہے۔  2016ء دے بلدیاتی انتخابات وچ اتھاں 13 حلقے بݨے ہن۔
## کندیاں جنکشں
پاکستان ریلویز دی سرکاری ویب سائٹ دے مطابق کندیاں جنکشن ریلوے اسٹیشن دا کوڈ KDA ہے۔ ایں وقت وی ایہ اسٹیشن پاکستان ریلویز دے استعمال وچ ہے۔ کندیاں جنکشن ریلوے اسٹیشن کندیاں شہر، میانوالی وچ واقع ہے۔ کندیاں مین بازار توں اڳاں ریل بازار دے کول کندیاں ریلوے جنکشن ہے.
## حوالے
کالاباغ

**کالا باغ** (Kalabagh) پاکستان دے صوبہ پنجاب دے ضلع میانوالی وچ ہک قصبہ تے یونین کونسل ہے تے سرائیکی وسیب دا اہم ترین مقام اے۔

ایہ دریائے سندھ دے مغربی کنارے تے واقع تحصیل عیسیٰ خیل دا حصہ ہے، جیہڑا کالا باغ ڈیم دا مجوزہ مقام وی ہے۔ ایندی وجہ شہرت سلسلہ کوہ نمک تے سرخ پہاڑیاں وی ہن۔ اتھاں پہاڑاں دے درمیان توں دریائے سندھ دے بہاؤ دا قدرتی نظارہ وی قابل دید ہے۔ شہر دی اکثریتی آبادی سرائیکی زبان ٻولیندی اے جبکہ کجھ پشتون آبادی وی ہے۔ آزادی پاکستان دے بعد کالا باغ دے ستویں نواب ملک امیر محمد خان مغربی پاکستان دے گورنر وی رہیے۔

کالا باغ کئی نسلاں توں اعوان ملکاں دے قبضہ اچ رہ ڳے ، اتھاں دے پہاڑاں توں لوݨ نکلدے ، لوہا وی دریافت تھی چکیا ہے ، کالا باغ دے نیڑے ای دریائے سندھ واہندا ہے ، جیں دے ݙوہیں پاسوں کشتی رانی کیتی ونڄ سڳدی ہے، ایں سہولت دی وجہ توں حملہ آور ایں رستہ توں دریا عبور کر تے سرائیکی وسیب تے حملہ آور تھیندے ہن ۔ اعوان ملک سولہویں صدی اچ اتھاں آ تے آباد تھئے ،انہاں دا پہلا پڑاؤ ڈانٹ کوہ تے ہا جیڑھا کالا باغ توں اُتے دے پاسے ہک قدرتی قلعہ ہے ۔ جیں ویلھے کݙاہیں خطرہ ہوندا ، لوک ایں اچ آ تے پناہ گھندے ہن ، پہلے اعوان آباد کار دا ناں شیخ عدو ہا ، بعد اچ انہاں دے پوترے بند علی نمک دی کان تے قبضہ ڄما گھدا تے پورے علاقے دا سردار بݨ ڳئے ، او ملاح وی ہن ، ایں سانگے کشتیاں دے ذریعے او لوک دریائے سندھ عبور کرݨ چاہندے ، انہاں دا کرایہ دے علاوہ نمک دا محصول وی گھندے ہن ، کالا باغ دے شمال اچ بھنگی خیل خٹک آباد ہن ، انہاں انہاں توں خراج گھنݨ شروع کر ݙتا ۔ اگرچہ او زمانہ بد امنی تے پریشانی دا ہا اتے آئے ݙینہ حملے تھیندے راہندے ہن ، لیکن اعوان ملکاں پوری جرات دے نال حالات دا مقابلہ کیتا تے آخر کار قرب و جوار دی ساری اراضی تے قابض تھی ڳئے ۔(الف)

## حوالے
(الف) کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
کمرمشانی

**کمر مشانی**، (انگریزی Kamar Mushani) سرائیکی وسیب، پاکستان دی ہک یونین کونسل اے جیہڑی ضلع میانوالی وچ واقع ہے۔
## حوالے
عیسیٰ خیل

عیسیٰ خیل سرائیکی وسیب دا اہم علاقہ،ضلع میانوالی دی ہک تحصیل تے ایندا صدر مقام ہے۔ دریائے سندھ دے مغربی کنارے تے ماڑی انڈس شاہراہ تے ریلوے لائن تے ماڑی انڈس توں تریہہ میل تے میانوالی توں 58میل دے فاصلے تے واقع ہے ۔ اتھوں کر اَٹھ میل دے فاصلے تے ضلع بنوں دی سرحد شروع تھیندی اے۔ پُراݨا شہر دریائے سندھ طغیانی اچ وہا تے گھن ڳیا تے ایندی جھاہ 1830ء اچ احمد خان نیازی نے نواں شہر آباد کیتا۔

شروع اچ اے ضلع بنوں دا حصہ ہا۔ 1901ء اچ جݙاں ضلع میانوالی بݨایا ڳیا تاں ایکوں میانوالی اچ شامل کر گھٖدا ڳیا۔ اتھاں دی گھریلو مصنوعات اچ صراحیاں، گھڑے، چٹائیاں شامل ہن۔ عطاء اللہ عیسیٰ خیلوی توں علاوہ ڈھیر سارے گلوکار تے شاعر اتھاں پیدا تھین۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
موچھ

**موچھ، میانوالی** (انگریزی, Mochh) پاکستان دی ہک یونین کونسل ہے جیہڑی سرائیکی وسیب دے ضلع میانوالی و  واقع ہے۔
## حوالے
داؤد خیل

داؤد خيل پاکستان دے صوبہ پنجاب، سرائیکی وسیب دا ہک شہر ہے جیہڑا ضلع میانوالی وچ واقع ہے۔ ایہ شہر جناح بیراج توں نکلݨ والی نہر دے کنارے آباد ہے۔ داؤد خیل ملک دے باقی حصیاں نال ریل تے روڈ دے ذریے جڑا ہویا ہے۔ داؤد خیل ریلوے سٹیشن راولپنڈی توں ملتان ونڄݨ والی اکثر ٹریناں دے رستے وچ پوندے۔ داؤد خیل وچ پاکستان دے ݙو وݙے کارخانے ہن جیندے وچ ہک میپل لیف سیمنٹ فیکٹری تے ݙوجھا پاک امیریکن کھاد فیکٹری شامل ہن، جیہڑے کہ اسکندرأباد دے مقام تے واقع ہن۔
## شخصیتاں
*عطاء محمد نیازی، سرائیکی لوک گلوکار

## حوالے
روکھڑی

**روکھڑی**(انگریزی, Rokhri) پاکستان دی ہک یونین کونسل اے جیہڑی ضلع میانوالی وچ واقع ہے۔ ایندا ناں نیازی پٹھاݨاں دی ہک مشہور ڳوتھ روکھڑی دی وجہ کولوں ہے۔
## شخصیات
*فاروق روکھڑی، سرائیکی تے اردو شاعر
*شفاء اللہ روکھڑی، سرائیکی لوک گلوکار

## حوالے
ماڑی انڈس

**ماڑی انڈس** (انگریزی, Mari Indus) پاکستان دا ہک آباد مقام اے جیہڑا سرائیکی وسیب دے ضلع میانوالی وچ واقع ہے۔
## جغرافیہ
ماڑی شہر یا پراݨی ماڑی دریا دے کنارے پہاڑ دی ݙو شاخاں دے درمیان ہک وادی وچ ہے۔۔ ایہ شہر سڑک توں نظر نی آندا۔البتہ کالاباغ دے دریا دے کنارے توں ایں شہر دے کجھ آثار نظردن- سڑک دے رستے ونڄوں تاں ماڑی انڈس دے قریب ہک وݙا موڑ آندے، اوں موڑ توں مشرق وچ پہاڑ دے ݙو حصیاں دے درمیان ہک تنگ درہ ہے۔ درے وچوں گذروں تاں سامݨے ماڑی شہر ہے۔ ایویں لڳدے جیویں ایہ شہر ہک پیالے دے اندر ہے۔۔
## تریخ
ماڑی شہر ضلع میانوالی دی سب توں قدیم وستی ہے۔ کھٻے پاسے پہاڑی دی چوٹی تے ݙو بہت قدیم مندر بݨے ہوئے ہن۔ انہاں مندراں دے بارے بہت کم لوگ معلومات رکھدن۔ انہاں مندراں دا ذکر ہندواں دے مذہبی کتاباں بھڳوت گیتا تے مہابھارت وچ وی ملدے۔
انگریز محقق گریئرسن دے مطابق  مہابھارت دے مرکزی کردار پانڈؤاں نے اپݨے جلاوطنی دے دور وچ اے مندر تعمیر کرائے۔ جݙݨ پانڈؤاں نے اپݨے بھراواں کورؤاں توں جوئے وچ اپݨی سلطنت تے ذال ہر گھدی تاں اتھاں آکے پناہ گھدی۔ بہت ساری روایات وچ ہے کہ ایہ مندر اڄ توں ہزاراں سال پہلے ھندؤاں دے ݙو شاھی خانداناں، کورؤاں تے پانڈؤاں دے درمیان تھیوݨ والی جنگ مہابھارت دے دور دے ہن۔

عمارتاں دی تعمیر وچ کنجور پتھر استمعال کیتا ڳیا ہے جیہڑا خوشحال ڳڑھ توں کشتیاں دے ذریعے گھنایا ڳیا۔ اونہی دور وچ تعمیر تھیوݨ والے عمارتاں، قلعہ کٹاس راج تے قلعہ کافرکوٹ وچ وی ایہے پتھر استمعال کیتے ڳئے ہن۔
ہندو راج دا دار الحکومت دریائے سندھ دے کنارے آباد صوابی شہر ہئی۔ پاکستان بݨݨ توں پہلے ویساکھی دے ݙینہاں وچ ہر سال ماڑی وچ میلا لڳدا جیندے وچ ہندوستان بھر توں ہندو زائرین شریک تھیندے۔
ایہ جگہ میانوالی شہر توں کوئی لڳ بھڳ 45 کلومیٹر دور ہے۔
## حوالے
کنگرانی

**کنگرانی** ذات دے لوک پاکستان دے صوبے سندھ، پنجاب، کے پی کے تے ایران چ وی رہندے ہن۔

## حوالے
چکڑالہ

**چکڑالہ** (انگریزی, Chakrala) سرائیکی وسیب، پاکستان دا ہک چھوٹا جیہا شہر جیہڑا ضلع میانوالی وچ واقع ہے۔
سرائیکی زبان دے شاعر انور شاہ انور دا تعلق چکڑالہ نال ہئی۔

## حوالے
استاد بخاری

سندھی زبان تے سرائیکی زبان دے مشہور تے مقبول وڈے عوامی شاعر سيد احمد شاه المعروف ”استاد بخاری“ ولد سيد حاجن شاه بخاری، ١٦ جنوری ١٩٣٠ء  توں  سندھ دے ضلع دادو تے تحصیل دادو دے قصبے غلام چانڈیو وچ پیدا تھئے۔ 

## شجرہ
استاد بخاری دا حسب نسب يا شجرہ اوچ شريف دے سيد جلال الدين شير شاہ سرخ پوش بخاری نال ملدا اے۔

## تعليم تے خدمتاں
استاد ١٩۴۴ء وچ  سندھی فائنل دا امتحان پاس کر، ١٩۴٧ء وچ تعليم کھاتے وچ استاد مقرر تھیا. ١٩٦۴ء چ  سندھ يونيورسٹی چوں  سندھی ادب چ  ايم. اے دا امتحان پاس کیتا. ١٩٦٧ء  چ گورنمينٹ کاليج لاڑکانے وچ ليکچرر مقرر تھئے۔ بعد دادو کالیج مقرر تھئے تے پروفيسر دے عهدے کئوں رٹائر تھئے۔
## اعزاز
استاد سندھی تے سرائیکی زبان دے  وڈے تے جديد سندھی شاعراں چ   پہلی صف دے شاعر ہن۔ انہاں کوں سندھی ادب تے شاعری چ خدمتاں سرانجام ڈیون دے کیتے  وفات کئوں  پچھے ٢٠٠٩ء  وچ حکومت پاکستان  پرائيڈ آف پرفارمنس دے تمغے نال نوازیا۔  ١٩٩۵ء چ سندھ صوبے وچ سيد عبدالله شاہ لکیاری دی وڈ وزارت دوران گورنمينٹ ڈگری کاليج دادو دا نالا انہاں دے نالے نال استاد بخاری ڈگری کاليج دادو رکھیا گیا۔

## شخصيت تے علمی خدمتاں
استاد بخاری اعلی شخصیت دے مالک ہن۔ انہاں دی سادی تے پر وقار شخصیت تے  انہاں دی شاعری چ فن فکر دے سلسلے چ ڈھیر سارے ادیباں نے کتاب لکھئے ہن۔ قوم چوے تھی بول، تاج جویو، ١٩٩٣ء۔ **آدیسی استاد**، علی دوست عاجز، ٢٠٠۵ء، **سمے دریا سمے صحرا**، انور کاندھڑو، ٢٠٠٧ء۔ **اکھر اکھر آرسی**، استاد بخاری دی شاعری دی لغت، عزیز کنگرانی، ٢٠٠٩ء۔ **عشق عقل استاد**، پروفیسر عزیز کنگرانی، ٢٠١٨ء۔ **استاد جو فن ائیں شخصیت**، ثقافت ڈپارٹمیٹ سندھ، ٢٠١٨ء

## کتاباں
*گيت اساں جا جيت اساں جی، ١٩٧٢ء 

*هی گيت گلابی بارن جا،  ١٩٨٠ء 

*اوتوں جوتوں، ١٩٨۵ء 

*کوڪن يا کليان، ١٩٨٦ء 

*سوچوں، بھنکا، واکا ١٩٩٠ء 

*لہر لہر دريا،  ١٩٩٠ء 

*کارے ککر ہيٹھ ١٩٩١ء 

*دھرتی سرتی، ١٩٩١ء

*زندگي زندگي، ١٩٩٢ء 

*نه کم نبريو نه غم نبريو، ١٩٩٢ء 

*جستجو لاتقنطو، ١٩٩٣ء 

*ماندی تھی نه مارئی، ١٩٩۴ء 

*ولولو ائیں ووک، ١٩٩۴ء 

*ميلا ملہالا، ١٩٩٦ء 

*وطن ائیں ويساہ، ١٩٩٧ء 

*گلدستے میں گيت، ٢٠٠٧ء 

*پير نه ہٹن پوئتے، ٢٠٠٧ء 

*دھوڑ دل تے درد جی، ٢٠٠٧ء 

*گھڑيا سے چڑھيا، ٢٠٠٧ء 

*بخاری جا قطعا، ٢٠٠٨ء 

*ہی گجرا ہی گولا، ١٩٩٧ء 

*ہڑئی ہيج وطن جا، ١٩٩٨ء 

*لہرے لہرے  میں لالان، ١٩٩٨ء 

*گائے پيو جاگائے پيو، ١٩٩٩ء 

*تڑ تڑ تيڈياں گالھياں، سرائیکی، ٢٠٠١ء

## وفات
سندھ دے اے وڈے شاعر کئنسر دے موذی مرض چ مبتلا تھی گئے۔ انہں مرض دے سبب ٩ آکتوبر ١٩٩٢ء کوں کراچی دی اسپتال چ وفات کر گئے تے ١٠ آکتوبر ١٩٩٢ء کوں دادو شہر چ دفن تھئے۔

## حوالے
اوچ شريف

**اوچ شریف**، پاکستان دے صوبے پنجاب وچ واقع ہک قدیم شہر اے۔ اوچ شریف بہاولپور کئوں ٧۴ کلومیٹر تے پنجند کئوں ١٦ کلومیٹر دور واقع ہک تاریخی شہر اے۔ اے شہر سید جلال الدین شیر شاہ سرخ پوش بخاری دا وی مسکن اہا۔

## حوالے
واہی کنگرانی

**واہی کنگرانی** (انگریزی: Wahi Kingrani) پاکستان دے صوبہ پنجاب دے سرائکی وسیب یا سرائیکستان دے ضلع دیرہ غازی خان دے شہر وڈور دے کول شہر تے بارانی نالہ اے۔ واہی دا مطلب نالہ یا بارانی نئے یا ندی اے جو جبلاں کنوں وہندا واہی کنگرانی دے کولوں گذردا اے۔ انہں واہی دے سبب واہی کنگرانی شہر دا ناں یا نالا مشہور تھیا۔ واہی کنگرانی سیاحتی مرکز وی اے۔ واہی کنگرانی وچ پیر رمضان شاہ دی دربار وی اے۔ واہی کنگرانی تے وڈور شہر  لنک روڈ نال رلیل ملیل ہن۔

## حوالے
وڈور

**وڈور** (انگریزی:Vdor) پاکستان دے صوبہ پنجاب دے سرائیکی وسیب یا سرائیکستان دے ضلع دیرہ غازی خان دا  قدیم شہر اے۔

## حوالے
سرخ پوش بخاری

**سرخ پوش بخاری** (پیدائش: ١١٩٢ء- وفات ١٢٩١ء) پاکستان دے صوبے پنجاب دے قدیم شہر اوچ شريف وچ رہن والے برصغير دے مشہور صوفی بزرگ اہن۔ انہاں دا شجرہ ١۵ پیڑھی توں بعد حضرت علی رضہ  نال ملدا اے۔ انہاں دا اصل نالا سید جلال الدین شیر شاہ سرخ پوش بخاری اہا۔ استاد بخاری دی نکھ انہں بزرگ نال ملدی اے

## حوالے
ݙیوالی

ݙیوالی ہک قدیم ہندو تہوار ہے جیکنوں ہر سال موسم بہار وچ منایا ویندے۔ ایہ تہوار یا عید چراغان روحانی اعتبار نال اندھارے تے روشنی دی، جہالت تے علم دی، بُرائی تے اچھائی دی تے مایوسی تے اُمید دی فتح و کامیابی دی علامت سمجھا ویندے۔ ایں تہوار دے تیاریاں 9 ݙینہ پہلے شروع تھی ویندن تے دیگر رسومات مزید 5 ݙینہ تک جاری رہندن۔ اصل تہوار اماوس دی رات یا نویں چندر دی رات کوں منایا ویندے۔ اصل تہوار شمسی-قمری ہندو تقویم دے مہینہ کتیہہ وچ اماوس دی رات یا نویں چندر دی رات کوں منایا ویندے۔ 
## حوالے
دلیپ کمار

دلیپ کمار پیدائشی ناں محمد یوسف خان (پیدائش 11 دسمبر 1922ء) بالی ووڈ ہندی فلماں دے لیجنڈری اداکار، آن، دیوداس، آزاد، مغل اعظم، گنگا جمنا، انقلاب، شکتی، کرما، نیا دور، مسافر، مدھومتی، دل دیا درد لیا، مزدور، لیڈر، جوار بھاٹا، جگنو، شہید، ندیا کے پار، میلا، داغ، دیدار، آگ کا دریا، عزت دار، داستان، دنیا، کرانتی، قانون اپنا اپنا، سوداگر جیہی مایہ ناز فلماں وچ کم کیتا۔ 7 جولائی 2021ء کوں اوہ ایں دنیا توں رخصت تھی ڳئے۔

## حوالے
واں بھچراں

**واں بھچراں**(انگریزی, Wan Bhachran)پاکستان دی ہک یونین کونسل ہے جیہڑی سرائیکی وسیب دے ضلع میانوالی وچ واقع ہے۔

واں بھچراں دی مجموعی آبادی 50,000 افراد تے مشتمل ہے۔
## حوالے
بکھڑا شریف، میانوالی

چشمہ بیراج میانوالی وچ جیں جگہ بݨایا ڳیا، اتھاں ہک گرانہہ بکھڑا شریف آباد ہئی جیہڑا تلوکر دا پہلا گرانہہ منا ویندے ایندے جنوب وچ ݙوجھا بکھڑا میاں غلام محمد ہئی تے شمال وچ دولانوالہ ہئی۔ ایندے شمال وچ مہاݨا والہ۔ حسین خیلانوالہ تے اوندے شمال وچ سیلو تے ٻاݨ دے گرانہہ آباد ہن۔ ایں وقت چشمہ بیراج دے ݙوہاں طرف تلوکر قبیلہ دے آبادیاں ہن۔ ایندے مشرق وچ کچہ کالو، شیرے خیلانوالہ، یارو خیلانوالہ تے سکو خیلانوالہ ہن جبکہ مغرب وچ شہباز خیلانوالہ، جلال خیلانوالہ، فوجے خیلانوالہ تے بلوچی خیلانوالہ ہن۔ اڄ کل ایہ یونین کونسل کچہ گجرات دے نال ہے جبکہ پہلے ایہ یونین کونسل کھولہ دا ہی حصہ ہئی۔ ایہ ساری آبادی قدیم بکھڑا توں بچ ونڄݨ والے رقبے تے مشتمل ہے تے موضع بکھڑا سݙیندی اے۔
## حوالے
کندیاں جنکشں

پاکستان ریلویز دی سرکاری ویب سائٹ دے مطابق کندیاں جنکشن ریلوے اسٹیشن دا کوڈ KDA ہے۔ ایں وقت وی ایہ اسٹیشن پاکستان ریلویز دے استعمال وچ ہے۔ کندیاں جنکشن ریلوے اسٹیشن کندیاں شہر، میانوالی وچ واقع ہے۔ کندیاں مین بازار توں اڳاں ریل بازار دے کول کندیاں ریلوے جنکشن ہے۔
## حوالے
میانوالی ریلوے اسٹیشن

پاکستان ریلویز دی سرکاری ویب سائٹ دے مطابق میانوالی ریلوے اسٹیشن دا کوڈ MWI ہے۔ ایں وقت ایہ اسٹیشن پاکستان ریلویز دے استعمال وچ ہے۔ میانوالی ریلوے اسٹیشن شہر اچ واقع ہے۔
## حوالے
خانیوال

**خانیوال** پاکستان دے صوبہ پنجاب دا ہک قدیم شہر ہے۔ خانیوال شہر ضلع خانیوال تے تحصیل خانیوال دا ہیڈکوارٹر وی اے۔

## حوالے

ونکی:آباد شہر تے وستیاں
وستی مولویاں

**وستی مولویاں** پاکستان دے صوبہ پنجاب دے ضلع رحیم یار خان وچ ہک بستی یا وستی اے۔

## حوالے

ونکی:آباد شہر تے وستیاں
پائی خیل

**پائی خیل** (Paikhel)، پاکستان، سرائیکی وسیب دے ضلع میانوالی وچ واقع ہے۔
پائی خیل نیازی قبیلے دی ہک او معروف شاخ ہے جیں نے ایں گرانہہ دی بنیاد  لکی مروت توں نقل مکانی دے بعد رکھی۔ ایں گرانہہ وچ دیگر اقوام ڄٹ ،اعواݨ، ویرالی، لوہار، کنبھار الغرض پیشہ ور اقوام وی آباد ہن۔
نیازی پٹھاݨاں دا ایہ قبیلہ مزید شاخاں وچ تقسیم ہے جیویں کہ فتح خان خیل،  چنݨ خیل، راجو خیل، کبی خیل، قتال خیل ،پہلوان خیل وٖغیرہ اہم ہن۔
حاجی اکرام اللہ خان نیازی پائی خیل سابقہ صوبائی وزیر جیل خانہ جات تے جنگلات و آبپاشی مشہور شخصیت گزرے ہن۔ علاوہ سلیم اللہ خان سابقہ پنجاب اسمبلی ممبر وی شامل ہن،۔
نیازیاں دے ایں قبیلے نے احمد شاہ ابدالی دے نال عیسیٰ خیل دے نیازی خوانین دے زیر سایہ پاݨی پت دی لڑائی وچ حصہ گھدا جبکہ کشمیر جہاد وچ وی نیازی پشتوناں دے لشکر وچ اپݨے قبائلی سردار شیر علی خان نیازی پہلوان خیل دی قیادت وچ خان غلام رسول خان نیازی ٖغازی کشمیر رئیس عیسیٰ خیل دی قیادت وچ شامل تھئے۔
## پائی خیل ریلوے اسٹیشن
پائی خیل ریلوے اسٹیشن، پائی خیل، تحصیل و ضلع میانوالی وچ واقع ہے۔ پاکستان ریلویز دی سرکاری ویب سائٹ دے مطابق پائی خیل ریلوے اسٹیشن دا کوڈ PIK ہے۔ ایں وقت وی ایہ اسٹیشن پاکستان ریلویز دے استعمال وچ ہے۔

## حوالے
ماچھکہ

**ماچھکہ** پاکستان دے صوبہ پنجاب دے سرائیکستان دے ضلع رحیم یار خان دا ہک قصبہ یا وستی تے علاقہ اے۔ قدیم زمانے کئوں انہں خطے وچ سولنگی یا سولنکی ذات آباد اہی جو مچھی مارن کیتے ماچھی ذات نال مشہور ہن جنہں وجہ توں علاقے دا ناں ماچھکا سڈیا گیا یا ول مشہور تھیا۔ موجودہ وقت چ وی ذات ماچھی سولنکی بہوں اے۔ سندھ دی تاریخ موجب جیسر راء تے مانک ماچھی سولنکی دی ریاست چ شامل اہا جو سندھ دے ضلع دادو کئوں ماچھکے تائیں اہی۔

ماچھکہ یاماچکہ تحصیل صادق آباد دے پِچادھ اچ دریائے سندھ دی بھِک تے واقع ہے، دریائے سندھ ایں دی وچوں لنگھدا ہے۔ ماچکہ دے ترائے پاسوں سندھ دے ضلع اچ واقع ہن، لَمے پِچادھی اچ ضلع سکھر ، اُبھے پِچھادی اچ شکار پور، لمے پوادھی اچ کشمور ہے۔ ایہ علاقہ ضلع رحیم یارخان دے نال مرید شاخ دے ذریعے ملیا ہویا ہے۔ ماچھکہ دی تریخ ٻہوں قدیم ہے، ایہ علاقہ ماچھی قوم دے سرداراں دریائے سندھ دے کنارے آباد کیتا ہے تے ڈھیر عرصہ تئیں ایں دی حیثیت ہک انج سٹیٹ دی ہے ۔ 1525ء اچ شاہ حسن ارغون دریائے سندھ دے کنارے آباد ماچھی قوم کوں شکست ݙتی۔ ریاست بہاولپور دے عہد اچ ایہ علاقہ امیر بہاولپور ثالث دے قبضے اچ ہا جو میر ناصر خان ایہ علاقہ امیر بہاولپور توں کھس گھدا۔ عباسی حکمراناں 1833ء دے معاہدیاں دے تحت حکومت برطانیہ کوں ملتان فتح کرݨ اچ فوجی امداد ݙتی جیں توں خوش تھی تے برطانوی حاکم سر چارلس نیپٹر نے 1844ء اچ ایہ علاقہ فتح کر تے حکومت بہاولپور کوں ݙے ݙتا۔

## حوالے

ونکی:آباد شہر تے وستیاں
ونکی:پاکستان
قلعہ دراوڑ

**قلعہ دراوڑ** پاکستان دے صوبہ پنجاب دے ضلع بہاول پور وچ قدیم قلعہ ہے۔ بہاول پور شہر کئوں ٨٠ کلومیٹر دور چولستان دے علائقے وچ واقع ہے۔

## حوالے
چولستان

ضلع بہاول پور تے ضلع بہاول نگر دا صحرائی علاقہ ۔ اے علاقہ آبپاش علاقے دے جنوب اچ تے بھارت دے بیکانیر تے جیسلمیر دے صحراواں دے شمال اچ واقع ہے۔ آب و ہوا ٻہوں گرم ۔ موسم گرما اچ درجہ حرات دا اوسط 125درجے ہوندے۔ اتھاں ریت دے اُچے اُچے ٹٻے ہن جیڑھے بعض مقامات تے 500فٹ دی اُچائی تک پُڄے ہوئے ہن۔ بارش دا سالانہ اوسط 4تا 7انچ تک ہے۔ آبادی زیادہ تر خانہ بدوش ہے۔ آبادی دا کاروبار زیادہ تر بھیݙاں ، ٻکریاں مویشی تے اُٹھ پالݨ ہے۔ آمدو رفت دا کم اُٹھاں توں گھٖدا ویندے ۔ تعلیم نہ ہووݨ دے برابر ہے۔سرائیکی زبان اچ وسطی حصے کوں ’’وچولو‘‘ آکھدن تے اے علاقہ سندھ دے قدیم جغرافیے دی رو نال وسط اچ پوندے ایں سانگے ایکوں’’وچولستان ‘‘ آکھیا ونڄݨ لگا جیڑھا بعد اچ وِگڑ تے چولستان تھی ڳیا۔ ایں طرح سرائیکی زبان اچ ’’روہ‘‘ پہاڑی کوں آکھدن تے ایں صحرا اچ ریت دے ٹٻے پہاڑیاں دی شکل اچ ہر پاسے کھنڈیے ہوئے ہن۔ایں سانگے ایکوں ’’روہی‘‘ وی آکھیا ویندے۔

چولستان یا روہی دا اے وسیع و عریض صحرا کݙاہیں سر سبز و شاداب خطیاں اچ شمار تھیندا ہا۔اتھاں ہک دریا گھاگھرا یا ہاکڑہ وی واہندا ہا جیندے کنارے تے سینکڑاں وستیاں تے شہر آباد ہن لیکن جݙاں دریائے ہاکڑہ نے اپݨا رُخ تبدیل کر گھٖدا تاں اتھاں دی آبادیاں ویرانیاں اچ تبدیل تھی ڳیاں تے خوشحالی دی جھاہ بدحالی نے گھن گھٖدی۔ ماہرین آثار قدیمہ نے اتھاں دی ریت دی تہ بہ تہ پرتاں اچ لُکیے ہوئے ایجھے آثار قدیمہ دریافت کیتن جیڑھے ایندی قدیم تاریخ تے روشنی پیندن۔ ہُݨ اے ثابت شدہ حقیقت ہے جو چولستان دی تہذیب دے ڈانڈے موئن جو دڑو تے ہڑپہ دی تہذیباں نال ملئے ہوئے ہن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء 
ونکی:پاکستان
کاچھو

**کاچھو** (انگریزی:Kachho) سندھ پاکستان دا تھر دے صحرا توں بعد وڈا صحرا ہے۔ کاچھو سندھ دریا تے کھیرتھر جبل دے وچ والا میدانی یا بارانی علائقہ ہے۔ کاچھو سندھ دے دادو ضلع، قمبر شہداد کوٹ ضلع تے جیکب آباد تائیں ہے۔  کاچھو لفظ کچھ توں نکتل ہے جنہں دا مطلب بغل ہے۔ کھیرتھر جبل دی کچھ یا بغل والا  میدانی علائقہ کاچھو سڈیندا ہے۔ مطلب کاچھو ناں کچھ توں نکتل ہے۔

## حوالے
سہرانی

سہرانی ہک بلوچ قبیلہ ہے جیڑھا پاکستان دے مختلف صوبیاں تے علاقیاں دے علاوہ افغانستان تے ایران وچ وی آباد ہے۔ پاکستان وچ انہیں دی وݙی اکثریت سندھ، پنجاب، بلوچستان تے خیبر پختونخوا وچ پاتی ویندی ہے۔

= آبادیاں: =

## سہرانی قبیلہ پاکستان دے علاقیاں وچ آباد ہے:

* سندھ: کندھ کوٹ، گھوٹکی، کراچی، حیدرآباد
* پنجاب: ڈیرہ غازی خان، مظفر گڑھ، ملتان، لیہ، راجن پور، اٹک
* بلوچستان: سبی
* خیبر پختونخوا: بنوں

= تاریخ: =
سہرانی قبیلے دی تاریخ دا پتا افغانستان تے ایران توں مِلدے۔ بلوچ قبیلے اڄ وی انہاں مُلکاں وِچ آباد ہِن۔ پِچھلے ویلیاں وِچ اے قبیلے خانہ بدوش زندگی گُزاریندے ہَن تے وَل مختلف علاقیاں وِچ آباد تھی ڳئے۔ آپݨی بہادری تے دلیری دی وجہ توں انہیں مختلف سرداریں تے حکمرانیں دی توجہ حاصل کیتی تے اُنہیں دیاں فوجاں وِچ خدمتاں انجام ݙِتیاں۔ اے وی آکھیا ویندے جو شیر شاہ سوری دے دور وِچ وی اینہہ قبیلے دا ذِکر مِلدے تے کُجھ لوک اِینکوں سورانی سہریانڑی وی آہدن۔

بلوچ روایتاں دے مطابق، رِند تے لاشار ناں دے ݙو بھراواں توں بلوچ قبیلے دا سلسلہ شروع تھیا۔ اُنہیں دے بارے وِچ مزید معلومات دستیاب کائنی۔

= ڈیرہ غازی خان دے سہرانی: =
ڈیرہ غازی خان وِچ جام پور روڈ دے نیڑے پُل شوریا دے نیڑے ہِک علاقہ "بستی سہرانی" دے ناں نال ڄاݨیا ویندے، جتھاں سہرانی قبیلے دے تقریباً 15000 لوک آباد ہِن۔

= ناں دیاں مختلف شکلاں: =
سہرانی ناں مختلف صورتاں وِچ مِلدے، جیویں سہریانڑی، سہریانی، سہرانی تے سرانی۔ انہیں وچوں سہریانڑی یا سہریانی کوں زیادہ ٹھیک سمجھیڄے۔ ویلے دے نال نال پنجاب وِچ اِینکوں نکا کر تے سرانی وی لِکھیا تے ٻولیا ویندے۔

= مظفر گڑھ، ملتان تے لیہ دے سہرانی: =
چوک قریشی دے سہرانیاں دے وݙے وݙیرے چار لوک ݙَسائے ویندن: فتح سہرانی، غلام حیدر سہرانی، حیدر سہرانی تے محبت سہرانی۔ اے واضح کائنی جو محبت سہرانی مَرد ہَن یا تریمت۔ اے وی واضح کائنی جو اے چارے بھرا ہَن یا اُنہیں دا کوئی ٻیا خاندانی تعلق ہا۔ چوک قریشی توں کُجھ سہرانی لیہ، کوٹ ادو، مظفر گڑھ تے ملتان وِچ وی آباد تھی ڳئے۔

= حوالہ =
تعلقہ خیر پور ناتھن شاہ

**تعلقہ خیر پور ناتھن شاہ** سندھ دے ضلع دادو دا تعقہ یا تحصیل ہے جنہں دا ہیڈکوارٹر خیر پور ناتھن شاہ شہر ہے۔

## حوالے
تعلقہ دادو

**تعلقہ دادو** سندھ دے ضلع دادو دا تعلقہ ہے۔ دادو شہر انہں دا تعلقہ ہیڈکوارٹر ہے
جوہی

**جوہی** ضلع دادو سندھ پاکستان دا قدیم شہر ہے۔ جوہی اصل جوہے دا مونٹ ہے جنہں دا مطلب جھڳٹا یا ننڈھا جھنگ ہے۔ جوہی دی پہچان **قبی** اے جو اصل وچ شو دا مندر اے۔

## حوالے
میر تنویر وڳݨ

میر تنویر وڳݨ سرائیکی تحریک دے کارکن ہن۔ انہاں دا تعلق کہروڑپکا ضلع لودھراں نال اے۔

## خدمات

## حوالے
علی آکاش

**علی آکاش** (انگریزی: Ali Akash) پاکستان دے صوبہ سندھ نال تعلق رکھڻ والے سندھی زبان دے معروف شاعر تے ادبی نقاد ہن۔ انہں دی ٻہوں کتاباں شائع تھئے ہن۔ اے موجودہ وقت دے جدید شعراء وچ اپنا منفرد مقام رکھیندے ہن۔

## زندگی دا احوال
علی آکاش دا اصل نالا صاحب خان ہے مگر رکارڈ وچ انہں دا نالا معشوق علی گوپانگ ہے۔ علی آکاش ١۵ اپريل ١٩٧۵ء کوں ضلع لاڑکانہ موجودہ ضلع قمبر شہداد کوٹ دے شہر قمبر دے پاڑے گوپانگ وچ استاد جان محمد دے گھر وچ پیدا تھئے ہن۔انہں کوں بچپن وچ کرکیٹ کھیڈن دا بہوں شوق ہا تے کرکیٹ دی راند وچ مہارت دے کیتےاپنے علاقے وچ آپ کوں منوایا۔

## تعلیم
علی آکاش ابتدائی تعلیم کئوں کالج تائیں تعلیم اپنے آبائی شہر قمبر وچ حاصل کیتی۔کچھ وقت آپ کراچی وچ بھی تعلیم حاصل کیتی پر کچھ وجوہات دے کرے  کراچی وچ تعلیم دا سلسلہ جاری نہ رکھ سگھیا۔ انہں  سندھ یونیورسٹی جامشورو کئوں ١٩٩٨ء وچ  ایم اے (اردو ادب)  تے  شاہ عبد اللطیف یونیورسٹی  خیرپور میرس کئوں ٢٠٠٧ء وچ ایم اے (سوشیالوجی) دیاں سنداں حاصل کیتیاں۔

## ادبی خدمتاں
علی آکاش شاعری دی شروعات اسکول وچ پڑھدے کیتی۔ بعد وچ گہرائی نال مطالعہ تے مشاہدہ کیتا تے شعر وچ تخلیقی زبان دا استعمال کریندے شعر لکھن شروع کیتا۔انہں دے نال نال انہں تنقیدی مضامین بھی لکھن شروع کیتے۔ انہں دے مضامین تے شاعری سندھ دے معیاری ادبی رسالے تے اخباراں وچ شائع تھیندے ہن۔ سخت محنت تے مشقت دے بعد انہں آپ کوں دور حاضر دے جدید شاعر تے ادبی نقاد دی حیثیت طور منوایا ہے۔ علی آکاش دی کتاب کوں **درویش جی تنہائی** سندھی شاعری دے بہترین کتاباں وچ شمار کر سکھدے اوں۔ جدید سندھی شاعری وچ علی آکاش دا نالا نمایاں ہے۔ انہں دے مضامین دا کتاب **نئی کویتا جو بحٹ** بھی بہترین کتاب ہے پر درویش دی تنہائی ہک اہم کتاب ہے۔ انہں دے کتاب دے بئک ٹائیٹل والا انہں دا غزل کتاب وچ شامل انہں دی شاعری توں علاوہ مکمل کتاب دی تشریح ہے۔ انہں کتاب وچ علی آکاش دی شاعری وچ وستیاں دی عام زندگی تے فطرت دی عکس نگاری دی وڈی خوبی ہے۔ فنی حوالے نال بھی انہں دے شعر وچ وڈی پختگی ہے۔ انہں دی  انہں کتاب درویش جی تنہائی وچ شامل شاعری انہاں کوں اپنے ہمعصر شعراء وچ منفرد مقام فراہم کیتا ہے۔

## کتاباں
*کاک کنارے شام (غزل، سرمد اکیڈمی قمبر، جنووری ١٩٩٨ء)

*ہینئڑو اوٹھے وگ جیاں (شاعری، کنول پبلیکیشن قمبر، ٢٠٠٧ء) 

*شاعری جے بچاءُ میں (تنقید،سندھیا پبلیکیشن شکارپور، ٢٠١٧ء) 

*پکا رچھ کنبھار جا (شاعری، کنول پبلیکیشن قمبر، جنوری ٢٠١٨ء) 

*نئی کوتا جو بحث اور دوسرے مضامین (تنقید،کنول پبلیکیشن قمبر، ٢٠١٨ء) 

• درویش جی تنہائی، شاعری، روشنی پبلیکیشن حیدرآباد، ٢٠١٩ء 

*گلابی اگتے ویندڑ راہ، شاعری، انسٹی ٹیوٹ آف سندھالوجی، جامشورو، ٢٠١٩ء.
*ایکویہوں صبح، شاعری، کنول پبلیکیشن قمبر، ٢٠٢١ء

## حوالے
سندھ یونیورسٹی

**سندھ یونیورسٹی** سندھ پاکستان دا اعلی تعلیمی ادارا ہے جو جامشورو شہر وچ ہے۔

## حوالے
تعلقہ جوہی

**تعلقہ جوہی** پاکستان دے سندھ صوبے دے ضلع دادو دا تعلقہ یا تحصیل ہے جنہں دا ہیڈکوارٹر جوہی شہر ہے۔

## حوالے
تعلقہ میہڑ

**تعلقہ میہڑ** صوبے سندھ دے ضلع دادو دا تعلقہ یا تجصیل ہے۔ جنہں دا ہیڈکوارٹر شہر میہڑ ہے۔
## حوالے
شاہ عبد اللطیف یونیورسٹی

**شاہ عبد اللطیف یونیورسٹی** سندھ پاکستان دے شہر خیرپور میرس وچ سندھ دے عظیم صوفی شاعر شاہ عبداللطیف بھٹائی دے نالے نال اعلی تعلیمی ادارا ہے۔

## حوالے
جامشورو

**جامشورو** صوبہ سندھ دا ہک شہر ہے۔ اے شہر ضلع جامشورو دا ہیڈکوارٹر بھی ہے۔

## حوالے
خیرپور

**خیرپور** میرس سندھ پاکستان دے ضلع خیرپور دا وڈا شہر تے ضلع دا ہیڈکوارٹر بھی ہے۔

## حوالے
گلاب سومرو

**گلاب سومرو** (انگریزی:Gulab Soomro) سندھ پاکستان وچ پیدا تھیوڻ والے سندھی زبان تے سرائیکی زبان دے مشہور شاعر تے نٹر نگار ہن۔ انہاں دا استاد بخاری دی سرائیکی شاعری دا سرائیکستان دے لب لہجے وچ ترجمہ تے قرآن شریف دا ترجمہ ٻہوں اعلی ادبی کم ہن۔ 

## زندگی داحوال
گلاب سومرو دا اصل نالا گل محمد سومرو ہے۔ آپ دے والد دا ناں احمد خان سومرو  ہے. آپ دے  قلمی  نالا  گلاب سومرو تے شادان سومرو ہئے. گلاب سومرو ١ آکتوبر  ١٩۴٩ء  کوں سندھ دے ضلع دادو  دے رادھن شہر دے کولوں وستی سيتا وچ پيدا تھئے.

## ادبی علمی خدمتاں
آپ سندھی زبان تے سرائیکی زبان دے  شاعر تے نثر نويس ہن۔  انہاں دی شاعری تے کالم سندھی زبان دے رسالے تے اخباراں وچ شايع تھئے جنہاں وچ حلال احمر اخبار، روزانہ ہلال پاکستان، روزانہ عبرت اخبار ذکر لائق ہن۔ انہاں قرآن شريف دا سندھی زبان تے  سرائیکی زبان وچ ترجمہ کیتا ہے۔  اہو سندھ دی تاريخ وچ  قرآن پاک دا سرائیکی زبان وچ پہلا ترجمہ شمار تھی سگھدا ہے۔  انہاں زندگی دا وڈا حصہ قرآن شریف دی درس تدریس وچ گذاریا۔ آپ دادو شہر دی معزز شخصیتاں وچ شمار تھیندے ہن۔  اپنے محلے یا پاڑے دے مسئلے تے جھگڑے بھی مکیندے ہن۔ انہاں دی زندگی دا مکمل حوال پروفيسر عبدالله مڳسی دی کتاب **سندھ جی تاريخ جو جديد مطالعو ** وچ شامل ہے۔
## وفات
گلاب سومرو ٦ اگست ٢٠١٧ء کوں لوک پدھار گئے۔  اے مرکھپور پاڑے دادو دے تاریخی قبرستان وچ دفن ہن۔
## حوالے
سورج

**سورج** (علامت: ) ہک ستارہ ہے جہرا روشن تھیندے اے ہائیڈروجن تے ہیلیم گیس دا مجموعہ ہے ایندی باہروں آلی سطح دا درجہ حرارت اندازے نال 6000 درجہ سینٹی گریڈ ہے ایہہ نظام شمسی اچ سارے سیارے دی روشنی تے حرارت دا سر چشمہ ہے
مہے

مہے ذات دے لوگ پاکستان دے علاقے سرائیکستان وچ مقیم ہن۔ جھنگ، شورکوٹ، میاں چنوں، ملتان سمیت وسیع علاقے وچ اے قبیلہ پھیل ڳیا ہے تے لودھراں تے رحیم یار خان تک موجود ہے۔ اکثریت البتہ ملتان تے گردونواح نال تعلق رکھدی ہے۔ ملتان تے ایندے نیڑے دے مہے خاندان دے وݙے قصبے تے گرانہہ بہادر پور، صالح مہے، باغوالا، کیمی والا، گلگی والا تے لیلی پور ہن۔ مہے برادری زیادہ تر زراعت تے کاشتکاری اچ ہے تے امب دی کاشتکاری تے صنعت وچ ہک اہم مقام رکھدی ہے۔ بہادر پور نال تعلق رکھݨ والے ملک امیر بخش مہے نے امب دے کاشتکاراں وچ نمایاں مقام پیدا کیتا۔ اوندے ترئے پتر ہن، ملک حق نواز مہے، ملک سرفراز مہے تے ملک اللہ یار مہے۔ ملک سرفراز مہے، ملک امیر بخش مہے دی وفات دے بعد کنبے دی رہنمائی کریندن تے ایں علاقے دی مقامی سیاست وچ فعال طور تے حصہ گھندن۔
## حوالے
سوکھ واں

سوکھ واں

ساݙی مقامی زبان سرائیکی ءِچ تاں ایں تہوار کوں سوکھ واں آکھیا ویندے تے اے سفر دے مہینے دی چھیکڑی بدھ کوں چوری کُٹ کے منائی ویندی ہے.

ایں گال دا تاں نئیں پتہ کہ اے کیا رِیت رسم ہے ,ایں کتھوں شروع تھئی ہئی اس کوں کیں شروع کیتا ہئی لیکن ایکوں کوئی مذہبی تہوار سمجھ کے منایا ویندے

چوری کُٹݨ دا طریقہ اے ہے کہ کݨک دا اٹا پیہایا ویندے لیکن اے اٹا بھت آلے اٹے کولوں تھوڑا بریک ہوندے تے ٹُکر آلے اٹے کولوں تھوڑا موٹا ہوندے .ول اوویں ٹُکر آلے اٹے آر ایکوں گُنہاں ویندے موٹے موٹے گوگے توے تے پکاۓ ویندن. ول گرم گرم گوگاں کوں اُکھلی دے وچ باریک کر کے کُٹا ویندے. جیں ویلے اے گوگے کُٹیچ کے بھُور بھُور تھی ویندن تاں اوں بھور دے وچ کُٹا ہویا گُڑ یا شکر پا ݙتا ویندے تے سُتھرا گاوا گھیو وچ گھت چھوڑیدے تے سوکھ ویں دی چوری تیار تھی ویندی ہے جیکوں پہلے زمانے وچ تاں اوانݙھ گوانڈھ ءچ ونڈا وی ویندا ہا تے سارے گھر دے بندے رل بہہ تے کھاندے ہن.

ہُݨ بنداں دی مصروفیات دی وجہ توں اے رسم ہولیں ہولیں مُکدی ویندی ہے .چوری ہُݨ وی بݨائی ویندی ہے لیکن اکٹھے تھی کے کھاوݨ دا رواج گھٹ گیا ہے. میکوں ݙر ہے کہ بیاں مقامی رسماں ریتاں وانگوں اے وی ہِک ݙینہہ ختم تھی ویسی
سیارے

سورج دے گرد آپݨے مدار اچ چکر لاوݨ آلے **سیارے** سورج توں روشنی تے حرارت گھندے ہن ساݙی زمین وی ہک سیارہ ہے جہڑی سورج دے گرد 365 ݙینہہ تے 6گھنٹے اچ مکمل کریندی ہے

نظام شمسی
براعظم

خشکی دا حصہ ست وݙے ٹکڑیے تے ہے جیکوں براعظم آہدن

## ایشیا
ایشیا سب توں وݙا براعظم ہے ایندے پواہ تے بحرالکاہل ،پچاہ تے براعظم یورپ ، اٻھے تے بحر شمالی تے لمیں تے بحر ہند ہے پیا

## افریقہ
ایہہ ݙوجھا وݙا براعظم ہے ایندے پوادھ اچ بحر ہند ، پچادھ اچ بحر اوقیانوس ، اٻھے تے ہک چھوٹا سمندر بحیرہ روم تے لمیں تے بحر جنوبی واقع ہے

## شمالی امریکہ
ایہہ ݙوجھا تریجھا براعظم ہے ایندے پوادھ اچ بحر اوقیانوس ، پچادھ اچ بحر الکاہل ، اٻھے تے  بحر شمالی تے لمیں تے براعظم جنوبی امریکہ واقع ہے

## جنوبی امریکہ
ایہہ چوتھا وݙا براعظم ہے ایندے پوادھ اچ  بحر اوقیانوس، پچادھ اچ بحر الکاہل ، اٻھے تے  براعظم شمالی امریکہ تے لمیں تے بحر جنوبی واقع ہے

## انٹارکٹیکا
ایہہ پنجواں وݙا براعظم ہے ایہہ قطب جنوبی دے نال ہے پیا ایہہ او کلہا براعظم ہے جہرا غیر آباد ہے کیونکہ ایندا موسم بہوں ٹھڈا ہوندے

## یورپ
## آسٹریلیا
دریشک

دریشک ہک قبیلہ ہے۔ ایہ برادری زیادہ تر ضلع راجݨ پور وچ ہے
سرائیکستان قومی موومنٹ

سرائیکستان قومی موومنٹ سماجی لسانی ثقافتی طبقاتی سیاسی تنظیم ہے. 

سرائیکستان قومی موومنٹ دے اکابرین وچ چئرمین علامہ اعظم سعیدی بانی جنرل سیکرٹری مجاہد جتوئی مرکزی صدرحمیداصغرشاہین مرحوم قابل ذکر ہن۔ ہُݨ  تنظیم کوں چلاوݨ کیتے فلسفہ چلھ دی خیر تے کل دی خیر دی بنیاد تے مرکزی صدر سیف اللہ بیقرار ،جنرل سیکرٹری سردارمحمدشریف خان کھوسہ چیف آرگنائزررئیس اسد کم کریندے پئے ہن۔
## ٻیا ݙیکھو
* پاکستان سرائیکی پارٹی
ملک محمد اقبال چنڑ

ملک محمد اقبال چنڑ، ہک پاکستانی سیاست دان ہن جیہڑے 2002ء توں مئی 2018ء تائیں پنجاب دی صوبائی اسمبلی دے رکن رہے۔

## ابتدائی زندگی اتے تعلیم
ملک محمد اقبال چنڑ 15 مارچ 1950ء کوں بہاولپور، پنجاب وچ پیدا تھئے۔ انہاں بیچلر آف لاز دی ڈگری 1971ء وچ ملتان دے ولایت حسین اسلامیہ لا کالج توں حاصل کیتی۔ 

## سیاسی کیریئر
ملک محمد اقبال چنڑ 2002ء دے پاکستانی عام انتخابات وچ حلقہ پی پی-272 (بہاولپور-VI) توں پاکستان مسلم لیگ (ن) دے امیدوار دے طور تے پنجاب دی صوبائی اسمبلی کیتے منتخب تھئے۔ انہاں 27,873 ووٹ حاصل کیتے اتے پاکستان پیپلز پارٹی دے امیدوار ظفر اقبال کوں ہرایا۔ اوہ 2008ء دے پاکستانی عام انتخابات وچ حلقہ پی پی-272 (بہاولپور-VI) توں مسلم لیگ (ن) دے امیدوار دے طور تے پنجاب دی صوبائی اسمبلی کیتے ولا منتخب تھئے۔ انہاں 34,246 ووٹ حاصل کیتے اتے پاکستان مسلم لیگ (ق) دے امیدوار اعجاز صفدر کوں ہرایا۔ انتخاب دے بعد انہاں کوں وزیر اعلیٰ پنجاب شہباز شریف دی صوبائی کابینہ وچ شامل کیتا ڳیا جتھاں انہاں جون 2008ء توں جون 2010ء تائیں پنجاب دے صوبائی وزیر برائے خصوصی تعلیم دے طور تے خدمات انجام ݙتیاں۔ جون 2010ء وچ انہاں کوں پنجاب دا صوبائی وزیر جیل خانہ جات مقرر کیتا ڳیا۔ اوہ 2013ء دے پاکستانی عام انتخابات وچ حلقہ پی پی 272 (بہاولپور-VI) توں مسلم لیگ ن دے امیدوار دے طور تے پنجاب دی صوبائی اسمبلی کیتے ولا منتخب تھئے۔ انہاں 40,409 ووٹ حاصل کیتے اتے پاکستان تحریک انصاف دے امیدوار محمد اصغر کوں ہرایا۔ جون 2013ء وچ انہاں کوں وزیر اعلیٰ شہباز شریف دی صوبائی کابینہ وچ شامل کیتا ڳیا اتے انہاں کوں پنجاب دا صوبائی وزیر برائے کوآپریٹو بݨایا ڳیا۔

## حوالہ

ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
نصیرالدین شاہ

نصیر الدین شاہ (नसीरुद्दीन शाह) مشہور بھارتی اداکار تے ہدایتکار ہن۔ انہاں دا شمار بھارتی سنیما دے بہترین اداکاراں وچ تھیندے۔ نصیر الدّین شاہ کوں بھارتی سنیما کیتے  خدمات دے کارݨ، 2003ء وچ بھارت سرکار دے اعزاز پدم بھوشن نال نوازا ڳیا۔

انہاں دے مشہور فلماں وچ آکروش، اسپرش، مرچ مصالحہ، البرٹ پنٹو کو غصّہ کیوں آتا ہے، تریکال، بھاونی بھوائی، جنون، موہن جوشی حاضر ہو، اردھ، ستیا، کتھا اور جانے بھی دو یارو شامل ہن۔ انہاں دی مشہور ترین فلماں وچ معصوم شامل ہے جیہڑی سینٹ جوزف کالج نینی تال وچ فلمائی ڳئی۔

اوہ بھارتی سنیما وچ 1980ء دی فلم "ہم پانچ" توں متعارف تھئے۔ انہاں کوں اڳلی کامیابی 1986ء دی فلم "کارما" توں ملی جیندے وچ انہاں کوں دلیپ کمار نال کم کرݨ دا موقع ملا۔ اڳلی فلماں وچ اجازت (1987)، جلوا (1988)، ہیرو ہیرا لال (1988) شامل ہن۔
انہوں نے کئی ٻیاں وی فلماں وچ کم کیتا جنہاں وچ غلامی (1985)، تری دیو (1989)، وشواآتما (1992) شامل ہن۔ 1994ء وچ انہاں نے فلم مہرا وچ منفی کردار ادا کیتا، ایہ انہاں دی سوویں فلم ہئی۔

## حوالے
مہر علی شاہ

پیر مہر علی شاہ صوفی بزرگ تے عالم دین ہن۔

## قادیانی نوں شکست
آپ نے غلام احمد قادیانی دا چیلنج قبول کیتا اور فرمایا فاتح او ہو سی جیندا قلم خود بخود لکھیسی۔ مرزا لاجواب ہوکے جھوٹا ثابت ہویا۔
## نمونہ کلام

### نعت
اَج سِک مِتراں دی ودھیری اے

کیوں دِلڑی اُداس گھنیری اے

لُوں لُوں وِچ شوق چنگیری اے

اَج نیناں لائیاں کیوں جھڑیاں

نیناں دِیاں فوجاں سر چڑھیاں

مُکھ چند بدر شعشانی اے

مَتّھے چمکدی لاٹ نُورانی اے

کالی زُلف تے اَکھ مستانی اے

مخمُور اکِھیں ہِن مَدھ بھریاں

اس صورت نُوں میں جان آکھاں

‏جانان کہ جانِ جہان آکھاں

سچ آکھاں تے رب دی شان آکھاں

جس شان تو شاناں سب بنیاں

سبحان اللہ ما اجملک

ما احسنک ما اکملک

کِتّھے مہرؔ علی کِتّھے تیری ثنا

گُستاخ اکھیں کِتّھے جا اڑیاں

## ٻیا ݙیکھو

* نصیر الدین نصیر
دارالعلوم دیوبند

دار العلوم دیوبند بھارت دا ہک اسلامی مدرسہ ہے جتھاں سنی دیوبندی مکتب فکر دا آغاز تھیا۔ ایہ ادارہ اترپردیش ضلع سہارنپور دے ہک قصبے دیوبند وچ واقع ہے۔ ایہ مدرسہ 1866ء وچ محمد قاسم نانوتوی، فضل الرحمن عثمانی، سید محمد عابد دیوبندی تے دیگر حضرات نے قائم کیتا۔ محمود دیوبندی ایں ادارے دے پہلے استاد تے محمود الحسن دیوبندی ایندے پہلے طالب علم ہن۔ مجلس شورٰی دار العلوم دیوبند نے 14 اکتوبر 2020ء اچ سید ارشد مدنی کوں صدر المدرسین تے ابو القاسم نعمانی کوں شیخ الحدیث مقرر کیتا۔
thumb|Darul Uloom Deoband
## جشن صد سالہ دیوبند
مسلک دیوبند نے اپݨڑے سوسال 
مکمل ہوݨڑ تے 1880ء وچ جشن صد سال دیوبند منایا۔ جشن دی صدارت اندرا گاندھی نے کیتی تے خطاب وی کیتا۔ کانگرس سرکار نے یادگاری ٹکٹ وی جاری کیتا۔

## تریخ
دار العلوم دیوبند 30 مئی 1866ء کوں فضل الرحمن عثمانی، سید محمد عابد دیوبندی، محمد قاسم نانوتوی، مہتاب علی،  نہال احمد تے ذوالفقار علی دیوبندی دے ذریعے قائم کیتا ڳیا ہئی۔ محمود دیوبندی کوں پہلے استاد دے طور تے مقرر کیتا ڳیا ہئی تے محمود حسن دیوبندی پہلے طالب علم ہن، جنھاں نے مدرسے وچ داخلہ گھدا ۔

1982ء وچ محمد طیب قاسمی دے دور اہتمام وچ مدرسے وچ انتظامی تنازعات پیدا تھی ڳئے، جیندے نتیجے وچ دار العلوم وقف دیوبند دا قیام عمل وچ آیا۔
thumb|دارالعلوم وچ قائم مسجد رشید

فروری 2008ء وچ مدرسے دے زیر اہتمام "کل ہند دہشت گردی مخالف کانفرنس" وچ ہر طرح دی دہشت گردی دی مذمت کیتی ڳئی ۔

## انتظامیہ
مدرسے دے شریک بانی سید محمد عابد دیوبندی مدرسے دے پہلے مہتمم ہن۔ ابو القاسم نعمانی 24 جولائی 2011ء کوں غلام محمد وستانوی دے بعد مدرسے دے تیرہویں مہتمم منتخب تھئے۔
## فضلا
بعض فضلائے دار العلوم دے ناں درج ذیل ہن: 
* محمود حسن دیوبندی ، تحریک ریشمی رومال دے رہنما
* انور شاہ کشمیری ، محدث
* اشرف علی تھانوی ، صاحب نسبت بزرگ تے * [[بہشتی زیور]] * و * [[بیان القرآن]] * دے مصنف
* محمد شفیع دیوبندی، پاکستان دے پہلے مفتی اعظم تے معارف القرآن دے مصنف 
* محمد الیاس کاندھلوی، تبلیغی جماعت دے بانی
* حسین احمد مدنی، * [[متحدہ قومیت اور اسلام]] دے مصنف
* [[طہ کران]]، سابق صدر [[مفتی]] - [[مسلم جوڈیشل کونسل]]، [[جنوبی افریقہ]]۔
==اشاعتاں==
دارالعلوم دیوبند تے ایندے سابق تے موجودہ فضلا شائع کریندن:
* * مجلہ الداعی * ، عربی ماہنامہ۔
* * ماہنامہ دار العلوم * ، اردو ماہنامہ۔
* *آئینۂ دار العلوم''، پندرہ روزہ اردو ۔
## حوالے
علی ڳڑھ مسلم یونیورسٹی

سر سید احمد خان نے 1875ء وچ ”محمڈن اینگلو اورینٹل کالج“ دی بنیاد سٹی جینکوں 1920ء وچ یونیورسٹی دا درجہ ملا تے اڄ اینکوں علی ڳڑھ مسلم یونیورسٹی دی حیثیت نال عالمی شہرت حاصل ہے۔ انہاں نے آکھا:

**میں ہندوستانیاں دی اینجھی تعلیم چاہنداں کہ اوندے ذریعے انہاں کوں اپݨے حقوق حاصل کرݨ دی قدرت تھی ونڄے، اگر گورنمنٹ نے ساݙے کجھ حقوق ہݨ تک نی ݙتے جنہاں دی ساکوں شکایت ہے تاں وی ہائی ایجوکیشن اوہ چیز ہے کہ خواہ مخواہ طوعاً و کرہاً ساکوں ݙیوا ݙیسی۔**

## تاریخ
انگلستان توں واپسی دے بعد سرسید نے مسلماناں دی تعلیمی ترقی کیتے *انجمن ترقی مسلمانانِ ہند* دے ناں نال ہک ادارہ قائم کیتا جیں نے اعلیٰ تعلیم کیتے کم شروع کیتا۔ نال ہی ہک فنڈ کمیٹی وی قائم کیتی ڳئی جیں نے ملک دے طول و عرض توں چندہ جمع کیتا تے حکومت توں امداد دی درخواست وی کیتی۔ 1875ء وچ انجمن ترقی مسلمانان ہند نے علی ڳڑھ وچ *ایم اے او (محمڈن اینگلو اورینٹل) ہائی سکول* قائم کیتا۔ اوں ادارے وچ جدید تے مشرقی علوم دی تدریس دا بندوبست کیتا ڳیا۔ 1877ء وچ اوں سکول کوں کالج دا درجہ ݙے ݙتا ڳیا جیندا افتتاح لارڈ لٹن نے کیتا۔ 1920ء وچ اونکوں علی ڳڑھ مسلم یونیورسٹی دا ناں ݙتا ڳیا۔
### قابل ذکر علمی شخصیات
* جاوید اختر
* خان عبدالغفار خان
* ذاکر حسین (سیاست دان)
* محمد حامد انصاری
* مولانا محسن علی عمرانی (ڈیرہ اسماعیل خان)
* شیخ محمد عبد اللہ
* مفتی محمد سعید
* مصباح الاسلام فاروقی
*پیر مولانا دوست محمد بارکزئی

حیدرآباد، دکن دے نواب میر عثمان علی خان نے علیڳڑھ مسلم یونیورسٹی دے قیام کیتے 5 لکھ روپے دا عطیہ ݙتا۔
## حوالے
ہیرا نند سوز

ہندوستان وچ سرائیکی تے اردو زبان و ادب دا پرچم بلند رکھݨ والے معروف شاعر و افسانہ نگار ہیرا نند سوز 19 مئی 1922ء کوں میانوالی وچ شری ٹیک چند دے گھر پیدا تھئے۔ عمر دا ابتدائ دور انہاں نے  ضلع مظفرڳڑھ وچ گزارا، کیونکہ انہاں دے والد اونہی ضلعے وچ پولیس آفیسر ہن۔ ݙاہویں جماعت دا امتحان انہاں نے اپݨے والد دی وفات دے بعد میانوالی توں پاس کیتا۔
اوندے بعد ٹیکنیکل ٹریننگ کیتے لاہور چلے ڳئے جتھاں مشیناں دے مقابلے وچ اتھوں دا ادبی ماحول انہاں کیتے زیادہ باعث کشش رہیا۔ 1943ء وچ انہاں نے ریلوے دی ملازمت اختیار کیتی۔ ادبی سفر دا آغاز انہاں نے شعر گوئی توں کیتا۔ 1947ء وچ سرائیکی وسیب توں ہجرت دے بعد انہاں دی طبیعت افسانہ نگاری دی طرف راغب تھئی۔ ریلوے توں ریٹائرمنٹ دے بعد فرید آباد وچ مستقل قیام رہیا۔ 1988ء وچ انہاں نے ہریاݨہ اردو اکادمی دے ایماء تے کشمیری لال ذاکر نال مل کے ہریاݨہ دے نامور افسانہ نگاراں دے افسانیاں تے مشتمل ہک مجموعہ “نقش گر” دے ناں نال ترتیب ݙتا۔
## ادبی خدمات
انہاں دے ترئے افسانوی مجموعے “کاغذ کی دیوار”، “ ساحل سمندر اور۔ سیپ” تے” جنگل جنگل شہر” شائع تھئے تے ہک شعری مجموعہ” سورج میرے تعاقب میں” منظرعام تے آیا۔ انہاں دے شعری تے افسانوی مجموعیاں دی تمام ادبی حلقیاں وچ بے حد پذیرائی تھئی۔
آپ سرائیکی ساہتیہ سنگم  دہلی دے عہدیدار تے انڈیا توں شائع تھیوݨ والے سرائیکی جریدیاں “ سرائیکی دنیا” تے” سرائیکی انٹر نیشنل“ دہلی دی مجلس ادارت وچ بھی شامل رہیے ہن۔ انہاں دی سرائیکی شاعری انڈیا دے جرائد تے پاکستان دے سرائیکی اخبار روزنامہ ” جھوک” ملتان، خان پور وچ شائع تھیندی رہی ہے۔
ہیرانند سوز نے معروف پاکستانی سرائیکی شعراء محمد سلیم احسن دے شعری مجموعے”چیتے چنتے” تے امان اللہ ارشد دے شعری مجموعے”سک دا ساوݨ” دے دیباچہ وی لکھے۔

ہیرانند سوز کوں ایہ اعزاز حاصل ہے کہ انہاں نے حمد تے نعتاں وی آکھن۔ ہفت روزہ “راوی” بریڈفورڈ(U.K) دی جانب توں منعقدہ پاک و ہند نعتیہ انعامی مقابلے وچ  رسول کریم صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی حیات مبارکہ تے خوبصورت منظوم خراج عقیدت پیش کر کے انہاں نے شریک ہزاراں  شعراء کرام وچ خصوصی انعام حاصل کیتا۔
7 اگست 1995ء کوں انہاں کوں راج بھون ہریاݨہ وچ ہریاݨہ اردو اکادمی دے سلور جوبلی ایوارڈ نال نوازا ڳیا۔
## وفات
سرائیکی  وسیب دا ڄم پل ایہ لکھاری 8 جنوری 2002ء کوں اپݨی جنم بھُومی کوں  دوبارہ ݙیکھݨ دا ادھورا سفݨا دل وچ گھن کے ایں جہان فانی توں رخصت تھیا۔
## سرائیکی غزل
جے توں جُگنو ہیں تاں  کوئ مار سٹیسی تیکوں 

جے توں ڋیوا ہیں تاں  قبراں تے  ٻلیسی  تیکوں 

یار  اوں پار تے و چکار گناہاں  دی  چنانہہ

دل تیڋا کچا گھڑا اے تاں ٻُڑیسی تیکوں

انہاں ڋٹھا  نئیں سوا نیزے تے آندا  سِجھ کوں

کون ہُنڑ راہ طریقت دا ڋسیسی تیکوں

سوز، حق ڳالھ جے آکھیں تاں زمانہ سُنڑ کے

وانگ سُقراط دے وت زہر پلیسی تیکوں
## حوالے
خواجہ محمد اسلام

**خواجہ محمد اسلام** (وفات:17 مئی 2020ء) ہک پاکستانی مصنف ہن جنہاں دی اردو کتاب "موت کا منظر" نے بے پناہ شہرت حاصل کیتی تے ہݨ تک کئی زباناں وچ شائع تھی چکی ہے۔ ایں کتاب توں کئی عالمی شخصیات وی پڑھ کے متاثر تھئے۔ شاہ فیصل مرحوم نے خواجہ محمد اسلام کوں اپݨی دعوت تے حج کروایا تے غلاف کعبہ دے کجھ حصے سمیت دیگر تحائف وی ݙتے۔
## اردو لکھتاں
33 دے قریب اردو زبان وچ کتاباں لکھے نیں جنہاں وچوں اہم ایہ ہن 
*موت کا منظر 
*جنت کا منظر
*حج کا منظر
*ماں کی دعا جنت کی ہوا 
*تعلیم الاسلام

## وفات
اچانک حرکت قلب بند تھیوݨ دی وجہ نال 17 مئی 2020ء کوں 85 سال دی عمر وچ اچھرہ، لاہور وچ انتقال کر ڳئے۔ مرحوم کوں نماز جنازہ دے بعد مقامی قبرستان اچھرہ، لاہور وچ 18 مئی 2020ء کوں سپرد خاک کر ݙتا ڳیا۔
## حوالے
دیوبندی مکتب فکر

دیوبندی مکتب فکر دی بنیاد یوپی دے شہر دیوبند توں پئی۔ دارالعلوم دیوبند جتھاں اسلامی عقائد وچ ہک خاص مکتب فکر تے مدرسے دی بنیاد رکھی ڳئی۔ ایں فرقے دے علماء تے اُنھاں دے پیروکار حنفی دیوبندی دے ناں نال ڄاݨے ویندن، مقلد ہن۔ علمائے دیوبند محمد قاسم نانوتوی دے شاگرد سمجھے ویندن۔ ایہ فکر شاہ ولی اللہ دہلوی دی فکر نال نشو و نما پیندی ہےـ

## حوالے
مولانا کوثر نیازی

ملک دے نامور سیاست دان، عالم دین، خطیب، شاعر، ادیب تے صحافی مولانا کوثر نیازی 21 اپریل 1934ء کوں سرائیکی وسیب دے شہر موسٰی خیل ضلع میانوالی وچ پیدا تھئے۔ انہاں دے والد محترم دا ناں فتح خان نیازی ہئی۔ انہاں نے اپݨے کلہے پتر دا ناں محمد حیات خان رکھا۔ سکول دے زمانے وچ محمد حیات خان کوں شاعری دا شوق پیدا تھیا تاں انہاں نے اپݨا قلمی ناں “کوثر نیازی” رکھ گھدا۔ انہاں نے موسیٰ خیل وچ ابتدائی تعلیم مکمل کرݨ دے بعد گورنمنٹ ہائی سکول میانوالی توں میٹرک کیتا۔
## ادبی تے سیاسی زندگی
میٹرک دے بعد کوثر نیازی کوں لاہور دے سہ روزہ اخبار ”کوثر” وچ ملازمت مل ڳئی تاں اوہ مستقل طور تے لاہور مقیم تھی ڳئے۔ سہ روزہ “کوثر” دے علاوہ اوہ روزنامہ “تسنیم “ دے مدیر بھی رہیے۔ بقیہ دینی و دنیاوی تعلیم لاہور وچ مکمل کیتی۔ پنجاب یونیورسٹی لاہور توں اردو، عربی تے فارسی وچ آنرز کیتا۔ ایں دوران اوہ جماعت اسلامی نال وابستہ تھی ڳئے۔ جنرل ایوب دے مارشل لاء دور وچ تحریراں تے تقریراں تے انہاں کوں پنج سال قید کی سزا تھئی۔ اوں وقت تک وہ چوٹی دے صحافی دی حیثیت نال ملک بھر وچ مشہور و معروف تھی چکے ہن۔

ذوالفقار علی بھٹو نے انہاں کوں پاکستان پیپلز پارٹی وچ شمولیت دی دعوت ݙتی تاں اوہ انکار نہ کر سڳے تے پیپلز پارٹی وچ شامل تھی ڳئے۔ 1970ء دے عام انتخابات وچ قومی اسمبلی دے رکن منتخب تھئے۔پیپلز پارٹی دی حکومت قائم تھئی تاں انہاں نے مذہبی تے اقلیتی امور دے وزیر دے طور تے خدمات انجام ݙتے۔ اوندے بعد اوہ وزیر اطلاعات و نشریات، حج و اوقاف مقرر تھئے۔ کوثر نیازی تقریباً 20 سال لاہور رہیے۔ جݙݨ اوہ وفاقی وزیر بݨے تاں اسلام آباد گھر بݨا کے اتھاں منتقل تھی ڳئے۔ محترمہ بے نظیر بھٹو دی ݙوجھی حکومت دے دوران مولانا کوثر نیازی کوں اسلامی نظریاتی کونسل دا چیئرمین بݨایا ڳیا۔ مولانا کوثر نیازی دی شاعری دے ترئے مجموعے تے نثر دے تقریباً چویہہ کتاباں شائع تھی چکے ہن۔
## وفات
اوہ 19 مارچ 1996ء کوں دماغ دی شریان پھٹݨ نال زندگی دا سفر مکمل کر کے اسلام آباد وچ ایں دنیا توں رخصت تھی ڳئے۔

## لکھتاں
• انداز بیاں • دیدہ ور (ذوالفقار علی بھٹو) • زرِ گل • مشاہدات و تاثرات • کوہ قاف کے دیس میں • ذکرِ حسین علیہ السلام • اور لائن کٹ گئ • مولا علی کرم اللہ وجہہ • نقش رھگزر • اسلام ہمارا رہنما ہے • مطالعہ ء تاریخ • آئینہ ء تثلیث • جنہیں میں نے دیکھا • ذکر رسول ص • سفر ہے شرط • Mirror of trinity • التثلیث في المراۃ۔ (عربی)

## کوثر نیازی دے چند اردو اشعار
لے سانس بھی آہستہ یہ دربار نبی ہے

خطرہ ہے بہت سخت یہاں بے ادبی کا

اس شہر کے ذرے ہیں مہ و مہر سے بڑھ کر

جس شہر میں اللہ کےمحبوب کا گھر ہے

کوثر مجھے اس جرم سے انکارنہیں ہے

شیدا ہوں دل و جاں سے میں اولاد علی کا

ضرور تیری گلی سے گزر ہُوا ہوگا

کہ آج بادِ صبا بے قرار آئ ہے

## حوالے
ہرنولی

ہرنولی سرائیکی وسیب دا قدیم وݨ ہے اینکوں سال وچ تقریباً ہک واری پھل لڳدے اینکوں ارنڈ وی آکھیا ویندے

ایندا پھل مارچ اپریل وچ پکدے ایندے پھل وچوں نکلݨ آلے تیل کوں کسٹرآئل آکھیا ویندے کسٹر آئل دی انفرادیت اے ہے جو اے کہیں ہک جا تے نی رکدا، حکما دے نزدیک اگر کسٹر آئل کوں کھیر وچ ملا تے استعمال کرو تاں اے پیٹ صاف کر ݙیندے اتے پیٹ وچوں سارے فاسد مادے کڈھ ݙیندے

ہرنولی کوں ٻکری دے علاوہ تقریباً کوئی جانور نی کھاندا، پر وݙے ٻکریاں کوں وی نہ کھاوݨ ݙیندے ہن آھدن ہرنولی کھاوݨ آلی ٻکری تے چھری وی نی پُڄدی،ایں پاروں ہر ہنال سیال ہرنولی سرسبز شاداب راہندی ہے کیوں جو اینکوں کوئی زناور منہ نی مریندا

ہک اکھاݨ وی ہے...

جئیں کھادی ہرنولی... اوں اپݨی قبر آپ ڳولی...
ارفخشد بن سام

ارفخشد ( عبرانی: אַרְפַּכְשַׁד‎  -'Arpaḵšaḏ وچوں Pausa  - r ارپاḵšāḏ ؛ یونانی: Ἀρφαξάδ - تارح ونشاولی – ارفکسد)، متبادل دے طور ارفکسد یا Arphacsad ہجے، سام دے پتراں وچوں ہک ہے. ایہ نام عبرانی بائبل (عیسائی بائبل دا قدیم عہد نامہ) وچ کتاب جینیات وچ درج ہے تے ایندے بعد مختلف بائبل دے کتاباں وچ نقل کیتا ڳیا اے بشمول عہد نامہ جدید دی انجیل لوقا وچ۔

## حوالے
چیڈورلاومیر

**چیڈورلاومیر** (lang-he|כְּדָרְלָעֹ֫מֶר) عیلام دا بادشاہ ہئی۔ اوں نے اپݨے مطیع بادشاہواں (یعنی سنعار دے بادشاہ امرافل، الاسر دے بادشاہ اریوک تے جوئیم دے بادشاہ تدعال) دے نال سدوم دے بادشاہ برع، عمورہ دے بادشاہ برشع تے ادمہ دے بادشاہ سنی اب تے ضبوئیم دے بادشاہ شیمبر تے ضغر دے بادشاہ بالع نال جنگ کیتی، جنہاں نے 12 سال تک ایندے دے مطیع رہݨ دے بعد بغاوت کیتی۔ پیدائش باب 14 وچ ݙسا ڳیا ہے کہ جݙݨ چیڈورلاومیر تے اُوندے اتحادی بادشاہواں نے سدوم تے اُوندے چار اتحادی بادشاہواں کوں شکست ݙتی تاں اوہ حضرت لوط، جیہڑے اُوں وقت سدوم وچ ہن، کوں قید کرکے گھن ڳئے۔ حضرت ابراہیم جیہڑے خدا دے فرماں بردار ہن، دشمناں دا تعاقب کرکے اپݨے بھتریجے لُوط علیہ السلام کوں رہائی ݙیوائی۔
## حوالے