open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
دراوڑی لسانی خاندان

**دراوڑی لسانی خاندان** (Dravidian languages) زباناں دا ہک قدیم خاندان ہے جیہڑا زیادہ تر جنوبی بھارت، شمالی سری لنکا، تے پاکستان دے کجھ حصیاں وچ ٻولیا ویندے۔ ماہرینِ لسانیات دے مطابق ایہ برصغیر دے قدیم ترین باشندیاں دی زباناں ہن جیہڑے آریائی لوگاں دے آوݨ توں پہلے اتھاں آباد ہن۔ دنیا وچ تقریباً 25 کروڑ لوگ دراوڑی زباناں ٻولیندن۔

## تاریخ تے سندھ دی تہذیب
کئی تاریخ داناں تے ماہرینِ لسانیات دا خیال ہے کہ وادی سندھ دی تہذیب (Indus Valley Civilization) دے لوگ دراوڑی زباناں ٻولیندے ہن۔ جݙاں وسطی ایشیا توں ہند آریائی زباناں ٻولݨ والے لوگ برصغیر وچ داخل تھئے، تاں دراوڑی ٻولݨ والے آہستہ آہستہ جنوب دی طرف چلے گئے۔ ایندا سب توں وݙا ثبوت پاکستان دے صوبہ بلوچستان وچ ٻولی ونڄݨ والی زبان **[[براہوی]]** ہے، جیہڑی ہک دراوڑی زبان ہے تے ہݨ وی اپنے اصل خاندان توں ہزاراں میل دور موجود ہے۔

## اہم شاخاں تے زباناں
دراوڑی خاندان کوں چار وݙے گروہاں وچ ونڈیا گیا ہے:

# **جنوبی دراوڑی:** ایندے وچ **تمل** (Tamil) تے **ملیالم** شامل ہن۔ تمل دنیا دی قدیم ترین کلاسیکی زباناں وچوں ہک ہے۔
# **جنوبی وسطی دراوڑی:** ایندے وچ **تیلگو** شامل ہے، جیہڑی ٻولݨ والیاں دی تعداد دے لحاظ نال سب توں وݙی دراوڑی زبان ہے۔
# **وسطی دراوڑی:** ایندے وچ قبائلی علاقیاں دیاں زباناں شامل ہن۔
# **شمالی دراوڑی:** ایندے وچ پاکستان دی **[[براہوی]]** تے وسطی بھارت دی "کروکھ" زبان شامل ہے۔

## لسانی خصوصیات
دراوڑی زباناں ہند یورپی (جیویں سارائیکی یا اردو) توں بالکل مختلف ہن:
* **الٹاوݨی آوازاں (Retroflex Sounds):** دراوڑی زباناں وچ ٹ، ڈ، ڑ، تے ݨ ورگیاں آوازاں ٻولݨ دا ہک مخصوص انداز پایا ویندے جیہڑا بعد وچ ہند آریائی زباناں نے وی اپنا گھدا۔
* **اشتقاقی ساخت (Agglutination):** ایں خاندان وچ الفاظ دے نال چھوٹے چھوٹے ٹکڑے (Suffixes) جوڑ کے نویں معنی بݨائے ویندن۔
* **جنس دا نظام:** ایندے وچ جاندار تے بے جان اشیاء واسطے جنس (Gender) دا نظام ہند یورپی زباناں توں مختلف ہوندے۔

## سارائیکی تے دراوڑی اثرات
اگرچہ سارائیکی ہک ہند آریائی زبان ہے، لیکن ایں دھرتی دی قدیم دراوڑی تہذیب دے اثرات ایندے تے موجود ہن۔ ماہرین دا خیال ہے کہ سارائیکی دے مخصوص حروف (جیویں ڳ، ڄ، ݙ، ݨ) تے آوازاں دے پچھوں قدیم دراوڑی یا وادی سندھ دی قدیم زبان دا اثر ہو سڳدے۔

## اہمیت
دراوڑی زباناں اپنی قدیم ادبی تریخ دی وجہ توں مشہور ہن۔ تمل ادب دو ہزار سال توں زیادہ قدیم ہے۔ ایں خاندان دی چار زباناں (تمل، تیلگو، کنڑ، ملیالم) کوں بھارت وچ "کلاسیکی زباناں" دا درجہ حاصل ہے۔

## حوالے
سری لنکا

**سری لنکا** (سارائیکی: سری لنکا)، جینکوں سرکاری طور تے "ڈیموکریٹک سوشلسٹ ریپبلک آف سری لنکا" آکھیا ویندے، جنوبی ایشیا وچ واقع ہک جزیرہ ملک ہے۔ ایہ بحرِ ہند وچ پاکستان تے بھارت دے جنوب مشرق وچ واقع ہے۔ اینکوں اپنی خوبصورتی دی وجہ توں "بحرِ ہند دا موتی" وی آکھیا ویندے۔ سری لنکا دی تریخ ہزاراں سال پراݨی ہے تے ایندا ذکر قدیم مذہبی کتاباں وچ وی ملدے۔

## تاریخ
سری لنکا دی تاریخ ٻہوں دلچسپ تے قدیم ہے:
* **قدیم دور:** قدیم روایات دے مطابق ایہ اوہ جگہ ہے جتھاں حضرت آدم علیہ السلام زمین تے تشریف لائے (آدم دی چوٹی)۔ بدھ مت اتھاں تیسری صدی قبل مسیح وچ شہنشاہ اشوک دے دور وچ پھیلا۔
* **استعماری دور:** 16ویں صدی توں سری لنکا تے پہلے پرتگالیاں، ول ڈچ (ہالینڈ) تے آخر وچ انگریزاں نے قبضہ کیتا۔
* **آزادی:** 4 فروری 1948ء کوں سری لنکا نے برطانیہ توں آزادی حاصل کیتی۔ آزادی دے بعد ایہ ملک ہک طویل خانہ جنگی (Civil War) توں وی گزرا جیہڑی 2009ء وچ ختم تھئی۔

## جغرافیہ
سری لنکا ہک ناشپاتی دی شکل دا جزیرہ ہے جیہڑا خلیج بنگال تے بحرِ ہند دے سنگم تے واقع ہے۔
* **ساحل:** ایندے چاروں طرف خوبصورت ریتلے ساحل ہن۔
* **پہاڑی علاقہ:** ملک دے وسطی حصے وچ بلند و بالا پہاڑ ہن، جتھاں چائے دے باغات پائے ویندن۔
* **آب و ہوا:** اتھاں موسم گرم تے مرطوب (Tropical) ہوندے تے مون سون دی بارشاں کثرت نال تھیندن۔

## آبادی تے زباناں
سری لنکا ہک کثیر القومی ملک ہے جتھاں مختلف نسلی گروہ آباد ہن:
# **سنہالی:** ایہ آبادی دا 75 فیصد حصہ ہن۔ ایہ سنہالی زبان ٻولیندن جیہڑی ہند آریائی زباناں دے خاندان نال تعلق رکھدی ہے (جیویں سارائیکی)۔
# **تمل:** ایہ تقریباً 15 فیصد ہن تے دراوڑی لسانی خاندان دی تمل زبان ٻولیندن۔
# **مسلمان (مورز):** سری لنکا دے مسلمان تمل تے سنہالی ٻولیندن تے تجارت وچ پیش پیش ہن۔

## مذہب
سری لنکا وچ مذہب کوں ٻہوں اہمیت حاصل ہے:
* **بدھ مت:** آبادی دی اکثریت (70%) بدھ مت دے پیروکار ہن۔
* **ہندو مت:** تمل آبادی دی اکثریت ہندو ہے۔
* **اسلام:** مسلمان کل آبادی دا تقریباً 10 فیصد ہن۔
* **مسیحیت:** اتھاں کیتھولک عیسائی وی وݙی تعداد وچ آباد ہن۔

## معیشت
سری لنکا دی معیشت درج ذیل چیزاں تے منحصر ہے:
* **چائے (Tea):** "سیلون ٹی" (Ceylon Tea) پوری دنیا وچ مشہور ہے تے سری لنکا چائے برآمد کرݨ والا دنیا دا وݙا ملک ہے۔
* **سیاحت:** اپنی قدرتی خوبصورتی، قدیم مندروں تے ساحلاں دی وجہ توں پوری دنیا توں سیاح اتھاں آندن۔
* **کپڑے تے ٹیکسٹائل:** ایہ وی سری لنکا دی وݙی صنعت ہے۔
* **قیمتی پتھر:** سری لنکا اپنے یاقوت (Rubies) تے نیلم (Sapphires) دی وجہ توں مشہور ہے۔

## ثقافت تے رواج
سری لنکا دی ثقافت سنہالی تے تمل روایات دا امتزاج ہے۔
* **کھاݨے:** چاول تے سالن (Rice and Curry) اتھاں دی بنیادی غذا ہے۔ ناریل دا استعمال ہر کھاݨے وچ تھیندے۔
* **کھیݙ:** کرکٹ سری لنکا دا سب توں مقبول کھیݙ ہے۔ سری لنکن کرکٹ ٹیم نے 1996ء دا ورلڈ کپ وی جیتا ہئی۔
* **تہوار:** بدھ مت دا تہوار "ویساک" تے تمل نویں سال دا تہوار ٻہوں جوش و خروش نال منائے ویندن۔

[attachment_0](attachment)

## سیاسی نظام
سری لنکا ہک جمہوری ملک ہے جتھاں صدر ریاست دا سربراہ ہوندے تے وزیراعظم انتظامی معاملات چلیندے۔ ملک کوں نو (9) صوبیاں وچ ونڈیا گیا ہے۔ کولمبو ملک دا سب توں وݙا شہر تے معاشی مرکز ہے۔

## حوالے
کولمبو

**کولمبو** (سارائیکی: کولمبو) سری لنکا دا سب توں وݙا شہر، اہم ترین بندرگاہ تے تجارتی دارالحکومت ہے۔ ایہ جزیرے دے مغربی ساحل تے واقع ہے تے ملک دے انتظامی دارالحکومت "سری جے وردھنے پورا کوٹے" دے بالکل قریب ہے۔ کولمبو ہک قدیم شہر ہے جیندے وچ جدید بلند و بالا عمارتاں دے نال نال برطانوی، ڈچ تے پرتگالی دور دی تاریخی نشانیاں وی موجود ہن۔

## تاریخ
کولمبو دی تاریخ ایندی بندرگاہ دی وجہ توں ٻہوں اہم ہے:
* **قدیم دور:** قدیم زمانے وچ عرب، چینی تے رومن تاجر اتھاں آندے ہن۔ 8ویں صدی وچ عرب مسلمان تاجر اتھاں آباد تھئے جنہاں نے اینکوں تجارت دا مرکز بݨایا۔
* **یورپی دور:** 1505ء وچ پرتگالی اتھاں آئے، ول 1656ء وچ ڈچ (ہالینڈ) نے ایں تے قبضہ کیتا۔ آخر وچ 1796ء وچ انگریزاں نے کولمبو کوں فتح کیتا تے اینکوں اپنے سیلون (قدیم سری لنکا) دا دارالحکومت بݨایا۔
* **آزادی:** 1948ء وچ آزادی دے بعد وی کولمبو سری لنکا دا سیاسی تے معاشی مرکز رہا۔

## جغرافیہ تے موسم
کولمبو ہک ساحلی شہر ہے جیندے ہک پاسے بحرِ ہند ہے تے شہر دے اندر کئی جھیلاں تے نہراں موجود ہن (جیویں "بیرا جھیل")۔
* **موسم:** اتھاں سارا سال موسم گرم تے مرطوب ہوندے (Tropical monsoon climate)۔ مئی توں اگست تے اکتوبر توں جنوری تک شدید بارشاں تھیندن۔

## معیشت تے اہمیت
کولمبو سری لنکا دی معیشت دی ریڑھ دی ہڈی ہے:
* **بندرگاہ:** کولمبو پورٹ جنوبی ایشیا دی مصروف ترین بندرگاہواں وچوں ہک ہے، جتھوں پوری دنیا وچ چائے، ربڑ تے کپڑے برآمد کیتے ویندن۔
* **تجارت:** ملک دے تمام وݙے بینک، کارپوریٹ دفاتر تے سٹاک ایکسچینج اتھاں واقع ہن۔
* **جدیدیت:** حال ہی وچ اتھاں "کولمبو پورٹ سٹی" دے نال ہک نواں معاشی زون بݨایا ویندا پیا ہے جیہڑا دبئی ورگا جدید شہر ہوسی۔

## دیکھنے کے قابل مقامات
کولمبو وچ سیاحاں واسطے کئی مشہور جگہاں ہن:
# **گال فیس گرین:** ایہ سمندر دے کنارے ہک وݙا پارک ہے جتھاں لوگ شام کوں سیر واسطے آندن۔
# **گنگارامایا مندر:** ایہ بدھ مت دا ہک ٻہوں خوبصورت تے قدیم مندر ہے جیندے وچ ہک میوزیم وی ہے۔
# **لوٹس ٹاور (کمل ٹاور):** ایہ جنوبی ایشیا دا سب توں بلند ٹاور ہے جیہڑا کولمبو دی پہچان بݨ چکا ہے۔
# **نیشنل میوزیم:** اتھاں سری لنکا دی قدیم تریخ تے شاہی خانداناں دیاں چیزاں رکھی ا گئیاں ہن۔

## آبادی تے ثقافت
کولمبو ہک کثیر الثقافتی شہر ہے جتھاں سنہالی، تمل تے مسلمان (مورز) وݙی تعداد وچ آباد ہن۔ 
* **مذہب:** اتھاں مسجدیں، مندر، گرجا گھر تے بدھ مت دی خانقاہواں ہکو جگہ نظر آندن۔ جامع المسجد (ریڈ ماسک) کولمبو دی مشہور تاریخی مسجد ہے۔
* **زبان:** کاروبار واسطے انگریزی دا استعمال زیادہ تھیندے، جبکہ عام ٻول چال وچ سنہالی تے تمل رائج ہن۔

## حوالے
ہند ایرانی زباناں

**ہند ایرانی زباناں** (Indo-Iranian languages) ہند یورپی لسانی خاندان دی سب توں وݙی تے اہم ترین شاخ ہے۔ ایہ زباناں جنوبی ایشیا (پاکستان، بھارت) توں گھن کے وسطی ایشیا تے مشرقِ وسطیٰ (ایران، افغانستان) تک پھیلی ا ہوئیاں ہن۔ دنیا دے تقریباً ڈیڑھ ارب لوگ ایں خاندان دی کوئی نہ کوئی زبان ٻولیندن۔ سرائیکی، فارسی، تے پشتو ورگیاں زباناں ایں ہکو وݙے لسانی درخت دی شاخاں ہن۔

## لسانی تقسیم
ہند ایرانی خاندان کوں عام طور تے ترائے وݙیاں شاخاں وچ ونڈیا ویندے:

# **[[ہند آریائی زباناں]] (Indo-Aryan):** ایندے وچ سارائیکی، اردو، سندھی، پنجابی، ہندی تے بنگالی شامل ہن۔ ایہ برصغیر دی وݙی زباناں ہن۔
# **ایرانی زباناں (Iranian):** ایندے وچ فارسی، پشتو، بلوچی تے کُردی شامل ہن۔ ایہ زباناں ایران، افغانستان تے پاکستان دے کجھ حصیاں وچ ٻولیاں ویندن۔
# **نورستانی زباناں (Nuristani):** ایہ ہک چھوٹی شاخ ہے جیہڑی افغانستان تے پاکستان دے سرحدی علاقیاں (چترال وغیرہ) وچ ٻولی ویندی ہے۔

## تاریخ تے جدِ امجد زبان
ماہرینِ لسانیات دے مطابق، ہزاراں سال پہلے ایں خاندان دی تمام زباناں ہک ہی مشترکہ زبان ہن، جینکوں **پروٹو ہند ایرانی** (Proto-Indo-Iranian) آکھیا ویندے۔ ایہ لوگ وسطی ایشیا دے علاقیاں وچ کٹھے رہندے ہن۔ تقریباً 2000 قبل مسیح دے قریب ایہ گروہ دو حصیاں وچ ونڈیج گئے:
* ہک گروہ جنوب دی طرف پاکستان تے بھارت وچ داخل تھیا (ہند آریائی)۔
* دوسرا گروہ مغرب دی طرف ایران تے افغانستان وچ آباد تھیا (ایرانی)۔

## سارائیکی تے فارسی دی مماثلت
کیونکہ سارائیکی تے فارسی ہکو خاندان (ہند ایرانی) توں ہن، ایں واسطے انہاں دے بنیادی الفاظ ہݨ وی ہک ٻئے نال ملدن:

## جغرافیائی پھیلاؤ
ایں خاندان دا پھیلاؤ دنیا دے ہک ٻہوں وݙے رقبے تے ہے:
* **مشرق وچ:** بنگلہ دیش تے بھارت دے آخری کونیاں تک۔
* **مغرب وچ:** ایران تے ترکی دی سرحد تک۔
* **شمال وچ:** تاجکستان تے وسطی ایشیا تک۔
* **جنوب وچ:** سری لنکا تے بحرِ ہند تک۔

## اہمیت
ہند ایرانی زباناں انسانی تہذیب، فلسفے تے مذہب دی تریخ وچ ٻہوں اہمیت رکھدیاں ہن۔ ویدک سنسکرت تے قدیم فارسی (اوستا) دی زباناں ہک ٻئے دے اِتیاں قریب ہن کہ انہاں کوں سمجھݨ والا ہک ٻئے دی تحریراں کوں آسانی نال سمجھ سڳدے ہئی۔ سارائیکی ایں عظیم ورثے دی ہک اہم وارث ہے جیہڑی اڄ وی انہاں قدیم جڑاں نال جڑی ہوئی ہے۔

## حوالے
جنوبی ایشیا

**جنوبی ایشیا** (سارائیکی: جنوبی ایشیا) براعظم ایشیا دا جنوبی حصہ ہے جینکوں "برصغیر پاک و ہند" وی آکھیا ویندے۔ ایہ دنیا دے سب توں گنجان آباد خطیاں وچوں ہک ہے، جتھاں دنیا دی کل آبادی دا تقریباً چوتھا حصہ (25%) رہندے ہن۔ ایہ خطہ اپنی قدیم تہذیباں، مختلف مذاہب تے لسانی تنوع دی وجہ توں پوری دنیا وچ مشہور ہے۔

## شامل ملکاں
جنوبی ایشیا وچ عام طور تے درج ذیل اٹھ ملک شامل ہن جیہڑے علاقائی تعاون دی تنظیم "سارک" (SAARC) دے ممبر وی ہن:
# **[[پاکستان]]**
# **[[بھارت]]**
# **[[بنگلہ دیش]]**
# **[[سری لنکا]]**
# **[[نیپال]]**
# **[[بھوٹان]]**
# **[[افغانستان]]**
# **[[مالدیپ]]**

## جغرافیہ
جنوبی ایشیا دا جغرافیہ ٻہوں دلچسپ ہے:
* **شمال وچ:** دنیا دے بلند ترین پہاڑی سلسلے ہمالیہ تے قراقرم واقع ہن۔
* **جنوب وچ:** بحرِ ہند ایں خطے کوں گھیرے ہوئے ہے۔
* **دریا:** دریائے سندھ (Indus River)، گنگا تے برہم پتر ایں خطے دے وݙے دریا ہن جیہڑے زمین کوں زرخیز بݨیندن۔
* **صحرا:** اتھاں صحرائے تھر تے چولستان ورگے وݙے صحرا وی موجود ہن۔

## تاریخ
جنوبی ایشیا انسانی تہذیب دا ہک قدیم مرکز ہے:
* **[[وادی سندھ دی تہذیب]]:** دنیا دی قدیم ترین شہری تہذیباں وچوں ہک ہے جیہڑی زیادہ تر موجودہ پاکستان وچ ہئی۔
* **مغل دور:** ایں دور وچ جنوبی ایشیا ہک عظیم معاشی طاقت بݨ کے ابھریا۔
* **برطانوی راج:** 19ویں صدی وچ انگریزاں نے ایں خطے تے قبضہ کیتا جیہڑا 1947ء تک برقرار رہا۔

## آبادی تے زباناں
جنوبی ایشیا لسانی لحاظ نال دنیا دا سب توں امیر خطہ ہے۔ 
* **خاندان:** اتھاں دی اکثر زباناں دا تعلق **[[ہند آریائی زباناں]]** (جیویں سارائیکی، اردو، بنگالی) تے **[[دراوڑی لسانی خاندان]]** (جیویں تمل، تیلگو) نال ہے۔
* **سارائیکی دا مقام:** سارائیکی جنوبی ایشیا دے مرکز وچ ٻولی ونڄݨ والی ہک اہم زبان ہے جیہڑی ہند آریائی گروہ دا حصہ ہے۔
* **مذاہب:** اتھاں اسلام، ہندو مت، بدھ مت، سکھ مت تے مسیحیت دے پیروکار وݙی تعداد وچ آباد ہن۔

## معیشت
جنوبی ایشیا تیزی نال ابھردی ہوئی معاشی طاقت ہے۔ ایہ خطہ زراعت، آئی ٹی (IT)، تے ٹیکسٹائل دی صنعت وچ ٻہوں اگوں ہے۔ لیکن ودھدی ہوئی آبادی، غربت تے ماحولیاتی تبدیلیاں اتھاں دے وݙے چیلنج ہن۔

## علاقائی تعاون (SAARC)
جنوبی ایشیا دے ملکاں نے آپسی تعاون واسطے ہک تنظیم بݨائی ہوئی ہے جینکوں **سارک** (SAARC) آکھیا ویندے۔ ایندا مقصد خطے وچ تجارت، تعلیم تے امن کوں فروغ ݙیوݨ ہے، لیکن سیاسی اختلافات دی وجہ توں ایہ تنظیم زیادہ فعال کائنی۔

## حوالے
ہمالیہ

**ہمالیہ** (سارائیکی: ہمالیہ) دنیا دا سب توں بلند تے عظیم پہاڑی سلسلہ ہے جیہڑا برصغیر جنوبی ایشیا کوں سطح مرتفع تبت توں الگ کریندے۔ ایں سلسلے وچ دنیا دی بلند ترین چوٹیاں واقع ہن، جنہاں وچ **[[ماؤنٹ ایورسٹ]]** تے **[[کے ٹو]]** (ہمالیہ دے نزدیکی سلسلے قراقرم وچ) شامل ہن۔ لفظ "ہمالیہ" سنسکرت زبان توں نکلا ہے جیندا مطلب "برف دا گھر" ہے۔

## جغرافیائی پھیلاؤ
ہمالیہ ہک کمان (Arch) دی شکل وچ تقریباً 2400 کلومیٹر تک پھیلا ہویا ہے۔
* ایہ سلسلہ مغرب وچ پاکستان دے علاقیاں توں شروع تھی کے مشرق وچ بھوٹان تے اروناچل پردیش تک ویندے۔
* ایندی چوڑائی مختلف جاواں تے 150 کلومیٹر توں 400 کلومیٹر دے درمیان ہے۔
* ایہ پہاڑی سلسلہ دنیا دے پنج ملکاں: پاکستان، بھارت، نیپال، بھوٹان تے چین وچ پھیلا ہویا ہے۔

## بلند ترین چوٹیاں
دنیا دی چودہ (14) بلند ترین چوٹیاں (جنہاں دی بلندی 8000 میٹر توں زیادہ ہے) وچوں اکثر ہمالیہ وچ واقع ہن:
# **[[ماؤنٹ ایورسٹ]]:** دنیا دی بلند ترین چوٹی (8,848 میٹر) جیہڑی نیپال تے چین دی سرحد تے ہے۔
# **کنچن جُنگا:** دنیا دی تیسری بلند ترین چوٹی۔
# **نانگا پربت:** ہمالیہ دا مغربی سرا جیہڑا پاکستان وچ واقع ہے تے اینکوں "قاتل پہاڑ" وی آکھیا ویندے۔

## دریاواں دا مرکز
ہمالیہ جنوبی ایشیا دی زندگی واسطے ٻہوں اہم ہے کیونکہ ایہ میٹھے پاݨی دا سب توں وݙا ذخیرہ ہے:
* **[[دریائے سندھ]]:** ہمالیہ دے گلیشیئرز توں نکل کے پورے پاکستان کوں سیراب کریندے۔
* **دریائے گنگا تے برہم پتر:** ایہ دریا وی ہمالیہ توں نکلدے ہن تے بھارت و بنگلہ دیش وچ زندگی دا ذریعہ ہن۔

## آب و ہوا تے اثرات
ہمالیہ جنوبی ایشیا دے موسم کوں کنٹرول کریندے:
* ایہ شمال توں آوݨ والی سرد ہواواں کوں رویندے، جیندے پاروں برصغیر وچ زیادہ سردی کائنی تھیندی۔
* ایہ مون سون دی ہواواں کوں روک کے ایں خطے وچ بارش دا باعث بݨدے، جیہڑی زراعت واسطے ضروری ہے۔

## مذہبی تے ثقافتی اہمیت
ہمالیہ کوں مختلف مذاہب وچ مقدس سمجھیا ویندے:
* **[[ہندو مت]]:** ایں سلسلے کوں دیوتاواں دا گھر سمجھیا ویندے (مثلاً کیلاش پربت)۔
* **[[بدھ مت]]:** ہمالیہ وچ کئی قدیم خانقاہواں واقع ہن تے ایہ بدھ مت دی تعلیمات دا مرکز ہے۔
* **سیاحت:** پوری دنیا توں کوہ پیما (Mountaineers) تے سیاح اتھاں دیاں چوٹیاں سر کرݨ آندن۔

## ماحولیاتی خطرات
موجودہ دور وچ "گلوبل وارمنگ" (Global Warming) دی وجہ توں ہمالیہ دے گلیشیئرز تیزی نال پگھلدے پئے ہن۔ ایندے نال مستقبل وچ سیلاب تے ول پاݨی دی کمی دے خطرات ودھ سڳدے ہن، جیہڑا پاکستان تے بھارت واسطے ہک وݙا چیلنج ہے۔

## حوالے
شمال

**شمال** (سارائیکی: شمال) چار بنیادی سمتاں وچوں ہک ہے جیہڑی جنوب دے بالکل الٹ واقع ہوندی ہے۔ نقشیاں تے اینکوں ہمیشہ اوپر والے پاسے دکھایا ویندے۔ سائنسی طور تے شمال دا تعین زمین دے گھمݨ والے محور (Axis) نال کیتا ویندے۔

## شمال دی پہچان دے طریقے
تریخ وچ انسان نے شمال دی سمت معلوم کرݨ واسطے مختلف طریقے استعمال کیتے ہن:

# **[[قطب نما]] (Compass):** ایہ ہک مقناطیسی آلہ ہے جیندے وچ موجود سوئی ہمیشہ مقناطیسی شمال دی طرف اشارہ کریندی ہے۔
# **[[قطبی تارہ]] (North Star):** رات دے وقت آسمان تے ہک تارہ جیہڑا ہمیشہ شمال دی سمت وچ چمکدے، اینکوں "قطبی تارہ" آکھیا ویندے۔ قدیم دور وچ ملاح ایندے ذریعے رستہ لبھیندے ہن۔
# **سورج دے ذریعے:** اگر تساں صبح دے وقت سورج دی طرف منہ کر کے کھڑے تھیوو، تاں تہاݙے کھٻے پاسے شمال ہوسی۔

## مقناطیسی شمال تے جغرافیائی شمال
شمال دیاں دو قسماں ہن جیہڑیاں ہک ٻئے توں تھوڑی مختلف ہن:
* **جغرافیائی شمال (True North):** ایہ زمین دا قطبِ شمالی (North Pole) ہے جتھاں زمین دا محور ختم تھیندے۔
* **مقناطیسی شمال (Magnetic North):** ایہ اوہ جگہ ہے جیندے طرف قطب نما دی سوئی اشارہ کریندی ہے۔ زمین دے مقناطیسی میدان وچ تبدیلی دی وجہ توں ایہ جگہ وقت دے نال نال تھوڑی بدلدی رہندی ہے۔

## سارائیکی وسیب تے پاکستان وچ اہمیت
پاکستان دے جغرافیہ وچ شمال کوں ٻہوں اہمیت حاصل ہے:
* **شمالی علاقہ جات:** پاکستان دے شمال وچ دنیا دے عظیم پہاڑی سلسلے ہمالیہ، قراقرم تے ہندوکش واقع ہن۔
* **دریاواں دی آمد:** سارائیکی وسیب تے پنجاب دے تمام دریا شمال توں جنوب دی طرف وہندن۔
* **موسم:** سردیاں وچ شمال توں آوݨ والی ہوائیں پورے ملک وچ سردی پیدا کریندیاں ہن۔

[attachment_0](attachment)

## نقشہ نگاری (Cartography)
دنیا دے تقریباً تمام جدید نقشیاں وچ شمال کوں ہمیشہ اوپر والے پاسے دکھایا ویندے۔ نقشے دے ہک کونے وچ ہک تیر دا نشان ہوندے جیندے اوپر "N" یا "ش" لکھیا ہوندے، جیہڑا شمال دی سمت کوں ظاہر کریندے۔

## حوالے
قطب نما

**قطب نما** (سارائیکی: قطب نما) ہک ایسا سائنسی آلہ ہے جیہڑا سمتاں معلوم کرݨ واسطے استعمال تھیندے۔ ایندے وچ ہک مقناطیسی سوئی ہوندی ہے جیہڑی زمین دے مقناطیسی میدان دے مطابق حرکت کریندی ہے تے ہمیشہ شمال تے جنوب دی سمت وچ رکدی ہے۔ قطب نما نے انسانی تریخ وچ بحری سفر تے نقشہ نگاری دے شعبیاں وچ انقلاب برپا کر ݙتا ہئی۔

## تاریخ
قطب نما دی ایجاد دے بارے وچ کجھ اہم معلومات درج ذیل ہن:
* **قدیم چین:** قطب نما سب توں پہلے قدیم چین وچ "ہان خاندان" دے دور وچ ایجاد تھیا۔ شروع وچ ایہ جادوئی عملیات تے تعمیرات واسطے استعمال تھیندا ہئی۔
* **بحری استعمال:** 11ویں صدی عیسوی وچ چینی ملاحاں نے اینکوں سمندر وچ راستہ لبھݨ واسطے استعمال کرݨ شروع کیتا۔
* **مسلم دنیا تے یورپ:** 12ویں صدی تک ایہ آلہ اسلامی دنیا تے ول یورپ تک پہنچ گیا، جیندے بعد وݙے بحری سفر ممکن تھئے۔

## کم کرݨ دا طریقہ
قطب نما مقناطیسیت دے اصول تے کم کریندے۔ زمین بذاتِ خود ہک ٻہوں وݙے مقناطیس دی طرح کم کریندی ہے جیندے دو قطب (North and South Poles) ہن۔
1. قطب نما دی سوئی ہک ہلکے مقناطیس نال بݨی ہوندی ہے۔
2. سوئی دا شمالی سرا زمین دے مقناطیسی شمالی قطب دی طرف کھِچیندا ہے۔
3. ایندے نتیجے وچ سوئی ہمیشہ شمال دی طرف اشارہ کریندی ہے، جیندے نال باقی سمتاں (جنوب، مشرق، مغرب) دا پتہ لڳ ویندے۔

## قطب نما دی اقسام
# **مقناطیسی قطب نما:** ایہ سب توں عام قسم ہے جیہڑی سوئی دے ذریعے کم کریندی ہے۔
# **جائروسکوپک قطب نما (Gyrocompass):** ایہ بحری جہازاں وچ استعمال تھیندے تے زمین دے گھمݨ دے اصول تے کم کریندے، ایندے تے مقناطیسی اثرات اثر انداز کائنی تھیندے۔
# **ڈیجیٹل قطب نما:** اڄ کل دے سمارٹ فونز وچ موجود ہوندے جیہڑا سینسرز دے ذریعے سمت ݙسیندے۔

## اہمیت تے استعمال
* **نیویگیشن:** جہاز رانی تے پائلٹس واسطے سمت معلوم کرݨ دا ایہ بنیادی آلہ ہے۔
* **قبلہ نما:** مسلمان پوری دنیا وچ نماز واسطے قبلہ (کعبہ) دی سمت معلوم کرݨ واسطے خاص قسم دے قطب نما استعمال کریندن۔
* **فوجی استعمال:** جنگی میدان وچ نقشے دی مدد نال درست ہدف تک پہنچݨ واسطے ایندا استعمال لازمی ہے۔
* **کوہ پیمائی:** پہاڑوں تے جنگلوں وچ راستہ بھُل ونڄݨ دی صورت وچ قطب نما جان بچا سڳدے۔

## حوالے
جنوب

**جنوب** (سارائیکی: جنوب) چار بنیادی سمتاں وچوں ہک ہے جیہڑی شمال دے بالکل الٹ واقع ہوندی ہے۔ نقشیاں تے اینکوں ہمیشہ تلے والے پاسے دکھایا ویندے۔ سائنسی تے جغرافیائی طور تے ایہ زمین دے قطبِ جنوبی (South Pole) دی طرف اشارہ کریندی ہے۔

## جنوب دا تعین کرݨ دے طریقے
جنوب دی سمت معلوم کرݨ واسطے کئی طریقے ورتے ویندن:

# **[[قطب نما]]:** مقناطیسی سوئی دا اوہ سرا جیہڑا شمال دے الٹ ہوندے، اوہ جنوب دی نشاندہی کریندے۔
# **سورج دے ذریعے:** اگر تساں صبح دے وقت سورج دی طرف منہ کر کے کھڑے تھیوو، تاں تہاݙے سڄے پاسے جنوب ہوسی۔
# **صلیبِ جنوبی (Southern Cross):** ایہ ستاریاں دا ہک مجموعہ ہے جیہڑا صرف زمین دے جنوبی نصف کرے (Southern Hemisphere) وچ نظر آندے تے ملاح ایندے ذریعے جنوب دا پتہ لڳیندے ہن۔

## جغرافیائی اہمیت
* **قطبِ جنوبی (South Pole):** ایہ زمین دا سب توں جنوبی نقطہ ہے جتھاں براعظم انٹارکٹیکا واقع ہے۔ اتھاں سارا سال شدید برف باری تے سردی ہوندی ہے۔
* **نقشہ نگاری:** معیاری نقشیاں وچ جنوب ہمیشہ تلے (Bottom) والے پاسے ہوندے، جیہڑا شمال دے بالکل 180 درجے دے زاویے تے واقع ہے۔

[attachment_0](attachment)

## پاکستان تے سارائیکی وسیب وچ اہمیت
پاکستان دے جغرافیہ وچ جنوب کوں خاص اہمیت حاصل ہے:
* **[[بحرِ ہند]]:** پاکستان دے جنوب وچ بحرِ ہند تے بحیرہ عرب واقع ہن، جتھاں کراچی تے گوادر ورگیاں اہم بندرگاہواں موجود ہن۔
* **سارائیکی وسیب:** سارائیکی زبان ٻولݨ والے اکثر علاقے پنجاب دے جنوبی حصے وچ واقع ہن، جینکوں "جنوبی پنجاب" وی آکھیا ویندے۔
* **دریاواں دا وہاؤ:** پاکستان دے تمام دریا شمال توں نکلدے ہن تے جنوب دی طرف سفر کریندے ہوئے بحیرہ عرب وچ ونڄ ڈھہندن۔

## ثقافتی اشارہ
سارائیکی ادب تے شاعری وچ جنوب (جنوب دا پاسہ) اکثر گرم ہواواں تے ہجرت دے حوالے نال وی ورتیا ویندے۔ مذہبی لحاظ نال پاکستان توں قبلہ دی سمت جنوب مغرب (South-West) دے درمیان ہوندی ہے۔

## حوالے
ہند آریائی زباناں

**ہند آریائی زباناں** (Indo-Aryan languages) ہند یورپی لسانی خاندان دی ہک ٻہوں وݙی تے اہم شاخ ہے، جیہڑی جنوبی ایشیا دے ہک ٻہوں وݙے رقبے تے پھیلی ہوئی ہے۔ دنیا دی آبادی دا ہک وݙا حصہ (تقریباً 1.5 ارب لوگ) ایں خاندان دی کوئی نہ کوئی زبان ٻولیندے ہن۔ سارائیکی زبان براہِ راست ایں خاندان نال تعلق رکھدی ہے تے قدیم پراکرت تے سنسکرت دی وارث ہے۔

## تاریخ تے ارتقاء
ہند آریائی زباناں دا سفر وسطی ایشیا توں شروع تھیا، جتھوں آریائی لوگ درہ خیبر دے رستے برصغیر وچ داخل تھئے۔ ماہرینِ لسانیات نے ایں خاندان دے ارتقاء کوں ترائے وݙے ادوار وچ ونڈیا ہے:

# **قدیم ہند آریائی دور (1500 ق م توں 500 ق م):** ایں دور دی وݙی زبان "سنسکرت" ہئی۔ ویدک سنسکرت وچ مذہبی کتب لکھی ا گیاں۔
# **وسطی ہند آریائی دور (500 ق م توں 1000ء):** ایں دور وچ سنسکرت عوامی زبان بݨ کے "پراکرت" تے "پالی" وچ بدل گئی۔ ایں دور وچ بدھ مت دی تبلیغ پالی زبان وچ تھئی۔
# **جدید ہند آریائی دور (1000ء توں ہݨ تک):** ایں دور وچ مختلف علاقائی پراکرت زباناں توں موجودہ زباناں جیویں سارائیکی، سندھی، اردو، پنجابی تے بنگالی پیدا تھئیاں۔

## سارائیکی دا مقام
لسانی ماہرین دے مطابق سارائیکی زبان ہند آریائی خاندان دی ہک ایسی شاخ ہے جیندے وچ قدیم پراکرت دے اثرات سب توں زیادہ محفوظ ہن۔ سارائیکی دے مخصوص حروف (ڳ، ڄ، ݙ، ݨ) ایں خاندان دی ٻیاں زباناں توں اینکوں ممتاز کریندن۔ سارائیکی دا قواعد (Grammar) تے فعل بݨاوݨ دا طریقہ قدیم آریائی اصولاں دے عین مطابق ہے۔

## لسانی جغرافیہ
ہند آریائی زباناں کوں جغرافیائی لحاظ نال مختلف گروہاں وچ ونڈیا ویندے:
* **شمالی مغربی گروہ:** سارائیکی، پنجابی، سندھی، کشمیری۔
* **مرکزی گروہ:** اردو، ہندی۔
* **مشرقی گروہ:** بنگالی، آسامی، اوڑیا۔
* **جنوبی گروہ:** مراٹھی، سنہالی (سری لنکا)۔

## مشترک الفاظ دی مثالاں
ہند آریائی زباناں دی آپس وچ مماثلت انہاں دے ہکو جدِ امجد (Sanskrit) دی وجہ توں ہے۔ ہیٹھ ݙتے گئے نقشے توں واضح تھیندے کہ بنیادی الفاظ کینجھے ملدے جلدے ہن:

## اہمیت
ہند آریائی زباناں نہ صرف رابطے دا ذریعہ ہن بلکہ ایہ ہک عظیم تہذیبی ورثے دی امین وی ہن۔ انہاں زباناں وچ دنیا دا عظیم ترین ادب، شاعری تے فلسفہ موجود ہے۔ سارائیکی ایں خاندان دی ہک ایسی زبان ہے جیہڑی قدیم دور تے جدید دور دے درمیان ہک پُل دا کردار ادا کریندی ہے۔

## حوالے
سنہالی زبان

**سنہالی زبان** (سارائیکی: سنہالی) سری لنکا وچ ٻولی ونڄݨ والی سب توں وݙی تے سرکاری زبان ہے۔ ایندا تعلق ہند یورپی لسانی خاندان دی شاخ ہند آریائی زباناں نال ہے، جیندے پاروں ایہ لسانی طور تے سارائیکی، اردو تے پنجابی دی "دور دی رشتہ دار" زبان ہے۔ ایہ دنیا دی واحد ہند آریائی زبان ہے جیہڑی برصغیر دے بالکل جنوب وچ ہک جزیرے تے ٻولی ویندی ہے تے اپنے خاندان توں کٹی ہوئی ہے۔

## تاریخ تے ارتقاء
سنہالی زبان دی تاریخ تقریباً 2500 سال پراݨی ہے۔
* **آریائی ہجرت:** روایت دے مطابق، شمالی بھارت توں شہزادہ وجیا تے اوندا قافلہ سری لنکا پہنچا تے اتھاں آریائی زبان دی بنیاد رکھی۔
* **پراکرت توں سنہالی:** ایہ زبان قدیم پراکرت توں بدلدے بدلدے 5ویں صدی عیسوی تک اپنی موجودہ شکل وچ آ گئی ہئی۔
* **اثرات:** سنہالی تے تمل (دراوڑی) دے اثرات ٻہوں گہرے ہن، ایں توں علاوہ ایں وچ عربی، پرتگالی، ڈچ تے انگریزی دے الفاظ وی شامل ہن۔

## لسانی خصوصیات
سنہالی زبان ٻیاں ہند آریائی زباناں توں کجھ مختلف ہے:
* **منفرد آوازاں:** سنہالی وچ کجھ ایسی آوازاں ہن جیہڑیاں اردو یا سارائیکی وچ کائنی۔
* **جملے دی ترتیب:** سارائیکی وانگوں سنہالی وچ وی جملہ "فاعل-مفعول-فعل" (SOV) دی ترتیب نال بݨدے۔
* **ادبی تے ٻول چال دا فرق:** سنہالی دی خاص ڳال ایہ ہے کہ ایندی لکھت (Literary Sinhala) تے عام ٻول چال (Spoken Sinhala) وچ ٻہوں فرق پایا ویندے۔

## رسم الخط
سنہالی زبان ہک مخصوص رسم الخط وچ لکھی ویندی ہے جینکوں "سنہالی رسم الخط" آکھیا ویندے۔ ایہ قدیم "برہمی رسم الخط" توں نکلیا ہے تے ایندے حروف گولائی دار ہن۔ ایہ دنیا دے خوبصورت ترین رسم الخطاں وچوں ہک گݨیا ویندے۔

## سارائیکی تے سنہالی دا تعلق
کیونکہ سارائیکی تے سنہالی ہکو خاندان (ہند آریائی) نال تعلق رکھدن، ایں واسطے انھاں دے بنیادی الفاظ وچ مماثلت ملدی ہے:

## اہمیت
سنہالی زبان سری لنکا دی شناخت دا اہم حصہ ہے تے بدھ مت دی مذہبی کتب تے تریخ ایں زبان وچ محفوظ ہے۔ سری لنکا دے تعلیمی اداریاں، میڈیا تے حکومت وچ ایہ زبان رائج ہے۔

## حوالے
قبلہ

**قبلہ** (سارائیکی: قبلہ) ہک عربی لفظ ہے جیندا مطلب "سمت" یا "پاسہ" ہے۔ اسلامی اصطلاح وچ ایندا مطلب اوہ سمت ہے جیندے طرف منہ کر کے مسلمان نماز ادا کریندے ہن۔ ایہ سمت سعودی عرب دے شہر مکہ وچ واقع مسجد الحرام دے وسط وچ موجود کعبہ دی طرف ہے۔

## تاریخ تے تحویلِ قبلہ
اسلام دے ابتدائی دور وچ مسلمان **[[بیت المقدس]]** (یروشلم) ول منہ کر کے نماز پڑھدے ہن۔
* **ہجرتِ مدینہ:** ہجرت دے تقریباً 16 یا 17 مہینے بعد اللہ تعالیٰ دے حکم نال قبلہ تبدیل کیتا گیا۔
* **حکمِ الہی:** قرآن پاک دی سورہ البقرہ وچ قبلہ دی تبدیلی دا حکم نازل تھیا۔ جیندے بعد مسلماناں نے کعبہ کوں اپنا مستقل قبلہ تسلیم کیتا۔
* **مسجدِ قبلتین:** مدینہ منورہ دی اوہ مسجد جتھاں نماز دے دوران قبلہ دی تبدیلی دا حکم پہنچا تے نمازیاں نے رخ تبدیل کیتا، اوہ "مسجدِ قبلتین" (دو قبلیاں والی مسجد) دے ناں توں مشہور ہے۔

## قبلہ دی سمت معلوم کرݨ دے طریقے
پوری دنیا توں قبلہ دی درست سمت معلوم کرݨ واسطے مختلف طریقے ورتے ویندن:

# **[[قطب نما]] (Compass):** خاص طور تے بݨائے گئے "قبلہ نما" قطب نما مقناطیسی سوئی دے ذریعے مکہ دی سمت ݙسیندے ہن۔
# **سائنسی طریقہ (عرض بلد تے طول بلد):** ماہرینِ فلکیات ریاضی دے فارمولیاں دے ذریعے کسی وی شہر دے مقام توں کعبہ دا درست زاویہ (Azimuth) کڈھ سڳدے ہن۔
# **سورج دے ذریعے:** سال وچ دو مرتبہ (28 مئی تے 16 جولائی کوں) سورج بالکل کعبہ دے اوپر ہوندے، ایں وقت پوری دنیا وچ سائے دی سمت توں قبلہ دا درست تعین کیتا ونڄ سڳدے۔
# **ڈیجیٹل ایپس:** اڄ کل سمارٹ فونز وچ GPS دے ذریعے قبلہ دی سمت معلوم کرݨ ٻہوں آسان تھی گیا ہے۔

[Image showing how to determine the Qibla direction using the shadow of the sun on specific dates]

## پاکستان وچ قبلہ دی سمت
پاکستان تے سارائیکی وسیب دے جغرافیائی مقام دے مطابق قبلہ دی سمت تقریباً **جنوب مغرب** (South-West) دے درمیان ہوندی ہے۔ اگر اساں قطب نما استعمال کروں تاں پاکستان وچ قبلہ دا زاویہ تقریباً 260 توں 270 درجے دے درمیان ہوندے۔

## اہمیت
* **وحدت دی علامت:** قبلہ پوری دنیا دے مسلماناں واسطے اتحاد دی علامت ہے کہ اوہ ہکو مرکز دی طرف متوجہ ہن۔
* **روزمرہ زندگی:** نماز دے علاوہ، جانور ذبح کرݨ، تلاوتِ قرآن تے تدفین دے وقت وی قبلہ دی سمت دا خیال رکھا ویندے۔

## حوالے
مسجد الحرام

**[[مسجد الحرام]]** (سارائیکی: مسجد الحرام) دنیا دی سب توں وݙی تے مقدس ترین مسجد ہے جیہڑی سعودی عرب دے شہر مکہ وچ واقع ہے۔ ایں مسجد دے وسط وچ **[[کعبہ]]** موجود ہے، جیہڑا پوری دنیا دے مسلماناں واسطے **[[قبلہ]]** دی حیثیت رکھدے۔ اسلامی عقیدہ دے مطابق ایہ روئے زمین تے اللہ دا پہلا گھر ہے جینکوں عبادت واسطے بݨایا گیا ہئی۔

## تاریخ تے تعمیر
مسجد الحرام دی تریخ حضرت ابراہیم علیہ السلام تے حضرت اسماعیل علیہ السلام دے دور توں شروع تھیندی ہے جنہاں نے اللہ دے حکم نال کعبہ دی تعمیر کیتی۔
* **ابتدائی دور:** اسلام دی آمد توں پہلے وی کعبہ ہک مقدس مقام ہئی، لیکن فتح مکہ دے بعد رسول اللہ ﷺ نے اینکوں بتوں توں پاک کر کے خالص اللہ دی عبادت واسطے وقف کر ݙتا۔
* **توسیعی ادوار:** وقت دے نال نال مسلماناں دی تعداد ودھݨ دی وجہ توں مختلف خلفاء تے شاہانِ اسلام نے ایں مسجد دی توسیع کیتی۔ خاص طور تے حضرت عمر فاروق (رض) تے حضرت عثمان غنی (رض) دے دور وچ وݙی تبدیلیاں کائیاں گئیاں۔
* **سعودی دور:** موجودہ دور وچ سعودی حکومت نے مسجد الحرام کوں جدید ترین سہولیات نال لیس کر ݙتا ہے تے ایندی گنجائش وچ لکھاں دا اضافہ کیتا ہے۔

## مسجد دے اہم حصے
مسجد الحرام دے اندر کئی ایسے مقامات ہن جنہاں دی اسلامی تریخ وچ ٻہوں اہمیت ہے:
# **[[کعبہ]]:** مسجد دے وسط وچ واقع کالا کمرہ جیندے طواف کیتا ویندے۔
# **[[حجر اسود]]:** جنت دا ہک پتھر جیہڑا کعبہ دے ہک کونے وچ نصب ہے۔
# **[[مقام ابراہیم]]:** اوہ پتھر جیندے تے کھڑے تھی کے حضرت ابراہیم علیہ السلام نے کعبہ تعمیر کیتا ہئی۔
# **[[صفا تے مروہ]]:** دو پہاڑیاں جنہاں دے درمیان حاجی **[[سعی]]** (دوڑنا) کریندے ہن۔
# **[[زمزم]] دا کھوہ:** ہک معجزاتی چشمہ جیہڑا ہزاراں سالاں توں جاری ہے۔

## فضیلت تے اہمیت
اسلامی تعلیمات وچ مسجد الحرام دی فضیلت ٻہوں زیادہ بیان کیتی گئی ہے:
* **[[نماز]] دا ثواب:** ہک حدیث دے مطابق مسجد الحرام وچ ہک نماز دا ثواب باقی مسجدوں دی نسبت ہک لاکھ (100,000) گنا زیادہ ہے۔
* **[[حج]] تے [[عمرہ]]:** اسلام دے ارکان وچوں ہک رکن **[[حج]]** دی ادائیگی مسجد الحرام دے بغیر ممکن کائنی۔
* **امن دی جگہ:** اللہ تعالیٰ نے ایں مسجد تے ایندے اردگرد دے علاقے (حرم) کوں انساناں تے جانوراں واسطے پرامن قرار ݙتا ہے۔

## جدید سہولیات
اڄ کل مسجد الحرام وچ حاجیاں دی سہولت واسطے ایئر کنڈیشننگ، برقی زینے، تے معذور افراد واسطے خصوصی رستے بݨائے گئے ہن۔ مسجد دے میناراں دی بلندی تے خوبصورتی پوری دنیا وچ بے مثال ہے۔

## حوالے
کعبہ

**[[کعبہ]]** (سارائیکی: کعبہ) اسلام دا سب توں مقدس مقام ہے جیہڑا سعودی عرب دے شہر مکہ دی مسجد الحرام دے وسط وچ واقع ہے۔ اینکوں "بیت اللہ" (اللہ دا گھر) وی آکھیا ویندے۔ پوری دنیا دے مسلمان پنج وقت دی نماز ایندے طرف رخ کر کے پڑھدے ہن، جینکوں **[[قبلہ]]** آکھیا ویندے۔ حج تے عمرہ دے دوران ایندا **[[طواف]]** (چارے پاسے چکر لاوݨ) عبادت دا لازمی حصہ ہے۔

## تریخ
اسلامی روایات دے مطابق کعبہ دی تریخ ٻہوں قدیم ہے:
* **تعمیرِ اول:** آکھیا ویندے کہ سب توں پہلے ایندی بنیاد حضرت آدم علیہ السلام نے رکھی ہئی۔
* **حضرت ابراہیم (ع):** طوفانِ نوح دے بعد جݙاں ایہ نشان مٹ گیا ہئی، تاں اللہ دے حکم نال **[[حضرت ابراہیم علیہ السلام]]** تے انھاں دے پتر **[[حضرت اسماعیل علیہ السلام]]** نے اینکوں دوبارہ تعمیر کیتا۔
* **قریش دی تعمیر:** رسول اللہ ﷺ دی بعثت توں پہلے قریش نے ایندی دوبارہ تعمیر کیتی، جیندے وچ حجر اسود نصب کرݨ دے معاملے تے نبی کریم ﷺ نے اپݨی حکمت نال قبائل کوں لڑائی توں بچایا۔

## ساخت تے اجزاء
کعبہ ہک مکعب (Cube) نما عمارت ہے جیندے مختلف حصیاں دی خاص اہمیت ہے:
# **[[حجر اسود]]:** ایہ کالا پتھر کعبہ دے مشرقی کونے وچ نصب ہے جتھوں طواف شروع تھیندے۔
# **[[ملتزم]]:** کعبہ دے دروازے تے حجر اسود دے درمیانی حصے کوں ملتزم آکھیا ویندے، جتھاں دعا قبول ہوندی ہے۔
# **[[حطیم]]:** کعبہ دے نال ہک ادھوری دیوار والا حصہ ہے، جیہڑا اصل وچ کعبہ دا ہی حصہ ہئی لیکن مالی کمی دی وجہ توں قریش اینکوں چھت نہ سڳے ہن۔
# **[[کسوہ]]:** کعبہ دے کالے ریشمی غلاف کوں کسوہ آکھیا ویندے، جیہڑا ہر سال حج دے موقع تے تبدیل کیتا ویندے۔
# **میزابِ رحمت:** کعبہ دی چھت توں پاݨی ڈھاوݨ والا سونے دا پرنالہ۔

## اہمیت
* **مرکزِ توحید:** کعبہ دنیا وچ اللہ دی واحدانیت تے توحید دی سب توں وݙی علامت ہے۔
* **وحدتِ امت:** نسل، رنگ تے زبان دے فرق دے بغیر تمام مسلمان ہکو مرکز دے گرد جمع تھیندے ہن۔
* **[[حج]] دا رکن:** کعبہ دا طواف کیتے بغیر حج مکمل کائنی تھیندا۔

## کعبہ دے اندرونی مناظر
کعبہ دے اندرونی حصے وچ چاندی دے لیمپ لٹکدے ہن تے دیواراں تے فرش سنگِ مرمر نال بݨے ہوئے ہن۔ ایندے اندر کوئی بت یا تصویر کائنی، بلکہ صرف اللہ دے ذکر دے کلمات تے تختیاں موجود ہن۔

## حوالے
حلال

**[[حلال]]** (سارائیکی: حلال) ہک عربی زبان دا لفظ ہے جیندا مطلب "جائز" یا "قانونی" ہے۔ اسلامی اصطلاح وچ حلال توں مراد اوہ تمام چیزاں، افعال تے معاملات ہن جنہاں دی اجازت اللہ تعالیٰ نے **[[شریعت]]** دے ذریعے ݙتی ہے۔ حلال دا متضاد **[[حرام]]** ہے، جیندے توں بچݨ ہک مسلمان واسطے لازمی ہے۔

## حلال دے بنیادی اصول
اسلام وچ حلال و حرام دے اصول ٻہوں واضح ہن:
# **بنیادی اباحت:** اصول ایہ ہے کہ دنیا دی ہر چیز اصل وچ حلال ہے، سوائے انھاں چیزاں دے جنہاں کوں قرآن یا حدیث وچ صریحاً حرام قرار ݙتا گیا ہووے۔
# **پاکیزگی:** حلال چیز دا "طیب" (پاکیزہ تے ستھرا) ہووݨ وی ضروری ہے۔
# **نیت:** اگر کوئی حلال کم نیک نیت نال کیتا ونڄے تاں اوہ عبادت بݨ ویندے۔

## حلال دے مختلف شعبے
عام طور تے حلال دا لفظ صرف کھاݨ پیݨ واسطے ورتیا ویندے، لیکن ایندا دائرہ ٻہوں وسیع ہے:

### خوراک (Dietary Laws)
* **[[ذبیحہ]]:** حلال جانور (جیویں ڳاں، ٻکری، اونٹ) کوں اللہ دے ناں نال ذبح کرݨا ضروری ہے۔
* **سمندری خوراک:** مچھلی تے سمندر دی دیگر پاکیزہ چیزاں حلال ہن۔
* **نباتات:** تمام پھل، سبزیاں تے اناج حلال ہن، بشرطیکہ اوہ نشہ آور نہ ہوون۔

### کمائی (Earnings)
* **تجارت:** محنت تے ایمانداری نال کیتی گئی تجارت حلال ہے۔
* **سود ([[ربا]]):** اسلام وچ سود توں پاک مالی معاملات کوں حلال قرار ݙتا گیا ہے۔
* **ملازمت:** اپنی ذمہ داری پوری کر کے تنخواہ حاصل کرݨا حلال کمائی ہے۔

### اخلاقیات تے کلام (Ethics and Speech)
* **سچ ٻولݨا:** سچ حلال ہے، جݙاں کہ جھوٹ تے غیبت حرام ہن۔
* **نکاح:** مرد تے عورت دا شرعی طریقے نال رشتہ (نکاح) حلال ہے، جݙاں کہ بدکاری حرام ہے۔

## حلال دی اہمیت
اسلامی تعلیمات دے مطابق حلال رزق دی ٻہوں فضیلت ہے:
* **دعاؤں دی قبولیت:** ہک مشہور حدیث دے مطابق، حرام کھاݨ والے دی دعا قبول کائنی تھیندی۔
* **جسمانی و روحانی صحت:** حلال غذا انسان دے جسم تے روح کوں پاکیزہ رکھدی ہے۔
* **برکت:** حلال کمائی وچ اللہ دی طرفوں برکت پاتی ویندی ہے۔

## سارائیکی ثقافت وچ حلال
سارائیکی وسیب وچ "حلال دی کمائی" کوں ہک عظیم اخلاقی قدر سمجھیا ویندے۔ اتھاں دے صوفیاء تے بزرگاں نے ہمیشہ "کسبِ حلال" (حلال محنت) دی تلقین کیتی ہے تاکہ معاشرہ پرامن تے پاکیزہ رہوے۔

## حوالے
حرام

**[[حرام]]** (سارائیکی: حرام) ہک عربی زبان دا لفظ ہے جیندا مطلب "ممنوع" یا "روک ݙتا گیا" ہے۔ اسلامی اصطلاح وچ حرام توں مراد اوہ تمام اشیاء، افعال تے کلمات ہن جنہاں توں اللہ تعالیٰ نے **[[شریعت]]** دے ذریعے سختی نال منع کیتا ہے۔ حرام کم کرݨ والا گناہ گار ہوندے تے اوندے واسطے سزا دی وعید آئی ہے۔

## حرام دے بنیادی اصول
اسلام وچ کسی چیز کوں حرام قرار ݙیوݨ دا اختیار صرف اللہ تے اوندے رسول ﷺ دے کول ہے:
# **قطعی حرمت:** اوہ چیزاں جنہاں دی ممانعت قرآن مجید دی واضح آیات توں ثابت ہووے (جیویں مردار، خنزیر، سود)۔
# **بچݨ دا حکم:** حرام توں بچݨ ہک مسلمان تے فرض ہے، تے اینکوں چھوڑݨ تے ثواب ملدے۔
# **حیلہ سازی:** حرام کوں کسی دوسرے ناں نال حلال بݨاوݨ دی کوشش کرݨا وی حرام ہے۔

## حرام دے مختلف شعبے

### خوراک (Dietary Prohibitions)
قرآن پاک وچ درج ذیل چیزاں کوں صریحاً حرام قرار ݙتا گیا ہے:
* **مردار:** اوہ جانور جیہڑا خود مر گیا ہووے یا شرعی طریقے نال ذبح نہ تھیا ہووے۔
* **خنزیر:** سور دا گوشت تے اوندے توں بݨی تمام اشیاء۔
* **بہتا لہو:** خون پیݨا یا خوراک وچ استعمال کرݨا۔
* **غیر اللہ دی نذر:** اوہ جانور جینکوں غیر اللہ دے ناں تے منسوب کیتا گیا ہووے۔
* **شراب و منشیات:** ہر اوہ چیز جیہڑی نشہ پیدا کرے، حرام ہے۔

### مالی معاملات (Financial Prohibitions)
* **سود ([[ربا]]):** قرض دے عوض ودھیک رقم وصول کرݨا قطعی حرام ہے۔
* **جوا (قمار):** قسمت آزمائی دے ذریعے دوسروں دا مال ہڑپ کرݨا۔
* **دھوکہ تے ملاوٹ:** تجارت وچ جھوٹ ٻول کے یا نقص چھپا کے مال ویچݨا۔

### اخلاقی تے سماجی حرام
* **قتل:** ناحق کسی انسان دی جان گھنݨا۔
* **بدکاری (زنا):** بغیر نکاح دے جنسی تعلقات۔
* **والدین دی نافرمانی:** والدین دے حقوق غصب کرݨا تے انھاں نال بدتمیزی کرݨا۔
* **جھوٹی گواہی:** عدالتی یا سماجی معاملات وچ جھوٹ ٻولݨا۔

## حرام دے اثرات
اسلامی تعلیمات دے مطابق حرام دے ارتکاب توں انسان دی زندگی تے اثرات پوندے ہن:
1. **عبادات دی نامقبولی:** حرام کھاݨ پیݨ نال نماز تے دیگر عبادات دی قبولیت متاثر تھیندی ہے۔
2. **بے برکتی:**
طواف

**[[طواف]]** (سارائیکی: طواف) ہک عربی لفظ ہے جیندا لغوی مطلب "چکر لاوݨ" یا "پھیرے پاوݨ" ہے۔ اسلامی اصطلاح وچ مسجد الحرام دے وسط وچ واقع **[[کعبہ]]** دے گرد مخصوص طریقے نال ست چکر لاوݨ کوں طواف آکھیا ویندے۔ ایہ عبادت صرف اللہ دی خوشنودی واسطے کیتی ویندی ہے تے ایہ حج تے عمرہ دا ہک لازمی جزو ہے۔

## طواف دا طریقہ
طواف کرݨ دے کجھ مخصوص آداب تے طریقے ہن جیہڑے شریعت وچ بیان کیتے گئے ہن:
# **آغاز:** طواف دا آغاز کعبہ دے اوں کونے توں تھیندے جتھاں **[[حجر اسود]]** نصب ہے۔
# **استلام:** طواف شروع کریندے وقت حجر اسود کوں چمیا ویندے یا اوندی طرف ہتھ نال اشارہ کیتا ویندے، جینکوں "استلام" آکھیا ویندے۔
# **رخ:** طواف دے دوران کعبہ ہمیشہ حاجی دے کھٻے (Left) پاسے ہوندے۔
# **تعداد:** کعبہ دے گرد ست چکر لائے ویندن۔ ہر چکر کوں "شوط" آکھیا ویندے۔
# **رمل:** مرد حضرات واسطے پہلے ترائے چکر تھوڑا تیز قدم نال تے موڈھے ہلا کے چلݨ سنت ہے، جینکوں "رمل" آکھیا ویندے۔

## طواف دیاں قسماں
اسلام وچ موقع دی مناسبت نال طواف دیاں مختلف قسماں ہن:
* **طوافِ قدوم:** جݙاں کوئی شخص ٻاہروں مکہ آندے تاں ایہ "خوش آمدیدی" طواف ہوندے۔
* **طوافِ زیارت:** ایہ حج دا ہک فرض رکن ہے جیہڑا 10 ذوالحجہ کوں کیتا ویندے۔ ایندے بغیر حج مکمل کائنی تھیندا۔
* **طوافِ وداع:** حج مکمل کرݨ دے بعد مکہ توں واپسی دے وقت آخری طواف۔
* **طوافِ عمرہ:** عمرہ دی ادائیگی دے دوران کیتا ونڄݨ والا طواف۔
* **نفلی طواف:** عام حالات وچ ثواب دی نیت نال کیتا ونڄݨ والا طواف۔

## شرائط و آداب
طواف دی درستی واسطے کجھ شرائط لازمی ہن:
* **طہارت:** طواف واسطے باوضو ہووݨ لازمی ہے۔
* **ستر پوشی:** لباس دا پاک ہووݨ تے جسم دا ڈھکا ہووݨ ضروری ہے۔
* **نیت:** صرف اللہ دی رضا واسطے طواف دی نیت کرݨا۔
* **دعا تے ذکر:** طواف دے دوران مختلف مسنون دعائیں تے ذکر الہی کیتا ویندے۔

## مقامِ ابراہیم تے دو رکعت نماز
طواف دے ست چکر مکمل کرݨ دے بعد سنت ہے کہ **[[مقام ابراہیم]]** دے پچھوں یا مسجد الحرام وچ کہیں وی جگہ دو رکعت "نمازِ طواف" ادا کیتی ونڄے۔ ایندے بعد زمزم دا پاݨی پیتا ویندے تے ول **[[صفا تے مروہ]]** دی **[[سعی]]** واسطے ونڄیا ویندے۔

## اہمیت
طواف مسلماناں دی توحید تے ہکو مرکز (اللہ) دے گرد جڑیجݨ دی علامت ہے۔ ایہ ایں ڳال دا اظہار ہے کہ انسان دی زندگی دا مرکز تے محور صرف اللہ دی ذات ہے۔

## حوالے
اسلامی اصطلاح

**[[اسلامی اصطلاح]]** (سارائیکی: اسلامی اصطلاح) توں مراد اوہ مخصوص الفاظ یا کلمات ہن جیہڑے اسلام دے مذہبی، قانونی تے اخلاقی نظام کوں بیان کرݨ واسطے استعمال تھیندے ہن۔ اکثر اسلامی اصطلاحات دا ماخذ **[[عربی زبان]]** ہے، لیکن جݙاں ایہ اصطلاح دے طور تے ورتیاں ویندن تاں انھاں دا ہک خاص شرعی مطلب ہوندے جیہڑا انھاں دے عام لغوی مطلب توں مختلف یا زیادہ وسیع ہو سڳدے۔

## لغوی تے اصطلاحی مطلب وچ فرق
اسلامی علوم وچ کسی وی لفظ دے دو پہلو ہوندے ہن:
# **لغوی مطلب:** لفظ دا اوہ مطلب جیہڑا عام لغت (Dictionary) وچ ہوندے۔ مثال دے طور تے **[[طواف]]** دا لغوی مطلب صرف "چکر لاوݨ" ہے۔
# **اصطلاحی مطلب:** اوہ مخصوص مذہبی مفہوم جیہڑا قرآن یا سنت نے طے کیتا ہووے۔ جیویں اصطلاح وچ طواف دا مطلب صرف **[[کعبہ]]** دے گرد ست چکر لاوݨ ہے۔

## اہم اسلامی اصطلاحات دی تقسیم
اسلامی اصطلاحات کوں مختلف علوم دے لحاظ نال ونڈیا ونڄ سڳدے:

### عبادات نال متعلق
* **[[نماز]] (صلوٰۃ):** مخصوص حرکات و سکنات دے ذریعے اللہ دی عبادت۔
* **[[زکوٰۃ]]:** مال دا اوہ مخصوص حصہ جیہڑا غریباں کوں ݙتا ویندے۔
* **[[حج]]:** مخصوص ایام وچ مکہ دی زیارت تے مناسک دی ادائیگی۔

### عقائد نال متعلق
* **[[توحید]]:** اللہ تعالیٰ کوں ہک منݨ تے اوندی ذات و صفات وچ کسی کوں شریک نہ کرݨا۔
* **[[نبوت]]:** اللہ دا انساناں دی ہدایت واسطے انبیاء بھیجݨ دا سلسلہ۔
* **[[آخرت]]:** مرݨ دے بعد دوبارہ جی اٹھݨ تے جزا و سزا دا عقیدہ۔

### فقہ تے قانون نال متعلق
* **[[حلال]]:** اوہ چیزاں جنہاں دی اجازت شریعت نے ݙتی ہے۔
* **[[حرام]]:** اوہ افعال یا چیزاں جنہاں توں سختی نال منع کیتا گیا ہے۔
* **[[واجب]]:** اوہ کم جیہڑا کرݨا ضروری ہووے لیکن اوندے ثبوت وچ تھوڑا فرق ہووے۔

## اصطلاحات دی اہمیت
اسلامی اصطلاحات دا درست علم رکھݨ ٻہوں ضروری ہے کیونکہ:
1. انھاں دے بغیر **[[قرآن مجید]]** تے **[[حدیث]]** دا اصل پیغام سمجھݨ مشکل ہے۔
2. ایہ اصطلاحات پوری دنیا دے مسلماناں دے درمیان ہک مشترکہ لسانی پُل دا کردار ادا کریندیاں ہن۔
3. انھاں دے ذریعے ہی اسلامی تریخ تے ثقافت دی حفاظت ممکن تھئی ہے۔

## سارائیکی زبان وچ اثرات
سارائیکی زبان وچ سینکڑاں اسلامی اصطلاحات اپنی اصل شکل وچ یا تھوڑی تبدیلی نال استعمال تھیندیاں ہن۔ مثلاً "روزہ" (فارسی نژاد اصطلاح) یا "نماز" جیہڑیاں ہݨ سارائیکی ثقافت دا اٹوٹ حصہ بݨ چکیاں ہن۔

## حوالے
سنت

**[[سنت]]** (سارائیکی: سنت) ہک عربی زبان دا لفظ ہے جیندا لغوی مطلب "طریقہ"، "رستہ" یا "عادت" ہے۔ اسلامی اصطلاح وچ سنت توں مراد رسول اللہ ﷺ دا اوہ طریقہ ہے جیندے تے آپ ﷺ نے خود عمل کیتا، اوندا حکم ݙتا یا اونکوں پسند فرمایا۔ سنت، **[[قرآن مجید]]** دے بعد اسلامی شریعت دا دوسرا سب توں وݙا تے اہم ماخذ ہے۔

## سنت دیاں اقسام
علمائے کرام نے سنت کوں ترائے وݙیاں اقسام وچ تقسیم کیتا ہے:
# **سنتِ قولی:** اوہ ارشادات یا ڳالہیں جیہڑیاں نبی کریم ﷺ نے خود فرمائیاں۔ اینکوں **[[حدیث]]** وی آکھیا ویندے۔
# **سنتِ فعلی:** اوہ اعمال جیہڑے نبی کریم ﷺ نے خود کر کے دکھائے (مثلاً نماز پڑھݨ دا طریقہ یا حج دے مناسک)۔
# **سنتِ تقریری:** اوہ کم جیہڑے صحابہ کرام نے نبی کریم ﷺ دے سامنے کیتے تے آپ ﷺ نے انھاں کوں منع نہ فرمایا (یعنی خاموشی نال اجازت ݙتی)۔

## قرآن تے سنت دا تعلق
قرآن مجید تے سنت ہک ٻئے دے لازم و ملزوم ہن:
* **تفسیر:** قرآن وچ کئی احکامات مجمل (مختصر) ہن، جنہاں دی وضاحت سنت کریندی ہے۔ مثلاً قرآن وچ **[[نماز]]** دا حکم ہے، لیکن اوندیاں رکعتاں تے طریقہ سنت توں ملدے۔
* **عملی نمونہ:** حضرت عائشہ صدیقہ (رض) دے مطابق نبی کریم ﷺ دا اخلاق "چلدا پھردا قرآن" ہئی۔
* **اطاعت:** قرآن وچ کئی مقامات تے ارشاد ہے کہ "اللہ تے اوندی رسول دی اطاعت کرو"۔

## سنت دی اہمیت تے حجیت
مسلماناں واسطے سنت دی پیروی فرض ہے۔ ایں بارے کجھ اہم نکات ایہ ہن:
* **محبتِ رسول ﷺ:** سنت تے عمل کرݨا نبی کریم ﷺ نال سچی محبت دی علامت ہے۔
* **ہدایت دا رستہ:** سنت توں دوری گمراہی دا باعث بݨدی ہے۔
* **اتحادِ امت:** سنت پوری دنیا دے مسلماناں کوں عبادت تے اخلاق دے ہکو طریقے تے کٹھا کریندی ہے۔

## سارائیکی ثقافت وچ سنت
سارائیکی وسیب دے لوگ سنتِ رسول ﷺ نال ٻہوں عقیدت رکھدے ہن۔ خوشی، غمی، کھاݨ پیݨ تے پہناوے وچ سنت دے طریقیاں کوں برکت دا ذریعہ سمجھیا ویندے۔ اتھاں دے صوفیاء نے ہمیشہ ایں ڳال تے زور ݙتا ہے کہ اصل طریقت سنت دی پیروی وچ ہی چھپی ہوئی ہے۔

## حوالے
حدیث

**[[حدیث]]** (سارائیکی: حدیث) ہک عربی زبان دا لفظ ہے جیندا لغوی مطلب "ڳالھ" یا "کلام" ہے۔ اسلامی اصطلاح وچ حدیث توں مراد رسول اللہ ﷺ دے اقوال (ڳالہیں)، افعال (کم) یا آپ ﷺ دی خاموش رضامندی (تقریر) دی روایت ہے۔ حدیث دا بنیادی مقصد **[[سنت]]** کوں تحریری شکل وچ محفوظ کرݨا ہے تاکہ قیامت تک آوݨ والے لوگ ایندے توں ہدایت پا سڳن۔

## حدیث دے اجزاء
ہر حدیث دے دو بنیادی حصے ہوندے ہن، جنہاں دے بغیر حدیث مکمل کائنی سمجھئی ویندی:
# **سند (Chain of Narrators):** انھاں لوگاں دے ناواں دی لسٹ جیہڑے ہک ٻئے توں روایت کریندے ہوئے نبی کریم ﷺ تک پہنچدن۔
# **متن (Text):** اوہ اصل ڳالھ یا عمل جیہڑا حدیث وچ بیان کیتا گیا ہے۔

## حدیث دیاں اقسام
محدثین نے حدیث دی صحت تے مضبوطی دے لحاظ نال ایندیاں کئی اقسام بݨائیاں ہن:
* **حدیثِ صحیح:** اوہ حدیث جیندے تمام راوی سچے تے حافظے دے مضبوط ہوون تے سند وچ کوئی کٹ نہ ہووے۔
* **حدیثِ حسن:** اوہ حدیث جیندے راوی سچے تاں ہوون لیکن حافظہ تھوڑا کمزور ہووے۔
* **حدیثِ ضعیف:** اوہ حدیث جیندے کسی راوی وچ کوئی کمی ہووے یا سند ٹٹی ہوئی ہووے۔
* **حدیثِ موضوع:** اوہ من گھڑت ڳالھ جیہڑی غلط طور تے نبی کریم ﷺ دی طرف منسوب کیتی ونڄے۔

## صحاح ستہ (حدیث دیاں چھ مستند کتاباں)
اہلِ سنت دے نزدیک حدیث دیاں چھ کتاباں سب توں زیادہ مستند منیاں ویندیاں ہن، جنہاں کوں "صحاح ستہ" آکھیا ویندے:
# **[[صحیح بخاری]]:** امام بخاری دی تالیف (سب توں مستند کتاب)۔
# **[[صحیح مسلم]]:** امام مسلم دی تالیف۔
# **[[جامع ترمذی]]:** امام ترمذی دی تالیف۔
# **[[سنن ابی داؤد]]:** امام ابو داؤد دی تالیف۔
# **[[سنن نسائی]]:** امام نسائی دی تالیف۔
# **[[سنن ابن ماجہ]]:** امام ابن ماجہ دی تالیف۔

[Image showing the covers or manuscripts of the Sihah Sittah books]

## اہمیت
حدیث دی اہمیت درج ذیل وجوہات پاروں ٻہوں زیادہ ہے:
* **قرآن دی تشریح:** قرآن دے احکامات دی عملی تفصیل حدیث توں ملدی ہے۔
* **قانونی ماخذ:** اسلامی فقہ دا مدار قرآن دے بعد حدیث تے ہے۔
* **اخلاقی تربیت:** نبی کریم ﷺ دی زندگی دے ہر پہلو تے اخلاق دا علم حدیث توں ملدے۔

## سارائیکی وسیب وچ حدیث دا علم
سارائیکی خطے وچ قدیم دور توں ہی حدیث دے وݙے مراکز موجود ہن۔ ملتان، اوچ شریف تے بہاولپور دے مدرسیاں وچ حدیث دی تعلیم ݙتی ویندی ہے۔ سارائیکی علماء نے کئی احادیث دے ترجمے تے تشریح اپنی مادری زبان وچ وی کیتی ہے تاکہ عام لوگ ایں توں فائدہ چا سڳن۔

## حوالے
صحاح ستہ

**[[صحاح ستہ]]** (سارائیکی: صحاح ستہ) عربی زبان دا لفظ ہے جیندا مطلب ہے "چھ مستند کتاباں"۔ ایہ اہل سنت دے نزدیک حدیث دیاں اوہ چھ کتاباں ہن جیہڑیاں صحت تے اعتبار دے لحاظ نال سب توں اعلیٰ درجے تے ہن۔ انھاں کوں **[[قرآن مجید]]** دے بعد اسلامی شریعت دے احکامات دا سب توں وݙا ماخذ منیا ویندے۔

## کتب دی فہرست
صحاح ستہ وچ درج ذیل چھ کتاباں شامل ہن:

# **[[صحیح بخاری]]:** ایندے تالیف کار امام بخاری ہن۔ اینکوں قرآن دے بعد سب توں سچی کتاب منیا ویندے۔
# **[[صحیح مسلم]]:** ایندے تالیف کار امام مسلم ہن۔ ایہ متن دی ترتیب دے لحاظ نال ٻہوں مشہور ہے۔
# **[[جامع ترمذی]]:** ایندے تالیف کار امام ترمذی ہن۔ ایں کتاب وچ فقہی ابواب دا ٻہوں خیال رکھا گیا ہے۔
# **[[سنن ابی داؤد]]:** ایندے تالیف کار امام ابو داؤد ہن۔ ایہ کتاب زیادہ تر فقہی احکامات (احکام دی احادیث) تے مشتمل ہے۔
# **[[سنن نسائی]]:** ایندے تالیف کار امام نسائی ہن۔ ایندی حدیثاں دی چھان بین ٻہوں سخت ہے۔
# **[[سنن ابن ماجہ]]:** ایندے تالیف کار امام ابن ماجہ ہن۔ ایہ صحاح ستہ دی چھیویں کتاب گݨی ویندی ہے۔

## اہمیت و فضیلت
مسلماناں دے علمی طبقے وچ انھاں کتاباں دی اہمیت درج ذیل وجوہات پاروں ہے:
* **تحقیق:** انھاں کتاباں دے مصنفین نے حدیثاں کٹھیاں کرݨ واسطے ہزاراں میل دا سفر کیتا تے ہک ہک راوی دی پوری تریخ جمع کیتی۔
* **صحت دا معیار:** انھاں وچ زیادہ تر احادیث "صحیح" یا "حسن" درجے دیاں ہن۔
* **اتفاقِ امت:** پوری دنیا دے علماء دا ایں ڳال تے اتفاق ہے کہ ایہ کتاباں دین کوں سمجھݨ واسطے سب توں معتبر ہن۔

## صحیحین تے سنن اربعہ
صحاح ستہ کوں مزید دو حصیاں وچ ونڈیا ویندے:
* **صحیحین:** صحیح بخاری تے صحیح مسلم کوں کٹھا "صحیحین" آکھیا ویندے کیونکہ انھاں دا درجہ باقی چار توں بلند ہے۔
* **سنن اربعہ:** باقی چار کتاباں (ترمذی، ابوداؤد، نسائی، ابن ماجہ) کوں کٹھا "سنن اربعہ" آکھیا ویندے۔

## سارائیکی وسیب وچ ترویج
سارائیکی خطے دے مدارس وچ "دورہ حدیث" دے دوران صحاح ستہ دی تمام کتاباں پڑھائیاں ویندن۔ ملتان تے بہاولپور دے کئی قدیم لائبریریاں وچ انھاں کتاباں دے قلمی نسخے (Handwritten manuscripts) اڄ وی موجود ہن، جیہڑے ایں خطے دی علمی محبت دا ثبوت ہن۔

## حوالے
اسلامی شریعت

**[[اسلامی شریعت]]** (سارائیکی: اسلامی شریعت) توں مراد اوہ قوانین، احکامات تے ضابطے ہن جیہڑے اللہ تعالیٰ نے اپنے بندیاں دی ہدایت واسطے نازل کیتے ہن۔ شریعت دا لغوی مطلب "صاف تے سیدھا رستہ" یا "پاݨی دے چشمے دا رستہ" ہے۔ اسلام وچ شریعت ہک مکمل نظامِ حیات ہے جیہڑی انسان دی انفرادی زندگی توں گھن کے ریاست دے نظام تک تمام پہلوئواں دی رہنمائی کریندی ہے۔

## شریعت دے بنیادی ماخذ
اسلامی شریعت دی بنیاد چار وݙے ستوناں تے ہے، جنہاں توں قوانین اخذ کیتے ویندے ہن:

# **[[قرآن مجید]]:** اللہ دا کلام، جیہڑا شریعت دا پہلا تے سب توں وݙا ماخذ ہے۔
# **[[سنت]] و [[حدیث]]:** نبی کریم ﷺ دے اقوال و افعال، جیہڑے قرآن دی تشریح کریندے ہن۔
# **[[اجماع]]:** کسی ہک دور دے تمام مسلمان مجتہدین دا کسی شرعی مسئلے تے اتفاق کر گھݨا۔
# **[[قیاس]]:** قرآن و سنت دے اصولاں دی روشنی وچ نویں مسائل دا حل لبھݨا (عقلی دلیل)۔

## شریعت دے وݙے شعبے
شریعت انسانی زندگی کوں ترائے وݙے حصیاں وچ تقسیم کریندی ہے:
* **[[عبادات]]:** اللہ دے نال تعلق (جیویں نماز، روزہ، زکوٰۃ، حج)۔
* **[[معاملات]]:** انساناں دے آپسی تعلقات (تجارت، نکاح، وراثت، لین دین)۔
* **[[اخلاقیات]]:** کردار سازی (سچ، امانتداری، صبر، عدل)۔

## مقاصدِ شریعت
شریعت دے نفاذ دا اصل مقصد پنج چیزاں دی حفاظت ہے، جینکوں "مقاصدِ شریعت" آکھیا ویندے:
1. **دین دی حفاظت:** عقیدے تے عبادات دا تحفظ۔
2. **جان دی حفاظت:** انسانی زندگی دا تحفظ۔
3. **عقل دی حفاظت:** سوچ تے سمجھ دی صلاحیت کوں محفوظ رکھݨا۔
4. **نسل دی حفاظت:** خاندان دے نظام تے پاکیزہ رشتیاں دا تحفظ۔
5. **مال دی حفاظت:** جائیداد تے معاشی حقوق دا تحفظ۔

## شریعت تے فقہ وچ فرق
اکثر لوگ شریعت تے **[[فقہ]]** کوں ہکو چیز سمجھدن، لیکن انھاں وچ تھوڑا فرق ہے:
* **شریعت:** اوہ الہی قوانین ہن جیہڑے قطعی تے ناقابلِ تبدیلی ہن (جیویں نماز دی فرضیت)۔
* **[[فقہ]]:** علماء دی انھاں قوانین توں اخذ کیتی گئی تشریح، جیندے وچ وقت تے حالات دے مطابق تھوڑا اختلاف ہو سڳدے (جیویں حنفی یا شافعی طریقہ)۔

## سارائیکی وسیب وچ شریعت دی اہمیت
سارائیکی وسیب ہک مذہبی خطہ ہے جتھاں لوگ اپنی زندگی دے فیصلے شرعی اصولاں دے مطابق کرݨ کوں ترجیح ݙیندے ہن۔ اتھاں دے خانقاہی نظام تے مدارس نے شریعت دی تعلیم کوں عام کرݨ وچ ٻہوں اہم کردار ادا کیتا ہے، خاص طور تے وراثت تے خاندانی معاملات وچ شریعت دی پیروی کوں برکت سمجھیا ویندے۔

## حوالے
جعفری

**[[فقہ جعفری]]** (سارائیکی: فقہ جعفری) اسلام دے وݙے فقہی مذاہب وچوں ہک ہے، جیہڑا بنیادی طور تے شیعہ مسلماناں دا مسلک ہے۔ ایندا ناں چوتھے خلیفہ حضرت علی بن ابی طالب (رض) دی نسل توں چھیویں امام، **[[امام جعفر صادق]]** (علیہ السلام) دے ناں تے رکھا گیا ہے۔ انھاں نے اسلامی شریعت دی تشریح تے تدوین وچ ٻہوں اہم کردار ادا کیتا۔

## تاریخ تے بنیاد
فقہ جعفری دی بنیاد اوں علم تے ہے جیہڑا نبی کریم ﷺ توں براہِ راست اہل بیت دے ذریعے منتقل تھیا۔
* **دورِ امام جعفر صادق (ع):** آپ (ع) دا دور علمی لحاظ نال ٻہوں سنہرا ہئی۔ آپ دے حلقہ درس وچ ہزاراں شاگرد شامل ہن، جنہاں وچوں کئی بعد وچ دوسرے فقہی مذاہب دے بانی بݨے (مثلاً امام ابو حنیفہ)۔
* **تدوین:** فقہ جعفری دے احکامات کوں "کتبِ اربعہ" (چار بنیادی کتاباں) وچ جمع کیتا گیا ہے، جیہڑیاں شیعہ نقطہ نظر توں مستند ترین ہن۔

## فقہ جعفری دے ماخذ
فقہ جعفری دے مطابق شرعی قوانین اخذ کرݨ دے چار وݙے طریقے ہن:
# **[[قرآن مجید]]:** پہلا تے قطعی ماخذ۔
# **[[سنت]] و [[حدیث]]:** نبی کریم ﷺ تے انھاں دے معصوم ائمہ دے اقوال و افعال۔
# **[[عقل]]:** درست نتیجے تک پہنچݨ واسطے عقل دا استعمال لازمی قرار ݙتا گیا ہے۔
# **[[اجماع]]:** جݙاں تمام علماء کسی مسئلے تے ایں طرح متفق ہوون کہ اوندے وچ امام دی رضا شامل ہووے۔

## امتیازی خصوصیات
فقہ جعفری وچ کجھ ایسے پہلو ہن جیہڑے اینکوں دوسرے مذاہب توں ممتاز کریندے ہن:
* **[[اجتہاد]] دا دروازہ:** فقہ جعفری وچ اجتہاد (نویں مسائل دا حل لبھݨا) ہمیشہ جاری رہندے، ایں واسطے ہر دور وچ "مجتہد" یا "مرجع تقلید" موجود ہوندے ہن۔
* **[[امامت]]:** عقیدہ امامت ایں فقہ دا لازمی حصہ ہے، جیندے مطابق بارہ ائمہ دین دے حقیقی محافظ ہن۔
* **خمس:** زکوٰۃ دے علاوہ آمدنی دا ہک مخصوص حصہ (خمس) مذہبی تے فلاحی کماں واسطے کڈھݨا واجب ہے۔

## پاکستان تے سارائیکی وسیب وچ اہمیت
پاکستان دی آبادی دا ہک وݙا حصہ فقہ جعفری دی پیروی کریندے۔
* **قانونی حیثیت:** پاکستان دے دستور دے مطابق، شیعہ آبادی دے خاندانی معاملات (نکاح، طلاق، وراثت) انھاں دی اپنی فقہ یعنی فقہ جعفری دے مطابق طے تھیندے ہن۔
* **ثقافت:** سارائیکی وسیب وچ عزاداری تے ائمہ اہل بیت نال محبت ہک مشترکہ ثقافتی ورثہ ہے، جتھاں شیعہ تے سنی مل کے محرم الحرام دے پروگراماں وچ شرکت کریندے ہن۔

## حوالے
ریاستہائے متحدہ

**[[ریاست ہائے متحدہ]]** (انگریزی: United States of America)، جینکوں عام طور تے **امریکہ** وی آکھیا ویندے، شمالی امریکہ وچ واقع ہک ملک ہے۔ ایہ 50 ریاستاں، ہک وفاقی ضلع (واشنگٹن ڈی سی)، تے کئی خود مختار علاقیاں تے مشتمل ہک وفاقی جمہوریہ ہے۔ رقبے تے آبادی دے لحاظ نال ایہ دنیا دے وݙے ملکاں وچوں ہک ہے۔

## جغرافیہ
ریاست ہائے متحدہ دا جغرافیہ ٻہوں وسیع تے متنوع ہے:
* **سرحداں:** ایندے شمال وچ کینیڈا تے جنوب وچ میکسیکو واقع ہے۔ ایندے مشرق وچ بحرِ اوقیانوس (Atlantic Ocean) تے مغرب وچ بحرِ الکاہل (Pacific Ocean) موجود ہن۔
* **رقبہ:** ایہ دنیا دا چوتھا سب توں وݙا ملک ہے۔
* **موسم:** اتھاں قطبی موسم توں گھن کے صحرائی تے استوائی موسم تک تمام قسماں پائیاں ویندن۔

[attachment_0](attachment)

## تریخ
* **آزادی:** 4 جولائی 1776ء کوں امریکہ نے برطانوی راج توں اپنی آزادی دا اعلان کیتا۔
* **آئین:** امریکی آئین دنیا دے قدیم ترین تحریری آئیناں وچوں ہک ہے جیہڑا اڄ وی نافذ ہے۔
* **عالمی طاقت:** جنگ عظیم دوم دے بعد امریکہ دنیا دی سب توں وݙی معاشی تے فوجی طاقت بݨ کر ابھریا۔

## حکومت تے سیاست
امریکہ وچ صدارتی نظامِ حکومت رائج ہے:
# **صدر:** ملک دا سربراہ تے افواج دا کمانڈر ان چیف ہوندے، جیہڑا چار سال واسطے چݨیا ویندے۔
# **کانگریس:** ایہ مقننہ ہے جیہڑی قوانین بݨیندی ہے (ایندے دو حصے ہن: سینٹ تے ایوانِ نمائندگان)۔
# **سپریم کورٹ:** اعلیٰ عدلیہ جیہڑی آئین دی تشریح کریندی ہے۔

[attachment_1](attachment)

## معیشت تے ٹیکنالوجی
امریکہ دی معیشت دنیا دی سب توں وݙی معیشت ہے:
* **ٹیکنالوجی:** سلیکون ویلی (Silicon Valley) دنیا وچ آئی ٹی تے ٹیکنالوجی دا مرکز ہے۔
* **صنعت:** ایہ زراعت، اسلحہ سازی، خلائی تحقیق (ناسا)، تے تفریحی صنعت (ہالی ووڈ) وچ دنیا دی قیادت کریندے۔
* **کرنسی:** امریکی ڈالر دنیا دی سب توں اہم بین الاقوامی کرنسی ہے۔

## پاکستان دے نال تعلقات
پاکستان تے ریاست ہائے متحدہ دے تعلقات قیامِ پاکستان توں ہی نشیب و فراز دا شکار رہے ہن۔ امریکہ پاکستان دا ہک وݙا تجارتی حصہ دار ہے تے کئی شعبیاں وچ امداد فراہم کریندے۔ سارائیکی وسیب دے کئی لوگ تعلیم تے روزگار واسطے امریکہ وچ مقیم ہن۔

## حوالے