عاشق صدقانی دا بلوچکا حال

دیرہ غازی خان اچ تھیوݨ آلے سال پسالی جھوک میلے ا چ سال ݙو سال دی وتھ حکومتی پابندیں پاروں پئی تاں دیرے دے سنگتی ݙاڈھے مونجھے  ہَن ۔ جئیں ویلھے دیرے ونڄو ہا ہر سنگتی دی ڄبھ تے ہکا ڳالھ ہووے ہا ، سئیں میلہ کݙاں تھیندا پے؟ انتظارتے تانگھ دیاں گھڑیاں مُک ڳیاں ، دیرہ غازی خان آرٹس کونسل دے ڈائریکٹر سئیں واحد بخش خان جتوئی تے پروگرام آفیسر سئیں فضل کریم خان ݙو ݙینھ دے سرائیکی فیسٹیول دی منظوری ݙتی تے گورنمنٹ توں پروگرام دی اجازت گھنا ݙتی ۔ 29، 30 نومبر 2014ء کوں دیرہ غازی خان آرٹس کونسل وچ تریخ دا یادگار پروگرام تھیا ۔ کجھ ناں دے سرائیکی ایجھے وی ہَن جیرھے مخالفتاں کریندے ودے ہَن تے ڈھیر سارے ایجھے وی ہَن جیرھے ٹھردے تے خوش ودے تھیندے ہن تے فیسٹیول دا ناں سُݨ تے صدقے گھولے تھیندے ودے ہَن ۔ انہائیں اچ ہک سرائیکی ماء دھرتی دا عاشق سئیں عاشق صدقانی ہا۔ فیسٹیول دی پہلی رات سرائیکی مشاعرہ ہا ۔ وݙے وݙے شاعر ہَن پر مشاعرہ عاشق صدقاݨی لُٹیا ۔ ڳالھ وݙے چھوٹے دی نہ ہئی، ڳالھ ہئی انقلاب ، انداز تے جوش جذبے دی ۔ صدقاݨئی سئیں ‘ سرائیکی قوم دے غردار محمد علی درانی دے خلاف نظم سݨائی تاں سارا ہال ’’ بہاولپور نہ ملتان ، صوبہ صرف سرائیکستان ‘‘ دے نعرے نال گونج پیا ۔ میکوں عاشق صدقانی دی سرائیکی ماء دھرتی نال جُڑت تے محبت ݙاڈھا متاثر کیتا، میں انہائیں کوں ملتان آوݨ دی دعوت کیتی ۔ میݙی خواہش اے وی ہئی جو صدقاݨی سئیں نال پرتیا حال کریسوں ، انہائیں دی گزری وہاݨی بارے پُچھسوں ۔ صدقاݨی سئیں مہربانی فرمائی ، تشریف گھن آئن، انہائیں دا احسان اے ۔ توݨیں ساری عمراں غیریں نال گزار آئن، ہک رات اسیکوں بخشی ہینے تے ول آؤ، پرتیا آکھو ، بلوچکا آکھو یا سرائیکا آکھو ، حال حویلہ آپ کریندن ۔

میں آکھیا : ’’ جی سئیں حال دی مہربانی ‘‘

صدقاݨی سئیں آکھیا : ’’مٹھا کھیر پی سئیں ، سئیں دے نوکر ‘‘

کم نکم گھر اُچھک پے رہندے ہیں ،

ننڈھے جوان ا ن ،

روزی روٹی دا سلسلہ چلدا پے ،

تھولی جہی رڑھ رنگڑی وی ہے پی ،

کم تاں چھوہر کریندن

اساݙی چھیڑی بھال ہوندی اے

باقی اللہ رحمت کرے، مال وی ہے پیا ،بھیݙ ٻکریاں اللہ دیاں ݙتیاں دریہہ ہِن ۔ ہک گاؤں ڈودھل اے ، لسی مکھݨ تھی پمدے۔

باقی اللہ خیر کرے ، وقت ا ن حیاتی دے لنگھیندے پے ہیں ، تہاݙے دعائیں نال ، اللہ سئیں کوئی ݙکھ نی ݙتا، سوائے ماء دھرتی دے ݙکھ دے ۔ اٹھڈیں ٻہندیں نت ایہو خیال اے جو کئیں ویلھے وطن آزاد تھیسے ، کئیں ویلھے صوبہ بݨسے تے کیں ویلھے اساں رے سینکے سرائیکیں کوں سنڄاݨ مِلسے ۔

اللہ خیر کرے ۔چنڳے حال تُساں ݙیسو پر کجھ حیاتی دا حال حویلہ میں سݨینداں ۔ڳال لمبی نہ کریساں تے نہ بلوچکے حال دا وقت اے، سرائیکی میلے تے کٹھے ہاسے، ٻئے سال دی رات سر تے آ ڳئی اے ، پر دیرے دے میلے دی البھل احٖ وی تھیندی پی اے۔ ’ہتھ کار ݙے ، دل یار ݙے ‘وانگے اساں روزی وی کیتی ہے ، تیݙے رستے وی بھالئے ہِن ۔ اساں گھر دے کم کار وی کریندوں پر ایمان آلا کم سرائیکی اے تے اللہ بھانویں خیر ہووے ’جو دم غافل ‘ سو دم کافر ‘اساں اوں پل کوں کفر دا پَل سمجھدوں ، جیرھا پل سرائیکی دے ٻاہروں ہووے ۔ میں اپݨے سرائیکی دے کم توں بے دل تے مایوس کائنی ، میکوں پتا ہے جو جݙاں قوماں جاڳ پمدین ، ول چوریں دیاں نندراں حرام تھی ویندن، تے ول او کھادا پَچا نی سڳدے ۔ او ویلھا پرے کینھی جݙاں اساں ظالمیں کنوں کھادا وی اڳڑیسوں تے سرائیکستان وی گھنسوں ۔ ‘‘

’’ میکوں پتائے جو تُساں میݙے مونہوں میݙے بارے سݨݨ چہندو ، دھریجہ سئیں! ڳالھ ایویں ہے جو میکوں اپݨے ڄمݨے دی تریخ دا تاں پورا پتہ کائنی۔ اماں کراڑیں دی بھاجڑ دے بعد ݙاہ یارہاں سال دا آݨا ٹکاݨاں ݙسیندے ہَن ، اوں لیکھے میݙے ڄمݨے دی تریخ 1958ء بݨدی اے ۔ پر شناختی کارڈ تے ودھ لکھی ہوئی ہے۔ اللہ سئیں بھیݨ نہ ݙتی ، اپݨے ابے سئیں موسیٰ خان صدقاݨی دے چھی پُتر غلام عباس خان ،غلام فرید خان ، امیر بخش خان ، محمد اقبال خان ،عاشق حسین خان تے غلام شبیر خان ہاسے ۔ میں توں وݙے اقبال خان صدقانی اللہ کوں پیارے تھی ڳن۔ بھیݨ سانگے سِکدوں تے ہر مائی کوں بھیݨ سمجھدوں ، کجھ لوک ’’ ماماں ‘‘ دے لوظ نال چڑدن پر ایمان آلی ڳالھ اے اسیکوں کوئی ماماں سݙے تاں ٹھر ٹھر ویندوں۔‘‘

’’ ادا سئیں ! شالا جیویںتے ہک دا لکھ تھیویں ، حال حویلہ سبھ خیر دائے۔ میں ݙسیندا پیا ہامی جو میݙا غریبواں گریڑا تے جھوک وستی شادی آلا غازی مِل دیرہ غازی خان ہے ۔ صدقاݨی پھلی لُنڈ وچوں ہے پر میݙا گھر لغاریں آلے پاسے امدے ، پڑھائی اٹھ جماعتیں تئیں تھی سڳی ۔ ابا سئیں رڑھ واہی کریندے ہن ۔ میں حیلے روزی سانگے سعودی عرب نکل ڳیم۔ ہڈیں اچ کم کار ݙاڈھا رچیا کھڑا ہا، ݙاڈھی جان ماری ، پا پیسہ ڈھیر کمایا پر گوجھی نہ کر سڳیا۔ سعودی عرب اچ عربی مارکہ اسیݙے نال چنڳا سلوک نہ کریندے ہن، اسیکوں چنڳا نہ سمجھدے ہن ، او اپݨے عرب ہووݨ تے ݙاڈھا ناز کریندے ہن تے عربیں کوں اہل زبان تے باقی ساریں کوں عجمی گونگا سمجھدے ہَن ۔ میکوں اپݨی سرائیکی تے ناز ہا ، میں سعودی عرب چھوڑݨ ویلھے آپ نال وعدہ کیتا جو رُکھی سُکھی کھمسوں پر اپݨے وطن تے اپݨے وسیب ا چ راہسوں ۔ ‘‘

’’ ادا سئیں ! شالا خوش پے وسو، تُساں دل وچ آکھدے ٻیٹھے ہوسو ، قصہ اڳوں تے ٹور جو ݙکھ دی رات وہاوے ، میں وی ڳالھ مُکاوݨ چہنداں پر ماء دھرتی تے ماء دھرتی دے پُتریں دے ݙکھ ایجھے وی ہِن جو ویندیں ویندیں ولا پِچھی تے ولݨا پمدے ۔ ہا ، تے میں ڳالھ کریندا پیا ہامی جو سعودی ا چوں آ تے بے روزگار تھی ڳیاں ، چار ٻالیں دا پیو ہم۔ ائیں آکھو جو ٻال وݙے نہ پے تھیندے ہَن ، مسئلے وݙے پے تھیندے ہَن ۔ چار دے بعد ٻئے ٻال آوݨ کار ہن۔ غریبی تے بے روزگاری توں مونجھا تھیا ٻیٹھا ہم، میݙے چھ سال دے پُتر سکندر خان میݙے مونجھے منہ کوں ݙٹھا تے میں وی اوندے چندر چہرے کوں ݙٹھا ۔ آپ کوں آپ میں آکھیا ، ہُݨ ہتھ تے ہتھ رکھ ٻہݨ کوڑ اے ، سویلے میں کم تے ہم ، ہک یار ٹھیکیدار ہا ، اوندی ݙیکھا ݙیکھی ا چ میں وی ٹھیکے دار بݨ ڳیا ۔ ولا ہولے ہولے ضلع کونسل تے محکمہ بلڈنگ دے کم ، کمپنی دا ناں اپݨے سئیت آلے پُتر دے ناں تے ’’ سکندر کنسٹرکشن ‘‘ کمپنی رکھیا ، ول کیا تھیا ؟ ول اے تھیا جو میݙے اُتے دولت مینہ آلی کار وسݨ پے ڳئی ۔ ہک واری ول ساوا سوکھا تھی ڳیم ، پر ݙو ترائے سال بعد ولا کہیں بد نظرے دی نظر لڳی تے میݙا سئیت آلا ، میݙا نصیبیں آلا ، میݙا مقسومیں آلا پُتر سکندر کرنٹ لڳݨ نال رضاتھی ڳیا تے ول میݙا سب کجھ ہر ڳیا۔ مقدر دے سکندر دے بعد میݙے اُتے ݙکھیں دے پہاڑ ترٹ پئے ،ولا اے وی تھیا جو ݙکھ دردی وی ہن تے ݙکھ دارو وی ، ولا ݙکھ کھنڈدا ڳیا۔ ذات ݙکھ قوم دا ݙکھ بݨ ڳیا۔ وسیب تے ماء دھرتی دا ݙکھ بݨ ڳیا، سرائیکستان تے جمل جہان تے سارے جہان ا چ وسݨ آلے انسان دا ݙکھ بݨ ڳیا ۔ میں شاعری کرݨ پئے ڳیم، میݙی شاعری ماء دھرتی سانگے ہئی تے شاعری ا چ ماء دھرتی دا ݙکھ میݙا استاد بݨ ڳیا۔ میں انقلاب لکھداں ، ماء دھرتی دا درد لکھداں تے غلامی دے خلاف آزادی دی ڳالھ کرینداں ، اصناف سخن تے وزن اوزان کوں انقلاب دے سامھے ثانوی شے سمجھداں ، میکوں اے وی پرواہ کائنی جو کوئی میکوں کیا آکھدے ، میں تاں صرف سٹیج دی ڳالھ کرینداں ، احٖ وسیب دے لوکاں کوں جاڳݨ تے جڳواوݨ دی ضرورت اے ، انقلاب ، انقلاب تے بس انقلاب ۔‘‘ ٻیا خیر چنڳے حال تُساں ݙیسوں ‘ اللہ اللہ خیر سلا۔

سئیں ! تُساں عاشق صدقاݨی دا بلوچکا حال سُݨ گھدے ، سئیں دے حال حویلے اچ ڈھیر ساریاں ڳالھیں سونے سنویاں ہِن پر سب توں چھیکڑی ڳالھ میں وی پلے ٻدھینداں تے تُساں وی پلے ٻدھو جو ماء دھرتی دے حقوق تے سرائیکستان سانگے ’’ انقلاب ، انقلاب تے بس انقلاب ‘‘ ۔

## عاشق صدقانی دی شاعری
عاشق صدقانی سئیں دی حیاتی تے انہائیں دی گزری وہاݨی بارے حال حویلہ ’’ بلوچکے حال ‘‘ اچ ہک ٻے نال کیتے ۔ میݙا موضوع اے وی کائنی جو کون کتنا وݙا شاعر اے ؟ میں تاں صرف اے آکھݨ چہنداں جو سیاسی سوچ رکھݨ آلا ایجھا سنیھڑو اے جیرھا وانجھ کوں جیویں ݙٹھے ، اونکوں ایویں لکھ ݙیندے ۔ سرائیکی زبان تے ماء دھرتی دی محبت اچ جیرھے جذبے تے دلیری نال سئیں عاشق صدقانی پڑھدے ، اوندی جتنی تعریف کیتی ونڄے گھٹ اے ۔ سئیں عاشق صدقانی دی انقلابی شاعری بارے کجھ کلام تُساں تے اساں رل تے پڑھوں کیوں جو اے ثواب دا کم اے ۔ حق سچ دی ڳالھ اچ عربی ہووے تے بھاویں سرائیکی وچ، اوندا ثواب تھیندے ۔ ساریاں زباناں اللہ دیاں ہن، ساریاں قابل حترام تے مقدس ہِن تے ثواب سب دا برابر ہوندے ۔ شرط اے ہے جو ڳالھ سچی ہووے ۔ کوڑ ہوسے تاں ثواب دی جاہ تے گناہ تھیسے، بھاویں عربی اچ کیوں نہ ہووے ۔ جیویں دھانہہ فریاد اللہ سئیں ہر زبان اچ سݨدے ایویں سچ سرائیکی الاوݨ تے سݨݨ وی عین ثواب اے ۔ آؤ ڳالھ کروں ۔

عاشق صدقانی سرائیکی شاعر ہووݨ دے نال نال دانشمند سیاسی اڳواݨ اے ۔ او جیرھی ڳالھ کریندے نویں تے نروئی ڳالھ کریندے ۔ میکوں انہائیں دی ایں ڳالھ ڈاڈھی چس ݙتی اے جو ’’ دماغ پاتی غلامی آلی سِم وٹیسیں تاں میں الیساں ‘‘ ۔ ’’ دماغ آلی سِم ‘‘ وݙی ڳالھ اے ۔ جے ایہا ڳالھ اساں پلے ٻدھ گھنوں تاں انقلاب آ ونڄے ۔ جے دماغ آلی سم او ہوسے جتھاں ذہنی غلامی کھڑی ہوسے ، ذہنی پسماندگی کھڑی ہوسے ، لڈھ لفرائی آواریں آلی سوچ کھڑی ہوسے تاں ولا حق حقوق نی مِلدے ۔ وطن وسیب آزاد نی تھیندا تے صوبہ سرائیکستان نی بݨدا ۔ سئیں عاشق صدقاݨی آکھدے :۔

کے تئیں جیسیں گونگا بݨ کے ، توں الیسیں تاں میں الیساں

دماغ پاتی غلامی آلی سِم وٹیسیں تاں میں الیساں

میں الیساں کلہا کے تئیں ، ساتھ ݙیسیں تاں میں الیساں

زندہ کر کے ضمیر اپݨا کوئی کم ݙیکھیسیں تاں میں الیساں

ڳالھ ہُݨ بقا دی ہے، چپ کیتو بچیندے نئیں

ظلم دی پجاری ہِن پیار کوں منیندے نئیں

جینکوں ݙیکھو چپ کیتی ودے تے لب سیتی ودے، ایویں ڄاپدے جو سرائیکستان دی نگری بے زبانیں تے گونگیں ٻاتیں دی نگری اے ، سرائیکی صوبے تے حق حقوق سانگے تکڑی ڳالھ کوئی نی کریندا ،چھڑا ٻت ٻت کریندن ۔ عاشق صدقاݨی آکھدے :۔

جیویں جو توں الیندا پئیں ، ایویں تاں صوبہ ݙیندے نئیں

……

زندہ کر ضمیر کوں کجھ سوچ سرائیکستان دا

ٻہوں کھٹیا کھا گھدے تیݙی گونگی زبان دا

عاشق صدقانی وسیب دے ہر واسی کوں الویندے تے آکھدے جیویں توں منگدا ودیں ایویں صوبہ پرلے نی ݙیندے ۔ ضمیر کوں زندہ کر تے زور زور دا الا، تیݙی گونگی زبان دا ڈھیر کھٹیا کھا گھدے ، ݙو سو سال پہلے ہک رنجیت سنگھ ہا ، احٖ اوندیاں لودھاں ڄا پِن ۔ تیکوں ایویں صوبہ ݙیسن تے تیݙے پاک وطن تے پیارے دیس کوں ایویں چھوڑ ݙیسن ۔ عاشق صدقانی لہجہ وٹاوݨ دی ڳالھ کریندے :۔

ہوون کنڈے راہ تے سفر جلدی تھیندے

ظلم و جبر دا حشر جلدی تھیندے

سرائیکی توں اپݨا لہجہ وٹا گھن

کھٹی زبان دا اثر جلدی تھیندے

جیویں میں ولا ولا آکھ آیاں جو شاعر جو ݙیکھدے ، او لکھدے۔ شاعر ہک پاسے وسیب دے جاگیرداریں تے سرمایہ داریں دے عیاشیں کوں ݙیکھدے تے ݙوجھے پاسے انہائیں پھل جہیں ٻالیں کوں ݙیکھدے ، جیرھے روڑی توں رزق کٹھا کریندے ودے ہوندن ۔ ولا او چپ نی رہ سڳدا، شاعر ولا ہوں ’’خان ‘‘ کوں الویندے جیرھا انہائیں معصومیں کوں سکول دی جاہ تے روڑی تے بھیڄݨ دا سبب بݨیئے ۔ عاشق صدقانی دا قطعہ ݙیکھو :۔

آخان وسیب دے حال ݙٹھے کر

دھوڑ مٹی تھئے وال ݙٹھے کر

مونجھے چہرے اپݨی جاہ تے

گتے چݨدے ٻال ݙٹھے کر

پیپلز پارٹی تے ن لیگ آلئیں جئیں طرح سرائیکی قوم نال دوکھا کیتے ، عاشق صدقاݨی سئیں کنوں چپ نی ریہا ڳیا ، او الا پئے :۔

اوں دلاسے ݙتن پنج سال تئیں

اے وی نفرت دیاں فصلاں رادھی ویندے

کہیں گھٹکی نی کیتی سرائیکیں دے نال

تیر زخمی کیتے شیر کھادی ویندے

قرآن دا فرمان ہے جو ’’ جیرھے لوک حق دی راہ تے شہید تھی ویندن ، او کݙاہیں نی مردے ۔ او ہمیش سانگے زندہ تھی ویندن ، قومیں کوں جیوݨ دا ݙاء ݙیوݨ سانگے مرݨا پوندے۔ سئیں عاشق صدقانی ماء دھرتی دے پُتر سرائیکی کوں آکھدے :۔

جے جیوݨ دا حق ملدا نوہی

اُٹھی مرݨ دا حق استعمال کر

موت ذلت دی زندگی توں بہتر ہیوی

مٹ ونڄ یا ستم کوں پامال کر

ایندے وچ کوئی شک نی جو سرائیکی کوں سرائیکی قوم بݨاوݨ، پنجاب دے خلاف سڑکیں تے آوݨ تے سرائیکی دا جھنڈا اُچا کرݨ دا سہرا بہاولپور دے سر تے ہے ، پر ہک سرائیکی قوم دا غردار محمد علی درانی آیا ، جئیں بہاولپور کوں ’’ گندا ‘‘ تے بگا کاں بݨاوݨ دی کوشش کیتی ۔ ایجھے غردار کوں صدقاݨی سئیں ہکل ݙیندے :۔

اسلام آباد توں سختی ٹلی ، بہاولپور آ بھاہ اے ٻلی

نال رلا کے سوبھہ ولی ، دُری ٻیٹھے پھٹہ مَلی

ریاست ݙیسوں کر ترسلی

نقصان کیتو ساݙی دھرتی دا ، تیݙیاں لتاں ٻاہیں تروڑ ݙیسوں

تیکوں ٻدھ کے چوک سرائیکی وچ ، تیݙو تازی کُتے چھوڑ ݙیسوں

الاوݨ حیاتی تے چپ موت اے ، جیرھے لوک تے جیرھیاں قوماں الیندین ، انہائیں کوں کوئی نی مار سڳدا تے جیرھیاں نی الیندیاں او آپ کوں آپ مار ݙیندن ۔ صدقانی سئیں آکھدے نعرہ مار:۔

کے تئیں ٻلدی دھپ ا چ رہسیں

رات اندھاری گپ اچ راہسیں

مار سرائیکستان دا نعرہ

کے تئیں سرائیکی چپ اچ راہسیں

احٖ سرائیکی تحریک جیرھی جاہ تے جیرھے مقام تے پُڄی اے ایندے وچ سرائیکی شاعریں دا ٻہوں کردار اے ، ہر جاہ تے ہر ویلھے میں اے ڳالھ کرینداں ، میݙی ڳالھ نال ڈھیر سارے لوک کوڑیج پمدن پر میں ڳالھ کریندا رہساں جو سچی ڳالھ ایویں ہے ۔ سرائیکی مزاحمتی شاعری تے سرائیکی انقلابی شاعری احٖ دا نواں بیانیہ ہے ۔ اینکوں پڑھے بغیر اساں سرائیکی قصے تے سرائیکی تحریک دی ڳالھ اڳوں تے نی ٹور سڳدے ۔ سئیں عاشق صدقانی دی شاعری باری وے میں ایہو آکھساں جو او احٖ دا بیانیہ ہے۔

## '''حوالہ'''
·        معروف سرائیکی دانشور سئیں ظہور دھریجہ دی کتاب سرائیکی قلم قبلیہ وچوں چوݨ