ہاں دا چانݨ

چانݨ ٻہوں سارے ہوندے ہِن ۔ کجھ تاں ٻاہر نال تعلق رکھدے ہِن جِنج سورج دا چانݨ ‘ ݙیوے دا چانݨ‘ میݙے زمانے دے بلباں دا چانݨ تے کجھ آدمی دی ذات نال وابستہ ہوندے ہِن جیویںاَکھیاں دا چانݨ تے اندر دا ……… دِل داچانݨ ‘ جیہڑے آدمی دے دِل دا چانݨ مِسما ہویا ہووے اُس نوں اَکھیاں دا نہیں ہاں داانھّاں آکھدے ہن ۔عربی وچ بصارت دے نال ہک ہور لفظ ’’بصیرت‘‘ استعمال تھیندا ہے ۔ ایہا لفظ فارسی تے اُردو وچ وی استعمال تھیوݨ لڳ پیا ہے ۔ میݙی ٻولی (سرائیکی) والے اس بصیرت نوں ہاں دا چانݨ (سوجھلا) آکھدے ہن۔صوفی عبدالرحیم وی روز خُفتاں دی نماز توں بعد ٻہوں عاجزی نال خدا توںدُعا منگدا ہائی : 

’’یااللہ ! مینوں ہاں دا چانݨ عطا کر۔‘‘

صوفی عبدالرحیم ٻہوں سِدھا سادا آدمی ہائی ۔ ہک وݙے سارے سٹیشن تے قُلی ہائی اُس دی ضروریات ٻہوں محدود ہن ۔ بیوی مر ڳئی ہس ۔ ہک انھی لُوہلی ‘ اپاہج جیہی دھی ہس او گھر پئی رہندی ہائی کیں کم جوڳی نہیں۔ صوفی آپ گھر دے سارے کم کریندا ہائی ۔ اُس نوں صوفی اس واسطے آکھدے ہَن جو اُس جھانبے آر ݙاڑھی رکھی ہوئی ہئی تے نماز روزے دا ٻہوں پابند ہائی ۔ قوالی وی ٻہوں شوق نال سُݨدا ہائی ۔ اکثراللہ اللہ دا وِرد کریندا رہندا ہائی ۔ اُس نوں نیک لوکاں نال وݙا پیارہائی ۔ جتھے وی کوئی ݙاڑھی والا جَیں دے متھے سجدے دا نشان ہوندا ہا ‘ اُس نال عقیدت دا اظہار کریندا ہائی تے کوشش کریندا ہائی جو اوہ ہک پیالی چاء دی اُس کول پی گھنے۔

ہک ݙینہہ اُس ایہہ جیہا ہک آدمی ݙٹھا ۔ سٹیشݨ دی ٹوٹی تے وضو کریندا ہویا ایہہ آدمی اُس نوں ٻہوں عجیب لڳا ۔ ٻہوں پیارا تے ٻہو ںنیک ۔ اُس دی چِٹی ݙاڑھی وچوں پاݨی دیاں پھینگاں اِنج پئیاں ڈھیندیاں ہن جِنج بدروں دی کالی رات وچ تاریاں دی بہار نہاموں زمین تے وَسݨ لڳ پووے۔ متھے تے سجدے دا نشان ٻہوں کالا ناہی تھیا ہلکا کالا ہئی تے اُس دے وچوں ایہہ جیہی روشنی پئی پُھٹدی ہائی ۔ جنجے چیتر دی سجری سویر ہووے ۔ اُس دیاں اَکھیاں وچوں ذہانت پئی وِٹیندی ہائی تے صوفی عبدالرحیم نوں اینہاں اَکھیاں وچوں آپݨی تقدیردیاں گہرائیاں نظر آوݨ لڳ پئیاں۔ اوہا اقبالؒ والی ڳل :

نظر آئیں مجھے تقدیر کی گہرائیاں اس میں

صوفی عبدالرحیم ٻہوں ادب نال اُس کول ونجٖ کھلا تے پچھیوس: ’’تُساں کتھے ونجٖݨا ہے سائیں جی ‘‘ سائیں جی ہُݨاں اَکھ پھیر تے اُس نوں ݙیکھ کے آکھیا:

’’بھائی ونجٖݨا تاں کراچی ہائی بھلاّ گݙی توں رَہ ڳیا ہاں۔ ہُݨ اللہ خیر آندی تاں کل سویرے انشاء اللہ چار وجٖے والی گݙی نپیساں…… بھلاتہانوں پُچھݨ دی کیہڑی لوڑ  پئے ڳئی ہے؟‘‘

’’جی میں آکھدا ہاں ایہہ رات وَت تُساں میݙے گھر گذار گھنو ۔ مینوں تہاݙی  خدمت کرکے ٻہوں خوشی ہوسی‘‘۔

سائیں وَت صوفی عبدالرحیم نوں ݙٹھا جِنجے اوہ نظراں نال اُس دے اندر دی ساری کائنات پیا ٹٹولدا ہووے تے وَت اُس نوں ایہہ کائنات کھری ‘ خالص تے صاف ستھری نظر آئی ‘اُس آکھیا:

’’کوئی حرج نہیں میں تہاݙے گھر رہ پَوساں……… بھلا تہاݙا گھر ٻہوں دور تاں نہیں۔‘‘

’’نہیںسائیں ! اینہائیں ریلوے والے کوارٹراں وچ رہنداہاں۔‘‘

’’اچھا میں نماز پڑھ گھناں‘‘ تے وَت سائیں نماز پڑھی تے صوفی اُس نوں گھر گھن آیا۔ گھر آ کے اُس صوفی دی اَنھّی تے اپاہج دھی نوں ݙٹھا۔ صوفی آکھیا:

’’بس جی اس گھر وچ اساں ݙوں جی رہندے ہاں ۔ ہک میں تے ݙوجھی میݙی ایہہ اَنھّی تے اپاہج دھی۔‘‘

سائیں آکھیا:

’’عبدالرحیم صاحب کوئی ڳل نہیں ہاں دا چانݨ ہووݨا چاہیدا ہے ۔اَکھاں تاں ہر جاندار دے متھے تے لڳیاں ہوئیاں ہِن……بھلاایہہ اَکھیاںنہیں ہِن ٹھیکریاں ہن‘ایہناں داکِیہ فائدہ۔؟‘‘

صوفی عبدالرحیم لکھاں وار’’ہاں داچانݨ‘‘ دی ترکیب سُݨی ہوئی ہائی ۔ بھلا سائیں جی دی زبانوں جیہڑے ویلے ایہہ ترکیب نکلی تاں صوفی دے دماغ دی ٻہوں نازک شریاناں جھنجھنا ڳئیاں۔ اُس سوچیا سائیں ٹھیک آکھدا ہے ‘میݙیاںوی اَکھاں نہیں ہِن ٹھیکریاں ہِن۔ سائیں ہوراں تاں رات گذار کے تے صوفی دی خدمت توں خوش تھی کے لڳے ڳئے بھلاصوفی دے دماغ وچ ’’ہاں دا چانݨ‘‘ والی ترکیب چھوڑ ڳئے ۔ بس اُس ݙینہہ توں صوفی نُوں رَٹ لڳ ڳئی ’’یا اللہ ! مینوں ہاں دا چانݨ عطا کر‘‘ ٻہوںسارے ݙینہہ گذر ڳئے بھلا صوفی نوں ہاں دا چانݨ نصیب نہ تھیا۔ ہک ݙینہہ او آپݨے مُرشد کول ڳیا تے اوتھے ونجٖ عرض کیتوس:

’’حضرت جی دُعافرمائو جو خُدا مینوں ہاں داچانݨ ݙیوے۔‘‘

مُرشد آکھیا:

’’صوفی ایہا شے نہ منگیں ہا ۔ ایہہ ڈِھہی ڳیو اِی تاں عذاب آویسیا۔‘‘

’’جو کجھ وی ہووے حضرت جی مینوں ایہا نصیب تھیوے۔ میں دولت دے خزانے نہیں منگدا بس ایہا شے مینوں مِل ونجٖے۔‘‘

تے وَت حضرت جی دُعا کیتی ۔ صوفی نوں ہک وظیفہ ݙسیونیں صوفی وظیفہ تے ٻہوں پکا رہیا ۔ ہک رات خدا نوں وی اُس تے ترس آڳیا تے صوفی نوں ہاں دا چانݨ مِل ڳیا ۔ اوہ رات لنگھ ڳئی ۔وݙے ویلے صوفی اُٹھیا تے مسجد وچ نماز پڑھݨ ڳیا ٻہوں سویر ہائی امام صاحب وضو پئے کریندے ہَن ۔ صوفی نوں اِنج نظر آیاجو اوہ آدمی نہیں بُوہلی کُتا ہے۔ اُس دے ڈِھڈ وچ نُور نہیں دُنیا جہان دے ہنیرے بھرے ہوئے ہِن ۔ اُس دے سِر دے اندر ابلیس لعین دا آشیانہ ہے ۔ تے شیطان اُوتھوں صوفی نوں گُھور گُھور کے پیا ݙیکھدا ہے اُس دے اوہ ݙنڈ جیں وچ مولوی مسواک مار کے رسولؐ پاک دی سُنّت پیا ادا کریندا ہائی ۔اوتھے آدمیاں دے ماس دیاں کتراں ہِن ۔ اُس دے ہتھ ہُو بہو کُتے دے پہنچیاں آر لڳے تے صوفی ݙر کے پِچھے وَل پیا۔ اُس دی نظر مسجد تے پئی تاں اُس نوں اِنج نظر آیا جیویں ایہہ خانہء خدا نہیں ہک ذبح خانہ ہے جتھے مسلماناں تے کفر دے فتویاں دِیاں چُھریاں پئیاں چلدیاں ہوݨ ۔ صوفی تِرکھّے تِرکھّے گھر ݙائیں ٹُر پیا ۔ راہ تے اُس نوں حاجی غلام رسول نظر آ ڳیا۔ حاجی صاحب دی بازار وچ پنسار دی ٻہوں وݙی دکان ہائی تے آپݨیاں نیکیاں دے وݙے اعلان کریندے ہَن ۔ اوہناں صوفی نوں بڑے شرعی طریقے نال تے قرأت دا پُورا خیال رکھینداں ہوئیاں سلام کیتا۔

’’السّلامُ علیکم صوفی صاحب ‘ خیر ہووے گھر وَلے آندے آئو۔‘‘

صوفی جواب ݙیوݨ کݨ سر اُچا کیتا ۔ حاجی صاحب دے لفظ اجیں اُس دے مونہہ وچ ہن جو اُس نوں انجٖے نظر آیا جنجٖے اوہ آدمی نہیں خنزیر ہے ۔آدمیاں دی روح دیاں فصلاں اُجٖاڑݨ والا خنزیر اُس دے دماغ وچ بے ایمانیاں دیاں نہراں پئیاں وَڳدیاں ہَن ۔ اُس دے سارے حربے اُس دے چہرے دیاں جُھریاں وچ پئے ویہندے ہن۔ ’’ہائے اللہ۔‘‘ آکھ کے صوفی بھجٖ پیا۔گھر دے نیڑے آیا تاں فتح محمد  پیا آوندا ہائی ۔ ایہہ نوجوان صوفی نوں ٻہوں پیارا لڳدا ہائی ۔ ٻہوں خوبصورت ڳورا چہرہ ہَس تے اُتے خشخاش ݙاڑھی دے وال انجے لڳدے ہَن جنجے گُلاب دے نروئے پُھل تے چیونٹیاں دی قطار ہووے ۔جوانی وچ عبادت دا شوق ٻہوں وݙی ڳل ہائی۔ ہک مولوی دی ڳل اُس نوں یاد آ ویندی ہائی ۔ اُس آکھیا ہائی ’’جو جوانی وچ عبادت کرݨا پیغمبری طریقہ ہے۔‘‘ صوفی شوق نال اُس نوں ݙٹھا بھلا ایہہ کِیہ ایہہ تاں آدمی نہیں۔ اس دے بدن تے جڳ جہان دیاں پلیتیاں لڳیاں ہوئیاںہِن ۔ایہہ تاں گندگی دا ڈھیر ہے۔ اُس صوفی نوں سلام کیتاتے صوفی ہور تِرکھے بھجٖ پیا ۔ ہُݨ گھر دا دروازہ آڳیا ہائی ۔ صوفی جلدی نال اندر  وڑیا ‘ اُس دی دھی سُتّی پئی ہائی ۔ صوفی دی اُس تے نظر پئی …… ہائے ایہہ کِیہ ہے؟

اس دا ناں تاں اُس بتول رکھیا ہائی ۔ تے ہُݨ تاں ایہہ جنسی بُکھ دا انبار بݨی پئی ہائی ۔ ہاں اس اَنھّے تے اپاہج بدن وچ وی شیطان آپݨا گھر بݨایا ہویا ہے ۔ صوفی توبہ توبہ کریندیاں مُصلّے تے چڑھ ڳیا ۔

وݙے ویلے او گھروں نِکلیا تاں اُس آدمی ݙٹھے بھلا ایہہ آدمی کِتھے ہِن کوئی کُتا ‘ کوئی سُور ‘ کوئی ٻگھیاڑ ‘ کوئی لومڑ‘ کوئی کھوتا ۔ پتہ نہیں کیہڑے جانوراں وچ صوفی آپݨے آپ نوں گھریا پایا۔

’’ہائے اللہ ! میںکتھے آ ڳیاں۔‘‘ دکاناں تے بے ایمانیاں تے ٹھڳیاں دِیاں اِٹّاں لڳیاں کھلیاںہَن اوہ جیہڑی سڑک تے پیا ٹُردا ہائی اوہ چوری تے مکاری‘ بدنیتی تے بے ایمانی دااشتہار ہائی ۔ ’’ہائے اللہ میݙی توبہ‘ میں کِتھے آڳیا ہاں۔‘‘ گھر آ کے اوہ آپݨی اَنھّی تے اپاہج دھی نوں کُٹݨ لڳ پیا۔

لوکاںوچ دُہائی پئے ڳئی ’’صوفی کملا تھی ڳیا ہے……… صوفی کملا تھی ڳیاہے …… پاڳل ہے پاڳل ۔‘‘

امام مسجد آکھیا : ’’اس نوں آپݨے گناہاں دی سزا پئی ڈھیندی ہے ۔ اَڳے رَن مرڳئی ہس تے انھّی اپاہج دھی ڈھئی ہِس۔ ہُݨ آپ وی پاڳل تھی ڳیا ہے ۔

بچارے مسافراں کول روپئے دی جاہ تے ݙونہہ روپئے چاگھندا ہائی ۔‘‘

حاجی غلام رسول آکھیا ’’ٻہوں بے ایمان تے گندا آدمی ہائی آپݨے عملاں دی سزا پئی ڈھیندی ہِس ۔‘‘ صوفی وی پاڳل تھی ڳیا کیں ویلے کِݙے بھجٖ ونجٖے کیں ویلے کِݙے لوکاںاُس نوں ٻنّھ سٹیا ۔ کیں نوں ݙیکھ کے اوہ عجیب ڳلاں کرݨ لڳ پوندا ہائی۔

’’ایہہ توں ایںاوہ فلاݨا ۔تیݙے پیٹ وچ تاں انڳارے بھرے ہوئے ہِن ‘ اوئے توں فلاݨا ایں ‘ تیݙی گردن تے تاں خنزیر دا سر رکھیا ہویاہے ۔ہائے ایہہ توں ایں اوئے توں تاں ‘ تیݙے چہرے تے تاں گناہاں دی کالک تھپی ہوئی ہے ۔‘‘ لوک بوہت تنگ آ ڳئے ۔ آخر اُس دے پیر نوںونجٖ ݙسیونیں ۔اوہناںآکھیا:

’’میںاُس نوں روکیا ہائی بھلا او رُکدا ناہی ۔ اوہ جو ہاں دا چانݨ منگدا ہائی تاں اُس دا ہاں دا چانݨ اِی اُس تے مصیبت بݨ ڳیاہے ۔ میں اُس کول نہیں آسڳدا جے اوہ تہاݙی ڳل منے تاں اُس نوں آکھو :’’ہُݨ اوہا وِرد کرکے رب توں دُعا کر مولا میݙا ہاںدا چانݨ ولا گھن۔ یااللہ ایہہ مصیبت میںتوں ٹال۔‘‘ پیرصاحب آپ نہ ڳئے ‘ اوہناں نوںخطرہ ہائی جو صوفی اوہناں دی وی اصلی شکل ݙیکھ گھنسی ۔ صوفی دی حالت بھیڑی تھیندی ویندی ہائی۔

ہک ݙینہہ او رَسیاں تُڑا کے نس ڳیا تے ونجٖ کے نہر وچ دھرک چا ماریُس ۔ݙوجھے تریجھے ݙینہہ اُس دی لاش لبھی تے مولوی صاحب آکھیا ’’اس دا جنازہ نہیں تھیندا ‘ اس نوں انجٖے اِی دفن کر ݙیو۔‘‘

اَڄ وی لائنوں پارمشرق ݙائیں جیہڑا قبرستان ہے اُتھے صوفی دی قبر لوکاں دیاں نفرتاں دا شکار بݨی پئی ہے ۔ جیہڑا لنگھدا ہے اُس تے تُھک چھوڑیندا ہے ۔ قبر دے سرہاݨے کتبہ لڳا ہویا ہے ایہہ کتبہ صوفی آپݨی زندگی وچ آپ لکھوایا ہئی تے تاریخ وفات دی جاہ چھوڑ ݙتی ہَس ۔ لوکاںتاریخ وفات دی جاہ تے لِکھیا ہائی :

’’تاریخ خود کشی۔‘‘

٭…٭…٭

## حوالہ
کِکّر دے پُھل (سرائیکی افسانے) مصنف: سید نصیر شاہ، جھوک پبلشرز  ملتان