جامع مسجد دِلّی تے چاندنی چوک دی سیر

پنج وڄے چُھٹّی داویلا ہا ‘ لوک دفتراں کنوں گھراں کن ویندے پئے ہَن ۔ رکشہ ݙاڈھا اوکھا ملیا ۔ اساں جامع مسجد دِلی کن آٹو رکشہ تے چڑھ کے ٹُر پیوسے۔

سڑکاں تے بِھیڑ ہئی ۔ آٹو رکشہ ــدھکیّ کھاندا ‘ اساکوں گھلیندا کُئی ݙڈھ گھنٹے بعد کرول باغ کنوں دِلّی دی جامع مسجد ونڄ پُنّا۔ آٹو رکشے ساکوں مین روڈ تے لہا ݙتا۔ سامھݨے دِلی دی جامع مسجد پچادھ آلے پاسے ݙسدی پئی ہئی ۔ مسیت دی کُرسی ایݙی اُچی ہے جو دور کنوں اوندے مینار تے صدر دروازہ نظر آندا پیا ہا ۔ سڑک دے پوادھ کن سڄیّ پاسے دِلّی دا لال قلعہ ہا تے کھٻیّ پاسے پوادھ کن جامع مسیت ہئی۔ ݙینہ لاٹ پلاٹی ہا ۔ شام دیاں بانگاں مِلّݨ دا ویلا تھیوݨ آلا ہا ۔ مین روڈ کنوں اساں جامع مسیت آلے پاسے ٹُر پیوسے۔ لوکاں دی آماں گاماں ہئی ۔ مسیت آلی سڑک اُتّے تجاوزات تے ناجائز قبضے دی بھر مار ہئی ۔ دکاناں ‘ کھوکھے ‘ چھٻے ‘ پَھٹّے ‘ تخت پوش ٻہوں لڳے پئے ہن‘ جنہاں اُتّے دکاندار سمان رکھّی وِچیندے کھڑے ہن۔ کپڑا‘ جیولری ‘ کتاباں ‘ کھاوݨ دیاں شئیں ‘ میک اپ دا سمان ‘ کھݙاوݨے‘ چولے قمیضاں ‘ مٹھائیاں ‘ سبھو کجھ موجود ہا۔ ساکوں اِتھائوں کنوں لوک پُچھݨ لڳے جو کِتھوں آئے ہو؟ (تاں جو تہاکوں لُٹݨ دی صورت بݨائوں) میں تاں اُنہاں کوں ٻچ اِی نہ ݙتا پر اہجیں موقعے تے جمشید دھریجہ تے ظہور دھریجہ اُنہاں دی وَٹھ وچ آ ویندے رہندن ۔ میکوں ایہ سارے لوک ٹھڳ ‘ اُٹھائی گیرے ‘ ڳنڈھ کپ ‘ مفت خورے ‘ چالباز ‘ دوکھے باز تے ݙٹّی نظردے ہَن ۔ جامع مسجد دی کُرسی زمین کنوں کُئی چالھی پوڑھیاں اُتے ہوسی۔ میں تلوں کھڑو کے مسیت دے فرنٹ دا پھوٹو چکھیّا ۔ میݙے کولوں کُئی کجھ پُچھے ہا تاں میں ظہور دھریجہ کن اشارہ کر ݙیندا ہم۔ اَدھ پوڑھیاں چڑھ کے میں پوادھ آلے بزار دا منظر کیمرے اِچ چھکیّا۔ مسیت دے دَر تے پُڄ کے اساں جُتیاں ’’پاپوش وان ‘‘ دے حوالے کیتیاں تے اندر مسیت کن اِچ پَیہ ڳیوسے۔ اخیر ہک اُٹھائی گیرے ظہور دھریجہ کوں پھسا گھدا اَتے گائیڈ دی شکل اِچ ساݙی مدد شروع کر ݙتی ۔ مسیت دے صحن وچ ہک وݙا حوض ؍تلا ہے جتھاں لوک وضو کریندے پئے ہَن ۔ کجھ لوک مسیت دے صحن وچ پھردے ودّے ہَن ۔ کجھ صحن دے وچ چبوترے تے ٻیٹھے ہَن۔ دِلّی دی جامع مسیت میݙے خیال اِچ لاہور دی شاہی مسیت کنوں چھوٹی ہے ۔ لمباݨ وچ وی تے مُکلاݨ وی وی ۔ محراب آلے حصے وچ نمازی گھٹ آندن ۔ عابد تاں اُتھاں دیگر دی نماز پڑھی۔ گائیڈ ظہور دھریجہ دا سِر کھاندا ریہا ۔ موہن بھگت ‘ فرید پیرزادہ تے میں کجھ پروبھرے ریہ ڳیوسے۔ برحال مسیت دی شان تے ہیبت ݙاڈھی ہے ۔ مسیت دے دروازے وچ لنگھݨ ویلے سکیورٹی آلے دروازے لڳے ہوئن۔ یاتری وچوں لنگھ کے ویندن ۔ گائیڈ اپݨی لٻاڑ دے 20/-روپے گھدّے اَساں ٻاہر نکلیوسے جُتیاں پاتیاں تے مسیت دے نالوں لنگھدے لمّے آلے پاسوں بزار کن ٹُر پیوسے۔ مسیت دے ٻاہر مین گیٹ آلے پاسے وی سڑک اُتّے دکان داراں دا ݙونہاں پاسے قبضہ ہے ۔وِچوں لنگھݨ دی لیک خالی پئی ہے ۔ لمّے آلے پاسے اِی مجلس ترقی ادب دی دکان تے مکتبہ رشیدیہ ہے ۔ نماشاں دی بانگ کنوں اڳیّ اساں مسیت دے ٻاہر آ ڳئے ہاسے‘ اتنے تئیں نماشاں دی بانگ مِل ڳئی ۔ اساں او تئیں مسیت دے لمّے پاسے بزار وچ کریم ہوٹل تئیں پُڄ ڳئے ہاسے ۔ پہلی واری اَڄ اساں چنگی روٹی کھادی ۔ چھوٹا گوشت پکیا ہویا ہا۔ کریم ہوٹل مسلماناں دے ایں علاقے دا ناں چڑھیا ہوٹل ہے ۔ مسلماناں دا ہے ۔ کھاݨاں چنڳاں ملدے تہوں ڳلھی وچ ہووݨ دے باوجود گاہکاں نال بھریا ہوندے ۔ کھاݨاں چنڳاں ہا تے رقم وی مناسب ہئی کھاݨاں کھا کے نکلیوسے تاں پتہ لڳا جو رمضان شریف دا چندر نظر آ ڳئے ۔ سامھݨے مسیت اُتّے چراغ بندی تھئی کھڑی ہئی۔

مسیت دے چار چیھرے بتیاں ٻلدیاں پیاں ہَن ۔ کریم ہوٹل آلیاں اعلان کیتا جو کل تُوں ݙینہ کوں روٹی نہ ملسی ۔ ہوٹل صرف افطاری ویلے کُھلسی ۔ ساکوں کریم ہوٹل آلیاں دے پکے مسلمان ہووݨ دا یقین تھی ڳیا۔ ہندوستان وچ وی پاکستان وانگ 23؍اگست کوں پہلا روزہ تھیا ۔ میں ہک دکان دار کنوں پُچھیا جو اَڄ مسیت اُتّے چراغ بندی کیوں ہے؟ اُوں ݙسّیا جو ماہ رمضان دا سواگت ہے ۔ سارے رمضان شریف وچ ایہ بتیاں ٻلدیاں رہسن۔ مسیت وچ بتیاں پکیّاں لڳیاں ہوئیاں ہِن صرف خاص خاص موقعے اُتّے ٻالیاں ویندن۔ جامع مسیت دے لمّے آلے پاسوں ترے دروازے ہِن ہر دروازے اُتّے لمبر وی لکھیا ہوئے ۔ کیوں جو ایں پاسے شہر دا رُخ ہے ‘ مسلماناں دی آبادی ہے تہوں ایں پاسے دروازے ودھ ہِن ۔ اُبھّے آلے پاسوں صرف ہکّو دروازہ ہے ۔ اینویں پوادھ آلے پاسوں صرف ہکّو صدر دروازہ ہے ۔ مسیت دے چپھیروں ٻہوں لوک آندِن ویندن۔

میں ایں علاقے وچ ٻہوں گھاٹی آبادی ݙٹھّی ہے۔ غریبی اُنہاں دے رنگ ‘ چَم ‘ ویس ‘ شکل تے ڳالھیں کنوں وِٹیندی پئی ہے ۔ دِلّی دا اِی نہیں سارے ہندوستان دا مسلمان بے وس تے بے آسرا ہے ۔ اڳواݨ مُتّوں ہے ‘ نہ کُئی اُوندے سِر اُتّے ہے نہ آکھݨ سمجھاوݨ آلا ۔ ایہ علاقہ گندا تے سَوڑا ہے ۔ ڳلھّیاں بزار چھوٹے چھوٹے ‘ دُکاناں سوڑیاں تے کاروبار چھوٹے ہِن۔ پر حرص ودھ تے غریبی ݙاڈھی ہے ۔ ایندے مقابلے وچ دِلّی دے جہڑے لوک پاکستان آ ڳئین اوہ ٻہوں خُشحال ہِن۔ اوہ سیاݨے ہَن جہڑے اِتھوں نِکل ڳے۔ جہڑے پھسّے پئین او ہ اَڄ تئیں روندے ݙسدن۔ نہ دِلّی دی او ہ زبان ہے نہ لہجہ ۔ نہ رکھ رکھائو نہ وضع داری ‘ نہ پان کھاوݨ آلے ہِن نہ پِیک سٹّݨ آلے ۔ ٻس ہک بھڄ دوڑ ہے آپا دھاپی ہے۔ نفسانفسی ہے ۔ چِھک مار ہے ۔ میں دِلّی دے ٹھڳاں دا سُݨیا ہویا ہئی تہوں میکوں ہر بندے کنوں ݙر آندا ہا ۔ میݙا ہندوستان وچ ہک ہتھ بیگ تے رہ ڳے تے ہک کھیسے تے ایہ ہتھ جے کئیں ویلے چیندا ہَم تاںصرف پھوٹو چھکݨ واسطے۔

کریم ہوٹل توں کھاݨاں کھا کے اَساں تازہ دم تھی ڳئے ہاسے۔ ہُݨ اساں سوچیا جو رکشے تے سوار تھی کے چاندݨی چوک ڄلّوں ۔ اُتھاں سیل کروں تے چاندݨی چوک دے نظارے کروں ۔ کئیں بندے ݙسیا جو مسیت دے اُبھے آلے پاسے نال اِی چاندݨی چوک ہے دُلکی لڳو۔ اَساں وی ڳالھیں وچ آ ڳیوسے۔ ݙاڈھے تھکّے ہوئے ہاسے پر ٹُر پیوسے۔ جامع مسیت دے پوادھی دروازے دے اَڳوں لنگھدیں ہوئیں ݙٹھّا جو مسیت دا ایہ گیٹ بند تھی چُکا ہا ۔ مسیت دیاں ساریاں پوڑھیاں جہڑیاں پہلے بندیاں نال بھریاں پیاں ہَن ‘ہُݨ خالی ہَن ۔ ٻاہرٻیٹھے دکاندارمݙی کُنجیندے پئے ہَن ۔ ہر پاسے اندھارا ہا ۔ ایہ چھپّے ‘ دکاناں تے کھوکھے جامع مسیت دے سوہݨپ کوں دانگ لئی کھڑِن ۔ حکومت دی کُئی توجہ کوئنیں ۔مجلس ترقی ادب تے مکتبہ رشیدیہ بند تھی چُکے ہَن۔ ہُݨ ست وڄے شام توں اُتّے دا وقت ہا تے ایہ دکاناں ست وڄے بند تھی ویندیاں ہن۔ تہوں کتاباں مُل گھنݨ دی نوبت نہ اَئی ۔ ݙوجھی واری وَلا آئیم تاں وی ایہ دکاناں بند ہَن۔

اَدھّے گھنٹے بعد اساں چاندݨی چوک تے پُڄ ڳیوسے۔ ایہ ہک لمبی سڑک ہے جہڑی پوادھوں قلعے دی کندھ کنوں شروع تھیندی ہے تے پچادھ کن مسجد فتح خان تے مُک ویندی ہے ۔ سڑک تاںاڳوں وی چلدی ویندی ہے پر چاندݨی چوک مسجد فتح خان تے مُک ویندے۔ سڑک دے ݙونہاں پاسے تھوک پرچون دیاں وݙیاں وݙیاں دُکاناں ہِن ۔ اِتھّاںہک وݙا گردوارہ ہے ۔سٹیٹ بینک دی عمارت ہے میکڈونلڈ ریسٹورنٹ ہے ۔ لوکاں دی آماں گاماں ہئی ۔ نماشاں ویلا ہئی ۔ اِتھّاں ریڈی میڈ کپڑیاں دیاں دکاناں ٻہوں ہِن۔ زنانے مردانے کپڑے وِکدے پئے ہَن۔ لوک شاپنگ کریندے پئے ہَن ۔اساں صرف ݙیکھݨ آلے ہاسے۔

چاندݨی چوک دے نال میٹرو ٹیشن وی ہے ۔ چندر دی پہلی ہئی ۔ اَڄ دی بھیڑ بھاڑ وچ لنگھݨ وی اوکھا ہئی۔ کاراں ‘ سائیکل رکشے ‘ آٹو رکشے ‘ بساں وغیرہ اِتّی ہِن جو ڳنتری کنوں ٻاہر ۔ سائیکل رکشے تاں ماوݨ دے نہ ہَن پر جیکوں ونڄݨ دا آہدے ہاسے اوہ ساکوں چا گِھن ونڄݨ کیتے تیار نہ ہا ۔ کپڑے ‘ کھݙاوݨے ‘ کمپیوٹر پارٹس ‘ فوٹو گرافی دا کاروبار زوراں تے ہا ۔ آکھیا ویندے جو ایہ چوک اَڄ توں ݙڈھ سو سال پہلے وی اینویں بھیڑ آلا تے بھریا پُریا ہا۔ غالب اپݨے خطاں وچ چاندݨی چوک دا ذکر کیتے ۔ اُوں ویلے ایہ پُراݨی دِلّی دا ٻہوں وݙا مرکز ہا۔

بَھون وَلݨ کیتے کُئی رکشہ نہ مِلدا ہا ۔ آندے ویلے راج کمار دے دفتر کنوں اَساں پنج وڄے تلّے لتھّے ہاسے تے کتھائیں پوݨے چھی وڄے رکشہ ملیا ہا ۔ ہُݨ ولّݨ ویلے رکشے ٻہوں ہَن پر ویندا کُئی نہ ہا ۔ شئیت سب دیاں منزلاں نویں دِلی کن نہ ہَن ۔ اخیر ٹُردیں ٹُردیں اساںچاندݨی چوک دے پوادھی سرے تے آ ڳیوسے ۔ اِتھاں سِٹی بس دا سٹاپ ہا۔ ٻہوں بساں آئیاں ۔اَخیر اوہ بس آ ڳئی جہڑی کرول باغ دو ویندی ہئی۔ اَساں وچ ٻہہ ڳیوسے تاں چیتا جاء تے آیا ۔ بس وچ سمان وِیچݨ آلے ٻہوں آندے ریہے ۔ رومال ‘ چاقو ‘ بیٹری ویچݨ آلے اَئے ۔ میں ݙہ روپے دے ݙو رومال گھدّے اَتے شاپنگ دا افتتاح کیتا۔

## حوالہ
کتاب: دِلّی ڈھائی کوہ۔ مصنف شوکت مغل، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان