open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ملکی نظام

پورے ملک دا نظام درھم برھم ھے عدالت صرف تحریک انصاف تیں مسلم لیگ نون واسطے بنڑی ھے، ھر ٹی وی چینل تیں صرف انھیں ڈو پارٹیں دی گال سُنڑ سُنڑ کے عوام زھنی مریض بنڑ چُکی ھے،دھشت گرد آپڑیں مقصد ءچ کامیاب تھی کے بیگناہ انسانیں کوں نشانہ بنڑیندے پئین، محافظ ایں گال تیں خوش تھیندے بیٹھن کہ شکر ھے تھوڑا نقصان تھئے صرف اٹھ ڈاہ بندے مر گئین، میڈیا وی انھائیں دے نقش ءقدم تیں چلدیں ھوئیں محافظیں دی تعریف ءچ زمین آسمان ھک کریندا پئے، میں سوچینداں کہ صرف ڈاہ بندے مرنڑ نال کیا نقصان تھیندے، کڈھائیں اے وی سوچے وے کہ ھک بندے نال کتنے بندے منسلک ھوندن، ھک بندے دے بھرا بھینڑیں، اماں، ابا، چاچے، مامے، کیا اوں ھک بندے دے مرنڑ نال انھیں بندیں دی ذات تیں زندگی تیں اثر نیں پُوندا، کہیں یتیم کنیں پُچھ ڈیکھو جڈاں ابے دا سایہ سر توں، لیھ ونجے کیا تھیندے، کہیں بیوہ کنوں پُچھ ڈیکھو سر دا تاج اُجڑ ونجے زمانے دے کیا رنگ ھوندن، کہیں بھینڑ کنوں پُچھ ڈیکھو، بھرا جڈاں مردئن، زندگی کیویں لگدی ھے، مگر اے گالھیں اوں بندے کوں پتہ لگدئن جیندا ظرف ضمیر غیرت زندہ ھووے، جڈاں مُلک دے حاکم ھک ڈُوجھے کوں چور تیں بد دیانت ثابت کرنڑ تیں زور لئ ودے ھوون، صرف زور وی ،نہ، ،ھوون وی بد دیانت تیں لٹیرے غاصب، جڈاں محافظ ھر چور تیں رھزن دے چپڑاسی ھوون،جڈاں عوام بے حس تیں گُونگی بنڑ کے بے شرمی دی چادر پاء کے انھیں کوں مسیحا سمجھنڑ لگ ونجے.  

جڈاں صحافی چند ٹکیں دی خاطر قلم ویچ کے دلالی شروع کر ڈیوون، جڈاں مولوی دین دی آڑ ءچ کروڑ پتی بنڑ ونجن، ول بچے کُسدے راھسن عورتاں بیوہ تھیندیاں راھسن، کہیں دی عزت تیں عصمت محفوظ نہ راھسی، میڈی دھرتی میں شرمندہ ھاں، میڈے شھیدو میں شرمسار ھاں، میں تاں اے گال سوچ کے رُو پُونداں جڈاں تساں محشر دے ڈینھ پُچھسو ساڈیں قربانیں دا کیا صلہ ڈتا ھاوے ساڈی دھرتی تیں کیکوں حکمران بنڑایا ھاوے اساں کیکوں پیش کریسوں،، میڈے شھیدو میکوں، معاف کر ڈیوائے میں کنیں ایھے بھنے تُرٹے لوظ ھن جیرھے لکھی راھنداں، متاں، میں جھئیں کہیں پاگل دے دل ءچ اثر کر ڈیون۔

جمیل بلوچ
ملکی یونیورسٹیاں تے کالجاں وچ سرائیکی شعبہ جات

سرائیکستان تے ملکی سطح تے موجود یونیورسٹیاں تے کالجاں وچ سرائیکی زبان، قومیت و ثقافت دی تعلیم واسطے مندرجہ ذیل شعبہ جات قائم ہن: 
*شعبہ سرائیکی، بہاؤالدین زکریا یونیورسٹی، ملتان
*سرائیکی ایریا سٹڈی سنٹر، بی زیڈ یو ملتان
*شعبہ سرائیکی، اسلامیہ یونیورسٹی، بہاولپور
*سرائیکی سیکشن، علامہ اقبال اوپن یونیورسٹی
*سرائیکی سیکشن، الخیر یونیورسٹی، آزاد کشمیر
*شعبہ سرائیکی، ولائت حسین کالج، ملتان
*شعبہ سرائیکی، صادق ایجرٹن کالج، بہاولپور
*شعبہ سرائیکی، صادق عباس کالج، احمدپور شرقیہ

## حوالے
ملھِݨ

ملھݨ 

ایہ کھیݙ جڳ مشہور کھیݙ ہے. ایہ کھیݙ ہربندہ نی کھیݙ سڳدا۔ اینکوں صرف پہلوان کھیݙدن۔ ایندے واسطے سبھ توں پہلے ہوکا ݙتا ویندے جوفلاں وار کوں فلاں جاہ تے فلاں ویلھے ملھݨ تھیسی. تے ایندے وچ فلاں فلاں پہلوان ہوسن. 

وار تے ویلھا آنوݨ تے لوکی اوں جاہ کٹھے تھی ویندے ھن. اجکل تاں ایندے کیتے باقاعدہ ٹکٹ لڳدی ھ. ایں کھیݙ کوں لوک وݙے شوق نال ݙیہدن. موقع تے تماش بیناں دا رش لڳ ویندے، پہلوان آویندن تے بین نغارے آلے وی سݙئیے ویندن. ہک پراݨے بندے کوں جج، ریفری یا وݙابݨا ݙتا ویندے جیہڑا پہلواناں دے فیصلے کریندے تے ہوکا لا تے پہلواناں کوں سݙیندے. 
ہوکا کجھ ایں طرحاں دا ہوندے جو فلاں پہلوان فلاں علاقے دا توں تیار تھی ونج تے فلاں پہلوان فلاں علاقے دا توں وی تیار تھی ونج. ول او پہلوان چوتے شوتے بدھ تے میدان وچ آ ویندن تے پورے ملھݨ گراؤنڈ دا چکر لا تے گراؤنڈ دے ادھ وچ آ تے نعرہ لایندن یا علی مدد تے اتھاؤں مٹی چاتے اپڑیں بت تے ملیندن. ایں گراؤنڈ کوں پہلے کہی نال لپے مار تے مٹی پٹی ویندی اے تے اے مٹی کولی کیتی ویندی ھ تاں جو ݙلھ پہلواناں کوں نہ لڳن اتے انہاں کئی پھٹ شٹ یا جھریٹ نہ لڳ ونجے. 
ایندے باد پہلوان اشارہ ملݨ تے ہک ٻئے کوں سلام کرتے چمبا پاتے ملھݨ شروع کریندن تے ہک ٻئے کوں داء مار تے ڈھانوݨ دی کوشت کریندن. تے ہک ٻئے دی زمین کوں کنڈھ لانوݨ دی کوشد کریندن. جݙاں کئی ہک پہلوان ݙوجھے پہلوان دی کنڈھ لا گھندے تے او اٹھی تے پہلے نعرہ لیندے یا علی مدد تے ݙوجھا پہلوان واپس ویندے پیا تے جیتݨ آلا پہلوان ہر بندے کول ٹر تے ویندے تے داد دے نال انعام گھندے. جݙاں لڑدیں وی کہیں کوں کہیں پہلوان دا داء بھاہ ونجے تاں او ونج تے پیسے گھول تے ریفری کوں ݙے آندے جیہڑا جو بعد وچ اوں پہلوان کوں مل ویندے. 
چھیکڑی مقابلہ وݙے پہلواناں دا رکھیا ویندے. اے کھیݙ چھیکڑی پہلوان تک ایویں چلدی ہے پئی. 
افسوس اے ھ جو اجکل ایں کھیݙ دا رواج مکدا ویندے جیہڑی جو صحت کیتے وی چنگی ہئی تے لوکاں دی تفریح سانگے وی چنگی ہئی

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی کھیݙاں
ممتاز بھٹی

ممتاز بھٹی سرائیکی شاعر ہے،
### نمونہ کلام
تیڈی عادت یار ڈسیندی ھے تئیں پیار نبھانوڑاں کوۓ نی

ایویں اتلے لارے لائ رکھسیں گل نال تئیں لانوڑاں کوۓ نی

گل گھتڑن روگ تئیں عمراں دے پچھے حال تئیں چانوڑاں کوۓ نی

جے توں چھوڑ گیوں ممتاز میکوں سکھا تئیں وی راہوڑاں کوۓ نی
ممتاز حیدر ڈاہر

اصل ناں    ممتاز حیدر

قلمی ناں    ممتاز حیدر ؔڈاہر

جٖمنْ        1953ء

جاہ پتہ     بھٹہ واہن (رحیم یار خان)

ممتاز حیدرؔ ڈاہر معروف داستانی کردار ’’سسی ‘‘ دے جنم بھومی شہر بھٹہ واہن اچ 1953ء کوں پیدا تھئے۔جیویں ناں ممتاز اوئیں شاعری وی ممتاز ۔آپ کوں سرائیکی ادب نال گہرا لگاؤ ہا۔ایہا ای وجہ ہے جو آپ چھوٹی عمر اچ بٖہوں سارا ادب تخلیق کر گٖئے ہن تے اجٖاں انہاں بٖہوں کجھ لکھنْا ہا جو موت دا قاصد ٹھک تھیاتے اوہ جوانی وچ ای ایں دار فانی توں کوچ کر گٖئے۔

**ممتاز حیدر ڈاہر** سرائیکی دا جواں مرگ شاعر اے۔او سرائیکی وچ نویں لہجے دا شاعر ہا۔۔اوندا تعلق بھٹہ واہن ضلع رحیم یار خان نال ہا۔ ممتاز حیدر ݙاہر کوں سرائیکی شاعری دا گوتم وی آکھیا ویندے،
## ڄم پل
تحصیل صادق آباد ضلع رحیم یار خاں دے تاریخی قصبے بھٹہ واہݨ دے ہک زمیندار گھراݨے نال تعلق رکھدے ہن۔  آپ ١٩٣٧ء وچ ڄمے۔ 
## خدمات
آپ عرصہ دراز توں سرائیکی زبان وادب دی خذمت کریندے رہے۔ سوجھلا اشاعتی ادارے دے سرپرست ہن۔ ایہ ادارہ ہُݨ تائیں کئی کتاباں تے ہک سرائیکی کتاب لڑی "سوجھلا" دے ناں نال شائع کر چکے۔ 
## کتاباں

* کشکول وچ سمندر اتے 
* اندھارے دی رات اوندے مجموعے ہن۔
ممتاز حیدر ݙاہر سرائیکی شاعری وچ ہک تکڑی تے نویں آواز ہے

ممتاز حیدر ݙاہر دے شعری مجموعے "کشکول وچ  سمندر" کوں ١٩٨١ء وچ سوجھلا ، رحیم یار خان نے چھاپیا ہائی۔ ایندے ٩٦ صفحے ہن۔ ایہ شعری مجموعہ ہوا دے ہاں ٹھار جھولے وانڳوں  سرائیکی شاعری وچ خوشبو دے صدابہار موسمیں دا سندیس گھن کے آئے، ایں مجموعے وچ ٥٢ غزلاں دریا، فکری سمندر وچ ڈھندن۔ " کشکول وچ سمندر" کوں پڑھ تے اینویں لڳدے جو ایہ نظمیں دا مجموعہ ہے۔ پر ایہ غزلاں دا ݙیوا ٻلیندے ۔ اہم ڳالھ ایہ ہے جو ایہ ناں معنویت کنوں بھرپور ہے۔ تے ایندے وچ لُکیاں ہوئیاں معنی دیاں جھکیاں تیہاں سوچݨ تے مجبور کریندن۔ مجموعے دا علامتی ناں ݙو استعاریاں دا مرکب ہے، 

"کشکول تے سمندر"

کشکول طلب عزت نفس دے جنازے، انا دی لاش، صنفی قدراں تے زندگی تے اُوندی حقیقتاں کنوں فرار دی علامت ہے۔

سمندر زندگی دیاں حقیتاں،  سچائیاں دا اعتراف، حرکت تے بھڄ دھرُک۔ سوچ تے فکر دی روانی، پندھ، تلاش تے ڳول دی علامت ہے۔
## نمونہ کلام
وستی وستی آپݨا آپ ڳولیندا ہاں

میکوں آپݨے ہووݨ دے ݙُکھ رول ݙتے
## وفات
سرائیکی زبان دا ایہ مہاندرا شاعر عین جوانی وچ ١٩٩٢ء وچ وصآل فرماڳئے۔
ونکی:سرائیکی شاعر
ونکی:سرائیکی زبان تے ادب
ممتاز محل

ممتاز محل یا ارجمند بانو بیگم (پیدائش: 27 اپریل 1593ء— وفات: 17 جون 1631ء) مغل شہنشاہ شاہ جہاں دی زوجہ تے ملکہ ہندوستان ہئی۔ ممتاز محل کوں ملکہ نورجہاں دے بعد مغلیہ سلطنت دی بااقتدار ترین ملکہ تسلیم کیتا ویندے۔ شاہ جہاں نے ایندی محبّت وچ تاج محل تعمیر کیتا۔

## حوالے
منجھ

thumb|منجھ
**منجھ** ہک ممالیہ جانور دا ناں ہے اس دا مذکر بھینسا ہوندا ہے. منجھاں زیادہ تر گھریلو ہوندیاں ہن پر جنگلی وی ہوندن.  ایہ جانور سیاہ تے خاکی رنگ وچ پایا ویندا ہے ِ، ایہ جانور نہراں، نالیاں تے تلاواں وچ دھاوݨ پسند کریندا ہے۔

جنوبی ایشیا وچ دیہاتاں دے لوگ گھراں وچ کثیر تعداد وچ منجھاں پلیندن تے انہاں دا کھیر اپݨے استعمال وچ گھن آوݨ دے نال شہراں وچ ونج کے فروخت وی کریندن ، ایں طرح اس دا گوشت وی کھادا تے فروخت کیتا ویندا ہے۔
منجھ کھیر پلاوݨ والا جانور ہے جس کوں امریکا میں "ارنا بھینسا" وی آکھا ویندا ہے جیہڑے شمالی امریکا تے کینیڈا دے گھا دے میداناں وچ بکثرت پائے ویندن تے وݙے ٹولیاں دی شکل وچ رہندن۔ انہاں دی ݙو اقسام ہوندن  پہلی قسم اپݨی سدھی کمر دے باعث Plains Bison اکھیندی ہے جبکہ ݙوجھی قسم Wood Bison ہوندی ہے جس دا کوہان وی ہوندا ہے۔ منجھ دی کھل گہرے بھورے والاں نال ڈھکی ہوندی ہے تے کݙہیں ہلکے بھورے وال وی ہوندے ہن.  ارنا بھینسا تقریباً 2 میٹر (6 فِٹ) اچا‘ 3 میٹر (10 فِٹ) لمبا ہوندا ہے تے اس دا وزن تقریباً 900 کلو گرام (2000 پونڈز) تک ہوندا ہے۔ اس دا سر تے جسم کافی بھاری ہوندا ہے تے نر تے مادہ دے سنگھ گولائی وچ مُڑے ہوندن  جیہڑے انہاں دے تحفظ وچ کم آندن۔ اگست تے ستمبر انہاں دی افزائشِ نسل دا زمانہ ہے۔ پیدائش دے وقت بچّہ سرخی مائل بھورا ہوندا ہے تے ہک سال تک کٹا∕ ویہڑ اکھویندا ہے۔ ایہ ترئے سال وچ جوان تھیندا ہے۔ منجھ دی اوسط عمر 18-22 سال دے درمیان ہوندی ہے۔
## حوالے
منجھ دے مذکر کوں ساہن آکھیا ویندے.‏

منجھ دی ہک قسم کوں "ہوڑی منجھ" آکھیا ویندے. اصل وچ ایں منجھ دے سنگھ اتو تے کھڑے تڑے ہوونڑ دی بجاۓ کنیں دے نال تلو تے آ ویندن. ہوڑیاں منجھیں اکثر وگ اچ ودیاں ہوون تاں منہ لکائ ودیاں ہوندن.
‎
منشی پریم چند

پریم چند، اردو دے مشہور ناول نگار تے افسانہ نگار ہن۔ انہاں
دا اصلی ناں دھنپت رائے ہے، لیکن ادبی دنیا اچ پریم چند دے ناں نال مشہور ہن۔ اوہ 1880ء وچ منشی عجائب لال دے گھر ضلع وارانسی مرٹھوا دے گرانہہ لمہی اچ پیدا تھئے۔ انہاں دے والد ہک ڈاک خانے اچ کلرک ہن۔ پریم چند ہک غریب گھراݨے نال تعلق رکھدے ہن۔ انہاں نے تقریباً ست اٹھ سال فارسی پڑھݨ دے بعد انگریزی تعلیم شروع کیتی۔ پندرہ سال دی عمر اچ شادی تھی ڳئی۔ ہک سال بعد والد دا انتقال تھی ڳیا۔ اوں وقت اٹھویں جماعت اچ پڑھدے ہن۔ پورے گھر ٻار دا ٻوجھ انہاں تے ہی پئے ڳیا۔ فکر معاش نے زیادہ پریشان کیتا تاں چھوہراں کوں بطور ٹیوٹر پڑھاوݨ لڳے تے میٹرک پاس کرݨ دے بعد محکمہ تعلیم وچ ملازم تھی ڳئے۔ اوں دوران بی اے دی ڈگری حاصل کیتی۔

## افسانوی مجموعے
*سوز وطن
*پریم پچیسی
*پریم بتیسی
*خاک پروانہ
*خواب وخیال
*فردوس خیال
*پریم چالیسی
*آخری تحفہ
*زاد راہ
*واردات
*دودھ کی قیمت

## حوالے
منصور احمد خان

منصور احمد خان

یعنی بقلم خود دا 21 فروری 1990 (بمطابق شناستی کارڈ) کوں محمود خان (ر) پولیس انسپکٹر دے گھر بستی آڑہ اچ جم پل تھۓ. وڈیں احساس ڈیواۓ جو نتکانی بلوچ ہیں ورنہ حقیقت اے ہےجو بلوچیں آلی تاں "ستھنڑ" اج تک میں نئ پاتی.
میڈے ٹبر کوں اللہ سئیں سوہنڑیں آواز ڈتی تےمیں ایں نیامت توں دور دور تک محروم، بھتریجے، بھنڑیجےنعتاں پڑھدے ہن ت میں سڑداں ہم... ول ہک سنگتی مشورہ ڈتاں توں نعتاں پڑھ نئ سنگدا تاں لکھنڑ شروع کر تے اے تیڈیاں نعتاں پڑھسن، میں سب توں پہلے سرائیکی گیت دی کٹ اچ ہک منقبت "سنیاں کوں ناز اس تےساڈا پیر (حضرت حسین) سر کٹا گۓ" لکھی جیہڑی ہٹ تھی پئ ت ساڈی بلے بلے...
سعد دائروی توں غازی اخگر ول منصور شانی ت اجکل منصور راقم تک دا سفر تھی چکے.
حادثانی شاعر ناکام تھیندن ت میکوں اکثر کامیاب سنگتیں ڈسۓ جو میں ناکام شاعر ہاں ت ناکام شاعر نقاد بنڑ ویندے ت اجکل دوست اکثر تہوں میں توں رنج رھندن بی وجہ ہے میڈا مولویانہ ڈیل ڈول،آصف اعوان آہدے اگر میں مولوی نہ ہوندا تاں انسان ہوندا،حالانکہ میں مولوی نہ ہوندا تاں شاعر ہوواں ہا انسان ول وی....، ت میڈے مولوی دوست عبدالمجید نتکانی کوں اے گلہ ہےجو میڈی صورت مولویانہ ہےت سیرت شاعرانہ ہےیعنی روٹی گھٹ ت منافقت زیادہ. حالانکہ میں شیخ سعدی دا مرید ہاں "کعبہ ایں جاہ است، قبلہ ایں جاہ است".. خیر اے ساڈا سنگت دا معاملہ ہےسنگتیں دی نراضی دی حالت_زار کجھ ایں ہے،
کہتے ہیں یار برملا اچھا نہیں ہوں میں
مانا برا ہوں دوست پر اتنا نہیں ہوں میں
میں اسم با مسمی' ہوں منصور نام ہے
سولی مجھے قبول ہے جھکتا نہیں ہوں میں

بانگ ادبی فورم دا "سہا سہا کے" ایگزیکٹو ممبر بنڑیاں وداں، بانگ ادبی مجلہ دی خدمت وی کریناں.
کجھ دوستیں کو اے خوش فہمی وی ہے جو دائرہ دین پناہ دا واحد "عروضی" ہاں. ت کجھ آہدن کائناں آصف اعوان توں اصلاح گھندے. اے ڈوہیں غلط صحیح ہن مطلب عروض سکھاونڑ دی کوشش آصف کرینا ودے ت میں دعاء گو ہاں آصف کامیاب تھی ونجے پر "بچوں کا کام نئ ہےلاہور جانا".
شبیر شرر دی سنگت اچ بہوں سارے ادبی دشمن ت بہوں سارے ادبی دشمنیں دی وجہ توں بہوں سارےادبی سجنڑ بنڑا چکاں.
سنگت اچ زیادہ تر شاعر اینجھے ہن جنہیں دے شعریں تے داد نہ ڈیواں تاں او راضی نیں تھیندے ت داد ڈے ڈیواں تاں ضمیر راضی نیں تھینا.
"سک سہیلی" پہلی "پھوت" مارکیٹ اچ گھٹ ت میڈی الماری اچ ڈھگ پئ ہے،
جےتوں بےوفا ہیں تاں گھٹ میں وی کائنی
تیڈی سک کوں ڈیکھیں سہیلی بنڑیساں
ہک بےادب بندےاے شعر پڑھ تےمیسج کیتے
جےتوں بدتمیز ہیں تاں گھٹ میں وی کائ نی
توں جتھاں ٹکرسیں میں پنجی کڈھیساں (پھینٹی لگانا)

خیر اجکل میڈی شاعری توں محفوظ رہونڑ واسطےاے ڈی خالد سمیت ڈھگ دوستیں آکھۓ توں نثر لکھ،حالانکہ غزل دےپنج شعریں نال وقتی جان چھٹ وینی ہانیں پر ہنڑ تاں پنج صفحے پڑھنےپوسن تےداد نہ ڈیسن تاں میں نراض، داد ڈے کے میکوں مطمئن کرن ضمیر دی خیر ہے.

## حوالے
منصور حلاج

ہک ݙیہنوار منصور اپنی قید کوٹھی کنوں نکل جیل دے اوں پاسے لگا گیا تراءے سو بندہ قید ہا۔یاد راہوے جو منصور کوں ہک کلھی کوتھی وچ قید کیتا گیا ہا جینکوں ہمیش بہوں وݙا جندرا لگا رہ ویندا ہا۔ اوں ویلے وی کوٹھی کوں جندرا لگیا ہا پر او باہر آ گیا انہاں دے نحیف تے لاغر پیراں وچ تیرہ بیڑیاں لگیاں ہویاں ہَں جیل دے باقی قیدیاں نے اوندے پیراں دی آواز سنڑی تے اونکوں پِھردا ݙٹھا تاں انہاں دی چِھرکی نکل گءی۔ ہر قیدی اے پیا سوچیندا ہا جو او ایں بَدھ ݙھک دے ہوندیں ہوءیں باہروں کیویں آ گیا ہےاو سب حلاج دے نیڑے تھی گے۔ منصور نے سب قیدیاں کوں آکھیا کیا تساں ایں قید کنوں آزاد تھیوݨا چاہندے ہو۔سب لوکاں نے حیرانی نال اون بندے کوں ݙٹھا جیڑھا آپ تاں قید ہا تے ݙوجھیاں کوں چُھڑواوݨ دی گالھ پیا کریندا ہا۔ݙیکھو میݙی ایں آکھ توں فیدہ چاوو نتان اے وقت تہاݙے ہتھ نہ رہسی اے گالھ انہاں قیدیاں کوں حیران ݙیکھ کے آکھی۔ہک قیدی حیرانی نال آکھیا جو اساں آزاد تھیوݨ چاہندے ہیں پر ایں حال وچ توں ساکوں کینویں آزاد کر سگدیں۔ اے سوچݨ تہاݙا کم نی تساں صرف اپنی خواہش دسو منصور حلاج نے آکھیا۔ہک بے قیدی طنز کریندیں آکھیا توں آپ ساݙی کار قید اچ ہیں پہلے آپ کوں تاں آزاد کر۔حضرت حلاج نے ولدا ݙیندیں آکھیا میں اللہ دی قید اچ ہاں تے شریعت دا پاس کریندا ہاں ایں سانگے ااپ کوں اازاد نی کر سگدا۔قیدی رب دے ایں بندے دی گالھ نہ سمجھ سگدے ہن۔منصور حلاج نے انہاں کوں حیران ݙیکھ تے آکھیا جو میں چاہواں تاں ہک منٹ اچ تہاݙیاں ٻیڑیاں کھول ݙیواں ۔ایہو آکھ کے منصور حلاج تے اپنی انگل نال ہک شاند کیتی تے سب قیدیاں دیاں ٻیڑیاں کھل کے انہاں دے پیراں کنوں پریں ونج پیاں
## حوالے
منشاد شہزادی

منشاد شہزادی سرائیکی زبان دی شاعرہ ہے۔
## ڄم پل
٢ فروری ١٩٩٣ء کوں ڄمی۔  تحصیل و ضلع وہاڑی ڈاکخانہ پکھی موڑ توں ترائے ہک میل قظب ١٠ چک سڑک دا جوڑ ہے۔
## نمونہ کلام
### سہرا
میں تے سرخی سرمے گلیندی ودی ہاں.

اڑی جنج دی تیاری کریندی ودی ہاں.

جنج ادے دی وہاڑی ویسی.

وسیب سارا رل جشن منیسی.

سکھیاں کوں دعوت ڈیندی ودی ہاں.

اڑی جنج دی تیاری کریندی ودی ہاں.

جنج تے سوٹ گلابی پیساں.

رل سکھیاں نال جھمر مریساں.

میں تِلے والی جُتی سِویندی ودی ہاں.

اڑی جنج دی تیاری کریندی ودی ہاں.

عابد چن سوہنڑا نام ادے دا.

وسیب دے وچ ہے مقام ادے دا.

اوندے ناں دیاں ویلاں ڈیندی ودی ہاں.

اڑی جنج دی تیاری کریندی ودی ہاں.

گھر تے خوشیاں دے بادل چھا گئے.

اپنڑے پرائے کِھل کِھل آ گئے.

سہرے آپ شہزادی سنڑیندی ودی ہاں.

اڑی جنج دی تیاری کریندی ودی ہاں.

میں تے سرخی سرمے گلیندی ودی ہاں.

اڑی جنج دی تیاری کریندی ودی ہاں.
منظور اعواݨ

اصل ناں    منظور احمد 

قلمی ناں    منطور اؔعوانْ

جٖمنْ        1966ء

جاہ پتہ       گلی نمبر1ابوالحسن کالونی رحیم یار خان

منظور اعواݨ، رحیم یار خان نال تعلق رکھݨ والے سرائیکی زبان دے لکھاری ہن. 

## منظور اعواݨ دا ہک افسانہ، بھوپا،  نثری نمونہ
بختاور چار بھرانواں دی کلہی بھینڑ ہائ۔او بہوں سوہنڑی تے ملوک چھوہر ہائ۔ اونکوں باہرلا حساب تھی گیا ہا۔ کہیں کہیں ویلھے او اچاچیت چیکنڑ باکنڑ تے گرکنڑ پے ویندی ہائ۔ الا بارا تھی ویندا ہا، گاٹا مرڑیج ویندا ہا تے آنہے وی پٹھے تھی ویندے ہن۔ کئ مزاراں تے حاضری کروائ گئ۔ بہوں پھل تعویز گھدے گئے۔ ڈھیر دم درود کروائے تے پھوکے شوکے مروائے گئے۔ پر ذرا وی کسر نہ پئ۔ 
ہک ڈینھ بختاور دا پیوء بگو ہک بھوپے کوں گھن آیا۔ سنڑیج ہائ جو او،اپنڑیں کم دا بہوں ماہر ہا۔ ایجھے جناں کوں کڈھنڑ اوندے کیتے بالاں دی کھیڈ ہائ۔ ایں کم دا اوں بگو توں چنگا بھلا موکھا وصول کیتا ہا۔

اوں شام بھوپا اپنڑے اوزاراں آلے گتھلے سمیت بختاور نال ہک کمرے وچ ہا۔ کمرے دی کونڈی اندروں بند ہائ۔ کمرے دے باہروں اگواڑ وچ بگو، اوندی ذال چھٹنڑ مائ،چارے پتر، کجھ نیڑے دے سکے تے ہمسائے پڑچھیاں وچھا کے بیٹھے ہن تھئے۔ او اپنڑے کن اندروں آنونڑ والیاں آوازاں تے لائ بیٹھے ہن۔
بے رحم بھوپے دے دڑکے ہاشے۔۔۔۔۔۔۔ بختاور دیاں منتاں زاریاں۔۔۔۔۔۔۔۔ دگے لگنڑ دے دھمکے۔۔۔۔۔۔۔۔ دھاڑ پٹکا۔۔۔۔۔۔۔ راوا باوا۔۔۔۔۔۔۔ چیکڑ باکڑ۔۔۔۔۔۔۔ ول چپ غڑپ۔

تھوڑی دیر بعد کونڈی لتھی۔ بوہا کھلیا۔ بھوپا ویبلا تھی کے باہر نکلیا ول باہرلے دروازے ڈے دھروکڑی لا ڈتوس۔ او سارے ویڑے تھی کے اندر ڈے بھجے۔ اندر ونج کے ڈٹھونے جو بختاور موئ پئ ہائ۔ ول او بھوپے دے پچھوں بھجے۔ بھوپا بہوں دھروکیا پر انت پکڑیج پیا
"چھوہر نال کیا لقا کیتی؟" بگو اوندا گریوان پکڑ ، رڑ کر کے پچھیا
بھوپا تھر تھر کمبدا کھڑا ہا۔
" میں کیڑھا لقا کیتم؟" اوں بے وسئ نال آکھیا "میں تاں بس جن کڈھیندا پیا ہم۔ جن دے نال جند وی نکھتی گئ ہے تاں بھلا میں کیا کر سگداں؟"

## ■منظور اعواݨ دی طرفوں اوندے افسانے دی اصلاح دی گزارش
دوستو! واہ وا تاں ہر کوئ کریندا ہے۔ پر میں چاہنداں جو تساں اصلاح دی خاطر میڈیاں لکھتاں پڑھ کے انہاں تے کھل کے تنقید کرو۔ کوئ اچ جھک محسوس کرو تاں اپنڑی قیمتی صلاح عنایت کرو۔ تاں جو میں ذیادہ بہتر لکھنڑ دی کوشش کرسگاں۔اگر کوئ لفظ یا کوئ گالھ سمجھ نہ آوے اوندے بارے وی پچھ سگدے او۔ 
تہاڈی تنقید تے تہاڈا مشورہ سر اکھیں تے۔
نیازوند: منظور اعوان

## حوالے
منڈی

مَنڈی

اے ساݙے وسوں دی ٻہوں مشہور کھیݙ ھ. ایندے وچ کھݙکاراں دی ڳݨتری دی کئی حد کائنی ہوندی. ایں کھیݙ وچ جتلی کھݙکار ہوندن اتلی ݙنے ہوندن. ہک ڳوڑھی یعنی ڈیں، بال گیند ہوندی ھ. اے ڳوڑھی کجھ کولی ہوندی اے جیویں والی بال دی ڳوڑھی ہوندی اے. 
ایں کھیݙ دا منڈھ ٻدھیجݨ توں پہلے ہک وݙا سارا دائرہ ماریا ویندے. ول پکھے پاتے ویندن. جتی کھݙکار ہوندن اتنی پکھے پمدن. 
جیہڑا چھیکڑی ہووے واری اوندے اتے ہوندی اے. 
اڄ تہاکوں اتھاں پکھے پانوݨ دا ڈھنگ وی ݙسا ݙیواں جو ہک کھݙکار ہک پاسے ونج بھوئیں تے نمبر ایں طرحاں لکھدے جو مکس. تھی ونجن. مثال دے طور تے چھی کھݙکار ھن پہلی لکیر کوں ترائے نمبر، ݙوجھی کوں پنج، تریجھی کوں چھی، چوتھی کوں ہک پنجویں. کوں ݙو نمبر تے چھیویں لکیر کوں چار نمبر ݙے تے او نمبر لُکا ݙیندے صرف لکیراں سامݨے ہوندین،. ول باقی پنج کھݙکار آ تے اپڑہں اپڑیں لکیر چݨ گھندن انہاں وچوں جیہڑا چھیویں نمبر تے ہوندے او واری ݙیندے مطلب تریجھی لکیر آلا واری ݙیندے.
پکھے پانوݨ توں باد واری ݙیونوݨ آلا لیکے دے ہک پاسوں باہر کھڑ تے ڳوڑھی اُتے اسمان دو بھُکیندے او ڳوڑھی اوں دائرے وچ آ ڈھاوے. ول انہاں کھݙکاراں وچوں ہک کھݙکار اوں ڳوڑھی کوں زور دا ٹُلا ݙنا مریندے تاں جو ڳوڑھی پرے ونجے ول واری ݙیوݨ آلا بھڄ تے اوں ڳوڑھی کوں پلو یعنی جھولی وچ جھپݨ دی دی کوشد کریندے، ریڑھدی ڳوڑھی کوں وی جیکر پلو وچ پا گھنے تاں ٹلا مارݨ آلے تے واری آویندی ھ.. اتے واری ݙیوݨ آلا ٹُلا مارݨ آلے دا ݙناں چا تے کھیݙدے. ایں کھیݙ وچ کھݙکار لکیر یعنی دائرے توں ٻاہر ونج تے ڳوڑھی کوں ٹلا مریسی تاں ہک لت تے منڈا تھی تے ویسی.  
اتے اے کھیݙ ایویں چلدی ھ پئی. ایندے وچ کئی شک نی جو اے کھیݙ صحت بخش کھیݙ ہئی،. ایں کھیݙ وچ ݙاڈھی بھڄ دھرُک ہوندی ہئی.

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی کھیݙاں
منصور ملنگی

پنجابی زبان دا ٻہوں وݙا گلوکار ہے۔
سرائیکی زبان دے مایہ ناز گلو کار استاد منصور علی ملنگی ایں دنیائےفانی توں کوچ کر گے ہن .ایہ پنجابی قوم دا بہوں وڈا نقصان ہے جیہڑا ہرگز پورا نہ تھی سگسی.آپ نے ملکی تے عالمی سطح تے پنجابی ثقافت کوں اوں وقت اجاگر کیتا کہ جس وقت پنجابی دا لفظ ادا کرنا وی ہک جرم ہائی.استاد منصور ملنگی انہاں عظیم لوگاں وچوں ہن جنہاں نے پنجابی زبان کوں گمنامی دے اندھارےوچوں کڈھ کے پہچان دا سوجھلا عطا کیتا .جھنگ وچ پیدا تھیونڑ والا پنجابی دھرتی دا اے عظیم پتر ہمیشہ دھرتی دا حق ادا کریندا ریہا پر اساں اوندا حق ادا نی کر سگے .جے تک موتیے دے پھل اپنی خوشبو کھنڈیندے رہسن ،جے تک پتںڑاں تے بیڑیاں ٹھلدیاں رہسن تے جے تک پنجابی زبان زندہ رہسی،منصور ملنگی ساڈے دلاں وچ ہمیشہ زندہ رہسی .انا للہ و انا الیہ راجعون
منگول خاقاناں دی فہرست

الفاظ "خاقان " تے "خان" وچ موجودہ دور وچ واضح طور تے فرق کیتا ویندےے، تاہم تاریخی اعتبار نال اے ݙوہیں ہک ہی ہن- خاقان دا مطلب "خاناں دا خان" یعنی شہنشاہ ہے- منگول سلطنت 
دے خاقان اے ہن:
#چنگیز خان، تموجن بن یسوکائی بہادر، 1206ء–1227ء
#تولی خان، تولی بن چنگیز خان، 1227ء–1229ء
#اوکتائی بن چنگیز خان، 1229ء–1241ء
#توراکینا خاتون، ،توراکینا نایمان ترکی، 1243ء–1246ء
#گویوک خان، گویوک بن اوکتائی خان، 1246ء–1248ء
#اوغول غائمیش، اوغول غائمیش، 1248ء–1251ء
#مونکو خان ،مونکو بن تولی خان، 1251ء–1259ء
#اریغ بقا خان، اریغ بقا بن تولی خان، 1259ء–1260ء
#قبلائی خان، قبلائی بن تولی خان، 1260ء–1294ء
#تیمور خان، تیمور الجیتو ابن چنگ کم بن قبلائی خان، 1294ء–1307ء
#قلغ خان	خائی شان بن درمابالا، 1307ء–1311ء
#بویانطو خان آیربارودہ بن درمابالا، 1311ء–1320ء
#گیجین خان، شیدی بالا بن بویانطو خان، 1320ء–1320ء
#یسون تیمور خان، یسون تیمور بن گمالا بن چنگ کم، 1320ء–1328ء
#غیباغ خان، رغیباغ بن یسون تیمور خان، 1328ء–1328ء
#جےیاطو خان ،تغ تیمور بن قلغ خان، 1328ء–1329ء
#خطغتو خان قسالہ بن قلغ خان، 1329ء
#جےیاطو خان، تغ تیمور بن قلغ خان، 1329ء–1332ء
#رنچنبال خان، رنچنبال بن خطغتو خان، 1332ء
#عوخانطو خان، تغن تیمور بن خطغتو خان، 1332ء-1370ء

## حوالے
منیر احمد بورانہ بہاولپور چولستان

اساں سرائیکی لوکںں دا حق تخت لاہور کادی پ ہن ویلا اے جو اساں جاگ ونجوں تے اپنا حق 
تخت لاہور توں کس گینوں نہ تاں ساڈیاں
نسلایاں وی غلام رہے وسن یاد رکھوں جو او قوم کاڈہن
وی ترقی نہیں کرندی جیڑی قوم آپنا حق بھول وندی اے
مول راج، ملتان، انگریزی سمراج: تاریخ دے کُجھ ڳجھے پہلو

فیس بُک دی بحث اچوں نکھتا ہک کمنٹؓ

شاکا سانگھڑی

مول راج، مُلتان تے انگریزی سمراج دے حوالے نال ٻہوں ڳول پھرول دی لوڑھ اے ۔۔۔ میں جݙاں ایں سبجیکٹ تے ریسرچ شروع کیتی تاں وت حیران تھیا جو کینجھے کینجھے گُجھے پہلو ہن جیڑھے ساݙی ڄاݨ وندی وچ نئیں.۔۔۔ مثال کیتے کلہا تونسہ شریف دے قصبے منگروٹھے دے اسد خان نتکاݨی دا کیا کردار ہئی تے کیویں اوں انگریزی فوج نال بھڑاند کیتی؟ ۔۔۔ 

ڈیرہ غازی خان دے لانگا مل دی کیا کہاݨی اے تے کیویں اونکوں جنگی قیدی ہوندیں ہوئیں بغیر مقدمے دے انتقام کیتے پھاہی چاڑھا ڳیا٘   ہڑند دے قلعے وچ کیا مزاحمت تھیندی ریہی تے گورچاݨی سرداریں کیا کیتا؟ ۔۔۔ کھوسیں تے لغاریں دا کیا کردار ہئی؟ مُلتان دے پٹھاݨیں ، خاکواݨیں تے قریشیں کیویں سازش کیتی تےانگریزیں نال خفیہ ڳٹھ بݨایا؟ اے سبھ کُجھ ریکارڈ تے اے پر اونکوں پھرولݨ دی لوڑھ اے ۔۔۔ 

کیویں مّلتان وچ انگریزی تے سکھ ٻدھ گھیر دے خلاف اتھو دے غریبیں مسکینیں مُول راج دا ساتھ ݙتا ۔۔ مثال کیتے جیمز رائل روزبری اپݨے مُلتان دی تاریخ دے پی ایچ ڈی تھیسس وچ لکھدے جو" مُلتان دی ایں بھڑاند وچ مول راج نال وݙی رلت مُلتان دے عام شہریں دی ہئی۔ موچی، لوہار، ملنگ، فقیر، غرض ہر کسب تے قسم دے ملتانی شاہری مول راج دی فوج وچ بھرتی تھئے تے چھیکڑی ویلھے تائیں مُلتان دے بچا کیتے بھڑدے ریہے۔" کیا اے چھڑا اتفاق اے جو اڄ وی کلہے شودے یوسف رضا گیلانی کوں چھوڑ مُلتان دی ساری روایتی اشرافیہ ہک پاسوں اے تے مُلتان دےعام شہری ٻئے پاسوں ہن؟

ساݙی تاں اڄ دی پیڑھی کوں اے وی نئیں پتہ (یعنی ݙسیا پڑھایا ویندا) جو کیویں جھنگ کنیں گھن ڈیرہ غازی خان تے شکارپور تائیں اتھو دے کراڑیں اپنڑے ڳاہݨے تے مݙیاں ویچ مول راج کوپیسے ݙتے جو او اسلحہ بارود گھن سڳے ۔۔۔۔ 

ہک انگریز سپاہی مُلتان دی فتح دے بعد شاہر دی مزاحمت تے صورتحال بارے لکھدے: " ملتان شاہر دی ہر جاہ تے چوک وچ موئے بندیں دے سڑے ڳلیں لاشیں دے ڈھیر ہن۔۔۔ ہر پاسیوں جنگھاں، لتاں تے سر کھنڈے پُنڈے پئے ہئین۔  شاہر وچ کروڑاں مکھیں دی بھنبھناہٹ گونجدی پئی ہئی۔۔"۔ ایہو انگریز سپاہی اڳوں لکھدے جو " ملتان شاہر وچ ایتلا سونا لُٹیا ڳیا جو کمپنی دے انگریز تے دیسی سپاہیں تانبے دے سکیں کوں چاونڑ ای پسند نہ کیتا ڳیا۔۔۔۔ تریمتیں دیاں عزتاں لُٹیاں ڳیاں تے کئی لوکیں اپنڑے آپ کوں مار سٹیا۔"   مُلتان دے مسیتیں تے مندریں دے چودھار کیا بھڑاند تھیندی ریہی۔۔۔۔ کیا او نانی ٻڈھڑی ساݙی ہیرو نئیں جئیں انگریزی سپاہیں کوں مارݨ کیتے اپݨے آپ کوں بارود سمیت اُݙا ݙتا۔۔ 

جݙاں مول راج دا لہور دی عدالت وچ مقدمہ چلیا تاں خاکواݨی مہاندریں کیا کیا کوڑے بیان ݙتے؟ مول راج کوں کالے پاݨی دی سزا تھئی تے او رستے وچ مُک مر سُتیا۔۔۔۔

1857 دی بغاوت کنیں پیلھے جیڑھی بھڑاند دی پڑݙو لندن تے نیویارک دے اخباریں تے گزیٹرز وچ تھیندی ریہی او ملتان دی ٻدھ گھیر ہئی۔ میجر ہربرٹ ایڈورڈ تے ٻئے کئی انگریز افسریں ایں قضیے اُتیں کیتلاں کتاباں تے قصے لکھے، مول راج دے مقدمے دے ریکارڈ تے فیصلے اُتے کیتلاں  کتاباں ہن، اے ساکوں ٻہوں گھٹ پتہ اے۔
مولانا احمد علی لاہوری

مولانا احمد علی لاہوری (پیدائش: 24 مئی 1887ء – وفات: 23 فروری 1962ء) دیو بندی عالم دین تے مفسر قرآن ہن. 
آپ گجرانوالہ دے ٹاؤن گکھڑ منڈی دے نزدیک قصبہ جلال وچ 2 رمضان المبارک 1304ھ بمطابق 24 مئی 1887ء کوں پیدا تھئے۔
ابتدائی تعلیم اپݨی والدہ محترمہ توں حاصل کیتی ول مدرسہ دارالارشاد وچ 6 سال تک علوم دینیہ دی تکمیل کیتء تے 1907ء وچ آپ فارح التحصیل تھئے۔
فراغت دے بعد مدرسہ دارالارشاد وچ مدرس مقرر تھئے۔ تقریباً 3 سال تک تدریس وچ مشغول رہے۔ ول نواب شاہ دے ہک مدرسہ وچ آ گئے۔ اس دے بعد علی گڑھ مسلم یونیورسٹی وچ وی تدریس کے فرائض انجام ݙیندے رہے۔
مولانا احمد علی لاہوری نے 74 سال 9 ماہ (شمسی) دی عمر وچ بروز جمعہ 2 رمضان 1381ھ/ 23 فروری 1962ء کوں لاہور وچ وفات پاتی۔ آپ دی تدفین ہفتہ 24 فروری 1962ء کوں میانی صاحب قبرستان، لاہور وچ کیتی گئی۔
## سلسلہ شیوخ
* حضرت شیخ **احمد علی لاہوریؒ**
* حضرت خلیفہ غلام محمد دین پوریؒ 
* حضرت شیخ حافظ محمد صدیقؒ بھر چونڈی شریف
* حضرت شیخ شاہ حسن جیلانیؒ سوئ شریف
* حضرت شیخ سید محمد راشد کاظمیؒ پیر جو گوٹھ
* حضرت شیخ سید محمد بقاء کاطمیؒ پیر جو گوٹھ
* حضرت شیخ سید عبدالقادر آخرین گیلانیؒ
* حضرت شیخ سید حامد محمد شمس الدین صالح گیلانی اچویؒ
* حضرت شیخ سید حامد گنج بخش ثانی گیلانی اچویؒ
* حضرت شیخ سید حامد محمد شمس الدین ثالث گیلانی اچویؒ
* حضرت شیخ سید عبد القادر رابع گیلانی اچویؒ
* حضرت شیخ سید شمس الدین ثانی گیلانی اچویؒ
* حضرت شیخ سید عبدالقادر ثالث گیلانی اچویؒ
* حضرت شیخ سید حامد گنج بخش کلاں گیلانی اچویؒ
* حضرت شیخ سید عبد الرزاق گیلانی اچویؒ
* حضرت شیخ سید عبدالقادر ثانی گیلانی اچویؒ
* حضرت شیخ سید ابو عبد اللہ محمد غوث گیلانی اچویؒ
* حضرت شیخ سید ابو محمد شمس الدین محمد گیلانی جلیؒ
* حضرت شیخ سید ابو محمد سراج الدین شاہ میر جلیؒ
* حضرت شیخ ابو الحسن ضیاء الدین علی گیلانیؒ
* حضرت شیخ  سید ابو البرکات محیی الدینؒ مسعود گیلانی
* حضرت شیخ سید ابوالعباس حمید الدین احمد گیلانیؒ
* حضرت شیخ سید صفی الدین صوفی گیلانیؒ
* حضرت شیخ سید سیف اللہ عبد الوہاب بغدادیؒ 
* حضرت شیخ عبد القادر جیلانیؒ
* حضرت شیخ قاضی ابو سعید محمد مبارک مخزومیؒ
* حضرت شیخ ابو الحسن علی هنکاریؒ
* حضرت شیخ محمد ابو الفرح طرطوسیؒ
* حضرت شیخ عبد الواحد تمیمیؒ
* حضرت شیخ ابوبکر شبلیؒ
* سید الطائفه حضرت شیخ جنید بغدادیؒ
## حوالے
مولوی خدا بخش

سرائیکی زبان دی پہلی لغت 879ھ (بمطابق ١٤٧۵ء ) وچ لکھی ڳئی ۔ایندا ناں " نصاب ضروری " ھِ ایں عظیم کتاب دے مصنّف مولوی خدا بخش صاحب سوکڑ تحصیل تونسہ دیرہ غازی خان دے رہݨ والے ھَن
مولوی فضل الحق

ابوالکاشم فضل الحق (بنگالی: আবুল কাশেম ফজলুল হক) جیہڑے مولوی فضل الحق شیرِ بنگال دے ناں توں پہچاݨے ویندے ہن، 26 اکتوبر سن 1873 وچ پیدا تھئے۔ انہاں دا تعلق بنگال نال ہئی۔ مولوی فضل الحق لے قرارداد پاکستان وچ اہم کم کیتا جس دی وجہ نال انہاں کوں شیر بنگال دا خطاب ملا۔ ایہ اپݨے وقت دے مشہور و معروف سیاستدان ہن۔ مولوی فضل الحق نے 1935 وچ کلکتہ وچ بطور ناظم کم کیتا، 1937 تا 1943 بنگال دے وزیر اعلٰی رہے تے ول مشرقی بنگال دے وزیر اعلٰی 1954 وچ بݨے۔ انہاں نے پاکستان دے ھوم منسٹر دا کم 1955 وچ کیتا تے 1956 تا 1958 اوہ مغربی پاکستان دے گورنر وی رھے۔ انہاں دا انتقال 27 اپریل 1962 وچ تھیا۔
## حالاتِ زندگی
شیر بنگال مولوی اے دے فضل الحق 26 اکتوبر 1873ء کوں بنگال دے ضلع باریسال دے مشہور قاضی خاندان وچ پیدا تھئے۔ انہاں دے والد وکیل ہن تے انہاں دا شمار ممتاز قانون داناں وچ تھیندا ہئی۔ انہاں نے اپݨے پتر کوں قرآن پاک، اسلامیات تے عربی و فارسی دے مضامین وچ خصوصی طور تے تعلیم ݙیوائی۔ مولوی اے کے فضل الحق دا تعلیمی ریکارڈ ہمیشہ شاندار ریہا۔ آپ نے 1894ء وچ کلکتہ پریذیڈنسی کالج توں بی اے کیتا۔ بعد ازاں کلکتہ یونیورسٹی توں لاء دی ڈگری حاصل کر کے کلکتہ ہائی کورٹ وچ پریکٹس شروع کر ݙتی۔ آپ دا شمار غیر منقسم بنگال تے بعد وچ پاکستان دے ممتاز قانون داناں وچ کیتا ویندا رہا ہے۔ وکالت شروع کرݨ دے بعد آپ صوبائی سیاست وچ وی حصہ گھندے رہے۔

23 مارچ 1940ء کوں لاہور وچ مسلم لیگ دے سالانہ اجلاس وچ علیحدہ مملکت دے حصول دا مطالبہ پیش کیتا ڳیا۔ منٹو پارک لاہور وچ منعقد تھیوݨ والے اس تاریخی اجلاس وچ لکھاں افراد پورے برصغیر توں شریک تھئے۔ اجلاس دی صدارت بابائے قوم حضرت قائداعظم محمد علی جناحؒ نے کیتی تے اس وچ شیر بنگال مولوی اے کے فضل الحق نے تاریخی قرار داد لاہور پیش کریندے ہوئے مطالبہ کیتا کہ مسلماناں دی اکثریت والا شمال مشرقی حصہ جس وچ بنگال تے آسام شامل ہن تے شمال مغربی حصہ جس وچ پنجاب‘ سندھ‘ بلوچستان تے کشمیر دے علاقے ہن انہاں سب تے مشتمل آزاد مملکت قائم تھیوݨی چاہیدی اے۔

مولوی اے کے فضل الحق دا انتقال 27 اپریل 1962ء کوں 89 سال دی عمر وچ تھیا تے انہاں کوں ڈھاکہ وچ سپرد خاک کیتا گیا.
## حوالے
مومن تے مسلمان

اپنڑی کتاب آلیاں بھنوالیاں اچو

       مومن تے مسلمان

نانےاشفاق فرماۓ مسلمان او ہےجیہڑا اللہ کوں منےت مومن او ہےجیہڑا اللہ دی منے.اےگال سنڑ ت ہک سنگتی کولو پچھئم انسان ت بندےوچ کیا فرق ہے؟ہنجیں انسان او ہےجیہڑا ماء دی منےت بندہ او ہےجیہڑا رن دی منے.میں پچھۓ ت جیہڑا کہیں دی نہ منے؟ تاں میڈےسنگتی آکھۓ توں میکوں صحافیں کولو پنجویسیں.

صحافی ہیجڑیں کوں پتر ڈیونڑ آلی قوم ہے اےرات کوں ڈینہہ ت ڈینہہ اچ تارےڈکھا سگدن.موٹر سائیکل دےپچھو پریس صرف پولیس آلیں کوں پریس کرنڑ لو لکھوائ ودےرہندن. مخالفیں دی ہوا ٹائٹ ت اپنڑےموٹر سائیکل دی پچھلی ٹوپ دی ہوا گھٹ رکھدن.
میں اپنڑےدوست علوی صاحب دے سکول گیا بیٹھا ہم کجھ دیر بعد ڈو پریس آلےآ گئن ت علوی صاحب کوں آہدن اج دی اخبار اچ سکول آف تھاٹ آلیں کوں منڈ ڈتےمی اے ڈیکھو.علوی صاحب انہیں کوں ٹی بریک کرائ ت انہیں دے ونجنڑ توں بعد ایکسپنڈینچر آلے رجسٹر وچ لکھ ڈتا "کتوں کا خرچہ 500 روپے".
گال مومن توں شروع تھئ ت صحافیں تئیں آ گئ..میڈی توبہ.
میڈےنزدیک مومن تے مسلمان اچ فرق کرنڑ آلا نہ مومن ہےنہ مسلمان.

منصور شانی

## حوالے
مومن مولائی

مومن مولائی سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔
## ڄم پل
بکھر نال تعلق ہے۔ 
## نمونہ کلام
میݙی گݙُی سِروں ننگی کرکے آہدیں تھگڑی پاڑیم ؟؟

میݙے کانڑ تاں بوچھنڑ لتھےتیݙے کانڑ پٙٹولا پاڑے

میکوں اِتھاں مصر دا ماحول نئیں ملیا وکھری گل اے

نئیں تاں مومن کتلی واری میݙی کٙنݙ تھوں چولا پاڑے

### غزل
تئیں تاں سمجھے تیڈے در تے پنݨا روندا کھڑے

میکوں لگدے بشری روپ ءچ اللہ روندا کھڑے

عرصے باہجوں شیشہ چائیم اپݨا چہرہ ڈیکھوں

ڈر کے مَلاں اگوں تاں کوئی بڈھڑا روندا کھڑے

پندراں سالاں بعد میں کھلاں فوٹو چھکݨ کیتے

میڈی کھل کوں روندا ڈیکھ کے کیمرہ روندا کھڑے

کِھتیاں مُنیاں سوچ دیوچ ہن کئیکوں تاج ڈھہیندے

چن دی لاش تے ہکو قطبی تارا روندا کھڑے

کئیندی کیئندی منت کراں کئیندا قرضہ ݙیواں

پندراں واری پیسے گݨ کے بابا روندا کھڑے

کوئی تعبیر ڈساوے حضرت یوسف کولوں پچھ کے

خواب ءچ ݙہداں کھوہ دیوچ کوئی بندہ روندا کھڑے

دھمی آلی بانگ تھوں شاید اکبّر یاد آ گیا ئیِس

کعبے دے وچ تاݨ مصلی أ عیسئ روندا کھڑے

تس کوں آکھو ہنجوں دیوچ پُسا چہرہ پونجھے 

مݨ تے کہیں دیاں چیکاں سݨ کےدریا روندا کھڑے

لالہ! جی جی؟ یار او مومنؔ شاعر کوں میں ملݨے ؟

سامݨے ڈیکھ او سگریٹ لاکے کلہا روندا کھڑے
مونجھ

اویں تاں ساری خلقت جہان دی نویں پُرانْی آباد کار ہے پر تل وطنی ، مقامی، لوکل اوہو سڈیندے جیہڑا دھرتی دے لوک بیانیہ نال جُڑ ونجے ۔ اے لوک بیانیہ مقامی بولیاں نال پیار تے اوندے ءچ اپنْا حصہ رلاونْ نال شروع تھیندے تے قومی حقوق دی بحالی دی سیاسی جدوجہد تے ونج مُکدے۔۔۔۔۔
ضلع راجن پور دے مقامی شاعر اشکر فاروقی نے سرائیکی دھرتی ءچ اپنْی روح کوں اینویں شامل کیتے جو جیویں جو کوئی ڈاہ پیڑھیاں دا وسیندڑ ہو وے۔ کیا سوہنْے اکھراں نال دھمال کھیڈے اشکر فاروقی نے اپنْی نظم ءچ۔ شہزادعرفان

مونجھ

منڈیروں لتھی
ویڑھے وسدی
مونجھ تاں ھے کلبوت دے چار چودھاروں ولہڑی
مونجھ تاں چھل اے
دل توں نکھتی
مونجھ ھے روھی
سنج بر سنگری
مونجھ تاں تانگھ اے
اوں دلبر دی
جیڑھا ڈے گیے 
دل مندری کوں
سک دا تھیوا
مونجھ سفر ھے
کلہی دھپ دا
بے ونڑ راہ دا پندھ اے
مونجھ ھے سجھ دی لہندی ڈسکی
مونجھ منڈیروں لتھی
دل دے کوٹھے
چڑھدے ڈکھ دی مٹی

اشکرفاروقی
داتعلق تحصیل جامپور نال ہے
## حوالے
مولانا نورمحمدکہتؔر

مولانا نورمحمد کہتؔر
مولانا نور محمد کہتؔر ضلع مظفرگڑھ دے معروف قصبے سبائے والا دے رہݨ والے ہَن.
آپ سچے عاشق رسول ہَن.آپ دیاں نعتاں کُوں وَݙی شُہرت تے مقبولیت وسیب ءچ حاصل تَھئ.آپ بنیادی طور تے نعت گو شاعر ہَن،آپ دی پیدائش 1871ء وچ تَھئ تے وفات1941ء وچ تَھئ..
مونجھ دا پکھی

حکایت (رفعت عباس)

مونجھ دا پکھی

ہک بندہ بہوں مونجھا ہا'اوہ ہوا کول گیا'ہوا اونکوں پیالہ ہک ڈتا جو امرت اوہ پیوے'اُتھوں اوہ دریا کول گیا' دریا اونکوں شیشہ ہک ڈِتا جو آونڑ والے ویلے کوں اوہ ڈیکھے'اُتھوں ہک باغ وچ اوہ گیا'باغ اونکوں بنچ تے بِلہایا تے پُھل اپنڑا پیش کیتا'اُتھوں اوہ بزار وچ گیا'بزار اونکوں سونے دا سکہ ہک ڈِتا جو دنیا اوہ خریدے'اوں امرت پیتا'آونڑ والے ویلے کوں ڈٹھا'اوں پُھل کوں پُھلدان وچ رکھیا'بزاروں اوں بہوں ساریاں شئں ونڑجیاں'اوں ڈٹھا جو مونجھ اوندی پہلے توں وَدھ آیی اے

بئی ڈینہوار ہک تریمت کوں اوہ ملیا'ڈوہئیں وت رل کے مونجھ دا پکھی ہک بنڑایا تے اُڈا ڈِتا

## حوالے
موہن داس کرم چند ڳاندھی

thumb|مہاتما ڳاندھی
موہن داس کرم چند گاندھی (گجراتی: મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી؛ ہندی: मोहनदास करमचंद गांधी؛ انگریزی: Mohandas Karamchand Gandhi؛ 2 اکتوبر، 1869ء تا 30 جنوری 1948ء) بھارت دے سیاسی تے روحانی رہنما تے آزادی دی تحریک دے اہم ترین کردار ہن۔ انہاں نے ستیہ گرہ تے اہنسا (عدم تشدد) کوں اپݨا ہتھیار بݨایا۔ ستیہ گرہ، ظلم دے خلاف عوامی سطح تے منظم سول نافرمانی ہے جیہڑی عدم تشدد تے مبنی ہے۔ اے طریقہ کار ہندوستان دی آزادی دی وجہ بݨیا تے ساری دنیا دے کیتے حقوق انسانی تے آزادی دے تحاریک کیتے روح رواں ثابت تھئی۔ بھارت وچ انھاں کوں احترام نال مہاتما گاندھی تے باپو آکھا ویندا ہے۔انہاں کوں بھارت سرکار دی طرفوں بابائے قوم(راشٹر پتا) دے لقب نال نوازا گیا ہے۔ گاندھی دی یوم پیدائش (گاندھی جینتی) بھارت وچ قومی تعطیل دا درجہ رکھدی ہے ا تے دنیا بھر وچ یوم عدم تشدد دے طور تے منائی ویندی ہے۔ 30 جنوری، 1948ء کوں ہک ہندو قوم پرست نتھو رام گوڈسے نے انہاں دا قتل کر ݙتا. 

موہن داس کرم چند گاندھی گجرات، ہندوستان دے مغربی ساحلی شہر پوربندر (جیہڑی اُس وقت بمبئی پریزیڈنسی، برطانوی ہندوستان دا حصّہ ہئی) میں 2 اکتوبر، 1869ء  وچ پیدا تھئے۔ انہاں دے والد کرم چند گاندھی (1822ء-1885ء) ہندو مودھ فرقہ نال ہن تے ریاست پوربندر دے دیوان ہن۔ انہاں دی ماں دا نام پُتلی بائی ہئی، جیہڑی ہندو پرنامی ویشنو فرقہ نال تعلق رکھدی ہن. 

جݙݨ انڈین نیشنل کانگریس تے گاندھی برطانیہ تے بھارت چھوڑنے دا دباؤ بݨا رہے ہن، 1943ء وچ مسلم لیگ ملک کوں تقسیم کرݨ تے چھوڑݨ دی قرارداد منظور کیتی، منا ویندا ہے کہ گاندھی ملک کوں تقسیم کرنے دے مخالفت وچ ہن تے مشورہ ݙتا کہ ہک معاہدہ دے تحت کانگریس تے مسلم لیگ دے تعاون نال ہک عارضی حکومت دے تحت آزادی حاصل کیتی ونجے۔ اس دے بعد تقسیم دے سوال تے مسلم اکثریت دے اضلاع میں ایک رائے شماری کے ذریعے حل ہو سکتا ہے۔پر محمد علی جناح براہ راست کارروائی دے حق وچ ہن۔ 16 اگست 1946ء کوں گاندھی مشتعل ہن تے فسادات زدہ علاقیاں دا دورہ کر کے قتل عام کوں روکݨ دی ذاتی طور تے کوشش کیتی۔ انہاں نے بھارتی ہندو، مسلمان تے مسیحیاں دے اتحاد دی مضبوط کوشش کیتی تے ہندو سماج وچ "اچھوت" دی آزادی کیتے  جدوجہد کیتی. 

14 تے 15 اگست، 1947ء کوں برطانوی ہندوستانی سلطنت نے بھارتی آزادی ایکٹ پاس کر ݙتا، جیہڑی قتل عام تے 12.5 لاکھ لوگاں دی منتقلی تے کروڑاں دے نقصان دی گواہ بݨی۔ ممتاز نارویجن تاریخ داں جینس اروپ سیپ دے مطابق گاندھی دی تعلیمات، اس دے پیروکاراں دی کوشش تے انہاں دی اپݨی موجودگی تقسیم دے دوران وچ نقصانات کوں کم تر کرݨ وچ کامیاب رہی. 

30 جنوری 1948ء کوں ہک عبادتی خطبے کیتے  چبوترے دی طرف ویندے ویلے گاندھی کوں گولی مار کے قتل کر ݙتا گیا۔ قاتل ناتھو رام گوڈسے ہک ہندو قوم پرست تے ہندو انتہاپسند تنظیم ہندو مہاسبھا نال وابستہ ہئی.
مَولود شریف منظوم

= مَولود شریف (سرائیکی)(منظوم نعت شریف) =

تخلیق: ابنِ کلیم احسن نظامی 

مَولود شریف

مِٹھا مدنی ہِے شاناں وَالا سئیں

ربّ بخشِن رُتبے اعلیٰ سئیں

اِے کون و مکاں دے والی ہِن

وِچ نبیاں صاحب عالی ہِن

اِیندے دَر دے سب سوالی ہِن

تِھیا عاشِق رَبّ تعالیٰ سئیں

مِٹھا مدنی ہِے شاناں والا سئیں

اِیندے مونڈھے کملی کالی ہے

اِیہا کملی رحمت والی ہے

مِلی عظمت ذوالجلالی ہے

آیا پردے کَڄݨ والا سئیں

مِٹھا مدنی ہے شاناں وَالا سئیں

ایہ اللہ دے دِلدار بݨے،

سَب نبیاں دے سردار بݨے

کُل دُنیا دے مختار بَݨے

ہے نعمتاں وَن٘ڈݨ والا سئیں

مِٹھا مدنی ہِے شاناں والا سئیں

ایہ نعت احسنؔ منظور کرو!

میݙا سِینہ چا پُر نُور کرو

سَݙ روضے تے مسرُور کرو

ڳَل پریت دی ہِے پئی مالا سئیں

مِٹھا مدنی ہِے شاناں والا سئیں

رَبّ بخشِن رُتبے اعلیٰ سئیں

(اقتباس از: کتاب : سَرائیکی منظوم  "تَریخ نَامہ" (عہدِ رِسالت ﷺ تُوں مظفر خان شہید تئیں)۔ از (مصنف، نظماں دِی تخلیق نقشے وغیرہ): اِبنِ کلیم احسن نظامی، (سرائیکی و اُردو شاعر، خطاط ہفت قلم و موجدِ خطِ رعنا، اَدیب و سکالر)۔ چھپائی: کلیم آرٹ پریس وحید پلازہ حسن پروانہ روڈ، ملتان۔ تعاون: دبستان فروغِ خطاطی (رجسٹرڈ) ملتان۔ اشاعت: جولائی ٢٠١٤ء۔ تقسیم کار: کلیم پبلشرز، وحید پلازہ حسن پروانہ روڈ، ملتان۔ 7005399-0331)۔ 

MubasherKaleem (talk) 16:29, 11 September 2018 (UTC)
## حوالے
ونکی:مولود شریف منظوم
مولوی

مولوی
لکھت: منصورشانی

ہک جٹ پتر کوں نال گھن تے کپڑےآلی ہٹی تے آیا اوندے پتر کپڑا پسند کیتا تے ہٹی آلےکوں آکھیا 20 میٹر ٹک ڈیوو.ہٹی آلا پریشان تھی گیا تےجٹ کولو پچھس کاکا خیر ہے ساہن دا سوٹ سیواونڑائ کیا؟ جٹ ولدا ڈتا نہ سئیں میڈے پتر قرآن دا ختم کیتے ت وڈےمولوی صاحب کوں سوٹ پواونڑے سے.

جی ہا ناراض نہ تھیواہے مولوی صاحب پاکستان دا او طبقہ ہے جیہڑا بندے دے پتر کوں بندے دا پتر بنڑیندے پر اے بندے دے پتر او بندے دےپتر ہن جو اینہ کوں بندے دا پتر نئ سمجھدے. ہر حال اچ ذمے وار مولوی,حتیٰ کہ گھر جو نہ وسے بجائے نونہہ پتر کوں ڈنگی سدھی آکھنڑ دے آہدن مولوی نکاح کچا پڑھایا ہوسی. ماہ رمضان اچ ڈیکھ گھنو وسایا حالی اکھیں ملیندا ودا ہوندے تےمولوی سپیکر تے اعلان کر ڈیندے روزےدا ٹائم ختم تھی گۓ کھاونڑ پیونڑ بند کر ڈیوو, یقین کرو اگو روزےدار ونک و ونک دےجواب ڈیندن, کوئ آہدےآپنڑاں ٹائم ختم تھیوی, کوئ آہدے آپنڑاں کھاونڑ پیونڑ بند تھیوی اساں آذان تک چرسوں بیٹھے,کوئ آہدے او مولی تھک پیا ہوسی کھاونڑ کولو باقی رجدا تاں نئ.جتنے منہ اتنیاں گالہیں, ایویں ہی روزے کھولنڑ ویہلے دید امب, سموسے, پکوڑے, شکنجی ت کھیرنڑی تےہوندی ہے ت کن سپیکر دو تے زبان ت ورد ہوندے لگدے اج مولوی بھل گۓ,ماسی جندن وی آہدی بیٹھی ہوندی ہے مرو ڈیکھو ہاں مولی سم تاں نئ گیا, ہک دل جلا لئ بیٹھا ہوندے اے مولوی ڈھیر ہن پہلے آپ روزہ کھولیندن ول آذان ڈیندن. چندر ڈیکھ تے عید تھیندی ہے ہنڑ چندر جو لک ونجے مولوی شودے چکرن پچھیں عوام آہدی ہے مولی کل عید نئ کروائ شید حالی ملوانی شاپنگ کرنی ہوسی, کوئ آہدے اجاں اے کائنا تھکا ہئ, تےجیکر 29 روزے تھی پوون تاں وی قصوروار مولوی, گھر اچ جیکوں ڈوجھی واری ٹکر نئ ملدا او وی آہدا ودا ہوندے ڈٹھی مولوی روزہ پی گئ شالا روضہ پٹیجس. بحرحال ہنڑ تاں فولادی کیلنڈر بنڑ گۓ اےٹینشن ختم.

آلیاں بھنوالیاں
## حوالے
مُنشی تیغ علی کمتؔر

مُنشی تیغ علی کمتؔر
آپ تحصیل شجاع آباد دے رَہݨ والے ھَن،کمتر صاحب 1848ء وچ پیدا تھئے تے 1926ءوچ فوت تھی ڳئے.آپ نظم گو شاعر ہَن.""جھگڑا نونہہ سس""انھاں دی ہک طویل تے مقبول نظم اے
مِٹھڑے ٻول

(مِٹھڑے ٻول)

ہر انسان دا مُل اُوندی خوبی اے
جہان ءچ صرف ݙو مذہب ھِن نیک تے بَد
شرافت کنوں وݙی کوئ طاقت کائنی
ذَہانت ہک اینجھا پودا ھے بغیر محنت دے پیدا نئ تھیندا
وقت دی پاٻن٘دی وݙے لوکاں دا وطیرہ ھے
عالِم عِلم دے سہارے تےجاہل سازش دے سہارے کامیابی حاصل کریندے
اِنسان نال ھمدردی خدا دا دین ھے
کہیں قوم دی دولت سونا چان٘دی نئ بلکہ قابِل انسان ہون٘دن
اگر تُساں اِنسان ہاؤ تاں دِلاں کُوں فتح کرݨ سِکھو
## حوالے
مچھی

مچھی ہک پاݨی دا جانور ہے۔ ایں کوں لوک خوشی نال کھاندن۔ مچھیاں فقاری آبی جانور ہن، جنہاں کوں تھن٘ڈے خون آلا جانور وی اہدن۔ ۔ چھلڑاں نال ڈھکا ہویا اتے پاݨی وچ ترݨ کیتے  بݨے خصوصی کھنبھ اتے گلپھڑیاں نال لیس۔ مچھیاں کھلے سمندر، تازے پاݨی، دریاواں،جھیلاں، پہاڑی جھرنیاں تے سمندر دی  گہرائیاں تائیں ہوندیاں ہن۔ مچھی دنیا بھر وچ انساناں ای سمندری غذائی ضرورت پورا کرݨ کیتے  نہایت اہم ڳݨی ویندی ہے، بھان٘ویں او سمندراں یا کھلے آبی مقاماں  توں شکار کیتی ون٘ڄن یا اُنہاں دی پرورش انسان دے بݨائے ہوئے ماہی خانیاں وچ کیتی ون٘جے، جیویں جو ککڑیاں کیتے مرغی خانے بݨائے ویندن تے بنھاں زناوراں کیتے بھاݨے ۔

مچھیاں دا شکار یا افزائش تفریحء طبع یا چساں چاوݨ کیتے وی کیتا ویندا ہے، جیویں جو شوقین لوکاں دا ڈنڈیاں تے ڈور لا تے مچھی دا شکار کرݨ یا لوکاں دا گھراں اے باغیچے وچ تالاباں یا مہمان خانیاں وچ شیشے نال بݨے ماہی پروری دے وݙے مچھی گھر (Aquarium) رکھݨ، جہڑے عموماً لوکاں کوں ݙکھاوݨ اتے محظوظ کرݨ کیتے  ہوندن۔ مچھی مختلف ثقافتاں اتے تہذیبوں وچ وی صدیاں کنوں ݙاڈھی اہمیت دی حامل ہے، دیوتاواں کنوں گھن کر اہیں مذہبی علامات، کتاباں دے موضوعات کنوں گھن کراہیں فلماں تائیں ہر جاء تے مچھی دا کردار تے ذکر نظر آندا ہے۔
thumb|مچھی

### مچھی دے قسماں
مچھی دریا، سمندر، ندی نالیاں، رودکوہیاں، جھیلاں، تلاواں تے کاریزاں تو گھن کے سمندراں تک بے شمار اقسام تے ہر قسم دے چھوٹے توں چھوٹے تے وݙے سائز وچ پاتی ویندی اے. ایندے کجھ اہم قسماں اے ہن:-
#### آرا مچھی
آرہ مچھلی یا سافش(Sawfish) کوں درکھاݨ یا کارپینٹر مچھلی وی آکھا ویندا ہے۔ ایہ مچھلی سا شارک توں الگ قسم دی ہوندی ہے. 
thumb|آرا مچھی
## مزید ݙیکھو
*تھیلا مچھی

## حوالے
مَڑیچہ اُٹھ

.
## تعارف
اے مڑیچہ اُٹھ ء ۔۔۔۔۔ ڄیہڑا راجستھان دی دھرتی دا "جہاز" سݙویندے ۔۔۔۔۔

سرائیکی دھرتی دا اُٹھ نال رشتہ اتنا گھاٹا ء جو کؤئی ٻیا زناور ایندا وٹّا نئیں تھی سگدا ۔۔ ہُݨ جِتھ کِتھ سڑکاں ہن۔۔۔۔ ایں روہی دے شاہزادے کنیں ڈھیر تکھا دُھرکّݨ آلی جیپاں موٹراں کاراں ہن ۔ بندا لکھ چنگا تھی ونڄے پر مال ݙھانڈے ڈھور توں زیادہ چنگا تے محبتی نئیں تھی سگدا جو لوڑھ مُکی نئیں تے کپ ٹُک تے کھا ونڄے۔ اڄ جے کوئی اُٹھ روہی تھل دمان دے سرائیکی وسیب ءچ نظردا وی ہے تاں او ریڑھے چھکݨ آلے یا میلے ءچ ناچے تے ملھݨ لڑݨ آلے اُٹھ ضرور ہن پرروہی دا مڑیچہ مہارا اُٹھ لبھو نئیں لبھدا کیوں جو نہ او مال ریڑھے ءچ جویجݨ جوگا ہا تے نہ ناچا ۔۔۔۔ اوندا قاتل تاں ہونڈا 125 نکلا جئیں کُجھ کوں منڈی ونڄ لوایا تے باقی بچدا غمیاں خوشیاں ءچ کوہیج تے مُک ڳیا۔۔۔۔ پر جِتھ روہی تھل دمان مُکدے پئین اُتھاں میں کملا روہی دے مڑیچے اُٹھ دا جھورا پیا جُھرداں۔

## تاریخ

تاریخ ءچ مڑیچہ اُٹھ دھرتی اتے ٻرہوپلے دھاڑل نال بھڑاند ءچ دھرتی دی سُڄاݨ بݨے۔۔۔۔۔۔
## شکل تے صورت
کالے رنگ دی جھال، لمبی ُپڑسانگ لتاں، ہَولا پتلا لمبا بُت، لمبی ڳِچی تے چھوٹا کوپر ایں اُٹھ دی خاص نشانیاں ہن ۔۔۔ حسینہ ممتاز دا روہیلا گیت " کجلے آلی اکھ مستانی یار دی" بھانویں اتھاؤں نکلے جو سوہݨی لمبی لمبی پِپلیاں کالے بدّل کجل انکھیں تے نِکی ٻوتھی مڑیچے اُٹھ کوں اپݨی اُٹھ برادری ءچ اُتم سوہݨا بݨائے۔ اپݨے گھٹ جُسّے تے لمبے بُت پاروں ہر میلے دا سنگھار بݨدے.
## بھاڄ
تے جِتھ ڳالھ بھاڄڑ دی ہوے تاں اُتھ ایندا کوئی جوڑ کوئی نئیں۔ نواب راڄے مہاراجیاں دی فوج تے ݙاکوں باغیاں تے شکاریاں کنیں ایہو سوہݨے تےتِکھے اُٹھ ہن۔ سرائیکی دھرتی دا اُٹھ نال رشتہ اتنا گھاٹا ء جو کؤئی ٻیا زناور ایندا وٹّا نئیں تھی سگدا ۔۔ ۔۔Sh.Irfan۔۔۔

[thumb|[غلام مرتضٰی لاکھا]]
مُرکھا/‌‌‍گنگوٹی/پِینگھا/ٻَندھڑا

١. مُرکھا
سرائیکی علاقہ وِچ نکا ٻال جُوڄندے اُوندےمتعلق دوا رسماں پینگھا جُھولا گنگوٹی مُرکھاوغیرہ دااستعمال تھیندے انہاں دی کجھ تشریح ایں طرح ھے. 
مُرکھا دراصل اے لوظ مونہ‍‍‍‍ہ+‌راکھادی بدلی ہوئ شکل ہےمٹی گارے داکچی سلھ نُما لیکن سِلھ توں موٹا تے کجھ درگھاہوندے اتے عمومًاایں دوبے اندرہک فٹ دیاں کاٹھیاں پُوریاں یعنی نصب ہوندن اتے ٻال دی سران٘دی نال رکھیا ویندے ایں طرح ٻال دا سِرمضبوط تھیندے اتے ٻال جیلھے نندر کریندے اُتے کپڑا سَٹ ڈیویندے جُوپیریں تک ہُون٘دےٻال بآسانی نندر کریندے. 
. گن٘گوٹی.
گن٘گوٹی کھٹڑےدے ٻان٘ہیں نال گز یاڈڈھ گز کپڑا ٻدھیا ویندےجُوڈُوپان٘د فاصلے نال ٻَدھ ݙِِتا ویندن ایندے اندر وی ٻال نندرصرف کریندے اینکوں جُھولا وی اہدن. 
. پِینگھا. 
گن٘گوٹی جھولا کوں بعض اوقات پِینگھا وی اھدن. لیکن دراصل پینگھا تمام لکڑی دا چورس فریم ہون٘دے جیویں کھٹڑاہوندے سٹینڈ ہوندے اُتے تَلے فریم اندر اےپِینگھا فِٹ ہون٘دے جِتھاں ٻال سُمدے
. ٻَندھڑا.
جِیویں مثال مشہور ہی ٻال ٻدھݨےسُن٘جاپدے چھوٹے ٻال کوں اَٹھ نؤ مہینے دی عمر تئیں کپڑے دا ٹوٹا اُوندے ڄنگھیں کُوں ٻَدھا ویندے ہے اُتے اے کپڑا ولہیٹ تے بَدھ ڈیویندے ایں طرح ٻال دیاں جَن٘گھاں سِدھیاں تےمضبوط تھیندن اے صرف نند دے دوران ٻَدھا ویندے جیلھے ٻال جاگ پون٘دے اے کھول گھندنـ
مکاݨ

مکانڑں...
جناب قبلہ عزت مآب سیاسی ورکر معروف دانشور سرائیکی قوم پرست رہنما تے بہوں وڈی سرائیکی لغات دے خالق سئیں اکبر مخمور صاحب ایں فریب نگری کنوں ہجرت کر تے کن دی پر اسرار وستی وچ تشریف گھن گن ....
نہیں معلوم تہہ خاک تماشہ کیا ہے
افسوس بے حد..نکھیڑا انت اے 
سرائیکی زبان دے تمام لفظ یتیم تھی گن..
اکھاناں مونجھیاں ہن 
نظمیں رو رو حال ونجایا
ساڈیاں لہسی کون سنبھالاں 
سندھ دریا وچ اتنا مچھیاں کینی جتنا سرائیکی لفظ مخمور سئیں کٹھے کر تے سرائیکی لغات دی جھولی پاتے...میں ونج نمی سگدا 
گھر روندا بیٹھاں
بال پچھدن روون دی وجہ نمی ڈس سگدا 
پتریں کوں دھیریں کوں ہنیں دی بیوہ کوں ہنیں دی سنگت کوں ہنیں دے ہمساۓ کوں ...دیرے شہر دے پکھیں کوں ,درختیں کوں ,سرائیکی زبان دیں ساریں نظمیں کوں,اکھریں کوں میڈی طرفوں مکانڑں ہووے...
یار ساڈا جھوگ لڈا گۓ
اگوں تے رب دی امان ہووے..

## حوالے
مڳی صاحب دا ورہیݨاں

رات ساڈھے بارہ وجے کوٹلے شیر محمد استاد نذیر فیض مگی دی برسی دے بعد اجازت گھن تیں سئیں ظہور احمد دھریجہ کامریڈ عمر بزدار ابوالحسن خاں لغاری اسلم خاں ملکانڑیں نال واپس ڈیرہ غازیخاں کیتے روانہ تھئیسے ڈیڑھ ڈووجے رات کوں کامریڈ عمر بزدار کوں گھر وستی بزدار درخواست جماٗل خاں چھوڑ کیں سویلے چار وجے سرائیکستان ھاوس رشید اباد کالونی پہنچسے رات کجھ لحظہ اتھائیں گزاریسے سویلے رشید اباد کالونی چوہدری مجتبے کپڑے الی دوکان الے کنوں ناشتہ ھا او کیتے کجھ لحظہ چوہدری شبیر تیں اوندے پتر چوہدری مجتبے نال گزار کیں ول اتھاہیں سجاد خاں ملکانڑیں وی اگئے ول ہنائیں دے نال رل کیں ملک احمد بخش باپا سابق شیشن جج کولھو چائے ھئی انہیں گھر کمپنی باغ دے سامھڑیں چائے پیتی کافی دیر تک اجوکےحالات سرائیکی صوبے بارے دھریجے صاحب سجاد خاں ملکانڑیں نال گال مہاڑ تھیندی رھ گئی جج صاحب کنوں اجازت گھن ناصر نیوز ایجنسی تیں وی چائے ھئی ساریں کنوں اجات گھن ملتان روانہ تھیوسےچار وجے ملتان پہنچسے اگو رانا ذیشان نون دیرہ اڈے تیں انتظار اچ ھااوندےنال رل کیں روزنامہ جہان پاکستان دے ایڈیٹر ملک اکمل وینس سپورٹس گراونڈ ملتان اچ دیسی کستی دے دنگل اچ مہمان اے خصوصی دی حیسیت نال سڈیا ھویا ھااساں اتھاں چلیئے گئے اتھو چھی وجے فارغ تھی کیں جھوک اخبار دے دفتر اگئے لنگر پانڑیں کیتا اٹھ وج گئین اجاں اتھائیں جھوک دے دفتر بیٹھوں ہنڑ چھی نمبر گھر روانہ تھیندے پیوں. (اکبر ملکاݨی)

## حوالے
مھ

م تے ھ دا ہک مرکب حرف ہے۔ 

مثالاں: کمھار، 

سرائیکی دنیا دی ہک وݙی زبان ہے ۔ سرائیکی زبان دے چُرتالیہ حرف یا اکھر ہِن۔ انہاں وچوں انتالیہ تاں اردو آلے ہِن ٻئے پنج خاص سرائیکی زبان دے ہن۔ او پنج ایہ ہن ٻ ڄ ݙ ڳ ݨ

**ٻ**:ٻلی، ٻکری، ٻوہا، ٻال، ٻلونگڑا، ٻلہݨ، ٻکاٹ، ٻیر، ٻُہاری، ٻاگھڑ ٻلا، ٻچہ، ٻڈھا، ٻُدھ، ٻلہانگ، ٻلی، ٻوہاری

**ڄ**:ڄموں، ڄوانترہ، ڄہا، ڄام، ڄنگھ، ڄُل، ڄٹ، ڄبھ، ڄلم، ڄواہاں، ڄلم،

**ݙ**:ݙانگ، ݙوئی، ݙاتری، ݙکھݨ، ݙیوا، ݙیـݨ، ݙہی، ݙیݙر، ݙاکو، ݙاڑھی، ݙاند، ݙند، ݙول، ݙولی، ݙانگ، ݙاچی، بھیْݙ، لَݙُو، اݙا، ݙور، ݙوکے، ݙاک ݙِنگا

**ڳ**:ڳاں، ڳوہا، ڳاہـݨـے، ڳیرا، ڳبھرو، ڳاوا، ڳنڈھیری، ڳاہلڑ، ڳن٘ڈھ، ڳیٹے، ڳوبھی، ڳوݙا، ڳُݙی، ڳاہ، ڳُتھلا، ڳٹھ، ڳٹا، ڳچی، ڳُڑ، ڳاناں ، پڳ ،ساڳ

**ݨ**: وݨ، کھݨ، مکھݨ، کھمݨ، لوݨ، پاݨـی، راݨی، سوہݨاں، ݙیݨ، ڳݨ، چُݨ، وڄݨ، اݨ بݨ، واݨ، سن٘ڄاݨ، کݨ مݨ.

سرائیکی وچ ݙو خاص واول علامتاں وݙی زیر تے وݙی پیش وی ہن۔

سرائیکی وچ لھ، مھ، نھ تے رھ وی ٻہوں آندن۔

رھ: یارھواں، ٻارھاں

لھ: ڳالھ، ولھ، سلھ، کولھو، کلھڑ

مھ: کمھار

نھ: ننھا

ن٘ڳ: ان٘ڳ، چن٘ڳا، سن٘ڳ، من٘ڳ، لن٘ڳ،

سرائیکی وچ وݙی ے درمیان وچ آوے تاں ی اتے جزم لین٘دے ہن۔ مثلاً ریْت، کھیْݙ، تھیْت، بھیْݙ، شیْر، دیْر، لیْٹ، پیْٹ، ٻکریْاں( ٻکرا دی جمع)، گھیْرا، پھیْر

ݙآݙی اڄ ٻیا ڳُڑ ݙے، ون٘ڄ ون٘ڄ ڄُل ڄُل، ݙاݙے کوں ناں سݨا.
مڳی صاحب دی انقلابی شاعری

"کوئی گھندے میڈے پاک فوجی
قسم خدا دی سارے وچینداں"
نذیرفیض مگی
سئیں استاد نذیر فیض مگی "سرائیکی وسیب دا فیض احمد فیض " ہک انقلابی شاعر، قومی شعور دا لکھاری،سیاسی کارکن، سنگتایاں دا سنگتی، اگلیاں پیڑھیاں کوں پچھلی پیڑھی نال جوڑن آلا پورے وسیب کوں اپنْی پارتاں ڈیندا۔۔۔۔۔۔۔۔ شارتاں ڈیندا۔۔۔۔۔۔ جو 
" اصل بھوئیں دے وارث اساں
اساں بھوئیں توں خالی،
آ وو اج ہرہر ظالم کوں
اج ڈیووں ڈیس نکالی"
اج اپنْی جھوک لڈا گئے۔ سئیں استاد نذیر احمد فیض مگی پورے سرائیکی وسیب دی سُجانْ ہن، ہک بیش قیمت قومی سرمایہ ہن جیڑھا اج ونجا بیٹھے ہیں۔ ڈکھ دی سانجھ رلاونْ کیتے پوری سرائیکی وسیب کوں مکانڑ تھیوے۔ شہزاد عرفان
## حوالے
مہان سوجھواݨ احسن واگھا

مہان سوجھوانڑ پروفیسر ڈاکٹر احسن واگھا سئیں مہرے آلے دے سال پسالی سیاسی، ادبی، ثقافتی کٹھ بارے فرمیندن جیرھا جو اکتریویں واری ایں سال 19،20 نومبر کوں مہرے آلے تھیسی. . . . . . .
پاکستانی سیاست دے اپٹھ مقامی بندے تے اوندی وسوں کوں کہیں ویلھے وی اپنڑے پورے حق نال جیونڑ، راہونڑ اتے اپنڑی سنجانڑ دا کوئی حق تسلیم نی کیتا. ایں سیاسی اپٹھ تے جبر اگوں ولدا اپنڑے سارے حق تے قومی سنجانڑ کوں ہتھیکا کرنڑ کیتے سرائیکی وسوں وانڑیں " مہرے آلے" دے پڑ کوں اپنڑی قومی تحریک دا نشابر دگ جانڑئیۓ". . .(بلال بزدار)
## حوالے
مہانڳ انشائیہ

= مہانگ (انشائیہ) =

از: ڈاکٹر خالد اقبال 

مہانگ کیوں ہے۔ تے ایندا جوڑ کیڑھیاں گالہیں نال اے؟ ایندیاں وجوہات ڈھیر ساریاں تھی سگدیاں ہن۔ پر مہانگ دا سدھا سدھا تعلق غیرب بندے دی کمر نال ہے۔ تاں وَل مہانگ تے غریب بندے دی کمر‘ ڈوہاں تے آفرین ہے۔ تھپکی غریب بندے دی کمر کوں اِی ڈیونی چاہیدی ہے کیوں جو مہانگ تیر دی طرحاں اسمان آے پاسے رُخ کیتی کھڑی ہے۔ تے غریب بندے دی کمر کمان تھئی ویندی ہے۔ پر اے وی آکھنا سولہاں آنے ٹھیک کینی جو مہانگ دا اثر صرف غریب آدمی دی کمر تے اِی پوندا پے۔ کیوں جو جیہڑا ہتھ پہلے بغیرا کہیں اَجھک دے کہیں ریڑھی آلے دی چھابڑی اِچ پے ہوئے فروٹاں آلے پاسے تیزی نال ودھدا ہئی‘ ہُن کنبھ ویندے۔ بلکہ اکثرتاں شے دار ریٹ سُن کے ہتھ کھیسے آلے پاسے ولذے تے جیب اِچ پورے پیسے نہ ہوون پاروں ہتھ کھیسے اِچ اِی رہ ویندے۔ کھاون پیون دیاں چیزاں دے ریٹ سُن کے اَکھیں پتھر تھی ویندن۔ دماغ چکر اویندے۔ دِل گھبراویندے‘ تے پیر کنبھن لگ پوندن۔ سئیں خواب ادراکی ہوراں آدھن ایکوں آہدن۔ غریب بندے دی قوتِ خرید دا گھٹ ہوونا۔ جنہاں لوکاں دی قوتِ خرید مضبوط ہے۔ اُنہاں کیتے مہانگ کیا ہے؟ ہک بے مقصد سوال ہے۔ اے وی سچ ہے جیکر کھیسے اِچ پیسے ہوون تاں ول مہانگ کجھ وی کینی۔ کڈاہیں کڈاہیں پُر رونق بزاراں کوں ویکھ کے شک تھیندے جو شایت اے رونق بے وقوف تے گرم کھیسے آلے خریداراں پاروں ہے جیویں ہر شے دیاں بہوں ساریاں قِسماں ہوندن ایویں ای مہانگ دیاں وی بہوں ساریاں قِسماں ہن۔ مثلاً مصنوعی مہانگ جیہڑی ذخیرہ اندوزاں تے ناجائز منافع خور لوکاں دے دم نال پھلدی پھُلدی ہے۔ موسمی مہانگ عید یا کہیں خاص تہوار تے خود خریدار پیدا کریندن۔ کیوں جو ”شوق دا کوئی مُل کینی“ دے اصول تے عمل کریندے ہوئے شوقین حضرات بغیر کہیں لوڑ دے چیزاں مُل گھن تے مہانگ کوں ودھیندن۔ ایں طرحاں مہانگ اِچ وادھے دا سبب ہے۔ ایں طرحاں اَساں آکھ سگدے ہَیں جو مہانگ اِچ وادھے دے ذمہ دار فضول خرچ ذالیں‘ شوہر تے بال بلکہ پورا کنبہ وی ہے۔ بعض لوک جے تئیں مہانگی چیز خرید نہ کرن‘ اُنہاں کوں شاپنگ دا مزا اِی نی آندا۔ ایں طرحاں دے خریداراں کیتے دکاناں تے اشتہار لا ڈتے ویندن۔ جنہاں دی عبارت وڈی مزیدار ہوندی اے۔ تساں وی توجہ فرماؤ ”مہانگیاں جُتیاں صرف ہک دفعہ تے سستیاں گھنو وَل وَل“ آپنے محترم خواب اَدراکی دے خیال موجب مہانگ ڈوجھے لفظاں اِچ دھاں ڈیون تے روون دا ناں ہے۔ تے ایں ضمن اِچ او ڈھیر دفعہ ساکوں ہک چٹکلہ سُنویندن۔ اُنہاں دا چٹکلہ تُہاڈی خدمت اِچ وی پیش کریندے ہَیں۔ ہک دکان تے لسٹ لگی ہوئی ہئی۔ تے ایندے اُتے لکھیا ہئی: 

چاول‘ پنج روپے دے ڈاہ دانے

دال‘ پنج روپے دے ڈاہ دانے

تیل مِٹھا‘ پنج روپے دے کجھ قطرے

تے ریٹ لسٹ دے تلے ہک ضروری نوٹ لکھیا ہئی کہ جیہڑا بندہ اتنیاں چیزاں ساڈی دکان تون مُل گھنسی اوں کوں دیسی گھیو مفت سنگھایا ویسی۔

خواب ادراکی ہوریں اے وی فر میندن جو بزار اِچ کوشش دے باوجود کئی شے سستی نی ملدی‘ جیکر شئے سستی ملدی ہے تاں اصلی نی ملدی۔ بلکہ ہُن تاں نقلی شئے وی اصل نی ملدی۔ مہانگ دے سارے نقص آپنی جاء تے ہِن تے ذکر وی شمار اِچ کینی۔ پر مہانگ دا گھٹ تو گھٹ ہک فائدہ ضرور ہے جو بندہ قناعت پسند تھی سگدے۔ پر اللہ بھلا کرے لُٹ سیل لاون آلیاں دا ایہو جئیں ہو کے لیندن جو غریب بندہ شے گدے بغیر نی رہ سگدا۔ تے جیکر کئی شے سستی سمجھ کے مُل گھن گھنے تاں وَل کہیں کوں ڈکھانی سگدا۔ تے کجھ ڈساوی نی سگدا۔

(اقتباس از کتاب: مُسکار (سرائیکی انشائیے)۔ از: ڈاکٹر خالد اقبال)

MubasherKaleem (talk) 09:54, 10 June 2019 (UTC)
مہاکڑا

اہدن جو ال اپݨے ایرے تے آندی ء۔۔ ملک عبداللہ عرفان ہوراں اپݨی ہک کتاب دے مُہاکڑے ءچ آکھیا ہا جو " کہیں وی بیج کوں ڄیہڑھیلے دھرتیاں دا اپݨاں مناسب ورتر موسم تے سیک ملدے او ہزار ورہیاں بعد وی پُھٹ پوندے پر شرط اے ء جو اندروں ڳُلی ساوی ہوے۔۔۔۔۔ اے ہُݨ بھانوے عبداللہ عرفان دی سرائیکی تحریک دا وتر ہوے تے بھانویں پوترے امن عرفان دا ایوارڈ ہوے بیج پُھٹ پئے کیوں جو اندروں ڳلی ساوی ء۔ ۔۔اڄ امن عرفان کوں پرنسپلزکلب دے پاسوں انہاں 
باراہاں سو شاگرداں ءچوں پنج چوݨویں بالاں ءچ  چُݨا گئے ڄیڑھے ایمانداری، آپتی جُڑت، تخلیقی سوچ، مثبت رویئے،خود اعتمادی تے مسلسل کوشش دے پاروں ڈتا ڳئے۔۔۔ اڄ میݙے پُتر امن نے اٹھویں توں اڳلی جماعت ءچ پیرا رکھے ۔ شالا ہر پیرا اپݨے ݙاݙے دی سوچ تے انہاں دے پیرے تے ہوے آمین۔
My brilliant son, Aman, has graduated from the middle school with many awards including a character award for honesty integrity, creative thinking, positive attitude, self-confidence, consistent effort and positive learning environment from the principal's club. Only 5 students selected out of 1200 students to be honored by the character award. Today he attended his graduation ceremony and is looking forward to his new adventures by entering the high school this fall as a teenager!

(شہزاد عرفان)