open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ہاتھی

ہاتھی ہک ٻہوں وݙا جانور اے۔ ایہ ممالیہ جانور ہے،

## قسماں

* افریقی جنگلی ہاتھی

* افریقی بش ہاتھی

* ایشیائی ہاتھی (انڈین ہاتھی)

## عمر
ہاتھی دی عمر عموماً ٧٠ سال ہوندی ہے۔

## جسامت
ہک نر ہاتھی دا وزن تقریباً 12،000 بارہ ہزار کلوگرام، اڳلے شانے دی اوچائی تقریباً 4.2 میٹر یا 13.8فٹ، افریقی ہاتھی دے مقابلے وچ ہک میٹر یا 3سے 4 فٹ زیادہ لمبا، ہوندا ہے۔
thumb|African Bush Elephant
## حوالے
ہارون الرشید

thumb|ہارون الرشید دی ہک خیالی تصویر
ہارون الرشید (پیدائش: 763ء - انتقال: 24 مارچ 809ء) پنجویں تے مشہور ترین عباسی خلیفہ ہن۔ اوہ 786ء توں 24 مارچ 809ء تک مسند خلافت تے فائز رہے تے انہاں دا دور سائنسی، ثقافتی تے مذہبی رواداری دا دور سݙیندا ہے۔ انہاں دے دور حکومت وچ فن و حرفت تے موسیقی نے وی عروج حاصل کیتا۔ انہاں دا دربار اتنا شاندار ہئی کہ معروف کتاب "الف لیلیٰ" شاید انہی دے دربار توں متاثر تھی کے لکھی ڳئی۔ ہارون رشید تریجھے عباسی خلیفہ، المہدی دے صاحبزادے ہن جنہاں نے 775ء توں 785ء تک خلافت کیتی۔ ہارون اوں وقت خلیفہ بݨے جݙݨ اوہ عمر دے 22 ویں سال دے اوائل وچ ہن۔ جیں ݙینہ انہاں نے مسند خلافت سنبھالی اوہوں ݙینہ انہاں دی اہلیہ نے مامون الرشید کوں جنم ݙتا۔ ہارون رشید دے دور وچ عباسی خلافت دا دار الحکومت بغداد اپݨے عروج تے پہنچ ڳیا۔ 

انہاں نے بغداد وچ نواں محل تعمیر کرایا جیہڑا ایں توں قبل دے تمام محلات توں زیادہ وݙا تے خوبصورت ہئی جس وچ انہاں دا معروف دربار وی ہئی جس نال ہزاراں درباری وابستہ ہن۔ بعد ازاں انہاں نے شام دے حالات دے پیش نظر دربار الرقہ، شام منتقل کر ݙتا تاہم انہاں دا آکھݨ ہئی کہ بغداد دنیا دے کہیں وی مقام توں زیادہ بہتر ہے۔ ہارون ہک عادل بادشاہ ہئی جیہڑا راتاں کوں ویس بدل کے دار الحکومت دی ڳلیاں وچ چکر لاکے عوام دے مسائل معلوم کریندا ہئی۔ 809ء وچ سلطنت دے مشرقی حصے وچ سفر دے دوران انتقال کیتس تے ایندے بعد الامین نے خلافت سنبھالی۔ 

## حوالے
ہالی وڈ

thumb|Aerial Hollywood Sign
ہالی ووڈ دی فلمی صنعت دنیا بھر دی فلمی صنعت دا مصدر قرار ݙتی ویندی ہے تے فلمی صنعت دے ایں قدیم تے اہم شہر دی پہچاݨ میلاں دوروں نظر آوݨ والا پہاڑی تے نصب "ہالی ووڈ" دا ایہ نشان ہے جیندے معدوم تھیوݨ دے خدشات ہݨ ختم تھی ڳن تے ایہ نشان اینہی طرح اپݨی جگہ موجود رہسی۔

## ہالی وڈ دے مشہور فلماں
قلوپطرہ (ہالی وڈ فلم)

## ہالی وڈ دے نامور اداکار
## حوالے
ہارون بن مُوسیٰ

ہارون بن موسیٰ:
سَبھ تُوں پہلے اساں مُلتان دے ہِک وَݙے دینی شاعر ہارون بن موسیٰ مُلتانی دا تذکرہ کرین٘دوں.ہن٘دوستان دے عظیم عربی شُعراء دا تذکرہ کرین٘دیں ہوئیں ڈاکٹرحامد علی خان آہدن 'میݙی نظر وچ ہن٘دوستان دا سَبھ تُوں پہلا ٻہوں وَݙا عربی شاعر ہارون بن موسیٰ مُلتانی ہن جاحظ اُونکوں مُلتان تے اُون٘دے نیڑے تیڑے دا سَبھ تُوں وَݙا شاعر قرار ݙتے.اُ٘ون٘دے قصائد تے مُختلف عربی اشعار جاحظ نے'"کتاب کیواں"'وچ نقل کیتن.میرحسان الحیدری تاریخ سن٘دھ دے مُصنف مولانا مُظفرندّوی دے حوالے نال آہدن کہ تمام مورخین دا ایں ڳالھ تے اتفاق ہےکہ ہارون بن مُوسیٰ مُلتانی عربی دے علاوہ مقامی زبان مُلتانی وچ وی شعرآہدا ہَئ تے مقامی ٻُولی دے اشعار بزم تُوں زیادہ رزم نال تعلق رکھدے ہن.ایں لحاظ نال ہارون بن موسیٰ مُلتانی سَتویں صَدی عیسوی دا پہلا سرائیکی شاعر اے
ہتھیجی

احمد پور شہر توں شمالی جانب ٣٠ کلومیٹر تے ہتھیجی دا قصبہ موجود اے جتھاں ٩٥ ٪ عوام سرائیکی اے. اہم برادریاں وچ وارݨ، نائچ، چنڑ، بھٹہ، قریشی، مہر تے لاڑ شامل ہن.

[thumb|[سرائیکی Saraiki]]
ہجرتِ مدینہ

622ء تک مسلماناں کیتے مکہ اچ رہݨا ممکن نہ ریہا ہئی۔ کئی واری مسلماناں تے خود حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم کوں تکلیفاں ݙتیاں ڳیاں۔ ایں پاروں آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے مسلماناں کوں مدینہ ہجرت کرݨ دی اجازت ݙے ݙتی۔ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم اللہ دے حکم نال حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ دے نال ستمبر 622ء اچ مدینہ دی طرف روانہ تھئے تے مکہ اچ اپنی جگہ حضرت علی بن ابی طالب علیہ السلام کوں امانتاں دی واپسی کیتے چھوڑا۔ حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے مدینہ پہنچݨ تے انصار نے انہاں دا شاندار استقبال کیتا تے اپݨے تمام وسائل پیش کر ݙتے۔ جݙݨ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم مدینہ پہنچے تاں انصار استقبال کیتے آئے تے خواتین چھتاں توں ݙیکھدیاں پیاں ہن تے دف وڄا کے کجھ اشعار پڑھدے پئے ہن جنہاں دا ترجمہ ایہ ہے:-

**ساݙے تے چوݙہویں دی رات دا چندر طلوع تھی ڳیا، وداع دے پہاڑیاں توں ساݙے تے شکر واجب ہے جے تک کوئی اللہ کوں پکارݨ والا باقی رہوے۔**

آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی ݙاچی حضرت ابو ایوب انصاری رضی اللہ عنہ دے گھر دے سامݨے رکی تے حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے انہاں دے گھر قیام فرمایا۔ جیہڑی جگہ ݙاچی رکی ہئی اونکوں حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے قیمتاً خرید کے ہک مسجد دی تعمیر شروع کیتی جیہڑی مسجد نبوی صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم سڋیجی۔ اوں تعمیر اچ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے وی حصہ گھدا۔ اتھاں حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے مسلماناں دے درمیان عقدِ مؤاخات فرمایا یعنی مسلماناں کوں ایں طرح بھرا بھرا بݨایا کہ انصار اچوں ہک کوں مہاجرین وچوں ہک دا بھائی بݨایا۔ خود حضرت علی علیہ السلام کوں اپݨا بھائی قرار ݙتا۔ انصار نے مہاجرین دی مثالی مدد کیتی۔ ہجرت دے نال ہی اسلامی تقویم دا آغاز وی تھیا۔ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے مدینہ آوݨ نال، اوس تے خزرج، اتھوں دے ݙو قبائل جنہاں نے بعد اچ اسلام قبول وی کیتا، اچ لڑائی جھڳڑا ختم تھیا تے انہاں اچ اتحاد تے بھائی چارہ پیدا تھی ڳیا۔ ایندے علاوہ اتھاں کجھ یہودیاں دے قبائل وی ہن جیہڑے ہمیشہ فساد دا باعث ہن۔ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے آوݨ دے بعد یہودیاں تے مسلماناں دے درمیان اچ تھیوݨ والے معاہدہ 'میثاق مدینہ' نے مدینہ اچ امن دی فضا پیدا کر ݙتی۔ اونہی دور اچ مسلماناں کوں کعبہ دی طرف نماز پڑھݨ دا حکم ݙتا ڳیا، اوندے توں پہلے مسلمان بیت المقدس دی طرف منہ کر کے نماز ادا کریندے ہن جیہڑا یہودیاں دا وی قبلہ ہئی۔
## حوالے
ہارون بن موسیٰ ملتانی

سب توں پہلے اساں ملتان دے ہک وݙے دینی شاعر ہارون بن موسیٰ ملتانی دا تذکرہ کریندوں۔ ہندوستان دے عظیم عربی شعراء دا تذکرہ کریندیں ہوئیں ڈاکٹر حامد علی خان آہدن ’’میݙی نظر وچ ہندوستان دا سب توں پہلا بلند پایہ عربی شاعر ہارون بن موسیٰ ملتانی ہے جا حظ اونکوں ملتان تے اوندے گردونواح دا سب توں وݙا شاعر قرار ݙتے۔ اوندے قصائد تے مختلف عربی اشعارجاحظ نے ’’کتاب کیواں‘‘وچ نقل کیتن۔(26)۔ میرحسان الحیدری تاریخ سندھ دے مصنف مولانا ابوظفر ندوی دے حوالے نال آہدن کہ تمام مورخین دا ایں ڳالھ تے اتفاق ہے کہ ہارون بن موسیٰ ملتانی عربی دے علاوہ مقامی ملتانی زبان وچ وی شعر آہدا ہئی اورمقامی ٻولی دے اشعار بزم توں زیادہ رزم نال تعلق رکھدے ہن۔(27)ایں لحاظ نال ہارون بن موسیٰ ملتانی ستویں صدی عیسوی دا پہلا سرائیکی شاعر اے۔

## حوالے
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان  

سندھی تے سرائیکی ہک بئے توں کݙݨ نکھڑن ایں بارے کُجھ نی آکھیاں ونڄ سڳدا۔ہا ھک ڳالھ مُکّی مکائی اے جو جے تونّڑیں سرائیکی دا تعلق اے ۔سندھی توں بہوں ڈھیر پرانّڑیں اے بلکہ سندھ دی کلاسیکل زبان سرائیکی ھی ہئی ۔میر حسان الحیدری موجب " خیال اے جو موجودہ سندھی 1100ء دے نیڑے سرائیکی توں الڳ ھک مستقل زبان بݨ ڳئی ۔اہں کیتے جو سندھی دے پُراݨیاں لکھتاں سرائیکی نال بہوں سارا رلاَّ کھاندِن " ابو ظفر ندوی نے تاریخِ سندھ عربی شاعر ہارون بن موسیٰ ملتانی دا ذکر کیتے جیڑھا ڈوجھی ہجری صدی دا ہندوستان دا سبھ توں وݙا شانا عربی شاعر ھا تے نال دے نال ملتانی زبان دا وی قادرالکلام شاعر ہا ڈاکدر حامد خان حامد آپڑیں مضمون " ہندوستان کے عربی شعراء " وچ ہارون بن موسیٰ ملتانی کوں عربی دے نال نال ستویں صدی ہجری دا اعظیم مذہبی سرائیکی شاعر آکھئے ۔(سرائیکی آدب ۔ریت تے روایت ۔۔۔۔۔۔31-32

## حوالے
ہربرٹ ایڈورڈز

[ ہربرٹ ایڈورڈز، ملتان ۔۔۔ مول راج دا محاصرہ تے دمانی پٹھاݨ۔ بلوچ ] 

لکھت: مشتاق ڳاݙی

ہربرٹ ایڈورڈزملتان دے دیوان مول راڄ دے خلاف جنگ تے محاصرے دا ہک اہم انگریز کردار ہئی۔  اپریل 1848 جݙاں ملتان وچ ایسٹ انڈیا کمپنی دے ݙو ملازم، جیڑھے قلعے دیاں چاٻیاں تے کنٹرول گھنݨ کیتے آئے ہوئے ہن، اُنہیں دا ملتانی سپاھیں قتل کیتا تاں ہربرٹ ایڈورڈز اوں سَمے بنوں وچ ایسٹ انڈیا کمپنی دا پولیٹیکل اسسٹنٹ ہئی۔  اے او ویلھا ہے جݙاں پیلھی اینگلو سکھ وار یا بھیڑی پچھوں  لاہور وچ سکھ دربار اُتے ایسٹ انڈیا کمپنی دا غلبہ ہئی تے اُتھاں انگریز ریذ یڈنٹ ٻہندا ہئی۔ ایں طرانح نال بنوں تے دیرہ اسماعیل خان اُتے لاہور دے سکھ دربار تے ایسٹ انڈیا کمپنی دے پولیٹیکل ایسسٹنٹ دا سانجھ اقتدار ہئی۔ دیرہ اسماعیل خان دیاں حداں اوں ویلھے مور جھنگی تائیں ہئین تے اڳوں سنگھڑ شروع تھی ویندا ہئی جیڑھا جو مول راج دی عملداری وچ آندا ہئی۔ جݙاں مُلتان وچ اُنہیں ݙو انگریزیں دا عید گاہ نالوں قتل تھیا تاں اے ہربرٹ ایڈورڈ ٹٻی قیصراݨی دے اُبھیوں دیرہ فتح خان پتݨ اُتے موجود ہئی۔ اینکوں اتھاں انگریز افسریں دے قتل دی خبر پڄی تاں آپ ہوݨیں اڳلے پنج مہینے دمان (جینکوں انگریز ٹرانس انڈس لکھدن) وچ کوݙی کوݙی کھیڈے ریہے۔ اینکوں کمپنی بہادر ہدایت کیتی جو مول راج تے ملتان دے خلاف فوجی مہم اڳلے پنج مہینے تائیں ممکن نئیں، ایں کیتے اوندا کم اے ہے جو او دیرہ اسماعیل خان تے بنوں تے قبضہ رکھے تے سنگھڑ، دیرہ غازی خان تے کوٹ مٹھݨ کوں مول راج کنیں چھکے۔ ایں کم وچ اوں سدو زئی پٹھاݨیں، وزیریں، کلاچیں، اُستراݨے، کُنڈیں، قیصراݨیں، کھوسیں، گورچاݨیں، دریشکیں، مزاریں کوں اپݨی فوج وچ بھرتی کیتا۔ اڳلے پنج مہینے (اپریل ۔ ستمبر1848) دمان وچ اے چھک تاݨ چلدی ریہی۔ دریا سندھ دے اروار ایسٹ انڈیا کمپنی دی فوج تے پار مول راج دی فوج امہݨے سامہݨے کھڑیاں ریہاں تے لُک چھپ کیتی رکھی۔ اوں ویلھے دمان وچ چھڑے اسد خان نتکاݨی تے جلال خان لغاری مول راج دا ساتھ ݙتا۔ چھیکڑ وچ ستمبر 1848 وچ ایسٹ انڈیا کمپنی مُلتان دے قلعے دی فتح کیتے فیروز پور چھاؤݨی کنیں، بہاولپور دے رستے اپݨی فوج بھیڄی تے اے دمان کنیں سندھ پار تھل جھڳٰندا چناب پُجاں تے اونکوں پار کر کنیں ایسٹ انڈیا کمپنی دی فوج نال ونڄ رلیا۔ ایندے نال دمان دے پٹھاݨ تے بلوچ ہزاریں دی تعداد وچ مول راج دے خلاف بھیڑی تے ملتان دے  محاصرے وچ شریک ریہے۔ نواب بہاولپور دی پوری فوج ملتان تے مول راج دے خلاف ایں مہم وچ ایسٹ انڈیا کمپنی دے نال شریک ریہی۔ ہربرٹ ایڈورڈز ایں سارے معاملے اُتے وت ہک کتاب لکھی جیندا ناں " One Years on Punjab's Frontier" ہے جیڑھی 1851 وچ لندن کنیں چھپی۔ ایں خدمت دے نتیجے وچ اینکوں وݙے خطابات تے انعامات ݙتے ڳئے۔ اے ہک شدید مذہبی عیسائی ہئی تے کٹر پروٹسٹنٹ ہئی ۔  ایندیاں کُجھ پیٹنگز نال اٹیچ ہن۔
ہرگوبند کھراݨہ

ملتان دے پتر ہرگوبند کھراݨہ نوبیل انعام یافتہ ہن، انھاں کوں جݙݨ ایہ انعام ݙتا ڳیا تاں اُوں وقت انہاں دے کول امریکی شہریت ہئی تاہم انھاں نے اپݨی ایم اے تک دی تعلیم لاہور اچ حاصل کیتی ہئی. ایں طرح امریکا تے پاکستان انھاں کوں اپݨے ملک دا نوبیل لاریٹ تسلیم کریندن.
## نوبیل پرائز دا ملݨ تے حیاتی وہاݨی
برعظیم دے قدیم ترین شہر ملتان دے نواحی علاقے کبیروالہ اچ پیدا تھیوݨ والا ہرگوبند کھراݨہ سائنس دے سرحداں دا بین الاقوامی آئیکون ہے۔ اوہ کیمیائی حیاتیات دے ابتدائی ماہرین وچوں ہک ہن. کھراݨہ دے سائنسی علم توں جینیاتی کوڈ کوں واضح کرݨ اچ مدد ملی ہئی. ہرگوبند کھراݨہ نے پہلی وار مصنوعی جین کوں جمع کیتا تے اوندے ذریعے جینیاتی نمونہ بݨایا جینکوں بائیو برک دے طور تے ڄاݨا ویندے.
ایویں کھراݨہ نے مصنوعی جینوم تے مصنوعی حیاتیات دی بنیاد رکھی. انھاں نے جیں مصنوعی جیناں دے طول و عرض کوں بیان کیتا ہئی اوندے تے پندرہ سال بعد پیش رفت تھئی جیندے نال ہݨ ڈی این اے دی ساخت دی کیمیائی لیب وچ جانچ پڑتال کیتی ویندی ہے. اوں سائنسی کم تے انھاں کوں 1968ء اچ نوبیل انعام نال نوازا ڳیا ہئی.
کھراݨہ نے 1971ء اچ امریکہ دی نامور یونیورسٹی ایم آئی ٹی اچ تعینات تھیوݨ دے بعد 2007ء تک ریٹائرمنٹ تک اپݨا سائنسی کم جاری رکھا. کئی نسلاں توں سائنسدان گوبند کھراݨہ دے کم دی دانشورانہ حیثیت کوں تسلیم کیتے ہوئے ہن.

1922ء اچ پٹواری گنپت رائے کھراݨہ دے گھر پیدا تھیوݨ والے ہرگوبند کھرانہ نے ملتان وچ سو خانداناں دے ہک چھوٹے جیہے گرانہہ رائے پور جیہڑا کبیروالہ دے نال اے،  اچ درخت دے تلے اپݨی تعلیم شروع کیتی. انھاں نے دیوانند آریا سماج ہائی سکول ملتان (مسلم ہائی سکول ملتان) اچ پرائمری تک تعلیم حاصل کیتی.
ہرگوبند کھراݨہ نے 1940ء اچ گورنمنٹ کالج لاہور  اچ انٹرمیڈیٹ اچ داخلہ گھدا اوندے بعد 1943ء وچ پنجاب یونیورسٹی توں بی اے تے 1945ء وچ ایم اے دی ڈگری حاصل کیتی. 1945ء وچ یونیورسٹی دی سلیکشن کمیٹی نے انھاں کوں rare fellowship نال نوازا جیندے تحت اوہ برطانیہ دی لیور پول یونیورسٹی اچ نامیاتی کیمیاء وچ پی ایچ ڈی دی ڈگری کرݨ چلے ڳئے.

## وفات
پی ایچ ڈی مکمل کرݨ دے بعد اوہ 1952ء اچ او یونیورسٹی آف برٹش کولمبیا وین کوور چلے ڳئے. اوندے بعد اوہ یونیورسٹی آف ویسکنوسن انسٹیٹیوٹ آف اینزائم ریسرچ وچ ڈائیریکٹر دے عہدے تے تعینات تھئے. 1966ء وچ انھاں کوں امریکی شہریت ݙتی ڳئی تے انھاں نے اپݨی ساری زندگی امریکا اچ ہی گزاری. 9 نومبر 2011ء اچ وہ میساچیوسسٹ، امریکہ اچ انتقال کر ڳئے.
## حوالے
ہسّی

ملک عبداللہ عرفان ہوراں دی لکھی ہِک اینجھی کہاݨی ڄیہڑی سرائیکی وسیب دی روہی رنگ رنگیلڑی ءچ ٻرہوپلے اباد گراں تے تل وطنی روہیلیاں دے آپتی مُنڈھلے رشتیاں کوں نشابُر کریندی ء۔ وسیبی سݨپ تے ٻرہوپلے ݙڈھپ دی بِھڑاند ءچ عشق دی ہنوکھڑی پِیڑ خواجہ غلام فرید دے ݙوہڑیاں ءچ کیوں واہندی ءِ۔ ایندا جواب عبداللہ عرفان ہوراں اپݨے ایں شاہکار "ہسّی" ءچ ݙتے۔ وسیبی لوک دناوت، آدرماݨ ، دھرتی نال جُڑت تے ٻئے پاسوں وسیب ءچ ٻرہوپلی ابادکاری دا دیہہ رنگ رنگیلڑی روہی کوں بے رنگا کرڳئے، سبھو کُجھ ایں کہاݨی ءچ لبھدے۔ شہزاد عرفان

thumb|سرائیکیSaraiki
ہسّی (کہانی)

اویں تاں ساری بھوئیں تے جِتھ جِتھ بندے ماݨس دا پیرا پُڄے اوں اُتھائیں پاند پیڑھی ودھا تے وَسیوں چا بݨائی پر اڳلی پیڑھیاں وت اڳوہاں پندھ کریندے کئی ٻئی دھرتیاں دے واسی ونڄ بݨِے۔ اڄ سرائیکی دھرتی دے حقوق دی ڳالھ کرݨ آلے وی ݙو، چار، ست پیڑھیاں پِچھوں ایویں اپݨا تل چھوڑ تے اتھاں سرائیکی دھرتی دے نویں وسیندڑ اݨ تھئے ہوسِن۔ تہوں ڄئیں وی تَل وطنی، دھرتی ماء دا ڄایا سݙوائے اوں پہلے بھوئیں دے وسݨ آلے لوکاں نال رل دھرتی دے حقوق دی جنگ لڑتے نویں پیڑھیاں دا بیج اپݨے پیار پریت تے اعتبار دا وہائے۔

"ہسی" ---ہک علامت ء تریمت دی۔۔۔۔ دھرتی دی ۔۔۔۔۔لاڄ دی۔۔۔۔۔ پریت دی ۔۔۔پیڑھیاں در پیڑھیاں دی ݙاݙی دی جیندے ہاں دے کوٹھڑیاں ءچ واہندے ویہلے دی اݨ ڳُڄھیاں پوتھیاں لاتِھن --- اے کہاݨی صرف چولستان دی روہی رنگ رنگیلڑی ءچ ٻرہوپلے ابادکاراں دے ݙڈھپ دی نَئیں بھل ہر اوں بھوئیں دی وی ہے جتھ جتھ نویں ابادکاراں نے دھرتی دے سوہݨے رنگاں ءچ رنگیڄݨ توں انکار کیتے، اپݨی سُنڄاݨ کوں تل نال جوڑن دی بجائے اوپرے بݨ تے نفرت تے لُٹ دی سُڄاݨ بݨ ڳئن۔ 
عبداللہ عرفان ہوراں دی ایں شاہکار کہاݨی ءچ جتھ قیمتی موتیاں وانگوں سوہݨے لفظاں دے تھٻے لبھسِن اُتھاں سرائیکی ادب دا نویکلا تے اصلوں وکھرے انداز ءچ شارٹ سٹوری ، ڈرامہ پلاٹ، سین بندی، ڈائیلاگ دی ادائیگی تے قصولی دا ہُنر وی نشابر تھیسی ڄیہڑا جو نویں پیڑھیاں کیتے ادبی تے سیاسی شعور دا ایرا ٻدھیندے۔ 
شہزاد عرفان

## حوالے
ہشام بن عبدالملک

یزید ثانی دی وفات دے بعد 724ء وچ ہشام بن عبدالملک، تخت خلافت تے متمکن تھیا۔ اوں وقت ایں دی عمر 34 سال ہئی۔ تخت نشینی دے وقت اوہ رصافہ وچ مقیم ہئی۔ ہشام، عبد الملک دے لائق ترین فرزنداں وچوں ہئی۔ ایندے پیشرو یزید بن عبد الملک دا دور بنو امیہ دا بدترین زمانہ قرار ݙتا ویندے ۔ اوندی نااہلی، عیش پرستی، قبائلی عصبیت تے اندرون ملک بے چینی نے کئی نویں پیچیدہ مسائل پیدا کر ݙتے ہن۔ ہشام نے جونہی تخت خلافت تے قدم رکھا تاں اپݨے آپ کوں قبائلی تعصبات، نفرت تے گوناگوں مشکلات وخ گھرا پایا۔ اپݨے عہد حکومت دے پوݨے ویہہ سال اوہ مسلسل ایں کوشش وچ مصروف رہا کہ بنی امیہ دی روبہ زوال حکومت کوں تباہی توں بچا سڳے۔ ایندی ایہ طویل جدوجہد ، ہمت و شجاعت تے حوصلہ و تدبر دی ہک شاندار داستان ہے۔ اگرچہ اوہ بنو امیہ کوں زوال توں تاں نہ بچا سڳا لیکن ایں نے انہاں دے ڈہندے ہوئے قصر اقتدار کوں وقتی طور تے سہارا ݙتا تے مختلف النوع کامرانیاں حاصل کرݨ دے بعد ایندے وقار کوں بحال کیتا۔

## وفات
743ء، 6 ربیع الثانی 125ھ کوں بمقام رصافہ ہشام نے خناق دے مرض وچ مبتلا تھی کے وفات پاتی۔ وفات دے وقت عمر تقریباً 55 سال تے مدت خلافت پوݨے ویہہ سال ہئی۔ ایں نے اپݨی زندگی وچ ولید بن یزید ثانی کوں جانشینی توں خارج کرکے اپݨے بیٹے مسلمہ کوں ولی عہد بݨاوݨ دی کوشش کیتی لیکن امرائے دربار دی مخالفت دی بنا تے کامیاب نہ تھی سڳا۔ ہیں بنا تے ولید تے ہشام دے درمیان رنجش پیدا تھی ڳئی۔ ولید، علاقہ اردن وچ ہشام دی موت تک مقیم رہا۔ ہشام بن عبد الملک دا شمار ، بنو امیہ دے لائق تے کامیاب حکمراناں وچ کیتا ویندے۔ اوہ نماز و روزے دا پابند ہئی۔ لہولہب توں اینکوں نفرت ہئی۔ مسئلہ خلق قرآن دے بانی کوں ایں نے قتل کرا ݙتا۔ فہم و فراست، انتظامی قابلیت، تدبر تے حوصلہ مندی وچ اوہ امتیازی حیثیت دا مالک ہئی۔ انہاں خصوصیات دے لحاظ نال مورخین اینکوں امیر معاویہ تے عبد الملک دے بعد تریجھے نمبر تے شمار کریندن۔ 
## حوالے
ہل

ہل رڑھیں وہاوݨ کیتے ہک آلہ ہے

## ہل دے حصے
ہل دے پنج اہم حصے ہن۔

**ہلیہ:** (ہ+لے+ہ) لمبی لکڑ 

**کُڑ:** اصل حصّہ۔ 

**پَھلّا:** اصل حصّے وچ لوہے دی چُن٘ج۔

**چَوڑی / مُٹھیڑا:** دستہ تے ڈھلوان دار لکڑ جیندے اُتے ایہ لڳیا ہویا ہوندا ہے)۔ 

**اوڳ:** پھانہ، جہڑا اصل ہل کوں آپݨی جاہ تے رکھیندا ہے۔

## ٹریکٹر
ٹریکٹر مشینی ہل دی ہک نویں قسم  ہے۔
ہما چوہدری

ہما چوہدری سرائیکی گلوکار ہے۔

## وڈیو

* کوڑے وعدے
* واہ جو پیار کیتوئی

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی گلوکار
* وتہ خیل پروڈکشن
ہنج دا فیض (کتاب)

وسوں ءچ استاد نذیر دی کتاب

"ہنج دا فیض"

استاد نزیر فیض مگی دی شاندار کتاب جیکوں جناب عزت مآب سئیں ڈاکٹر شکیل پتافی مشہور شاعر و سکالر ترتیب ڈتی اے ۔۔ڈاکٹر شکیل پتافی دی محنت کتاب کوں مکمل دستاویز بنڑاں ڈتے۔۔ہک کتاب اچ ڈو کتاباں ہن۔۔ہک کتاب پرانی اے جیرہی پہلے چھپی ہائ ۔۔۔ڈوجھی کتاب او ہے جیرہی شاعری نہ چھپ سگی ہائ۔۔استاد نزیر فیض دے بارے ڈاکٹر صاحب ہر سوال دا جواب لکھیے ۔۔۔ہوندی زندگی دے بارے ہر گال مکمل تحقیق دے بعد لکھیس ۔۔مرحوم دے دوست احباب ،یار بیلی ،سنگ سہیلی ،آڑا پاڑا حق ہمسایہ ،خویش قبیلہ ،شجرہ نسب پورا پورا لکھیس ۔۔۔ڈاکٹر شکیل پتافی ہر نظم دے تلوں ہوندی باہر لکھی ہس اے کمال دی گال اے۔۔کتاب اچ ڈاکٹر خلیل الرحمن صاحب دا مضمون شامل ہے ۔۔تساں پڑھسو تاں تواڈے واسطے نواں انکشاف ہوسی ۔۔جو ڈاکٹر صاحب بہوں اچھے قلم کار تے صاحب طرز لکھاری ہن۔

خرامہ خرامہ باد صباء وانگوں گھر گھر لفظیں دی سوغات ونڈیندی,نظمیں دی سوغات ونڈیندی, پیر فرید دے فرمان مطابق دھیرے دھیرے سفرکریندی پئی اے.کتاب کیا ھ کہیں بھاگ وند انسان دے خوش بخت لکیریں دا نقشہ زندہ اور توانا اکھراں دا انمول خزانہ
لکھ ہزار تھورے طاہر مگسی دے, پروفیسر شکیل پتافی دے کتاب ٹھہا تے اساکوں سکھ دان کیتے.

"ہنج دا فیض" نذیر فیض دا ڈوجھا جنم اے.

شاندار تے اچھی بات کوں اگوں تے ٹوری رکھو,مندے گالھ کوں ایویں لکاؤ جیویں رب رحمان رحمت دی شال ءچ اساڈے گناہ لکیندے.
سرائیکی سوجھوان عثمان کریم بھٹہ آکھیے جو پورے فاضل پور وچ سب توں معتبر جاہ نزیر فیض دی بنچ اے،ایں توں پہلوں رزاق سالک ہک شعر لکھیا ہا،

شاہ کوں منہ تے سچ اہدا ہا... عادت ہس کجھ لچی،
ہوندی ترٹڑ بنچ ہئ..تخت لاہور توں اچی

پورے پاکستان دے دوست مرحوم دی مسند کوں آفس سڈیندے ہن،ہٹی(دوکان) بنچ کوئی نہ آہدا ہا.
استاد دی کتاب "ہنج دا فیض" ٹھہاون تے ڈاکٹر شکیل پتافی کوں سلام.

صوفی تاج گوپانگ

## حوالے
ہند یورپی زباناں

**ہند۔ یورپی زباناں** (Indo-European Languages) دنیا دا ہک اہم خاندان زبان ہے۔ ایں لسانی گروہ اچ اڄ دیاں سب توں زیادہ ٻلیجݨ والیاں زباناں شامل ہن۔ ایہ ساڈھے چار سو توں کجھ زیادہ زباناں دا ہک خاندان ہے۔ ایں ہک خاندان اچ انہاں زباناں دی خصوصیات دی بناء تے انہاں زباناں کوں رکھا ڳیا ہے۔ ہند یورپی زباناں دے خاندان دے ٻولݨ والیاں دی تعداد دنیا وچ کہیں وی ٻیاں زباناں دے خاندان دے ٻولݨ والیاں توں زیادہ ہے۔ جغرافیائی لحاظ نال وی زباناں دا اے خاندان دنیا دے ہک وسیع رقبے تے پھیلا ہویا ہے۔
thumb|Indo-European branches map
ایں خاندان دیاں اہم زباناں اردو، بنگالی، ہندی، پنجابی، پشتو، فارسی، کردی، روسی، آلمانی، فرانسیسی، ڈینسک، ولندیزی، سرائیکی زبان تے انگریزی ہن۔

## حوالے
ہندکو زبان

ہندکو خیبر پختونخواء تے پنجاب اچ بولن آلی ہک بولی ہے.ہندکو کوں پٹھان سمیت ہر نسل دے لوگ بولیندے ہن.ہندکو دے بہوں سارے ناں ہن جینوے پہاڑی,ہندکی تے پنجستانی وغیرہ.     

ہزارہ ڈویژن، آزاد کشمیر تے پشاور وغیرہ دی مقامی بولی اے. اے درحقیقت سرائیکی نال رلدا ملدا لہجہ اے جینکوں ہݨ الگ بولی دا درجہ ݙتا ڳیا اے.     

## حروف
ہندکو وچ اردو آلے حروف ہن، کوئی خاص حرف کائنی۔

## آبادی
پنجاہ لکھ دے قریب آبادی ہے

## ہندکو دے لہجے
ہندکو دے کل ٻارھاں لہجے ہن۔ ایہ ٻارھاں لہجے بذات خود ہک ٻئے کنوں انج انج ہن، ہک  کوہاٹی دے مزید چھی لہجے ہن۔ اینویں ہر ہر لہجے دے پنج پنج چھی چھی ذیلی لہجے ہن۔ ہری پور ہندکو معیاری ہندکو ہے۔  

### شمالی ہندکو

* ایبٹ آباد ہندکو
* گلیات ہندکو ( ایبٹ آباد تے مری دے درمیان)
* ہری پور ہندکو (اسلام آباد ہندکو، اٹک ہندکو)
* مانسہرہ ہندکو( تیکوں، میکوں)
* تنولی ہندکو
*مظفر آباد ہندکو (ماہرین دے نزدیک ایہ لہجہ پہاڑی نال اصلوں رلدا ملدا ہے) مظفر آباد ہندکو زبان تے پہاڑی دی سرحد اُتے ہے۔
گلاٹ لاگ ویب سائٹ دے مطابق شمالی ہندکو دے ݙو لہجے ہن۔

# تنولی
# کاغانی

### جنوبی ہندکو

* پشاوری
*پشاوری دیہاتی ہندکو
* گھیٻی
* کوہاٹی ہندکو
*چھاچھی، ایں کوں اڄکل پوٹھوہاری وچ وی شمار کیتا ویندے۔
*اعواݨکاری، ایہ سرائیکی نال رلدی ملدی ہے۔
*دھنّی، ایہ چکوال تحصیل دی زبان ہے۔
گلاٹ لاگ سائٹ دے مطابق جنوبی ہندکو دیاں پنج قسماں ہن۔

# اٹک
# گھیبی
# اعوانکاری
# کوہاٹی
# پشاوری، پشاوری دیاں دو قسماں ہن۔
## پشاوری ہندکو 
## دیہاتی پشاوری ہندکو

**پہاڑی پوٹھوہاری**

ایندے ترائے ذیلی لہجے ہن۔

پہاڑی، پوٹھوہاری تے میرپوری۔ میر پور وچ میر پوری ہے۔۔ مری تے باقی سارے آزاد کشمیر وچ پہاڑی ہے۔ راولپنڈی شہر، گوجر خان ، کلر سیداں تے کہوٹہ دی زبان پوٹھوہاری ہے۔

## علاقے
ایبٹ آباد، ہزارہ، اسلام آباد، اٹک، مظفرآباد
thumb|پاکستان دیاں زباناں دا نقشہ

## حیثیت
سکولاں وچ لازمی مضمون ہے۔ ہنکو ادبی بورڈ سرکاری ادارہ ہے



## ہندکو شعراء
*فارغ بخاری
*سائیں احمد علی
*خاطر غزنوی

## ہندکو گلوکار

* نعیم ہزارہ
* افشاں زیبی

## ہندکو دے لہجیاں دا موازنہ تے فرق
ہندکو دے لہجیاں دا فرق سمجھݨ کیتے ایہ ٹیبل ݙیکھو:

*
*
*

## حوالے
**
ہندی

بھارت دی قومی زبان اے تے زیادہ تر ریاستاں وچ سرکاری زبان وی اے. اے بھارت دے کئی ریاستاں دی علاقائی تے مقامی زبان اے جیندے ٻہوں سارے لہجے ہن.

ہندی بھارت وچ بولی ونجݨ والی ہک وݙی زبان ہے جس دے ماخذ اوہے ہن جیہڑے اردو دے ہن۔ بلکہ حقیقت اے ہے کہ ہندی اُردو توں نکلی۔ فرق اے ہے کہ ہندی دا جھکاؤ سنسکرت دی طرف ٻہوں زیادہ ہے۔ اس دا رسم الخط دیوناگری یا دیو نگری سݙویندا ہے۔
لفظِ ہندی اُردو زبان دے پُراݨے ناواں وچوں ہک ہے۔ اس لفظ دا معنیٰ بھارتی یا بھارت نال متعلّق ہے۔
ہندی زبان 19 ویں صدی دے اوائل وچ اُردو توں بݨائی گئی۔ انگریزاں دی نفسیاتی پالیسی 'ونڈ کے حکومت کرݨا' دے تحت اُردو زبان توں اُردو-فارسی الفاظ کڈھ کے انہاں دی جگہ سنسکرت دے الفاظ رکھݨ نال ہندی زبان وجود وچ آئی۔
ونکی:زباناں
ہاکڑا تہذیب

سرسواتی دریا یاں ول ہاکڑا دریا چولستان وچ اِیں وقت خشک تھی چُکا ہے۔ ایہ دریا سرائیکی تہذیب و ثقافت دا ماخذ ہے۔  احمد حسن دانی معروف تحقیق دان تے اسکالر ھہن ایں نظریے دی تصدیق کیتی ہے  ٻقول احمد حسن دانی اکھدے کوٹ مٹھن وچ سویرا سلطنت دا دارالخلافہ ہا جیندے شواہد احمد حسن دانی کٹھے کیتے ہن پیش کیتن ۔



## ٻیا ݙیکھو

* قدیم سلطنت ملتان، ایندی تاریخ تے جغرافیہ
* ریاست بہاول پور
* ریاست جھنگ
* دیرہ جات
* سیت پور
* ریاست بکھر
* ریاست ٹانک
* تالپوران سندھ
* موجودہ خطہ سرائیکستان
ہنگری

thumb|قومی نشان

مجارستان یا ہنگری (مگجاری زبان وچ Magyarország تے انگریزی وچ Hungary) مرکزی یورپ دا ہک ملک ہے۔ اس کوں کوئی سمندر نہیں لگدا تے اس دے اردگرد آسٹریا، سلواکیہ، یوکرائن، رومانیہ، کرویئشا تے سلوانیہ واقع ہن۔ اس دا دار الحکومت بوداپست سݙویندا ہے جیہڑا مشہور دریا دریائے ڈینیوب دے ݙوہاں کناریاں تے واقع ہے۔ اس تے مختلف اوقات وچ رومن (چوتھی صدی عیسوی تک) تے مسلمان ترکاں (1526ء توں 1699ء تک) دی حکومت وی رہی ہے۔ انہاں حکومتاں دے علاوہ ہک ہزار سال توں زیادہ عرصہ تک اے ہک وݙے اہم ملک دی صورت وچ یورپ دا مرکز ریہا ہے.

thumb|جھنڈا
ہٹلر

ایڈولف ہٹلر 20 اپريل 1889ء كوں آسٹريا دے ہک غريب گھراݨے وچ پيدا تھیا.  اس دی تعليم نہايت كم ہئی۔ آسٹريا دے دارالحكومت ويانا دے كالج آف فائن آرٹس وچ محض اس واسطے داخلہ نہ مل سكا كہ اوہ انہاں دے مطلوبہ معيار تے نہ لہندا ہئی۔ 1913ء وچ ہٹلر جرمنی چلا آيا جتھاں پہلی جنگ عظيم وچ جرمنی دی طرفوں ہک عام سپاہی دی حيثيت نال لڑا تے فوج وچ اس واسطے ترقی حاصل نہ كر سكا كہ افسران دے نزديك اس وچ قائدانہ صلاحيتاں دی كمی ہئی۔ 1919ء وچ ہٹلر جرمنی دي وركرز پارٹی دا ركن بݨا جیہڑی 1920ء وچ نيشنل سوشلسٹ جرمن وركرز پارٹی (نازی) سݙویجی۔ 1921ء وچ اوہ پارٹی دا چيئرمين منتخب تھیا۔

1930ء وچ منعقد تھیوݨ والے انتخابات وچ نازی پارٹی جرمنی دی وݙی بڑی پارٹی بݨ گئی۔ 1933ء دے انتخابات وچ نازی پارٹی اکثریت حاصل نہ کر سکی مگر سب توں وݙی پارٹی دی حیثیت نال پریزیڈنٹ نے ہٹلر کوں حکومت بݨاوݨ دی دعوت ݙتی تے ہٹلر ملك دے سب توں اعلی عہدے چانسلر تک پہنچ گيا۔ چانسلر بݨن دے بعد ہٹلر نے جیہڑا سب توں پہلا كم كيتا، اوہ نازی پارٹی دا فروغ ہئی۔ اس مقصد كیتے اس  اپݨے مخالفين كوں دباوݨ دا ہر حربہ آزمايا۔ اس دوران اس ملك وچ بے روزگاری دے خاتمے تے ݙوجھے متعدد ترقياتی اقدامات دے ذريعے نال جتھاں جرمناں دی اكثريت كوں اپݨا گرويدہ بݨايا اتھاں انہاں ايہ وي ݙسیا كہ اوہ دنيا دي عظيم ترين تے فاتح قوم ہن۔

thumb|ایڈولف ہٹلر

1939ء وچ ہٹلر دی جانب توں پولینڈ تے جارحیت ݙوجھی جنگ عظیم دے آغاز دا باعث بݨی۔

ݙوجھی جنگ عظیم دے آخری ایام وچ 30 اپریل 1945ء کوں ہٹلر نے برلن وچ اپنی زیرزمین پناہ گاہ وچ اپݨی نویں نویلی کنوار ایوان براؤن دے نال خودکشی کر گھدی۔

## حوالے
ہڑپہ

ہڑپہ سرائیکی علاقے دے قدیم آثاراں وچوں ہک اہم شہر ہائی۔اے سرائیکی تہذیب دی قدیم شکل ہئی. 

thumb|ہڑپہ

رگ وید وچ ہک شہر دا ناں آیا ہے ’ ہری یوپیہ ‘ سنسکرت وچ اس دا مطلب ہے ’ قربانی دے سنہری ستون والا شہر ‘ ماہرین دا ہݨ اتفاق ہے۔ جنہاں وچ ویلز تے ڈی ڈہ کوسامبی شامل ہن کہ ہری یوپیہ ہڑپہ ہی دا سنسکرت وچ ناں ہے۔ اگرچہ اس دا اصل ناں کچھ ٻیا ہوسی، شاید ہری یوپویا ہووے یا کچھ ٻیا ہووے تے جیں کوں رگ وید دت مطابق ایں ہری یوپیہ دے قریب آریاواں دے مقامی باشندیاں نال جنگ تھئی ہئی۔ رگ وید وچ آیا ہے اندرا نے ورشکھو ( یا ورچکھو ) دی باقیات کوں ایویں ملیامیٹ کر ݙتا کہ جیویں مٹی دا برتن۔ اس  ورچی وات ( یا ورشی ونت یا ورکی وات ) لوگاں دے ہک سو تریہہ مسلح جانبازاں دی پہلی صف کوں کچل ݙتا۔ جس تے باقی بھڄ کھڑے تھئے ۔

## ہڑپہ
سرائیکی وسیب دے قدیم تہذیبی مرکزہڑپہ دا اے قدیم ناں کوں رگ وید اِچ ’’ہری رویا‘‘ آکھیا ڳے ، ایندی تاریخ بارے آکھیا ویندے جو پنج ہزار سال اے ، اینکوں سندھ دے موہنجوداڑو دا ہمعصر آکھیا ڳے ،جیویں ہڑپہ ہری رویا تھئے ایویں موہنجوداڑو دا وی کوئی ٻیا ناں ہوسے کیوں جو کہیں شہر دا ناں ’’موئیں دا دڑہ‘‘ نی تھی سڳدا۔

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء  

thumb|ہڑپہ دی تہذیب دے نمونے

thumb|ہڑپہ دور دے مٹی دے بݨے ہوئے برتن دا ہک ٹکڑا
ہک ادبی نشست

لفظیں دی جادوگری نال دِل موہ گِھنݨ والی شخصیت، کمالِ آذَری نال حرفیں کوں صورت ݙیونڑ والی مہان ہستی تے ہمیش مزاحمت اور انقلاب دا درس ݙیونڑ والے عظیم انسان صوفی تاج گوپانگ سئیں دے نال فاضل پور دی سب توں معتبر جاہ استاد نذیر فیض مگی دی بنچ تے سردار منظور احمد خان دریشک تے سعید خان پٹھان دے نال سوجھل نشست.. 

صوفی تاج محمد گوپانگ سرپرستِ اعلٰی سوجھل دھرتی واس ہِن.. سابق صدر سرائیکی لوک سانجھ تے سابق چیئرمین سرائیکی تھنکرز فورم ہِن. ہُنیں دی ساری زندگی مجاہدے وچ گزری اء.. صدیئیں دا سچ الیندے گزری اے، زندگی جیون دے رمز ݙسیندا اے بزرگ آپنڑیں ساری زندگی آپنڑیں مقصد تے وار چُکیے اور ہݨ وی آپنڑیں زندگی دے دان کوں نَویں نسل دے مستقبل دا سوبھ بنڑدا ݙیکھݨ چاہندے..

زبان کھسیج پئی اے تاں کِیا تھیا، چُپ نِسی کیتی، مزاحمت کار جو ہا، اُنگلیئں دے ݙوݙیں کوں اَواز ݙے ݙِتی ہِس.. ہوندی دھاڑ، ہوندی پُکار اڄ حرفیں تے لوظیں دا چولا پا وِچ بزار دھمالاں پیندی کھڑی اے..

32 سال توں ہر سال تھیوݨ والا عاشق بزدار دا سرائیکی میلہ ہِیں دفعہ صوفی تاج دی خدمات دے اعتراف اِچ ہُنیں دی دستار بندی دا منظر ݙیکھسی.. (ہک لائن دے وچ ݙوں مہان ہستیں دا ذکر کیتم میݙے لفظیں دا سِر وی فخر نال اُچا تھیوݨ پئے ڳئے) عاشق بزدار سیئں نے ہمیشہ ہِیں دھرتی دی سوجھواݨ ہستیئں کوں خِراج تحسین پیش کِیتے، اَکھیں ہِیں منظر کوں ݙیکھنڑ کیتے اُباہلیاں ہِن. 

جڈاں وی میں کہیں نال ناراض یا غصے ہوواں صوفی تاج سئیں دا ہک فقرہ میکوں ہوش اچ گِھن امدے.. او آہدن "میݙے نال اج تک جیہڑی وی زیادتی تھئی اے تے اج توں بعد وی جیہڑا ظلم وی تھیسی میں سب دا سب، معاف کِیتم" 
صوفی جو ہے. 

عثمان کریم بھٹہ

## حوالے
ہدایت اللہ بابر

ہدایت اللہ بابر وستی وھوا تونسہ شریف دے خوبصورت سرائیکی شاعر ہن.بانگ ادبی فورم دے ایگزیکٹو
ممبر تے بانگ ادبی مجله سرائیکی حصه دے مدیر هن.
پہلا غزلیہ مجموعہ چھپدا پۓ نے, حسان بیٹری سٹور تونسہ شریف اچ اوساکا بیٹری دی ڈیلر شپ دے زریعے سلسلہ روزگار چلایا ھویا ھنیں.

نمونه کلام:
تیڈیں پلکیں دا سرمایہ نسے بنڑ پائے تاں بئی گالھ اے
تیڈیں پیریں دی پائل بنڑ کے چھکڑاں ھا لہا چھوڑی

اے میڈے سیت دے ول ھن جو مٹ گئی داستاں میڈی
حنا وانگوں تیڈے ھتہیں تیں بکھڑاں ہا لہا چھوڑی
,..........
تیڈے عشق اچ اجاں دربدر تھیونڑے
سک دی سدرٰی تے ونج معتبر تھیونڑے

نامکمل ھ میڈی دعا دا سفر
اجاں دامن ہنجوں نال تر تھیونڑے

ذرا کوڑیج تیڈے مناونڑ کیتے
صرف پیریں تائیں ہتھ دا سفر تھیونڑے
............
میں ناں تھکیا ٹردیں ٹردیں
راہ دی دھوڑ نساہ تھی گئی اے
........
تیڈے پیرے تیں بخت ٹردا ھ
ساڈیں ٹالہیں کوں بیر کیتی جل
........
مٹی دی بکھ کے تائیں راہسی
چونڑویں دانڑیں مٹی تھی گئے
ہنری ماؤڈسلے

برطانیہ نال تعلق رکھݨ والے ایں سائنسدان نے اٹھارویں صدی عیسوی وچ مختلف اقسام دے سادہ تے پیچیدہ مشینی پرزیاں تے آلات کوں جوڑ کے خراد مشین ایجاد کیتی ہئی جینکوں تمام مشیناں دا ماں آکھا ویندے.

thumb|ہنری ماؤڈسلے
## حوالے
ہک اکھاݨ دی وضاحت

اکھاݨ ء جو" سُنگھڑدی کوں ڈھیر وڑدے" ۔۔۔۔ میکوں کُجھ نہ آکھو میں رُسا وداں۔۔۔۔ وے کیوں رُسا ودیں؟۔۔۔ آکھے فون کر کر تے ہُٹاں چیندا نہ ہاویں۔۔۔ ول منت کیتی می جو کٹھ ءچ کٹھے ہوسوں ۔۔۔ منیج ءی پو۔۔۔۔ وے اوتری دے آ ٻالاں توں غلطی تھی گئی ء ہُݨ معاف چاکر میں نئین ول تیڈا سینکل دی بریکاں آلا مُچھل ولا ڈتا ۔۔۔ ول وی توں راضی کوئی نئیں تاں دفع تھی میں نئیں ٻولیندا میں رُسا وداں مودی آ تُھک ء یاری کوں۔۔۔۔۔۔۔۔۔ کوئی پُچھے خان کنوں جو میاں تو کانفرنس ءچ بنی گالہ دی نمائندگی نہ کرݨ گیاں ہاویں توں پاکستان دا نمائندہ طور اُتھاں گیا ہاویں ۔۔۔ اے کاوڑ اشٹائل پھوت پھات تے ٹُھک سفارتی آداب دے منافی ء ۔۔۔۔ وے کملے آ ۔۔۔ ایہو تاں مودی آکھدے جو میں پاکستان کوں کلہا کر ڈیساں تے توں آپ خود چُنڈاں ودا گولیندا ہاویں ۔۔۔۔۔ میزبان تیڈا ناں گھن تے تاڑیاں وڄیندے کھڑن تیڈے استقبال کیتے توں گُھت ءچ سر ڈتی پئیں جیویں کہیں ٹُکر پاݨی نہ پوچھا ہووے تیڈے توں۔۔۔۔ آوݨ سیتی کُرسی تے پھاہ تھیندیں ول آسوں پاسوں جھاتی مار جو ووئے مارکہ سارے کھڑے ہن میں ٻہہ ڳیاں کیا اکھیسی دنیا ول کھڑا تھی گئے ۔۔۔ ول ݙٹھس جو سارے کھڑن ۔۔۔اچھا وڑن کُٹیج تے سارے ۔۔۔۔۔ میں وزیر اعظم پاکستان ہاں کوئی موچی پاولی تاں نئیں ۔۔۔ اے سوچ تے خان وت کُرسی تے دریہہ تھیندے ۔۔۔۔ ہُݨ خان اڑ گئے جو سارے دنیا دے بادشاہ وزراء اعظم کھڑن تے ہکو کلہا بندہ پورے ہال ءچ کرسی ملی پئے نراض لگدے رُسا لگدے اوکھا لکھدے بے چین تے ساری رات دا جاگا لگدے ۔ یا وت تروڑ پیا تُرٹدے جو سوٹا زور دا لگا نئیں۔۔۔ پر اصل گالھ اوہا ء جو " میں نمی۔۔۔۔ آہاں۔۔۔۔ میں نمی ۔۔۔۔ تے وت سُنگھڑدی کوں نہ نہ کریندے ڈھیر وڑگیا" شہزادعرفان۔

## حوالے
ہک تیر نال کئی شکار

انگریز جڈن ہندوستان تاجر بنْ تے آندا ہا تے اوں ڈٹھا جو اے مارکا تتر تے بٹیر دا شکار پالتو سِکھا ہویا ٹرینڈ تتر بٹیر دی بولی تے الارے اُتے کریندن --ہک تتر نال کئی دا شکار کرو صرف بولی اُتے۔- اوں اتھاؤں کم دی گالھ پکڑی تے ہندوستان ءچ پہلے اپنے بندے بنْائے انھاں کوں سُدھا سِکھا تے تیار کیتا جیہڑے رنگ انگ بولی گالھ مُہاڑءچ بلکل او ویں ہن جیویں مقامی ہندوستان دے لوک پر اندروں سکھے پڑھے انگریز دے جنہاں دا کم صرف اتنا ہا جو مقامی بولیاں لہجے طور طریقے ءچ انگریز دی گُڈی چڑھائی رکھو تعریف کیتی رکھو ۔۔۔۔۔اگوں انگریز اپنْا کم آپ کریسی۔۔۔۔۔۔ دوستو میں اپنْی پوسٹس ءچ بار بار زکر کیتا ہا جو ممدو کتھائیں نہ کتھایں لمبے لمبے فلسفے، لفظاں دے تھبے، تہاڈے ڈکھ ءچ اپنْی سانجھ رلا تے ہنجو کڈھیندا پنجرے دے سِکھے پڑھے تتر آلی کار تہاڈی بولی بُلیندا آنْ رلسی۔۔۔۔۔ سئیں میڈا شو شروع ء مارکا دول پٹیندے کُوکاں مریندے آ پُجن۔۔۔۔۔جی ہا سئیں اے مضمون مشتاق گاڈی عرف شاکا صیحب دا شاہکار "وصل دا گنڈھا " ہے جیندا چھلڑ لہائی ونجو جو ہُنْیں گُلی آئی تے آئی پر آخری چھلڑ تئیں کجھ نئیں لبھنْاں سوائے جو دھاڑ وُو سرائیکیاں نال ہتھ تھی گئے پر مارکا اے ہتھ پیپلزپارٹی نئیں کیتا اے تاں ڈو پنجابیاں کیتے ایندے ءچ پی پی پی دا کیا قصور ء۔۔۔۔۔۔۔۔۔ وُوے عقل دے وڈو اے ڈو پیپلزپارٹی دے وڈ پردھان منتری ہن کوئی تہاڈے آلی کار پارٹی دے ممدو کھدو کُوئی نئیں جو سرائیکی بارے کجھ وی کرن تے کوئی گالھ نئیں ۔۔۔۔ اے پیپلز پارٹی دی اعلیٰ قیادت ء جیہڑی زرداری دی صلاح اجازت تے مشورےدے بغیر پشاپ وی کرنْ نئیں ویندے تے اے تاں سینٹ، آئین پارلیمان جمہوریت تے پیپلزپارٹی دی تاریخ دا تاریخی فیصلہ ہا ۔۔۔۔۔ انھاں آپ چا کیتے ۔۔۔۔۔۔ اج اے پیپلزپارٹی دی مداح سرائی تے قبراں ءچ سُتا استاد فدا حُسین گاڈی دی روح وی روندی ہوسی جو ایں خدمت گزاری ءچ فدا حسین گاڈی دا ناں بطور سرائیکی وکیل ، پیپلزپارٹی دی وکالت پاسوں استعمال تھئے ۔۔۔۔۔ پیپلزپاڑٹی دا مرثیہ پڑھدے ونجو تے روندے ونجو۔۔۔ 

شہزاد عرفان 
## حوالے
ہک جھنڈا، ہک ایجنڈا (عبید خواجہ)

ہک جھنڈا ہک ایجنڈا...
سرائیکی قومیتی اتحاد کیتے سب توں پہلے اساں کوشش کیتی تے ہݨ اساݙے. ایں مشن کوں سوجھل دھرتی واس تے قومی درد رکھݨ آلے لوک اڳوں ودھیندے پن.

25 سال پہلے سرائیکی سیاسی اتے قومیتی اتحاد کیتے 18جنوری 1992 کوں سرائیکی سٹوڈینٹس فیڈریشن( SSF) دے زیر اہتمام کراچی وچ سرائیکی قائیدین دا اجلاس منعقد کیتا ڳیا جیندے میزبان ایس ایس ایف دے احمد کریم سومرو ہن تے ایں اجلاس دے آرگنائیزرز طاہر خان، طارق سرائیکو تے بندہ ناچیز( عبید خواجہ ) ہن. 
تصویر وچ تلے ٻیٹھے ہوے فرام لیفٹ ٹو رائیٹ طارق سرائیکو،طاہر خان، طارق بلوچ،بندہ ناچیز عبید خواجہ تے محمد حسین جتوئی. 
کھڑے ہوئے شرکاء وچ فرام لیفٹ ٹو رائیٹ خالد ݙاہا ، مجاہد جتوئی، عبدالمجید کاروانی،عبدالمجید کانڄو، ایم اے بھٹہ، بابائے سرائیکی بیرسٹر تاج لنگاہ مرحوم، حمید اصغر شاہین، مظہر موہل ایڈووکیٹ، نعیم عباس، اکرم ہاشمی، مختیار ججوی، احمد کریم سومرو تے یوسف نیازی شامل ہن. 
(عبید خواجہ)
## حوالے
ہک سوال (حنیف جعفری)

سرائیکی تحریک دے بھراویں کنوں اج میں ھک کارکن دی حیثیت نال سوال کرنڑ دا حق رکھداں جو خواجہ فرید سائیں سب دا سانجھا ھے ول سرائیکی کانفرنس تے کجھ سرائیکی پارٹیں کوں میزبانیں شرکت دی دعوت کیوں نی ڈیتی، جتھاں اناں پارٹیاں دے لیڈریں کوں اگلی صف اچ بلایا گئے جناں کنوں اج تک مرکزی باڈی نی بنڑ سگی، تے کجھ لوگ تاں او وی ھن جہڑے سرائیکی توں زیادہ کہیں بئی سیاسی پارٹیں دے کم پئے کریندن تے کجھ او ھن جہڑے اپڑیں پروگرام بنیں دے خرچیں نال کرویندن ورنہ پارٹی چلا نی سگدے، او وی موری بیٹھے ھن پر افسوس اے تھئے جو عملی طور سب توں زیادہ کم کرنڑ والے لیڈر نہ ھن بلکہ اناں کوں سڈیا تک نی گیا ، ھر پارٹی دا کم خود پیا ڈسیندے جو کون کتنا کم پیاء کریندے ، میکوں تاں سے نظردے جو کجھ لوک اناں دے کم توں حسرت پئے کریندن تے خوف کھمدن ، ڈوجھا اے جو اگر او آ گئے تاں سارا میلہ لوٹ نہ ونجن ، قوم اناں توں پوچھنڑ دا حق رکھدی اے جو کجھ پارٹیں کوں کیوں نی سڈیا گیا تے میڈا وی ایہو سوال اے کوئ ھ جو جواب ڈیوے ۔حنیف جعفری(١٧ دسمبر ٢٠١٨ء)

## حوالے
ہک قصہ

میں ہک قصہ اکثر سنڑدا راہندا ہم.مگر کڈاہیں وی  میکوںَ اُندی سمجھ نہ آئ  ہئ قصہ اے ہوندے کہ   ہک پُل دے اَتوں لوک گزردے پئے ہوندن تے اُنہہ دور دا بادشاہ اُں پل تے ٹیکس لا ڈیندے کہ جیرا ایتھوں گزرسی چار آنے ڈیسی بادشاہ دا حکم ہئ جیندی تعمیل فل فور شروع تھی گئ کہیں وی نہ آکھا اے چار آنے کیوں گھندے پئے ہو پہلے وی تاں اساں گزردے رہے سے بادشاہ سوچا جنہاں چار آناں تے کاوڑ نی کیتی او آٹھ آنے کیا کوڑیسن بادشاہ کجھ مدت بعد ٹیکس ودھا کے اٹھ آنے کر ڈتا وقت گزردا گیا ٹیکس ودھدا گیا لیکن کہیں آواز بُلند نہ کیتی آخر بادشاہ دا ٹیکس ہک روپے تک پہنچ گئے ول وی چُپ 
انت بادشاہ حکم ڈتا کہ ہک روپیہ تے ہک کھلا ،، جوتا ،، وی نال مارا ونجے. 
 
بادشاہ دے فوجی ہک روپیہ وی گھن گھندے ہن ہک کھلا وی مریندے ہن ول ہک ڈیوار او لوک کٹھے تھین تے بادشاہ دو گین بادشاہ حیران وی تھیا تے تھوڑا ڈرا وی کہ شاید ظُلم دے خلاف احتجاج کرنڑ آئے کھڑن دربار وچ سارے حاضر ہن بادشاہ پچھیا جی 
(اُناں آکھا بادشاہ سلامت رش بہوں ہوندے  کھلے ،، جوتے،، مارنڑ آلے بندے ودھاو ہا)
اج جیرے ویلے تنخواہ وچوں چار آنے کٹیجنڑ لگ گئے ہن تے ہولیں ہولے ٹیکس وی ودھدے ویندن تاں میکوں پتہ لگے او قصے آلی قوم ساڈی ہئ. 
(مخمور قلندری)
م.ق

## حوالے
ہک مشورہ (اکبر ملکاݨی)

ہک مشورہ اے اگر سرائیکی رہنما مناسب سمجھن تاں تمام سرائیکی پارٹیاں اپڑاں ہک ہک نمایندہ منتخب کرن کجھ دانشور شاعر وی نال رلائے ونجن انہیں ساریں کوں نال رلا تیں ہک مشاورتی کمیٹی بنڑائی ونجے ایہا مشاورتی کمیٹی رل کیں کجھ ناں یا نمایندے منتخب کرن جیرھے مکمل با اختیار ھونون جنہیں دا ہر فیصلہ من و عن تسلیم کیتا ونجے اوں کمیٹی کوں اتنا با اختیار بنڑایا ونجے جیندے پچھو پوری قوم کھڑی ھووے اوں کمیٹی تیں کہیں کوں کوئی وی اعتراض نئیں ھونونڑاں چاہیدا اوکمیٹی ہر فیصلہ سوچ سمجھ کیں کرے اگر مناسب سمجھیا ونجے تیں ڈیکھ گھنو کجھ ناں میں ڈینداں رانا محبوب اختر ظہور دھریجہ مجاھد جتوئی عبید خواجہ عاشق بزدار احمد نواز سومرو پروفیسر عامر فہیم شوکت مغل حیدر جاوید سید اکرم میرانی محبوب تابش جہانگیر مخلص سیف اللہ بےقرار عنایت اللہ مشرقی ہک بندہ خواجے صاحب کنوں وی منگ گھدا ونجے اے ھے میڈی ذاتی رائے ضروری نئیں جو اے ناں میں ٹھیک پیش نہ کیتے ھونون ول وی اوھا کمیٹی با اختیار ھوسی جیرھی اپرول او ڈیسن اخری گال ھونائیں دی ھوسی. 
## حوالے
ہک مزاحیہ تحریر

میڈے کن اچ جیہرے ملاں اذان ڈتی ہئی اوکوں بخشیم مہربانی کر تے کئی ملاں میڈا جنازہ پڑھاونڑ تشریف نہ گھن آوے میڈے بھوگ ہن میں آپ بھوگیساں۔۔ 
دل آھدے ایویں چا آکھاں۔۔
ہک گھم توتو اج میکوں آکھیے ملاں نہ ہوون تے توں بشیکیسیں ای کینا۔۔
اچھا وے یار توں بشکیج پوو اساں ٹک پِل تے گزارہ کر گھنسوں۔۔
اے وت نواں گڑدھال گچی پوو گئے نکاح آلا۔۔
شعیں دے جنازے پڑھنڑ نال نکاح ترٹ ویندے۔۔
اچھا سئیں میں ہیں ڈر کولوں وہابیں دے جنازے نی پڑھدا متاں نکاح بنڑیا ونجے۔۔
اے وی پتہ کینی جو شعیں دا جنازہ پڑھنڑ نال نکاح ترٹدا کیندے نال اے۔۔
میں تاں ہک ڈو دفعہ پڑھیے۔۔
نکاح کینی ترٹا باقی نکاح ہک دریہہ تھی پئے ایہو جیکر کئی جنازہ پڑھنڑ نال ترٹدے تاں بیا میں کنیں ای نی تھیندا۔۔

ملاں اتنا بے اعتبارے ہن جو نکاح ای پکا نی گنڈھ سگدے ادھ گالھ تے ترٹ پوندے۔۔
جڈاں میڈا نکاح ہا شئیت او ڈینہہ کئی ملاں دا جنازہ ای ہووے جیہرے میڈا نکاح پڑھ تے ملاں دے جنازے اچ گئین تاں ۔۔۔ اوں ملاں دا جنازہ ای ترٹ گیا ہوسی ؟
مارکہ گالھ اخیری نمہیں کرینداں متاں وٹے ڈانگاں چا گھنو۔۔
رناں جنازہ کینی پڑھدیاں رہندیاں انھیں دے نکاح تاں کینی ترٹیے جیہرے گہلے وڑ دے لوک ملاں دے فتوے دے بعد نکاحو تھئے ودن انھیں کوں ترلہ کرینداں مہربانی کرو ہک دفعہ وت ڈیکھ گھنو متاں نکاح نہ ترٹا ہووے۔۔
بھاہ ای لگدی اے۔۔
تواکوں ہنڑ ساری گالھ ڈساں چا تے تساں آپو ای کجھ نہ سوچیسو۔۔

مظہر حسین

## حوالے
ہک وضاحت

ہک اہم وضاحت۔۔۔۔۔وچو کجھ ڈیہنہ پہلے خان پور کٹورہ اچ راشد عزیز بھٹہ تیں جناب ظہور دھریجہ نے ہک سرائیکی مشاورتی کٹھ دے ناں نال ہک کانفرنس کیتی ھئی جیندے میکوں وی سڈیا گیا ھا سو اوندے اچ میں شریک تھیا ھم واپسی تیں میں ایں تیں اپڑیں سفر نامے ناں دی ہک پوسٹ لائی ھم پوسٹ اچ ہک جاہ تیں میں اے لکھیا ھا جو سرائیکیں دے فیصلے ہنڑ غیر سرائیکی کریسن لوظ غیر سرائیکی کنیں مراد واقع سردار شاہنواز خاں مشوری تیں اوندے دوست ھن ایں گال دے بعد احتجا ج سردار شاہ نواز خاں اوندے دوستیں دا قانونی ائینی اخلاقی حق بنڑدا ھا جیندا دھیمے لہجے نال کجھ اظہار وی کیتا جیندا میکوں شدت نال احساس وی تھیا واقع لوظ غیرسرائیکی انتہائی نا مناسب لوظ اے جیرھا میڈے کولھو غلطی نال لکھیا گئے ول ایں وضاحت دی اتھاں ہنڑ اصلوں ضرورت نئیں بنڑدی میں اپڑیاں صفایاں بیٹھا ڈیواں بحرحال اے گال میں مکمل ایمانداری نال اہداں اے لوظ اے لائن میڈے کولھو غلطی نال لکھی گئی اے میں ولا ایمانداری نال اہداں لکھداں میں اے پیاہم قوم دے فیصلے قوم پرست کریسن سردار شاہنواز خاں کوئی قوم پرست تیں نئیں جو ساڈے فیصلے کریسی لکھدا میں اے پیا ہم لکھیچ او گیے اوں لکھیئے دی میں دامے درمے سخنے سردار شاہنواز خاں مشوری تیں انہیں دے دوستیں کنوں میں معزرت کرینداں اور دوست جیویں حکم ڈیون میں انویں معزرت کرینداں جیویں جیرھے رنگ اچ قبول کرن اوڈیں اکے مناسب سمجھن میں انویں کرنڑ واسطے تیاراں شاہ نواز خاں سرائیکی اے سرائیکی ما دھرتی دا پتر اے بیشک غلطیاں ہر شخص اچ ہوندین پیاں ووٹ انہیں دا اپڑاں مسئلہ اے او جیکوں ڈیون ساڈا او مسئلہ کہیں فیوڈل گودے کوں نہ ڈیونڑ الہ وی برقرار اے قوم پرست تیں غیر قوم پرست الا اختلاف ای برقرار رہسی باقی ریہا سرائیکی ھونونڑ نہ ھونونڑ الی گال پہلے وی میں اپڑیں پوسٹیں اچ دبیں لوظیں نال میں اظہار کیتے ہنڑ ای میں کھلیں لوظیں نال ولا معزرت کرینداں میں کون اں کہین سرائیکیں غیر سرائیکیں دا سنداں تقسیم کرنڑ الا شاہ نواز خاں میڈے کولھو چنگاں سرائیکی اے ایں گال دے لکھینچنڑ نال میں اپ وی قطعن مطمئین کئیناں ہم ہک سرائیکی کوں غیر سرائیکی لکھ کیں مہربانی اور میکوں سو فیصد یقیںن اے میڈی ایں معزرت کوں دوستیں دی مشاورت نال قبول کرگھدا ویسی سردا شاہ نواز خاں وڈا بندہ میکوں امید اے میڈے نال اپڑیں وڈے پن دا مظاہرہ کریسی میکوں میڈی ضمیر دی چپ گھور اچو کڈھسی مہربانی وضاحت ضروری سمجھد اہم ڈھیر ڈیہنہ توں ہیں قرب اچ پھسیا ویا ھامی سو اج اوندا اظہار کرکیں اپڑیں سرتوں بارلہاونڑ دی ہک کوشش کیتی میں. (اکبر ملکاݨی)
## حوالے
ہک پریت

Preet
Drazhar Ali
شئیں بارے..

کجهہ ڈینہ پہلے جڈاں میں اپڑیاں شئیں سنبهالیاں، میڈے کول ہک رستہ ہئی اپنڑی چاڑهی تے دهپ نال، وستی وچ ہک پپل ہئی، اپنڑی چهاں تے جڑهاں سودا،انہاں وچ میں نویاں شئیں وی (یا وت نواں روپ وٹیندیاں بہوں پرانڑیاں چیزاں) شامل کیتی رکهداں، جینویں ہک بہوں وڈے دریا دا ہک پل، جتهاں میں عجب پرانڑیں شہر دوں ویندے رکیا ریہا، میڈے سنگتی ذرا اباہل اچ پر میں انہاں کوں پل دی سجی منڑ تے بیہ تے چا پیون دی گالهہ سجهائی، اوہ چا پیندے، پل توں لیہ میں کنڈے پهردا، منڑ تے بدهی شیشیاں جڑی ہک بیڑی کوں ہلا جلا تے کم اکرائی تے انگلیں پهریندا، اکهیں نوٹ تے بیہ تهیا، اینویں ایہ پل پانی اتے بیڑی کم اکرائی سمیتی، میڈی حیاتی دے وچ رل گئی

میں انہاں شئیں کوں اپڑیں سامنڑیں اینویں رکهہ باہنداں، جینویں کوئی بال ایانڑاں اپڑیں کهڈاونڑیاں دی نمائش لا باہوے، سک نال ہر شے نیڑے رکهے، اچا جهکا کر تے ڈیکهے، تے وت رات کهڈاونڑیاں دی ایہ نکی پچهی سراندی کولوں انج نہ تهیون ڈیوے

اپنڑی کل حیاتی میں انہاں شئیں دے سانگ سوب نال جوڑی اے ، انہاں شئیں کوں اچا جهکا اگاں پچهاں کرن دے نال میڈے سانگے ہمیشاں کوئی شے نویں بنڑیں اے، بس میں ایہو کیتے، ہک شے کوں ڈوجهی شے توں انج نی تهیون ڈتا۔

رفعت عباس

(بهوندی بهوئیں تے:1995)
## حوالے
ہک پچھتاوا

بلوچستان توں کجھ سال پہلے ائے ھوئے پہلے قوم پرست رہنما مامے قدیر خاں دا پل ڈاٹ ڈیرہ غازیخاں پجنڑ تیں شاندار استقبال کرنڑ دا دل کوں ڈاڈھا ارمان تھئے ساکوں اج وی جزبہ اے خیر سگالی دے عوض لاشیں دے تحفے وصول کریندے کھڑے ھئیں لاشیں نال سرائیکیں دے قصور دا کوئی میسج تیں بھیجو کم از کم ساکوں ساڈے جرم دا کوئی پتہ تیں ھووے۔۔۔۔۔۔اکبرخاں ذات ملکانڑیں قوم سرائیکی سرائیکستان ھاوس رشیداباد کالونی حمید اصغر شاہین روڈ خدابخش چوک پل ڈاٹ دے نال پوادھو
## حوالے
ہک پھیریں (حکایت)

حکایت

ہک پھیریں.....

اوہ ہک باغ وچ پُجیے جیڑھا باغ نہ ہا ' اوں باغ وچ پُھل جیڑھے پُھل نہ ہَن تے پکھی جیڑھے پکھی نہ ہَن

باغ وچ ندی جیڑھی ندی نہ ہئی ' اُنہاں ہک بیڑی وچ سَیل کیتی جیڑھی بیڑی نہ ہئی ' اوہ پار پُجے جیڑھا پار نہ ہا ' مچھیرے نہ ہَن پر مچھیاں پئے پکڑیندے ہَن تے جیڑھیاں پکڑیجیاں اوہ مچھیاں نہ ہَن ' اوہ جنگل وچ پجے جیڑھا جنگل نہ ہا ' اتھاں انہاں پری ڈٹھی جیڑھی اتھاں کینھاں ہا ' اوہ ولدا اپنڑے شہر پُجے جیڑھا اُتھاں کڈاہیں نہ ہا ' ہجوم وچوں لنگھے جیڑھا موجود نہ ہا ' اِتھاہیں اُنہاں کوں اپنڑے بارے وہم پیا

اوہ ولدا باغ وچ پُجیے ' باغ اُتھاں موجود ہا تے ہر شے ولدی اپنڑی جاہ تے آگئی ہئی. (رفعت عباس)
## حوالے
ہک پراݨا سٹڈی سرکل

مظہر لغاری حیدرآباد دے راہوݨ آلے ہک شاعر،سندھی قوم پرست صحافی تے سماجی شعبے اچ کم کرݨ آلے رہنما ہن۔انہاں دی سیاست،فلسفہ،تاریخ تے ادب تے گہری نظر ہا۔اوہ ہک عرصہ تک اساݙے نال سیپ پاکستان اچ کم کریندے رہ ڳئے ہن۔انہاں دی بیگم محترمہ تسلیم لغاری وی سیپ پاکستان اچ کم کریندی ہن،ڄہڑیاں اڄ کل ایکشن ایڈ انٹرنیشنل اچ کم کریندیاں پئیاں ہن تے مظہر لغاری خود نیشنل ڈیموکریٹک انسٹی ٹیوٹ اچ ہن۔
سیپ پاکستان لاہور آفس دی ہک عرصہ تک ریت رہی ہے ڄوصبح سارے سڄݨ دفتر پہچݨ توں بعد چاہ دی پیالی تے سگریٹ دے دھوئیں تے اکٹھے تھی کے مختلف موڄوضوعات تے گپ شپ کریندے ہن جیندے اچ کݙائیں کݙائیں جناب محمد تحسین تے عرفان مفتی صاحب وی شریک تھیندے ہن تے اپݨی اپݨی آرا ،تبصرے ورتیندے تے دانش دے پھل سٹیندے ہن۔اس محفل اچ سائیں امجد نذیر،جناب شرجیل احمد ،شیراز راج ،چودھری انور مرحوم ،دیوان وسیم اکرم ،سلیم خان ،مظہر لغاری ،عامر راݨا ،محترمہ عظمیٰ زریں ،محترمہ تسلیم ،جناب زبیرشیخ،کامریݙ اکرام عارفی ،عباس صدیقی ،آصف راݨا،ناچیز تے ݙوجھے کئی مزماݨ کامریڈ شریک تھیندے ہن ،کئی دوست ایسے وی ہن جنہاں کوں اے محفل ہک اکھ نائی بھاندی تے اوہ اس دے خاتمےدیاں تدبیراں کریندے راہندے ہن۔
تاریخ ،فلسفہ ،ادب ،سیاست ،معاشیات ،انسانی حقوق ،زراعت تے کسان ،جینڈر حتیٰ کہ کہڑا موضوع ہا ڄہڑا زیر بحث نائی آندا ۔انہاں دی دانشوری ،تجزیئے ،تبصرے تے آرا توں بعد کئیں کئیں ݙینہ تاں انڄ لگدا ہا ڄو انقلاب ٻس سیپ پاکستان دے دروازے تے آیا کھولتا ہے ۔انہاں کامریڈاں چوں کئی کامریݙاں تاں قسم چائی ہوندی ہا ڄو اپݨے نال سگریٹ گھن کے نہی آوݨراں تے منگی تنگی تے گزارا کرݨا ہے۔

سیپ پی کے ،دے دوست کݙائیں کݙائیں سائیں مظہر کولوں سندھی شاعری وی سݨسے ہن جہڑی کمال دی شاعری ہوندی ہا۔ہک ݙینہ دوستیں مظہر سائیں کوں آکھیا ڄو مظہر سائیں اج سچل سرمست دی سرائیکی شاعری تھی ونڄیں۔انہاں شاعری سݨاوݨ دی بجائےسگریٹ دا کش لا کے دھواں دفتر دی چھت ول کݙھیندیاں ہویاں ہک واقعہ سݨاوݨا شروع کر ݙتا۔

"سندھ اچ ہک ڳوٹھ( مینوں اس دا ناں بھل ڳیا ہے) ،ڄہڑی انڈیا دے باڈر دے قریب ہے تے اس دے نال پاکستانی فوج دی چوکی ہا ڄس دے اتے پاکستان تے پاکستانی فوج دی ہک یونٹ دے مخصوص ڄنݙھے لگے ہوئے ہن ۔
چوکی دے سپاہی ہر ݙوجھے تریڄھے ڈیہنہ آ کے ڳوٹھ آلیاں کولوں چھترا( بکرا) گھن ویندے ہن، ہک ݙینہ ڳوٹھ دے لوکاں ݙتھا ڄو پہلے آلے جھنڈے لہا ݙتے ڳئے ہن تےانہاں دی ڄھا ہ تے نویں رنگ دے جھنݙے لا ݙتے ڳئے ہن ۔ݙوہائیں جنݙھیاں دا رنڳ تاں تبدیل تھی ڳیا ہا لیکن چھترا( بکرا) وت وی ویندا رہیا ۔
۔کجھ عرصے بعد ولا پہلے آلے جھنݙے لا ݙتے ڳئےتے ولا وی بکرا گھنݨ دا کم جاری رہیا۔ہک ڈیہنہ فوجی بکرا گھنݨ ڄو آئے تاں ڳوٹھ دے ہک کسان پچھ ڳݙا ۔سائیں ! اے ڄھنڈیاں دا رنگ کیوں بدلیندے راہندے او؟فوجیاں اوں کوں حیرت نال ݙٹھا تے آکھیا تہاکوں کوئی پتہ کونی؟کسان آکھیا،نہیں ادا اساکوں تاں کوئی پتہ کونی۔فوجیاں ݙسایا ڄو اساݙی چوکی تے انڈیا دا قبضہ تھی ڳیا ہا ڄہڑا ہک مہینے تک قائم رہیا تے انہاں دے فوجیاں اساݙے جھنڈے پٹ کے اپݨے لا چھوڑے ہن ،اساں ہݨ قبضہ چھڑوا گھدا ہے تے اپݨے جھنݙے لا ݙتے ہن۔
سندھی ماݨوں بے بسی دے لہجے آکھیا" انڄیں ہوسی،اساݙے کول تاں او وی بکرا گھن ویندے ہن تے تساں وی بکرا گھن ویندے او،اساکوں کیا پتہ کیا تھیندا ودا ہے"

سڄݨو ! اس تھوڑے لکھیا کوں ٻہوں سمجھیا ونڄیں تے آخر اچ افضل عاجز دا ہک شعر تھی ونڄیں۔
آخر آݨ میں مسئلہ کھولیا. 

رڄ تے بھک دا سارا رولا

تیݙا بنگلہ میݙا کھولا

توں جتیوں تے میں ہاری

ٻس وے ڈھول بازاری (راول گھنجیڑا)

## حوالے
ہک پیغام

کل (15-08-2015) کوں سرائیکی وسیب (پنجاب) دے ھک نامی گرامی گلوکار دا فون آۓ شانی صاحب آپنڑی بزم ت رسالے وچ ساڈی تحریک "گلوکار بچاؤ" کوں جاہ ڈیوو....
میں حیران..
مطلب پچھم تاں آھدن سپیکر ایکٹ دے تحت ساکوں ادب دی خدمت(ادب دی یا پیٹ دی) توں روکیا ویندا پۓ...
پہلے تاں میکوں ایں گال دا پتا کۓ نی سچ ھے یا کوڑ.
اگر سچ وی ھے تاں..
اے او کھڈا ھے جیہڑا اساں بنہیں واسطے کھٹیا ھا. رات کوں شبینہ ھووۓ ہا یا جمعے توں پہلے مسیت اچو آنونڑ آلی حمد و نعت دی آواز تاں اساں آھدے ھاسے یار مولوی خیال نئ کریندے کوئ مریض وی تھی سگدے جیکوں سکون ڈاکٹر ڈسیا ھووے وغیرہ وغیرہ...
تاں جناب صاحب تہاڈے گیت کوئ میڈیکل ٹریٹمنٹ تاں نئ جو بیمار دی صحت ٹھیک تھی ونجے...
باقی ایں جواب دے بعد جیہڑے مندے اوں عظیم فنکار کولو میں سنڑین نمی لکھ سگدا....
نوٹ...میڈا اے میسج میڈی ذاتی راۓ ھے بانگ رسالہ یا بانگ ادبی فورم پاکستان نال ایندا کوئ تعلق نئ.
بانگ ھک ادارہ ھے جیں وچ ڈھگ دوست ھن او آپنڑی راۓ دے بعد تحریک نال جڑنڑ یا ترٹنڑ دا ڈسینسن. (منصور شانی، ١٦ اگست ٢٠١٥ء)

## حوالے
ہک ہا بادشاہ

،،،،،،،   ہک  ہا  بادشاہ ،،،،،

بادشاہ تاں رب دی ذات ھے پَر اُو ھک ٹُوٹے زمین جئیندا ناں افغانستان ھے اوندا بادشاہ ھا ناں اُوندا داؤد ھا. 
داؤد بادشاہ اصول دا پکا ھا آپڑیں زبان کوں پانڑی ڈیندا ھا جیرھا حکم کر ڈیوے ھا اوندے اُتیں سو فیصد آپ وی عمل کریندا ھا رعایا کنیں وی کرویندا ھا. 
ہک ڈیھاڑے اوندی دربار ءچ ہک غریب فریادی فریاد کیتی ،بادشاہ سلامت اساں غریب ٹانگے تیں سفر کریندے ھئیں تیں ٹانگے آلے کرایہ آپڑیں مرضی دا گھندن اساں گریب لوک کنتے مروں ،
بادشاہ اے گال سُنڑ کے رتالال تھی گیا ہک ٹانگے آلے دی ایجڈی جرآت کہ بادشاہ دے حکم دی خلاف ورزی کرے. 

بادشاہ ویس فقیری پاء کے پُج گیا ٹانگے آلے اڈے تیں اُوکوں آکھس فلانی جاہ تیں ونجڑے چوکھے پیسے گھنسیں ٹانگے آلے آکھیا گال سیدھی ھے میں سرکاری ریٹ تے بلکل نمھی جُلدا توں ودھ کرایہ ڈیسیں ول جُلساں ، بادشاہ آکھیا چلو تریھ روپے ، اوں آکھیا  اُتوں تے ، چالیھ ،اتوں تے ،پنجاہ ، ٹانگے آلے آکھیا مار تاڑی چڑھ آ. 
راستے ءچ ٹانگے آلے پچھا ،فقیر ھئیں بادشاہ آکھیا اُتوں تے ،فوجی ھئیں اُتو تیں ،افسر ھئیں اُتو تیں ،وزیر ھئیں ،اُتو تیں ،وائے یار کتھائیں داؤد تاں نہویں ،بادشاہ آکھیا مار تاڑی. 
ٹانگے آلے دیاں لتاں جواب ڈے گیا تے آکھس حضور تساں ہُنڑ جرمانہ کریسو داؤد آکھیا اتو تیں ،سزا ڈیسو ،اتو تیں ،ڈھکیسو ،اتو تیں پھاسی ڈیسو بادشاہ آکھیا مار تاڑی،اوں ہک تاڑی نال سارا لوک سیدھے تھی پئے. 
اساں جنھیں کوں مونڈھیں تیں چاء کے ہر واری  تخت تیں جُل بلھیندے ھئیں اے ہَن تاڑی دے ڈا دے. 

تھر ءچ موت بُھک دی شکل بنڑا کے میڈے لال کھادی ویندی ھے ،حاکم وقت ایں حالت ءچ ویندے جیویں اُتھاں انھیں ہر سہولیات پہنچائ ھووے اج سرخرو تھی کے دورہ کیتا ھووے، شرم تاں اوکوں وی آونڑی چاھیدی ھئ جیرھا ایں استاوے دے مونھ آلے گورنر کوں سڈی پیاء ھا ،کوئ مقامی چبل ھوسی جئیں تبدیلی دے ناں تیں ووٹ گھدا ھوسی. 
جیویں نانگ چمڑا وٹیندے ایویں اے حکمران طبقہ شکلاں وٹیندن کڈھائیں شیر کڈھائیں تیر کڈھائیں بلاء،اگر تھر ءچ میڈے بچے بھکے مردن ،میں لعنت بھیجنڑ ثواب سمجھداں جیرھے آھدن بھٹو زندہ ھے،،  بھٹو مرگئے لعنتاں سٹ گئے،،شیر دی شکل ءچ جتامے ہن جنھیں ملک کوں تباہ کیتے ،تبدیلی دے نعرے ءچ فروعونیت ھئ جیرھی روزانہ کہیں نہ کہیں شکل ءچ نظر آ ویندی ھے،،آخر تیں اساں آپ  ول بچدے ہیں وائے یار جنھیں رل کے اینجھے بندے چُنڑیے ھوون ،آپ کینجھے ھوسن،،،،،جمیل بلوچ

## حوالے
ہک یادداشت

یاداشت.
اشولال
.
"ضیاء مارشل لاء دور وچ پاکستان سرائیکی پارٹی، سرائیکی لوک سانجھ ،علاقائی مجلساں اتے سنگتاں ،  (SQP)(SQM)  دی شکل اگوں عمومی شناخت دا اے مرحلہ طے تھئے جو روہی ، تھل دمان آپنے بزرگ ملتان دے پچھانویں ہک وڈی جغرافیائی اتے سیاسی قومی وحدت ان. ایں مزاحمت اچ سیاستداناں توں ودھ انہاں ادیباں دا حصہ اے جنہاں اپنی زبان اچ لکھن اتے سوچن دا مزا گھدے. .استاد فدا حسین گاڈی مرحوم اتے مظہرعارف(سرائیکی لوک سانجھ) بیرسٹرتاج لنگاہ اتے منصور کریم، حمید اصغرشاہین،مجاہد جتوئی، عبدالمجید کانجو اتے انہاں دے رفقاء دا حصہ وی قابل ذکر اے."
.
(پارت اچ چھپئیل ڈاکٹر اشو دے ہک مضمون وچوں)
بلال بزدار
## حوالے
ی

سرائیکی وچ ی واں پنج طرحاں دیاں ہن۔

ی= چھوٹی ی، شروع وی ایہا ی آندی ہے۔

ے= وݙی ے

یْ= وݙی ے ادھ وچ آوے تاں یْ لکھدن، شیْر، ٻیْر۔ ریْت، کھیْݙ

ئ=ہائی، کوئی، نائی، ایہ ی تے ہمزہ دا مرکب تے مخلوط حرف ہے۔ شیئر، 

یٔ= ریٔد، ہیٔڈ ماسٹر، لیٔس، ایندے تلے ݙو نقطے آندن، ایہ ی تے ہمزہ دا مجموعہ ہے۔
یاسؔر بزدار دی شاعری،پورھیت رمضان آرائیں

## سجھ تےدَھرتی
میݙےوَس ہووے،مَیں ہوواں جُھڑ

وَل وَس پُوواں تیݙےنیناں تے

میݙے وَس ہووے
مَیں ہوواں دل دِل دَھڑکاں

تیݙےسینے وچ میݙے وَس ہووے

ہوواں وَݨجارا وَل ویچاں دِل

تیݙی ڳلیاں وچ میݙےوَس ہووے

ہوواں بُلبل میں وَل ڳاوݨ پیاردے ڳاواں مَیں

میݙےوَس ہووے

ہوواں سِجھ وانگوں وَل چمکاں اپݨی دھرتی تے
## حُسینؑ
سانول تُوں میں سئےوَرہیاں تُوں تریہہ دےمارئیے

پِھردوں وان٘گ حُسینؑ

ساݙا شہر ءِ کربل وانگوں

جِتھاں سَب یزید
## قیدی
میݙی وَستی ہَرکوئی قیدی

کوئی ءِ اپݨی روح دا قیدی

کوئی ءِ اپݨی دِل دا قیدی

کوئی ءِ اپݨی سوچ دا قیدی

میں وی قیدی

کیوں جو حق دا ڳاوݨ ڳَمداں

حق انصاف دے رستے ٹُرداں

کیوں جو وَکھری سوچ سوچین٘داں

عاشؔق وانگے،بُھٹو وانگے

جیرھے لِکھدِن کالے پُھل

تے

کوجھے موسم

میݙا جُرم ءِ میݙی سوچ ءِ

پَکھیّں وانگے

ہَرکوئی چاہن٘دے

میݙی سوچ کُوں

قیدی جوڑݨ

جے کرمیݙیاں سوچاں مَرڳیاں

وَل کیا تِھیسی؟

بُھٹو مَرسی

عاشؔق مَرسی

## ٻیا ݙیکھو

* رمضان ارائیں
یاسر علی سورج

میانوالی نال تعلق رکھݨ والا سرائیکی گلوکار تے اداکار ہے تے سرائیکی فلم ڳلی سرکاری دا مرکزی ہیرو اے.

thumb|Saraiki
یاسین

ملک غلام یاسین پنجابی زبان دا شاعر ہے۔دݙوہڑیاں دا شاعر ہے۔

## ڄم پل
جھنگ نال تعلق ہے۔

## نمونہ کلام
اے نتیجے نے میریاں غلطیاں دے جہڑا اتنا توں ہوشیار ایں

تل گیا ای زہن بغاوت تے ودا بنڑدا خود مختار ایں

میری زندگی موت دا مسلہ اے توں سٹنڑ دے کانڑ تیار ایں

نت دل یاسین دا ڈھائی رکھنا ایں کہڑے مزہب دا پیرو کار ایں

### دوہڑہ
ملک غلام یاسین مرحوم

مرشد دا ناں ہیئی چن ماہی اس واری ونجنڑ دے رس ونج

میں دی غلطی کر گیاں توں وی روسیاں دی کربس ونج

انج ہتھ نہ چامیں بے کس توں بھاویں ہر ممکن لاکس ونج

یاسین دے آخری ساہ ہینی کوئی نسخہ بچنڑدا دس ونج

### دوہڑہ
کائنات دا والی اُجڑیاں نوں 

کوئی ایہو جیا وقت ویکھائیں ہا

ہوندی صحت سکون تے دیہنہ ولدے 

دل منگدے سجنڑ ملائیں ہا

کوئی حرج تاں نہ سنگ سجنڑاں دے 

بلفرض چا عید کرائیں ہا

تیرے یار دے کلمہ گو ہاسے 

" یٰسین" دی جھوک وسائیں ہا

### دوہڑہ
میتھوں درد نہ پُچھ ہمرازاں دے غمِ عاشقی دے ارمان نہ پُچھ،،

آ موت ویسی توئیں،دلبر نوں میتھوں اُلفت دے نُقصان نہ پُچھ،،

میرے عین زوال تے اُجڑن دے جویں چن کیئتن اعلان نہ پُچھ،،

یاسین۔۔بیان دے قابل نہی میتھوں آجکل دی گزران نہ پُچھ،،

### دوہڑہ
بےدَرداں دا کپتان ماہی __ تے پردیس کیوں ڈیرے لائے نی *،****

انجڑ درد وَنڈیندین دُکھیاں دے __ جیویں ساڈے درد ونڈائے نی*،***

میں سُن بیٹھاں میرے اُجڑن دے __ جیہڑے خفیہ جشن منائے نی *،***

گئیوں بُھل "" یسین * دی خدمت نوں __ چآ جیندیاں رُکھ بدلائے نی

### دوہڑہ
شالا سونے نہ چکن صرافاں توں گھٹ انڑ ملیاں دے مل ویندن.

وت بے قدراں دی شاھی دے وچ لجپال عمومن رل ویندن.

کر وعدے "یاسین" نبھاونڑ دے بھیڑے خون ھوندن جیھڑے بھل ویندن.

تواڈے ناں دا پہلا حرف آ جاوے مینوں سال دے صدمے بھل ویندن
ونکی:سرائیکی شاعر