ٻال بچائو

بندیں دی نسل دی بقا اوندے ٻالاں نال ہے ۔ اے کائنات رب سچے دے حکم نال قائم رہݨ آلی اے ۔ ہر جاندار دی نسل ایں کائنات دا ڳہݨاں اے ۔ ایویں اوں ہر جاندار دے جوڑے بݨائے ہِن جنہیں دے ملاپ نال انہیں دی نسل اڳوں تیں ٹُر پوندی اے ، ایہ سلسلہ اوں ویلھے تائیں چلدا رہسی جݙاں تائیں اے دنیا قائم اے۔

اندازہ کیتا ونڄ سڳدے جو ٻالاں نال دھرتی تیں کِتلی رونق ہے ۔ زندگی ہک گول دائرے اِچ گھمدی اے، نِکا ٻال وَل کجھ وݙا ، وَت بالک ، وَت جوان ، ولا مرد ، ولدا ٻڈھا تیں وَت موت ۔ موت دے آندیں تائیں کئی ٻال اونہہ بندے دی نسل وچوں دنیا تیں آ چُکیے ہوندن تیں دھرتی دا قرضہ چُکدا رہ ویندے ۔ اے قدرتی عمل ہے ایندے وچ پیار محبت ودھ تے شامل ہے ۔ ٻال آوݨ آلے ویلھے دا ماݨ ہوندن ۔ قومیں دا فخر ہوندن ، ملک دی طاقت ہوندن ۔ قومیں دے آوݨ آلے زمانے دے ضامن ہوندن ۔ آوݨ آلی نسل دے رکھوالے ہوندن ۔ ملکیں تیں قومیں دی ہر طرحاں دی ترقی دا وَھارے دا دھاڳہ ہوندن۔

پیئو ماء دی آس دے تارے اے ٻال نعمت کنوں گھٹ کائنی ۔ شادی تھیوݨ دے بعد جے ݙو ترائے سالاں تک ٻال نہ ڄمے تاں پورا خاندان پریشان تھی ویندے ۔ پُھل تعویذ ڳنڈھے ، دم درود ، دواداروں ، حکیم ڈاکٹر ، پیر فقیر، مَن منوتیاں ، ہر حربہ اَزمایا ویندے تاں جو ٻال ڄم پووے ۔ ٻال ڄمے تاں ڈھیراں خوشیاں منایاں ویندن ، دول دمامے ، خیراتاں ،رسماں ریتاں اپݨی مرجات توں ودھ تیں کیتے ویندن۔

ٻالیں دی ݙیکھ بھال ، پرورش ، کھاد خوراک ، اُٹھاوݨ ٻلہاوݨ دا خاص خیال رکھیا ویندے ، ٻال بیمار تھی پووے تاں پیئو ماء دیاں نندراں حرام تھی ویندن ۔ ماء تاں ساری رات اَکھیں تیں کٹیندی اے ۔ تکلیفاں برداشت کریندی اے ،سارا سارا ݙینہ تیں ساری ساری رات پوتڑے دھوندی تیں بدلیندی اے ۔ خود ڄوڄرے کٹیندی اے پر ٻال کوں رووݨ نہیں ݙیندی ۔ گھر اِچ کجھ ہووے یا نہ ہووے خود فاقے کریندے پئے ہوون تاں وی او ٻالاں دے ہر اَرام دا خیال رکھدن۔

بندہ امیر ہووے یا غریب ، وݙا ہووے یا چھوٹا ۔ ݙیس اِچ ہووے یا پردیس اِچ ، سفر اِچ ہووے یا گھر اِچ اوندا سارا دھیان ٻالیں تیں لڳا ہوندے ، ہک گھر اِچ جتھاں ݙو ترے ٻال ہوون تساں ونڄ تاں ݙیکھو جو اُتھاں گھر دے تھاں بھانڈے توں زیادہ ٻال دے کھݙوݨے ہر پاسے کھنڈئیے ہوئے نظر آسن ۔ ٻال کِھلے تاں ماء پئو خوش خوش ، ٻال روے تاں پیئو ماء تڑپھݨ لٖگ ویندن ۔ اے ٻالاں دی او محبت ہے جو قدرت ہر انسان دے اندر بھر ݙتی اے ۔ پیئو ماء کݙاہیں وی اے نہیں سوچ سڳدا جو اے ٻال وݙے تھی تے انہیں دا خیال رکھسن یا نہ ۔ او تاں بس فطری تقاضے پورے کریندن ۔ آہدن جو ماء مارے تیں مارݨ نہ ݙیوے ۔ ٻالیں دی تربیت اِچ سب توں وݙا کردار ماء دا ہے۔

قرآن کریم اِچ ٻہوں ساریں آیتیں وچ پیئو ماء دے نال محبت ، تکریم انہیں دے حقوق دا خیال رکھݨ انہیں دی خدمت کرݨ ۔ انہیں کوں اُف تک نہ آکھݨ دی سخت تاکید آئی اے ۔ حکم اے جو جنت ماء دے قدمیں تلے ہے ۔ پیئو دی دعا وی آپݨے ٻالاں واسطے قبول تھیندی اے ۔ ساݙے نبی سئیں دا فرمان اے جو او بندا وݙا بدبخت اے ، وݙا بدبخت اے ، وݙا بدبخت اے ، ترائے واری آپ ؐ فرمائے صحابہ پُچھیا جو اے کون بدبخت بندہ اے ۔ فرمایا جو او بندہ جیندے پیئو ماء وچوں ہک یا ݙوہیں حیاتی دے آخری کنڈے ہوون تیں او انہاں دی خدمت نہ کرے۔جنت دا حق دار نہ بݨ سڳے۔

ہک جھاہ تیں ہک اینجھی ڳال لکھی ہئی جو میݙیاں ہنجوں نکل پیاں ۔ اے ڳال تاں یورپ دی اے ساݙے پاکستانی ٻال تاں پیئو ماء دے نافرمان کائنی۔ اگر تھولے ٻہوں ہِن میݙی ایں ڳال تیں غور کر تیں اپݨا قبلہ درست کر گھنن۔ آہدن جو ہک پُتر اپݨی ماء کوں اپݨی ذال دے آکھیے تیں ’’متھاج گھر‘‘ داخل کرا ݙتا ۔ کݙاہیں کݙاہیں ونڄے ہا تاں ماء کوں مِل آوے ہا ۔ اوندی ذال کݙاہیں نہ ڳئی تیں اوں بندے اونکوں سدھیاں سُݨوائیاں ۔ ماء دا آخری ویلھاآ ڳیا تاں متھا ج گھر دے مالک اوکوں اطلاع ݙتی جو تیݙی ماء مرݨ دی کندھی تیں ہے ، او تیکوں یاد پئی کریندی اے آ تے مِل گھن۔ او ڳیا ماء خوش تھی ڳئی تیں وصیت کیتوس جو متھاج گھر دے پکھے خراب اِن ۔ میݙے بعد اے پکھے ٹھیک کرا ݙیویں تیں کجھ نویں وی میݙی رقم وچوں لوا ݙیویں ۔ پُتر آکھیا اماں توں ویندی پئی ایں وَت اے کیوں پئی آہدیں ، ایں ماء خواب ݙتا پُترمَیں تاں اوکھیں سوکھیں زندگی اِتھاں گزار ݙتی اے کل کوں توںوی ٻڈھا تھیسیں تیݙے ٻال تیکوں اِتھاں سَٹ ڳئے تاں اے گرمی برداش نہ کر سڳسیں ۔ میݙا پُتر ہئیں ، میݙا دِل تاں نہیں آہدا جو تیکوں گرمی لڳے ۔

اے سارا صرف میݙا اپݨا جذبہ اے ۔ دنیا اِچ چنگی تیں فرمانبردار اولاد وی موجود ہے تیں میݙے رب دا حکم وی بالکل پکا ہے ، ڳال شروع تھئی اے جو ٻال بچائو ۔ ماء کِتلی مِٹھی ذات ہے ایندا پتہ ہر ہک اولاد رکھݨ آلیاں کوں ہے ۔ اوندے دِل کنوں ٻالاں دی قدر پُچھو جیندے ٻال کائنی ، تیں او رات ݙینہ سُولی تے لٹکیا کھڑے ۔ دنیا اِچ ٻالاں دی تعداد آبادی دا1/7حصہ ہے جیندے وچوں3/7حصہ جوانی دی عمر توں پہلے مر ویندے اوندیاں ٻہوں ساریاں وجوہات ہِن ۔ غربت ، بُکھ ، دوائیں دی کمی ، ماحول دی خرابی ، معاشرے دا گندا ہووݨ ، نشے دی لت ، عمر توں وَدھ تیں کم کار تیں سخت بدنی محنت۔ دنیا ایں ویلھے ترائے حصیں اِچ تقسیم اے ۔ پہلا حصہ ترقی یافتہ ݙوجھا ترقی کرݨ آلے ، تریجھا او مُلخ جیڑھے غریب ہَن ترقی نئیں کر سڳدے ۔ اے تقسیم اُتے تلے آوݨ آلیاں ݙو وݙیاں جنگلاں ، قدرتی آفتاں ، سیلاب ، بگولے ، زلزلیں دے آوݨ نال دنیا دی حالت اَڳوں پِچھوں تھیندی رہی اے۔

پہلی جنگ1919ء دے نتیجے اِچ اندازے دے مطابق 25کر وڑ بندے مَر ڳئے ۔ وݙے ملکیں چھوٹیں کوں تباہی بربادی دا نشان بݨا ݙتا تیں اُنہیں کوں غلام بݨا گھدا ۔ قبضہ کر گھدا ، نتیجہ اے جو کروڑاں ٻال یتیم تیں لاوارث بݨ ڳئے ۔ روزی دے وسیلے نہ ریہے نہ خوراک ملی ، نہ دوائیاں اُلٹا ونگار تیں لا ݙتے ڳئے ، آخر انہیں کوں جوانی آوݨ توں پہلے ٻڈھیپا آ ڳیا تیں او سخت توں سخت ،اوکھی توں اوکھی مزدوری کرݨ تیں مجبور تھی ڳئے۔

کجھ عرصہ بعد ݙوجھی وݙی جنگ 1945ء اِچ چھڑ پئی تیں او تاریخ وَت دُہرائی ڳئی ۔ جانی تباہی تیں مالی نقصان پہلے توں وی زیادہ تھیا ۔ آوݨ آلی نسل دی تباہی کتابیں دے ورقیں وچ محفوظ کر ݙتی ڳئی۔ ٻالیں دی وݙی تعداد اِچ موت دے بعد چین زیادہ ٻال ڄݨݨ دے امداد دا اعلان کر ݙتا ۔ وَل ویت نام دی جنگ چھڑ پئی ۔ دنیا اِچ ٻہوں سارے سماجی ، معاشرتی تیں معاشی مسئلے پیدا تھی ڳئے ، درمیان اِچ ساریاں مشکلات14سال توں گھٹ عمر دے ٻالیں تیں آ پیاں۔

صرف اے نئیں عراق دی جنگ چھڑ پئی ، بے تحاشا بم وسائے ڳئے ، افغانستان دا معاملہ آیا تاں امریکہ زیادہ وحشی تھی ڳیا ۔ لیبیا ، مصر ، یمن ، شام ،لبنان ، اُردن ہر پاسے پٹاخے تیں بمیں دی آوازاں آوݨ لڳ پیاں۔ ہندوستان کشمیریں دی نسل کشی کیتلی تیزی نال کریندا پئے تیں اسرائیل فلسطینی ٻالیں کوں روزانہ قتل کریندا پئے ، کوئی پُچھݨ آلا نئیں۔ وݙے تاں سیاݨے ہوندن ،چھوٹے آخر کݙے ونڄن۔ انہیں دا وارث اِی نہ ہووے ۔رہݨ دا ٹِکاݨاں وی نہ ہووے ، پیار کرݨ آلے وی نہ ہوون ، خوراک وی نہ ملے ، لوکی وی انہیں کوں نفرت دی نگاہ نال ݙیکھن تاں گوشت پوست ، عقل دماغ رکھݨ آلے اے ٻال آخر کتھاں ونڄن۔

افغانستان دی جنگ سانگے ہمسایہ ملخیں خاص طور تیں پاکستان کوں کافی نقصان تھیا ۔ پرائی جنگ دے تھپڑے اَحٖ تائیں پاکستان جھلیندا ویندے ۔ دہشت گردی تیں تخریب کاری سمگل تھی تیں اِتھاں آ ڳئی اے ، ٻالاں کوں بہشت ݙکھاوݨ تیں استعمال کیتا ویندا پئے ۔ 45لکھ اپݨا علاقہ چھوڑ تیں اِتھ آوݨ آلے افغانی پاکستان تیں ٻوجھ بݨ ڳئین۔جیڑھے ویلھے انہاں کوں کوئی رستہ نئیں نظردا تاں وَت او اپݨے رستے خود ڳولیندن ۔ او خرکاریں دے ہتھ چڑھدن ۔ بٹھیں تیں گھٹ توں گھٹ اُجرت تیں مزدوری کریندن ۔ او سمگلریں دا نشانہ بݨدن ۔ لوک اُنہیں کوں اُٹھ دوڑیں تیں استعمال کریندن ۔ وݙے لوکی اُنہیں کنوں چرس ، ہفیم ، کوکین تیں ہیروئن وچویندن نال اِی خود انہیں کوں نشے دا عادی کریندن ، جو او انہاں دے کول پھسیے رہون ، اینجھے ٻال چوریاں سِکھدن ۔ ݙاکواں دیاں مخبریاں کریندن ۔ اینجھیں اینجھیں فیکٹریں وچ کم کرݨ تے مجبور ہوندن جتھاں ہر ویلھے اُنہاں دی جان کوں خطرہ ہوندے ۔ مالک اینجھے غیر قانونی دھندے وچوں خود تاں بچ نکلدن پر انہاں ٻالیں کوں پولیس دے شکنجے اِچ ݙے ݙیندن ۔ ایہو جھئیں دھتکارے ہوئے تیں بے وَس لاچار ٻال خود کش بمبار وی بݨدن تیں مختلف عسکری تنظیماں وی اُنہاں کوں آرام نال استعمال کر سڳدن۔

سوال اے ہے جو اے ٻال لاوارث یتیم ،بے سہاراتیں بے وس ہوندن ۔ وَل اُنہاں دی تربیت ، سرپرستی روزی انہاں کوں چنگا تیں مفید شہری کون بݨیسی۔ اے کیندی ذمہ واری اے ، ایندے علاوہ ہر ملک اِچ غربت اے ، بُکھ اے ، انہاں غریباں دے ٻال وی زیادہ ہوندن ، جیویں جو بنگلہ دیش تیں بھارت ، ویت نام تیں کوریا دا معاملہ ہے ۔ راقم الحروف کجھ عرصہ سابقہ مشرقی پاکستان اِچ نوکری کیتی اُتھاں اؒتلے ٻال ڄمدے ہَن جو مچھیں دا پونگا وی تھولا ہوندا ہا ۔ اے غریب ماء پیئو اے تاں نئیں چاہندے جو اُنہاں دے ٻال بُکھ مر ونڄن یا گدا کرن یا تڑپھدے رہون پر او مجبور ہن اُنہیں کوں چھوٹی عمر تیں کم تیں لا ݙیندن ۔ مالک اُنہیں کولوں زیادہ توں زیادہ کم گھندن تیں گھٹ توں گھٹ مزدوری ݙیندن ۔ اے ایں بار کنوں اُتوں تیں نئیں تھی سڳدے ۔ جوانی آندی نئیں ٻڈھیپا آ تیں تھکے تھکے سر گھن ویندے۔

اِتھاں کجھ صورتحال کجھ مَلخاں دی بیان کیتی ونڄے تاں مناسب ہوسی ۔ سال 2005ء وچ صرف امریکہ وچ اینجھے ٻالاں دی تعداد 16لکھ ہئی ۔ بھارت رقبے ، آبادی دے لحاظ نال وݙا ملخ اے ۔ آبادی پاروں دنیا دا ݙوجھا تیں رقبے پاروں ستواں ملخ اے ، لوکیں دی فی کس روزانہ دی آمدݨی ٻہوں گھٹ اے ۔ غربت دا تناسب 79فیصد پاکستان اِچ 60.3فیصد تیں بنگلہ دیش اِچ 81.3فیصد ہے ۔ بھارت اِچ زیادہ ٻال کم عمری اِچ مزدوری کریندن ۔ اینجھے ٻالاں کوں ’’سٹریٹ چلڈرن‘‘ آوارہ ٻال یا جرائم کرݨ آلا آکھیا ویندے ، پاکستان اِچ 12توں15لکھ اینجھیں ٻال اِن جیڑھے بالکل اَݨ پڑھ ہَن۔ اے دنیا اِچ ݙوجھی وݙی تعداد اے ، پاکستان دے سر تیں 2005ء دے بعد جݙاں دا افغان مہاجرین دا ٻوجھ اَئے اے تناسب زیادہ تھی ڳئے۔

ایہ وݙا اہم سوال اے جو ٻالاں دی ایں حالت دا ذمہ دار کون اے ، کیڑھا او طریقہ ہوسی جو انہاں دی حالت سُدھر سڳسی تیں اے معاشرے دے چنگے شہری بݨ ویسن ۔پیئو ماء ، خاندان ، رشتہ دار ، معاشرہ ، تنظیماں تیں حکومت یا پوری دنیا دے حوالے نال کیا کجھ تھیندا پئے تیں کیا کجھ کیتا ونڄ سڳدے ۔ انہاں ساریاں ڳالھیں دا ذکر ساݙے ایں مسئلے دا حل اے ، ٻال بچاتیں اساں قوم ، مُلخ ، معاشرے تیں نیکی دے عمل کوں وَدھارا ݙے سڳدے ہائیں ۔

اے ماحول کیوں پیدا تھیندے ایندی سب توں وݙی وجہ دنیا اِچ جمہوریت دا کمزور ہووݨ ہے ۔ جمہوریت تاں جمہوریت ہوندی اے ، لوکیں دی حکومت لوکیں دے ذریعے خود لوکیں دے اُتیں ، پر دنیا دے مختلف ملخیں وچ جتھاں جتھاں وی جمہوریت ہے اوندے وچ فرق ہے ۔ قانون دا فرق ، سیاست گردی ، سیاسی جماعتاں دی کمزوری ، روپے پیسے والا لُچ ، رشتہ داراں تیں حامیاں کوں نوازݨ دا رویہ عوام دی پرواہ نہ کرݨ وغیرہ ۔ وَل دنیا اِچ سرمایہ کاری نظام کوں جاری تاں کیتا ڳئے اے نظام اینجھا ڈِھلا اے او امیر رات ݙینہ ، امیر ترین غریب ہیٹھ تیں ہیٹھ ویندا پئے ۔ شہریں تیں دیہات اِچ وسائل دا پلڑا اُتے تلے کھڑے ۔ تعلیم دا خاطر خواہ بندوبست نہیں ۔ امیریں غریبیں واسطے کئی قسم دے تیں الڳ الڳ تعلیم دے حصے ہِن ۔ انگریزی دے مقابلے اُردو یا ملکی قومی زبان کوں پِچھوں تیں سٹ ݙتا ڳئے ۔ٻال تعلیم اَدھوری سٹ تیں نکل ویندن ۔ٻال سکولاں اِچ داخل اِی نہیں تھیندے ۔ نہ حکومتیں کوں پرواہ اے نہ پیئو ماء کوں ۔ پیئو ماء آہدن جو پڑھ تیں کیا کریسن روزی نوکری تاں مِلدی نئیں ۔ قسمت اِچ فاقے ہَن تاں ٻالاں کوں وقتی وقتی کئی کم تیں ہنر کیو ںنہ سکھلایا ونڄے ، ہک ٻئی تیں وݙی وجہ ملکی قانون دی کمزوری اے ۔ امیریں واسطے قانون ٻئی طرحاں حرکت اِچ آندے تیں غریبیں کوں جکڑݨ واسطے ہر ویلھے تیار رہندے ۔ سرکاری ادارے سیاسی لوک بھرتی کریندن ۔ پولیس تیں وݙے افسر او چُݨدِن تاں وَت غریباں کوں کون پُچھے۔

پوری دنیا اِچ ݙو معیار قائم ہِن ۔ آہدن جو ہاتھی دے ݙندکھاوݨ دے ٻئے تیں ݙکھاوݨ دے ٻئے ۔ایویں دنیا اِچ وی دعوے وݙے وݙے کیتے ویندن ۔ میڈیا تیں اخباریں اِچ جو کجھ لکھیا تیں ݙسیا ویندے او ہوندا نئیں ۔ بالکل ہر ڳال اوندے اُلٹ ہوندی اے ۔ عمل کجھ ٻیا ہوندے ۔ جیندے نال اصل توں توجہ ہٹ ویندی اے تیں مسئلہ اُتھائیں دا اُتھائیں رہندے۔

جتھاں ٻالاں دے اِتلے مسئلے سامݨے آندے پئین اُتھاں ٻہوں سارے ملخاں اِچ ٻالاں دے چنگے مستقبل سانگے کوششاں وی کیتیاں ویندیاں پئین ۔روس ایندا حل اپݨے کمیونسٹ انقلاب وچو ںکڈھیا تیں زیادہ توجہ ٻالاں تیں ݙتی ، امریکہ تیں یورپ دے ٻہوں سارے ملخاں وچ ٻالاں تیں توجہ ݙتی ویندی پئی اے ، سٹریٹ کرائم دے خاتمے کیتے پوری دنیا وچ قانون بݨائے ویندے پئین ، تیں اُنہاں تیں عمل وی کیتا ویندا پئے ۔ پوری دنیا وچ قانون بݨائے ویندے پئین تیں اُنہاں تک عمل وی کیتا ویندا پئے ۔ پوری دنیا وچ مزدوراں دے قانون وی موجود ہِن جئیں وچوں چائلڈ لیبر دے قانون تیں سختی نال عمل کیتا ویندے ، ساری دنیا این جی اوز ٻالاں دی حالت سُدھارݨ کیتے کم کریندیاں پئین ، خود امریکہ اِچ 1970ء توں کئی قدم چاتے ڳئین ۔ جنہاں اِچ زیادہ زور تعلیم ، صحت ، خوراک تیں لباس بارے ݙتا ویندا پئے ۔

بدقسمتی نال ترقی کرݨ آلے تیں غیر ترقی آلے ملخ ایں مسئلے اِچ ٻہوں پِچھوں تیں رہ ڳئین ۔ قانون دی ہِن پر سختی نال عمل نہیں تھی سڳدا ہر بجٹ اِچ ٻالاں دی 100فیصد تعلیم ݙیوݨ واسطے رقم رکھی ویندی اے پر او کرپشن دی نظر تھی ویندی اے ، ٻالاں کوں تعلیم دی توجہ دی شفقت پیار دی صحت دی سہولتاں ۔ دینی تعلیم تے اخلاقیات تیں زور دی زیادہ ضرورت ہے ۔ جے اے سارا کجھ نہ ملسی تاں او کݙاہیں وی چنگے فرد نہیں بݨ سڳدے ۔ایں سانگے والدین کوں خاص طور تیں حکومت کوں ہک فرض سمجھ تیں مخیر حضرات کوں نیک کم سمجھ تیں این جی اوز کوں چیلنج سمجھ تیں ٻالاں دی تربیت واسطے کم کرݨا پوسی ورنہ نویں نسل دا اللہ حافظ اے ، تیں ایندے نتیجے اِچ اُٹھݨ آلے مسئلے کݙاہیں وی ختم نہ تھی سڳسن ۔ ساریں کوں رَل مِل تیں ایں نعرے تیں عمل کرݨا چاہیدا اے جو ’’ٻال بچائو ملک بچائو قوم بچائو‘‘۔

## حوالہ
کتاب: پیریں دے ٻیر ، مصنف : پروفیسر(ر) ملک منظور احمد بھٹہ، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ملتان