یُو، اے سمرنوف دے نظریے

یُو ، اے سمرنوف ہک روسی ماہر لسانیات ہے ۔ انھاں لہندا زبان دے بارے ہک کتاب وی لکھی ہے ۔ جیندا ناں (وی لہندا لینگوایج(The Lahndi Language) ہے ۔ پہلے ایہ روسی زبان وچ 1970ء وچ لکھی ڳئی ہئی۔ …… وچ ایندا انگریزی وچ ترجمہ ای ۔ ایچ ۔ سپین(E.H.TSIPAN)کیتا۔ ہک تعارفی نوٹ دے مطابق ایں کتاب وچ لہندی (سرائیکی ٻولݨ والیاں ہک کروڑ پینتریھ لکھ بندیاں دی زبان دی تشریف کیتی ڳئی ہے ۔ جہڑی جو پاکستان دے کافی وسیع علاقے وچ ٻولی ویندی ہے ۔ ایں کتاب وچ لَہندی زبان دی صوتیات ، صرفی نحوی خصوصیات تے ݙوجھے اہم پہلوآں تے کم دیاں ڳالھیں کیتیاں ڳئین ۔ مُصنّف ایندے وچ لسانی سطح تے اپݨے نظریات تے خیالات وی بیان کیتِن۔

لہندی زبان دے علاقے دے مطابق آکھیا ڳئے جو ایہ 70تے 74درجہ مشرقی طول بلد تے 28تے 34درجہ شمالی عرض بلد دے وچ درگھیا ہوئے ۔ ایں علاقے دی حدود وغیرہ دا وی تفصیل نال ذکر کیتا ڳئے ۔ او اَہدن جو دریا ستلج تے دریا سندھ نال مِلݨ والی جا کنوں گھن تے پشاور توڑیں ایں زبان دا عمل دخل ہے ۔ مشرقی پاسُوں بہاول پور شہر دے جنوب کنوں شروع تھئی تے مال دو ساہیوال ، گجرانوالہ ، جہلم توڑیں ایہ ز بان ٻولی ویندی ہے ، تے مظفرگڑھ دے شمالی پاسے وی ایں زبان دا رواج ہے ۔ مختصر ایں سمجھو جو پاکستانی پنجاب دے ݙوں تریہائی حصّے وچ ہیں زبان دا راج ہے ۔

لہندی زبان دا لسانی سطح تے حدود اربعہ ایں طرح دا ہے : مغربی حد اُتے پشتو تے بلوچی ہِن ۔ جنوب مغرب دو سندھی ہے ، جنوب دو راجستھانی ہے ، مشرق دو پنجابی ہے ، شمال مشرق دو کشمیری ہے ، شمال دو شینا ہے اَتے شمال مغرب دو کوہستانی زبان ہے ۔ اِنھاں وچوں پشتو تے بلوچی ایرانی زباناں ہِن۔ سندھی ، راجسھتانی ، تے پنجابی جدید ہند آریائی ہِن ، کشمیری ، شینا اَتے کوہستانی ، دردئی زباناں ہِن ۔ لہندی زبان دے ٻولݨ والیاں دی اَنج مردم شماری نھیں کیتی ڳئی ۔ انھاں کوں پنجابی ٻولݨ والیاں نال رَلا ݙتا ڳئے ، تے کل تعداد 1961ء دی مردم شماری دے مطابق ݙوں کروڑ تے پینٹھ لکھ ݙسی ڳئی ہے ۔ انسانی آبادی دے وَدھݨ دی رفتار کوں سامھݨے رکھوں تاں محض لہندی ٻولݨ والیاں دی تعداد 1973ء وچ ہک کروڑ تریھ لکھ (تیرہ ملین) بݨدی ہے۔

سمرنوف اَہدن جو بعض جذباتی حضرات لہندی کوں پنجابی وچ رَلا مِلا ݙیندن۔ یعنی ایندا اَنج تشخص قائم نھیں تھیوݨ ݙیندے ۔ سمرنوف اَہدن جو ایہ ضرور ہے جو پنجابی تے سندھی نال لہندی دا ڳانڈھا بݨدے ، توڑے جو ایندیاں اپݨیاں خصوصیات وی قائم ہِن۔

اُوں پروفیسر کوہلی دا حوالہ ݙیندیں ہوئیں ۔ ایہ تئیں آکھ چھوڑے ’’جو لہندی تے سندھی ݙوں بھیݨیں زباناں ہِن۔ جہڑیاں جو پنجابی نال قریبی رشتہ ، سکوت رکھیندن۔

توڑے جو لہندی پنجابینال سکوت رکھیندی ہے ۔ وَل وی اُنھاں وچ بعض بنیادی فرق ہِن ۔ جہڑے ایہ ہِن۔

1:                   پنجابی زیادہ تر غیر تعریفی زبان ہے ۔ یعنی تصریفی کم کیتے مستقل لفظ رکھیندی ہے ، تے لہندا تعریفی زبان ہے تے ضرورت دے مطابق لفظاں وچوں لفظ کڈھیندی ہے۔

2:                  لہندی وچ صوتیاتی خصوصیات وی ایجھیاں ہِن ، جہڑیاں جو ایکوں پنجابی کنوں اَنج کر ݙیندن۔

3:                  پنجابی توں وکھرے طور تے لہندا وچ اضمارمتصِل بالا فعال دا استعمال بے تحاشہ تھیندے۔

4:                   لہندی دا زمانہ م مستقبل لفظ’’سی‘‘دی علامت رکھیندے، جݙاں جو پنجابی وچ ’’سی‘‘ دا لفظ ماضی مطلق کوں ظاہر کریندے تے مستقبل واسطے ہِک الڳ لفظ گا ، گے ، گی استعمال کیتا ویندے۔

5:                  فعل ’’ہووݨ‘‘ دے صیغے تے زمانے بݨاوݨ وچ وی لہندی تے پنجابی اَنج اَنج ہِن ، خاص کر لفظ ’’تِھیا‘‘ جہڑا جو اُردو وچ ونڄ تے ’’تھا‘‘ بݨ ڳئے ، ایندا مصدر لہندا وچ تھیوݨ ہے ۔ پنجابی وچ کائنی۔

6:                  افعال دیاں صورتاں وی پنجابی کنوں اَنج طرح دیاں بدلدئن، خاص کر افعال ، متعلقاتِ افعال تے صفات دیاں۔

7:                  لہندی وچ مجہول دیاں تعریفی شکلاں زیادہ استعمال تھیندن۔

8:                  لہندی دے اسماء وِی تعریف یا گردان داہک نویکلا طریقہ رکھیندن، جہڑا جو پنجابی وچ کائنی۔

9:                  زبان دے کجھ قواعد وِی مختلف ہن ۔ خاص کر اندرونی گرداناں تے تعریفاں ۔ پر ایجھی کوئی ڳالھ پنجابی وچ کائنی۔

10:               جملے دیاں جُزآں دیاں خصوصیتاں مثلاً ضمائر ، متعلقاتِ فعل ، لاحقے وغیرہ وی مختلف ہِن۔

11:                 لہندی دے ذخیرئہ الفاظ دیاں وی خاص خاص خاصیتاں ہن۔ جہڑیاں پنجابی وغیرہ الفاظ وچ کائنی۔

12:               انھاں اُتلیاں ݙتیاں ہوئیاں خصوصیتاں دی وجہ کنوں لہندی پنجابی کنوں ٻہوں مختلف ہے تے پنجابی ٻولݨ والیاں کیتے انھاں دا سمجھݨ وی اوکھا ہے ۔

ایہ ڳالھ سمرنوف دے ذاتی مشاہدے تے تجزیے دی بِنا اُتے آکھی ڳئی ہے ۔ تے یقینی امر ہے۔

انھاں ایہ وی آکھیئے جو پنجابی تے سندھی نال اتنے تعلقات دے باوجود لہندی قوائدتے ذخیرئہ الفاظ دے لحاظ نال دردیٔ زباناں کنوں وی متاثر ہے ۔ لہندی دی ادبی روایات وی ہِن۔ سِکھاں دی مشہور مقدس کتاب ’’ادی گرنتھ‘‘ وِچ سِکھ گروواں دیاں تخلیقات کنوں علاوہ ہندو تے مسلمان بزرگاں دین تے شاعراں دے حمدیہ اشعار وی شامل ہِن۔ خاص کر حضرت فرید الدین گنج شکرؒ 1173-1266)ء) دے اشلوک تاں خصوصی اہمیت دے حامل ہِن ۔ بلاشک انھاں اشلوکاں وچ عربی تے فارسی دے لفظ وی ٻہوں سارے شامل ہِن۔ ایندے وچ دَت خاندان دیاں مُناجاتاں وی ہِن جنھاں وچ سنسکرت دے لفظ داخل کیتے ہوئن ۔ ملتان دے رہنج والے جنھاں وچ تجارت دی غرض کیتے دہلی ڳئے تاں اُنھاں اُردو اُتے لہندی دے اثرات ونڄ سٹیئے ۔ ایویں لہندی دی شعری کتاب وی ہِن ۔ مثلاً مسائل غسل ، کفن تے دفن دے 1137ھ مُصنفہ نور محمد شیر گڑھی ، تے مثنوی یوسف و زلیخا مُصنّفہ میاں عبدالحکم1218ھ وغیرہ۔

سمرنوف لہندی دے دو گروہ قائم کیتن۔

1:                    وسیع جنوبی گروہ                                     (میدانی گروہ)

2:                  نسبتاً کمتر اہم شمالی گروہ                                             (پہاڑی گروہ)

جنوبی گروہ دیاں اہم ٻولیاں ایہ ہِن:

1:ملتانی:    ایہ ملتان ، دیرہ غازی خان، مظفرگڑھ تے بہاول پور وچ عام ٻولی ویندی ہے۔ جھنگ ، ساہیوال ، خیر پور تے بلوچستان دے کجھ حصیاں وچ وی ٻولی ویندی ہے۔

2:ڄٹکی(شاہ پوری): شاہ پور ، جھنگ ، ساہیوال ، گوجرانوالا ، گجرات وغیرہ وچ ٻولی ویندی ہے۔

                       گریرسن اینکوں ملتانی دے مقابلے وچ زیادہ ہمیت ݙتی ہے۔ بہرحال وِلسن ایندے نال کافی انصاف کیتے۔

3: تھلّی:   تھل تے وَل میانوالی ، جھنگ ، جہلم ، شاہ پور ، دیرہ غازی خان تے بنوں والے کجھ کجھ لوک اینکوں ٻولیندن۔

اتھاں سمرنوف شمالی ٻولیاں تے جنوبی ٻولیاں وچ وی فرق ظاہر کیتے۔ تے ایجھے فرق دی کافی تفصیل وی ݙتی ہے۔

یُو۔ اے سمرنوف ایں لسانی تذکرہ وچ تاریخی تے ثقافتی حوالے وی ݙتن ، بزرگان دین دی طرفوں لسانی خدمات دا وی خیال رکھئے تے لہندا دیاں ڄڑھاں پاڑاں تاریخی سطح تے وی ٻہوں ڈپونگھیاں تے اہم بیان کیتن ۔ انھاں ملتان دی تاریخ دے حوالے وچ ݙتن ۔ سِکھاں دی مذہبی کتاب ’’ادی گرنتھ‘‘ دا حوالہ وی لہندا دے سلسلے وچ ݙتے۔

لہندی اُتے اسلامی اثرات دی ڳالھ وی کیتی ہِس ۔ فارسی تے عربی اثرات کوں وی بیان کیتے ۔ بلکہ ایرانی زبان دے اثرات تاں اسلام دے اِتھاں آوݨ کنوں پہلے دے مِلدن۔

سمرنوف ملتانی کنوں گھن کرائیں ہندکو ، پوٹھوہاری دے سارے لہجیاں دا مختصر لیکن پورا پورا جائزہ وی گھدے ، تے مثالاں ݙے تے سمجھایا وی ہے ۔ سمر نوف لہندی دے متعلق دا سارا دستیاب مواود ٻہوں خوبصورتی نال تے وضاحت نال استعمال کیتے تے انھاں کنوں مناسب نتیجے کڈھݨ تے اپݨی کتاب کوں چنگا بݨا تے پیش کیتے۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی لسانیات۔ مصنف: دلشادؔ کلانچوی. ترتیب و پیشکش: ظہور احمد دھریجہ.چھاپہ خانہ جھوک پبلشرزملتان 2019ء