سید ابوالاعلیٰ (۱۹۰۳ء ۔۱۹۷۹ء)

مولانامودودی نیازفتح پوری کنوں کَٹ کھمدا ہا ۔ نیاز فتح پوری کوں وِی تاں پِٹ ہَئی ۔جیڑھی چگی شَے ہتھ آوِس ہے ٹھوک تے آپݨے نانویں چا لاوے ہَے ۔ مولانا مودودی دِی ہک لکھّت نال وی ایویں ٹکریا ہا ۔ کَٹ تاں مولانا کھاوݨی ہَئی ۔ مولانا ایں ڳالھ تے مَردئیں تئیں ڳنڈھ ݙتی آیا۔ نیاز کِتے اِیہا کوئی ڳالھ اِی کجھ ناں ہئی او تاں ایجھیاں کھیݙاں ہِکّو ٻے ݙینھ کھیݙے ناں ہَے تاں چَس ناں آوِس ہَے ۔ ݙاڈھا تِکھّا شُغلی ہا نیاز صَیب ‘ ہِک ناں ٻی ایجھی پَٹ مارے ہَے  جو کَن کھڑے تِھی وحن ہَے ۔ قرآن حدیث تے وِی ہتھ دیاں صَفایاں ݙکھایُونِنس۔ ایجھیاں ایجھیاں اُبھتیاں کڈھ سُݨواوے جو مارکے قَلماں مَسواݨیاں لَمبا سَٹیاں تِے چاتونیں ݙنڈے تِے دِڳے ۔ ایجھیاں مِرچاں لڳونیں جو وَاجَھلوڑے وانگوں اُٹھی پے ۔ نیاز تُڑڳیا ‘ قاچُوں ٻاچُوں وِی لُکائی وَدا ہووے ‘ پَرپِچھّے آن سِیاݨپ نال بھاڑی پیا ۔ توبھاں زاریاں لِکھوایونیں تئیں وِی اوندا آکھݨ ہا جو ’’صلح حُدیبیہ‘‘ دا مطلب وِی ایہو ہا جو حالی ہَتھ نی پَھٻدا تاں جیرت کرو ‘ ٻے پھیرے ڳنڈھی سُوں ۔ ساری حیاتی میں تاں اِیویں آکھساں ہِک پَوڑی کنُوں لَہندا ٻی تے چڑھدا آیا۔ ہک ڳالھ مَنݨی پَؤسے نیاز لُکدا چَھپدا ناں ہا ۔جو کُجھ ہَس مونہہ تے ہَس‘ اندر وِچ گُنڈر ناں ہَس۔

مولانا مودودی دی اَڳے تاں ایویں کوناں ہوسے ۔ بھاڳ لڳے کنوں پِچھّے جݙاں آپݨی ٹولی تے آپݨے دَہمان بݨایوننس ‘ نوکر چاکر مُنشی ماڑے آن گݙ تھیئے وَل اے ہا جو کوئی چِٹھی چَپاٹھی مُنڈھوں آپُوں وِی تِے آپݨے ہتھ نال لِکھّݨ وِی چُھٹ ڳیا ۔ جیکر کوئی سوالی جَبابی چِٹھّی آوے ہَئے تاں اُوندی کُنڈ تِے ’’لِکھیا وَجے جو ’’اُتّوں لِکھ تے وَلدا جباب تُھتھ پَنج لِکھے ہے ۔ مُنشی اُوں کُوں جَنڈری تے چاڑھ چھاپاکرے ہَے ‘ وَل مولانا دے اَڳوں رکھے ‘ مولانا شاہی وِی پاوے ہَے ۔ زیر زَبّر دی چُک ہووے تاں او وی ٹَھہاہ ٹَھہُوتِے ٹورے ہَے ۔ کئی تاں ٹِریھ چالہی سال پُراݨیاں نقلاں تِے اُتارے ݙیکھ تِے تاں ایویں آکھݨا پؤسے جو اِیہے اُتارے مولانا مُنڈھ لا دا سَمبھیندا اَمدا ہا ۔ مولانا تاں رِے ݙاڑھیا ہا تِے ہک دَڳ چُݨ ڳھدا ہَس۔ ٻال ٻلوتݨے اِچ پدھرا ۔ شئت ہِیں وارُوں اُتارے لُکائی آیا ۔ پر‘ یارا اے ݙیکھو جو اِتلا کھپارا کرݨ سوکھا تاں نِیں ۔ٻیا تاں ٻیا ابوسلمان شاہجہانپوری کُوں وی ایہا بِبَّت اِوِّے ۔ ٻی بَلا تِھیا اِیہو وِی ۔ اصلی مالک تاں ایجھئیں چِٹھئیں دا اُوہو ہوندے جنھ دے نال رُقّا ہووے ‘ اُوں دی مرضی چھاپے ناں چھاپے‘ ݙیوے ناں ݙیوے۔ پَر ہُݨ سُدھ پی اے جو مولانا دِے کَنھ چیلَڑِے کُوں جو بُکھ چاتی کئی چُونڈویاں نَقلاں کَڈھ گݙ کر ݙوُں بھاگیں اِچ چھاپ تے ویچݨ ٻہہ ڳیا ۔ مَیں جو ڳیُم نئوں شہرے ‘سِدّھا چوہدری امانت علی اینڈ سنز کتابیں دی دُکان تِے ݙیکھاں تاں ’’مکاتیب سید ا بوالاعلیٰ مودودی ’’دے اُتوں گݙ کرݨ آلے دا ناں وِی لکھّیا کھڑا ہا عاصمؔ نعمانی‘ مار ٻیلی اِتلیاں چِٹھیاں ہِکّے مُرید دے ناں ۔ ݙیکھوں تاں سَہی ۔ ݙیکھݨ کیا دا تَھݙے مُلّھ ڳھدُم چا ۔ کھولاں تاں ہِکّو ناں ‘ٻیلی وَنکو وَنکی کم ہا ۔ اَجھو سئیں ہِک چِٹھی خود کنوں خود میݙے ناں دِی وِی چھپی کھڑی ہئی ۔ ٻیلی اے تاں ٻئی مانی آلی ڳالھے۔ اے تاں میݙا مال ہا پرایا کیویں بݨ ڳیا ۔ چھڑی چِٹھی ناں ‘ اے وی نال جو ’’مولانا مودودی دے نال نیاز فتح پوری دیاں بئی مانیاں‘‘۔ ’’مولانا مودودی دی ہَکّل کنُوں نیاز صیب دی بھاڄ‘‘ اے اخباری دِھر دیاں کھچلیاں پُھندݨیاں ݙیکھ تِے میں کجھ کِھلّیُم وی کجھ چَڑھی وِی ۔ میں تاں مولانا بُرقا وَٹاوے ہے تاں چھاپاں ہَے ناں تاں میں مَرّاں ہا تاں میݙے وَنِّی وارث چھاپن ہَے ۔ چھڑا جباب چھاپݨ وِی تاں چگی ڳالھ تاں کینی ۔ پُچھݨ آلا پُچھداکیا پِے ‘ آکھدا کیا ٻیٹھے ‘اُوہو وی تاں تھولڑا گھݨاّ ہووے ۔ پَر ہُݨ مولانا دے جیندئیں سَبھّو کجھ تِھیندے تاں پِچھّے تِھیوݨ ݙے ۔ وات مارݨ کنوں ناں تُوں میکوں جَھل سڳدئیں ناں میں تیکوں ۔ اِیویں لِکھّݨ تِے چھاپݨ وی ہِے۔

نیاز صَیب حرکتی تاں ہا ۔ کوئی چگی شئے ہتھ آوِس ہا تاں آپݨے ماہواری کتابڑے ’’نِگار‘‘ اِچ چھاپے ہَے اُتوّں آپݨا ناں تھپّݨ اِچ کیڑھے ٹَکّے لڳدِن۔ ایں کِتے ناں ‘ جو‘ ماء لے پَھٻا گھنّاں میکوں کھمبھ لڳسِن سئیں‘ ایں وارُوں جو میݙا ناں ہوسے تاں ایہا لکھت وَدِھیک مُہانڈری تھیسے ۔ مولانا مودودی تاں نیاز دے لیکھے آپݨا ٻألے یار اے جیݙا سینگائے کیا تھی پؤسے ‘ مولانا دی وِی کوئی لِکھت نیاز صیب آپݨے نانویں لَئی ڳیا ۔ دھاڑ دھاڑ تے نیازؔ ساڳی پیریں تے وَل آیا۔ کھوٹا ہووے ہے تاں آپݨی گھٹکی ناں کراوے ہے مولانا اینکوں ڳنڈھ چا ݙتی ۔ ساری حیاتی گُنڈر پاتی ریہا ۔ ٻئیں دیاں چگیاں شہیں آپݨے ناں نال چھاپݨ دے شُغُّل کوں یاریں دی حُجّت ناںسدّاں بئی مانی وِی وَدّے آکھُوں۔ پَر میݙی جِند ۔ نیاز فتح پوری تِے بھڄݨ۔ اِیہا ڳالھ ٹَھہندی نِیں او تاں او جُوان ہا جو مولوئیں آن جݙاں وَٹ چاڑھئیے مار کُٹ کِتّھاں تَھݙے جانوں مارَݨ تِے سَمبرئیے وَدّے ہَن تئیں وِی نیازؔ تݙ ناں سَٹّی ہَئی۔ چَودھار ݙندی ݙتی آیا ۔ رئیس احمد جعفری کئی پھیرے نیاز دیاں چُکاّں کَڈِھیاں ‘ رَڳڑے پَٹَئے۔ نِگار اِچ نیازؔ آپ چھاپیئے۔ سیّد سُلیمانؔ ندوی ‘ عبدالماجد دریا بادی سارے سَڄے دارالعلوم ندوہ کنُوں وِی ناں بَھڳا تِے اُوہو وَت مولانا مودودی کنُوں پیا بھڄدا‘ ہا۔ او تاں تیݙے میݙے سِر تھیا رَہندا ہا ۔ زوریں ڳلّیں لڳے ہَے وَدّا۔ آپوُں کھنہدا ہا ۔ او تاں غالبؒ کوں وی خوردبین نال پَڑھݨ ٻہہ ڳیا ہا ۔ جوشؔ ملیح آبادی ‘ جگر مراد آبادی‘ ݙونہئیں کوں رَڳڑیُس ۔ فراقؔ گھورکھپوری دی پَٹ کھو ۔ مطبل اے ہِے جو جیڑھا اَڳوں آیا جَنبھ تے دِل آکھیا چڑھئی کَر ݙتی ۔ کئی ناں کئی ایجھی پَٹ ماری جو وَدّے وَٹ کھئوں ‘ وِچار کروں تے مغز کھپَئوں۔ مَتّھا مارݨ نال ہک کم تاں تھیندے ڄاݨ سُجاݨ وَدھدی تاں ہِے ۔ اے وِی نیاز کڈھ ماری ہئی قرآن اَکھیندے وِہاج دے اُتّوں وِہاج ناں ہِکاڑا سدّاں کھئوگِھنو۔ نیاز تاں اے شوشنی لیندا تِے ٹُردا تھیا ‘ پِچھوں اَساں پے مڄالا ڳالیا۔ پَڑھ پَڑھ پے اَندھے تھیسُوں۔ پَڑھدئیں لِکھدئیں کجھ ناں کجھ ہَتھ اِی آئوسے ۔ ایجھے اَندھے تھیوݨ وِچ کِہا گھاٹائے ۔

ڳالھ نیاز فتح پوری دے بھڄݨ تے مولانا مودودی دے بھڄاوݨ دی تھیندی پِی ہئی ۔ ہا نیاز ؔ کوں پُھوتاں مارݨ دا شونق تاں ایجھا ناں ہا پَر اَکھیندا ہا مودودی میݙا خُطابی اے ‘جݙاں آکھو سَݙ گھنُّوں۔ پر مولانا جݙاں وی اپݨے حیاتی دے حال حوال کِتھئیں لکھوایوننس ‘ ݙسلیؤننس نیازؔ دا ناں گھنݨ حرام ہَس ‘ توݨی جو اَجݨ نینگرڑا اَصلُوں چھوکرڑا ہا تے بھوپال شہر اِچ نیازؔ صیب دی لمب تِے آن چڑھیا ہا ۔ گݙرَہݨ ٻہݨ دا سانگا بݨ ڳیا۔ نیازؔ دے صحبتی کجھ تاں نیازؔ کنوں سِکھیّا ہوسے۔ نیازؔ تاں بلا خدا دی ہا۔اُوندا لکھّݨ ‘اُوندا اَلانوݨ‘ آپت گیری تِے ہکّو کجھ تھی وجݨ تے ٻدھل ہا۔ او تاں ہر ویلھے عشق اِچ پُر رَہندا ہا ۔ میݙا ایمانے جو مولانا مودودی دی لکھّت وِچ جیڑھی چَس اِے ایہو سارا سڄا فیض نیاز دا اِس‘ بھانویں مَنّے ناں مَنّے ۔ نیاز نال رَہّݨ تے ناں رنگیجݨ ‘ تھی نِیں سڳدا ۔ او تاں چَک مَک ہا ۔ رات ݙینہہ جتّھاں آنوݨ وجن گݙ۔ کھاوݨ پیوݨ گݙ دا ۔ مولانا دے مُریدیں کݙہئیں ایہا ڳالھ نیں چولی ۔ ایں وچ کیڑھی گھٹکی ہئی۔ ایہو کوئی اُنھئیں کنوں پُچھیّ ۔ نیازؔ تاں لکھیئے:

’’ابوالاؔعلیٰ تِے ابوالخیر ݙوہیں بھرانویں میں ناں اُوہو ویلھا کڈھیئے جݙاں اِنہیں دی پڑھائی دا مُنڈھ پِیا ٻدِھیندا ہا۔ بھوپال دیاں رنگیلی پیشئیں تے سویل‘ وَݙے وَݙے کُنب تِے اُنہیں اِچ ٻیڑی تَراوݨ تِے پاݨی نال کھیݙݨ ‘ ڄاڑݨ ‘ سُجاݨ تے لکھّت پَڑھت دِی وِڑھ جِھڑ تِے وَٹھ پَکَّڑ۔ اُوہو ویلھا ݙوہیں بِھرانویں وَدھیک ابوالاعلیٰ دے پَڑھݨ ڄانڑݨ دا تِے اَیرے ٻدھیجݨ دَا ہا۔ جیرھا مَنّوتاں میں ٻدّھا ہا۔‘‘

جیویں اَسّاں رئیس احمد جعفری دے گھر وِچ پَلّیوسے‘ سَمبھیئوسے‘ رئیس امروہوی کَنّیں اُٹھیئوسے ٻیٹھوسے ‘ اِیہو رَہݨ کھانوݨ اِیہو اُٹھݨ ‘ ٻہݨ اَساں کُوں اَڳیتے اَلانوݨ ٻولݨ جوڳا بݨا ݙیوے تاں اَسّاں وَل مَنُّوں اِی ناں ‘ ڳوہ وانگُݨ پُھکیج شُکیج وَجوّں سَبھّو کھادھا پیتا وِسار ݙیئوں ‘ ٻیلی اِیہا پچھے ݙاڈھ مُڑسی تِھی ۔ مولانا مودودی بھوپال اِچ نیاز فتح پوری نال اُٹھݨ ٻہݨ ہاں کنُوں لاہ تِے میس سَٹیّا ہَس ۔ نیازؔ توݨی سَئوہا تئیں وی ناں وِسارئیُس مولانا نال ݙکھ سُکھ وَنڈانوݨ ‘ رات ݙینہہ گݙ رَہݨ ‘ تلائیں اِچ ٻیڑیاں تارݨ ‘ تَرّݨ تے پاݨی اِچ کھیݙݨ کُݙݨ نیاز دے ہاں توں لَتّھا ناں ہا جیندئیں ۔ سَویل دا گݙ ݙوپہرہ گݙ ٹھارِن ۔ پیشئیں دا وی پَرے ناں تھیوِن۔ راتیں کرِن شکار دِلیں دے ۔ اَجاں وی رَمزاں ناں رَلّیاں ہوسِن۔ نیازؔ دی سَندک مولانا مودودی کون بݨایا ‘سِنگاریا ‘ٹھہایا اَڳیتے مولانا آپ ٹھمکایا وِی۔ نیاز فتح پوری کنوں فیض پانوݨ آلی ڳالھ تے مولانا دیاں اَکھیّاں رَت چَھنڈِن ناں چَھنڈِن مولانا دے مُرید تِے چھاڑ تِے جتھاں کِتھاں دَا بچا کریندے اَمدِن۔

تھیا اِے ہا جو میں اَٹکل سَٹکل کر تے کجھ حال نیاز فتح پوری دا لکھیُم تے چوپڑی بݨا تِے چھپوایُم ۔ کتابت دیاں چُکاّں کڈھیندئیں بݨیندئیں اَدھ مُوا تھیُم ‘ پر آن وَنڈوِلَھا تِے چوتا ٻدُھم ۔ کوئی اخبار کوئی رسالہ مُلخ دا ناں چھوڑئیم مولانا مودودی کَنّیں وِی تے مَہوار ’’ترجمان القرآن‘‘ کِتے وِی ݙوں ݙوں کتابڑیاں ٻدھیج ٹھہیج تِے روانیاں تھِیاں جَھٹ پَٹ جباب آیا۔

’’تُساݙیاں پَٹھئل ݙوہیں کتاباں پُڄ ڳن اِنشاء اللہ سُتَّت تول تَک تھیسے۔‘‘ (۶؍۹؍۱۹۶۹ء)

ہک تاں ’’نیاز فتح پوری‘‘ ہئی۔ ٻی شَئت ’’قاضی صیب‘‘ ہوسے اُوہیں مہینے دِی پندھرویں دی ٻی چِٹھّی مولانا دے گھاٹے مَدتی غلام علی دِی وی ݙیکھو۔

’’جیڑھیاں کتاباں مولانا کَنّیں تول تَک کِتے اَمدئن اُنھیں دی تِول تَک ترجمان القرآن دی مَنڈلی کریندی اے تے او سَبھ چھپدا وی ترجمان القرآن وِچ اِے ۔ اَڄ کَلھّ مولانا دِے ٻے ضروری کم اِتلے وَدھ ڳن جو او خود کتابیں دی تول تک نِیں لِکھ سَڳدے:

چھی مہینے ٻے غُزرئیے مولانا لکھیّا:

’’تُساݙیاں ݙوہیں کتاباں میکوں مِل ڳیاں ہَن ۔ میں ݙٹُھم جو میݙے اُتّوں کُوڑ نال بَھرئیل اِن ۔ پَر تُساں کُوں کجھ لِکھّݨ دِی لوڑ وِی ناں ڄاتُم کیوں جو میکوں ایجھئیں ڳالھیں تِے صَبّر کرݨ دی آل پَئے ڳی اے۔ تُساں میں کنوں ناں پُچھّوہَے تاں اِتلا وِی ناں لِکھاں ہیَ‘‘۔ (۱۴؍۳؍۱۹۷۰ء)

نیاز صیب جیڑھے ݙکھ رُنّاں میں تاں اُوہے چاتِے ہَن مولانا کُوں ایہو کَؤڑا لڳا ۔ ہِک ٻیا ٹوٹا۔

’’نیاز صیب کئی کُوڑیاں ڳالھیں آکھیئن۔ تُسّاں چھاپ ݙتئین ‘ میں اِیں کُوں ولانوݨی دی تفلیک تُساں کُوں ناں ݙے ساں ‘ میݙے کِتے اِے وی اَئوکھ اِے جو وَلا کتاباں پڑھاں تے ہِک ہِک ڳالھ کُوں ٻیٹھاں چِھکّاں تِے لکھّاں ۔ ’’ترجمان القرآن‘‘ وِچ تول تک لکھیج وے سے۔‘‘(۲۹؍۳؍۱۹۷۰ء)

میکوں تاں نیاز صیب کجھ کیناں آکھیا ہا ۔ خُطابی آلی ڳالھ وِی اَبّے سئیں پیر مبارک شاہ کوں کِتی ہَس ۔ بچدیاں ٻیاں وَت کِہاں ڳالھیں ہَن اُوہئی پِٹݨا پُراݨی یاری دا ‘ جیڑھا میں نِگارؔ کنوں آپݨی کتابڑی’’نیاز فتح پوری‘‘ اِچ رَلا ݙتا ہَم ۔ او تاں اِے ٻی ڳالھ اے جو مونہہ سُڄاوݨ مولانا دا مَنشا ہا ۔ نَئوں مہینے ٻے نکّل ‘ ݙہواں شُروں تھیا۔

’’تُساݙیاں ݙوہیں کتاباں میں کنیں رکھئن چھاں اِے ۔وَݙی اَئوکھ اِے جو اُتُوں اُتّوں تول تک لکھیجے تاں تُساݙی تَرسلاّ ناں تھیسے ‘ جے کر مُنڈھ کنوں پاند توݨی چھکیجے‘ ترجمان القرآن‘’ پڑھݨ آلے اُوں کُوں بے سُرائی ڄاݨسِݨ۔ اِیں وارُوں آکھو تاں کتاباں وَلا پَٹھّاں۔‘‘

وَہ ٻیلی وَہ اے چگی کڈھ ماری اے مولانا ۔ ݙیکھو سئیں اُڑدو رِسالئیں دی رِیت اے ہے جو ہَر پھیرے ݙوں چَئوں کتابیں دیاں چگایاں مَندایاں لِکھدِن۔ تول تک کریندن۔ اُونہئیں دا آپݨا حساب کتاب ہوندے ۔ کَنھ کُوں ڳالھ وَݨدی اے کنھ کوں نِیں وَݨدی ۔ وَݨے ناں وَݨے او تاں لِکھسن کوئی کنہدا ٻدّھا ٻلھایا تاں نِیں ۔ کُراڑا لِکھّو ‘ہئولا لِکھّو ‘لوکیں تاں پَڑھݨئے ۔ جیکر مولانا ایݙا لحاظُو ہا تاں وَل تاں وِیہاں ایجھے لَبھسِن جیڑھے تَھݙوُں ’’ترجمان القرآن‘‘ تاں آپݨی جا‘ تِے جماعت اسلامی تِے اُوندے وَݙیرے کنوں ایویں ویندِن جیئیں کاں کمان کنوں ۔ میں اَلا ہے کیا لکھّیا ہم مولانا دے جباب کنوں کجھ کجھ سُدسما پَؤسے۔

’’تساݙیاں اِنھیں ݙوں کتابیں اِچ گھݨیاں ڳالھیں ایجھیاں اِن جیڑھیاں صَفّا پُٹھیاں اِن جیکر جاچَݨ اِچ اُبھتئیں ڳالھیں کُوں چَوّیجے تاں کَنھ کُوں سُدھ ناں پَؤسے۔ کِھنڈا تے وِچ آلی ڳالھ لکھیجے تاں ’’ترجمان القرآن‘‘ پڑھݨ آلے اَکھّے سِن اِنھیں کتابیں تے ایݙی ݙریگھ اَساݙا ویلھا وِجوَئے ۔ جیکر تُساں کتاب کڈھݨ کنوں اَڳے میں کنویں پُچھ گھنو ہَے تاں میں تُساں کوں اُبھتیاں ڳالھیں کیڑھیاں تے سُبھتیا کیا اے ݙسلاں ہے ۔ اخیر عام ’’ترجمان القرآن‘‘ پڑھݨ آلے کُوں کیوں تَپ چڑھیجے ۔ ہک اَجئی حُجّت بازی اِچ ویلھا کیوں ڳلیجے ۔ اِینکوں جیکر تُساں اِے ڄاݨدو جو میں اپݨے پڑھݨ آلئیں کوں کھوہ دا ݙیݙر بݨا تے رکھݨائے تاں ایویں آکھݨ تُساݙے وَس وِچ اے جیڑھئیں ڳالھیں دی لوڑ تے کنھ ݙادیاں ہِن اُنھیں اِچ میں ٻی بَھردیاں سارے دیاں ساریاں لکھتاں اُوئیں دیاں اُوئیں اُتارا کر تے وَلدی ݙتی اے ۔ ایندیاں گھݨیاں مثالاں تُساں اَڳلے وَختیں دے ’’ترجمان القرآن‘‘ اِچ ݙیکھ سڳدو۔‘‘

مولانا سَو وَکّڑپِے کھادے اَسّاں آپݨی ماری ڳیئوسے۔

میں تاں نِیں آکھیا تُساں اُبھتیاں مریندو۔ میݙا آکھݨ اے ہا جو تُساں نیاز صیب دئیں اُنھیں ڳالھیں تے ڳنڈھ ݙے تے چھاپ ݙتّا۔ میݙا حال اے ہے جو میݙا ہَٹھ سڄا گھٹدا ویندے ۔ گِلھیج تے کم کرینداں ۔ ہُݨ ایں حال وِچ ویلھا تے کتاباں کیویں گݙھاں وَل پڑھاں تِے اُبھتیاں ڳالھیںݙسلاں تِے سُݨاواں ۔ جنھ ویلھے کتاب پڑھی ہَم ہاں جھل ڳھدا ہم جو رات ݙینہہ میݙے اُتوں وَنکو وَنکی تہمتاں لڳدیاں پِن اُتھئیں ہک ایہا وِی ہووے تاں کیا ہے۔‘‘

بَھل وُوئے جُواناں تیݙے زیرے ۔ ہُݨ مولانا دَا اُوہو رُقا وِی پڑھو جِتھوں ڳالھ چُلدی اے تے مودودئیں دا اَکھاݨ اے جونیاز فتح پوری بھاڄ ݙتی۔

’’چَھڑّیاں ݙوں مثالاں تُساکوں ݙسینداں جو نیاز صیب میں نال بئی مانیاں کِتیاں ہَن ۔ مصطفی کمال پاشا دی کتاب ’’المسئلتہ الشرقیہ ‘‘ کوں میں اُردو ویس پَوا چھاپݨی ݙتُم اُوں آپݨے ناں تے چھاپی تے میکوں مزورِی وی ناں مِلی۔ کئی مہینے مَتھّا مار تے ہک میں ݙاڈھی ݙرگھّی چوپڑی لکھّی ہم۔ ہِیں بابت جو انگریزی اَساکوں کِتلے مال مَݙی دے دَھک پَٹئن۔ پَوَّݨ سَٹ نِگار اِچ اَڳاڑ کی مُٹھ نیازؔ فتح پوری دے نانویں لڳی ۔ اِیں تِے میں ݙاڈھی دھاڑ پِٹ کِتّی تاں بچدیاں ݙوں مُٹھّاں میݙے ناں نال چھپّیاں ۔ ٻئیں ڳالھیں کنوں سِوا ایہے ݙوُں ڳالھیں ہَن جَنھ تِے میں اُونَھئیں کوں ݙسل ݙتّا ہا جو ہُݨ تُساݙی اَساݙی سَندک ناں رَہ سڳسے ‘ ایں واروںڈھیر تئیں چِٹھی چپاٹھی مِلّݨ جُلّݨ سبھو کجھ ویندا ریہا ۔ ایں کنوں پِچھے میں ’’ترجمان القرآن‘‘ حیدر آباد دکن کنوں کڈھیا ۔ ایں تے وَݙے وݙے وات نال ’’نگار‘‘ اِچ لکھیونیں‘ وَلدا جباب میں لکھیم اوہو لکھیا میݙی کتاب ’’تنقیحات‘‘ اِچ ’’نویں رِیتیں دے کاٹھڑئیے پیر‘‘ ݙیکھ سڳدو میں اُو ںاِچ کانڈھ ݙتی اے جیکر تُساں لکھو تاں میں اُوئیں دا اُوئیں ’’ترجمان القرآن‘‘ وِچ چھپیساں تے پَرکھیساں ۔ وَلدا تُساں وِی ’’نگار‘‘ وچ میݙا لکھیا چھاپو تے تولو تَکّو ۔ ایں کنوں بھڄ ڳے تے میکوں سُدھ پَے ڳی اے شخت پھوپھائے تے ہاں آلا بہا دَر کئی شئے کینی ۔ حونصلے کنوں وَاندئے تے اَہمے سہمے عِملی ڳالھ ٻولھ کرݨ کنوں وی یاکی اے ۔ اَتے آپݨے رسالے پڑھݨ آلئیں کوں اندھارے اِچ ٻلھا تے بد راہ کرݨ دی نیت اِس ۔ ایہا پچھاڑی آلی ڳالھ ہئی جَنھ اُوں دامان میݙے ہاں وِچوں کڈھ ݙتا ۔ تُساں اُوندئیں کتابیں دی تندیر اِچ ’’المسلمہ الشرقیہ‘‘ دَا ناں ݙیکھ سڳدو۔ تُساں ایندی پکئی پُراݨے نگار کنوں کر سڳدو۔ میں اُتّے جیڑھی لکھت دی ڳالھ کِتی اے‘ اُوندی اَڳاڑکی مُٹھ نیازؔ صیب دے ناں تے چھپی ہئی بچدیاں مُٹھّاں میݙے ناں نال چھپیّاں ہَن ۔ تنقیحات وِچ ’’نَوّیں رِیتیں دے کاٹھڑئیے پیر‘‘ (تجدد کاپائے چوبیں) وی کڈھ تِے تُساں ݙیکھ سڳدو۔ اِیہا لِکھّت جولائی ۱۹۳۳ء دے ترجمان اِچ لکھی ہِم ۔ اُوں کنوں پِچھے نگار تُساں خود کڈھ تے ݙیکھ گھنو جو آپݨی لکھت دی پِچھاڑی اِچ جیڑھی ہَکّل وِڑھاند دی کانڈھ ݙتی ہم اُوں دے سَہمے تھیوݨ تے ہاں ناں ٻدھ سڳئے۔‘‘ (۱۷؍۲؍۱۹۷۲ء)

سچی ڳالھ پُچھو تاں آپݨی جَنھ لکھّت تے مولانا اِتلا پُھنڈدا پے او تاں مُلاݨکی ٻولی اے ۔ ڄامڑو مسلمان کوں تاں وَݨسے نوّیں رُشنائی دے نینگریں دے ہاں کوں لڳݨ اوکھا اِس ۔ اُوں لکھت اِچ تھڄیئوں ایجھی کوئی کرمات ہِے وی کیناں جو نیاز جہاگُوٹھا بھڄ کھڑا تھیوے ۔ او تاں پَھکیّاں پڑھانوݨ کنوں گھٹ تے کھڑدا ناں ہا ۔ نیازؔ دا مولانا دے دَڑکے کوں ناں مَنَّݨ‘ کَھنّے وی ناں۔ ایہو ݙوہ ہَس ۔ جنھ تِے وَٹ پے کھادھے مولانا ۔ مولانا کُوں مَرّی کِتھوں چڑھی اوہو نیاز دَا لِکھّیا وی پَڑھ تاں ݙیکھوں۔ مولانا رِسالہ کڈّھیا نیاز لِکھّیا۔

’’ایں رسالے دا کیا کم اے‘ اِے اوندا ناں وی ݙسلیندا پے ۔ ’’ترجمان القرآن‘’ مطبل اے ہے جو اللہ سئیں کیا لِکھیندے تِے قرآن دا مطبل کیا ہے اینکوں ݙسلیا ویسے چگے نمونے نال ۔ اِے پَکّ اے جو اے وݙے کم دیاں ڳالھیں ہوسِن پَر ایں ویلھے ایہو کم اِتلا سُتھرا وی کونھیں ۔ گزرئیل ویلھے وَختیں جݙاں دین دا ناں اَڳلئیں دی چُم چَٹ تے پُراݨیں شہیں دی پُوجاپاٹھ ہئی ۔ کَنھ شَخَّت دا مُلاں مُلواݨا بݨ وجّݨ اوکھا ناںہا ۔ پَر ہُݨ نوّیاں ڳالھیں‘ نوّیں عِلِم اَتّے نویں وِچار اِن ۔ وِچاراں اِن ۔ اُنھیں کم کرݨ تے خیالی پُلا پکانوݨ دی نَوّیں دِھرکڈّھی اِے ‘ جَنھ اِچ سوچݨ تے اندر دی غیرت وِی لوکیں دے مغز سُکھئے کر ݙتِن‘ او سُجّے نیں رَہ ڳے۔ اَساݙے وَݙے ایویں کریندے ہَن۔ فلاݨی شے کُوں منیندے ہَن ۔ اَسّاں کُوں وی ایویں کرݨائے ۔ کیناں کیناں ‘ ہُݨ جیڑھا کیڑھا وِچار ’’تدبیر تے تدبر تفکر‘‘ کریندے‘ اَڳے جیکر اللہ سئیں دے ہونوݨ تے تھیوݨ دی ڳالھ ٻول تھیندی ہَئی تاں ہُݨ مُنڈھوں خدا دے ہونوݨ ناں ہونوݨ دیاں ڳالھیں ٹُردئن ‘ اَڳے جیکر رسولؐ دی ہدایت معجزے دے نال شیئبُت تھیندی ہئی تاں ہُݨ چک مَک دا عِلم اِنھیں معجزئیں دی ڳالھ تے ہزاراں رسول ڄواوݨ تے تیار اے ‘ اَڳے مَؤلی اَسمان ݙے ݙیکھ تے عرش ‘ کرسی آلے کوں سݙ مَریندا ہا‘ پَر ہُݨ تاں اَسمان وی ناں وح ریہا۔ سݙݨ کرݨ کیا دا ۔ ہُݨ وَخت’’یؤمنون بالغیب‘‘ دا نِیں ’’یومنون بالتجر بہ و الشہود‘‘ دائے ۔ ایجھے نازک ویلھے تے کنھ شخّت دا دِین دی پُٹھ بھرائی کِتے اُٹھی پَوَّݨ وٖݙی ڳالھے ۔ جݙاں جو خود ’’نفس مذہبّیت‘‘ دا خیال وی مَنَݨ جوڳا نِیں۔

قرآن پاک اَپݨے مطبل حسابوں ٹرائے جئیں تے ونڈئیل اے ۔ ہک او جنھ اِچ سوہݨا اَلانوݨ ‘ٻولݨ ‘وَرتݨ سِکھائس ۔ ݙوجھا او جنھ اِچ دھرم ‘ ایمانی آدھر ݙسلیئے ڳن ۔ ٹریجھا قصے شِسّیں تے وَنڈئیل اے ۔ مُنڈھ تے لکھݨ دی لوڑ نئیں ‘ کیوں جوچگا اَلانوݨ ورتَݨ دی ݙس رَس سارے دِینیں دِی ہِکو جہی اِے اَتے ہر کوئی مَنَݨ تے مجبور اے ۔ اِسلام دی ݙس رَس وِی ساڳی اِے گھٹ نِیں۔ ہا ݙوجھی تِے ٹریجھی وَنڈ تے غور ہووے ۔ کیوں جو نَویں عِلِّم ایں ویلھے نوّیں راز جیڑھے کھولئن ۔ لوکیں دے ہاں اِچ شک تے وِسواس پا ݙتے ۔ جیکر اَڄ کوئی شَخت شک شُبّوں کنوں کڈھ سَٹݨ اِچ کھٹ وجے تاں او اِیں صدی دا نوّاں کم ݙکھاوَݨ والا (مجدّد) اَکھویجݨ دا حقدار ہوسے ۔ ایں وارُوں میں اے صلاح ݙیساں جو ہک بھاگا پَکا ایجھا پَھٻا ݙوِیجے جَنھ وِچ ساریاں ساریاں قرآنی آئتاں تے دِین دھرم تِے قصّئیں تے ونڈئیل ہووے تِے اُنھیں دا سِدّھا سَنوّاں مطبل   لِکھیجے تے مُہانڈرے پڑھئیل تے کھوجنا کرݨ آلے جیڑھی وَٹھ ڑٹھ کریندِن ‘ جیڑھے وِسواس اِن اُوہے مُکانوݨ دِی کوشت کریجے۔

میں کانڈھا ݙیندا جو سارئیں کنوں اَڳے وحّی تے الہام کُوں اَیرا بݨا تے ڳالھ مہاڑ کریجے ۔ اِیں دِے سمجھݨ تِے کلام اللہ دِی اصل سَمبھیج سڳیسے۔ تِے مسلا معاد قیامت آخرت دے مَسلے (معاد) کُوں چَئوں ایندے نبڑݨ نال دین تے بے دینی ٻدَّھل اِن ۔ میں ݙیکھݨائے جو او کلام اللہ تے معاد دَا کیا وِح کڈھیندن پِچھے میں آپݨے وسواس وِی ݙسلیساں تے چُکاّں وی کڈھیساں۔ جیکر میݙے شک شُبُّوں اُنھئیں دی کوشت نال مُک وَجن تاں میکوں ݙاڈھی خوشی تھیسے ۔ کیوں جو ہَرُّوں بَھرُّوں مسلمان تھیوݨ دی جَنھ لعنت اِچ گھݨے سارے لوک ٻدھّل اِن اُوندا وَݙا سَوّب دھرم معاد اے۔‘‘

نیازؔ اَوٹرئیں ڳالھیں دی اوٹ اِچ ڳوَئڑ کر تے دین اسلام تے آنوَݨ دِے دَڳ تِے آنوݨ دیاں بندیاں پَٹّی رہندا ہا ۔ ݙوجھی ڳالھ اے وِی ہئی جو ہِک سَند کی اُٹھیئے تاں ہَتھ پیر وِی تاں مارے ‘ چھڑا پچھلئیں ڳالھیں تے ڳنڈھ ناں ݙے کھڑے ‘ مولانا کوئی ایجھی تاں کوناں کڈھ ماری ہئی ۔ پڑھݨ ٻہّو تاں اَٹھاراں جاہیں تِے مولانا دِئیں ڳالھیں دا وَلدا جباب آیا رکھیا ہوسے۔ سِدھا سَنواں آپ کنوں نَنڈھے نال کیا  دا وَدّا کَھہے ہَئے ۔ اِے وِی ہا نیاز صیب چُوئیں لا تِے کِھسکیا ۔ تُساں وَدّے بَکھو بُھڄو۔ پَر ایں کُوں چَھڑّا لانوَݨ چانوݨ وِی ناں آکھُوں۔ نیازؔ ہر پاسوں ڳالھ کُوں ٹھوک وَڄا تِے ݙیکھݨ دَا ݙس ݙیندا تے ٹِپّاں لیندا آیا۔ سینکڑیں ہزاریں اوندئیں ڳالھیں تِے کَن ݙتّا ۔ آپ کُوں آپ سُجاڑݨ اللہ تِے اوندے رسولؐ کوں ہاں نال اَکھّیں مُوٹ تے ڄاݨی واݨی لَتّونیں۔ مولانا مودودی کُوں آپݨا ڄاتُس تِے لکھیئس ۔ چِڑَّݨ رُسَݨ اَجایا ناں ہا مولانا دا ۔ اے وِی ݙٹھو وے مولانا اے وِی چھنڈی ڳے جیکر خرچی پاݨی مِل وجے ہَے تاں پِچھّے سَدّاں ناں نیازؔ دَا کیوں تیݙا میݙا جَہندا تَھپّو تَھپّو۔ مولانا دِئیں ہکلیں دا تاں اے حالے جو محمود احمد عباسی دِی پُٹھی تے اَدھ جماعت اسلامی وی ہئی ۔ مَیں آپݨی چول چولی رَہیفم ۔ لکھئونیں۔

’’میݙی ہِینڑائی اِتلی وَدھ ڳی اے جو کئی وَݙکے کم اَدھ اِچ پِن ۔ ایہے توڑ پُڄن ۔ میں وِچ اِتلا ساہ نی رَہ ڳیا ۔ ایجھیں حالتیں اِچ میں تُساݙیاں کتاباں نیں پڑھ سڳدا ۔ ہا اِے ہِے جو اُستاد عبدالحمید صیب کَنّیں پٹھ ݙتیاں ہم جواِنھّیں دی تول تک کر ݙیوے ۔ ہُݨ تُساݙی چِٹھّی آنوݨ تِے وَل اُنھیں کُوں کیرھا کر چُھڑیسے جو او تُساݙئیں کتابیں دی جلتی تول تک کرن۔‘‘ (۱۹۷۱ء)

ڳالھ اِتھئیں مُکّی ۔ پِچھاڑکی چِٹھّی وِچّوں ہک لَبَّر جِتھاں ڳالھ پی مُکدی اے۔

’’خلاف ِ مزاج‘‘ شئیں دی تول تک لِکّھݨ کنوں جیکر پاسا کرِیندے تاں چھڑا اِیں کِتّے جو اَجائی نَوّیاں نَوّیاں باشتیں اِچ ناں وِچڑیجے۔ کئی صاحبیں دئیں کتابیں تے جیکر ’’ خلافِ مزاج‘‘ تول تک کر ݙیئوں تاں اوہاں وات اِچ کر ݙیندِن۔‘‘ (۱۴؍۱۱؍۱۹۷۱ء)

مولانا دی رمز کنھ نال رَلدی ناں ہئی ۔ میں وِی مولانا دی نقل ماری ۔ صَبِّر کر ڳیم۔ مولانا ناں لکھّیا ناں لکھّیا۔ ڳالھ وَل اُتَھئیں وَلئوں ۔ نیاز ؔ صیب تاں ڄاݨی وَدّا ہا مولانا کُوں اپݨا ٻالکا ۔ اے وی تاں لکھّیا ہَس۔

’’مولوی ابوالاعلیٰ صیب مودودی کوں میں اُوں ݙینہیں دا ڄاݨداں جݙاں اُوں کوں ڄاݨݨ اَلا چھڑا مَیں ہَم ۔ ایں ‘ واروں میں چگی آہُر ڄاݨداں جو پُراݨ وَنڈا وِی ہِس بَھمدا وی ۔  ݙنگا ݙوڑا ناں ڄمئل تِے سِدّھا سَنواںوِی ہِے ۔ اللہ سئیں ’’سوہݨی ڳݨ ڳوت‘‘ سامت وِی ݙتّی اِس ۔ جے کر لوڑ تِے آسے پاسے دِی لے چاری ناں تِھیئُس تاں اَساں کُوں آس لاوݨی پَؤسے جو او ’’ترجمان القرآن‘‘ کُوں چھڑا بوتھر مولوئیں دا چِپٹا ناں بَݨݨ ݙے سِس ہَتھُّوں نَوِّیں رُشنائی ‘نَوِّیں سوجھلے آلئیں کِتے کم دا بَݨاوݨ دی کوشت کرے سے۔‘‘

ایہو لِکھّݨ ایویں اَلانوݨ مولانا کوں آپݨی گھٹکی تِھی لڳا ہوسے ۔ اِتلے توݨی چِھکی لِکھّی ٻیٹھا ہم تے وِچُّوں میکوں ݙوں شَہّیں لَبھ پِن ۔ نیاز فتح پوری سیّد سلیمان ندوی کَنّیں کیا لکھدا پِے۔

’’ابوالاعلیٰ مودوی دہلی دے وَسدَڑ اِن۔ اِتّھاں (بھوپال)دا رَہݨ بَہݨ بھرا دے واروں اے جیڑھا سرکار دا ٻانھائے ۔ اِنھیں ݙینہیں ابوالاعلیٰ دہلی اِچ اِن شَئت وَلا آنوِن ۔ اُنھّیں دا سن ستارھاں تے وِیہہ دے اندروں ٻہروں اِے ۔ حیدر آباد (دکن) اِچ پڑھئین تِے پر سال مولوی دی جاچ پُچّھا وی اُتھئیں تھی ہَس ‘ بندہ سُگھّڑاِے تے سارئیں کنوں وَݙی ڳالھ اِے ہِے جو عِلِّم جَھٹَّݨ دَا ݙاڈھا شونق اِس ۔ پَر اَرمان اِے ہِے جو ہَتھ سَوڑ دے وارُوں بے وَس اِے ۔ میݙا ناں اِیں وارُوں گِھندے جِتلے توݨی اِتھّاں (بھوپال) ریہا میں نال روز مِلدے ہَن ۔جیکر او تُسّاں کنیں مِنتؤ تِھئن تاں میںوݙا تُھرَئتا تِھیساں ۔جے کر تُساں اُوں تِے مِہِردی بھال بَھلے سو۔ میکوں سُدھ اِے پڑھݨ لِکھݨ دے سانگے بَݨ ڳے تاں او قدر وِی کرے سِن تِے مَنوِے سِن جو میں ہِیں ݙا دَا ہَم۔‘‘

ݙوجھی شَے خود مولانا دا مَنَݨ وِی نِکل اَئے ۔ مولانا دے ݙینہہ پُورے تھیوݨ کنوں پِچھّے روزنامہ جنگ کراچی آلئیں کِتھئوں پُراݨیاں بندیاں پَٹ تِے چھاپیا ہا۔

’’ڄاݨ سُجاݨ اے مَت ݙتّی اِے جو شان مان نال ویلھا کڈَّھݨ کِتّے آپݨے پِیریں تِے کَھڑݨا پَؤسے تِے آپݨی روزی پاݨی دا غُزران وی پَکاّ کرݨ کِتّے وِی ہَتھ پیر مارئیں کنوں سوا ٻیا دَڳ کونھیں۔ لِکھݨ پڑھݨ دی ݙات میکُوں رَبُّوں مِلئیل ہئی ۔ عام پڑھݨ اِیں شونق کُوں وَدھایا ۔اِیہیں ݙینہیں وِچ جناب نیاز فتح پوری نال وی یاری باشی تھی ڳی۔ اُوں نال اُٹھݨ ٻہݨ نال تاں وَدھارا تھیا۔‘‘

(روزنامہ ’’جنگ‘‘ کراچی ۲۴؍۹؍۱۹۷۹ء ص۱)

۱۹۳۳ء دی ایں لِکھت کوں ’’جماعت اسلامی آلئیں کݙاہیں نِیں چاتا مَتاں مولانا ‘‘ نیاز ہانڑاں تِھی پَوّے ۔ ایہو آکھݨ وِچ کیڑھی اَرباختا تِھینندی ہئی جو مولانا دے نیازؔ صیب نال جیڑھے گھوٹے لڳے ہوسِن سارا مُنڈھ پاند اُو ہئی اِے اُو ہئی ہَن ۔ مولانا آپݨا شجرہ وِی لِکھیئے تِے آپݨے مولوی کرݨ مولوی عالم ناں کر سَڳݨ دی ڳالھ وی چولی اِے ۔ ݙہوِیں اِچ جݙاں پیؤ نال حیدر آباد رَہندا ہا ۔ فِقہ حدیث وِی پڑھی ہَس ۔ اے جیرھا ہُلاو اَئے جو تھڄوں چِٹّا اَݨ پڑھ ہا کُوڑ اے ۔ الف کُوں کِلّی آبا خے کوں خا‘ ہا تاں ایجھے اللہ کرے گھݨے ہونوِن۔

مولانا مودودی چُونڈ کُوں ناں منیندا ہا۔ سیاست کُوں گُھوں مُٹردی اَݙ آکھدا ہا ۔ میݙے لیکھے تاں سیاست ݙینھ لنگھا نوݨ دِی اَٹکل دا ہک ناں اِے ۔ ایجھی بُچھڑی شئے ہووے ہَے تاں حضورؐ کیوں راج بھاڳ مَاݨݨ ہَئے ۔ خلیفے کیوں اُلخیں مُلخیں کنوں ڈَھل وَدّے گھنن ہَے تے مُہاݙئیں اِچ کھسئیل مَݙیاں وَدّے وَنڈِن ہَے ۔ ایوب خان دے سَٹکے لڳے پِچھّے فاطمہ جناح کِتے اَساݙا مولانا وِی وَدّا بَھڄدا ہا ۔ اِیہا کَھٹّے تاں کوئی سِدھ تِھیسے ۔بُھٹو صیب نال ٹھاہ ناں ہَس ۔ بھٹو دی بادشاہی وِچ سارے اِسلامی وَݙیرے لَہور آن گَݙ تھئے ۔ مولانا اَکھیندا ہا مِزمان لُک لُک تِے آن مِلدے ہَن ۔ بھٹو کنُوں کَن ٻہرلے وِی مَریندے ہَن ۔ اے وَل ٻی اِے ۔ پُھوت تاں اَساں تُساں مارُوں ۔ مولانا دا کیڑھا اَٹّا کُھٹّل ہا ۔ اِے وِی اَکھیندے ہَن مولانا جو ہُݨ او ‘ ماجھے ساجھے والیاں چُونڈاں ناں تھیسن جیڑھی ایوب خاں جخ ماری ہئی ۔ میکُوں اِیہا چڑاکی ناں وَݨی ۔ ایوب خان تاں جو کجھ کِتّا سو کِتّا مولانا کیوں وات دی چَس وَجاوے میکوں اِیہو وِپرا اَلاہے کیوں تِھیا ۔ مولانا اِے وِی اَلایا جیکر اَساں گدّی تِے آ ٻیٹھوسِے تاں وَل سَوݙوُں سو سال اُٹھسُوں ناں ۔ ڳالھ اے ہِے جو جماعت اسلامی جِتلے ٻدھاݨ نال کم کِتے اُتلا اُوندا دہمان نِیں۔ میں تاں ایویں ڄا تِے مولانا دی جِندڑی ہئی ٻیا سَبّھو کوڑ۔

مولانا اِے مَنݨا پَؤسے اُردو لِکھّݨ دا مور ہَا ‘ آپݨی ٻولی ایجھی ٻولیُس جو ہزاریں کُوں وَٹ چَڑھ ڳے ہِک ٹولہ وَدھانوَݨ تِے جیڑھی پُچھّا تھیوݨی ہوسِس اُوہا ’’تفہیم القرآن‘‘ دی اوٹ گِھن تِے پچاوِے سے۔ سوکھی تِے سُتھری ٻولی لِکھدا ہا ۔ ایجھا لِکھّیئس ‘ جیڑھا کیڑھا اللہ سئیں دے اَکھاݨ اُتُّوں اُتُّوں ناں ٹَرپاسَٹّے ہاں کُوں وح وَٹِھّن ۔ میکوں جیڑھی چَس مولانا مودودی کنُوں اَئی اِے ٻے دی جاء ‘ نِیں۔مولانا دَا کشالا سَجایا تھیا ۔ چَھڑا عربی کنُوں اُڑدو وِچ وَٹانوَݨ ناں گَݙو گݙ پاسے نال ڳالھ کُوں سُریندا وِی ڳیا ۔ صالح علیہ السلام دِی توݙی کِتھّاں پاݨی پیندی ہَئی ۔ کہف آلے کِتھّاں لُکّے ہَن ۔ مولانا آپݨئیں اَکھّیں نال ݙیکھ آیا ہا ۔ اُتَّر وِچ اُردو ‘ انگریزی ‘عربی ‘فارسی ‘ہندی دا سَمُورا سَمَّل ݙٹھی ٻیٹھا ہا ۔ ’’تفہیم چھی بھاگئیں اِچ وَنڈئل اِے لِکھ لِکھ کھڑوُںگݙ کَر تِے نِیں چَھپیندِے ‘ اندر ٻہرَ چَانوَݨ جوڳی تاں ہووے ۔ ہِک بھاڳا میکُوں کامریڈ الیاس خان چِمباڑیا اُتھئوں میکوں لڳی ۔ پِچھّے چودھری نور محمد سنجر پوری ‘ میرزاہد حسین تے جماعتئیں کُنوں کَھس کھو پُوری کِتُم۔ ہُݨ اَمدے وِیندے کُوں ݙس ٻیٹھا ݙیندا ہونداں تفہیم پڑھو تفہیم ۔ ساریاں اڳلیاں پچھلیاں لِکھیان کھڑئین ۔ مولانا چِے کھمدا ہا ۔اِے بدعت او بدعت ‘خلاف کعبہ آلی نوڑی ایجھی ڳچی وِچ پِئُس جو مَردئیں تئیں ناں نِکتُس ۔ پِیر پیغمبریں کنوں سوا میاں جَھٹ لَنگھدی اے بَھلا ۔ ہَرُّوں بَھرُّوں تݨکیا وَدا ہووے اَجایا۔

میں مولانا کوں ہِک پھیرے تاں ݙٹھا ہَم لَہور ٹیشݨ تِے ۔ مَندھرا‘ چِٹڑی ݙاڑھی ‘ڳاڑھا مُونھ ‘جیویں پُھل غلاب دا ۔ کنھ محل ایݙے پِیا وجے‘ کَنھ مَحَل اوݙے ‘ اَصلُوں پوپَٹ ۔ ٻہَر نِکلیجے تاں اُد گُدتاں تھیندی اِے ۔ جِتلے توݨی گاݙی وِچ آپݨا ٹِکاݨاناں بَݨے ۔ ݙوجھے پھیرے جݙاں اِچھرے اِچ زیارت کِتوسے ۔ اُوہا چُل پُل نہ ہئی ۔ جُھکّل گٹھل وِی‘ پیٹھل ہُٹَّل وِی‘ ہتھیں پیریں اِرکیں تِے شئت نماز پڑھݨ کنوں ڳنڈھاں ۔ حضورؐ نبی سئیں دے ڄم کنُوں گِھن تے بُرقعہ وٹاوݨ توݨی سارا ہار سِنگار کریندا ٻیٹھا ہا ۔ میں وِی آپ کُوں آپ اِیں ثباب اِچ آپݨی ڄاݨ وِی اِے آکھ تے سَلَھاڑ ݙتُم جو تُساں کُوں مولانا غلام رسول مِہِرّ دی ’’رسول رحمتؐ‘‘ دِی کؤ ہِے ۔ آکھیُس ناں ۔ میں آکھیا او تاںچھپیج تے وِکدی وی پی اے ۔ مولانا پَنیں دی کُنڈ تے ناں لکھ ڳھدا۔ دلشادؔ کلانچوی صیب آکھدن ۔ ڳ دھّا ۔ ناں ۔ ڳ ھ دا ۔ لکھو۔

مولانا دا اُٹھاپ سینری کنوں تھیا ہووے تاں کوئی کَینت نیں ݙوہڑے‘ کافی ‘ بیت دی ڄاݨ بیشک ہَس ۔ میں حیرت شملوی مِرَحئت دا کلام پٹھیا ہَمِنس ۔ افقرؔ موہانی کوں ناں وَݨیا ۔ اوندا آکھݨ ہا ۔

’’حیرت دی غزل میکوں اصلُوں ناں وݨی ‘ہِک تاں کُوڑ دی ڳنڈھ اے اُتّروچ ہاں ناں بُکیّاں ۔ بس غزل اِے تِے چگی اِے ۔‘‘ (نقوش خطوط نمبر حصہ سوم ص ۲۹۱)

مولانا مودودی دا آکھݨ وی پڑھسُوں حالی حیرتؔ کُوں ڳئوں۔

غزل

کیوں ہوں نہ مغفرت کا طلبگار بھی بہت

بیمار بھی بہت ہوں گنہگار بھی بہت

سنگین ہے سزا تو کسی سے کہیں بھی کیا 

یہ دیکھ کر کہ ہم ہیں خطا کار بھی بہت

اچھا ہوا کہ آپ الگ ہم سے ہو گئے 

اُلفت کی ورنہ راہ تھی دشوار بھی بہت

ہم پر غرورِ عشق کی تہمت بجا مگر 

ہے بے نیاز حسن کی سرکار بھی بہت

ہے یہ بھی واقعہ کہ صداقت کے نام پر 

باندھے گئے ہیں جھوٹ کے طومار بھی بہت

کچھ اہلِ قافلہ ہی نہیں مست و بے خبر 

بہکے ہوئے ہیں قافلہ سالار بھی بہت

حیرت ؔ نیاز مند تو ہے آپ کا ضرور

لیکن نہ بھولئے کہ ہے خوددار بھی بہت

مولانا فرمیندِن:

’’میکوں ہُݨ بیت تے بیت بازی نال اوجھا لڳا پا نِیں ریہا تئیں وی میݙی ڳجھ اِے ہِے جو حیرتؔ مرحئت دی ایہا کافی ہِک بَھلّی کافی اے ۔ پَر ایندے مُہاڳ دی چلت ٻے ݙکھی تِے ٻدھ چھوڑ وی تِکھّی کونہیں۔‘‘

(۲۰؍۴؍۱۹۶۹ء)

میں مولانا کنُوں کجھ ناں کجھ پُچھی رَہندا ہَم ۔ پنجوی تریہہ چٹھیاں لُکئی وَدَّاں اُنھیں وِچ کئی ڳالھیں لُکّل اِن ۔ مولانا چھڑا لِکھ پڑھ وچ رَہے ہَے تاں وَہ جو ہا ۔ تخت بخت دے جھیڑے توݨی جو فوجیں نال ڳنڈھ ٹروپ وی کِتُّس پر کَھٹ ناں سَڳیا ۔ پَوَّݨ سَٹ اِیں شُغل وِچ ٹَرپَا مارے ہَے چاتاں وَل وِی مَلّھ مارے ہے ۔ پاکستان بَݨݨ کنُوں پِچّھے پندھرواں سال ہا توݨی سئیں تاں سِدکئیں وچ پِے ہَن ۔ او تاں ایوب خان دے ٻچیّ  جیوِن اُوندے کَھلّے چُھٹکئے تاں توں میں جا ڳیئوسے ۔ اَسّاں وِچ جیڑھے اللہ نبیؐ کنوں پَرے بھڄݨ آلی پِٹ آن پی اے۔ ایہو سارا ݙوہ مُلاں مُلواݨئیں دائے ۔ اِیہے تَھݙے اُٹھی پَوِن ہا ‘چُنڈیج تے اَڳوں تھی ٻہݨ ہا‘ تاں اَح قرآن اَساݙی رَڳ رَڳ وِچ وَڑِیا کھڑا ہووے ہَے ۔ بھٹو نال کاتئیں کُہاڑئیں ہا ۔ ’’صالحین‘‘ بھٹو کوں چِٹّے پَدّھر تِے ولدالزنا توݨی لکھیا تِے چھاپیا ۔ ٻے دِے پَٹکے وِچ ہَتھ گھتّی سے ۔ آپݨا پِچھے بچدِے ۔ حنیف رامے ‘ کوثر نیازی اُوہ بَھنڈکی لاتی‘ نقلاں مکالاں بݨا تے چھاپیئونیں جو مارکا پچھّے ودّے ݙند کرٹیندِے ہَن ۔ مُونہہ مَتّھا مولانا دَا ۔ تَلّوں ’’سُݨ وے بِلوری اَکھ والیاء۔‘‘گھگھرے سُودھ۔

مولانا مودودی دے ٻے تاں گھݨے یار بُھتار ہوسِن ۔ میکوں تاں کِھل مچدی اِے جوش صیب دا ناں سُݨ تِے ۔ حیدر آباد دکن وِچ جوش صیب ٻیا تاں ٻیا لال بِزار توݨی وِی مولانا کُوں چِھکّی ودّا رَہے ہَے ۔ انگریز دے بھاڑی تاں سَبّھئی ہاسے پر ہندوستان پاکستان دے نبابیں دی آکڑ شاکڑ‘ پُھوت پھات وات پٹوا ݙیندی ہئی ۔ حیاتی مواتی دے مالک ہَن ۔ مارِن کُٹِّن رَنڈک دی مجال ناں ہئی ۔ اُتھلا مَریندے ہَن ۔ حضور نظام جوش تے کَوڑیج پیا ۔ نکل کھڑا تھی ۔آلی کاتی پُٹھّی سِدّھی وَہݨی ہَئی ۔ جَنھ کنوں بادشاہ رُسے اُوں نال کون وَسّے‘ پر مولانا مودودی جوش صیب کُوں گاݙی تے چڑھا تے گھر وَلیا۔ جوش صیب تِے مولانا دَا ہِک مَشکُولا کئی پھیرے سُݨیئے سے ‘ہِک پھیرے وَلا لکھداں ۔ مولانا مودودی کُوں پَتھری اِے ۔ جوش صیب سُݨ تِے آکھیا ۔ݙٹھئی اللہ سئیں مودودی کُوں اندرے اندر پیا ’’سنگسار‘‘ کریندے۔ ایجھی ٹوک تے مولانا وِی مُشکیا۔

میں اُمینداؔ رفیع اچھو میاں وح لَتھوسے لہور۔ میں آپݨے پیئو پیر مبارک شاہ وانگُݨ ہک بندی ٹھاہی وَدّاں ۔ جِتھّاں ڳیا چَئی ڳیا ۔ ٻیلی ہُݨ آئے وَدُّوں تاں کنھ چگے چوکھے دا مُونھ وِی ݙیکھوں تِے لِکھوائوں وی سَہی بندی تِے ۔ اَسّائیں اِچھرے پُڳوسے۔ شخر تھیا عصر دی نماز پڑھی ۔ مولانا کُرسی تے چڑھئے ٻیٹھے ہَن ۔کُنڈ جھل تے ماڑی دے اڳواڑ وچ وچھئل مسلئیں تے اساں وی وح ٻیٹھوسے ۔کوئی کجھ پیا پُچھے کوئی کجھ ۔ پَر ایویں جیویں ݙرئیل ہونوِن ۔ جھٹ کنوں پِچھّے مولانا اُٹھی تے اندر پِے ڳیا ۔ اَساں خلیفے کُوں آکھیا اَساں مِلسُوں ۔ ہک پھیرے تاں پُھکیج ڳیا ۔ ہُݨ تاں ٻیٹھا ہا مولانا ‘ تُساں کُوں جو اَلانوݨاہا اَلَئوس ہا‘ پُچھݨا ہا پُچھوس ہا‘ آکھݨا ہا آکھوس ہَے ۔ میاں اَساں پرے کنوں آیوں تُوں ݙس تاں وح۔ سݙے ناں سَݙے ‘مِلّے ناں مِلّے‘ تیݙا کیا ویندے ۔ ڳیا تِے وَلیا آیا ۔ ہِک وَݙے کوٹھے وِچ وَݙی میز دِی پَرلی بھر تِے مولانا آکھ تاں سِنگرئیے پُنگرئیے رکھیئے ہَن ۔ ٻیا چودھار کتاباں ہَن اَساں چارے ہِک ٻے کنوں اُتّر ڄٹ مِنَلوَٹ اَلانوݨا ٻیا کیا ہا تِے کیا پُچھݨا ۔ اَلاہے کیویں نیاز صیب دی ڳالھ چُلّی ۔ آکھیُس ہا اَساݙا  اُنہدا ٹھاہ ہا ۔ پر اِیہا ڳالھ تُساں کِتھئیںلکھّی اے ناں مَنّی اِے ۔ آکھݨ لڳے میں آپݨے حال کِتھئیں لِکھیئے وِی نِئم۔ میں آکھیُم سئیں ایویں تاں نہ آکھو۔ہک کتاب وَدِّی ہِے ۔ آکھے ‘ لوک لِکھدِن میں کجھ نِیں لکھیا ۔ ناں میں ایجھیاں ڳالھیں لِکھداں ۔ میݙی بندی تے آکھے چھڑی شاہی پے ساں ۔میں آکھیا سوہݨا ݙوں ٹَرئے اَکھّر تاں ہونوِن ۔ ٻی ڳالھ کوں پَرے سَٹّو ۔ نیاز فتح پوری تے لکھو ‘ ہُوں کُوں چَئو ۔ آکھیونیں ایجھاں شَہّیں میں نِیں لِکھدا ۔کوئی ڳالھ تاں ہووے‘ اوڑک چِھک تاݨ تے لکھئیس۔

اوصیکم بتقویٰ اللّٰہ

ابولاعلیٰ

۱۹۷۶ء دی ایں لِکھّت کُوں میں قاری صغیر حسین کنوں ۱۹۸۳ء وچ وَٹوایا ۔ اَساں آپ وَت کیڑھیاں عربیاں فارسیاں پڑھئل ہاسے ۔ میں قاری صیب دی اُردُو کوں سرائیکی بݨئے۔

’’ میں تُساں کوں اللہ تعالیٰ وانگݨ نیک پاک تھیوݨ دی پارَت کرینداں۔‘‘

لَہور تاں وَح دَرجَھلئوسے ‘ اِتھئیں پاڑے وِچ ماچھی ڳوٹھ (اَساݙی سُجاݨ وجاوݨ کِتے لہور دے بھاڳئے لِکھدِن ڳوٹھ ماچھی) سردار اجمل خان صیب لغاری دے پُھٹئیں آلے دَڑئیں وِچ سارے پاکستان دا جماعتی میل تھیا ہا۔ اَساں تاں ننڈھے ہاسے ۔اَبّا اَلاہے کیوں ناں مِلݨ ڳیا ۔ مولانا کوں چگا لکھݨ آلا مَنیندا تاں ہا اَبّا وی۔ سردار اجمل خان لغاری مِرحئت کھٹا تھی ہِیں اسلامی ٹولے کنوں بھڳا پَر اُتلے توݨی جُھڳاّ مَسیت بݨیا پِیا ہا ۔ لوکیں رحیم آباد کنوں بھڄ پاسا کِتا۔ میںݙاڈھا سردار صیب کوں آکھدا ہم ۔ تساں کِنھئیں کوں رول تے آپ بھڳووے ہُݨ بچدئیں کوں تاں ݙسّو او ہِئی دا بچا کرِن ۔لِکھݨ کنوں سردار صیب اَلا ہے کیوں کڈھوائی رَہندے ہَن ۔ ہَن تاں لِکھݨ دے وی امیر ۔ ٻولݨ دے وی گریب ناں ہَن ۔ ناں ݙرُّو ہَن۔

ݙینھ پُورے تھیوݨ کنوںاَڳے مولانا وَلائت توݨی ہَتھ ݙکھانوݨ ڳیا پَر اللہ سئیں ہَٹھ سَڄا ناں ݙتُس ‘ اوڑک مولانا وِی اُتھئیں وح ہتھیکا تھیا جتھاں آپاں سََبھݨئیں ڄلݨائے تے ولا ہک پھیرے جُڑ ٻہݨائے۔

۲۵؍ جولائی           

۱۹۸۹ء۔۱۴۰۹ھ        

پیر دا ڳوٹھ (محمد آباد)       

## حوالہ
مُہانڈرا ݙیکھِنس، مصنف : سید انیس شاہ جیلانی، چھاپہ خانہ: جھوک پرنٹرز ملتان