open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
میر امن دہلوی

میر امن لطفؔ دہلوی (1748ء – 1806ء) فورٹ ولیم کالج نال وابستہ ہن تے جدید اردو نثر دے بانیاں وچوں ہن۔ آپ نے باقاعدہ شاعری کݙہیں نی کیتی۔ خود لکھدن۔
"نہ شاعر ہوں میں اور نہ شاعر کا بھائی"

میر امن دے بزرگ ہمایوں دے عہد وچ مغلیہ دربار نال وابستہ تھئے۔ آپ دہلی وچ پیدا تھئے تے اتھائیں پروان چڑھے۔ مغلاں دے دور آخر وچ جݙݨ دلی کوں احمد شاہ ابدالی نے تاراج کیتا تے سورج مل ڄٹ نے لٹا تاں میر امن، دلی کوں خیرباد آکھ کے عظیم آباد پہنچے۔ اتھوں کلکتہ ڳئے، کجھ ݙینہہ بیکاری وچ گذرے۔ بالآخر میر بہادر علی حسینی نے انہاں دا تعارف فورٹ ولیم کالج دے شعبہ ہندوستانی دے سربراہ ڈاکٹر گل کرائسٹ نال کرایا۔ انہاں نے میر امن کوں کالج وچ ملازم رکھ گھدا تے قصہ چہار درویش (فارسی) سلیس اردو نثر وچ لکھݨ تے مامور کیتا۔ چنانچہ انہاں دی فرمائش تے 1801ء وچ باغ و بہار لکھݨی شروع کیتی۔ اے 1802ء وچ مکمل تھئی تے اونہی سال ہندوستانی مینول وچ ایندے 102 صفحے شائع تھئے۔ بعد ازاں 1804ء وچ نظر ثانی شدہ مکمل ایڈیشن منظر عام تے آیا۔ میر امن دی ݙوجھی کتاب گنج خوبی ہے جیہڑی ملا حسین واعظ کاشفی دی اخلاق محسنی دا اردو ترجمہ ہے۔
میر امن دہلوی دی زندگی دے حالات کہیں کتاب یا تذکرے وچ نی ملدے، لہٰذا انہاں دی ولادت، وفات تے مدفن دے متعلق کہیں کوں صحت دے نال کجھ معلوم نی۔

## حوالے
این ای ڈی یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی، کراچی

این ای ڈی یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی (انگریزی: NED University of Engineering and Technology) پاکستان دی ہک قدیم یونیورسٹی ہے۔ ایندا قیام 1921ء وچ عمل اچ آیا۔ اے یونیورسٹی انجینئرنگ اچ بی ای تے ایم ای کرویندی اے۔ این ای ڈی اکیڈمی مختلف شارٹ کورس تے پوسٹ گریجویٹ ڈپلومے کرویندی اے۔

## حوالے
طوطا کہانی

”طوطا کہانی “جیندے ناں توں ظاہر ہے کہ ایہ کتاب مختلف کہانیاں دا ہک مجموعہ ہے جیندے سب کہانیاں ہک طوطے دی زبانی بیان کیتے ڳن ۔ ایں کتاب وچ 35 کہانیاں ہن۔ ایندے وچ ݙسا ڳیا ہے کہ ہک عورت اپݨے پئے دی عدم موجودگی وچ اپݨے محبوب نال ملݨ ونڄݨ چاہندی ہے۔ طوطا ہر روز اونکوں ہک کہانی سݨاوݨ شروع کر ݙیندے تے ہر روز ڳالہیں ڳالہیں وچ سویر کر ݙیندے تے اوہ اپݨے محبوب نال ملݨ نی ونڄ سڳدی حتیٰ کہ ایں دوران اوندا پئے آ ویندے۔ جتھاں تک کتاب دے اسلوب دا تعلق ہے تاں سادگی دے نال نال حیدری نے عبارت کوں رنگین بݨاوݨ کیتے قافیہ پیمائی نال وی کم گھدے۔ ایندے علاوہ موقع تے محل دے مطابق اشعار دا وی استعمال کیتے۔ طوطا کہانی دے داستاناں وچ جابجا مسلماناں دی معاشرت تے انہاں دے رہݨ سہݨ دی وی جھلک پیش کیتی ڳئی ہے۔ اے کتاب سید حیدر بخش حیدری دی مشہور لکھت اے۔
## حوالے
آرائش محفل (کتاب)

سید حیدر بخش حیدری دی ݙوجھی کتاب ”آرائش محفل“ ہے جیہڑی اپݨی داستانوی خصوصیات دی بنا تے توتا کہانی توں زیادہ مقبول تھئی۔ ایں کتاب وچ حیدری نے حاتم دے ست مہماں کوں قصے دے انداز وچ بیان کیتے تے اونکوں فارسی توں ترجمہ کیتے۔ لیکن اپݨی طبیعت دے مطابق اوندے وچ اضافے وی کیتے ہن۔ جتھاں تک ایندے اسلوب دا تعلق ہے تاں زبان وچ متانت تے سنجیدگی دے نال نال سادگی تے بے تکلفی وی پائی ویندی ہے۔ ایندے وچ توتا کہانی دی طرح ڄاݨ ٻجھ کے محاورات دا استعمال نی کیتا ڳیا۔ جبکہ داستان دے نقطہ نظر نال ݙکھیجے تاں ایندے وچ اوہ تمام لوازمات شامل ہن جیہڑے کہیں داستان دا حصہ ہووݨے چاہیدن۔ ایں کتاب وچ مافوق الفطرت عناصر دی فروانی ہے۔
## حوالے
میر شیر علی افسوس

فورٹ ولیم کالج دے مشہور مصنفین وچ میر شیر علی افسوس دا ناں وی شامل ہے۔ میر شیر علی افسوس دے آباء و اجداد ایران توں آکے ہندوستان آباد تھئے۔ افسوس دہلی وچ 1737ء وچ پیدا تھئے۔ لیکن دہلی دی تباہی دے بعد افسوس لکھنؤ چلے ڳئے۔ کرنل اسکاٹ دی بدولت فورٹ ولیم کالج کلکتہ دے منشیاں وچ بھرتی تھئے۔ 1809ء وچ کلکتہ وچ انہاں دا انتقال تھیا۔
فورٹ ولیم کالج دے زمانے وچ میر شیر علی افسوس نے ݙو کتاباں تصنیف کیتے۔ ( باغ اردو، آرائش محفل) ”باغ اردو “ شیخ سعدی دی گلستان دا ترجمہ ہے۔ ایں کتاب وچ سادگی دی کمی ہے۔ ایندے وچ عربی تے فارسی الفاظ دا استعمال زیادہ ہے۔ افسوس نے فارسی دے محاورے تے اسلوب دا موزوں اردو بدل تلاش کرݨ دی کوشش نی کیتی۔ ایں واسطے کتاب وچ نہ سلاست پیدا تھئی ہے تے نہ ہی روانی تے بے تکلفی۔
اُنہاں دی ݙوجھی کتاب ”آرائش محفل“ ہے۔ ایہ کتاب سبحان رائے بٹالوی دی کتاب ”خلاصتہ التواریخ“ دا اردو ترجمہ ہے۔ ایہ تاریخ دی کتاب ہووݨ دے باجود اپݨے سادہ تے پروقار اسلوب دی بناء تے ساݙے دور دے ادب دی کتاباں وچ شامل تھیوݨ لڳی ہے۔ عبارت وچ سلاست تے روانی تے بےتکلفی ایں کتاب دا خاصہ ہے۔

## حوالے
میر بہادر علی حسینی

میر بہادر علی حسینی فورٹ ولیم کالج کلکتہ دے میر منشی ہن۔ میر امن دہلوی انہی دی وساطت نال فورٹ ولیم کالج وچ بھرتی تھئے ہن۔ انہاں دے حالات زندگی دے بارے وچ کجھ زیادہ علم نی۔ انہاں دی پیدائش تے وفات دے متعلق کجھ نی اکھیج سڳدا۔ انہاں دے والد دا ناں سید عبد اللہ کاظم ݙسا ویندے۔ تذکرہ نگار لکھدن کہ حسینی شاعر وی ہن تے نثر نگار وی۔ اوہ کݙݨ فورٹ ولیم کالج وچ بھرتی تھئے تے کے تک منسلک رہیے ایندے بارے معلومات موجود نی۔ انھاں نے فورٹ ولیم کالج دے زمانہ وچ کئی کتاباں لکھے جیہڑے ہیٹھاں ہن۔
”نثر بے نظیر “ وچ میر حسن دی مشہور زمانہ مثنوی ”سحر البیان“ دی کہانی کوں نثر وچ بیان کیتا ڳیا ہے۔ ترجمہ کریندے وقت حسینی نے اوہا فضاءپیش کیتی ہے جیہڑی سحرالبیان دا خاصہ ہے۔
”اخلاق ہندی“ حسینی نے جان گلکرسٹ دی فرمائش تے ”مفرح القلوب “ دا سلیس اردو وچ ترجمہ کیتے تے ایندا ناں اخلاق ہندی رکھا ہے۔
”تاریخ آسام“ وی ترجمہ ہے۔ ایہ شہاب الدین طالش ابن ولی محمد دی فارسی تاریخ آسام دا اردو ترجمہ ہے۔ ” رسالہ گلکرسٹ“ دراصل گلکرسٹ دی کتاب ”ہندوستانی زبان کے قواعد “ دا خلاصہ ہے۔

## حوالے
اخلاق ہندی (کتاب)

”اخلاق ہندی“ حسینی نے جان گلکرسٹ دی فرمائش تے ”مفرح القلوب “ دا سلیس اردو وچ ترجمہ کیتے تے ایندا ناں اخلاق ہندی رکھا ہے۔ اے کتاب فورٹ ولیم کالج کلکتہ دی ہک تالیف اے جیہڑی میر بہادر علی حسینی دی ترجمہ شدہ ہے۔
## حوالے
تاریخ آسام (کتاب)

۔ ”تاریخ آسام“ ترجمہ ہے۔ ایہ شہاب الدین طالش ابن ولی محمد دی فارسی تاریخ آسام دا اردو ترجمہ ہے۔ اے کتاب فورٹ ولیم کالج کلکتہ دی ہک اردو تالیف اے جیہڑی میر بہادر علی حسینی دی ترجمہ شدہ ہے۔
## حوالے
رسالہ گلکرسٹ

” رسالہ گلکرسٹ“ دراصل ڈاکٹر جان گلکرسٹ دی کتاب ”ہندوستانی زبان کے قواعد “ دا خلاصہ ہے۔ اے کتاب فورٹ ولیم کالج کلکتہ دی ہک اردو تالیف اے۔
## حوالے
مظہر علی ولا

ولا دی تاریخ پیدائش تے وفات بارے معلوم نی البتہ قیاس کیتا ویندے کہ اوہ 1814ء تک زندہ رہیے۔ اوندے بعد انہاں دے حالات تے پردہ ہے۔ مظہر علی ولا دا اصل ناں مرزا لطف علی ہئی لیکن عام طور تے مظہر علی خان دے ناں نال مشہور ہن۔ مظہر علی ولا دا تعلق وی دہلی نال ہئی۔ اوہ دہلی وچ پیدا تھئے تے اتھوں تربیت پائی۔ مظہر علی ولا نثرنگار تے شاعر ہن۔ فورٹ ولیم کالج کلکتہ دے قیام دے نال ہی اوندے نال وابستہ تھی ڳئے۔ اُنہاں کوں اردو، سنسکرت تے فارسی تے مکمل دسترس حاصل ہئی۔ قیام فورٹ ولیم کالج دے دوران انھاں نے کئی کتاباں تصنیف کیتے۔

”مادھونل کام کندلا“ عشق و محبت دا قصہ ہے جیندے وچ مادھونل نامی ہک برہمن تے ہک رقاصہ کندلا دی داستان محبت بیان کیتی ڳئی اے۔ ایں قصے دی اصل سنسکرت ہے، برج بھاشا وچ ایں قصے کوں موتی رام کوئی نے لکھا ہے۔ ولاِ نے گلکرسٹ دی فرمائش تے ایں قصے کوں برج بھاشا توں اردو وچ ترجمہ کیتا۔

”ترجمہ کریما“ ولا دی ݙوجھی کتاب ہے جیہڑی شیخ سعدی دے مشہور پند نامہ دا منظوم ترجمہ ہے۔

ہفت گلشن وی ترجمہ ہے۔ ولا نے گلکرسٹ دی فرمائش تے واسطی بلگرامی دی فارسی کتاب کوں اردو وچ ترجمہ کیتا۔ ایں کتاب وچ آداب معاشرت دے مختلف پہلوؤاں دی تعلیم ݙتی ڳئی ہے۔ ہر ڳالھ دی وضاحت کیتے موزوں حکایتاں وی بیان کیتے ڳن۔

”بیتال پچیسی “ولا دی مشہور کتاب ہے۔ ایں کتاب دے ترجمے وچ ”للو لال“ وی انہاں دے نال شریک ہن۔ ایہ پنجیہہ کہانیاں ہن جیہڑے برج بھاشا توں ترجمہ کیتے ڳن۔ کتاب وچ فارسی دے الفاظ بہت کم ہن۔ زبان ہندی آمیز ہے تے سنسکرت دے الفاظ بکثرت ہن جیندی وجہ توں عبارت سلیس و عام فہم نی۔ ”اتالیق ہندی“ دی تالیف وچ ولا دے علاوہ کالج دے کجھ ݙوجھے اہل قلم وی شریک ہن۔ ایہ کتاب اخلاقی اسباق تے کہانیاں دا مجموعہ ہے۔

## حوالے
ترجمہ کریما (کتاب)

”ترجمہ کریما“ مظہر علی ولا دی ݙوجھی کتاب ہے جیہڑی شیخ سعدی دے مشہور پند نامہ دا منظوم ترجمہ ہے۔ اے اردو تالیف فورٹ ولیم کالج کلکتہ دی ہے۔
## حوالے
اتالیق ہندی (کتاب)

”اتالیق ہندی“ دی تالیف وچ مظہر علی ولا دے علاوہ کالج دے کجھ ݙوجھے اہل قلم وی شریک ہن۔ ایہ کتاب اخلاقی اسباق تے کہانیاں دا مجموعہ ہے۔ اے اردو تالیف فورٹ ولیم کالج کلکتہ دی اے۔
## حوالے
مرزا کاظم علی جوان

مرزا کاظم علی جوان دی پیدائش دے بارے اچ کجھ معلوم نی۔ مرزا کاظم علی جوان جنہاں دا وطن دلی ہئی، دلی دی تباہی دے بعد پھردے پھراندے لکھنؤ آئے۔ لکھنؤ وچ انہاں ݙینہاں شعر و شاعری دے محفلاں گرم ہن۔ بحیثیت شاعر انھاں نے ٻہوں جلدی مقبولیت حاصل کیتی۔ فورٹ ولیم کالج کلکتہ وچ کرنل اسکاٹ دی وساطت نال ملازم تھئے۔ 1801ء وچ فورٹ ولیم کالج وچ اپݨی ملازمت دا آغاز کیتا۔ 3 جولائی 1816ء کوں انہاں دا انتقال تھیا۔
## تصانیف
کاظم علی جوان دی تصانیف مندرجہ ذیل ہن:
# ”سکنتلا“ انہاں دی مشہور کتاب ہے جیہڑی کالی داس دے مشہور ڈرامے شکنتلہ دا ترجمہ ہے۔ ایں کتاب وچ جوان نے ہندوستانی معاشرت دی کہانی وچ عربی تے فارسی دے الفاظ بلا تکلف استعمال کیتن۔ کتاب دی عبارت مجموعی طور تے روزمرہ تے محاورے دے مطابق ہے۔
# ”بارہ ماسہ“ وچ جوان نے ہندؤاں تے مسلماناں دے تہواراں دا حال مثنوی دے پیرائے وچ بیان کیتے۔

## حوالے
بارہ ماسہ (اردو کتاب)

”بارہ ماسہ“ میں جوان نے ہندوﺅں اور مسلمانوں کے تہواروں کا حال مثنوی کے پیرائے میں بیان کیا ہے۔ مرزا کاظم علی جوان دی اے اردو کتاب فورٹ ولیم کالج کلکتہ ولوں شائع تھئی۔
## حوالے
خلیل خان اشک

انہاں دے حالات زندگی معلوم نی۔ فورٹ ولیم کالج کلکتہ نال 1801ء  وابستہ تھئے۔ اوندے بعد انہاں دی زندگی دے حالات تے مکمل پردہ ہے۔ فورٹ ولیم کالج دی ملازمت دے دوران اشک نے چار کتاباں تالیف کیتے جنہاں دے ناں ہن۔
داستان امیر حمزہ، اکبر نامہ، گلزار چین تے رسالہ کائنات لیکن انہاں دی مشہور کتاب داستان امیر حمزہ ہے۔ ایں کتاب وچ اشک دی زبان بہت صاف تے سلیس ہے۔ جگہ جگہ تے مصنف نے قافیے نال کم گھدے تے سدھے سادے ڳالہیں کوں ادبی تے شاعرانہ انداز وچ بیان کرکے اوندی دلکشی وچ اضافہ کیتے۔ نیز قصے وچ مقامی معاشرت دا رنگ وی ݙکھایا ڳیا ہے۔ ایہ کتاب ایں قدر مشہور تھئی کہ ہر فرد ایندے ناں توں واقف ہے لیکن جیں قدر کتاب کوں شہرت حاصل تھئی اتنا ہی مصنف گمنامی وچ چلا ڳیا۔

## حوالے
اکبر نامہ (کتاب)

اکبر نامہ، خلیل خان اشک دی مشہور اردو تصنیف اے جیہڑی فورٹ ولیم کالج کلکتہ اچوں جان گلکرسٹ دے حکم نال طبع تھئی۔
## حوالے
گلزار چین (کتاب)

گلزار چین، خلیل خان اشک دی ہک اردو تالیف اے جیہڑی فورٹ ولیم کالج کلکتہ ولوں طبع تھئی۔ خلیل خان اشک ایں کالج دے مشہور مصنفاں اچ شامل ہن۔
## حوالے
مرزا جان تپش

مرزا جان تپش، فورٹ ولیم کالج کلکتہ دے ہک مشہور اردو مصنف ہن۔ 
## حوالے
مذہب عشق (کتاب)

نہال چند لہوری نے ”گل بکاولی“ دے قصے کوں فورٹ ولیم کالج کلکتہ ولوں فارسی توں اردو وچ ترجمہ کیتا تے ایندا ناں ”مذہب عشق “رکھا۔ مترجم نے اپݨے ترجمے کوں اصل نال قریب رکھدے ہوئے تکلفات توں بچݨ دی کوشش کیتی ہے۔ مترجم نے لفاظی دی جگہ سادگی اختیار کرکے قصے کوں دلچسپ تے عام فہم بݨا  ݙتے۔
## حوالے
قصہ گل بکاؤلی

ہندوستان دے لوگ کہانیاں وچ گل بکاؤلی دی کتھا نے بڑی شہرت پائی۔ شیخ عزت اللہ بنگالی نے اینکوں فارسی وچ لکھا۔ نہال چند نے اینکوں فارسی توں اردو وچ منتقل کیتا تے ’مذہبِ عشق‘ نال موسوم کیتا۔ ایہو نثری قصّہ بعد وچ پنڈت دیا شنکر کول نسیم دے ہتھوں مثنوی گلزارِ نسیم دی شکل وچ پیش تھیا۔ اپݨی نوعیت دے اعتبار نال لہوری دا ’مذہبِ عشق‘ بنگالی تے نسیم ݙوہاں توں جداگانہ حیثیت دا حامل ہے۔ ایہ نہ تاں فارسی ہے تے نہ منظوم اردو بلکہ ایندا خمیر وقت دی عوامی تے رابطے دے طور پر ابھردی ہوئی زبان اردو توں چاتا ڳیا ہے۔ اوہ عوامی زبان جیندے تے بدیسی حکومت دے نگاہواں مرکوز ہن تے جینکوں حاکم وقت اپݨی استعماری سطوت تے تفکیری میلانات دی توسیع تے نفاذ دی خاطر ہک حربے (Tool) دے بطور ترقی ݙیوݨ چاہندا ہئی اتھاں ایہ ݙیکھݨا وی دلچسپی دا باعث ہے کہ گل بکاؤلی دی کہانی نال سروکار رکھݨ والے متون کیں طرح لمحہ بہ لمحہ تیزی نال ہک ݙوجھے دے متن دی مقبولیت تے خاک پا کے اڳاں ودھ ویندن۔ گل بکاؤلی دی لوک کتھا اولاً فارسی زبان وچ ضبط تحریر وچ گھنائی ڳئی مگر لہوری دے اردو پیراہن نے اصل فارسی متن یا ماخذ کوں حاشیے تے سٹ ݙتا، ایں طرح کہ عزت اللہ بنگالی اپݨے کارنامے دے نال ذہناں توں تقریباً اوجھل تھی ڳئے۔ نسیم دی مثنوی دی بدولت کجھ اینجھا ہی حشر نہال چند لہوری دے ’مذہبِ عشق‘دا وی تھیا۔ سالک لکھنوی دے بقول: ”نسیم لکھنوی دی مثنوی اتنی مقبول تھئی کہ نہال چند لہوری دا ترجمہ ماند پئے ڳیا، لوگ نہال چند دا ناں بھل ڳئے۔ یاد رہیا تاں صرف گل بکاؤلی دا قصّہ“۔ اے قصہ فورٹ ولیم کالج کلکتہ دی ہک اہم طباعت اے۔

## حوالے
نہال چند لہوری دی شخصیت

نہال چند لہوری دی شخصیت دے گرد نامعلوم حقائق دا ہالہ ہے۔ سوائے ایندے کہ نہال چند لہوری دا مولد و مسکن میر امن دہلوی دی شہرۂ آفاق دلی ہے تے انہاں دے آباء و اجداد شاہ جہان آباد دے واسی ہن سب کجھ پردۂ اخفاء وچ ہے۔ نہ تاریخِ پیدائش ملدی ہے، نہ تاریخِ وفات تے نہ ہی شجرۂ نسب۔ آکھا ویندے کہ دلی دی طوائف الملوکی دے سیلاب وچ اوں عہد دے تمام بیش قیمتی حقائق لڑھ ڳئے۔ شرفائے شہر تے اہلِ علم کوں جݙݨ نویں جائے امان دی تلاش تھئی تاں نہال چند لہوری عروس البلاد لاہور دی پناہ وچ آڳئے تے اونہی نسبت نال لہوری سݙیجے۔ نہال چند لہوری دی تعلیم و تربیت کتھاں تھئی؟ کیہڑے ماحول وچ تھئی؟ افتادِ طبع کینجھی ہئی؟ کنہاں اساتذہ دے ہتھوں فارسی تے ریختہ وچ صیقل تھئے ہن، حالی تک وقت دی دھوڑ وچ گم ہن۔ نہال چند دے لاحقے ’لہوری‘ دی وی کوئی ٹھوس بنیاد نی ملدی۔ بذاتِ خود انھاں نے اپݨے سوانحی حالات وچ کہیں وی ’لہوری‘ دی وضاحت نی کیتی تے نہ ہی قیامِ لہور دی اطلاع ݙتی ہے۔ ممکن ہے ایہ بدعت انہاں دے تذکرہ نگاراں فی ہووے، جنھاں نے دلی دی طوائف الملوکی نال پیدا شدہ حالات وچ لکھنؤ، عظیم آباد تے دکن دی جانب اہلِ کمال دی مہاجرت دے پس منظر وچ ’لہوری‘لاحقے دی مناسبت نال احتمالاً اے نتیجہ کڈھیا ہووے کہ دلی دے بعد لہور اُنہاں دا ݙوجھا ٹھکاݨہ ہئی۔ البتہ اتنی ڳالھ تاں طے ہے کہ فکرِ معاش نے انھاں کوں ۱۸۰۲ء وچ کلکتہ پہنچایا تے تے ول اتھائیں ’مذہبِ عشق‘ دے ترجمے و تالیف دے سبب انھاں کوں شہرتِ دوام حاصل تھئی۔
## حوالے
سید حیدر بخش حیدری

**سید حیدر بخش حیدری** دی ولادت دے متعلق کجھ وثوق نال نی اکھیج سڳدا۔ ٻس اتنا معلوم ہے کہ دلی وچ پیدا تھئے۔ فورٹ ولیم کالج دے مصنفین وچوں میرامن دے بعد جیں مصنف کوں زیادہ شہرت حاصل تھئی۔ اوہ سید حیدر بخش حیدری ہن۔ دہلی دی بربادی دے زمانے وچ حیدری دے والد دہلی توں بنارس چلے ڳئے۔ فورٹ ولیم کالج کیتے ہندوستانی منشیاں دی ضرورت دا سݨ کے حیدری ملازمت کیتے کلکتہ ڳئے۔ ڈاکٹر گلکرسٹ تک رسائی کیتے ہک ”قصہ مہر و ماہ“ وی نال لکھ کے گھن ڳئے۔ گلکرسٹ نے کہانی کوں پسند کیتا تے اُنہاں کوں کالج وچ بطور منشی مقرر کیتا۔ اوہ ٻارہاں سال تک کالج نال منسلک رہیے۔ 1823ء وچ بنارس وچ انتقال کر ڳئے۔
فورٹ ولیم کالج دے تمام مصنفین وچوں سب توں زیادہ کتاباں لکھݨ والے سید حیدر بخش حیدری ہن۔ انہاں دی تصانیف دی تعداد ݙاہ دے قریب ہے جنہاں وچ 
* 1)قصہ مہر و ماہ 
* 2)قصہ لیلیٰ مجنوں 
* 3) ہفت پیکر 
* 4) تاریخ نادری 
* 5) گلزار دانش 
* 6)گلدستہ حیدری 
* 7)گلشن ہند 
* 8) طوطا کہانی 
* 9)آرائش محفل
لیکن حیدری دی شہرت دا سبب اُنہاں دے ݙو کتاباں طوطا کہانی، تے آرائش محفل ہن۔ ایہ ݙوہیں کتاباں، داستاناں جیہڑے جان گلکرسٹ دی فرمائش تے لکھے ڳئے۔
”طوطا کہانی “جیندے ناں توں ظاہر ہے کہ ایہ کتاب مختلف کہانیاں دا ہک مجموعہ ہے جیندے سب کہانیاں ہک طوطے دی زبانی بیان کیتے ڳن ۔ ایں کتاب وچ 35 کہانیاں ہن۔ ایندے وچ ݙسا ڳیا ہے کہ ہک عورت اپݨے پئے دی عدم موجودگی وچ اپݨے محبوب نال ملݨ ونڄݨ چاہندی ہے۔ طوطا ہر روز اونکوں ہک کہانی سݨاوݨ شروع کر ݙیندے تے ہر روز ڳالہیں ڳالہیں وچ سویر کر ݙیندے تے اوہ اپݨے محبوب نال ملݨ نی ونڄ سڳدی حتیٰ کہ ایں دوران اوندا پئے آ ویندے۔ جتھاں تک کتاب دے اسلوب دا تعلق ہے تاں سادگی دے نال نال حیدری نے عبارت کوں رنگین بݨاوݨ کیتے قافیہ پیمائی نال وی کم گھدے۔ ایندے علاوہ موقع تے محل دے مطابق اشعار دا وی استعمال کیتے۔ طوطا کہانی دے داستاناں وچ جابجا مسلماناں دی معاشرت تے انہاں دے رہݨ سہݨ دی وی جھلک پیش کیتی ڳئی ہے۔
حیدری دی ݙوجھی کتاب ”آرائش محفل“ ہے جیہڑی اپݨی داستانوی خصوصیات دی بنا تے توتا کہانی توں زیادہ مقبول تھئی۔ ایں کتاب وچ حیدری نے حاتم دے ست مہماں کوں قصے دے انداز وچ بیان کیتے تے اونکوں فارسی توں ترجمہ کیتے۔ لیکن اپݨی طبیعت دے مطابق اوندے وچ اضافے وی کیتے ہن۔ جتھاں تک ایندے اسلوب دا تعلق ہے تاں زبان وچ متانت تے سنجیدگی دے نال نال سادگی تے بے تکلفی وی پائی ویندی ہے۔ ایندے وچ توتا کہانی دی طرح ڄاݨ ٻجھ کے محاورات دا استعمال نی کیتا ڳیا۔ جبکہ داستان دے نقطہ نظر نال ݙکھیجے تاں ایندے وچ اوہ تمام لوازمات شامل ہن جیہڑے کہیں داستان دا حصہ ہووݨے چاہیدن۔ ایں کتاب وچ مافوق الفطرت عناصر دی فروانی ہے۔

## حوالے
ساجد بشیر

ساجد بشیر، سول سیکرٹریٹ سرائیکستان دے موجودہ ایڈیشنل سیکریٹری داخلہ ہن۔
## حوالے
محمد اقبال

محمد اقبال، سرائیکستان سول سیکرٹریٹ دے محکمہ صحت دے موجودہ سیکریٹری ہن۔
## حوالے
نہال چند لہوری دا لہور توں کلکتہ دا پندھ

نہال چند لہوری، لہور توں کلکتہ کیویں پہنچنے، ایہ درمیانی کڑیاں وی غائب ہن۔ البتہ ایہ سبھے ڄݨدن کہ ہک دیرینہ واقف کار انگریز ڈیوڈ روبرٹسن دے توسل نال لہوری، ڈاکٹر گل کرسٹ دے حلقہ اعتماد وچ آئے تے بقول سید محمد صاحب”فورٹ ولیم کالج کلکتہ دے شعبہ تالیف و تراجم وچ ملازم رکھ گھدے ڳئے“ ول وی ایہ امر وی اختلاف توں مبرّا نی، ڈاکٹر عبیدہ بیگم نے نہال چند کوں سرے توں فورٹ ولیم کالج دا ملازم ہی تسلیم نہیں کیتا تے لکھا ہے کہ ”نہال چند شعبہ ہندوستانی دے باضابطہ ملازم نہ ہن“۔ ڈاکٹر عبیدہ بیگم دے موقف دی توثیق ۹ ستمبر ۱۸۰۳ء وچ کالج کونسل کوں بھیجی ڳئی گلکرسٹ دی اوں رپورٹ نال وی تھیندی ہے جیندے وچ کالج دے غیر تنخواہ دار مصنفین دی کتب تے انعام دی سفارش کیتی ڳئی ہئی۔ ایں طرح نہال چند دے شخصی احوال و کوائف دا باب خاصا اختلافی بلکہ بڑی حد تک نزاعی ہے۔ انہاں شرربار، شکستہ بلکہ گم شدہ کڑیاں دے باوجود نہال چند دا ناں اردو نثر دی تاریخ دا نشانِ راہ بݨا ہویا ہے۔ انہاں دی بنیادی حیثیت ہک مشّاق مترجم تے سلیس نثر نگاری دے رجحان دی پرورش کرݨ والے دی بݨدی ہے۔”گل بکاؤلی مسمّیٰ بہ ’مذہبِ عشق‘، نثر بہ زبانِ ہندی۔ قصّہ“ انہاں دا نثری کارنامہ ہے جیندے تے نہال چند دی ناموری دی پوری عمارت ایستادہ ہے۔

## حوالے
اعجاز خالق رزاقی

محکمہ لوکل گورنمنٹ اینڈ کمیونٹی ڈیویلپمنٹ سرائیکستان دے موجودہ سیکریٹری ہن۔
## حوالے
میر عبداللہ مسکین

میر عبداللہ مسکین، فورٹ ولیم کالج کلکتہ دے مشہور اردو مصنفاں اچ شامل ہن۔
## حوالے
سرفراز مڳسی

سرفراز مڳسی، سرائیکستان دے موجودہ سیکریٹری جنگلات ہن۔
## حوالے
میر معین الدین فیض

میر معین الدین فیض، فورٹ ولیم کالج کلکتہ دے اردو مصنفاں اچ شامل ہن۔
## حوالے
چار گلشن (کتاب)

”چار گلشن“ ہک عشقیہ داستان ہے جیندے وچ شاہ کیواں تے فرخندہ دی محبت دا ذکر ہے۔ ایہ کہیں داستان دا ترجمہ نی بلکہ اُنہاں دی اپݨی طبع ذاد ہے۔ اے اردو کتاب فورٹ ولیم کالج کلکتہ دی تالیف اے۔
## حوالے
دیوان جہاں

”دیوان جہاں“ اردو شعرا دا تذکرہ ہے۔ ایہ تذکرہ بینی نرائن جہاں نے کپتان روبک دی فرمائش تے مرتب کیتا۔ اے اردو تالیف فورٹ ولیم کالج کلکتہ دی ہے۔
## حوالے
کیوسک

کیوسک کہیں وی مائع یا پاݨی دے بہاؤ/واہوݨ دا پیمانہ ہے ۔عام طور تے دریا یا نہرایں دے بہاؤ ناپݨ واسطے استعمال تھیندے ۔اے دراصل CUSEC دی عربی زدہ شکل ہے ۔CUSEC خود Cubic Feet per Second  دا مخفف ہے ۔ یعنی مکعب فٹ فی سیکنڈ (28.317 لیٹر فی سیکنڈ ) مطلب اگر کہیں مقام کنے 28.317 لیٹر پاݨی فی سیکنڈ وچ گزر ویسی تے او پاݨی دی مقدار ہک کیوسک فٹ ہوسی ۔ہک ہزار کیوسک فٹ دا مطلب کہیں جاء کنے ہک سیکنڈ وچ 28317 لیٹر پاݨی  ہک سیکنڈ وچ گزردا پئے۔

پنج لکھ کیوسک ریلے دا مطلب ایہ ہوسی جو کہیں وی علاقے کنے ہک سیکنڈ وچ  ہک کروڑ 41 لکھ 58 ہزار 423 لیٹر پاݨی گزردا پئے. 
ونکی:سائنس
ونکی:فزکس
خط اخضر

خط اخضر اوں تقسیمی سرحدی لکیر تے دیوار کوں آہدن جیہڑی نیکوسیا شہر دے درمیان اچ ہے۔ اے خط ایں شہر کوں جمہوریہ ترکی تے جمہوریہ قبرص دے درمیان ایں شہر کوں تقسیم کریندے۔
## حوالے
حضرت علی دی رسول علیہ السلام کیتے جانثاری

پیغمبر علیہ السّلام دا اعلان رسالت کرݨا ہئی کہ ھر فرد رسول اللہ علیہ السلام دا دشمن نظر آوݨ لڳا۔ اوہے لوگ جیہڑے کل تک آپ علیہ السلام دی سچائی تے امانتداری دا دم بھریندے ہن، اڄ آپ علیہ السلام کوں ( معاذ الله) جادوگر تے نہ ڄاݨے کیا کیا آکھݨ لڳے، رستیاں وچ کنڈے وچھائے ویندے، پتھر مارے ویندے۔ اوں سخت وقت وچ رسول اللہ دی ھر مصیبت وچ شریک چند افراد اچ حضرت علی وی شامل ہن۔ اوہے علی جنہاں نے پیغمبر علیہ السلام دا ساتھ ݙیوݨ وچ کݙہیں ھمت نہ ھاری، برابر محبت و وفاداری دا دم بھریندے رھیے، ھر ڳالھ وچ رسول علیہ السلام دے سامنے سینہ سپر رھیے، اتھاں تک کہ اوہ وقت وی آیا جݙݨ مخالف گروہ نے انتھائی سختی دے نال ایہ طے کر گھدا کہ پیغمبر علیہ السلام دا تے انہاں دے تمام قبیلے دا سماجی تے اقتصادی بائیکاٹ کیتا ونڄے، حالات اتنے خراب ہن کہ زندگیاں خطرے اچ پئے ڳئے۔ حضرت ابو طالب نے حضرت محمد مصطفےٰ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم سمیت تمام بنی ہاشم تے باقی ساتھیاں کوں ہک پہاڑ دے دامن وچ موجود قلعے وچ محفوظ کر ݙتا، ترئے سال تک اے قید و بند دی زندگی بسر کرݨی پئی۔ اوں دوران ھر شب ایہ اندیشہ ہوندا ہئی کہ کتھائیں دشمن شب خون نہ مارے۔ ایں کیتے ابو طالب نے اے طریقہ اختیار کیتا کہ اوہ رات بھر رسول علیہ السلام کوں ہک بسترے تے نہ سمھݨ ݙیندے ہن بلکہ حضرت جعفر پیار رضی اللہ عنہ کوں رسول علیہ السلام دے بستر تے، تے رسول علیہ السلام کوں حضرت عقیل دے بسترے تے تے ول رسول علیہ السلام کوں حضرت جعفر دے بسترے تے سمہا ݙیندے ہن تے ول رسول علیہ السلام کوں حضرت علی دے بسترے تے۔ حضرت ابوطالب دا مقصد ایہ ہئی کہ اگر دشمن، رسول علیہ السلام دے بسترے داچپتہ لا کے حملہ کرݨا چاھے تاں میݙا کوئی وی پتر قتل تھی ونڄے مگر رسول علیہ السلام کوں کجھ نہ تھیوے۔ ایں طرح حضرت علی بچپن ھی توں وفا تے جان نثاری دے سبق کوں عملی طور تے دہریندے رھیے۔

## حوالے
حضرت علی دی اولاد

۱۸ پتر تے ۱۸ صاحبزادیاں ہن جنہاں دے اسمائے گرامی اے ہن۔

پُتراں دے ناں : (۱) امام حسن مجتبیٰ (ع) (۲) امام حسین (ع)(۳) محمد حنفیہ (۴) عباس اکبر (۵) عبد اللہ اکبر (۶) جعفر اکبر (۷) عثمان (۸) محمد اصغر (۹) عبد اللہ اصغر (۱۰) عبد اللہ مکنی بابی علی (۱۱) عون (۱۲) یحییٰ (۱۳) محمد اوسط (۱۴) عثمان اصغر (۱۵) عباس اصغر (۱۶) جعفر اصغر(۱۷) عمر اکبر (۱۸) عمر اصغر۔

صاحبزادیاں دے ناں : (۱) زینب کبریٰ (۲) زینب صغریٰ بہ نام ام کلثوم (۳) رملة کبریٰ (۴) ام الحسن (۵) نفیسہ (۶) رقیہ صغریٰ (۷) رملةصغریٰ (۸) رقیہ کبریٰ (۹) میمونہ (۱۰) زینب صغریٰ (۱۱) ام ّ ھانی (۱۲) فاطمة صغریٰ (۱۳) امامہ (۱۴) خدیجہ صغریٰ (۱۵) امّ کلثوم (۱۶) ام ّ سلمہ (۱۷) حمامہ (۱۸) ام کرام ۔

آپ دے ازواج دی تعداد ۱۲ ہئی۔
## حوالے
نیکوسیا دا قدیم دور

نیکوسیا برنجی دور، 2500 سال قبل مسیح توں مسلسل آباد رہیا ہے۔ پہلی مرتبہ میساوریا دے زرخیز میدان وچ لوگ آباد تھئے۔ 
بعد وچ نیکوسیا ہک شہری ریاست بݨا جینکوں لیڈرا آکھا ویندا ہئی۔ لیڈرا انہاں ٻارہاں ریاستاں وچوں ہک ہئی جنہاں کوں آخیئی قبائل نے ٹرائے دی جنگ دے بعد قبرص وچ قائم کیتا۔ لیڈرا دے آثار شہر دے جنوب مشرق وچ کوہ آئیا پاراسکیوی دے قریب پائے ویندن۔ لیڈرا دے صرف ہک بادشاہ اوناساگوراس دا ذکر تاریخ وچ ملدے۔ مملکت لیڈرا قبرص تے اشوری حکومت دے دوران تباہ تھی ڳئی ہئی۔ اوناساگوراس کوں اشوریہ دے آسرحدون کوں 672 قبل مسیح وچ خراج تحسین پیش کریندے ہوئے بیان کیتا ڳئے۔ 330 ق م وچ لیڈرا کوں ہک غیر اہم قصبہ شمار کیتا ڳیا ہے۔ 
روایات دے مطابق شہر دی تعمیر نو "لیکوس" (Leucus) نے کیتی جینکوں بطلیموس اول سوتیر دا پتر تصور کیتا ویندے تے تقریباً 300 ق م یا 200 ق م ایندا ناں اپݨے ناں دی مناسبت نال **لیکوتون** (Leucoton) یا **لیفکوتیون** (Lefkotheon) رکھا۔ 
اوں دور وچ ایندا دا ذریعہ روزگار کھیتی باڑی ہئی۔ اوں زمانے دے دوران لیڈرا نے ݙوجھے قبرصی ساحلی شہراں دے مقابلے وچ کوئی خاص ترقی نہ کیتی جنہاں دی معیشت بنیادی طور تے تجارت تے مبنی ہئی۔ 

## حوالے
مظفر علی شاہ

سید مظفر علی شاہ، ایڈووکیٹ ملتان شہر نال تعلق رکھݨ والے ہک اہم سرائیکی دانشور تے سرائیکی تحریک نال جڑی ہوئی شخصیت ہن۔
سرائیکی تحریک کیتے انہاں دے خدمات قابل قدر ہن۔ آپ 26 فروری 1963ء کوں ملتان اچ پیدا تھئے تے پیشے دے اعتبار نال ملتان شہر دے ہک نامور وکیل ہن۔
## حوالے
وکیل

قانون دی ڈگری یا سند رکھݨ آلے کوں وکیل آکھا ویندے ۔
## حوالے
نیکوسیا شہر رومی دور اچ

[[اسحاق کومنینوس دے دور دے سکے]]
بازنطینی دور وچ ایں قصبے کوں **لیفکوسیا** (Λευκωσία) یا **کالینیکیسیس** (Καλληνίκησις) آکھا ویندا ہئی۔ چوتھی صدی وچ شہر "سینٹ تریفلیوس" دی وجہ توں نشستِ اسقف بݨا۔ 
647ء وچ عرب حملیاں دی وجہ توں سلامیس دی تباہی دے بعد تقریباً 965ء وچ نیکوسیا قبرص دا دار الحکومت بݨا جݙݨ قبرص دوبارہ بازنطینی سلطنت نال مل ڳیا۔ بازنطینیاں نے جزیرے دی انتظامیہ کوں نیکوسیا اچ منتقل کر ݙتا کیونکہ ساحلی شہراں تے اکثر حملے تھیندے رہندے ہن۔ تݙانہہ توں نیکوسیا قبرص دا دار الحکومت ہے۔
نیکوسیا جیہڑا بازنطینی گورنر دی نشست ہئی اونکوں شہر دی فصیل دے ذریعے محفوظ کیتا ڳیا تے ہک قلعہ وی تعمیر کیتا ڳیا۔ آخری بازنطینی گورنر اسحاق کومنینوس ہئی جیں نے شہنشاہ ہووݨ دا اعلان کیتا تے اوندے بعد قبرص تے 1183ء توں 1191ء تک حکومت کیتی۔ 

## حوالے
حضرت علی دی مکہ اچ ابتدائی زندگی

اسلام قبول کرݨ دے بعد حضرت علی ؓ دی زندگی دے تیرہاں سال مکہ معظمہ وچ گزرے، کیونکہ اوہ رات ݙینہہ سرور کائنات صلی اللہ علیہ و سلم دے نال رہندے ہن، ایں کیتے مشورے دے مجلساں وچ تعلیم و ارشاد دے مجمعیاں وچ، کفار و مشرکین دے مباحثیاں وچ تے معبودِ حقیقی دی پرستش و عبادت دے موقعیاں تے، غرض ہر قسم دے صحبتاں وچ شریک رہیے۔ حضرت عمر ؓ دے اسلام قبول کرݨ توں پہلے سرزمین مکہ وچ مسلماناں کیتے علانیہ اللہ دا ناں گھنݨ تے اوندی عبادت و پرستش کرݨا تقریباً ناممکن ہئی، آنحضرت صلی اللہ علیہ و سلم غیر اعلانیہ اپݨے معبود حقیقی دی پرستش فرمیندے، حضرت علی ؓ وی انہاں عبادتاں وچ شریک تھیندے، ہک دفعہ وادی نخلہ وچ حسب معمول مصروفِ عبادت ہن کہ اتفاق نال اوں طرف ابو طالب دا گزر تھیا، اپݨے معصوم بھتریجے تے نیک بخت پتر کوں مصروفِ عبادت ݙیکھ کے پچھا کیا کریندے پئے ہو؟ آنحضرت صلی اللہ علیہ و سلم نے کلمہ حق دی دعوت ݙی تاں آکھݨ لڳے کہ ایندے وچ کوئی ہرج نی لیکن میݙے کولوں نی تھی سڳدا۔
## حوالے
نیکوسیا دا قرون وسطیٰ دا دور

[[سلیمیہ مسجد، نکوسیا|سینٹ سوفیا کیتھیڈرل / سلیمیہ مسجد]]
[[نکوسیا دے وینسی دیواراں]]

1187ء وچ تریجھی صلیبی جنگ دے دوران ارض مقدسہ ویندے ہوئے رچرڈ اول دا بحری ٻیڑا شدید بحری طوفان نال متاثر تھیا۔ اونکوں پہلے کریٹ تے ول رودوش وچ رکݨا پیا۔ پر ٻیڑے وچ شامل تریہے بحری جہاز سفر کریندے رہیے جنہاں وچوں ہک جہاز تے جون انگلستانی، ملکہ صقلیہ تے بیرنگیریا ناواری رچرڈ دی ہووݨ والی ذال سوار ہن۔ ݙو جہاز قبرص دے ساحل دے قریب تباہ تھی ڳئے پر جیہڑے جہاز تے جون انگلستانی، ملکہ صقلیہ تے بیرنگیریا ناواری سوار ہن اوہ بحفاظت لیماسول پہنچ ڳیا۔ جون نے بحری جہاز توں لہݨ توں انکار کر ݙتا کیونکہ اونکوں ݙر ہئی کہ اسحاق کومنینوس جیہڑا فرنگیاں کوں پسند نہ کریندا انہاں یرغمال بݨا گھنسی۔ جہاز ہک ہفتہ تک ساحل تے لنگر انداز ریہا اتھاں تک کہ 8 مئی کوں رچرڈ اول شاہ انگلستان وی اتھاں پہنچ ڳیا۔
اپݨی بھیݨ تے نال مستقبل دی کنوار نال ناروا سلوک دی وجہ توں رچرڈ نے غم و غصے وچ قبرص تے حملہ کر ݙتا۔

رچرڈ نے نیکوسیا دا محاصرہ کیتا تے آخرکار تریمیتوسیا دے مقام تے اوندا تے اسحاق کومنینوس دا آمݨا سامݨا تھیا۔ اونکوں شکست ݙیوݨ دے بعد رچرڈ جزیرے دا وی حکمران بݨا پر اوں نے اینکوں فرسان الہیکل کوں ویچ ݙتا۔

قبرص وچ فرنگیاں دا دور 1192ء توں شروع تھیا جیہڑا 1489ء تک رہیا۔ اوں دوران نیکوسیا قرون وسطی دی مملکت قبرص دا دار الحکومت رہیا۔ تے اوں دوران ایہ شاہ دی نشست، لاطینی چرچ تے فرنگی انتظامیہ دا مرکز وی رہیا۔
فرنگی دور وچ شہر دی دیواراں تے بہت سارے دیگر عمارتاں وی تعمیر کیتے ڳئے جنہاں وچ سینٹ سوفیا کیتھیڈرل وی شامل ہے۔ اتھاں لوزینیان شاہواں دے مقبرے وی موجود ہن۔ نیکوسیا جیہڑا غیر مقامی ناں ہے لوزینیان دا ہی ݙتا ہویا ہے۔
فرانسیسی زبان ٻولݨ والے صلیبی جنگی یا تاں "لیفکوسیا" ٻول نہ ہن سڳدے یا انہاں کوں تلفظ دی پروا نہ ہئی تے انہاں نے اینکوں **نیکوسی** (Nicosie) اکھݨ شروع کر ݙتا جیہڑا بعد وچ بین القوامی طور تے **نیکوسیا** دے ناں نال رائج تھی ڳیا۔

1374ء وچ نیکوسیا تے جمہوریہ جینوا تے 1426ء توں ایہ سلطنت مملوک دے زیرنگیں آ ڳیا۔
1489ء وچ جزیرے تے جمہوریہ وینس دا قبضہ تھی ڳیا تے نکوسیا انتظامی مرکز تے حکومتی نشست بݨا۔ وینس گورنر نے عثمانی دے خطرے دی وجہ توں قبرص دے تمام شہراں دی قلعہ بندی کوں ضروری سمجھا۔ 
1567ء وچ وینسیاں نے فرنگیاں دے تعمیر کیتے دیواراں کوں ڈھہا کے نیکوسیا دے وینسی دیواراں دی تعمیر کیتی جیہڑے اڄ وی اکثر مقامات تے اپݨی اصلی حالت وچ موجود ہن۔
ایندے علاوہ فرنگیاں دے دور دے ٻئے عمارتاں تے شاہی محل دی حفاظت دا وی بندوبست کیتا۔ آرتھوڈوکس تے لاطینی کلیسیا دے گرجا گھر تعمیر کیتے۔ 

نیکوسیا دے وینسی دیواراں یارہاں نکراں دے ستارے دی شکل دے ہن۔ انہاں دا ڈیزائن دفاع کیتے بہتر کنٹرول تے توپ خانے دے استعمال کیتے  زیادہ مناسب ہئی۔ دیواراں وچ ترئے دروازے ہن۔ شمال وچ دروازہ کیرینیہ، مغرب وچ دروازہ پافوس تے مشرق وچ دروازہ فاماگوستا  ہئی۔ 
دریائے پیدیوس شہر دے دیواراں دے اندروں  وہندا ہئی۔ 1567ء وچ دفاعی حکمت عملی دے سبب دریا دا رستہ تبدیل کر کے اونکوں شہر دے ٻاہروں گزارا ڳیا۔ 
## حوالے
نیکوسیا شہر دا عثمانی دور

سلطان محمود دوم کتب خانہ
[[پیری رئیس دا بݨایا ہویا قبرص دا نقشہ|دائیں]]
[[عمریہ مسجد]]
[[نیکوسیا آبراہ]]
1 جولائی 1570ء کوں عثمانیاں نے قبرص تے حملہ کر ݙتا۔ 22 جولائی کوں پیالے پاشا نے پافوس، لیماسول تے لارناکا فتح کرݨ دے بعد نکوسیا دی طرف پیش قدمی کیتی تے شہر دا محاصرہ کر گھدا۔ 
شہر نے چالیہہ ݙینہاں تک مقابلہ کیتا تے آخر کار 9 ستمبر 1570ء کوں شہر فتح کر گھدا ڳیا۔ محاصرے دے دوران 20،000 افراد ہلاک تھئے تے عمارتاں کوں وی نقصان پہنچا۔ کئی گرجا گھراں کوں مسجد وچ تبدیل کر ݙتا ڳیا۔

عثمانی دور وچ نیکوسیا پاشا، یونانی صدر اسقف تے عثمانی قاضی دی نشست بݨا۔ وینسی گورنر دا محل پاشا دے زیر استعمال آیا جیندا ناں تبدیل کر کے سراں (محل) رکھا ڳیا۔ سراں دے سامݨے دی جگہ دا ناں اونہی مناسبت نال اڄ وی "سیراگلیو چوک" ہے۔ 1904ء وچ ایہ عمارت مسمار کر ݙتی ڳئی۔ موجودہ حکومتی عمارتاں اونہی مقام تے تعمیر کیتے ڳن۔ 

عثمانی دور وچ نویں آباد تھیوݨ والے ترکاں نے دریا دے شمال کوں اپݨا مسکن بݨایا، جبکہ یونانی دریا دے جنوب وچ جتھاں لاٹ پادری دا تعلقہ تے راسخ الاعتقاد گرجا گھر وی واقع ہئی، مقامی لوگ آباد تھئے۔ دیگر اقلیتی گروہ جیویں کہ آرمینی تے لاطینی، او شہر دے مغربی حصے وچ دروازہ پافوس دے قریب آباد تھئے۔ 

عثمانی دور وچ نیکوسیا دے ٻارہاں محلے ہن جیہڑے شہر دی انتظامی تقسیم ہن۔ اوں وقت عثمانی جرنیلاں دے ناں تے ہن۔ ایہ جرنیل انہاں محلیاں دے حاکم ہن پر ݙو محلیاں دے ناں ایں اصول توں مبرا ہن۔
# جنرل ابراہیم پاشا
# جنرل محمود پاشا
# جنرل آق کاوک پاشا (سفید عمامہ)
# جنرل کوکود آفندی
# جنرل عرب احمد پاشا
# جنرل عبدی پاشا
# جنرل حیدر پاشا
# جنرل کرمان زادہ
# جنرل یحیی پاشا
# جنرل دانیال پاشا
# توپ خانہ
# نیبت خانہ (پولیس اسٹیشن) 
#### نیکوسیا آبراہ
دریائے پیدیوس پہلے شہر دے اندروں وہندا ہئی پر بعد وچ عسکری حکمت عملی دی بناء تے اونکوں شہر دے ٻاہروں گزارا ڳیا جیندی وجہ نال شہر وچ پاݨی دی قلت تھی ڳئی۔ عثمانی دور وچ ہک نہر بݨائی گئی جیہڑی شہر کوں پاݨی فراہم کریندی ہئی۔ نیکوسیا نہر قبرص دے دار الحکومت نیکوسیا وچ واقع قبرص دی قدیم ترین آبراہ ہے۔ ایہ الفتھیریا چوک دے قریب واقع ہے۔ ایہ شہر دے شمال وچ پہاڑاں نال پاݨی شہر تک پہنچیندی ہئی۔ ایہ شمال وچ دروازہ کیرینیہ نال مشرق وچ دروازہ فاماگوستا تک ویندی ہے۔

## حوالے
نیکوسیا شہر دا برطانوی دور

نیکوسیا وچ برطانوی پرچم بلند کیتا ویندا پیا ہے
5 جولائی 1878ء کوں نیکوسیا سلطنت برطانیہ دی حکمرانی اچ آیا۔ 
1904ء اچ قدیم عثمانی انتظامی مرکز (سراں) کوں مسمار کر کے اوندی جگہ نویں حکومتی عمارات تعمیر کیتے ڳئے جنہاں وچ عدالت، زمین دی رجسٹری دے دفتر، جنگلات، کسٹم تے نیکوسیا کمشنر دا دفتر بݨایا ڳیا۔ 
نیکوسیا پولیس ہیڈ کوارٹر ایندے نال ملحقہ ہئی جبکہ اوندے سامݨے جنرل پوسٹ آفس تے ٹیلی گراف آفس ہن۔ ہک وینیسی ستون جیہڑا سراں دے قریب موجود ہئی، اونکوں وی مسمار کر ݙتا ڳیا۔ 1915ء دے موسم گرما اچ اونکوں سراں چوک دے ادھ وچ بحال کر ݙتا ڳیا ۔ غالباً ایہ ستون ڈوگ فرانسسکو ڈوناٹی دے اعزاز وچ 1550ء وچ تعمیر کیتا ڳیا ہئی۔ 

برطانوی قبضے دے بعد 1882ء وچ نیکوسیا وچ شہر دے دیواراں دے اندر تے کجھ علاقے جیہڑے دیواراں دے ٻاہر ہن، دے عام معاملات دے انتظام کیتے لئے میئر دی صدارت دے تحت میونسپل کونسل دا قیام عمل وچ آیا۔ 
سب توں پہلے بلدیاتی دفاتر "میونسپلٹی اسکوائر" (ہݨ مرکزی میونسپل مارکیٹ) وچ ہن، 

لیکن 1944ء وچ دفاتر عارضی طور تے ڈی ویلا بیسچن وچ منتقل کر ݙتے ڳئے تے 1952ء وچ ایں عمارت کوں نواں کرݨ دے فیصلے نال انہاں کوں مستقل کر ݙتا ڳیا۔ 

نیکوسیا دے بلدیاتی علاقے دی توسیع
نیکوسیا 1914ء وچ

1923ء وچ بلدیاتی حدود وچ مزید توسیع کیتی ڳئی تے نویں علاقیاں دے داخلی محلیاں وچ مزید تقسیم کیتی ڳئی۔ 
1938ء وچ ایندی حدود وچ مغرب دی سمت دوبارہ توسیع کیتی ڳئی تے ایہ موجودہ سرحد جیہڑی آئیی اومولویتیس، پالوریوتیسا، کایماکلی و اوموفیتا تک پہنچ ڳئی ہئی۔ 
آزادی دے کجھ عرصہ بعد پالوریوتیسا، کایماکلی و اوموفیتا 1968ء شہر وچ شامل کر ݙتے ڳئے۔ 

1955ء وچ سلطنت برطانیہ دے خلاف ہک مسلح جدوجہد تے جزیرے کوں یونان دے نال متحد کرݨ دی تحریک شروع تھئی۔ اوں تحریک دی قیادت ایوکا، ہک یونانی قبرصی قوم پرست فوجی مزاحمتی تنظیم کریندی پئی ہئی 
جینکوں کثیر تعداد وچ یونانی قبرصیاں دی حمایت حاصل ہئی۔
یونان دے نال اتحاد دی تحریک ناکام تھی ڳئی تے اوندی بجائے 1960ء قبرص دی آزادی دا اعلان کر ݙتا ڳیا۔

## حوالے
نیکوسیا دی آزادی تے تقسیم

[[لیڈرا اسٹریٹ تے واقع اقوام متحدہ بفر زون]]
[[2008ء وچ لیڈرا اسٹریٹ کوں سرحدی آمد و رفت کیتے دوبارہ کھولا ڳیا]]
1960ء وچ نیکوسیا، جمہوریہ قبرص دا دارالحکومت بݨا جینکوں یونانی تے ترک قبرصیاں دی مشترکہ حمایت حاصل ہئی۔
1963ء وچ یونانی قبرصیاں نے آئین وچ ترمیم دی تجویز پیش کیتی جینکوں ترک قبرصی برادری نے مسترد کر ݙتا۔  اوں بحران دے دوران تے بعد اچ 21 دسمبر 1963ء کوں یونانی تے ترک قبرصیاں دے درمیان فسادات شروع تھی ڳئے۔
نیکوسیا دے خط اخضر نال شہر یونانی تے ترکی نیکوسیا وچ تقسیم تھی ڳیا۔ 
1964ء وچ پرتشدد فسادات وچ مزید تیزی آڳئی۔ ترکی فبرصیاں دی ہک وݙی تعداد شمالی نیکوسیا وچ منتقل تھی ڳئی جیندے نال آبادی دے مسائل وی پیدا تھئے۔ 

15 جولائی 1974ء کوں ہک فوجی تاخت وی تھئی جینکوں یونانی فوج دی سرپرستی حاصل ہئی جیندا مقصد جزیرے دا یونان دے نال الحاق ہئی۔ اوندے نتیجے وچ صدر مکاریوس سوم کوں ہٹا کے قوم پرست نکوس سامپسون کوں صدر بݨا ݙتا ڳیا۔ 

20 جولائی 1974ء دی مسلح بغاوت دے نتیجے وچ ترک فوج نے جزیرے تے حملہ کر ݙتا۔ 

اے آپریشن ݙو مراحل وچ تھیا۔ ترک حملے دا ݙوجھا مرحلہ 14 اگست 1974ء کوں انجام پایا جیندے وچ ترک فوج نے جزیرہ قبرص دے 37 فیصد علاقے تے قبضہ کر گھدا جیندے اچ شمالی نیکوسیا وی شامل ہئی۔ لڑائی دے نتیجے وچ ݙوہاں اطراف پناہ گزیناں دا مسئلہ ہک وݙے پیمانے تے سامݨے آیا۔ 

13 فروری 1975ء کوں ترک قبرصی برادری نے ترک فوج دے قبضہ شدہ علاقے تے ترک وفاقی ریاست قبرص دا اعلان کر ݙتا۔۔
15 نومبر 1983ء کوں ترک قبرصیاں نے آزادی دے اعلان دے نال ترک جمہوریہ شمالی قبرص قائم کیتا۔

23 اپریل 2003ء کوں لیڈرا پیلس خط اخضر وچوں چوݙاں سال وچ پہلی گزرگاہ کھولی ڳئی۔ 
اوندے بعد 9 مئی 2003ء کوں آئیوس دومیتیوس دے مقام تے ݙوجھی گزرگاہ کھولی ڳئی۔ 
3 اپریل 2008ء کوں لیڈرا اسٹریٹ دی گزرگاہ دوبارہ کھولی ڳئی۔ 

30 اکتوبر 2016ء دے بعد نیکوسیا دنیا دا واحد دارالحکومت بݨا جتھاں ݙو منطقۂ وقت استعمال تھیندن۔ اینجھا ترک جمہوریہ شمالی قبرص دی پالیمان دے اوں فیصلے نال تھیا جس وچ انہاں نے تمام سال متناسق عالمی وقت +03:00 کوں برقرار رکھݨ دا فیصلہ کیتا جیویں کہ ترکی وچ تھیندا پیا ہے۔ 
تاہم شمالی قبرصی عوام دے احتجاج دے بعد اینکوں دوبارہ یورپی معیاری وقت دے مطابق کر ݙتا ڳیا۔

## حوالے
نیکوسیا دا جغرافیہ


قبرص، بحیرہ روم دے مشرقی حصے وچ واقع ہے۔ ایہ اطالوی جزائر صقلیہ تے ساردینیا دے بعد بحیرہ روم دا تریجھا تے دنیا دا 80 واں وݙا جزیرہ ہے۔ ایہایشیا (یا یوریشیا) دے خطے ایشیائے کوچک دے جنوب وچ ترکی دے جزیرہ نما اناطولیہ دے قریب واقع ہے۔ ایں کیتے اینکوں مغربی ایشیا، مشرق وسطی وچ وی شامل کیتا وںڄ سڳدے۔ قبرص جنوبی یورپ تے شمالی افریقا دے وی قریب ہے۔ ایہ طویل عرصے تک یونان، سرزمین شام، بازنطینی، ترکی تے مغربی یورپ دے زیراثر رہیا ہے۔
جزیرے تے ݙو سلاسل کوہ سلسلہ کوہ ٹروڈوس تے سلسلہ کوہ کیرینیہ موجود ہن جبکہ انہاں دے درمیاں میدانی علاقہ میساوریا موجود ہے۔ ایہ ݙوہیں سلاسل کوہ ترکی سلسلہ کوہ طوروس دے متوازی ہن۔
### جغرافیائی سیاسیات
جغرافیائی سیاسیات
جغرافیائی سیاسیات دے مطابق جزیرہ چار اکائیاں وچ منقسم ہے۔ جمہوریہ قبرص جزیرے دی واحد بین الاقوامی سطح تے تسلیم شدہ حکومت تے یورپی یونین دی رکن ریاست اے جیہڑی جزیرے دے جنوبی 60٪ رقبے تے موجود ہے۔ ترک جمہوریہ شمالی قبرص سفارتی طور تے صرف ترکی نال تسلیم شدہ جزیرے دے شمالی ہک ترہائی حصہ ہے جیہڑا کل رقبے دا تقریباً 36% ہے۔
اقوام متحدہ دا بفر زون جیہڑا کل رقبے دا 4% ہے۔ اوندے علاوہ ݙو چھوٹے علاقے ایکروتیری و دیکیلیا جتھاں برطانوی فوجی چھاوݨیاں موجود ہن، 254 مربع کلومیٹر اے جیہڑا جزیرے دا 2.8% ہے۔
### آب و ہوا
کوپن موسمی زمرہ بندی دے مطابق نیکوسیا دی آب و ہوا اوندی گھٹ سالانہ بارش تے درجہ حرارت دی حد دی وجہ توں گرم تے نیم خشک ہے۔ 
موسم گرما اتھاں طویل، گرم تے خشک ہوندے جبکہ موسم سرما سردی اچ متوسط رہندے۔ زیادہ تر بارشاں موسم سرما وچ ہوندن۔ موسم سرما دی بارش دے نال کݙہیں کݙہیں نناواں وی پوندے لیکن برف باری شاذ و نادر ہی تھیندی ہے۔ نیکوسیا وچ برف باری 1950،1974 تے 1997ء وچ تھئی ہئی۔ سردیاں دے راتاں وچ کݙہیں کݙہیں ہلکی کہیڑ] وی ہوندی ہے۔
2 جولائی 2017ء کوں نیکوسیا دے لیفکوپا موسمی اسٹیشن وچ درجہ حرارت 44.7° سینٹی گریڈ رہیا ہئی۔ 

## حوالے
نذر حسین تُرک

مولوی نذر حسین تُرک (بھکر دی یارہی ٻارہی دے بانی) دا تعلق قصبہ گݙولہ ضلع بھکر نال ہئی۔ آپ دے والد دا ناں مولوی محمد فیروز تُرک ہئی۔ مولوی نذر حسین ہک عالم ہووݨ دے نال سرائیکی مرثیہ دے بلند پایہ شاعر تے ذاکر و خطیب وی ہن۔ آپ غلام سکندر خان دے شاگرد ہن۔ مولوی نذر حسین نے سن 1900ء وچ 12 صفر دے مجالس دی بنیاد رکھی جینکوں یارہی ٻارہی آکھا ویندے۔ شروع وچ ایندی خطابت کیتے پورے انڈیا خاص طور تے لکھنؤ توں عالم شرکت کریندے ہن، ملتان توں گردیزی خاندان دے لوگ پیدل سفر کر کے ایں جلسے وچ حصہ گھنݨ آندے ہن۔ اڄ اِیں یارہی ٻارہی وچ مُلک بھر توں نامور ذاکرین شرکت کریندن، لوگاں دی کثیر تعداد ایندے وچ شامل تھیندی اے، ایہ سلسلہ اڄ وی جاری ہے۔ آپ کوں آپدی بے مثال اعلیٰ درجے دی خطابت تے کمال ذاکری دی وجہ توں سُلطان الذاکرین دا خطاب وی ݙتا ڳیا۔  آپ دے شاگرداں وچ غلام علی لنگاہ ہن۔ آپ 1944ء وچ اپݨے خالقِ حقیقی کوں ونڄ ملے۔

## حوالے
حضرت سلمان فارسی رضی اللہ عنہ

سلمان فارسی (فارسی : روزبه پارسی، عربی : سلمان الفارسی ) رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہٖ وسلم دے مشہور اصحاب وچوں ہن۔ ابتدائی طور تے انہاں دا تعلق زرتشتی مذہب نال ہئی مگر حق دی تلاش انہاں کوں اسلام دے دامن تک گھن آئی۔ آپ کئی زباناں ڄاݨدے ہن تے مختلف مذاہب دا علم رکھدے ہن۔ حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے بارے وچ مختلف مذاہب دے پیشینگوئیاں دی وجہ نال اوہ ایں انتظار وچ ہن کہ حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دا ظہور تھیوے تے اوہ حق کوں اختیار کر سڳن۔

## حوالے
جہان خان (قصبہ)

جہان خان ناں دی  وجہ تسمیہ،
جہان خان بلوچ (غازی خان دوئم) تے جہان خان شہر،
ملتان جݙݨ میراݨی سرداراں دے قبضے وچ ایا تاں انہاں نے اپݨے ناں نال جاہواں دے ناں رکھے۔ اونہی دوران میر چاکر خان دی اولاد کوں میراݨی سرداراں نے تھل، لیہ تے بھکر وچ جاہ ݙتی۔ میر چاکر خان دی اولاد وچوں جہان خان المعروف غازی خان دوئم کوں بھکر دے نال جاہ ملی۔ جہان خان نے اوں جاہ دا ناں اپݨے ناں جہان خان رکھ ݙتا۔

## حوالے
حضرت علی دی شہادت

ایں المناک واقعے تے سانحے دی تفصیل ایہ ہے کہ جنگ نہروان دے بعد چند خارجیاں نے حج دے موقعے تے کٹھے تھی کے مسائل حاضرہ تے گفتگو شروع کیتی تے بحث و مباحثے دے بعد بالاتفاق اے رائے قرار پایا کہ جے تک ترئے شخصیتاں حضرت علی ؓ، معاویہ ؓ، تے عمرو بن العاص ؓ صفحہ ہستی تے موجود ہن، دنیائے اسلام کوں خانہ جنگیاں توں نجات نصیب نی تھی سڳدی۔ چنانچہ ترئے آدمی انہاں تریہاں دے قتل کرݨ کیتے تیار تھی ڳئے، عبدالرحمن بن ملجم نے آکھا کہ او حضرت علی ؓ دے قتل دا ذمہ گھندے، ایں طرح نزال نے معاویہ ؓ تے عبداللہ نے عمروبن العاص دے قتل کا ٻیڑا چاتا تے تریہے اپݨی اپݨی مہم تے روانہ تھی ڳئے، کوفہ پہنچ کے ابن ملجم دے ارادے کوں قطام نامی ہک خوب صورت خارجی عورت نے ٻیا زیادہ مستحکم کر ݙتا تے اوں مہم وچ کامیاب تھیوݨ دے بعد اوندے نال شادی دا وعدہ کیتا تے جناب مرتضیٰ دے خون کوں معاذاللہ مہر قرار ݙتا۔ 19 رمضان 40ھ ( 660ء ) وچ تریہاں نے ہک ہی ݙینہہ صبح دے وقت تریہاں شخصیات تے حملہ کیتا، امیر معاویہ ؓ تے عمرو بن العاص ؓ اتفاقی طور تے بچ ڳئے، امیر معاویہ ؓ تے وار ٹھیک نہ پیا، عمروبن العاص اوں ݙینہہ امامت کیتے نہ آئے، ہک ٻیا شخص انہاں دا قائم مقام تھیا تے اوہ عمرو بن العاص دے دھوکے وچ مارا ڳیا، جناب مرتضیٰ دا پیمانہ حیات لبریز تھی چکا ہئی، آپ مسجد وچ تشریف گھن آئے تے ابن ملجم کوں جیہڑا مسجد وچ آکے ستا پیا ہئی، جڳایا، جݙݨ آپ نے نماز شروع کیتی تے سر سجدے وچ تے دل راز و نیاز الٰہی وچ مصروف ہئی کہ اونہی حالت وچ شقی ابن ملجم نے تلوار دا نہایت کاری وار کیتا، سر مبارک تے زخم آیا تے ابن ملجم کوں لوگاں نے گرفتار کر گھدا، حضرت علی ؓ اتنے سخت زخمی تھئے کہ زندگی دی کوئی امید نہ رہی، ایں کیتے حضرت امام حسن ؓ تے امام حسین ؓ کوں سݙ کے نہایت مفید نصائح کیتے تے محمد بن حنفیہ دے نال لطف و مدارت دی تائید کیتی، جندب بن عبد اللہ نے عرض کیتی امیر المومنین!آپ دے بعد اساں لوگ امام حسن دے ہتھ تے بیعت کروں، فرمایا ایندے متعلق وچ کجھ نی آکھݨا چاہندا تساں لوگ خود اینکوں طے کرو، اوندے بعد مختلف وصیتاں کیتے، قاتل دے متعلق فرمایا کہ معمولی طور تے قصاص گھنݨاں، تلوار زہر وچ وسمی ہوئی ہئی ایں کیتے نہایت تیزی دے نال اوندا اثر تمام جسم وچ سرایت کر ڳیا تے اونہی ݙینہہ یعنی 20/رمضان ؁ 40ھ جمعہ دی رات کوں ایہ فضل و کمال تے رشد و ہدایت دا آفتاب ہمیشہ کیتے غروب تھی ڳیا، حضرت امام حسن ؓ  تے حضرت امام حسین نے خود اپݨے ہتھ نال تجہیز و تکفین فرمائی، نماز جنازہ چار دی جاہ پنج تکبیراں نال پڑھی ڳئی۔  نجف دی سرزمین تے آپ دا مزار اقدس مرجع خلائق اے۔
## ٻاہرلے جوڑ
اَک

اَک دا ٻُوٹا

اَمباں دے بُھلاوے...ݙیواں اَکاں کُوں کلاوے .. مَتا ں بو اَمباں دی آوے ...

پاکستان دے ریتلے علاقے (روہی، تھل، تھر، دمان) دے ٹِٻاں تے وݨاں دی مُنڈھاں وِچ آپوں آپ ہک بُوٹا ڄم پوندے، ڄیکوں اَک دا ٻُوٹا آکھیا ویندے۔

اَک ہنالے دا ٻُوٹا ھ جیندے پترے، ݙوݙے تے پُھل شدید ہُنالے وِچ ساوے تھی ویندن تے سیالے دے موسم اچ پروتھے تھی ویندن۔

اَک دے ݙوݙے ݙسن اِچ اَمباں وانگوں لگدن، لیکن اے ٻہوں کوڑا زہر ٻُوٹا ھ۔اِیندے پتراں تے ݙنڈھیاں کوں تروڑا ون٘ڄے تاں وچوں گوند وانگوں گھاٹا مادہ نکلدے جیکوں سناسی تے حکیم کئی قسم دی جسمانی بماریاں دے علاج کیتے ہِک پہک سمجھیندن۔ اگر کیں بندے کوں صفراء(پِتے، معدے دی گرمی)، پیلا یرقان ہووے تاں حکیم اَک ٻُوٹے دے ݙنڈھیاں دی مالا بݨا کے مریض دے گل وچ پویندن۔ڄیکوں ہتھاں پیراں دی جلن تے خارش ہووے تاں اَک دے پترے پیراں تلے ٻدھے ویندن تے ایندے پترے جسم دا ساڑھ چوس گھندن۔

دمان، تھل دے کِراڑ(ہندو) لوک اَک دے ٻُوٹے دی افادیت دی وجہ کول ایکوں متبرک سمجھیندے ہین تے گھراں وِچ نیاز بو(تُلسی) دے ٻُوٹے وانگوں اَک ٻُوٹے دی ڄڑ کُوں پٹ کے آپݨے گھر وِچ رکھیندے ہین تے سمجھا ویندا ہئی کہ ایں ٻُوٹےدی ڄڑ ڄیہڑے وی گھر وچ ہوسی اُتھاں سکون، شانتی آسی تے مصیبت تنگ دستی ختم تھی ویسی ...

عباس سیال
بھیݙوے اَکھاݨ

بھیݙ(بھیڑ) ساڈٖی وَسُوں دَا ٻہوں مشوم، اللہ راہسی، ہیݨا تے بھولا بھالا زناور ہے. بھیݙ دے ناں نال کئی اَکھاݨ وی مشہور ہن جنہاں وچ بھیݙ کوں بطور تشبیہہ تے استعارہ بݨاکے بزدلی، ہیݨے پن(کمزوری)، کمزور دلی دے میہݨے(طعنے) ݙتے ویندن تے اُوکوں بھیݙ اوئے، بھیݙا مال آکھ کے چِڑایا ویندے۔مثلاً ہٹھے ویلھے رووݨ دھووݨ، چیکݨ ٻاکݨ آلے بندے یا بندی کوں بھیݙ وانگوں ہیݨا، بھیݙ دے مُونہ آلا، ماسی بھیݙ، لِمُلّ بھیݙ، بھیݙ مسات سڈٖ ا ویندے۔

سرائیکی وَسُوں اِچ کُجھ بھیݙوے اَکھاݨ ٻہوں مشہور ہن۔

1۔ بھیݙ بُڈٖ موئی تے مینگݨی تر آئی .

ترجمہ: جہڑی اصل تے اہم چیز ہائی او ٻُݙ ڳئی، ڳم تھی ڳئی تے غیر اہم چیز مل ڳئی۔

2۔ بھیݙ دا پُوچھل پکڑِیا، اُروار وَیسی نہ پار.

ترجمہ: بھیݙ دی پوچھ پکڑݨ آلا، ہیݨے دا سہارا پکڑ تے ٹُرݨ آلاا نہ اُروار (تھل) وچ راہسی نہ دریا پار(دامان) ویسی۔۔ یعنی ایہو جیہے بندے کوں مزل کڈاہیں نئیں ملدی جہڑا ٻیاں دے سہارے ٹُرے۔ سرائیکی وچ ایندے معنی وچ ہک ٻیا اکھاݨ وی ہے۔ آپݨی تڈٖ تے ٹھِلو، اُروار ون٘ڄو یا پار(آپݨی طاقت، آپݨے بھروسے تے ترݨ آلا انسان دریا کوں پار کر گھندا ہے بھان٘ویں  تھل ون٘ڄے یا دامان)

3۔ بھیݙ سستی ہووے تاں لوک پُوچھل چا چا ݙیہدِن۔

ترجمہ: سستی شئے خریدݨ ویلے لوک ول ول سوچیندے ہن۔ (احتیاط کرہندے ہن)

4۔ بھیݙ کُوں ہر کوئی مُنیندے .

ترجمہ: غریب، کمزور انسان کوں ہر کوئی لُوٹیندا ہے، دوکھا ݙیندا ہے۔

5۔ ایہ بھیݙا مال ہے۔

ترجمہ: ایہ کمزور دل، بزدل قسم دا انسان ہے۔

6۔ بھیݙاں ڈَھک کے سُتّا پئے .

ترجمہ:نقصان دے باوجود بے فکرا سُتا پیا ہے۔

7۔بھیݙ مشُوق تے کُتا عاشق۔وِچ ڳڈٖونہہ وکیل سماݨاں

بھیݙ ڳئی وڑھ دے اندر۔ڳڈونہہ بھرا جرماݨاں .

ترجمہ: بھیڑ کتے دی معشوق بݨی، ہک ݙین٘ہ بھیݙ کہیں نیڑے دی رڑھ وچ وڑ ڳئی تاں ڳݙونہہ(کھرکے،کھوتے)  وکیل بݨ تے آپݨی جیب وچوں جرمانہ ادا کیتا۔(گھٹیا دے طلبگار ہمیشہ گھٹیا ہوندے ہن)۔ادنیٰ دی دوستی ادنیٰ نال ہی ہوندی  ہے۔

8۔ بھیݙاں وچ بِھگاڑ پِیا

آجڑی کُوں ہنگݨ آیا

ترجمہ: بھیݙاں دےاَیَّڑ  تے جہڑے ویلے نہر  حملہ کیتا تاں آجڑی(چرواہا) بھیݙاں کوں بچاوݨ دی بجائے پیشاب دا بہانہ بݨا تے بھڄ ڳیا۔یعنی ڄݙݨ کمزوراں تے مصیبت آندی ہے تاں اُنہاں ہیݨیاں دا محافظ ڈٹݨ تے لڑݨ دی بجائے بہانے بݨا تے بھڄ ویندے۔

عباس سیال
ماہݨی (قصبہ)

تھل وچ حیدرآباد توں 29 کلومیٹر شمال اچ ماہݨی آباد ھے۔ جھنگ تے ایں علاقے دی تاریخی کتب وچ ماہݨی کوں سیال راجپوت دا فرزند لکھا ڳیا ھے جیندی اولاد وچوں ٻارہویں نسل نے کھیوہ دی بنیاد رکھی۔ لوک روایات دے مطابق انہاں ݙینہاں دریائے چنانہہ کھیوہ دے مشرقِ وچ وہندا ہئی تے ماہنی قبیلہ بھرواݨہ توں چونتالہ تک خودمختار ہئی۔ ایں ماہݨی قبیلے نے خانوآݨہ دی بنیاد وی رکھی۔ حاکم جھنگ ولی داد سیال نے ماہݨی قبیلے دی خودمختاری کوں ختم کیتا۔ جھنگ دی لوک روایات دے مطابق ماہݨی قبیلے کوں ہک درویش دی بد دعا نے برباد کیتا ہئی۔ ہک درویش علاقہ چوݨتالہ وچ رھائش پذیر ہئی جیندی ہک دھی ہئی جیہڑی مجذوب ہئی تے علاقے وچ فقیرانہ حالت وچ پھردی رہندی ہئی۔ کھیوہ دے قبائلی سردار نے اونکوں اہانت آمیز انداز وچ اپݨے علاقے وچ نہ آوݨ کوں آکھا۔ جݙݨ اوں توہین دی خبر اوں درویش کوں ملی تاں اوں نے ماہنی قبیلے کوں بد دعا کیتی۔

دریائے چنانہہ دی زرخیز کچھی کوں ایویں ایہ قبیلہ چھوڑ کے تھل دے ادھ اچ آباد تھیا تے اتھاں اپݨے قبائل دے ناں تے ماہݨی قصبہ وسایا ۔ کھیوہ وی اونہی ماہݨی دے قریب ہی آباد ھے۔ تے ماہنی توں 23 کلومیٹر شمال مغرب وچ مکھݨی وی آباد ہے۔ اے تمام ناں ساݙے سرائیکی وسیب دے صدیاں دے معاشرتی ارتقاء دا لازوال ثبوت ہن۔ سقوط منکیرہ دے بعد جݙݨ حیدرآباد تھل رنجیت سنگھ دے قبضے وچ چلا ڳیا تاں ماہݨی، کھیوہ، کپاہی تے کارلو والا وچ اقوامِ بھݙوال نے سکھ مظالم دے خلاف مزاحمت کیتی۔ تھل دی وسعت تے اقوام دے آپسی اتحاد نے سکھاں کوں ایسا مجبور کیتا کہ انہاں نے اپݨے ہک جنرل ونتورا کوں انہاں قبائل نال مزاکرات کیتے بھیڄا۔ تے ماہݨی دے قبائل نے اپݨی شرائط تے سکھاں دی عملداری کوں صرف علامتی طور تے قبول کیتا۔ پاکستان بݨݨ دے بعد ماہݨی وچ ہک کیمل بریڈنگ فارم بݨایا ڳیا جیندا شمار ایشیاء دے چند وݙے بریڈنگ مراکز وچ تھیندے جیندا رقبہ 9100 ایکڑ تے محیط ھے۔
## حوالے
خورشید نواز لائقؔ بخاری

خورشید نواز لائق بخاری سرائیکی نعت گو شاعر تے نعت خوان ہے۔

## نمونہ کلام
سرائیکی نعتِ پاک

### نعت پاک

نعتیہ کلام 

اونکوں تھیا نصیب ہے قسمت دا سوجھلا

پاتا ہے جئیں حضورﷺ دی صحبت دا سوجھلا

مٹ گئے اندھارا کفر دا سارے جہان توں

ہر پاسوں تھی ڳئے  ماہِ رسالتﷺ دا سوجھلا 

تھی ڳئی ختم ہے سئیںﷺ تے نبوت،  حشر تئیں

جاری مگر ہے سئیںﷺ دی نبوت دا سوجھلا

ݙوہاں جہاناں وچ اوندا وکھرا مقام ہے

ملدے جیکوں وی رشد و ہدایت دا سوجھلا

لکھداں جو لوْظ رحمتِ عالمﷺ دی شان وچ

ایہ ہے میݙے حضورﷺ دی شفقت دا سوجھلا

یُحْبِبْکُمُ اللّٰہ پڑھ، اوندی تفسیر وی سمَجھ 

کینجھا ہے میݙے سئیںﷺ دی محبت دا سوجھلا

ایمان دی مٹھاس ہے چکّھی اوں خوش نصیب

جئیں وی ݙِٹھا نگاہِ نبوت دا سوجھلا

دل وچ نگاہ وچ ہے مدینہ وسیا ہویا

رحمت نبیﷺ دی میں تے ہے رحمت دا سوجھلا

لائقؔ میں خوش نصیب ہاں، لکھ شکر ہے جو ائے

حصے میݙے حضورﷺ دی مدحت دا سوجھلا

سید خورشید نواز لائق بخاری

### نعت

جیلے میڈے تے تھیندی ہے عطا لجپال عربیﷺ دی

لکھیندا ہاں میں اوں ویلھے ثنا لجپال عربیﷺ دی

اے کم آوسی قبر وچ وی حشر وچ وی تو جل ڈیکھیں

محبت اپݨے سینے وچ وسا لجپال عربیﷺ دی

اساں خوش بخت ہیں جگ وچ عجب ایمان ہے ساڈا

اساݙے لیکھ وی ائی ہے دعا لجپال عربیﷺ دی

کیویں ٹردن، کیویں بہندِن ، کیویں حسنینؓ کوں چیندن

تکیندے ہَن صحابہ ہر ادا لجپال عربیﷺ دی

فَتَرضٰی دی تُو پڑھ آیت تیکوں وی آ سمجھ ویسی

خدا دی وی رضا ہے جو رضا لجپال عربیﷺ دی

بنڑا بھیجے خدا سرکارﷺ کوں رحمت جہاناں دی

پئی وسدی ہے رحمت بے بہا لجپال عربیﷺ دی

مزہ لائقؔ وڈا آگئے نبی ﷺ دی نعت سُنڑدیں ہوئیں 

سنڑا اے نعت سب آہدن ولا لجپال عربیﷺ دی

## وڈیو

* سییت میݙی وی جگاؤ
ونکی:سرائیکی شاعر
نواب سربلند خان

1793ء عیسوی اچ والئی کابل تیمور درانی فوت تھیا تاں اوندا چھوٹا فرزند زمان شاہ درانی تخت نشین تھیا جبکہ وݙے پتر شہزادہ ہمایوں نے بغاوت کیتی کیونکہ اوہ اپݨے آپ کوں کابل دا حقیقی حکمران سمجھدا ہئی۔
قسمت نے ھمایوں درانی دا ساتھ نہ ݙتا تے اونکوں کابل وچ شکست تھئی۔ شہزادہ ہمایوں اپݨے وطن وچ ہی بے یار و مددگار تھیا تے کوہ سلیمان عبور کرکے والئی سنگھڑ نواب مسو خان نتکاݨی دی پناہ وچ آݨ پہنچے۔
مسو خان نتکاݨی نے سانبھ دے اصولاں دی پاسداری کریندے ہوئے شہزادہ ہمایوں دی حفاظت کیتی تے اونکوں ڈیرہ فتح خان دے پتݨ توں دریائے سندھ پار کروا کے تھل دے علاقے اچ منتقل کروایا۔ 
شہزادہ ہمایوں دی تھل وچ موجودگی دی خبر جݙݨ اوں وقت دے منکیرہ دے گورنر محمد خان سدوزئی کوں ملی تاں اوں نے اپݨی افواج دے نال ہمایوں تے اوندے ساتھیاں دا لیہ توں پندرہاں میل مشرق وچ محاصرہ کیتا۔
ہمایوں تے اوندے ساتھیاں نے ہتھیار سٹݨ دی بجائے بہادری دے نال لڑݨا منتخب کیتا۔ دوران جنگ ہی شہزادہ ہمایوں دا فرزند تے ݙوجھے ساتھی قتل تھئے۔ تڑپدے نوجوان پتر کوں ہمایوں نے اپݨے ہتھاں تے چایا تے شفقت پدری دی اونہی حالت وچ شہزادہ ہمایوں کوں گرفتار کیتا ڳیا۔
نواب محمد خان سدوزئی نے والئی کابل توں وفاداری و اپݨے اقتدار دی طوالت دی خاطر شہزادہ ہمایوں تے ظلم و ستم کیتے۔
شہزادہ ہمایوں دے آکھیاں وچ گرم سلاخاں پھیر کے اونکوں قلعہ منکیرہ وچ قید کر گھدا ڳیا تے اے خبر والئی کابل زمان درانی تک پہنچائی ڳئی۔
والئی کابل نے منکیرہ دے گورنر کیتے معین الدولہ سر بلند خان بہادر فیروز جنگ دا لقب تجویز کیتا تے منکیرہ، بھکر و لیہ دا ایہ گورنر نواب سربلند خان دے ناں نال مشہور تھیا۔
## حوالے
اصغر خان نہڑ

سرائیکی ملت پارٹی دے سربراہ تے بانی ہن۔ پیشے دے اعتبار نال وکیل ہن۔ جلالپور پیروالہ، ضلع ملتان نال تعلق اے۔
## حوالے
اسلم خان ملغاݨی

اسلم خان ملغاݨی، برطانوی سامراج نال ٹکراوݨ آلے ہک سرائیکی سردار ہن۔ کابل، افغانستان اچ دفن ہن۔ سوکڑ ضلع ڈیرہ غازی خان نال تعلق رکھدے ہن۔
## حوالے
جیوݨ خان جسکاݨی

جیوݨ خان جسکاݨی 1942ء کوں بھکر دے گرانہہ سیال وچ پیدا تھئے۔ آپ دے والد دا نام قلب علی خان ہئی جیہڑے موضع سیال دے چنگے وݙے زمینداراں وچوں ہن۔ جیوݨ خان نے اپݨی ابتدائی تعلیم گورنمنٹ پرائمری سکول سیال توں حاصل کیتی، بھکر توں میٹرک دی تعلیم مکمل کیتی تے بعد اچ آپ نے ایف اے اسمعٰیل کالج بھکر توں مکمل کیتی۔ اوندے بعد مزید تعلیم کیتے لیے آپ لاھور چلے ڳئے، 1968ء وچ آپ نے بی ایڈ کیتا، پنجاب یونیورسٹی توں، 1974ء وچ پنجاب یونیورسٹی توں ہی ایم اے فارسی کیتا تے  گولڈ میڈل حاصل کیتا، ایم اے اردو وی پنجاب یونیورسٹی توں کیتی۔
تعلیمی سفر مکمل کرݨ دے بعد جیوݨ خان جسکاݨی نے ایم سی ہائی سکول بھکر توں تدریسی زندگی دا آغاز کیتا۔ طویل عرصے تک ایم سی ہائی سکول وچ خدمات سر انجام ݙیوݨ دے بعد 1984ء میں بطور اے ای او ترقی پا کے دریاخان تعینات تھئے۔ 1988ء وچ گݙولہ ہائی سکول وچ بطور ایس ایس ٹی تعینات تھئے تے بعد اچ اوہ ڈی ڈی او تحصیل بھکر رہیے۔ آپ ہیڈ ماسٹر گورنمنٹ ہائی سکول میاں پنجہ تے آخر وچ ہیڈ ماسٹر گورنمنٹ ہائی سکول سیال تعینات تھئے جتھوں آپ 2001ء وچ ریٹائر تھئے۔
آپ فارسی تے انگریزی زبان تے مہارت رکھدے ہن۔ آپ دورانِ تعلیم لاھور وچ ڈاکٹر شجاع ناموس دے شاگرد بھی رہیے، ڈاکٹر شجاع، علامہ محمد اقبال دے قریبی رفقاء وچوں ہن۔ جیوݨ خان جسکاݨی 30 جنوری 2010ء کوں ایں جہانِ فانی توں رخصت تھئے۔
## حوالے
جاوید حسین شاہ

سید جاوید حسین شاہ، بھکر نال تعلق رکھݨ والے ہک لکھاری تے محقق ہن۔
## حوالے
قیصر انور

قیصر انور سرائیکی دانشور تے شاعر ہے۔

## ڄم پل
دیرہ اسماعیل خان وچ ڄمے۔

## تعلیم
ایم اے مطالعہ پاکستان تے پی ایچ ڈی ایجوکیشن

## ملازمت

## خدمات

## نمونہ کلام

### نعت
مدینہ  مدینہ  کریندا  ودا  ہاں

میں خضرا دا گنبد تکیندا ودا ہاں

گناہ گار، ناچیز، بندہ خدا داں

میں مدنی دے قصے سُݨیندا ودا ہاں

بہوں سوہݨے سوہݨے مدینے دے منظر

اے منظر کݙاں دے ڳُلیندا ودا ہاں

خدا دے نبی دے میں رستے دا راہی

قدم اوندی راہ تے رکھیندا ودا ہاں

میکوں آقا اپݨے مدینے دو سݙیا

اڄاں توڑیں خوشیاں منیندا ودا ہاں

ہے قیصر مدینے دے والی دا نوکر

میں اے چاکری نت کریندا ودا ہاں

قیصر انور

### نعت
انج اکھیں کوں بھاون مدینے دیاں ڳلیاں

تے نِت۔  یاد آون   مدینے   دیاں۔  ڳلیاں

میں ݙین٘ہ رات راہنداں مدینے دی تانگ اچ

خیالاں اچ راہون  مدینے دیاں۔  ڳلیاں

خدا ہر بشر کوں جو طیبہ دو نیوے

تے آقا ݙکھاون  مدینے   دیا ں ڳلیاں

ہے دنیا دی وسوں تے دھرتی دا ڳاہݨاں

سدا جگ تے چمکن مدینے دیاں ڳلیاں

چَوان٘ہ پاسے آقا دا درشن ہی درشن

چوان٘ہ پاسوں ݙسدن مدینے دیاں ڳلیاں

ایں ابھرا ہے مکے دے وچ چندر قیصر

تھیاں سجھ تو روشن مدینے دیاں ڳلیاں

### نعت
نعت رسول مقبول صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم

اے خدا نعت میں آکھن دا قرینہ منگداں

سوہنڑے مدنی تے دروداں دا خزینہ منگداں 

میں گنہگار ہاں رحمت دا طلب گار وی ہاں

ساوے روضے دی میں جالی دا نگینہ منگداں 

سئیں دے روزے تے پڑھاں صلی علیٰ ہر ویلے

میݙا خالق تیݙے در توں میں مدینہ منگداں 

کملی والے دی شفاعت دا سہار ا سب کوں۔

ہِن جو طوفان چُدھاروں میں سفینہ منگداں

جیندے اندر تیݙی یکتائی دے انوار ہوون۔۔

میݙا مولا میں منور اوہو سینہ منگداں

میݙے سینے اُتے زائر سبھی ٹردے آوِن

یا نبی مسجد نبوی دا میں زینہ منگداں...

قیصر انور

ونکی:سرائیکی شاعر
ونکی:نعت
اکبر انصاری

اکبر انصاری، پاکستان سرائیکی پارٹی دے مرکزی رہنماواں اچوں ہن تے سرائیکی تحریک اچ ہک مقام رکھدے ہن۔ احمدپور شرقیہ دے نال انہاں دا تعلق اے تے پیشے دے اعتبار نال وکیل ہن۔
## حوالے