سرائیکی اجرک۔ ظہور دھریجہ

## '''موہری اکھر'''

سرائیکی اجرک ؟ کتاب دے ناں دا اے مطلب کینھی جو ساری کتاب سرائیکی اجرک دے موضوع تے ہے پر کتاب دا اے مطلب وی کائنی جو کتاب سرائیکی اجرک دے موضوع توں بٖاہر اے۔ میں ݙسݨ چہنداں جو سرائیکی اجرک دا مطلب سرائیکی سُنجٖاݨ ، سرائیکی ثقافت، سرائیکی تہذیب تے سرائیکی تریخ اے۔ سرائیکی دی او ثقافت تے شناخت جیرھی حملہ آوریں اساں توں کھس گھدی ہئی۔ صدیاں بعد اساں ہک واری ول اکھ بھالی اے ، آپ کوں آپ ݙٹھے تے اپݨا آپ سُنجٖاݨݨ دے بعد اپݨی مٹی ، اپݨی دھرتی ، اپݨے وطن وسیب ، اپݨی بٖولی تے اپݨے کلچر دی سُدھ پئی اے ۔ اسیݙی سرائیکی ثقافت دی سرائیکی اجرک ہک ایجھی نشانی اے جینکوںصدیاں بعد اساں گٖول تے قوم دے مونڈھے تے رکھئے ۔ 

میݙی ایں کتاب دے آپو واݨیں عنوان ہِن پر انہائیں سارے عنوانیں کوں رلاؤں تاں ول ہک عنوان بݨدے او ہے ’’ سرائیکی ‘‘ ۔ سرائیکی کتاب کوں اساں سرائیکی اجرک ایں سانگے آکھئے جو سرائیکی اجرک اسیݙی سنجٖاݨ تے اسیݙی ثقافت اے۔ اے وی ݙسی ونجٖاں جو سرائیکی اجرک توں پہلے اسیݙے کول اجرک ہئی پر اساں اونکوں سرائیکی نہ آکھدے ہاسے۔ جیویں جو سرائیکی ہزاریں سالیں توں ہے پر اونکوں بٖے بٖے نانویں نال سݙیا ویندا ہا ۔ کیوں؟ اے وی تریخ دا کر ودھ اے جو جݙاں کہیں قوم توں اوندا وطن کھسیا ویندے تاں پہلے اوندی قومی سنجٖاݨ تے اوندے ناں کوں مٹایا ویندے ۔ ول اوندی تریخ، اوندے آثار تے اوندی ثقافت کوں ملیامیٹ کیتا ویندے ۔ حملہ آوریں کوں ایں گٖالھ دا پتہ ہوندے جو سب توں وݙی طاقت ثقافت اے۔ ثقافت حیاتی دی ہر شئے دا کُل تے دین دھرم سمیت باقی سب شئیں ایندے اجزا ہِن ۔ ایں سانگے حملہ آور سب توں پہلے کُل دی پاڑ پٹیندن۔ دھرتی واسیں دے صدیں دی رسمیں ریتیں کوں اجٖاڑ ݙیندن ۔ وسیبی شاعری تے مقامی زبان کوں بے سُدھ کر ݙیندن ۔ وسیب دی ہر اوں شئے تے دیداں پوڑی بٖیٹھے ہوندن جیرھی وسیبیاں کوں کٹھا تے تکڑا کرے پر میں اپݨے وسیب دے نینگریں کوں آکھداں جیویں صدیں تئیں حملہ آوریں تے انہائیں دے نسلیں سرائیکی قوم کوں ݙٹھے، ہُݨ اساں اکھیں لدھن تاں ہُنائیں کوں ݙیکھوں تے انہائیں چوریں دے پاݨی ءِ چ پیرے گٖول تے انہائیں کوں جھردے پاݨی تئیں نہ چھوڑوں۔ اپݨی ثقافت تے اپݨی سنجٖاݨ کوں بچاؤں۔ میں ثقافت دی گٖالھ کرینداں ، اینکوں دل نال سُݨو تے تُساں اساں ہمیش کیتے اینکوں پلے بٖدھ تے ڈھال بݨاؤں۔

سرائیکی ثقافت تے سرائیکی ثقافت دی ترقی دی میں جیرھی گٖالھ کرینداں اوندے وچ حملہ آوریں تے انہائیں دے پُچھ لڳوسیبی جاگیرداریں دا وی ہتھ اے ۔ تُساں اساں یاد رکھوں جو ہر سرائیکی الاوݨ آلا سرائیکی نی ہوندا ، اسیݙے سانگے سرائیکی تے سرائیکی ماء دھرتی دا پُتر او ہے جیندے خون ءِ چ سرائیکی شامل اے جے کوئی سرائیکی الیندے تے وسیب دے حق حقوق دی گٖالھ نی کریندا ، سرائیکی ماء بٖولی نال اونکوں محبت کینھی تاں او اساں ءِ چوں کینھی ۔ ایں کتاب دا مقصد ہک بٖے نال ایہے گٖالھیں دی سانجھ ہے۔

کہیں قوم  دا ادب تے ثقافت اوندی میراث تے سرمایہ ہوندی ہے ۔ بندہ وݙا ہووے بھانویں چھوٹا ، غریب ہووے بھانویں امیر، پڑھیا لکھیا ہووے بھانویں اَݨ پڑھ ، اونکوں اپݨی زبان ، اپݨے کلچر اَتے اپݨے ادب نال ضرور محبت ہوندی ہے ۔ پر سرائیکی وسیب دا مسئلہ اُلٹ ہے ۔ اِتھاں جاگیردار ،سرمایہ دار تے ’’اشرافیہ‘‘ کلاس کوں اپݨی زبان تے ثقافت نال اصلوں محبت کائنی۔ اے لوک ہمیشہ برسر اقتدار رَہ گِن، چَہن ہا تاں سرائیکی زبان تے ثقافت کوں سندھی دی طرح اَسمان تے گھن ونڄ سگٖدے ہن ، پر افسوس جو ایویں نی تھی سگٖیا ۔ اساں تسلیم کریندوں جو ماء بٖولی دی ترقی واسطے کوئی وݙے کم اساں نی کر سگٖیے پر جئیں جوگٖے ہیسے ، لگٖے رہسوں پر اساݙا گودیں اپݨے وطن وسیب دی ثقافت تے ادب واسطے کیا کیتے؟ ۔ جیکر اے لوک ترائے سو چوراہٹ ݙینھ وچوں صرف ہک ݙینھ دا خرچ سرائیکی وسیب واسطے وقف کرن ہا تاں اَحٖ صورت حال مختلف ہووے ہا۔ سرائیکی وسیب دے جاگیردار دے ہک ݙینھ دے خرچ نال سرائیکی وسیب دی ہک بہترین کتاب چھپ سگٖدی ہے ۔ پرافسوس جو انہاں لوکیں ایویں نی کیتا ۔ اے لوک رِچھ کُتے لڑاوݨ ، تِتر بٖٹیرے تے کبوتر بازی دا شوق اَحٖ وی کریندن ۔ جیرھے بلائیں اِن او لاہور، کراچی ، لندن تے پیرس ونڄ تے عیاشیاں کریندن پر کتاب نال محبت نی کریندے ، انہاں لوکیں دے کروڑیں دی محلیں وچ کُتے ، گِدڑ تے بھولوں باندریں دے اَنج کمرے ہوسن پر لائبریری نہ ہوسے ۔ ایویں لگٖدے ابوجہل دی روح اِتھاں وی پھیرا مار گٖی ہے۔ انہائیں تے کݙاہیں بھروسہ تے تکیہ نہ کروں بلکہ آزادی دا پَندھ آپ نبیڑوں۔

بھرائو ! اساکوں ہک طعنہ اے ݙتا ویندے جو تہاݙے سرائیکی جاگیردار ہمیشہ برسر اقتدار رہ گٖن اِنہاں تہاݙے وسیب واسطے کیا کیتے؟ تہاݙے سرائیکی؟ اے ݙولوظ اتنے کَوڑے ہِن جو سُݨ تے ہاں کوں بھاہ لڳویندی ہے ۔ ووئے میاں سرائیکی وسیب وچ جو نانگ وِچھوں تے چَم چیٹے رہندن کیا اُنہاں کوں وی سرائیکی آکھسوں؟ خدا دے بندے ݙاکو لُٹیرے تے چور دی کیا ذات ہوندی ہے ؟ اساں آکھدوں جو سرائیکی وسیب دے جاگیردارجیرھے وسیب دی گٖالھ نی کریندے او نہ سرائیکی اِن تے نہ اساݙے ہِن ، اے اساݙے تاں نی پر اساݙے دشمن ضرور ہِن ، اے لوک تے اُنہاندے وݙے ایںدھرتی دے وفادار نی بلکہغردار ہَن ،صرف غداراِی نی بلکہ غدار ابن غدار تے ابنِ غدار……؟

کجھ گٖالھیں ایں کتاب بارے:۔

جیویں پہلے ولا ولا ݙس آیاں جو ’’ سرائیکی اجرک ‘‘ ہک ایجھی کتاب اے جیندے وچ  پِھرگِھر تے گٖالھ سرائیکی تے آ ویندی اے۔ کتاب بارے لمبار چوڑا دیپاچہ لکھ تے تہاݙا وقت نی ونجٖاوݨ چہندا پر اے آکھݨ چہنداں جو کتاب ءِ چ زیادہ گٖالھ وسیب دے نینگریں تے انہائیں دی تعلیم سانگے ہے۔ وسیب دے نینگریں دی تعلیم، روزگار تے انہائیں دے مستقبل سانگے وکھو ہے تے وپریں دے نال نال میں اے وی ݙسیئے جو اساݙیاں نسلاں غلامی توں کیویں بچ سگٖدن ؟

سرائیکی وسیب دی گٖالھ وسیب دے جغرافیے تے وسیب دے ڈویژن ‘ضلعے تے تحصیلیں دے حوالے نال ہے۔ میں ایں گٖالھ کوں ایں سانگے ضروری سمجھے جو غیر محسوس حملہ آوری نال ڈھیر سارے علاقے اساں توں کھیسے ویندے پن۔ میں کوشش کیتی اے جو اسیݙے نینگریں تے آوݨ آلی نسل کوں پتہ تاں ہووے جو پاکستان دے پٹوار خانے دی ’’ جمع بندی ‘‘ وچ اساݙا کتنا رقبہ ہے۔ ہک عنوان وسیب دے وپریں دا وی ہے ، ایندے وچ وسیب نال تھیوݨ آلی وانجھ دا ذکر اے۔

آبادی تے وسائل دے حوالے نال میں اپݨے وطن دے نینگریں کوں ݙسیئے جو آدم شماری ءِ چ تھولی آبادی کوں کیویں ڈھیر تے وݙی سرائیکی آبادی کوں کیویں تھولا بݨا تے پیش کیتا گٖے۔ اگٖوں آدم شماری امدی پی اے ، اسیکوں ویلے نال اُشاک تھیوݨ دی لوڑھ ہے کیونجو آدم شماری بٖہوں اہم ہوندی اے۔

میݙی ہک تحریر ’’ مٹی میݙی ذات ‘‘ ہے۔ اے تاں میکوں پتہ کینھی جو کیویں لگٖے میکوں ایں سانگے چنگٖی لگٖی اے جو میݙی ذات یعنی میݙی مٹی دی گٖالھ اے۔ تعلیم، تعلیم تے ہر حالءِ چ تعلیم ، اپݨے ایں مضمون اچ میں وسیب دے طالبیں دی او اَجھک لہاوݨ دی کوشش کیتی اے تے نال ݙسیے جو سی ایس ایس نہ کیتووے تاں صوبہ بݨݨ دے بعد وی غلام ہوسوں ۔ ڈی سی او ، ڈی پی او، کمشنر، آرپی او تے سیکرٹری اوہے ہوسن۔

’’ کوڑ پڑھاوݨ آلے استاد‘‘ اپݨے ایں مضمون وچ پنجاب ٹیکسٹ بورڈ دا نصاب بݨاوݨ آلئیں استادیں کوں سدھیاں سݨائن ، ناں دے اے استاد سرائیکی دے ساڑ ءِ چ نصابی کتابیں ءِ چ کوڑ دے بھِکل ریڑھین۔ میں آکھداں جو اسیݙا پڑھاکو نینگرا یجھا سیاݨا تھی ونجٖے جو کوڑی کتاب کوں پڑھݨ توں منکر تھیوے تے ایجھے کتابیں کوں سر عام تیلی لاوے۔ وسیب دے حق دی تعلیم بارے میں اپݨے نینگریں کوں ݙسݨ دی کوشش کیتی اے جو سرائیکی صوبے دا فیدہ کیا ہے، اساں سرائیکی صوبہ کیوں منگدوں تے سرائیکی صوبے دی مخالفت کیوں کیتی ویندی اے ؟ ادب تے سیاست دے طالبیں سانگے اے ضروری تے بنیادی سوال ءِ ن ۔ اعلیٰ تعلیمی اداریں دی گٖالھ ءِ چ میں ݙسیئے جو وسیب ءِ چ تعلیمی اداریں دی کمی دے نال میں بل گیٹس دی مختلف زبانیں نال محبت دی وی گٖالھ کیتی اے۔ 

میݙی دھرتی ، میݙے لوک بٖہوں وݙا باب ہے ۔ ایندے وچ مولوی صابر مبارکپوری دا میں ہک تحقیقی مضمون شامل کیتے۔ مولوی صیب وݙے شاعر تے وݙے آدمی ءِ ن جنہاں اپݨی شاعری ، اپݨی آواز تے اپݨے خلق نال ہک زمانے کوں اپݨا بݨایا پر انہائیں بارے احٖ تئیں کہیں کجھ نی لکھیا ۔ بلاشک میݙا مضمون اتنا اہم نہ ہوسی پر مولوی صابر مبارکپوری دی وݙائی میݙی لکھائی کوں وݙا کریسے۔ ایں سانگے جو انہائیں بارے اے پہلی لکھت اے۔ سئیں احمد خان طارق دے مضمون بارے وی میں ایہا گٖالھ کریساں پر فرق اتنا ہے جو انہاندا میں پہلا تے معتقد کینھی ۔ میں توں پہلے ڈھیر لوکیں لکھے تے میں توں لکھ بھانگے چنگٖا لکھئے ۔ ہا! اے میں ضرور آکھساں جو سئیں اسماعیل احمداݨی تے سئیں حسین بخش خان ڈاڈھی بارے تھولا لکھیا گٖے، میݙی نکی جہی لکھت یوسف دے خریداریں ءِ چ ناں گٖݨاوݨ آنگے ہے۔

صوفی فیض محمد دلچسپ تے یتیم جتوئی بارے آکھساں جو اے اپݨے ویلھے دے وݙے شاعر تے وݙے لوک ہِن ۔ سرکاری اداریں انہائیں دے کلام شائع نی کیتا ۔ وسیب دے غریب ادارے جھوک کوں انہائیں دے دیوان شائع کرݨ دا اعزاز حاصل تھئے۔ عاشق بزدار دی شاعری بارے میݙا تبصرہ گھٹ تے ’’ قیدی تخت لہور ‘‘ بارے زیادہ ہے۔ ملک منیر بھٹہ ،منیر احمد دھریجہ، ایوب دھریجہ جدا تھیوݨ دے ݙا دے نہ ہن۔ انہائیں دے وچھوڑے دی یاد میݙے کیتے ’’ یاد آوم بار دے رلڑے، نت پووم کروپ کللڑے ‘‘ وانگے ہِے ۔’’ دھریجہ نگر ددے دھریجے ‘‘ اے ہک قیس فریدی سئیں دی تحریر اے ۔ میکوں اے گٖالھ چنگٖی لگٖی اے جو دھریجہ بیادری دے لوک کل وی دھرتی دشمن بدیسی لوکیں دا باغی ہَن احٖ وی باغی ہِن۔ بنک، عدلیہ تے فوج ءِ چ سرائیکی وسیب نال وانجھ دے حوالے نال میں کجھ محکمے تے انہائیں دے سربراہ انگلیں تے گٖݨ تے سݨوائن تے ولا سوال کیتے جو انہائیں ءِ چ کتنے سرائیکی ءِ ن؟

اساں لوک سرائیکی ، ہر جاہ تے سرائیکی ہووے، کون وݙا کون چھوٹا، انہائیں عنوانیں ءِ چ اے گٖالھ کیتی اے جو ماء دھرتی نال محبت کریندے او موچی وی مخدوم اے تے جو نی کریندا او مخدوم وی موچی اے۔ سرائیکی کتاباں دی اشاعت بارے ݙسیئے جو بھلا تھیوے دلنور صیب دا جو انہاں سرائیکی کتاباں چھاپݨ دا مُنڈھ بٖدھا۔ ولاجھوک ایں کم کوں تحریک دی شکل ݙے تے اگٖوں ٹوریے۔ نتاں سرائیکی کتاباں چھاپݨ دا رواج کتھ ہا؟ احٖ اساں دلنور سئیں کوں وسار ݙتے ۔ سرائیکی سمل اچ سرائیکی قصے ، کہانیاں وی ہِن۔ بٖٹ کڑاک وی ہے ، اکھاݨ تے بُٖجھارتاں وی ہِن ۔ سرائیکی ادب اچ کجھ سرائیکی شاعراں دا ذکر تے کجھ شعری اصناف سخن ݙوہڑہ ، کافی، قطعہ تے ماہیا بارے نکے نکے مضمون لکھ چھوڑین تاں جو سرائیکی اداریں اچ پڑھݨ آلے طالب علماں کوں فیدہ تھیوے۔ کجھ حکمت دیاں گٖالھیں ہِن تاں جو لوک ڈاکٹریں دی لُٹ پھر توں بچ سگٖن تے اپݨا علاج آپ کرݨ جوگٖے تھیون۔ خواجہ فرید سئیں دے دیوان دا ذکر وی ہے۔ فریدیات دے بٖے وی موضوعات دے نال نال دیوانیں اچ تحریف کرݨ آلے تخت لہور دے حامیں کوں آکھئے جو تہاݙے کوڑ دا ہر جاہ تہاݙا پیچھا کریسوں اے گٖالھ ہک واری ولا ہوکا ݙے تے آکھدوں جو رنجیت سنگھ دے تخت دی وکالت کرݨ آلئییں دے توبہ تائب تھیوݨ تئیں چپ نہ کریسوں ۔ 

چھیکڑ ءِ چ میں اے گٖالھ ݙسݨ چہنداں جو میݙی لکھت یا کتاب وقت دی وݙی لکھت یا وݙی کتاب دے مٹ کینھی پر میں ’’ ادب حیاتی سانگے ‘‘ دی سوچ کوں سامھے رکھ تے پٹھیاں ، سِدھیاں لکیراں  جھریٹ ݙتن ۔ استادیں ، لکھت دے جیرھے ترائے رہنما اصول ݙسین ، جنہاں کوں انگریزی آلے مارکہ انفارمیشن، ایجوکیشن تے انٹرٹینمنٹ آکھدن ۔ میں اپݨے وسوں کوشش کیتی اے جو ایہے گٖالھیں میݙی کتاب ءِ چ آون ۔ اللہ جٖاݨے کامیاب تھیاں یا نی تھیا پر کوشش ضرور کیتی اے۔ ہک گٖالھ اے ݙساواں جو سچ تاں اے ہے جو عذر گناہ بد تر از گناہ ۔ ول وی ݙساں جو میݙی لکھت ءِ چ کمیاں، کوتاہیاں تے غلطیاں ڈھیر ساریاں ہوسن ۔ عذر اے جو ’’ توݨیں جو دھیلے دا کم نی ول وی پل دی ویل کینھی ‘‘ ۔ انہائیں کمیں کوتاہیں تے غلطیں بارے آگاہ کریسو ، میں تاں بٖیا ایڈیشن چھوا سگٖاں یا نہ چھپوا سگٖاں پر جے کہیں میݙے بعد چھپوایا تاں تہاݙی نشاندہی انہائیں کوں کم ݙے ویسے۔ میں ہک گٖالھ بھل آیاں او اے جو پنجاب بارے صرف علامہ اقبال ’’ ہیں اہل نظر کشور پنجاب سے بیزار ‘‘ آکھ تے کلہیں ناراضگی دا اظہار نہ کیتا ہا ۔ سید عطا اللہ شاہ بخاری تے سندھی دانشور سید غلام مصطفی شاہ وی نراض ءِ ن ۔ انہاندے تحریریں اپݨے تبصرے دے بغیر شامل کیتین تاں جو پنجاب کوں پتہ لگٖے جو اونکوں خلق خدا کیا آکھدی اے ۔ باوجود ایندے جو سید عطا اللہ شاہ بخاری تے غلام مصطفی شاہ دی بھوئیں تے پنجاب  دا قبضہ نہ ہا پر سرائیکی قوم دا تاں پورا وطن ولائی کھڑن، اسیݙے جذبات کیا ہوسن ؟ ایندا اندازہ پنجاب آلے مارکہ آپ لاون ۔ 

اپݨے پیارے بھرا ڈاکٹر فاروق احمد دھریجہ دا تھورائت آں جیرھے ہالینڈ ءِ چ بٖہہ تے میکوں ’’ سرائیکی اجرک ‘‘ دی اشاعت بارے اکھیندے  رہندن۔ اپݨے پُتر انجینئر طاہر محمود دھریجہ دا جیندے ݙینھ رات دے پورہیے تے کشالے سرائیکی کتابیں دی اشاعت ءِ چ میݙی مدت کریندن ۔ میں تھورائت آں اپݨے وݙے بھرا سئیں مسیح اللہ خان جامپوری دا جنہاں جھوک دے کم دا پہاڑ جیݙا بار میݙے سر توں لہا تے اپݨے سِر تے  چاتے اَتے میکوں کتاب لکھݨ دا موقع ݙتے۔ میں تھورائت آں اپݨے بھرا حاجی عید احمد دھریجہ ، بھتریجے زبیر دھریجہ تے شفقت نور پوری دا جو کتاب دی اشاعت ءِ چ میݙے بٖانہہ بٖیل تھئن۔ اللہ دی امان ۔ دعا ہے جو اللہ سئیں تُساں اساں ساریں دا حامی تے ناصر تھیوے ۔

ظہور دھریجہ                        

جھوک سرائیکی ملتان     

## حوالہ
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی اجرک) وچوں چوݨ