عام خاص باغ ملتان

ملتان: عام خاص باغ مغل حکمرانی دی چھیکڑی نشانی

شہزادہ مراد بخش اِیہ باغ وچ اپݨے درباریوں نال ملاقات کریندا ہئی، اِتھاں ہی عوام دی داد رسی کریندا ہا۔

احمد رضوان

مارچ 05, 2017

اصلی نقشے موجب اٹھ پہلو کمرے تے مشتمل ایں سمادھی دے گرد ہک تالاب ہئی جیں تے بہوں ساریاں پُلیاں بݨایاں ڳیاں ہن۔

ملتان شہر اپݨی قدامت اتے تاریخی اہمیت دی وجہ توں ہک خاص مقام رکھیندے۔ قدامت دے نال نال، 'گرد و گرما، گدا و گورستان' وی ملتان دی دنیا بھر وچ شہرت دا حوالہ بݨدے ہن۔ گردوگرما دے حوالے نال ڈیکھیا ونجے تاں ملتان دا تصور ہک ریگزار دے طور تے سامݨے آندا ہے جتھاں بے آب و گیاہ صحرا وچ قیامت دی گرمی پوندی ہے اتے مٹی اُڈندی ہے۔

جیویں جو ملتان سخت موسماں دا خطہ ہے، اِتھاں گرمی وی زوراں تے ہوندی ہے اتے سردی وی۔ ایہی وجہ ہے جو قدیم دور وچ اِتھاں موسماں کوں اعتدال وچ رکھݨ کیتے وڈی تعداد وچ رُکھ لائے گئے اتے ثمردار باغاں دا ہک سلسلہ قائم کیتا گیا۔ ہک دور ہئی جو ملتان شہر چئوَں اطراف توں باغاں وچ گھیریا ہویا ہئی۔ ایں دے باغات اپݨے ثمردار رُکھاں اتے خوش آواز پرندیاں دے دم خم نال آباد ہن۔

اِتھاں دی زمین زرخیزی وچ اپݨی مثال آپ ہئی۔ ملتان چونکہ قدیم دور توں مختلف قومیت دے حکمراناں دا مرکز رہا ہے، ایں کیتے ہر حکمران اپݨے اپݨے ذوق دے مطابق گردوگرما دے باوجود ایں شہر دے آلے دوالے ایہو جہیاں سرسبز و شاداب فضاواں پیدا کیتیاں جو واقعی قابل رشک ہن۔ پرہلاد بھگت دا زمانہ کتنا قدیم ہے لیکن ایں قدیم دور وچ وی ایں ڳالھ  دا ثبوت ملدا ہے جو دریا شہر نال لڳ کے وہندا ہئی اتے محل سرائے شاہی وی باغاں وچ گھیریا ہویا ہئی۔

ملتان وچ مسلم حکمرانی دے آغاز وچ وی سرسبز و شاداب باغاں دا سلسلہ قائم تھیا، خاص کر محمد بن قاسم دی فتح دے بعد علمدیسورہ اتے قاسم بیلا دے نخلستان تاریخ دے ورقیاں تے وی نظر آندے ہن۔ ملتان چونکہ قدیم دور وچ دریا دے کنارے تے آباد ہئی ایں کیتے شہر دے نیڑے وی رُکھاں دی بہتات ہئی۔

ملتان دے پہلے صوفی حضرت موج دریاؒ ہی او پہلے شخص ہن جیں شہر توں باہر ہک خوبصورت باغ لوایا جو ہولی ہولی ہک پر فضاء مقام وچ تبدیل تھی گیا ہئی۔ سہروردی خاندان وی شہر دے دکھن وچ زمین دا ہک ٹکڑا خرید تے ایں وچ باغ لڳوایا۔ اڄ وی بی بی پاک دامنؒ دا مزار ایں جاہ تے واقع ہے۔ سلطان غیاث الدین تغلق دے گورنر ملتان ملک شیر خان اپݨے گورنری دے دور وچ قلعہ شاہی دے لہندے پاسے دریا دے کنارے باغاں اتے محلاں دا دل کھینچݨ آلا سلسلہ قائم کیتا لیکن اڄ ایں باغاں اتے محلاں دا ناں و نشان وی نئیں ملدا۔ ایویں تاں ملتان شہر وچ مختلف وقتاں وچ بہوں سارے باغ اپݨیاں بہاراں ݙکھیندے رہن، لیکن کجھ مشہور باغاں وچ باغ نواب عابد خان، باغ لانگے خان، باغ جیسمل والا، باغ قصائی والا، باغ زبردست خان، باغ مخدوم محمد زمان قریشی، باغ مخدوم محمد غوث قریشی، باغ شیش محل، کمپنی باغ، باغ دیوان والا اتے باغ مخدوم گردیزی والا شامل ہن۔

سٹی سٹیشن دے نیڑے سیٹھ کلیان داس دا باغ وی ہک خاص انفرادیت رکھیندا ہئی۔ مختلف دوراں وچ ملتان تے حکومت کرݨ آلے مغل حکمراناں اپݨے دور حکومت وچ ملتان وچ ترائے باغ لڳوائے۔ ایں وچوں ڈو باغاں لڳواوݨ دا سہرا تاں شاہ جہاں دے سب توں چھوٹے پتر شہزادہ مراد بخش دے سر ہے جڈانجو ہک باغ جو باغ بیگی دے ناں توں مشہور ہئی، آخری دور دے مغل حکمران معزالدین جہاندار شاہ لڳوایا ہئی۔

شاہ جہاں دہلی دے تخت تے بہندے ہی پہلے پہل قیلچ خان کوں ملتان دا گورنر بݨایا۔ کجھ عرصے بعد اوں کوں تبدیل کر کے قندھار بھیج ݙتا اتے ملتان کوں اپݨے سب توں چھوٹے پتر شہزادہ مراد بخش دی جاگیر قرار ݙتا۔ شہزادہ مراد بخش 1642ء وچ ملتان دی حکومت سنبھالیندے ہی اِتھاں رفاہ عامہ دے بہوں سارے کم کیتے۔ اوں سب توں پہلے قلعے اتے فصیل دی مرمت کرائی۔ قلعہ دے اندر ہک مسجد، حمام بݨوائے اتے کھوئے کھدوائے۔ لوہاری دروازے دے باہر جو پُل شہر کوں قلعہ نال ملیندا ہئی، اوں کوں پکا کرایا۔ شہزادہ مراد بخش توں پہلے ملتان دے زیادہ تر حکمران قلعہ کہنہ دے اندر ہی رہائش رکھیندے ہن۔ حفاظتی نقطہ نظر توں قلعے توں باہر بہوں گھٹ حکمراناں رہائش اختیار کیتی۔

سلاطین دے دور وچ تغلق خاندان پہلے پہل قلعہ کہنہ توں باہر رہائش اختیار کیتی اتے کوٹلہ تغلق خان دے علاقے وچ اپݨے کیتے محلات تعمیر کروائے۔ سلاطین دے بعد شہزادہ مراد بخش ملتان دا او پہلا حکمران ہئی جیں قلعہ کہنہ توں نیڑے دے علاقے دولت دروازہ وچ اپݨی رہائش کیتے ہک محل بݨوایا اتے ایں دے آلے دوالے ہک خوبصورت باغ وی لڳوایا جو عام خاص باغ دے ناں توں اڄ وی مشہور ہے۔

شہزادہ مراد بخش عام خاص باغ دے علاوہ اپݨے دور حکومت وچ ہک بئے باغ وی لڳوایا جو قلعہ کہنہ دی قربت دی وجہ توں حضوری باغ اکھویندا ہے۔ حضوری باغ جیں دا ہݨ صرف ناں ہی شہر دی تاریخ وچ رہ گیا ہے، ایں دی طرف لوہاری دروازے توں ہک رستہ ویندا ہئی۔ ملتان دے زیادہ تر حکمران سرکاری مصروفیات توں فارغ تھیوݨ دے بعد ایں باغ وچ آرام کریندے ہن۔ ملتان دا ایہ تاریخی باغ درانی حملیاں دے دوران برباد تھیا ہئی۔

مغل حکمراناں ملتان وچ تریجھا باغ، باغ بیگی دے ناں توں معزالدین جہاندار شاہ دے دور وچ لڳوایا جو ملتان شہر دے دکھن وچ واقع ہئی۔ ایں باغ دے اندر ہک سُٹھا محل، آلے دوالے شالامار باغ وانگوں خوبصورت بارہ دریاں، وچکار حوض، فوارے اتے آبشاراں بݨایاں ونجڑیاں ہن۔ شہزادہ جہاندار شاہ اِیہ باغ اپݨی ووہٹی لال کنور کوں ڈے ݙتا ہئی جو شروع وچ باغ بیگم، بعد وچ باغ بیگی تھی گیا ہئی۔ ملتان تے درانی حملیاں دے دوران ایہ باغ اُجڑدا رہا۔ بعد وچ نواب مظفر خان دے پتر نواب سرفراز خان اپݨی صوبیداری دے زمانے وچ ایں دی مرمت کرائی۔ ایں باغ وچ او سرکاری مہماناں نال ملاقاتاں کریندا ہئی۔ ایں باغ دی آخری تباہی ملتان تے سکھاں دے حملیاں دے دوران تھئی۔ ہݨ صرف باغ دا ناں رہ گیا ہے اتے باغ دی جاہ تے ہک پورا محلہ آباد ہے۔

مغل حکمران شہزادہ مراد بخش دا لڳوایا ہویا ہک تاریخی باغ عام خاص جو اڄ وی شہر وچ موجود ہے، ملتان دی تاریخ وچ ہک خاص اہمیت رکھیندا ہے۔ عام خاص باغ جو شہر وچ چڑھدے پاسے توں داخل تھیوݨ آلے رستے تے واقع ہے، اپݨے عروج دے دور وچ ایہ مغل شہزادیاں دی رہائش دے کم آندا ہئی۔ ایں باغ دا کُل رقبہ 50 بیگھے پکا ہئی۔ ایں باغ وچ شہزادہ مراد بخش دا مراد محل ہک غیر معمولی عمارت دے طور تے موجود ہئی۔ باغ دے چڑھدے کونے تے ہک مثمن شکل دا تالاب ہئی جتھاں چئوَں اطراف بارہ دریاں اتے دالان اندر دالان ہن۔

بہوں چڑھدے کونے وچ وڈے گول حوض دے وچکار ڈو منزلہ چوکور بارہ دری ہئی جتھاں شہزادے نہاوݨ توں پہلے اتے بعد لباس تبدیل کریندے ہن۔ ایں عمارت وچ سنگ مر مر تے نفیس نقش کاری اتے چھتاں تے شنگرفی اتے لاجوردی گلکاری دے اعلیٰ و حسین نمونے موجود ہن۔ ایں باغ وچ شہزادہ مراد بخش ہک خوبصورت مسجد وی تعمیر کرائی جو مسجد مراد اکھویندی ہئی۔ اپݨی رہائش دے نال شہزادہ مراد بخش دیوان خاص اتے دیوان عام وی ایں باغ وچ بݨوایا۔ شہزادہ ایں باغ وچ اپݨے درباریوں کوں شرف ملاقات بخشیندا ہئی اتے ایں جاہ تے عوام دی داد رسی کریندا ہئی۔ شہزادہ مراد بخش اتے ایں دی کچہری دی وجہ توں ایہ علاقہ ہک خاص اہمیت حاصل کر گیا ہئی۔

شہزادہ مراد بخش دی ملتان وچ عوامی مقبولیت اتے رفاہ عامہ دے کم ڈیکھدے ہوئیاں بادشاہ ڈر کے اوں کوں دکن بھیج ݙتا۔ کجھ عرصے نجابت خان ملتان دا گورنر رہا۔ بعد وچ صوبہ ملتان اورنگزیب عالم گیر دی جاگیر وچ شامل تھی گیا۔ اورنگزیب عالم گیر دے دور وچ ملتان دا عام خاص باغ کہیں خاص کردار دا حامل نہ رہا، البتہ ایں علاقے دی شاہی حیثیت برقرار رہی۔ باہر دے شہراں توں ملتان آوݨ آلے سرکاری مہماناں کوں ایں باغ وچ ٹھہرایا ونجدا ہئی۔

نادر شاہ درانی اتے بعد وچ احمد شاہ ابدالی دے ہکو ڈھیر حملیاں دے دوران ایہ باغ اُجڑیا۔ نواب مظفر خان دے دور وچ ایں باغ دا نصیب ہک واری فیر جاگیا۔ نواب مظفر خان اپݨے دور حکومت وچ ایں باغ کوں دوبارہ تعمیر کرایا اتے خوبصورت آبشار بݨوائی جیں دی تاریخ تعمیر تے حضرت منشی غلام حسن شہیدؒ اِیہ قطعہ موزوں کیتا:۔

مظفر طالعے نواب والا

بنا کرد است ایں باغ دل آرا

زہے گلزار باغ تازہ بنیاد

کہ باداز بہار بخت آباد

چوں تاریخ از خرد جستم بگفتا

"مبارک بوستان رونق افراء" (1227ھ)**

نواب مظفر خان دے دور وچ سکھ ہر سال خراج کیتے ملتان تے حملہ کریندے ہن۔ نواب مظفر خان دے دور توں وی پہلے شروع تھیوݨ آلے ایں حملیاں وچ قلعہ ملتان تاں ہک واری وی فتح نہ تھیا، البتہ ملتان شہر وچ تباہی و بربادی دی تاریخ رقم ہوندی رہی۔ 1818ء وچ جݙݨ ملتان سکھاں دے قبضے وچ آ گیا تاں مہاراجہ رنجیت سنگھ دیوان ساون مل کوں ملتان دا گورنر مقرر کر ݙتا۔

دیوان ساون مل دے دور وچ ہک واری فیر ایں باغ دی قسمت چمکی۔ دیوان ساون مل ایں باغ وچ رہائش رکھی اوں کوں باقاعدہ آباد کیتا۔ ایں وچ بارہ دریاں اتے کچہری آں بݨایاں۔ شاہی محلاں کوں اپݨے گھریلو استعمال وچ لیایا اتے نواب مظفر خان دی گدی تے بہہ کے ملک دے معاملے نمٹاوݨ لڳ پیا۔ آخر کار 1844ء وچ دیوان ساون مل ایں عام خاص باغ وچ اپݨے ہک سپاہی دے ہتھوں قتل تھیا۔ دیوان ساون مل دے بعد دیوان مولراج ملتان دا گورنر بݨیا تاں اوں وی عام خاص باغ وچ ہی اپݨی رہائش رکھی۔

1845ء وچ پہلی جنگ پنجاب دے بعد لاہور دا انتظام ریزیڈنٹ بہادر سنبھال لیا اتے صوبے دے مختلف ضلعیاں توں حساب وصول کرݨ کیتے افسر بھیجے گئے۔ حساب کتاب دے معاملے تے دیوان مولراج استعفیٰ ڈے ݙتا اتے اقتدار دے انتقال کیتے جݙݨ ڈو افسر 18 اپریل 1848ء کوں ملتان آئے تاں مولراج عام خاص باغ وچ ہی ایں دا انتظار کریندا ہئی۔

مولراج اتے انگریزاں دے وچکار اقتدار دے انتقال دا اِیہ مرحلہ ہک خونریز جنگ تے ختم تھیا۔ تاں انگریز فوج عام خاص باغ دے رستے ہی ملتان وچ داخل تھئی۔ انگریز مؤرخین دے مطابق جݙݨ سکھاں اتے انگریزاں دی لڑائی شروع تھئی تاں قلعے دیاں توپاں چلݨ شروع تھی گئیاں۔ ایویں عام خاص باغ دیاں توپاں کوں وی گھسیٹ کے ہک اُچے ٹیلے تے لیایا گیا۔

27 دسمبر 1848ء کوں انگریز فوج دا دستہ سیتل ماڑی وچ رُکیا۔ فیر اوں شہر دی طرف پیش قدمی کیتی۔ 27 دسمبر دے حملے دا اصلی ہدف عام خاص باغ اتے دیوان ساون مل دی سمادھی ہئی۔ سجے دستے وڈی آسانی نال ایں ڈوہیں ہدفاں تے قبضہ کر گھدا۔ 27 دسمبر کوں ہی انگریز فوج بم مار کے عام خاص باغ دے داخلی دروازے کوں تباہ کر ݙتا۔ ایویں میجر ایڈورڈ اتے لیفٹیننٹ مسٹر لیک اندر داخل تھی کے باغ تے قابض تھی گئے۔

برطانوی فتح دے بعد عام خاص باغ دی زمین کوں مختلف سرکاری محکمیاں کوں سونپ کے ایں دی کٹ وٹ شروع کر ڈتی گئی۔ ایں باغ دا کُل رقبہ 50 بیگھے پکا ہئی۔ 1849ء وچ برطانوی فتح دے ہک سال بعد 15 بیگھے رقبے تے ملتان دا پہلا تحصیل آفس قائم کیتا گیا۔ تحصیل آفس کیتے مراد محل دا انتخاب کیتا گیا ہئی۔ 1922ء وچ تحصیل آفس سند باد ہوٹل دے سامݨے ہک بلڈنگ وچ شفٹ تھی گیا تاں مراد محل کوں تباہی و ویرانی دے حوالے کر ݙتا گیا۔ ایں باغ وچ قائم مسجد مراد بخش جو خشتی فن تعمیر دا نمونہ ہئی، او وی ختم کر ڈتی گئی۔

ملتان تے انگریزاں دے حملے دے دوران ایں مسجد دا ہک حصہ ڈھہہ گیا ہئی۔ قیام پاکستان توں پہلے ہی ایں تاریخی مسجد کوں ہک ٻئی مسجد دی توسیع دے ناں تے ختم کر ݙتا گیا۔ پاکستان بݨݨ توں پہلے مارچ دے مہینے وچ اِتھاں ڈسٹرکٹ بورڈ دے زیر اہتمام گھوڑیاں دا سالانہ میلہ وی لڳیا کریندا ہئی۔ عام خاص باغ دے نیڑے ہی مغل دور وچ شاہی اصطبل وی ہوندیاں ہن۔ قیام پاکستان توں پہلے باغ عام خاص دی زمین آلے دوالے دے سارے علاقے وچ پھیلی ہوئی ہئی۔ اڄ جیں زمین تے اسلامیہ ہائی سکول عام خاص باغ اتے گورنمنٹ ولایت حسین کالج قائم ہن، کجھ روایتاں دے مطابق ایہ ادارے وی عام خاص باغ دی زمین تے ہی قائم کیتے گئے۔ ایں دعوے کوں دیوان ساون مل دی سمادھ وی تقویت ݙیندی ہے کیونکہ ملتان دی تاریخ دے مطابق دیوان ساون مل دی سمادھی عام خاص باغ دے چڑھدے کونے تے ہی بݨائی گئی ہئی۔

باغ عام خاص دے نیڑے ہی واقع چوک دولت وی قلعہ کہنہ دی قربت دی وجہ توں ہک خاص اہمیت دا علاقہ ہے۔ ایں چوک دی وجہ تسمیہ دے پِچھے ڈو رائیں ملتان دی تاریخ وچ پائیاں ونجڑیاں ہن۔ جیں وچوں ہک روایت تاں اِیہ ہے جو اِیہ علاقہ چوک دے عین وچکار موجود حضرت دولت شاہؒ دے ناں نال مشہور ہے جو ملتان دے وݙے صوفی اتے حضرت بہاء الدین زکریا ملتانیؒ دے خادمیاں وچوں ہن۔ ڈوجھی روایت اِیہ ہے جو ایں علاقے وچ اکبر بادشاہ دے دور وچ سکے ڈھالݨ دی ہک ٹکسال لڳائی گئی ہئی۔ ایں وجہ توں ہی اِیہ علاقہ دولت درواز دے ناں نال مشہور تھی گیا۔ چوک دولت گیٹ توں حافظ جمال روڈ دی طرف مڑدے ہی سامݨے عام خاص باغ دا مرکزی گیٹ نظر آندا ہے۔

چوک دولت گیٹ تے برطانوی دور وچ قائم تھیوݨ آلا ملتان دا ہک ٹیکنیکل انسٹی ٹیوٹ وی موجود ہے۔ قیام پاکستان توں پہلے اِیہ انسٹی ٹیوٹ ملتان وچ علمی و ادبی سرگرمیاں دا اہم ترین مرکز ہئی۔ باغ عام خاص دی اہمیت ایں حوالے نال وی ہے جو اِیہ لاہور، جھنگ، دہلی اتے چولستان توں ملتان وچ داخل تھیوݨ آلے رستے تے موجود ہے۔

حضرت سخی سرورؒ دے عرس دے موقعے تے ہندوستان بھر توں زائرین دے جو قافلے ملتان وچ داخل تھیوݨ کریندے ہن، او سارے عام خاص باغ دے علاقے وچ ہی قیام کریندے ہن۔ ملتان دے مزاراں تے حاضری دے بعد اِیہ قافلے سخی سرورؒ دی طرف کوچ کریندے ہن۔

اڄ وی بہاء الدین زکریا ملتانیؒ اتے حضرت شاہ رکن عالم ملتانیؒ دے عرس وچ شرکت کیتے آوݨ آلے سندھی زائرین وی پہلے پہل عام خاص باغ وچ ہی بہندے ہن۔ جݙݨ ایں دی رہائش دا انتظام سرکاری سکولاں اتے کالجاں وچ تھی ویندا ہے تاں او اُتھاں شفٹ تھی ویندے ہن۔

باغ عام خاص اپݨی خوبصورتی اتے شہر دے مرکز وچ واقع تھیوݨ دی وجہ توں ہک خوبصورت تفریح گاہ ہئی۔ اندرون شہر اتے بیرونی علاقیاں توں قربت دی وجہ توں وی ایں تک رسائی بہوں سوکھی ہئی۔ جیویں جو اِیہ باغ ملتان وچ مسلم حکمراناں دی یادگار دے طور تے موجود رہا، لیکن اِیہ باغ سناتن دھرم ہائی سکول دے نیڑے تھیوݨ دی وجہ توں ہندواں دیاں ثقافتی و سماجی سرگرمیاں دا وی مرکز رہا۔ باغ عام خاص نہ صرف ہندواں دیاں ثقافتی و سماجی سرگرمیاں دا مرکز ہئی بلکہ ملتان دے ہندو ادیباں دیاں تحریراں وچ وی ایں باغ دی جھلک ڈکھائی ݙیندی ہے۔

ایں حوالے نال ڈاکٹر عذرا شوذب اپݨی کتاب "ملتان وچ اردو نثر دا ارتقا" وچ ملتان دے ہک ہندو ناول نگار لالہ مول چند دے ناول "چلتا پرزہ المعروف بگلا بھگت" دی خاص طور تے نشاندہی کیتی ہے۔ لالہ مول چند دا اِیہ ناول 1900ء دے نیڑے ملتان توں شائع تھیا ہئی۔ ایں ناول دی کہانی کہیں ہندو تاجر کندن لعل اتے ہک طوائف مہر النساء دے گرد گھمدی ہے اتے او ڈوہیں مِلݨ کیتے شام دے ویلھے ایں باغ وچ آندے ہن۔ ڈاکٹر عذرا شوذب دے مطابق ناول "چلتا پرزہ المعروف بگلا بھگت" ہک صدی پہلے دی ملتانی معاشرت دا عکاس ہے۔

ناول دے مطابق "کندن لعل کئی مہینے دیہاتاں دے دورے وچ لڳا کے ڈھیر سارے پیسے جمع کر کے ملتان مُڑدا ہے اتے اِتھاں آ کے جمع شدہ مال نال دکان کوں جنرل شاپ وچ تبدیل کر گھندا ہے اتے لوکاں کوں سود تے پیسے ݙیوݨ لڳ پیندا ہے۔ ہݨ او ویاہ وی کر گھندا ہے لیکن ایں دی ووہٹی نال نئیں بݨدی اتے لاڑی اپݨے پِیکے مُڑ ویندی ہے۔ کندن لعل ہک ڈینھ دکانداری وچ مصروف ہوندا ہے جو ہک خوبصورت طوائف مہر النساء ریشمی مخمل خریدݨ دکان تے آندی ہے۔ کندن لعل ایں دی تیز نظر نال گھائل تھی ویندا ہے اتے دل دے ہتھوں مجبور تھی کے اپݨے دوست پریم چند نال ملتان دے مشہور جنت نظیر باغ عام خاص باغ وچ پُجدا ہے جتھاں شام دے ویلھے گلزار پور بستی دیاں طوائفاں جلوس دی شکل وچ سیر کیتے آندیاں ہن۔ ایں ویلھے ایں سڑک تے جو دلی دروازے اتے عام خاص باغ دے وچکار ہے، بے شمار عاشق وی سیر دے بہانے جمع تھی ویندے ہن۔ کندن لعل باغ وچ مہر النساء کوں ڈیکھدا ہے تاں ایں دے عشق دے جنون وچ مزید وادھا تھی ویندا ہے۔ او مٹھائی، پھول اتے تحائف نال لدیا پھندیا مہر النساء دے ڈیرے تے پُجدا ہے۔"

قیام پاکستان توں پہلے عام خاص باغ ملتان دے سیاسی و مذہبی اجتماعات دا وی مرکز ہئی۔ اِتھاں ہر سال مسلم لیگی لیڈر سید زین العابدین شاہ گیلانی دی تاج پوشی وی کیتی ویندی ہئی۔ تاج پوشی دے موقعے تے ایں کوں سیپ دے بٹناں نال آراستہ تاج پہنایا ویندا ہئی۔ سید زین العابدین شاہ گیلانی دی تاج پوشی کیتے عام خاص باغ دا انتخاب ایں کیتے کیتا ویندا ہئی جو ملتان دا اِیہ تاریخی باغ ہندواں دے سناتن دھرم ہائی سکول دے سامݨے ہئی۔ سناتن دھرم ہائی سکول ہندواں دی وی علمی و ادبی اتے سیاسی سرگرمیاں دا مرکز ہئی۔ قیام پاکستان دے بعد عام خاص باغ دی اصلی عوامی صورت سامݨے آئی اتے سیر و تفریح کیتے اِتھاں لوکاں دی وڈی تعداد وی آوݨ لڳ پئی۔ اِتھاں پہلواناں دے اکھاڑے وی رہن، تن سازی کوں وی اِتھاں چنگھا خاصا فروغ حاصل تھیا۔

1980ء تک ایں باغ دیاں ساریاں قدیم عمارتاں ڈھہہ چکیاں ہن۔ ایں زمانے وچ باغ دی حافظ جمال روڈ اتے معصوم شاہ روڈ نال لڳدی زمین تے قبضہ کر کے دکاناں تعمیر کر گھدیاں گئیاں ہن جنہاں کوں ڈو دہاکیاں بعد وزیراعظم پاکستان دے حکم تے ختم کیتا گیا۔ عام خاص باغ دی تزئین و آرائش کیتے مختلف دوراں وچ بہوں سارے منصوبے شروع کیتے گئے لیکن کہیں صورت وی ایں باغ دی گزری ہوئی عظمت بحال نہ تھی سکی۔

## عام خاص باغ دا ناں
ملتان دیاں تاریخی روایتاں توں اِیہ ڳالھ  سامݨے آندی ہے جو عام خاص باغ مغل دور وچ شاہی رہائش اتے دیوان خاص دے طور تے استعمال تھیندا ہئی۔ مغلاں دے بعد وی ایں باغ دی شاہی حیثیت برقرار رہی اتے اِیہ خواص دیاں ہی مصروفیات دا مرکز رہا۔ خواص دیاں سرگرمیاں دا مرکز ہووݨ دی وجہ توں ایں باغ دا ناں وی پہلے خاص عام باغ ہئی۔

مغل دور دے بعد نواب مظفر خان دے دور وچ پہلی واری ایں باغ کوں عوامی حیثیت ملی۔ نواب مظفر خان دے دور وچ جݙݨ ایں باغ دی تزئین و آرائش کیتی گئی تاں اوں ویلھے ملتان دے میر منشی حضرت غلام حسن شہید ہن۔ منشی غلام حسن شہید دی خاندانی روایتاں توں پتا چلدا ہے جو اوں ہی نواب مظفر خان کوں اِیہ مشورہ ݙتا جو ایں باغ دا ناں خاص عام دی بجائے عام خاص رکھیا ونجے کیونکہ ایں توں پہلے اِیہ باغ صرف خواص کیتے ہی مخصوص ہئی۔ ایں باغ دا شروع والا ناں جو وی ہووے لیکن ہک ڳالھ  پکی ہے جو جݙݨ تک اِیہ باغ خواص کیتے ہئی تاں ایں دا پھیلاؤ وی بہوں زیادہ ہئی اتے ایں وچ بہوں اعلیٰ عمارتاں وی موجود ہن۔ لیکن جݙݨ توں اِیہ باغ عوام کیتے مخصوص تھیا، ایں دی زمین وی گھٹدی چلی گئی اتے ایں دی حالت وی ایہو جہیاں عام تھی گئی جو ایں وچ کوئی خاص ڳالھ  نہ رہی۔

## عام خاص باغ وچ ملتان دے سکھ گورنر دیوان ساون مل دا قتل
دیوان ساون مل اکال گڑھ دا رہوݨ آلا ہئی جیں کوں ملتان وچ ڈوجھے سکھ گورنر بدن ہزاری دے دور وچ 350 روپے ماہانہ مشاہرے تے حسابات دا نگران بݨایا گیا۔ اعلیٰ کارکردگی دی وجہ توں مہاراجہ رنجیت سنگھ 1821ء وچ دیوان ساون مل کوں ملتان دا گورنر مقرر کر ݙتا تاں اوں اپݨی رہائش گاہ کیتے عام خاص باغ کوں ہی پسند کیتا۔ دیوان ساون مل جو ملتان وچ سکھ عملداری دا اہم ترین اتے مشہور ناظم ہئی، کوں دیوان دا خطاب چنگی کارکردگی تے رنجیت سنگھ ݙتا ہئی۔ دیوان ساون مل دی عدل گستری اتے انصاف پروری ضرب المثل ہئی۔

اوں تقریباً 17 سال ملتان تے حکومت کیتی۔ دیوان ساون مل دے قتل دا واقعہ ایں عام خاص باغ وچ پیش آیا۔ ڳالھ  ایویں تھئی جو صاحب داد خان ناں دا ہک سپاہی جو ساون مل دے سواراں وچوں ہئی، نوکری چھوڑݨ چاہندا ہئی لیکن دیوان اوں کوں کہیں صورت چھوڑݨ تے تیار نہیں ہئی۔ میجر ایڈورڈ ایں کہانی کوں ایویں بیان کریندے ہن: "او ہک چنگھا سپاہی ہئی جو دیوان کوں چھوڑݨ چاہندا ہئی۔ چُنانچہ دیوان اوں کوں پہلے نرم لفظاں وچ اتے وعدیاں دے ذریعے مائل کرݨ چاہیا لیکن جݙݨ سپاہی اپݨی تنخواہ اتے ڈسچارج دا مطالبہ کریندا رہا تاں اوں ایں دے خلاف مقدمہ دائر کر ݙتا اتے جیل وچ پاوݨ دی دھمکی ݙتی۔

سپاہی احتجاج کیتا اتے مطالبے تے اڑیا رہا تاں ساون مل غصے وچ آ گیا اتے اپݨے محافظاں کوں آکھیا ایں بدمعاش کوں پھڑ گھنو، ایں دی تلوار اتے ڈھال ضبط کر گھنو۔ سپاہی محافظاں کوں آکھیا جو اگر اوں ایں تے ہتھ سٹیا تاں انجام چنگھا نہیں ہوسی بلکہ پِچھے ہٹ ونجݨ تاں او آپ ہی اپݨا اسلحہ حوالے کر ڈیسی۔ صاحب داد کوں غیر مسلح کرݨ دے بعد محافظاں پُچھیا کیا اوں کوں جیل گھن ونجن؟ دیوان آکھیا نہیں اوں کوں دروازے وچ بہلاؤ تاں جو میں باہر ویندے ویلھے ایں نال کجھ ڳالھ اں کر سکاں۔ صاحب داد اپݨے ہتھیار تاں دیوان دے محافظاں کوں سونپ ڈتے ہن لیکن ہک بھریا ہویا پستول اپݨی پگڑی وچ لُکا کے دیوان تے حملہ کرݨ دا انتظار کرݨ لڳ پیا۔ دربار ختم تھیا تاں ساون مل چہرے تے طنزیہ مُسکراہٹ سجائے زیر حراست سپاہی دے سامݨے رُکیا اتے مدافعت دے کہیں خطرے دے بغیر طنزیہ ڳالھ اں کرݨ لڳ پیا۔

صاحب داد جو انتقام دی اگ وچ سڑیندا پیا ہئی، اچانک پستول کڈھ کے دیوان دے سینے تے فائر کیتا۔ گولی دیوان دے دل توں ذرا اُتے لڳی۔ دیوان ساون مل ڈس ڈینھ تک زخمی حالت وچ رہا فیر زخم خراب تھیوݨ نال فوت تھی گیا۔ دیوان ساون مل دی آخری رسومات وی ایں باغ وچ ادا کیتیاں گئیاں۔ ایں باغ وچ ایں دی چتا جلائی گئی اتے ایں باغ دے آخری چڑھدے کونے تے مزار شاہ شمس دے سامݨے ایں دی سمادھی بݨائی گئی۔

اصلی نقشے موجب اٹھ پہلو کمرے تے مشتمل ایں سمادھی دے گرد ہک تالاب ہئی جیں تے بہوں ساریاں پُلیاں بݨایاں ونجڑیاں ہن۔ ایں پلیوں دے ذریعے ہی سمادھی وچ داخل تھیندا ہئی۔ اِتھاں ہک کھوہ وی ہئی۔ کھوہ توں تالاب تک نالیاں آندیاں ہن۔ ہولی ہولی اِیہ کھوہ مٹی نال بھر گیا اتے نالیاں ٹُٹ پھُٹ گئیاں۔ 1992ء وچ بابری مسجد دی شہادت دے بعد ہک مشتعل ہجوم ایں سمادھ کوں وی نقصان پُچایا ہئی۔ انگریز دور حکومت وچ دیوان ساون مل دی سمادھی دا انتظام ایں دے خاندان دے کول ہی ہئی اتے انتظام چلاوݨ کیتے ہک نِکی جی گرانٹ وی ݙتی ویندی ہئی۔
ونکی:تاریخ سرائیکستان
ونکی:تاریخ ملتان