سرائیکی افسانے دی ٹور

سرائیکی افسانہ باقاعدہ طور تے کڈاں تے کیڑھے سن توں لکھیا  گئے ایندے بارے وچ جتنا مواد اساڈے  سامݨے  ہے اوں کنوں اساکوں اندازہ تھیندے جو پہلا  افسانہ 1967أوچ چھپے اینکوں سبائے والوی نے لکھیے۔ ایں افسانے دا عنوان ‘‘ شہید’’  ہے اتے اے افسانہ ‘‘ سہ ماہی  سرائیکی’’  بہاولپور توں چھپے ۔ ایں توں علاوہ اختر رسالہ دے متعلق دلشاد کلانچوی لکھدن۔‘‘ اختر ’’رسالہ چھپدا ہا جگو والا ملتان توں نکلدا ہا اوندے وچ افسانہ لکھݨ والیاں وچوں غلام حسن  حیدراݨی دا ناں گھدا ویندے ’’ (24)

رسالہ اختر  دے طرفوں افسانہ نمبر شائع تھیا  ایندے وچ 19 افسانے شامل ہن انہیں افسانیں کوں غلام حسن حیدراݨی ، اختر بلوچ ، اسماعیل احمدانی، محمد رمصان طالب، سجاد بریلوی، نجمہ کوکب نے لکھیاہا۔ایں توں بعد سرائیکی افسانہ بہوں تیزی نال اڳوں ودھیا  اتے ڈھیر سارے افسانہ نگار سامݨے آئے  جنھیں وچوں ظفر لاشاری، مسرت کلانچوی، بتول رحمانی، احسن واگھا، عامر فہیم ، اللہ بخش یاد، حفیظ خان، قاسم جلال، اقبال سوکڑی، شیما سیال، اسلم قریشی، باسط بھٹی ، عزیز  درانی، صبیحہ قریشی، غلام حسن راہی گبول ، قاصر فریدی، فیض بلوچ ، منظور احمداعوان ، بنت احمدانی وغیرہ شامل ہن۔پہلے تاں افسانے رسالیں وچ چھپدے رہ گئے ہَن ول ایہ ضرورت محسوس کیتی گئی کہ انہاں افسانیاں کوں کتابی شکل ڈتی ونجے یعنی  کہ افسانوی مجموعے چھاپے ونجݨ۔پہلے افسانوی مجموعے دے حوالے نال مختلف نقادیں اپݨی اپݨی رائے ایں طرح پیش کیتی اے۔

سجا دحیدر پرویز لکھدن:

‘‘ سرائیکی افسانیاں دی پہلی کتاب  ‘‘ ہنجوں دے ہیرے’’ ہے اینکوں لکھݨ والے قاسم جلال ہن۔’’ 

پروفیسر  دلشاد کلانچوی آہدن:

‘‘ سبھ توں پہلے مسرت کلانچوی دی کتاب ‘‘ اْچی دھرتی جِھکا آسمان’’  لکھی گئی ’’ (25)

پروفیسر نواز کاوش آکھدن:

‘‘ قاسم جلال  دے افسانے افسانوی معیار تے پورے نئی اتردے ایں کتاب وچ مضامین  وی شامل ہن لہذا مسرت کلانچوی  دی کتاب ‘‘ اُچی دھرتی جِھکا آسمان’’ پہلی کتاب تسلیم کیتی ویندی ہے۔’’ (26)

انہیں ساریں نقادیں دی آراأ کوں سامݨے  رکھ تے اے آکھیا ونج سگدےجو 1976أ وچ چھپݨ والی مسرت کلانچوی دی 8 افسانیں تے مشتمل  پہلی کتاب ‘‘اُچی  دھرتی جِھکا آسمان ’’  ہے ایں کتاب کو سرائیکی لائبریری بہاولپور نے چھاپے۔

قدسیہ قاسم لکھدن:

‘‘ سرائیکی افسانیاں دی ݙوجھی کتاب ‘‘ جاگدی اکھ دا خواب’’  ہے جیکوں عامرفہیم نے تحریر کیتا ایہ 1978أوچ شائع تھئی تے ایکوں الکمال اشاعتی ادارہ ، فرید آباد ، ڈیرہ غازی خان نے چھاپے۔’’ (27)

ایں توں بعد 1979أ وچ اسلم قریشی دا افسانو مجموعہ‘‘ سانولی دھپ’’ شائع تھیا ایندے وچ کل 9 افسانے ہن اینکوں سرائیکی ادبی مجلس ، بہاولپور نے شائع کیتے۔ اسلم قریشی دے ایں مجموعے کوں افسانیں اَتے انشائیں دا مجموعہ آکھیا گئے۔ اگست 1980أوچ احسن واگھا  دا مجوعہ‘‘ تھل کرݨ دریا’’  شائع تھئے ایں افسانوی مجموعے اچ کل14  افسانے ہن ایکوں سوجھل پبلی کیشنز تونسہ نے چھاپے انہیں افسانیں دا موڈ مزاج قاری کوں معاشرتی مسئلیں کنوں واقف  کرݨ ہے۔ ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز ایں افسانوی مجموعے دے بارے لکھدن۔‘‘ اےمجموعہ ہک نوجوان اتے ترقی پسند سوچ رکھݨ آلے قلمکار دے عمیق مشاہدے دا آئینہ دار ہے۔’’(28)

‘‘ سوجھلا اندھاری رات دا’’  سجاد حیدر پرویز دا افسانوی مجموعہ اے جیڑھا 1980أسرائیکی لائڑز فورم ملتان توں چھپے ایں مجموعے وچ 12 افسانے شامل ہن۔ 

1983أوچ محمد علی احمدانی دی ہک افسانےتے مشتمل کتاب گدائی ڈیرہ غازی خان توں چھپی اے۔ اگست 1981أوچ ظفر لشاری دا 10 افسانیں تے مشتمل ہک مجموعہ‘‘تتیاں چھانواں ’’ اے جیکوں سرائیکی ادبی تحریک محراب والا احمد پور شرقیہنے شائع کیتے۔ سجاد حیدر پرویزدا ڈوجھا افسانوی مجموعہ ‘‘ سوچاں دے ویورے’’  ہے اینکوں جون 1985أوچ سرائیکی پبلیکشنز مظفر گڑھ نے شائع کیتے۔ 

سجاد حیدر پرویز دے افسانیں بارے حمید الفت ملغاݨی لکھدن:‘‘سجاد حیدر پرویز دے افسانوی مجموعے ۔۔۔ نیم علامتی انداز وچ دیہاتی ماحول دا رنگ تے دیہاتی کرداریں کوں واضع کریندن’’ (29)

‘‘ سدھر’’  مہر کاچیلوی دا 12 افسانیں تے مشتمل ہک مجموعہ اے اینکوں 1985أوچ سرائیکی  ادبی تحریک ملتان نے شائع کیتے۔ستمبر 1986أوچ مسرت کلانچوی دا فسانوی مجموعہ ‘‘ ڈکھݨ کنیں دیا والیاں’’  اکادمی سرائیکی ادب بہاولپور توں چھپےایں مجموعے اچ کل 12 افسانے شامل ہن ۔ فنی تے فکری لحاظ نال اے ہک مکمل کتاب اے ایندے وچ ہرقسم دے سماجی مسئلے کوں موضوع بݨا یا گئے۔جنوری 1987 أوچ سید نصیر شاہ دے افسانیاں دا مجموعہ ‘‘ فکر دے پُھل ’’ پاکستان پنجابی ادبی بورڈ لاہور توں چھپے ایں مجموعے اچ کل 21 افسانے موجود ہن۔ 1988أوچ دلشاد کلانچوی دے افسانیاں دا مجموعہ ‘‘ رات دی کندھ’’  چھپے ایندے وچ کل 9 افسانے ہن اینکوں اکادمی سرائیکی ادب بہاولپور نےشائع کیتے۔ 

1988أوچ ہک بیا افسانوی مجموعہ ‘‘ میڈے افسانے’’ دے ناں نال سجاد حیدر پرویز دی تحریر  اے ایں مجوعے وچ کل 19 افسانے ہن اینکوں مجلس سرائیکی مصنفین پاکستان مظفر گڑھ نے شائع کیتے۔ ایں مجموعے کوں مسعود کھدر پوش ایوارڈ ݙتا گئے۔فروری 1990أاچ حفیظ خان دا افسانوی مجموعہ‘‘ ویندی رْت دی شام’’ پاکستان سرائیکی رائڑز گلڈ ملتان توں شائع تھئے ایں مجموعے اچ کل 9 افسانے ہن۔جون 1990 وچ میاں نذیر احمد دا افسانوی مجموعہ ‘‘ پلر پاݨی’’  پاکستان سرائیکی رائڑز گلڈ ملتان توں چھپے ایں افسانوی مجوعے اچ 17 افسانے ہن۔ 

حمید الفت ملتان ایں مجموعے دے بارے لکھدن:‘‘ میاں نذیر  دامجموعہ ‘‘ پلر پاݨی’’ چولستان دے چوݨویں لفظیں ، اصطلاحویں تے ماحول کوں ایں انداز نال پیش کریندے جو حقیقت  نگاری دا ہک نواں انداز سامݨے آ ویندے’’ (30)

جون 1990أوچ ہک بیا افسانوی مجموعہ ‘‘ جگر دے پھٹ’’ شائع تھئے غلام حسن راہی گبول دی ایں تحریر وچ 16 افسانے پیش کیتے ڳئین ۔ اتے ایں مجموعے کوں سانول سرائیکی ادبی اکیڈمی ڈیرہ شمس رحیم یار خان نے شائع کیتے۔مئی 1992أوچ منظور احمد اعواݨ دے افسانیں دا مجموعہ ‘‘ اَݨ کونہیں دک ہے ’’ 16 افسانیں دے ایں مجموعے کوں سانول سرائیکی ادبی اکیڈمی ڈیرہ شمس رحیم یار خان نے شائع کیتے۔

مئی 1992 وچ سانول سرائیکی ادبی اکیڈمی ڈیرہ شمس رحیم یارخان دا 2 افسانیں دا مجموعہ راہی گبول دی لکھت اے ایندا ناں ‘‘ مٹھڑے تیر ’’ اے۔ مارچ 1993أ وچ منظور احمد اعوان داافسانوی مجموعہ ‘‘ سنجھے دھک ’’  کوں سنجوک سرائیکی ادبی سنگت  رحیم یار خان نے شائع کیتے ایندے وچ کل 6 افسانے ہن۔

اپریل 1994أوچ غلام حسن حیدراݨی دا افسانوی مجموعہ ‘‘ غلام حسن حیدرانی دے افسانے ’’ دے ناں نال چھپے ایں مجموعے  کوں مجلس ایوانِ تعلیم ملتان نے شائع کیتے ۔ ایں مجموعے اچ 10 افسانے شامل ہن۔ 

‘‘ سانجھ ’’ بتول رحمانی دا افسانوی مجموعہ جون 1994 وچ شائع تھئے ایں مجموعے کوں سرائیکی ادبی مجلس بہاولپور نے شائع کیتے ایں مجموعے وچ 20 افسانے ہن۔جولائی 1994أوچ فیاض حسین قاصر فریدی دا افسانوی مجموعہ ‘‘ آدم جایا’’ چھپے ایں مجموعے کوں سانول سرائیکی ادبی اکیڈمی ڈیرہ شمس رحیم یار خان نے شائع کیتے ایں مجموعے اچ 10 افسانے شامل ہن۔ 

1994أوچ راہی گبول دا افسانہ ‘‘ بالیں دا اغوا’’ چھپے ایں افسانے کوں سنجوک سرائیکی ادبی سنگت رحیم یار خان نے شائع کیتے ۔1994أوچ راہی گبول دا افسانہ ‘‘ نشائی ’’ سنجوک سرائیکی ادبی سنگت رحیم یار خان نے چھاپے۔ اگست 1994أانیل چوہان دا افسانوی مجموعہ ‘‘ اک دے امب’’ شائع تھئے ایں مجموعے وچ 18 افسانے شامل ہن۔ ڈاکٹر محسن مگھیانہ دا افسانوی مجموعہ ‘‘ بھنبھیری’’ اے ایں مجموعے کوں 1995أ وچ جہانگیر بکڈپو لاہور نے شائع کیتے ایں مجموعے وچ 11 افسانے ہن۔ 

‘‘ سجھ دا سنیہا ’’ ڈاکٹر عاصم عزیز درانی دا افسانوی مجموعہ اے 1995أ اچ چھپݨ آلے ایں مجموعے وچ 12 افسانے شامل ہن اتے ایکوں کتاب سرائے جام پور نے شائع کیتے۔ ‘‘ پھلپھوٹ ’’ ابن کلیم دی تحریر اے ایں کتاب کوں کلیم پبلشرز ملتان نے 1996أ وچ شائع کیتے۔ ‘‘ غم دی شام ’’ شاہد شاہ شاہ دا ہک افسانہ اے اینکوں دلنور سرائیکی پبلی کیشنز نور پور نورنگا نے ستمبر 1996أ وچ شائع کیتے۔ 

‘‘ رِیت پریت’’ بشری قریشی دا 11 افسانیاں دا مجموعہ اے اینکوں مارچ 1997أ وچ سلیمان اکیڈمی ڈیرہ غازی خان نے شائع کیتے۔ 

‘‘ ڈکھیں وات’’ راہی گبول دا 11 افسانیاں دا مجموعہ اے ایں مجموعے کوں 1997أوچ سرائیکی ادبی اکیڈمی بھونگ نے شائع کیتے۔ 1998أوچ حبیب فائق دا افسانوی مجموعہ ‘‘ چیڑھیاں گنڈھیں’’ اے جیکوں سرائیکی ادبی بورڈ ملتان نے شائع کیتے ایں مجموعے وچ 21 افسانے ہن۔

‘‘ تساکوں ماݨ وطناں دا’’ منظور اعوان دا سرائیکی مجموعہ اے ایں مجموعے کوں 1998أ وچ سنجوک سرائیکی ادبی سنگت رحیم یار خان نے شائع کیتے۔ 1998أوچ طاہر نونسوی دا افسانوی مجموعہ ‘‘ سرائیکی دے چونڑویں افسانے’’ دے ناں نال شائع تھیے ایں مجموعے وچ 42 افسانے ہن۔اینکوں سرائیکی ادبی بورڈ ملتان نے چھاپے۔ 

‘‘ پارت’’ محمد سعید احمد شیخ  دا1998أ وچ چھپݨ والا 7 افسانیں دا مجموعہ اے ایں مجموعے کوں یوتھ ویلفئیر  آرگنائزیشن لودھراں نے شائع کیتے۔ 

‘‘ اُنیندرے’’ ڈاکٹر محسن منگھیانہ دا 10 افسانیں دا مجموعہ ایں مجموعے کوں1999أوچ پاکستان پنجابی ادبی بورڈ لاہور نے شائع کیتے۔ 

‘‘ اج دی ماروی ’’ ڈاکٹر غزالہ احمداݨی دے 12 افسانیں دامجموعہ اے جیکوں 2000أوچ جھوک پبلیشر ملتان نے شائع کیتے۔

‘‘ ݙوجھی کندھی’’ تحسین سبائے والوی دا 10 افسانیں دا مجموعہ اے جیکوں سرائیکی ادبی بورڈ ملتان نے 2001أ اِچ شائع کیتے۔ 

‘‘ ہنجوں بَٹ بَٹ’’ ڈاکٹر محمد صدیق شاکر دا مجموعہ اے ایں مجموعے کوں 2001أ وچ سرائیکی سُدھ سَراں ملتان نے شائع کیتے۔ ‘‘ بالو’’ ملک اقبال حسن بھیلا دا 10 افسانیں دا مجموعہ اے ایں مجموعے کوں 2001أ وچ شوکت بھیلا اکیڈمی ملتان نے شائع کیتے۔ ‘‘ آدی واس ’’ ڈاکٹر احسن واگھا دا افسانوی مجموعہ اے اینکوں 2002أ وچ سوشل ڈائیورسٹی کنزرویشن ونگ پریتے والا تونسہ نے شائع کیتے۔

2002 أ دا افسانوی مجموعہ ‘‘ ککراند’’ جیڑھا محمد اسلم قریشی دا افسانوی مجموعہ اے ایں مجموعے کوں سرائیکی ادبی مجلس بہاولپور  نے شائع کیتے۔ ‘‘ اندر لیکھ دا سیک’’ حفیظ خان دے افسانیں دا مجموعہ اے ایں مجموعے کوں 2004 أ وچ الحمد پبلیکیشز لاہور نے شائع کیتے۔ 2004 أ وچ چھپݨ والا افسانوی مجموعہ ‘‘ وکاؤ چھانورا’’ جیکوں عبدالباسط بھٹی نے تحریر کیتے اتے سمل پبلی کیشنر احمد پور شرقیہ نے ایکوں شائع کیتے۔ فیض بلوچ دا 19 افسانے تے مشتمل افسانوی مجموعہ ‘‘ ولد ی ڈھلدی چھاں ’’ کوں 2004أوچ جھوک پبلیشر ز دی طرفوں شائع کیتا ڳئے ۔مسر ت کلانچوی دے 15 افسانیں دا مجموعہ ‘‘ تھل مارو دا پینڈا’’ 2005 أ وچ سرائیکی ادبی بورڈ ملتان توں شائع تھئے۔

‘‘ مظلوم دی فریاد ’’ مظلوم فریدی دا ہک افسانہ اے اینکوں 2005 أ وچ دلنور سرائیکی ادبی سنگت نور پور نورنگا نے شائع کیتے۔ ‘‘ پیر فریدؒ دا ݙس اے’’ ڈاکٹر ایاز احمد سہروردی نے 2005 أ وچ ایاز اکادمی مہر آباد حسن ابدال توں چھاپے۔

               ‘‘ ناٹک ’’ مرتضی زاہد دا 18 افسانیں دا مجموعہ ملتان انسٹی ٹیوٹ آف پالیسی اینڈ ریسرچ ملتان نے 2012أ وچ شائع کیتے۔

               2012أ وچ فیض بلوچ دا 18 افسانیں تے مشتمل ہک بیا افسانوی مجموعہ ‘‘ پکھی واس’’ 2012أ وچ جھوک پبلشرز ملتان دی طرفوں شائع تھئے۔2012أ وچ ہک بیا افسانوی مجموعہ ‘‘ ویندی رُت دی شام’’ حفیظ خان دی تحریر اے ایں مجموعے اچ 12 افسانے شامل ہن اتے ایکوں ملتان انسٹی ٹیوٹ آف پالیسی اینڈ ریسرچ نے شائع کیتے۔

               2013أ وچ عامر بھایا دا 25 افسانیں تے مشتمل ہک افسانوی مجموعہ ‘‘تتی ریت ’’ بزم ادراک خان پور ، رحیم یار خان توں شائع تھئے۔

               2014أ وچ حبیب موہانہ دا 11 افسانیں تے مشتمل افسانوی مجموعہ ‘‘ سِیتلاں  دے داغ’’ دستک پبلی کیشز ملتان توں چھپے۔2016أ وچ حفیظ اللہ گیلانی دا 14 افسانیں تے مشتمل افسانوی مجموعہ ‘‘ اَݨ رادھ’’ سپت سندہ پبلی کیشز ڈیرہ اسماعیل خان توں شائع تھئے۔اگست 2016أ وچ جاوید آصف دے 17 افسانیں دا مجموعہ ‘‘ لئی ہار’’ جھوک پبلشرز ملتان توں شائع تھئے۔

               19 اگست 2017أ کوں طلعت نقی دا 12 افسانیں دا مجموعہ ‘‘ اکھ دی بْکھ’’ جھوک پبلشرز دولت گیٹ ملتان توں سائع تھئے۔پچھلے کجھ سالیں وچ سرائیکی کنوں ٻنہیں زبانیں تے ٻنہیں زبانیں کنوں سرائیکی وچ ترجمہ شدہ افسانیں کوں کتابی شکل اچ شائع کرݨ دی روایت وی رہی اے۔ سرائیکی کنوں اردو وچ تراجم دے حوالے نال جتھاں اکادمی ادبیات پاکستان اسلام آباد نے اپݨے سہ ماہی ‘‘ ادبیات’’ دی بہار 1993أ دی اشاعت وچ ‘‘ سرائیکی افسانے دا مطالعہ’’ راقم الحروف دا تحریر کردہ شامل کیتا۔ اُتھاں ہک درجن سرائیکی افسانہ نگار دی تخلیق دا اُردو رْوپ وی شامل کیتا۔ 2000أاچ اصغر عابد نے اُردو افسانہ نگار حمید شاہد دے ہک دے ہک درجن افسانیں دے سرائیکی تراجم دے مجموعہ ‘‘ پارو’’ ترتیب ݙتے جیکوں سرائیکی ادبی بورڈ ملتان نے شائع کیتے۔اَتے اُمراؤطارق نے ‘‘ سرائیکی دے شاہکار افسانے’’ دے عنوان نال ‘‘ سارنگ’’ لاہور کنوں 201أ اچ 22 سرائیکی افسانیں دے وکھرے وکھرے مترجمیں دے تراجم تے مشتمل کتاب مرتب کیتی ۔ ملک عبداللہ عرفان نے 1993أ کوں اپݨیں کہانیں دے ترجمے کیتے ہَن۔ اے سرائیکی ترجمجے ‘‘ گالھے دی پوتھی’’ دے ناں نال 2002أ وچ پاکستان سرائیکی ادبی بورڈ بہاولپور نے شائع کیتے۔عالمی زبانیں دے افسانیں دے ترجمے ‘‘ علامی افسانے’’ دے عنوان نال اپݨے انتخاب اتے ترجمےدے نال ڈاکٹر اسلم عزیز دْرانی دا 20 افسانیں دے سرائیکی تراجم دے مجموعہ سرائیکی ادبی بورڈ ملتان نے شائع کیتے۔ ‘‘ وادی سندھ کی عورت کا مقدمہ’’ عنوان دی کتاب 2007أ اچ ملتان انسٹی ٹیوٹ آف پالیسی اینڈ ریسرچ ملتان توں شائع تھیوݨ آلا حفیظ خان دا ہک درجن سرائیکی کہاݨیں دے مجموعہ کوں شمیم عارف قریشی نے اْردودا رنگ ݙتے۔ ‘‘پھلکاری’’ حسین سحر دے ترجمے تے مشتمل مجموعے کوں 2008أ اچ سحر سنز ملتان توں شائع کیتا گئے ایندے وچ مترجم نے 10 سرائیکی افسانیں دے اُردو ترجمہ کیتے۔‘‘ خواتین کی سرائیکی تخلیقات میں عورت’’ مرتبہ ڈاکٹر طاہر تونسوی سرائیکی ادبی بورڈ ملتان نے 2006أ اچ کتابی شکل اچ شائع کیتے ۔ انتخاب اچ مرست کلانچوی ، بتول رحمانی، بنتِ احمدانی تے شیماسیال دے چار افسانے شامل کیتے گئے ہن۔ 

‘‘ ساہویں سول بسیرا’’ رابعہ خان دا 11 افسانیں دا مجموعہ اے اینکوں 2007 أ وچ جھوک پبلشرز ملتان نے شائع کیتے۔ ‘‘ چھوپے ’’3 افسانیں دے مجموعے کوں راجہ رسالونے 2008 أ وچ مرتب کیتے جیکوں پاکستان پنجابی ادبی بورڈ لاہور نے چھاپے۔

## حوالہ
سرائیکی افسانے تے ناول وچ دیہاتی منظر نامہ، تحقیقی و تنقیدی مطالعہ (مقالہ نگار: صبیحہ منظور )  نگران مقالہ ڈاکٹر مقبول حسن گیلانی