نواب بہاولپور تے علامہ اقبالؒ

سارے ہندوستان وچ بہاولپور واحد ریاست ہئی جیرھی تعلیمی مقصداں کیتے سب توں زیادہ امداد ݙیندی ہئی ، خاص طور تے مسلمانیں دے تعلیمی اداریں کیتے سرائیکی ریاست بہاولپور دے شاہی خزانے دا منہ کݙاہیں بند نہ تھیندا ہا، علامہ اقبالؒ کوں مسلمانیں دی بہتری چنڳائی خصوصاً تعلیم دا ہر ویلھے خیال رہندا ہا، لہور وچ انجمن حمایت اسلام جیرھی مسلمانیں کیتے تعلیم دے کم کوں اڳوں ٹوریندی پی ہئی دی علامہ سئیں پوری سرپرستی کیتی اَتے ایں سلسلے وچ نواب آف بہاولپور سر صادق محمد خان عباسی خصوصاً فنڈ حاصل کریندے رہ ڳے ، اڄ جݙاں لہور با اختیار اے تاں سرائیکی وسیب کوں اپݨے ہی ریونیو یا آمدݨ دا 10 فیصدحصہ وی نی ملدا ، ایہو حال ملازمتیں تے ٻئے وسائل دا ہے۔ ہک ویلھا ہا جو سرائیکی ریاست بہاولپور خود مختار ہئی تاں بطور امداد لہور دے تعلیمی اداریاں دی صرف مدد ای نی بلکہ انہاں کوں ٻہوں کجھ ݙیندی ہئی ، علامہ اقبالؒ سئیں ہک جاہ تے فرمایا ’’لا‘‘ ہور‘‘ دا مطلب ٻیا گھن آ، ایں نقطہ نگاہ نال ݙٹھا ونڄے تاں ’’لا ‘‘ ’’ہور‘‘ کل وی تے اڄ وی ’’لا‘‘ ’’ہور‘‘ دا نمونہ بݨیا کھڑے ، فرق اتنا ہے جو کل ہتھ پھیلا تے گھندا ہا تے اڄ ٻانہہ مروڑ تے گھن گھندے ۔

نواب بہاولپور علامہ اقبالؒ ؒ دی تحریک تے لہور دے کئی تعلیمی اداریاں دی دل کھول تے مدد کریندے رہ ڳے ۔ اے مدد ہک واری نی بلکہ ہر سال تے لڳا تار تھیندی رہ ڳی ۔ لہور دے تعلیمی اداریاں دی مدد اح دے حساب نال کروڑیں تے اربیں وچ بݨدی اے کیوں جو جݙاں نواب بہاولپور لہور کوں ہزاراں روپے بھجیندے ہن اوں ویلھے ریاست بہاولپور وچ چھوٹا گوشت چار آنے سیر (ہک روپے دا چار کلو ہا) اڄ گوشت 200 دا ہک کلو ایں حساب نال رقم دا حساب بݨایا ونڄے تاں چیتا جاہ تے آ ویسے ، نواب بہاولپور دی وݙی خذمتاں دا پنجاب ٹیکسٹ بورڈ توں تیار تھیوݨ کہیں نصابی کتاب وچ ذکر کائنی ، نصابی کتاباں تیار کرݨ آلے لہوری افسر اَتے ماہراں دے علم دے ودھارے کیتے نِکی جہی تفصیل درج کیتی ویندی اے تاں جو انہاں کوں علم تھی سڳے جو اڄ سرائیکی وسیب دے جنہاں لوکیں کوں کمتر گھٹیا تے جانگلی سمھجیا ویندے کل او لہور نال کیا کیا نیکیاں کریندے رہ ڳن ۔ سرائیکی ریاست بہاولپور دی طرفوں لہور دے تعلیمی اداریاں دی تفصیل ایں طرح ہے۔ کنگ ایڈورڈ فنڈ 150000/-، اسلامیہ کالج لہور 30000/-، انجمن حمایت اسلامیہ لہور 75000/-، پنجاب مینٹل ہسپتال لہور 5000/-، ایچی سن چیفس کالج لہور 2000/-، انجمن حمایت اسلام لہور32000/-، انجمن ہلال احمر لہور15000/-، آل انڈیا محمڈن اینگو کانفرنس 12000/-، پنجاب یونیورسٹی 12000/-، نیشنل ہارس سوسائٹی 2000/- اَتیایس ایس پی ایسوسی ایشن لہور 2000/-ہے۔ ایندے علاوہ نواب آف بہاولپور ، لہور دے تعلیمی اداریاں کیتے لہوروں آوݨ آلے ہر ضرورت مند دی حاجت روائی کریندے رہ ڳے اَتے اے امداد اوں ’’شاہی خزانے‘‘ وچوں ڈفتی ویندی رہ ڳی جیندا فنڈ لکھاں دا ہوندا ہا، اے فنڈ نواب آف بہاولپور دی طرفوں مستحقین کیتے صوابدیدی اختیار نال استعمال کیتا ویندا ہا اَتے ایندا سرکاری ریکارڈ نہ ہوندا ہے۔

نواب بہاولپور دی طرفوں مالی اعانت دا ریکارڈ لہور دے تعلیمی اداریاں دے نال نال مسلم یونیورسٹی علی گڑھ 1911ء ، انجمن اسلامیہ پنڈی 1910ء ، ندوۃ العلماء ، لکھنئو ، وکٹوریہ ڈائمنڈ جوبلی ، ڈاکٹر اشرف اکھیں دا ہسپتال دہلی ، لیڈی ہارڈنگ میڈیکل کالج دہلی ، ہارون کمانڈ سروس ایسوسی ایشن ، مویلا یتیم تے بیوگان دا فنڈ ، ڈاکٹر شورش آئی ہسپتال دہلی ، انجمن اسلامیہ پنڈی ، آل انڈیا کالج ، میڈیکل کالج لدھیانہ ، آل انڈیا اورنیٹل کانفرنس ، ریکس سروس ایسوسی ایشن نادرن کمانڈ اَتے ایں طرح دے ٻئے سینکڑاں اداریاں دی امداد دا ریکارڈ وی ملدے ۔ بہاولپور دے فرمانروا نواب صادق عباسی علامہ اقبالؒ تے ٻئے اکابرین دی درخواست تے لہور وچ پنجاب یونویرسٹی دا سنیٹ ہال بلاک ، کنگ ایڈورڈ کالج دا اَدھا حصہ جئیں کوں (بہاولپوری حصہ) آکھیا ویندا رہ ڳیا۔ لہور ایچی سن کالج دی مسیت تے کجھ ٻئے کمرے تعمیر کرائے ڳے ۔ جیرھے اڄ وی لہور وچ سرائیکی فرمانروا دی طرفوں سرائیکی وسیب دے لوکیں دا عطیہ تے تحفہ ہے ، تریخی حوالیاں تے حقائق دے مطابق لہور دی بادشاہی مسجد وی ملتان دے سرمائے نال بݨی پر ارمان ایں گاٖلھ دا اے انہاں ساریں گاٖلھیں کوں بھلا ݙتا ڳیا۔ اڄ علامہ اقبال زندہ ہوون تاں خود ݙسن ہا جو تعلیم واسطے ، اَزادی واسطے اَتے لہور دے لوکیں کوں خواندہ بݨاوݨ واسطے سرائیکی وسیب اَتے سرائیکی ریاست بہاولپور دی کیا خدمات ہن ۔ اڄ تریخ پاکستان وچ نرا کوڑ بھریا پے، نصاب دے کتابیں وچ نویں نسل کوں کوڑ پڑھایا ویندا پے، ہیرو، زیرو اَتے زیرو، ہیرو بݨائے ویندے پن ، تریخی حقائق کوں مارݨ یا قتل کرݨ دی نی انہاں کوں زندہ کرݨ دی ضرورت ہے۔ جیکر قوم کوں سچ ݙسیا ویسی تاں اوندیاں بنیاداں سچ تے کھڑکھریاں تھیسن ، سچ فولاد آلی کار مضبوط اَتے پہاڑ آلی کار تکڑا ہوندے ، کوڑ ریت دی مُٹھ اے اوندے اپݨے پیر کائنی، قوم یا آوݨ آلی نسل کوں کیا سہارا ݙیسے ، تریخ تے نصاب پاک صاف اَتے سچا بݨایا ڳیا تاں علامہ اقبال دی روح خوش تھی پوسے۔

## '''حوالہ'''
·        معروف سرائیکی دانشور سئیں ظہور دھریجہ دی کتاب سرائیکی قلم قبلیہ وچوں چوݨ