سرائیکی شاعری دا اِرتقاء۔ ݙاہواں باب ۔ نتارا

انسانی تہذیب و تمدن دے ارتقاء دی کہاݨی بے شمار صدیاں تے کھنڈی ہوئی اے ‘ تنگ و تاریک غاراں وچ جانوراں دی طرح زندگی بسر کرݨ والا انسان بانبڑے ݙیندا اُنھاں غاراں وچوں نکلیا تے ہولے ہوئے اوں تمدنی زندگی دی طرف قدم ودھایا۔ ایں توں پہلے عہدِ قدیم دا انسان بے ہنگم چیخ و پکار نال یا بے ترتیب لیکے لا تے یا ول ݙنگیاں پھنگیاں تصویراں بݨا تے اپݨی ڳالھ ݙوجھیاں تئیں پُڄیندا ہئی۔ او اَڄاں زبان دے سماج دا تے اظہار دے باقاعدہ اصولاں توں واقف نہ ہا۔ بے شمار صدیاں تئیں انسانی زندگی ہِیں ڈگر تے چلدی رہی مگر فطرت اڳوں تے ودھݨ دا حوصلہ ݙیندی اے۔ تنگ وتاریک غاراں وچ سوجھلے دیاں کرݨاں پڄیاں تاں عہدِ قدیم دا انسان خاندانی قبلیاں تے چھوٹیاں چھوٹیاں آبادیاں دی صورت وچ کٹھے رہن لڳا۔ انسان کوں ٻئے انسان دی ضرورت ہک ٻئے دے نیڑے کیتا تے ایں طرحاں انسانی سماج دی بنیاد پئی۔ بے ہنگم آوازاں ‘ لفظاں دی صورت اختیار کر گھدی ‘ تے ݙنگیاں پھنگیاں لکیراں ابتدائی رسم الخط دی ایجاد دی بنیاد بݨیاں۔ دنیا دے مختلف حصیاں وچ تہذیب و تمدن کوں فروع ملیا تے شہر آباد تھیوݨ لڳے۔ آپس دے وچ میل میلاپ ودّھیے۔ تجارت قائم تھئی ‘ صنعت دا آغاز تھیا تے بے خبری دے اندھارے دور وچوں نکل تے انسان تمدنی زندگی دے ابتدائی عہد وچ قدم رکھیا۔

انسانی تہذیبی ارتقاء دی ایں کہاݨی وچ بابل تے مصر دی تہذیب کوں وݙی اہمیت حاصل ہے ۔ انھاں قدیم تہذیباں دے ہم پلہ ہک ٻئی تہذیب انسانی تاریخ دا حصہ بݨی۔ ایں تہذیب کوں وادیٔ سندھ دی عظیم تہذیب دا ناں ملیا ۔ عظیم تر وادیٔ سندھ دے باشندے ظروف سازی ‘ کپڑا سازی ‘ تانبے تے کانسی دی مصنوعات بݨاوݨ وچ کمال رکھدے ہن ۔ موہنجو دڑو اَتے ہڑپہ وچ ماہرین آثار قدیمہ کھدائیاں کر تے بے شمار ایجھے نوادرات حاصل کیتن جیڑھے اَڄ توں پنج ہزار سال دے قدیم تمدن دی عظمت دا ݙس ݙیندن تے اے وی ثابت تھی چکے کہ وادیٔ سندھ وچ عروج یافتہ ایں تہذیب دی بنیادتریجھی ہزاری قبل مسیح دے آغاز تئیں رکھی ونڄ چکی ہئی۔ شہراں دی تعمیر وچ باقاعدہ منصوبہ بندی کیتی ویندی ہئی۔ پاݨی دے نکاس دا خصوصی بندوبست ہوندا ہئی۔ صحت و صفائی دا ٻہوں خیال رکھیا ویندا ہا۔ زیورات دا استعمال ‘ غلہ گوداماں دی موجودگی ‘ ہر گھر وچ غسل خانہ ‘ کُھلیاں گلیاں ‘ بازار ‘ دریانواں تے سمندراں دے رستے ٻاہرلی دنیا نال تجارت وادیٔ سندھ دے عظیم تمدن دیاں گواہیاں ہن‘ وادیٔ سندھ دا اے تہذیبی گھیر ہڑپہ تے موہنجو داڑو دے آسے پاسے تے اَدھ وچکار کھنڈیا ہویا ہئی۔ ماہرین آثارِ قدیمہ دا قیاس ہا کہ ہڑپہ تے موہنجو داڑو دے درمیان بالکل ادھ وچ اُنھاں ݙوں شہراں دا ہمعصر ہک ٻیا شہر ضرور ہے ۔ آخر تلاش دے بعد ماہر آثار قدیمہ ڈاکٹر رفیق مغل بہاول پور دے صحرائے چولستان وچ ہک ٻیا قدیم شہر ’’گنویری والا‘‘ دریافت کر گھدے۔ اے شہر ہڑپہ توں وݙا تے موہنجو داڑو دے تقریباً برابر ہے تے صحرائے چولستان دے ایں شہر وچوں ملݨ والے نوادرات دے مطالعے دے بعد اے ڳالھ وی سامݨے آندی اے کہ وادیٔ سندھ دی عظیم تہذیب دا آغاز یعنی قبل از ہڑپائی دور دا مُنڈھ صحرائے چولستان تے بہاول پور دے ہِیں علاقے وچ ٻدھا ڳیا۔ ایں طرحاں ملتان دی قدامت وی منی ہوئی ڳالھ اے۔ ملتان دے نزدیک جلیل پور دیاں کھدائیاں وی اے ثابت کیتے کہ اے علاقہ اَڄ توں پنج ہزار سال پہلے دی تہذیبی زندگی دا مرکز ہئی تے اے او علاقہ ہے جتھاں ایں ویلے سرائیکی زبان ٻولی ویندی ہے تے کہیں زبان کوں ڄاݨݨ ‘ سمجھݨ توں پہلے اے ضروری ہوندے کہ اوندے وطن تے تل وسیب دی تاریخی تے تہذیبی عمر دا اندازہ ہووے۔

انسانی تہذیبی ارتقاء دے اڳلے حصے اِچ قدم رکھوں تاں دراوڑاں دے بعد اِتھاں آریا دی آمد دا علم تھیندے۔ آریا آئے تاں انھاں اے علاقہ فتح کر گھدا تے اِتھوں دے قدیم باشندیاں یعنی دراوڑاں کوں اپݨا غلام بݨا گھدا۔ آریاواں کوں جیڑھے ایں علاقے وچ استحکام تے سکون حاصل تھیا تاں انھاں اِتھاں ٻہہ تے اپݨی فکری ‘ ثقافتی اتے ادبی ڳوجھی کوں ویداں دی صورت وچ تحریر کیتا۔ انھاں ویداں وچ دریائے سندھ ‘ دریائے ستلج ‘ دریائے ہاکڑا ‘ دریائے سرسوتی تے دریائے بیاس دا تذکرہ ہے۔ رڳ وید انھاں دا سب توں قدیم وید ہے اوں وچ کتھاہیں گنگا جمنا دا ذکر کائنی۔ اِتھوں معلوم تھیندے کہ عہد قدیم دے ایں قدیم ترین علمی ادبی سرمائے دی تخلیق وی اَڄوکے سرائیکی زبان دے علاقے وچ تھئی۔

آریاواں دے بعد اے علاقہ مختلف حملہ آوراں دی زد وچ ریہا۔ چھیویں صدی قبل مسیح وچ مہاتما ٻدھ دی تعلیمات دا آغاز تھیا تاں بہاول پور دے نیڑے سوئی وہار تے پتن منارہ وچ ٻدھ تبلیغی مرکز قائم تھئے تے ایں علاقے تے ٻدھ مت دے اثرات پھیلے۔ ایں توں بعد ایران دے بادشاہ دارائے اعظم ایں طرف اپݨے لشکر بھیجے۔326ق م وچ سکندر اعظم ایں علاقے وچ داخل تھیا تے سرائیکی علاقے دے لوکاں تلنبہ تے ملتان وچ وݙی دلیری نال اوندا مقابلہ کیتا۔ سکندر اعظم دے بعد اے علاقہ رائے خاندان دے زیر تسلط آ ڳیا اوندے بعد چچ اقتدار سنبھالیا تاں ملتان کوں اپݨی حکومت وچ ملا گھدا۔

ایں علاقے دے بھاگ بخت اوں ویلھے جاڳئے جیڑھے اسلامی لشکر محمد بن قاسم دی قیادت وچ اسلام دے نورانی سوجھلے کھنڈیندا ایں علاقے وچ آیا تے منصورہ دے بعد اوچ تے ملتان اسلامی علوم و فنون تے ادب و تہذیب دے مرکز بݨ ڳئے۔ اِتھوں دی تہذیب و تمدن تے اسلامی اثرات دا بے پناہ اثر تھیا ۔ زبان و ادب عربی ‘ فارسی اثرات نال سنگریڄ ڳیا۔ لوکاں دی رہتل ‘ وسیبی ورتاوے سب اسلامی رنگ وچ رنگیج ڳئے۔ محمد بن قاسم دے بعد ایں علاقے نے کݙاہیں قرامطہ دا اقتدار ݙٹھا تے کݙاہیں سلطان محمود غزنوی دا‘ تھیندئیں تھیندیں ملتان تے سکھاں دا قبضہ تھی ڳیا تے ول 1849ء وچ سکھاں دے بعد انگریز ایں علاقے تے حکمران بݨ ڳئے۔1947ء دا بختاور سال آیا تے قیامِ پاکستان نال اِی ایں علاقے کوں آزادی دی نعمت نصیب تھئی۔

صدیاں دے ایں تاریخی جائزے توں معلوم تھیندے کہ ایں علاقے تے مختلف ادوار وچ مختلف تہذیبی اثرات پئے ۔ کجھ بالکل وقتی تے کجھ اثرات ایں علاقے دے لوکاں دے مزاج دا حصہ تے زبان و ادب دی روح بݨ ڳے۔ زبان تے اوندا ادب اپݨے وسیب تے اپݨے ارد گرد دے ماحول دا عکس ہوندے۔ سرائیکی زبان جیڑھے تل وسیب وچ پیدا تھئی‘ اوندے وچ اپݨے علاقے دی تاریخی تے تہذیبی زندگی دے اثرات نشابر ملدن۔سرائیکی وادیٔ سندھ دی ہک قدیم زبان ہے۔ایں زبان دے نال ‘ ایندے منڈھ تے ایندے خاندان دے بارے ماہرین لسانیات کوں کافی سارے مغالطے تھین۔ کجھ اینکوں ہک آریائی زبان سمجھے‘ کجھ لہندا ‘ ملتانی تے سرائیکی کوں انج انج ٻولیاں دے طور تے پیش کیتے۔ کتھائیں لہندا کوں مغربی پنجابی آکھ تے ملتانی توں انج نکھیڑیا ڳے تے سندھ وچ ٻولی ونڄݨ والی سرائیکی کوں ملتانی توں انج ہک ٻولی سمجھا ڳے۔ اینویں اے زبان لہندا ‘ مغربی پنجابی ‘ سندھی ‘ ڄٹکی ‘ ملتانی سرائیکی دے مختلف نانواں وچ ونڈ ولھیج تے ماہرین لسانیات دے مطالعے وچ آندی رہی ہے۔ مگر اے ہک حقیقت ہے کہ تقریباً تمام ماہرین لسانیات ایں زبان کوں ہک مکمل تے ݙوجھیاں زباناں دے ہم پلہ ہک اہم زبان دی حیثیت نال تسلیم ضرور کیتے۔ سرائیکی ہک غیر آریائی زبان اے‘ تے ایندے ڈانڈے قدیم دراوڑی زبان نال ملے ہوئے ہن۔ قدیم دراوڑی تے منڈاری زباناں نال ذخیرئہ الفاظ دا اشتراک ‘ اسمائے ضمیر ‘ سابقے ‘ لاحقے تے افعال دی سانجھ اینکوں منڈاری تے دراوڑی زباناں دا سنگ رَت ثابت کریندن‘ ایندی پیدائش پراکرتاں تے اپ بھرنش توں تھئی اے تے وراچڈہ اپ بھرنش اِی او چھیکڑی زبان ہے جیندے وچوں سرائیکی پیدا تھئی۔ 

ایں زبان دے ݙوجھے دور دا آغاز اُوں ویلھے تھیندے جیڑھے ویلے محمد بن قاسم ایں علاقے کوں فتح کریندے‘ اوچ ‘ منصورہ ‘ عربی تے فارسی علوم و فنون دے مرکز بݨدن تاں اتھاں عربی تے فارسی کوں فروغ ملدے تے اے زباناں سرائیکی زبان نال ہک مِک تھی ویندن۔ آوݨ والے مسلماناں دی عربی تے فارسی سب توں پہلے جیں زبان نال مخلوط تھئین او سندھی ‘ ملتانی یعنی سرائیکی ہئی تے اوں ویلھے سندھی تے ملتانی ہکو ٻولی دی حیثیت نال تمام وادیٔ سندھ وچ رائج ہئی۔ یعنی جہلم دے منبع توں گھن تے ساحل سمندر تائیں شمالاً جنوباً ہکو علاقہ ہئی او ہکو زبان تے ہکے تہذیبی رشتے وچ ڳنڈھیا ہویا ہئی‘ ایہو وجہ ہے کہ چوتھی صدی ہجری تے اوندے بعد وچ ملتان آوݨ والے عرب سیاح ابنِ حوقل ‘ بشاری مقدسی اصطخری وغیرہ منصورہ تے ملتان دی زبان کوں عربی تے سندھی ݙسیندن ۔ ایندی ہک وجہ اے وی ہے کہ وادیٔ سندھ دا علاقہ شروع توں گھن تے عرباں دی آمد تئیں ہک خطہ منیا ویندا ہا۔ ول 111ھ وچ سیاسی طور تے ملتان سندھ توں انج تھیا ‘ تمیم بن زید دی موت نال سندھ دی مرکزی حکومت کوں زوال آیا تے ملتان سندھ توں علیحدہ ہک نویکلی ریاست دے طور تے اُبھریا ‘ جیندی وجہ توں سرائیکی زبان سندھی زبان توں وکھ تھی تے اِتھاں پرورش پاوݨ لڳی ‘ مختلف سیاسی ‘ سماجی تے علاقائی اثرات ݙوہاں زباناں تے کافی اثرات مرتب کیتے ‘ ہِیں کیتے بے حد لسانی اشتراک دے باوجود سندھی تے سرائیکی ݙو انج زباناں دے طور تے ایں علاقے وچ اُبھریاں۔

سرائیکی زبان دے مزاج اوندے ذخیرئہ الفاظ تے لسانی بُݨ بنیاد دا جیکر ویورا کیتا ونڄے تاں اے زبان عربی ‘ فارسی ‘ اردو ‘ سندھی ‘ پنجابی ‘ بلوچی تے پشتو نال ٻہوں گھاٹے رشتے رکھدی اے۔ اے زبان ایں ویلھے پاکستان دے اَدھلے تے وچکارے علاقے وچ ٻولی ویندی اے۔ ایندیاں سرحداں کتھاہیں نہ کتھاہیں ساریاں پاکستانی زباناں نال ملدئین‘ ہِیں کیتے ایں زبان دا اپݨیاںہمسایہ پاکستانی زباناں نال ٻہوں گہرا تے کݙاہیں نہ ختم تھیوݨ والا تعلق ہے۔

سرائیکی زبان دی اپݨی ہک انفرادیت ہے ایں زبان وچ الفاظ دا ٻہوں وسیع ذخیرہ موجود ہے ۔ ہک ہک لفظ دے متبادل کئی کئی لفظ ہن۔ زیر ‘ زبر ‘ پیش لاوݨ نال الفاظ دے معنی تے مفہوم بدل ویندن۔ اینویں اَکھاݨاں ‘ محاورے ‘ ضرب الامثال جنھاں توں زبان دی قدر و قیمت تے اوندے اَگھ ‘ بھاہ دا پتہ لڳدے۔ اے زبان بھری ہوئی ݙسدی اے ‘ اے اکھاݨاں سگھڑ سیاݨے لوکاں دے تجربیاں دا ست، ایں علاقے دی تاریخی تے سماجی زندگی دی شہادت ہن۔ سرائیکی زبان دے ٻولݨ والے لوک ڳالھ ڳالھ نال اَکھاݨاں تے محاورے استعمال کریندن۔ اینویں زبان دے لوک قصیّ نثری وی ہن تے منظوم وی‘ اے قصّے واسطے ‘ نینگراں واسطے تے وݙی عمر دے لوکاں واسطے انج انج تے آپوں اپݨے مزاج مطابق ہن‘ انھاں قصیاں وچوں تربیت ‘ اصلاح ‘ نیکی ‘ بہادری ‘ سخاوت ‘ عزم و ہمت تے انسانی بھلائی دے ݙس ملدن۔

سرائیکی زبان دا دامن لوک شاعری نال وی مالا مال ہے۔ ایں زبان کوں لوک گیتاں دی زبان آکھیا ویندے۔ انھاں گیتاں وچ لوک ریت ‘ لوکاں دے عقائد ‘ انھاں دیاں خوشیاں ‘ غمیاں ‘سوچݨ دا انداز تے وسیب دی تہذیبی و ثقافتی زندگی دی مکمل عکاسی ملدی اے۔ انھاں لوک گیتاں وچوں ایں علاقے دے تاریخی تے سیاسی حالات دی طرف وی کتھاہیں کتھاہیں اشارے ملدن۔ ڄمݨے توں لا تے پرݨے تے مرݨے تئیں ہر ہر موقعہ دے کئی کئی گیت اِن۔ خوشی غمی دا کوئی موقع ہووے اوں موقعہ دی مناسبت نال گیت آکھیئے ویندن۔ سرائیکی زبان دے ایں لوک ورثے وچ لولی ‘ مورݨ ‘ ٹہر ‘ چھلاّ ‘ ٻاگھی ‘ ڈھولا ‘ چرخہ ‘ ٹپہّ‘ سہرا ‘ پہاکا ‘ ݙوہڑہ ‘ تورا ‘ گانمݨ ‘ ٻوݙی ‘ بگڑو ‘ سمی ‘ ساوݨ ماکھ ‘ ماہیا ‘ جھمر ‘ لڑھائو ‘ بیت ‘ تول علاوہ فصلاں ‘ موسماں ‘ کساناں ‘ ملاحواں ‘اُڄڑیاں ‘ جتوالاں دے گیت بے انت بے شمار اِن۔لوک گیتاں وچ کئی اصناف ایجھیاں وی ہن جیڑھیاں پاکستان دے ٻئے کہیں علاقے وچ رائج کینی‘ جیویں ٻوݙی ‘ بگڑو ‘ تورا ‘ ٻاگھی ‘ٹہر تے ساوݨ ماکھو وغیرہ ‘ اے خالص ایں زبان دیاں اصناف ہن‘ لوک ادب دے ایں وسیع ذخیرے کوں نہ صرف ایں زبان دی اہمیت دا اندازہ تھیندے بلکہ تہدیبی زندگی نال ایندے اَݨ ترٹ رشتیاں دا علم وی تھیندے۔ لوک ادب دی اتنی وݙی روایت ایندے لسانی تے تخلیقی مزاج تے ٻہوں سوہݨے اثرات پاتن۔

سرائیکی زبان دا بکل شعری ادب نال بھریا ہویا ہے۔ سرائیکی زبان کوں جیڑھا تل وسیب ملیئے اوں وچ دریائے سندھ ‘ دریائے ستلج دے زرخیز علاقے وی ہن۔ تھل چولستان دے صحرا دی ‘ کوہِ سلیمان دے پہاڑ دی تے میدانی علاقے دی ‘ مختلف زمینی حالات ادبی تخلیقات وچ وی کافی تنوع تے رنگ آمیزی پیدا کیتی اے۔ ہِیں کیتے ایں زبان دے شعری ورثے وچ پہاڑاں دی شان و شکوہ ‘ زرخیز میداناں دی شادابی تے صحرائی علاقیاں دی وسعت تے مونجھ ملال دے حوالے نشابر ہن۔ دریائی ٻیٹ دا علاقہ ہووے ‘ کوہ سلیمان دے دامن یا تھل چولستان دا صحرا ہر جا تے زندگی موسماں دی محتاج تے جغرافیائی حالات دے رحم و کرم تے ہے۔ ایں توں علاوہ ایں علاقے تے مختلف حکمراناں دی آمد ‘ سیاسی انتشار ‘ شخصی حکومتاں ‘ سرداریاں ‘ تمنداریاں ‘ معاشرتی مجبوریاں تے محرومیاں نے لوکاں دی سوچ تے فکر کوں کئی مخصوص دھارے عطا کیتن‘ ایہو وجہ ہے کہ سرائیکی زبان دی شاعری وچ درد و فراق ‘ وِچھوڑے دا شدید احساس ‘ اپݨی محرومیاں دا پٹݨاں تے متصادم حالات نال مقابلے دا حوصلہ پاتا ویندے‘ شاعری دا عمومی مزاج کھلدا ٹہکدا کینی‘ بلکہ ایں وچ مونجھ ملال دے دردئو ݙسکارے سُݨیندن۔

سرائیکی شعری ادب دے ارتقاء دا جائزہ گھنݨ کیتے اساکوں ترائے راہیں اختیار کرݨیاں پوسن‘ضروری ہے کہ پہلے شاعری دیاں معنوی اقسام تے شاعری دے وݙے وݙے موضوعات دے حوالے نال ایندا جائزہ گھدا ونڄے۔ ایں توں بعد اصنافِ سخن کوں سامݨے رکھ تے شعری ادب دی ٹور دا مکمل احاطہ کیتا ونڄے تے چھیکڑ وچ زمانی ترتیب نال ادوار دا تعیّن کر تے ہر دور دے نمائندہ شعراء دے حالاتِ زندگی تے فن اُتے گفتگو کیتی ونڄے تاکہ سرائیکی شاعری دا ارتقاء مکمل طور تے اساݙے سامݨے نتر کے آ ونڄے ۔ ہِیں کیتے سب توں پہلے اَساں معنوی اقسام دے حوالے نال سرائیکی زبان دے شعری ادب کوں ݙہدے ہیں۔ اے ادب پنج موضوعات دے تحت ونڈیا ونڄ سڳدے۔ 

(1)دینی شاعری(2)صوفیانہ شاعری(3)عشقیہ شاعری (4)ملی شاعری (5)مزاحیہ شاعری۔

ہُݨ اساں انتہائی اختصار نال انھاں پنج اقسام دی شاعری دا تذکرہ کریندے ہیں۔

دینی شاعری سرائیکی شعری ادب دی ٻہوں وݙی سُنڄاݨ اے۔ محمد بن قاسم دی فتوحات دے سلسلے وچ سرائیکی علاقے تے اسلامی اثرات مرتب تھئے تاں اوچ شریف تے ملتان وچ اسلام دے فروغ دے نال اِی کئی دینی مدارس قائم تھی ڳے‘ انھاں مدارس وچ تدریس کیتے منظوم رسالے دینی موضوعات تے لکھے ڳئے۔ ایں توں علاوہ سرائیکی شاعری دا بھرواں حصہ حمدیہ تے نعتیہ شاعری اُتے مبنی ہے۔ تمام شعراء اپݨے کلام دا آغاز حمد توں کیتا۔ منظوم عشقیہ داستاناں ہوون یا فقہ دے رسائل ہر پاسے آغاز اللہ سوہݨے دی حمد توں ݙسدے ‘ خالص نعتیہ اصناف دا آغاز ہووے تے بھانویں عشقیہ داستاناں ‘ کافیاں ہوون تے بھانویں ݙوہڑے ‘ ہر پاسے حمدیہ شاعری توحید دے سبق سُݨیندی نظر آندی اے۔ سرائیکی زبان دی پہلی مستقل تصنیف نورنامہ حمدیہ اشعار توں شروع تھیندی اے۔ اینویں مولانا عبدالکریم جھنگوی دی نجات المومنین دے مونڈھی اشعار حمدیہ ہن‘ عشقیہ داستاناں وچ چراغ اعواݨ دی ہیر ‘ عبدالحکیم اُچوی دی یوسف زلیخا ‘ صدیق لالی دی یوسف زلیخا ‘ اکبر شاہ دی صاحباں مرزاں ‘ لطف علی دی شاہ سیفل ‘ نورالدین مسکین دی سسی پنوں ‘ سب داستاناںدے شروع وچ حمد موجود ہوندی اے۔ ایں توں علاوہ سی حرفیاں تے کافیاں وچ حمد باری تعالیٰ ہک وݙے موضوع دی حیثیت نال سرائیکی شعری ادب دا سُہاڳ بݨدی اے۔

ݙوجہاناں دے سردار محبوبِ خدا رحمتِ دو عالم حضور نبی کریم صلی اللہ علیہ وآلہٖ وسلم دی قصیدہ گوئی تے شان بیان کرݨ اساݙے ایمان دا حصہ اے۔ سرائیکی زبان دا شعری ادب عربی محبوبؐ دے ذکر نال ‘ اوندی تعریف تے توصیف نال مالا مال اے۔ بلکہ اے آکھیا ونڄ سڳدے کہ سرائیکی وسیب دا سب توں وݙا موضوع ’’نعت‘‘ ہے سرائیکی زبان دے شعری ادب وچ معنوی لحاظ نال نعت دیاں ٻہوں ساریاں قسماں ہن‘ جنہاں وچوں معراج نامہ ‘ تولد نامہ ‘ درود نامہ ‘ تاج نامہ ‘ حلیہ مبارک ‘ وصال نامے تے مولود خاص خاص ہن۔ انھاں خالصتاً نعتیہ اصناف وچ شعراء رَڄ رَڄ تے سرکارِ دو عالم دے حضور اپݨیاں عقیدتاں دے نذرانے پیش کیتن۔ مولود دی صنف سرائیکی زبان وچ کافی وسیع مفہوم اِچ ورتی ویندی اے۔ حضرت سرکارِ کائنات دی ثناء تے تعریف دا ہر مضمون مولود اِچ پیش کیتا ونڄ سڳدے تے ضروری نی کہ ایندے وچ آپ دے صرف ورودِ مسعود دا ذکر ہووے۔ انھاں خالص نعتیہ اصناف دے علاوہ شاعری دیاں ٻیاں مروّج اصناف وچ نعت دیاں عقیدتاں موجاں مریندیاں نظر آندن‘ خاص طور تے قدیم اصناف کوں نعت واسطے وݙے سُوہݨپ نال ورتیا ڳے۔ جنہاں وچ خاص نعتیہ جوگی نامے ‘ نعتیہ طوطے نامے ‘ نعتیہ چرخے نامے ‘ نعتیہ تورے ‘ نعتیہ سی حرفیاں ‘ نعتیہ باراں ماسے ‘ نعتیہ ڈھولے ‘ نعتیہ لوری نامے ‘ نعتیہ گھڑولیاں ‘ نعتیہ ماہیئے ‘ محمدّی باراں ماسے تے نعتیہ کافیاں قابل ذکر ہن۔ اڳوں ونڄ تے جدید دور وچ شعراء غزل ‘ نثری نظم تے آزاد نظم کوں وی نعت دے حسن نال سوبھ بخشے‘ سرائیکی زبان دے نعتیہ ادب دے وݙے وݙے موضوع اے ہن‘ واقعہ معراج ‘ حضورؐ دے حسن دا بیان ‘ آپؐ دی سوہݨی سیرت دا اظہار ‘ دیدار دی ارداس تے آپؐ دے در اقدس توں دوری داارمان تے حضور نبی کریم صلی اللہ علیہ وآلہٖ وسلم دے ہمیشگی لڑ لڳن دی خواہش ‘ ایں طرح سرائیکی شاعری وچ نعتیہ ادب ‘ علمی ادبی تے فنی لحاظ نال ٻہوں زوردار ‘ پُر تاثیر تے دل چھکواں ہے۔ دینی شاعری وچ واقعاتِ کربلا دا بیان ‘ اہل بیت دے قصائد تے بزرگانِ دین دے مناقب وی ٻہوں ملدن‘ سرائیکی زبان وچ سب توں زیادہ مناقب حضرت غوث الاعظمؒ دے ملدن‘ اساں انھاں مناقب کوں سرائیکی زبان دی نیم مذہبی شاعری دا حصہ آہدوں۔

سرائیکی زبان دی ݙوجھی وݙی قسم صوفیانہ شاعری دی ہے‘ تصوف سرائیکی علاقے دی روح وچ شامل ہے۔ اے علاقہ منڈھ توں اِی صوفیائے کرام دی خصوصی توجہ دا مرکز ریہے۔ سب توں پہلے چوتھی صدی ہجری وچ ہک صوفی بزرگ صفی الدین گاذرونی اوچ شریف تشریف گھن آئے تے اِتھاں ہک مدرسہ قائم کیتا تے تصوف دی شمع ٻالی ۔ ایں توں بعد چھیویں صدی تے ستویں صدی ہجری تے اوندے بعداے علاقہ وݙے وݙے صوفی بزرگان دی تبلیغ دا ڳڑھ ݙسدے۔ انھاں بزرگاں وچ حضرت بابا فرید الدین مسعود گنج شکرؒ ‘ حضرت بہاء الدین زکریا ملتانیؒ ‘ حضرت شیخ حمید الدین حاکم ؒ‘ سید جلال الدین سرخ بخاریؒ‘ حضرت شاہ رکن عالمؒ ‘ حضرت جہانیاں جہاں گشت ‘ؒ خواجہ نور محمدمہاروی ؒ‘ حضرت محکم الدین سیرانیؒ‘ حضرت حافظ جمال اللہؒتے ݙوجھے کئی بزرگاں نے اتھاں معرفت و عرفان دے چشمے جاری کیتے تے اے سلسلہ حضرت خواجہ غلام فریدؒ سئیں تئیں پُناں‘ ایں توں علاوہ حضرت خواجہ معین الدین چشتی اجمیریؒ‘ حضرت امیر خسروؒ تے ایجھیاں کئی بزرگ ہستیاں اِتھاں آیاں تے ایں علاقے کوں سرفراز فرمایا‘ اے علاقہ اسماعیلی پیراں حضرت شاہ شمس سبزواری ‘ حضرت پیر صدر الدین تے ݙوجھے اسماعیلی بزرگاں دیاں تبلیغی سرگرمیاں دا مرکز ریہے۔ انھاں حضرات وی اپݨے مخصوص انداز وچ تصوف دی تعلیم ݙتی۔ تے انھاں بزرگاں اپݨی تعلیمات واسطے مقامی زبان کوں ذریعہ اظہار بݨایا۔ لہٰذا سرائیکی زبان صوفیانہ افکار و خیالات دے اظہار دا ٻہوں وݙا ذریعہ بݨی ‘ تے ایندی شاعری دا ہک وسیع سرمایہ تصوف دے اسرار و رموز تے اصلاحات تے مقاصد نال بھریج ڳیا۔ زبان وچ مٹھاس ‘ رچائو داخلیت تے اسلامی مزاج دا گھاٹا اثر پیدا تھیا۔ سرائیکی شاعریں دیاں تمام صنفاں وچ صوفیانہ خیالات پیش تھیوݨ لڳے ‘ وسیبی ورتاوے لوک داستاناں دے کردار ‘ عام تے مقامی علامتاں ‘ تصوف دے مضامین ورتیجݨ لڳیاں‘ چرخہ کتݨ ‘ نکی تند کتݨ ‘ منج کٹݨ ‘ سہاڳݨ تھیوݨ ‘ سگھڑپ دیاں ݙوجھیاں صنفاں تے ایں طرحاں دیاں گھریلو ڳالھیں وݙے وݙے صوفیانہ مسائل دے بیان واسطے استعمال تھیاں۔ رانجھݨ ‘ جوگی ‘ ماہی ‘ پُنل ‘ جیں لوک داستاناں دے کردار ‘ محبوبِ حقیقی دا استعارہ بݨیئے۔ ایں عمل نال زبان اوندے ادب تے خصوصاً شاعری وچ ٻہوں وݙا علمی ادبی وادھا تھیا۔ سرائیکی زبان دے مہاندرے صوفی شعراء اے ہن۔ حضرت بابا فرید الدین گنج شکرؒ ‘ حضرت سلطان باہوؒ‘ حضرت شاہ حبیب ‘ میاں علی حیدر ملتانی ‘ شیخ عبداللہ ملتانی ‘ صدیق لالی ‘ حضرت حافظ جمال اللہ‘ حضرت سچل سرمستؒ ‘ روحل فقیر سندھی ‘ مخدوم الملک سید حضرت محکم الدین سیرانی ‘ حضرت خواجہ غلام فریدؒ‘خواجہ عاقل جوگی ‘ سید جہان شاہ مجروح‘ سید ولایت شاہ ‘ حضرت خیر شاہ تے مولوی محمد یار بلبل تے دیوان خوشدل۔

سرائیکی شاعری دا تریجھا وݙا موضوع عشقیہ شاعری دا اے۔ سرائیکی زبان دی عشقیہ شاعری وچ بے لوث محبتاں دے جیندے جاگدے جذبے ‘ ہار سنگھار کیتے ‘ حسن دے جلوے ‘ پینگھاں جُھوٹدے ‘ پنݙوں چݨدے ‘ ٻکریاں چریندے ‘ ہل وہیندے ‘ نینگراں دیاں اُمنگاں تے فطرت دے کنوارے سُوہݨپ دیاں سُوہݨیاں صورتاں نظر آندن۔اے شاعری دل دیاں دھڑکناں نال ڳنڈھوڑ ݙسدی اے۔ ایں شاعری دے دامن وچ رنگ ‘ خوشبوئیں ‘ وفائیں ‘ محبتاں ‘ جدائیاں تے وصال دے سارے انگ ملدن‘ انہاں موضوعات تے جذبیاں دی مٹھی اندرلی چس وس سرائیکی شاعری کوں سنگارئیے تے زبان کوں نکھارئیے۔ عشقیہ شاعری دے طفیلوں اصنافِ سخن وچ وادھا تھیا۔ شاعری دا کینوس ودھیا ‘ ادب دا تعلق وسیب ‘ وسیبی روایت تے ثقافتی زندگی نال مضبوط تھیا ‘ تے ادب وچ ثقافتی زندگی تے لوک ریت دی عکاسی تھیوݨ لڳی۔ زبان وچ نازک خیالی ‘ نویں مضامین ‘ نویاں تشبیہاں ‘ علامتاں ‘ استعارے شامل تھئے‘ انسانی ݙکھ سُکھ تے سوچ وچار دے حقیقی روپ شاعری دی سُنڄاݨ بݨیئے۔ ادب تخلیقیِ سطح تے ٻہوں سُوہݨپ تے سواد پاتا‘ اے شاعری انسانی رشتیاں دی سُنڄاݨ دی شاعری اے۔ محبتاں دے اَݨ کھٹ حقیقی جذبے ایندے مِلک اِن تے ایں شاعری دے طفیلوں منظوم عشقیہ داستاناں تے ݙوجھیاں کئی اصنافِ سخن شاعری دے پُکھے وچ آئیاں۔ عشقیہ شاعری کرݨ والے کجھ مہاندرے شعراء اے ہن۔ چراغ اعواݨ ‘ مولوی لطف علی ‘ عبدالحکیم اُچوی ‘ گل محمد شیروی ‘ سید اکبر شاہ ‘ گل محمد چشتی ‘ خلیفہ نبی بخش لغاری ‘ نوروز ‘ خادم مکھݨ ٻیلوی ‘ امیر حیدر میرݨ ‘ سید مبارک شاہ ‘ جان محمد گداز ‘ جندن ملتانی تے خرم بہاول پوری۔

سرائیکی زبان دی ملی شاعری دے اساں ترائے وݙے حصے کریندے ہیں‘ ابتدائی شاعری وچ اپݨے وطن دی محبت ‘ اپݨے دین نال محبت ‘ اپݨی روایت نال محبت ‘ دلیری بہادری دے حوالے نال اپݨی ملی شجاعت تے غیر ملکی حکمراناں دے خلاف نفرت دے جذبات ملدن۔ ایں حصے وچ شاعر اپݨی دھرتی دے قصیدے پڑھدا تے اوندی محبت اِچ مست ݙسدے تے اپݨی اسلامی اقدار نال انتہائی حد تئیں وابستہ اے۔ انگریزاں دے آنون دے بعد حضوراً 1857ء دی جنگ آزادی دے بعد پورے سرائیکی علاقے وچ ہک شدید رد عمل دی لہر اُٹھدی اے جیندے حوالے شعر ادب وچ موجود ہن۔ علی حیدر ملتانی غیر ملکی حملہ آوراں دے خلاف آواز اُٹھیندن۔  مولانا لطف علی اپݨے سوہݨے دیس دی تعریف کریندا نظر آندے۔ نواب مظفر خان سکھاں نال جنگ کریندا شہید تھی ویندے۔ تاں اوندیاں پوڑیاں لکھیاں ویندن۔ انویویں صدی دے شروع وچ تھل توں شملہ شیر جوان ‘ ساہیوال توں احمد خان کھرل‘ لودھراں توں ملک اَبّن‘ صادق آباد توں موسیٰ لکھ پال ‘ انگریزاں دے خلاف عملی جدوجہد دا آغاز کریندن تاں انہاں دیاں واراںآکھیاں ویندن۔ سر چارلس نیپر1843ء وچ سندھیاں نال جنگ کریندے تاں حیدر خان چانڈیا دھڑوائی ایں معرکے بارے نظماں آہدے ۔ نورا نورنگ کاٹھیا انگریزاں دے خلاف نظماں بݨیندے۔ حضرت خواجہ فریدؒ سئیں نواب آف بہاول پور کوں مشورہ ݙیندن کہ:

اپݨی نگری آپ وسا توں

پٹ انگریزی تھاݨے

عوامی سطح تے اے تحریک اُبھردی اے اور قیام پاکستان تئیںایندا زور شور رہندے‘ تحریک پاکستان وچ تے قیام پاکستان دے بعد استحکام پاکستان کیتے سرائیکی شعراء ملی شاعری کریندن۔ 1960ء تے 1971ء دی جنگ وچ بے شمار ملی نغمے لکھئے ویندن۔ جنہاں وچ جوش و جذبات دا ہک طوفان موجاں مریندا ݙسدے۔

سرائیکی شاعری صرف ݙسکیاں تے ارداساں دی اِی شاعری کینی بلکہ ایندے وچ طنز و مزاح دا عنصر وی ٻہوں ہے‘ اتھوں دے لوک رج روندن تاں رَڄ کھلن دے عادی وی ہن۔ اونویں وی سرائیکی ٻولݨ والے لوک جملے بازی ڳالھ وچوں ڳالھ پیدا کرݨ تے ہک ڳالھ دے کئی معنی کڈھݨ وچ منفرد ہن۔ سرائیکی شاعری دا مزاحیہ ادب ایں ڳالھ دا ثبوت ہے ۔ لوک ادب وچ تاں طنز و مزاح دا وافر ذخیرہ ہے۔ ایں توں علاوہ رومانوی شاعری کرݨ والے شعراء وی کتھاہیں کتھاہیں طنز و مزاح دا سہارا گھدے ۔ لطف علی اپݨی مثنوی وچ ملکہ زنگانی دا نقشہ چھکیندن۔ حمل خان لغاری دا کافی کلام طنز و مزاح تے مبنی ہے۔ انھاں توں علاوہ جیڑھے شعراء طنز و مزاح کوں شاعری وچ ورتیا اُنھاں دے ناں اے ہن۔ حاجی ٹالپوری ‘ مولوی گل محمد چشتی ‘ فقیر اکرم شاہ ‘ امیر حیدر میرݨ ‘ گانمݨ کروڑی ‘ خرم بہاول پوری ‘ حاجی شاہ فائق ‘ موجی ملتانی ‘ سخی امیر ‘ ممدا ݙکن تے کئی ݙوجھے ۔ایں طنزیہ تے مزاحیہ شاعری دے موضوعات وچ نویں فیشن ‘ نینگراں دی بے عملی ‘ روایت توں انحراف ‘ فضول خرچی ‘ پیراں فقیراں دی خود غرضی ‘ علماء دی بے عملی ‘ گھریلو زندگی دی ناچاکی وغیرہ شامل ہن۔

اگر اصنافِ سخن دے حوالے نال سرائیکی شاعری دا ویورا کریجے تاں ترائے قسم دیاں صنفاں سرائیکی شاعری وچ اساکوںملدین۔ ہک او اصناف ہن جنھاں دا تعلق خالص ہِیں سرائیکی علاقے نال ہے تے انھاں کوں اساں بھوئیں پھوڑ ‘ یا تل وطنی صنفاں آکھدوں ۔ انھاں وچ پوڑی ‘ جندڑی ‘ گانمݨ ‘ چرخہ نامہ ‘ جوگی نامہ چھلاّ تے تورا شامل اے۔اتے کجھ اظہار دے سانچے ایجھے ہن جنھاں مقامی اثرات قبول کر تے ہک نویں صورت اختیار کیتی۔ اے اصناف سرائیکی دے علاوہ ݙوجھیاں کئی پاکستانی زباناں وچ رائج ہن۔ مگر ایں زبان دے ادب دا وافر حصہ انھاں وچ ملدے جیویں کافی ‘ سی حرفی ‘ بارہ باسہ ‘ ،ڈھولا ‘ ٹپہ ‘ ہشت پاش ‘ ہفت روز تے ݙوہڑے وغیرہ۔ باقی او اصناف رہ ویندن جنہاں کوں ایں زبان ‘ عصری تقاضیاں تے جدید شعری روّئیاں دے تحت قبول کیتے انھاں وچ غزل ‘ مخمس ‘ رباعی ‘ قطعہ ‘ آزاد نظم تے نثری نظم وغیرہ ۔ اے اصناف ٻاہروں آئن تے اَڄ ایں زبان دا حصہ ہن۔

کافی کوں سرائیکی شاعری وچ سب توں زیادہ چہاوت ملی اے ‘ ہیئت دے لحاظ نال ایندے وچ کجھ تبدیلیاں تھیندیاں رہ ڳن ‘ کتھاہیں ایں نظم دا روپ دھارئیے ‘ کتھاہیں اے غزل دے قریب چلی ڳئی۔ ایندے بند دے مصرعیاں دی تعداد کتھاہیں ٹک تے نئیں رہی‘ مصرعے ہمیشہ گھٹ ودھ تھیندے ریہن۔ کافی صنف دے آغاز بارے اساݙی رائے اے ہے کہ ایندی ابتدائی صورت اسماعیلی پیراں دے گنان ہن۔ جیڑھے ستویں صدی دے پہلے ادھ وچ اساݙے سامݨے آندن ‘ گنان دی ہیئت تے اوندا سانچا بالکل کافی نال کافی حد تئیں ملدے۔ ہِیں کیتے کافی دا نقطہ آغاز گیان بݨدن‘ سرائیکی کافی عہد بہ عہد ترقی کریندی ڳئی ۔ ایندے وچ زیادہ تر انداز ریختی دا ورتیا ویندے جیندی وجہ توں کافی صنف وچ جھک نوائی ۔ زبان دی مٹھاس تے نزاکت پیدا تھئی۔ تصوف تے معرفت دے مضامین اینکوں علمی ادبی سوبھ ݙتا۔ ایں صنف وچ ہر طرح دے مضامین ٻدھے ونڄ سڳدن لیکن زیادہ تر صوفیانہ تے عشقیہ مضامین ایندی شناخت ہن۔ کافی صنف وچ شروع توں لا تے ہُݨ تئیں ترائے واضح موڑ نظر آندن۔ پہلے موڑ دی نمائندگی حضرت سچل سرمستؒ سئیں کریندن‘ اوں دور دیاں کافیاں وچ معرفت تے عشق و محبت دے مضامین دا اظہار ہے۔ ایندے بعد ایں روایت وچ حضرت خواجہ غلام فریدؒ اضافہ کریندن تے کافی تل وسیبی حوالیاں ‘ مناظرِ فطرت تے لوک ثقافت دی علامت بݨدی اے تے اوں وچ صوفیانہ تے عارفانہ خیالات دی روایت وی قائم راہندی ہے۔ خواجہ سئیں دے بعد خرم بہاول پوری تے نوروز کافی کوں داخلیت توں کڈھ تے خارجیت والے پاسے گھن آندن تے کافی دا روپ جیندے جاگدے انسانی رشتیاں دے حوالے نال سامݨے آندے تے ایں طرح کافی روایتی انداز توں بالکل ہٹ ویندی اے ‘ اَڄوکے دور اِچ کافی بالکل نویں نظم تے گیت دے قریب ونڄ پئی اے۔ کافی گو شعراء دی تندیر ٻہوں وݙی ہے لیکن کجھ ناں نمائندہ شعراء دے اے ہن۔ حضرت سچل سرمستؒ‘ منشی غلام حسن گانمݨ ‘ بیدل فقیر سندھی‘ روحل فقیر ‘ مخدوم شمس الدین سید ‘ حضرت خواجہ غلام فریدؒ ‘ خواجہ عاقل جوگی تے خرم بہاول پوری۔

سرائیکی شاعری دی ݙوجھی وݙی صنف سی حرفی ہے ۔ اے صنف سرائیکی دے علاوہ سندھی تے پنجابی وچ وی مرّوج ہے۔ ایں صنف وچ الف توں ے تئیں دے حرف نال ہک بند ودھا ویندے‘ اساکوں کتھاہیں وی ایجھی سی حرفی نی ملی جیں وچ سرائیکی دے مخصوص اضافی حروف وی استعمال تھئے ہوون مثلاً ب واسطے ہک بند اِی ب واسطے کتھاہیں کہیں شاعر کوئی بند نئیں آکھیا۔ ایں صنف وچ وی کئی مصرعیاں واسطے لڳا ٻدھا اصول نئیں اختیار کیتا ڳیا اگرچہ زیادہ تر بند چار مصرعیاں دے ہن ۔ کجھ شعراء ایں وچ گھاٹے وادھے کیتن۔ حضرت سچل سرمستؒدی سی حرفی ترائے مصرعیاںدی ہے۔ شیخ عبداللہ ملتانی 5مصرعیاں دی جندڑی پردیسی لکھی ‘ علی حیدر ملتانی وی پنج مصرعے استعمال کریندن‘ حمل خان تے رحیم یار خان اَٹھ مصرعے دا ہک ہک بند ٻدھیندن۔ ہر حرف نال ہک مصرعے دی سی حرفی وی ملدی اے۔ سی حرفی وچ زیادہ تر صوفیانہ مضامین تے عشق و محبت دے جذبات دا اظہار ملدے ۔ ایں صنف دا گھیر ٻہوں زیادہ ہے ۔ ایں صنف وچوں کئی ٻیاں صنفاں وی نکلدن۔ سی حرفی ڈھولہ ‘ گھڑولی لعل ‘ جوگی نامہ ‘ چرخہ نامہ اے سب ہکے صنف دیاں ہیئت دے اعتبار نال مختلف صورتاں ہن۔ صرف مضامین دا فرق انھاں کوں انج و انج کریندے۔ کجھ شعراء سی حرفی کوں عشقیہ داستان واسطے استعمال کیتے۔ ایں صنف دے پہلے شاعر شاہ حبیب 1080)ھ) ہن۔ انھاں توں علاوہ جنہاں شعراء ایں صنف وچ ناں کمایا او اے ہن۔ علی حیدر ملتانی‘ شیخ عبداللہ ملتانی ‘ سچل سرمست ؒ‘ حافظ جمال اللہ ملتانی‘ حمل خان لغاری ‘ اکبر شاہ ‘ امیر حیدر میرݨ ‘ بیدل سندھی ‘ سید مجروح شاہ ۔ باراںماسے دے نمائندہ شاعر میاں ممدݨ بہاول پوری ‘ سید ولایت شاہ تے سید مبارک احمد پوری ہن۔ہفت روز ہشت یاس دا بہترین شاعر جان محمد گداز ہے۔

سرائیکی شاعری دی تریجھی ݙوی صنف ݙوہڑہ ہے۔ اے صنف ِ سخن سرائیکی وسیب اِچ ٻہوں مقبول ہے۔ ݙوہڑہ پہلے بیت دی صورت وچ ݙوں مصرعے تئیں محدود ہا۔ ول اے چار مصرعے دا تھیا۔ ہولے ہولے ایندے وچ مصرعیاں دا وادھا گھاٹا تھیوݨ لڳ پیا۔ چھی مصرعے ‘ اٹھ مصرعے ‘ پنج مصرعے دے ݙوہڑے وی ملدن۔ ݙوہڑے وچ زیادہ تر عشقیہ عارفانہ تے نعتیہ مضامین پیش کیتے ویندن۔ ایں توں علاوہ سرائیکی مرثیے وی ݙوہڑے دے انداز وچ یا دفعہ دی صورت وچ پیش کیتے ڳن۔ سرائیکی زبان دے اکثر منظوم ڈرامے وی ݙوہڑیاں وچ ملدن۔ ڈرامے دے کردار جا جاتے سوالی جوابی ݙوہڑے آکھ تے ڳالھ کوں اڳوں تے ٹریندن ‘ اے ہک لوک صنف دے طور تے تاں منڈھ قدیم توں سرائیکی ادب وچ موجود ہے لیکن باقاعدہ ایندی تحریری شہادت شیخ بہاء الدین زکریا ملتانی 566ھ ۔658ھ دے ݙوہڑے وچ ملدی اے ‘ جیڑھا انھاں مخدوم حمید الدین حاکمؒ کوں اپݨے مکتوب وچ لکھیا ہئی تے اوندے جواب وچ مخدوم حمیدالدین حاکمؒ وی ہک ݙوہڑہ تحریر فرمایا۔ ایں توں بعد بھونگ بھارہ صادق آباددے درویش شاعر پیارا شہید990ھ اِچ ݙوہڑے آکھیے۔ حضرت بابا فرید گنج شکرؒ دے ݙوں مصرعے دے بیت ‘ اکبر اعظم دے عہد دے شاعر دمودر داس دمودر دی ݙوہڑیاں دی طرز تے لکھی ہوئی ہیر تے غلام سکندر دے حسینی ݙوہڑے توں ایندے ابتدائی عہد دی نشاندہی تھیندی اے ‘ ایندے بعد حضرت سلطان باہوؒ ‘ علی حیدر ملتانی ‘ مولوی لطف علی ‘ حضرت سچل سرمستؒ ݙوہڑے دی روایت کوں اڳوں تے ٹوریا۔ حضرت سچل سرمست دے بعد اے صنفِ سخن ٻہوں ودھی پھلی۔ سندھ دے صوفی شاعر یں روحل فقیر ‘ مراد فقیر ‘ حمل فقیر ‘ صدیق فقیر ݙوہڑے کوں عروج تے پڄایا۔ ݙوہڑہ ہک ایجھی صنف ہے جیندے وچ اکثر شعراء طبع آزمائی کیتی اے ‘ ݙوجھے نمائندہ شعراء وچ بیدل سندھی ‘ حمل خان لغاری ‘ حضرت خیر شاہ ‘ سید مجروح شاہ ‘دیوان خوشدل نوروز تے شاطر قابل ذکر ہن۔ نوروز ݙوہڑے دی صنف وچ جدت کیتی تے ݙوہڑے کوں روایتی مضموناں دی قید وچوں کڈھ تے نویں انداز نال تے حسن و عشق دے خارجی حوالیاں نال بیان کیتا۔ سرائیکی منظوم ڈرامائی ادب وچ جنہاں شعرائے ݙوہڑے کوں اختیار کیتے انھاں وچ گانمݨ ملتانی ‘ صابر مبارک پوری‘ نورݨ گدائی‘ حسرت ملتانی تے پیر بخش پیرݨ دے ناں قابل ذکر ہن۔

داستاناں تے قصے کہاݨیاں وچ انسان ہمیشہ توں دلچسپی گھندا آئے‘ اڳلے وقتاں وچ تفریح دے زیادہ ذریعے کیناں ہن ‘ ہِیں کیتے داستان گوئی دے فن کوں عروج حاصل تھیا۔ سرائیکی زبان دے شعری ادب وچ منظوم عشقیہ داستاناں دی ہک ٻہوں تکڑی روایت موجود ہے۔ سرائیکی زبان وچ زیادہ تر عشقیہ داستاناںسسی پنوں ‘ ہیر رانجھا تے سیف الملوک کوں شعراء قلمبند کیتے۔ ایں توں علاوہ لیلیٰ مجنوں ‘ لیلاں چنیسر ‘ قصہ مصری بائی ‘ گاذر نامہ ‘ سمی راول ‘ پورن بھگت تے قصہ جیسی وی ملدن۔

سرائیکی عشقیہ داستاناں وچ اپݨے عہد دی تاریخ و ثقافت وی ملدی اے تے لوکاں دی وسیبی رہتل‘ رسماں ریتاں تے سماجی زندگی دا وی علم تھیندے۔ انھاں منظوم عشقیہ داستاناں نال زبان تے ادب کوں وݙا فائدہ پڄا۔ داستاناں دی بنیادی ڳالھ اوندا ناقابل یقین ماحول ہوندے ‘ پر ہک ادھ کوں چھوڑ تے اکثر سرائیکی داستاناں وچ ناقابل یقین حالات و واقعات انتہائی کم ہن۔ شاعر زیادہ توں زیادہ حقیقت نگاری دے نیڑے ریہن۔ انھاں داستاناں دا مزاج ایں دھرتی نال ڳنڈھوڑ ݙسدے۔ علاقائی لوک داستاناں دے علاوہ ٻاہر دے قصے مثلاً لیلیٰ مجنوں ‘ شیریں فرہاد ‘ یوسف زلیخا کوں لکھدئیں وقت شعراء سارے حالات و واقعات کوں مقامی ثقافتی ویس پوا تے پیش کیتے۔ جیندے نال اے قصے وی سرائیکی تہذیبی وراثت دا ہک حصہ بݨ ڳن‘ اے منظوم داستاناں ‘ بند ‘ بحر ‘ سی حرفی تے ݙوہڑے وچ لکھیاں ڳن۔ کجھ شعراء نے قصے دے درمیان کافیاں تے گیتاں وغیرہ دا استعمال وی کیتے۔ سب توں زیادہ سسی پنوں تے ہیر رانجھے دا قصہ ایں زبان وچ لکھیا ڳے‘ ہیر رانجھے دا قصہ سب توں پہلے دمودر داس دمودر اکبر اعظم دے عہد وچ تحریر کیتے ۔ ایندے بعد چراغ اعواݨ اے قصہ 1121ھ وچ مکمل کیتے۔ انھاں ݙوں شاعراں دے علاوہ علی حیدر ملتانی‘ حمل خان لغاری ‘ احمد دین ‘ امیر حیدر میرݨ ‘ نور الدین مسکین ‘ خادم مکھݨ ٻیلوی ‘ سید جلال کلیم تے ٻئے کئی شاعراں لکھیئے۔

سسی پنوں دی داستان دا تعلق سرائیکی علاقے نال اے‘ ہک روایت دے مطابق سسی بھٹہ واہݨ تحصیل صادق آباد دے راجے دی دھی ہئی‘ اے قصہ سرائیکی زبان وچ جنھاں شاعراں تحریر کیتے انھاں وچ سب توں پہلے خلیفہ نبی بخش لغاری (1776ء۔ 1863ء)دا آندے انھاں دے بعد سید محمد اکبر شاہ ‘ صالح محمد مسکین ‘ حسین دیدڑ ‘ منشی برات علی ‘ احمد بخش غافل تے سید جلال کلیم اے قصہ لکھیا۔

انھاں شعراء توں علاوہ سرائیکی زبان اِچ ݙاہ توں زیادہ ٻئے شاعر وی ہن جنہاں دا اے قصہ لکھیا ہویا ملدے۔

سرائیکی زبان دے کلاسیکی ادب وچ قصہ سیف الملوک کوں سب توں زیادہ ہمیت حاصل ہے۔ مولوی لطف علی اے قصہ 1195ھ وچ مکمل کیتا۔ سرائیکی زبان دا اے شاہکار منظوم قصہ شمار تھیندے۔ اگرچہ لطف علی دے بعد مخدوم محمد بخش تے سلطان سومرو وی اے قصہ لکھیا مگر جو مقام تے مرتبہ لطف علی کوں نصیب تھئے او کہیں ٻئے دے حصے وچ نی آیا۔ اے سرائیکی داستان گوئی دی تاریخ وچ ہک وݙے قصے دی حیثیت نال یاد رکھیا ویسی۔ ایں قصے وچ زبان و بیان دے کمالات ‘ عہد و ثقافت دی عکاسی ‘ جزئیات نگاری ‘ منظر نگاری تے کردار نگاری دے شاندار نمونے ملدن۔

یوسف زلیخا دا قصہ وی سرائیکی ادب وچ وݙا مقبول تے چہندا ریہے ۔ صدیق لالی 1084ھ۔1179ھ پہلے شاعر اِن جنھاں اے قصہ پہلے پہلے منظوم کیتے۔ انھاں دے بعد عبدالحکیم اوچوی 1218ھ وچ اے قصہ تحریر کیتا۔ یوسف زلیخا لکھݨ تے عبدالحکیم اوچوی کوں سب توں زیادہ شہرت حاصل تھئی۔ حافظ محمود شیرانی ایندی تعریف کیتی۔ انہاں اینکوں سب توں قدیم قصہ قرار ݙتے مگر عبدالحکیم توں پہلے صدیق لالی اے قصہ لکھ چکے ہن۔ البتہ قصہ نقطہ نگاہ نال عبدالحکیم اُچوی دا قصہ سب توں ممتاز ہے۔ مولوی عبدالحکیم اُچوی دی مثنوی سرائیکی زبان و ادب وچ کافی وادھا کیتا۔ انہاں توں علاوہ کئی ݙوجھے شعراء اے قصہ لکھئے۔ جنھاں وچ غلام سکندر خان ‘ احمد یار تونسوی وغیرہ ہن۔ انہاں دے قصے اتنے معیاری کینی۔ ݙوجھیاں منظوم عشقیہ داستاناں وچ گل محمد شیروی وی لیلیٰ مجنوں ‘ گاذر نامہ ‘ اکبر شاہ دا مرزا صاحباں قابل  توجہ ہن۔ باقی ݙوجھے شعراء دا کلام ایں پائے دا کینی۔

سرائیکی زبان دا ٻہوں شعری تے نثری ادب واقعاتِ کربلا نال متعلق ہے۔ واقعہ کربلا دے بعد سرائیکی علاقے وچ ایں ظلم دیاں داستاناں پڄݨ شروع تھی ڳیاں ہن۔ ہک روایت دے مطابق ہندواں دا ہک فرقہ جینکوں حسینی ٻانبھڑ سݙیا ویندے ۔ سانحہ کربلا دے موقع تے شام وچ موجود ہا ۔ انھاں امختار ثقفی دے نال مل تے قاتلانِ حسینؓ توں بدلا گھدا۔ انھاں ایں جنگ وچ اپݨیاں کارنامیاں کوں منظوم کر تے پیش کیتا۔جینکوں کبت آہدن۔ اے حسینی ٻانبھڑ کجھ عرصہ بعد عرب توں واپس پنجاب آ ڳئے تے سرائیکی علاقہ وچ آباد تھی ڳئے۔ اے ٻانبھڑ وستیاںتے شہراں وچ پھر پھر تے اپݨے کبت سُݨیندے ہن۔ جیں وچ واقعہ کربلا دا تذکرہ تے حضرت امام حسینؓ دی جنگ اوردتاں دی بہادری دا ذکر ہے ۔ ایں طرح دت قوم دا اے جنگ نامہ جیڑھا قدیم سرائیکی زبان وچ ہے پہلی صدی ہجری دی یادگار ہے۔ اینکوں برصغیر وچ ذکر حسینؓ دی پہلی مثال دے طور تے پیش کیتا ونڄ سڳدے۔ ملتان تے اوچ دا علاقہ اسماعیلی پیراں دی تبلیغی سرگرمیاں دا مرکز ریہے مگر اسماعیلی پیراں زیادہ تر اصلاحِ معاشرہ تے صوفیانہ خیالات دا پرچار کیتے یا حضرت علی علیہ السلام دی تعریف اپݨے کلام وچ پیش کیتی مگر کتھاہیں کتھاہیں حضرت حسینؓ دا ذکر وی کیتے۔

ملتان سرائیکی علاقے دا مرکزی شہر ہے ‘ ایں شہر کوں ہمیشہ اہمیت حاصل رہی اے ۔ تریجی صدی دے ادھ وچ ملتان تے بنو سامہ دی حکومت قائم تھی ڳئی ۔ ابن رستہ 290ھ وچ ملتان آندے ایں توں بعد مسعودی 303ھ وچ اتھاںپُڄدے ایندے چالیہہ سال بعد عرب سیاح اسحاق اصطخری ملتان آندے ‘ اوندے بعد ابن حوقل بغدادی دی اِتھاں آمد تھیندی اے۔ اے سارے عرب سیاح اتھاں اسامہ بن لوی دے خاندان دی حکومت دا تذکرہ کریندا۔ اصطخری دے مطابق چوتھی صدی ہجری وچ ملتان تے اسماعیلیاں دا قبضہ تھی ڳیا ہئی۔ بشاری مقدسی 375ھ وچ ملتان پُڄدے او ایں ڳالھ دی تائید کریندے کہ ملتان والے شیعہ ہن۔ ابو ریحان البیرونی کتاب الہند وچ ملتان تے قرامطہ دے اقتدار دا حوالہ ݙیندے۔ انھاں عرب سیاحواں دے بیان توں تصدیق تھیندی اے کہ ملتان وچ ٻہوں پہلے شیعہ عقائد دا فروغ تھیا۔ شیعہ حکومتاں ایندی تبلیغ کیتی تے انھاں حالات وچ سرائیکی مرثیہ گوئی کوں وی اِتھاں رواج ملیا ہوسی تے ایں طرح ملتان برصغیر پاک و ہند وچ مرثیہ گوئی دا سب توں پہلا مرکز بݨیا ۔ ایں علاقے وچ حسینیؓ ٻانبھڑاں دے کلام تے اسماعیلی پیراں دے گنان توں علاوہ حضرت بابا فرید گنج شکرؒ نال منسوب نصیحت نامے وچ وی شہادت حسینؓ دا ذکر اے۔ انھاں توں بعد سلطان باہو 1039۔ 1102ھ اپݨے ہک ݙوہڑے وچ سانحہ کربلا دا دردیلے انداز وچ ذکر کریندن۔ سندھ دے مشہور صوفی شاعر حضرت شاہ عبداللطیف بھٹائی ‘ حضرت قاسمؑ دی شادی دے موقعہ تے مہندی لاوݨ دی رسم دا بیان سرائیکی وچ کریندن۔ اردو تذکرہ نگار ملتان دے میاں مسکین ‘ میاں حزین ‘میاں غمگین تے میاں سکندر دے مرثیاں دا ذکر کیتے جنھاں اردو مرثیہ نگاری وی کیتی تے ہندوستان وچ سرائیکی مرثیہ نگاری دے فروغ دا باعث وی بݨیئے۔ انھاں ملتانی شاعراں دا شمار لکھنؤ دے ابتدائی مرثیہ گو شاعراں وچ تھیندے۔ مگر سرائیکی مرثیہ گوئی دی پکی تے تکڑی روایت دا ݙس سید زمان شیرازی دے مرثیاں توں ملدے جیڑھے یارھویں صدی نال تعلق رکھدن۔ ڈیڑھ سو صفحیاں دی ایں قلمی کتاب وچ تقریباً مرثیہ دے ترائے ہزار اشعار موجود اِن تے اے قلمی بیاض دیرہ اسماعیل خان دے ہک بزرگ سید خورشید عالم شیرازی کول موجود اے۔ ایں قلمی بیاض تے سنِ تحریر 1097ھ درج ہے۔ ایں بیاض دے تفصیلی مطالعہ توں یارھویں صدی وچ مرثیہ گوئی دی روایت دا پتہ چلدے کہ اوں ویلے دفعہ دا رواج اَڄاں کینا پیا ہئی۔ مرثیہ فضائل توں شروع تھیندا  ہئی تے دعا تے ختم تھیندا۔ سی حرفی دے انداز وچ مرثیہ لکھن دا رواج وی موجود ہئی ایں توں علاوہ کلیاں ‘ بیت ‘ تے ݙوہڑے لکھیئے ویندے ہن‘ ایں ویلہے مرثیہ وچ نثر شامل کرݨ دی روایت اَڄاں کینا ہئی۔

یارھویں صدی دے سرائیکی مرثیہ نگاراں وچ قادر بخش بردہ ‘ کمترین ‘ عاجز تے غلام حسین دے مرثیے قلمی بیاضاں وچوں ملدن‘ٻارھویں صدی وچ دفعہ دا رواج پیا۔ دفعہ وچ واقعاتِ کربلا کوں مسلسل ݙوہڑیاں نال پیش کیتاویندے تے ہک دفعہ وچ سو سو توݨیں ݙوہڑے وی ملدن۔ ٻارہویں صدی دے مرثیہ وچ ہک ٻئی وݙی تبدیلی آئی اے کہ ایں وچ منظوم کلام دے نال نال نثری حصے وی مرثیہ وچ شامل تھی ڳے تے ایہو نثری ٹکڑے اڳوں تے ونڄ تے سرائیکی نثر دی پہلی پوڑی ثابت تھئے۔تیرھویں صدی وچ سرائیکی مرثیہ اپݨے عروج تے پڄ ڳیا ‘ ایں صدی دے متھے تے وݙے وݙے مرثیہ گو شعراء دے ناں درج ہن۔ انھاں وچ غلام سکندر ‘ مولوی فیروز ‘ سید اکبر شاہ ‘ سید ذوالفقار علی شیرازی ‘ اللہ بخش فدوی ‘ خادم ‘ سید علی شاہ قابل ذکر ہن۔ تیرھویں صدی سرائیکی مرثیے دی عروج دی صدی اے ‘ اشاعتی سہولتاں دی وجہ نال تمام مرثیہ گو حضرات دا کلام چھپ تے لوکاں تئیں پڄا ‘ایں توں علاوہ ایں دور وچ مرثیہ کوں تمام اصناف وچ ورتیا ڳیا ۔ حسینی ݙوہڑے ایں دور وچ کافی مقبول تھئے۔ پچھلے ادوار تئیں مرثیہ صرف عقیدت دے اظہار دا ذریعہ ہئی۔ ہن ایں وچ فنی محاسن تے خصوصی توجہ ݙتی ڳئی اتے ‘ مرثیے کوں سنواریا ڳیا‘ اوندا علمی معیار ودھیا تے علمی چاشنی پیدا تھئی۔ قرآنی آیات ‘ احادیث ‘ حمد و نعت تے اسلامی تعلیمات دے مضامین وی مرثیہ دا حصہ بݨیئے۔ فلسفہء شہادت ‘ تاریخی واقعات تے استدلال سرائیکی مرثیہ کوں پختگی تے فنی وݙائی عطا کیتی۔ فارسی مرثیہ دے وی ایں دور وچ سرائیکی وچ منظوم تراجم تھئے۔ ایں توں بعد سرائیکی مرثیہ چوݙویں صدی وچ داخل تھیندے ایں دور وچ اردو مرثیے دے عناصرِ ترکیبی سرائیکی مرثیہ دا حصہ بݨدن‘ مرثیہ نگاری دی پچھلی روایت کوں پکاوت ملدی اے۔ فنی محاسن تے علمی معیار وچ وادھا تھیندے‘ مکمل مجلساں لکھݨ دا رواج ودھدے ‘ واقعاتِ کربلا دے علاوہ ݙوجھے اسلامی تاریخی واقعات دی ذیلی موضوع دے طور تے مرثیے وچ شامل تھیندن تے مرثیہ تخلیقی سطح تے اَسمان کوں ہتھ لیندے۔ ایں دور دے مہاندرے مرثیہ نگاراں وچ گل محمد عاشق ملتانی‘ منشی نبی بخش مضطر ملتانی‘ غلام حیدر فدا ‘ امام علی شاہ شفق ‘ شوق کربلائی‘ نوبہار ‘ سیری ‘ عاشق شیرازی تے شرف ملتانی دے ناں قابل ذکر ہن۔

سرائیکی مرثیہ ‘ سرائیکی زبان دے شعری ادب کوں ٻہوں کجھ عطا کیتے۔ موضوع اور معیار دے اعتبار نال سرائیکی ادب دا اے ورثہ پوری ادبی تاریخ دی نویکلی سُنڄاݨ ایں ‘ شروع وچ شاعری دے فن تے ایݙی توجہ نہ ہئی۔ مگر بعد وچ ایں طرح بھر پور توجہ ݙتی ڳئی‘ زبان وچ الفاظ دے ذخیرے ‘ محاوریاں ‘ تشبیہات دا اضافہ تھیا ‘ انسانی زندگی دیاں چنڳائیاں‘ بندگی دا اعلیٰ ترین معیار ‘ اطاعت دا سبق ‘ اسلامی تعلیمات تے اخلاقی اقدار کوں شاعری دا موضوع بݨایا ڳیا۔ ایں توں علاوہ شجاعت ‘ سخاوت ‘ حق دی راہ وچ قربان تھیوݨ‘ ایمان تے قائم رہن ‘ صبرو رضا ‘ ادارے دی پختگی تے فلسفہ شہادت دے مضامین اتے بے شمار ادب تخلیق تھیا ‘ ایں ادب وچ سوز و الم دی ہے تے انسانی جذبیاں دی بھر پور عکاسی وی ‘ منظر نگاری ‘مرقع نگاری تے مقامی ثقافتی حوالے وی ایں ادب دے طفیلوں شاعری دا حصہ بݨیئے۔ ایں توں علاوہ سرائیکی دا تقریباً سبھو رزمیہ ادب مرثیہ دے حوالے نال سامݨے آندے ۔ ہِیں کیتے آکھیا ونڄ سڳدے کہ سرائیکی شاعری کوں مرثیہ گوئی کئی لازوال سوکھڑیاں عطا کیتیاں۔

اساں ہُݨ تائیں سرائیکی شاعری کوں موضوعات تے اصناف دے حوالے نال پرکھیئے ‘ اے ضروری ہے کہ سرائیکی زبان دے شعری ادب کوں باقاعدہ ادوار وچ تقسیم کر تے زمانی ترتیب نال ہر عہد دے اُبھرنویں ادب تے عہد دیاں ادبی خصوصیات کوں ݙٹھا ونڄے ۔ ادواردے تعیّن دی اے ذمہ داری اساں پہلی واری چیندے پئے ہیں۔ ایں توں پہلے سرائیکی زبان دے شعری ادب دے ادوار دا تعیّن نہیں کیتا ڳیا ‘ اد واردے تعین واسطے اساݙے کول کجھ سہارے موجود اِن۔ سب توں وݙی ڳالھ ہر دور دا اجتماعی فکری مزاج ہوندے ۔ اے ڳالھ محسوس کیتی ڳئی اے کہ ہر دور وچ تقریباً ہک ٻئے نال ملدا جلدا ادب تخلیق تھیندے۔ ایں توں علاوہ سیاسی تے سماجی حالات وی ایں دور دے تعین وچ مدد گار ثابت تھیندن۔ ادب دی ونڈ کریندیں ہوئیں اوں علاقے دے تاریخی ‘ سیاسی ‘ مذہبی تے سماجی حالات کوں وی سامݨے رکھݨاں پوندے ‘ مگر تساں کوئی ایں قسم دی پابندی نہیں لا سڳدے کہ ہکے دور وچ بالکل ہکو جیہاں ادب تخلیق تھیوے یا ہک دور دا ادب ݙوجھے دور وچ اپݨے اثرات سودہ داخل نہ تھیوے ادب چونکہ ہک تخلیقی عمل دا ناں ہے ہِیں کیتے ہک دور وچ مختلف ادبی لہراں سامݨے آ سڳدن‘ مختلف ادبی تجربے کیتے ونڄ سڳدن تے ہک دوردا ادبی ورثہ ݙوجھے دوردی بنیاد بݨ سڳدے تے اکثر وݙے شاعراں دا فن تے کلام صرف ہوں ہک دور تک محدود نہیں ہوندا بلکہ او آوݨ والے ڈھیر سارے زمانے کوں متاثر کریندے ۔ ہِیں کیتے ادوار دی ونڈ وچ ڈھیر ساریاں مشکلاں موجود ہن۔ لیکن ادب دی اندرلی فکری سانجھ ادوار دی ونڈ ممکن بݨا ݙیندی اے۔ ایں سارے حالات کوں سامݨے رکھ تے اساں سرائیکی زبان دے شعری ادب کوں ایں طرح ونڈئیے۔

پہلا دور          دینی شاعری دا دور           500)ھ توں 1100ھ)۔1107)ء۔1689ء)

ݙوجھا دور      صوفیانہ شاعری دا دور    1100)ھ توں 1273ھ)۔1689)ء۔1857ء)

تریجھا دور      حضرت خواجہ فریدؒ دا دور1273)ھ توں 1366ھ)۔1857)ء۔1947ء)

چوتھا دور       پاکستانی دور  1366)ھ توں 1408ھ)۔1947)ء۔1988ء)

سرائیکی شاعری دا پہلا دور دینی شاعری دے پکھے وچ آندے ۔ اسلامی لشکر دے ایں علاقے وچ آنوݨ نال اِی منصورہ دے بعد اوچ تے ملتان علم و ادب دے مرکز بݨ ڳئے۔ اتھاں عربی ‘ فارسی ‘ زباناں دی تعلیم و تدریس دے نال مدارس وچ مقامی زبان وچ وی پڑھائی تھیندی ہئی۔ لہٰذا ایں مقصد کیتے دینی رسائل اور فقہ دے مسائل منظوم کیتے ڳئے۔ درسی ضرورت کوں پورا کرݨ کیتے سرائیکی زبان وچ چنگا چوکھا دینی موضوعات تے ادب تخلیق تھیا۔ ایں توں علاوہ اسماعیلی پیراں نے وی تبلیغ واسطے سرائیکی زبان دا سہارا گھدا تے مذہب و دین دے اصول تے دینی تعلیمات کوں شاعری دے انداز وچ پیش کیتا ڳیا۔ ایں دور دی شاعری دا وݙا حصہ اسلامی تعلیمات ‘ سلامی فقہ دے مسائل ‘ درسی کتب تے دینی شاعری تے مبنی ہے تے انھاں تالیفات دا سلسلہ ٻہوں وسیع ہے۔

سرائیکی شاعری دے پہلے دور کوں اساں ݙوں حصیاںتقسیم کریندوں ‘ پہلے حصے  وچ شاعری دے او نمونے شامل ہن جیڑھے کھنڈئیے پُنڈئیے اساکوںملدن۔ کتھاہیں ‘ ہک شعر ‘ کتھاہیں ہک مصرعہ تے کتھاہیں ہک بند وغیرہ ݙوجھے حصے وچ مستقل تصانیف تے اساں ڳالھ مہاڑ کریندوں۔ پہلے دور دے پہلے حصے وچ تریجھی صدی دے اوّل ادھ وچ ہک شعر قلعہ ڈیراور دی تعمیر دے سلسلے وچ ملدے۔ اے شعر راجہ ججہ دی بھیݨ اپݨے بھرا کوں لکھیا ہئی تے اجازت منگی ہئی کہ اوندے پتر کوں ݙیراور دا قلعہ اُسارݨ ݙیوے۔ایندے بعد صادق آباد دے تاریخی سرواہی قلعے دے کھنڈرات وچ موجود کھوہ توں ہک سلھ برآمد تھئی۔ جیندے اُتے ہک سرائیکی بند وچ کھوہ دی اُساری بارے تفصیل اے۔ اے اشعار 750ھ دے لڳ بھڳ سرائیکی شاعری دا نمونہ ہن۔ صحرائے چولستان وچ قدیم اسٹوپے پتن منارے توں چرن دے ہجویہ اشعار ملین۔ ایں توں علاوہ کوٹ مروٹ وی قدیم منظوم کہاوت ‘ وی اساکوں دستیاب تھئی اے۔ قدیم تاریخی عمارات توں ملݨ والے انھاں اشعار توں علاوہ ملتان دے رہݨ والے مشہور عربی شاعر ہارون بن موسیٰ ملتانی دا تذکرہ ملدے جو عربی دے علاوہ اپݨی زبان وچ رزمیہ شاعری کریندا ہئی۔ ملتان گریٹروچ ملہی قوم دے حوالے نال ہک منظوم کہاوت ملدی اے جیندا عہد قدیم نال تعلق اے ‘ اینویں حضرت بہاء الدین زکریا ملتانی‘ مخدوم حمید الدین حاکم دے ݙوہڑے ‘ حضرت شاہ رکن عالم دے ہمعصر عزیزی ملتانی دی تاریخ گوئی ‘ حضرت مخدوم جہانیاں جہاںگشت دے مصرعے ‘ تاریخ فیروز شاہ دے فقرے تے حسینی ٻانبھڑاں دے کبت (جنھاں دا ذکر اُتے اساں کر آئے ہیں) پہلے دور دی قدیم شاعری دے کانو کان نمونے ہن۔

سرائیکی شاعری دی مستقل تصانیف وچ پہلی کتاب حضرت ملاں دا ’’نورنامہ‘‘ ہے او خود ایندا سن تصنیف ہک شعر وچ 500ھ ݙسیندن‘ ایں کتاب دی قدامت بارے ہک ٻئی اندرونی شہادت وی اساکوں لبھی اے ۔ حضرت ملاںنورنامے وچ آہندن کہ ہک بزرگ کوں کتب خانے وچ ہک نایاب کتاب صفت آفرنیش ملی جینکوں اوں بزرگ سلطان محمود غزنوی دی خدمت وچ پیش کیتا‘ سلطان خوش تھی تے ٻہوں غلام آزاد کیتے۔ خیراتاں کیتیاں تے اوں علاقے دے لوکاں دا ٹیکس معاف کر ݙتا‘ کتاب دے کئی نسخے تیار کرکے ہر پاسے روانہ کیتے۔ اوں ویلے ملتان سلطان محمود غزنوی دی سلطنت وچ شامل ہئی تے علم و ادب دا وݙا مرکز ہئی یقینا صفت آفرینش دا نسخہ اتھاں دی پڄا ہوسے۔ جیکوں حضرت ملاں سرائیکی زبان وچ ترجمہ کیتا۔ ایںطرح نورنامے دیاں اندرونی ݙوں مضبوط شہادتاں اینکوں 500ھ دی تصنیف ثابت کریندن۔ اگر سلطان محمود دا زمانہ500ھ توں بعد دا ہووے ہا تاں اے دعویٰ خود بخود غلط ثابت تھی ویندا۔ حضرت ملاں دی ایں شعری تصنیف دے علاوہ ایں دور وچ حضرت بابا فرید الدین گنج شکرؒ ‘ جین مت دیاں قدیم کتاباں وچوں لبھیجن والا شاعر عبدالرحمن ملتانی۔ ہندو اٹھویں گدی دے بانی سری لال جی دے پوترے ‘ کیول رام دے سرائیکی بھجن حال وچ دریافت تھیوݨ والا قصیدہ بردہ شریف دا منظوم سرائیکی ترجمہ ایں توں علاوہ مولوی غلام حسین دا حلیہ مبارک ‘ حضرت شاہ رکن عالم دے عربی قصیدہ شوقیہ دا منظوم ترجمہ ‘ اسماعیلی پیراں دے پنجویں صدی تے چھیویں صدی دے گنان ‘ امیر خسرو دیاں ٻجھارتاں‘ خالق باری دے اشعار ‘ چھیویں دی دے ݙوں ٻئے شاعراں محمد اعظم دا حلیہ مبارک تے حضرت قبول فقیر دا معراج نامہ ‘ سرائیکی زبان دے پہلے دور دی قدیم شاعری دے شاندار نمونے ہن‘ اتھوں اے وی معلوم تھیندے کہ پنجویں توں ستویں صدی تئیں سرائیکی زبان دی شاعری دا مضبوط پڑ ٻدھیج چکا ہئی۔ ایں دور دے سب توں اُبھرویں شاعر بابا فرید الدین گنج شکرؒ تے سلطان باہو ‘ دمودر داس دمودر تے شیخ عبداللہ ملتانی ہن۔

سرائیکی شاعری دے ایں پہلے دور دیاں ادبی خوبیاں وچ سب توں وݙی ڳالھ تاں اے ہے کہ دینی موضوعات شاعری دا حصہ بݨیئے۔ سرائیکی زبان ہک ٻولی دی بجائے درس و تدریس دی زبان بݨی‘ بے شمار عربی ‘ فارسی الفاظ زبان دا حصہ تھی ڳے تے ایندی لغت وچ وادھا تھیا۔ زبان و ادب کوں علمائے دین تے بزرگان کرام دی سرپرستی حاصل تھئی‘ تبلیغی تے تدریسی زبان بݨݨ دی وجہ توں اے زبان تے ایندا شعری ادب عوام وچ مقبول تھی ڳیا۔ ایں توں علاوہ ایں دور وچ صوفیانہ شاعری دی بنیاد رکھ ݙتی ڳئی جیڑھی اڳلے دور دی سب توں وݙی سُنڄاݨ بݨی۔

سرائیکی شاعری دے پہلے دور وچ ݙوں شاعر ایجھے گزرین ‘ جنھاں ادب وچ تصوف دی روایت تے صوفیانہ شاعری دے ایرے ٻدھے۔ انھاں وچ بابا فرید الدین مسعود گنج شکرؒ تے ݙوجھے حضرت سلطان باہو سئیں ہن‘ انھاں بزرگاں دے ہتھوں لاتا ہویا تصوف دا وَن اڳوں تے چل تے اتنا ودھیا پھلیا جو ہر پاسے ایندی چھاں کھنڈ ڳئی۔ سرائیکی علاقہ منڈھ قدیم توں صوفی بزرگاں دی توجہ دا مرکز ریہے۔ اوچ تے ملتان کوں اے شرف حاصل ہے کہ اتھاں ہمیشہ صوفیائے کرام دیرہ لاتے ۔ ایں ماحول نے اِتھوں دی وسیبی زندگی کوں وی متاثر کیتا تے علمی ادبی سطح تے ایندے اثرات مرتب تھئے۔

سرائیکی شاعری دا ایندا ݙوجھا دور جیڑھا 1100ھ توں شروع تھیندے‘ صوفیانہ شاعری دے پکھے وچ آئے۔ ایندا نشابر مکھ مہاندرا تصوف ہے ۔ ایں دور دی ہک ٻئی خصوصیت اے ہے کہ سرائیکی زبان دے اکثر وݙے شاعر جنہاں علم و ادب تے شاعری دے میدان وچ انتہائی شہرت حاصل کیتی ۔ ہِیں دور وچ پیدا تھئے بے شمار وݙے وݙے ناں ایں دور وچ ادب دے اسمان تے چندر تارے بݨ تے لسکدے ݙسدن ‘ تصوف دے رنگ وچ رنگی شاعری کرݨ والے نمائندہ شعراء وچ حضرت علی حیدر ‘ صدیق لالی ‘ محکم الدین سیرانی ‘ حافظ جمال مظہر الٰہی ‘ منشی غلام حسن گانمݨ شہید ‘ پنجاب وچ کافی ‘ ݙوہڑے تے ݙوجھیاں اصناف وچ صوفیانہ حکمت و معرفت دے چراغ ٻلیندے ہن۔ تاں وادیٔ مہران وچ حضرت سچل سرمست ‘ نانک یوسف ‘ روحل فقیر ‘ حضرت پیر پگارو ‘ بیدل فقیر سندھی ‘حمل خان ‘ مراد فقیر ‘ سید رکھیل شاہ تے عثمان فقیر سانگی دیاں سرمست عارفانہ آوازاں سݨائی ݙیندن۔ پچھلے دور وچ دمودر داس دمودر قصہ لکھ تے رومانوی شاعری دا آغاز کیتا۔ ایں دور وچ سرائیکی زبان دے تقریباً تمام وݙے قصہ گو تے رومانوی شاعری دے سرتاج اپݨے اپݨے رنگ وچ شعر و سخن دی دنیا کوں سنگریندے نظر آندن۔ انھاں شعراء وچ مولوی لطف علی ‘ چراغ اعواݨ ‘ عبدالحکیم اُچوی ‘ خلیفہ نبی بخش لغاری ‘ سید اکبر شاہ ‘ امیر حیدر میرݨ ‘ گل محمدچشتی تے غلام محمد بہاولپوری سرائیکی زبان وچ قصہ نگاری تے داستان گوئی کوں عروج تئیں گھن ویندن۔ اے دور سرائیکی مرثیہ گوئی وچ وی وݙی اہمیت رکھدے ہن۔ ایں دور وچ غلام سکندر غلام ‘ سید ذوالفقار شیرازی‘ نواب محمد نواز خادم تے فدوی جہیں اُچے شعراء ذکرِ حسینؓ تے واقعات کربلا دے بیان کوں اپݨے فنی کمال تے دردیلے انداز نال مقبول بݨایا۔

سرائیکی شاعری دا اے ݙوجھا دور جیڑھا پوݨے ݙوں صدیاں تے کھنڈیا ہویا ہے ۔ سرائیکی شاعری دی پوری تاریخ دا حاصل ہے‘ سرائیکی زبان دے ادب کوں ایں دورنے بے شمار سوکھڑیاں عطا کیتیاں ۔ صوفیانہ شاعری دی وجہ توں ایں زبان دے ادب وچ جھک نوائی ‘ اپݨائیت ‘ مٹھاس تے رَچائو پیدا تھیا ۔ تصوف معرفت دے مضامین زبان تے شاعری دا حصہ بݨیئے۔ زبان دے ذخیرئہ الفاظ وچ اضافہ تھیا ۔ شاعری لفظاں دی کھیݙنہ رہی بلکہ روح نال ایندے رشتے قائم تھئے ۔ ایں دور وچ قصہ نگاری تے داستان گوئی دے وادھے پاروں لوک روایت ‘ مقامی ثقافت تے اپݨے عہد دی تہذیبی زندگی ادب وچ سانبھی ڳئی۔ رومانوی شاعری کوں ایں دور وچ ٻہوں مقبولیت حاصل تھئی ہک پاسے تصوف دے ݙیوے ٻلدے پئے ہن ‘ ݙوجھے پاسے عشقیہ شاعری اپݨی بہار ݙکھیندی پئی اے ‘ ایں رَلے نے زبان وچ رنگینی تے تخلیقی ادب وچ سُوہݨپ پیدا کیتا ‘ علم و معرفت دے نال نال عام موضوعات وی شعر و ادب دا حصہّ بݨیئے۔ ایں دور وچ تمام انصافِ سخن کوں شاعری اِچ ورتیا ڳیا ‘ کافی‘ سی حرفی ‘ بند بحر تے ݙوہڑے کوں کافی مقبولیت حاصل تھئی۔ سرائیکی شاعری دی ہک وݙی سُنڄاݨ ریختی داانداز ہے یعنی اظہارِ عشق مرد دی بجائے عورت دی زبان توں کیتا ونڄے۔ ریخی دے ایں انداز نے سرائیکی شاعری کوں مٹھاس ‘اپݨائیت تے خالص زبان دی چس رس وی عطا کیتی ‘ سرائیکی شاعری وچ ریختی دی روایت دا انداز ہِیں دور وچ شروع تھیندے ۔ ایں دور توں پہلے اے انداز سرائیکی شاعری دا حصہ کینا ہئی۔ ایں دور وچ شعری ادب دی ہک ٻئی وݙی خوبی موضوعات دی رنگ آمیزی اور اظہار دی وسعت ملدی ہے۔ شعراء ہر صنف دے حوالے نال ہر طرح دے دل چھکویں مضامین نال سرائیکی شاعری دے ٻکل کوں بھر ݙتا۔ فنی سطح تے وی ایں دور دا شعری ورثہ سب توں ممتاز ہے ایں طرح اساں ایں ݙوجھے دور کوں مجموعی طور تے سرائیکی دا نقطہء عروج قرار ݙیندوں تے سرائیکی شاعری دی روایت کوں ایں دور وچ بے پناہ پکاوت ملی‘ زبان و بیان کوں فروغ حاصل تھیا۔ شاعری تہذیبی زندگی دے نیڑے تھئی سرائیکی زبان دے شعری ادب کوں لکھݨ تے سُݨݨ وچ وݙی مقبولیت حاصل تھئی۔ ایں دور وچ ٻہوں سارے وݙے شعراء دے ہک ساتھ سامݨے آوݨ نال تخلیقی سطح تے شاعری دا معیار کافی بلند تھیا ‘ تے شعرا فکری وݙائی دے کئی سجھ چڑھائے۔

1857ء دی جنگ آزادی دے برصغیر پاک و ہند وچ سیاسی تے سماجی سطح تے ٻہوں اثرات مرتب تھئے ‘ انگریزاں دے تسلط نال پراݨی تہذیبی اقدار کوں کافی زور دار دھکا لڳا‘ نویں حکمراناں دی نویں تہذیب توں برصغیر پاک و ہند وچ تہذیبی سطح تے ہک ٻہوں وݙی تبدیلی آئی۔ روایت پسند ذہناں ایں تبدیلی کوں قبول کرݨ دی بجائے شدید رد عمل دا اظہار کیتا۔ سیاسی سطح تے صورتِ حال وچ کافی تبدیلی آئی ‘ انھاں حالات وچ علماء دین تے اولیاء کرام ملتِ اسلامیہ دی شیرازہ بندی کوں بچاوݨ دی خاطر اڳوں تے ودھئے تے ہولے ہولے عوامی سطح تے تحریک آزادی دا آغاز تھیا۔ بہاول پور توں موسیٰ لکھ پال ‘ لیہ تھل توں شملہ شیر جوان ‘ لودھراں ملتان توں ملک انبݨ ‘ ساہیوال توں احمد خان کھرل ’ جئیں جنگ آزادی دے مجاہد انگریزاں دے خلاف صف آراء تھی ویندن۔ لوک ادب وچ انگریزاں دی حاکمیت دے خلاف نفرت دا اظہار ملدے۔ حضرت خواجہ فریدرحمتہ اللہ علیہ جئیں شاعر وی امیر آف بہاول پور کوں کھل تے مشورہ ݙیندن کہ انگریزی اثر و رسوخ توں نجات حاصل کرے ۔ ایں دور دے صوفی شعراء اپݨی روایات ‘ عقائد ‘اسلامی تعلیمات تے دینی شناخت نال گہری وابستگی تے زور ݙیندن۔

سرائیکی شاعری دا تریجھا دور 1857ء دی جنگ آزادی تے اوندے بعد دے سیاسی و سماجی اثرات نال ڳنڈھوڑ اے تے سرائیکی زبان ‘ شعری ادب تے ایندے واضح اثرات ڳولئے ونڄ سڳدن۔ ادبی سطح تے اے دور سرائیکی شاعری دے عروج دا دور ہے۔ اساں سرائیکی شاعری دے ایں دور کوں حضرت خواجہ غلام فریدرحمتہ اللہ علیہ نال منسوب کیتے۔ اوندی ہک وݙی وجہ اے ہے کہ سرائیکی شاعری وچ حضرت بابا فرید الدین مسعود گنج شکر رحمتہ اللہ علیہ جیں صوفیانہ روایت دا آغاز کیتا ہئی ایں دور وچ حضرت خواجہ غلام فریدؒ اونکوں توڑ پُڄایا۔ ایں توں علاوہ حضرت خواجہ فریدؒدی ایں دور دے سب توں مہاندرے تے ممتاز شاعر اِن ۔ انھاندی شاعری سرائیکی ادب وچ ہک نواں باب لکھیئے‘ بے شمار شعراء انھاں کنوں متاثر تھئے۔ کافی صنف کوں انتہائی ترقی ملی تے سرائیکی زبان و ادب خواجہ فریدؒ سئیں دے طفیلوں دنیا دے وݙے ادب دی صف وچ شامل تھیوݨ جوڳا تھی پیا۔

سرائیکی زبان دے ایں تریجھے دور وچ قصہ گوئی دی روایت پھکی پئے گی ‘ زندگی دیاں ٹھوس حقیقتاں تے سماجی صداقتاں شاعری دا موضوع بݨیاں ‘ صوفیانہ شاعری دے علاوہ عشقیہ شاعری کوں زیادہ توجہ ملݨ لڳ پئی۔ جیندے جاگدے انسان شاعری دا موضوع بݨیئے۔ اصنافِ سخن دے ورتاوے وچ وادھا تھیا ۔ تقریباً تمام اصناف سخن وچ شاعری تھیوݨ لڳی۔ عربی‘فارسی زبان تے اصلاحات ‘ اتے مقامی علامتاں تے حوالے شاعری دا سنگار  بݨیئے۔ تے سرائیکی شاعری فنی نقطہ نگاہ نال اڳوں تے ودھی۔ ایں دور وچ سرائیکی ادب کوں اشاعتی سہولتاں حاصل تھی ڳیاں ہن۔ ملتان دے تاجرانِ کتب ہندوستان دے مختلف شہراں وچوں بے شمار سرائیکی کتب چھپوایاں تے ایں طرح شاعری عام لوکاں تئیں پُنی۔ ایندے نال مقابلے دی فضا قائم تھئی تے تخلیقات دا معیار خاصا بلند تھیا‘ لوکاں وچ شعر و ادب داشعور تے شوق جاڳیا ۔ سرائیکی شاعری دے ایں دور دے ترائے حصے ݙسدن۔ پہلے حصّے وچ او شاعر آندن جیڑھے پچھلے دور وچ وی موجود ہن تے انھاں شعراء سابقہ دور دی روایات کوں ایں دور دا سونہاں کیتا۔ انھاں وچ دیوان خوشدل ‘ مخدوم الملک سید ‘ سید خیر شاہ دے ناں قابل ذکر ہن۔ ݙوجھے حصے وچ حضرت خواجہ فریدؒ تے انھاں دے قریبی ہمعصر شعراء آندن‘ جیویں خواجہ عاقل جوگی ‘ حافظ فتح محمد قادری ‘ سید جلال کلیم تے کمال خان مگسی تے سید جہان شاہ مجروح وغیرہ ۔ ایں دور دا تریجھا حصہ اُنھاں شعراء تے مشتمل ہے جنھاں خواجہ فرید توں فیض حاصل کیتا تے انھاں دے دبستانِ فکر نال وابستہ ہن۔ انھاں شعراء وچ محمد یار بُلبل ‘ سید ولایت شاہ تے خواجہ نازک کریم سئیں وغیرہ آندن۔ ایں دور دے ݙوں شاعراں دا تذکرہ اِتھاں ٻہوں ضروری ہے جنھاں روایت توں ہٹ تے شاعری دے نویں رستے اختیار کیتے انھاں وچوں ہک مولوی محمد بخش فائق ہن۔ جنھاں سرائیکی زبان دی سب توں پہلی شہر آشوب لکھی تے شاعری دا رُخ معاشرتی مسائل دی طرف پھیر ݙتا‘ انھاں دی نظم ’’تیرھویں صدی‘’ سرائیکی شاعری وچ ہک نویں سنگ میل دی حیثیت رکھدی اے‘ اے نظم 1908 ء دے نیڑے تیڑے لکھی ڳئی تے ایندے سٹھ بند اِن۔ ایں نظم وچ لوکاں دی بے عملی ‘ قانون شکنی ‘ کاہلی‘ دنیا داری ‘ مہنگائی غرض ہر طرفوں معاشرے دے رسدے ہوئے ناسوراں تے نگاہ سٹی ڳئی اے۔ مولوی محمد بخش دے بعد ݙوجھے شاعر محمد بخش نوروز ہن۔ جنھاں تصوف توں ہٹ تے شاعری دیاں بنیاداں انسانی رشتیاں اُتے استوار کیتیاں۔ میاں محمد بخش نوروز ایں دور دا او شاعر ہے جیں روایتی سرائیکی شاعری دے اڳوں ہک کندھ اُساری تے ایں کندھ دے ݙوجھے پاسے نویں دور دے نویں تقاضے ‘ سیاسی شعور ‘ سماجی تے عصری حوالے شعر و سخن دا معیار  بݨیئے۔

1857ء دی جنگ آزادی دے بعد برصغیر پاک و ہند وچ مسلمان سیاسی ‘ سماجی تے معاشرتی طور تے انتہائی پسماندگی دا شکار تھی ڳے۔ زندگی دے ہر شعبے وچ محرومیاں انھاں دا مقدر بݨیاں ‘ مسلماناں کوں پستی دے ایں اندھارے وچوں کڈھݨ کیتے سر سید احمد خاں جئیں کئی درد مند رہنما اڳوں تے اَئے تے انھاں اپݨی اپݨی کوشش کیتی مگر ایں کوشش کوں سوبھ اوں ویلہے ملیا جیڑھے ویلے مسلماناں دی ہک سیاسی جماعت مسلم لیگ دا قیام وجود وچ آیاتے اینکوں قائد اعظم محمد علی جناح دی عظیم قیادت نصیب تھئی۔ اے آپ دی قیادت ‘ کوشش ‘ مسلماناں دی یکجہتی تے تحریک پاکستان دی طاقت دا نتیجہ ہئی کہ 1947ء کوں اساکوں اے سوہݨا ملک پاکستان نصیب تھیا۔ اساکوں آزادی دی دولت ملی۔ اساݙی سوچ فکر ‘ معاشرت ‘ ادب ‘ غرض اساݙی زندگی وچ ہک انقلاب آ ڳیا‘ لوکاں وچ قومی بیداری دا شعور جاڳیا ‘ ملی جذبات پیدا تھئے تے اساں اپݨے ملک دیاں آزاد فضاواں وچ ساہ گھدا تاں ادب کوں وی ہک نواں رنگ ‘ نواں مزاج اور نواں انداز اظہار نصیب تھیا اساں سرائیکی شاعری دا چوتھا دور ملی زندگی دے ہیں اہم موڑ نال جوڑئیے تے ایں دور کوں پاکستانی دور دا ناں ݙتے۔ اے دور 1947ء توں شروع تھیندے ایں دور دیاں ادبی خصوصیات ٻہوں اہم ہن تے ایں دور دی سب توں وݙی سُنڄاݨ شاعری وچ موضوعات دی تبدیلی اے۔ ایں دور وچ ادب وچ ہک شاندار مستقبل دی خواہش ‘ خوشحالی تے مثالی معاشرے کیتے کوشش ۔ امن ‘ انصاف ‘ برابری دی آس تے زندگی دے سارے مثبت امکانات نشابر ݙسدن۔ صدیاں تے پھیلی تصوف دی روایت دی جا ہک جیندی جاگدی انسانی بصیرت گھن گھندی اے ‘ اینویں فرضی داستاناں دی سحر انگیز فضا دی بجائے انسانی مسائل‘ وطن دی محبت ‘ حقیقت پسندی ‘ عصری تقاضے تے سیاسی شعور شاعری دا موضوع بݨدے۔ ہُݨ شاعردا فکری تجربہ اوندی دھرتی تے اِتھوں دے لوکاں دی وسیبی رہتل نال ہک مِک ݙسدے۔

سرائیکی شاعری دے پاکستانی دور وچ ݙوں ٻئے وݙے موڑ آندن ۔جݙاں 1965ء تے 1971ء وچ پاک بھارت جنگ تھیندی اے ‘ انھاں جنگاں وچ پوری قوم دے نال شعراء دے جذبہء حب الوطنی کوں پوری شدت نال جڳایا تے جیندے نتیجے وچ صدیاں تے بھاری بے شمار ملی ادب تخلیق تھیا۔ ایں ملی ادب دے لفظ لفظ وچ اپݨے وطن دی محبت چھولیاں مریندی ݙسدی اے ‘ جذبے صرف ایام جنگ تئیں محدود نہ ریہے بلکہ ایندے بعد سرائیکی ادب وچ ملی نظماں تے ملی شاعری کوں ہک مستقل روایت دی حیثیت حاصل تھی ڳئی ‘ ایں دور دے اگھ بھا وچ اے ملی ادب سب توں مل مہانگا ہے۔

زبان و ادب تے ایں دور دے کئی گھاٹے اثرات پے‘ عربی ‘ فارسی زباناں دی جا تے انگریزی ‘اردو تے ݙوجھے غیر ملکی ادب توں شاعری متاثر تھئی ‘ تعلیم یافتہ شعراء غیر ملکی ادب دے مطالعے دی وجہ توں سرائیکی شاعری وچ نویں نویں تجربے کیتے۔ کئی نویاں اصناف جیویں جو آزاد نظم ‘ نثری نظم تے ہائیکو وغیرہ سرائیکی وچ ورتیاں ڳیاں‘ سرائیکی غزل کوں اردو غزل دی طرح فنی تے فکری بلندی نصیب تھئی ‘ خالی حسن و عشق دے تذکریاں دی جا تے شعری ادب وچ نویں فکری روّیے داخل تھئے ‘ سی حرفی ‘ مثنوی ‘بارہ ماسہ ‘ ݙوہڑے تے ایں طرح دیاں کئی قدیم اصنافِ ترک کر ݙتیاں ڳیاں‘ انھاں دی جا تے غزل‘ کافی تے نظم ایں ویلہے سرائیکی شاعری دی سُنڄاݨ اِن‘ ایں ادبی فکری تبدیلی وچ اشاعتی سہولتاں ‘ ملتان ڈیرہ اسماعیل خان تے بہاول پور وچ ریڈیو سٹیشن دے قیام ۔ مشاعرے دی روایت تے تنقیدی مجالس کوں کافی اہمیت حاصل ہے۔ ریڈیو دی وجہ نال کئی ریڈیائی اصناف وی سرائیکی شاعری دا حصہ بݨیاں۔ مثلاً غنائیہ تے ریڈیو منظوم ڈرامہ وغیرہ۔

ایں دور دے سلسلے وچ ہک وضاحت اتھاں ٻہوں ضروری اے کہ پاکستانی دور اپݨے ݙوں حصے رکھدے پہلا حصہ قیام پاکستان توں شروع تھیندے ۔ اوں ابتدائی دور دے شعراء وچ ساریاں خصوصیات فریدی دور والیاں ہن۔ کوئی نویں ادبی لہر سامݨے نیں آندی۔ سوائے مولانا نصیر الدین خرم تے انھاں دے بعد یتیم جتوئی دے۔ انھاں ݙوں شاعراں اپݨی راہ انج بݨائی‘ ایہو کوشش جدید شاعری دی بنیاد بݨی۔ سرائیکی شاعری دے ایں دور وچ ݙوجھا حصہ جدید شاعری دا ہے جینداآغاز 1960ء توں 1965ء دے درمیان تھیندے تے ٻہوں جلدی جدید شاعری کوں اے زبان قبول کر گھندی اے۔ تے شعراء نویں شاعری دا انتہائی محدود مدت وچ مزاج متعین کرݨ وچ کامیابی حاصل کریندن۔

ہک اَکھاݨ ہے کہ ہزاراں میلاںدا پندھ وی ہمیشہ پہلے قدم توں شروع تھیندے۔ اساں ایں سلسلے وچ پہلا قدم چاتے۔ امکانات دے ایں میدان وچ تمنا اڄݨ کئی قدم ٻئے چیسے۔ جیکر اساکوں کہیں ہک شاعر ‘ کہیں ہک صنف یا کہیں ہک موضوع تے کم کرݨا ہوندا تاں شاید زیادہ بہتر طریقے تے تحقیق کیتی ونڄ سڳدی ہئی۔ مگر چونکہ شعری ادب دی مکمل تاریخ قلمبند کرݨی ہئی ہِیں کیتے کئی پہلو اَڄاں تشنہ ہوسن جینکوں آوݨ والے لوک پورا کریسن۔ اَڄاں کئی سوال ایجھے موجود ہن جیندا جواب آنوݨ والا وقت ݙیسے مثلاً کیا جدید سرائیکی شاعری اپݨی پچھلی روایت نال ڳنڈھیا رہسے یا رشتے تروڑ گھنسے؟ کافی صنف دی صدیاں تے پھیلی ہک مضبوط روایت موجود ہے مستقبل وچ اوندے امکانات کیا ہن؟ کیا اَڄوکے دور دا شاعر صرف نویں تجربے دے شوق وچ وسیبی رہتل توں انج تاں نہ تھی ویسے؟ کیا نویاں اصناف جنھاں دا ایں دھرتی نال کوئی تعلق نہیں مثلاً ہائیکو وغیرہ سرائیکی شعری ادب کوں کیا فائدہ پڄیسن؟ سرائیکی شاعری وچ اردو دے بے شمار دخیل الفاظ ‘ اوپریاں علامتاں ‘ اَݨ سونہیں تے گُݨجے ہوئے استعارے ایں زبان دے ادب کوں ‘ اوندے مزاج تے روایت کوں کہیں حد تک ونڄا پھیڑ ݙیسن؟ اِنھاں سبھے سوالاں دے صحیح جواب مستقبل دی بند مُٹھی وچ ہن۔ آوݨ والا وقت اے بند مُٹھی کھلیسے تاں جواب دے جگنو چمکوڑ اُݙاریاں مریسن۔

### حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان