open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
غلام علی فقیر

آپ روحل فقیر دے فرزند ہن۔ آپ دی پیدائش 1839ء وچ تھئی۔ جیڑھے بعد اِچ سجادہ نشین تھئے۔ انھاں دا کلام ڈھیر کائنی۔ پر تھوڑا ٻہوں جتنا وی ہے او شہکار ہے۔ کافی وچ کمال حاصل ہانے ۔ فنی لحاظ نال انھاں دی کافی ٻہوں پختہ ہے۔ انھاں وچ بے پناہ جوش اتے روانی ہے۔ جمالیاتی عنصر انھاں دے کلام اِچ ڈھیر ملدے۔ حسن و عشق دے رنگ وچ تصوف دی تعلیم ݙتی ہنے۔ جیں سببوں کلام اِچ رنگینی اتے دلکشی پیدا تھی ڳئی ہے۔ اِنھاں دا شمار کافی گو شعراء وچ تھیندے۔(4)

ھادی والا نکتہ ہکو صحیح کریں توں سارا

اندر ٻاہر سوہݨا سائیں نرمل نور نظارہ

جانیں تاں توں آپ سُنڄاݨیں ٻیا سب کوڑ پسارا

حسن اساں تے حملہ کیتا نینہہ مریندا نعرا

کل فقیر کو سجدہ کیتم شاھو شاہ ہمارا

غلام علی توں ظاہر باطن ماریں نینہہ نغارا

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
خلیل لشاری

اپݨے ویلھے دے درویش ہن ‘ آپ اسلام لشاری دی ڳوٹھ وچ تعلقہ گھوٹکی وچ پیدا تھئے ۔ عبدالمجید سندھی آہدن کہ انھاندی پیدائش تے وفات دا سن معلوم کینی البتہ اتنا معلوم تھئے جو آپ نور محمد کلہوڑے دے دور وچ 18صدی عیسوی وچ گزرین۔ گھوٹکی دے بزرگ محسن شاہ عرف موسن شاہ دے ہمعصر ہن۔ انھاں نال خلیل لشاری کوں وݙی عقیدت ہئی میر حسان الحیدری خلیل لشاری کوں سچل سرمست دا ہمعصر آہدن تے انھاندی وفات دا سن 1800ء دے نیڑے تیڑے ݙیندن۔

کو ڳال سݨا واہ واہ

تاں سودا سچ تھیا ٹھاہ پا

چھاتی دے وچ جھاتی ہے

ساکوں فیض حیاتی ہے

لڳی اوڑک تے جھنگ وساتی ہے

لڳی بھڑک برہ دی بھا

خارج خارج لری لری

جا اے لہندا ذری ذری

عشق دا پینڈا پری پری

گھر گھٹیاں ولے راہ

محمود ایاز مل شامل

قابو عشق کتوئی کامل

نفس تاوار پڑھن پے عامل

عشق نہاں گمراہ

لکھت چھپت خلیل کہواویں

ہوویں چور تے ساد سݙانویں

سو ساواں تھی وچ سماویں

کہا الارا کلہا کھم کاہ

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
دریا خان فقیر

روحل فقیر دے چھوٹے پتر ہن۔ آپ 1843ء وچ پیدا تھئے۔ آپ دی تربیت مامے مراد فقیر دی نگرانی وچ تھئی۔ سندھی ‘ ہندی اتے سرائیکی دے باکمال شاعر ہن۔ کلام کافیاں اتے بیتاں تے مشتمل ہے۔ روحل فقیر اتے رائو فقیر کنوں انھاں دا کلام بلند ہے۔  سوز ‘ گداز ‘ مجاز اتے معرفت دا آئینہ دار ہے۔ رنگینی روانی ‘ بیساختگی اتے مستی ڈھیر ملدی ہے۔ انھاں دی شاعری ہک کامیاب تجربہ دی حیثیت رکھیندی ہے۔ کافی کوں رنگیں اتے دلچسپ بݨاوݨ وچ انھاں دا ڈھیر ہتھ ہے۔ کافی وچ سلوک دے نکتے بیان کیتے نیں۔ سرائیکی وچ ݙوہڑے تے کافیاں لکھے نیں۔ 

### کافی
مہݨہ ماہی یار دا۔ دلدار دا عشق الانبا سر تے چایم

ویساں ویساں مول نہ رہساں پندھ پُڄیساںیار دا   ماہی یار دا

صبح ویلے سائیں ملیا پاندھی پریاں دی  پاردا   ماہی یار دا

رات اندھاری میں اَݨ تاری تُرھا توکل تار دا   ماہی یار دا

دریا خان چُم اکھیں تے چایم طعنہ تخت ہزار دا   ماہی یار دا

سسی وچاری سورئیں ماری پُنل کیچ کوھیار دا   ماہی یار دا

دل میݙی درمل ݙیسی محرم میں بیمار  دا ماہی یار دا
پیر علی گوہر شاہ اصغر

آپ پیر حزب اللہ دے فرزند ہن۔ والد ماجد دے بعد آپ گدی نشین تھے۔ آپ دی ولادت 1231ھ وچ تھئی تے 1263ھ آپ وصال فرمایا۔ آپ وݙے سخی تے درویش ہن۔ کݙاہیں کوئی آپ کنوں خالی ہتھ نہ آندا ہئی۔ آپ علم و ادب دی وݙی سرپرستی کریند ے ہن۔ بے انداز دولت دے باوجود آپ دی روش فقیرانہ ہئی۔ آپ فارسی زبان دے ٻہوں وݙے ماہر ہن۔ شاعری دا شوق بچپن کنوں ہانے ۔ آپ شاعری وچ اصغر تخلص کریندے ہن۔ ۔ فارسی ‘ سندھی تے سرائیکی زباناں دے شاعر ہن۔ نمونہ کلام:

### مولود
مہین ݙیکھ مستانی جو تھئیاں تیݙا حسن کمال 

ہے سبھائوں زور زیادہ جانی تیݙا جمال

صدقے کیتم توں دلبر توں سر سودھا سب مال

سوز سولاں دے مینوں ساڑیا تھیا سر و بال

آوے میں ݙے ماہی محرم آہو من سوال

آئو پارو مل کرین کھیݙٖوں برھہ دھمال

اصغر عاشق روز ازل دا کیتا حسن حلال

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
اللہ داد تونسوی

سئیں اللہ داد تونسوی دے حالات زندگی نیں ملدے۔ میر حسان الحیدری انھاں دا صرف سال وفات ݙسائے کہ او 1859وچ فوت تھئے تے آپ دے کلام وچ عشق و محبت دی چاشنی تے ہجر و فراق دی کسک دا اظہار ملدے۔

ساوݨ آیا رُتاں مڑیاں لڳیاں یار دے نانویں سݙݨ

سیڑھ پئے دریانواں کوں لڳے ٻیٹ کوں سیبے لڳن

ساوا سا توک سبز چہکوں لڳیاں سبزیاں دل کوں ٹھڳن

آکھ اللہ داد پچھو سُنڄاݨ توں جھوک وسیسو کݙن

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
مخدوم شاہ محمود

آپ حضرت بہاء الدین زکریا ملتانی دے خانوادے نال تعلق رکھدے ہن۔ اتے سجادہ نشین ہن۔ آپ دا دور1800ء توں1869ء تئیں ہے۔ آپ قادر الکلام شاعر ہن۔ لیکن ہُݨ کلام نایاب ہے۔ آپ دا ہک مرثیہ ملدے۔ نمونہ:

مریندا ٻاݨ علمبردار ریہا

پاݨی آنݨ کاݨ تیار ریہا

جیں خیمے وچ احمد لاوے کچاری

جیندی کرݨ فرشتے چوب برداری

ݙینہ عشرے دے اُمت دی بے نرواری

سڑدا او خیمہ اطہار ریہا

توݨیں عابد ہا تپ توں تنگے

ضعف توں ہو ڳیا پیلا رنگے

بیمار تے کیتا ظم نسنگے

چِھکدا  شام  تئیں  او مہار  ریہا

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
سید خیر شاہ

سید خیر شاہ دا تعلق گیلانی سادات نال ہئی تے آپ دا خاندان اوچ شریف توں اُٹھی تے تونسہ توں ست میل دے فاصلے تے وستی گھالی وچ آن آباد تھیا۔ اے خاندان حضرت دین پناہ سئیں دا مرید ہئی۔ ہِیں کیتے اے خاندان اپݨے پیر دے علاقے وچ اوچ توں لݙ آیا۔ سید خیر شاہ 90سال دی عمر پاتی ہئی تے انھاں دا سالِ وفات1314ھ ہے۔ ایں طرح انھاں دی تاریخ پیدائش 1814ء بݨدی ہے۔ پروفیسر طاہر تونسوی مرتب کلام خیر شاہ ہِیں تاریخ کوں تسلیم کریندن۔(17)۔ آپ نے ابتدائی تعلیم مسجد دے امام کنوں حاصل کیتی۔ قرآن شریف پڑھݨ دے بعد عربی ‘ فارسی دا درس گھدونے تے گلستان بوستان پڑھی۔ آپ بچپن توں اِی دنیا داری توں دور رہندے ہن۔ سید خیر شاہ دے زمانے وچ سرائیکی علاقہ وچ صوفیائے کرام دا ٻہوں ہوکا سکہ ہا۔ حضرت خیر شاہ وی تصوف دے رنگ وچ رنگیج ڳے تے درویشی اختیار کر گھدی۔حضرت خیر شاہ زیادہ تر کافیاں تے ݙوہڑے لکھین۔ انھاں دے کلام وچ صوفیانہ خیالات تے خاص طور تے مسئلہ وحدت الوجود دا زور ہے۔ آپ دنیا کوں ہک عارضی تے ختم تھی ونڄݨ والی شے آکھ تے ایندے جادو کنوں بچݨ دی تلقین کریندن۔ انھاں دی زبان وچ سرائیکی علاقے دے ٻہوں سارے لہجے رلوڑ ملوڑ سامݨے آندن۔ او اپݨے کلام وچ ہمیشہ مقامی حوالے تے تل وسیبی تشبیہات استعمال کریندن جیندی وجہ توں انھاں دی شاعری دا حسن ودھیے تے موضوعات وچ رنگ آمیزی تھئی اے۔

### نمونہ کلام:
عمر ونڄائیو سبق پڑھیندیں خود سبق مول نہ آیو

جوڑ پکا کے فاضل بݨیو نہ صحیح جوڑ پکایو

راہ نما لوکیں وچ بݨیو دل گمراہ بݨایو

خیر ڳئی برباد حیاتی حاصل کجھ نہ پایو

### ݙوہڑہ
عاشق عشق معشوقاں دے وچ نت رہسن ہمیشہ راضی

اکھ تیر ونڄے لنگھ چیر جگر کوں غز مارن غمزے غازی

خوش رہن معشوق عشاقاں تے او ݙیکھ نیاز نیازی

تھیا خیر نکاح دلیں دا دل وچ آپ بݨیا خود قاضی

### کافی
چھک ہوش دی پاڑ پتال کنے

پچھیں راز لہیں ونڄ حال کنے

ایہا پاڑ اولڑی لائی ہئی

بوٹی جند دی جوڑ سکائی ہئی

اندھی دل نہ کہیں رجائی ہئی

کڈھ آپیں آپ کوں ڄال کنے

ہک دم دے نال مکان تیݙا

کتھ بے دم ٻیا امکان تیݙا

کتھاں رہیا مکان جہان تیݙا

سٹ دعویٰ خام خیال کنے

ایہا سمنجھ تیݙی گمراہی ہے

ایہو فعل تیݙا بے جاہی ہے

گذر عمر ڳئی اَڄائی ہے

نہ سمجھ پاتو توں ایں حال کنے

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
بی بی جنت مائی

الحاج بی بی جنت مائی شہر فرید چاچڑاں شریف دی رہݨ آلی وݙی نیک تے اللہ والی خاتون ہئی۔ آپ ست حج کیتے ہن۔ بی بی سیݨ محبوب الٰہی حضرت خواجہ خدا بخش دی خلیفی ہن۔ آپ فارسی بوستان تئیں تے قرآن شریف مولوی خوشدل صاحب کنوں پڑھیا ہئی۔ مائی جنت سرائیکی زبان دی شاعرہ ہن۔ آپ نے1225ھ مطابق 1811ء کوںچاچڑاں شریف وچ وفات پاتی۔ جنت مائی کوں اے شرف وی حاصل ہئی کہ انھاں خواجہ فریدؒ کوں ڄمدیں لا کھݙا یا تے پالیا پوسیا۔ حضرت خواجہ فریدؒ سئیں واسطے جنت مائی دی لکھی ہوئی لولی ٻہوں مشہور ہے۔

جیوے میݙا ڈھول ممولہ ڑی

جانی ہند سندھ دا ہے ڈھولہ ڑی

میکوں مرشد رنگ لاتے ڑی

رنگ لاتے دلبر جاتے ڑی

بھل غیر غرور دی طاعتے ڑی

تھیا دین ایمان سمولہ ڑی

………

لکھ جندڑی پیر توں گھولاں ڑی

تھی مست ولا حق ٻولاں ڑی

ہن مرشد من وچ پھولاں ڑی

پا پریت پریم دا چولا ڑی

جند جنت صدقے کیتی ڑی

رس رمز وحدت دی پیتی ڑی

اینویں ہاری بازی جیتی ڑی

وِسریا دل کوں غیر دا رولہ ڑی 

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
خدا بخش فقیر

آپ وی روحل فقیر دے فرزند ہن۔ آپ 1843ء وچ وفات پاتی۔ خدا بخش فقیر ہک وݙے شاعر تے درویش تھی گزرین۔ آپ دا کلام ہُݨ نایاب ہے۔

### ہک سی حرفی دا نمونہ ملاحظہ کرو۔
الف اللہ دی ذات اصل ہی رنگ نہ کوبی رنگی

کن فیکون وچوں جگ جوڑیس بے رنگی تارنگی

کتھاں ایرانی کتھاں عراقی کتھ رومی کتھ زنگی

خدا بخش ھکا حق کنوں اساں محبت منگی
دائی پھاپھل حفظاݨی

دائی پھاپھل حفظاݨی کوں وی اے شرف حاصل ہے کہ انھاں حضرت خواجہ فرید سئیں کوں بچپن وچ کھݙایا تے کھیر پلایا۔ آپ اوں ویلے دے مشہور طبیب حکیم محمد کبیر خان شاکر دے گھر 1800ء دے نیڑے تیڑے پیدا تھئی۔ شعر گوئی دا آپ کوں بچپن توں شوق ہئی۔ حفظاݨی آپ تخلص کریندے ہن۔ آپ حضرت خواجہ خدا بخش دی مرید ہن۔ آپ 1870ء وچ وفات پاتی۔ دائی پھاپھل حفظاݨی دیاں لوریاں خاصی شہرت رکھدن۔ سرائیکی لوری دا نمونہ۔ اے لوری اَڄ وی شہر فرید تے کوٹ مٹھݨ وچ عرس تے موقعہ تے گائی ویندی اے۔

الا اللہ دی جوت جڳانواں

لولی ݙیواں لال کوں

محبوب مٹھل دے ٻال کوں

ننڈھے قطب کمال کوں

فریدݨ سئیں لڄپال کوں

حفظاݨی دی من ڳال کوں

جند پیا جیویں حق دا عاشق

عرض اے ذوالجلال کوں

الا اللہ دی جوت جڳانواں

لولی ݙیواں جوان کوں

عشق دے ایں پہلوان کوں

محبت دے سلطان کوں

مرشد جمل جہان کوں

حفظاݨی پیر مغان کوں

ماݨیں جند جوانی جانی

عرض ہے رب رحمان کوں

الا اللہ دی جوت جگانواں

لولی ݙیواں خورشید کوں

فخر جہاں دی عید کوں

عالم حافظ سعید کوں

سوہݨے پیر فرید کوں

حفظانی دی اُمید کوں

پینگھا لوݙاں لولی ݙیواں

لاڄ ہے رب حمید کوں

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
غلام قادر قریشی

غلام قادر قریشی موضع لابر ملتان دے رہݨ والے ہن۔ آپ دا سلسلہ نسب حضرت بہاء الدین زکریا ملتانیؒ نال ملدے۔ آپ1836ء وچ پیدا تھئے۔ مولانا غلام قادر قریشی ٻہوں وݙے عالم دین تے قادر الکلام شاعر ہن۔ آپ فارسی تے سرائیکی زبان وچ شعر آہدے ہن۔ کافیاں ‘ ݙوہڑے توں علاوہ آپ دا معراج نامہ ‘تولد نامہ ‘ انھاں دی شعری وݙائی دی یادگار اے۔ تولد نامہ 1310ھ مطابق 1892ء وچ مکمل تھی۔ تولد نامہ ہک طویل مثنوی ہے جیندے وچ حضور نبی کریم صلعم دے درودِ مسعود دا مفصل بیان اے۔ تولد نامہ دے اشعار دی تعداد 1072ہے۔ ایں طویل نظم وچ حضورؐ دی شان ‘ شجرہ نسب ‘ حضرت عبداللہ دی شادی۔ حضرت بی بی آمنہ سیݨ دے خواب دا بیان ول آپؐ دی ولادت با سعادت دا تذکرہ، بی بی حلیمہ دا آپؐ کوں گھنن، حضرت بی بی خدیجہ دی آپؐ نال شادی، ہجر اسود دا واقعہ ، غارِ حرا وچ آپؐ دی عبادت تے وحی دے نزول دا قصہ بیان کیتا ڳے۔ غرض اے تولد نامہ سیرت پاک دے موضوع اُتے ہک شاندار شعری شاہکار اے۔ ایندے ہک ہک شعر وچ غلام قادر قریشی دی حضور صلعم نال محبت تے عقیدت چھلکدی اے۔ ایں توں علاوہ تولد نامے توں اے وی معلوم تھیندے کہ غلام قادر دا سیرت تے مطالعہ ٻہوں زیادہ ہئی۔ تولد نامے توں نمونہ۔ آپ دی حجراسود دے معاملے تے معاملہ فہمی دا بیان۔

شور ہویا وچ خلق ، امین

آیا بَھل محمدؐ ، امین

جو کجھ حکم کریسی راضی

ہوسے او اساݙا قاضی

سرورؐ آپݨی چادر آ

اُتے زمین وچھائی چا

حجر اسود سرورِ عالم

چادر وچ چا رکھیا بے غم

فرمایُس اِنوں چار جوان

ہر قبیلوں ہک جوان

پکڑن چار گوشے چادر دے

برابر ہوسن وچ قدرت دے

خوش ہوئے ہر چار گروہ

واہ کیا حکم ہے پر شکوہ 

مولوی غلام قادر قریشی دا برأت نامہ وی اپݨے وقت وچ کافی مقبول ہئی۔ اے برأت نامہ 1899ء وچ شائع تھیا۔ ایں برأت نامہ وچ اشعار دے نال نال آیاتِ قرآنی وی درج کیتیاں ڳن۔ برأت نامے دا آغاز انھاں اشعار توں تھیندے:

گوناں گون ثنا الٰہی حمد شماروں ٻاہر

لائق حضرت اوس صنم دے ہر دم آکھا ظاہر

ناں کرم افضال تمامی عالم بو قلمونوں

خود حضرت انسان نوازیُش ݙے تکریم فزونوں

پھر احمد مختیار کیتس وہ اس مجمع اخیاروں

عَلَم لولاک بلند کیتا اوس نال شوکت اظہاروں

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
چھتو سانگی

چھتو فقیر سانگی ضلع لاڑکانہ دے وسوں واݨ ہَن۔ آپ دا اصلی ناں فقیر مولا داد ہئی۔ آپ ذات دے سانگی ہن۔ چھتو فقیر سانگی بنگلہ محبوب جی ڳوٹھ تعلقہ میرو خان وچ سال 1822ء وچ ڄمیئے۔ آپ دا بچپن ہِیں وستی وچ گزریا۔ آپ ابتدائی تعلیم دینی مدارس وچوں حاصل کیتی۔ چھوٹی عمراں کنوں اِی آپ کوں بزرگانِ دی صحبت وچ ونڄݨ دا ٻہوں شوق ہئی۔ آپ ہِیں شوق دے ہتھوں ہک اللہ والے بزرگ میاں عبدالرشید شاہ دی صحبت اختیار کیتی تے انھاں دے مرید تھی ڳے۔ چھتو فقیر سانگی ساری حیاتی فقیری تے درویشی وچ بسر کیتی تے چھیکڑ 1311ھ مطابق 1892ء وچ 70سال دی عمر گزار اللہ سئیں کوں پیارے تھی ڳے. 

چھتو فقیر سانگی ہک اللہ دے رنگیے ہوئے بزرگ تے باکمال شاعر ہَن۔ آپ دے کلام وچ سادگی ‘ سوز تے وِچھوڑے دا روگ رَڄ رَڄ تے بھریا ملدے۔ سندھی کلام دے علاوہ آپ دے سرائیکی کلام وچ بحر ‘ بند تے ݙوہڑے ٻہوں دل چھیکویں ہن۔ آپ ݙوہڑیاں وچ سوائی دا ٻہوں جا استعمال کریندن۔ کلام وچ روانی تے سچے جذبیاں دی اصلی عکاسی ݙسدی ہے۔

عادت میݙی دل کوں آہی صحبت یار سڄݨ دی

…

مکھ ݙیکھݨ دی

جتھاں کتھ قرار نہ آوے ہرگز جا لکن دی

…

مکھ ݙیکھݨ دی

نشے دار تساݙے نیناں مئے پیتی من من دی

…

مُکھ ݙیکھݨ دی

گفتے نال غلام کریندی ہک چالے ڈھولݨ دی

…

مکھ ݙیکھݨ دی

شوق چھتے کوں یار سڄݨ دا بھر پیوار جھمݨ دی

…

مکھ ݙیکھݨ دی

…………

تیݙے مُرکݨ ٻاجھوں محبوبا سائیں میں مستانہ مردا

…

عرض نہ کردا

اہجیں اکھیں دی تاب کنوں میں دور توں ݙاڈھا ڈردا

…

عرض نہ کردا

باری بار برہ پڄائی ساکوں توں دلبر ہیں بے دردا

…

عرض نہ کردا

شوق چھتے کوں طلب تساݙی میں مردا قسم پروردا

…

عرض نہ کردا

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
میر علی مراد خان تالپور مجروح

میر علی مراد خان میر سہراب دے فرزند ہن۔ آپ1815ء وچ پیدا تھئے۔ میر سہراب خان دی وفات دے بعد ریاست دی حکمرانی وصیت نامے دے مطابق وݙے لڑکے میر رستم خان کوں ملی۔ کجھ عرصہ بعد میر رستم خان دی چارلس نیپئر نال نہ بݨی۔کیوں جو او انگریزاں کوں غاصب سمجھدے ہن۔ مجبوراً انھاں کوں میر علی مراد دے سپرد تخت و تاج کرݨا پیا۔ میر علی مرادانگریزاں دی طرف داری کریندے ہن۔ مگر بعد وچ انگریز سرکار نال وی انھاں دی اَݨ بݨ تھی ڳئی۔ میر علی مراد کوں تعلیمی ترقی دا ٻہوں شوق ہئی۔ او شعر و ادب تے موسیقی دے دلدادہ ہن۔ فارسی ‘ سندھی تے سرائیکی زباناں وچ شاعری کریندے ہن۔ آپ جنوری 1894ء مطابق 1311ھ وفات پاتی۔ انھاں کوں کربلائے معلی دفن کیتا ڳیا۔ (28)

### نمونہ کلام ۔ کافی:
اَڄ عید ہر گھر یار وے

آ مل میݙا دلدار وے

رُت آئی مانگھ بہار دی

بلبل ہزار پکار دی

ساکوں تانگھ ہے ولݨ یار دی

گل پھل نظر وچ خار وے

پھل ہار پا کے سہیلیاں

سہجوں پھرن اربیلیاں

میں مٹھڑی میل کچیلیاں

نی بھاندا ہار سنگھار وے

بن دید کیڑھی عید ہے

بن یار عیش بعید ہے

دوئی دا درد مزید ہے

گویا عذاب النار وے

سکھ سُتیاں کنٹھے والیاں

اساں ݙکھیاں راتیں جالیاں

مجروح درد دیاں ڳالہیاں

ہک دل تے درد ہزار وے

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
شاہ محمد دیدڑ

آپ ڳوٹھ دیدڑ (قنبر) دے رہݨ والے ہن۔ مشہور شاعر حسین فقیر دیدڑ دے ݙوہترے ہن۔ آپ دی پیدائش 1229ھ مطابق 1830ء تھئی۔ ٻہوں ذہین ‘ حلیم اتے سلیم الطبع ہن۔ انہاں دے درویش صفت نانے انہاں دی خاص تربیت کیتی۔ قرآن شریف ‘ فارسی اتے عربی پڑھیونے۔ درس تدریس دا سلسلہ شروع کیتونے تاں پرے پرے کنوں لوک فیض حاصل کرݨ آوݨ لڳے۔ فقیر خیر محمد ہسبانی نال ݙاڈھی دِل ہانے اتے ݙوہیں ہک ٻے دے بغیر نہ رہ سڳدے ہن۔(26)اتے انھاں دے وصال تے ہک درد بھری کافی اکھیونے۔

ایجھے قادر الکلام اتے پُر گو شاعر ہن جو جیڑھے اِی مشاعرے وچ ونڄن ہا مشاعرے لٹ گھنن ہا۔ ہک پتر ڄمیونے جیڑھا پنج سالاں پچھوں فوت تھی ڳیا۔ آکھیا ویندے جیڑھے آپ دے نانے حسین فقیر ہوریں وصال پاتا تاں انہاں دا گوݙا ڄڑیا ہویا ہا۔ شاہ محمد آکھیا ’’نانا سئیں! تساں تاں ساکوں چھوڑی ویندے وے پر ویندے ویندے اخیر باقی ایہہ چنگا نوہے کیتا ‘ لوک کیا آکھیسن فقیر دامرݨ ویلے ایہہ حال تھی ڳے۔‘‘ ایہہ آکھݨ دی دیر ہئی جو حسین فقیر دا گوݙا سدھا تھی ڳیا۔ آپ دی وفات 1309ھ مطابق 1892ء تھئی۔(27)

آپ سرائیکی اتے سندھی دے قادرالکلام صوفی شاعر ہن۔ کلام تاثر نال بھریا ہویا ہے۔ رواں طبیعت ہانے اتے ہر موضوع تے شعر آکھے نے۔ کلام اِچ ناصحانہ رنگ وی ملدے اتے مجازی عشق دا رنگ وی۔ شاہ محمد دے ہک شاگرد محمد حسن دے ہک کتبے موجب آپ دی وفات المبارک دی 16کوں خمیس دی ݙینہوار تھئی۔

### سی حرفی وچوں انتخاب:
الف اللہ دے نام تے

میں مضطر سائل سام تے

انہیہ بے کس بے ارام تے

کر کرم ننگے ناکام تے

اس حضرت ویکھ فقیر کوں

آ کر آزاد اسیر کوں

ب بندہ ہاں تیں شاہ دا

توں پر جھلا میں بے واہ دا

تھی رہبر میں بے راہ دا

تڑھ درد ݙکھا بَل ݙاہ دا

اِس حضرت ویکھ فقیر کوں

آ کر آزاد اسیر کوں

### ݙوہڑہ
یار تساݙے درد دی بردی پُر ہیت پاجی تھیساں جے تک جیساں

ہوساں ہر دم حاضر خدمت پیر سڄݨ دھو پیساں جے تک جیساں

رکھساں محبت من وچ ایجھی لوک کریسن ریساں جے تک جیساں

رشتے محبت والے میں چاہ ساہ اندر ٻہہ سیساں جے تک جیساں

شاہ محمد شاہ تساݙیاں رکھساں یاد حدیثاں جے تک جیساں

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
مینگھو فقیر

مینگھو فقیر سئیں غلام حیدر فقیر دے سب توں وݙے ٻال ہن۔ آپ27رجب المرجب 1233ھ وچ ایں جگ وچ آئے۔ آپ دا ناں حبیب اللہ ہئی۔ ہک ݙینہ ہک مجذوب درویش فقیر غلام حیدر دے ٻوہے تے آیا ۔ اوں ننڈھے ٻال کوں دعا ݙتی تے اکھیُس کہ ایں ٻال کوں مینگھو دے ناں نال سݙیا کرو۔ ہوں ݙینہ توں آپ دا ناں مینگھو پئے ڳیا۔ مینگھو فقیر ظاہری تعلیم حاصل نہ کر سڳیئے۔ پر اینکوں باطنی فیض اپݨے والد صاحب کنوں حاصل تھیا تے آپ اپݨے والد دے وصال دے بعد انھاں دی گدی سنبھالی۔ مینگھو فقیر ہر ویلے سرمستی دی کیفیت وچ رہندے ہن۔ آپ صوم صلوٰۃ دے بے حد پابند تے ٻہوں رحم دل تے بے حد سختی طبیعت دے مالک ہن۔ مینگھو فقیر 80سال دی عمر وچ 12ربیع الاول 1313ھ کوں وصال فرمایا۔

مینگھو فقیر دی شاعری وچ ہمہ اوست دے جا جا ھُلے آندن۔ آپ ہک حال صفت صوفی شاعر ہن۔ کلام وچ قرآنی آیات تے احادیث دے مضامین کوں وی وݙی مہارت تے شوق نال ورتیندے ہن۔ آپ دا کلام اندر دے انسانی جذبیاں تے روحانی رمزاں دا سنڄاپو ہے۔ کلام وچ تلمیحات دا چوکھا استعمال کریندن۔ ایں توں علاوہ مقامی علامتاں تے لوک داستاناں دے حوالے نال وی صوفیانہ مضامین دا بیان انھاں دی شاعری وچ ملدے۔

### کافی
ݙیکھو بار برہ دا باری ہے

سرعاشقاں دے اظہاری ہے

ݙیکھو چاک پوشاک چودھاری ہے

او ای صاحب تخت ہزاری ہے

ݙیکھو شاہ حسن تے شکاری ہے

مارے تیر کمان کٹاری ہے

ݙیکھو خواب زلیخا زاری ہے

وچ مصر دے تھیا وپاری ہے

ݙیکھو مالک ملک مختیاری ہے

جیویں کربل قتل تیاری ہے

ݙیکھو مینگھا منصب داری ہے

سارا نور جمال جباری ہے

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
پیر رشد اللہ شاہ

آپ پیر رشید الدین دے پتر ہن۔آپ دی پیدائش پیر جھنڈو گھوٹ 1860ء وچ تھئی۔آپ عربی ‘ فارسی ‘ سندھی تے سرائیکی دے اُتے کافی عبوررکھدے ہن۔ پیر رشد اللہ شاہ عرف پیر سئیں خلافت والا راشدی سادات سݙویندے ہن۔ انہاں سرائیکی کافیاں لکھن۔ تصوف انھاں دا خاص موضوع ہے۔ حقیقت تے مجاز ݙوہیں رنگ انہاں دے شعراں وچ ملدے ہن۔ آپ اپݨے والد ماجد دے مکتب کوں مدرسہ بݨا ݙتا۔ جیندے صدر معلم مولانا عبید اللہ سندھی ہن۔ آپ دے کلام دا ہک قلمی نسخہ موجودہے۔(30)

### کافی
جادو لا کے جادو یار

روح رجھایو راول یار

حسن عشق کوں اڳ وچ کرکے

دیداں دو نالیاں برسر بھر کے

دہشت ݙے کے دل کوں دڑکے

تن میݙا کر تابعیدار

دِلبر دلڑی دست کتوئی

ونگ دھرو دا گھت کتوئی

نال نیناں دے ناز نتوئی

پا کے کجل ڈھولن دھار

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
سید رشید الدین

آپ پیر محمد یاسین عرف پیر روضے والے دے پتر ہن۔ آپ ڳوٹھ تلاہ ضلع لاڑکانہ اِچ1254ھ وچ ڄمے۔ سلسلہ نسب حضرت علی کرم اللہ وجہہ‘ نال ونڄ رَلدے نے۔ چھوٹی عمر وچ اِی بزرگی دے آثار پائے ویندے ہانے۔ اپݨے ابّے ہوراں اَتے مرشد دے نال ذکر فکر اِچ لڳ ڳئے۔ وݙے عبادت گزار ہن۔ درود وظیفے اشراق تہجد وغیرہ دی وی پابندی رکھیندے ہن۔ 63سال دی عمر وچ اللہ کول ونڄ پُڄے۔ پنج پتر تے چار دھیاں ہانے۔

آپ دی سرائیکی کافیاں معرفت دیاں کافیاں ہن۔ جا جا تے قرآنی آیات تے احادیث دے حصے نظردن۔ وحدت الوجود انہاں دا خاص موضوع ہا۔ حقیقی عشق دا رنگ چوکھا انہاں دے شعراں وچ ملدے۔

### کافی
ݙیکھ حسن سارا ہوش ڳیا

جند جان عشق تھیا امام

دِلڑی میݙی دست کتوئی

گھت کے زلف دی دام

فہم عقل سب چھوڑ ڳیا

ہُݨ میں مست مدام

دنیا دفع تھی ڳئی سب

ظاہر باطن ہر مظہر وچ

حسن ھلایا مکام

الف ریہا ڳیا لام

وحدت والا وہم گھناں کر

مار نبی وچ مام

ذاتی دے وچ ظاہر ہوئی

سمنجھ سید رمز سوہݨے دی

عبدیت تے اسلام

نہیں نہ تھیسی نظام

ہو ہو دے وچ ہو سب ہوئی

غیر ڳیا کل کام

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
فقیر والی ݙ نو

فقیر والی ݙ نو شکار پور دے بلند پایہ شاعر تے عالم دین تے عارفِ کامل گزرین۔ آپ دی پیدائش 1231ء وچ تھئی۔ آپ شکار پور دے وݙے مفتی استاداں کنوںدین دی تعلیم حاصل کیتی۔ دینی علوم دے علاوہ علم جفر تے نجوم وچ وی وݙی دسترس ہئی۔ وݙی سخی طبیعت دے مالک ہن۔ کوئی سوالی دَر توں خالی نہ ویندا ہئی۔ عبادت تے مطالعہ دا ٻہوں شوق رکھدے ہن۔ 75سال دی عمر وچ مختصر بیماری دے بعد شکار پور وچ 23ربیع الاول 1307ھ کوں وفات پاتی۔ شیخ صاحب داد  صاحب شکارپوری وفات دی تاریخ ایں مصرعے توں کڈھی۔

’’شاہ دیدم فقیر دَر فردوس‘‘1307ھ                      (29)

آپ نے تھوڑا کلام فارسی تے باقی سندھی سرائیکی وچ یادگار چھوڑے:

### کافی
ساݙی دلڑی کھس گدوئی

تیکوں ترس نہ تل دا پیوئی

درد یار براڳن تھیساں

وس کنوں میں بے وس رہساں

ڳالھیں آکھݨ کنوں وئیاں

ݙاڈھا بار برہ دا ݙتوئی

راتیں ݙینہاں تات تساݙی

ہر گھڑی مسیحا بات تساݙی

دائی وصل دے وات تساݙی

ݙاڈھا ظالم ظلم کتوئی

شہر دی خواری میں سر تے چاتی

بے دردا تیکوں کل نہ کائی

کر میں لکھی بھوڳن آئی

ساݙا نا حق روح رنجوئی

چار ݙیہاڑے جوبن جوانی

کہیں دے نال بقا نیں جانی

آخر رہسے ناں اے ربانی

پچھے کیویں برھ بچھوئی

اڳن وائے دے او پیارا

ورہ تساݙی کیتا وارا

حال سوراندا تن وچ سارا

ساݙا ناحق روح رنجوئی

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
عید

عید مسلمانیں دا ہک مذہبی تہوار ہے۔ مسلمان ݙو طرح دیاں عیداں منیندن۔ ہک کوں عید الفطر تے ݙوجھی کوں عید الاضحی آکھیا ویندے۔ عید الفطر رمضان المبارک دے بعد آندی ے تے اینکوں نکی عید وی آکھدے ہن۔عید الاضحی تے قربانی کیتی ویندی ہے۔ اینکوں وݙی عید وی آہدے ہن۔عید الفطر شوال دے مہینے دی پہلی تاریخ کوں ہوندی ہے جݙاں جو عید الاضحی ذوالحجہ دے مہینے دی ݙاہ تاریخ کوں منائی ویندی ہے۔ عید دے موقع تے مسلمان نویں کپڑے پیندن، سیواں پکیندن تے رشتہ داراں تے یاریں کوں نال ملݨ ویندن۔ عید خوشی تے بھرا چارے دا پیغام ݙیندی ہے۔

= حوالہ =
سید مصری شاہ

آپ 1828ء وچ بلند شاہ نصر پوری دے گھر ڄمے۔ فارسی تے عربی تے عبور رکھیندے ہن۔ ’’مثنوی معنوی‘‘ دا درس ݙیندے ہن۔ انھاں دے کلام وچ حدیث پاک دے ٹکڑے ملدن۔ کافی دے مقبول اتے مشہور شاعر ہَن۔ شعراں اِچ دنیاوی بے ثباتی اتے حیاتی دی ناپائیداری دے مضامین دل چھکویں انداز اِچ ملدن۔ آپ دی وفات 1908ء وچ تھئی۔(31)

کافی

میں بندہ بردا در دا

دربان تنھین دلبر دا

سَہندا ساعت نہیں ہک سائل

گھونگھٹ گھور نیناں دا گھائل

مکھڑے ٻاجھوں مردا

دھرے دام زلف دھاریوئی

محکم میخ مدفع ماریوئی

خم خم وار خنجر دا

چارے جوڑ جتھاں چا جوڑن

کریاں پا کلیجہ ہوڑن

جوہر دار جگر دا

دامن دست تیݙے وچ دائم

مصری مست مشتاق ملازم

نائب ناز نظر دا

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
خواجہ فرید دا نظریہ غم

حضرت خواجہ فرید دے کلام وچ خوشی دیاں تنواراں وی ہن تے ہجر فراق دیاں چھلاں وی۔او ہک ارداسی روح والی کار روہی دے ٹٻیاںکوں ڳل لا تے وین کریندے نظر آندن۔ سسی دے حوالے وی ہِیں سانگوں انھاں دے کلام وچ ول ول آہدن۔ جو سسی وِچھوڑے تے مونجھ ملال تے ہجر فراق دا استعمارہ ہے۔ خواجہ فرید سئیں صوفی مسلک نال تعلق رکھدے ہن تے صوفی ایں زندگی کوں امتحان تے وچھوڑے دا ݙکھ سمجھدے۔ اوندی سب توں وݙی سک وصال ہے۔ او وصال دی خاطر ہر وقت تڑپدا تے بے قرار رہندے۔ ایہو اضطراب تے بے قراری فرید دی شاعری وچ نشابر ہے۔ مگر او ایں غم کوں مایوسی دا ذریعہ نیں بݨیندا۔ بلکہ غم دل دیاں دھڑکناں ‘ روح دی سک تے وجود دی حقیقی طلب دا ناں ہے۔ رفیق خاور جسکانی آہدن ’’خواجہ فرید کائناتی غم و اندوہ دے ہک آفاقی جذبے دی بدولت بلند تھی تے پوری کائنات دے غم نال ونڄ ملدے۔ غم دی سرمستی فرید دے کلام دا بنیادی نغمہ اِی نئیں بلکہ انھاں دی زندگی دی روح ہے۔ غمِ عشق انھاں دے نزدیک ہک مقدس زیارت گاہ ہے۔(42)

ݙکھڑیں کارݨ ڄائی ہم

سولیں سانگ سمائی ہم

جاون لا دی پنڈ بلا دی

چُم سر اکھیاں چائی ہم

ڳہلی کملی سُنڄڑی دُھر دی

ہک غم دی سدھرائی ہم

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
خواجہ فرید تے نظریہء جمالیات

حضرت خواجہ فرید دے کلام وچ جا جا تے حسن دے جلوے ݙسدن۔ کتھاہیں جذبیاں دا حسن اے۔ کتھاہیں سوہݨے لباس دا ماݨ ودھیندے پن‘ کتھاہیں موسماں دی ست رنگی پینگھ ݙسدی اے‘ کتھاہیں ساوݨ من بھاوݨ دیاں رونقاں ‘ پکھیاں دیاں مِٹھیاں آوازاں۔ بلباں دے چہکار ‘ بارش باراں دے نظارے تے کتھاہیں روہی دیاں رونقاں اساکوں سوہݨے فطرت دے مناظر دی طرف چھکیندن۔ لوکاں دے ورتاویاں دا حسن ہووے ۔ جذبیاں دا حسن ہووے ‘ عمل دا سُوہݨپ ہووے۔ روپ تے لباس دی صورت وچ ایندا جلوہ ݙسے یا مناظرِ فطرت وچ فرید سئیں دی نگاہ ہر جا حسن دی متلاشی نظر آندی اے۔

؎ روہی  رنگ  رنگیلی

چک کھپ ہار حمیلاں پاوے

      ٻوٹے ٻوٹے گھنڈ سہاڳوں

گیت پرم دے ڳاوے

؎  ساوݨ آیا روہی وُٹھڑی

بار تھئی گلزار

  ؎    سانون مینہ برسات دی واری

پھوڳ پھلی کھپ پُھلّے

    گاجاں گجکن بجلیاں لشکن

ذوقوں دِلڑی چلے

  ؎   حسن پرستی گھات اساݙی

راز حقائق بات اساݙی

  ؎  حسن  پرستی  شاہد مستی

ساݙا دین ایمانے

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
کلام فرید وچ ملی جذبے

حضرت خواجہ فرید سئیں ݙوں طراں تے جذبیاں دے وادھے تے زور ݙتے۔ ہک تاں علامتی انداز وچ تے ݙوجھا صفا کھیر طریقے تے۔ عمرانہ پروین عنبر مصنفہ’’ چاہت فرید‘‘ آہدن۔ قیام پاکستان دی تحریک دے پچھوں ہک مربوط سلسلہء فکر کار فرما ہئی۔ جیندے بنیادی خدو خال برطانوی تسلط دے ابتدائی دور وچ اُبھر تے سامݨے آئے۔ خواجہ صاحب ہک تاں اسلامی تعلیمات کوں مسلماناں دے دلاں وچ ٻلہایا۔ انھاں دی اے کوشش قیام پاکستان وچ فکری سطح تے مدد گار ثابت تھئی۔ او مسلماناں کوں انھاں دا شاندار ماضی یاد ݙیویندن تاکہ انھاں وچ حوصلہ پیدا تھیوے۔

روح مثال شہادت توں ہیں

سمجھ سُنڄاݨ نہ بھل

دنیا عقبیٰ برزخ اندر

ناہیں     تیڈڑا    مل 

حضرت خواجہ اپݨیاں اکھیاں نال 1857ء دی جنگ آزادی دے خونی واقعات ݙٹھے۔ آپ انگریزی اقتدار کوں ملت اسلامیہ واسطے ٻہوں وݙا خطرہ سمجھدے ہن۔ اوں ویلے ریاست بہاول پور دے نواب مکمل طور تے انگریزاں دے اثر و رسوخ تلے ہن۔ اے ڳالھ خواجہ صاحب کوں پسند نہ آئی ۔ انھاں کھل تے امیر آف بہاول پور نواب محمد صادق خان رابع کوں فرمایا کہ او ہک خود مختار اسلامی حکومت دے سربراہ دے طور تے انگریزی اثرو رسوخ توں نجات حاصل کرے۔ ایں علاقے وچ اے پہلی بھر پور آواز ہئی جیڑھی انگریزاں دے خلاف بلند تھئی۔ حضرت خواجہ صاحب دے او اشعار اے ہن:

صبح صادق صاحبی ماݨیں

پا سہرے ڳانے ڳہݨیں

سہجوں پھلوں سیجھ سہا توں

بخت تے تخت کوں جوڑ چھکا توں

اپݨے ملک کوں آپ وسا توں

پٹ   انگریزی   تھانے 

حضرت خواجہ فرید سئیں دا کلام ہک ست رنگی پینگھ والی کار ہے۔ جیندے سارے رنگ سوہݨے ‘ دل چھکویں تے من بھاندے ہن۔ خواجہ سئیں دے کلام وچ موضوعات دا ٻہوں تنوع ہے۔ آپ دا کلام تصوف دی علامت وی ہے تے ایں وچ ثقافتی زندگی دیاں رونقاں وی ہن۔ آپ دا کلام محبتیں دے پیغام وی ݙیندے تے اپݨے ویلے دی روح دا عنوان وی ہے۔ ایں کلام وچ اللہ سئیں دا تے اوندے پاک رسولؐ دا عشق وی ملدے تے لوک ریتاں دے حوالے وی ایندا سنگار ہن۔ اے کلام صوفیانہ شاعری دے متھے دا سجھ وی ہے تے عشقیہ شاعری دے آسمان تے چندر والی کار چمکدا پے۔ دنیا دی بے ثباتی دا ݙس وی ہے تے زندگی دی اُمید ۔ حوصلے تے عزم دا درس وی ایندے کنوں ملدے۔ ایں وچ علم و حکمت دے خزانے وی لکھیے ہوئے ہن تے مقامی تے لوک ریت دے من بھانویں حوالے وی ہن۔ مُکدی ڳالھ اے ہے کہ پورے سرائیکی شعری ادب وچ فرید اپݨے انداز ‘اپݨے رنگ ‘ اپݨے کلام دے سبب ‘ سب توں نویکلے تے ممتاز مقام تے ݙسدے۔ ڈاکٹر مہر عبدالحق آہدن ’’خواجہ فرید سئیں عشق ‘ تصوف ‘ مقامی ماحول اتے عوامی زندگی دی عکاسی دے وچ ایجھیں سحر آفرینی کیتی ہے جو ہک پاسے سرائیکی شاعری اپݨے انتہائی عروج تے پُڄ ڳئی تے ݙوجھے پاسے شاعراں دے سارے مضامین تے اسالیب ایں معیار دے سامݨے پھکے پئے ڳن۔‘‘

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
مولوی فیروز

مولوی فیروز محمد فیروز وستی گݙولی بھکر دے رہݨ والے ہن۔ آپ دے والد دا ناں حافظ قادر بخش ہئی ۔ حافظ قادر بخش امام مسجد ہن۔ انھاں فیروز کوں چنگی بھلی تعلیم ݙیوائی۔ محمد فیروز ابتدائی تعلیم حاصل کرݨ دے بعد ٹاٹے پور ملتان دے دینی مدرسے وچ داخل تھئے۔ جتھاں عربی تے فارسی دی تعلیم مکمل کیتی۔ چووی سالاں دی عمر وچ انھاں غلام سکندر دی شاگردی اختیار کر گھدی تے نوحے مرثیے لکھن لڳے۔ آپ دا سرائیکی مرثیہ گو شاعراں وچ ٻہو ںاُچا مقام ہے۔ آپ دے ہک بند توں معلوم تھیندے کہ او 1304ھ وچ زندہ ہن۔

فیروز ہک روز موالی مومن اے درخواست گزاری

امام رضا وی من دے وچ چا شاعراں موت وساری

ہک ہزار ترائے سو چار ہجری پوہ دی بارہی

صفحے قرطاس تے آ کر بسم اللہ کیتی قلم سواری

خلش پیر اصحابی لینگولسٹک سروے آف انڈیا دے حوالے نال فیروز دا سال وفات 1889ء لکھدن۔(54)جبکہ عبدالغفور قریشی سال 1890ء درج کیتے۔(55)مولوی فیروز محمد فیروز دے کلام وچ پختگی تے ٻہوں سوز ہے۔

لیل نہار پکار پڄاں کوں

ایمان دا تحفہ جوڑ وے بھائیا

جے کوئی پووی سخت مصیبت

یا علیٰ کوں سور دے بھائیا

آیا باراں ہزار خط ضابطے نالے

شاہ ٹُریا وطنوں سخت ھُنالے

سب اہل حرم تے بھیݨ دے نالے

میکوں وطن دی کیڑھی لوڑ وے

ہا وطن میکوںمثل عدن دے

ہک قسمت ناہی حسین حسن دے

شام ݙہوں لکھی قید بھنیدے

ٻئے جور ظلم دی ݙور وے(56) 

وچ اخبار ہے نقل سجاد دی یار سُݨو دل لا کے

طلب مطلوب دی عاشق کوں چھک آندا وچ عراقے

عشق حقیقت نال طریقت یاد ݙتس سمجھا کے

جاں اکبر قاسم سخی عباس وی ٻیٹھا جھوک لݙا کے

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
صوفی رکھیل شاہ

صوفی رکھیل شاہ بلوچستان دے ہک مشہور درویش ہن۔ انھاں دا نسب نامہ حضرت علیؓ نال ونڄ رَلدے۔ آپ دے وڈکے عراق دے رہݨ والے ہن۔ عباسی خلیفہ ہارون الرشید دے زمانے انھاں دے ڈاݙے سخی سید میاں ولی محمد شاہ ہوراں ہجرت کیتی تے بلوچستان وچ آ ویسے۔ 

### او آہدن:
ہر مومن مسلمان کوں شالا ملک عراق ݙکھائے

ونڄ ݙیکھن او نہیں نگری کوں جتھاں سُتا چن زہرا اے

والیٔ قلات آپ دے خاندان دی ٻہوں عزت کیتی تے جاگیراں انعام وچ ݙتیاں۔

سید رکھیل شاہ صوفی دی پیدائش 1262ھ وچ سید نور محمد شاہ دے گھر فتح پور علاقہ گنداوا میر پور وچ تھئی۔ جوانی وچ آپ کوں شکار دا ٻہوں شوق ہئی۔ ہک واری ہک نَہر کوں شکار کتونے۔ حضرت شاہ عبدالغنی فرمایا کہ ناہر مار تے ایݙا خوش پیا تھیندیں ۔ نفس دا ناہر ماریں تاں کیݙی خوشی دی ڳالھ ہئی۔ اے سُݨ تے سارے شوق سٹ گھتیونے اتے شاہ صاحب دی صحبت وچ رہن لڳ پے۔

حضرت صوفی رکھیل شاہ فقیری مزاج دے مالک ہن۔ طبیعت اِچ ککھ غرور نہ ہا۔ ہر ویلے فقیراں ‘ مریداں تے خادماں کوں نیکی دی تلقین کریندے رہندے ہن۔ کوئی سوالی دَر توں خالی نہ ویندا۔ ہر سال یکم مارچ کوں آپ دا عرس مبارک تھیندے۔ آپ دا روضہ مبارک فتح پور شریف وچ ہے۔

                      صوفی رکھیل شاہ دی شاعری صوفیانہ انداز دی ہے۔ آپ دنیا دے بے ثباتی ‘ نفس دی نفی‘ خدمتِ خلق تے انساناں نال محبت دا درس ݙتے۔ آپ دا ہک مجموعہ کلام ’’بحرالعشق‘‘ دے ناں نال ھرڳن ول کندومل نے چھاپیاں ہئی۔ کافی ملاحظہ کرو۔ حضرت خواجہ فرید دا رنگ صاف نشابر ہے۔

### کافی:
جب دلبر شکل جہان ݙٹھم

ہر صورت عین عیان ݙٹھم

تساں ہر رنگ دے وچ وسدے ہو

کتھے رہبر تھی پے ݙسدے ہو

کتھے مار دھاڑدل کھسدے ہو

کتھے جنگ کتھے انجام ݙٹھم

کتھے عالم تھی ٻہہ درس پڑھاوے

کتھے دیر کنشت برہمن ڳاوے

کتھے حاکم ہوکے حکم چلاوے

کتھے حیرت وچ حیران ݙٹھم

کتھے ہستی ہے کتھے مستی ہے

کتھے نرمی ہے کتھے سختی ہے

کتھے بار برہ دل خستی ہے

کتھے راز رکھیل تے رحمن ݙٹھم
مولوی غلام محمد خانزئی

مولوی غلام محمد خانزئی کوں علم دی پیاس پیر جھنڈی کول گھن آئی۔ جتھوں انھاں ذاتی تے باطنی فیض حاصل کیتے تے اپݨی زیادہ تر زندگی اتھاہیں گزار ݙتی تے اتھاہیں اللہ کوں پیارے تھے۔ لطف اللہ بدوی دے مطابق انھاں دی صحیح تاریخ پیدائش تے وفات دا علم نی تھی سڳیا۔ انھاں دی ہک کتاب دی تصنیف دا سال 1303ھ ہے۔ اَڄ توں تقریباً ادھ صدی پہلے دے آپ شاعر ہن۔ ’’منہاج العاشقین‘‘ کتاب مشہور ہے۔ اوندے علاوہ مولود تے کافیاں وی لکھین۔ حضرت بھٹائی کنوں متاثر ہن تے انھاندا انداز اپݨاوݨ دا ترلا کریندے ݙسدن۔ اکثر مضامین وی شاہ بھٹائی دے بیان کریندے ہن۔ بالکل انھاندا رنگ اپݨایا ہویا ہئی۔ لفظاں دی مصوری وچ کمال رکھدے ہن۔ منظرنگاری ٻہوں کریندے ۔ سندھی ‘ سرائیکی تے فارسی دے شاعر ہن۔ ونکی:

رانجھݨ نال حسن دے دعوے جے کر آن رکھیسیں

تھی خراب خودی دے وچ اپݨی جان جلیسیں

مفت مٹھی سا دوزخ دے وچ تحت سرا  ویسیں

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
شاہ نصیر الدین نقشبندی

* آپ نوشہرو فیروز دے ہک بزرگ سید عبدالحئی دے گھر1849ء وچ پیدا تھئے۔ جھوک میراں پور دے مشہور نقشبندی بزرگ حضرت شاہ فضل اللہ قلندر دے مرید ہن۔ اسلامی علوم وچ عبور ہا۔ انتہائی متقی ‘ پرہیزگار بزرگ ہن۔ آپ دی وفات 1900ء مطابق 1318ھ وچ تھئی۔ آپ کافیاں ‘ نظماں تے سی حرفیاں لکھین۔

### نمونہ:
ب  بات میکوں نہ ٻی آوت وے طلب تات چناب دے پار دی ڑی

جہیندی تار میکوں بے قرار کیتا خار خار ہے ونجھلی تنوار دی ڑی

زارو زار روواں ہنجوں ہار پوواں ایہو ہار گھتاں ڳل یار دی ڑی

توڑے ہار پوے توڑے جیت رہاں سر عشق دا ڈھارا ڈھار دی ڑی

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
سیدفاضل شاہ

سید فاضل شاہ حضرت موسیٰ کاظم دی اولاد وچوں ہن۔ انھاں دے ݙاݙا سید علی حیدر استر آبادی فارسی زبان دے ہک وݙے شاعر تھی گزرین۔ سید فاضل شاہ پہلے دینی تعلیم حاصل کیتی۔ آپ دینی تعلیم مولوی عبداللہ ولہاری توں حاصل کیتی۔ ولہاری صاحب تھرپارکر دے ٻہوں وݙے عالم ہن۔ انھاں ݙینہاں قانون دے واقف کاراں کوں خصوصی وکالت دے سرٹیفکیٹ ݙتے ویندے ہن۔ ایں طرحاں سید فاضل وکالت دی سند حاصل کیتی۔ آپ اعلیٰ درجے دے ذہین تے پڑھیے لکھیے شخص ہن۔ آپ حیدر آباد تے ہالہ ڈویژن وچ مقدمات دی پیروی کریندے ہن۔ سید فاضل شاہ 1892ء وچ اپݨے چاچے دی وفات دے بعد شہر دے قاضی وی مقرر تھئے۔ آپ 67سال دی عمر وچ 19شعبان 1319ھ مطابق1900ء وچ وفات پاتی۔(62)

آپ نقشبندی مسلک رکھدے ہن تے آقا عبدالرحمن سرہندی دے مرید ہن۔ سید فاضل شاہ سندھی دے جدید شعراء دے پہلے دور دے نمائندہ شاعر تھی گزرن۔ اخلاقی تعلیمات ‘ شعر وچ مٹھاج ٻہوں ہے۔ آپ فارسی ‘ سندھی ‘ سرائیکی دے شاعر ہن۔کافی:

ݙس اَڄئی ہے حال یار

کر نماݨی تے نظر

ساں بھلائی بھال یار

ݙوٹھ ݙاڈھا چھڈ ݙمر

توں سوا سب تنگدسی

بالکل باطل بند بستی

معرفت جو حال یار

ساہ دا اے ہے ثمر

حب تیݙی ھوت ھاوی

شوق دل دی ذوق شادی

پرت ساں یار

کر عداوت تے نظر

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
حسن بخش شہداد پوری

حسن بخش شہداد پوری 1262ء وچ پیدا تھئے اتے جمادی الاول 1318ھ کوں وفات پاتی۔ ضلع سانگھڑ دے قصبے ݙٹھرو دے باشندے ہن۔ حمل خان لغاری توں متاثر ہن۔ سئیں حسن بخش دا سلسلہ نسب حضرت سید عبدالقادر جیلانی نال ملدے۔ ہِیں نسبت انھاں دا خاندان جیلانی سید سݙویندے۔ انھاں دے والد پیر گلزار علی شاہ ہن۔ حسن بخش اپݨے نانے دی سرپرستی وچ عربی فارسی دی چنگی تعلیم حاصل کیتی۔ آپ کوں مطالعہ دا ٻہوں شوق ہئی۔ آپ کوں ملاکھڑے دا وی خاص شوق ہئی۔ شکار دا وی ݙاڈھا شوق ہئی۔ آپ دی پہلی شادی عارف المولیٰ دی پر ݙاݙی تے پیر علی بخش دی دختر نال تھئی۔ جیں وچوں ہک پتر ڄمیا۔

محبوب مٹھا من ٹھار میݙا میں روز ݙیکھاں تیݙیاں راہیں …آ کݙاہیں

دل جوش تیݙے بے ہوش کیتی چودھار برہا دیاں بھاہیں …آ کݙاہیں

سوز فراق دے سوال سڑاون دل اندر دیاں دھائیں …آ کݙاہیں

آ ہمخیال تھیویں ہݨ نال حسن بخش پھڳن ٻاجھ نہ لائیں …آ کݙاہیں

…………

اڳن اساݙے آ مٹھا دلبر میں تاں تیݙی گولڑی آں

اڳن توں آنویں پھیرا پانویں

جند جان میں ساری گھولڑیاں

شمس قمر وت ہیر جواہر

بھر بھر گھولاں جھولڑیاں

نسدن سکدی کھڑی پکاراں

شب روز تیݙی میں ڳولڑیاں

ہر دم ہرہر ہیں اندر وچ

ہے ہے تیݙیاں ہولڑیاں

نال نماݨی مرک الانویں

ٻاجھ وچوں لب چولڑیاں

بات زبانی رب کا آکھے

عشق والیاں کوں ٹولڑیاں

حسن بخش ہر دم موج بحر دیاں

چھوٹیاں آوݨ چھولڑیاں

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
خواجہ فرید تے تصوف

حضرت خواجہ غلام فرید دی شاعری دا سب توں وݙا موضوع تصوف ہے۔ آپ جا جا تے تصوف دے مسائل دا اپݨے کلام وچ اظہار کریندن تے خود کوں ابن عربی‘ منصور‘ بسطامی داپیروکار آہدن۔ امام ابن العربی انھاں دے فکری امام ہن۔ خواجہ فرید دے سارے کلام دا جائزہ گھنوں تے سلوک دے مدارج۔ ہر پاسے وحدت دے کھنڈئیے جلوے ۔ تصوف دے اسرار و رموز تے عرفانِ و معرفت دے رنگ لسڳدے ݙسدن۔ پروفیسر دلشاد کلانچوی آہدن ’’خواجہ فرید حسن ازل دے پرستار ہن۔ انھاں دیاں نظراں وچ دنیا جہان دی ہر شے حسن ازل دا ہک حصہ نظر آندی اے کیوں جو انھاں دا ایمان ہئی کہ حسن ازل نے ہر شئے کوں گھیریا ہویا اے۔ خواجہ فرید دی شاعری تصوف دے چارے پاسوں بھوندی رہندی اے تے ایں محور توں پرے نی ہٹدی۔‘‘

عشق لڳا گھر وِسریا

زر وسری در وِسریا

پیا عشق اساݙی آن سنگت

کئی شدبد زیر زبر دی بھت

سب وسرئیے علم علوم اساں

کل بھل ڳئے رسم رسوم اساں

خواجہ فرید عشق دی سرمستی وچ مست ہن۔ عشق دا نشہ انھاں وچ جھمریں مریندا ݙسدے۔

قسم خدا دی قسم نبی دی

عشق ہے چیز لذیز عجیب

ناصح ناہی نا تھی مانع

عشق اساݙا دین ایمان اے

عشق ہے ہادی پریم نگر دا

عشق ہے رہبر راہ فقر دا

عشقوں حاصل ہے عرفان

ہک واری شاعرِ مشرق ڈاکٹر محمد اقبال خواجہ صاحب دا کلام سُݨ تے فرمایا ’’جیڑھی قوم وچ فرید تے اوندی شاعری موجود اے اوں قوم وچ عشق تے محبت دا موجود نہ ہوون تعجب انگیز ہے۔‘‘

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
حضرت خواجہ غلام فریددے ݙوہڑے

حضرت خواجہ غلام فرید سئیں دے ناں نال بے شمار ݙوہڑے وی منسوب ہن۔ مگر حقیقت اے ہے کہ حضرت خواجہ فرید سئیں صرف کافی صنف دی طرف توجہ ݙتی ہے۔ کوئی ݙوہڑہ کینی لکھیا۔ علامہ طالوت دی تحقیق دے مطابق اے ݙوہڑے خواجہ فرید دے کینی بلکہ انھاں دے مرید عقیدت مند سید ولایت شاہ دے ہن ۔  ڈاکٹر مہر عبدالحق وی ایں خیال دی تائید کریندن کہ خواجہ سئیں کافی دے بادشاہ ہن۔ انھاں ہک ݙوہڑہ وی کینی لکھیا۔(47)اساکوں خود وی حضرت خواجہ سئیں دے قلمی دیوان ݙیکھݨ دا موقعہ ملیے۔ کہیں وچ ݙوہڑے درج کینی اینویں خواجہ صاحب دی وفات دے نیڑے تیڑے چھپݨ والا پہلا مجموعہ کلام اساݙے سامݨے ہے۔ اوندے وچ وی کوئی ݙوہڑہ شامل کینی۔ ایں لحاظ نال اے طے ہے کہ اے ݙوہڑے انھاں دے مریداں عقیدت دی وجہ توں انھاں دے نال منسوب کیتن۔

### نمونہ کلام:
میݙا عشق وی توں میݙا یار وی توں

میݙا دین وی توں ایمان وی توں

میݙا سانول مِٹھڑا شام سلوݨاں

من موہن جانان وی توں

میݙا جسم وی توں میݙا روح وی توں

میݙا قلب وی توں جند جان وی توں

میݙا ذکر وی توں میݙا فکر وی توں

میݙا ذوق وی توں وجدان وی توں

………

میݙا زہد عبادت طاعت تقویٰ

علم وی توں عرفان وی توں

میݙے فرض فریضے حج زکوٰتاں

صوم صلوٰۃ اذان وی توں

میݙا کعبہ قبلہ مسجد منبر

مصحف تے قرآن وی توں) 

روہی نال حضرت فرید سئیں کوں عشق ہئی۔ روہی دا ہک ہک منظر انھاں ایں انداز نال بیان کیتے کہ سارے عکس اڳوں آ ویندن۔

### کافی
روہی وٹھڑی ٹوبھا تار وے

آ مل توں سینگا یار وے

تھئے تھلڑے باغ بہار وے

چودھار گل گلزار وے

کتھے چنڑکیں دے چھݨکار وے

کتھے مٹیاں دے گھٻکار وے

ݙینہ رات مینگھ ملہار وے

وچ پکھیاں دے چوہنکار وے

پئے ٹھہندے ہار سنگھار وے

سرخی تے کجلا دھار وے

سینگیاں وسن گھر ٻار وے

لا ڳل سمھِن دلدار وے

ہک میں رُلی اَوّازار وے

ݙکھ سُول نال وپار وے

توں بن فرید خوار وے

رت ہنجڑوں رووݨ کار وے

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
مولوی محمود مولائی

مولوی محمود مولائی ڈیرہ اسماعیل خان دے ہک نامور مرثیہ گو شاعر گزرین۔ سید ذوالفقار علی شیرازی داٻڈھیپا تے مولائی دی جوانی۔ اینویں جݙاں مولائی ٻڈھڑے ہن تاں سید عاشق شیرازی دا نینگرپ ہئی۔ مولائی دینی علم رکھدے ہن۔ آپ اپݨے مرثیے وچ آیاتِ قرآنی دا استعمال کریندے ہن۔ مولائی ٻہوں وݙے خطیب تے ذاکر ہن۔ مولائی سوز دے نال نثر کوں وی مرثیے وچ فروغ ݙتا۔ مولائی کمال دے سوز خوان ہن۔ آپ دی وفات (سید عاشق شیرازی دے پوترے سید خورشید عالم شیرازی مطابق) 70سال دی عمر وچ 1929ء وچ تھئی۔ (65) جناب خلش پیراصحابی مولائی دے پوترے منور حسین دے حوالے نال انھاں دا سن 1902ء بیان کیتے۔

مرثیہ سلام

اسلامی چن محرم دا نظر آیا نظر آیا

آکھے سین فاطمہ صغراؑ اکبر آیا اکبرآیا 

مدت گزری ٻہوں ساری نہ سڄݨاں یاد کیتا ہے

پورا وعدہ ہویا نانی نہ گھن کوئی خبر آیا

ڳنڈھیں پیاں تھیسی شادی علی قاسم دی ایں چن وچ

تھیساں کانڈھی ویساں نائی سݙݨ کوئی اگر آیا

پوندم اندیشہ دل کوں آئے سفر عراق سڄݨاں کوں

رُتیں تتیاں گھلن لوئیں اتھاں ٻہوں فکر آیا

اللہ ڄاݨے ݙیندے خواب غم ناک ون نانانے

برہنہ سر علی حیدر نظر آیا نظر آیا

دامن پنجاں دا مولائی پکڑ محکم پکڑ محکم

نہیں چنتا مدو تیݙی شبیر آیا شبیر آیا

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
غلام سکندر خان مسکین

غلام سکندر خان مسکین ذات دے بلوچ ہن۔ آپ وستی گرہ رحمن ڈیرہ اسماعیل خان دے رہݨ والے ہن۔ مسکین اپݨی وستی دے سردار نمبردار تے مہاندرے شخص ہن۔ نواب محمد شہباز خان خادم والیٔ ٹانک وی لاہوراسیری دے دوران لکھی ڳئی قلمی بیاض وچ غلام سکندر خان مسکین دا کلام وی درج اے۔ قلمی بیاض 1299ھ توں پہلے دی تحریر شدہ ہے۔ اے قلمی بیاض سید خورشید عالم شیرازی ایڈووکیٹ ڈیرہ اسماعیل خان دے ذاتی کتب خانے وچ موجود ہے۔ اے قلمی بیاض سید خورشید عالم شیرازی دے پر ݙاݙے سید ذوالفقار علی شیرازی دی تحریر شدہ ہے۔ مسکین دے ایں بیاض وچ بند ‘ دفعہ ‘ نوحے تے مرثیے ہن۔

### دفعہ
ݙیکھ کے وقت زوال دا سرور آ ٹٻے تے لتھا

زخم سرور کوں بے حد آہن ٻیٹھا نال لہو دے رتا

اکھیں ذوالجناح دو میݙو کر توں متھا

چا لانواں لہو متھے تیݙے تے ونڄ ݙے نشانی پتا

جاں وچ خیمے دے کریں اے کلامے

ونڄکر آکھیں بہن میݙی کوں ٻہوں اہدا ویر سلامے

ما اکبر دی ونجے طوس دے پاسے تیکوں بشارت شامے

کریں دھیان یتیماں دا سیݨ تیکوں وصیت عامے

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
سوبھا فقیر

فقیر سوبھا دا خاندان ریاست بہاول پور توں ہجرت کر تے سندھ وچ آباد ونڄ تھیا۔ آپ قوم دے لغاری بلوچ ہن۔ آپ دے والد سئیں دا ناں احمد ہئی۔ آپ دی ولادت وستی دائو والا ݙہرکی وچ تھئی۔ آپ دی صحیح ڄمݨیں دی تاریخ دا علم کینی۔ مگر تاریخ وفات کوں سامنیں رکھ تے ولادت دا سن 1235ھ قیاس کیتا ویندے۔ سوبھا فقیر چھوٹی عمر وچ قرآن پاک حفظ کر گھدا ہئی۔ گلستان بوستان تک فارسی پڑھی ہانیں۔ سوبھا فقیر ساری عمر شادی نہ کیتی۔ فقیر صاحب گوٹھ عالمانیاں وچ 90سال دے تھی تے 1325ھ وچ وصال فرمایا۔ آپ دا روضہ گوٹھ عالمانی میر پور ماتھیلو سندھ وچ ہے۔

سوبھا فقیر کافیاں ‘ ابیات ‘ نظم چوݙی صدی ‘ کنگن ‘ رٹھرا ‘ چھلا ‘ ہشت پاس ‘ مدح پیر خواجہ محکم الدین سیرانی ‘ قصہ لیلیٰ مجنوں تے قصہ جیون شاہ یادگار چھوڑین:

### ݙوہڑہ
دلبر دے میں راہ اُتے ونڄ ونڄ وائیں ملساں ‘ مول نہ ولساں

ہر کائی ٹہکے ہوڑے پندھ تھلاں دے چلساں ‘ مول نہ ولساں

جے وت بخت ٹھرایا نال سڄݨ دے رلساں‘ مول نہ ولساں

آکھے سوبھا نال فضل دے سوہݨے کوں میں ملساں ‘ مول نہ ولساں

### چھلا توں ونکی:
چھلا ہے امین دا ‘ صدقہ محمدؐ دین دا‘ بھرا ݙے یقین دا

سن میݙا سائیاں

دَر تیݙے سوالݨ آئیاں

چھلا ہے گجرات دا

صدقہ اپݨی ذات دا

سُݨ میݙے سائیاں

دَر تیݙے سوالݨ آئیاں

چھلا بہاول پور دا

صدقہ احمد نور دا سدا ہے حضور دا

سُݨ میݙے سائیاں

دَر تیݙے سوالݨ آئیاں

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
محمود کٹھیان

محمود کھٹیان 1852ء وچ پیدا تھئے۔ آپ دا اصلی وطن سبی بارکھان دا علاقہ ہے۔ بعد وچ آپ دا خاندان ڳوٹھ سلیمان کٹھیان ھالہ وچ آباد تھیا۔ آپ علی خان دے پتر ہن۔ آپ دی اماں سئیݨ دا ناں زرنار ہا اتے رند قوم نال تعلق ہانے۔ درمیانے طبقے وچ پیدا تھئے۔ ہِیں ڳالھوں پرورش چنگی طرحاں تھیوݨے ‘ چھوٹی عمر وچ والد صاحب دنیا توں ٹُر ڳے اَتے انہاں دی پرورش دا سارا بار انہاں دی اماں سئیݨ تے آن پیا۔ جنہاں پرورش کرݨ دا حق ادا کیتا۔ آپݨے چاچے بچل خان جیڑھے سدھے سادھے مست فقیر ہن نال ڈھیر پیار ہانے۔ آپݨی نانکی ٻولی بلوچی وی سکھیونے ۔ اتے ایں زبان وچ کافیاں اکھیونے۔ 25سال دی عمر وچ شادی کیتونے ‘ ساری حیاتی آرام دی گزریونے۔ چار پتر تے چار دھیاں ہانے۔ طبیعت دے خوش مزاج اتے کھلݨے ہسݨے ہن۔ ہِیں ڳالھوں شاعری دا ڈھیر حصہ مزاحیہ ہنے۔ مزاج سادہ ہا۔ کݙاہیں وی دولت مندتھیوݨ دی خواہش نہ ہانے کیتی۔ پڑھے لکھے نہ ہن۔ سیرسپاٹیاں دا ݙاڈھا شوق ہانے۔ ذہین ‘ حسن پرست اتے ڳاوݨ واڄاوݨ دے شوقین ہن۔ وفات دے بعد حاجی رترانی دے مقام تے دفن تھئے۔ آپ دا وصال 1907ء وچ تھیا۔ 

جوگی یار جادو لایا ‘ ݙاڈھا منڈ ماردا

تخت ہزارے دا ہے بادشاہ بالم

میں ہاں طالب تیݙی رب کوں ہے معلم

کھوہ پیا کھیڑا کھݙ وچ تھنب دوزخ فی النار دا

محی الدین مرشد ملیا جانی رب شافعی

چارے یار چوݙس پدھرے پنجتن پاکی

صدق کراں میں سر سارا میکوں قسم ہے ستاردا

جوگی کن چیر لایاں محبت ماراں

مرلی محمود وجدی تن وچ تاراں

بین برسا کھڑا ہے حسن دے ہزار دا

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
سید محمد غوث

حاجی سید محمد غوث کوٹ شاہانہ جھنگ دے رہن ْوالے ہک عالم دین ہن۔ آپ سرائیکی دے ݙاڈھے معروف شاعر ہن۔ ایں توں علاوہ فارسی وچ شاعری کریندے ہن۔ میر حسان الحیدری انھاں دا سنِ ولادت 1838ء دے لڳ بھگ ݙسے۔ آپ سلسلہء قادریہ نال وابستہ ہن۔ میر حسان الحیدری لکھدن ’’افسوس انھاں دا کلام طباعت توں محروم ریہا۔‘‘(71)ساݙے سامݨے 1321ھ دی چھپی ہوئی انھاں دی کتاب موجود ہے’’مجموعہ مد حیات‘‘ از عمدۃ السالکین حاجی سید محمد غوث سکنہ کوٹ شاہانہ ضلع جھنگ۔ ایں کتاب وچ حضرت شیخ عبدالقادر جیلانی دیاں منقبتاں تے واصل دی ہک کافی شامل ہے۔

### نمونہ کلام:
م محمد ؐنانا تیرا جس نوں چھتر لولاک دا اے

صلی اللہ علیہ وسلم جو اوہسوار براق دا اے

نبی محمدؐ نبیاںجس نوں سیر افلاک دا اے

غلام غوث تے کر توں مہر سائیں جو اے غلام میثاق دا اے

ص صاف سینہ کر میراں میرا اس کینے تے حسد نفاق کنوں

او تاں وانگ پاݨی دے صاف ہووے ٻاجھوں خس خاشاک کنوں

اتے وانگوں شیشے دے روشن ہووے ٻاجھوں غاشاک کنوں

غلام  غوث کوں  میراں  توں اس  زمانے  ہلاک کنوں

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
مولانا برخوردار خوشدل

مولانا برخوردار خوشدل ہک عالم دین بزرگ ہن۔ آپ کوں حضرت خواجہ غلام فریدؒ دے خاندانی استاد ہووݨ دا شرف حاصل اے۔ آپ دا سالِ وفات 1921ء مطابق 1339ھ ہے۔ آپ فارسی زبان و ادب دے ٻہوں وݙے عالم ہن۔ ہِیں کیتے آپ کوں سعدی ثانی سݙیا ویندا ہئی۔(70)آپ دی سی حرفی ڈھولݨ دے ݙوں بند:

ظ ظالم برہوں تن لایاں سانگاں 

میں تاں راتیں ݙینہاں ٻیٹھی ڈھولے نوں تانگھاں

تیݙے درد دیاں ڈھولا لکھدی ٻیٹھی کانگاں

ڈھولہ اڄݨ نہ آیا شہریں ملیاں بانگاں

ک۔ کانگ اُݙانواں ٻیٹھی غم نوں کھانواں

راوی تار غماندی لنگھ کیویں میں آواں

قصہ درد ہجر دا کینویں آکھ سُݨانواں

خوشدل نال ہجر دے ٻیٹھی لہندیاں لانواں

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
سردار کوڑے خان جتوئی

سردار کوڑے خان جتوئی سرائیکی وسیب کیتے ہک بکھدے سجھ دی کار ہن۔ آپ ضلع مظفر ڳڑھ شہر جتوئی وچ 1800ء دے لڳ بھگ پیدا تھے۔ آپ دے والد دا ناں سردار خان جتوئی ہئی۔ سردار کوڑے خان جتوئی ہک عظیم علم دوست انسان ہن۔ آپ ہمیشہ درس و تدریس کیتے دل کھول تے عطیات ݙتے۔ علی ڳڑھ ‘ حمایت الاسلام لاہور تے انجمن نصرت الاسلام ملتان جہیں تعلیمی اداریاں کوں آپ ہمیشہ مالی اعانت کیتی۔ سردار کوڑے خان جتوئی اپݨے علاقے وچ انگریزی طرز دے سکول کھلوائے تاکہ اوں پسماندہ علاقے وچ تعلیم دا وادھا تھیوے۔ وفات توں پہلے آپ اپݨی زرعی جائیداد دا تریجھا حصہ پندرہ ہزار ایکڑ رقبہ اپݨے علاقے دے نوجواناں دی تعلیم واسطے وقف کر ݙتا۔ میر حسان الحیدری آہدن ’’مظفر ڳڑھ دا اے نامور فرزند بلامبالغہ سرائیکی علاقے دا سر سید تے حاجی شریف اللہ اکھواون دا حقدار اے۔(73)سردار کوڑے خان کوں حضرت خواجہ غلام فریدؒ نال بے حد عقیدت ہئی۔ سردار صاحب دی وفات 1898ء وچ تھئی۔ مزار تے ایہو تاریخ درج ہے۔(74) سردار کوڑے خان سرائیکی زبان وچ شاعری کریندے ہن۔

تیں ٻاجھوں دل سنگ یارا

ہیوں اَڄ کل ݙاڈھے تنگ یارا

کوڑے خان ! سٹ فخر وݙائی

بن دونھیں دار ملنگ یارا

### حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
محمد عظیم خان عظیم

محمد عظیم خان عظیم وستی جتاں والی ڈیرہ اسماعیل خان دے رہݨ والے ہن۔ آپ پٹھاݨ قوم نال تعلق رکھدے ہن۔ آپ فارسی دی ٻہوں ساری تعلیم حاصل کیتی۔ انھاں حضرت خواجہ اللہ بخش تونسوی دے ہتھ تے بیعت کیتی۔ انھاں دا سلسلہ بیعت چشتیہ ہئی۔ عظیم ٻہوں نیک تے صوفی منش بزرگ ہن۔ صوم و صلوٰۃ دے پابند تے ہر وقت عشقِ رسول صلی اللہ علیہ وسلم وچ مست۔ محمد عظیم سرائیکی دے علاوہ اردو زبان وچ وی شاعری کیتی اے۔ آپ دی شاعری تے فارسی زبان دا کافی اثر ݙسدے۔ انھاں عارفانہ انداز دیاں کافیاں دے علاوہ حمد ‘ نعتاں ‘ ݙوہڑے ‘ غزلاں تے مرثیے وی ٻہوں زیادہ لکھین۔ ایں توں علاوہ بحر تے بند وی تخلیق کیتن۔ عظیم دا ہک مجموعہ کلام ’’گلزار عظیم‘‘ دے ناں نال ادھ صدی پہلے شائع تھی چکے۔ ایں توں علاوہ انھاں سوہݨی مہنیوال دا قصہ وی منظو م کیتا۔ جیڑھا اَڄاں تئیں شائع نیں تھی سڳیا۔

دیرے دا اے سہرہ شاعر 1920ء وچ اللہ سئیں کوں پیارا تھیا۔

کافی

کریں چا گر قتل میکوں

میں حاضر یار بسم اللہ

اے سر قربان تیݙے سر توں

مزا تلوار بسم اللہ

تیݙے دربار شاہی وچ

میݙا دعویٰ غلامی ہے

اگر ویچو غلام اپݨا

سر بازار بسم اللہ

انھاں مشتاق اکھیاں تے

فراقاں درد ݙکھیاں تے

بجائے فرش اگر خواہش

کرو رفتار بسم اللہ

خوشی فردوس جنت دی

عظیماں گرچہ سب حوراں

ہوون حاصل نہ گر میکوں

عوض دیدار بسم اللہ

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
مشتاق رضا

شیخ محمد فاضل ساہی مشتاق رضا سرائیکی زبان دے ہک مہاندرے شاعر گزرین۔ آپ وستی کھوئیاں (چہکان) دیرہ اسماعیل خان وچ پیدا تھئے۔ آپ دا تعلق اتھوں دے ساہی خاندان نال ہے۔ مشتاق رضا علاقے دے ٻہوں وݙے زمیندار‘ ذیلدار تے ہک عالم فاضل شخص ہن۔ سرائیکی زبان دے ایں مایہ ناز شاعر ڈیرہ اسماعیل خان وچ شعر و ادب دے ذوق کوں ودھاوݨ پھیلاوݨ وچ ٻہوں وݙا کردار ادا کیتے۔ مشتاق رضا ݙوہڑے ‘ غزلاں ‘ کافیاں تے مذہبی شاعری دے علاوہ سوہݨی مہنیوال تے صاحباں مرزا دے قصے وی سرائیکی زبان وچ منظوم کیتے۔ مشتاق رضا 80سال سرائیکی شعر و ادب دی خدمت دے بعد 1928ء وچ وفات پاتی۔ آپ کوں صفِ اول دے سرائیکی شعراء وچ ڳنیا ویندے۔(76)

### ݙوہڑہ
بگ وی بگے تے مہیں کالیاں کیویں پیونے رلّا

بگ چُݨ کھاندے مچھیاں جیویں مہیں کھاوݨ تلّا

جو دوست نہ تھیوی دشمن تے پیش نہ آنی اللہ

مشتاق مورکھ دی دوستی کن جیوں پاسا توں بھلّا

### قصہ صاحباں مرزا وچوں انتخاب:
اشک عشاقاں ناز معشوقاں اَڄکل دی ڳل ناہیں

خلق خالق توں ظاہر ہویا ݙیندا عشق صلاحیں

رانجھا چاک مہیں دا ہوکے ݙھونڈھے کتر کاہیں

امیر القیس ہویا ہے مجنوں عشق جڳایاں بھائیں

تھل جل دے وچ فارغ کوئی دم ݙسدا ناہیں

عشق اس سن وچ ہر کوئی پھاتا چھوٹیاں وݙیاں تاہیں

مشتاق دا نینہہ شالا توڑ چڑھے عرض کراں تے بھندا ٻاہیں

سر سر باد خزاں جکھڑ توں اللہ جان بچاہیں

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
حافظ اللہ بخش طالب

حافظ اللہ بخش طالب بھٹی قوم دے فرد ہن۔ آپ دا تعلق وستی پوٹا خطہ داماݨ نال ہئی۔ طالب دکانداری کریندے ہن۔ آپ40سال دی عمراں وچ 1933ء وچ وفات پاتی۔ طالب سرائیکی زبان وچ کافیاں ‘ ݙوہڑے تے نوحے لکھین۔ ݙوہڑیاں وچ انھاں کوں خاص ملکہ حاصل ہئی۔

سنبل سیاہ کیاریس کرے میݙے یار دی زلف سیاہ دی

قسم خدا دی

اوہے خالص عنبر کستوری تے نیں کئی ٻوٹی گھاہ دی

قسم خدا دی

اللہ نے جتھاں ہے قسم کیتی والیل اذا یشفیٰ دی

قسم خدا دی

طالب! منصف انصاف کریسی تے ڳالھ کریسن راہ دی

قسم خدا دی

ایں دور دے سرائیکی زبان دے کجھ بے ایجھے شاعر جنھاں دا تعلق دیرہ اسماعیل خان نال ہئی ۔ او اے ہن۔

1:                    غلام حیدر                             وستی ہزارہ پروا

2:                  غلام حسین توݙا                  شیرو نو۔                                 وفات:1931ء

3:                   اللہ داد                                   وستی فتح خان ڳڑھاں

4:                   میاں علی محمد                                            ڈیرہ اسماعیل خان

5:                   احمد خان احمد ٹھٹھہ بلوچ  وفات:1920ء               

6:                  غلام مصطفیٰ طالب      شیرو کہنہ

7:                   مولوی احمد احمد                    کلاچی

8:                  جان محمد                               وستی جاڑا کوٹ جٹی

9:                  فقیر ابراہیم                          وستی حافظ آباد موضع درکھاناں

10:                صالح محمد صالح               تران تھیل ٹانک           وفات:1936ء

11:                 احمد بخش سندھی                موضع پہاڑ پُر

12:                گل محمد                                 وستی کائو

13:                محمد نواز خان ناز                   کنڈی عمر خان

14:                مرید حسین راز                      پہاڑ پُر

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
غلام فقیر بلوچ

آپ دا پورا ناں غلام محمد ہئی۔ آپ ݙکھی کوٹلہ پہاڑ پُر دے رہݨ والے ہن۔ آپ ہک عالمِ دین تے قادر الکلام شاعر ہن۔ آپ دے ݙوں شعری مجموعے ڈیرہ اسماعیل خان توں شائع تھئے۔ انھاں وچ سی حرفیاں ‘ نعتاں ‘ کافیاں تے ݙوہڑے شامل ہن۔ اے ݙوہیں مجموعے مولوی شمس الدین و محمد دین تاجرانِ کتب ڈیرہ اسماعیل خان چھپوائے۔ آپ دی وفات 1935ء وچ تھئی۔ سی حرفی وچوں انتخاب:

الف اللہ ٻیلی سڄݨ چلے ویندے سوہݨے مکھ تے پردہ گت میاں

اکھیں بھالن نیں مونہہ ٻولݨ نیں سرو ںننگے تے خالی ہت میاں

رَڄ رَڄ ݙیکھو مونہہ سڄݨاں دا ایہو ویلہ نہ ولسی وت میاں

آ غلام فقیر موئے ولدے نہیں تونیں اکھیں روون رت میاں

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان