مِلّی شاعری

سرائیکی زبان دی ملی شاعری کوں اساں ترئے وݙے حصیاں وچ تقسیم کر سڳدے ہیں۔ برصغیر پاک و ہند وچ انگریزاں دی آمد توں پہلے سرائیکی زبان دے شعری ادب وچ اپݨے وطن دی محبت ‘ اسلامی ملی جذبات دی عکاسی تے غیر ملکی حملہ آواراں دے خلاف نفرت دا اظہار ملدے۔ انگریزاں دے برصغیر وچ قدم ڄماوݨ تے پورے ہندوستان دی طرح سرائیکی علاقے دے لوکاں وی محسوس کیتا کہ فرنگی انھاں دی آزادی کوں کھس گھدے۔ 1857ء دے بعد خصوصاً غیر ملکی انگریز حاکماں دے خلاف شاعری کیتی ڳئی۔ تریجھے دور وچ تحریک پاکستان ‘ قیام پاکستان تے استحکام پاکستان دے موضوعات تے شاعری ملدی ہے ۔ ایندے علاوہ معاشرے دی اصلاح آپس دی بھرپّی ‘ اسلامی قدراں دے فروغ تے منصب و ملت نال ڳنڈھیے رہݨ دی تلقین تاں سرائیکی زبان دی شاعری وچ جا جا تے موجود ہے ۔ ملتان دا علاقہ خاص طور تے غیر ملکی حملہ آوراں دی زد وچ ریہے۔ علی حیدر ملتانی اپݨے وطن دی لُٹ پُٹ کوں نہ ݙیکھ سیہے۔ سکھاں تے ݙوجھے ٻاہرلے حملہ آوراں دے خلاف او شعر آہدیں ہوئیں بزدلی دا مظاہرہ کرݨ والیاں کوں جوش ڈیویندن تے اُلانبھے ݙیندن:

ب  بھی زہر نیں جو کھا مرن کجھ شرم نہ ہندوستانیاں کوں

کیا حیا انھاں راجیاں نوں کجھ لج نیں تورانیاں نوں

بھیڑے بھر بھر ݙیون خزانے فارسیاں خراسانیاں کوں

وچ چھونیاں دے پاݨی تک ٻڈ و‘ جے لہو نہ وݙیاں پاݨیاں نوں

ہکے نال کھا کٹاری مر ونڄے سکھو مارا ایرانیاںنوں

ڈاڑھیاں چا مُنایاں اکھیسوں کشف اے انھاں زنانیاں نوں

توپچیاں زنبور چیاں نوں برقندازاں بانیاں نوں

انھاں بانکیاں ٹیڑھیاں ݙنگیاں نوں انھاں ترکیاں اکڑ خانیاں نوں

نوک بنداں دکھنی جامے بانکے تے پوش کمانیاں نوں

انھاں پلتھی بازاں کوں انھاں فیل قداں افغانیاں نوں

انھاں تبتیاں کشتی گیراں نوں انھاں تیر انداز کمانیاں نوں

حیدر اکھاں انھاں ہیجڑیاں نوں خیراں نامردانیاں نوں 

منظوم عشقیہ داستان وچ وی اکثر شعراء حمد‘ نعت ‘ منقبت دے بعد اپݨے وقت دے حاکماں دے قصیدے لکھین۔ انھاں بنداں وچ حکمراناں دی تعریف دے نال نال اپݨی دھرتی نال محبت دے اشعار وی ملدن۔ مولانا لطف علی سیف الملوک دے چھیکڑ وچ اپݨے دیس دی خیرمنگدیں ہوئیں لکھدن:

سوہݨے دیس پنجاب اُتے ہے پنج تن پاک دا سایہ

ایں توں اڳلے بند کوں ݙیکھو:

وچ ملتان مظفر خان واہ نیک نواب سُݨیوے

رہن سدا ملتان اندر پُر نور محمدؐ ݙیوے

اپݨے دیس بہاول پور دا وی اتھ اسم انیوے

شالا رہے آباد سدا جتھ ہردم شاد رہیوے   

لطف علی دے علاوہ ݙوجھے دا ستان گو شعراء نے وی ہیں قسم دی شاعری کیتی ہے۔ قصہ سسی پنوں وچ منشی برات علی دا ہک بند ملاحظہ کرو۔

دلکش دیس بہاول پور سرسبز ہمیش فراواں

اَݨ پاݨی دی قید سیتی نی روزہ عمر نبھاواں

شاد رہے فیروزہ ہو دیس دائم قائم نانواں

کیویں دلبر ڈھورہ ڈیرہ غازی خان بھلانواں

ملتان اپݨی تاریخی اہمیت دے علاوہ ہک سرسبز تے زرخیز علاقہ ہے۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ ہمیشہ اینکوں فتح کرݨ دے خواب ڈیہدا رہندا ہئی۔ اوں ویلے ملتان تے ہک نیک دل ‘ بہادر تے عادل نواب مظفر خان حکومت کریندا ہئی ۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ ملتان تے پہلا حملہ فروری1808ء وچ کیتا لیکن ناکام ریہا۔ ایندے بعد سکھ فوج پنج واری ملتان تے حملہ آور تھئی۔ چھیکڑی واری جون 1818ء وچ خالصہ فوج ملتان فتح کرݨ اِچ کامیاب تھی ڳئی۔ نواب مظفر خان سکھاں اڳوں ہتھیار سٹݨ گوارا نہ کیتا تے ہک سچے مجاہد دی طرحاں بہادری نال لڑدا ہویا شہید تھی ڳیا۔ نواب مظفر خان دے ایں دلیرانہ اقدام کوں کئی اردو ‘ پنجابی تے سرائیکی شاعراں اپݨیاں واراں تے نظماں دا موضوع بݨائے۔ سرائیکی وچ جھنگ دے مشہور شاعر شاہ عظیم ایں واقعہ تے ’’پوڑی مظفر ‘‘لکھی ۔ جیڑھی اوں وقت دی شاعری دا ہک بہترین نمونہ ہے ۔ اے طویل نظم رزمیہ وی ہے تے ایندے وچ اپݨے وطن دے دلیراں دی تعریف ‘ وطن توں سر قربان کرݨ دی شان دے بیان اتے سکھاں دے حملہ تے انھاں دے مظالم دے خلاف جذبات دا اظہار کیتا ڳے۔ سکھاں دی ملتان آمد دا نقشہ شاہ عظیم ایں چھکیندن:

سنگھ سدایاں پوتھیاں مِل پنڈت سارے

بخت کھڑک سنگھ دا لکھیا کُلتارے

ہاتھی ݙسن پیلنے جیویں انبل تارے

ڈھک پئے ملتان چھٹ پئے تارے

نواب مظفر خان دے سکھاں دے سفیر قطب الدین خان کوں ایں جواب ݙتا:

حج اکبر دا ثواب بھڑن کفار نال

اڳوں تھیسی پیا حساب تھوڑیاں تے ٻاہلیاں

مٹ ویسن سب غرضاں جنگ مقابلے

میں مار کریساں طرزاں طرتربوزیاں

ائوسن وانگوں مکڑی تراڑی ماریاں

جوان مریسن دھم چکڑی آموں سامݨے

سورمے آئے میدان تے رل ڳاہسن سݙھے

میں تاں لوہا ݙیساں سار دا تھی ٻاہسو ٹھڈے

کنجیاں میݙے پیٹ دے وچ کوئی پاڑ کے کڈھے

نواب مظفر خان دے پُتروی انھاں دی طرحاں دلیر تے لڑ مرن تے ایمان رکھدے ہن۔ پتر اپݨے پیؤ کوں عرض کریندن:

پتراں ہتھ بنھ عرض کیتی وچ خدمت قبلہ گاہ دے

پیؤ نِوّے اساݙڑا سکھ اڳے اے دل نہیں اساݙے اہدے

اساں لڑݨ کولوں نہیں ݙرݨا جیڑھا لکھیا وچ درگاہ دے

یا تخت یا تختہ جِتّݨ ہارݨ وس اللہ دے

قطب الدین کوں اے ولدا جواب ݙتا ڳیا:

سݨ اوئے وزیر سکھاں دیا اساݙی کریں گل فہمی

لمی معیاد اساں منگدے نہیں تے فیصلے ہوسن دھمی

کل تیغاں وَڄن وچ رن دے

جیون   کُڑیاں   کھیݙن   سمی 

ایں جنگ وچ نواب مظفر خان دی ٻالڑی وی مردانہ لباس پا تے سکھاں نال لڑدی شہید تھی ڳئی۔ پوڑی وچ ایں واقعہ دی ایں منظر کشی کیتی ڳئی ہے:

بخت بھری چڑھ اَئی اوپر جنگ دے

اوہ بسم اللہ کر ڄائی گھر نواب دے

اس ارھ گھت فرمائی چھکیا قہر نال

اس مارے بہت سپاہی کھڑک سنگھ دے

او تاں ڳئی اے گھول گھمائی سارے خویش توں

اس کوں حوراں مہندی لائی وچ رن دے

پوڑی مظفر خان دا چھیکڑی شعر اے ہے:

مظفر خان وچ ملتانیاں ݙکھایُس کربلا

اُس  رکھی پت  جواناں  پچھاں نہ  ہٹیا 

1857ء دی جنگ آزادی دے بعد سرائیکی علاقے وچ وی انگریز حاکماں دے خلاف رد عمل شروع تھی ڳیا۔ شروع شروع وچ کئی گمنام شاعراں انھاں دے خلاف قلم چاتا۔ ایجھے کئی اشعار جنھاں دے لکھݨ والیاں دا کوئی پتہ نیں اَڄاں تئیں ڳائے سُݨائے ویندن۔ اکثر دیہاتاں وچ نظم دا اے مصرع مشہور ملدے:

اے گجھ دی وٹھ اک مکڑے حکومت واہ چھکائی بیٹھن

انگریزاں کوں ایں مصرعے وچ انھاں دے چٹے رنگ دی وجہ توں’’ اک مکڑے ‘‘اکھیا ڳے۔ اینویں ہک مشہور لوک گیت’’ ایہو کجلے والی اَکھ مستانی یار دی‘‘وچ ہک بند ہے کہ اساں انگریزی تلواراں توں اصلوں نیں ݙردے۔ اساکوں چھڑا خدا دا خوف ہے ۔ ڈیرہ اسماعیل خان دے ہک قدیم ٹپے وچ انگریزاں دے بیگار گھنن تے شعر ملدن:

اساں اِتھاں تے ڈھول اساݙا چھاوݨی

روڑی کُٹ کے تے سڑک بݨاوݨی

رُسی نہ منیساں میں 

ٻہوں  ناراض آں  ڈھولے تے 

19ویں صدی عیسویٰ دے شروع وچ تھل توں شملہ شیرجوان‘ لودھراں ملتان توں ملک انبݨ تے صادق آباد ‘ بہاول پورتوں موسیٰ لکھ پال جیہیں جنگ آزادی دے ہیرو ابھرئیے جنھاں عملی طور تے انگریز دے خلاف ہتھیار چاتے ۔ ملک انبن ہک چھوٹے کسان نے گوگڑاں موضع تھل لودھراں وچ انگریزاں دے خلاف اپݨی خود مختار حکومت دا اعلان کر تے جہاد دی تحریک شروع کر ݙتی ۔ موسیٰ جونا انگریزاں دے خلاف ہتھیار چاتے اُٹھیا تاں انگریزاں اونکوں ݙاکو تے برطانوی حکومت دا باغی قرار ݙتا۔ عوام نے اوکوں لکھ پال سݙیا اوندیاں واراں بݨائیاں۔

لکھ مرے ۔ لکھ پال نہ مرے

شملہ شیر جوان دیاں انگریزاں ہتھیں پیریں دیاں رگاں کپوا تے اونکوں لوتھ بݨا چھوڑیا۔ اوندیاں واراں اَڄ تئیں لوک ڳاندن۔

اللہ چا چھڑواوے ہا ایں شملے شیرجوان کوں

شملہ تاں اکھیندا نی کجھ کہیں وی مسلمان کوں

1879ء وچ قلات دے والی نواب میر محراب خان انگریزاں دے خلاف جنگ کریندیں ہوئیں شہید تھی ڳے تاں بلوچستان دے بلوچاں دے نال سرائیکی علاقے دے بلوچ ہتھیار چا تے انگریزاں دے مقابلے تے آ ڳے۔ 1838ء وچ مسٹر برٹس بھکر دا قلعہ فتح کر گھدا۔ 1843 ء وچ سر چارلس نیپئر پورے سندھ کوں اپݨے قبضے وچ گھن گھدا تاں پورے سندھ وچ انگریزاں دے خلاف جہاد دی تحریک شروع تھی ڳئی۔ سرائیکی زبان دے علماء تے شعراء کھل تے انگریزاں دی مخالفت کیتی۔ ایندے باوجود کہ ریاست بہاول پور ایسٹ انڈیا کمپنی نال معاہدہ کیتا ہویا ہئی ‘انگریزاں دے خلاف ایں موقع تے حیدر خان چانڈیو دھڑوائی دی ہک نظم ملدی ہے ۔ جیں وچ1843ء دے ہک معرکے کوں موضوع بݨایا ڳے:

اَڄ گھٹ گھنسوں بھنگ بھارا

مارو   دم  حیدر    دا    نعرا 

  خواجہ فرید سئیں دے ہمعصر ضلع مظفر ڳڑھ دے شاعر مولوی اللہ جانباز وی انگریز دے خلاف اپݨی کاوڑ دا اظہار ایں کیتا:

نصرانیاں دی فوج نے سنج بر کیتا ساݙا وطن

سوریں دے ایڑ نے بھرا پدھر کیتا ساݙا وطن 

ملتان دے مشہور شاعر گل محمد فائق نے وی انگریزی تسلط دے خلاف آواز بلند کیتی:

1858ء دے نیڑے تیڑے ساہیوال دے علاقے دا نورا ’’ نورنگ ‘ ‘ کاٹھیا انگریزاں دا باغی تھی ڳیا۔ جنرل برکلے نور پور بنگلہ پُڄ تے اوندے خلاف تحقیقات شروع کیتی۔ نورے نورنگ انگریزاں کوں ݙانگاں ماریاں نورنگ دی ایں وار دا ہک بند ملدے:

نندڑوں ہک انگریز وڳیا تے ناں رکھیس برکلی

سݙ کے چاچے نورنگ کوں ہک کیتس ڳال اوّلی

چاچے نورنگ سوٹی پھدی تے پئے ڳئی تھڑ تھلی

کھدو کر انگریز سٹیُس تے رب نہ کیتُس بھلی

ملتان بہاول پور دے علاوہ ݙوجھے سرائیکی علاقے وچ انگریزاں دا عمل دخل ودھیا تاں اینویں اِی لوکاں دا رد عمل وی ودھیک تھیا۔ انگریزی تہذیب دے اثرات کوں شعراء مزاحیہ طنزیہ شاعری وچ کھل ہس دا موضوع بݨایا۔ سنجیدہ شعراء ادب وچ قومی تحریک دی بنیاد سٹی جیندے تحت اسلامی تشخص‘ اصلاح معاشرہ تے اپݨی ذات دی سُنڄاݨ اُتے زورݙتا ڳیا۔ حضرت خواجہ فریدؒ تے انھاں دے ہمعصر شعراء دا کلام ایندی شہادت ݙیندے بلکہ حضرت خواجہ فریدؒ جتھاں گجے لفظاں وچ خود شناسی تے زور ݙتے اُتھاں کھل تے وی انگریزاں دے خلاف ٻولین۔ او واضح الفاظ وچ امیر آف بہاول پور کوں آہدن کہ انگریز دی عملداری کوں ہُݨ اِتھوں منڈھوں پٹ ݙے۔

اپݨی نگری آپ وسا توں

پٹ  انگریزی  تھاݨے 

عوامی سطح تے وی ایں تحریک دے اثرات پُنے ۔ سرائیکی علاقے وچ انگریزاں نہری نظام رائج کیتا تاں غریب لوکاں تے آبیانے ٹھیکے لا ݙتے جیڑھے انھاں دی استطاعت کنوں ٻاہر ہن۔ ہیڈ پنجند توں نہراں کڈھ تے ٹیکس لایا ڳیا تاں ایں موضوع تے ہک مشہور نظم ملدی ہے جیندے شاعر دا کوئی پتہ کائنی:

ہیٹ کنوں نہر آئی اے

ڳورئیں سختی تپائی اے

ویندے موٹر بھڄائی اے

ڳال نہ سُݨدے کئی اے

عرضیاں ݙے ݙے تے ہارئیے

جٹ ݙاڈھا خوار اے

سر تے ٹھیکے دا بار اے

برصغیر پاک و ہند وچ تحریکِ پاکستان دا آغاز تھیا تاں ملتان ‘ دیرہ غازی خان دے علاقے ایں تحریک وچ وݙے زور شور نال شامل تھی ڳے۔ بہاول پور وچ اوں وقت ہک انج خود مختار ریاست قائم ہئی مگر اتھاں وی علی ڳڑھ دے فارغ التحصیل نینگراں تحریک پاکستان دی بنیاد رکھی تے آزاری والے قافلے وچ شامل تھی ڳے ۔ایں طرح سرائیکی علاقے دے لوکاں دے جذبات دی برصغیر دے ݙوجھے مسلمانیں نال سانجھے تے ہکو جیہیں ہن۔ ہک مصرعہ اوں وقت ایں علاقے دے ہر چھوٹے وݙے دی زبان تے ہئی۔

واہ واہ قائد اعظم سوہݨا ساݙا پاکستان بݨیندا پے       نہرو سیس نویندا پے

دیرہ غازی خان دے علاقے وچ سردار غلام رسول خان ڈڈا وستی وستی ونڄ تے لوکاں کوں تحریک پاکستان توں اپݨیاں نظماں نال سونہاں کیتا۔ غلام رسول ڈڈا تحریک پاکستان دے پہلے سرائیکی شاعرہن جنھاں ٻہوں ساریاں ملی نظماں آکھ تے لوکاں دے اندر ہک نویں روح پا ݙتی۔ انھاں دے علاوہ احمد بخش سوالی ملتانی ‘ شیرن شیری تے بہار ملتانی وی تحریک پاکستان دے موضوع تے نظماں آکھیاں ۔ مولانا نصیر الدین خرم بہاول پوری اپݨے مختصر انداز وچ قومی نظماں دے ناں نال مسلمانیں کوں ایں جدوجہد واسطے ہک مٹھ کرݨ دی کوشش کیتی۔ او غیراں توں آزادی حاصل کرݨ قومی اتحاد تے قومی شعور دے بیدار تھیوݨ تے زور ݙیندن:

مسلمینو یارو ‘ ضد چھوڑو ‘ من مارو

بھڑکیاں کھائو و بھڑک اٹھیجو وسمیئے ہوئے انگارو

گھچا پیچ تھوئو آپت وچ ‘ غیر دے وہم وسارو

ونجھوں سودھی لتھی ویندی ‘ رل مل ٻیڑی تارو 

ہک ٻئی نظم وچ او ماضی دیاں شاندار اسلامی روایات دے حوالے نال مسلماناں وچ آزادی دی روح بیدار کرݨ دی کوشش کریندن:

بھڑک اٹھو ولدا انویں ساڑ سڑیاں چنگاریاں

ہک واری ول ݙکھا ڈیوئو دنیا کوں دینداریاں

انھاں حجازیاں کنوں ‘ نیک نمازیاں کنوں

منہ جتی نمازیاں کنوں فوجیں دیاں فوجاں ہاریاں

دل انوئیں تھیوو کھیر کھنڈ جو ملے کہیں کوں کھاوے ونڈ

نہیں تاں تساں تے پوندے ݙنڈ کھادیاں اڳل ݙیو ساریاں  

خرم بہاول پوری اپݨے وطن وچ کہیں کوں ٹھڈا شوکارا بھریندا وی نہیں ݙیکھن چہندے:

ٻئی وت اساݙی ایہا دعا ہے جے من گھنیں توں پروردگارا

ساݙے ملک وچ کوئی ݙیکھے نہ سُݨے دردی ݙکھارا ٹھڈا شکارا 

اوچ شریف دے غلام شبیر خاکی بھٹی دی ملی نظم ’’قصیدہ در شان پاکستان‘‘ دے ناں نال قیام پاکستان دے وقت دی چھپی کتاب ’’خزینہ صدیف ‘‘وچ ملدی ہے ایں طویل نظم دے کجھ بند پیش ہن:

مومن مرد رہو شادان

بݨ ڳیا ہیوے پاکستان

بانگ صلوٰۃ دے نعرے جاری

خوش تھی ڳئی اے خلقت ساری

سمجھ امام دی خاص تیاری

ناری بے شک ہو ڳئے ناری

مول نہ ریہا کفر ستان

محمدؐ علی دی ݙیکھ کمائی

جگ دے وچ واہ کر ݙکھلائی

مسلمان ہک ٻئے دے بھائی

قسم خدا دی فرق نہ کائی

گھر گھر دے وچ پڑھن قرآن

جے کر ہوندا ہند تمامے

مٹ ویندا اسلام دا نامے

فرق نہ وچ حلال حرامے

ہر کوئی آہدا  رامے رامے

سر چوہتے تلک نشان

مومن مرد رہو شادان

بݨ  ڳیا ہیوے   پاکستان

قیام پاکستان دے بعد سرائیکی زبان وچ ٻہوں ساری ملی شاعری تھئی اے۔ وطن دیاں تعریفاں ‘ اوندی آن تے جند وارن ‘ اوکوں دنیا دی صفت اِچ اُچا مقام ݙیوݨ‘ محنت نال اوندا کونہ کونہ آباد کرݨ ‘ پاک وطن اِچ دین اسلام دا سوجھلا کرݨ ‘ آپس وچ اتحاد تے قومی یکجہتی ایں ملی شاعری دے موٹے موٹے موضوع ہن۔1965ء دی جنگ نے سرائیکی شاعراں وچ ول ہک نواں جوش تے جذبہ پیدا کر ݙتا ۔ بے شمار ملی نغمے ‘ ترانے تے نظماں اکھیاں ڳیاں۔ اے نظماں سرائیکی زبان دی ملی تے قومی شاعراں دا ٻہوں وݙا سرمایہ ہن۔ ایندے علاوہ مسئلہ کشمیر ‘ مسئلہ فلسطین تے مسجد اقصیٰ کوں یہودیاں دی بھالاوݨ تے تقریباً تمام سرائیکی شعرائوݙیاں پُر جوش نظماں آکھیاں۔ ایں طرح ٻہوں تھوڑے عرصے وچ سرائیکی شاعری وچ قومی تے ملی موضوعات تے ہک ٻہوں وݙا ادبی ذخیرہ کٹھا تھی ڳے تے اے سلسلہ اَڄاں تیں جاری ہے۔ ملی شاعری کرݨ والے مہاندرے شعراء وچ سئیں یتیم جتوئی دا ناں اُتّے اُتّے آندے۔ انھاں دی ہک ملی نظم دا نمونہ ݙیکھو:

ساݙی ہے پاک نگری

سوہݨا ہے شان اساݙا

فردوس دا نمونہ

کشمیر دی ولایت

تا غرب مشرق شاہی

اللہ دی عنایت

اسلام تے عطا ہے

ہر فیض دی رعایت

پیغمبری حدیثے

سچی ہے اے روایت

تکبیر ضرب اساݙی نعرہ اذان اساݙا

ساڈی ہے پاک ‘ نگری سوہݨا ہے شان اساݙا

٭٭٭

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان