رفعت عباس.

میں 1977ء توں 1980 ء تئیں بہاول پور پڑھدا ریہاں ۔ ایں دوران میں بہاول پور اِچ موجود سرائیکی شاعراں ‘ادیباں تے دانشوراں کوں مِلݨ اُنھاں دے گھر پُڄ ویندا ہم ۔ میکوں ماݨ اے میں بریگیڈئیر سید نذیر علی شاہ ‘ پروفیسر دلشاد کلانچوی ‘ عزیزنشتر غوری تے سیٹھ عبیدالرحمن کوں ملیاں ۔اُنہاں دی زیارت کیتی ہے۔ تعلیم مکمل تھیوݨ دے بعد میں سعودی عرب چلا ڳیم ۔ ہک دفعہ چُھٹی تے پاکستان آیم تاں سیٹھ عبیدالرحمن کوں اُنھاں دے گھر مِلݨ ڳیم ۔ سرائیکی قوم دے رووݨے رویندے ریہے ۔ سرائیکی زبان و ادب دی ڳالھ ٹُری تاں سیٹھ صاحب فرمایا جوان ! غزلاں دی ہک کتاب چھپی اے ۔’’پڑچھیاں اُتے پُھل‘‘ شاعر دا ناں رفعت عباس ۔ نینگر نویکلی دِھر دی غزل لکھ ساݙا ماݨ ودھائے ۔ میں اِتھوں اُٹھی سرائیکی چوک آیم ۔ اُتھاں کتاباں دی ہک دُکان توں میکوں ایہ کتاب مِل ڳئی ۔ میں جیڑھلے کتاب پڑھݨ شروع کیتی تاں میݙے من دی تسی روہی تے بدل گجدے آئے ۔ رُت ملہاری تھی ڳئی ۔ کھمݨیں کھمیاں تے وَل منہ زور مینہ وَس پیا ۔ ٹوبھے تار متار تھی ڳئے ۔ مال دیاں چنڑکیاں کنّاں اِچ رَس گھول ݙتا۔ میں جیویں جیویں کتاب دے ورقے پھلورئے تاں میکوں پک تھی ڳیا جو 

پڑچھیاں اُتے پُھلاں دا کم کہیں کہیں کوں آندا 

وَن سونے خاب تاں رفعت سبھ نے ݙٹھے ہوندے 

خاب تاں ہر کوئی ݙیہدے پر خاباں کوں حقیقت دا روپ ݙیوݨ کہیں کہیں دا کم ہوندے تے ایہ کم رفعت عباس چنگی طرحاں ڄاݨدے ۔ دھرتی ‘ دھرتی وَسدے منظر ‘ گزری وہاݨی ‘ قصہ کہانی ‘ پکھی پکھیرو ‘ کیکر ‘ ٹالھیاں ‘ ڄالیں تے چلکدیاں چیڑیاں ‘ قبراں ‘ قبراں تے کھڑے کرینہہ ‘ اونویں تاں ہر شاعر سوچاں سوچیندے پر چیزاں کوں ݙیکھݨ ‘ محسوس کرݨ تے وَل اوندا اِظہار ڄݨے وَݨے بندے دا کم کائنی ۔ دریا ‘ دریاواں اِچ ٻیڑیاں ‘ ٻیڑیاں تے مُہاݨے ‘ جنگل ‘ گھاٹی گھاہ ‘ کیکر ‘ کیکراں دے پُھل تاں ہر بندے دی حیاتی دا تجزبہ اِن پر موتیاں دی مالہاں پووݨ رفعت عباس ڄاݨدے:

کیویں ساکوں یاد نہ راہسی اوندے گھر دا رستہ

ݙوں تاں سارے جنگل آسن ‘ ترائے تاں سارے دریا

میں سوچیا جیڑھے بندے کوں ݙوں جنگلاں تے ترائے دریاواں تے تک نی پوندی او کیا شئے ہوسی ۔ جئیں چھڑا ’’سارے‘‘ آکھ تے ڳالھ  مُکا ݙتی اے ۔ ایہ او سوہݨپ ہِن جنھاں رفعت عباس کوں سوہݨا بݨائے:

کھنڈی راہوے دھانج دی خوشبو ‘ واہندا راہوے کھالا

چلدا راہوے ہیر دا قصّہ ‘ جاڳدی راہوے وستی

جاڳدی وستی دے چِدھاروں ساول اے ۔ غلاب تِرڑے پِن ۔ چنبے دی خوشبو اے ۔ موتیے دی بہار اے ۔ ٻیریں دا ٻور اے ۔ وسریاں یاداں ہووِن یا ٻیڑیاں رنگݨ دی رُت ‘ ہوا دیاں تختیاں ہوون یا کیکراں دی خوشبو ‘ سر تے کپڑے ٻدھ ٹِھلݨ ہووے یا جھمر دا کوئی پھیر ‘ میلیاں دی رُت ہووے یا کݨکاں دی کاپی ۔ چڑھدا دریا  ہووے یا روانہہ چُݨن دی ڳالھ:

اَساں تاں روانہہ دیاں پھلیاں چُݨدے شاماں کر ٻیٹھے ہیں

دریا وی ہے چڑھیا ہویا ‘ وستی وی ہے پَر تے

عارضی جھوک اِچ موتیا لاوݨ ‘ پٻری بیجݨ ‘ کہیں دے ناں تے کونجاں وانگوں پھیرے پاوݨ ‘ اُٹھاں تے مݙی لݙ ٹُر پووݨ ‘ جھیڑے لاوݨ ‘ جھمر دے کہیں پھیر اِچ آوݨ ‘ چلکدی دُھپ ہووے یا مینہ دی کِݨ مِݨ ‘ رچھ نچیندے بندے ہوون یا پندھ کریندے پندھیڑو ‘ رفعت عباس سبھ نال وسدے :

ٻیاں کوں جھمر وچ گھن آوݨ سوکھا کم تاں کائنی

آپ وی اندروں نچدا ویندے ‘ شرنا وڄاوݨ والا

رفعت ٻہوں ساریاں انوکھڑیاں ڳالھیں کوں جوڑ تے قصّہ بݨاوݨ آلا شاعر اے ۔ ایندے قصّے بندے کوں جاڳݨ تے مجبور کریندن۔ رفعت ممدو ‘ میرو ‘ تے ݙیوائے نال جیندے تے ایہو ایندا ماݨ اے ۔ میں کیڑھی کیڑھی ڳالھ دا ذکر کراں ۔ ڳالھیں در ڳالھیں اِن ۔ قصّے در قصّے ہِن ۔ نانی ٻڈھڑی ہے‘ ریڑھیاں تَلّے مُشکی نانگ ہِن اَتے نیلے سیہڑ ہِن۔ نیل دے تلا ہِن ۔ منظر دَر منظر ہِن ۔ عجب پُر اسرار بندہ اے ۔ پکھیاں نال پکھی بݨ اُݙویندے ۔ ٻلیاں نال گھاٹی گھاہ اِچ وڑ ویندے ۔ کہیں ایلے چنبے داپُھل بݨ کھڑدے ۔ ساݙی وسوں مسیں آلس بھنی اے ۔ جݙاں ساݙا قاری اُشاک تھیسی تاں وَل سُدھ پوسی ‘ مل لگسٖی۔ میکوں ماݨ اے میں رفعت عباس دے عہد اِچ جینداں۔ رفعت کو ملیاں تے رفعت دا عقیدت مند ہاں۔

اساں تاںرفعت مر ونڄݨاں ہے ساݙیاں قبراں اُتے

راہواں بُھلیاں چڑیاں لہہ تے ڳاوݨ ڳاندیاں ہوسن

ایہ اوں رفعت عباس دے پُھل ہِن جنھاں دی خوشبو اَڄ تئیں روح اِچ رَچی کھڑی اے ۔ رفعت عباس جوانی دا دَر ٹپ پکیرا تھیندا ویندے ۔ راہ رستے تے تھکیڑیاں رفعت کوں تھکاوݨ دی ٻہوں کوشش کیتی اے پر رفعت تھکݨ آلی ہستی کائنی ۔ ایہ ٻئی ڳالھ جو ذہنی مشقت سر دے وال کھا ڳئی اے ۔ منہ متّھا ہک تھی ڳئے ۔

سیاݨے آہدن گنج بخت دی علامت ہوندے پر رفعت تاں چھڑا صوفی اے جیڑھا ہر ویلے کپڑے چھنڈک اُٹھی کھڑدے ۔ اینکوں محبتاں دا خزانہ دان تھئے تے ایہو ایندا سمل اے ۔ جوان اپݨی عرقی اِچ غرق راہندے کئی کئی ݙیہاڑے شیو نی کریندا ۔ اصلوں ساد مرادا ہے تے ویس وی سادا پیندے ۔ جوان اُٹھدے ٻاہندے ‘ ٹُردے پھردے شعری مراقبے اِچ ہوندے ۔ ٹُردا ویندا ہووے یا موٹر اِچ ٻیٹھا ہووے تاں ایندی زبان تے ورد جاری ہوندے ۔ سڄا ہتھ وَل وَل ستھل تے مریندے جیویں ستھل اِچوں شعر نکلدے ہوون۔ رفعت غریبی حلیمی وی رَڄ  ہنڈائی اے ۔چھوٹی عمراں اِچ اَبّا سئیں  جھوک لݙا ڳئے ۔ تعلیم پوری نہ کر سڳیا تے نوکری کرݨی پئی ‘ پیٹ اِی پالیا تے اڳونہی دا پندھ وی کیتا ۔ جے سنگت کوں شعر سُݨاوے تاں نال نال وضاحت وی کریندے ۔ سنگتیاں نال رَل ٻہݨ عبادت سمجھدے ۔ جے کلہا ہووے تاں مونجھا تھیندے ۔ 

رفعت آہدے ‘ مونجھ تے چس ساکوں مار مُکائے ۔ جے تئیں اساں مونجھ تے چس اِچوں نی نکلدے ترقی نی کر سڳدے ۔ رفعت این جی اوز دے وݨج وپار توں وی ݙاڈھی خار کھاندے ۔ اَہدے ایہ سارے کاروباری دھندے ہِن ۔ رفعت اندروں ٻاہروں ہکو جیہاں اے ۔ ہُنالا ݙہدے نہ سیالا ‘ رات دا چرکے تئیں یاراں نال ودا ہوندے ۔ رفعت چھڑا پڑھاوݨ دا اُستاد کائنی ۔ شاعری اِچ وی اُستاد ثابت تھئے ۔ رفعت شاعری زمین توں شروع کیتی ہئی وَل اَسمان تے چڑھیا ڳئے ۔ ہُݨ اساں اینکوں چناب دی مݨ تے ڳولیندے ہَیں تے ایہ جنوبی امریکہ دے ساحلاں تے لبھدے یا افریقہ ڳیا ودا ہوندے ۔ جے حفیظ خاں ایندی شاعری تے بھر پور کتاب نہ لکھدا تاں اساں رُل ڳئے ہاسے ‘ ایہ وی تاں نویں نویں تجربیاں توں باز نی آندا ۔ پووݨ سٹ رفعت عباس روائتی کلاسیکی شاعری کوں تروڑئے تے وَل نویاں علامتاں تے استعارے ورتین ۔ آپ مشاعرے گھٹ پڑھدے پر شاعراں کوں داد کھل تے ݙیندے ۔

جوان دوستاں کیتے میلاں دے پندھ کر سڳدے ۔ گھر آلی کوں رہاوݨ دا ݙا وی خوب ڄاݨدے ۔ آپ سنگت نال ودا ہوندے تے فون کر گھر آلی کوں آہدے بیگم کیا کھاسو پیسو ‘ کیا گھدی آواں ۔ ذال ٻالاں کوں رہاوݨ دا ایہ ہک سوہݨا ٹِرک اے ۔ فطرت نال ݙاڈھی محبت ہِس ۔ بھانویں جو چھوٹے گھر اِچ راہندے وَل وی اڳواڑ تے چنبارَہی کھڑے ۔ جوان کرکٹ دا وی محبتی اے تے فلم وی کوئی نی چھڑیندا ۔ کلاسیکی موسیقی ایویں سُݨدے جیویں لوک نعتاں تے قوالیاں سُݨدن ۔ فقیراں نال ٻہوں پیار کریندے ۔ فقیر تاں چلو انسان ہِن ایندے گھر ونڄو تاں پکھی پرندے ہوون یا ٻلیاں ایندے اندروں ٻاہروں ودیاں ہوندن ۔صحن اِچ رادھے امرود تے چڑیاں دا چلکار ہوندے ۔ تلے ہک کُنالی پئی ہوندی ہے جیندے وچ پکھیاں واسطے داݨے تے پاݨی موجود ہوندے ۔ݙوں ترائے ڳیلھڑ وی لڑدے ودے ہوندن۔ کہیں کہیں ویلھے لالیاں وی تلے لہہ آندین۔رفعت چیزاں کوں اَپݨی اَکھ نال ݙیہدے ہر شئے کوں تصوف اِچ دٻی کھڑے۔ رفعت حیاتی اِچ ترائے بندیاں کنوںٻہوںمتاثر تھئے ۔ ملک حسن بخش تاں اَبّا تھیا ۔ بابا بگا شیر تے گوہر ہوشیار پوری کوں وی پیو دے برابر ڄاݨدے ۔ کھوچری سنگت  اِچ اُٹھݨ ٻہݨ دے باوجود وی شریف آدمی اے ۔ بے تھتھی ڳالھ تے مچھر وی پوندے ۔ دڑکے وی ݙیندے ۔ سئیں  جی! اَکھ ڳالھ شروع کریندے تاں وَل رُکݨ اِچ نی آندا ۔ آرٹ ‘ ادب تے ڳالھ مہاڑ دے دوران نویں نویں نقطے کڈھ آندے۔ دوست گھر لنگھ آون تاں ݙاڈھا خوش تھیندے ۔ 

غزل توں پندھ شروع کرݨ آلے رفعت عباس نظم توں کافی تئیں نویں نکور رستے بݨائن۔ سوچ‘ فکر تے مطالعے رفعت کوں اُتھا ں پُچائے جتھاں اساں نی پُڄ سڳدے۔

اَڄ ݙیوائے کوں ݙیکھ تے رفعت کیا کجھ ݙسݨ پئے ڳئے

جے تئیں مِٹی جاڳدی پئی اے ‘ ایہ پُھل کھڑدے راہسن

## حوالہ
سانول سلوݨے(خاکے)، مصنف: عبدالباسط بھٹی۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان