ملتان دی تریخی مسیتاں

اُردو لغت وچ مسیت دے معنی ’’سجدہ گاہ‘‘ دے ہِن لیکن شرعی اصطلاح وچ ایندے توں مراد مخصوص جاہ ہے جیڑھی جو رکوع تے سجدے کیتے وقف کر ݙتی ونڄے یا جتھاں مسلمان عبادت کر سڳن ’’مسیت‘‘ دا لفظ ایں وجہ نال مسلماناں دی عبادت گاہ کیتے مخصوص ہے ۔ سورۃ حج دی آیت نمبر40وچ ارشاد باری تعالیٰ ہے ’’اگر اللہ تعالیٰ ہک ݙوجھے دے ذریعے لوکاں دے زور نہ توڑیندے تاں راہباں دے خلوت کدے ، عیسائیاں دے گرجے ، یہودیاں دے معبد تے مسلماناں دی مسیتاں جنہاں وچ اللہ دا ناں کثرت نال گھدا ویندے ، سٹ ݙتیاں ویندیاں‘‘ تاریخ اسلام اساکوں ݙسیندی ہے جو اولین مسیتاں ہجرت توں پہلی اِی تعمیر تھیوݨ شروع تھی ڳیاں  ہَن انہاں وچ حضرت عمار بن یاسرؓ دی مسیت تے بعد حضرت ابوبکرؓ دی مسیت اولین ہِن۔ ہجرت دے بعد جݙݨ جو عبادت گاہ دی ضرورت کعبہ دی دوری دے بعد ودھ ڳئی ۔ ایں کیتے مسلمان جَیں خطہ ارض تے ڳئے اُتھائیں انہاں مسیتاں تعمیر کیتیاں۔

برصغیر پاک و ہند وچ ملتان او شہر ہے جتھا ںپہلی صدی ہجری توں مسلماناں دے قدماں دے نشان پُڄے اُتھاں پہلی مسیت 95ھ؍711ء کوں محمد بن قاسم فتح ملتان دے بعد قلعہ کہنہ سے بݨوائی ہئی۔ ایں مسیت کوں ملتان دے اسماعیلی گورنر جلم بن شیبان منہدم کرا ݙتا ہئی ۔ مگر ایندے آثار 19ویں صدی تئیں قائم ہن۔1818ء وچ جݙاں سکھاں ملتان فتح کیتا تاںاُنہاں آثار تے اسلحہ خانہ تعمیر کر ݙتا جیڑھا جو انگریزاں دے حملے ملتان 1849ء دے دوران بارود وچ بھاہ لڳ ونڄݨ دی وجہ نال تباہ تھی ڳیا ۔ ایندے بعد مسیت محمدبن قاسم دے آثار وی مٹ ڳئے ۔ ایندی ہک نشانی تانبے دی ہک لوہے دی شکل وچ اَڄکل عجائب گھر لاہور وچ ݙٹھی ونڄ سڳدی ہے ۔ سلطاطین دہلی دے عہد وچ اِتھاں ٻہوں ساری سوہݨی مسیتاںتعمیر کیتی ڳن اُنہاں مسیتاں وچ سلطان شہاب الدین غوری دی مسیت وی قابل ذکر ہئی۔ درسگاہ حضرت غوث بہاء الدین وچ مسیت لازمی تعمیر کیتی ڳئی ۔ بدقسمتی نال ملتان دی ایں سوہݨی مسیت وچوں کہیں دے آثار باقی نی ریہے۔ تاہم اڄ ملتان وچ جیڑھی تریخی مسیتاں موجود ہِن اِنہاں وچوں سب توں پراݨی (تعمیر دے لحاظ نال) ساوی مسیت کوٹلہ تغلق خان وچ ہے جݙݨ جو کئی ٻئی پراݨیاں مسیتاں وی موجود ہِن مگر انہاں کوں دوبارہ تعمیر کیتا ڳئے تے انہاں دی اولین تعمیر اَڄ موجود کائنی ۔1305ء وچ جݙاںغیاث الدین تغلق ملتان دا گورنر ہئی تاں اوں حضرت شیخ رکن عالمؒ دے بینظیر مقبرے دے علاوہ ہک حویلی بیرون لوہاری گیٹ تعمیرکیتی ہئی۔ایندے نیڑے دی آبادی اَڄ وی کوٹلہ تغلق خان اَکھویندی ہے ایں کوٹلہ تغلق خان وچ اے ’’ساوی مسیت‘‘ روغنی سلہاں نال تعمیر شدہ ہے اُچی عمارت ہے ایندی اندرونی عمارت تے کجھ فارسی شعر لکھے ہوئے ہن جیڑھے جو اَڄ وی ݙٹھے ونڄ سڳدن ۔ سرایڈورڈ میکیکن جنہاں ملتان دا بندوبست کیتا تے بعد وچ پنجاب دے گورنر بݨے ہَن اپݨے مرتبہ گزٹیر وچ لکھے جو ایں عمارت دے تلے ہک تہہ خانہ ہے جتھاں صندوقاں سنگلاں نال لٹکی ہوئی ہِن تے عمارت دے شمال وچ نواب میر آغا تے نواب اصغر علی دے مزارات ہن جیڑھے جو اپݨے ویلھے دی عمائدین ملتان ہن ۔

مسیت علی محمدخان تعمیر 1758ء ۔ اے مسیت ملتان دے ہک پُر رونق بازار وچ واقع ہے ۔ 1758ء وچ اینکوں والئی ملتان نواب علی محمدخان تعمیر کرایا ہئی ۔ اے ہک مرتفع چبوترے تے قائم ہے جیندے تلے دکاناں ہن جنہاں دی آمدݨی مسیت کیتے وقف ہے ۔ عمارت دا دالان 17x44چوڑا ہے ۔ دیواراں منقش تے قرآنی آیات نال لکھیاں ہوئیاںہِن۔ اپݨی تعمیر دے صرف 60سال بعد 1818ء وچ اے مسیت سکھاں دے قبضے وچ چلی ڳئی جنہاں اینکوں عدالت یا کچہری وچ بدل ݙتا ۔ ایں زبوں حالی وچ34سال گزر ڳئے ۔ کئی انگریزاں عملداری وچ اے مسیت دوبارہ مسلماناں دے حوالے کیتی ڳئی۔

مسیت پُھل ہٹاںچوک بازار تعمیر1716ء چوک بازار وچ اِی حسین آگاہی تے ہک ٻئی مسیت واقع ہے جیڑھی جو بادشاہ فرخ سیر تعمیر کرائی ہئی جݙاںجو پہلے اِتھاں پُھل ویچݨ والیاں دی دکاناں ہن ایں کیتے مسیت پُھل ہٹاں یعنی مسجد گل فروشاں دی دکاناں والی اَکھوائی۔ اَڄکل ایں مسیت دی تعمیر نو کیتی ڳئی ہے ۔ آکھدن جو بادشاہ کوں ہک فقیر دی دُعا نال اولاد نصیب تھئی ہئی ایندی یادگار اے مسیت ہے ۔ عید گاہ مسیت تعمیر 1735ء ملتان توں لاہور ونڄݨ والی شاہراہ تے جیڑھی جو خانیوال روڈ سڑک دے کنارے تے پُر فضا تے پُر شکوہ مسیت واقع ہے اینکوں ملتان دے گورنر عبدالصمد خان 1735ء وچ تعمیر کرایا ہئی۔ حجرہ مسیت 54x240چوڑا تے لمبا ہے ایندے درمیان وچ خوبصورت کلاں پوش گنبد واقع ہے ،اُچے اُچے مینار ہِن ۔ 1961-62ء وچ ایں مسیت دی پُراݨی آب و تاب اچ بحال کیتی ڳئی ہئی ۔ سکھاں دے عہد وچ ایں مسیت کوں فوجی ہیڈکوارٹر وچ بدل ݙتا ۔ بعد وچ ایں مسیت وچ دیوان مولراج دے سپاہیاں دے ہتھوں ݙو انگریز سفارت کار قتل تھئے ہن ۔مسیت باقر خان تعمیر 1720ء نیو ملتان دے زیڈ بلاک وچ مسیت نواب باقر خان واقع ہے ایں مسیت کوں مغل شہنشاہ محمد شاہ رنگیلا دے عہد وچ گورنر ملتان باقر خان بݨوایا ہئی جݙاں جو انہاں ݙینہاں عید گاہ ملتان دا رستہ دربار وچ طغیانی نال مسدود تھی ڳیا ہئی ایں کیتے اے مسیت بطور عید گاہ تعمیر کیتی ڳئی ہئی ۔ نواب باقر خان دے بعد عبداللہ خان ایں مسیت کوں نویں سروں بݨوایا۔

مسیت حضرت موسیٰ پاک شہیدؒ تعمیر ݙاہویں صدی ہجری ، حضرت موسیٰ پاک شہیدؒ دے مزار دے نال ہے ۔ اے مسیت اندرون پاک دروازہ ہے ۔ ایں مسیت دے ترئے گنبد ہِن  تے مسیت 60x30فٹ کھلی ہے ۔ ایں مسیت دی اولین تعمیر صدی ہجری وچ حضرت موسیٰ پاک شہیدؒ دے زمانے وچ تھئی ہئی ۔ مسیت شاکر خان تعمیر 1753ء اے مسیت کمشنر ملتان دی رہائش گاہ شیش محل دے نال واقع ہے ۔ اینکوں نواب شاکر خان تعمیر کروایا ہئی ۔مسیت عام خاص باغ مغلیہ دور دی پُراݨی مسیت ہئی جݙاں جوہُݨ ایندی تعمیر نویں سروں کر ݙتی ڳئی ہے ۔ جامع مسیت درس والی ، ایہ مسیت وی ملتان دی پُراݨی مسیتاں وچوں ہے ۔

آکھدن ایں مسیت دی اولین تعمیر 95ھ وچ تھئی ہئی اَڄ کل ایں مسیت دی وی تعمیر نو کر ݙتی ڳئی ہے ۔ ایہ مسیت دولت گیٹ النگ دے نیڑے باغیچی مرزا جان تے واقع ہے اتھاں حضرت حافظ جمالؒ دے خلیفہ اوّل حضرت مولانا خیرپوری درس ݙیندے ہَن ۔

جامع مسیت محلہ کڑہ ایہ ہک انتہائی سوہݨی مسیت ہے ایندے جنوب وچ حضرت علامہ عبدالرشید کرمانی دا مقبرہ ہے ۔ آپ ایں مسیت وچ درس ݙیندے ہَن ۔ جامع مرادیہ مسیت مغل شہزادے  مراد بخش نال منسوب ہے ۔ اَڄ کل ایندی تعمیر نویں سروں کیتی ڳئی ہے تے جامعہ محمدیہ اہلحدیث اَکھویندی ہے ۔ مسیت حضرت خواجہ اویس کھگہ ملتانی روغنی سلہاں نال بݨائی ڳئی ۔ پُراݨی مسیت ہے تے قبرستان پاک مائی وچ واقع ہے ۔ ایندے تے وی ملتانی کاشی دا کم سوہݨے اندازوچ کیتا ڳئے ۔ جامع مسیت شاہی طوطلاں والی اے مسیت وی قبرستان پاک مائی وچ واقع ہے ۔ ایں مسیت دے وی ترائے سوہݨے گنبد ہِن ایں مسیت دی تعمیر نو مولانا فیض رسول دی کوششاں دی مرہون منت ہے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء