open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
طائف دی جنگ وچ مال غنیمت دی تقسیم

طائف توں محاصرہ چا کے حضور ﷺ *جعرانہ* تشریف گھن آئے۔ اتھاں اموال غنیمت دا بہت بڑا ذخیرہ جمع ہئی۔ چویہہ ہزار اٹھ، چالیہہ ہزار توں زائد ٻکریاں، کئی مݨ چاندی تے چھی ہزار قیدی۔
اسیرانِ جنگ دے بارے آپ ﷺ نے انہاں دے رشتہ داراں دے آوݨ دا انتظار فرمایا۔ لیکن کئی ݙینہہ گزرݨ دے باوجود جݙݨ کوئی نہ آیا تاں آپ ﷺ نے مال غنیمت کوں تقسیم فرما ݙیوݨ دا حکم فرما ݙتا۔ مکہ تے اوندے اطراف دے نومسلم رئیساں کوں آپ  ﷺ نے بڑے بڑے انعاماں نال نوازا۔ اتھاں تک کہ کہیں کوں ترئے سو اٹھ، کہیں کوں ݙو سو اٹھ، کہیں کوں سو اٹھ انعام دے طور تے عطا فرمائے ۔ اینہی طرح ٻکریاں کوں وی نہایت فیاضی دے نال تقسیم فرمایا۔
## حوالے
غزوۂِ حنین وچ اسلامی فوج دی وقتی شکست

ݙاہ ہزار تاں مہاجرین و انصار وغیرہ دا او لشکر ہئی جیہڑا مدینہ توں آپ ﷺ دے نال آیا ہئی تے ݙو ہزار نومسلم ہن جیہڑے فتح مکہ وچ مسلمان تھئے ہن۔ آپ صلی اللہ تعالیٰ علیہ و سلم نے اوں لشکر کوں نال گھن کے ایں شان و شوکت دے نال حنین دا رُخ کیتا کہ اسلامی افواج دی کثرت تے اوندے جاہ و جلال کوں ݙیکھ کے بے اختیار بعض صحابہ دی زبان توں اے لفظ نکل ڳیا کہ*اڄ بھلا ساݙے تے کون غالب آ سڳدے۔*
لیکن خداوند عالم کوں کجھ لوگاں دا اپݨی فوجاں دی کثرت تے ناز کرݨا پسند نہ آیا۔ چنانچہ ایں فخر و نازش دا اے انجام تھیا کہ پہلے ہی حملے وچ قبیلہ ہوازن و ثقیف دے تیر اندازاں نے جیہڑی تیراں دی بارش کیتی تے ہزاراں دی تعداد وچ تلواراں گھن کے مسلماناں تے ٹٹ پئے تاں او ݙو ہزار نو مسلم تے کفار مکہ جیہڑے لشکر اسلام وچ شامل تھی کے مکے توں آئے ہن ہک دم سر تے پیر رکھ کے بھڄ نکلے۔ انہاں لوگاں دی بھڳدڑ ݙیکھ کے انصار و مہاجرین وی پریشان تھی ڳئے۔ حضور تاجدار دوعالم ﷺ دے پائے استقامت وچ وال برابر وی لغزش نہ تھئی۔ بلکہ آپ ﷺ کلہے ہک لشکر بلکہ ہک عالم کائنات دا مجموعہ بݨے ہوئے نہ صرف پہاڑ دی طرح ڈٹے رہیے بلکہ اپݨے سفید خچر تے سوار برابر اڳاں ہی ودھدے رہیے تے آپ ﷺ دی زَبانِ مبارک تے اے الفاظ جاری ہن کہ

**اَنَا النَّبِیُّ لَا کَذِبْ اَنَا ابْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبْ**

میں نبی ہاں اے جھوٹ نی، میں عبد المطلب دا بیٹا ہاں۔ اینہی حالت وچ آپﷺ نے سڄی طرف ݙیکھ کے بلند آواز نال پکارا کہ * یَا مَعْشَرَ الْاَنْصَارِ* فورًا آواز آئی کہ *اساں حاضر ہیں یا رسول اﷲ!* ﷺ، ول کھٻی جانب رخ کر کے فرمایا کہ *یَا لَلْمُھَاجِرِیْنَ* فوراً آواز آئی کہ *اساں حاضر ہیں یا رسول اﷲ!* ﷺ۔
## حوالے
غزوۂِ حنین دا پس منظر

مکہ تے طائف دی درمیان وادی وچ بنو ہوازن تے بنو ثقیف ڋو قبیلے آباد ہن۔ اے وݙے بہادر، جنگجو تے فنون جنگ توں واقف سمجھے ویندے ہن۔ فتح مکہ دے بعد وی انہاں نے اسلام قبول نہ کیتا انہاں لوگاں نے اے خیال قائم کر گھدا کہ فتحِ مکہ دے بعد ساݙی واری ہے ای  کیتے انہاں لوگاں نے اے طے کر گھدا کہ مسلماناں تے جیہڑے اوں وقت مکہ وچ جمع ہن ہک زبردست حملہ کر ݙتا ونڄے۔ چنانچہ حضور ﷺ نے عبد اللہ بن ابی حدرد کوں تحقیقات کیتے  بھیڄا۔ جݙݨ انہاں نے اتھوں واپس آ کے انہاں قبائل دے جنگی تیاریاں دا حال بیان کیتا تے ݙسایا کہ قبیلہ ہوازن تے ثقیف نے اپݨے تمام قبائل کوں جمع کر گھدے تے قبیلہ ہوازن دا رئیس اعظم مالک بن عوف انہاں تمام افواج دا سپہ سالار ہے تے سو ورہیاں توں زائد عمر دا ٻڈھا۔ *درید بن الصمہ* جیہڑا عرب دا مشہور شاعر تے منا ہویا بہادر ہئی، بطور مشیر دے میدانِ جنگ وچ گھنایا ڳیا ہے تے اے لوگ اپݨے عورتاں ٻالاں بلکہ جانوراں تک کوں میدانِ جنگ وچ گھن آئن تاکہ کوئی سپاہی میدان توں بھڄݨ دا خیال وی نہ کر سڳے۔ 
## حوالے
غزوۂِ طائف دے چھی ہزار قیدیاں دی رہائی

آپ ﷺ جݙݨ اموالِ غنیمت دی تقسیم فرما چکے تاں قبیلہ بنی سعد دے رئیس زہیر ابو صرد چند معززین دے نال بارگاہ رسالت ﷺ  وچ حاضر تھئے تے اسیران جنگ دی رہائی دے بارے وچ درخواست پیش کیتی۔ ایں موقعے تے زہیر ابو صرد نے ہک بہت مؤثر تقریر کیتی ایندا خلاصہ اے ہے

**اے حضرت محمدﷺ، تساں ساݙے خاندان دی ہک عورت حلیمہ دا کھیر پیتے۔ آپ ﷺ نے جنہاں عورتاں کوں انہاں چھپریاں وچ قید کر رکھا ہے انہاں وچوں ٻہوں ساریاں آپ ﷺ دے (رضاعی) پھوپھیاں تے بہت ساریاں آپ ﷺ دے ماسیاں ہن۔ خدا دی قسم! اگر عرب دے بادشاہاں وچوں کہیں بادشاہ نے ساݙے خاندان دی کہیں عورت دا کھیر پیتا ہوندا تاں ساکوں اوندے توں بہت زیادہ امیداں ہوندے تے آپ ﷺ توں تاں ٻئے وی زیادہ ساݙے توقعات وابستہ ہن۔ لہٰذا آپ ﷺ انہاں سب قیدیاں کوں رہا فرما ݙیو۔** 

زہیر دی تقریر سݨ کے حضور ﷺ ٻہوں متاثر تھئے تے آپ ﷺ نے فرمایا کہ میں تساں لوگاں دا ٻہوں زیادہ انتظار کیتے مگر تساں لوگاں نے آوݨ وچ بہت زیادہ دیر لا ݙتی۔ بہر کیف میݙے خاندان والیاں دے حصے وچ جس قدر لونڈی غلام آئے ہن۔ میں انہاں سب کوں آزاد کر ݙتا۔ لیکن ہݨ عام رہائی دی تدبیر اے ہے کہ نماز دے وقت جݙݨ مجمع ہووے تاں تساں لوگ اپݨی درخواست سب دے سامݨے پیش کرو۔ چنانچہ نماز ظہر دے وقت انہاں لوگاں نے اے درخواست مجمعے دے سامنے پیش کیتی تے حضور ﷺ نے مجمعے دے سامݨے اے ارشاد فرمایا کہ میکوں صرف اپݨے خاندان والیاں تے اختیار ہے لیکن میں تمام مسلماناں کوں سفارش کریندا ہاں کہ قیدیاں کوں رہا کر ݙتا ونڄے، اے سݨ کے تمام انصار و مہاجرین تے ݙوجھے تمام مجاہدین نے وی عرض کیتا کہ یا رسول اﷲﷺ ! ساݙا حصہ وی حاضر ہے۔ آپ ﷺ انہاں لوگاں کوں وی آزاد فرما ݙیو۔ ایں طرح چھی ہزار اسیران جنگ دی رہائی تھی ڳئی۔

## حوالے
تبوک

تبوک مدینہ تے شام دے درمیان ہک مقام دا ناں ہے جیہڑا مدینہ توں چوݙہاں منزل دور ہے۔ بعض مؤرخین دا قول ہے کہ تبوک ہک قلعے دا ناں ہے تے بعض دا قول ہے کہ تبوک ہک چشمے دا ناں ہے۔ ممکن ہے اے سب ڳالہیں درست ہوون۔

## حوالے
غزوۂِ جیش العسرہ

غزوۂِ تبوک سخت قحط دے ݙینہاں تھیا۔ طویل سفر، ہوا گرم، سواری گھٹ، کھاوݨ پیوݨ دی تکلیف، لشکر دی تعداد بہت زیادہ، ایں کیتے ایں غزوہ وچ مسلماناں کوں بڑی تنگی تے دا سامنا کرݨا پیا۔ ایہا وجہ ہے کہ ایں غزوہ کوں جیش العسرۃ (تنگ دستی دا لشکر) وی آہدن۔

## حوالے
غزوۂِ فاضحہ

غزوۂِ تبوک وچ منافقاں کوں بڑی شرمندگی تے شرمساری چاوݨی پئی ہئی کیونکہ او اپݨے مذموم مقاصد تے سازش وچ ناکام تھی ڳئے ہن تے مسلماناں دا وجود ختم کرݨ دے انہاں دے سازشاں دم توڑ ڳئے ہن ایں وجہ توں اس دا ہک ناں غزوۂ فاضحہ (رسوا کرݨ والا غزوہ) وی ہے ۔ منافقاں دا مقصد اے ہئی کہ مسلمان رومیاں نال ٹکرا کے ختم تھی ویسن مگر اللہ تعالیٰ نے لشکر اسلام کوں سرخرو فرمایا۔

## حوالے
غزوۂِ تبوک دے اسباب

عرب دا غسانی خاندان جیہڑا قیصر روم دے زیر اثر ملک شام تے حکومت کریندا ہئی، چونکہ او مسیحی ہئی ایں کیتے قیصر روم نے اونکوں اپݨا آلہ کار بݨا کے مدینہ تے فوج کشی دا عزم کر گھدا۔ چنانچہ ملک شام دے جیہڑے سوداگر روغن زیتون ویچݨ مدینہ آندے ہوندے ہن۔ انہاں نے خبر ݙتی کہ قیصر روم دی حکومت نے ملک ِشام وچ بہت بڑی فوج جمع کر ݙتی ہے تے اوں فوج وچ رومیاں دے علاوہ قبائل لخم و جذام تے غسان دے تمام عرب وی شامل ہن۔ انہاں خبراں دا تمام عرب وچ ہر طرف چرچا ہئی تے رومیاں دی اسلام دشمنی کوئی ڈھکی چھپی چیز نہ ہئی ایں کیتے انہاں خبراں کوں غلط سمجھ کے نظر انداز کر ݙیوݨ دی وی کوئی وجہ نہ ہئی۔ ایں کیتے حضور اکرم ﷺ نے وی فوج دی تیاری دا حکم فرما ݙتا۔
## حوالے
تبوک دا چشمہ

حضور ﷺ تبوک دے قریب پہنچے تاں ارشاد فرمایا کہ ان شاءاﷲ تعالیٰ کل تساں لوگ تبوک دے چشمے تے پہنچسو تے سورج بلند تھیوݨ دے بعد پہنچسو لیکن کوئی شخص اتھاں پہنچے تاں پاݨی کوں ہتھ نہ لاوے۔ رسول اﷲ ﷺ جݙݨ اتھاں پہنچے تاں جتی دے تسمے دے برابر اوندے وچ ہک پاݨی دی دھار وہندی پئی ہئی۔ آپ ﷺ نے اوندے وچوں تھوڑا جیہا پاݨی منگا کے ہتھ منہ دھوتا تے اوں پاݨی نال کلی فرمائی۔ ول حکم ݙتا کہ ایں پاݨی کوں چشمے وچ وہیٹ ݙیو۔ لوگاں نے جݙݨ اوں پاݨی کوں چشمے وچ سٹیا تاں چشمے توں زوردار پاݨی دی موٹی دھار وہݨ لڳ ڳئی تے تریہہ ہزار دا لشکر تے تمام جانور اوں چشمے دے پاݨی توں سیراب تھئے۔
## حوالے
تبوک وچ لشکر روم خوف

حضورِ اقدس ﷺ نے تبوک وچ پہنچ کے لشکر کوں پڑاؤ دا حکم تھیا۔ مگر دور دور تک رومی لشکراں دا کوئی پتہ نہ چلا۔ واقعہ اے تھیا کہ جݙݨ رومیاں دے جاسوساں نے قیصر کوں خبر ݙتی کہ رسول ﷲ ﷺ تریہہ ہزار دا لشکر گھن کے تبوک  آندے پئے ہن تاں رومیاں دے دلاں تے اس قدر ہیبت چھا ڳئی کہ او جنگ توں ہمت ہار ڳئے تے اپݨے گھراں توں ٻاہر نہ نکل سڳے۔ رسول ﷲ ﷺ نے ویہہ ݙینہہ تبوک وچ قیام فرمایا تے اطراف و جوانب وچ افواج الٰہی دا جلال ݙکھا کے تے کفار دے دلاں تے اسلام دا رعب ٻلھا کے مدینہ واپس تشریف گھن آئے تے ایں طرح تبوک وچ کوئی جنگ نہ تھئی۔
## حوالے
نصاب دی تبدیلی وچ رکاوٹاں

نصاب دی تبدیلی وچ کجھ رکاوٹاں ایہ ہن۔

١۔ پیشہ ور ماہرین دی کمی

٢۔ سمعی بصری معاونات دی کمی

٣۔ جمود

٤۔ توقعات

٥۔ رویے
ونکی:نصاب
ملک آڈھا خان گنجیال

ملک آڈھا خان، **٤ اپریل، ١٩٤٤ء**  کُوں ضلع خوشاب دے شاہر گنجیال وِچ ڄمے- آڈھا خان ہِک مشہور مذہبی گھر نال تعلق رکھیندے ہن- ملک آڈھا خان دے اٻا سئیں دا ناں **ملک شیر محمد گنجیال** ہئی- آڈھا خان پہلا ݙوھڑا، **١٩٦٠ء** وچ آکھا ہئی، جݙاں او اَٹھویں جماعت وچ پڑھدے ہَن- ملک آڈھا خان، پڑھائی توں فارغ تھئے تاں کُجھ عرصے کَݨ درس و تدریس نال وابستہ تھی ڳے- 

## شاعری

ملک آڈھا خان دی پنجابی شاعری دا جئیں ویلے عروج ہا، عطاء اللہ عیسیٰ خیلوی **١٩٧٢ء**  وچ آڈھا خان دے گھر، گنجیال شریف تشریف گھن تے آئے اتے انہیں دے کلام کُوں لالہ عطاء اللہ عیسیٰ خیلوی نے **ریڈیو پاکستان**، بہاولپور اتے ملتان دے اسٹیشناں تے ڳایا اور جڳ تے ہُل ڳے-  لالہ عطاء اللہ عیسیٰ خیلوی دا کوئی ڳاوَݨ ای ہوسی جیندے وچ آڈھا خان دا ݙوھڑا نہ ہووے- 

## نمونہ کلام

تیکوں پُھل وانگوں پروان چڑھایم

بھانویں اڄ میکوں نگہبان نہ من

دربان تاں من

اوہے حلفیہ قول نِبھا جانی

میݙے نال کیتے پیمان نہ من

قرآن تاں من

جئیں تاج پواۓ تیکوں شہرت دے

اوں محسن دے فرمان نہ من

احسان تاں من

ایݙی نفرت کر نئیں آڈھے توں

بھانویں شان برابر شان نہ من

انسان تاں من 

## عطاء اللہ عیسیٰ خیلوی نال تعلق

عطاء اللہ عیسیٰ خیلوی تے آڈھا خان ہِک ٻئے دے بڑے چنڳے سنڳتی ہَن، عطاء اللہ عیسیٰ خیلوی، ہک واری ملک آڈھا خان دے پُتراں دے پرنیوے تے وی ڳاوݨ کیتے ڳے ہَن اتے آڈھا خان دی وݙی عزت کریندے ہَن- 

## شعری مجموعے
ملک آڈھا خان دا پہلا شعری مجموعہ ہئی "**ڄامِ شوق**"-  اگر اساں مقبولیت دی  ڳال کروں تاں "**داستانِ سَسی**"، آڈھا خان دا سب کنوں ڈھیر مشہور شعری مجموعہ ہے-

## ݙوہڑے
عطاء اللہ عیسیٰ خیلوی دے ڳائے ݙُو مشہور ݙوھڑے:  

*وے میں تے ہے پردیس دی شام پہلاں، اُتّوں توں وت پیار دی شام نہ کر* 

*تیݙی محفل وچ میݙا ناں راہوے، توڑے پیار دے ہور انعام نہ کر* 

*لکھ ظلم و ستم تے شکوے کر، درپردہ کر سرِ عام نہ کر* 

*آڈھا فرقت ݙے بھان٘ویں جشن منا، سو واری لڑ اعلان نہ کر، بد نام نہ کر*

**ٻیا ݙوھڑا**:

*میں تھوں ساری دنیا پُچھدی اے، کیویں دِلبر تے تھو رُٹھا*

*بے جرم سانُوں معلوم تھیندیں، کئیں چکر چلایا ای پُٹھا*

*تیݙے مُن٘ہ چُوں شِکوہ سُݨیا نئیں، توڑے مُدت دا وتنائیں مُٹھا*

*رب ڄاݨے کہہ جیاں قاتل ہے، جِس آڈھے خان نُوں کُٹھا*

## نعتیہ کلام
ملک آڈھا خان نے نعت وی لکھی تے لا تعداد شعر نبی آخرالزماں، حضرت محمدِ مصطفیٰ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی شان وچ آکھے- **١٩٨٦ء** وچ ملک آڈھا خان جݙاں مدینہ شریف ڳے، تاں روضہ رسول دے سامݨے ٻہہ تے آپݨا نعتیہ کلام، "**رموزِ عشق**" مکمل کیتا- 
 

## ٻیاں کتاباں
اوں تاں آڈھا خان دی ڈھڳ شاعری، عطاء اللہ عیسیٰ خیلوی ڳاندے رہ ڳن پر آڈھا خان دی شاعری کتابی شکل وچ وی موجود ہے- آڈھا خان دیاں مشہور کتاباں، "**راز و نیاز"** اتے **"انتخاب از کلام ہِن**"-

## وفات
آپ دا وصال **٤ مئی ٢٠١٢ء** کوں **٦٨** سال دی عمر وچ تھیا-
## حوالے
مٹی دیاں قِسماں

مٹی دی پہچاݨ کیتے،  ڄٹ حضرات کُجھ ناں ورتیندے ہِن، جیندے توں سُنڄاݨ تھیندی ہے جو کیہرا فصل ڳݙا ونڄ سڳدے- عام طور تے زمی دار ایہ تلے ݙتے ڳے ناں ورتیندے ہِن، جیندے توں زمی دی ساخت یا ویتر پتا لڳدی ہے- اے ناں یکے سرائیکی وسیب وچ گھدے ویندن-  

**بھؤہر یا میْرا**: ہِکسی یا ہموار زِمی، جیہری بارانی ہوندی اے، اون٘کوں بھؤہر یا میْرا آکھا ویندے- اینجھی زمی تے مٹی دی پتلی جئیں تہہ ہوندی اے- 

**مَل**: مٹی دی تہہ، جیندے وچ ریت رَلّی ہوئی ہووے-  

**اَٹ**: پُراݨی زمی تے ڄمݨ آلی، مٹی تے ریت دی تہہ-

**دَڑ**: اینجھی مٹی، جیندے وچ ریت رَلّی ہووے، اتے اوں زمی  جیندے تے مٹی  دی ٹُھلی تہہ ڄمی ہوندی ہے -

**تَلّا**: جِّھکی زمی، جتھاں ساوِل ڈھیر ہووے-

**کَچّھی**: دریا تے کنارے آلی زمی کوں کَچّھی آکھا ویندے-

**بیْلا**: اینجھی زمی جیہرھی دریا وچ ٻݙی راہندی اے-   

**کچھا**: کچھا بیْلے دا ای ٻیا ناں ہے-

**سِلاب**: ٻݙی ہوئی زمی کوں سیلابہ، سِلاب تے بیلا سݙیندے ہِن-

**تریْڑ**: مِٹی دے وچ دراڑ، لکیر یا تِڑک کوں تریْڑ آہدے ہِن- 
 

**لیک (لی ک)**: مِٹی وچ دراڑ یا تِڑک کوں لیک آکھا ویندے- 

**دلیک (دلی ک)**: مِٹی وچ دراڑ یا تِڑک دا ٻیا ناں، دلیک ہے- 

**نیآئی (نی آئی)**: اینجھی زمی، جیندے تے کھاد یا فُضلا سٹا ویندے- (بار دی زمی)، جھکی زمی-  

**پَواہ**: گِراں دے نیڑے آلی زمی- 

**ریْتڑ**: ریت آلی مِٹی-

**ریْتڑی**: ریتلی مِٹی-

**رپَّڑ**: چیہڑھی تے پیڈھی چِکݨی مٹی، جیہری ٻنڄر ہوندی ہے-

**کورو**: ریت دے اُتے تھوڑی جئیں زرخیز مِٹی دی تہہ-

**نلی**: لَمّی، کھوکھلی تے تنڳ- 

**چُورا**: نِکّا تے خالی- 

**ووہل**: جِھکی زمی-

**کرہولا**: اُچا کنارہ-

**ریْت**: ریتلی جاہ-

**رتّی**: زرخیز چِکݨی مٹی، جیندے وچ ریت شامل تھی ونڄے، اس دا ناں رتّے رنڳ دی وجہ کول رتّی آہدن-

**رتولی**: معمولی ریت آلی زمی کوں رتولی آہدے ہن-     

**شور، کلر یا کلری**: جیہرھی زمی دے وچ نمکیات دی مقدار ودھ ونڄے، او شور، کلر یا کلری تھی ویندی ہے-

**ساحل**: دریا دے پُراݨے راہ کُوں ساحل آہدے ہِن-

**ریْڑھ**: پاݨی نال جیہرھی ریت لُڑھ کے آوے، او ریْڑھ ہوندی ہے- 

**کَکّی ریْت**: پیلی ریْت- 

**رَڑی**: سخت پیڈھی، زمی، بارش توں بعد جیندے وچ دراڑاں آ ویندن- 

**لاگھا**: تھل دی زرخیز زمی-

**پَٹڑی**: ݙُو ٹِبّاں دی وچالی جاہ، جیہری پیڈھی ہوندی ہے-

**پَٹّی**: پَٹڑی کوں پَٹّی وی آہدے ہِن-

**روہی**: پیڈھی،کُراڑی تے جِھکی زمی کوں روہی آکھا ویندے-

**چُھرا**: چاڑی وادی کوں چُھرا سݙیندن-

**چول**: سَوڑی یا تنڳ وادی کوں چول آہدن-

**کوتلی**: پاݨی دی تنڳ ڳزرڳاہ کوں کوتلی آہدے ہن-

**بھسری**: چکݨی یا ریتلی مٹی، بھسری ہوندی ہے-

**چاہی/ آبی**: جیہری زمی کوں کُھوہ تے جھلاراں دا پاݨی لڳدے او آبی یا چاہی ہوندی اے-

**نہری**: نہر دا پاݨی گھنݨ آلی زمی نہری تھیندی اے-
ملک افضل گنجیال

ملک افضل گنجیال دا تعلق ضلع خوشاب دے شاہر گنجیال نال ہے- ملک افضل گنجیال یکم نومبر، **١٩٦٩ء** وچ، گنجیال دے گِراں **امیروالا** وچ ڄمے ہَن- ملک افضل پاک فضائیہ توں چیف ٹیکنیشن ریٹائر تھئے ہَن- ولا نوکری توں ریٹائر تھیوݨ دے کجھ عرصے بعد، درس و تدریس نال وابستہ تھی ڳے- آپ نے **١٩٨٦ء** توں شاعری شروع کیتی- عظیم سرائیکی شاعر، ملک آڈھا خان گنجیال دا کامیاب شاگرد ہووݨ دا اعزاز وی افضل گنجیال کُوں حاصل ہے- ملک افضل آپݨے استادِ محترم  دا ٻہوں احترام کریندے ہَن ایں احترام اتے عقیدت دی وجہ کول افضل گنجیال، ملک آڈھا خان گنجیال کولوں ٻہوں فیض گِھدے-  

## کتاب
ملک افضل گنجیال حال مقیم سعودی عرب ہِن اتے ایں وقت **Biomedical Engineering** دے شعبے وچ آپݨے خدمات ݙیندے ودن- وقت دی کمی ہووݨ توں ملک صیہب دا بیشتر کلام کتابی شکل وچ موجود کائنی- ملک افضل گنجیال دا ہِک شعری مجموعہ اڄݨ تئیں شائع تھئے، جیندا ناں ہے "**نماشاں**"-

## کلام
ملک افضل گنجیال دی سرائیکی شاعری وچ آپݨے سرائیکی وسیب نال محبت اور ضلع خوشاب دی پسماندگی اتے محرومیاں کُوں مکاوݨ دا جذبہ موجود ہے- اوں تو علاوہ افضل گنجیال دی شاعری وچ ہجر تے فراک وی پایا ویندے- 

**ݙوہڑا**   

خوشاب تے دریا سُوہیں روہیں، جیندا شاہد سارا جڳ اے، شان الڳ اے

نہراں، جھیلاں، چشمے، کھاݨا اس دھرتی دی شاہ رَڳ اے، شان الڳ اے

جیویں تھلویں پاسوں تھل تپدا اے، سِرٹھار سکیسر پَڳ اے، شان الڳ اے

سارا تل گنجیال ہے سونے دا تے سُوݨ عقیق دا نَڳ اے، 

شان الڳ اے 

**ٻیا** **ݙوہڑا**

جِتھے لیْکھ تے سڄݨاں ہتھ چِھکیا، ریہا پِھردا مُدت اُتھائیں ہاں

جیہڑی آہ فریاد نہ کیْں تائیں اَپڑی، کائی جیاں منسُوخ صدائیں ہاں

جیندی کھیتی پنچھی ٻئے لے ڳے، کائی جئے مقصُوم دا سائیں ہاں

ترُٹے ڄݙݨ دے ٻند گنجیال صبر دے، کِݙے سرت تے آپ کݙائیں ہاں

## اصنافِ سخن اتے ڳاوݨ آلے سرائیکی فنکار
ملک افضل گنجیال اِنہاں اصنافِ سخن وچ شاعری کریندن:

* ݙوھڑا

* کافی

* ڳیت

* مثنوی

* نظم 

* غزل
*  

افضل صیہب دا کلام ٻہوں لوک فنکاراں ڳائے- مشہور سرائیکی ڳویاں وچ  طالب حسین درد، اللہ دتہ لونے والا، اتے محمد حسین بندیالوی شامل ہن- ایندے توں علاوہ وزیر احمد طوطی، سلطان گُنجیالوی، شفیع وتہ خیلوی، گل تری خیلوی، عبدالرشید بھٹی، فرزند علی اتراء، احمد خان ملنگ اتے غلام عباس جاڑا وی ملک افضل گنجیال دا کلام ڳائے-

## حوالے
حجۃ الوداع دا پس منظر

اسلام پورے عرب وچ پھیل چکا ہئی۔ یکے بعد دیگرے تقریباً سبھے قبائل مشرف بہ اسلام تھی چکے ہن۔ انہاں حالات وچ اللہ تعالٰی دی طرفوں سورۃ فتح نازل تھئی جس وچ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم کو اشارۃً آگاہ کیتا ڳیا کہ آپ ﷺ دا کم ہݨ مکمل تھی ڳیا ہے چنانچہ آپ ﷺ نے وصال توں پہلے تعلیمات اسلامیہ کوں سارے عرب تک پہنچاوݨ کیتے حج دا ارادہ فرمایا۔ مدینہ وچ اعلان فرما ݙتا ڳیا کہ ایں مرتبہ نبی اکرم صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم خود حج دی قیادت فرمیسن۔ ایں کیتے تمام عرب توں مسلمان اُوندے وچ شریک تھیون۔ اطراف عرب توں مسلماناں دی ہک کثیر تعداد ایں شرف کوں حاصل کرݨ دی خاطر مدینہ پہنچی۔ ذوالحلیفہ دے مقام تے احرام ٻدھا ڳیا تاں لبیک لبیک دی آواز توں فضا گونج اٹھی تے فرزندانِ توحید دا ٹھاٹھاں مریندا ہوا سمندر حج بیت اللہ دی غرض نال مکہ معظمہ دی طرف روانہ تھیا۔

نبی اکرم صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے ہر مرحلے دے مناسک توں مسلماناں کوں آگاہ فرمایا۔ حج دی رسومات وچوں جیہڑے مشرکانہ رسوم باقی ہن ختم کر ݙتے ڳئے تے صدیاں بعد خالص ابراہیمی سنت دے مطابق فریضہ حج ادا کیتا ڳیا۔ آپ ﷺ نے مقام سرف وچ قیام فرمایا۔ مقام ابراہیم وچ ݙو رکعت نماز پڑھی تے اس دے بعد تعلیمات اسلامیہ کوں لوگاں دے سامݨے پیش فرمایا۔ توحید و قدرت الٰہی دا اعلان آپ ﷺ نے کوہ صفا تے ونڄ کے فرمایا:

خدا دے سوا کوئی اقتدار اعلٰی دا حامل تے لائق پرستش و بندگی نی۔ اوندا کوئی شریک نی۔ اوندے کیتے سلطنت، ملک تے حمد ہے۔ او مریندے تے جویندے۔ او تمام چیزاں تے قادر ہے۔ کوئی خدا نی مگر او کلہا۔ خدا نے اپݨا وعدہ پورا فرمایا تے اپݨے بندے دی مدد کیتی تے کلہے تمام قبائل کوں شکست ݙتی۔

کوہ صفا دے بعد آپ صلی اللہ علیہ وآلہٖ و سلم نے کوہ مروہ تے مناسک حج، طواف و سعی ادا فرمائے تے 8 ذوالحجہ کوں مقام منٰی وچ قیام فرمایا۔
## حوالے
خطبہ حجۃ الوداع دی اہمیت

اے خطبہ تمام دینی تعلیمات دا نچوڑ ہے۔ ایندا نقطہ آغاز اللہ تے اوندے بندے دے درمیان صحیح تعلق دی وضاحت کریندے تے بھلائی دی تلقین کریندے۔ خطبہ حجۃ الوداع اسلام دے معاشرتی نظام دے بنیاداں مہیا کریندے۔ معاشرتی مساوات، نسلی تفاخر دا خاتمہ، عورتاں دے حقوق، غلاماں نال حسن سلوک، ہک ݙوجھے دے جان و مال تے عزت دا احترام، ایہے او بنیاداں ہن جنہاں تے اسلام دا معاشرتی نظام ترتیب پیندے۔

ایں خطبے نے معاشی عدم توازن دا رستہ بند کرݨ کیتے سود کوں حرام قرار ݙتا کیونکہ سود سرمایہ دار طبقے کوں محفوظ طریقے نال دولت جمع کرݨ دے مواقع فراہم کریندے تے انہاں دی تمام افزائش دولت سودی سرمائے دے حصول ہی دی وجہ توں تھیندی ہے۔ این خطبے نے بہت سارے اہم قانونی اصول متعین کیتے ہن۔ مثلاً انفرادی ذمہ داری دا اصول وراثت دے بارے ہدایت ۔ سیاسی طور تے اے خطبہ اسلام دے منشور دی حیثیت رکھدے۔ دنیا بھر کوں ایں خطبے دے ذریعہ ݙسے ڳیا کہ اسلامی حکومت کنہاں اصولاں دی بنیاد تء تشکیل پیسی تے انہاں اصولاں تے تعمیر تھیوݨ والا اے نظام انسانیت کیتے رحمت ثابت تھیسی۔ اینہی بنا تے ڈاکٹر حمید اللہ نے اینکوں انسانیت دا منشور اعظم قرار ݙتے۔

اے ساݙے محبوب نبی صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دا آخری پیغام ہے تے ایندے وچ اساں ہی مخاطب بݨائے ڳئے ہیں۔ ایندی نوعیت پیغمبر صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی وصیت جیہی ہے۔ لہٰذا لازم ہے کہ اینکوں پڑھ کے اساں اپݨی ہݨ تک دی روش نادم تھی کے تے کافرانہ نظاماں دے مرعوبیت دے قلاوے گردناں اچوں کڈھ کے محسن انسانیت صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دا دامن تھام گھنوں۔ ایں لحاظ نال اے ہک دعوت انقلاب ہے۔
## حوالے
حضور ﷺ دا خط بنام قیصر روم

بازنطین دے مسیحی شاہ دے ناں نبی کریم صلی اللہ علیہ وآلہٖ و سلم نے جیہڑا خط لکھا اوندا متن کجھ ایں طرح  ہئی۔

**من محمد بن عبد الله إلى هرقل عظيم الروم: سلام على من اتبع الهدى، أما بعد فإنى أدعوك بدعوة الإسلام . أسلم تسلم ويؤتك الله أجرك مرتين ، فإن توليت فإن عليك إثم الأريسيِّين. و يا أهل الكتاب تعالوا إلى كلمة سواء بيننا وبينكم ألا نعبد إلا الله ،ولا نشرك به شيئا،ولا يتخذ بعضنا بعضا آربابا من دون الله فإن تولوا فقولوا اشهدوا بأنا مسلمون۔**
## حوالے
حضور ﷺ دا خط بنام شاہ حبشہ

شاہ حبشہ دے ناں جیہڑا تبلیغی خط لکھا ڳیا اوندا متن کجھ ایویں ہئی۔

”شاہ حبشہ نیگس کوں لکھا ڳیا پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دا خظ،
كتاب رسول الإسلام إلى النجاشي"

**بسم الله الرحمن الرحيم من محمد رسول الإسلام إلى النجاشى ملك الحبشة: سلام عليك إنى أحمد الله إليك ،الله الذي لا إله إلا ہو الملك القدوس السلام المؤمن المهيمن، وأشهد أن عيسى بن مريم روح الله وكلمته ألقاها إلى مريم البتول الطيبة الحصينة، فحملت بعيسى فخلقه الله من روحه كما خلق آدم بيده، وإنى أدعوك وجنودك إلى الله عز وجل، وقد بلغت ونصحت فاقبلوا نصحى، والسلام على من اتبع الهدى۔**
## حوالے
حضور ﷺ دا خط بنام نوعِ جنات

روایت ہے کہ ہک مرتبہ حضرت ابودجانہ رضی اللہ تعالیٰ عنہٗ نے نبی کریم ﷺ کوں جنات دے تنگ کرݨ دی شکایت کیےی تاں آقا کریم ﷺ نے ہک خط جنات دے ناں لکھوایا۔ حضرت ابودجانہ رضی اللہ تعالیٰ عنہٗ نے او تہدیدی نامہ مبارک اپݨے کول رکھ گھدا۔ رات کوں مخصوص وقت جݙݨ او جنات آئے تاں او تنگ نہ کر سڳے بلکہ وعدہ کرکے ڳئے کہ جتھاں وی نبی اکرم ﷺ دا اے تہدیدی نامہ مبارک ہوسی اتھاں داخل نہ تھیسن کیونکہ ایں نامہ مبارک دی برکت نال او شدید عذاب وچ مبتلا تھی ڳئے ہن ۔ انتہائی مجرب عمل ہے۔ (ایں روایت دے صحیح ہووݨ اچ کئی علماء دا اختلاف ہے۔)
## تہدیدی نامہ مبارک
**ھٰذَا کِتَابٌ مِّنْ مُحَمَّدِ رَّسُوْلِ اللّٰہِ رَبِّ الْعَالَمِیْنَoاِلٰی مَنْ یَّطْرُقُ الدَّارَ مِنَ العُمَّارِ وَالزُّوَّارِ اِلَّا طَارِقًا یَّطْرُقُ بخَیْرِ اَمَّا بَعْد فَاِنَّ لَنَا وَلَکُمْ فِی الْحَقِّ سَاعَۃً فَاِنْ کُنْتَ عَاشِقًا مُّوْلِعًا اَوْفَاجِرًا فَہٰذَا کِتَابٌ یَّنْطِقُ عَلَیْنَا وَعَلَیْکُمْ بِالْحَقِّ اِنَّا کُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَاکُنْتُمْ تَعْمَلُوْنَ وَرُسُلُنَا یَکْتُبُوْنَ مَاتَمْکُرُوْنَ o اُتْرُکُوْا صَاحِبَ کِتَابِیْ ھٰذَا وَانْطَلِقُوْا اِلٰی عَبَدَۃِ الْأَصْنَامِ وَاِلیٰ مَنْ یَّزْعَمُ اَنَّ مَعَ اللّٰہِ اِلٰھًا اٰخَرَلَا اِلٰہَ اِلَّا ھُوَo کُلُّ شَیْ ئٍ ھٰالِکٌ اِلَّا وَجْھَہٗ لَہُ الْحُکْمُ وَاِلَیْہِ تُرْجَعُوْنَ حٰمٓ لَایُنْصَرُوْنَ حٓمٓ عٓسٓقٓ تَفَرَّقَ اَعْدَ ائُ اللّٰہِ وَبَلَغَتْ حُجَّۃُ اللّٰہِ وَلَا حَوْلَ وَلَا قُوَّۃَ اِلَّا بِااللّٰہِ الْعَلِّیِ الْعَظِیْمِ فَسَیَکْفِیْکَھُمُ اللّٰہُ وَھُوَ السَّمِیْعُ الْعَلِیْمُ o**
## حوالے
سرائیکی ماء بولی توں اُولے گھولے تھیونڑ والا نینگر وسیم صدیقی

جڈاں سرائیکی دی تریخ لکھی ویسے تاں ایندے وچ سب توں ڈھیر بھانگا سرائیکی شاعراں دا ہوسے بلاشک سرائیکی شاعراں ماء بولی دی جتنی خذمت کیتی اے اوندی قوماں دی تریخ وچ مثال ملن مشکل اے جیکر اساں ڈھیر پچھوں تے نہ ونجوں صرف ہک ہزار سال پہلے سرئیکی زبان وچ لکھے گئے ؛ نور نامے ؛ کوں چا تے ڈیکھوں تاں نور نامہ اج وی او کتاب اے جو قرآن مجید دی تلاوت دے بعد ایندا پڑھن ہر گھر وچ ضروری سمجھیا ویندے اے تاں ہزار سال پہلے دی گالھ ھئی جیکر ہک صدی پہلے دی گالھ کروں تاں خواجہ فرید سئیں تے انہاں دی شاعری دا کون سونہاں کائنی ۔ اے خواجہ سئیں دی شاعری دا فیض تے برکت ای ھے جو اج اساں فرید سئیں دے روضے دی چھاں تلے رہ تے شاعری دیاں لکیراں لیکن آلے وسیم صدیقی دی گالھ کریندے بیٹھوں -
وسیم صدیقی دیاں ڈو کتاباں ( مونجھ دے پھٹ ) اتے ( وسیب دے مان ) شائع تھی چکن تریجھی کتاب ( توں پار نہ ونج ) زیر ترتیب ھے وسیم صدیقی اپنی دھرتی اپنی مٹی تے اپنی ماء بولی نال پیار کرن آلا نینگر اے سرائیکی دی خذمت کوں عبادت سمجھدے ۔ سرائیکی توں اُولے کھولے تھیون کوں اپنی حیاتی دا حاصل جانڑدے میں سمجھداں جو ایجھے سرائیکی نینگر دے دم قدم نال ہک ڈینھ سرائیکی دیس دے لوک اپنی منزل حاصل کر گھنسن 
(انشاء اللہ ) 
ظہور احمد دھریجہ ملتان
نور پور تھل (ضلع خوشاب)

## تاریخ
آکھا ویندے جو نورپور تھل دا ایرا ہِک صوفی وݙکے **ٻاٻا** **سید نُور حسن** رکھا ہائی- سید صیہب دے نال اُنہیں دے ہِک سنڳتی، ڄیوَݨ راجپُوت وی آئے ہَن- ولا شاہ سئیں اتھاں ہِک کُھوہ وی کھٹوایا ہئی اتے نیڑے ای ہِک مسیت وی چا بݨوائی ہانے-  وت اُتھائیں ݙیرے لا گِھدونے- اُنائیں دے ناں تُوں علاقے دا ناں **وَستی نور پور** رکھیڄ ڳیا ہئی-

## ١٧٥٤ء

نور پور تھل دا پہلا بندوبست **مِسٹر سیمسن** دی رکھی وچ تھیا، اتے پہلے بندوبست وچ نورپور تھل، لیہ دا حصہ ہائی-

## ١٧٦٥ء
**کپتان ڈیوس** (ݙپٹی کمشنر ضلع شاہ پور) نورپور دے  ݙوجھے انتظام وچ اون٘کُوں **ضلع شاہ** **پور** نال رلا  ݙِتا- اڳلا بندوبست **١٧٩٢ء** وچ تھیا، اتے اوں ویلے **سر ڄیمز ولسن** ݙپٹی کمشنر ضلع شاہ پور ہئی- چھیکڑی بندوبست **لی**، **١٩١٣ء** وچ کیتا ہا-

## سمال ٹاؤن

**١٩١٧ء** وچ **دولت رام** دی رپورٹ تے ایکوں سمال ٹاؤن دا درجہ ݙتا ڳیا- 

## یونین کونسل
**١٩٦٠ء** وچ نورپور تھل کُوں یونین کونسل بݨایا ڳیا-

## ٹاؤن کمیٹی
**١٩٧٥ء** وچ نورپور تھل، ٹاؤن کمیٹی تھی ڳیا ہئی-

## تحصیل
جݙاں **١٩٧٢ء** وچ خوشاب، **شاہ پور** چوں نختا اتے ضلع خوشاب تھیا، ہُوں ویلے نورپور تھل کوں **تحصیل** تھیوݨ دا درجہ ڈھیا-

## خوشاب دی ݙوجھی وݙی تحصیل
نور پور تھل، ضلع خوشاب دی ݙوجھی وݙی تحصیل ہے- مغل شہنشاہ، **شاہجہان** دے دور وچ سید نور حسن غازی ایکوں آباد کیتا- **١٨٣٩ء** تائیں اتھاں **سکھاں** دا قبضہ ریہا- اے علاقہ، ملتان تے لیہ دے زیرِ انصرام ریہا- ڈھڳ لڑائیاں تھیاں، جیندی وجہ کول ٻہوں مسلماݨ شہید تھئے- محمود شہید، نکڑو شہید اتے موسیٰ شہید دے ناں مشہور ہِن-  نور پور، **١٧٥٤ء** تائیں لیہ دا حصہ ہئی- وت **١٧٦٢ء** وچ ایکوں **فتح شیر ٹواݨہ**، **بنوں** توں ہٹا تے **ضلع شاہ پور** وچ شامل کروایا ہئی- **١٩٧٣ء** وچ **ملک خدا بخش ٹواݨہ** ایندا ناں، "**نور پور تھل**" رکھ ݙتا- 

## نور پور تھل دے یونین کونسلاں
تحصیل نور پور تھل دے ١١ یونین کونسلاں ہِن:

* آدھی کوٹ
* ڄمالی نور پور
* جؤڑا کلاں
* بؤرانہ
* جھارکل
* خائی خورد
* کھاٹواں بلوچ
* **نورپور تھل**
* پیلو ویْن٘س
* ڈھمک
* رنڳپور
* بِلند

## مشہور سوغاتیں
اتھاں رقبہ **صحرائی** ہووݨ دی وجہ کول **چݨے** دا فصل ڳݙا ویندے- چݨے توں علاوہ اتھاں **لکڑی دے کنگھیاں** اتے **لوئیاں** ڈھیر مشہور ہِن-

## میلہ ٻاٻا سیدݨ شاہ

اتھاں ہر سال ہک میلہ لڳدے، جیندا ناں ہے، میلہ ٻاٻا سیدݨ شاہ- میلہ نور پور تھل، ہک ٻہوں وݙے سرائیکی زبان دے ڳوئیے، طالب حسین درد دے مشہور تھیوݨ دی وجہ بݨیا ہا- ایکوں **میلہ نور پور تھل** وی آہدن-
میکوں آپݨی لُٹی زندگی دا نئیں ارمان چن ڈھولا

عطاء اللہ عیسیٰ خیلوی دا مشہور  ڳاوݨ، جیہرا ملک سونا خان بےوس لکھا ہائی، اے غزل عطاء اللہ عیسیٰ خیلوی دی پسندیدہ غزل ہے، اے ڳال او  کہیں واری خود ݙسا ٻیٹھن-

**ڳاوݨ**: 

میکُوں آپݨی لُٹی زندگی دا نئیں ارمان چن ڈھولا

تیݙی خوشیاں توں لکھ واری ہے جِند قُربان چَّن ڈھولا

مُقدراں وِچ وفاء ناہی، ہے شِکوہ کئیں تے کیا ماہی

لِکھا قسمت دا پا ٻیٹھی، اِیہا مَقسُوم ہَن ڈھولا

وَدی در در وکاندی ہاں، نہ گھر وِچ کیں کُوں بھاندی ہاں

تیݙے ناں تے میں وِک ڳئی ہاں توں مَن بھانویں نہ مَن ڈھولا

میں رُلڑاں ہا تے رُل ڳئی ہاں، تیݙے وعداں تے بُھل ڳئی آں

نصیباں دے وَنڈارے ہِن، میں رُلݨائیں بے وطَّن ڈھولا

اَخِیری آس ہے شالا! کرے منظور رب تعالیٰ

تئیں سوہنڑیں ڈھول دے قدماں دے وِچ تھیواں دفن ڈھولا

ہُݨے  سُݨ گھنسیں چَّن ماہی، تیݙے سڄݨاں دی لاش آئی

جے دِل آکھی تاں بےوس کوں پَوا چھوڑیں کفَّن ڈھولا

## گلوکار
عطاء اللہ عیسیٰ خیلوی

## شاعر
ملک سونا خان بےوس
ساری رات رُنّی آں

پروفیسر منور علی ملک دا سرائیکی ڳاوݨ ، جیکوں عطاء اللہ عیسیٰ خیلوی اَین٘جھا ڳایا، جو  سُݨن آلاں دے دلاں وِچ ہمیشہ کَݨ امر تھی ڳیا- ڳاوݨ دے ٻول، تلے ݙِتے کھڑِن-

اقبال سوکڑی دا  **ݙوھڑا**: 

وِچ دستور زمانے دے مسکین تے ظلم روا نئیں

میݙا کوݨ ٻیٹھئے وچ دنیا دے، میݙے ہَتھ اچوں لڑ چُھڑوا نئیں

ناں رول میکوں بے درد ماہی، میں تے وَل وَل مِنَّت کرا نئیں 

اقبال دے سنڳ توں نہ ٻولیں وو پر دور اکھیاں توں جا نئیں 

**ڳاوݨ** : 

ساری رات رُنّی آں میں، پَل سُکھ نئیں پایا

سَچی ݙَس وے ڈھولا، کل کیوں نئیں آیا

درداں دی ماری، اُٹھدی تے ٻاہن٘دی

ماہی دی تصویر رکھ کے سِران٘دی

لَکھ واری پچھیم،  ݙَس کیوں نئیں آیا

سَچی ݙَس وے ڈھولا کل کیوں نئیں آیا

ساری رات رُنّی آں میں، پَل سُکھ نئیں پایا

سَچی ݙَس وے ڈھولا، کل کیوں نئیں آیا

سَہوں تیݙی سو واری  ٻُوہا مل کے کھلی ہاں

سَؤ واری اُٹھی ہاں تے سَؤ واری وَلِّی ہاں

ٻَہوں ظلم کیتائی، چاچے دا  ڄایا

سَچی ݙَس وے ڈھولا کل کیوں نئیں آیا

ساری رات رُنّی آں میں، پَل سُکھ نئیں پایا

سَچی ݙَس وے ڈھولا، کل کیوں نئیں آیا

تیکوں مِلَݨ دی کیتِم تیاری

سُرخی گوانڈھݨ تُوں منڳی ہم ادھاری

مہندی وی لائی تے کَڄلا وی پایا

سَچی ݙَس وے ڈھولا کل کیوں نئیں آیا 

ساری رات رُنّی آں میں، پَل سُکھ نئیں پایا

سَچی ݙَس وے ڈھولا، کل کیوں نئیں آیا

قسماں نہ چا ہُݨ، میں کُجھ نہ آہدی

میکوں وی شک ہئی، تے دُنیا وی آہدی

ٻاہروں ہے میݙا، تے اندروں پرایا 

سَچی ݙَس وے ڈھولا، کل کیوں نئیں آیا

ساری رات رُنّی آں میں، پَل سُکھ نئیں پایا

سَچی ݙَس وے ڈھولا، کل کیوں نئیں آیا

ہُݨ ول نہ وَن٘ڄیں کَلہی رَہ نہ سکدی

دُنیا دے مہݨے میں سَہہ نہ سکدی

وت کوئی نہ آکھے، اَڄ کیوں نئیں آیا

سَچی ݙَس وے ڈھولا، کل کیوں نئیں آیا

ساری رات رُنّی آں میں پَل سُکھ نئیں پایا

سَچی ݙَس وے ڈھولا، کل کیوں نئیں آیا

## شاعر

**پروفیسر مُنور علی ملک**

## ایلبم

**PMC RGH** 

**Volume 16**
وسیم صدیقی اکھریں دا محافظ

سئیں وسیم صدیقی صہیب دی مرتب کیتی ہوئی اے کتاب “ وسیب دے مان “ ہک اینجھا خوبصورت گلدستہ ھے - جیندے اچ  وسیب دے تمام پھلیں دی خشبو موجود ھے دھرتی دے تمام رنگ محفوظ ہن وسیم صدیقی صہیب دی محنت خالص سرائیکی زبان دی خذمت دے زمرے اچ ھے اے ہک تریخی حقیقت ھے جو لمحہ موجود اچ سرائیکی وسیب دے شاعر اپنڑی دھرتی اپنڑے وسیب دی جنگ بھڑدے پن انہاں دے کلام کوں محفوظ کرنڑ کتابی شکل ڈیونڑ تریخی عمل ھے دھرتی دی آزادی دی جدوجہد ھے ۔ اے نویکلہ حصہ کوٹلہ نصیر دے وسیم صدیقی دے لیکھے ھے جیڑھے جو مبارخ باد دے مستحق ھن اساں ایں کتاب کوں خراج تحسین پیش کریندوں آونڑ والا مورخ جڈاں وی وسیب دی شاعری دا تذکرہ کریسی تاں اے کتاب حوالے دا سوب بنڑسی 

لکھت : سردار صوفی تاج محمد خان گوپانگ
چئرمین سرائیکی تھنکرز فورم راجن پور
وصالِ نبوی صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم

آپ صلی اللہ تعالیٰ علیہ وآلہٖ و سلم دا وصال تریسٹھ (63) سال دی عمر مبارک اچ 632ء اچ مدینہ وچ تھیا، مکہ تے مدینہ ݙوہاں شہر اڄ دے سعودی عرب وچ حجاز دا حصہ ہن۔ حجۃ الوداع دے فوراً بعد آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی طبیعت مبارک کجھ ناساز تھئی تے ول ٹھیک تھی ڳئی مگر کجھ عرصہ بعد حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی صحت ول ناساز تھئی تے کئی روز تک انہاں دے سر مبارک وچ درد تھیندا رہیا۔ بالآخر روایات دے مطابق مئی یا جون 632ء وچ حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم ایں فانی دنیا توں عالم بالا وچ انتقال فرما ڳئے۔ انتقال دے وقت آپ ﷺ دی عمر مبارک 63 سال ہئی۔ حضرت علی نے غسل و کفن ݙتا تے اصحاب دے مختلف جماعتاں نے یکے بعد دیگرے نمازِ جنازہ ادا کیتی تے حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم کوں مسجد نبوی دے نال ملحق انہاں دے حجرہ مبارک وچ اونہی جگہ دفن کیتا ڳیا جتھاں آپ ﷺ دی وفات تھئی ہئی۔ اے مبارک جگہ تے ایندے اردگرد دی تمام جگہ ہݨ مسجدِ نبوی اچ شامل ہے۔

آپﷺ کوں منگل دے روز لباس مبارک سمیت غسل ݙتا ڳیا۔ رسول اللہ ﷺ کوں غسل ݙیوݨ والے افراد وچ سیدنا عباس، حضرت اسامہ، اوس بن خولیٰ، حضرت عباس دے ݙو پتر قثم تے فضل تے رسول اللہﷺ دے آزاد کردہ غلام شقران شامل ہن۔ حضرت عباس تے انہاں دے ݙوہیں صاحب زادے رسول اللہﷺ دی کروٹ بدلدے ہن، حضرت اسامہ تے شقران پاݨی وہیندے ہن۔ حضرت علی غسل ݙیندے ہن تے حضرت اوس نے آپﷺ کوں اپݨے سینے تے ٹیک رکھا ہئی۔ رسول اللہ ﷺ کوں پاݨی تے ٻیری دے پتراں نال ترئے وار غسل ݙتا ڳیا۔ پاݨی عرس نامی قباء وچ واقع حضرت سعد بن خثیمہ دے کھوہ دا ہئی۔ آپﷺ اپݨی حیات مبارکہ وچ وی پیوݨ کیتے ایں کھوہ دا پاݨی استعمال فرمیندے ہن۔ ول آپ ﷺ کوں ترئے سفید سوتی یمنی چادراں وچ کفنایا ڳیا۔ انہاں وچ چولا تے پڳڑی نہ ہئی، بس آپ ﷺ کوں صرف چادراں وچ ولہیٹا ڳیا۔ حضرت ابوطلحہ نے آپ ﷺ دی قبر مبارک اونہی جگہ بݨائی جتھاں آپ ﷺ نے انتقال فرمایا ۔ قبر لحد والی بݨائی ول آپ دی کھٹ مبارک قبر دے کنارے رکھ ݙتی ڳئی تے ݙاہ ݙاہ صحابہ اندر داخل تھیندے ویندے تے فرداً فرداً نماز ادا کریندے، کوئی امام نہ ہئی۔ سب توں پہلے آپ ﷺ دے خانوادے نے نماز پڑھی، ول مہاجرین نے، ول انصار نے تے ول ٻالاں نے، ول عورتاں نے یا پہلے عورتاں نے ول ٻالاں نے۔ نماز جنازہ پڑھݨ وچ منگل دا پورا ہی ݙینہہ تے منگل دی بیشتر رات گزر ڳئی جس دے بعد رات دے اواخر وچ رسول اقدس ﷺ دے جسمِ اطہر کوں سپرد خاک کر ݙتا ڳیا۔ جنازے وچ شریک افراد دی تعداد دے بارے وچ چند مورخین دا اختلاف ہے۔
## حوالے
فاروق روکھڑی

اصل ناں    سردار عمر فاروق

قلمی ناں    فاروقؔ روکھڑی

جمن        1929ء

جاہ پتہ      فاروق ؔ روکھڑی(بابائے تھل)محلّہ فاروق آباد۔کندیاں۔ میانوالی

بابائے تھل سئیں فاروق روکھڑی بابائے تھل ای نہیں بلکہ بابائے سرائیکستان ہن۔آپ دی شاعری اچوں چارے پھُلاں یعنی روہ ، روہی تے تھل ، دامان دی خوشبو آندی ہے۔

فاروق روکھڑی دا پورا ناں، **سردار عُمر فاروق خان روکھڑی** ہے- **٢٩ مئی، ١٩٢٩ء** کُوں میانوالی دے شاہر **روکھڑی** وِچ ڄَمے ہَن- روکھڑی صیہب سرائیکی زبان دے ہِک وَݙے شاعر ہِن- اُنہیں کُوں **"ٻاٻائے تھل"** آکھا ویندے-  محکمہ ریلویز وچ **١٩٤٩ء** کنوں گھن تے **١٩٨٤ء** تائیں ملازمت کِتونے- ریلوے وچ ملازمت وی کیتی ہانے اتے نال نال شاعری وی کریندے ریہے- شاعری دے کم دا منڈھ انہاں **١٩٦٩ء** وچ ٻدھا ہئی اتے ہِک وَݙے شاعر دی حیثیت نال سامݨے آئے ہَن- شاعری دی وجہ توں انہاں کُوں ڈھیر ایوارڈ ݙِتے ڳئن- انہاں دی ہِک مشہور اردو غزل ہئی، "ہم تم ہوں گے بادل ہوگا، رقص میں سارا جنگل ہوگا"- اِیں غزل کُوں مسعُود ملک، پاکستان ٹیلی ویژن تے ڳایا ہئی- فاروق روکھڑی **٦ اپریل** **٢٠٠٨ء** کُوں میانوالی وچ وفات پا ڳے ہَن اتے اُتھائیں **روکھڑی** وچ دفن ہِن-

## کلام
فاروق روکھڑی دے کلام کُوں، مشہور انٹرنیشنل سرائیکی گلوکار عطاء اللہ عیسیٰ خیلوی ڳائے- اُنہاں دا ہِک مشہور ڳاوݨ ہے:

کنڈیاں تے ٹر کے آۓ تیݙے کول پیرو واہݨے

اڳے تیݙی مرضی ڈھولݨ توں ڄاݨے یا نہ ڄاݨے

اساں تیݙے کول راہندے تو ساݙے کول رہندا

ساݙے وس دے کولوں ٻاہر ٻہوں دور دا اے پینڈا

اساں اس زمیں دے واسی تیݙے چن تے ہن ٹکاݨے

تینوں مرض کیہڑا ݙسیے جدوں سڑ ڳیا نصیبا

ساݙا سینہ زخمی زخمی توں ویکھ لے طبیبا

کُجھ پھٹ نے ساݙے تازے کُجھ پھٹ نے ٻہوں پراݨے

ساݙے نال زندگی نے کیتے عجب تماشے

ساݙے دل دا چین لُٹیا اساں ٹردے پھردے لاشے

ساݙا بھار کس نے چاݨا ساݙے درد کس ونڈاݨے

تینوں ماݨ اے حُسن دا آج ہے تے کل نہ ہوسی

اساں ہاں فقیر تیݙے کل ساݙی لوڑ پوسی

ہک جئیں ݙین٘ہ نہ راہندے ہک جئیں نہ اے زمانے

ہر ڳل تیݙی منیسوں چا دشت ݙیرہ لیسوں

تیݙا حُکم ہووے ماہی تیݙا شاہر چھوڑ ویسوں      

اساں پیار دے مسافر، عاجز تے ٻہوں نماݨے      
            

ایہو ہا تُہاݙی خواہش پوری کر ڳیا ہے

خوشیاں مناؤ سڄݨو فاروق مر ڳیا ہے

ہُݨ کیوں اے روݨا پایا تساں لاش دے سِراݨے

### غزل
اے تاں بھن کے صراحیاں بٖیٹھے ہن توں چائی پھردا پیمانیاں نوں

جنہاں اکھ دے جام چوں پی لئی اے انہاں کی کرناں میخانیاں نوں

اچے تاج محل سب ڈھہہ ویسن اے دنیا جھوک فنا دی ہے

متاں جھگٖیاں دے کم آ جاون اگٖ لا نہ کوندراں ، کانیاں نوں

اس عہد دی نسل سوال کرے ساڈٖا مستقبل کے ہووے گا

گٖل چھیڑ نہ گزرے ماضی دی کر یاد نہ لنگھے زمانیاں نوں

ہر پاسے بھاجٖڑ پئی ہوئی اے کے رکھیا پار سمندر دے

کیوں چھوڑ کے پیار اس دھرتی دا لوکی ٹر پئے دیس بیگانیاں نوں

کوئی ملے ادب دا سودائی فاروقؔ وی اے گٖل پُچھ لیوے

کیڑھا رنگ میں ڈٖیواں غزلاں نوں،کیڑھا روپ ڈٖیواں افسانیاں نوں

؎توں ٹریا تے ٹر گٖئے سارے موسم چیتر بہاراں دے

پل دو پل وچ پیلے تھی گٖئے سارے پتر اناراں دے

اس دھرتی دے لوک خفا ہن یاراں کولوں یار جدا

اسماناں تے روز میں ڈٖہداں میلے چندر ستاراں دے

٭٭٭

## ایوارڈ
فاروق روکھڑی کوں ٻہوں ایوارڈ ݙتے ڳئن، انہاں کوں ملݨ آلے کُجھ ایوارڈاں دا زکر تلے ݙِتا ڳے:

* **المنصور ایوارڈ**

* **سان٘ول ایواڑ**
* **[[خواجہ غلام فرید]] ایوارڈ**
حضور ﷺ دا حلیہ مبارک

ابن عباس نے رسول صلی اللہ علیہ وآلہٖ و سلم دا حلیہ ایویں بیان کیتے: جسامت قد و قامت ݙوہیں معتدل تے درمیانے ہن (جسم نہ زیادہ فربہ تے نہ دبلا پتلا، ایویں ہی قد نہ زیادہ لمبا تے نہ چھوٹا بلکہ معتدل) آپﷺ دا رنگ صاف گندمی سفیدی مائل، اکھیں سرمگیں، خندہ دہن، خوبصورت ماہ تابی چہرہ، ݙاڑھی نہایت گنجان جیہڑی پورے چہرہ انور دا احاطہ کیتے ہوئے تے سینے دے ابتدائی حصے تے پھیلی ہوئی ہئی۔
## حوالے
حضور ﷺ دا شجرہ نسب

آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دا تعلق قریش عرب دے معزز ترین قبیلہ بنو ہاشم نال ہئی۔ ایں خاندان دی شرافت، ایمانداری تے سخاوت بہت مشہور ہئی۔ ایہ خاندان حضرت ابراہیم علیہ السلام دے دین تے ہئی جینکوں دینِ حنیف آکھدن۔ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے والد حضرت عبداللہ بن عبدالمطلب رضی اللہ عنہ اپݨی خوبصورتی کیتے مشہور ہن مگر انہاں دا انتقال آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی ولادت باسعادت توں چھی مہینے پہلے تھی ڳیا ہئی۔ والدہ دا ناں حضرت آمنہ بنت وہب رضی اللہ عنہا ہئی جیہڑے قبیلہ بنی زہرہ دے سردار وہب بن عبدمناف بن قصی بن کلاب دی صاحبزادی ہن۔ یعنی انہاں دا شجرہ انہاں دے شوہر سیدنا عبداللہ بن عبدالمطلب رضی اللہ عنہ دے نال عبد مناف بن قصی تے مل ویندے۔ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے ݙاݙا عبدالمطلب قریش دے سردار ہن۔ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دا شجرہ نسب حضرت عدنان نال ونڄ ملدے جیہڑے حضرت اسماعیل علیہ السلام ابن حضرت ابراہیم علیہ السلام دی اولاد وچوں ہن تے مشہور ترین عرباں وچوں ہن۔ حضرت عدنان دی اولاد کوں بنو عدنان آکھا ویندے۔ ایہ شجرہ پاک ایویں ہے:-

سیدنا محمد صلی اللہ تعالیٰ علیہ وآلہٖ و سلم بن عبداللہ بن عبدالمطلب بن ہاشم بن عبد مناف بن قصی بن کلاب بن مرہ بن کعب بن لوی بن غالب بن فہر بن مالک بن نضر بن کنانہ بن خزیمہ بن مدرکہ بن الیاس بن مضر بن نزار بن معد بن عدنان۔
## حوالے
حضور ﷺ دی ولادت باسعادت

آپ صلی اللہ تعالیٰ علیہ وآلہٖ و سلم دی ولادت باسعادت مشہور عام تاریخ دے مطابق 12 ربیع الاول عام الفیل بمطابق 570ء یا 571ء کوں تھئی۔ آپ صلی اللہ تعالیٰ علیہ وآلہٖ و سلم دی ولادت باسعادت تے معجزات رونما تھئے جنہاں دا ذکر قدیم آسمانی کتب اچ ہئی۔ مثلاً آتشکدہ فارس جیہڑا ہزار سال توں زیادہ عرصے توں روشن ہئی وسم ڳیا۔ مشکوٰۃ شریف دی ہک حدیث ہے جیندے مطابق حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دا ارشاد ہے کہ ' میں صلی اللہ تعالیٰ علیہ وآلہٖ و سلم اوں وقت وی نبی ہم جݙݨ آدم علیہ السلام مٹی تے پاݨی دے درمیان اچ ہن۔ میں صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم ابراہیم علیہ السلام دی دعا، عیسیٰ علیہ السلام دی بشارت تے اپݨی والدہ ماجدہ رضی اللہ عنہا دا اوہ خواب ہاں جیہڑا انہاں نے میݙی ولادت باسعادت دے وقت ݙٹھا تے انہاں وچوں ہک اینجھا نور ظاہر تھیا جیندے توں شام دے محلات روشن تھی ڳئے'۔ 

جیں سال آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی ولادت باسعادت تھئی، اوں توں پہلے قریش معاشی بدحالی دا شکار ہن مگر اوں سال ویران زمین سرسبز و شاداب تھئی، سُکے ہوئے درخت ہرے تھی ڳئے تے قریش خوشحال تھی ڳئے۔ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی تاریخ ولادت باسعادت دے بارے اچ دیگر روایات وی ہن۔ اہل سنت دے نزدیک زیادہ روایات 12 ربیع الاول دے ہن اگرچہ کجھ علما 9 ربیع الاول کوں درست منیندن۔ اہلِ تشیع 17 ربیع الاول کوں درست سمجھدن۔ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دا ناں آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے ݙاݙا حضرت عبدالمطلب نے رکھا۔ ایہ ناں اوں توں پہلے کݙہیں نہ رکھا ڳیا ہئی۔ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی ولادت مکہ دے علاقے شعب ابی طالب دے جیں گھر مبارک اچ تھئی، اوہ بعد اچ کافی عرصہ ہک مسجد رہی جینکوں ہݨ ہک کتب خانہ (لائبریری) بݨا ݙتا ڳئے۔

## حوالے
حضور ﷺ دا ٻلپݨ مبارک

آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے والد محترم حضرت عبداللہ ابن عبدالمطلب رضی اللہ عنہ، آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی ولادت باسعادت توں چھی مہینے قبل وفات پا چکے ہن تے آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی پرورش آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے ݙاݙا حضرت عبدالمطلب نے کیتی۔ اوں دوران آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے کجھ مدت ہک بدوی قبیلے دے نال بسر کیتی جیویں کہ عرب دا رواج ہئی۔ اوندا مقصد ٻالاں کوں فصیح عربی زبان سکھاوݨا تے کھلی آب و ہوا اچ صحت مند طریقے نال پرورش کرݨا ہئی۔ اوں دوران آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم کوں حضرت حلیمہ بنت عبداللہ تے حضرت ثویبہ (درست تلفظ: ثُوَیبہ) نے کھیر پلایا۔ چھی سال دی عمر اچ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی والدہ تے اٹھ سال دی عمر اچ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے ݙاݙا وی وفات پا ڳئے۔ اوندے بعد آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی پرورش دی ذمہ داریاں آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے چاچا تے بنو ہاشم دے نویں سردار حضرت ابو طالب نے سر انجام ݙتے۔

## شام دا پہلا سفر
حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے حضرت ابو طالب دے نال شام دا تجارتی سفر وی اختیار کیتا تے تجارت دے امور توں واقفیت حاصل کیتی۔ اوں سفر دے دوران ہک بحیرا نامی عیسائی راہب نے آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم اچ کجھ ایسے نشانیاں ݙٹھے جیہڑے ہک آوݨ والے پیغمبر دے بارے اچ قدیم آسمانی کتب اچ لکھے ہن۔ اوں نے حضرت ابوطالب کوں ݙسا کہ اگر شام دے یہود یا نصاریٰ نے ایہ نشانیاں پا گھدے تاں آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی جان کوں معاذاللہ خطرہ تھی سڳدےے۔ چنانچہ حضرت ابوطالب نے ایہ سفر ملتوی کر ݙتا تے واپس مکہ آ ڳئے۔ ایندے توں معلوم تھیندے کہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دا ٻلپݨ عام ٻالاں دی طرح کھیݙ اچ نی گزرا بلکہ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم اچ نبوت دے نشانیاں شروع توں ہی موجود ہن۔ ایں قسم دا ہک واقعہ اوں وقت وی پیش آیا جݙݨ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم بدوی قبیلے اچ اپݨی دائی دے کول ہن۔ اتھاں حبشہ دے کجھ عیسائیاں نے آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم کوں بغور ݙٹھا تے کجھ سوالات کیتے اتھاں تک کہ نبوت دے نشانیاں پاتے تے ول آکھݨ لڳے کہ اساں ایں ٻال کوں اپݨی سرزمین گھن ڄلسوں۔ اوں واقعے دے بعد حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم کوں مکے شریف بھیڄ ݙتا ڳیا۔
## حوالے
حضور ﷺ دا ݙوجھا سفر شام تے شادی

تقریباً 25 سال دی عمر اچ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے شام دا ݙوجھا وݙا سفر کیتا جیہڑا حضرت خدیجہ علیہا السلام دے تجارتی قافلے کیتے ہئی۔ حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے ایمانداری دی بنا تے اپݨے آپ کوں ہک اچھا تاجر ثابت کیتا۔ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم ݙوجھے لوگاں دا مال تجارت وی تجارت دی غرض نال گھن کے ویندے ہوندے ہن۔ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم ایہ خدمات حضرت خدیجہ علیہا السلام کیتے وی انجام ݙیندے ہن۔ اوں سفر توں واپسی تے حضرت خدیجہ دے غلام میسرہ نے انہاں کوں حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی ایمانداری تے اخلاق دے کجھ ڳالہیں ݙسے۔ انہاں نے جݙݨ ایہ ڳالہیں اپݨے سوتر ورقہ بن نوفل کوں ݙسے تاں ورقہ بن نوفل نے آکھا کہ جیہڑے ڳالہیں تساں ݙسن اگر صحیح ہن تاں ایہ صاحب یقیناً نبی ہن۔ آپ حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے اچھے اخلاق تے ایمانداری توں بہت متاثر تھئے تے آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم کوں شادی دا پیغام ݙتا جینکوں آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے حضرت ابوطالب دے مشورے نال قبول کر گھدا۔ اوں وقت آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی عمر 25 سال ہئی۔ حضرت خدیجہ علیہا السلام قریش دے مالدار ترین تے معزز ترین خواتین وچوں ہن۔ حضرت خدیجہ علیہا السلام نال آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے چار صاحبزادیاں حضرت سیدہ زینب رضی اللہ عنہا، حضرت رقیہ رضی اللہ عنہا، حضرت ام کلثوم رضی اللہ تعالیٰ عنہا تے حضرت سیدہ فاطمہ رضیہ اللہ عنہا پیدا تھئے۔
## حوالے
حضور ﷺ دے القاب

حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم کوں رسول، خاتم النبیین، حضور اکرم، رحمت للعالمین تے آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے القابات کنے وی سݙیا ویندے۔ اپݨ‏ی سچائی ، دیانت داری تے شفاف کردار دی وجہ کنوں آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم عرب قبیلیاں اچ صادق تے امین دے القاب نال سنڄاݨ‏ے ونڄݨ‏ لگ ڳئن۔  ایندے علاوہ وی آپﷺ دے ٻہوں ناں تے القاب ہن۔ 
## حوالے
حضور ﷺ تے نازل تھیوݨ والی پہلی وحی

حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم غور و فکر کیتے مکہ توں ٻاہر ہک غار، حرا اچ تشریف گھن ویندے ہن۔ ایہ کوہ حرا دا ہک غار ہے جینکوں کوہِ فاران وی آکھا ویندا ہئی۔ 610ء میں فرشتہ جبرائیل علیہ السلام پہلی وحی لے کر تشریف لائے، اس وقت سورۃ العلق کی وہ آیات نازل ہوئیں جن کا تذکرہ شروع میں ہوا ہے۔ اس وقت حضور صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم کی عمر مبارک تقریباً چالیہہ سال ہئی۔ شروع ہی اچ حضرت خدیجہ رضی اللہ تعالیٰ عنہا ، آپ دے سوتر حضرت علی رضی اللہ تعالیٰ عنہ، آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے قریبی دوست حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ تعالٰی عنہ تے آپ صلی اللہ تعالیٰ علیہ وآلہٖ و سلم دے آزاد کردہ غلام تے صحابی حضرت زید بن ثابت رضی اللہ عنہ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم تے ایمان گھن آئے۔ 

مکہ دے ٻاہر توں پہلے شخص حضرت ابوذر غفاری رضی اللہ عنہ ہن جیہڑے اسلام گھن آئے۔ پہلے تاں آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے قریبی ساتھیاں وچ تبلیغ کیتی ول تقریباً پہلی وحی دے ترئے سال بعد آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے دعوتِ ذوالعشیرہ دے بعد توں اسلام دے پیغام دی کھلی تبلیغ شروع کیتی۔ اکثر لوگاں نے مخالفت کیتی مگر کجھ لوگ آہستہ آہستہ اسلام دی دعوت قبول کریندے ڳئے۔
## حوالے
معراج النبی صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم

thumb|مسجد اقصٰی، جتھوں معراج نبی صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دا سفر شروع تھیا
620ء اچ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم معراج تے تشریف گھن ڳئے۔ اوں سفر دے دوران آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم مکہ توں مسجد اقصیٰ ڳئے تے اتھاں تمام انبیائے کرام دی نماز دی امامت فرمائی۔ ول آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم آسماناں تے اللہ تعالٰی نال ملاقات کرݨ تشریف گھن ڳئے۔ اتھاں اللہ تعالٰی نے آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ ٖو سلم کوں جنت تے دوزخ ݙکھائی۔ اتھاں آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی ملاقات مختلف انبیائے کرام نال وی تھئی۔ اونہی سفر اچ نماز وی فرض تھئی۔
## حوالے
عام الحزن

619ء اچ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی بیوی حضرت خدیجہ تے آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے پیارے چاچا حضرت ابوطالب انتقال فرما ڳئے۔ اینہی کیتے حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ وسلم نے اوں سال کوں عام الحزن یعنی ݙکھ دا سال قرار ݙتا۔
## حوالے
مقاطعہ شعب ابی طالب

جیویں جیویں اسلام قبول کرݨ والیاں دی تعداد ودھدی ویندی ہئی، مقامی قبیلیاں تے لیڈراں نے آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم کوں اپݨے کیتے خطرہ سمجھݨا شروع کر ݙتا۔ انہاں دی دولت تے عزت کعبہ دی وجہ توں ہئی۔ اگر اوہ اپݨے بت کعبے توں ٻاہر سٹ کے ہک اللہ دی عبادت کرݨ لڳدے تاں انہاں خوف ہئی کہ تجارت دا مرکز انہاں دے ہتھوں نکل نہ ونڄے۔ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم کوں اپݨے قبیلے توں وی مخالفت دا سامݨا کرݨا پیا کیونکہ اوہ ہی کعبے دے رکھوالے ہن۔ قبائل نے ہک معاہدے دے تحت مسلماناں دا معاشی تے معاشرتی بائیکاٹ کیتا اتھاں تک کہ مسلمان ترئے سال شعبِ ابی طالب اچ محصور ریہے۔ ایہ بائیکاٹ اوں وقت ختم تھیا جݙݨ کعبہ تے لٹکے ہوئے معاہدے اچ ایہ ݙٹھا ڳیا کہ لفظ 'اللہ' دے علاوہ تمام حروف دیمک دی وجہ توں کھادے ڳن۔
## حوالے
مدینہ وچ یہود تے مشرکین دے سازشاں

میثاقِ مدینہ دے بعد یہود مجبور ہن کہ اوہ علی الاعلان حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم تے اسلام دے خلاف ڳالھ نہ کر سڳدے ہن اینہی ڳالہوں انہاں نے خفیہ سازشاں شروع کیتے جنہاں وچوں ہک ادب تے اظہارِ آزادی دی آڑ وچ معاذاللہ حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی ذاتِ گرامی حملہ کرݨا ہئی۔ عرب لوگ جیہڑے شعر و شاعری دے بڑے خوگر ہن، لہٰذا  شاعری دے ذریعے حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی معاذاللہ ہجو کرݨ دی کوشش کیتی گئی کیونکہ اسلام وچ ایمان اوں وقت تک مکمل نی تھیندا جب تک حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی ذات دی اہمیت و درجہ مال و جان و اولاد توں زیادہ نہ تھی ونڄے۔ 

ایں مذموم مقصد کیتے ترئے ملعون شاعراں نے حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے خلاف معاذاللہ ہجو لکھیاں۔ ہک دا ناں کعب بن الاشرف ہئی جیہڑا یہودی ہئی، ݙوجھی دا ناں اسماء بنت مروان ہئی تے تریجھے دا نام ابوعفک ہئی۔ جݙݨ اوہ شاعر حد توں گزر ڳئے تے انہاں دے رکیک اشعار توں حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم کوں شدید رنج پہنچا تاں انہاں تریہاں کوں انہی دے قبیلے دے افراد نے قتل کر ݙتا۔ کعب بن الاشرف کوں اوں دی ایک رشتہ دار ابونائلہ نے قتل کیتا۔ اسماء بنت مروان کوں اوندے ہم قبیلہ ہک نابینا صحابی حضرت عمیر بن عوف رضی اللہ تعالیٰ عنہ نے قتل کر ݙتا۔ ابو عفک کوں حضرت سالم بن عمیر رضی اللہ عنہ نے قتل کیتا۔

## حوالے
ہجرت مدینہ دے اسباب

622ء تک مسلماناں کیتے مکہ اچ رہݨا ممکن نہ ریہا ہئی۔ کئی دفعہ مسلماناں تے خود حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم کوں تکالیف ݙتے ڳئے۔ اوں وجہ توں آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے مسلماناں کوں مدینہ ہجرت کرݨ دی اجازت ݙے ݙتی۔ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم اللہ دے حکم نال حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ دے نال ستمبر 622ء اچ مدینہ دی طرف روانہ تھئے تے مکہ اچ اپنی جگہ حضرت علی بن ابی طالب رضی اللہ عنہ کوں امانتاں دی واپسی کیتے چھوڑا۔ 
## حوالے
ﻃﯿﻒ ﺑﯿﻨﯽ

ایہ ہک سائنس ہے جیندے وچ ، جݙاں جو مادہ تے شعاواں ڈاھندن ، اوندے بعد ݙنگیاں پھݙیاں لکیراں اساکوں سکرین تے ݙسدن ۔ اساں انہاں لکیراں کنوں، اوں مادے دے بارے معلومات گھندے ہاؤں۔
فرقہ بدیعیہ

اس دے بانی ݙو مصری دھوبی برکات تے حمید بن مکی ہن۔ انہاں نے اصلی اسماعیلی عقیدے ظاہر کر ݙتے۔ افضل کوں علم تھیا تاں اس دارلعلم کوں بند کروا ݙتا تے اس فرقہ دے لوگاں کوں سزاواں ݙتے۔ برکات تے حمید قیصر وچ چھپ گئے۔ افضل دے قتل دے بعد 725 ھ وچ درالحکمۃ کوں دوبارہ کھولا۔ حمید تے برکات دوبارہ ظاہر تھئے۔ وزیر مامون البطائحی نے انہاں کوں قتل کروا ݙتا۔
## حوالے
ابنِ علقمی

656ھ/1258ء وچ ابن علقمی دی غداری تے ہلاکو خان دے حملے دے نتیجے وچ بغداد تباہ تھی ڳیا۔ تاتاریاں دے تباہی مچاوݨ دے بعد خلفائے عباسیہ دے اولاداں قید تھی ڳئیاں۔ عباسی خلیفہ الظاہر باللہ العباسی دا ہک پتر مستنصر باللہ ہئی جِس 659ھ/1261ء وچ مصر ہجرت کیتی جتھاں اُس دا استقبال مملوک سلطان الظاہر رکن الدین بیبرس بندقداری نے کیتا تے مستنصر باللہ دی بیعت کرکے اونکوں دوبارہ خلیفہ مقرر کر ݙتا۔ ایں طرح دوبارہ خلافت عباسیہ دا احیاء تھیا مگر مملوک سلاطین نے عباسی خلفاء کوں صرف خلیفہ دے عہدہ تے فائز کیتا تے اختیارات توں محروم رکھا۔ حتیٰ کہ تمام اختیارات سلاطین مصر دے کول ہی ہن تے خلفاء محض ناں کے تے مملوکاں دے وظیفہ خوار ہن۔ عباسی خلفائے قاہرہ دی تعداد ستارہاں ہے جنہاں وچ خلیفہ المتوکل علی اللہ ݙو واری خلیفہ مقرر کیتے ڳئے۔ ابن علقمی کو خلافت عباسیہ دی غداری دا ہلاکو خان ولوں کوئی صلہ نہ ملا۔ اوں نے اینکوں اے آکھ کے قتل کر ݙتا کہ اڄ او تاریخ رقم نہ کراں کہ میݙی تلوار تے تیݙا خون ہووے۔ ایں طرح او اپݨے انجام کوں پہنچا۔

## حوالے
اسماعیلی امام نزار دا اسکندریہ تے قبضہ

نزار نے اسکندریہ دے والی کوں ترغیب و لالچ دے ذریعے اپݨے نال ملا گھدا تے اسکندریہ تے نزار دا قبضہ تھی ڳیا۔ نزار نے المصطفیٰ الدین اللہ دا لقب اختیار کر گھدا۔ نزار دے مقابلے کیتے افضل نے 488ھ وچ ہک لشکر گھن کے مصر دا محاصرہ کر گھدا۔ فریقین وچ معتدد معرکے تھئے، ابتدا وچ نزاریاں کوں کامیابی تھئی تے اوہ قاہرہ دے قرب و جوار تک آ ڳئے۔ لیکن افضل ہک ݙوجھا لشکر تریتب ݙے کے دوبارہ جنگ کیتے لیے تیار تھی ڳیا تے اسکندریہ روانہ تھیا۔ اس دفعہ نزار دے اکثر ساتھی اس دا ساتھ چھوڑ ڳئے۔ نزار نے مقابلے دی تاب نہ گھن کے ہتھیار سٹے تے امان طلب کیتی۔ افضل نے اینکوں امان ݙتی تے گرفتار کر کے قاہرہ بھیج ݙتا۔ مستعلی نے نزار کوں ݙو دیواراں دے درمیان کھڑا کر کے چݨ ݙتا۔ گو نزار ناکام ریہا لیکن اسمٰعیلیاں وچ ہک فرقہ نزاریہ وجود وچ آ ڳیا۔ جیہڑا ابتدا وچ حشیشین سݙویندا ہئی تے ہݨ آغا خانی دے ناں نال مشہور اے ۔
## حوالے
حضور ﷺ دا خط بنام گورنر بحرین

المنذر بن ساوی دے ناں لکھے ڳئے خط دا متن کجھ ایں طرح ہئی۔
	
"رساله محمد للمنذر بن ساوي التميمى"

**بسم الله الرحمن الرحيم، من محمد رسول الله إلى المنذر بن ساوي، سلام عليك، فإني أحمد إليك الله الذي لا إله إلا ہو، وأشهد أن لا إله إلا الله، وأن محمداً عبده ورسوله. أما بعد: فإني أذكرك الله عز وجل، فإنه من ينصح فإنما ينصح لنفسه، ومن يطع رسلي ويتبع أمرهم فقد أطاعني، ومن ينصح لهم فقد نصح لي، وإنّ رسلي قد أثنوا عليك خيراً، وإني قد شفعتُكَ في قومكَ، فاتركْ للمسلمين ما أسلموا عليه، وعفوتُ عن أهل الذنوب فاقبل منهم، وإنك مهما تصلح، فلن نعزلكَ عن عملك، ومن أقام على يہودية أو مجوسية فعليه الجزية.**
## حوالے
حسن بن صباح دی اسماعیلی تبلیغ

حسن بن صباح دے ملاقاتاں فاطمی داعیقں وچوں سب توں پہلے ناصر خسرو، حجت خراسان تے ول امیر حزاب نال تھیاں۔ اوہنے انہاں دے اثرات قبول کیتے۔ امیر حزاب نال اس دے کئی طولانی مذہبی مباحثے تھئے۔ اس نال حسن بن صباح دے اعتقاد وچ لغرش پیدا تھی گئی۔ گو اس کوں اسمٰعیلی دعوت دی صحت دا پورا یقین نہ تھیا۔ لیکن ہک بیماری توں شفا پاوݨ دے بعد جس توں اس کوں نجات پاوݨ دی کوئی امید نہ ہئی۔

او اسٰمعیلی مذہب دی طرف مائل تھی گیا تے ݙو اسٰمعیلی داعیاں ابو نجم سراج تے مومن نال ملا۔ اے داعی ہک وݙے رہبر شیخ احمد بن عبد المالک بن عطاش مالک حلقہ اصفہان دے حکم نال فارس وچ اسمٰعیلی دعوت دی تبلغ کریندے ہن۔ انہاں وچوں اینکوں مومن نے ݙٹھا کہ ابن صباح وݙا ہوشیار تے زبردست شخصیت والا ہے تاں اوہنے پس و پیش کریندے ہوئے اسماعیلی امام مستنصر دی بیعت گھدی ۔
## حوالے
ﻓﺮﮨﻨﮓ ﺍﺻﻄﻼﺣﺎﺕ ﮐﯿﻤﯿﺎ

کاربین

ﻃﯿﻒ ﺑﯿﻨﯽ

مول

* مطلق صفر
* میٹر تے ایندیاں قسماں

### ن

* نیوٹران
* نیوکلئیس

### پ

* پائریڈین
* پروٹان

### ک

* کاربن
* کاربین
* کیمسٹری
* کیمیکل بانڈ کیا ہے ؟

### گ

* گیس
حشیشین

باطنی فدائیاں وچ اݨ پڑھ، جان باز نوجوان شریک کیتے ویندے ہن۔ صرف ہتھیار استعمال کرݨ دا فن انہاں کوں سکھایا ویندا ہئی۔ اے سپاہی حسن بن صباح دے حکم دی بے عذر اکھیاں بند کرکے تعمیل کریندے ہن۔ جیں دے قتل دا اشارہ تھیندا، فدائی اوں دے کول ویس بدل کے ویندے ہن تے اوں دے مزاج وچ رسوخ پیدا کریندے ہن۔ اوں دے معتمد بݨدے تے موقع پیندے ہی اوں دا کم تمام کر ݙیندے ہن۔ انہاں خونخوار اعمال دی تربیت ݙیوݨ کیتے ہک جنت بݨائی ڳئی ہئی۔ پہلے او حشیش (بھنگ ) دے اثر نال ایں طرح بے ہوش کر ݙتے ویندے ہن کہ انہاں دے دل وچ کہیں نشہ آور چیز دا گمان وی نہ ہوندا ہئی۔ بے ہوش تھیوݨ دے بعد خاص ذریعاں نال تے رستیاں نال او مصنوعی تے دنیاوی جنت وچ پہنچائے ویندے ہن۔
## حوالے
حسن بن صباح دی جنت

حسن بن صباح دی جنت اچ پہنچدے ہی اوندے فدائی ہوش ربا حوراں دی آغوش وچ اکھ کھلیندے تے خود کوں ہک ایسے عالم وچ ݙیکھدے کہ جتھاں دے خوشیاں تے مسرتاں انہاں دے حوصلے تے انہاں دے خیال توں بالا تر ہوندیاں ہن۔ پرفضا وادیاں، روح افزا آبشاراں، جان بخش باغاں تے فریب نظر مرغ زاراں وچ سیر کریندے، حوراں دی صحبت انہاں دی دلجوئی کریندی، مے ارغوانی وچ لبریز جام غالباً اتھاں شراب طہور دا نام گھن کے ݙتے ویندے ہن۔ اے چیزاں انہاں کوں دنیاوی افکار توں بے پروا کر ݙیندیاں۔ کجھ عرصہ دے بعد او حسن بن صباح دے کول پہنچائے ویندے۔ جتھاں اکھ کھول کے او اپݨے آپ کوں شیخ دے قدماں تے ݙیکھدے۔ انہاں فدائیاں کوں ول جنت وچ پہنچݨ دی امید ݙیوائی ویندی تے انہاں لوگاں کولوں جنت دی لابھ تے ظالمانہ کم گھدے ویندے۔ وݙے وݙے امرا انہاں دے خنجراں توں قتل تھئے تے انہاں فدائیاں نے نظام الملک دی وی جان گھدی۔
## حوالے