حضرت خواجہ غلام فریدؒ دے حالاتِ زندگی

### لکھت: ظہور احمد دھریجہ

## خواجہ فریدؒ دی ولادت باسعادت:
سرائیکی زبان دے عظیم شاعر حضرت خواجہ غلام فریدؒ26ذوالحجہ 1261ھ بمطابق 1845ء خان پور دے تریخی قصبہ چاچڑاں شریف وچ حضرت خواجہ خدا بخش کوریجہ المعروف خواجہ محبوب الٰہیؒ دے گھر پیدا تھئے۔ آپ دا ناں خورشید عالم رکھیا ڳیا ۔ بابا فریدؒ پاکپتن والی سرکارؒ  حضرت بابا فرید گنج شکرؒ ہجویری دی عقیدت توں ’’غلام فریدؒ‘‘ لقب ݙتا ڳیا ۔’فرید‘ اللہ سئیں دا ناں وی ہے جیندا معنی وحدہ لاشریک تھیندے۔ خواجہ سئیں خورشید عالم دی بجائے غلام فریدؒ دے ناں نال شہرت پاتی تے سارے جڳ تے اپݨے علم دا سوجھلا کیتا ۔ اساں ایں وی آکھ سڳدوں جو فرید’’اللہ‘‘ دے ہک غلام اپݨے علم دے نور نال سِجھ والی کار سارے جڳ کوں سوجھل کر ݙتا:

## چاچڑاں شریف:
دریائے سندھ دی مݨ تے چاچڑاں شریف ہک مشہور قصبہ ہے ، بزرگان دین دے مسکن دی وجہ توں پیار ، محبت ، علم تے آگاہی دا مرکز سمجھیا ویندے ، مہرو مروت ، ہمدردی تے غمگساری ایں شہر دی خاص نشانی ہے ، خواجہ فریدؒ جݙاں چاچڑاں شریف وچ پیدا تھئے تاں گھر وچ نہ صرف مکمل اسلامی ماحول موجود ہا بلکہ خواجہ فریدؒ دی ݙیکھ بھال تے اُتاوالی کرݨ والے وی دیندار بزرگ تے حافظ القرآن ٻانھے ، ٻانھیاں موجود ہَن ، آکھیا ویندے جو ٻلپݨ وچ خواجہ مُسکِن ہا تاں ٻانھیاں بسم اللہ ، سبحان اللہ تے صدقے اللہ دی شان آکھن ہا تے جیکر خواجہ سئیں رووِن ہا تاں ٻانھیاں 

حسبی اللہ جل اللہ ، ما فی قلبی غیر اللہ

نُور محمد صلے اللہ ، لاالہ الا اللہ

دا وِردکرن ہا ۔ ایں طرحاں دے ماحول وچ خواجہ فریدؒ دی پرورش دا اثر نہ ہووے ہا تاں خورشید تے فرید ناں دے کئی بندے اَڄ وی چور ، ݙاکو ، ڳنڈھ کپ تے چاپڑ کپ بݨیے ودِن۔ اِتھوں اساکوں اے سبق وی مِلدے جو اساں اولاد دی تربیت تے خاص توجہ ݙیوں ، جیکر اولاد کوں بسم اللہ ، حسبی اللہ ، جیویں ہوویں ، شالا خیر ہووی ، سدا جیویں ، چڑھی کمان ہووی ، جتھ پیراُتے خیر آکھوں تاں اولاد وی اونویں سَتے خیراں والی بݨسے ، جیکر اولاد کوں ہر گاٖلھ تے پَھوٹ ،اُکے مرنی ، شوکدے تے پیر آوی ، ڄنگھ تُرٹی ، ڄمدا نہ ڄاویں ہا تے پِندا مریں دے پلوتے ݙیسوں تاں اولاد وی ایویں تھیسے ۔چاچڑاں شریف دی گاٖلھ تھیندی پئی ہئی ۔ ہک واری میں اپݨے اَبّے سئیں مولوی کریم بخش صاحب(رحمۃ اللہ علیہ) توں پُچھیا جو خواجہ سئیں دے شعر                       ؎

چاچڑاں وانگ مدینہ ݙسے

کوٹ مٹھݨ بیت اللہ

دا کیا مطلب اے؟

میݙے اَبّا سئیں میکوں فرمایا جو ہک تاں اپݨی دھرتی نال عقیدت دی وجہ توں خواجہ سئیں کوٹ مٹھݨ تے چاچڑاں شریف کوں مکہ مدینہ آکھیئے ، ایندے نال ٻئی گاٖلھ اے ہے جو جیویں مدینہ شریف وچ جمال اے ، ایویں چاچڑاں وچ جمال اے ، جیویں بیت اللہ یعنی مکہ شریف وچ جلال اے ایویں کوٹ مٹھݨ شریف وچ وی جلال اے۔ جیویں مدینے شریف دے لوک نرم دِل ، ہمدرد تے غمگسار ہِن ایویں چاچڑاں یا ریاست بہاول پور دے لوک نرم دِل ، ہمدرد تے غمگسار ہِن۔جیویں مکّے شریف دے لوک کُراڑے تے پتھر دِل تے سخن اِن ایویں کوٹ مٹھݨ دے بھرا وی کُراڑے ، پتھر دِل تے سخت اِن پر اساݙے کیتے چارے جہیں مکّہ وی تے مدینہ وی چاچڑاں وی تے کوٹ مٹھݨ وی عقیدت تے احترام دے مرکز ہِن۔ اساکوں کہیں طرح دی کوئی گاٖلھ دِل وچ نی آنݨی چہیدی ۔ جلال وی حق اے تے جمال وی حق ہے۔

## آکھ غلام فرید الف:
1848ء ساڈھے ترائے سال دی عمر وچ آپ دے وݙے بھرا حضرت خواجہ فخر جہاںؒ سئیںآپ کوں اپݨے چھوٹے بھرا حضرت مولانا تاج محمودؒ سئیں کول پڑھݨاں ٻلہایا ۔ملتانی قاعدے دی الف تے انڳل رکھ تے خواجہ تاج محمودؒ سئیں فرمایا ’’آکھ فرید الف‘‘ حضرت خواجہ غلام فریدؒ ایں گاٖلھ کوں دُہرایا ’’آکھ غلام فرید الف‘‘ اے سُݨ تے حضرت خواجہ فخر جہاںؒ سئیں تے وجد طاری تھی ڳیا تے سارے مجمعے تے بے خودی طاری تھی ڳئی اوں وقت او محفل اصفیاء دی محفل ہئی ، اللہ تے اللہ والیاں دی کچاری ہئی ، کچاری وچ سب رنگ خدا دا رنگ ہا ، ہر مستی خدا دی مستی ہئی ، اوں ویلھے گاٖلھ الف بے تے دی نہ ہئی بلکہ اوں ویلھے گاٖلھ اللہ والے الف دی ہئی ، اللہ والا ، اللہ والیں دی کچاری وچ الف اللہ دی گاٖلھ کرے تے وجدانی کیفیت طاری تھیوݨ قدرتی تے لازمی امر ہے  ؎

الف ہکو ہم ٻس وے میاں جی 

ہور کہاݨی مول نہ بھاݨی

الف ڳیُم دِل کھس وے میاں جی

ہک ٻئی جاہ آپ کیا خوب فرمیندن ، ملاحظہ فرمائو            ؎

الف ہِکو بر ماوم ڑی

ب ت مول نہ بھاوم ڑی

## اماں سئیݨ دا وصال:
حضرت خواجہ فریدؒ سئیں دی عمر چار سال ہئی ، اَڄاں آپ پیر بھر ٹُرݨ جوڳے وی نہ تھئے ہن جو 1848ء وچ آپ دی والدہ ماجدہ دا انتقال تھی ڳیا۔ اماں سئیݨ دے وصال دے باوجود حضرت خواجہ غلام فریدؒ پڑھائی جاری رکھی تے صرف اَٹھ سال دی عمر وچ قرآن مجید حفظ کر گھدا۔

## ابّے سئیں دی وفات:
1852ئوچ اَڄاں آپ دی عمر8سال ہئی جو آپ دے والد ماجد حضرت خواجہ خدا بخش المعروف خواجہ محبوب الٰہی ؒ دا سایہ وی سر توں جُدا تھی ڳیا ۔ ابّے سئیں دے وصال دے بعد آپ دے وݙے بھرا خواجہ فخر جہاںؒ سئیں دی اولاد نہ ہئی ، اپݨی شفقتِ پدری وچ گھن گھدا ، خواجہ فخر جہاںؒ آپ دی اتنی محبت تے شفقت نال پرورش فرمائی جو آپ کوں یتیمی دا احساس نہ تھیوݨ ݙتا ۔ بعد وچ والئی ریاست دے نواب جہڑے جو آپ دے ابّے سئیں دے مُرید ہَن ۔ آپ کوں شاہی محل دیرہ نواب صاحب گھن آئے ۔ شاہی محل وچ ’’دُرِ یتیم‘‘ دی پرورش شاہانہ انداز وچ تھئی ، پڑھاوݨ والے علماء کرام دا شمار وی وقت دے جیّد علماء تے خدا رسیدہ بزرگاں وچ تھیندا ہا ، خواجہ حسن نظامی لکھدن جو شاہی محل وچ ’’دُرِ یتیم‘‘ خواجہ فریدؒ سئیں دی ٻگھی والئی ریاست خود چِھکیندے ہن ۔ انہانکوں ہر طرحاں دا سُکھ ݙیندے ہَن تے خواجہ سئیں دیاں ساریاںناز برداریاں پوریاں کریندے ہن ۔

## بیعت:
1857ء ساڈھے تیرھاں سال دی عمر وچ آپ آپݨے وݙے بھرا حضرت خواجہ فخر جہاںؒ دے دستِ بیعت تھئے ،حضرت خواجہ فخر جہاںؒ سئیں جہڑے جو ہِکے ویلھے پیو دی جاہ تے وݙے بھرا تے اُستاد دی جاہ اُستاد وی ہن، خواجہ فریدؒ سئیں نال ݙاڈھی محبت کریندے ہن ۔ ایں طرحاں حضرت خواجہ غلام فریدؒ سئیں وی اپݨے پیر و مرشد تے وݙے بھرا حضرت خواجہ فخر جہاںؒ سئیں نال بے پناہ عقیدت تے محبت رکھیندے ہن ، خواجہ سئیں اپݨی عقیدت تے محبت دا اظہار اپݨے عمل نال ایں طرحاں ݙیندے رہ ڳے جو جݙاں فخر جہاںؒ سئیں آوِن ہا ،آپ سِیس نِویندے ہَن ، ہتھ دا بوسہ گھندے ہَن ، قدم چُمیندے ہَن تے احتراماً کھڑے رہندے ہَن ، اپݨے ماء پیئو تے اپݨے بزرگیں کیتے احتراماً کھڑے تھیوݨ ، قدم بوسی کرݨ ، جُھک تے سلام کرݨ ، وݙکیں کوں کنڈ نہ کرݨ ، اِنہاں دے سامݨے اُچا نہ اَلاوݨ ، اسیݙے سرائیکی وسیب دی رِیت تے روایت ہے ، اساکوں اپݨی ایں رِیت تے روایت تے ماݨ اے تے اساں اپݨی ایں سرائیکی رِیت کوں اپݨے ایمان دا حصہ سمجھدوں ، اساں اے وی سمجھدوں جو عاجزی تے جِھک نِوائی نال رحمان خوش تھیندے تے تکبر غرور تے آکڑ نال شیطان خوش تھیندے ۔ اِتھوں سمجھیا ونڄ سڳدے جو سرائیکی جہڑے عاجزی کوں اپݨی میراث قرار ݙیندن کیا ہن؟ تے جنہاندی گردن وچ سریے ہَن او کیا ہن!

خیر سئیں ! میں عرض اے پیا کریندا ہم جو حضرت خواجہ غلام فریدؒ سئیں اپݨے علم دے ذریعے اپݨے مربی ، اپݨے پیر و مرشد تے اپݨے وݙے بھرا دا ٻہوں زیادہ احترام کریندے ہَن ، ایندے نال نال اُنہاں جاہ جاہ تے اپݨے مرشد کوں نذرانہ عقیدت پیش کرتے اپݨی عقیدت تے اپݨی محبت دا اظہار فرمائے چنانچہ آپ فرمیندن    ؎

فخر جہاں قبول کتوسے

واقف کل اسرار تھیوسے

ہر جاہ نور جمال ݙٹھوسے

مخفی راز تھئے اظہار

ہک ٻئی جاہ فرمیندن ؎

کتھ حسنؓ حسینؓ شہید بݨے

کتھ مُرشد فخر جہاںؒ آیا

ایں طرحاں ہک ٻئی جاہ فرمایا       ؎

چشماں فخر الدین مٹھل دیاں 

تن من کیتا چُور

ہک ٻئی جاہ کیا خوب فرمائے     ؎

فخر جہاں ہک ریت سُجھائی

ارضی تھیا ہک بار سمائی

ظلمت بݨ ڳئی نور و نور

1871ء وچ آپ دے مُرشد حضرت خواجہ فخر جہاںؒ سئیں دا وصال تھی ڳیا ۔ جیندا آپ کوں ٻہوں صدمہ تھیا ، ایں حادثے آپ کو ںہِلا تے رکھ ݙتا ، حضرت خواجہ فخر جہاںؒ سئیں دی وفات دے بعد چاچڑاں شریف دے بزرگیں اے گاٖلھ آکھی جو اَڄ حواجہ فریدؒ سئیں صحی سچ دے یتیم تھی ڳن۔

## باری بار:
شہباز تصوف حضرت خواجہ غلام فریدؒ4فروری 1872ء کوں سجادگی دے منصب تے فیضیاب تھئے ۔ اسلامی ریاست بہاول پور دے فرمانروا تے مُرید نواب صادق محمد خان عباسی چاچڑاں شریف آ تے دستار بندی دی رسم وچ شرکت کیتی ۔ چاچڑاں دے لوک ݙسیندن جو رسم دستار بندی دا منظر ٻہوں رقت آمیز ہا اوں ویلھے وقت دے بادشاہ (نواب صادق) تے بادشاہ دے بادشاہ (خواجہ فریدؒ) دے اَکھیں وچوں ہنجوں ساوݨ دے مینہ والی کار چھم چھم وَسدیاں پیاں ہَن ۔ اے رقت آمیز منظر کہیں توں وی برداشت نہ تھیا ، راوی ݙسیندن جو لکھاں دے مجمعے وچ ہک آدمی وی ایجھا نہ ہا جیندے اَکھیں وچوں ہنجوں دا دریا موجزن نہ ہووے ، اے وی ݙسیا ویندے جو سرائیکی اَکھاݨ ’’خواجے جیہا پیر نی صادق جیہا مُرید نی‘‘ اوں موقعے تے مشہور تھئی ۔

## فریدی مسلک:
’’فریدی مسلک‘‘ سرائیکی زبان دی ہک اصطلاح ہے جیندا مطلب ہے ۔ عاجزی تے انکساری ، ہر اوں آدمی کوں فریدی آکھیا ویندے جیرھا احترام آدمیت علمبردار ہووے ، ہر ہک دی عزت کرے ، بغض کینہ تے نفرت اوندے اندر نہ ہوندے تے ہر ہک نال بھلائی کرے ۔ ایں مسلک دے بانی تے موہری حضرت خواجہ فریدؒ سئیں خود ہن ، اُنہاں ساری حیاتی خیر خواہی تے چنگائی دے کم کیتے ، علمی مراکز قائم کیتے ، غریب پروری کیتی ، تے سخاوت دیاں ایجھیاں مثالاں قائم کیتیاں جو انہاں کوں ݙیکھ تے حاتم طائی دی روح وی ٹھر ٹھر ڳئی ہوسی ۔ خواجہ سئیں دی وفات دے بعد فریدی مسلک سرائیکی وسیب اِچ راج کریندا رہ ڳے ۔ پر پچھلی ادہ صدی توں ٻاہروں آوݨ والے مہاجر بھرانویں ، وسیب دے جاگیرداریں تے خود خواجہ سئیں دے اپݨے سکیں مثلاً شیداݨی شریف دے بعض کوریجیں فریدی مسلک کوں ٻہوں متاثر کیتے ، بعض کوریجگان دے غیر انسانی سلوک تاں لوکیں کوں اتنا بد دِل کیتا جو اُنہاندے مظالم دی وجہ توں خود خواجہ فریدؒ نال عقیدت دا شیشہ وی چُور چُور تھی ڳیا ، ایں بارے ہک مثال وی عرض کیتی ونڄاں ، شیداݨی دا رپورٹر جھوک کوں خبراں شیداݨی شریف دی ڈیٹ لائن نال بھڄیندا ہا ، شیداݨی دے ستائے ہوئے ہک آدمی میکوں ترائے صفحیں دا خط لکھیا جو جیکر شیداݨی وی ’’شریف‘‘ اے تاں وَل دنیا دا کوئی شہر وی بدمعاش تے گندا کائنی ۔ سارے شریف ہِن ۔ بہرحال اُنہاں سارے گاٖلھیں دے باوجود فریدی مسلک زندہ ہے تے اوں وقت تک جب تک ہک وی سچا فریدی زندہ ہے فریدی مسلک ختم نی تھی سڳدا۔

## حج تے روانگی:
حضرت خواجہ غلام فریدؒ سئیں اپݨے مُرشد دی وفات دے بعد ٻہوں بے قرار رہݨ پئے ڳے ۔ اُنہاں کوں دنیا دی کوئی چیز چنگی نہ لڳدی ہئی ، ایں اثناء وچ مدینے وچوں سݙا آڳیا ، آپ1875ء وچ چاچڑاں شریف وچوں اَسّی آدمیاں کوں نال کرتے خان پور ریلوے سیشن تے آئے ، تمام دے تمام آدمیاں دا جملہ خرچ آپ دے ذمے ، ایندے نال مسکینیں ، فقیریں تے یتیمیں کوں وی بے حساب ݙیندے آندن ، آپ خان پور توں ملتان (مزارات دی زیارت) ملتان توں لاہور (داتا سئیں دی حاضری) لہور توں دِلی( مزارات دی زیارت)تے دِلی توں بمبئی تک اتنی سخاوت کیتی جو جیندا کوئی حدٻنہ نہ ہا ، بمبئی جہاز وچ سوار تھیوݨ توں پہلے اتنا کجھ مسکیناں کوں ݙتا جو دنیا حیران تھی ڳئی ، آپ دی سخاوت کوں ݙیکھ تے بمبئی دی بندرگاہ تے ٻہوں سارے آدمیاں استدعا کیتی جو اساکوں وی اپݨے خرچ تے روضہ رسول اللہ دی زیارت واسطے گھن ڄلو، آپ ہک آدمی دی وی اَرداس نہ ٹھکرائی ، سب کوں اپݨے خرچ تے نال گھن ڳئے ۔ آپ حجاز مقدس پُڄ ڳئے اُتھاں وی سخاوت دا لگاٖ تار سلسلہ نہ تُرٹ سڳیا، آکھݨ والے آکھدن جو خواجہ سئیں توں خیرات گھنݨ واسطے عربی ایویں پچھوں ہوندے ہَن جیویں اَڄ کل رحیم یار خان دے علاقے چولستان وچ لوک متحدہ عرب امارات دے شیخ زید بن سلطان النہیان دے پچھوں ہوند پر ایں گاٖلھ وچ فرق اتنا ہے جو خواجہ سئیں سب کوں ݙیندے ہَن کہیں کوں خالی نہ وَلیندے ہَن جݙاں جو شیخ زید ایویں نی کر سڳدے۔ایں سلسلے  وچ سرائیکی وسیب دے سمجھدار بھرانواں کوں اے نقطہ وی ذہن وچ رکھݨا چاہیدے جو کل اساں کیا ہاسے تے اَڄ کیا تھی ڳیوں؟   ؎

کیسے کیسے لوک ایسے ویسے ہو گئے

اور ایسے ویسے لوک کیسے کیسے ہو گئے

خواجہ سئیں مکہ شریف ، مدینہ شریف ڳئے ، اُنہاں آپؐ دی دھرتی نال کتنی محبت تے عقیدت دا اظہار کیتا ، ایندے بارے میکوں کجھ آکھݨ دی ایں واسطے ضرورت کائنی جو ایندی گواہی دیوان فرید دا ہک ہک لفظ ݙیندا پے ۔ بہرحال حج بارے اے روایت وی موجود ہے جو جݙاں آپ حج توں واپس آوݨ کیتے جدہ پُڄے تاں بندرگاہ تے ہندوستان تے اسلامی ریاست بہاول پور دے ٻہوں سارے لوک کرایہ نہ ہووݨ دی وجہ توں کئی مہنیاں توں کہیں سخی دی تانگھ وچ ٻیٹھے ہَن ، اُنہاں لوکاں خواجہ سئیں کوں ارداس کیتی چنانچہ سب دی ارداس پوری تھئی تے آپ جدہ بندرگاہ تے رُکے ہوئے سارے لوکاں کوں اپݨے خرچ تے نال گھن آئے ، چاچڑاں شریف پُڄݨ تے آپ فرمایا:

ونڄ ݙٹھم مدینہ عالی 

جتھ کون و مکان دا والی 

ہے دھرتی عیبوں خالی 

ٻیا کون قدم اُتھ رکھے

آ  پہنتم جیندی ںمکّے

ایں شہر مبارک ٻکے

روہی وچ قیام:

جیویں جو عرض کیتی ڳئی اے حضرت خواجہ فخر جہاںؒ سئیں دے وصال دے بعد آپ دا دِل کتھائیں نہ لڳدا ہا آپ جلوت دی بجائے خلوت پسند تھی ڳئے ہَن ، جݙاں اُنہاں کوں اپݨے مُرشد یاد آندے ہَن ، سخت افسردہ تے غمگین تھی ویندے ہَن ، اپݨے اندر دے ݙکھ تے صدمے کوں لُکاوݨ کیتے آپ1876ء توں1893ء تک یعنی 17سال روہی رہ ڳئے ، ایں دوران واپس اپݨے گھر خان پور (چاچڑاں شریف) آندے رہ ڳے پر زیادہ قیام روہی وچ رہ ڳیا ۔ روہی دے قیام دے دوران آپ دا روہی والی بی بی نال نکاح وی تھیا۔

ایہا روہی یار ملاوڑی ہے

شالا ہووے ہر دم ساوڑی ہے

ونڄ پیسوں لسڑی گاٖوڑی ہے

گھن اپݨے سوہݨے سئیں وو کنوں

## پردہ پوشی:
خواجہ فریدؒ ہک شخص دا نی بلکہ ہک عہد تے تاریخ دا ناں ہے ، اُنہاں اپݨے علم تے عمل دے ذریعے ہک زمانے کوں متاثر کیتا اُنہاندے عقیدت مند شاہ وی ہَن تے گدا وی ، ہندو وی ہَن تے مسلمان وی ، او شاعر وی ہَن تے فلسفی وی ، موجود وی ہَن تے موحد وی ، اُنہاں اللہ تے اوندی مخلوق نال برابر محبت کیتی ، اپݨے وسیب ، اپݨی دھرتی تے اپݨے وطن دی مٹی کوں کوہ طور توں ودھ درجہ ݙتے ، اُنہاں دے اپݨے وطن دے لئی لاݨے تے کِرڑ کنڈے نال وی پیار کیتے ۔ ایں واسطے اساں آکھ سڳدوں جو خواجہ فریدؒ ٻس خواجہ فریدؒ ہا او ایجھا دیدہ ور ہا جیندے کیتے اساں تے اساݙیاں اولاداں ہزاراں سال روسن تے وَل کوئی خواجہ فریدؒ آوے تاں آوے نہ تاں کم ݙاڈھا اوکھا ہے۔

اساں سمجھدوں جو 1901ء وچ خواجہ فریدؒ سئیں فوت نی تھئے بلکہ اُنہاں پردہ وَٹائے ، خواجہ سئیں کل وی زندہ ہَن ، اَڄ وی زندہ ہِن تے ہمیش واسطے زندہ رہسن ، اپݨی فکر ، اپݨے فن تے اپݨی شاعری دے حوالے نال ، میݙی گاٖلھ کوڑی ہووے ہا جیکر ایں پَل دی گھڑی تے ایں سماعت وچ تُساں اساں خواجہ فریدؒ دا ذکر نہ کریندے ٻیٹھے ہوندے۔

بلھے شاہ اساں مرݨا ناہیں

گور پیا کوئی ہور

٭٭٭

## '''حوالہ'''
کتاب: سلک سلوک فریدی