سرائیکی زبان دا تاریخی پس منظر ، تے ماخذات

مؤرخین تے محققین آکھ ڳئین جو ہک وقت او وی ہا جݙاں برصغیر پاک و ہند دے شمالی علاقے وچ ہک وݙا سارا سمندر ٹھاٹھاں مریندا ہا ، تے ایندے جنوب وچ برصغیر دے دکن والے پاسے ہک وݙا سارا خشک علاقہ ہا ، جہڑا جو افریقہ ، لنکا تے آسٹریلیا تئیں درگھیا ہویا ہا ، تے ایہ سارے ملک ہک ٻئے نال مِلیئے ہوئے ہَن ،آسٹریلیا دے قدیم ترین باشندے اَسانی نال آسام تے بنگال دے راہوںبرصغیر وچ داخل آ تھئے ہَن تے وَل ودھدے وَدھدے وادیٔ سندھ توڑیں آ پُنّے ۔ اُوں وقت ایہ قدیم سمندر وادیٔ سندھ دی مٹی کوں زرخیز بݨیندا ہویا جنوب مغرب دو لہہ ڳیا ہا۔

آسٹریلیا کنوں آوݨ والے ایہ لوک سنتھالی ، گونڈ ، بھیل ، کول وغیرہ ، سݙیندے ہَن ۔ سنتھالیاں دی زبان اَڄ وی آسٹریلیا دے قدیم باشندیاں دی زبان نال مشابہت رکھیندی ہے۔

ہک روایت ایہ وی ہے جو سنتھالاں وغیرہ کنوں پہلے وی اِتھاں انسان رہندے ہَن ، حضرت آدمؑ تے حوّا جݙاں اَسمانوں لتھے ہَن تاں برصغیر دے علاقے سراندیپ وچ آ لتھّے ہَن ۔ شاید اِنھائیں دی ابتدائی اولاد وچوں کجھ اِتھائیں رہ ڳئے ہووِن۔ ایہ لوک ٻاہر دے آوݨ والیاں باشندیاں کنوں معیشت تے معاشرت وچ ترقی یافتہ ہَن۔

بہرحال وادیٔ سندھ وچ سنتھالی تے کولاری قوماں دے کمزور ڈِھلے ، آلسی تھی ونڄݨ دے بعد تقریباً اَٹھ ہزار سال قبل مسیح وچ ایں برصغیر وچ دَراوڑ قوم فاتحین دی حیثیت وچ داخل آ تھئی ۔بعض محققین آہدن جو ایہ دراوڑ قوم بحیرئہ روم دیاں قوماں وِچوں ہَن تے وَل اُتھوں میسو پوٹیمیا، عراق ، عرب ، بلوچستان کنوں تھیندے وادیٔ سندھ وچ آوڑیے ہَن۔ ایہ قوم مقامی لوکاں کنوں کافی مہذب تے طاقتور ہئی۔ ایں ڳالھوں مقامی لوک دراوڑاں دے مفتوح تے محکوم تھی تے رہ ڳئے ۔ دراوڑیاں کافی عرصے تئیں حکومت کیتی رکھی ، تے آپݨی زبان تے تہذیب کوں ترقی ݙتی۔

ظامیؔ بہاول پوری دے قول دے مطابق سرائیکی ایں علاقے یعنی وادیٔ سندھ دے سب توں پہلے آبادکاراں دی زبان ہے تے ایہ اُنھاں ݙینہاں کنوں ہے جݙاں کنوں کوئی قوم اِتھاں آباد آ تھئی ہئی تے اوہے لوک سرائیکی زبان دے موجِد ، مُنڈھ ٻدھݨ والے تے ایکوں سنوارݨ سنگھارݨ والے ہَن 

بہرحال دراوڑاں دے اقتدار دا شروع دا مرکز تے جا ٹِکاݨاں وی وادیٔ سندھ ہئی۔ انھاں حالات وچ سرائیکی خود دراوڑی زبان دے نال تھی تے ترقی کیتی ہوسی ، سنتھال، بھیل ، گونڈ وغیرہ دے لسانی آثار سرائیکی زبان وِچ موجود وی ہِن۔

## اَسوری:
درواڑیاں دے بعد اَسوریاں دا ذکر تاریخاں وچ مِلدے ۔ ایہ لوک مصر ، بابل تے ایران نال گھاٹے سانگے بھانگے رکھیندے ہَن ۔ بعض محققین تاں آہدن جو بابل دے اشوری ، ایران دے آہوری تے ہند دے اَسُوری ہکی قوم دیاں مختلف شاخاں ہَن۔ جہڑیاں اِݙے اُݙے کھنڈ ڳیاں ہَن ۔ کافی عرصے تقریباً ترائے ہزار سال قبل مسیح تئیں اَسُوری قوم کوں وادیٔ سندھ وچ بلکہ ٻنھاں علاقیاں وچ وی اقتدار حاصل ریہا ۔او اَسُوری زبان ٻولیندے ہَن ۔ ظامیؔ بہاول پوری دے قول دے مطابق ایں اَسُوری زبان کنوں اِی اساݙی زبان دا ناں سرائیکی قرار پایا ، کیوں جو ایہ فاتح قوم ہئی۔

## آریہ :
اَسُوریاں دے بعد آریاواں دا ناں گھدا ویندے ۔ آریہ مختلف ٹولیاں وچ شمال مغرب کنوں وادیٔ سندھ وچ داخل آ تھئے ہَن تے وَل وادیٔ گنگا توڑیں پُڄ ڳئے ہَن ۔ انھاں دراوڑیاں کوں وی جنوبی پہاڑاں دو بھڄایا تے کُجھ لوکاں آپݨیاں زمیناں تے جاہیں نہ چھوڑیاں ۔ آریہ شمالی ہند دے دراوڑاں نال لڑدے بِھڑدے ریہے تے کجھ دراوڑ وادیٔ گنگا و جمن دو لنگھ ڳئے ، بہرحال سرائیکی ٻولݨ والا علاقہ انھاں آریاواں دے اثرات وچ رِیہا ۔ آریہ تعداد وچ تھوڑے ہَن ، انھاں اِتھاں دے لوکاں نال شادیاں وی کر گھدیاں تے ایں طرح آریہ پندھرویں کنوں ݙہویں صدی قبل مسیح توڑیں ٹولے ٹولے تھی تھی تے ایں پاسے آندے ریہے۔

## پشاچہ:
ہِیں زمانے وچ ہک نویں قوم پشاچہ وی ایران کنوں افغانستان تے وَل اُتھوں برصغیر پاک و ہند وچ اَئی ۔ ایکوں آریائی قوماں دا آخری گروہ وی سݙیا ڳئے ۔ اِیں قوم دا ذکر ہندواں دیاں مذہبی کتاباں پُراتاں وچ موجود ہے لیکن ویداں وچ کائنی ۔ ایہ پہلے آریاواں کنوں زیادہ مہذب نہ ہَن ، ایں ڳالھوں اِنھاں کوں پشاچہ (بدتمیز) سݙیا ڳیا۔ انھاں دی زبان دا ناں داردِک یا دردئی ہئی ۔ کشمیری ، شینا ، چترالی وغیرہ وی دردیٔ زباناں ہَن۔

سرائیکی زبان دے بݨاوݨ والے تے موجد دے طور تے وی پشاچہ قوم دا ناں گھدا ویندے۔ بعض مؤرخین اِنھاں کوں وادیٔ سندھ دے اصلی باشندے وی اَکھیندن۔ بعض مؤرخین اِنھاں دی زبان کوں شروع دے دردیٔ پشاچہ خاندان دیاں زباناں وچوں بیان کیتے ، بلکہ انھاں اڳوں تے چل تے سرائیکی تے سندھی ، سݙیجݨ والیاں زباناں اُتے اپݨی زبان دا اثر وی سٹیا۔

پشاچہ قبیلیاں دے وادیٔ سندھ وچ آباد تھی ونڄݨ دے ٻہوں بعد محققین لِکھ ڳئن ، جو وادیٔ سندھ وچ ہک کھنڈی ہوئی زبان وَراچڈہ ، دا وی حوالہ مِلدے ۔ وَراچڈہ دِگڑی ہوئی دردیٔ زبان ہے ۔ مرکز کنوں پرے تے وِڳڑ ونڄݨ دی وجہ کنوں ایکوں وَراچڈہ سݙیا ویندے ایکوں اب بھرنش وراچڈہ وی سݙیا ویندے ، کیوں جو ایہ ہک عام پراکرت زبان کنوں وِڳڑی ہوئی زبان ہے۔

مارکندیہ دی کتاب ’’پراکرت ویا کرن‘‘ کنوں پتہ لڳدے جو وَراچڈہ وادیٔ سندھ دی قدیم زبان ہے ۔ جہڑی جو اَپݨے کنوں ہک قدیم زبان شورسینی کنوں پیدا تھئی ہے۔

## شورسینی:
شورسینی اپݨے زمانے وچ برصغیر دے ٻہوں وݙے علاقے وچ ٻولی ویندی ہئی ۔ کہیں زمانے ایہ زبان اُتر پردیش ، پنجاب ، گجرات ، راجپوتانہ ، دکن وغیرہ وچ وی یکساں ٻولی ویندی ہئی تے اِنھاں علاقیاں وچ ایندا راج ہا ۔ آکھیا ویندے جو ایں شورسینی کنوں اِی مہاراشٹری ، شوراشٹری ، اَپ بھرنش ، وَراچڈہ ، بلکہ سندھی تے وَل سرائیکی زباناں عالمِ وجود وچ آئن ۔ بقول ظامیؔ بہاول پوری انھاں ڳالھیں دی وجہ کنوں وَراچڈہ گویا سندھی تے سرائیکی دی سَکی ماء ہے ۔ شورسینی نانی ہے ، اَتے رِگوید والی سنسکرات اِنھاں دی پَڑ نانی ہے ۔ شورسینی ہندوستان دیاں آریائی زباناں وچوں قدیم زبان ہے ۔ بعض محققین مہاراشٹری کوں قدیم آریائی زبان آہدن تے بعض اوّلیت دا سہرا ماگھدی دے سر ٻدھیندِن۔

مگدِھی: مگدھی ہندوستان دی قدیم آریائی زبان ہے ۔ جہڑی جو برصغیر وچ داخل تھیوݨ آلے پہلے آریاواں نال اِݙے اَئی ہئی۔ انھاں دے بعد آوݨ والے آریائی شورسینی ٻولیندے ہَن ، شورسینی کنوں جنوبی ہند دیاں مغربی زباناں مثلاً ہندی ، اُردو وغیرہ وی پیدا تھیاں۔ آریاواں مقامی زباناں دے اثرات دی وجہ کنوں ایندا ناں شورسینی رکھیا تے ایں کنوں پیدا تھیوݨ والیاں زباناں اندرونی دائرے دیاں زباناں سݙیجݨ لڳ پیاں۔ ایندے مقابلے وچ مگدھی زبان کنوں پیدا تھیوݨ والیاں زباناں بیرونی دائرے دیاں زباناں دے ناں نال سݙیاں ویندیاں ریہاں۔

## عرب :
آریاواں دے زوال دے ݙینہ آئے تاں عرباں برصغیر اُتے حملے شروع کر ݙتے تے وادیٔ سندھ وچ اپݨی حکومت وی قائم کر گھدی، انھاں دے دور وچ عربی دی وݙی چاہ چہارت ہئی تے عام ٻول چال وچ وی عربی دا عمل دخل ہا ۔ تے کافی عرصے تئیں ریہا۔ وَل شمال مغرب کنوں محمود غزنوی دے حملے شروع تھئے ، تے دہلی وچ وی مسلماناں دی حکومت قائم تھی ڳئی ، ایہ فارسی ز بان ٻولݨ والے ہَن ۔ ایں واسطے عربی تے فارسی کوں فوقیت ݙتی ڳئی تے فارسی اِتھوں دیاں زباناں اُتے اثر سٹیا ۔ ایہ توڑیں جو انگریزاں اتھاں اپݨے قدم آ ڄمائے تے انگریزی زبان کوں اِتھوں دے لوکاں منہ لایا۔

ایہ ہے مختصر جیہا تاریخی پس منظر سرائیکی زبان دا ۔ ہُݨ ایکوں سامݨے رکھ تے سرائیکی دے ماخذات ݙیکھو:

عرب مجاہدین دے دور وچ مسلمان وادیٔ سندھ دی زبان کوں ہندی تے اِتھوں دے تمام باشندیاں کوں ہندو سݙیندے ہَن بلکہ عرب لوک تاں اِتھوں دے مسلمان باشندیاں کوں وی ہندو سݙیندے رَہندے ہَن ۔ ٻارہویں صدی ہجری تئیں ایہو ہندی ناں چالو ریہا۔ عالم تے فاضل حضرات وی ایکوں ہندی سݙیندے ہَن ۔ البتہ شہنشاہ اکبر اعظم دے ہک مشیر ابوالفضل ایکوں ’’ملتانی‘‘ دے ناں نال یاد کیتا ہا۔

قدیم زمینے وچ ملتان کوں وادیٔ سندھ وچ اقتدار حاصل رِیہے ، ملتانی زبان دے اقتدار تے اختیار دی وجہ کنوں دنیا جہان دیاں ٻنھاں زباناں وچ ایکوں بین الاقوامیت وی حاصل ہئی تے مرکزیت وی حاصل ہئی ۔ ایندے اِݙوں اُݙوں ثانوی زبان ’’ہندکو‘‘ دے ناں نال جہڑی ٻولی ٻولی ویندی ہے او وی کہیں کنوں متاثر کائنی، کہیں زبان کنوں وِڳڑی ہوئی وی کائنی ، بلکہ ملتانی ہے ۔ جیکوں قدیم ہندو باشندے وی ٻولیندے ہَن ۔ قدیم ملتانی دا دائرہ اثر چترال دے علاقے کافرستان ، ایرانی بلوچستان دے علاقے سیستان اَتے روس دے علاقے والگا دے آس پاس تئیں کھنڈیا ہویا ہے۔

ملتانی (سرائیکی) زبان اتنی قدیم ہے جو ماہرین لسانیات ایندی قدامت دے اعتراف دے باوجود ایندے آغاز دے زمانے دے متعلق یقین نال کجھ وی نِھیں ݙس سڳیئے نہ ثبوت مِل سڳئے ہِن۔

زباناں ہک ٻئی وچوں پیدا تھیندیاں ریہن ، مَردیاں جِیندیاں وی رِیہن ، ہک ٻئی نال ڳانڈھے سانگے وی رکھیندِن ، ہک ٻئی تے اپݨے اثرات وی مرتب کیتی رکھدِن تے اِنھاں سانگوں اِنھاں وچ تبدیلیاں تے تغیرات وی پیدا تھیندے رہندن۔

قدیم سرائیکی دا ٻوٹا سرائیکی ٻولݨ والے علاقے وچ اُوں ݙینہ کنوں لڳ ڳیا ہا ، جݙاں جو اتھاں کوئی انسان آ وَسیّے ہَن ۔ ایں ڳالھوں ایہ نھیں آکھیا ونڄ سڳدا جو ایہ زبان کہڑی زبان وچوں نکلی ہے یا ایندے ماخذات کیا ہِن ۔ البتہ ایندے ڳانڈھے ٻنھاں زباناں نال رِیہن ، اِیہ ٻنھاں کنوں متاثر تھیندی رہی ہے ، تے انھاں کوں متاثر کریندی رہی ہے ۔ ایندے وچ تبدیلیاں تے تغیرات وی آندے ریہن ۔

وادیٔ سندھ دے قدیم لوک سنتھال ، گونڈبھیل وغیرہ ہَن تے انھاں دی زبان اِتھاں چنگی طرح ، وَدّھی پَھلّی ہوسی ، پر ایندے اثرات ٻہوں تھوڑے قائم رہ سڳئن، انھاں دے بعد دَراوڑ آئے تاں انھاں دی زبان قدیم سرائیکی تے اثر سٹیا ، تے اوندے ڈھیر سارے لفظ اَڄ وی سرائیکی وچ شامل ہن ، جیویں جو کَنڈ ، پنِّی ، کَھلاّ ، کُھرّی ، ڈھگّی، پِیو ، امّاں ، لُوݨ ، وغیرہ۔

دراوڑیاں دے بعد اَسُوری قوم وادیٔ سندھ وچ قدم رکھئے ۔ تاں اِنھاں دی زبان اَسُوری دا رواج وی پیا ، تے قدیم زبان کوں ایں متاثر وی کیتا ۔ اَسُوریاں دے بعد آریا آئے انھاں دی مذہبی زبان سنسکرت ہئی ۔ پَر ایہ کجھ غلط رویاں دی وجہ کنوں تادیر آپݨی حیثیت قائم نہ رکھ سڳی تے نہ قدیم سرائیکی تے کوئی نمایاں اثر گھت سڳی ، انھاں دے نال ہک گروہ پشاچہ قوم دے ناں دا وی اِتھاں آیا ۔ اُنھاں دی زبان دردیٔ ہئی۔دردیٔ زباناں وِچوں شینا زبان کجھ زیادہ وَدّھی پَھلّی ، بہرحال پشاچی زبان دے اثرات ڈھیر مِلدن ۔ کجھ لفظ نمونے دے طور تے ایہ ہِن ۔ کاک (کاکا) ، گوڑ(گھوڑا) ، کوکڑ (کُکڑ) ، ڳاوے(ڳاں) ، آتھ (اُٹھ) ، اِک (ہِک) ، تارو (تارہ) ، دِی (دھی) وغیرہ وغیرہ۔

دردیٔ زباناں دے بعد شورسینی مبان عروج تے آئی تے ایہ برصغیر دے کافی علاقیاں وچ ٻولی ونڄݨ پئی ڳئی تے ایندے اثرات اَڳوں تے پیدا تھیوݨ والی زبان اُردو تے وی ٻہوں قائم تھئے ۔ ایں زبان دے کجھ لفظ ایہ ہِن:کٹورا ، تھال ، توّا ، رَکابی ، ناس ، وغیرہ وغیرہ۔

شورسینی دے نال ماگھدی دا ناں وی گھدا ویندے ایہ زبان وی کافی اہمیّت والی ہئی۔

مسلماناں دے برصغیر وچ آوݨ نال پہلے پہلے اِتھوں دی قدیم زبان یعنی سرائیکی اُتے عربی دا کافی اثر پیا تے بے شمار عربی لفظ سرائیکی وچ رَل ڳئین ، بلکہ سرائیکی انھاں کوں ڈھیر حد توڑیں بَدلا چھوڑیا ۔ کجھ لفظ ملاحظہ ہووِن ، جہڑے استعمال تھیوݨ پئے ڳئے۔

تنُور ، خمیس ، جُثہ ، ذال ، شوم ، فتُور ، اَستاوہ ، تقاضا ، مقراض ، وحوش ، مہین وغیرہ۔

عرباں دا اثر وادیٔ سندھ وچ گھٹیا ، تاں وَل فارسی ٻولݨ والیاں قوماں برصغیر اُتے حملے کرݨ شروع کر ݙتے، تے فارسی دا اثر وی سرائیکی اُتے اونویں پِیا ، جیویں عربی دا اثر مرتب تھیا ہا ، فارسی دے کجھ لفظ جہڑے سرائیکی وچ اونویں دے اونویں استعمال تھیندن ، ایہ ہِن:

مثلاً کورا ، کودَن ، کندورہ ، کنج ، لُوس ، پیشیں ، بخرہ ، وغیرہ انھاں لفظاں کنوں علاوہ وی ڈھیر سارے لفظ فارسی دے سرائیکی وچ مِلدن ۔ پر اِنھاں وچ تھوڑی گھݨی تبدیلی ضرور تھئی ہے۔

مثلاً: زیرہ کنوں جِیرا ، کِیسہ کنوں کھیسہ ، گزک کنوں گجک ، وغیرہ وغیرہ

فارسی دے اثر دی خاص ڳالھ ایہ ہے جو اضمار متصل بالا فعال دا رواج معلوم تھیندے جو فارسی کنوں اَئے ، توڑے جو ایہ اثر عربی کنوں وی مرتّب تھئے ، پر زیادہ تر فارسی دے اثرات کنوں تھئے۔ مثال دے طور تے سرائیکی وچ ’’اکھیومِس‘‘ ہک فقرہ ہے ۔ ایندا ہُو بہُو ترجمہ فارسی وچ ’’گفتمش‘‘ ہے ۔ ایہ ٻئی ڳالھ ہے ،جو فارسی وچ ’’اوکوں‘‘ دا متبادل ’’لفظ ’’ش‘‘ آئے تے سرائیکی وچ ایکوں ’’س‘‘ ناں آکھیا ویندے۔

سرائیکی ماخذات اساں عام معنیاں وچ تاں استعمال نھیں پے کریندے ، کیوں جو ایہ ماخذات کنوں وَدھ اشتراک دا معاملہ تھے تے ایہ اشتراک برصغیر دی کہیں زبان کنوں خاص کر شمال مغربی گروہ دیاں زباناں کنوں قائم ریہے ۔ ایں لحاظ نال گجراتی زبان وی سرائیکی دے ماخذات وچ آ سڳدی ہے ۔ وَل سندھی دا نمبر آندے بلکہ سندھی تے سرائیکی تاں اصلوں بھیݨیں لڳدن ، تے ٻہوں تھوڑا فرق محسوس تھیندے ، بلکہ دراوڑی ، آریائی ، ایرانی ، ترکی ، عربی زباناں کنوں فائدہ چاتے۔ سندھی تے سرائیکی نے وادیٔ سندھ وچ آپݨی منفرد حیثیت قائم کر گھدی ۔ کجھ لفظ سندھی دے ملاحظہ ہووِن:

اَدّی ، سِیہڑ ، وات ، ٻوڑ ، اُبھّا ، پَندھ ، بَہروبھروُّ، وَگ، آلسی ، وِتھی ، جھاتی وغیرہ

سندھی زبان دا رسم الخط سرائیکی کنوں ڈھیر فرق والا ہے ۔ خاص طور تے 1854ء وچ طے شدہ رسم الخط سندھی کوں عربی فارسی یا قومی زبان اُردو کنوں ڈھیر اَنج کر ڳئے ۔ ایویں لڳدے جو ایہ ہک چال چلی ڳئی ہئی اونویں رسم الخط کوں چھوڑ تے سرائیکی تے سندھی ݙوں اَنج اَنج زباناں ہووݨ دے باوجود آپس وچ بھیݨیں نظردِن تے ݙوہائیں وچ زبان دا مِٹھاج ، گھلاوٹ تے فصاحت ہِکّو جہی ہے۔

سرائیکی تے پنجابی ہمسایہ زباناں ہِن ، انھاں دا اشتراک قدرتی امر ہے ، تے وݙے زور شور نال تھیندا ریہے ۔ کیوں جو سرائیکی ، پنجابی کنوں قدیم زبان ہے ۔ ایں ڳالھوں سرائیکی دا اثر پنجابی اُتے ڈھیر تھئے ، آخر وچ قومی زبان اُردو تے سرائیکی دے اثرات دی ڳالھ ایہ ہے جو اُردو خود سرائیکی وچوں نکلی ہے ۔ پر ایں اَپݨی جھولی وِچوں ٻہوں کجھ سرائیکی کوں وی ݙتے بلکہ اُردو تے سرائیکی ݙوہیں ہِک ٻئی دی ترقی دیاں ضامن ہِن تے ضامن رہسِن ، انشاء اللہ تعالیٰ۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی لسانیات۔ مصنف: دلشادؔ کلانچوی. ترتیب و پیشکش: ظہور احمد دھریجہ.چھاپہ خانہ جھوک پبلشرزملتان 2019ء