غفور بلوچ دا ’’آسیں دا ست ماڑ‘‘

غفور بلوچ کوں ادبی ماحول ورثے وچ ملیا ۔ گھر اِچ فیض بلوچ جھئیں لکھاری پرورش کیتی تاں گھر توں ٻاہر شاعریں نال اُٹھک بیٹھک دی وجہ توں شعری ماحول نال ڳانڈھا ڳنڈھیندا ڳیا ۔ تھل نال ڳانڈھا رکھݨ والے ایں شاعر روزی حیلے ملتان کوں مسکن بݨایا تاں اللہ بخش یاد جھئیں مہاندرے قلم کار توں اصلاح گِھن کے اُنھاں دی شاگردی اختیار کیتی ۔ شاعریں دے رنگ اِچ رنگیج کے سخن دی مشق ایں طرحاں جاری رکھی جو روایت نال جُڑی ہر صِنف کوں آپݨی تخلیق وچ شامل کرݨ دا اَہر کیتا ۔ ایہا وجہ ہے جوغفور بلوچ دی شاعری وچ حمد ، نعت تے منقبت کوں بنیادی اہمیت حاصل رہی ہے ۔ نظم لکھدیں ہوئیں پابند رنگ وچ لکھݨ دی پابندی کیتی ہے ۔ ݙوہڑہ، قطعہ تے گیت جھیاں ونکیاں سرائیکی شاعری دے نویکلے رنگیں دی ترجمانی کریندین ۔ غزل دی ونکی کوں وی وسیبی رنگ وچ پیش کرݨ دی شعوری کوشش کیتی ہے۔ آخر اے کوششاں رنگ گھن آئن تے آس اُمید ݙیواوݨ والی شعری تخلیق ’’آسیں دا ست ماڑ‘‘ شاعر دی سُنڄاݨ بݨ کے ساݙے سامݨے ہے۔

غفور بلوچ دا ایہ مجموعہ لفظی تے معنوی اعتبار نال نویکلی سُنڄاݨ رکھیندے ۔ نظم دے کئی موضوع رِیت تے روایت نال جُڑیے نظر آندن تے کتھائیں نویکلے انداز دے مضمون ٻدھݨ دی کوشش وی نظر آندی ہے ۔ ’’دِل‘‘ ، ’’گزران‘‘ تے ’’نکھیڑا‘‘ جھیاں نظماں ہجر تے فراق دے حوالے نال ݙٹھیاں ونڄ سڳدین ۔ جݙاں جو ’’ما پیو دی شان‘‘ ، ’’نہ تئیں رہݨے نہ میں رہݨے‘‘ ، ’’موت دی تیاری‘‘ تے ’’ٻچڑے نافرمان‘‘ جھئیںعنوانیں ہیٹھ لکھیاں ڳیاں نظماں اخلاقی قدراں کوں سُنڄاݨݨ تے فرض شناسی دا سبق ݙیندین۔ ایویں ݙیہدے ہئیں جو ملی نظماں دے نال نال ’’سیلاب2010ء، ’’ووٹیں دا ڳڑدھال‘‘ ، ’’تھل دی دھاں‘‘ ، ’’کوک‘‘ ، ’’ٻالیں دا ٻیلی بالا‘‘،’’جہاز (نشئی)، ’’کنوارے دی اَرداس‘‘ تے ’’پیسے نال پیار‘‘ جھیاں نظماں توں ظاہر تھیندے جو معاشرے دے ݙکھ درد تے مسئلے مسائل کوں موضوع بݨاوݨ وچ خصوصی دلچسپی گھدی ڳئی ہے ۔ سماج دی ہک تصویر ’’تھل دی دھاں‘‘ دے عنوان ہیٹھ تس کوں نشابر کریندی ہے:

میں منگ منگ پاݨی تھک پیا ہاں میݙی خشک زبان تے گھاسے ہِن

میݙا تھل میدان ہے کربل دا بندے اصغر وانگ پیاسے ہِن

میکوں روندا ݙیکھ توں کِھلدا ہئیں تیݙے منہ توں ٹوکاں ہاسے ہِن

قربان ہاں تیݙی ونڈ توں میں سب نہراں تیݙے پاسے ہِن

کجھ خوف خدا دا کر سوہݨاں تئیں پیش خدا دے تھیوݨا ہے

اَڄاں کے تئیں تسا میں رہݨے میݙا حق تَیں کے تئیں پیوݨاں ہے

عوامی مسئلیں کوں شاعری دے روپ وچ پیش کرݨ نال عوام دی ترجمانی دا حق ادا تھیندے ۔ کئی نظمیں وچ مقامی رنگ ایں انداز نال پیش کرݨ دی کوشش کیتی ڳئی ہے جو جہڑا کجھ ݙٹھے تے جو دِل تیں گزری ہے اوکوں لڳی لِپٹی دے بغیر بے ساختہ انداز نال پیش کر ݙتے ۔ جیویں جو نظم ’’سیلاب 2010ء‘‘ دے سلسلے کوں ایں انداز نال ٹوریے:

کوئی جو ملک امداد پٹھیندے

تاکھوں توبرے پئین اُݙیندے

کٹھی گھر وچ پئین کریندے

تردا مال اِن آپ سنبھیندے

باقی بچتاں پئین وِچیندے

چڑھتاں مار تے ݙیکھ اَلیندے

حق داریں دا حق مریندے

مُکدی ڳالھ غفور مُکیندے

آپ اُڄاڑ تے آپ وسیندے

آپ جواب تے آپ سوال

چھل آ کیتے ظلم کمال

معاشرتی اُچ جِھک ، طبقاتی تقسیم تے بے روزگاری دا دور دورہ او ناسُور ہِن جہڑے چونڈ کے رکھ ݙیندن ۔ اینجھے ماحول وچ کوئی مزدوری کیتے مجبور تھی ویندے تاں کوئی چوری چِکاری آلے پاسے ٹُر پوندے ۔ کوئی جھولی اَݙݨ تیں مجبور تھی ویندے تاں کہیں کوں نشے دی لت آپݨی ولھیٹ اِچ گھن گِھندی ہے ۔ وسیبی سطح تیں نشئی کوں ’’جہاز‘‘ دا ناں ݙتا ویندے تاں نظم ’’جہاز‘‘ وچ پیش کیتا ڳیا تاثراتی رنگ ݙیکھو:

چوریاں کریندا ودیں

کِھیسے کپیندا ودیں

کاغذ مِلیندا ودیں

پِن منگ نبھیندا ودیں

کرکے سوال کاکا

عمراں نہ ڳال کاکا

ایندے وچ شک نئیں جو کجھ حقیقتاں کوں سمجھدیں ہوئیں وی اُنھاں توں کنارا کرݨ دی کوشش کریندے ہئیں ۔ حقیقت توں اِنکار آپݨے آپ کوں دھوکے وچ رکھݨ دے برابر ہے جݙاں جو حقیقت کوں تسلیم کر گھنݨ وچ خیر اِی خیر ہے ۔ غفور بلوچ دی نظم ’’نہ تئیں رہݨے نہ میں رہݨے‘‘ ساکوں غفلت دی نندر کنوں سُڄاک کرݨ دا اَہر ہے ۔ ایں نظم دا آغاز کجھ ایں انداز نال کیتا ڳئے:

اِتھ آئے ہئیں وارے نال میاں پر ونڄݨ دا وارا کُئی کائینی

ساہ ساہ اے مانگواں ہے ساݙا ساہ نال سہارا کئی کائینی

اے زندگی کندھ نی بݨ پوسی ایندا مٹی گارا کئی کائینی

پئے پیٹ دی خاطر بھڄدے ہئیں بِن کیتے چارا کئی کائینی

ݙو ݙینہ دے یار پرہاݨے ہئیں نہ تئیں رہݨے نہ میں رہݨے

ٻس کچ دے یار کھݙاݨے ہئیں نہ تئیں رہݨے نہ میں رہݨے

غفور بلوچ دی شاعری وچ محب تے محبوب دی ڳول تے الول دے رنگ وی خاص انگ نال پیش کیتے ڳئین ۔ ادائیں تے جفائیں نال پُر ہک نظم ’’گزران‘‘ وچوں گھدی ڳئی ونکی پڑھݨ والیں دی نذر ہے:

کر یار شریکیں ہاب میکوں ہر ہک دا مِہݨیں وند کیتئی

کرکر تے روسے نال میݙے ہک ہک دا حاجت مند کیتئی

اینویں کُوڑیاں یار تسلیاں ݙے پا پِیت سُغند پابند کیتئی

کر نفرت جہڑا چھند کیتئی میݙی سوچ کوں ہک ہک تند کیتئی

سب سوچ دیاں تندوں کٹھیاں کر سِک چرخے نال کتیندے ہئیں

ہتھ کاسہ چا کچھ گودڑی پا ودے تیکوں ڈھول ڳولیندے ہئیں

ایں شعری مجموعے وچ جتنے تلخ تجربے تھی سڳدے ہن او کیتے ڳئین ۔ او سارے جذبے موجود ہن جہڑے عشق تے محبت دے رستے وچ ہجر تے فراق سانگے مخصوص ہوندن ۔ ݙکھ دے اے بھوڳ کینویں بھوڳیئے ویندن آئو ݙیہدے ہئیں:

ݙکھ دے بھوڳ بُھڳیندے پئے ہئیں

آپ کو ںآپ وِندلیندے پئے ہئیں

وِرد وظیفہ کر کر تیݙا

وقت اے پاس کریندے پئے ہئیں

نکھیڑے دے رنگ کوں ہک گیت اِچ مخصوص رنگ نال پیش کرݨ دی کوشش کیتی ڳئی ہے:

ݙے کے میکوں کُوڑے لارے

بُھل ڳئیں دِلبر وعدے سارے

اساں اپݨا قول نبھیسوں

جیویں نبھسی ڈھول نبھیسوں

عمراں ہک ٻئے کول نبھیسوں

غفور بلوچ تھل دا ڄمل پل ہووݨ دی وجہ توں زبان دے خالص ہووݨ تیں عبور رکھیندے ۔ زبان دے حوالے نال شاعری وچ کیتے ڳئے کئی تجربے سامݨے آئن۔ آپݨے تجربے تے مشاہدے دے حوالے نال ݙیکھوں تاں شاعر دے کول لفظیں دا وافر ذخیرہ موجود ہے ۔ ایہا وجہ ہے کئی موقعیں تیں لفظیں دی تکرار توں وی کم گھدا ڳئے ۔ ہک ݙوہڑے وچ ’’اَکھ‘‘ دے لفظ کوں تکرار دے رنگ وچ خوب نبھایا ڳئے:

تیݙی اَکھ دو اَکھ جو اُلری ہے اَکھ کر نہ وکھ اَکھ اَکھ اِچ پا

ودی ڈھیر مدت توں لبھدی ہئی تیݙی اَکھ کوں اَکھ اَکھ اِچ پا

اَکھ ٹور کے پپلیں بھر گھن آئی شالا تھیویں لکھ اَکھ اَکھ اِچ پا

میݙے نال غفورؔ نہ ٻول بھاویں پت اَکھ دی رکھ اَکھ اَکھ اِچ پا

’’آسیں دا ست ماڑ‘‘ وچ پاتا ونڄݨ والا غزل رنگ وی وکھری سُنڄاݨ رکھدے ، آپݨے زمانے دے حالات تے واقعات بارے کیتے ڳئے تبصرے وی ایں کلام دا حصہ ہِن جنھیں وچ ایں دور دی تہذیب تے معاشرت کوں واضح کیتا ڳئے:

جہڑے گودے دی چھاں تے گریڑا بݨائے جیندی خدمت تے داری کریندا ریہاں

اوں ہے بلڈنگ بݨائی پٹ گریڑا میݙا اینویں منزل تے منزل اُساری ڳئے

طویل بحر دی غزل دے ایں نمونے دے نال نال مختصر بحر دیاں غزلاں دا تجربہ وی ایں شعری مجموعے وچ خصوصی اہمیت رکھیندے۔ جیویں جو:

بارے اپݨے سر تے چا کے

یاریں دا اِحساس کتوسے

غفور بلوچ دے چودھار ادبی ماحول ہووݨ دی وجہ توں ’’آسیں دا ست ماڑ‘‘ دی شاعری موضوع تے اُسلوب دے اعتبار نال سرائیکی شعری روایت نال ڳوڑھے ڳانڈھے دا نمونہ پیش کریندی ہے ۔ جذبیاں دی سچائی ، روانی ، اخلاقی تے سیاسی مسئلے غرض حیاتی دے ہک ہک پہلو بارے کیتیاں ڳیاں اصلاحی کوششاں شاعر دی نویکلی سُنڄاݨ دا سوّب بݨسِن۔

## حوالہ
لکھّت ویورا، ڈاکٹرحمیداُلفت ملغاݨی ،چھاپہ خانہ: جھوک پرنٹرز ملتان