موریا سلطنت

تاریخ ہند دی ساریاں توں وݙی تے پہلی **سلطنت موریا** ہائی۔ جیندا بانی چندر گپت موریا ہا۔ عام روایات دے مطابق ایہ نند خاندان دا ناجائز فرد ہا جو کہیں بنا تے راجا دی ناراضگی توں ݙر تے پنجاب آلے پاسے بھڄ ڳیا ہا۔ پنجاب وچ چندر گپت پنجاب تے سرحد دے غیر مطمئن قبیلیاں دا رہنما بݨ ڳیا۔ ایں اپݨے وزیر چانکیا یا کوٹلیا دی مدد نال یونانی بالادستی دے خلاف بغاوت کر ݙتی تے ہک سال دے اندر یونانی حکومت دے اثر و نفوز کوں مٹا تے ہک نویں شاہی خاندان دی بنیاد رکھی۔ جو ایندی ماء دے ناں توں موریا تاریخ وچ مشہور تھئی۔ چندر گپت یونانی اثرات کوں زائل کرݨ دے بعد مگدھ دی ریاست تے حملہ آور تھیا۔ ایں جنگ وچ نند خاندان دا آخری حکمران ماریا ڳیا۔

جین مت دیاں روایتاں موریاواں بارے آہدیاں ہن جو او موراں دے رکھوالے ہن۔ بدھ روایتاں آہدیاں ہن جو جݙݨ شاکیا دی شاخ موریا مگدھ توں بچ نکلی تاں ہک پہاڑی علاقہ وچ چلی ڳئی جتھاں موراں دی بہتاں ہائی۔ اتھاں انہاں ہک شہر وسایا تے چونکہ شہر دے محلات دیاں سلہیں دا رنگ مور دی گردݨ جیسا ہا، ایں واسطے ایہ لوک مور اکھوائے تے شہر دا ناں موریا نگر مشہور تھیا۔ نند گڑھ دے ستون سابچی دے سٹوپاں وغیرہ تے موراں دی تصویر کندہ ہن۔ پاٹلی پتر وچ موریا محل دے باغ مور پالے ویندے ہن۔ ایہا وجہ ہے فاؤچر، جان مارشل تے گرن ویڈل ایں نتیجہ تے پڄے جو مور موریا خاندان دی قومی علامت ہا۔ ایتھوں تئیں جو جݙݨ گپتا دور وچ مہابھارت تے نظر ثانی کیتی ڳئی تاں انہاں کوں سنسکرت دا تلفظ میورا کا (یعنی مور قبیلہ) ݙے ݙتا ڳیا۔ (مور راکھا یعنی موراں دا رکھوالا) چندر گپت بارے ایہ روایت ہے جو او نندا خاندان دا ناجائز پُتر ہا تے ایندی ماء دے ناں توں موریا خاندان دا ناں پیا۔

بی ایس ڈاہیا دا آکھݨ ہے جو ایہ ساریاں روایتاں بے بنیاد ہن تے انہاں وچ کوئی حقیقت کائنی۔ ایہ ساریاں داستاناں فرضی ہن انہاں وچ ذرا وی سچائی کائنی موریا خاندان دا مور نال کوئی تعلق کائنی تے نہ مور انہاں دی خاندانی یا پسندیدہ علامت ہے۔ ستون تے کندہ اشوک دے شاہی فرمان نمبر 5 وچ انہاں جانوراں تے پرندیاں دی فہرست ݙتی ڳئی ہے جنہاں کوں مارݨا منع ہے، لیکن انہاں وچ مور شامل کائنی۔ اشوک دی خوراک وچ جیہڑے جانور شامل ہن انہاں وچ وی شامل ہا۔ ایہ لوک مور خور ہن نہ کہ مور دے محافظ۔ ایہ کیویں ممکن ہے موراں دے رکھوالے دا پُتر (چندر گپت) ہک ہزار میل دور ٹیکسلا جو شہزادیاں دی عظیم درس گاہ ہائی تعلیم پاوے۔

یونانی تاریخاں وچ کتھائیں وی ایندی نشاندہی کائنی تھیندی جو موریاواں دا تعلق نندا خاندان نال ہا۔ موریہ کون ہن؟ چانکیہ ایندے بارے اپݨی تصنیف ارتھ شاستر وچ ہک لفظ وی کائنی آکھیا۔ پران موریہ حکمراناں بارے کہیں قسم دی معلومات فراہم کائنی کریندے۔ ’مدرا راکش‘ سنسکرت دے ڈراما نگار وشاکھ دت نے موریاواں کوں انہاں شودر، ورشل تے کمینہ آکھ تے حقارت نال انہاں دا تذکرہ کیتا ہے تے خود چندر گپتا کوں کلاہن (مجہول الاصل) آکھیا ہے۔ جݙݨ جو ’یوگ پران‘ نے انہاں کوں بے دین بظاہر دین دار آکھیا ہے۔ وشنو پران آہدے نند دی نسل دے خاتمہ دے بعد موریا قابض تھی ویسن تے انہاں کوں شودر آکھیا ہے۔ مارکنڈیا پران وچ انہاں کوں اسور آکھیا ڳیا ہے۔ اساں ایہ سوچݨ تے مجبور تھی ویندے ہیں جو ایں نفرت دا سبب کیا ہے۔ ایں پاسے ہک اشارہ ہے جو معاشرے بارے بالعموم تے برہمنی رسوم بارے بالخصوص موریاواں دا رویہ ہے۔ موریاواں ساریاں برہمنی رسومات ختم کر ݙتیاں۔ انہاں رسمی طور تے برہمنی مذہب دی مخالفت کیتی تے ایندے برعکس انہاں بیواواں دی شادی دی حمایت کیتی۔ ایندی وجہ واضح ہے جو موریا غیر ملکی ہن۔ ایں واسطے او برہمناں دی بالا دستی کوں نئی منیدے ہن۔ او ہندو مذہب دے روایتی، سماجی مذہبی تے سیاسی نظریات دی مخالفت کریندے ہن تے او ذات پات کوں نئی منیدے ہن۔

تے مزید انہاں دا آکھݨ ہے ایندی حقیقت وسط ایشیائی کلمہ ’مور‘ جیندے معنی تاج دے ہن، ایہ اوہا کلمہ ہے جینکوں موڈ وی آکھیا ویندے یعنی او تاج جیہڑا ڳھوٹ شادی دے موقع تے پیندے۔ کیوں جو وسط ایشیا دے لوک کلمہ کوں ڑ تے ڈ نال وی بولیندن، ایں واسطے اینکوں سنسکرت وچ ’موڈ‘ سمجھیا ڳیا، جیندے معنی مسرت تے خوشی دے ہن۔ انہاں ایں کلمہ تے تفصیلی بحث کیتی ہے، انہاں دا آکھݨ ہے جو کرٹس آہدے سندھ وچ پٹالا دے بادشاہاں وی ایں کلمہ کوں اپݨے ناواں نال لایا ہے تے ایہ کلمہ اوہا ہے جینکوں یونانیاں موئز آکھیا ہے، ایہ کلمہ وسط ایشیا وچ وی ہک قبیلہ دا ناں ہا تے اتھاں ہݨ وی موجود ہے تے ایندا ناں وی ایہا ہے۔ موریا، خوتان ترکستان تے ٻیاں علاقیاں دے علاوہ کشمیر دے وی حکمران ہن۔ پاپا اول توں پہلے موریا راجستھان وچ جتوڑ دے حکمران ہن، او خود مور راجا دی دھی دا پُتر ہا۔ ایں طرح مہرت راجا چتوڑ جیں دا ذکر چچ نامہ وچ ملدے مور یا موری قبیلہ دی شاخ تے سندھ دے رائے ساسی دا رشتہ دار ہا۔ نیل گری دے پہاڑاں تے چند قدیم مجسماں دا حوالہ ݙیندے ہوئیں فادر مٹز آہدے جو او موریا ری مان (موریا گھرانا) اکھویندے ہن۔ او انہاں کوں تار تار یا ازبک تسلیم کریندے۔

## چندر گپت موریا
چندرگپت موریا نال تاریخ ہند دا ہک نواں دور شروع تھیا۔ جیہڑا شمالی ہند دے اتحاد تے ہندو تمدن دی نشونما، نظام حکومت دی توسیع تے برہمنی اثر و رسوخ دے لحاظ نال خاص اہمیت رکھیندے۔ ایہ پہلا حکمران ہے جئیں شمالی ہند دیاں ساریاں ریاستاں کوں زیر کر تے ہک متحدہ حکومت دی بنیاد رکھی تے اپݨی مملکت کوں خلیج بنگال توں ڳھن تے بحیرہ عرب تئیں وسیع کیتا۔ ایں اپݨے چوی سالہ (322ء؁ توں 298ء؁ ق م) دور وچ وݙیاں وݙیاں جنگاں لڑیاں، جئیں وچ سب توں اہم جنگ سکندر دے سالار سلوکس Seleuces نال لڑی۔ سلوکس نے سکندر دے مفتوح علاقیاں کوں فتح کرݨ دی کوشش کیتی۔ سلوکس نے 305 ؁ ق م وچ پاک و ہند آلے پاسے قدم ودھایا، لیکن اینکوں ناکامی دا سامھݨا کرݨا پیا تے پنجاب دی سرزمین تے شکست کھاوݨ دے بعد ہک شرمناک معاہدہ کرݨ تے مجبور تھیا۔ جیندے تحت او نہ صرف ہندی مقبوضات توں بلکہ کابل، قندھار، ہرات تے بلوچستان توں وی دستبردار تھی ڳیا۔ نیز تعلقات کوں خوشگوار بݨاوݨ واسطے ایں اپݨی دھی دی شادی چندر گپت نال کر ݙتی۔ چندر گپت نے محض ایندی گالھ رکھݨ واسطے پنج سو ہاتھیاں دا تحفہ بھیجا۔

سلوکس نے اپݨے ہک سفیر میگھستینز Maghasthenes کوں ایندے دربار وچ بھیجا، جئیں ایں عہد دے حالات تفصیل نال قلمبند کیتن۔ ایں جنگ دے بعد موریا سلطنت دیاں سرحداں مکران تے افغانستان تئیں وسیع تھی ڳئیاں۔ جین روایات دے مطابق چندر گپت نے آخری زمانے وچ جین مت قبول کر ڳھدا ہا تے ایں تخت توں دستبردار تھی تے حکومت اپݨے پُتر بندو سار Bindusara کوں  ݙتی ہائی۔ لیکن ٻیاں روایات نال ایندی تصدیق کائنی تھیندی۔

## بندوسار
بندوسار 298 ؁ ق م وچ تخت نشین تھیا۔ ایں تقریباً پنجوی سال حکومت کیتی۔ بندو سار دے عہد دے حالات معلوم کائنی لیکن ایندا لقب امیر گھاتا (دشمن کش) ہا۔ جئیں توں ظاہر تھیندے جو او ہک جنگجو حکمران ہا۔ کجھ مورخین دا خیال ہے جو ایں دکن فتح کر ڳھدا ہا۔ کیوں جو ایہ گالھ قطعی طور تے درست ہے جو اشوک نے صرف کلنگا Kalinga کوں ہی فتح کیتا ہا۔ سلوکس نیکتر نال ایندے دوستانہ تعلقات ہن۔ سلوکس نے اپݨے سفیر دیماکوس کوں ایندے دربار وچ بھیجا ہا۔

تاریخ دا طالب علم ایہ نتیجہ کڈھیندے جو بھاویں بندوسار اپݨے دور دا ہک عظیم حکمران ہا لیکن او اپݨے عظیم پیو (چندر گپت) تے شان و شوکت آلے پُتر (اشوک) دے درمیان دبیا ہویا ݙکھائی ݙیندے۔

## اشوک
بندوسار دے بعد 273 ؁ یا 273 ؁ق م وچ اشوک Ashoka ایندا پُتر جانشین تھیا۔ ایندے حالات خود ایندے لاٹاں تے کتبیاں توں ملدے ہن۔ ایندی تاجپوشی دی رسم چار سال بعد 269 ؁ ق م وچ ادا کیتی گئی۔ لیکن ایندی حکومت دے ابتدائی چار سال دے حالات بالکل معلوم کائنی تے جو کجھ مذہبی کتاباں وچ ملدے ہن انہاں تے مذہبی رنگ غالب ہے۔ انہاں مذہبی روایات وچ ݙسایا گیا ہے جو اشوک اپݨے 99 بھراواں کوں قتل کر تے تخت حاصل کیتا ہا۔ لیکن ٻیاں روایات توں پتہ چلدے جو ایندی حکومت دے ستارہویں یا اٹھارہویں سال تئیں ایندے بھرا جیندے ہن تے او انہاں دی خبر گیری کریندا ہا۔ ول وی ایہ بعید از قیاس کائنی جو تخت نشینی دیاں عام روایات دے مطابق اینکوں اپݨے بھراواں نال جنگ کرݨی پئی ہووے تے چند دا اینکوں خون وی وہاوݨا پیا ہووے، جیویں جو ایندی پنجویں لاٹ توں پتہ چلدے۔ غرض ایندی حکومت دے ابتدائی حالات دا پتہ کائنی چلدا۔ تخت نشینی دے ٻارہ سال تئیں او غیر اہم زندگی بسر کریندا رہیا تے شاید اپݨا وقت انتظامی امور تے توجہ ݙتی تے 261 ق م وچ مہاندی تے گوداوری دے درمیان غیر آریائی ریاست کلنگا Kulinga تے حملہ کر تے ایں ریاست کوں فتح کر ڳھدا۔ ایں طرح موریا دی توسیع جنوبی ہند تئیں تھی ڳئی۔

کلنگا دی فتح نے اشوک دے دماغ تے ڳھاٹا اثر پاتا۔ کیوں جو ایں جنگ وچ لکھاں لوک مارے گڳے۔ جنگی تباہ کاریاں ݙیکھ تے اشوک سخت متاثر تھیا تے ایں ارادہ کر ڳھدا جو او کݙاہیں جنگ نہ کریسی۔ ایں واقعہ دے بعد ایں اپݨی باقی زندگی اخلاقی تعلیمات کھنڈاوݨ، برائیاں کوں روکݨ تے بھلائیاں نال آشنا کراوݨ وچ خرچ کر ݙتی۔

اشوک نے دور دراز دے ملکاں مثلاً لنکا، برما، سیام، سماٹرا، شام، مقدونیہ تے مصر وچ اپݨے مبلغین بھیجے۔ انہاں جنوبی ملکاں وچ شاندار کامیابی حاصل کیتی۔ اشوک نے بدھ دیاں اخلاقی تعلیمات کوں عام کرݨ واسطے انہاں کوں پتھراں دیاں سلاں تے کندہ کرا تے انہاں کوں شاہراواں تے نصب کروائے۔ ایندی تعلیمات جو بدھ توں ماخوذ ہن انہاں وچ عدم تشدد، جانداراں دی زندگی دی تحریم، لوکاں نال حسن سلوک، ماء تے پیو تے استاداں دی تعظیم، راست گوئی، عام ہمدردی تے فیاضی تے زور ݙتا ڳیا ہے۔ ایں مختلف جہیں تے مسافر خانے، کھوہ تے شفاخانے تعمیر کرائے۔ نیز جانوراں کوں ہلاک کرݨا ممنوع قرار ݙتا۔ اشوک نے اپݨی حکومت دے چوی سال مقدس جہیں دی زیارت کیتی تے گوتم دی یاد وچ لمبنی باغ دے نیڑے جتھاں گوتم پیدا تھیا ہا ہک مینار نصب کرایا۔ علاوہ ازیں اشوک نے بدھ مت دے فرقیاں دے اختلاف ختم کراوݨ واسطے ہک مجلس منعقد کروائی۔

اشوک کوں عمارتاں بݨواوݨ دا شوق ہا۔ ایں مختلف جہیں تے عالی شان محلات، خانقاہیں تے اسٹوپے Stups تعمیر کروائے جنہاں دے نشانات ہݨ کائنی ملدے۔ ایں سنیاسیاں دی عبادت واسطے گیا دے نیڑے برابر دے پہاڑاں وچ چٹاناں کوں کٹ تے سوہݨیاں تے بہوں صاف شفاف خانقاہیں بݨوائیں جو ہݨ وی باقی ہن۔ لیکن ایندیاں ساریاں یادگاراں وچ اہم ایندے کتبے ہن جو تعداد وچ تریھ ہن۔ ایہ کتبے زیادہ تر چٹاناں دیاں سلاں، غاراں دیاں کندھاں تے ستوناں تے کندہ ہن برصغیر دے بہوں سارے حصیاں وچ پائے گئے ہن۔ انہاں دی زبان پراکرت ہے، یعنی او مقامی زباناں وچ ہن۔ انہاں کتبیاں وچوں ݙو دا رسم الخط او ہے جینکوں اج کل کروشتھی دے ناں نال یاد کریندن۔ ایہ رسم الخط قدیم آرامی رسم الخط توں ماخوذ ہے تے سجے توں کھبے پاسے لکھیا ویندے۔ باقی کتبے براہمی حروف دی کہیں نہ کہیں شکل وچ کندہ ہن۔ یعنی انہاں حروف وچ ہن جنہاں توں موجودہ دیوناگری رسم الخط نکلیا ہے۔ ایہ حروف سجے توں کھبے پاسے لکھے ویندے ہن۔ ایہ کتبات شاہی فرامین ہن تے زیادہ تر اخلاقی اصول، بدھ دیاں عام تعلیمات، نظم و نسق تے اصول سلطنت تے مشتمل ہن۔

## موریہ سلطنت دا زوال
ایہ حقیقت ہے جو حکومت قیام امن واسطے قائم تھیندی ہے خود بغیر جنگ تے عسکری طاقت دے بغیر قائم رہ نئی سکدی۔ اشوک نے اپݨی ساری حیاتی وچ عدم تشدد دی پر زور تبلیغ کیتی تے انہاں دے اصولاں کوں سیاسی تے اجتماعی زندگی وچ اپناوݨ تے قابل عمل بݨاوݨ دی کوشش کیتی۔ نتیجہ ایہ تھیا جو تھوڑے ہی ݙینھاں دے اندر سلطنت دی حربی طاقت ختم تھی ڳئی تے فوج دا جنگی جذبہ ٹھڈا پے ڳیا، نظام حکومت کمزور تھی ڳیا تے ایندی ہیبت لوکاں دے دلاں توں لُڑھ ڳئی۔ نال ہی نال بدھ مت دی تبلیغ دی وجہ نال برہمنیت جاگ اٹھی تے او نیچ ذات دے بدھ فرمانروا کوں اکھاڑ سٹݨ تے تُل ڳئی۔ طاقت دے استعمال دا خوف ہا ہی کائنی ایں واسطے وݙی بیباکی نال اعلیٰ تے ادنیٰ ذاتاں دا مسئلہ کھڑا کر تے مذہبی جذبات بھڑکا ݙتا ڳیا۔ اشوک دی موت دے بعد موریا سلطنت دا شیرازہ وکھرڳیا۔ ہک پاسے اشوک دے پُتراں تے پوہتریاں نے حصے وکھرے کر ڳھدے تے ٻئے پاسے بعض حوصلہ منداں نے بعض جہیں تے قبضہ جما ڳھدا تے ایہ ݙسݨا اوکھا تھی ڳیا جو اشوک دے بعد ایندا جانشین کون تھیا۔ پران دی روایت وچ کنال kunak جیہڑااشوک دا پُتر ہا پہلا جانشین ݙسیندے۔ لیکن کشمیر دے واقع نگار ہک شخص جلوک Jalauka ایندا پُتر تے جانشین آہدے۔ تریجھی بدھ مت دیاں روایتاں ہن جیہڑیاں ݙسیندیاں ہن جیہڑی ٻڈیپے وچ اشوک دا انہماک مذہب آلے پاسے ایں حد تئیں ودھ ڳیا جو او حکومت دے کماں توں غفلت ورتݨ لگ پیا۔ نتیجہ ایہ تھیا جو سلطنت دے کل پرزے ڈھیلے پے گڳے تے آمدنی بے جا طور تے خرچ تھیوݨ لڳی۔ ایہ حالات ݙیکھ تے وزراء نے اشوک دے اختیارات سلب کر تے ایندے پوہترے سمپرتیSamprti جیہڑا کنال دا پُتر ہا تخت تے بیٹھا ݙتا۔ انہاں روایات دے مطابق سمپرتی دے بعد موریا خاندان دے چار مزید حکمران برشین Brashisin، پسی Pushydrman دھرمن تے پشی متر Pushidhrman تخت تے بیٹھے۔ جین روایت وی ایندی تصدیق کریندی ہے جو سمپرتی اشوک دا جانشین تھیا۔ انہاں روایات دے پہلو بہ پہلو او کتبے ہن جو ناگرجنی Nagarjuni دے پہاڑ دے غاراں وچ کندہ ہن جو اشوک دے پوہترے دسرتھ Dasartha نے بݨوائے ہن۔ ایہ غار اشوک دے کھٹوائے ہوئے برابر پہاڑ Brabar Hill دے غاراں دے نیڑے واقع ہن۔ انہاں کتبیاں توں ظاہر تھیندے جو اشوک دی موت دے بعد دسرتھ تخت تے بیٹھا یا ڳھٹ توں ڳھٹ مشرقی صوبیاں وچ ایندا جانشین تھیا۔ دسرتھ اشوک دے ہک پُتر تیور Tivra دا پُتر ہا جو شاید پیو دی زندگی وچ مر ڳیا ہا، کیوں جو اشوک دے بعد ایندا ذکر کائنی ملدا۔ حالانکہ اشوک دا ایہا ہک پُتر ہا جیندا ذکر کتبیاں وچ آیا ہے۔ وشنو پران دیاں روایات دے مطابق موریا خاندان دے چار حکمران شالی شوک Sali suka، دیو ورمن Devavarman، ستم دہنوس Satamdhmus تے برہدرتھ Brihadrtha پاٹلی دے تخت تے بیٹھے۔ ہر نواں حکمران سابق حکمران توں کمزور تر نکلیا۔ آخر انحطاط ایں حد تئیں ودھیا جو فوج دے سالار پشی متر Pushyammitra نے راجا (برہدرتھ) کوں قتل کر تے موریا خاندان دا خاتمہ کر ݙتا۔

## نظام حکومت
موریا حکومت ایں دور دیاں ٻیاں ہندی حکومتاں وانگوں شخصی، موروثی تے مطلق العنان ہائی۔ راجا دیوتا دا نائب تے ایندیاں طاقتاں دا مظہر ہا۔ ساریاں عدالتی، انتظامی تے فوجی اختیارات صرف اینکوں حاصل ہن۔ لیکن او کلہاساریاں امور انجام نی ݙے سکدا ہا۔ ایں واسطے ایں مشیراں دی ہک مجلس ”منتری پریشد“ Mantri Parishad قائم کر رکھی ہائی جو امور وچ اینکوں مشورہ ݙیندی ہائی۔ ایں مجلس دے علاوہ اعلیٰ حکام دا ہک طبقہ ہا جیہڑا حکومت دے فرائض انجام ݙیندا ہا۔ ایں طبقہ دے اندر منترن Mantrin یعنی مشیر خاص، پروہت Prohita یعنی مذہبی امور دا نگران، اپاک Uparika یعنی صوبہ دار، آدھی کارنیک Adikarnika یا پرادو یواک Prpvivaka یعنی قاضی، سینا پتی Senapati یعنی سپہ سالار تے راجوک Rajuka یعنی حاکم ضلع شامل ہن۔ اشوک دے عہد وچ ہک نواں عہدہ دھرم مانز Dhama Manmtra یعنی محتسب دا عہدہ قائم کیتا ڳیا ہا۔ جیندا کم مذہبی امور نافذ کرݨا ہا۔ ایہ ساریاں عہدے دار موروثی ہوندے ہن۔

انتظامی امور دے لحاظ نال سلطنت صوبیاں، ضلعیاں تے پرگنیاں وچ ونڈی ہوئی ہائی۔ جنہاں دا انتظام راجا دے مقرر کردہ حکام کریندے ہن۔ ایندے علاوہ متعدد ریاستاں تے جاگیراں ہن۔ جیہڑےراجا دی بالادستی کوں تسلیم کریندیاں ہن۔ انہاں دے حکمراناں کوں راج Raja، ادھیر راج Adhiraja تے مہا سامنت Mahasamanta دے القاب نال یاد کیتا ویندا ہا۔ ایہ اپݨیاں ریاستاں وچ آزاد ہن تے راجا کوں ہک طے شدہ رقم ادا کریندے ہن۔ راجا انہاں توں بوقت فوج طلب کر ڳھندا ہا۔ جشن دے موقع تے بیش قیمت نذرانے راجا دی خدمت وچ پیش کریندے ہن۔ انہاں دے پُتر اکثر راجا دے دربار وچ ہی تربیت حاصل کریندے ہن۔

انہاں وچوں بعض حکمران جو سامنت اکھویندے ہن ٻہوں طاقتور ہوندے ہن تے او راجا دے خلاف بغاوت کر سکدے ہن، کیوں جو انہاں دی فوج جداگانہ تے انہاں دا نظام اپݨا ہوندا ہا۔ ایں واسطے انہاں تے اپݨی بالادستی واسطے سخت نگرانی تے فوج رکھی ویندی ہائی۔

شہریں دے انتظام بارے یونانی سفیر میگھستینز دے بیان دے مطابق ہک تفصیل ملدی ہے۔ ’او آہدے جو دارالحکومت پاٹلی پتر دے نظم و نسق واسطے ہک مجلس ہائی جو ترائےاراکین تے مشتمل ہائی تے او مزید چھ ذیلی مجلساں وچ ونڈی ہوئی ہائی۔ ہک صنعت و حرفت دی نگرانی کریندی ہائی۔ ٻئی مسافراں تے غیر ملکی تاجراں دی ݙیکھ بھال کریندی ہائی۔ تریجھی پیدائش تے موت دا اندراج کریندی ہائی۔ چوتھی تجارت بارے ہائی۔ پنجویں مصنوعات دی ݙیکھ بھال کریندی ہائی۔ چھیویں انہاں محصولات نال تعلق رکھیندی ہائی جیہڑی فروخت شدہ مال توں وصول کیتے ویندے ہن۔

لیکن ایندے بیان دی تصدیق کہیں ٻئے ذریعے نال کائنی تھیندی۔ اگر میگھستینز دا بیان درست ہے تاں ول قیاس کیتا ونج سگدے جیہڑے ٻئے وݙے شہراں دا انتظام وی ایں نوعیت دا ہوسی۔

دیہاتاں دا نظام براہ راست حکومت نال متعلق کائنی ہا بلکہ قدیم زمانے توں گرام پنچایت دا نظام رائج چلیا آندا پیا ہا تے ایہ موریاواں دے دور وچ قائم رہیا۔ پنچایت وچ پنڈ دے سردار یعنی گرامانی Garamni یا گام بھوجک Ganbhojaka دے زیر ہدایت ساریاں معاملے طے تھیندے ہن۔

## مالیات
راجا قانون دے مطابق اپݨی سلطنت دے ساریاں خشک و تر دا مالک ہا۔ کل مروغہ و غیر مروغہ زمین دا مالک ہا۔ ایں واسطے او کساناں توں زرعی پیداوار دا ہک خاص حصہ بطور لگان وصول کریندا ہا تے ایندی آمدنی دا سب توں اہم حصہ ایہا ہوندا ہا۔ زمین دے لگان کوں بھاگ Bhaga آھدے ہن تے ایہ پیداوار دا ہک چوتھائی یا ہک ترہائی حصہ ہوندا ہا۔ ایں لگان نال آبپاشی دا محصول وی عائد ہا، جیندی شرح پنجویں توں تریجھے حصہ پیداوار دے درمیان ہائی۔ بعض حالتاں وچ       ٻئے ابواب وی زمین توں وصول کیتے ویندے ہن۔ ایں طرح سارا لگان ادا کرݨ دے بعد کاشتکاراں کول بمشکل پیداوار دا ادھا حصہ رہ ویندا ہا۔

مذکورہ لگان تے آبیانہ دے علاوہ مویشی، مکانات، سامان تجارت، آبکاری، نمک سازی، کان کنی تے قمار خانے تے محصول عائد ہن۔ جنہاں کوں وصول کرݨ واسطے مختلف عمال مقرر ہن۔ دریا دے ڳھاٹاں تے وی حکومتی کشتیاں ہوندیاں ہن جنہاں دا کرایہ سرکاری خزانے وچ جمع تھیندا ہا۔

شہر دے اندر پیدائش تے موت تے محصول لڳیا ہویا ہا۔ ایہ وی حکومتی آمدنی دا ہک ذریعہ ہا۔ جرمانے دی رقم وی معقول ہوندی ہائی۔ مجرماں توں زیادہ تر جرمانے ڈنڈ Dand وصول کیتے ویندے ہن۔ انہاں محصولات دے علاوہ خراج دی آمدنی وی ہائی جیہڑی ماتحت ریاستاں توں وصول کیتی ویندی ہائی۔ مال غنیمت جیہڑاجنگاں وچ ہتھ لگدا ہا تے نذرانے جیہڑے سردار مختلف موقعیاں تے راجا دی خدمت وچ پیش کریندے ہن۔ ایندے علاوہ لوڑھ دے موقع تے غیر معمولی محصول لا ݙتا ویندا ہا۔

سرکاری محصول نقد و جنس ݙوہائیں صورتاں وچ وصول کیتے ویندے ہن۔ وصولی وچ بالعموم سختی ورتی ویندی ہائی۔ اکثر ایجھے تذکرے تے حوالے ملدے ہن جنہاں توں پتہ چلدے جو کاشتکاراں نے عاملاں دے ظلم و ستم تے لگان دی زیادتی توں تنگ آ تے زمین کوں چھوڑ ݙتا تے جنگلاں آلے پاسے بھڄ ڳئے۔ بیگار دا عام رواج ہا، ہر اہل ہنر تے کاریگر کوں مہینے وچ ݙو ݙینھ سرکاری کم کرݨا پوندا ہا، جیندی انہاں کوں مزدوری نئی ملدی ہائی۔

## فوج
ایں عہد وانڳوں موریا وی نیم فوجی حکومت ہائی تے طاقت دا دارو مدار فوج تے ہا۔ او اپݨی فوج دے بل تے ہی اپݨی حکومت قائم کیتی تے لوکاں دے دلاں تے اپݨی ہیبت قائم رکھ سڳی۔ موریا عہد وچ فوج دی تعداد وچ ودھارا تھیا تے ایندی تعداد ودھ تے چھ لکھ توں وی تجاوز کر ڳئی۔ پلینی Pliny دے بیان دے مطابق چندر گپت دی فوج وچ چھ لکھ (600,000) پیادہ، تریھ ہزار (30,000) سوار تے نو ہزار (9,000) ہاتھی شامل ہن۔ میگھستینز دے بیان دے مطابق ایں عظیم الشان فوج دی نگرانی ہک مجلس دے سپرد ہائی جیہڑی تریھ اراکین تے مشتمل ہائی تے جو مزید چھ ذیلی مجلساں وچ ونڈی ہوئی ہائی۔ ہر ذیلی مجلس دے سپرد فوج دا خاص حصہ ہا۔ پہلی دریائی ٻیڑے دی ݙیکھ بھال، ٻئی پیادہ فوج دا انتظام، تریجھی سوار فوج دا انتظام، چوتھی رتھاں دا انتظام، پنجویں ہاتھیاں دا انتظام، چھیویں سامان رسد، باربرداری، طبلچی، سائیس، گھسیارے تے کاریگراں دی ݙیکھ بھال تے معمور ہائی۔

میگھستینز دے بیان دی تصدیق کہیں ٻئے ذریعے نال کائنی تھیندی، ول وی ایندے نال اتنا اندازہ تھی ویندے جو موریا عہد وچ فوج دا محکمہ منظم تے مستحکم ہا۔ اشوک نے عدم تشدد دے اصول کوں اپنایا تے ایں محکمے آلے پاسوں غفلت ورتی۔ جیندا لازمی نتیجہ ایہ تھیا جو ملک فوجی لحاظ نال کمزور تھی ڳیا تے داخلی انتشار دے نال عرصہ تئیں بیرونی حملیاں دا شکار تھیندا رہیا۔

مذہبی تقسیم دے لحاظ نال ملک دی آبادی چار ذاتاں برہمن، کشتری، ویش تے شودر وچ ونڈی ہوئی ہائی۔ حکومت و سیاست تے جنگ و جدل نال متعلق ساریاں گالھیں کشتری دے متعلق ہن۔ صرف اوہا فوجی خدمت دے لائق سمجھے ویندے ہن، لیکن غالباً موریاواں اینکوں نظر انداز کیتا۔ فوج دے ساریاں اعلیٰ اختیارات راجا کوں حاصل ہن۔ اوہا سپہ سالاری دا کم وی انجام ݙیندا ہا۔ خود خون و کشت وچ حصہ ڳھندا ہا تے سپاہیاں کوں لڑیندا ہا۔ او رتھ یا ہاتھی تے سوار تھی تے میدان جنگ وچ آندا ہا۔ ارتھ شاستر وچ اینکوں پچھوں رہݨ دی ہدایت کیتی گئی ہے تاکہ او دشمناں دے نرغے توں بچ سڳے۔ راجا دی عدم موجودگی وچ سپہ سالار جینکوں سینہ پتی آکھدے ہن فوج دی قیادت دا کم انجام ݙیندا ہا۔ سینہ پتی بہوں بااثر عہدہ ہا۔ عملی طور تے اوہا پوری فوج دا قائد ہا۔ راجا ایندے تے اپݨے کہیں عزیز یا خاص معتمد کوں ایں عہدے تے فائز کریندا ہا۔ ایندے تحت ٻئے بہوں سارے فوجی سالار ہن جو نایک Nayaka تے ڈنڈا نایک Danda Nayaka اکھویندے ہن۔

اپݨی ترکیب دے لحاظ نال فوج پیادہ، سوار، جنگی رتھاں تے ہاتھیاں تے مشتمل ہوندی ہائی۔ ہاتھیاں تے زیادہ بھروسہ کیتا ویندا ہا۔ موریا عہد وچ رتھاں کوں اہمیت حاصل رہی۔

موریاواں دے عہد وچ جنگی آلات تے اسلحہ کوں ترقی ݙیوݨ دی کوشش نئی کیتی ڳئی۔ اوہا نیزہ، بھالا، ڈھال، گرز، خنجر تے تیر کمان ہن۔ انہاں کول زرہ بکتر تے خود دی کمی ہائی۔ انہاں دے قلعہ شکن آلات ناقص ہن۔

## عدالت و قوانین
عدلیہ دے ساریاں اعلیٰ اختیارات حکمراناں کوں حاصل ہن۔ اوہا ملک دا سب توں وݙا قاضی ہا۔ ایندے فیصلے تے کہیں کوں نظر ثانی دا حق حاصل کائنی ہا۔ او دربار عام وچ مقدمات دے فیصلے کریندا ہا تے اپݨے فیصلے صادر کریندا ہا۔ ایندے فیصلے وچ کہیں غلطی دی گنجائش کائنی ہائی، کیوں جو او خدائی ارادے دا مظہر کائنی ہا۔ توقع کیتی ویندی ہائی جو او مذہبی آئین و قوانین دے تحت فیصلے کریسی، لیکن او ایندا پابند کائنی ہا۔ ارتھ شاستر وچ ایندے حکم کوں ساریاں قوانین توں بالاتر ݙسایا ڳیا ہے۔

راجا دی عدالت دے بعد صوبیاں تے ضلعیاں دیاں عدالتاں ہن، جتھاں مہامانز Mahamatsa یعنی حاکم شہر، اپارک Uparika یعنی صوبہ دار، پرا دیواک Pradvavaka یعنی قاضی تے راجوک یعنی حاکم ضلع مقدمات دی سماعت کریندے ہن۔ عدالتی نظام انتظامیہ توں علیحدہ کائنی ہا۔ ایں واسطے ایندے اندر بے انتہا خرابیاں ہن۔ اکثر تِن یا پنج قاضیاں تے مشتمل ہک مجلس عدالتی فرائض انجام ݙیندی ہائی، لیکن اینجھیاں مجلساں وچ مقامی سیٹھ Seth تے کائستھ Kaystha ہوندے ہن جو اپݨیاں ذمہ داریاں کوں پوری طرح محسوس نئی کریندے ہن۔ عدالتی بدعنوانیاں دے حوالے تے تذکرے ملدے ہن، جنہاں توں ظاہر تھیندے جو ایہ محکمہ ابتدائی حالت وچ ہا۔

دیہاتاں وچ پنچایت ہی مقدمات دا فیصلہ کریندی ہائی، لیکن لوکاں کوں عدالتاں آلے پاسے رجوع کرݨ دا حق حاصل ہا۔ اشوک دے عہد تئیں منو سمرتی دی تالیف نا تھئی ہائی تے اوں ویلھے تئیں دھرم سترہ تے عمل کیتا ویندا ہا۔ ایندے وچ وی ذات دی تفریق کوں پوری طرح ملحوظ رکھیا ڳیا ہا تے قانون دی نظر وچ سارے برابر کائنی ہن۔ ول وی ایندے وچ شدت کائنی ہائی۔ اشوک نے ایں تفریق کوں پسند نئی کیتا تے ایندے عہد وچ اعلیٰ ذات دے ہندواں دی حیثیت او نئی رہی جو دھرم شترہ تے دھرم شاستر وچ ہائی۔ اشوک نے حاکماں کوں حکم ݙتا جو عدالتی کارروائی وچ مساوات کوں ملحوظ رکھن، بھاویں ایندے تے عمل بہو          ڳھٹ تھیندا ہا۔

موریا دور وچ مختلف جرائم دیاں مختلف سزاواں جنہاں وچ جرمانہ، قطع اعضاء، جلاوطنی، جائیداد دی ضبطی تے قتل دیاں سزاواں ݙتیاں ویندیاں ہن۔ ہلاک کرݨ دے مختلف طریقے رائج ہن، مثلاً پھانسی، قتل، پاݨی وچ ٻوڑ ݙیوݨ تے ساڑݙیوݨ۔ لیکن اشوک دے دور وچ ایہ سزاواں برقرار رہیاں۔ البتہ ایں سزائے موت دے مجرماں کوں اتنی رعایت ضرور ݙتی ہائی جو انہاں دی سزا تے ترائےݙینھ بعد عمل کیتا ویندا ہا۔

## تعمیرات و سنگ تراشی
موریا دور وچ تعمیرات دا سلسلہ شروع تھیا۔ ایں دور وچ کثرت نال عمارتاں بݨیاں، لیکن او زیادہ تر کاٹھی دیاں ہن ایں واسطے امتداد زمانہ نال ناپید تھی ڳئیاں۔ صرف اشوک دیاں چند عمارتاں دے کھنڈر باقی رہ گڳے ہن۔ لیکن انہاں تعمیرات دے سلسلے وچ ݙو غیر ملکی سیاحاں میگھستینز تے فاہیان دے بیانات بہرحال ملدے ہن، جنہاں توں ظاہر تھیندے جو پاٹلی پتر بہوں بارونق شہر ہا تے اتھاں متعدد عالیشان عمارتاں تے قلعے ہن۔ میگھستینز دے بیان دے مطابق ایہ شہر نو (9) میل لمبا تے ݙیݙھ میل چوڑا ہا تے ایندے چارے پاسے کاٹھی دی مضبوط فصیل ہائی جئیں وچ چوسٹھ (64) دروازے ہن تے ایندے اُتے پنج سو (500) برج ہن۔ فصیل دے ٻاہر ہک وسیع تے عمیق کھندک ہائی جئیں وچ دریائے سون دا پاݨی بھریا ہویا ہا۔ شہر دے اندر چندر گپت موریا دا محل ہا جو لکڑیاں دا بݨیا ہویا ہا تے ٻہوں عالیشان ہا۔ ایندے ستوناں تے کندھاں تے سوݨے دا پاݨی پھریا ہویا ہا تے انہاں تے سوݨے دیاں بیلاں تے چاندی دے پرندے منقوش ہن۔

چینی سیاح فاہیان نے وی ایں شہر کوں ݙٹھا۔ او وی ایندی خوبصورتی دا مداح ہا۔ ایندے عہد تئیں اشوک دا محل قائم ہا۔ او ایندے متعلق آہدے جو شاہی محلات تے ایوان شاہی شہر دے وچوں وچ قائم ہن۔ اینکوں انہاں طاقتاں (غیر بشری) نے تعمیر کرایا جو اشوک دا ملازم ہن۔ انہاں ہی اینکوں پتھراں نال چُݨیا ہا تے کندھاں تے دروازے کھڑے کیتے ہن تے ایجھی خوبصورت پچی کاری دا کم ہا جو انسانی طاقت توں ٻاہر ہا۔

فاہیان نے انہاں راہب خانیاں تے اسٹوپیاں دا وی ذکر کیتا جو اشوک نے ایں شہر وچ تعمیر کرائے ہن۔

اشوک دے عہد دے سنگ تراشی دے نمونے ستوناں تے غاراں دی شکل وچ ہݨ وی موجود ہن۔ برابر دے پہاڑ دے غار اشوک دی سنگ تراشی دا بہترین نمونہ ہن۔ انہاں دیاں کندھاں تے فرش اتنے صاف تے اتنے چکنے ہن جیہڑے ہݨ وی چمکدے رہسن۔ ایندے ستوناں وچ سارتھ دا ستون خاص طور تے قابل ذکر ہے۔ ایندے اُتے چار وݙے خوفناک شیراں دیاں شکلاں بݨیاں ہوئیاں ہن، جنہاں دی پُٹھ ہک پاسے ہے تے او ہوشیار کھڑے ہن۔ انہاں دے پیراں دے تلے ٻئے مال  دیاں نکیاں شکلاں کھٹیاں ہوئیاں ہن۔ ایں طرح اشوک دے او ستون جیہڑے ہک چٹان توں تراشے گڳے ہن، سنگ تراشی دے بہترین نمونے ہن۔ انہاں وچ بعض پنجاہ فٹ اُچے تے پنجاہ ٹن وزنی ہن۔

اشوک نے اپݨے عہد وچ کثرت نال اسٹوپے تعمیر کرائے ہن، جنہاں وچوں صرف نیپال دا اسٹوپہ اپݨی اصل شکل وچ رہ ڳیا ہے۔ ایندا داخلی حصہ خام سلہیں   نال تے بیرونی حصہ پختہ حصیاں نال بݨیا ہویا ہے، نیز ایندے تے موٹی استرکاری ہے۔ سانچی ریاست بھوپال دے اسٹوپے بارے لوکاں دا خیال ہے جیہڑا او اشوک دا تعمیر کردہ ہے۔ پہلے ایہ نکا جیہا ہا بعد وچ اینکوں وسیع کیتا ڳیا۔ ایندا قطر 121 فٹ تے اُچائی ستر (70) فٹ ہے۔ ایہ ہک سنگین چار دیواری نال گھریا ہویا ہے، جئیں وچ چار دروازے ہن۔ مذکورہ اسٹوپے دے علاوہ چار مزید اسٹوپے ایں مقام تے ہن جو بعد وچ تعمیر تھئے۔

## زراعت
ہندی تہذیب زراعتی تہذیب ہے ایں واسطے موریا دور وچ ایندی ترقی تے ترویج آلے پاسے توجہ ݙتی ڳئی۔ ایں سلسلے وچ چندر گپت دے ہک صوبہ دار پوشی گپت Posi gpta دا ناں ملدے جئیں کاٹھیاواڑ دے ہک جاہ  گرنار وچ پتھراں کوں کٹ تے ہک سوہݨی جھیل بݨوائی، جیہڑی سدرشن جھیل Sudarasana lake دے ناں نال مشہور تھئی۔

اشوک دے عہد وچ ایندے تے ٻیاکم تھیا تے ٻہوں ساریاں نالیاں تعمیر کیتیاں ڳئیاں، جنہاں نال آلے دیوالے دے وسیع علاقے کوں پاݨی مِلݨ لڳا۔

ترتیب معین انصاری

## ماخذ
ڈاکٹر معین الدین، قدیم مشرق جلد ݙوجھی

بی ایس ڈاہیا۔ جاٹ

وسینٹ اے سمتھ۔ قدیم تاریخ ہند

## مزید ݙیکھو
مگدھ سلطنت

تاریخ ہند

## حوالہ
The Mauryan Empire at All Empires

The Mauryan Empire from Britannica

Ashoka and Buddhism