ہک پوسٹ کارڈ

میںٻہوں سارے عرصے توں کتاباں کوں چھوڑ کے ویلے تے کائنات دے صحیفے کوں پڑھݨاشروع کیتا ہویا ہا ۔ اوسے صحیفے کوں خود میں وی جیہدا ہک نامکمل ‘ ٻہوں ادھورا تے ٻہوں چھوٹا جیہا حصہ ہاں ۔ میݙے ایں پڑھݨ دا نتیجہ ایہہ نکلیا جو کل میکوں آپݨے اکلوتے پُتر بدر جہانگیرشاہ آکھیا:’’ ابّا جی ! الماریاں کوں سِوّی لڳ ڳئی ہے تے کتاباں ساریاں چٹیاںڳئیاںہن ۔‘‘

میں آکھیا :

’’ہا ٻچڑا! جَیں دے تیںجیہے لایق پُتر ہووݨ ‘ اوہناں پیوواں دے علمی خزانیاں داایہا حشر ہوسی ۔ میں ٻیٹھک وچوں اُٹھی کے گھر ڳیا تاں دُھپ تے سِوّی کھادیاں کتاباں دے ڈھیر لڳے پئے ہَن ۔ قرآن ‘ قرآن دیاں تفسیراں ‘ کجھ حدیث دے مجموعے ‘ ہدایہ تے شامی ‘ کنز تے قدوری ‘ ایچ ۔ جی ۔ ویلز دی (Love the Last)’’لو دی لاسٹ‘‘ فیئرز گولڈ دی (Man with Arms)مَین وِد آرمز‘ برنارڈ شادی آخری کتاب(Your Last Shameful Tears)یورلاسٹ شیمفل ٹیئرز(تیݙے آخر ی شرمسار ہنجھو)دے ورقیاں دے کجھ حصے اپݨے سِوّی کھادے لباساں دے گلٖمیاں وچوں میں وَل جھاتیاں پاوݨ لڳ پئے ۔ میݙیاں ݙکھاں بھریاں اَکھیاں وچ اوہناں کوںݙیکھݨ دی طاقت نہ رہی ۔ میںسوچݨ لڳ پیا ایہہ سِوّی ٻہوں وݙی کافر ہے ۔ایہہ پولے پولے قرآن کوں وی ہضم کر ڳئی ہے ۔ میں اخبار وچ لوکاں دے ایہا بیان پڑھدا رہندا ہم جو فلاݨے گھر کوں بھاہ لڳی تاں قرآن بچ ڳیا۔ ایہہ قرآن دا معجزہ ہے۔ میں حیران ہاں جوقرآن سِوّی تے کیوں نہیںݙاڈھا تھیا۔ خیر میں آپݨے ایہناں سوِّی کھادے خزانیاں کوں پُھلیندا پیا ہم جو ہک پوسٹ کارڈ سِوّی کھادا میݙے ساہمݨے آ ڳیا۔

پوسٹ کارڈ جیہدے وچ میݙی لنگھی ہوئی حیاتی دیاں ٻہوں ساریاں یاداں ساہ پئیاں گھندیاں ہن۔ ایہہ پوسٹ کارڈ میݙے اُستاد پنڈت نرائن داس ‘ میکوں 1949ء وچ لِکھیا ہائی ۔ اَڄ توں پُورے چھتری سال پہلے ‘ ایہہ سِوّی کھادا پوسٹ کارڈ جَیں دے متھے تے انبالہ 5/2/49لکھیا ہویا ہے تے وَت اس توں بعد بس اینا کجھ رہ ڳیا ہے ’’پیارے بیٹے ۔ نمستے‘‘ وت سِوّی چٹݨا شروع کر ݙتا ۔ اوہ ساری عبادت چٹی ڳئی جیہڑی میݙیاں یادداشتاں وچ شعلیاں نال لکھے ہوئے فقرے بݨ کے اُبھردی پئی ہے وَت میںسوچیا سِوّی وݙی کافر ہے ۔ ابن جریرؔ ‘ طبری ؔ تے ابن کثیرؔ تے وَت اوہناںجیہے روایت پسند مفکراں لکھیا ہے جو ایہہ اُس عاصے (عصا) کوں وی کھا ڳئی جَیں دے نال سلیمانؑ دا لاشا اینویں کھلوتا ہویا ہائی جیویں اوہ جیندے ہوݨ تے حکم پئے ݙیندے ہوݨ۔ اُس لاشے کوں ݙیکھ کے جِنّ کم کریندے رہے تے سمجھدے رہے جو ایہہ جِیندے ہن ۔ بھلا جیہڑے ویلے سِوّی عاصے کوں کھادا تاں لاشہ ڈھیہہ پیا ۔ اس واسطے بیت المقدس دے ݙوں مُنارے نامکمل رہ ڳئے ۔ میں سوچݨ لڳا جو ایہہ کافر میݙے حافظے کوں وی چَٹ گِھنے ہا ۔ تاں میں اس عذاب توں بچ ونجٖاں ہا‘ جیہڑا ایہہ پوسٹ کارڈ میکوں ݙیندا پیا ہے۔

ایہہ میݙے محترم اُستاد پنڈت نرائن داس دا پوسٹ کارڈ ہائی ۔ ایہہ ہک انڳارہ ہے جیہڑاظالم ویلیاں تے جابر گھڑیاں ‘ ٹھیک میݙی شاہ رڳ تے رکھ ݙتا ہے ۔ ایہہ انڳارہ میکوں مجبور پیا کریندا ہے جو میں زندگی دا ساہ گھناں تے حیاتی دیاں ہولناکیاں کوں وی سہندا رہواں۔ہائے او مجبور ٻکرا ‘جَیں دے اڳوں گھاہ وی پیا ہووے تے ہک فُٹ دے فاصلے تے ٻدّھاہویابُکھا شیر وی اس تے حملہ کرݨ لئی دھاڑاں مریندا پیا ہووے۔

پنڈت نرائن داس ٻہوں پڑھے لِکھے تے ایثار پسند آدمی ہن ۔ انسان نال اوہناں دی ایݙی محبت ہائی جو لوک آہدا ہائی ایہہ انسان کوں دیوتا من کے اُس دی پُوجا کردے ہِن ۔ شہر وچ اوہناں دی رَڄ عزت ہائی ۔ اوہناں دا گھر میݙے شہر دے سوہݨے گھراں وچوںہک ٻہوں سوہݨا گھر ہائی ۔ ٻہوں وݙے زمیندار ہن تے بزار وچ اوہناں دیاںست دکاناں کرائے تے چڑھیاں ہوئیاں ہن ۔ سکول وچ اوہ اعزازی طور تے ہندی تے سنسکرت دی تعلیم ݙیوݨ ویندے ہوندے ہن۔ اوہناں کوں زبان نال ٻہوں پیار ہائی ۔ اوہ چاہندے ہَن جو اوتھوں دے لوک آپݨی وراثت توں آپݨے حصّے دا تعین کر گھنِݨ ۔ اوہناں دی کلاس وچ ہِکا میں مسلمان طالب علم ہم ۔ میں عربی ‘ فارسی دے مقابلے وچ ہندی زبان رکھی ہوئی ہائی ۔ میں ابتدائی عربی ‘فارسی گھر وچ پڑھی ہوئی ہائی۔ میٹرک تائیں اینہاں زباناں دیاں کتاباںمیکوں فر فر آ وندِیاں ہن ۔ میݙے مسلمان بھرا طعنے مریندے ہَن ۔ اوہناں دا خیال ہائی جو میں ہندی پڑھ کے ہندو تھی ویساں ۔ بھلا میݙے اندر علم حاصل کرݨ دی تس ہائی تے زبان کوں میں مذہب دا نہیں کلچر ‘ ثقافت تے علم دے حصول دا ذریعہ سمجھدا ہم ۔ پتہ پنڈت دے دِل وچ کیاخیال ہوسی ۔ ایہہ حقیقت ہائی جو میݙے نال شفقت توں کم گھندے ہن تے ٻہوں دلچسپی نال میکوں پڑھاوندے ہن۔

اَڄ ایہہ سِوّی کھادا پوسٹ کارڈ میکوں ٻہوں ساریاں ڳلاّں یا دپیا ݙواوندا ہے ۔ پنڈت نرائن داس دی زندگی دے کجھ کُھلے ہوئے ورقے جیکوں زمانے اوکھاں نال بند کیتا ہائی ۔ اَڄ وَت میݙے ساہمݨے آ ڳئے میݙا اُستاد جیہڑا معاشرے وچ ٻہوں عزت دیاں نظراں نال ݙٹھا ویندا ہائی تے ٻہوں بیبا آدمی ہائی ۔ گرمیاں وچ اُس دا ایہہ کم ہائی ‘ جو سکول توں وَل کے گھروں ریڑھی کڈھ گھندا ہائی ۔ ریڑھی واسطے اُس ݙوں نوکر رکھے ہوئے ہن ہک مسلمان تے ہک ہندو ۔ ریڑھی دے ݙوں حصّے ہن ۔ وݙی ساری ریڑھی ہائی ۔ اُستاد نرائن داس تے ݙوہیں نوکر اُس کوں رَل کے ریڑھدے ہَن ۔ ہک حصّے دے گھڑیاں تے لِکھیا ہوندا ہائی : ’’مسلم پاݨی‘‘ ۔ ݙوجھے حصے دے گھڑیاں اُتے ’’ہندو پاݨی ‘‘ لکھیا ہوندا ہائی ۔ سِکھ وی ایسے حصّے دا پاݨی استعمال کریندے ہن۔ وَت اوہ ریڑھی گھن کے بساں دے اݙے تے ویندا ہائی ۔ مسلماناں کوں اُس دا مسلمان نوکر ‘ مسلم پاݨی تے ہندوآں سِکھاں وغیرہ کوں اُس دا ہندو نوکر ‘ ہندو پاݨی پلاوندا ہائی ۔ اس وقت تاں نہیں اَڄ میکوں سوچ پئی آوندی ہے جو انسان وی کتنی عجیب مخلوق ہے ۔ اس خدا دی نعمت کوں وی تقسیم کر ݙتا …پاݨی … جیہڑا سرمایہء حیات ہے ‘ جس دے متعلق خدا فرمایا ۔’’وجعلنا من اسماء کل شیئٍ حیی‘‘(اساں ہرشے کوں پاݨی توں حیاتی ݙتی ہے) اُس تے نِری آپݨی سوچ دیاں مُہراں لا کے تقسیم کرݨ دی کوشش کیتی ۔ خیر میݙا اُستاد اوہناں تفریقاں یا تقسیماں توں بے نیاز تے مسافراں کوں پاݨی پلاوندا رہندا ہائی ۔ پتہ نہیں اُس دا ایہہ عمل کیہڑے کھاتے وچ پوسی۔

وَت چوݙاں اگست دا تاریخی لمحہ آیا ۔ اَجٖے سورج نہیں نکلیا ہائی جو میݙے شہر دی فضا ٹھاہ ٹھاہ … دی ناگوار آوازاں نال کنبݨ لڳ پئی ۔ میں آپݨے ٻوہے تے آݨ کھلوتا تے کھلوتا اِی رہ ڳیا ۔ میں ݙٹھا جو شیر خاں تے ٻہوں سارے ہور لوک ٹرنک چائی آوندے ہن … سامان بھرے ٹرنک … غنیمت دا مال… لُٹ دا مال … ٻہوں ساریاں لوکاں کوں مِلدا پیا ہائی ۔ میں اندر آیا تاں آپݨے بھرا مسعود شاہ کوں آکھیا آ لالہ اساں وی پاکستان بݨاوݨ جُٖلیے۔ جُٖل اساں وی کیں دا گھر لُٹساں ۔ لالے کوںڳل سمجھ آڳئی ۔ اُس آکھیا جو اَڄ پاکستان ضرور بݨݨا چاہیدا ہے ۔ خیر اساں ݙوہیں بھرا ماء پیو توں چُھپ چھپا کے مال غنیمت لُٹݨ ٹُر پئے۔ ساݙا پہلا نشانہ آپݨے اُستاد پنڈت نرائن داس شرما دا گھر ہائی ۔ لوک اُس دے گھر وچوں پتہ نہیں کتنا سامان چائی کھڑیندے ہن ۔ پر اساںبھراواں بس اوتھوں کجھ کتاباں لُٹیاں ۔ انگریزی دیاں کتاباں ‘ ہندی ‘ اُردو دیاں کتاباں۔ ساݙیاں بد نصیب اَکھیاں آپݨے اُستاد پنڈت نرائن داس شرما کوں ویہڑے وچ بے ہوش پیا ݙٹھا ۔ اُس دے متھے وچوں رَت پئی ویہندی ہائی ۔ اوہ شفیق اَکھیاں جَیں وچوں بہشت دے ٻوہے کُھلدے نظر آوندے آہن ‘ آپݨا نور سَٹ کے اَدھیاں کُھلیاں تے اَدھیاں بند موت والے فرشتے دا راہ پئیاں تکدیاںہَن ۔ اساں ٻہوں ساریاں کتاباں لُٹ کے وَل پیوسے ۔ 

……… وَت ݙوں سال لنگھ ڳئے ہک ݙینہہ نہاموں ایہہ پوسٹ کارڈ آ ڳیا ۔ 

میݙے اُستاد لکھیا ہائی :

’’تہاݙے مجاہد جیہڑے ویلے پاکستان بݨا کے آپݨی فتح دی تاریخ ساݙیاں لاشاں تے لکھیندے ودے ہَن اُس ویلے اوہناں میں توں میݙی اکلوتی دھی کوشلیاؔ کھس گھدی ہائی ۔ میں بھارت دے سارے  کیمپ چھاݨ مارے ہن ‘ او کتھائیں نہیں لبھی : ’’پتر! تہاݙے شہر دے مجاہداں ایہہ کارنامہ سرانجام ݙتا ہے۔ آپݨے پیو کوں آکھ میݙی کوشلیاؔ کِتھوں میکوں وَلوا ݙیوے۔‘‘ پتہ نہیں کوشلیاؔ کِتھے ہے ‘ پر ایہہ سِوّی کھاداپوسٹ کارڈ میݙی شاہ رڳ تے رکھیا ہویا انگارہ بݨ ڳیا ہے۔

٭…٭…٭

## حوالہ
کِکّر دے پُھل (سرائیکی افسانے) مصنف: سید نصیر شاہ، جھوک پبلشرز  ملتان