open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
سرائیکی اصنافِ سخن پہلا حصہ

سرائیکی اصناف سخن
## کافی
کافی دا لوظ عربی توں آئے ایندا معنٰی ہے وافر یا زیادہ ـ اے ڄئیں نظم ڄیری شاعر دی مادری زبان اچ ہووے، اوکوں کئیں راگ اچ ڳایا ونڄ سڳے، اوندا موضوع تصوف ہووے ـ کافی دے پہلے ڈوں مصرعاں د ہک مکھڑا (مطلع) تے ول ڈوں، ترائے یا چار مصرعاں دا ہک ہک بند ہوندا ہےـ ڈوں مصرعاں دی ہوسی تاں ڈوجھا، ترائے دی ہوسی تاں تریجھا تے چار دی ہوسی تاں چوتھا مصرعہ مکھڑے دا ہم قافیہ ہوندا ہےـ
### نمونہ کلام
اتھاں میں مٹھڑی نت جان بلب ـــــــ سوہݨاں خوش وسدائے وچ ملک عرب
بھاویں دھکڑے دھوڑے کھاندڑی ہاں  تیڈے ناں توں مفت وکاندڑی ہاں
تیڈی باندیاں دی میں باندڑی ہاں ـــــ ہم در دیاں کتیاں نال ادب
## سی حرفی
سی حرفی ہک نظم ہے ڄیندے وچ الف توں گھن تے ی تک ہک ہک حرف تے ہک ہک بند لکھا ویندا ہےـ سی حرفی دے وچ زیادہ تر رباعی آنگوں چار مصرعے ہوندے ہن ـ اے چارہے ہم قافیہ ہوندے ہن تے انھاں دے وچ ہکا سوچ یا فکر پاتی ویندی ہےـ سرائیکی زبان اچ چار مصرعاں کول گھٹ ودھ سی حرفیاں وی ملدیاں ہن ـ 
### نمونہ کلام
ع عشق شراب دی چڑھی ہئی کھیݙاں بھلدیاں بھلدیاں بھل ڳئیاں
مینڈھی گندھی ہئی عطر پھلیل والی زلفاں کھلدیاں کھلدیاں کھل گئیاں
سرمہ پاتا یار دے ݙیکھݨ کوں ہنجواں دھلدیاں دھلدیاں دھل گئیاں
علی حیدر آ یار پیارے باجھوں ہݙیاں رلدیاں رلدیاں رل گئیاں
## چرخہ نامہ
اے جئیں نظم ڄیندے وچ چرخہ تے اوندے لوازمات کوں علامت دے طور تے ورتا ونڄےـ چرخہ نامہ تقریبًا سی حرفی دی صورت اچ لکھا ویندا ہےـ
### نمونہ کلام
ص صفائی نال دھیا توݨی کت پئی ہکا چھلی
ٹھلے ستر دے کتݨ کنوں تند نکھیری بھلی
ساری عمر دا کیتا ونڄایو گھت کر تند اولّی
فضل جمال ﷲ دے باجھوں سجھے ناں کئی ڳلی
## ڈھولا
ایں نظم اچ محبوب کوں ڈھولے دے ناں تے مخاطب کر کے آپݨی مونجھ ملال تے ݙکھ وچھوڑے دیاں ارداساں پیش کیتیاں ویندیاں ہن ـ نعتیہ کلام اچ وی نبی سوہݨے کوں اس ناں نال مخاطب کیتا ویندا ہےـ
### نمونہ کلام
ض ضروری اساݙی سݨ فریاد وے ڈھولا
کیتا قول توں آپݨاں رکھیں یاد وے ڈھولا
ساری عمر گناہوں ڳئی برباد وے ڈھولا
اوکھے روز حشر دے کر امداد وے ڈھولا
## جوگی نامہ
جوگی نامہ ہک مقبول صنف سخن ہےـ جوگی کول مراد محبوب گھدا ویندا ہےـ حمد اچ ﷲ پاک، نعت اچ نبی سوہݨاں، تے عشقیہ داستان اچ معشوق ہوندا ہےـ پابند نظم تے سی حرفیاں اچ لکھی ویندی ہےـ
### نمونہ کلام
ہیں جوگی لڄ پال ـــــ اپݨے دامن لایو
بین وجا کے کیتو ماندی ـــــ ہیر ہوئی ہے تیݙی باندی
بݨ جوگیاں دی چال وے ـــــ دلڑی چا برمایو
## گھڑولی
ایں صنف کوں گھڑولی یا گھڑولی لعل دے ناں نال لوک شاعری دے وچ ورتا ویندا ہےـ 
### نمونہ کلام
سوہݨے یار دی گھڑولی بھردی ـــــ ماہی یار دی گھڑولی بھردی
ہک ﷲ کنں میں ݙردی ـــــ ہک مولا کنوں میں ݙردی
آہا آہا سوہݨے یار دی گھڑولی بھردی
## بارہ ماسا
بارہاں مہیناں دی نسبت نال ہک ہک مہینے دی موسمی کیفیت کوں سامݨے رکھ کے بند آکھے ویندے ہن ـ زیادہ تر مزاحیہ جزباں دی عکاسی ہوندی ہےـ
### نمونہ کلام
ہاڑ آیا تراماں بھوئیں تتی ساڑے زمین سر پیر
چھاں تے دھپ ݙوہیں کھوہریاں گرمی ݙسیچے ڈھیر
کوٹھے دے اندر بہہ روواں میݙا ہنجواں نال وہیر
ڳیا ہاڑ ماہ محمودن جانی نہ پایم پیر
جاری ہے
حوالہ جات سرائیکی شاعری دا ارتقاء 2007
آثار نبوی صلی ﷲ علیہ وسلم دی حفاظت ݙوجھا حصہ

## نعلین مبارک
امام جلال الدین سیوطی ڄیاں اعلٰی مرتبے دا محدث وی سوہݨے دے نعلین تے پوری کتاب لکھ چھوڑیندائے تے کتاب اچ کیشے لکھدائے سوہݨے دی نعلین کیویں ہئی، کیرے رنگ دی ہئی، کیرے ڈیزائن دی ہئی، کیرے چمڑے دی ہئی، سوہݨے کݙاں پئی ہے، کتھاں پئی ہے، لاہائی ہنیں تاں کتھاں رکھی ہنیں، نعلین بردار کوݨ ہئی، سنبھالݨ کیندے ذمے ہئی، ڄیرا چیندا ہئی او رکھدا کتھاں ہئی، ﷲ اکبر،  جلال الدین سیوطیؒ لکھدے ہن ڄو ابن مسعود رضی ﷲ عنہ سوہݨے دے نعلین بردار ہن ـ

## پیالے
حضور صلی ﷲ علیہ وسلم دے زیر استعمال پیالے سانبھے پئے ہن ـ بخاری شریف اچ ترائے پیالاں دا ذکر ہے جیراں دے وچ سوہݨا پاݨی، کھیر یا ماکھی نوش فرمیندے رہ ڳئین ـ نال اے وی محفوظ ہے ڄو کیرے پیالے دے وچ کتنی واری پاݨی نوش فرمایاـ ہک پیالہ حضرت سہل بن سعد رضی ﷲ عنہ کول ݙوجھا حضرت انس بن مالک رضی ﷲ عنہ کول لکڑ دا پیالہ لوہے دا کڑا لڳا ہویا ہئی ساراں کول زیادہ سئیں دے استعمال اچ رہ ڳیاـ حضرت انس رضی ﷲ عنہ حصول برکت واسطے صحابہ کرام تے تابعین کوں سݙ سݙ اس پیالے دے وچ پاݨی پلیندے ہن ـ تریجھا پیالہ حضرت عبدﷲ ابن سلام کول موجود ہئی ـ
## چادر مبارک
نبی رحمت صلی ﷲ علیہ وسلم دی ہک قمیص مبارک تے ہک چادر مبارک حضرت عائشہ رضی ﷲ عنہا کول موجود ہئی انھاں دے وصال دے بعد حضرت اسماء رضی ﷲ عنہا سنبھال رکھیاں ـ اگر کوئی محلے دے وچ بیمار تھیوے ہا تاں چادر مبارک دا ہک پلوں پاݨی نال پُسا کے او پاݨی بیمار کوں پلیندے ہن ﷲ پاک شفا چا ݙیندا ہئی ـ ہک چادر حضرت عبدالرحمان بن عوف رضی ﷲ عنہ کول موجود ہئی ایہا چادر یا کئی ٻئی حضرت سعد بن ابی وقص رضی ﷲ عنہ کول وی موجود ہئی اسے چادر دے واقعے دے وچ ہک دیہاتی غیر معروف صحابی دا وی ذکر ملدا ہےـ
## چارپائی
حضور صلی ﷲ علیہ وسلم مدینہ تشریف گھن آئے تاں حضرت ابو ایوب انصاری رضی ﷲ عنہ کھٹڑی دا انتظام کیتاـ سوہݨے دے پڑدہ وٹاوݨ دے بعد صحابہ کرام وصیت کر ویندے ہن ڄو ساݙا جنازہ اسے منجی تے اٹھایا ونڄےـ کئی وریاں تک حصول برکت واسطے جنازے اسے کھٹڑی تے چویندے رہ ـ 
## متفرق شئیاں
سوہݨے دی مندری، سوہݨے دا عصا، لباس، چمڑے، سواریاں، موئے مبارک، تلواراں، غرض سوہݨے دے غلاماں ہک ہک شئے محفوظ کیتی تے ساݙے تئیں پچا چھوڑی ـ 
غفار تعبیر
نواب غازی خان میراݨی

نواب غازی خان میراݨی ڈیرہ غازی خان شہر دے بانی ہن تے ایں خطے دے حکمران ہن۔
مکھݨی

مکھݨی 

دریائے سندھ تے جہلم دے ادھ ئچ تھل دھرتی صدیاں توں اپݨی ڄھولی ئچ انسانی ارتقاء دے سوھݨے حوالے رکھیندی اے۔

اے دھرتی ڄتھ خیوا (خوارزم) توں آئے قبائل کوں اپݨی وسوں تے پناہ ݙتی اوتھائیں راجستھان توں آئے کالرو اتھ وسیبی مٹھاس ئچ کارلو سݙیڄݨ لڳے۔ کوہ مراد ، مکران تے زیریں سندھ چوں آئے دائروی آذی کریندے ملنگاں میاں پنجہ سلطان توں منسوب درگاہیں وسائیاں تے چغتائی النسل منگول وی تل وطنی رنگ ئچ بھیڈوال(بھڈوال) سݙیجے۔

ایں وسوں دا وکھرپ ایندی تریمت اے ڄئیں صدیاں توں صحرائی اوکھ کوں ڄݨاں توں ودھ کے ایں ٻھوڳے جو اڄ وی تھل دیاں ݙھڳ ساریاں وستیاں شاہر تریمت دا ناں رکھیندن، مکھݨی انہئیں عظیم تریمتیں چوں ہک اے۔ 

بھکر توں 68 کلومیٹر ݙنٻہاروں تھل اندر مکھݨی علاقہ اے ڄیڑہا  پینڳ لڑ ، گوہر والا، خانسر دے رستے نال بھکر تے دریائے سندھ دی کچھی کوں ݙنٻہاروں دریائے جہلم دی کچھی نال ملیندي پراݨي راہ تے اے۔

ریت دے ٹٻاں تے ٻہ کے ڄتھ چݨے دی فصل اکھیں کوں ٹھریندی اے اوتھائیں ٻہوں پرے کئیں ڄنݙ تے ٻیٹھی چڑی اپݨی ٻولی ئچ اللّٰہ سوھݨے دی حمد کریندی اے۔ ول ڄیڑہے ایلے کوئی میسی فرگوسن ٹریکٹر ٹپدے تاں سسی پنوں تے ہیر رانجھا دی داستان ایں ڄھاہ تے ٻہ کے سݨݨ انسان کوں آذی آلا دائروی درویش ٻݨا ݙیندے۔

تھل دھرتی سرائیکی زبان دی مٹھاس دے ݙھڳ ناں سیاݨی ، ٻھوڳی ، ماہݨی رکھیندے تے اج وی ایں وسوں تے ذیادہ ناں جند وݙی، ٻھراواں بی بی ، ٻھاڳاں بی بی ، ڄڳ سٻھائی، ڄڳو بی بی،  بخت سوائی ، نور سوائی، ڳمائی تے مکھݨی ہن۔ ہر ناں اونہئیں آفاقی کرداراں کوں نشابر کریندے ڄیڑہے مرشد بھٹائی شاہ جو رسالو ئچ محفوط کیتن۔ 

مکھݨی دے چودہاروں تھل دا پدھار اج وی اوں مزاحمت تے فطری دفاع کوں نشابر کریندے ڄیندے ئچ تھل دے ڈیرہ جاتی دارلحکومت منکیرہ دے سقوط توں بعد وی کجھ علاقے رنجیت سنگھ دے لشکر نال متھا ݙتی رہ ڳئن تہوں بارو خان بھڈوال دی ݙنݙ  اڄ وی ایں دھرتی دی لوک داستانیں ئچ سݨیندی اے۔

سربلندی دے القابات آلے منکیرہ دا سقوط لکھ کے ڈیرہ اسماعیل خان دی جاگیر تے خش تھی ڳئے لیکن تھل وسوں دے ݙھڳ جانباز دھرتی دی ویئل چڑہے تے اساݙا ماݨ ٻݨے۔ 

مکھݨی تھل دھرتی دا اونویں وکھرپ اے جیویں مٹھی تھر پارکر دا اے۔ 

مکھݨی نانویں 

31.627300,71.720200
مشتاق راݨا

مشتاق راݨا دا تعلق ضلع میانوالی نال اے۔ 17 اگست 1978ء اچ پیدا تھئے۔ سرائیکی دے مایہ ناز مزاحیہ اداکار ہن۔ کافی عرصے کولوں انہاں دے سبق آموز ویڈیوز مزاح دے انداز اچ نہ صرف لوگاں کوں اچھی تفریح فراہم کریندن بلکہ انہاں وچ کوئی نہ کوئی نصیحت وی ہوندی اے۔ انہاں دے نال فضل صدیقی تے ٻئے فنکار وی شامل ہوندن۔
## حوالے
سرائیکی اصناف سخن ݙوجھا حصہ

بقیہ حصہ سرائیکی اصناف سخن
## ست وارے
اے ست بند تے مشتمل ہک نظم ہوندی ہے ڄیندے وچ ہفتے دے ہک ہک ݙینھ دا احوال بیان کیتا ویندا ہےـ 
## ݙوھڑہ
سرائیکی زبان دی مقبول تے قدیم صنف ݙوھڑہ ہےـ عمومًا ݙوھڑے دے وچ چار ہم قافیہ مصرعے ہوندے ہن ـ ݙوھڑے دے وچ ہکو خیال یا موضوع بیان کیتا ویندا ہےـ ݙوھڑے دا لوظ ݙوڑے کول نکلا ہے یعنی ݙوں بیت اکٹھے کر کے لکھو تاں ݙوھڑہ بݨدا ہےـ
### نمونہ کلام
توں ڳول متاں تیکوں لبھ پوؤں اساں شاہ اچ رول ملنگ اچ ہیں ہر رنگ اچ ہیں
کائنات دے ہر ہک منظر وچ  وݨ وݨ  اچ ہیں سنگ سنگ اچ ہیں ہر رنگ اچ ہیں
کئیں پیر حیسن دی پائل وچ کئیں نازک  بانھ  دی ونگ اچ ہیں ہر رنگ اچ ہیں
اساں پیار پریت. دی رسـماں  وچ  تعبؔیر  انا دی جنگ  اچ ہیں ہر رنگ اچ ہیں
## دفعہ
ہک لمبی نظم ڄیندے وچ ترتیب وار بہوں سارے ݙوھڑے موجود ہوندے ہن ـ ہک نظم اچ سو سو ݙوھڑے وء ہوندے ہن ـ اے صنف مرثیہ گو شعراء نے زیادہ ورتی ہےـ
## چھلا
چھلا محبت تے پیار دی علامت دے طور تے چھوہر تے چھیریاں ہتھ اچ پیندے ہن ـ اس صنف اچ دلاں دے ݙکھ سکھ پھولے ویندے ہن ـ 
 ===نمونہ کلام===
چھلا یار نشاݨی ݙتا ول ول ݙیہدیاں چھکے نوں
چھلا ݙے کر یارا ساݙا ــــــ کھس دلڑی ونڄ ہویا دراݙا
تئیں بن ہور نیں کوئی ساݙا ـــــ ولوں روندیاں اے نور
## پوڑی
اے ڄئیں نظم ڄیندے وچ کئیں جنگ دے واقعات بیان کیتے ونڄن ـ اے صنف اڄ کل متروک تھی ڳئی ہےـ 
## گانمݨ
گانمݨ اچ بیت آنگوں ݙوں مصرعے ہوندے ہن ـ ہک مصرعے دے وچ وسیبی ریت دا یا موسم دے حال دا ذکر ہوندےـ اے مصرعہ مہمل وی تھی سڳدا ہےـ ݙوجھا مصرعہ عشقیہ یا فراقیہ جزبات دا اظہار ہوندا ہےـ 
 ===نمونہ کلام===
یار تاں میݙا پتلا پتنگ ہے ـــــ مور دی گچی گانمݨ یار ـــــ کئی سونے دا رنگ ہےـ
## طوطا نامہ
قدیم شاعری دے وچ طوطے نامے دا بہوں رواج ہئی ـ ایں نظم اچ طوطے کوں دل دے احوال ݙے کے قاصد بݨا کے سڄݨاں دو بھیجا ویندا ہئی ـ نعتیہ تے عشقیہ طوطے نامے زیادہ لکھے ڳئےـ
### نمونہ کلام
ٻولیں طوطا نال ادب دے ـــــ اڳوں میݙے شاہ عرب دے
صلی ﷲ علیہ خوانی
## تورا
بنیادی لوک شاعری دی ہک صنف ہےـ
## جندڑی
ایں نظم اچ زندگی کوں عارضی، فانی تے وقتی ڄاݨ کے آوݨ آلی دنیاں کیتے نیک اعمال کماوݨ دی ترغیب ݙتی ویندی ہےـ 
## بیت
اے ݙوں مصرعاں تے مشتمل ہوندا ہےـ ایکوں ڈوں بتیاں وی آکھا ویندا ہےـ
### نمونہ کلام
فریدا کالے میݙے کپڑے کالا میݙا ویس
گناہاں بھریا میں پھراں لوک آکھن درویش
## جنگ نامہ
وار تے پوڑی آنگوں اس طویل نظم اچ جنگ دے واقعات خصوصًا واقعہ کربلا دے واقعات بیان کیتے ویندے ہن ـ
## بحر
اے ݙوھڑے دے انداز دی بہوں طویل نظم ہوندی ہےـ عشقیہ داستاناں بیان کیتیاں ویندیاں ہن ـ چار مصرعاں کول زیادہ وی ہم قافیہ تھی سڳدے ہن ـ 
## مثلث
ہر بند اچ ترائے مصرعاں آلی نظم ہوندی ہےـ 
## مخمس
اس نظم دے ہر بند اچ پنڄ مصرعے ہوندے ہن ـ 
## مسدس
ہر بند اچ چھیں مصرعے ہوندے ہن ـ 
## غزل
عربی زبان کول اردو دے وچ آئی تے ول سرائیکی شعراء ایکوں عروج تے پچایا ـ غزل دے بہوں سارے معنے ہن ڄیندے وچوں سوہݨیاں ذالیاں نال گالھیں کرݨاں مشہور تعریف ہےـ ایندے کول علاوہ غزل دا لوظ غزال کول نکھتا ہے غزال ہرݨی دی او ݙکھ بھری چیک ہوندی ہے ڄیری او شکاری دا تیر لڳݨ یا  کئیں ݙکھ دے ویلے چیک بھریندی ہےـ 
## عشقیہ داستاناں یا قصے
ہیر رانجھا، سسی پنوں، سیف الملوک، یوسف زلیخا، لیلٰی مجنوں، مرزا صاحباں، مصری بائی وغیرہ دیاں داستاناں منظوم بیان کیتیاں ویندیاں ہن ـ 
غفار تعبیر
حوالہ جات سرائیکی شاعری دا ارتقاء ٢٠٠٧
رنگ فریدؒ

رنگ فریدؒ
خواجہ غلام فریدؒ دے کلام دا موضوعاتی انتخاب
انتخاب، ترتیب و ترجمہ ڈاکٹر عصمت ﷲ شاہ صاحب
اے کتاب 2022 دے وچ خواجہ غلام فریدؒ چئیر دے زیر اہتمام شائع تھئی ہےـ کتاب دا مقصد ایں عظیم صوفی بزرگ دے کلام کوں آسان کر کے انھاں لوکاں تئیں پچاوݨاں ڄیرے سرائیکی زبان کوں گھٹ سمجھیندے ہن یا ول بلکل نیں سمجھیندےـ اے کتاب ١٢ عنواناں تے مشتمل ہےـ

## پہلا عنوان
اس عنوان اچ انھاں اشعار دا انتخاب کیتا ڳیا ہے ڄیندے وچ خواجہ غلام فریدؒ آپݨے مالک و محبوبِ حقیقی دے سہرے ڳاندے ہن ـ 
## ݙوجھا عنوان
اس عنوان دے وچ عشقِ رسول صلی ﷲ علیہ وسلم دے کول بھرپور اشعار منتخب کیتے ڳئے ہن ـ 
## تریجھا عنوان
او اشعار اکٹھے کیتے ڳئے ہن ڄیندے وچ خواجہ صاحب آپݨے مرشد کریم نال عقیدت دا اظہار کریندے ہن ـ
## چوتھا عنوان
رعنائی عشق دے ناں نال عنوان ٻدھا ڳیا ہےـ درد، فراق، تڑپ تے ݙکھاں دی گالھ کیتی ڳئی ہےـ 
## پنڄواں عنوان
خواجہ صاحب دا او کلام ڄیندے وچ دنیاں کوں ہر دم اس ذات نال تعلق استوار کرݨاں ہے ڄیندے جلوے کائنات دی ہر شئے چوں ݙسدے ہن ـ 
## چھینواں عنوان
ایں کلام اچ انسان دی عظمت تے انسان کوں آپݨے آپ دی پہچاݨ دا درس ݙتا ڳیا ہے کہ انسان کوں ﷲ پاک ٻہوں سوہݨاں بݨایا ہےـ
## ستواں عنوان
او کلام ڄیندے وچ امید، وسیب نال محبت، محرومیاں تے قابو پاوݨ تے وسیب دے رنگاں دی گالھ کیتی ڳئی ہےـ
## اٹھواں عنوان
ایں عنوان دے تحت او اشعار جمع کیتے ڳئے ہن ڄیندے وچ وعظ و نصیحت تے لوکاں دی اصلاح دی گالھ کیتی ڳئی ہےـ
## نانواں عنوان
او کلام ڄیرے دے وچ محبوب دے وچھوڑے، ہجر تے فراق دا اظہار کیتا ڳیا ہےـ آپݨے محبوب کوں ارداساں پیش کیتیاں ڳئیاں ہن ـ
## ݙاہواں عنوان
ایں عنوان اچ اوں محبوب حقیقی کوں ہر دم دل اچ وساوݨ دی گالھ کیتی ڳئی ہےـ
## یارہواں عنوان
ایں عنوان اچ روہی، روہی دے وݨ، ٹوبھے، ٹبے، تھل، ٻیٹ، جنگل، ٻیلے، ساول، پیلوں، تے وسیب نال محبت دے اشعار دا انتخاب کیتا ڳیا ہےـ
## بارہواں عنوان
اے سارا عنوان ونکو ونک دے موضوعات تے مشتمل ہےـ
رمضان میراݨی

رمضان میراݨی ہک سوشل میڈیا پرسن ہے جیندا تعلق ضلع تونسہ نال اے۔ اے اپݨے مذاحیہ انداز پاروں مشہور اے۔ ایندے ویڈیوز زیادہ تر سرائیکی زبان اچ ہوندن۔
## حوالے
طارقا نیازی

طارقا نیازی میانوالی نال تعلق رکھݨ والے ہک مشہور ٹک ٹوک سٹار تے سوشل میڈیا فنکار ہن۔ انہاں دے مزاحیہ ویڈیو سرائیکی زبان اچ ہوندن۔ 
## حوالے
اکرم غریب آبادی

اکرم غریب آبادی سرائیکی زبان دے شاعر ہن۔ 1992ء اچ کبیروالہ اچ ڄمے۔
## حوالے
شمیم خانزادہ

شمیم خانزادہ دا تعلق ترنڈہ محمد پناہ دے گورگیج خاندان نال ہئی۔ سرائیکی تحریک کیتے انہاں دے خدمات لازوال ہن۔ کافی عرصے تک ریڈیو براڈکاسٹر دے طور کم کریندے رہیے تے اپݨا ہک مقام بݨایا۔ یکم اگست 2021ء کوں انہاں دا انتقال تھیا۔
## حوالے
شاہد عطاءکھیارہ

ڈیرہ اسماعیل خان نال تعلق رکھݨ والے ہک سرائیکی صحافی ہن۔ انہاں دا تعلق ایس کیو ایم نال ہے۔
شاداب خان بھٹہ

سوشل میڈیا تے بھٹہ قبیلے دی فلاح و بہبود تے اتحاد کیتے کم کریندے پئے ہن۔
شکیل حیدر

شکیل حیدر سوشل میڈیا تے پاکستان پیپلز پارٹی دے کارکن ہن تے سرائیکی تحریک دے حامیاں اچ انہاں دا شمار تھیندا اے ۔ انہاں دا تعلق ضلع میانوالی نال اے۔
عاقب جاوید

عاقب جاوید سرائیکستان ڈیموکریٹک پارٹی نال تعلق رکھݨ والے سرائیکی تحریک دے ہک کارکن ہن۔
عطاء محمد نیازی

عطا محمد نیازی دا تعلق داؤد خیل ضلع میانوالی نال اے۔ سرائیکی زبان دے مایہ ناز گلوکار ہن۔ انہاں دے کئی گیت مشہور ہن جنہاں وچ "آکھے واہ بلوچا" تے ہک سرائیکی ملی نغمہ "آئی لو یو پاکستان" شامل ہن۔
عامر وارݨ

سردار ملک عامر یار وارݨ دا تعلق دھوڑ کوٹ، تحصیل احمدپور شرقیہ نال اے۔ کئی واری ایم این اے رہ چکن۔ سرائیکی خطے دی ہک اہم سیاسی شخصیت ہن۔
عبیداللہ خان شادی خیل

الحاج عبیداللہ خان شادی خیل دا تعلق ضلع میانوالی نال اے۔ ضلعے اچ مسلم لیگ نون دے اہم رہنما ہن۔ مشرف دور اچ ضلع ناظم رہے ہن تے کئی واری رکن اسمبلی وی رہے ہن۔
شعیب اویسی

شعیب اویسی دا تعلق خانقاہ شریف، بہاولپور نال اے۔ علاقے دی اہم سیاسی شخصیت ہن۔ موجودہ رکن قومی اسمبلی ہن۔
شازیہ طالب

شازیہ طالب. بہاولپور نال تعلق رکھݨ والی سرائیکی دی ہک مشہور گلوکارہ ہن۔
علامہ اقبال وسیم

علامہ اقبال وسیم دا تعلق بہاولپور نال اے تے پاکستان سرائیکی پارٹی دے ہک اڳوان ہن۔

## وفات
١٣ اکتوبر ٢٠٢٤ء کوں بہاول پور وچ فوت تھئے.
عمران گمانی

اوچ شریف ضلع بہاولپور نال تعلق رکھݨ والے سرائیکی شاعر ہن۔
عاشق دیوانہ

عاشق دیوانہ ہک سرائیکی گلوکار ہن جیہڑے مشہور سرائیکی شاعر اشو لال دا کلام ڳاندن۔
عصمت نیازی

عصمت نیازی میانوالی نال تعلق رکھݨ والے ہک سرائیکی گلوکار ہن۔
علامہ اعظم سعیدی

علامہ اعظم سعیدی سرائیکی تحریک دے مرکزی رہنما ہن۔ ایس کیو ایم دے چئیرمین ہن۔ سرائیکی وسیب دے مہاندرے دانشور تے ادیب ہن۔
عبدالرحمٰن کانجو

عبدالرحمان کانجو دا تعلق ضلع لودھراں نال اے تے اے سرائیکی وسیب دے اہم سیاستدان ہن۔
عبداللہ شاہ بخاری

عبداللہ شاہ بخاری ضلع مظفرڳڑھ دے ہک مشہور سیاستدان ہں۔ کئی واری اسمبلی دے رکن. رہ چکن۔
عبدالصمد بادوزئی

عبدالصمد خان باروزئی، نواب مظفر خان سدوزئی دا مقرب ہئی۔ ایں نے 1818ء وچ رنجیت مظفر جنگ وچ ملتان نال غداری کیتی تے سقوط ملتان دا باعث بݨیا۔ ایں کیتے اینکوں غدار سرائیکستان دے ناں نال پکاریا ویندے۔
سرائیکی معاشرہ

سرائیکی معاشرے نے اپݨی حیثیت کوں مناوݨ کیتے سائنٹیفک طریقے نال جدوجہد کیتی ھے اَتے ثقافتی علامتاں کوں رواج ݙتے۔ بھل ڳالھ اے ھے جو اساں انھیں چیزیں دا جائزہ گھندے ہیں جو ثقافت دا حصہ بݨیاں ھِن ۔ ڈوھر شال ، لسان دا تحفظ ، لکار کھیس ، ڳندی ، کھسہ ، کھیڑی ، گُرڳابی ، تِلے آلی جُتی ، چنری ، لہنگا ، گھاگھرا ، پوپا ، ھسی غرض تمام سُڑہپ دے لوازمات جئیں زندگی کو خوبصورت بڑاوڑ ءِچ بنیادی کردار ادا کیتن ۔۔ مردیں واسطے پٹکا ، گھیرولی شلوار، سجرک ۔ قمیض اُتے ٻوٹے ۔ تمام ثقافتی شئیاں نے مل تے حملہ آوریں دی ثقافت دا مقابلہ کیتے اَتے ایں خطے ءِچ حملہ آوریں ، دراندازیں دی ثقافت کوں اِتھاں نسِڑڑ نہیں ڈتا ۔ دنیا کیا کِنوں کیا تھی ڳئی ھے جدید سائنسی دور آ ڳئے ساڈی پوشاکاں اساڈی روایت تہذیب و تمدن نے جو کردار ادا کیتے یقین کریں کہیں ڈوجھے معاشرے اینجھا کردار ڈیکھائی نہیں ڈتا۔
## حوالے
عاشق ظفر بھٹی

سرائیکی وسیب دے ہک دانشور ہن۔ انہاں دا انتقال 3 اکتوبر 2021ء کوں تھیا۔
عامر فہیم

عامر فہیم ہوراں دا تعلق ملتان نال اے۔ سرائیکی تحریک اچ انہاں دے خدمات قابل قدر ہن۔ اے ہک شاعر، دانشور، ادیب تے محقق ہن۔
عقیل مختار جتوئی

عقیل مختیار جتوئی دا تعلق ضلع رحیم یار خان نال اے۔ سرائیکی تحریک دے ہک متحرک رہنما ہن۔
علی حسین چاچڑ

پیپلز پارٹی دے کارکن علی حسین چاچڑ دا تعلق رحیم یار خان شہر نال اے۔ ایندی شادی جنوری 2016ء کوں ڳڑھی اختیار خان اچ تھئی۔ پیشے دے اعتبار نال آئی ٹی انجینئر اے۔ اعلیٰ تعلیم نیشنل یونیورسٹی آف سائنس اینڈ ٹیکنالوجی اسلام آباد توں حاصل کیتی۔
گلگت بلتستان

گلگت بلتستان (انگریزی: Gilgit Baltistan بلتی زبان: རྒྱལ་སྐྱིད་ སྦལྟི་ཡུལ།) پاکستان دے زیر انتظام علاقہ ہے جیہڑا متنازعہ ریاست جموں و کشمیر دا او حصہ اے جیہڑا تھوڑا عرصہ اوندے ماتحت رہیا۔ 1840ء توں پہلے ایہ علاقہ مختلف ریاستوں وچ تقسیم ہئی۔ جنہاں وچ بلتستان تے گلگت شامل ہن۔ ایندے علاؤہ ہنزہ، نگر وی خود مختار علاقے ہن۔ انہاں علاقیاں وچ گلگت تے بلتستان کوں جنرل زور آور سنگھ نے فتح کر گھدا تے ریاست جموں و کشمیر وچ شامل کر ݙتا۔

گلگت بلتستان دی آبادی 81 لکھ نفوس تے مشتمل ہے جبکہ ایندا کل رقبہ 72،971 مربع کلومیٹر ہے۔ بلتی، شینا ،بروشسکی، کھوار تے واخی اتھوں دے مشہور زباناں ہن۔ گلگت بلتستان دے ترئے ڈویژن ہن، بلتستان ، دیا میر تے گلگت۔ بلتستان ڈویژن سکردو، شگر، کھرمنگ تے گانچھے دے اضلاع تے مشتمل ہے۔ گلگت ڈویژن گلگت، غذر، ہنزہ تے نگر دے اضلاع تے مشتمل ہے۔ جب کہ دیا میر ڈویژن داریل، تانگیر، استور تے دیامر دے اضلاع تے مشتمل ہے۔ گلگت بلتستان دے شمال مغرب وچ افغانستان دی واخان دی پٹی ہے جیہڑی گلگت بلتستان کوں تاجکستان توں الگ کریندی ہے جب کہ شمال مشرق وچ چین دے مسلم اکثریتی صوبے سنکیانگ دا علاقہ ہے۔ جنوب مشرق وچ ہندوستان دے زیر انتظام مقبوضہ کشمیر، جنوب وچ پاکستان کے زیر انتظام آزاد کشمیر جبکہ مغرب وچ پاکستان کا صوبہ خیبر پختونخوا واقع ہن۔ ایں خطے وچ ست ہزار میٹر توں بلند 50 چوٹیاں واقع ہن۔ دنیا دے ترئے بلند ترین تے دشوار گزار پہاڑی سلسلے قراقرم، ہمالیہ تے ہندوکش اتھاں آکے ملدن۔ دنیا دی ݙوجھی بلند ترین چوٹی کے ٹو وی اینہی خطے وچ واقع ہے۔ جب کہ دنیا دے ترئے سب توں وݙے گلیشئیر وی اینہی خطے وچ واقع ہن۔

## حوالے
نذیر فیض مڳی

نذیر فیض مڳی سرائیکی وسیب دے ہک انقلابی شاعر ہن۔ انہاں دا تعلق ضلع راجن پور نال ہئی۔
ناصرالدین قباچہ

ناصرالدین قباچہ قدیم صوبہ ملتان دا گورنر ہئی جیہڑا ہک سخت گیر حاکم ہئی۔
نوابزادہ نصراللہ خان

بابائے جمہوریت نوابزادہ نصراللہ خان دا تعلق ضلع کوٹ ادو نال ہئی۔ اے ہر دور اچ آمریت نال ٹکراندے رہیے۔ انہاں دا انتقال مشرف دور اچ تھیا۔
نواب عباس خان عباسی

نواب عباس خان عباسی بھٹو دور اچ پنجاب دے گورنر ہن۔ انہاں دا تعلق ڈیرہ نواب صیہب ضلع بہاولپور نال ہئی۔
نخبہ تاج لنگاہ

پاکستان سرائیکی پارٹی دی چئیر پرسن نخبہ تاج لنگاہ، سرائیکی پارٹی دے بانی رہنما بیرسٹر تاج محمد خان لنگاہ دی دھی ہن۔ انہاں دا تعلق کہروڑ پکا ضلع لودھراں نال اے۔ پیشے دے اعتبار نال کالج اچ لیکچرر ہن۔
نغمہ مشتاق لانگ

محترمہ نغمہ مشتاق لانگ دا تعلق تحصیل جلالپور پیروالہ نال اے۔ اے مشہور سیاسی شخصیت ملک محمد مشتاق لانگ دی دھی ہن۔
افغانستان زلزلہ 2022ء

افغانستان تے پاکستان دے درمیان سرحدی علاقے اچ 22 جون 2022ء کوں افغانستان دے وقت دے مطابق 02:24 تے زلزلہ آیا جیندی شدت 6.2 ایم ہئی۔ ریاستہائے متحدہ دے جیولوجیکل سروے (USGS) دے مطابق زلزلے دی شدت 5.9 ایم ہئی تے 10 کلومیٹر (6.2 میل) ایہ 500 کلومیٹر (1,600,000 فٹ) توں زیادہ محسوس کیتا ڳیا ہئی۔ کم از کم 119 ملین لوگاں نے محسوس کیتا، بھارت دے کجھ حصیاں وچ، پاکستان دے دارالحکومت اسلام آباد، پنجاب  تے ایران وچ آیا۔ پورے افغانستان تے پاکستان وچ کم از کم 1,193 افراد ہلاک تے 2,000 توں زائد افراد زخمی تھئے، ایہ 2022ء دا اب تک دا سب توں مہلک زلزلہ ہئی۔ 25 توں زائد دیہات شدید متاثر تھئے، سینکڑاں عمارتاں تباہ تھی ڳئے۔ زلزلہ اپݨی شدت دے لحاظ نال بہت تباہ کن ہئی۔
## حوالے
جاسنڈا آرڈن

جاسنڈا کیٹ لاریل آرڈن نیوزی لینڈ دی سیاست دان ہن تے ملک نیوزی لینڈ دی 26 اکتوبر 2017ء توں چالیہویں  موجودہ وزیر اعظم ہن۔ اوہ یکم اگست 2017ء توں لیبر پارٹی دی رہنما وی ہن۔ آرڈن 8 مارچ 2017ء کوں انتخابی حلقہ ماؤنٹ البرٹ توں رکن پارلیمنٹ منتخب تھئین۔ 2008ء دے عام انتخابات وچ اوہ ایوان نمائندگان وچ لسٹ رکن پارلیمنٹ (List MP) دے طور تے منتخب تھیوݨ آلی پہلی فرد ہن۔

جاسنڈا آپݨے آپ کوں سماجی جمہوری تے ترقی پسند منیدی ہن۔ اوہ دنیا دی سب توں ڳھٹ عمر دی تریمت سربراہ ریاست ہن۔ انہاں نے 37 سال دی عمر وچ وزارت عظمیٰ دی کرسی سنبھالی۔ انہاں نے 21 جون 2018ء کوں ہک دھی وی ڄمائی  تے ایں طرح دنیا دی ݙوجھی سربراہ حکومت بݨئین جنہاں نے آپݨی میعاد دے دوران وچ ٻال  کوںڄمایا ہووے۔

## حوالہ
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:اکویہویں صدی دیاں سیاست دان زنانیاں
غلام فرید کوریجہ

خواجہ غلام فرید کوریجہ دا تعلق کوٹ مٹھݨ شریف دے روحانی خاندان نال اے۔ سیاسی طور تے سرائیکی تحریک نال وابستہ ہن تے سرائیکی قومی اتحاد دے صدر ہن۔
غضنفر عباس

عضنفر عباس لنڈ سرائیکی وسیب دے ہک مشہور صحافی ہن۔ انہاں دا تعلق ڈیرہ غازی خان نال اے۔
غریدہ فاروقی

غریدہ فاروقی ہک مشہور صحافی تے ٹی وی اینکر ہن۔ انہاں دا تعلق ملتان نال اے۔
غازی امان اللہ

غازی امان اللہ خان ضلع رحیم یار خان نال تعلق رکھݨ والے ہک بیوروکریٹ ہن۔
فدا حسین گاݙی

فدا حسین گاݙی ضلع تونسہ نال تعلق رکھݨ والے ہک سرائیکی قوم پرست رہنما ہن۔ انہاں دا تعلق سرائیکی لوک سانجھ نال ہئی۔
فضل رب لُنڈ

فضل رب لنڈ ضلع ڈیرہ غازی خان نال تعلق رکھݨ والے ہک سرائیکی قوم پرست رہنما تے سرائیکی لوک سانجھ دے اڳواݨ ہں۔
سرائیکی گنتری

ہک

ݙو

ترائے

چار

پنج

چھی

ست

اٹھ

نو

ݙاہ

یارھاں

ٻارھاں

تیرھاں

چوݙاں

پندرھاں

سولھاں

ستارھاں

اٹھارھاں

اُنویہ

ویہ

اکویہ

ٻاویہ

تریویہ

چویہ

پنجویہ

چھویہ

ستاویہ

اٹھاویہ

اُنتریہ

تریہ

اکتریہ

ٻتریہ

تیتریہ

چونتری

پینتریہ

چھتریہ

ستتریہ

اٹھتریہ

انتالیہ

چالیہ

اکتالیہ

ٻتالیہ

ترتالیہ

چُتالیہ

پینتالیہ

چھتالیہ

سینتالیہ

اٹھتالیہ

اُنجھاہ

پنجھاہ

اکونجھا

ٻونجھا

ترونجھا

چُرونجھا

پچونجھا

چھونجھا

ستونجھا

اٹھونجھا

اُنیٹھ

سٹھ

اکیٹھ

ٻیٹھ

تریٹھ

چویٹھ

پنجیٹھ

چھیٹھ

ستیٹھ

اٹھیٹھ

انہتر

ستر

اکہتر

ٻہتر

تہتر

چوہتر

پنجہتر

چھہتر

ستتر

اٹھہتر

اناسی

اسی

اکاسی

ٻیاسی

تراسی

چوراسی

پنجاسی

چھیاسی

ستاسی

اٹھاسی

انانوے

نوے

اکانوے

ٻیانوے

تریانوے

چورانوے

پنجانوے

چھیانوے

ستانوے

اٹھانوے

ودھانوے

سو

ہک ہزار

ݙاہ ہزار

ہک لکھ

ݙاہ لکھ

ہک کروڑ

ݙاہ کروڑ

ہک ارب

ݙاہ ارب

ہک کھرب

ݙاہ کھرب

## ٻیا ݙیکھو

* صفت عددی

ونکی:ریاضی
ونکی:سائنس
براہوئی

براہوئی زبان ہک دیراوڑی زبان ہے جیہڑی زیادہ تر براہوئی وسیب اچ ٻولی ویندی اے۔ ایندے علاوہ ایران تے افغانستان اچ وی اے زبان موجود اے۔

## بروہی زبان دی قدیم تاریخ
ایں معلومات کوں جینیاتی تے لسانی شواہد وی سپورٹ کریندن۔ ایندے اہم نکات ایہ ہن:

زگراسی کاشتکار: تقریباً 3000 قبل مسیح دے قریب (یا اس توں وی پہلے) ایران دے زگراس پہاڑاں توں کساناں دے گروہ مہرگڑھ (بلوچستان) دے رستے سندھ دی وادی وچ داخل تھئے۔

بروہی ماہر لسانیات تے آثار قدیمہ دے مطابق مہر ڳڑھ دے باشندے مقامی لوک تے افریقی  خانہ بدوش ہن۔  جنھاں 7000 قبل مسیح دے نیڑے اتھ مستقل رہائش اختیار کیتی تے رڑھ واہی کریندے ہن تے زناور پلیندے ہن۔  

2500 قبل مسیح وچ مہر ڳڑھ دی آبادی 25000 ہزار ہائی۔ مہرڳڑھ دے بادشاہ تجارتی مقاصد کیتے موہنجودڑو دی منڈی تے دریائی بندرگاہ بݨائی۔ موہنجودڑو دی وݙی منڈی کیتے پوری سندھ وادی وچ ویہ کے قریب چھوٹیاں منڈی بݨائیاں۔

عظیم تہذیب دا قیام: ایہو لوگ ہن جنھاں 2600 قبل مسیح تک ہڑپہ تے موہنجودڑو جیہے ترقی یافتہ شہر وساۓ، جیہڑی دنیا دی عظیم وادی سندھ دی تہذیب بݨی۔

ہجرت تے انتشار: جݙݨ 1900 قبل مسیح دے قریب موسمیاتی تبدیلیاں یا دریاواں دے رخ بدلݨ نال ایہ تہذیب اڄڑی، تاں آبادی دے وݙے حصے جنوب (تامل ناڈو، کرناٹک، آندھرا) دو ہجرت کیتی۔

براہوئی (بروہی): جیہڑے گروہ واپس پہاڑی علاقیاں (قلات تے خضدار) وچ پناہ گزین تھئے، او اڄ وی براہوئی زبان دی صورت وچ دراوڑی شناخت برقرار رکھی پئے ہن۔ ایہ برصغیر دے شمال مغرب وچ دراوڑی زبان دا ہک "جزیرہ" (Linguistic Island) ہے۔

سرائیکستان نال تعلق:  ایہ ڳالھ اہم ہے کہ سرائیکی وسیب دا علاقہ (جیویں ہڑپہ تے گنویری والا) ایں تہذیب دا مرکزی حصہ ہائی، تے اتھوں دے قدیم جینز (DNA) اڄ وی اتھوں دے وسنیکاں وچ موجود ہن۔

## حوالے
پی ٹی وی نیشنل ملتان

پاکستان ٹیلی ویژن نے اوندے سرائیکی وسیب دے مرکز ملتان توں چھی فروری 2023ء کوں ہک سرائیکی زبان دے سرکاری ٹی وی چینل پی ٹی وی نیشنل ملتان قائم کیتا تے اوندی ٹیسٹ سروس دا آغاز کر ݙتا۔ مزید یوٹیوب تے ایں چینل دا لنک وی ݙے ݙتا اے جتھوں اے چینل ݙکھیج سڳدے۔ پی ٹی وی نیشنل ملتان سرائیکی زبان وچ روزانہ چھی گھنٹے براہ راست نشریات پیش کریندے تے باقی پروگرام ریکارڈ شدہ ہوندن۔ سرائیکی وسیب کیتے اے ݙینہہ تے اے کم تاریخ ساز اے۔
## حوالے
پیرس

پیرس (انگریزی: Paris) (فرانسیسی تلفظ: [paʁi]، پاغی) فرانس دا دار الحکومت تے سب توں زیادہ آبادی والا شہر ہے۔ 2019ء دے تخمینے  دے مطابق ایندے 2,165,423 رہائشی ہن جیہڑے ایندے رقبے 105 کلومیٹر (41 مربع میل) توں زیادہ دے علاقے وچ ہن۔ 2020ء وچ اینکوں دنیا دا 34 واں سب توں زیادہ گنجان آباد شہر قرار ݙتا ڳیا۔ ستارہویں صدی توں پیرس دنیا دے مالیاتی، سفارت کاری، تجارت، فیشن، فن طباخی تے سائنس دے دنیا دے وݙے مراکز وچوں ہک رہیا ہے۔ فنون تے سائنسی علوم وچ ایندے اہم کردار دے نال نال شارعی روشنیاں دے ایندے ابتدائی نظام دی وجہ توں انیہویں صدی وچ اینکوں "روشنیاں دا شہر" آکھا ونڄݨ لڳا۔ جنگ عظیم دوم توں پہلے لندن دی طرح، اینکوں کݙہیں کݙہیں دنیا دا دار الحکومت وی آکھا ویندا ہئی۔
thumb|Arc de Triomphe HDR 2007
پیرس دا شہر، پیرس علاقہ یا ایل-دو-فرانس علاقے دا مرکز ہے۔ 2019ء وچ 12,262,544 دی تخمینہ شدہ آبادی دے نال ایہ فرانس دی آبادی دا تقریباً 19% ہے۔ پیرس علاقے دی 2019ء وچ خام ملکی پیداوار 739 بلین یورو (743 بلین امریکی ڈالر) ہئی، جیہڑی یورپ وچ سب توں زیادہ ہے۔

## حوالے
ایفل ٹاور

ایفل ٹاور لوہے دے بݨے ہک مینار دا ناں ہے جیہڑا فرانس دے شہر پیرس وچ دریائے سین دے کنارے واقع ہے۔ ایندا ناں اینکوں ڈیزائن کرݨ والے گستاف ایفل تے رکھا ڳیا ہے۔ پیرس دا ایہ سب توں اچا ٹاور دنیا وچ سب توں زیادہ پہچاݨی ونڄݨ والی یادگار ہے۔ ایندی بلندی 1063 فٹ / 324 میٹر ہے۔ اینکوں 1889ء وچ مکمل کیتا ڳیا۔ اے جݙݨ توں بݨے اینکوں 200،000،000 لوگ ݙیکھ چکن۔ ایں لحاظ نال ایہ دنیا دی ہک ایسی جگہ ہے جتھاں سب توں زيادہ سیاح آ چکے ہن۔ ایندا وزن 7300 ٹن ہے۔ ایفل ٹاور انقلاب فرانس دی 100 سالہ تقریب دے موقعے تے تھیوݨ والی نمائش دے دروازے دے طور تے بݨایا ڳیا ہئی۔

## حوالے
لوندینیوم

انگلستان تے سلطنت متحدہ دے دارالحکومت لندن دا قدیم ناں لوندینیوم ہئی۔
## حوالے
لندن آئی

لندن آئی (انگریزی: London Eye) لندن وچ دریائے ٹیمز دے کنارے تے ساوتھ بینک وچ ریور سائیڈ بلڈنگ، کاؤنٹی ہال، ویسٹ منسٹر برج روڈ تے ہک وݙا ہنڈولا یا جھوٹا ہے۔ ایہ یورپ کا سب سے وݙا ہنڈولا یا جھوٹا ہے جیندی اچائی 135 میٹر (443 فٹ) تے قطر 120 میٹر ہے۔ ایندے مالک مرلن انٹرٹینمنٹس ہن۔ اینکوں مارکس بارفیلڈ نامی ہک فرم نے 2000ء وچ بݨایا ہئی جیندے تے 70 ملین پاؤنڈ سٹرلنگ لاڳت آئی ہئی تے اینکوں 2001ء وچ انسٹیٹیوشن آف سٹرکچرل انجینئرز ولوں سپیشل ایوارڈ ݙتا ڳیا۔ 
## حوالے
ضیاء محی الدین

ضیاء محی الدین (20 جون 1931ء - 13 فروری 2023ء) ہک پاکستانی اداکار، پروڈیوسر، ڈائریکٹر تے ٹی وی نشریاتی مقرر ہن جیہڑے اپݨے سارے کیریئر دے دوران پاکستانی تے برطانوی سینما وچ نمودار تھیندے رہے ہن۔ ضیاء محی الدین برطانوی ہند وچ لائلپور (حالیہ فیصل آباد، پاکستان) دے شہر وچ 20 جون 1931ء کوں پیدا تھئے، انہاں دے والد خادم محی الدین تدریس دے شعبے نال وابستہ ہن تے انہاں کوں پاکستان دی پہلی فلم تیری یاد دے مصنف تے مکالمہ نگار ہووݨ دا اعزاز حاصل ہئی۔ 

## تعلیم
ضیا محی الدین نے 1949ء وچ گورنمنٹ کالج لاہور توں گریجویشن کیتا تے مزید تعلیم دے حصول کیتے پہلے آسٹریلیا تے ول انگلستان چلے ڳئے جتھاں انہاں نے رائل اکیڈمی آف تھیٹر آرٹس نال وابستگی اختیار کیتی تے صداکاری تے اداکاری دا سلسلہ شروع کیتا۔ 1956ء وچ اوہ پاکستان ولے لیکن جلدی ہی ہک اسکالر شپ تے انگلستان واپس چلے ڳئے جتھاں انہاں نے نے ڈائریکشن دی تربیت حاصل کیتی۔
## پیشہ ورانہ زندگی
1960ء وچ  جݙݨ ای ایم فوسٹر دے مشہور ناول اے پیسج ٹو انڈیا کوں اسٹیج تے پیش کیتا ڳیا تاں ضیا محی الدین نے اوندے وچ ڈاکٹر عزیز دا کردار ادا کرکے شائقین دی توجہ حاصل کر گھدی ۔ 1962ء وچ انہاں کوں فلم لارنس آف عربیا وچ کم کرݨ دا موقع ملا تاں انھاں نے اوں فلم وچ وی ہک یادگار کردار ادا کیتا۔ بعد وچ انہاں نے تھیٹر دے کئی ڈرامیاں تے ہالی وڈ دے کئی فلماں وچ کردار کیتے۔ 1970ء وچ ضیا محی الدین پاکستان آئے جتھاں انھاں نے پاکستان ٹیلی وژن کیتے ضیا محی الدین شو دے ناں توں ہک اسٹیج پروگرام دی میزبانی کیتی۔ اوں اسٹیج پروگرام نے مقبولیت دے نویں ریکارڈ قائم کیتے۔ ضیا محی الدین نے ہک پاکستانی فلم ’’مجرم کون‘‘ وچ وی مرکزی کردار ادا کیتا لیکن اوہ ایں میدان وچ کامیاب نہ تھی سڳے۔ پاکستان پیپلز پارٹی دی حکومت دے دوران انہاں کوں پی آئی ائے آرٹس اکیڈمی دا ڈائرکٹر مقرر کیتا ڳیا۔ اونہی دوران انہاں نے نامور رقاصہ ناہید صدیقی نال شادی کر گھدی۔ ضیا محی الدین نے پاکستان ٹیلی وژن توں جیہڑے پروگرام پیش کیتے انہاں وچ پائل، چچا چھکن، ضیا کے ساتھ تے جو جانے وہ جیتے دے نام سر فہرست ہن۔ اوہ اپݨی خوب صورت آواز وچ اردو ادب دے فن پارے پیش کرݨ وچ وی اختصاص رکھدے ہن۔ 2004ء وچ انہاں کوں کراچی وچ نیشنل اکیڈمی آف پرفارمنگ آرٹس دا ڈائرکٹر مقرر کیتا ڳیا۔
## سرکاری اعزازات
2003ء وچ انہاں کوں حکومت پاکستان ولوں ستارہ امتیاز نال نوازا ڳیا۔ 2012ء اچ انہاں کوں ہلال امتیاز تے ستمبر 2021ء اچ صدر ایمیرٹس دا اعزاز ݙتا ڳیا۔ 
## انتقال
13 فروری 2023ء کوں کراچی وچ 91 سال دی عمر وچ انہاں دا انتقال تھی ڳیا۔
## حوالے
رادا اکبر

رادا اکبر (پیدائش 1988ء)، ہک افغان نژاد تصوراتی فنکار تے فوٹوگرافر ہن۔ انہاں دے کم دا مرکز خواتین تے تھیوݨ والے ظلم دی مذمت کرݨا تے دنیا تے انہاں دی فوٹوگرافی دے ذریعے افغان خواتین دی اہمیت کوں اجاگر کرݨا ہے۔ انہاں کوں بی بی سی ولوں 2021ء دی 100 بااثر خواتین وچوں ہک دے طور تے چݨا ڳیا۔
## حالات زندگی
رادا اکبر 1988ء وچ افغانستان وچ پیدا تھئے، افغانستان سوویت جنگ دے دوران جیہڑی 1978ء توں 1992ء تک جاری رہی۔  انہاں نے اکثر اپݨا بچپن بماں توں بچݨ کیتے تہہ خانے وچ گزارا۔ انہاں دا خاندان چھی سال تک پاکستان وچ مقیم رہیا۔

2013ء وچ انہاں نے ہک فری لانس فوٹوگرافر دے طور تے کم کرݨا شروع کیتا تے کابل وچ جدید آرٹ شوز دا آغاز کیتا۔ 2018ء توں 2021ء تک رادا اکبر نے 8 مارچ کوں خواتین دے عالمی ݙینہہ دی یاد وچ "سپر وومین" (یا "ابرزانان") نمائش دا اہتمام کیتا۔    "سپر وومن" منصوبے وچ فن پارے پیش کیتے ڳئے ہن۔ بشمول شاندار طریقے نال تیار کیتے ڳئے گاؤن- اوہ گاؤن جیہڑے شاعراں، کوہ پیماواں، ٹیلی ویژن دے پیش کنندگان، شاہی خاندان، سیاست داناں تے موسیقاراں دی نمائندگی کریندن جیہڑے افغانستان دی پدرانہ ثقافت وچ نمایاں تھئے ہن۔  

2021ء میں، انہیں پرنس کلاز سیڈ اعزاز ملا۔  ستمبر 2021ء وچ اوہ انہاں لوگاں وچوں ہک ہن جنہاں کوں فرانسیسی حکومت نے افغانستان وچ طالبان دے اقتدار وچ آوݨ دے بعد تے امریکی فوج دے فرار تھیوݨ توں پہلے کڈھا ہئی۔ انہاں کوں فرانسیسی سفارت خانے توں بس دے ذریعے ہوائی اݙے منتقل کیتا ڳیا تے اوہ پیرس پہنچیے جتھاں انہاں کوں کووڈ-19 دی وجہ نال قرنطینہ کرݨا پیا۔  
انہاں دے کم پین امریکہ دے آرٹسٹس ایٹ رسک کنکشن تے آرٹ ایٹ اے ٹائم لائک دے ذریعے 2022ء دی نمائش *خاموشی توں پہلے: افغان فنکار جلاوطنی وچ* دا حصہ ہن۔   
## حوالے
ماء ٻولی دی جڳ ݙیہاڑ

alt=ڈھاکہ میڈیکل کالج وچ شہید مینار|left|250x250px

ہر سال 21 فروری کوں ایہ ݙیہاڑا منایا ویندے تاں جو لسانی تے ثقافتی تنوع دے بارے وچ آگاہی تے کثیر لسانی دی حوصلہ افزائی کیتی ونڄ سڳے۔ یونیسکو دی طرفوں 17 نومبر 1999ء کوں قائم کیتا ڳیا، ایہ ݙینہہ 21 فروری 1952ء دے واقعات دی یاد وچ منایا ویندے، جݙݨ ڈھاکہ یونیورسٹی دے کئی طالب علم پولیس دے ہتھوں ڈھاکہ (اوں ویلے مشرقی پاکستان دے حصے وِچ) وِچ بنگالی زبان کوں سرکاری زبان دے طور تے منواوݨ دی وکالت کرݨ والے مظاہرین دے دوران ہلاک تھی ڳئے ہن۔

## شروعِ تحریک
مادری زبان دا عالمی ݙینہہ مناوݨ دی شروعات بنگلہ دیش توں تھئی تے بعد وِچ 2002ء وِچ اقوام متحدہ دی جنرل اسمبلی نے اینکوں تسلیم کیتا۔

## سالانہ تھیم تے تقریبات
ہر سال یونیسکو مادری زبان دے عالمی ݙینہہ کیتے ہک تھیم چیندے تے پیرس دے ہیڈ کوارٹر وِچ میلے ٹھیلے کرویندے۔ مثال دے طور تے، 2008ء وِچ اِیں ݙینہہ تے "زباناں دا عالمی سال" دا آغاز تھیا۔ ایہ ݙینہہ چلی، روس، فلپائن، مصر تے کینیڈا سمیت سنہس ملجاں وِچ وی منایا ڳیا۔

## بنگلہ دیش وِچ موقعے دی خاصیت
بنگلہ دیش وِچ، ایہ ݙینہہ قومی تعطیل دے طور تے **"شہید دیبوش"** (شہیداں دا ݙینہہ) دے ناں نال مشہور ہے۔ لوک یادگار شہید مینار تے این٘دیاں نقلاں تے پُھل چڑھیندن،  ادبی مقابلے کرویندن، سڑکاں تے "الپنا" (روائتی فن) بݨیندن، خاص کھاݨے کھندن تے ڳاݨے سݨیندن۔ بنگلہ اکیڈمی پورے فروری وِچ ڈھاکہ وِچ "اکوشے کتاب میلے" دا اہتمام وی کریندی ہے۔

## لسانی تنوع دی اہمیت
مادری زباناں دا عالمی ݙینہہ لسانی تنوع دی اہمیت تے دنیا بھر وِچ ٻولیاں ونڄݨ والیاں تمام زباناں دے تحفظ تے سنڄاݨ تے زور ݙیندے۔ ایہ کثیر لسانی تے ثقافت کوں فروغ ݙیوݨ دی کوششاں کوں سہارا ݙیندے۔
یونیسکو

یونیسکو (انگریزی :UNESCO) (عربی : منظمة الأمم المتحدة للتربية والعلم والثقافة)؛ اقوام متحدہ تعلیمی، علمی و ثقافتی تنظیم (united nations educational, scientific and cultural organization) اقوام متحدہ دی ہک شاخ ہے، ایہ عمومآ ثقافتی معاملات وچ مصروف رہندی ہے۔ ایندا دارالتنظیم فرانس دے دار الحکومت پیرس وچ موجود ہے۔
## حوالے
مغربی بنگال

مغربی بنگال بھارت دا ہک صوبہ یا ریاست اے۔ اے برطانوی ہند دے صوبہ بنگال دا او حصہ ہے جیہڑا تقسیم ہند دے بعد بھارت دے حصے وچ آیا ۔اتھوں دی اکثریتی زبان بنگالی ہے جبکہ ہندی تے اردو وی رائج ہن۔ ایں ریاست دا دارالحکومت کلکتہ اے جیہڑا ہک تاریخی شہر اے۔ ایں ریاست دا اکثریتی مذہب ہندو مت اے جبکہ اسلام وی ہک وݙا مذہب اے۔
## حوالے
بنگالی زبان

خطہ بنگال جیہڑا برصغیر دے ملک بنگلہ دیش تے بھارتی ریاست مغربی بنگال تے مشتمل ہے دی مقامی تے اکثریتی زبان بنگالی ہے۔ اے بنگلہ دیش دی سرکاری تے قومی جبکہ مغربی بنگال دی سرکاری زبان ہے۔ ایں زبان دا رسم الخط اپݨا ہے جیہڑا ݙیکھݨ وچ دیوناگری نال ملدے۔
## حوالے
برصغیر

بھارت، پاکستان تے بنگلہ دیش دے ملکاں تے مشتمل علاقے کوں برصغیر (Sub continent) آکھا ویندے۔ 
## حوالے
دیوناگری

دیوناگری بھارت اچ رائج ہک رسم الخط ہے جیہڑا کہ قومی سطح تے رائج ہے۔ ایہ ستارہویں صدی عیسوی وچ بݨایا ڳئے۔ ایہ رسم الخط آوازیں دے مخارج دے مطابق ہے۔ ایں سانگے ایہ رسم الخط پڑھݨ سکھݨ کیتے سوکھا ہے۔ مختلف ترامیم نال اے بھارت دے انہاں زباناں کوں لکھݨ تے پڑھݨ کیتے ورتیا ویندے:
*سنسکرت
*ہندی زبان
*میراٹھی
*بھوجپوری
*بہاری
*راجستھانی
*مارواڑی
*سندھی
*سرائیکی
*ہریاݨوی
*میواتی
*پہاڑی
## حوالے
ساوی چِڑی

ساوی چیڑی

جیویں جو تساں انگریزی ءچ ایندا ناں (Green-Bee Eater)  پڑھے تاں ایندا مطلب وی سمجھ ڳئے ہوسو۔ساوی چیڑی ماکھی کھاوݨ آلی۔مطلب ایندی پسندیدہ خوراک ماکھی ہے۔ماکھی کوں پکڑ کے پہلے اوندے ءچوں زہر کڈھیندی ہے کہیں لنگڑی یا تار تے چھک چھک کے آپݨی چُنج مریندی ہے جیندے نال ماکھی دی زہر نکل ویندی اے۔ایندی چُنج لمبی ہوندی اے۔اے تقریباً فروری دے آخر اچ آندی ہے تے مارچ تئیں ساڈے تھل دے علاقیں اچ رہندی ہے۔اے آپݨاں آہلݨاں زمین دیوچ کھُڈ کھٹ کے ٻنڑیندی ء جیندی لمبائی ست توں اٹھ میٹر ہوندی ہے۔اے تقریباً اٹھ انڈے لہیندی ہے تے ٻچے تقریباً 28 ڈنیہہ اچ ڃم ویندن۔ہمیشہ اوچے وݨ تاراں تے ٻہندی اے۔ٻہوں ہوشیار رہندی بندے کوں آپݨے توں ٻہوں دور رکھیندی ہے۔ایندے بارے خاص ڳالھ اے جو نر ساری زندگی ہکی مادی نال گزریندے۔کجھ ریکارڈڈ فوٹو ٻݨاں سگیاں 

Green-Bee Eater

(ساوی چیڑی)

لکھت:  جعفر ڃام
شاہ فیصل بن حسین



شاہ فیصل بن حسین بن علی ہاشمی (عربی: فيصل بن الحسين بن علي الهاشمي) عراق دے پہلے حکمران (1921ء تا 1933ء) ہن جنہاں نے عرباں دی تحریک آزادی وچ بڑی بیدار مغزی نال حصہ گھدا ۔ شریف حسین دے سب توں وݙے بیٹے ہن۔ 20 مئی 1883ء کوں طائف وچ پیدا تھئے۔ مشروطی حکومت دے قیام دے بعد جدہ توں عثمانی پارلیمنٹ دے رکن منتخب تھئے۔ جدوجہد آزادی دے دوران انہاں نے ہک طرف برطانوی حکومت نال خفیہ مراسلت جاری رکھی تے ݙوجھی طرف ترکاں کوں اپݨی وفاداری دا یقین وی ݙیویندے رہیے۔ انہاں نے عثمانی حکومت دی امداد دے ناں تے جیہڑے رضا کار دستے منظم کیتے ہن اوہ بغاوت شروع تھیوݨ تے انگریزاں نال مل ڳئے تے ہک اینجھے نازک موقعے تِے جݙݨ انگریز مصر دی طرفوں فلسطین تے حملہ آور تھئے، انہاں دستیاں نے ترکاں دی پشت اچ خنجر گھونپ ݙتا جیندی وجہ نال ترک فوجاں کوں انگریزاں دا مقابلہ کرݨ دی بجائے عرب باغیاں دا مقابلہ کرݨ تے مجبور تھیوݨا پیا۔ جنگ دے بعد 1919ء وچ شاہ فیصل نے پیرس امن کانفرنس وچ اپݨے والد دی طرفوں نمائندگی کیتی۔ اوندے بعد اوہ لندن چلے ڳئے تاکہ برطانیہ کوں جولائی 1915ء دے عرب برطانیہ معاہدے تے عمل درآمد تے آمادہ کرن۔ اوندے بعد اوہ دمشق آئے جتھاں انہاں کوں شام دا بادشاہ منتخب کیتا ڳیا لیکن فرانسیسیاں نے انہاں کوں جلدی ہی دمشق توں بے دخل کر ݙتا۔ بالآخر انگریزاں نے انہاں کوں 23 اگست 1921ء کوں عراق دا بادشاہ تسلیم کر گھدا۔ عراق دی مکمل آزادی دے بعد شاہ فیصل صرف ہک سال ٻیا زندہ رہیے۔ 8 ستمبر 1933ء کوں انہاں دا انتقال تھی ڳیا۔

## حوالے
خلیفہ ناصر دے دور دے اہم واقعے

*577ھ/ 1182ء وچ ناصر نے صلاح الدین ایوبی کوں تنبیہ کیتی کہ او اپݨا خطاب تبدیل کرے کیونکہ خلیفہ دا خطاب الناصر ہئی تے صلاح الدین ایوبی دا خطاب الملک الناصر ہئی۔
*580ھ/ 1184ء میں ناصر نے احکام جاری کیتے کہ جیہڑا شخص امام موسی کاظم دے مشہد وچ پناہ گھن گھنے تاں او مامون ہے، اوندے کولوں بازپرس نہ کیتی ونڄے۔ ناصر دے اِوں حکم دے جاری تھیندے ہی کئی مجرم اتھاں پہنچݨ لڳے جیندے نال سخت مفاسد پھیلݨ لڳے جنہاں دا تدارک کیتا ڳیا۔
*581ھ/ 1185ء وچ بلادِ مغرب (موجودہ مراکش) وچ ناصر دے ناں دا خطبہ جاری تھی ڳیا۔
*582ھ/ 1186ء وچ ہفت سیارگان نظام شمسی یعنی ست سیارے برج میزان وچ جمع تھئے جیں توں نجومیاں نے حکم لایا کہ جمادی الثانی دی نویں تاریخ کوں سخت اندھاری آسی تے شہر مسمار تھیوݨ دا خدشہ ہوسی۔ جمادی الثانی بخیر و عافیت گزرا۔ رجب دا مہینہ وی گزر ڳیا مگر نہ کوئی زلزلہ آیا، نہ اندھاری، نہ آفتاب لکیا تے نہ ہی گرہن لڳے تے نہ ہی کوئی دُمدار تارا نکلا۔ بس نجومیاں دی اے پیشگوئی سچ ثابت نہ تھئی تے شعرا نے نجومیاں دے رد وچ قصیدے تے اشعار لکھے ڳئے۔
*بروز جمعہ 27 رجب 583ھ/ 2 اکتوبر 1187ء، فتح بیت المقدس، سلطان صلاح الدین ایوبی نے فرنگیاں کولوں بیت المقدس دا تسلط چھڑوا گھدا تے تقریباً 90 سال بعد بیت المقدس فرنگی عیسائیاں دے تسلط توں آزاد تھیا۔
*586ھ/587ھ مطابق 1191ء/ 1192ء، ترائن دے جنگاں، سلطان غزنی و سلطنت غوریہ شہاب الدین غوری نے ترائن دی جنگ وچ ہندوستان فتح کر گھدا۔ اِیں خبر دی اطلاع خلیفہ ناصر کوں کیتی ڳئی۔
*بروز جمعرات 27 صفر 589ھ/ 4 مارچ 1193ء، دنیائے اسلام دا بطل حریت سلطان صلاح الدین ایوبی 57 سال قمری دی عمر وچ دمشق وچ فوت تھی ڳیا۔ خلیفہ عباسی ناصر لدین اللہ کوں اُوں دی موت دا بے حد صدمہ تھیا تے بغداد کئی روز تک سوڳ وچ ریہا۔
*590ھ/ 1194ء وچ سلطان طغرل بیگ شاہ ابن ارسلان بن طغرل بیگ بن محمد بن ملک شاہ سلجوقی فوت تھی ڳیا، او خاندان سلجوقیہ دا آخری بادشاہ ہئی۔
*590ھ/ 1194ء، جنگ چنداور وچ سلطان شہاب الدین غوری نے شاہِ ہند جے چندر کوں فیروزآباد دے قریب شکست ݙتی تے تمام شہر سلطان شہاب الدین غوری دے ہاتھ وچ آ ڳئے۔
*592ھ/ 1196ء وچ مکہ مکرمہ وچ کالی اندھاری آئی جیں دی وجہ نال اندھارا تھی ڳیا، لوگاں تے سرخ ریت وسدی رہی۔ خانہ کعبہ دے رکن یمانی دا ہک ٹکڑا ڈھے پیا۔
*592ھ/ 1196ء وچ خوارزم شاہ نے خلیفہ تے لشکر کشی کیتی تے پنجاہ ہزار فوج دے ہمراہ دریائے جیحون تک آ ڳیا تے خلیفہ کوں لکھا کہ میکوں سلطان دا خطاب عطاء کیتا ونڄے، میں بغداد آوݨ چاہنداں تے خلیفہ کوں ملوک سلجوقیہ دے ماتحت تھی کے رہݨا چاہیدا اے مگر موسم دی خرابی توں تے سلطنت خوارزم شاہی وچ انتشار دے سبب او واپس ول ڳیا۔
*596ھ/ 1199ء وچ سلطان علاؤ الدین تکش شاہ خوارزم فوت تھیا۔
*599ھ/ 1202ء وچ قلعہ دمشق دی فصیل دی تعمیر شروع تھئی۔
*600ھ/ 1203ء میں مصر، شام، جزیرہ تے قبرص وچ عظیم زلزلہ آیا۔
*600ھ/ 1204ء وچ سلطان روم ملک رکن الدین قلج ارسلان اول 28 سال دی عمر وچ فوت تھیا۔
*605ھ/ 1209ء وچ نیشاپور وچ عظیم زلزلہ آیا جیندے وچ خلق کثیر ہلاک تھئی۔
*606ھ/ 1209ء وچ اہل تاتار دا زور شروع تھیا۔ تاتاریاں نے مسلم حکومتاں کوں براہِ راست نقصان پہنچاوݨ شروع کیتا۔
*618ھ/ 1221ء وچ اہل فرنگ کولوں دمیاط شہر چھک گھدا ڳیا۔
*621ھ/ 1224ء میں خانہ کعبہ تے ساوے ریشمی پردے سٹے ڳئے حالانکہ اِیں توں قبل مامون الرشید دے زمانہ توں سفید ریشمی پردے پاتے ویندے ریہے۔ ساوے دے بعد سیاہ ریشمی پردیاں کوں وی استعمال کیتا ڳیا۔

## حوالے
سید نصیرالدین الناصر

سید نصیر الدین الناصر بن مہدی العلوی الرازی اصلاً ماژندرانی ہے۔ ماژندران وچ پیدا تھیا۔ نشوونماء رے شہر وچ تے دین دی تحصیل بغداد وچ کیتی تے وفات وی بغداد وچ ہی تھئی۔ 617ھ/ 1220ء وچ فوت تھیا۔ اے عباسی خلیفہ ناصر دا وزیر ہئی۔
## حوالے
معز الدین سعید بن علی بن حدیدہ الانصاری

معز الدین سعید بن علی بن حدیدہ الانصاری بڑا فاضل محتاط تے دولتمند ہئی۔ اے مشہور عباسی خلیفہ ناصر دا وزیر ہئی۔ ایہ اپݨی معزولی دے بعد 616ھ/ 1219ء وچ فوت تھیا۔
## حوالے
مؤید الدین ابی المظفر محمد بن احمد ابن القصاب

اے اصلاً عجمی ہئی۔ اے عباسی خلیفہ ناصر دا وزیر ہئی۔ اِیں دا پیو بغداد وچ بصریاں دے محلے وچ سرے تے گوشت وچیندا ہوندا ہئی۔ فوجی قیادت وی کریندا ہوندا ہئی۔ کئی جگہ فتح حاصل کیتی۔ اے تلوار تے قلم، ݙوہاں دا دھنی ہئی۔ خوزستان دی جانب ڳیا تے اونکوں فتح کیتا تے اتھوں واسطے قواعد و ضوابط مرتب کیتے، ول فوجاں گھن کے عجم دی طرف ودھیا تے اِوں دا اکثر حصہ فتح کیتا۔ اتھاہیں پیام اجل آ ڳیا تے او رحلت کر ڳیا۔
## حوالے
مؤید الدین محمد بن محمد بن عبد الکریم برر القُمِی

اے خاندان تے پیدائش دے اعتبار نال قم دا ہئی۔ نشوونماء تے وفات بغداد وچ تھئی۔ اِیں دا نسب مقداد بن اسود کندی رضی اللہ عنہ نال ملدا ہے۔ اُمور مملکت تے اُصول قیادت توں پوری طرح باخبر ہئی۔ قوانین دا عالم تے دفتراں دی اصلاح توں واقف ہئی۔ ایہ اپݨے فرائض خلیفہ ناصر دے عہد خلافت وچ نہایت کامیابی نال سر انجام ݙیندا ریہا۔ ول اے خلیفہ ناصر، خلیفہ ظاہر تے ول مستنصر وچ عہد وچ وی وزیراعظم ریہا۔ مستنصر نے اینکوں گرفتار کر گھدا تے شاہی محل دے اندرونی حصہ وچ پک عرصہ تک قید رکھا تے اے اتھاہیں بیمار پیا تے فوت تھی ڳیا۔
## حوالے
خلیفہ ناصر عباسی دے دور اچ رفاہ عامہ دے کم

خلیفہ ناصر نے جنہاں شہراں تے اپݨا اِقتدار قائم کیتا، اتھاں جیہڑے عمال ہن اُنہاں کوں عدل و انصاف دی ہدایت کیتی۔ ہر شہر وچ مدارس قائم کیتے ڳئے تاکہ تعلیم عام تھی سڳے۔ شفاء خانے، مہمان خانے تعمیر کروائے ڳئے۔ باغات لوائے ڳئے۔ تجارت وچ بڑی سہولیات تاجراں کوں فراہم کیتیاں ڳئیںاں۔ ناصر دا عہد خلافت امن و امان دا زمانہ ہئی جیندے وچ عوام کوں مسائل دا سامݨا نی کرنا پیا۔
## حوالے
خلیفہ الناصر عباسی دی وفات

ھ/ 1222ء وچ خلیفہ ناصر فالج وچ مبتلا تھیا۔ وفات تک ترئے سال تک خلیفہ بے حس و حرکت پیا ریہا۔ ناصر دی عمر 70 سال دے قریب تھی چکی ہئی۔ ایں مرض وچ اوندی ہک اکھ دی دید وی ویندی رہی تے ݙوجھی اکھ توں وی معمولی نظر آندا ہئی۔ مرض وفات وچ اونکوں ویہہ روز تک پیچش دا عارضہ لاحق تھیا۔ اکثر مؤرخین نے لکھا ہے کہ اینکوں عسر البول دا مرض وی لاحق ہئی جیندی وجہ نال ایندے پیوݨ دا پاݨی بغداد توں ست فرسخ دے فاصلے توں محل تک گھن کے آندے ہن جینکوں ست ݙینہہ تک ہک جوش ݙتا ویندا ہئی، ول ست جوش دے بعد ست ݙینہہ تک برتناں وچ بھروا کے رکھا ویندا تاں ناصر اوں پاݨی کوں پیندا مگر آخری سالاں وچ او نندر دی دوا استعمال کریندا ہئی۔ عسر البول دا مرض مرض وفات وچ ودھدا ڳیا تے غالباً ناصر بروز پیر 10 رمضان 622ھ/ 15 ستمبر 1225ء کوں علیل تھیا تے 20 ݙینہہ دی مختصر علالت دے بعد بروز اتوار 30 رمضان 622ھ مطابق 5 اکتوبر 1225ء دی شب کوں 69 سال 2 ماہ 20 ݙینہہ قمری تے 67 سال 1 ماہ 29 ݙینہہ شمسی دی عمر وچ بغداد وچ فوت تھی ڳیا۔ بروز پیر یکم شوال 622ھ/ 6 اکتوبر 1225ء کوں بغداد وچ محی الدین ابن شیخ ابوالفرج ابن الجوزی نے غسل ݙتا تے نماز جنازہ پڑھائی۔ تدفین بغداد وچ کیتی ڳئی تے ماہِ ذوالحجہ 622ھ/ دسمبر 1225ء وچ ناصر دی میت کوں رصافہ (شام) دے قبرستان وچ منتقل کر ݙتا ڳیا۔
## حوالے
آئنسٹائن دے اہم مقالے

آئنسٹائن دا مقالہ جیہڑا جون 1905 وچ شائع تھیا، او خصوصی اضافیت (special theory of relativity) تے ہئی۔ اوندے نال زمان و مکاں کوں الگ الگ تصور کرݨ دی بجائے "وقت۔ فضاء" یا "زمان و مکاں " (space-time) دا نظریہ سامݨے آیا۔ پتہ چلا کہ اگر کوئی چیز زیادہ (مگر یکساں) سمتار نال حرکت کرے تاں جیہڑے مشاہد دے حوالے نال حرکت تھیندی پئی ہوسی، اوں مشاہد کوں اوں چیز دی کمیت زیادہ، لمبائی کم تے وقت آہستہ گزردا نظر آسی۔ البتہ روشنی دی رفتار سب کوں ہک ہی (تقریباً \ 3 \times 10^8 metres/second) نظر آسی۔ تے ایہ وی کہ کوئی مادہ چیز کوں تیز رفتار کریندے ہوئے روشنی دی رفتار تک نی پہنچایا ونج سڳدا۔ تے یکساں (uniform) سمتار نال سفر کرݨ والے جمودی حوالہ جاتی قالب (inertial frame of reference) وچ کوئی ایسا تجربہ ممکن نی جیندے نال جمودی حوالہ جاتی قالب وچ موجود مشاہد ایہ معلوم کر سڳے کہ اوہ یکساں سمتار (Velocity) نال سفر کریندا پیا ہے یا "ساکن" ہے۔ واضح رہے کہ اضافیت دا نظریہ اوندے توں پہلے ہنڈرک لورنٹز تے Henri Poincare پیش کر چکے ہن۔ آئنسٹائن نے ایہ اضافہ کیتا کہ ایسا تجربہ ناممکن ہوݨ دا اطلاق Maxwell دی برقناطیسی موجاں تے وی ہوندا ہے۔ ݙوجھے الفاظ وچ طیبیعات دے قوانین تمام غیر اسراعی (non-accelerated) جمودی حوالہ جاتی قالب وچ یکساں لاگو تھیندن۔ 

ہک ٻیا مقالہ جیہڑا ستمبر 1905ء وچ شائع تھیا۔ طبیعیات دی مشہور ترین مساوات  E=mc^2 تے مشتمل ہئی، جس وچ مادہ تے توانائی دا آپس وچ تبدیل تھیوݨ ممکن ݙسیا ڳیا۔ حال وچ ہک محقق نے رائے ݙتی ہے کہ ایہ مساوات ہک اطالوی نے آئنسٹائن توں کجھ سال پہلے شائع کیتی ہئی، اگرچہ اضافیت نظریہ دے سیاق و سباق وچ نی۔
## حوالے
میکس پلانک

Max Planck دی پیدائش 23 اپریل، 1858ء اچ تھئی تے انتقال 4 اکتوبر 1947ء کوں تھیا۔ جرمن ماہر طبیعیات ہن۔ میونخ تے برلن وچ تعلیم پاتی۔ 1885ء وچ کیل یونیورسٹی وچ طبیعیات دے پروفیسر مقرر تھئے۔ 1889ء توں 1928ء تک برلن یونیورسٹی وچ طبعیات دی تعلیم ݙتی۔ 1930ء توں 1935ء تک قیصر ولیم انجمن ترقی سائنس دے صدر رہے۔ نظریۂ مقدار دی وجہ توں بین الاقوامی شہرت حاصل کیتی۔ شعاع کاری دے بارے وچ وی ہک اصول وضع کیتا جیہڑا انہاں دے ناں دی نسبت نال مشہور ہے۔ 1918ء وچ نظریۂ مقدار وضع کرݨ دے صلے وچ انہاں کوں طبعیات دا نوبل انعام ملا۔
## حوالے
ساؤنپالو

ساؤں پاؤلو ((پرتگالی: São Paulo)‏، "سان٘ؤ پاؤلُو"، معنی: "سنت (یا مقدس) پولوس") برازیل دا سب توں وݙا شہر ہے تے ایہ دنیا دے وݙے شہراں وچوں ہک ہے۔ ایہ ملک دی ریاست ساؤ پاؤلو دا دارالحکومت ہے جیہڑا آبادی دے لحاظ نال برازیل دی سب توں وݙی ریاست ہے۔ ایں شہر دا نام سینٹ پال نال موسوم ہے۔ تجارت و معیشت دے نال نال فن و ثقافت دے حوالے نال وی ایہ شہر خطے تے اثرات رکھدے۔
شہر وچ قدیم گرجے، عجائب گھر، جدید و بلند و بالا عمارات، مالیاتی مراکز تے منڈیاں ہن۔ ملک دی بلند ترین عمارات مرانتے دو ویل تے ایدیفیسیو اطالیہ وی اتھائیں واقع ہن۔ 

1523 مربع کلومیٹر (588 مربع میل) دے رقبے تے پھیلے ہوئے ایں شہر دی آبادی تقریباً 11،037،593 ہے۔ ایں لحاظ نال ایہ جنوبی نصف کرہ دا سب توں وݙا شہر ہے۔ 
شہر دی معروف عرفیت "سامپا" ہے۔ اتھوں دے بین الاقوامی ہوائی اݙے توں اندرون و بیرون ملک کیتے کئی پروازاں اݙدن۔
## حوالے
جنوبی نصف کرہ

left|208x208px|"اشویا ، دنیا دا خاتمہ" دے افسانوی پوسٹر دے نال۔ ارجنٹائن وچ واقع ایشوئیا دنیا دا انتہائی جنوبی شہر ہے۔
left|548x548px
**جنوبی نصف کرہ** توں مراد اوہ علاقے ہن جیہڑے خط استوا توں جنوب وچ واقع ہن۔ اتھاں شمالی نصف کرہ دے برعکس اپریل توں ستمبر تک سردی تے اکتوبر توں مارچ تک گرمی پوندی ہے۔ براعظم آسٹریلیا تے نیوزی لینڈ جنوبی نصف کرہ وچ واقع ہن۔ براعظم انٹارکٹیکا وی انتہائی جنوب وچ واقع ہے تے برف توں ڈھکا ہوہا بے آباد علاقہ ہے۔
## حوالے
شمالی نصف کرہ

*شمالی نصف کرہ* توں مراد اوہ علاقے ہن جیہڑے خط استوا توں شمال وچ واقع ہن۔ اتھاں جنوبی نصف کرہ دے برعکس اپریل توں ستمبر تک گرمی تے اکتوبر توں مارچ تک سردی پوندی ہے۔ براعظم ایشیا، یورپ ،امریکہ دا بیشتر حصہ تے افریقہ دا کجھ حصہ شمالی نصف کرہ وچ واقع ہن۔

## حوالے
نائیجر دریا

تصغیر
**دریائے نائجر** مغربی افریقہ دا سب توں وݙا دریا ہے۔ ایہ 2500 میل (4180 کلو میٹر) طویل ہے۔ ایہ گنی، مالی، نائجر، بینن تے نائجیریا نال ہک ہلال دی شکل بݨیندا ہویا گذردے۔
ایہ نیل تے کانگو دے بعد افریقا دا تریجھا سب توں طویل دریا ہے۔ سمندر تک پہنچݨ توں پہلے ایہ دلدلی علاقیاں تے تیمر دے جنگلات نال گھریا ہک وسیع دڈیلٹا بݨیندے۔ ایں علاقے وچ تیل دے وسیع ذخائر ہن۔
## حوالے
کانگو دریا

دریائے کانگو (سابقہ دریائے زائر) مغربی تے وسطی افریقہ دا سب توں وݙا دریا ہے۔ ایندی کل لمبائی 4374 کلومیٹر (2718 میل) ہے ایں طرح ایہ دریائے نیل دے بعد افریقہ دا ݙوجھا سب توں لمبا دریا ہے۔ کانگو تے اینفے معاون دریائے ایمیزون دے بعد دنیا دے ݙوجھے سب توں وݙے برساتی جنگل اچوں گزردن۔
## حوالے
دریائے ایمیزون

دریائے ایمیزون 6،400 کلومیٹر (4،000 میل) طویل ہے۔ ایہ دریا کوہ انڈیز دے مشرق وچ واقع ایمیزون دے بارشی جنگلات توں گذردا ہے جیہڑے دنیا دے سب توں وݙے جنگلات ہن۔ دریائے ایمیزون دے معاون دریاواں دی تعداد ہک ہزار توں زائد ہے۔ دریائے ایمیزون جنوبی امریکا وچ وہݨ والا دنیا دا ݙوجھا سب توں لمبا دریا ہے جیندا بہاؤ اپݨے توں چھوٹے ست مشترکہ دریاواں دے مجموعی آبی بہاو توں زیادہ ہے۔ انہاں دریاواں وچ دریائے میڈریا تے ریو نیگرو شامل نی کیونکہ ایہ ݙوہیں ایندے معاون دریا ہن۔ دریائے ایمیزون جیندا طاس دنیا وچ سب توں وݙا ہے، تقریبا 7،050،000 مربع کلومیٹر (2،720،000 مربع میل) جیہڑا پوری دنیا دے مجموعی آبی طاس دا پنجواں حصہ ہے۔ اپݨے ابتدائی حصے وچ دریائے نیگرو دے سنگم توں اتے، دریائے ایمیزون کوں برازیل وچ سولیموز تاہم پیرو، کولمبیا تے ایکواڈور وچ تے ایں طرح ݙوجھی ہسپانوی ٻولݨ والی دنیا وچ اے دریا عام طور تے دریائے برازیل دے ناں توں پکارا ویندے۔
## حوالے
میݙی حیاتی دا پندھ

سدھ نی. ایں جہان تے میݙا نزول کہڑھی گھڑی اتے کھڑھے ڄیاڑے تھیایا لکھت پڑھت دا زمانہ کائیناہا جٹیں داگھر ہا کہیں کوں کیا سدھ ہئی جو اےٻال ھک ڄیہاڑےقوم دےٻالاں دا درکھاݨ بݨ ویسی نہ مونھ نہ متھا نہ شکل نہ وجہ نہ قد نہ کاٹھ
طوفان گیبریل

طوفان گیبریل جیں نے فروری 2023ء وچ نیوزی لینڈ تے نورفولک جزیرے کوں متاثر کیتا۔ 2022-23 آسٹریلوی ریجن سائکلون سیزن دا پنجواں طوفان تے 2022-23 جنوبی بحر الکاہل دے طوفان دے موسم دا پہلا شدید طوفان ہے۔ طوفان گیبریل کوں پہلی وار 6 فروری کوں ریکارڈ کیتا ڳیا ہئی،۔ آسٹریلیائی بیورو آف میٹرولوجی نے ایں طوفان کوں گیبریل دا ناں ݙتا۔
## حوالے
نورفک جزیرہ

جزیرہ نورفک (Norfolk Island) بحر اوقیانوس وچ ہک چھوٹا جیہا جزیرہ ہے جیہڑا آسٹریلیا تے نیوزی لینڈ دے درمیان واقع ہے۔
## حوالے
جزیرہ

thumb|ہک جزیرے دی تصویر
پاݨی یا سمندر دے درمیان خشکی دا ٹکڑا جزیرہ آکھا ویندے۔

خشکی دا ایجھا ٹکڑا جیندے چارے پاسیں کنوں پاݨی ہووے، اینکوں جزیرہ آکھیا ویندے۔ بہوں چھوٹے جزائر، جیویں جو پانی وچ ابھردے ہوئے زمینی خدوخال کوں مرجانی جزیرہ (Atoll) یا ٹاپو (Islet) آکھیا ویندے۔ جزائر دیاں دو قسماں ہوندیاں ہن: ہک براعظمی جزائر تے ݙوجھے سمندری جزائر۔

براعظمی جزائر او جزیرے ہوندن جیرھے براعظمی تختے (Continental Shelf) تے واقع ہوون، مثال دے طور تے گرین لینڈ، ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو، برطانیہ، آئرلینڈ تے صقلیہ، سماٹرا، بورنیو تے جاوا تے نیو گنی تے تسمانیہ وغیرہ۔

سمندری جزائر او جزیرے ہوندن جیرھے کہیں براعظمی تختے تے واقع کائنی ہوندے۔ انہاں وچ آتش فشانی جزائر اکثریت دے حامل ہوندن۔

زمین تے مصنوعی جزائر وی پائے ویندن۔ جزائر دے مجموعے کوں مجموعہ الجزائر (Archipelago) آکھیا ویندے۔

انہاں دے علاوہ زمین تے منطقہ حارہ دے جزائر (Tropical Islands) وی ہوندن جنہاں وچ مالدیپ، ٹونگا، ناؤرو تے پولینیشیا وغیرہ معروف ہن۔
پاکستان دے جزیرے

پاکستان دی حدود وچ موجود سمندری جزیریاں دے ناں اے ہن:
## بلوچستان ساحل تے جزیرے
* جزیرہ ہفت تلار
* جزیرہ مالان
## سندھ ساحل دے جزیرے
* جزیرہ بابا بھٹ
* جزیرہ بدو
* جزیرہ بندل
* جزیرہ چرنا
* کلفٹن صدفہ چٹاناں
* جزیرہ خپریانوالہ
* جزیرہ منوڑا
* جزیرہ شمس پیر

## حوالے
جزیرہ ہفت تلار

'''جزیرہ ہفت تلار (استولا جزیرہ) ــ'''

**جزیرہ ہفت تالار** یا **جزیرہ استولا** بحیرہ عرب وچ ہک چھوٹا غیر آباد پاکستانی جزیرہ ہے۔ ایندا ساحل دے قریب ترین حصہ جنوب وچ تقریبا 25 کلومیٹر (16 میل) تے پسنی دی ماہی گیری بندرگاہ دے جنوب مشرق وچ 39 کلومیٹر (24 میل) دے فاصلے تے واقع ہے۔

جزیرہ ہفت تالار پاکستان دا سب توں وݙا سمندری جزیرہ ہے۔ ایہ تقریباً 6.7 کلومیٹر (4.2 میل) طویل تے 2.3 کلومیٹر (1.4 میل) چوڑا جبکہ ایندا رقبہ تقریباً 6.7 مربع کلومیٹر (2.6 مربع میل) ہے۔ ایندا بلند ترین نقطہ سطح سمندر توں 246 فٹ (75 میٹر) ہے۔ جزیرہ صوبہ بلوچستان ضلع گوادر دی تحصیل پسنی دا حصہ ہے۔ جزیرے تک پہنچݨ کیتے پسنی توں موٹر کشتیاں حاصل کیتے ونڄ سڳدن جبکہ ایندی مسافت تقریباً 5 گھنٹے ہے۔
## حوالے
جزیرہ مالان

جزیرہ مالان (Malan Island) دراصل بحیرہ عرب وچ واقع ہک سمندری مٹی دا آتش فشاں ہے۔ ایہ پاکستان دے صوبے بلوچستان دے ساحل تے 3 کلومیٹر دے فاصلے تے وقع ہے۔ ایہ مارچ 1999ء وچ پاݨی توں نمودار تھیا تے ہک سال دے اندر اندر دوبادہ بݙ ڳیا۔ 2010 وچ ایہ دوبارہ نمودار تھی ڳیا۔
## حوالے
جزیرہ بابا بھٹ

جزیرہ بابا بھٹ (Baba Bhit Island) سندھ پاکستان میں کراچی دے کیماڑی ٹاؤن دے ساحل تے ہک چھوٹا جزیرہ ہے۔
## حوالے
جزیرہ بدو

جزیرہ بدو (Buddo Island) سندھ دے شہر کراچی دے ساحل تے بحیرہ عرب وچ واقع ہک چھوٹا جزیرہ ہے۔
## حوالے
جزیرہ بندل

جزیرہ بندل (Bundal Island) سندھ دے شہر کراچی دے ساحل تے بحیرہ عرب وچ واقع ہک چھوٹا جزیرہ ہے۔
11 مارچ، 2013ء کوں پاکستانی بزنس مین ملک ریاض نے جزیرے تے ہک نواں شہر تعمیر کرݨ کیتے ہک امریکی سرمایہ کار دے نال ہک معاہدے تے دستخط کیتے۔
## حوالے
جزیرہ چرنا

جزیرہ چرنا بحیرہ عرب وچ ہک چھوٹا غیر آباد پاکستانی جزیرہ ہے۔ ایہ دریائے حب دے منڈھ توں 9 کلومیٹر (5.6 میل) مغرب وچ واقع ہے۔ ایہ صوبہ بلوچستان تے سندھ دے درمیان حد تے واقع ہے۔
جزیرہ چرنا زیادہ تر پاک بحریہ دی طرفوں فائرنگ رینج دے طور تے استعمال کیتا ویندے۔
ایندے علاوہ سکوبا ڈائونگ کیتے وی مشہور مقام اے۔
## حوالے