open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
تصوف

تصوف دا لفظ اوں طریقہ کار یا اسلوبِ عمل کیتے اختیار کیتا وین٘دا ہے جین٘دے اُتے کوئی صوفی عمل کریندا ہے۔ تصوف کوں منݨ آلے آہدے ہن جو تصوف قرآنی اصطلاح وچ تزکیہ نفس تے حدیث دی اصطلاح وچ احسان ہے۔ پراݨے صوفیاں دے نیڑے ایہ اللہ سائیں تائیں پہنچݨ دی راہ ہے۔

ݙٹھا ون٘ڄے تاں عملی طور تے تصوف حیاتی گذارݨ دا ہک ایہجا انوکھڑا تے نویکلا طریقہ ہے، جیندا ہکو مقصد ہے تے او مقصڈ ربِ جلیل دی مجرّد آواز تے اوندا مجرّد ݙیکھݨ تے اون٘دا قرب تے نزدیکی حاصل کرݨ ہے۔ تصوف دا ایہ انداز انساں آپݨے آپ کوں پہچاݨݨ اُتے اختیار کر سڳدے۔ تے او وی محض وجدان تے عرفان دے راہوں حاصل کر سڳدے۔ عقل تے علم دے راہوں کائے ناں۔ 

تصوف دی غرض عشق الہی کنوں نصیب تھیوݨ آلے انعاماں دے سوا ٻیا کجھ وی کائے نی۔  صوفیائے کرام دے سارے اعمال، مجاہدات، کشف وکرامات تے تزکیہ نفس دا محرک وی ذات مطلق دا عشق ہے۔ جیکر کہیں طرحاں اینجھا عشق نصیب تھی ون٘ڄے تاں آدمی تصوف دے جہان وچ ون٘ڄ وڑدے۔ ایں اُچی تے نویکلی منزل توڑیں پُڄݨ کیتے راہ وچ ترائے منزلاں آندن، تے اسنہاں کنوں لنگھݨ ویلے ہی پختگی تے کامیابی حاصل تھیندی ہے، تے آدمی آپݨی منزل مقصود تائیں ون٘ڄ پُڄدے۔ ایہ ترائے منزلاں ایہ ہن:

* فنا فی الشیخ

* فنا فی الرسول
* فنا فی اللہ

صوفیائے کرام مسئلہ وحدت الوجود کوں تصوف دا بنیادی مسئلہ سمجھدن تے این٘دا ایرا ایں ڳالھ تے رکھین٘دن ، جو کُل کائنات محض ہکو خدا ای ہے، اوں کنوں غیر ٻئی کوئی شئے کائنی۔ 

شریعت وچ تصوف دی کوئی ڳالھ کائنی۔ ٻئے لوکاں دے نزدیک ایہ ناپسندیدہ عمل ہے۔ اینکوں کجھ علماء نے رَد وی کیتے۔ تصوف دی شریعت وچ کائی جاہ کائنی۔ قرآن مجید وچ تصوف بارے کجھ کائنی آکھیا ڳیا تے نہ ہی اسلام دے  پیغمبر حضرت محمد ﷺ نے تصوف دے بارے کجھ آکھیا ہے۔ 

کیونکہ تصوف آلے خدا کوں ڳولین٘دے ڳولین٘دے خود خدا بݨ وین٘دے ہن تے خدائی صفات ظاہر کریندے ہن۔ تصوف دے ناں تے پیسہ ٹکہ زمین جائیداد بݨائی وین٘دی ہے۔ تے وت اوندے زار تے سیاست تے ہیرا  پھیری کیتی ویندی ہے۔ تصوف ہک وراثتی کم ہے۔  پیر صاحب دے بعد اوندا پُتر پی بݨدا ہے۔ اتھاں وراثے چلدی ہے۔ 

تصوف دے مشہور سلسلے ایہ ہن؛

* سلسلہ قادریہ
* سلسلہ نقشبندیہ
* سلسلہ سہروردیہ
* سلسلہ چشتیہ
تسلیم فیروز

محمد تسلیم فیروز دیرہ اسماعیل خان اچ استاد محمدا شرف اعوان دے گھر 1954 ء اچ ڄمئے۔ بی اے ،بی ایڈ کر تے درس و تدریس دے شعبے نال منسلک تھی ڳئے ۔ 1965 اچ شاعری شروع کر تے احسان دانش تے خلیل رامپوری دی شاگردی اختیار کیتی ۔ انہاں دی ہِکا کتاب لہو کی خوشبو ہے ۔ 

## نمونہ کلام
**خالی اَکھ دے سُݨہپ**

خالی اَکھ دے سُݨہپ کوں ݙیکھ تاں سہی

خالی اَکھ دے سُݨہپ ءِچ وَسدا ہے

ہِک منظر حیرت ناکی دا

ہِک وُسعت سَت اَسماناں دی

ہِک قِصہ درد حیاتی دا

خالی اَکھ دیاں پِـپلیاں ہیٹھ اُنگدن

کِھپ لاݨے گھور سوالاں دے

کُجھ دُھوڑ شِکیـتاں شِکویاں دی

کُجھ خاکے حال بے حالاں دے

خالی اَکھ دی تَس نئیں مُک سڳدی

کہیں دجلے نال فُرات دے نال

خالی اَکھ دی بُکھ نئیں مُک سڳدی

کہیں ݙات زکواۃ خیرات دے نال

خالی اَکھ کوں کیا تشبیہہ ݙیواں

کیہڑے ݙُکھ دا دسترخوان آکھاں

ہِک وَسّوں ڄیڑھی اُڄڑ ڳئی

اینکوں روھی تھل دامان آکھاں

### نظم
**دِلدار ڄو ہیں،**

دِلدار ڄو ہیں، دِلداریاں کر 

چَھݨکار سُݨا کوئی اَںدر دی 

ہُٻــکار کِھنڈا، کوئی ساہواں دا

مَستی دِل دی دُنیا کوں ݙ ے

اِحساس ݙِوا کوئی چھاواں دا

مَن مَندر دے کہیں کَلَس اُتوں

کوئی پَرِیت دا تارا تَروڑ گِھنا

کہیں پریم نگر دے باغ وِچوں

کوئی پیار دا گجرا جوڑ گِھنا

کہیں رُوپ نگر دا راڄا بَݨب

کہیں تَتّی ریت تے،پُھوار وانگوں

کہیں ݙُکھڑے دِل دے ٻیٹ اُتے

دِلدار ڄو ہیں،وَس پیار وانگوں

## حوالے

ونکی:سرائیکی شاعر
تعلیمی اداریاں اچ مذہبی تنظیماں

جی سی ٹی کراچی بہوں وڈا انسٹیٹوٹ سمجھیا ویندے، اج توں تقریبا چار سال پہلیں میں اتھاں داخلہ گھننڑ واسطے گیا ہم ، اتھاں پجیا تاں اگو جماعتی ٹولہ بیٹھا ہا ، ہک ملاں میڈے نال الانڑے جو کیویں آیا ودیں ؟
میں اوکوں ڈسیم جو داخلہ گھننڑے اوں ڈسیا جو داخلے دی آخری تریخ تاں ٹپ گئی اے، تے داخلے واسطے امتحان وی تھی گئین، لیکن جیکر توں جمعیت اچ شامل تھیویں تاں تیڈا داخلہ اساں کروا ڈیندوں، میں پچھیا جو جیہرلے داخلے تھی گئین تاں تساں میڈا داخلہ کیہرے حساب اچ کروا ڈیسو انھاں ڈسیا جو لسٹاں اساں آپ بنڑیندے راہندوں، میڈے ذہن اچ خیال آیا جو میں پرائیوٹ فیس ڈے کے وی پڑھ سگداں، کہیں میرٹ تے آئے نوجوان دا حق نہ ماراں ، میں انھاں کوں منع کر ڈتا، لیکن اے سوال میڈے چیتے کوں کھاندا رہیا جو اتھاں پتہ نئیں کتلا غریبیں دا حق ماریا ویندا پیا ہوسی،
ایں کالج دا در جیہرا سائیٹ آلے انڈسٹریل ایریا آلے پاسوں ہے اوں در دے اگو تقریبا روزانہ پولیس دا ڈبہ کھڑا ہوندے، بندوخ چا تے کوئی پولیس آلا کھڑا ہووے کوئی محافظ کھڑا ہووے یا وت کوئی دھشتگرد میکوں انھیں اچ فرق نظر نئیں آندا، آخر چاتی تاں بندوخ کھڑے ہوندن۔
ایں در دے بلکل نال ڈو چار بلانگیں تیں ہک مزائل دا ماڈل وی لگا کھڑے، میکوں اج تائیں سمجھ نئیں آئی جو اے انسان قتل کرنڑ آلا تے ابادی مکاونڑ آلا پرزہ ایں کالج دے در تیں کیوں لگا کھڑے۔
ایندے در تیں تاں سقراط، مارکس یا بھٹو دا مجسمہ ہوونڑاں چاہیدا ہا۔ مظہر حسین
## حوالے
تفرقہ بازی وچ شاعراں دا کردار

میں شاعر کوں منافق آکھنڑ وی چاہواں تاں نمی آکھ سگدا خیر ہر شاعر مذہب تے گفتگو توں پہلے آہدےشاعر دا کوئ مذہب نئ ہوندا او پیار تےامن دا داعی ہوندے اگرچہ "شاعر دا کوئ مذہب نئ ہوندا" آکھنڑاں چاہیدےیا کائنا اےحساس موضوع ہےت اج دا نئ. اج دا موضوع ہےکیا واقعی شعراء ایں قول ت عمل کرینن؟ تاں میڈی تحقیق مطابق 1% وی نئ کرینےبلکہ جیہڑے ملاء دا تلفظ نفرت توں وگاڑ کےملاں کر ڈتے نےاوں توں وی زیادہ فرقہ وارانہ انتشار پھیلاونڑ دےذمہ دار ہن.
کجھ دوست اقبال رح دا حوالہ گھن آسن. حالانکہ مولویاں کوں تنقید دا نشانہ بنڑا کے مذہب بیزاری اقبال رح توں پہلےدا فعل ہے جہاں تک میڈےاگو تاریخ آئ ہےاقبال جتھاں مولوی کوں تنقید دا نشانہ بنڑاۓ ڈو وجوہات ہن. 

1.کوئ سچا واقعہ ہا جیندےوچ عوام+ مولوی قصور وار ہن اوکوں شعر اچ ڈھالۓ مثلا
مسجد تو بنا ڈالی پل بھر میں...
اتھاں اجتماعی گال ہےصرف مولوی شامل نئ.

2.جتھاں مولوی کلہا تنقید دا نشانہ بنڑیۓ تاں یا تاں او ذمہ وار ہا یا اوندا موازنہ کیتا گۓمثلا
ملاءکی آذاں اور ہے مجاہد...
اس شعر اچ ملاء دی ہتک نئ مجاہد دی شان ڈسی گئ ہے.

کتھائیں وی اقبال رح تنقید براۓتنقید (جیہڑی اج دےشعراء دا عمومی رویہ ہے) نئ کیتی اور نہ ہی غیر ادبی لفظ استعمال کیتن
مثلا"
فتوی نہ جاری کر دے ڈرتا ہوں ورنہ تائب
"ملاں" سےپوچھنا تھا فتنہ گری کا مسلہ
رفیق تائب
فلحال شعر دی باقی بناوٹ،مصرع سازی ت فنی لوازمات کوں نظر انداز کر ڈیوو صرف املاء "ملاں" ڈیکھو.ایں گفتگو اچ ہک دوست جناب .... دا حوالہ ڈتےجو ملاء آہدن با عمل کوں ت ملاں آہدن فسادی کوں.
اچھا ول ایں شاعر کوں کتنی داد ڈیسوں

ﻧﻮﺣﻪ ﮔﺮ ﺫﺍﮐﺮﯼ
ﺷﺮ ہے ﮐﯿﺎ ﻣﻮﻟﻮﯼ
کاظم حسین کاظم
اتھاں تاں خالص مولوی آیا کھڑے.
اےہک بی بحث ہےکہ ساڈےاکثر دوست جیہڑےملاء کوں پنڑدن اےآہدن جو ذاکر اہل تشیع دا تشخص خراب کرینے پئن اساں ملاء توں مراد ذاکر تےمولوی ڈوہیں گھندےہیں حالانکہ اےسچ نئ کیوں جو پوسٹ پڑھنڑ آلےہر دوست کوں چیلنج ہےصرف 20 اینجھےشعر گول ڈیوو جتھاں ذاکر کوں تنقید دا نشانہ بنڑایا گیا ہووے.بلکہ کاظم بھائ تاں ذاکر کوں فوزا"عظیما کر کھڑاۓ.

موضوع ت ولوں تاں شعراء فرقہ پرستی دی بھا اچ ہر دور اچ تیل سٹیۓ.
مضمون لمبا تھی ویسی ناتاں ابو الفضل فیضی ت دین اکبری دی ایجاد، شاہان_بیجاپور ت شاہان_گولکنڈہ (ایران نواز شاہان) دےدور اچ فرقہ پرست شعراء دی طرفداری توں گھن تےاج تک ہک کتاب لکھی ونج سگدی ہےپر اساں صرف اج کل دےشعراء دا اشعار دا ہی مطالعہ کروں تاں حقیقت واضح تھئ ویسی جو اےطبقہ ملاء توں زیادہ ظالم ہےکیوں جو اشعار تقریر توں زیادہ ابلاغ رکھدن ت عوام اشعار دو زیادہ اٹریکٹ تھینی ہے.
کجھ شعر ڈیکھو، ماضی کوں چھوڑو تساں اپنڑی فیسبک فرینڈ لسٹ ڈیکھو ہر شاعر انہائیں ڈو مرضیں (مولوی کوں فتنہ پرور آکھنڑ ت ول خود آپ اوہو جھیاں ہوونڑ) وچ مبتلا ہوسی.

اپنوں میں یوم_عید ہے غیروں میں یوم_غم.. 
یہ کیسا عین غین ہے عید غدیر کا
نامعلوم

ﯾﺎ ﻋﻠﯽ ﮐﮩﻨﮯ ﺳﮯ ﭘﮩﻠﮯ ﻣﯿﮟ ﺑﮍﯼ ﻣﺸﮑﻞ ﻣﯿﮟ ﺗﮭﺎ.. 
ﺍﻭﺭ ﻣﺸﮑﻞ ﺑﮍﮪ ﮔﺊ ﮨﮯ ﯾﺎ ﻋﻠﯽ ﮐﮩﻨﮯ ﮐﮯ ﺑﻌﺪ

ﺭﻓﯿﻊ ﺭﺿﺎ

آپکی آل کےدکھ میں اے نبی یہ امت

ہاۓکرتاہوں تو کہتی ہے کہ یہ کافر ہے

وقاص اللہ وقاص 
(منصور شانی)

## حوالے
تل وطنی

تل وطنی عابد عمیق  دی نظماں دی کتاب ہے، جیکوں رُت لیکھا، لہور نے چھاپیا ہے۔ اٰن کتاب دے ١١٧ صفحے ہن۔ ایہ کتاب ٢٠٠٠ء وچ چھپی ہے۔ عابدعمیق دیاں تل وطنی دیاں سرائیکی نظماں اندرون ملتان دی ڈکشن وچ وسیبی ڄاݨ وندی، اندھارے وچوں سوجھلے وچ آوݨ، اتے آپݨے آپ الاوݨ تے پُچھ ݙس کرݨ دا ہک ٻہوں مُل وندر ورتاوا لڳدن۔ اُوندیاں ڈگیر نظماں دی وُݨت وچ افرمیشن یا سوالیہ نشان یا پُچھ ݙس دے نال نال تنقید کیتی ڳئی ہے۔ نظماں دے ٹائٹل تے اُوندیاں نظماں آپ وی مختصرنویسی دی مثال ہن۔ انہاں نظماں وچ  جڳ اُتے جیوݨ دے کنسپٹ ویلیو سسٹم دے بارے ڳالھ کریندے۔ عابد دیاں نظماں سوال کنوں شروع تھیندیاں ہن۔ جیڑھیاں آپݨے آپ کنوں سوال کریندیاں ہن۔ کتھاہیں او انہاں سوالاں دا جواب وی ݙیندے مثال کیتے "تل وطنی" دی نظم ݙیکھو:۔

؏ کیا کُجھ ساݙا تل وطنی ہے

ایہ نروار تاں اوکھا ہے

اچھا سوچو

جیویں دریا تل وطنی ہن
ونکی:سرائیکی زبان تے ادب
تقسیم ہند

thumb|

برطانوی قانون آزادی ہند 1947ء دے تحت 15 اگست 1947ء کوں پاکستان تے بھارت دے قیام کوں تقسیم ہند آکھا ویندا ہے جیں دے تحت ݙوہاں ممالک نے برطانیہ توں آزادی حاصل کیتی۔ ایں تقسیم دے نتیجے وچ مشرقی بنگال پاکستان تے مغربی بنگال بھارت وچ شامل تھیا تے پنجاب وی پاکستان دے موجودہ صوبہ پنجاب تے بھارت دے مشرقی پنجاب اچ تقسیم تھی ڳیا۔
ایں تقسیم دے بعد نوزائیدہ پاکستانی ریاست دا دار الحکومت کراچی قرار پایا جتھاں قائد اعظم محمد علی جناح نے پہلے گورنر جنرل دی حیثیت نال حلف چاتا۔ پاکستان اپݨا یوم آزادی 14 اگست جبکہ بھارت 15 اگست کوں منیندا ہے۔

تقسیم ہند دا بنیادی محرک مسلمانان ہند دی اوہ عظیم تحریک ہئی جیہڑی انہاں نے برصغیر وچ ہک الگ وطن قائم کرݨ کیتے شروع کیتی ہَئی۔ جیں دے کیتے انہاں نے مسلم لیگ دا پلیٹ فارم استعمال کیتا۔ قائد اعظم محمد علی جناح دی قیادت وچ مسلمانان ہند دا خواب 14 اگست 1947ء دی شب پورا تھیا جݙݨ 27 رمضان المبارک دی مبارک ساعتاں ہن۔

## حوالے
تل وطنی سیاست

جڈا تک تل وطنی سیاست ءِچ متحرک کائنہ تھیسے سرائیکی قومتی سیاست تے سرائیکیں دی گرفت مضبوط کائنہ تھیسے نہ ھی سرائیکیں دی اجارہ داری قائم تھیسے اَتے سرائیکیں دی نسل کشی جاری رہسے ۔ نسلی سرائیکی قبائل کوں زبردستی بلوچ ، پنجاپی ، سندھی ، پشتون گڑیا ویندے اَتے لکھیا ویندے ۔ اے جبری انتقال قومیت دی بدترین شکل ھے جو استحصالی طبقہ سرائیکی نسلی قبائل کو اپڑے گروہ ءِچ شامل کر تے انھیں دا شمار بلوچ یا پنجاپی کرویندے اَتے سرائیکی قومتی گروہ کوں نقصان ڈیندن ۔ مزے دی گالھ اے بلوچ سامی النسل ءِچ شمار تھیندن جو کہ عرب نسلی گروہ دی بنیادی پہچان ھے سرائیکیں دے نسلی گروہ چاہے جاموٹ ھووین ، سومرہ ھووین یا ملکاڑی نسل کِنوں تعلق رکھیندے انھیں کوں ملتانی نسل اکھیا ویندے ھڑ سامی النسل ءِچ جاموٹ نسل کو زعم کر تے اوکوں بلوچ لکھا ویندے اَتے دراوڑی نسلی گروہ کوں قومتی درجہ ڈیوڑ دے بجائے دراوڑی نسلیں دی قومتی گروہ بندی دے بجائے انھیں دے قومتی وجود کِنوں انکار کیتا ویندے اَتے انھیں کوں دھتکار ڈتا ویندے اَتے اُنھیں دے قومتی وجود کِنوں انکار کیتا ویندے ۔ بلوچ قومتی فراڈ ھک اینجھا فراڈ گروہ ھے جو ثقافتی ، تہذیبی و لسانی و جغرافیائی وجود دا حامل کائنی بلوچ جنھیں جاہواں اُتے دعویٰ کریندے ڈیکھائی ڈیندن او بلوچیں دا وطن کائنی بلکہ ملتانی نسلی گروہ دا آبائی وطن ھے ۔ اساں ایں چیز کوں بہتر طور تے ایں سمجھ سڳدے ہیں اساڈا قومتی وجود ساڈی شناخت اساڈی جغرافیائے دا نال جڑیا ھویا ھے ۔ دنیا جیویں جیویں ترقی کریسے بلوچیں ڈھونگ نشابر تھیسِن اَتے بلوچیں دا قومتی فراڈ اُبھر تے سامڑے اوسے ۔۔۔۔۔۔۔۔۔ایندے کیتے ذریعے ھے تل وطنی سیاست ءِچ دلچسبی پیدا کرن سیاست ءِچ جغرافیائی شناخت دا تحفظ ممکن ھے بلوچ جلد بدیر اپڑے ڈھونگ کِنوں بے نقاب تھیسِن اَتے جدید تحقیق انھیں دے قومتی فراڈ کوں نشابر کریسے ۔(بھورل گھلیجہ)
## حوالے
تلاوڑے

تحریروتبصرہ : ماجد منظور بھٹی

کتاب  تلاوڑ ے )

محمد اسلم رسولپوری نے سرائیکی زبان و ادب وچ پہلی باقاعدہ کتابی شکل 1983ء وچ عمر کمال خان دے توسط نال"تلاوڑے" کتاب چھپی ۔جیندے اندر اسلم رسولپوری نے ایں کتاب کوں وڈے چار باباں وچ ونڈیے۔

جنہاں دا ناں افکار،تلاوڑے،لوک ورثہ تے جائزہ ہن۔ایں کتاب کوں ڈوجھی واری 2013 ءوچ سرائیکی ادبی بورڈ ملتان دی طرفوں چھاپیاگیا۔ایں کتاب کوں انسانی تہذیب دےعظیم فرانسیسی نقاد 'زاں پال سارتر' دےناں کیتا گیا۔زاں پال سارتر کوں وجودی فکر دا ہک مہاندرا نمائندہ سمجھیاویندے۔ایں توں مراد اے

ِگدا ویندےجواسلم رسولپوری دے اندر سارتر دافکروفلسفہ جہ کر گئے۔جیندی وجہ نال تلاوڑے لکھیجن دا سبب بنڑیا۔

اسلم رسولپوری نے اپنے دور دے سرائیکی محقیقین کوں رستہ لاؤن تےلکھاری دی کامیاب رہنمائی کیتی۔جو سارتر دے فکری پہلو کیاہن؟۔

اوہ لکھدن جو خواجہ غلام فرید ذہین تےبھرپور تخلیقی صلاحیت دے رکن والا فنکارہا۔انہاں دےنظریات وچ ذہنی تے روحانی تجربات دانچوڑ شامل ہے۔جیویں مغرب وچ نیٹشے مختلف مسائل تے وجودی نقطہ نظر نال سوچیندے پئے ہن۔ایویں مشرق وچ خواجہ غلام فرید جزوی طور تے سہی'انہیں بنیادیں تے غوروفکر وچ مصروف ہن۔

ایں کتاب اندر سرائیکی وچ علامتی شاعری' سرائیکی وچ سفرنامہ'سرائیکی قاعدیں دا تنقیدی مطالعہ'سرائیکی شاعری وچ تلفظ دامسئلہ'حضرت بلھے شاہ'حضرت شاہ حسین' حضرت سلطان باھو'سرائیکی زبان دے شاعر ہوون دا پکا دعوی'میانوالی دے لوک گیت دا ذکر' سرائیکی اکھان 'سرائیکی قصےدامقام مرتبہ لکھدن۔چھیکڑ وچ جائزہ گندےہوئے محمد اسماعیل احمدانی دے سفرنامے "پیت دے پندھ" کوں اپنی سنجان داسفر قرار ڈیندن۔

مسرت کلانچوی دےافسانے زیادہ تر عورت دے گرد گمدن۔ اسلم قریشی دی کتاب "سانولی دھپ"دے افسانے تے انشائیے سرائیکی وچ ہک نویں اسلوب دی نشاندہی کریندن۔۔

اسلم رسولپوری"تلاوڑے "وچ علم دوست ہوّن تے تحقیق و تنقید دے میدان وچ وسیع ہنر دا ثبوت ہے ۔
تلنگانہ

**تلنگانہ** (تیلگو: తెలంగాణ)، بھارت دی ریاست آندھرا پردیش توں الڳ کر کے 2 جون 2014 کوں ریاست دا درجہ ݙتا ڳیا۔ ایہ صوبہ، بھارت دے حیدرآباد نامی راجواڑے دے تیلگو زبان ٻولݨ والے علاقیاں نال مل کے بݨا ہے۔ 'تلنگانہ' لفظ دا مطلب ہے 'تیلگو ٻولݨ والیاں دی زمین.
تلنگانہ دا دار الحکومت حیدرآباد، دکن ہے جیہڑا فی الحال ریاست آندھرا پردیش دا وی دار الحکومت ہے۔
thumb|India Telangana locator map
## اضلاع
تلنگانہ ریاست دے 31 اضلاع ہن۔ 
#۔ عادل آباد ضلع
#۔ بھدرادری کوتاگوڈیم ضلع
#۔ حیدر آباد ضلع
#۔ جگتیال ضلع
#۔ جنگاؤں ضلع
#۔ جیاشنکر بھوپال پلی ضلع
#۔ جوگولامبا گدوال ضلع
#۔ کاماریڈی ضلع
#۔ کریم نگر ضلع
#۔ کھمم ضلع
#۔ کومارم بھیم آصف آباد ضلع
#۔ محبوب آباد ضلع
#۔ محبوب نگر ضلع
#۔ منچیریال ضلع
#۔ میدک ضلع
#۔ میڈچل ضلع
#۔ ناگر کرنول ضلع
#۔ نلگونڈا ضلع
#۔ نرمل ضلع
#۔ أ نظام آباد ضلع
#۔ پیدا پلی ضلع
#۔ راجنا سرسیلا ضلع
#۔ رنگا ریڈی ضلع
#۔ سنگاریڈی ضلع
#۔ سدی پیٹ ضلع
#۔ سوریا پیٹ ضلع
#۔ وقارآباد ضلع۔
#۔ وناپرتی ضلع
#۔ ورنگل رورل ضلع
#۔ ورنگل اربن ضلع
#۔ یادادری بھوواناگری ضلع
## اہم دریا
* گوداوری
* کرشنا
## حوالے
تلوک چند محروم

سرائیکی وسیب دے شعری منظر نامے تے نظر سٹوں تاں شروع اچ ای ہک اہم ناں ممتاز شاعر تلوک چند محرومؔ دا نظر آندا ہے ۔ او یکم جولائی 1887ء اچ عیسیٰ خیل دی ہک وستی گاجراں اچ پیدا تھئے ۔ بحیثیت مدرس سرائیکی وسیب دے مختلف شہراں اچ تبادلیاں دی وجہ توں قیام ریہا۔ انہاں دی شاعری اچ ہک پُر تاثیر فضا زندہ ملدی ہے ۔مطبوعہ شعری تصانیف اچ گنج معانی ، اشک حسرت، رباعیات محروم ، کاروان وطن ، نیرنگ معانی ، شعلہ نوا، عکس جمیل قابل ذکر ہن۔ شیر دریا سندھ دی مواج یاداں کوں جیں کرب توں انہاں یاد کیتا ہے ، ایں توں انہاں دی دھرتی نال محبت دا اندازہ تھیندا ہے ۔ 1966ء اچ او فوت تھی ڳئے ہن۔

## تلوک چند محروم
کلور کوٹ دے ڄم پل ہن تے تقسیم توں بعد دلی وچ منتقل تھی ڳے ہن. دہلی وچ انہاں دا خاندان شاعری دے حوالے نال مشہور اے.
تمل لوگ

تمل لوگ (تمل: தமிழர்، تھمیژر (واحد) یا (تمل: தமிழர்கள்، تھمیژرکل (جمع) ہک دراوڑ نسل دی قوم ہے، جیہڑی تمل بطور مادری زبان ٻلیندی اے۔ ایہ لوگ بھارتی ریاست تمل ناڈو تے یونین علاقہ پونڈیچری اچ رہندن۔ سری لنکا اچ ایہ لوگ شمالی، مشرقی صوبہ تے ضلع پوٹالام اچ رہندن۔ بھارت وچ انہاں دی آبادی تقریباً 76 ملین (7 کروڑ 60 لاکھ) ہے۔ ایہ نویں دنیا دی کجھ پراݨی تہذیباں وچوں ہک ہے جیندے لوگ پوری دنیا اچ وسدن۔ بھارت اچ انہاں دی آبادی 91۔5 فیصد، سری لنکا اچ 87۔24 فیصد، ماریطانیہ اچ 83۔10 فیصد، سنگاپور اچ 5 فیصد تے ملائیشیا اچ تقریباً 7 فیصد ہے۔
## حوالے
تمن

سو سواریں دے دستے یا سواریں دے جتھے کوں تمن آھدن ۔ ایندے لفظی معنی ڈاہ ہزار دے ہن ۔ڈاہ ہزار دے جتھے کوں تمن آھدن جیندے کنوں ڈاہ ہزار اسلحے والے بندیں دا جتھا ہووے ہا او تمندار سڈویندا ہا ۔انگریزیں آپڑیں حکومت کوں تکڑ ڈیونڑ سانگے انگریز سرکار نال وفاداری دے بدلے تمندار مقرر کیتے اتے ہنیں کوں مراعات ڈتیاں۔ پنجاب دے وستیاں تے موضعے رلا تے ہک ذیل بنڑا ڈتی ویندی ہئی ۔ایں حلقے وچ نمبر دار مقرر کیتے ویندے ہن نمبر دار دے اتے ہک سفید پوش تے سفید پوش دے اتے ہک ذیل دار مقرر کیتا ویندا ہا جیڑھا جو انتظامی نگرانی ، مالیے دی وصولی ، افسران محال تے پولیس دے افسریں دے آرام و آسائش دا خیال رکھیندا ہا۔ تہوں اوندی دھج ہوندی ہئی۔

نمبر دار کوں مالیے دی وصولی تے پنجوترہ (پنجواں حصہ) جڈاں جو ذیل دار تے سفید پوش کوں ششماہی فصل دے فصل تنخواہ ملدی ہئی  ۔ڈیرہ غازیخان ، بہاول پور یعنی سرائیکی وسیب تے سندھ دے علاقئیں اچ  تمنداریاں قائم کیتیاں گیاں۔ سرائیکی وسیب اچ نئوں تمنداریاں ہن ۔ ہنڑ صرف نمبرداریاں باقی ہن۔
ہک مچھی دا ناں وی تمن ہے جیکوں سمدراد وی آکھیا ویندے اے مچھی چھوٹے مچھیں کوں کھا ویندی ہے ۔ تمندار وی ایویں کریندے ہن تے ہنڑ انہاں دی نسل وی ایہو کجھ کریندی پئی ہے۔

(سلیم انسب)
تمر لین

تیمور یا تمر لین ہک ترک منگول قبیلے برلاس توں تعلق رکھڈا ہئی۔ چنگیز خان تے امیر تیمور ݙوہاں دا جد امجد تومنہ خان ہئی۔ تیمورلنگ دا تعلق سمرقند نال ہئی۔ اوہ سمرقند دے قریب ہک گرانہہ ’’کیش‘‘ وچ پیدا تھیا۔ ایندے والدین معمولی درجے دے زمیندار ہن۔ تیمور دریائے جیحوں دے شمالی کنارے تے واقع شہر سبز (جینکوں کش وی آہدن ) 1336ء وچ پیدا تھیا۔ ایہ علاقہ اوں وقت چغتائی سلطنت وچ شامل ہئی جیہڑی زوال دی منازل طے کریندی پئی ہئی ۔ چغتائی حکمران بے وس تھی چکے ہن تے ہر جگہ منگول تے ترک سردار اقتدار حاصل کرݨ کیتے ہک نال لڑدے پئے ہن ۔ 
## حوالے
تمل زبان

thumb|Word Tamil
thumb|Idioma tamil
thumb|GandhijiTamilWriting
thumb|Electrical danger sign
تَمِل (تمل: தமிழ்): جنوبی ہند دی ریاست تمل ناڈو، سری لنکا تے سنگاپور دی سرکاری زبان ہے۔ ہندوستان دے قدیم باشندیاں دی زبان جیہڑی دراوڑ سݙیندن۔ ایہ زبان جنوبی ہند اچ ٻولی ویندی ہے۔ بعض محققین دا خیال ہے کہ ایہ زبان آریہ لوگ نال گھن آئے ہن ۔ ایہ درست نی اصل اچ جنوبی ہند وچ ٻلیجݨ والیاں قدیم زباناں۔ تمل، تیلگو، براہوی ملیالم، گونڈ، وغیرہ ہندوستان دے اصل باشندے کول، بھیل تے دراوڑ ٻلیندے ہن تے ایہ دراوڑی زباناں ہن۔
## حوالے
تنقید برائے اصلاح

تنقید برائےتنقید ــ تنقید برائے اصلاح

کہیں وی تخلیقی کاوش تے تعمیر دا اہم ستون "تنقید" ہے... اے کئی لکی چھپی گال نئی تنقید اصلاح دا ڈوجھا ناں ہے... لیکن اکثر اوقات نقاد دی طرفوں اپݨی رائے ݙیوݨ کو سروں اصلاح تصور ہی نئی کیتا ویندا اوندی ہک وجہ اے ہے تنقید دا بے دھڑک انداز ہوندے یا نقاد نال متعرف نہ ہوݨ دی ضد ہوندی ہے.... کڈاہیں ایں وی تھیندے بلا وجہ تنقید ناگار کہیں جُز کو پکڑتے ذاتی کدورت یا حسد کوں تنقید. دا ناں ڈیندے ...

میں سمجھداں___اساں سارے خواہ ادب دے کہیں وی میڈیم نال تعلق رکھیندے ہووں ساکوں سمجھݨا پوسی. ہک صحت مند، تعمیراتی یا اصلاحی تنقید کیا ہے، ایندے اغراض و مقاصد کیا ہن اور ساڈے واسطے کتنی اہم ہے،

... اگر کوئی بندہ کہیں نال حسد رکھدے او بندہ کڈاہیں وی تعمیری تنقید نئی کر سگدا او ہر گال تے اعتراض کریسی جیرھا اوندے مد مقابل شخص دا موقف ہوسی ___!! او اوندی ہر چنگی شئے تے نکتہ چینی ضرور کریسی ـــ پچھیں تنقید برائے اصلاح نہ ہوسی تنقید برائے ذات ہوسی !

ذاتی عناد کڈھݨ دے ٻے طریقے ڈھیر. ہن ادب کوں کیوں بے ادب کیتا ونڄے

" ستر گز دی پٹکی تے سر ننگا. ـــ یعنی ادبی انسان کڈاہیں وی جلد باز نئی ہوندا تنقید کوں سݨدے سمجھدے اپݨی فہم دے مطابق نبڑدے ..ورنہ ایں مثال دا حقدار ہوندے ____

ڈوجھی گال نقادی اقلام کوں وی سمجھݨا ضروری ہے جو تنقید دے وچ کہیں دی دل آزای تاں نئی تھئی نقاد دے الفاظ سبکی دا سبب تاں نئی بنڑدے پئے ـــ اگر کہیں جاہ تے اصلاح دی گنجائش ہے تاں ادب کوں ملحوظ رکھدیں ہوئیں اچھے انداز نال مطلع کیتا ونڄ سگدے
توراتی عبرانی

thumb|توراتی عبرانی زبان دا قدیم نمونہ

توراتی عبرانی (انگریزی: Biblical Hebrew؛ عبرانی: עִבְרִית מִקְרָאִית Ivrit Miqra'it یا לְשׁוֹן הַמִּקְרָא Leshon ha-Miqra) جینکوں کلاسیکی عبرانی (انگریزی: Classical Hebrew) وی آکھا ویندے ، قدیم عبرانی زبان دی ہک قسم اے تے اے کنعانی سامی زبان ہے جیہڑی دریائے اردن دے مغربی تے بحیرہ روم دے مشرقی علاقے وچ آباد بنی اسرائیل دے علاقے وچ ٻولی ویندی ہئی تے ایہا زبان ہی حضرت موسیٰ علیہ السلام تے تورات و زبور دی معیاری زبان اے جیہڑی ہݨ موجود نی۔

## حوالے
توقیر احمد توقی

توقیر احمد توقی سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔

## ڄم پل
تونسہ نال تعلق ہے۔

## نمونہ کلام
سݨو ہک داستاں میݙی توجہ نال غربت ہے

کیویں ݙیویں میں حال آپݨاں میں ہاں بے حال غربت ہے

غریبی ایں ولھیٹا ہے بچے بس تن تے کپڑے ہن

ابا ساکوں توں شئے گھن ݙے روندے ہن بال غربت ہے

جیرھے تنگ بہوں کریندے ہن پچھیں رج کے کٹیندا ہاں

میں رو رو کے منیندا ہاں کرو چپ لال غربت ہے

جیرھے ویلھے میں گھر وینداں ہوندی پرشان ہے گھر والی

آہدی ہے بال بکھے ہن توں گھن ݙے دال غربت ہے

میݙے پلے نئیں کجھ ہوندا میں دڑکے ذال کوں ݙینداں

نہ کر خرچے مریں اتنے توں کر کجھ خیال غربت ہے

سودے گھنݨ میں جاں وینداں سݨیندے بہوں دکان آلا

پہلا قرضہ لہا مویا ݙیوی رب ڳال غربت ہے

کیویں ٹبر پلاواں میں کیویں قرضہ لہاواں میں

میں سوچیں وچ نمہی چھوڑا کوئی سر دا وال غربت ہے

جواں دھی وی کنواری ہے نکاح اوندا وی کرݨے میں

ہے کلھا دم کیویں کراں کئی اٹھدین خیال غربت ہے

ناں داݨے گھر دے وچ رہ ڳین ناں گھا پٹھا کتھائیں رہ ڳئے

کریہہ دا سخت موسم ہے پٹیندے مال غربت ہے

کیرھا ݙینہ ہے جو تک چاتے ہکے گھر کوں بیماری وی

میݙا اللہ مصیبت کوں توں ہݨ چا ٹال غربت ہے

میݙا رب آ غریبی کوں ہٹا ݙے ہݨ جو تھک پئے ہیں

وݙا عرصہ نبھائے سے صبر دے نال غربت ہے

وݙی مدت پئی تھیندی ہے ایں غربت کوں ساݙے گھر آئیں

کوئی ہک ݙو ݙینہ تاں نئیں توقی ہے ویہواں سال غربت ہے

(ناچیز توقیراحمدتوقی)

### نظم
موسم سارے چنگے ہوندین

چیتر بہار دی آپنڑی چس اے

من وچ جیڑا وسدے ہر دم

اوں منٹھار دی آپنڑی چس اے

جھنگ دیاں ونگاں آپنڑی جاہ تے

کیچ دے ہار دی آپنڑی چس اے

منہ تاں ویسے مٹھا لگدے

کھل مسکار دی آپنڑی چس اے

مساگ دے رنگ دی بئی نئیں تھیندی

کجل دی دھار دی آپنڑی چس اے

صورت کوں کہیں گندا آکھا

ہار سنگھار دی آپنڑی چس اے

شہر تاں سارے شہر ہوندے ہن

یار دے شہر دی آپنڑی چس اے

ہووے دور جیڑا پر نال ڈسیجے

ایجھیں یار دی آپنڑی چس اے

نبھ تاں ویندی ہے پیار متوں وی

توقی پیار دی آپنڑی چس اے

(توقیراحمدتوقی)

### او کیجھاں ہوسی
ہیں وے

توں جو آہدیں

کیا ہے اوندے اچ?

جیکوں روز 

سوچیندا ہاں میں

جیندے خیال اچ

ڳم تھی وینداں

ڳم تھی وینداں

صم تھی وینداں

جئیں تے شعر

لکھیندا ہاں میں

ول او شعر

چمیندا ہاں میں

اوندیاں اکھیں

کرمیں والیاں

موراں وانگوں

چال ہے اوندی

پتلیاں پتلیاں

زلفاں اوندیاں

میݙے دل کوں

ݙاڈھیاں بھاندین

نین نشیلے 

ہونٹ گلابی

جیندا لہجہ

مٹھا ماکھی

ڳال کرے تاں

نندر آندی ہے.

کوئی وی اوکوں?

ݙیکھ گھنے تاں

او اوں جاہ تے

رک ویندا ہے

ساہ وی اوندا

سک ویندا ہا

کتنا سوہݨے?

کتنا سوہݨے?

چندر توں پچھ 

او جتنا سوہݨے

باغ اچ جیویں 

دھمی دھمی

رنگےپرنگے

پھلیں اتیں

قطرے ڈھاندین

شبنم دے.

جتنے سوہݨے

پھل لڳدے ہن

پھلیں کولوں

ڈھیر او سوہݨے

اوندے بارے

کیا میں ݙساں?

لفظ نئیں رہ ڳئے

میݙے کولوں

کیا ہے اوندے اچ

ول ناں پچھیں?

میں آہدا ہاں

کیا نئیں اوندے اچ?

جیندا حال 

سݨائے می تیکوں

خود توں سوچ

او کیجھاں ہوسی?

( ناچیز توقیراحمدتوقی)
ونکی:سرائیکی شاعر
تو حید

تو حید دا معنی ھے جو رب تعالیٰ  اپنی زات تے صفات وچ یکتاوتنہا نے تے انہاں دا کوئ شریک تے حصہ دار نہیں سگوں انسان ہر کم وچ اللہٰ  تبارک و تعالیٰ دا مہتاج تے اودی طاقتاں دے سامنے بے بس انسان نے وݙےوݙے بحری تے ہوائ جہاز بݨا لے نے لیکن جیکر رب دی بݨائ ہوئ انگل ہی کٹ جا وے تے اوہںوں دو بارہ نوے سروں نہیں بݨا سگدے بلکہ اگر انگل دا ناخن لتھ جاوے تے وڈے توں وڈا سانٔسدان وی اوہںوں نہیں بڑا سگدا جدوں تیک او خُد نہ جم کے برابر ہو جاوے جَد انسان اینا کُجھ وی نہیں کر سکدا تد اوہںوں رَب دے سامنے
تنقید، نظریہ تے عمل

## ابتدائی تنقیدی مباحث

### تنقید دی تعریف

### خاصیتاں

### ضرورتاں

### تخلیق تے تنقید دے رشتے

### [[ادبی]] تخلیق کوں سمجھݨ کارݨ

#### وسییبی کلچر

#### تاریخی

#### علمی تے فکری رویاں تے تحریکاں دی اہمیت

## مغربی تنقید

### اہم تنقیدی نظریات

### کلاسیکیت

#### تعریف توضیح تےروایت

#### ارسطو دی بوطیقا
بوطیقا وچ ارسطو نے نقل، فطرت، شاعری دی اصل، شاعری دیاں قسماں، المیہ دے اصول وغیرہ تے بحث کیتی ہے۔ اسلم رسولپوری ارسطو دی کتاب بوطیقا کوں سرائیکی وچ ترجمہ کیتے۔

### رومانیت

#### تعریف توضیح تےروایت

#### کالرج

### جدیدیت تے روایت

#### تعریف توضیح تےروایت

#### ٹی ایس ایلیٹ

### مارکسی تنقید
اسلم رسولپوری مارکسی نقاد ہن۔ انھیں دی کتاب مارکسی نقطہ نظرتے ساڈا ادب اے۔
#### تعریف توضیح تےروایت

#### جارج لوکاچ

### کجھ نویں تنقیدی نظریات

#### ساختیات

#### پس ساختیات

#### پس جدیدیت

#### نسائیت پسندی

#### [[ادب]] دی تفہیم دے نویں انداز

## مشرقی تصور تنقید

### تعریف توضیح تے روایت

### حسن عسکری وقت کی راگنی

## [[سرائیکی]] تنقید

### مشرق تے مغرب دے تصورات دا امتزاج

### [[اردو]] تنقید دا اثر

### دلشاد کلانچوی تنقید دیاں پوڑیاں

### صدیق طاہر ویورے

### اسلم رسول پوری تلاوڑے

### شوکت مغل کنائی

## عملی تنقید

### خواجہ فرید دیاں کاݙیاں دی تنقید

#### مساڳ ملیندی دا ڳذر ڳیا ݙین٘ہ سارا

#### وے توں سانولا ناں مار نیناں دے تیر

#### نازک نازو ڄٹیاں

#### پیلوں پکیاں نی وے

#### روہی وٹھڑی ٹوبھا تاروے

### افسانے  تنقیدی تجزیہ

#### بتول رحمانی

##### سوجھلے دا بوتا

##### پینڈو

#### ظفر لشاری

##### پرکھرا

##### پھلوا

#### باسط بھٹی

##### وکاؤ چھانورا

##### لیڈر

### نظماں

##### عابد عمیق (تل وطنی، کہانی دربار)

##### رفعت عباس (کارٹون، موت)

ونکی:سرائیکی زبان تے ادب
توقیر چغتائی

توقیر چغتائی  Tauqeer chughtaiسرائیکی زبان دا شاعر، کہانی کار تے صحافی اصل ناں (محمد مشتاق)پیدائش 13مئی 1961 ۔ گِراں بُوٹافتح جنگ ضلع اٹک نال تعلق ہے ۔والد مولانا حافظ عبدالقیوم پنڈ دی مسیت گڑھی محلہ چ سٹھ سال تک امامت کریندے رہے ۔ دادا پڑدادا عربی فارسی زبان دے ماہر تے عالم دین ہے۔ اُردو پنجابی ، گھیبی تے چھاچھی وچ لکھدا ہے ۔ہُن تیکر وچھوڑا، اخیرلا ہنجو،تمہارا خط نہیں  آیا، نورجہان ، روشن خیال لوگ  تے ولُوہنا ناں دیاں کتباں چھپ چکیاں نیں ۔

## تعلیم
وفاقی اردو یونی ورسٹی توں ماس کمونیکیشن وچ ڈگری گھدی ہے۔

سماء ٹی وی تے کم کریندے۔

کراچی وچ رہندے۔

## اولاد

* زینیہ چغتائی (سرگی)
* ہانیہ چغتائی ( صاحباں)

## کتاباں
وچھوڑا، اخیرلا ہنجو،تمہارا خط نہیں  آیا، نورجہان ، روشن خیال لوگ  تے ولُوہنا ناں دیاں کتباں چھپ چکیاں نیں ۔

## نمونہ کلام
**چِھمکاں لِپھیاں ورگے بھجے**

**ڈِنگیاں ہو گیاں کڑیاں**

**اِس پھیرے چھت تھلےڈھیسی**

**جے لگ پیاں جَھڑیاں ۔۔۔ توقیر چغتائی**

توقیر چغتائی

پہاڑاں تے چن چڑھسی بدلاں تے رنگ آسی

میݙا ماہی فتح جنگ آسی

گنگور منگا گھنساں، داݨے بھُنوا گھنساں

میں بیر ڈھوا گھنساں، لسّی رڑکا گھنساں

دڑ وٹ کے ٻہہ ویساں، چھُپ چھُپ کے ساہ کڈھساں

چڑھ ویساں مڑہنی تے وت ڈھہہ تے تراہ کڈھساں

پر سوچ کے ڈر لگناں متاں چُنی اُݙ ون٘ڄے 

متاں چُولا کھُس ون٘ڄے

کوڑیل جہانے ناں میݙے نال نہ رُس ون٘ڄے

توقیر چغتائی

ٻوکے کڈھ کڈھ ٻُڈھے تھی ڳئے

وت بی مُشک نہ مُکی

اس پھیرے تاں

کتا کڈھ کے ٻاہر سٹیساں

گندی کھوہی پاک کریساں

توقیر چغتائی
## حوالے
تونسہ

تونسہ سرائیکی وسیب دا ہک اہم شہر ہے ۔ ایہ ضلع تونسہ دا صدرمقام ہے۔

## تاریخ
14 دسمبر 2022ء کوں ضلع بݨایا ڳیا۔

## جغرافیہ
کجھ علاقے دریائی تے آباد ہے، زیادہ تر علاقہ پہاڑی ہے. کوہ سلیمان دا علاقہ ہے، درمیانی علاقے کوں دامان اہدن.

## شخصیات
* محبوب تابش
* اقبال سوکڑی
## حوالے
تونسہ دے بارے

تونسہ شریف

تونسہ شریف پاکستان دا او مشہور ترین شہر ہے جیندی وجہ شہرت دی مزید شہرت ضروری نئ پاکستان دے کہیں جنڑے اگو ایویں تونسہ دا ناں چاؤ چا ہک دفعہ بس سامنڑے آلے دے منہ اچو نکی جھئیں ''پھینہہ“ نکل ہی ویندی ہے.ہک دفعہ صوابی دی تبلیغی جماعت آلیاں میں تو تونسہ دی مشہور شۓ دا ناں پچھیا تاں میں آکھۓ ول جلو مسجد دے باہرو اتھاں میں نئ ڈس سگدا. البتہ میکوں تاں تونسہ ات لو بھاندے جو میں اتھاں وڈے لاء آنونڑ شروع کیتے.
تونسے کوں پکی کندھی تے تونسے آلیاں کوں پکی مٹی آلا ایویں نئ آہدے واقعی مٹی بہوں پکی ہے قبر کھاٹا قبر کھٹنڑ لو ٹپہ مارے تاں گن ہتھیں تے کہی زمین تے لگ تے متھے آن لگدی ہے.پوریجنڑ آلے تو پہلے کھاٹا مر سمدے. مینہہ آ ونجے تاں پیریں دی مٹی پچھو کیاڑی اچ آ لگدی ہے.

ڈیکھ تونسے دا نظارا
ہک ڈینہہ بارش اٹھ ڈینہہ گارا

یقین کرو لوگ بہوں نیک ہن تونسے دے اللہ سوہنڑاں منکر نکیریں کوں فرمیندے ایں میت کولو ویندے تاں پۓ وے ایویں تھڈا کھا تے ول آسو فرشتے کوں جیہرلے پتہ لگدے تونسوی صاحب ہن فرشتے چپ کر تے ولیۓ ویندے رہندن. قبریں تے پتھر وی شید تہوں رکھدن جو متاں ولی صفت لوکیں کوں بہشت دا ماحول تونسے توں گھٹ محسوس تھیوے تے اے باہرو نہ نکلیا آوے.
تونسے کوں یونان صغیر وی آکھیا ویندے اور بجا آکھیا ویندے پاکستان دا کوئ محکمہ اینجھا نہ لبھسی جیندے وچ تونسے دا افسر نہ بیٹھا ہوسی.ہوسی افسر تے ہوسی وی سادہ مزاج . تے سادگی دی حد اے ہوندی ہے جو ہوسی افسر پر گھڑے اچو ٹبکا کے کھڑیں تڑیں پانڑیں جو پیسی منہ اچو ڈھاندے ہوۓ پانڑیں دے قطرے ولدے ولا گھڑے دے وچ ونج ڈھاندن. پکی مٹی تے پکی کندھی دے پکے واسیں دا اے شہر ساڈے اکلوتے سرائیکی وزیراعلیٰ دا شہر وی ہے جیندے نال سارا پنجابی وسیب ساڑا لئ کھڑے.

لکھت منصورشانی

آلیاں بھنوالیاں۔

## حوالے
تونسہ شریف دی سیاست

خواجگان، تیں، سردار صاحبان، ایں شھر تیں پاکستان بنڑنڑ کنیں پہلے توں راج کیتے تیں اج تک بادشاھی دا تاج انھائیں لوکیں دے سَر ھے، خواجگان کوں جتھاں اے برتری حاصل ھے کہ انھیں دے مُریدین دا کافی ووٹ بنک ھے، اتھائیں سردار صاحبان کوں وی اے مانڑ ھے کہ انھیں دے مُزیریں دا کافی ووٹ ھے، اگر میں کنیں کوئ پُچھے کہ مرید تیں مُزیرے دا معنی کیا ھے، میڈی سوچ دے مطابق ڈُھائیں دا معنی، غلام، ھے، زیادہ ماضی ءچ نسے جُلدے، سردار امجد کھوسہ کنیں شروع کریندے ھیں. 
 
سردار صاحب، 5 دفعہ 
ایم پی اے ،3 دفعہ ایم این اے رہ چکئن، 
خواجہ شیراز صاحب، ھک دفعہ تحصیل ناظم، 2 دفعہ
ایم این اے بنڑ چکئن 
سردار میر بادشاہ قیصرانی، 7 دفعہ ایم پی اے بنڑئن 
ٹرائبل ایریا، سردار فتح بزدار، 4 دفعہ ایم پی اے، 
خواجہ نظام المحمود، 1 دفعہ ایم پی اے، 
اگر میں انھیں لوکیں تیں کجھ لکھنڑ چاھواں کہ انھیں میڈے حلقے ءچ کیرھے ترقیاتی کم کیتن تاں صرف ھک پوسٹ لکھنڑی پوسی، اگر میں ٹرائبل ایریا جیندے وچ فاضلہ تیں بارتھی دا ایریاآندے یا میدانی علاقے مٹھے آلی توں گھن کے مکول بیچھرا، یا پورے حلقے دی اُجڑی حالت لکھاں تاں میکوں یقین ھے، کئ ھزاراں صفحیں دی کتاب لکھی ونج سگدی ھے، مگر افسوس ھے آپڑیں عوام تیں جنھیں پیئو ڈاڈے کنیں نسل در نسل انھائیں لوکیں دا انتخاب کرکے آپڑیں نسل کوں سوائے غلامی دے کجھ نیں ڈتا، اج وی عوام انھائیں دے نال کھڑی نظر آندی ھے، ایندی سب توں وڈی وجہ صدیاں توں، لگا ھویا غلامی دا زنگ ھے جیرھا ساڈی ذات دا حصہ بنڑ چکے، میں نہ خواجگان دا مخالف ھاں نہ سرداریں دا، میڈا وڈا جرم وسیب دی محبت ھے، وسیب واسیں دی محبت ھے، جتھاں اج وی ٹوبھے دا پانڑی پیویندا ھووے، جتھاں اج وی بجلی سکول ہسپتال نہ ھوون، کیا اینجھے لوک ساڈے وسیب دے نمائندے ٹھیک ھن، فیصلہ تھاڈا، اگر تھاکوں، آپڑیاں وستیاں آپڑاں شھر، آپڑیں پہاڑ طعنہ نیں ڈیندے تاں، میں کوڑا میڈے لوظ بیکار۔

جمیل بلوچ
تھر پروڈکشن

تھر پروڈکشن ہک ٻہوں وݙا ادارہ ہے. سرائیکی زبان دی خدمت کریندا پئے 

## بانی
ایندے بانی سید حسن علی شاہ ہن.
تھل

صحرائے تھل ، خطہ سرائیکستان، پاکستان دے ہک صحرا دا ناں ہے۔ ایہ سلسلہ کوہ نمک دے جنوب وچ دریائے سندھ تے دریائے جہلم دے درمیان میانوالی، بھکر، خوشاب جھنگ، لیہ تے مظفر ڳڑھ دے اضلاع وچ واقع ہے۔ اصل وچ ایہ تھل انہاں چھی اضلاع وچ ہک مثلث بݨیندے تے مظفر ڳڑھ ونڄ کے ختم تھیندے۔ ایندی شروعات ضلع خوشاب دے مقام جوہر آباد توں تھیندی ہے تے قائد آباد توں تلے ول ضلع میانوالی وخ ہرنولی دے قریب توں شروع تھی ویندے۔ خوشاب توں میانوالی کوں ملاوݨ والی ریلوے توں جنوب وچ سارا علاقہ تھل صحرا دا ہے۔ 
## تاریخ
ہزاروں سال پراݨی تاریخ دا حامل ایہ سرائیکی علاقہ ہݨ ون٘ڄ کے سر سبز تھیندا ودے مگر پاݨی تے آبادی کم ہن۔ صحرا‎ئی پودے تے جانور پائے ویندن ۔ ݙوہاں دریاواں دے ایں درمیانی علاقے کوں سندھ ساگر دو آب آہدن ۔ تھل دے لوگاں دا رہݨ سہݨ بہت خوبصورت ہے۔ دریائے سندھ توں کڈھی ہوئی ہک نہر تے لوگاں دی شدید محنت تھل کوں آہستہ آہستہ زرعی علاقے وچ بدلدی ویندی اے۔ راولپنڈی توں ملتان ونڄݨ والی ریل گݙی تھل توں تھی کے گزردی ہے۔

## مارو تھل
سنسکرت زبان ئچ صحرا ، کریہہ آلی ، ریتلی ڄھاہ کوں مارو اہدن۔ تہوں تھل دھرتی دی فوک لور ، شاعری تے لوک ڳاوݨ وچ اے ناں مارو تھل مشہور اے۔ رگ ویدا ئچ پراݨ دریائیں دے ناں سندھو ، سوستو، کبھا، سرسوتی ، اسکنی تے وتستا ملدن ، وتستا اج آلے جہلم کوں اکھدن۔ ماڑی انڈس توں بعد سندھو دریا ڄیویں کچھی ئچ واہندے تاں  آؤندے ݙنٻہاروں دریائے جہلم تئیں ہک صحرا اے ڄیکوں تھل اہدن۔ وتستا (جہلم دریا) توں سندھو دریا تئیں کھنݙ کے اے صحرا لمے تے سیت پور تئیں ہک ترکونہ (Triangle) ٻݨیندے ڄئیندے ݙلہاوں سندھو دریا کچھی (میانوالی) توں گھن تے سیت پور تائیں واہندے۔ ݙنٻہاروں دریائے ترستا (جہلم ) تھل دے نال تریموں تئیں واہندے، ول تریموں (ترائے منہ) ڄھاہ تے وتستا (جہلم) تے چناب (چندرابھاڳا) رل کے ایں دھرتی کوں چندر جتلے بھاڳ لئندن تے ول چندرا بھاڳ (چناب ) ئچ اراوتی (راوی) رلدے۔ 

سوریا ونشی راجپوت قبائل دے علاقیں ئچوں تھیندے اے دریا ول پنجندڄھاہ تے ستدرو (ستلج) کوں چندرا بھاڳ چناب ئچ رلئیندے تے سیت پور دی سیتا رانی آلی راجدھاݨی کولوں اے دریا دریائے سندھ دے ٻانہہ ٻیلی ٻݨدن۔ دور ہمالیائی خطے توں ڳھن تے سیت پور تئیں انہیں دریاویں وچ واحد ڄھاہ مارو تھل اے ڄئیندا طواف اے سارے دریا کریندن۔  سیت پور دا علاقہ تھل دے ترکونہ دی او چوݨہیں اے ڄیندی  وجہ توں تاریخ دان سیت پور ، اچ شریف ، مٹھن کوٹ تے روڑکا ڄئیں شاہراں دی خوشحالی تے وݙپ دا ریفرنس لکھئیندے اندن۔ 

تھل دھرتی پراݨ وقتیں توں ہر وݨدے ڳھاہ پٹھے تے جنس دا مسکن آندی پئی اے۔ دریائی کھوب تے پاݨی توں دور اے ڄھائیاں بارش تے ساوݨ ئچ جنت ارضی دا سماں رکھیندیئن تے ٻاہروں آئے حملہ آوریں کولوں بچݨ دا مرکز وی اے تھل منݙھ قدیم توں آندا پئے۔ 

آکھݨ کوں تاں اے مارو تھل اے پر ایتھوں دے لوک صحت مند تے بال گول مٹول ہن کیوں ڄو اے وسوں زندگی دی ہر نیامت رکھیندی اے۔ دریائی پاݨی دے نال آلی ڄھاہ تے پاݨی دے چاڑے ایلے نیل وی وہایا ویندے ۔ سنسکرت دی ٹرم نیل توں منسوب اے indigo مارکو پولو وی اپݨے سفرنامہ ئچ برصغیر دی مقامیت نال جوڑیندے ہوئے ایندا ذکر کیتے۔ 

لوݨ پہاڑ ، کچھی ، دمان دے نال تے ہمالیائی منڈھ توں نکلدے دریاویں دا سنگم اے تھل سندھ وادی او پہلا پڑاؤ اے ڄیڑھا آئرن ایج توں سندھ وادی دے میدانیں دو وسدے وسبے تے آبادی کوں نشابری ݙیندے، اینہہ مارو تھل دے کناریں تے کتھائیں سیت پور، کتھائیں امب کتھائیں چندراٻھاڳا تے کئیں ڄھاہ تے اچ شریف وساوݨ آلے لوکیں اپݨے اوٹھاں کوں جھکیندے ہوئے جھوکاں وسائیاں ڄیڑھیاں اساݙا ماݨ ہن۔ 

مارو تھل دے نانویں ۔۔۔

## حوالے
تھپیرے دا روزہ

میڈی اے جذبات، شعر نہ سمجھے ونجن، میڈی وستی دا مزدور تھپیرا روزے دی حالت اچ روزی کریندیں شہید تھی گۓ...
میڈی وستی دا جگنو، ساری وستی اندھاری کر گئیں... شالا عقبی سوجھل ہووی.
آمین

بت سنداری ہے ایں ساہ دے ہوونڑ تائیں

روح ادھاری ہے ایں ساہ دے ہوونڑ تائیں

ہک تماشا ہے جیونڑ دے رستے اتے

روح مداری ہے ایں ساہ دے ہوونڑ تائیں

ایں حیاتی دی تڈ تے ہے کتلا فخر

میں گزاری ہے ایں ساہ دے ہوونڑ تائیں

ساریں مرضیں دی شافی دوا موت ہے

ہر بیماری ہے ایں ساہ دے ہوونڑ تائیں

توں تاں شانی بنڑیا ہائیں میڈی زندگی

تیڈی یاری ہے ایں ساہ دے ہوونڑ تائیں

(منصور شانی، ١٣ جون ٢٠١٦ء)

## حوالے
تھیلا مچھی

پوہ دی پندھرویں رات اے سیالہاں ناں نشاݨ کائنی. نیتاں پوہ دے پالے دیاں مثالاں مشور ہن. کتواں سال اتے ہکوں حال اے ھن کہیڑاں وی کائنا اڳے تاں ھنے ݙیہاݙے تاں سجھ دیگر ویلھے تھولی دیر کیتے ݙکھالی ݙیوے ہاں ھن تاں جھڑ وی نی تھینداں ساݙے گناہیں دے شامتاں ھن اساں سیہالے کوں گم کر ٻیٹھو. ہر کوئی اپݨی کھاپت وچ ردھا پے وسیب دے سارے جنگلیں کوں پٹ تے ٻالݨ بݨاں تے ساڑ چھوڑے اتے درکھان وݨ دے سماݨ بݨا کراہیں ویچیدے پن. جنگل ختم تھیوݨ نال او پکھی وی نئی ݙسدے جیڑے دھمی ویلھے اکھ کھلاون ہا ایں لکھت دا مقصد ٻیا ء اے ایں سانگےایں ڳال کوں اتھائیں تھپیندوں اڳی تے ٹردوں
لکھت دے شروع وچ ݙسم پوہ دے مہینے وچ پالے زور گھتن ہا تاں آنہے تے مچھیاں کیتے لوک مچھیرے تے ہٹی وال کنے آنہے تے مچھی تےبھج دھرک کریندہا سویل دے ویلھے آنہہ اٻال کراہی کھاون ہا تے ݙپارے ویلھے مچھی تےراتیں وی مچھی ردھن ہا مچھیاں دھیر قسم دے ءِن.

## ایں مچھی دے بارے وچ تفصیلات
اڄ تہاکوں سندھ دریا دی ہک مچھی دے بارے وچ ݙسݨا اے ایندا ناں سائیں تھیلا مچھی جیڑھی سندھ دیا وچ ہوندی اے. ایندا مل دھیر نئیں ہوندا اتے ݙمبھرے دی شکل تھولی بوتی ݙیندی اے پر ݙمبھرے دا مل تھیلا.مچھی کنے زیادہ ہوندے. ایندا سواد ݙمبھرے کنے کھٹ ہوندے اتے دھمبھرے جتی قد وی نئیں تھیندا ایندے وچ کنڈے ڈمبھرے وانڳوں ہوندن ے

تہاݙے کیتے ضروری ءِ تہاکوں تھیلا تے ݙمبھرے وچ فرق پتہ ہیوے اے نہ ہووے تساں ݙھمبھرا گھنݨ ونڄو تے ہٹی وال تہاکوں تھیلا ٹھپ چھوڑے تساکوں ݙسیندا تھیلا کیوی ہوندے. لکھت وچ جیڑھا تہاکوں ݙسدا پے او تھیلا مچھی دا اے ھݨ اے نہ سمجھائے میں مچھیراآ میں تاکہ ہک ڄیھاڑی دار مزدور آ میں تے مچھی آلے پچھم میکوں او ݙسائے اتے ھݨ تہاݙی خدمتءِچ پیش کریندا پیا. 

سندھ دے دریا وچ ضلع راجن پور دے نال پندراں کنے زیادہ قسماں دیاں مچھاں ہوندن انیں دے وچوں ہک تھیلا مچھی وی اے ایویں سمجھو اے ٹیڈی ݙمبھرا اے ایندھا قد زیادہ کنے زیادہ دو ہتھ جتی ہوندے مطلب تین فٹ تائیں ایندا چم وی ݙمبھرے والی کار ہوندے جینکوں کھمب، چھلڑ تے ݙھمب وی آکھیا ویندےتھیلے دی سڑڑی ݙمبھرے کنے چھوٹی ہوندی ءٍ تے ایندا پچھ ݙمبھرے دی نسبت چھوٹا ہوندے ایندا دھدھ دی چڑائی ذیادہ ہوندی اے اتےڳچی کنے دھڑ اٹھ آلی کار اچا ہوندے آہڑ ءچ آنہے ݙیندی تے تریہ بعد آنہے کنے ٻچے نکلدن اتے چھ ݙسدے چندر وچ ٻچے جوان تھی ویندن ایندی عمر زیادہ کنے زیادہ ترے سالھ ہوندی اے اتے ایندا قد ݙو سالھاں تیکر ودھدا راہندے ہݨ تیکر زیادہ کنے پنج کلو تک آپڑی ڳئی ءِ اتے اے سانمپے، ݙݙیں دےٻچے، دریا دی ہر بلا کھمدی اے جیڑھی ایندے منہ ءچ آ ونجے اتے کولی تے ڳلی وی ہووے ایندے وچ کنڈے دمبھرے کنے زیادہ پتلے تےلمبے وی ہوندن، ایندا سواد دمبھرے کےبعد ءچ امدے ایندے وچ پروٹین تے لمحیات ہوندن، اینکوں جتلا وی کھاوو بندہ پھوپھس نی تھیندا، تپ تےملیریا دے مریض کیتے چنڳی خوراک اے اینکوں ردھو یا تلو لوݨ مرچیاں گھٹ ہووݨے چاہیدن ھݨ تاں لوک انگارے تے بھن کراہیں وی کھمدن.

## حوالے
تہذیب تے ثقافت وچ فرق

١۔تہذیب ثقافت توں ٻہوں زیادہ ہے، ایہ ہک اوکھی شئے ہے،  ثقافت تہذیب دا صرف ہک پہلو ہے۔٢۔ ثقافت تہذیب دے اندر ہوندی ہے تے کئی ثقافتاں رل تے تمدن بݨیندیاں ہن۔٣۔ ثقافت خود آپݨے وجود وچ رہ سڳدی ہے۔ تہذیب دی تہذیب دے طور تے نشاندہی کائنی کیتی ون٘ڄ سڳدی جے ایندی کوئی خاص ثقافت نہ ہووے۔٤۔ ثقافت ٹھوس تے غیر معمولی ݙوہاں شکلاں وچ ہوندی ہے۔ تہذیٻ زیادہ کنوں کجھ گھٹ ٹھوس ہے۔ 
٥۔ ثقافت ہک نسل کنوں ݙوجھی نسل نال ڳالھ مہاڑ تے مواصلات دے واٹوں سکھی تے اڳوں تے ٹوری ون٘ڄ سڳدی ہے، تہذیب ایں طرحاں دے اوکھے طریقے نال وی اڳوں تے منتقل کائنی کیتی ون٘ڄ سڳدی۔ 

## تہذیب دے عناصر ترکیبی
جہڑے شئیاں تے کہیں تہذیب دا دارومدار ہوندے تے جہڑے محرکات کہیں تہذیب کوں جنم ݙیندن۔ انھاں کوں عوامل تے عناصر آکھیا ویندے۔ ایہ محرکات تہذیب اُتے اثر انداز تھیندے ہن، تے ایندے اثر توں تیذیب کوں تکڑائی یا کمزوری ملدی ہے۔  عناصر اجزائے ترکیبی دا ناں ہے۔ جیندے ملݨ نال او مرکب مخصوص شکل وچ ظاہر تھیندا ہے، مثال دے طور تے شربت بݨاوݨ کیتے کھنڈ، صندل، پاݨی عناصر ہن تے بھا  عامل ہے۔ 

# تہذیب دیاں شرائط
# تہذیب دے اقتصادی عناصر
# تہذیب دے سیاسی عناصر
# تہذیب دے اخلاقی عناصر
# تہذیب دے ذہنی عناصر (علوم وفنون)

 
ونکی:سرائیکی زبان تے ادب
تیجا رام موجی

تیجا رام موجی سرائیکی زبان دے ٻہوں وݙے شاعر ہَن

او مظفر گڑھ دے رہوݨ آلے ہَن، تقسیم ہند دے ویلے او انڈیا چلے ڳے ہَن۔

"پیسہ" انہاں دی ہک ڄڳ مشہور نظم ہئی۔

ایں نظم کوں ریڈیو پاکستان ملتان تے ریڈیو پاکستان بہاولپور توں جڳ مشہور گائیک سلیم گردیزی تے جمیل پروانہ، نصیر مستانہ نے ڳایا ہئی۔

مذکورہ ریڈیو اسٹیشن دے ریکارڈ وچ اے ہک لوک گیت ہے۔
ونکی:سرائیکی شاعر
تُریاں

سرائیکی وچ اے سبزی ساوی توری سݙیندی اے. صحت واسطے انتہائی مفید ہے سبزی کئی طرح نال پکا کے کھادی ویندی اے. توری سُک ون٘ڄے تاں ایندے نال سُٻیاں بݨدیاں ہن۔ جہڑیاں دھان٘وݨ ویلے استعمال تھیندیاں ہن۔جسم کوں کُچݨ دے کم آندیاں ہن۔
thumb|ولھ نال لڳی ہوئی توری
ایہ ایشیاء تے افریقہ وچ تھیندی ہے۔
## حوالے
تیلگو زبان

تیلُگو یا تیلو گو ، جنوبی ہندوستان دی ریاست آندھرا پردیش تے تلنگانہ دی سرکاری زبان ہے۔ اے جنوبی ہند دیاں چار دراوڑی زباناں وچوں ہک ہے۔ لیکن ایہ وسطی بھارت دی زبان دے ناں نال، ماہرین لسانیات اچ ڄاݨی پہچاݨی ویندی ہے۔ ایں زبان تے آریائی زبان سنسکرت دا غلبہ ݙکھیج سڳدے۔ بھارت اچ ہندی - اُردو زبان دے بعد زیادہ ٻلیجݨ والی زبان تیلگو ہے۔
thumb|Telugu
thumb|Idioma telugu
thumb|Telugu consonants
ماہرین لسانیات اچ ایں زبان دی وجہ تسمیہ کوں گھن کے اختلافات ہن۔ تاہم محققین دا ہک حصہ اے سمجھدے کہ زبان دی ترقی ترئے شیو مندراں یا شیوالیاں دے وچ تھئی ہے۔ ایں وجہ توں جیہڑا اصل ناں تری لنگا ہئی، اوہ اپݨی مخفف شکل وچ تیلگو بݨ ڳیا۔ ایہ منادر سری سیلم، بیمیشورم تے کالیشورم دے وچکار رہے ہن۔ تری لنگا کوں وی تیلوں گا آکھا ڳیا۔ تاہم ہݨ ایہ زبان دا ناں بݨ کے تیلگو تھی ڳیا ہے۔
## حوالے
تیموؔر جامپوری

آپ داپورا ناں مرید احمد تخلص تیموؔر ولدیت غلام قادر ذات بھٹی ہے.تیمؔور ڄام پور دے نیڑے تیڑے دیہات کُھوہ مقامی والا موضع بَابُل والی نیڑے دربار نورشاہ بخاری 09/07/1970کوں پیدا تھئے،ابتدائی تعلیم حاصل کرݨ توں بعد1985ء وچ میٹرک دا امتحان امتیازی نمبراں نال گورنمنٹ ہائی سکول ڄَام پُور تُوں پاس کیتا.معاشی حالات صحیح نہ ہووݨ دی وجہ توں اپݨی تعلیم ودھا نہ سڳیے.سرائیکی شاعری دی ابتداء 1988ءتوں کیتی تے استاد شاعر فیض علی فیض توں اے شرف ملیونے،تیمؔورسرائیکی شاعری دےنال نال اُردو شاعری وی کریندن،سئیں مرید احمد تیموؔر سرائیکی شاعری دی ہر صنف وچ اپݨے سخن کوں ورتیے،غزل،نظم،ݙوہڑہ،مُسدس،مخمس،کافی،گیت وغیرہ تے ہُݨ جلد نوّی کتاب، مجموعہ شاعری چھپواوݨ دا اَہر کرینـدے پئن اُمید اے اونکوں پڑھݨ دی آس پوری تھیسی،تیموؔر پیشے دے اعتبار نال ثیقہ نویس ھِن،تے جامپور کچہری وچ ہون٘دن،سیاسی حوالے نال تیموؔر دی عقیدت شہید بی بی نال ھے،تے او سیاسی کیرئر داآغاز 1988ء توں کیتا ھے، اڄ توݨی پاکستان پیپلزپارٹی دے سرکردہ کارکن ھِن تے موجودہ تحصیل جامپور دے صدر ھِن.
       سالار
 بنت ارضِ ایشیاء سالار بینظر
 ھَر وار ذوالفقار ہِے ھَر وار بینظیر
 ہے ذُوالفقاءِ حیدِری دی کاٹ گفتگو
 یزید دی سپاہ دے مُنہ تے چاٹ گفتگو
 بی بی شہیدمومنہ سرکار بینظیر
 ھَروار ذوالفقار ہےھَرواربینظیر
 جیکر کرے اقرار تاں اقرار آخری
 جیکر کرے انکار تاں انکار آخری
 اقرار بےنظیرہے انکار بینظیر
 ھَروار ذوالفقار ہے ھَروار بینظیر
 ہس کارزارکربلادی آگہی نصیب 
 جو دُور کُوں نزدیک دے اُوں کرݙتے قریب
 اُروار بینظیرہے! ہےپاربینظیر
 ھَروارذوالفقارہِے ھَروار بینظیر
 بنت ارضِ ایشیاء تے سُرخرو ہےایشیاء
 اَڄ تہوں مغرب دےکھڑدا روبرو پئے ایشیاء
 تیموؔر ہے تاریخ دا کردار بینظیر
 ھَروار ذوالفقارہے ھَروار بینظیر
تیمور خان

(امیر تیمور نال مغالطہ نہ کھاؤ)

thumb| تیمور خان، ہک منگول شہنشاہ
تیمور خان (انگریزی: Temür Khan) (منگولی: Өлзийт Төмөр; وسط منگولی: ᠥᠯᠵᠡᠶᠢᠲᠦ ᠲᠡᠮᠦᠷ, Öljeyitü Temür) یوآن خاندان دا ݙوجھا شہنشاہ ہئی جیں نے 10 مئی 1294ء تا 10 فروری، 1307ء تک حکومت کیتی۔ شہنشاہِ چین ہووݨ دے علاوہ اینکوں منگولاں دی سلطنت کا چھیواں خاقان وی تصور کیتا ویندے۔

## حوالے
تیمور لنگ

تیمور جیہڑا (تمر لین)تیمور لنگ دے ناں نال وی مشہور ہئی، (پیدائش: 1336ء، وفات: 1405ء) تیموری سلطنت دا بانی تے تاریخ عالم دا ہک عظیم جنگجو حکمران ہئی۔ تیمور دے استاد دا ناں علی بیگ ہئی۔ آکھا ویندے کہ استاد علی بیگ اپݨے طالب علماں کوں سبق یاد کراوݨ کیتے ݙنڈے دا استعمال کریندے ہن لیکن انہاں نے کݙہیں وی تیمور کوں نہ مارا کیونکہ تیمور ہمیشہ اپݨا سبق یاد کر گھندا ہئی۔ ہک ݙینہ علی بیگ نے تیمور دے والد کوں سݙا کے آکھا کہ ایں ٻال دی قدر ڄاݨ، ایہ نا صرف ذہین تے ݙوجھے ٻالاں توں بہت اڳاں ہے بلکہ ایندے وچ ناقابل یقنین صلاحیتاں ہن۔ تیمور نے ترئے سال وچ قرآن حفظ کر گھدا ہئی گویا صرف ݙاہ سال دی عمر وچ اوہ قرآن دا حافظ بݨ چکا ہئی۔
## حوالے
تیکوں ݙیواں دعائیں ڈھولا

ہاں ہل پئے تاں ہنجھ آ ڳئی اے

ناں ہلدا ہاں میں روندی ناں

میں روندی ناں من ڳالھ میݙی

تیڈی ہوندی چھاں مائیں روندی ناں

کجھ مونجھ تیڈی، کجھ ہجر تیڈے

کڈھوائی ہے دھاں مائیں روندی ناں

ممتاز ہن سارے کم ہاں دے

ہاں ہوندا ناں مائیں روندی ناں

وے میں پنجاں نمازاں نال

تیکوں ڈیواں دعائیں ڈھولا

وے میں پنجاں نمازاں نال

تیکوں ڈیواں دعائیں ڈھولا

مانڑیں خوشیاں بہوؤں دیر توں

جیڑھی جھا تے رکھیں پیر توں

خیر ہووی اوتھائیں ڈھولا

وے میں پنجاں نمازاں نال

تیکوں ڈیواں دعائیں ڈھولا

تیکوں ڈیواں دعائیں ڈھولا

سِر تے سُکھ دیاں چھاں واں ہوونی ڈکھ کدی پیش نہ پوونی شالا

سِر تے سُکھ دیاں چھاں واں ہوونی ڈکھ کدی پیش نہ پوونی شالا

تیڈی موت الله مائیں تے آنڑیں لمیاں عُمراں ہوونی شالا

تیتھوں تھیواں قربان ووے

کدے تھیوویں نہ پریشان ووے

میڈے سِر دا توں سائیں ڈھولا

وے میں پنجاں نمازاں نال

تیکوں ڈیواں دعائیں ڈھولا

تیکوں ڈیواں دعائیں ڈھولا

گھر والے وی پچھدن میتھوں کے ہی وی کیوں چپ چپ راہندیں

گھر والے وی پچھدن میتھوں کے ہی وی کیوں چپ چپ راہندیں

کیڑھی ڈَس تکلیف ہے تیکوں کیوں اندری اندوں آپ کو کھاندیں

مجبور ہاں رسماں توں

وچوں چُور ہاں زخماں توں

مائیں مرنا وی نہیں ڈھولاوے میں پنجاں نمازاں نال

تیکوں ڈیواں دعائیں ڈھولا

تیکوں ڈیواں دعائیں ڈھولا

جاں جاں تھیندا اے شام دا ویلا میکوں آوِن تیڈیاں یاداں

جاں جاں تھیندا اے شام دا ویلا میکوں آوِن تیڈیاں یاداں

اپنے آپ تے وَس نِم لگدا زور رُو وَاوِن تیڈیاں یاداں

میکوں ڈے گئے ڈُکھاں وات ووے

ایویں بن گئے حالات ووے

تھی پاگل وِی سائیں ڈھولا

وے میں پنجاں نمازاں نال

تیکوں ڈیواں دعائیں ڈھولا

تیکوں ڈیواں دعائیں ڈھولا

تیڈی تانگھ تنگئیندی را گئی مائیں عرفان انگ راہ ہر ویلے

تیڈی تانگھ تنگئیندی را گئی مائیں عرفان انگ راہ ہر ویلے

اے ہو گالھ سچئیندی را گئی مائیں عرفان انگ راہ ہر ویلے

دیداں لایاں راہوں تے

اعتبار نہیں ساہواں تے

ہنڑ آ ونج انھائیں ڈھولا

وے میں پنجاں نمازاں نال

تیکوں ڈیواں دعائیں ڈھولا

مانڑیں خوشیاں بہوؤں دیر توں

جیڑھی جھا تے رکھیں پیر توں

خیر ہووی اوتھائیں ڈھولا

وے میں پنجاں نمازاں نال

تیکوں ڈیواں دعائیں ڈھولا

وے میں پنجاں نمازاں نال

تیکوں ڈیواں دعائیں ڈھولا

تیکوں ڈیواں دعائیں ڈھولا
ثمرین ثانی

ثمرین ثانی سرائیکی زبان دی شاعرہ ہے۔
## ڄم پل
١٤ نومنر ١٩٩٢ء کوں ڄمی۔
## نمونہ کلام
### ݙوہڑہ
ہالی عیش دی پینگھ تے جھوٹ ودا جݙاں ترٹسن لان٘ہہ تیکوں یاد آساں.

جیڑھی بانہہ تے غیر سمیندا پئیں آسی گل دو بان٘ہہ تیکوں یاد آساں.

تیݙے سامھڑیں بہہ تے غیر جݙاں میݙا گھنسی ناں تیکوں یاد آساں.

رو آکھسیں ثانی ھوندی اج میݙی سݨدی دھاں تیکوں یاد آساں
ثاقب ساقی

ثاقب ساقی سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔

## ڄم پل
تونسے وچ ٩ نومبر ١٩٨٨ء کوں ڄمے۔

## نمونہ کلام

### .......غزل.......
جے او سمجھے ھا بے وسی میڈی.

ایں نہ گزرے ہا زندگی میڈی.

میں نہ کھلدا تاں معاف تھی ویندی.

غلطی پہلی تے اخری میڈی.

چندر گھندا ھ الویں میں توں. 

حسن اپنڑے لو روشنی میڈی.

جے او خوش تھی کے میکوں ڈکھ ڈیندے.

اے غمی وی تاں خوشی میڈی 

خود کوں شاعر ودا سمجھدا ھاں.

اے وی غلطی ھ بہوں وڈی میڈی.

اوندے خابیں کوں زندگی ڈیے کے.

ندر کر گئ ھ خودکشی میڈی.

ثاقب ساقی.

### [[غزل]]
اے تاں پک ھے ھجر دا سورج ڈھلدا ویندے

اے کوئ سدھ نئیں اندر کتناں جلدا ویندے

میڈی سک تیں کھلنڑ والو ڈیکھو سوچو

تیںز ھوا وچ ڈیوا کیویں بلدا ویندے

شھر دے واسی ایڈے شور اچ کیویں رھندن

اتھاں آ کے میڈا چیتا رلدا ویندے

وصل دا خواب رَھا کے نیناں پانڑی لایا

بوٹا سُکدا سُک گۓ مالی پھلدا ویندے

شاید میڈا مال اتواری تسا مرسی

جھوک میڈی توں دریا دور نکلدا ویندے

ثاقب ساقی مرحوم

### شعر
اے مسئلہ نہیں تھولے چاون بھانویں ڈھیر نہ چاون. 

جہریاں تیڈے ہتھ زخماون بیریں بیر نہ چاون. 

ثاقب ساقی

دیپ دیوار تے رکھ ڈتا گۓ.

گل تلوار تے رکھ ذتا گۓ..

ثاقب ساقی

### [[غزل]]
اکثر یاریں نال الیندا رہ وینداں۰

میں پھلیں کوں پانی ڈیندا رہ وینداں۰

ونجن والے ڈسڑوں گم تھی ویندن میں۰

دید دے رلے دور تائیں ویندا رہ وینداں۰

فجریں کندھ تے کاں کرکن دی آس اتے۰

ڈیوے ساری رات بلیندا رہ وینداں۰

عشق ہک وائسٹن گھڑی ھ تے میں اونکوں۰

ہٹھے ویلہے چابی ڈیندا رہ وینداں۰

اوں آکھیا ہا خواب اچ ملدے رہ ویسوں۰

میں پاگل ہاں نندر کریندا رہ وینداں۰

سال پسالی چھانگ سٹیندے ہن میکوں.

میں جنہیں کوں سایہ ڈیندا رہ وینداں۰ 

Saqib Saqi

### نثری نمونہ
میں کل رات ھک پوسٹ لائ ھ جو کوئ دوست سرائیکی ت کم کرن چاہندے؟ تاں تھوڑے دوست تیار تھئین .اساں چاہندے ہیں جو ساڈے نال فی میل وی شانہ بشانہ کھڑیاں ہوون. انہیں دے اندرو دا خوف ختم تھیوے ونجے .اگر کہیں پلیٹ فارم تے کٹھے جو کھڑے ہوؤں تاں او اے محسوس وی نہ کرے جو زاہد ،بکر ، عیسی ، موسی کھڑے بلکہ او اے سمجھن جو اے ساڈے بھرا ہن تے ساڈی ماء جاۓ ہن اینویں اساں سمجھوں اے ساڈیاں بھینڑیں ہن. تاں اساں رل کے اپنی ماء بولی کیتے کم کروں.

جڈاں اساں اے سوچ کے کرسوں تاں او خوف جہڑا اساں کہیں ہسپتال وچ فی میل دے ہتھو 2 روپے والی پرچی گھنن لو رکھدے ہیں او ختم تھی ویسی ت جیویں سٹیج ت الاون کتیے فی میل خوف رکھدین..... جڈاں وی اساں بھینڑیں بھرا ایں بارے مخلص تھی پوسوں اوں ویلے ساڈا ادب ءچ تبدیلی آ ویسی ساڈا حق ساڈا صوبہ ساڈے وسائل ساڈا سب کجھ ساکوں مل سگدے.

٣ فروری ٢٠١٥ء
ثقافتی سنجاݨ دی ڳول

اکثریت ہوندیں ہوئیں اقلیت دی حالت وچ جیوݨ دی ہک اڄوکی وݙی مثال سرائیکی ہن۔ لکھاں ایکڑ بھوئیں تے قبضہ، اوپری افسر شاہی، بجٹ وچ اپݨے حق کنیں وانڄ ، اماں ٻولی جیندا کوئی سرکاری ماݨ نئیں اَتے نوکریں تے تعلیمی اداریں وچ کہیں کوٹے مُتوں نینگر۔۔۔ ہوند رَکھیندیں ہوئیں اݨ ہوند۔ اے ہک غلامی نئیں تاں ٻیا اینکوں کیا آکھیجے؟

غلام دی وݙی نشانی اُوندی سُنڄاݨ نہ ہووݨ ہے۔ او ٻس غلام ہوندے۔ اوندی لوڑھ، سِک سَدھر، چنڳا مندا، اے سبھ کہیں وی کھاتے وچ شمار نئیں تھیندے۔ اوں مالک کیتے کماوݨے اتیں مالک اونکوں جیندا رکھݨے۔ اے ہک اَڄایا جیوݨ ہوندے۔ بندے کنیں گھن قومیں تائیں غلام دی ایہا ای نشانی ہے جو او سُنڄاݨ مُتوں ہوندے۔ اڳوں سبھ غلامی دے جیوݨ دیاں رمزاں ہن جیڑھے غلام ای ڄاݨدن۔

غلامی کنیں مُکتی دا پیلھا قدم اپݨے آپ دی، اپݨے سروپ دی سُنڄاݨ ہوندے۔ اے کم ہک اَنتر کلاکاری منگدے۔ ایندے کیتے ہک اینجھی ننویں دید دی لوڑھ پوندی ہے جیڑھی پُراݨے کوں ننواں کرݨ دا چمتکار کرے۔ شاعری اتیں قصہ کہاݨی اڳوں آندن جو ننواں علامتاں اتیں استعارے بݨائے ونڄن۔ شئیں دے ننویں ناں رکھیندن۔ نںویں ڳالھ مُہاڑ کیتی ویندی ہے۔ جتھاں جتھاں ننویں سُنڄاݨ بݨی ہے، اُتھاں ایندا اے کلاتمک روپ نُشابر ریہے ڳئے۔ شیت کُجھ ایں کیتے وی جو کلا تے آرٹ وچ کُجھ اینجھے ڳُݨ ہن جیڑھے غلام کیتے اوں مُنڈھلے اتیں ڳٹیں گوݙیں ٻیٹھے ݙربھئو نال ڄالݨ تےاوندی پچھاݨ کرݨ سوکھا بݨا ݙیندن۔ ڳالھ جو وی ہووے پراپݨی ہوند اتیں سروپ دی سُنڄاݨ دی پیلھی پوڑھی کلاتمک ای ہوندی ہے۔
## حوالے
جابر بن حیان

thumb|جابر بن حیان
جابر بن حیان (پیدائش: 721ء— وفات: 25 دسمبر 815ء) مسلم کثیر الجامع شخصیت، جغرافیہ نگار، ماہر طبیعیات، ماہر فلکیات تے منجم ہن۔ تاریخ دا سب توں پہلا کیمیادان تے عظیم مسلمان سائنس دان جابر بن حیان جیں نے سائنسی نظریات کوں دینی عقائد دی طرح اپنایا۔ دنیا اج تک اینکوں بابائے کیمیا دے ناں نال ڄاݨدی ہے۔ اہل مغرب ’’Geber ‘‘دے ناں توں ڄاݨدن ۔ جابر بن حیان کوں کیمیا دا بانی منا ویندا ہے۔ اوہ کیمیا دے تمام عملی تجربات نال واقف ہن۔
## خدمات
جابر نے کیمیاء دی اپݨی کتاباں وچ بہت ساری اشیا بݨاوݨ دے طریقے درج کیتے۔ انہاں نے کئی اشیاء دے سلفائڈ بݨاوݨ دے بھی طریقے ݙسے۔ انہاں نے شورے تے گندھک دے تیزاب جیہی چیز دنیا وچ سب توں پہلی وار ایجاد کیتی جیہڑی موجودہ دور وچ وی نہایت اہمیت دی حامل تے سنسنی خیز ہے۔ انہوں نے سب توں پہلے قرع النبیق دے ذریعے کشید کرنے دا طریقہ دریافت کیتا۔

ایہ امرقابل ذکر ہے کہ پوری دنیا وچ علمی "سائنسی" تے فکری حوالے نال ݙوجھی صدی عیسوی دے بعد کوئی اہم شخصیت پیدا نہ تھئی ہئی۔ بقراط، ارسطو، اقلیدس، ارشمیدس، بطلیموس تے جالینوس دے بعد صرف سکندریہ دی آخری محقق ہائپاتيا چوتھی صدی عیسوی وچ گزری ہئی۔ لہذا علمی میدان وچ چھائی ہوئی تاریکی وچ روشن تھیوݨ والی پہلی شمع جابر بن حیان دی ہئی۔ اس دے بعد یارہویں صدی تک مسلمان سائنسداناں تے مفکراں دا غلبہ رہا۔
## تصانیف
جابر بن حیان نے کیمیا دی کتب دے علاوہ اقلیدس دی کتاب "**ہندسے**"، بطلیموس دی کتاب "محبطی/مجسطی" دی شرحاں وی لکھیاں۔ نیز منطق تے شاعری تے وی رسالے تصنیف کیتے۔ ایں سب دے باوجود جابر مذہبی آدمی ہن اور امام جعفر صادقؒ دے پیروکار ہن۔

انہاں دی تحاریر وچ 200 توں زیادہ کتاباں شامل ہن۔

مشہور کتاباں اے ہن:
* "کتاب الملک"
* "کتاب الرحمہ "
* "کتاب التجمیع "
* "زیبق الشرقی"
* کتاب الموازین الصغیر "
## حوالے