سرائیکی زبان تے ادب دے چند المناک پہلو

سرائیکی زبان سندھ دی پراݨی اتے بزرگ زبان ہے۔ ایں زبا ن کوں جتھاں کوہستان دے سلسلیاں دے لینڈسکیب ملیݨ۔ اتھاں دریا ،صحرا اتے میدانی ودا دیاں دے لینڈ سکیپ وی ملین۔ اتے ایہا وجہ ہے جو اے ڄتلی پراݨی زبان ہے اتلاای پراݨا ایندا تخلیقی ورثہ ہے۔پاکستان وی لینگو افرنیکازبان ’’اردو‘‘ دی منڈھلی بُنت جڑ ت وچ وی سرائیکی ٻولی دا وکھرا کردار ہے ۔ایں سلسلے وچ سید سلیمان ندوی اتے ڈاکٹر شوکت سبزواری جنہیں لسانی محقین سرائیکی بھوئیں کوں اردو دی جنم بھومی آہدن ،انہاں دے علاوہ ڈاکٹر مہر عبدالحق جئیں ماہر لسانیات نے وی اپنی عملی تحقیق وچ سرائیکی تے ایندا اردو نال ڳانڈھا دی نشاندہی کیتی ہے۔ اردو ٻولی دے ہک ٻئے وݙے ناں آلے محقق جناب ڈاکٹر جمیل جالبی نے وی اردو زبان دی تاریخ وچ ضمیمہ لکھ کرائیں بالواسطہ طور تے سرائیکی ٻولی دی قدامت اتے ایندا اردو زبان نال اشتراک دا اعتراف کیتے ۔پنجاب دے ہک عظیم ماہر لسانیات سئیں حافظ محمود شیرانی جڈاں جو اردو دامسکن اے ایندے پیدا تھیوݨ ولی جاء بارے ݙسیندن اتے اردو اتے پنجابی دی ابتدا ئی صوتیات تے لفظیات دیاں مثالاں کریندن۔ دراصل اے صوتیات لہجے اتے لفظیات سرائیکی زبان دا ای ورثہ ھن ۔سرائیکی بولی اپݨے اندر تہذیبی اتے تخلیقی توانائیاں رکھیندی ہے بھل جو پورا سرائیکی وسیب کئی سو سالاںتوں آباد اتے زرخیز ہے اتے ایندی تہذیب تے ثقافت ،تندرست اَتے جاندار ہے ۔اَج وی ایندے علاقیاں دامان ،تھل اتے روہی وچ جیڑھے آثار قدیمہ ملے ہِن انہاں دی قدامت واضع ہے۔ ملتان اتے اُچ شریف دی تہذیبی قدامت کنوں کوݨ انکار کر سگدے ۔ایں طرحاویں ایں دھرتی تے دسینک ڈھگ سارے قبائل خاص طور تے ’’منڈا ‘‘ قبائل دی عمر علوم بشریات دے مطابق ہزاراں سالاں کوں محیط ہے۔ ایں وسیب دے پکھی، وائلڈ لائف اتے لائیو سٹاک پورے ملک کنوں دکھرے اتے انوکھے ہن ۔

                       ایں بولی دے کلاسیکی ادب ݙوہڑہ ،ماہیا، لوری،مثنوی ،قصہ،داستان ،گیت ،لوک کہانیاں ،کافی اتے مرثیہ پوری شان اتے بان نال موجود ہے۔سرائیکی محقق سئیں شوکت مغل قدیم صنف ’’نورنامہ‘‘ دا حوالہ ݙے کرائیں آہدے ہن کہ حضرت مُلاں نے ایں شاہکار کوں ہجرت دے پنج سو سال بعد تخلیق کیتا ھا۔ ایں اعتبار نال ایندا سن تخلیق ۱۱۶۲ء بݨدے اتے اے سرائیکی دی سب توں پرانی تحریر آکھی ویندی ہئی پر ایں توں پہلے ۶۸۱ء وچ سرائیکی مرثیے دی روایت وی ملد ی ہے ۔اتے انہاں توں علاوہ سرائیکی داستانیں دی روایت وی ملد ی ہے ۔مختصر اے ڄو اساں جیڑھی صنف تے وی دید بھنوائوں تاں ایندی طویل تاریخ دی ݙس پوندی ہے۔ اِتھوںاے ظاہر تھیندے ڄو سرائیکی زبان،شعروادب اتے تخلیقی ورثہ ہک مکمل وکھری سنڄاݨ رکھیندے پر عہدجدید وچ سرائیکی زبان و ادب اپݨی نال کجھ اینجھے پہلو گھدی کھڑی ہے جیندے نال ایندی لطافت ،گہرائی اتے شناخت کوں خطرہ لاحق ہے ۔میں اپݨے مطالعہ وچ چند اینجھے المناک پہلو دا مشاہدہ کیتے جنہاں بارے ماہرین شعروادب کوں کہیں حد تئیں غور کرݨا چاہیدا ہے ۔

                       سرائیکی زبان دا ناں پنج چھی دہائیاں قبل ماہرین دی ہک کور کمیٹی وچ تجویز تھیاہا اتے ایں طرحاویں باقی سارے ناں نظر انداز تھی کراہیں’’ سرائیکی‘‘ دا ناں مستحکم تھی گیا اتے اج پوری دنیا ایں زبان کوں ایں ہکے ناں ’’سرائیکی‘‘ نال جاݨدی ہے۔انہاں ݙیہاں وچ ایندے رسم الخط اتے صوتیات دا فیصلہ وی کر گھدا ڳیا ھا جو اے اضافی صوتیات جیڑھیاں جو سرائیکی زبان دا ورثہ ہن انہاں دی تعداد پنج ہوسی ۔سندھی زبان نال رسم الخط اتے صوتیات دی وکھری شناخت بناوݨ سانگے نسخ دی ڄاہ نستعلیق اتے برابر نقطیاں دی جاء اتے تلے نقطیاں کوں رواج ڈتا گیا اتے ’’ڑ ‘‘ دی آوازر واسطے الگ Alphabatدی جاہ صرف ’’ط‘‘ تے اکتفا کیتا گیا ۔بھل جو اَج کجھ اینجھے لکھاری وی پیدا تھی گین جیڑھے جو سندھی اندازتحریر دی پیر وی کرݨ لگ گین۔ جݙاں جو منڈھ وچ ای سرائیکی دانشوراں نے اے احساس کر گھدا ہا جو سرائیکی زبان دے لہجیاں کوں ہک میعار وچ ڈھال کراہیں اینکوں تحریری شکل ڈیسن پر ایں ویلھے ریاستی، ملتانی ،ڈیرہ والی الگ الگ انداز تحریر بݨدے ویندے ہن جے ایہو حال ریہا تاں سرائیکی رسم الخط کوں ناقابل تلافی نقصان پُجسی ۔

                       بے شک ایں ویلھے سرائیکی شعروادب وچ لاتعداد کتاباں چھید یاں پین ۔اکادمی ادبیات پاکستان دی ہک رپورٹ دے مطابق ملک دیاں ٻنہاں علاقائی زباناں دے مقابلے وچ سب توں زیادہ کتاباں سرائیکی زبان ءِچ شائع تھیندیاں پین اتے انہاں کتاباں وچ زیادہ ترشاعری دیاں کتاباں ہن جیندی وجہ توں سرائیکی نثرخاص طور تے افسانہ ،ناول ،ڈرامہ تے تنقید وچ حوصلہ شکن صورتحال سامݨے آئی ہے ۔انہاں صنفاں اُتے اردو دے اثرات نمایاں ہن ایندی شیت وݙی وجہ اے ہے ڄوسرائیکی وچ اینجھی اصناف براہ راست اردو دے حوالے نال متعارف تھین ،بھل جو اردو ادب نے وی اکثر صنفاں باہر دے ادباں کنوں ادھارگدین ۔پر انہاں دے منڈھلے لکھاریاں کوں چھوڑ کہ انہیں بعد دے لکھاریاں نے صرف اسالیب اتھوں گھدن پر فکر وخیال ،موضوعات اتے ٻئے ٻہوں سارے فنی تجربے اپݨے ماحول کنوں اخذ کتین ۔اج دے سرائیکی نثر نڳاراں نے تاں اسالیب توں گھن کراہیں موضوعات اتے فنی و فکری حوالیں تیئں اردو ادب کنوں ایں سطح تئیں ادھار گھن گھدین کہ بعض ویلھے سرائیکی افسانوی ادب ،انشائیہ نڳاری اتے تنقید نڳاری اردو دی ای تصویر لگدی ہے۔ مثال دے طور تے رفعت عباس اتے اشو لال دی شعریات دی پرکھ تھل ،سندھ ،روہی اتے چناب و چ پھیلی ہوئی ثقافت اتے اتھوں دے لوک ادب اتے تاریخ کنوں الگ تھی کے نہیں کیتی ونج سگنیدی پراساں انہاں دے شعری اسالیب کوں وی ول اردو دے انہاں انتقاری اصولاں نال جانچ کریندے ہیں جیڑھے جو اردو نے خود عربی، فارسی اتے یورپی ادبیات کنوں برآمد کیتے ہن۔ول ایں کیویں اساں خواجہ فریدؒ کنوں گھن کراہیں اشو لال دی شعریات کوں ڈی کوڈ کر سگدے ہیں؟سرائیکی شعروادب دی علیحدہ شناخت اتے ترقی سانگے ایندے ناقدین کوں اپݨے اپݨے ایکسپو ئرکوں مہمیز ݙیوݨی پوسی۔ ایہا صورت حال موجود ہ سرائیکی شعریات دی ہے ۔امان اللہ ارشد ،احمد خان طارق ،عزیز شاہد ،مشتاق سبقت ،شفقت بزاد ،اصغر خان گورمانی،مخمور قلندری، نصر اللہ خان ناصر،رفعت عباس اتے اشو لال کوں چھوڑ کراہیں کہیں شاعر دے وچ تخلیقی تازگی داگما ن تک کوئنی۔ ہک ٻہوںوݙا ہجوم ہے جیڑھا جو ہکو سنوے اسلوب وچ کاغذ کالے کریندا پئے اتے اپݨی انفرادیت واسطے بنیادی ڈکشن وی نی ݙیندا۔بُکھ، محرومی، تحلیل نفسی اتے ہر وقت دا ماتم ایں ہجوم دا طرہ امتیا ز بݨ کھڑے ۔شاعری لطیف جذبیں دا لطیف اظہار ہے پر استاد اے سبق وی ڈیوݨ کنوں قاصر ہن کہ لطافت ہی شاعری دا نمایاں وصف ہوندے ۔سرائیکی شاعری دا اے ٻہوں المناک پہلو ہے ڄو اساݙے ٻہوں سارے شعراء فنی لطافت اتے شعریت دے شعور کنوں وی عاری ہن ۔سرائیکی وچ ترجمے زیادہ تر اردو کنوں اندے پین بھل جو اساݙے کنوں قارئین دی وݙی تعداد اردو زبان دی ہے ۔ایں سانگوں ایں ترجمے دا کوئی جوڑ سامݨے نہیں انداپیا۔سرائیکی زبان وادب دی آبیاری واسطے انگریزی ،فرانسیسی، روسی ،جاپانی ،فارسی ،اتے عربی کنوں براہ راست ترجمے تھیوݨے چاہیدے ہن۔ سݨݨ وچ اے وی ہے جویار لوک تاں شیکسپئیر د ے ڈرا میاں کوں وی سرائیکی دا جامہ پوائی پین ۔بقول شخص شیکیئر اتے غالب کوں ترجمہ کرݨ دی انہیں کوں جرات کیویں تھئی ہے ۔اے تاں وݙا جرم ہے ۔انہاں کو ں داد ݙیوݨ دی بجائے سزا ڈیوݨی چاہیدی ہے ۔خیراے جملہ تاں معترضہ ہے ۔مراد اے ہے ڄو سرائیکی مترجمین بنیادی ماخذ تئیں رسائی کیئے بغیر ترجمیاں دے ڈھیر تے ڈھیر لائی ویندن جیڑھے جو مناسب نی ۔ سرائیکی افسانوی ادب وچ اردو کنوں براہ راست اثرات قبول کر کے سرائیکی افسانے اتے ناول کوں منڈھلے درو وچ ای نقصان پچ گیا ھا۔ عامرفہیم جہیں افسانہ نڳار دے علامتی افسانیاں تے انتظار حسین دی چھاپ لگی ہے (اے اعتراض سرائیکی دے ہِک مہان لکھاری اِنہاں تے لایا ہے)کہیں سعادت حسن منٹو کوں من و عن سرائیکی دالبادہ پواݙتے کوئی عصمت چغتائی بݨݨ دی کوشش وچ رہیے۔ سرائیکی افسانوی ادب دے پس منظر وچ قصے کہانی اتے داستان دی ہک مضبوط روایت موجود ہے۔کیا ایں روایت کنوں استفادہ کریندئیں ہوئیں سرائیکی افسانے کوں ’’سرائیکیت ‘‘ دی شناخت نہیں ݙتی ونج سگیندی ؟ راجندرسنگھ بیدی کنوں جݙاں ایہہ پچھیا ڳئے کہ تہاݙے افسانیاں تے روسی افسانوی ادب دے گہرے اثرات ہن تے انہاں آکھیے بلا شبہ میں انہاں اثرات کوں قبول کرینداں پر اسلوب ضرور اُتھوں گھدے پر موضوع ،لہجہ تے روایت اپݨی ہی قبول کیتی ہے۔ جیندی وجہ توں میݙی انفرادیت قائم تھئی ہے پر سرائیکی افسانے تاں اسالیب توں گھن کے موضوعات تے کہانی تونڑویں تے اپݨی بُنت تئیں اردو افسانے کنو ں شدید متاثر ڈِسدے ۔جے اگر سرائیکی افسانہ، اردو دی کار تخلیق کرنئیں تاں قارئین دے دماغ اتے اکھیں تے بلاوجہ بوجھ کیوں سٹیا ویند ا پئے ۔

                       سرائیکی شعرتے ادب دا ہک المناک پہلو ایندی ریڈر شب داوی ہے ۔اے ڳالھ پہلے وی بیان تھی چکی ہے جو سرائیکی دا قاری پہلے اردو دا قاری ہے اتے بعد وچ سرائیکی دا ۱۹۸۹ء توں پہلوں تئیں تاں یونیورسٹی دی سطح تے سرائیکی دی تدریس دا کوئی انتظام نا ہا ۔جیڑھے وسیب وچ لوک اپݨے ٻالیں دے نال وی اپݨی مادری زبان وچ ڳالھ نہ کریندے ہن اتھاں مادری زبان وادب د ے قارئین کتھوں آوݨ۔ جݙاں تئیں پرائمری جماعتیں وچ ماء ٻولی کوں لازم نیں کیتا ویندا اوں ویلھے تئیں ملک دیاں ساریاں علاقائی زباناں خاص طور تے سرائیکی کوں خطرات لاحق رہسیں۔ ایں تناظر وچ ریاست دا رویہ وی قابل تحسین کوئنی ۔اساݙی ریاست دے تاں اونویں ای Conceptواضع کوئنی کہ ماء ٻولیاں دے نال قومی شناخت جڑی ہوئی ہوندی ہے اتے فکروخیال دے اصل اثاثے علم وادب دے دامن وِچ ای محفوظ تھیندے ہن ۔جے فکر وخیال کوں فروغ ناملے تاں قوما ں ذہنی بانجھ پن دا شکا ر تھی ویندین ۔ایں بانجھ پن کنوںبچݨ واسطے شعروادب دی تعلیم ضروری ہے اتے اے ڳاٖلھ علاقائی زبانیں دی ریڈر شپ وچ اضافے نال ای پوری کیتی ونج سنگدی ہے ۔سرائیکی شعرو ادب دے حوالے نال ایں امرکوں ضروری بݨاوݨاچاہیدا ہے جو سندھ ،پنجابی اتے پشتو آلی کار سرائیکی دی تدریس سیکنڈری دی سطح توں جامعات دی سطح تئیں ہووے اتے اتھوں دے واسیاں کوں وی چاہیدا کہ کم از کم اواپݨے خاندانیں وچ تاں سرائیکی زبان کوں رائج کرݨ ۔

                       سرائیکی نثر وچ تاں تیزی نال اُردو مترادفات دا چلن عام تھیندا پئے۔ ایں توں اے خطرہ وی پید ا تھیندا پئے جو سرائیکی زبان اپݨی اصل کوں کتھائیں گم نا کر ݙیوے ۔اسم معرفہ تاں تبدیل نی تھی سگدا کم از کم اتلا تاں کیتا ونجے جولسانی تشکیلات کریندئیں ویلھے ’’سرائیکیت ‘‘ کوں نظر انداز نا کیتا ونجے ۔اتھاں تاں اے مسئلہ وی کھڑا تھیا کھڑے جو بغیرچھان بین ،محنت اتے غور دے اردو اتے انگریزی دے انہاں لفظاں کوں نثر وچ استعمال کرݙتا ویندے جیندی جاہ تے سرائیکی لفظ زیادہ موزوں انداز وچ پہلے کنوں موجود ہِن ۔ایں ویلھے سرائیکی نثر اردو وانگوں ای موجود ہے۔راقم نے اقبال دی ہک کتاب دا سرائیکی منظوم ترجمہ پڑھیے جیندے وچ صرف اقبال د ے قافیے اتے ردیف کوں سرائیکی ناں بدل ݙتے ۔مثلاً دیکھی ’’دی جاہ تے‘‘ ݙٹھی‘‘ تحریر کرݙتا ڳئے اَتے خودکوں ماہر اقبال بٹݨ دا اعلان کر ݙتا ڳئے ۔ایں طرحاویں زباناں اپݨا اصل کوں رول ݙیندن اَتے زباناں دا ایں طرحاویں ’’ رل‘‘ ونجݨ دراصل قومیں دی شناخت دا رُل ونجݨ ہے۔ 

                       سرائیکی شعروادب اپݨی تاریخ ءِچ ہک مضبوط لوک ادب اتے اساطیری ادب دی روایت رکھیند ے ۔آثار قدیمہ اتے وسیع تہذیبی وثقافتی لینڈ سکیپ وی رکھیندے، دینی ادب جیندے وچ مرثیہ نڳاری ،حمد ،سلام ،منقبت اتے نعت نڳاری شامل ہے اوو ی سرائیکی شعروادب دا ہک سوہݨا رنگ ہے ۔رومانوی داستاناں وی ایندیاں اپݨاں ہن پر جدید سرائیکی ادبیات اتے شعریات وچ علامتاں ،تلازمے ،استعارے اتے تشہبیاں تاں ایں پس منظر وچ اخذ تھیندیاں ہوئیاںنی ڄاپدیاں تاں ول انفرادیت کتھوں آئوسی ۔آکھیا ویندے جݙاںجو شعر وادب وچوں ایندے اپݨے وسیب دیاں علامتاں گم تھیوݨ لگݨ تاں سمجھ گھنو جو ایں وسیب دے تہذیبی المیے پیدا تھیوݨ شروع تھی ڳئے ہن ۔خواجہ فریدؒ اتے اج دے شاعر اشولال دی شعریات دی ہک لائن پڑھی ونجے تاں پورا سرائیکی وسیب سامݨے آویندے پر اَج د ے ݙوجھے اݨ گݨے لکھاریں وچ اے وصف کیوں باقی نی رہیا ۔سرائیکی شعروادب دے قاری دے سامݨے اَج داوݙاسوال ایہو ہے؟ 

## حوالہ
اَجٖوکی سرائیکی تنقید ، مصنف : ڈاکٹر مزمل حسین، ناشر: دستک پبلی کیشنز ، ملتان