open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
مقدونیہ

ریاست مقدونیہ دی تاریخ کافی پراݨی ہے۔ ایں ریاست دا آغاز 7ویں صدی قبل مسیح وچ تھیا ہئی۔ اوں وقت ایں ریاست دا ناں پیئونیا ہئی۔ پیئونیا ہک چھوٹی ریاست ہئی جیہڑی بلقان دے علاقے وچ واقع ہئی۔
چوتھی صدی قبل مسیح وچ سکندر اعظم دے والد فلپ دوم نے پیئونیا تے قبضہ کر گھدا۔ ایں دے بعد پیئونیا مقدونیہ دا حصہ بن ڳئی۔ سکندر اعظم دے بعد مقدونیہ ہک عظیم سلطنت بݨ ڳئی۔ ایں سلطنت نے یونان, مصر, ایران, تے ہندوستان دے کئی حصے فتح کیتے۔
سکندراعظم دی موت دے بعد مقدونیہ ٹٹ ڳیا۔ ایں دے بعد مقدونیہ تے روم, بازنطین, تے عثمانی سلطنتاں نے حکومت کیتی۔
ویہویں صدی دے آغاز وچ مقدونیہ یوگوسلاویہ دا حصہ بݨ ڳیا۔ 1991ء وچ یوگوسلاویہ دے ٹوٹݨ دے بعد مقدونیہ ہک آزاد ریاست بݨ ڳئی۔

آزادی دے بعد مقدونیہ کوں کئی مسائل دا سامنا کرݨا پیا۔ انہاں مسائل وچ معاشی مشکلات, سیاسی عدم استحکام, تے یونان نال تنازعہ شامل ہن۔
حالیہ سالاں وچ مقدونیہ نے انہاں مسائل توں نمٹݨ واسطے کئی اقدامات کیتے ہن۔ انہاں اقدامات دے نتیجے وچ مقدونیہ دی معیشت وچ بہتری آئی ہے تے سیاسی استحکام وی ودھیا ہے۔
یونان نال ناں دے تنازعے دا حل وی تھی ڳیا ہے۔ 2019ء وچ مقدونیہ نے اپݨا ناں بدل کے شمالی مقدونیہ کر گھدا۔ ایں دے نتیجے وچ یونان نے شمالی مقدونیہ کوں یورپی یونین تے نیٹو وچ شامل تھیوݨ دی منظوری ݙے ݙتی۔
شمالی مقدونیہ ہک چھوٹی ریاست ہے جیہڑی بلقان دے علاقے وچ واقع ہے۔ ایں ریاست دی آبادی تقریبا 20 لکھ ہے۔ شمالی مقدونیہ دی سرکاری زبان مقدونیائی ہے۔
شمالی مقدونیہ ہک ترقی پذیر ملک ہے. ایں ملک دی معیشت زراعت, صنعت, تے سیاحت تے مبنی ہے. شمالی مقدونیہ یورپی یونین تے نیٹو دا رکن ہے۔

شمالی مقدونیہ دی تاریخ دا خلاصہ درج ذیل ہے:

*7ویں صدی قبل مسیح: پیئونیا دی بنیاد
*4ویں صدی قبل مسیح: مقدونیہ دا حصہ
*323 قبل مسیح: سکندر اعظم دی موت
*323-146 قبل مسیح: مقدونیہ دی سلطنت
*146 قبل مسیح: روم دا قبضہ
*395ء: بازنطین دا حصہ
*1371ء: عثمانی قبضہ
*1913ء: سربیا دا حصہ
*1941-1945ء: بلغاریہ دا قبضہ
*1945-1991ء: یوگوسلاویہ دا حصہ
*1991ء: آزادی
*2019ء: ناں بدل کے شمالی مقدونیہ

## حوالے
نبیل احمد اعواݨ

نبیل احمد اعواݨ صوبہ پنجاب دے ہک بیوروکریٹ ہن۔ اے پرنسپل سیکرٹری گورنر پنجاب رہ ڳن۔
## حوالے
فواد ہاشم ربانی

فواد ہاشم ربانی سرائیکی وسیب کیتے بݨائے ڳئے انتظامی سول سیکرٹریٹ دے موجودہ ایڈیشنل چیف سیکریٹری ہن۔ انہاں دی تقرری 8 مارچ 2024ء کوں تھئی۔
## حوالے
کھیوڑہ

کھیوڑہ پنجاب، پاکستان دے ضلع چکوال وچ واقع ہک شہر ہے۔ ایہ شہر چکوال شہر توں تقریباً 25 کلومیٹر شمال وچ واقع ہے۔ کھیوڑہ اپݨے نمک دے کاناں دے واسطے مشہور ہے۔ ایہ کاناں دنیا دے قدیم ترین تے وݙے نمک دے کاناں وچ شامل ہن۔
کھیوڑہ دی تاریخ تقریباً 5000 سال پراݨی ہے۔ ایہ شہر قدیم زمانے وچ ہک اہم تجارتی مرکز ہا۔ کھیوڑہ دے نمک دے کاناں دا ذکر قدیم یونانی تے رومی مورخین نے وی کیتا ہے۔
کھیوڑہ ہک خوبصورت شہر ہے۔ ایہ شہر پہاڑاں توں گھریا ہویا ہے۔ کھیوڑہ وچ کئی سیاحتی مقامات ہن، جنہاں وچ نمک دے کاناں، کھیوڑہ قلعہ، تے کھیوڑہ جھیل شامل ہن۔

کھیوڑہ دا موسم گرم تے خشک ہے۔ گرمیاں وچ درجہ حرارت 40 ڈگری سینٹی گریڈ تک پہنچ سڳدا ہے۔ سردیاں وچ درجہ حرارت 10 ڈگری سینٹی گریڈ تک ڈھیہہ سڳدا ہے۔
کھیوڑہ دی آبادی تقریباً 50,000 ہے۔ شہر دے لوگ زیادہ تر پوٹھوہاری ٻولیندے ہن۔
کھیوڑہ ہک اہم صنعتی شہر ہے۔ شہر وچ نمک دیاں کانیں، ٹیکسٹائل دے کارخانے، تے چینی دے کارخانے ہن۔
کھیوڑہ ہک اہم تعلیمی مرکز وی ہے۔ شہر وچ کئی سرکاری تے نجی تعلیمی ادارے ہن۔
کھیوڑہ ہک خوبصورت، تاریخی، تے اہم صنعتی شہر ہے۔ ایہ شہر سیاحاں تے سرمایہ کاراں دے واسطے ہک پرکشش مقام ہے۔
کھیوڑہ لاہور، اسلام آباد، تے راولپنڈی توں بس تے ٹیکسی راہیں آسانی نال پہنچیا ونڄ سڳدا ہے۔
کھیوڑہ وچ ہر بجٹ دے واسطے ہوٹل تے گیسٹ ہاؤس دستیاب ہن۔
## حوالے
قومی ترانہ

پاکستان دا قومی ترانہ پہلی وار اگست 1954 وچ ریڈیو پاکستان توں نشر تھیاہا۔ ایہ ترانہ حفیظ جالندھری صاحب نے لکھیا ہا تے احمد غلام علی چھاگلہ صاحب نے ایندی دھن تیار کیتی ہئی۔ ایہ ترانہ پاکستان دے قومی جذبے دی عکاسی کریندے تے ایہ ملک دے لوگاں دے پیار تے اتحاد دی علامت ہے۔

پاک سرزمین شاد باد
كشورِ حسين شاد باد

تُو نشانِ عزمِ عالی شان
ارضِ پاکستان!‏

مرکزِ یقین شاد باد

پاک سرزمین کا نظام
قوّتِ اُخوّتِ عوام

قوم، ملک، سلطنت
پائندہ تابندہ باد!‏

شاد باد منزلِ مراد

پرچمِ ستارہ و ہلال
رہبرِ ترقّى و کمال

ترجمانِ ماضی، شانِ حال
جانِ استقبال!‏

سایۂ خدائے ذوالجلال

پاکستان دا قومی ترانہ ایہ ملک دے لوگاں دے واسطے فخر دی علامت ہے۔ ایہ ترانہ پاکستان دے لوگاں دے پیار تے اتحاد دی علامت ہے۔
سرائیکی شعری اصناف

سرائیکی شعری اصناف دا تعارف

سرائیکی زبان ہک وسیع تے متنوع زبان ہے جیندے وچ شاعری دا ہک بھرپور تے شاندار ورثہ موجود ہے۔ سرائیکی شاعری وچ مختلف اصناف پائیاں ویندن، جنہاں وچوں ہر ہک دی اپنیاں خصوصیات تے امتیازات ہن۔

کچھ اہم سرائیکی شعری اصناف تے انہاں دیاں خصوصیات درج ذیل ہن:

## کافی:
کافی سرائیکی شاعری دی ہک مشہور صنف ہے جیندے وچ عام طور تے تصوف تے عشق دے موضوعات دا احاطہ کیتا ویندے۔

کافی وچ عام طور تے چار مصرعے ہوندن تے ایندا وزن آزاد ہوندے۔

کافی وچ قافیہ تے ردیف دا استعمال وی کیتا ویندے، پر ایہ ضروری نی۔

## ݙوہڑا:
ݙوہڑا سرائیکی شاعری دی ہک ٻئی مشہور صنف ہے جیندے وچ عام طور تے سماجی مسائل، عشق تے محبت جیسے موضوعات دا احاطہ کیتا ویندے۔

ݙوہڑے وچ عام طور تے ݙو مصرعے ہوندن تے ایندا وزن وی آزاد ہوندے۔

ݙوہڑے وچ عام طور تے قافیہ دا استعمال کیتا ویندے، پر ردیف دا استعمال ضروری نی۔

## ہیر:
ہیر سرائیکی شاعری دی ہک رومانوی صنف ہے جیندے وچ عام طور تے ہیر رانجھا دی کہانی کوں بیان کیتا ویندے۔

ہیر وچ عام طور تے پنج مصرعے ہوندن تے ایندا وزن وی آزاد ہوندے۔

ہیر وچ قافیہ تے ردیف دا استعمال وی کیتا ویندے، پر ایہ ضروری نی۔

## مرثیہ:
مرثیہ سرائیکی شاعری دی ہک صنف ہے جیندے وچ عام طور تے کہیں دی وفات تے ماتم کیتا ویندے۔

مرثیے وچ عام طور تے ردیف دا استعمال کیتا ویندے تے ایندا وزن وی مخصوص ہوندے۔

مرثیے وچ عام طور تے امام حسین علیہ السلام دی شہادت دا ذکر وی کیتا ویندے۔

## مثنوی:
مثنوی سرائیکی شاعری دی ہک صنف ہے جیندے وچ عام طور تے کہیں داستان یا واقعے کوں نظم کیتا ویندے۔

مثنوی وچ عام طور تے قافیہ تے ردیف دا استعمال کیتا ویندے تے ایندا وزن وی مخصوص ہوندے۔

مثنوی وچ عام طور تے عشق و محبت، تصوف تے جنگ و جدل جیسے موضوعات دا احاطہ کیتا ویندے۔

## غزل:
غزل سرائیکی شاعری دی ہک مشہور صنف ہے جیندے وچ عام طور تے عشق تے محبت دے موضوعات دا احاطہ کیتا ویندے۔

غزل وچ عام طور تے پنج توں ست مصرعے ہوندن تے ایندے وچ قافیہ تے ردیف دا استعمال کیتا ویندے۔

غزل وچ عام طور تے محبوب دی خوبصورتی، عاشق دی بے چینی تے درد و غم جیسے موضوعات دا احاطہ کیتا ویندے۔

ان اصناف دے علاوہ وی سرائیکی شاعری وچ ٻہوں ساریاں اصناف پائیاں ویندن، جنہاں وچوں ہر ہک دیاں اپنیاں خصوصیات تے امتیازات ہن۔ سرائیکی شاعری دا ایہ تنوع تے رنگا رنگی اینکوں ہک بھرپور تے شاندار ورثہ بݨیندی ہے۔
اگوھاں پاندھی

## اگوھاں پاندھی

اگوھاں پاندھی ۔

سرائیکی دھرتی ادبی حوالے نال بہوں زرخیز اے  ۔ عجب رنگ برنگے پھل اپنی خشبو کھنڈاون ءچ مصروف ءن ۔ پھل توں پھل تئیں دا سفرکرن آلے شاعریں دی ہک انڑکھٹ تندیر اے ۔ جہڑی کہ دھیرے دھیرے اڈراک تھیندے آندن تے آپنڑی ہوند نشابر کرن سانگے کتاباں چھپوان دی کوشس کریندے پئین ۔  ویسے اج دے دور ءچ کتاب چھپاون کہیں فرہاد دی نہر کھٹن کنوں گھٹ کائنی ۔ 

سندھ دریا دی لموچڑ پٹی  مولوی لطف علی دی بھاگوند وسوں دا واسی قاصر فریدی سرکار دا عقیدت مند نفیس لب ولہجے دا مالک انتہائی زہین نوجوان  دھرتی تے قوم دی فکر رکھن دے نال نال فکر آخرت رکھن آلا شاعر  سئیں  فرہاد فریدی  جیندے لقب فریدی کنوں فرید پاک دی محبت دی جھلک واضح نظردی اے 

میڈی بہوں تھوڑے عرصے دی شناسائی اے  ہکا پہلی ملاقات ءچ جوان دل موھ گھدا ۔ نعت منقبت  رباعی قطعہ ۔ غزل  ہر صنف دے وچ طبع ازمائی کرن آلا اے نوجوان جئیں ویلھے علم عروض بحر تے گالھ مہاڑ شروع کرے تاں حیران تے لاجواب کر بلہیندے  فرہاد دی شاعری زیادہ عشق خدا او عشق رسول آلے پاسے توجہ ڈیویندی اے  فکر آخرت  حساب حشر دا آلے پاسے گھن ویندی اے جہڑی کہ ہر مسلمان واسطے ضروری اے۔ 

فن دےحوالےنال فرہاد  واقعی فن دا فرہاد اے  اے اپنڑے لفظیں نال اپنڑی سوچ دے تیشے نال پہاڑیں دے ھاں ءچوں رستے کڈھن جانڑدے   اے موئی تہزیب دا ماتم نئیں کریندا اے کہیں خان دی دی ثناء نی لکھدا اے نندروک خیالیں وچ شعر نئیں آہدا بلکہ رجے کجے وجدان نال  جاگدی فکر نال شعر لکھدے اور شعر کوں اوں رنگ ءچ لکھدے جہڑا رنگ حقیقی معنی جچدا ہووے

فرہاد ٻہوں تھوڑے عرصے وچ شاعری دے تمام صنفیں دا بالخصوص روحانی شاعری دا ڈھیر سارا پندھ کرݨ اچ کامیابی حاصل کیتی اے۔ ہک ذہین شاعر ہمیشہ اپݨی بلند خیالی دے نال اڳوہاں پیر رکھیندے ہوئیں موضوعات دے نال نال ٹُردے اتے جاہ جاہ تے اپݨے ہووݨ دا احساس ڈیویندے۔ فرہاد نے وی اپݨی شاعری دا پورہیا وسیب کوں دان کر تے نویں سوچاں دے در کھول چھوڑن۔ میکوں پورا یقین اے جو وسیب دا قاری، فرہاد فریدی دی فکر تے اسلوب توں ڈھیر سارا استفادہ کریسے اتے ایں فکر کوں اڳوں تے ودھاوݨ دا باعث بنڑسے .

ظفرچانڈیہ ۔

نظام آباد  رحیم یار خان۔

1march 2024
بوکا راتون چیمپئن شپ ریسلنگ

**بوکا راتون چیمپیئن شپ ریسلنگ**  ہک پیشہ ور کشتی کوں فروغ دیون تے مبنی ہے۔ ایندی بنیاد میتھیو ماشلر  فلوریڈا اچ رکھی ہئی۔

## حوالے
جے سی آر ڈی بلڈرز کارپوریشن

**جے سی آر ڈی بلڈرز کارپوریشن** ہک تعمیراتی کمپنی ہے جہری پارانک، فلپائن اچ واقع ہے۔ ایندی بنیاد 2022 اچ رکھی گئی ہئی۔

## حوالے
رچرڈ برٹن

رچرڈ برٹن (Richard Francis Burton) ہک برطانوی مہم جو، مترجم، مصنف، فوجی، مستشرق، نقشہ نگار، ماہر علم الانسان، جاسوس، ماہر لسانیات، شاعر، تلوار باز تے سفارت کار ہن۔ اوہ ایشیا، افریقہ تے امریکہ دے سفر تے مہم جوئی کیتے مشہور ہن۔ انہاں نے 29 یورپی، ایشیائی تے افریقی زباناں سکھے ہن۔

برٹن دےباے کامیابیاں سب توں زیادہ مشہور ہن:
*سرائیکی گرائمر دی لکھت
*ویس بدل کے مکہ مکرمہ دا سفر کرنا
*الف لیلہ دا ترجمہ
*کاما سوترا دی انگریزی وچ اشاعت
*وݙیاں افریقی جھیلیں دا سفر بطور اولین یورپی مہم جو

اوہ برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی دی فوج دا ہک کپتان ہن۔ بعد وچ اوہ شاہی جغرافیائی جمعیت دا رکن بݨ ڳیا تے مشرقی افریقہ ساحل کوں کھوج کیتا۔
برٹن 19 مارچ 1821ء کوں ٹورکے، انگلینڈ وچ پیدا تھئے۔ انہاں دے والد لیفٹیننٹ کرنل جوزف نیٹرویل برٹن برطانوی فوج وچ ہن۔ انہاں نے آکسفورڈ یونیورسٹی دے ٹرنٹی کالج توں تعلیم حاصل کیتی۔
1842ء وچ، برٹن نے ایسٹ انڈیا کمپنی دی فوج وچ ملازمت اختیار کیتی۔ اوہ پہلی اینگلو افغان جنگ وچ حصہ گھنݨ چاہندے ہن مگر انہاں دے ہندوستان پہنچݨے توں پہلے اے جنگ ختم تھی ڳئی۔ انہاں کوں اٹھارویں بمبئی انفنٹری گجرات وچ تعینات کیتا ڳیا۔ ہندوستان وچ انہاں نے ہندوستانی، گجراتی، پنجابی، سرائیکی، سندھی تے مراٹھی زباناں دے نال نال فارسی تے عربی اُتے عبور حاصل کیتا۔
1851ء وچ، برٹن نے ویس بدل کے مکہ مکرمہ دا سفر کیتا۔ ایہ سفر انہاں نے ہک افغان حاجی دے ویس وچ کیتا۔ ایہ سفر اوہناں دی سب توں مشہور مہم جوئی وچوں ہک ہئی۔

1853ء وچ، برٹن نے ایسٹ انڈیا کمپنی دی فوج توں استعفیٰ ݙے ݙتا تے شاہی جغرافیائی جمعیت دا رکن بݨ ڳیا۔ انہاں نے مشرقی افریقہ ساحل دی کھوج کیتی تے سومالیہ تے زنجبار دے علاقے کوں دریافت کیتا۔
1865ء وچ، برٹن نے کاما سوترا دا انگریزی وچ ترجمہ شائع کیتا۔ ایہ ترجمہ بہت مشہور تے متنازعہ ہئی۔
1886ء وچ، برٹن نے الف لیلہ دا انگریزی وچ ترجمہ شائع کیتا۔ ایہ ترجمہ وی بہت مشہور تے متنازعہ ہئی۔
برٹن 20 اکتوبر 1890ء کو تریستے، اٹلی وچ فوت تھئے۔ انہاں کوں جنوب مغربی لندن وچ دفنایا ڳیا۔
رچرڈ برٹن ہک بے چین روح والا شخص ہئی۔ اوہ ہک مہم جو، مترجم، مصنف، فوجی، مستشرق، نقشہ نگار، ماہر علم الانسان، جاسوس، ماہر لسانیات، شاعر، تلوار باز تے سفارت کار ہن۔ انہاں نے ایشیا، افریقہ تے امریکہ دے سفر تے مہم جوئی دے ذریعے دنیا کوں بہت کچھ ݙکھایا تے سکھایا۔

## حوالے
گیل لن

**گیل لن**  ہک امریکی کاروباری تے فلماں بڑاونڑ  آلی ہے۔ او  ہارمونک ہوپ دی بانی ہے، جیڑھی ہک عقیدے تے مبنی بغیر منافع آلی تنظیم ہے۔ 

## حوالے
عمرانیات

عمرانیات کیا ہے.
عمرانیات دی اصطلاح دراصل ݙو لفظ " عمران " تے "یات" دا مجموعہ اے. "عمران" توں مراد ہے لوک یا آبادی. اتے " یات"  توں مراد ہے مطالعہ کرݨ یا ول بحث و مباحثہ کرݨ دے ہن.

ایکوں اسا آکھ سڳدوں جو " عمرانیات" دا مطلب لوکاں دا با ضابطہ مطالعہ کرݨ ہے.

حقیقی بانی

عبدالرحمن ابن خلدون کوں عمرانیات دا حقیقی بانی اکھیاں ویندے. اِنھاں دی ہک مشہور کتاب " المقدمہ"  دی وجہ توں پہچاݨ بڑی. او کتاب وچ ابن خلدون نے عمرانیات کوں آبادی دا علم قرار ݙیتے.

جدید بانی

آگسٹ کومٹے کوں علم عمرانیات دا جدید بانی اکھیا ویندے. کیوں جو ابن خلدون کے بعد عمرانیات تے کم کرݨ الہ آگسٹ کومٹے ہے. اے ہک فرانس دا انگریز ہے.

عمرانیات دیاں تعریفاں

" معاشرے وچ تھیوݨ الے واقعات دا وقت ، جگہ کوں ڄاڑ کے حقائق دا جائزہ ڳھنݨ کوں عمرانیات اکھیا ویندے."

" انسان دی معاشرتی زندگی دا سائنسی مطالعہ کرݨ"

" عمرانیات او علم ہے ڄہڑا انسانی گروہ تے ساخت دا مطالعہ کریندے"
مکی رے سناترا

**مکی رے سیناترا** ہک سابق امریکی نغمہ نگار تے موسیقار ہے۔ او گیٹ بلٹزڈ دا بانی ہے۔ سناترا مو ٹھگس دا رکن وی رہ چکے۔

## حوالے
کاشف مجید

**کاشف مجید** ہک پاکستانی کاروباری شخص ہے۔ انہاں دی   پیدائش **راولپنڈی، [[پاکستان]]** تھئی ہے۔

## حوالے
ے

*[[سرائیکی]] وچ ی واں پنج طرحاں دیاں ہن۔*

*ے= وݙی ے*

*ی= چھوٹی ی، شروع وی ایہا ی آندی ہے۔*

*یْ= وݙی ے ادھ وچ آوے تاں یْ لکھدن، شیْر، ٻیْر۔ ریْت، کھیْݙ*

*ئ=ہائی، کوئی، نائی، ایہ ی تے ہمزہ دا مرکب تے مخلوط حرف ہے۔ شیئر،*

*یٔ= ریٔد، ہیٔڈ ماسٹر، لیٔس، ایندے تلے ݙو نقطے آندن، ایہ ی تے ہمزہ دا مجموعہ ہے۔*
پنوں زادہ شاد

سرائیکی زبان و ادب دے مہاندرے لکھاری ، شاعر سئیں پنوں زادہ شاد

پنوں زادہ شاد 1905 وچ چنی ڳوٹھ وچ پیدا تھئے۔انہاں دا اصل ناں عبدالرحمن ہا۔ نواب آف بہاول پور دے حفاظتی دستے اچ وی شامل ریہے۔ بہاول پور اچ جھوک سرائیکی دے قیام اچ انہاں دا اہم کردار ریہا۔ مختلف ڈرامیں تے تھیٹریں اچ وی کم کیتا۔ خوش گلو وی ݙاڈھے ہن۔ شاعری تے نثر دیاں انہاں دیاں چالیہ توں زیادہ ان چھپیل کتاباں موجود ہن

## وفات
٢٧ مارچ ٢٠٢٤ء
متر مزاج

متر مزاج 

اے جہان ڈودھ دےکہیں منگر وانگوں بھریا پریا ہے  سراٸیکی زبان نمانڑاں دھن تے مٹھاس  دی خاص مطابقت رکھیندی اے   شاعری سماج دا شیشہ ہوندی اے

آہندن شاعری شعوری لہجے دے ہتھ ءچ او سچ اے جرھا نقل تیں اصل دے روپ نشابر کریندے فن آکھویندے مشق اے سخن گری ءچ نوجوان شاعر فرہاد فریدی مہان فنکار دی حیثیت رکھیندے 

شاعراپنے زمانے دی دھرتی تے تھیون آلی واردات توں باخبر ہوندے تیں ڈاٸرکٹ متاثر متاثر تھیندے 

فرہاد فریدی اپنی کٍرت کاری نال لوکیں دی سوچ تے کینوس تے ایہوں جہیں نقش اُکریندے جتھوں محبت و سفیر جزبے وجود ءچ آندن 

فرہاد فریدی دی شاعری کنوں ایویں لگدے جو اے حساس دل رکھیندے 

ایندے غزلیں نظمیں تیں نعتیں دے اندر ایندی پوری چھاپ نظر امدی اے 

فرہاد فریدی دے تخیللات دیاں نرم نازک پونبلیاں جُڑیاں ہویاں اشعاررر دیاں لامڑیاں پڑھن الے دے دل کوں پُرکشش لگدین لفظیں دے استعمال کوں خوب جانڑدے تے محاورے تیں اینکوں پوری دسترس حاصل اے ایندی شاعری فکر دی عکاسی کریندی اے 

بلخصوص فرہاد فریدی  

دی غزل ءچ گہرا فلسفہ پاتا ویندے جرہا زندگی گزارن دے وڈے رہنما اصول سمجھیندے جو انسانیت حاصل کر گھنن دا ناں زندگی ہے ۔ ایں مٹھل ماہنو طبیت دے شاعر نے ہر صنف ءچ باکمال و خوب صورت طبع ازماٸ کیتی اے

فرہاد فریدی دی اے (کتاب نام لکھسو)  ہک مکمل کینات دیاں شانداں ہن 

جکیوں دانشور ادیب نقعاد و ادب نواز لوگ پڑھ تیں آپ فیصلہ کریسن

ویلھا پورہیتی کوں ہمیشہ  نال رکھیندے ۔

فرہاد سٸیں دے کجھ شعر ۔۔۔۔

۔۔۔۔۔

۔۔۔۔۔۔

۔۔۔۔۔

۔۔۔۔۔ فرہاد فریدی آون آلے وقت دا بہوں وڈا شاعر اے 

الہی آمین 

جے یار فرید قبول کرے 

دعا گو 

اشفاق شیخ رحیمیار خان 

03012551421

اپریل 2024
بلیک سلور

**بلیک سلور** لاس اینجلس اچ مقیم ہک امریکی ریپر تے کاروباری شخصیت ہن۔ اوہہپ ہاپ گروپ اینالاگ برادرز دا حصہ وی ہن۔

## حوالے
تیشہ بردار شاعر

تیشہ بردار شاعر 

ایں وقت جیرھے شاعر دا کلام میکوں تلاوت کرنڑ نصیب تھئے او جگ مشہور ادیب شاعر دا ناں سئیں  فرھاد فریدی ہے 

اونہاں دے کلام اچ معتبر حوالہ نعت منقبت تے قصیدہ ہے ۔ 

ایندے علاوہ اونہاں دے کلام اچ مختلف موضوعات تے مشتمل نظماں وی شامل ہن ۔ فقیر دی نظر جیرھے شعر مصرعے لفظ  موضوع تے پئی اے سب سونا ہی سونا محسوس تھئے ہر شعر ہر سطر ول ول پڑھنڑ دیاں دعوتاں ڈیندے ہر لفظ بے ساختہ داد تے دعا دا طالب ہے ۔ 

امید اے قارئین وی کتاب پڑھ تے میڈی رائے نال اتفاق کریسن تے دعا کریسن جو مولا اینکوں مزید رنگ لاوے تے فریدی تیشہ نال ادب دے روہ اچوں صاف شفاف کھیر دیاں نہراں برآمد کریندا رہاوے ۔ 

دعا گو 

فقیر مصطفی خادم 

دائر دین پناہ پچادی 

28 اپریل 2024
سعید الاسلام رانا

**سعید الاسلام** **رانا**  ہک ببنگلہ دیشی فلم ڈائریکٹر ہے۔ انہاں دی پیدائش **راجباری، [[بنگلہ دیش]]** اچ تھئی ہے۔    

## حوالے
محمد عمیر ایوب

**محمد عمیر ایوب**  ہک  پاکستانی تاجر ہے۔ انہاں دی پیدائش **کوئٹہ، [[پاکستان]]** تھئی ہے۔  

## حوالے
سید معظم قریشی

**سید معظم قریشی**  ہک برازیلین ماڈل ہے۔ انہاں دی پیدائش **[[سیالکوٹ]]،  پاکستان** اچ تھئی ہے.
یوسف میزونگو جے این آر

**یوسف میزونگو جے این** **آر** گھانا دے پرفیومر تے کاروباری شخصیت ہن۔ او پرفیوم برانڈ میسن یوسف دے بانی وی ہن۔

## حوالے
جدت دا شاعر

جدت دا شاعر

حرفٍ سخن دی درسگاہ وچ حاضر

میڈے نزدیک شاعری او سچ اے 

جیندا رستہ ذہن دے شعوری فرات کنوں فکری کربلا ڈو ویندے سچ تیں مزاحمت دے رستے دا پندھیڑو نوجوان شاعر سٸیں فرہاد فریدی 

اے او شاعر اے جیویں کچنال پھل چاون نی بھل سگدا 

خجی گندوڑے ءچ مٹھی رس گھولن نی وسردی انویں  فرہاد سٸیں دے تخیل دی پرواز کنوں کوٸی موزوں گجھیا کینی

فرہاد فریدی سراٸیکی زبان  و اردو ادب دی تمام اصناف کوں ورتاون دی بھرپور صلاحیت رکھدے  

جنہاں وچ موضوعاتی صنفی تیں ہیتی تجربے کرن دی گنجاٸش پاتی ویندی اے ۔

فرہاد فریدی  دی شاعری تقاضے تیں ادبی ضرورتیں دا مکمل گلدستہ ہے 

انہاں دی نظم غزل ۔۔۔۔۔فرہاد فریدی سٸیں دی

غزل فلسفے تے سوہنی سجی ستری با معنی اشعاررر تیں باکمال نوے روپ ءچ جدت تیں  مشتمل اے ۔۔۔۔ انہاں دے کلام ءچ خاص و معتبر حوالہ نعت منقبت اے 

فرہاد  فریدی سٸیں امدے ویلھے دا وڈا شاعر اے آمین 

قارٸین وی کتاب پڑھ تے میڈی راٸے نال سانجھ کریسن

دعا گو ڈاکٹر اجمل اظہر ٹھل حمزہ رحیمیار خان

1.05 2024

ایک مئ
ساجد محمود نوازی

ساجد محمود نوازی   سرائیکی شاعر ہے. 

## نمونہ کلام
سرائیکی غزل 

اٹھدے بھانویں ڈھاندے رہسوں

تیݙے  ڳاوݨ  ڳاندے  رہسوں۔ 

ساݙے نال تو ٻول تاں سہی

ساری عمراں بھاندے رہسوں۔ 

تیݙے صدقے ملدا رہندے 

تیݙے  صدقے کھاندے رہسوں۔  

دل منگسی بھانویں نہ منگسی

تو سݙویسیں آندے رہسوں۔ 

سجدہ اڄ تائیں کر نئیں ݙٹھا 

ساجد بھانویں ناں دے رہسوں !

ساجد محمود نوازی

### چنڳے لوک ہن
چنگے لوک ہَن بھان٘ویں ان پڑھ ہَن

اتوار کوں آݙت پڑھدے ہَن

نا واقف ہن ہر مطلب توں

مطلب کوں مطبل پڑھدے ہن

بھان٘ویں لکھ انھاں تے غربت ہائی

ہک ٻئے دی بھال بھلیندے ہن

کوئی شر ہائی نا ساجد جھیڑے ہن

ڄݙاں چنگے لوک اتھاں رہندے ہن

ہݨ بکھ پئے ڳئی اے ہر پاسے

کوئی کہیں کوں اصلوں پچھدا نئیں

بھاویں سکے مسات ملیر ہوون

کوئی کہیں دی ڳال وی سݨدا نئیں

جیہڑا سچ ٻولے ایں دنیا تے

او کہیں دا یار سݙیندا نئیں

اے دل ہے ساجد رب دا گھر 🏠

ایویں گھر کہیں دا ترڑیندا نئیں

تے 

خوشحال ہاسے جݙاں ٻال ہاسے

او وقت او ویلھا چنگا ہا

کائنی جیندیاں جی اتھاں قدر کہیں دی

پچھوں آکھدن شودا چنگا ہا

بس اکھ نوٹݨ دی دیر ہے ساجد

آکھسی ہر کوئی بندا چنگا ہا

### شعر
اوندے ہتھاں تے مہندی لڳی

ساݙے کپڑے سیاہ تھی ڳئے

محمود نوازی  🥀

### شعر
تیݙے ہرݨ دا ݙکھ زیادہ ہے

جیت آپݨی منا نمہی سڳدا___🥀

ایس ایم نوازی
سچی چھوکری

سچی لڑکی 

کسی کو بھی سمجھنے میں ہمیشہ وقت لگتا ہے 

فقط دو چار لمحوں میں 

کسی کو بھی یہ کہہ دینا 

توں ایسا ہے تو  ویسا ہے 

مناسب ہی نہیں ہرگز 

ہو سکتا ہے کہ وہ ایسا نہ ہو ہرگز 

کہ جیسا آپ نے سمجھا 

اسی لیے تو کسی کو بھی سمجھنے میں ہمیشہ وقت لگتا ہے 

سنو ایسے ہی اک لڑکی ہمارے ساتھ پڑھتی ہے 

جسے ہم نے سمجھنے میں بہت سی دیر کر دی ہے 

اسے منہ پر ہی سچ کہنے کی عادت ہے 

بہت اچھی ہی عادت ہے 

خدا جھوٹوں پہ لعنت بھیجتا ہے تم بچو اس سے 

مسلماں کی زباں کو حق نوا ہونا ضروری ہے 

یہی ہے بات یہ سچ بول کر لعنت سے بچنا چاہتی ہے 

بہت سے لوگ سچ سننے کے عادی ہی نہیں ہوتے 

انہیں کے سامنے سچ بول کر دشمنی کو مول لیتی ہے 

ہمیں بھی رشک آتا ہے 

کہ ہم بھی سامنے ظالم کے سچ  بولا کریں 

لیکن 

ہمیں جی جی کی عادت ہے 

بہت ڈر پوک لوگوں میں ہمارا نام آتا ہے 

ہمیں چھوڑو اسی کی بات کرتے ہیں 

با ہمت ہے 

بہادر ہے 

شجاعت کا حسیں پیکر 

ذہانت میں ذہینوں سے ذہیں ہے یہ 

امانت میں امانت دار ہے اب تک 

صداقت میں شریعت کے بتائے  راستوں پر ہی یہ چلتی ہے 

بہت اچھی ہی لڑکی ہے 

مجھے اعزاز حاصل ہے 

مجھے بھائی یہ کہتی ہے 

ہمیشہ یہ

دعا میری 

زمانے کی بلاؤں سے 

خدا محفوظ رکھے ہر مصیبت سے بچائے بھی 

فریدی کی دعائیں ساتھ ہیں تیرے 

دعائیں ساتھ ہیں تیرے 

فرھاد فریدی 

4 مئی 2024
سکٹز

**سکٹز**    ہک  پیشہ ور پہلوان ہے۔ انہاں دی  پیدائش **میناشا، وسکونسن** اچ تھئی ہے۔ 

## حوالہ جات
رولمبرگ ایوان

**رولمبرگ ایوان** ہک برازیلی ڈرمیٹولوجسٹ ہن،او جنوبی امریکی اکیڈمی آف کاسمیٹک سرجری (SAACS) تے برازیلی سوسائٹی آف ڈرمیٹولوجی دے  رکن وی ہن۔

## حوالے
طارق شامی

طارق شامی سرائیکی شاعر ہے

## نمونہ کلام
سِر سِراݨے  دی خیر  منگی کر

ڳل دے ڳاݨھے دی خیر منگی کر

جیڑھا تُر تُر چدھار ݙیہدا ہے

اوں نماݨے دی خیر منگی کر

سِجھ کوں ساڑا ہے اکھ بھلیندی نی

کنڈوراݨے دی خیر منگی کر

نویں سنویں دے 9 ݙیہاڑے ہن

پھٹے پُراݨے دی خیر منگی کر

ککی  ریتڑ ہے بھا  نظردی ہے

پیروراݨے دی خیر منگی کر

اوکھا سوکھا تاں جھٹ گُزردا پئے

جھوکاں بھاݨے دی خیر منگی کر

متاں سندھو بے رحم تھی پووے

کہیں  مہاݨے دی خیر منگی کر

سال پورے دا پورھیا ہے  شامی

داݨے داݨے دی خیر منگی کر

طارق شامی
میسن یوسف

**میسن یوسف** ہک خوشبو گھر ہے جیندا صدر دفتر اکرا اچ ہے۔ اے 2017 اچ گھانا دے پرفیومر یوسف میزونگو جونیئر  لانچ کتا ہئی۔

## حوالے
عدیل چوہدری

**عدیل چوہدری** (پیدائش 10 اپریل 1987) ہک پاکستانی ماہر خوراک تے شیف ہن۔ او فوربس اچ شامل تھیونڑ آلے پہلے پاکستانی فوڈ ایکسپرٹ ہن۔

## حوالے
سرائیکی تنظیماں

سرائیکی ادبی تنظیماں :-

١) سوجھل دھرتی واس 

٢) سانجھ ادبی تنظیم 

3) اجوک ادبی فورم 

4)فرید رنگ ادبی تنظیم 

٥) بزم قادر ادبی تنظیم 

٦) بزم ادب ادبی تنظیم 

8) منشی منظور ادبی فورم 

٩) تمثیل ادبی فورم 

١٠) سرائیکی سوبھ ادبی تنظیم
تربیت

تربیت ہک تدریسی عمل ہے، جہڑا خود تے یا کہیں ٻئے تے مرکوز تھی سڳدا ہے۔ 

ایندے وچ کہیں وی ہنر یا مخصوص معلومات دا حصول یا اخذ کرݨ شامل تھی سڳدا ہے جہڑا کہیں خاص مفید صلاحیتاں بارے ہووے۔ تربیت دے مخصوص مقاصد ہیں جو کہیں دی صلاحیت، کار کردگی، تخیقی نوعیت تے عملی کیفیت بہتر  تھیوے۔ ایہ ملازمت کیتے تربیتی پروگراماں دا کلیدی حصہ ہے اتے جدید تکنیکی ادارہ جات دے تدریسی مواد  وچ ریڑھ دی ہݙی وانگوں اہم ہے۔ 

تربیت ہر شعبے نال تعلق رکھدی ہے تے آپݨی جاہ اہم تے تسلیم شدہ ہے ۔ مذہبی ادراداریاں وچ نماز  سکھائی ویندی ہے۔ تے جمعہ تے تراویح کیتے مولویاں دی تربیت کیتی ویندی ہے۔ استاداں دی تربیت کیتی ویندی ہے۔ 

ٻالیں کوں پالݨ کوئی وݙا کم نی ، اے کم تاں جانور پرندے ٻہوں اچھے طریقہ نال صدیاں توں کریندے اندین ،
سب توں وݙا کم ٻالاں دی تربیت کرݨ اتے تربیت توجہ تے وقت منگدی اے. 

⁦✍️⁩شان سرائیکی
لاکے

**مونیتی رومین** کوں لاکے دے ناں نال وی جانڑیا ویندے۔ او بوکا راتون اچ مقیم ہک  پہلوان ہے۔ رومین بی آر سی ڈبلیو دے واستے کشتی لڑدن۔

## حوالے
جگنو

جگنو اُݙݨ آلا ہک کیڑا ہے۔ 
alt=جگنو|left|400x400px|علی ٹنڈاݨہ

جگنو کیوں ختم تھیندے ویندن ۔

جگنو دیاں تقریبن 2,000 کنوں زیادہ قسماں پاتیا ویندن. لیکن ہݨ انھاں دی آبادی کو خطرہ ہے تے اے ختم تھیندے ویندن. 
انھاں دی ختم تھیوݨ دیاں اہم وجوہات اے ہن. 

1. ماحولیاتی آلودگی (Pollution) :
فضائی ، زمینی تے آبی الودگی جگنو دی آبادی کوں ٻہوں بری طرح متاثر کریندی اے. 

2. روشنی دی آلودگی (Light Pollution):
رات دے وقت مصنوعی روشنی دی تعداد وی جگنو دی افزائش نسل وچ رکاوٹ پیدا کریندی اے.

3. مسکن دی تباہی (Habitat Destruction):
جنگلات دی کٹائی ، شہری علاقیں دی توسیع تے زراعتی زمین دی تعداد وچ اضافہ وی جگنو دی قدرتی مسکن کوں تباہ کریندے. 

4. کیڑے کوں مارݨ الیا ادویات (Pesticides): 
زراعت دے استعمال وچ تھیوݨ الے کیڑے مار دوائیاں وی جگنو دی موت دا سبب بݨدن. 

5. آب و ہوا اچ تبدیلی (Climate Change):
موسم دی تبدیلی دی وجہ کنوں وی جگنو دی بقاء خطرے وچ اے. 

اساں انھاں مسائل دا حل کیوے کھڈو ؟

⁦✍️⁩ شان سرائیکی
ٹہر

اے لوک شاعری دی ہک اہم تے8صدیاں قدیم صنف ہے ۔ سرائیکی علاقے وچ بزرگاں ‘ پیراں فقیراں دے ٻہوں عرس منیندن تے میلے لڳدن۔ زائرین پرے پرے توں ٹولیاں بݨا تے انھاں عرساں وچ شریک تھیندن۔ سارا راہ بزرگاں دی منقبت دے طور تے اے ٹہر آکھیے ویندن۔ سب توں زیادہ مشہور حضرت سلطان سخی سرور دے ٹہر ہن۔ انھاں کوں سخی سرور دے سہرے وی آہدن ۔(61)جنھاں کوں آرسی ٹیمپل نے وی ’’حکایات پنجاب‘‘ دے ناں نال مشرقی پنجاب تئیں رُل پھل تے کٹھا کیتا ہئی۔ صدیاں توں سخی سرور سئیں دے دربار تے حاضری ݙیوݨ والے سنگ ۔ اے ٹہر آکھیندے آندن۔ حضرت سخی سرورؒ دے علاوہ مخدوم رشید حقانی ‘ پیر پٹھان تے ݙوجھے بزرگاں دی مناقب وی ایں علاقے وچ ٻہوں ملدن۔ سخی سرورؒ دا ہک ٹہر: 

فقیر بھئی اللہ دے آ ۔ تیݙا وسدارہوے دربار ۔ فقیر بھئی آ اللہ دے آ

پھل پئے پوندے نی سرور

پھل پئے پوندے نی سرور

تیݙی ماڑی اندر وار پھل

پئے پوندے نی

سندھ راݨی وچ ٻیڑہ گھڑیا

ہیرے موتی ہے جڑیا

پہلی پوڑی سرور چڑھیا

سنگاں کوں پار پڄا

در تیݙے تے کھوہ نہ کوئی

کھوہ نہ کوئی کھوئی نہ کوئی

چشمے جھول پلا ‘ کبوتر چڳدے نی

کبوتر چڳدے نی تیݙی ماڑی اندر ماڑ

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان 

= **ٹہر** =
سرائیکی شاعری اچ " ٹہر" دا استعمال مختلف طریقیاں نال کیتا ویندے. 

بطور تخلص شاعر اپݨے ناں نال استعمال کریندے. شاہ حسین ٹہر کوں اپݨے تخلص دے طور تے استعمال کریندن. 

شاہ حسین ٹہر**

پریم دی عشق دی کچہری** 

بطور اختتامیہ کئی شاعر اپݨی شاعری دے آخر اچ ٹہر دا استعمال اختتامیہ دے طور تے کریندن
**شاعر ناصر علی خان**
ٹہر کوں اختتامیہ دے طور تے استعمال کریندے ہن

. 
اسمان دی تھل تھل، دھرتی دی چپ چپ

پریم دی آگ وچ جل جل، دل ٹہر

بطور تشبیہ تے استعارہ دے طور تے استعمال کریندن ہن. 
شاعر حفیظ خان "ٹہر" کوں خوبصورتی دے نال تشبیہ دے طور تے استعمال کریندن. 

تیری اک نظر ٹہر، جنت دی بہار
دل دی دھڑکن ٹہر، عشق دی یار

بطور علامت دے وی ٹہر کوں استعمال کیتا ویندے. 

✒️شان سرائیکی
ایم ڈی اے ٹریننگ لمیٹڈ

**ایم ڈی اے ٹریننگ لمیٹڈ**1988 اچ پروفیسر والٹر ریڈ دے ذریعہ قائم کتی گئی ہیئ، جہرے لندن بزنس اسکول دے بانی فیکلٹی پروفیسرز اچو ہن۔

## حوالے
جنوبی خیبرپختونخوا سیکرٹریٹ

وزیراعلیٰ صوبہ خیبرپختونخوا علی امین گنڈاپور نے 28 جون کوں جنوبی خیبرپختونخوا دے سول سیکرٹریٹ دے قیام دا حکم ݙتا تے ایڈیشنل چیف سیکریٹری داخلہ عمر مجید ہوراں کوں ایڈیشنل چیف سیکریٹری جنوبی دا اضافی چارج ݙے ݙتا۔

## حوالے
عابد مجید

عابد مجید جنوبی خیبر پختونخوا دے پہلے تے موجودہ ایڈیشنل چیف سیکریٹری ہن۔ 28 جون 2024ء کوں جنوبی خیبرپختونخوا سیکرٹریٹ دے قیام تے انہاں دی تعیناتی کیتی ڳئی۔

## حوالے
ٻیٹ سون٘ترہ

ٻیٹ سون٘ترہ

/ɓɛːʈ sɔː̃t̪rəɦ/

ٻیٹ سون٘ترہ ضلع راڄن پور دی ہک وستی ہے جیڑھی راڄن پور شہر دے پوادھی پاسوں 20 کلو میٹر دی وتھی تے سن٘دھ دریا دی مݨ تے ہے۔ ٻیٹ سون٘ترہ آپݨے تل وِچ وݨج وپار دا وݙا ڳڑھ ہے۔ ٻیٹ سون٘ترہ یونین کونسل وی ہے تے موضع وی۔ ٻیٹ سون٘ترہ کنوں ہک سڑک فاضل پور ہک سڑک راڄن پور تے ہک سڑک کوٹ مٹھݨ ݙو وین٘دی ہے۔ ٻیٹ سون٘ترہ دے لوک کھلݨے ہسݨے تے ݙاڈھے ڳݨیتے ہن۔ ٻیٹ سون٘ترہ ادبی تے سیاسی سرگرمیاں تے سن٘گت سان٘جھ دا نویکلا مرکز ہے۔
ٻیٹ سون٘ترہ دا جغرافیہ، کھٹی کمائی دے موقع تے تل وطنی لوکیں دے جی وچ جاہیں ݙیوݨ والے ڳݨاں دی وجہ توں ٻیٹ سون٘ترہ وچ لݙ آوݨ والے لوکیں دی تعداد ودھدی پئی ہے۔سن٘دھ دریا دے مݨ تے ہووݨ دے پاروں جݙاں دریا دی چھل چڑھدی ہے تاں پاݨی ٻیٹ سون٘ترہ دی درسال تئیں آن پڄدے۔مد فکری دی ڳالھ ایہ ہے جو اتھاں حالی تئیں نہ تاں ہائی سکول ہے تے نہ وت سرکاری ہسپتال۔
ݙالے دا بھت

ݙالے دا بھت

/ɗaːlɛː ɖaː bɦət̪/

ݙالے دا بھت  سرائیکی وسوں دے لوکیں دا قدیمی کھاڄ ہے۔ ݙالا کݨک دے داݨیں چکی وچ ݙل تے بݨایا وین٘دے۔ ݙالے کوں چھاݨ تے اون٘دے وچوں باریک اٹا ان٘ج کر تے ݙالے دا مٹھا بھت بݨایا وین٘دے۔ ݙالے دا بھت بݨاوݨ دے ڈھیر سارے کرت کار ہن۔ ݙالے دا بھت ٻہوں ستت ہضم تھین٘دے۔ ہموں ݙالے دا بھت مریض کو کھوایا وین٘دے۔ 

سرائیکی وسوں دی من٘ڈھ قدیمی ریت امدی پئی ہے جو لوک منتاں پوریاں تھیوݨ تے، کہیں اویہہ کنوں بچݨ تے یا دھݨ دی خیر من٘گݨ کیتے ݙالے دا بھت پکا تے نکے ٻالیں کوں کھوایا وین٘دے۔ بھت کھاوݨ دے بعد نکے ٻالیں دے ہتھ بھت والے خالی تھیوݨ والے تھاں وچ دھوائے وین٘دن تے او پاݨی گھر، سالھ تے بھاݨ دی موہاڑی والی دیوار تے ترون٘ہکایا وین٘دے۔
خواجہ نور محمد مہاروی

## حیات مبارکہ
آپ دا ناں بہیل تے لقب نور محمد جیہڑا آپ دے پیرو مرشد فخر الدین نے عطا کیتا۔ والد صاحب دا ناں ہندال جیہڑے کھرل قوم نال تعلق رکھدے ہن۔ انہاں نے مہار وچ سکونت اختیار کیتی۔ آپ دی والدہ دا ناں عاقل خاتون ہئی۔ آپ دی ولادت 14 رمضان 1142ھ بمطابق 1729ء کوں چوٹالہ جیہڑا مہار توں مشرق کوں واقع ہے، وچ تھئی۔ آپ نے ابتدائی تعلیم اپݨے گراں مہار شریف توں حاصل کیتی، ول مہار شریف دے قریب دُلہ بھڈیرا ڳئے۔ کجھ عرصہ بعد موضع بیلانہ جیہڑا پاکپتݨ دے قریب ہے چلے ڳئے ول ڈیرہ غازی خان تے لاہور وی علم حاصل کریندے ریہے۔

روحانی فیض پاوݨ کیتے ڈیرہ غازی خاں لاہور تے ول دہلی تشریف گھن ڳئے تے اتھاں فخرالدین دہلوی دے مرید تھئے جیہڑے نظام الدین اولیا ؒ تے بابا فرید شکر گنجؒ پاکپتݨ والیاں دے مرید ہن۔ ایں وجہ توں آپ پاکپتݨ شریف نال بے حد عقیدت رکھدے ہن تے ایں طرح آپ دا سلسلہ معین الدین چشتی اجمیریؒ نال ونڄ ملدے۔ آپ اکثر جمعة المبارک دے کیتے پاکپتݨ تشریف گھن ویندے۔ طبیعت دی ناسازی تے ضعف العمری دی وجہ توں آپ کوں شکر گنجؒ دی طرفوں بشارت تھئی کہ پراݨی چشتیاں وچ میݙے پوترے بابا تاج سرور مدفون ہن اتھاں جمعة المبارک دی ادائیگی کیتی کرو۔ بعد ازاں آپ نے ایں درگاہ مبارکہ تے باقاعدہ حاضری ݙیوݨ شروع کیتی تے باقی زندگی اتھائیں گزار ݙتی۔ سلیمان تونسوی علوم باطنی کیتے نور محمد مہاروی، چشتیاں دے دست مبارک تے بیعت کیتی)۔ ہندوستان، پاکستان تے وچ سینکڑاں مشائخ آپ کوں اپݨا روحانی مورث تسلیم کریندن۔ روحانی پیشوا نور محمد مہاروی دا وصال 3 ذی الحج 1205ھ کوں تھیا۔ آپ دا مزار چشتیاں شریف وچ ہے۔

## حوالے
ارجمند عاصی

ارجمند عاصی سرائیکی شاعر ہے.

## ڄم پل
لیہ

## نمونہ کلام
مونجھ  ! تیکوں  وی  کوئی  پسند  آوے

ول   او  تیکوں   کڈھائیں  نہ  منہ لاوے

مونجھے    بندے      دی     بدعا     ہیوی

مونجھ تیکوں وی کہیں دی مونجھ آوے

ارجمند عاصی 🥀

### غزل
میں   اندھارا   ڈیٹھا  ہے  تارے  وچ

وت کوئی ہوسی کہیں خسارے وچ

ساڈے   اندر   ایویں  ہوا   ہے  پائی 

جیویں  ہوندی ہے کہیں غبارے وچ

پتہ   لگ  گئے    اساڈا   دنیا   کوں

گاھلیں  چلسن  اساڈے  بارے  وچ

میکوں لگدے جو ناں کمیساں میں

خود کوں بلدا ڈیٹھم اندھارے وچ 

ارجمند عاصی
خواجہ فخرالدین دہلوی

آپ سلسلہ چشتیہ نظامیہ دے ہک مشہور صوفی بزرگ ہن۔ حضرت خواجہ نور محمد مہاروی آپ دے مرید ہن۔ 
## حوالے
ہزارہ ڈویژن

**ہزارہ ڈویژن** پاکستان دا اوہ واحد ڈویژن ہے جیہڑا کہیں مخصوص جگہ دا ناں نی۔ جیویں کہ ضلع راولپنڈی تے راولپنڈی ڈویژن وی ہے۔ ہزارہ ڈویژن صوبہ خیبر پختونخوا دا مشہور و معروف ڈویژن ہے۔ ہزارہ مغل قوم نال منسوب ایہ علاقہ مختلف اضلاع دا مجموعہ ہے، ہزارہ ڈویژن دی اکثریتی تے مقامی زبان ہندکو اے۔

ایندے اچ وسݨ والی قوماں اچ  پٹھاں(
طاہرخیلی، سواتی، جدون، دلزاک، پنی، سلمانی، ترین اتمانزئی، یوسفزئی) مغل، قریشی، تنولی، گجر، اعواݨ تے دیگر اقوام وی شامل ہن۔ ہزارہ دی تحصیل حویلیاں کوں ڈرائیوراں دا شہر آکھا ویندے ۔ حویلیاں دے زیادہ لوگ ٹرانسپورٹ نال وابستہ ہن۔ جولائی 2024ء دے آغاز اچ وزیراعلیٰ صوبہ خیبرپختونخوا علی امین گنڈاپور نے ہزارہ ڈویژن کیتے سرائیکستان سول سیکرٹریٹ دی طرز تے ہزارہ سول سیکرٹریٹ دے قیام دا اعلان کیتے۔
ہزارہ ڈویژن درج ذیل اضلاع تے مشتمل ہے۔
* ضلع ایبٹ آباد
* ضلع مانسہرہ
* ضلع بٹگرام
* ضلع اپرکوہستان
* ضلع لوئرکوہستان
* ضلع تور غر

## حوالے
چانہو دڑو

چانہو دڑو

(/t͡ʃaːnɦuː d̪əɽɔː/)

چانہو دڑو سن٘دھ وادی دی تہذیب  دے 2800 کنوں ودھ ٹھیڑھاں وچوں  ہک سنوپرا ٹھیڑھ ہے۔ ایہ ٹھیڑھ موئنجو دڑو کنوں 130 کلو میٹر لمے پاسوں  تے سن٘دھ دریا کنوں لڳ بھڳ 12 میل پوادھوں ہے۔ چانہو دڑو دا زمانہ 4000 کنوں 1700 ق م دا ہے۔ چانہو دڑو لڳ بھڳ 17 ایکڑ رقبے تے آباد ہا۔ آہد ن جو ہاکڑہ دریا دے سک ون٘ڄݨ یا رخ وٹیج ون٘ڄݨ پاروں ایہ وسوں سن٘ڄ تھئی ہئی۔

چانہو دڑو دی  پہلی کھاٹی 1931 وچ تھئی ہئی۔ یونیورسٹی آف پنسلوانیا کے پروفیسر دی اڳواݨی وچ امریکی ادارے  1936 وچ تے قیام پاکستان دے بعد رفیق مغل وی ایں جاہ تے پرکھ پرچول کرین٘دا رہ ڳیا۔ 

چانہو دڑو تے موئنجو دڑو دے وچ استعمال تھیوݨ والیاں پکیاں سلھیں تے گھراں دی بݨتر دا ڈھٻ رلدا ملدا ہے۔ چانہو دڑو وچ سن٘دھ وادی دے ٻئے وݙے ٹھیڑھا وان٘گوں اَن دے بھن٘ڈار دے وی ایر ملدن۔ چانہو دڑو وچ چوڑیاں بݨاوݨ دے ایر ملئے ہن۔ اتھوں پتل دے چاقوں، نیزے، استرے، کہاڑیاں، تھاں بھان٘ڈے تے پاتریاں تے مچھی پکڑݨ والیاں پیتلی کن٘ڈیاں ملیاں ہن۔ اتھوں مٹی دا آوی وچ پکا ہویا این٘جھا پکھی وی ہتھ آئے جین٘کو اݙارو تاں سیٹی وڄین٘دے۔ چانہو دڑو کنوں ہک مݨس دا بوتا وی ملیا ہا جین٘کوں ݙیکھ دے ایہ ان٘دازہ تھین٘دے جو ایہ یا تاں نیزہ بھوکین٘دا پئے تے یا وت جھمر دا تروڑ مرین٘دا پئے۔ ایہ بوتا ہݨ امریکہ دے شہر بوسٹن دے عجب گھر وچ لاتھے۔ اتھوں تریمتیں تے پاوݨ کیتے کئی ونکیاں تے ڳئوہ ڳاݨھیں تے ہار وی ملئے ہن۔ اتھوں دے وسنیک سونا، پتل،  جَس تے قیمتی پتھراں دا استعمال ڄاݨدے ہن تے اتھوں لوہے تے اوزار وی ملئے ہن۔ چانہو دڑو دے وسنیک تِل تے مٹر دی راہکی رہین٘دے ہن۔ 

چانہو دڑو کنوں سوتی کپڑے وی ملئے ہن جیڑھے چان٘دی تے جَس دیاں صن٘دوقڑیاں وچ سان٘بھیئے لاتھے ہن۔ چانہو دڑو وچوں لبھݨ والیاں مہراں کنوں ڄاپدے جو چانہو دڑو ہڑپہ تے موئنجو دڑو جہیں اوں ویلھے دے وݙے شہراں وان٘گوں مہترائی دی تن٘دیر وچ شامل ہا۔
بنوں ڈویژن

بنوں ڈویژن صوبہ خیبرپختونخوا دا ہک ڈویژن اے جیہڑا انتظامی طور تے جنوبی خیبرپختونخوا سیکرٹریٹ دے زیر انتظام اے۔

## حوالے
کوہاٹ ڈویژن

کوہاٹ ڈویژن، پاکستان دے صوبہ خیبرپختونخوا دی ہک انتظامی اکائی اے تے جنوبی خیبرپختونخوا سیکرٹریٹ دے زیر انتظام اے۔ 1947ء اچ آزادی دے بعد کوہاٹ ہک ضلع ہئی جیہڑا پشاور ڈویژن اچ شامل ہئی لیکن 1976ء اچ اینکوں انج ڈویژن بݨا ݙتا ڳیا تے ایں ڈویژن اچ کرک، کوہاٹ تے ہنگو دے اضلاع شامل کیتے ڳئے۔

## حوالے
ضلع ایبٹ آباد

300px|تصغیر|بائیں|صوبہ خیبر پختونخوا اچ ضلع ایبٹ آباد دا محل وقوع
اے پاکستان دے صوبہ خیبرپختونخوا دے ہزارہ ڈویژن دا ہک ضلع اے۔ ایندا صدرمقام ایبٹ آباد شہر اے۔ اتھوں دی مقامی تے اکثریتی زبان ہندکو اے۔ اے ضلع پہاڑی علاقیاں، ندی نالیاں تے جھیلاں تے کئی سیاحتی مقامات تے مشتمل اے جنہاں اچ ہرنوئی آبشار، نتھیاگلی تے شملہ پہاڑی وغیرہ شامل ہن۔ ایں ضلعے دی تحصیل ہری پور اپݨی ہریالی پاروں ٻہوں مشہور اے۔

## تحصیلاں
* تحصیل ایبٹ آباد
* تحصیل حویلیاں
* تحصیل شیروان

## حوالے
نرگس ماولوالا

نرگس ماول والا ہک پاکستانی-امریکی فلکی طبیعیات دان ہَن جیڑھی ثقلی امواج وچ اپݨی تحقیقات دی بنا تے معروف ہَن۔ نرگس پاکستان دے شہر کراچی وچ ہک پارسی (زرتشتیت دے پیروکار) گھرانے وچ پیدا تھئی۔ کراچی دے ہک مسیحی کیتھولک اسکول کانونٹ آف جیسس اینڈ میری وچ تعلیم حاصل کِیتی، 1986ء وچ امریکا چلی ڳئیں، جتھاں ویلیسلی کالج توں تعلیم حاصل کِیتی، بعد ازاں میساچوسٹس انسٹیٹیوٹ برائے ٹیکنالوجی (ایم آئی ٹی) توں ڈاکٹر رائنر ویس دی زیر نگرانی پی ایچ ڈی مکمل کِیتے۔

## ذاتی حیاتی
ماول والا لاہور وچ پیدا تھئیں لیکن کراچی وچ پلی بڑھیں، کونوینٹ آف جیسس اینڈ میری، کراچی توں او لیول تے اے لیول دا امتحان پاس کِیتے۔ پھر 1986ء وچ امریکا چلی ڳئیں جتھاں ویلیزلے کالج وچ داخلہ گھِدا، کالج توں 1990ء وچ فلکیات وچ بیچلر ڈگری گھِدی، 1997ء وچ ایم آئی ٹی توں فزکس وچ پی ایچ ڈی مکمل کِیتے۔

ماول والا زرتشتی پارسی خاندان وچ پیدا تھئی، ماول والا اپݨی ساتھی تے ݙو بچّیاں دے نال امریکا وچ کیمبرج، میساچوسٹس وچ رہائش پزیر ہَن۔ ماول والا دی ہک رہائش گاہ پاکستان دے شہر کراچی وچ ہَئی، جتھاں اوہ 2010ء وچ آئیاں۔

## کَم کار آلی حیاتی
ایم آئی ٹی دی ہک فارغ التحصیل طالب علم دی حیثیت نال انّھاں نے ڈاکٹر رینر ویس دے ماتحت اپݨا ڈاکٹریٹ دا مقالہ لِکّھا۔ جتھاں نرگس ماول والا نے کشش ثقل دی لہریں دا پتہ لاوݨ کِیتے ہک پروٹو ٹائپ لیزر انٹرفومیٹر تے تحقیق کِیتی۔ گریجویٹ کرݨ دے بعد اوہ پوسٹ ڈاکٹرل محقق رہیں۔ پھر کیلیفورنیا انسٹی ٹیوٹ آف ٹیکنالوجی وچ ریسرچ سائنس دان وی رہیں۔ بعد ازاں انّھاں نے کائناتی مائکروویو پس منظر دے نال اپݨے کم دا آغاز کِیتے تے آخر کار لیگو تے کم کِیتے۔ انّھاں نے بنیادی طور تے طبیعیات دے ݙو شعبیاں تے توجہ مرکوز رکھی: کشش ثقل دی لہریں، آسٹرو فزکس تے کوانٹم پیمائش سائنس۔ ڈاکٹر نرگس 2002ء وچ ایم آئی ٹی فزکس فیکلٹی وچ شامل تھئیں۔ 2017ء وچ اوہ نیشنل اکیڈمی آف سائنسز کِیتے منتخب تھی ڳئی۔

### کشش ثقل دی لہریں دا سراغ لاوݨ
ڈاکٹر نرگس سائنس داناں دی انّھاں ٹیم وچ شامل ہَن جنّھاں نے پہلی واری خلائی وقت دے تانے بانے وچ لہریں دا مشاہدہ کِیتے جیڑھا کشش ثقل دی لہریں آکھیا ویندا ہَئی۔ اوہ 1991ء توں کشش ثقل دی لہریں تے کم کریندی پئی ہَن۔ انّھاں نے ایں تحقیق دا اعلان 11 فروری 2016ء کوں کِیتے۔ ایں تحقیق نال البرٹ آئن اسٹائن دے 1915ء دے عمومی نظریہ نسبت دی ہک وݙی پیشگوئی دی تصدیق تھئی۔

## ذریعہ معاش
ایم آئی ٹی وچ ہک گریجویٹ طالب علم دے طور تے، نرگس نے ڈاکٹر رائنر ویس دے ماتحت اپݨی ڈاکٹریٹ دا کم سر انجام ݙِتے، جتھاں نرگس نے کشش ثقل دی لہریں دا پتہ لاوݨ کِیتے ہک پروٹو ٹائپ لیزر انٹرفرومیٹر بݨایا۔ گریجویٹ اسکول دے بعد، اوہ ہک پوسٹ ڈاکٹریٹ تحقیق کار ہَن، اس دے بعد نرگس کیلیفورنیا انسٹی ٹیوٹ آف ٹیکنالوجی وچ ہک تحقیقی سائنس دان دے طور تے لیگو تے کم کِیتے۔ نرگس ماول والا نے 2002ء وچ مشہور زمانہ تحقیقی مرکز ایم آئی ٹی وچ شمولیت اختیار کِیتی۔

## حوالے

ونکی:لاہوری شخصیتاں
ونکی:کراچی دیاں شخصیتاں
ونکی:پاکستانی معلمین
ونکی:پاکستانی علما
ونکی:پاکستانی اکیڈمک زنانیاں
ونکی:پاکستان دیاں ایل جی بی ٹی شخصیتاں
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:مادر علمی ویکی ڈیٹا کنوں ماخوذ
ونکی:لاہور دے ڄماندرو شخصیتاں
ونکی:اردو ٻولی دے متن آلے مضمون
ہزارہ سول سیکرٹریٹ

ہزارہ صوبہ تحریک ولوں ہک عرصے توں سرائیکی وسیب سول سیکرٹریٹ دی طرز تے ہزارہ سیکرٹریٹ دے قیام دا مطالبہ تھیندا رہیے۔ جولائی 2024ء دے آغاز اچ وزیراعلیٰ صوبہ خیبرپختونخوا علی امین گنڈاپور نے ہزارہ سول سیکرٹریٹ دے قیام دا اعلان کیتا جیندا باقاعدہ قیام حالی باقی اے۔ اے سیکرٹریٹ ایبٹ آباد شہر اچ قائم کیتا ویسی۔

## حوالے
تحصیل مانسہرہ

اے ہزارہ ڈویژن صوبہ خیبرپختونخوا دے ضلع مانسہرہ دی ہک تحصیل اے۔
## حوالے
ضلع اپر جنوبی وزیرستان

اے ڈیرہ اسماعیل خان ڈویژن دا ہک ضلع اے اتھوں دی مقامی تے اکثریتی زبان پشتو اے۔
## حوالے
ضلع مانسہرہ

اے پاکستان دے صوبے خیبرپختونخوا دے ہزارہ ڈویژن دا ہک ضلع اے جیہڑا انتظامی طور تے ہزارہ سیکرٹریٹ دے ماتحت اے۔ اتھوں دی مقامی تے اکثریتی زبان ہندکو اے۔ اے ضلع سیاحت دے لحاظ نال مشہور اے کیونکہ اتھوں دا موسم خوشگوار تے علاقہ سیاحتی مقامات نال مالا مال اے جنہاں اچ وادی کاغان تے جھیل سیف الملوک زیادہ اہم ہن۔

## تحصیلاں
*تحصیل بالاکوٹ
*تحصیل مانسہرہ
*تحصیل اوگی
*بفہ پکھل
*تحصیل دربند
*تحصیل تناول

## حوالے
سوشل میڈیا مارکیٹنگ

سوشل میڈیا مارکیٹنگ کہیں وی چیز یا سروس کوں مشہور کرݨ یا اوندا استعمال ودھاون کیتے سوشل میڈیا دے پلیٹ فارم تے ویب سائٹ دا استعمال کرݨ ہے۔ جیویں کے ای مارکیٹنگ تے ڈیجیٹل مارکیٹنگ بہوں زیادہ مشہور تے استعمال تھیندن لیکن ہݨ سوشل میڈیا انہاں کو پچھاں چھوڑ چکیے۔ 

ٻہوں زیادہ سوشل میڈیا پلیٹ فارم ہن جیہڑے ہک ڈوجھے دے سانڳھے ڈیٹا اینالیٹکس دی پیشرفت، جیت تے انہاں دے کم دی رپورٹ جہیں کئی ٹول ڈیندے۔ 

سوشل میڈیا مارکیٹنگ دا استعمال کرݨ دے وقت کم کرݨ آلے کوں انٹرنیٹ دے اتے پوسٹاں کرݨ دی اجازت ملدی ہے۔

## سوشل میڈیا مارکیٹنگ پلیٹ فارم

* فیس بک
* یوٹیوب
* ٹک ٹاک
* ٹویٹر
* لنکڈ ان
* سنیپ چیٹ
* وٹس اپ
* یلپ
* انسٹا گرام
* سوشل میڈیا بک مارکنگ سائٹ
* بلاگ
* ٹمبر
* ایڈورٹائزمنٹ کمپین
خوارج اباضیہ

اے اسلام دا ہک قدیم نظریاتی گروہ ہے جیندی بنیاد قرآن دی آیت "خروج فی سبیل اللہ" تے ہے۔ اگرچہ تاریخ اچ حضرت علی رضی اللہ عنہ نال اختلاف پاروں اے فرقہ ہمیشہ متنازعہ رہیا اے۔ خوارج دا اے فرقہ اپݨے ہک امیر عبداللہ بن اباض نال منسوب ہے۔ فرقہ خوارج جیندا نظریہ ہئی کہ غاصب تے ظالم حاکم دے خلاف جنگ و جدال اچ اٹھ کھڑا تھیوݨا مذہبی فریضہ ہے۔ لہذا اوہ بنو امیہ دے خلاف بار بار اٹھدے رہیے، اتھاں تک کہ مسلسل جنگ و جدال نے خود انھاں کوں صفحہ ہستی توں مٹا ݙتا۔ خوارج کئی فرقیاں اچ تقسیم تھئے تے اپݨے متشدد رویے پاروں ختم تھیندے رہیے پر عبداللہ بن اباض نے تشدد دی بجائے رواداری برتی تے ہمیشہ رواداری اختیار کیتی۔
 ایں واسطے اوندے پیروکار اڄ دے دور تک کئی ممالک اچ موجود ہن۔ اباضی ݙوجھی صدی ہجری اچ شمالی افریقا دی طرف نکل ڳئے ہن جتھاں زیادہ تر الجزائر دے علاقہ میزاب تے خلیجی ملک عمان اچ آباد ہن۔ عمان دا حکمران قابوس خاندان تے ایں ملک دی اکثریتی عوام اباضی مسلک نال تعلق رکھدی اے۔ خوارج اباضیہ سنی تے شیعہ مسالک نال اصولی تے اعتقادی اختلاف رکھدن ایں طرح اے اسلام دا تریجھا مرکزی فرقہ ہن۔ ہک اندازے دے مطابق انہاں دی آبادی 2۔7 ملین توں 7 ملین دے درمیان اے۔ 

## ٻیا ݙیکھو
تاریخ خوارج
## حوالے
ڳن٘ویری والا

### ڳن٘ویری والا
(/ɠə̃ʋeːriː ʋaːlaː/)

ڳن٘ویری والا روہی وچ سن٘دھ وادی دے ویلھے دی ٹھیڑھ وسن٘دی ہے۔ ڳن٘ویری والا دے بارے آکھیا وین٘دے جو ایہ سن٘دھ وادی دے زمانے وچ وادی دے ادھاؤ وچ آباد شہر ہا۔ خیال ہے جو ڳن٘ویری والا 2600 کنوں 1900 ق م دا شہر دا ہا۔ ڳن٘ویری والا کوں رفیق مغل ہوریں ستر دے ݙہاکے وچ لدھا ہا پر این٘دی کھاٹی نہ تھی سڳی ہئی۔

ڳن٘ویری والا دی وسن٘دی ہاکڑہ دریا دی بھِک تے آباد ہئی۔ ڳن٘ویری والا دیاں زمیناں ہاکڑہ دریا دیاں واہل واہیریاں نال پیچدیاں ہن۔ ڳن٘ویری والا موئنجو دڑو کنوں 340 کلو میٹر اُبھے پوادھوں تے ہڑپہ کنوں 260 کلومیٹر لمے پچادھوں ہے۔ 

ڳن٘ویری والا کنوں کئی لکھتاں لبھیاں ہن جنہاں دی اکھر تختی ساڳی سن٘دھ وادی دی اکھر تختی وان٘گوں ہے۔  

جے ڳن٘ویری والا دی کھاٹی کر تے لبھݨ والیاں شئیں دا کاربن ٹیسٹ کیتا ون٘ڄے، لکھتاں دی پرکھ پرچول کیتی ون٘ڄے تاں سرائیکی وسوں دی پچھوکڑ دیاں ٻہوں ساریاں رُلیاں کڑیاں لبھ پوسن۔
ڈیجیٹل مردم شماری 2023ء

، پاکستانی ادارہ شماریات، تحقیق و ترتیب، اسماعیل بھٹہ

## حوالے
مضامینِ اسماعیل بھٹہ

سرائیکی وکیپیڈیا تے اسماعیل بھٹہ دے لکھے ہوئے مضامین دی تعداد سب توں زیادہ اے۔ انہاں مضموناں دی درجہ بندی مختلف علوم دے لحاظ نال درج ذیل اے۔

## اسلام تے دینی علوم
محمد رسول اللہ صلی اللہ علیہ و سلم (سیرت النبی صلی اللّٰہ علیہ و سلم)، تاریخ اسلام، تاریخ مسلمین، تاریخ خوارج، اباضیہ، خوارج اباضیہ، تاریخ خلافت، اسلام (اہلِ سنّت) دے خلفاء دی فہرست

## تاریخ
آئشم نیطس، سلطنت اسماعیلیہ الموت، حسن بن صباح، حکومتِ اسماعیلیہ باطنیہ نزاریہ، الموت، الموت، قلعہ الموت، حسن بن صباح دی اسماعیلی تبلیغ، حسن بن صباح دی اسماعیلی بیعت، سلطنت فاطمیہ، مصر، حکومت قرامطہ، بنو اغلب، امارت بنی امیہ، اندلس

## سرائیکی زبان تے ادب
ڈاکٹر ملک راجکمار، راݨا پرتاب سنگھ گنوری، مہندر پرتاب چاند، سنجے پہوجا، سرائیکی ایریا سٹڈی سنٹر ملتان

## سرائیکی تحریک
سرائیکی شخصیات، سرائیکستان سول سیکرٹریٹ، جنوبی خیبرپختونخوا سیکرٹریٹ، سرائیکی النسل قبائل، سرائیک قبائل، سرائیکی تحریک دے کامیابیاں

## قانون، سیاست تے بیوروکریسی
آئین پاکستان 73ء دا پس منظر، آئینِ پاکستان ١٩٧٣ء، کیپٹن (ر) ثاقب ظفر، فواد ہاشم ربانی، زاہد اختر زمان، محمد کامران خان، انعام غنی، مقصود الحسن، کیپٹن (ر) ظفر اقبال،
حافظ عبدالغفار قیصراݨی، سیف انجم، صاحبزادہ محمد شہزاد سلطان، احسان صادق
## سائنس، انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی
سائنسداناں دا انسائیکلو پیڈیا، اوسموسس، ریورسں اوسموسس، آبی ڈیسیلینیشن، آر او پلانٹ، آر او پلانٹ دا ورکنگ پراسس، آبی انجینئرنگ تے ٹیکنالوجی، واٹر ریکلیمیشن، سی واٹر گرین ہاؤس، ملٹی اسٹیج فلیش ڈسٹیلیشن (ایم ایس ایف)، ملٹیپل ایفیکٹ ڈسٹیلیشن (ایم ای ڈی)، ویپر کمپریشن ڈیسیلینیشن (وی سی)، آئن ایکسچینج واٹر ٹریٹمنٹ، الیکٹروڈائیلائیسز ریورسل (ای ڈی آر) فلٹریشن، ریورسں اوسموسس، نینو فلٹریشن (این ایف)، الٹرا فلٹریشن (یو ایف)، میمبرین ڈسٹیلیشن (ایم ڈی)، فارورڈ اوسموسس (ایف او)، فریزنگ ڈیسیلینیشن، جیوتھرمل آبی ڈیسیلینیشن، شمسی رطوبتی-رطوبت کش ڈیسیلینیشن(ایچ ڈی ایچ)، ملٹیپل ایفیکٹ ہیومیڈیفیکیشن (ایم ای ایچ)، میتھین ہائیڈریٹ ڈیسیلینیشن، ٹیوب ویل

## علم و ادب
فورٹ ولیم کالج کلکتہ، میر امن دہلوی، میر شیر علی افسوس، ڈاکٹر جان گلکرسٹ، رچرڈ برٹن، ریاض خیرآبادی، آتش بہاولپوری

## شوبز، فلم، ٹی وی، میڈیا
آئینہ (پاکستانی فلم)

## عالمی مذاہب
اسلام، سکھ مت, ہندو مت، عیسائیت، یہودیت، کنفیوشس مت

## روحانیت
سلسلہ عظیمیہ، قلندر بابا اولیاء، خواجہ شمس الدین عظیمی، سید طاہر جلیل عظیمی

## سرائیکی وسیب
رائے احمد خان کھرل، آصف خان، ریاست بہاولپور، سرائیکی شخصیات، حکومت اسماعیلیہ ملتان

## جغرافیہ
کھیوڑہ
## واقعات

## حوالے
گیل لن کیتھن

**گیل لن کیتھن** ہک پاکستانی کاروباری شخص ہے۔ انہاں دی پیدائش **[[مشی گن]]، ریاستہائے متحدہ** تھئی ہے۔ 

## حوالہ جات
کرین٘ھ

کرین٘ھ

(/kəriː̃ɦ/)

( ***Capparis dacidua***)

کرین٘ھ ہک ٻُتھا ہے جیڑھا سرائیکی وسیب وچ روہی، تھل، دمان سمیت تھر ، ہن٘دوستان ، ادھلے پوادھ (مڈل ایسٹ) تے افریقہ دے مین٘ہ وسران٘د والے علاقیاں وچ لبھدے۔

کرین٘ھ دا ٻُتھا پَتریں دے بغیر ہون٘دے۔رتے رن٘گ دے پھُل چین٘دے تے بعد وچ پھَل چین٘دے جنھاں کوں ݙیلھوں آکھیا وین٘دے۔ ݙیلھوں کھاوݨ وچ مزیدار ہون٘دے۔ این٘دا اچار وی بݨایا وین٘دے۔ این٘دے وچ ڈھیر سارے طبی ڳُݨ وی پاتے وین٘دن۔کرین٘ھ دی کاٹھی کوں من٘دھاݨی دی سلائی بݨاوݨ کیتے اُتم خیال کیتا وین٘دے۔
شیلڈن میشلر

**شیلڈن میشلر**(پیدائش 1944) ہک سابق اسٹاک بروکر تے کاروباری شخصیت ہن۔ او ڈیٹیک آن لائن بروکریج نال وابستہ ہن۔

## ٻاہرلے لنک

* 

## حوالے
اسماعیل عامر بھایا

اے سرائیکی ادب نال جڑے ہوئے ہک افسانہ نگار، لکھاری تے شاعر ہن۔ پیشے دے اعتبار نال دانش سکول اینڈ کالج رحیم یار خان اچ لیکچرار ہن۔ انہاں دا تعلق خان پور کٹورہ نال اے۔ اے 1981ء اچ پیدا تھئے۔ اے ہک ایوارڈ یافتہ سرائیکی شاعر تے ادیب ہن جنہاں دے کئی مجموعے شائع تھی چکے ہن جنہاں اچ نعتیہ کلام دے مجموعے وی شامل ہن۔

## حوالے
ڄبھ مروڑے

ڄبھ مروڑے، ڄبھ تلکوڑے (Tongue Twister) او الفاظ ہوندے ہن، جہڑے تکھے تکھے الاوݨ نال زبان تلک ویندی ہے۔ تے الفاظ گݙِ مݙِ تھی ویندے ہن۔

* چِھیں 6 تَرَنگَڑ ٻارھاں 12 کِھتّیاں، میں 12لِنگِیں

ـ ڳِـݨاں بہشت بھانگا جِـݨاں

* دِرکھاݨ دی دِرکھـݨَکی،دِرکھـݨَکا کُہاڑا
* اُݙ چِـڑا، چُڳ چِـڑا، چَھڄلے دی چُنڈ تے
* اَمّـاں دی سَڄی کَھٻی چِیچی تے  لال بُھڳـڑ ٻیر
* اَمّـاں دی سَڄی کَھٻی چِیچی تے طوطا ٻولے
* کُٻے کنڈے تے کُپی ٹنگاں، ٹیں وے کُٻا کنڈا
* کُتا ٻدھ تے گھٹا کھان٘واں،  گھٹا ٻدھ تے گھٹا کھان٘واں
* بدرالدین دی گدری بربری کوں گدرا بربرا ڄایا، سچ وے بدرالدین آ تیݙی گدری بربری دا گدرا بربرا ڄمیے؟

* چُوہے دی مَیں کُھݙ کَھٹاں، چُوہا

* ݙِتّے دی منگیندی، تَوا نئیں چَڑھیندی

تَوا کَھڑے تَپدا، ݙِتا کَھڑۓ نَچدا

* گرمی گرمی، سردی سردی
* کچا پاپڑ پکا پاپڑ 
*ݙاݙا چھتہ چھوݙا تچھ ݙے
*نم ہیٹھ نعیم نماز پڑھی
*نم ہیٹھ نظام نماز پڑھی
*لَپ تِلاں دی، مُٹھ چَݨیاں دی، ڳُڑ دی روٹی ڳوڳڑا ۔ ست وار ہکے ساہ آکھ ݙکھاؤ ۔

## ٻیا ݙیکھو

* لوک ادب
ونکی:ٻال ادب
ونکی:لوک ادب
مہربانی کرݨ

مہربانی کرݨ 
ہک نوجوان دی اماں ٻہوں سخت بیمار ہئ تے ہسپتال اچ داخل ہئ. ڈاکٹر اکھ ݙیتے نے زندگی تے موت اللّٰہ دے ہتھ ہئے. اساں مجبور ہئے مزید علاج نی تھی سڳدا. او نوجوان سمجھ ڳے جو اماں دی زندگی ہݨ نی بچدی.
او نوجوان رات گھر گزارݨ دے بعد سویلے اپݨی اماں کوں ݙیکھݨ ویندا پیا ہئ. رستے اچ پٹرول پمپ تے روکیا تے اپݨی واری دا انتظار کریندا کھڑا ہا اوندی نظر ہک ٻلی تے اوندے ٻچیاں تے ڳی جہڑے ٻہوں بوکھے نظر اندے پے ہن. او نوجوان نے اپݨی کار کوں ہک کنارے نال کھڑی کر کے نال ہک ریڑھی توں نیکیا نکلیا مچھیاں ڳھن تے ٻلی تے اوندے ٻچیاں دے اڳو سٹ ݙیتے سی.
او نوجوان اپݨی کار اچ پٹرول پوا کے خوشی خوشی ہسپتال ڳیا.
جہڑے او اپݨی اماں دے کمرے اچ ڳیا تے کیا ݙیکھدے بستر خالی اے اوندی اماں نظر کائینی اندی پئ.
مایوس تھی تے ہک نرس کنوں اپݨی اماں دے بارے پوچھیا تے او نرس خوشی نال جواب ݙیتا تیݙی اماں دی طبعیت معجزاتی طور تے سنبھل ڳی اے. ڈاکٹر نے اکھیے ایکوں تازہ ہوا لوا ٻاہر تے او تیݙی اماں ٻاہر ٻیٹھی اے. ونڄ تے اپݨی اماں نال مل سڳدی. 
نوجوان دروکدا اپݨی اماں دو ڳیا تے سلام اکھیا تے حال ہوال پوچھیا. تے اوندی اماں نے اکھیا میں اڄ سویرے ہک خواب اچ ݙیکھدی پئ ہا ٻلی تے اوندے چھوٹے چھوٹے ٻچے اسمان دی طرف ہتھ اٹھا تے میݙے واسطے دعا کریندے پین. بس او خواب دے بعد میݙی اکھ کھولی تے ہݨ میں تیݙے سامݨے ٹھک ہا.
نوجوان اپݨی اماں دا خواب سݨ تے ٻہوں خوش تھیا تے اپݨے اللّٰہ دا شکر ادا کیتا.
 اللہ تعالیٰ دی رحمت ٻہوں وسع اے.
اسلام ساکوں اے سیکھندے جو اپݨے مریضاں دا علاج صدقہ کر کے وی کر گھیدا کرو. کیوں جو صدقہ اللّٰہ سئیں دے غصے کو ٹھنڈا کر ݙیندے. او نوجوان نے اللّٰہ دی لاچار مخلوق تے رھم کیتے سی تے اللّٰہ تعالیٰ نے اوندی اماں کوں ٹھیک ٹھاک کر ݙیتے سی.
کروں مہربانی تم اہل زمیں پر
خدا مہرباں ہوگا عرشِ بریں پر

کوئی غلطی ݙیکھو تے اصلاح ضرور کریسو. شکریہ. 
لکھت : محمد شان
سارہو دنیا دے 51 نوئیں عجائبات

سارہو دنیا دے 51 نوئیں عجائبات ہک اہم کامیابيں تے اخترات دا مجموہ ہے جیکوں سارہو ناگارازن  نے تسلیم کیتے جیکوں اللہ یہوواہ وی اکھیا ویندے۔

## حوالہ جات
نکڑا ضربہ

ݙو  عدداں دا نکڑا ضربہ او عدد ہے جہڑا انہاں عدداں تے پورا پورا تقسیم تھیوے تے سبھ کنوں چھوٹا ہووے۔ اردو وچ ایں کوں   ذواضعاف اقل  تے انگریزی وچ least common multiple (lcm) آہدے ہن۔

مثال دے طور تے ٤ تے ٦ دا نکڑا ضعاف ١٢ ہے۔

4 دے ضربے: 4, 8, 12, 16, 20, .....

6 دے ضربے: 6, 12, 18, 24, 30, .....

ایں کیتے   ٤ تے ٦ دا نکڑا ضربہ ١٢ ہے۔

## ٻیا ݙیکھو

* وݙڑا ونڈُو
ونکی:ریاضی
تقسیم

**تقسیم**٬ حساب دے چار بنیادی عملاں وچوں ہک ہے۔ بقیہ ترائے اعمال جمع، تفریق تے  ضرب ہن۔

* برابر برابر ونڈݨ

* بار بار تفریق
* کتی واری شامل ہے
* ضرب دا الٹ عمل

ونکی:ریاضی
سُدھ سار

تاریخی،تحقیقی،نظریاتی مجلہ 3ماہی 

سدھ سار

کراچی

چیف ایڈیٹر:محمداعظم سعیدی چیئرمین سرائیکی قومی موومنٹ 

ترتیب :سیف اللہ بیقرار ملا نہ صدر سرائیکستان قومی موومنٹ 

__________

## جام محمد شبیر مرحوم بارے تعزیتی ریفرنس
رپورٹ : ملک سعید احمد

سرائیکی ادبی سنگت پاکستان دے سابق صدر، کراچی وچ سرائیکی قومیتی تحریک دے

موہری اگوان ، سرائیکی دھرتی ، سرائیکی زبان ، دھرتی وَسَندڑاں دے حق حقوق سانگے ، جسمانی

، دماغی روحانی جد و جہد کرݨ آلا ، روہی دی ونڈ ولھا سرائیکیاں دی غربت تے بے روزگاری

کوں ڈیکھ مونجھا ماندا رہݨ آلا ، سرائیکی دے ناں تے دھن دولت لُٹاوݨ آلا ، سرائیکی پارٹیں،

تنظیمیں دی مالی مدد کرݨ آلا ، سنگت نبھاوݨ آلا ، یاریں دایار مٹھا من ٹھار، سوہݨا سجن جام محمد شبیر

ساری سنگت کوں روندا، نیر وہیندا ، چھوڑ ، بن مُکلائے ۱۹ اکتوبر ۲۰۰۸ کوں اڳلی دنیاٹُر ڳے ،

سرائیکی ادبی سنگت جام محمد شبیر مرحوم دے مُکاݨ گھنݨ سانگھے ۲۹ نومبر کوں سوسائیٹی آفیسرز 

کلب کشمیر روڈ تے ٦ وجے نماشاں ویلے مُکاݨ ،تَݙے تے سنگت کوں آوݨ دی دعوت ݙتی ،

۲۹ نومبر ۲۰۰۸ کوں شام 4 وجے کنوں بھانویں جو کراچی وچ لہو رنگ ہولی دامُنڈھ ٻَدھیج گیا ہا

تے کئی علاقے بند تھی ڳئے ہَن ، وت وی اساݙے انتظام کنوں ودھ مُکاݨی بھر ا کٹھے تھی ڳے ہَن ،

ایں تعزیتی ریفرنس سانگے منچ سیکریٹری دے فرائض سئیں ملک سعید احمد تے سئیں شہاب اقبال

اویسی انجام ݙتے ، مزید تفصیل بیٹھ ریت ءِ اقبال اویسی دے سپر د کر ݙتا ۔

شہاب اقبال اویسی نے سب توں پہلے سرائیکی ادبی سنگت دے سابق صدر حفیظ

اللہ چوہان کوں گالھ مہاڑ دی دعوت ݙتی ، انہاں ڄام شبیر مرحوم نال اَپݨے تعلقات، مراسم ، اتے

انہاندے اخلاقی، معاملاتی رویاں بارے ڳالھ مہاڑ کیتی اتے سرائیکی ادبی سنگت دے حوالے

نال انہاندے پاݨی دا ذ کر کیتا ، انہاندے بعد علامہ محمد اعظم سعیدی کوں سݙیا گیا ، علامہ سعیدی

پہلے کنوں طے تحصیل پروگرام مطابق اپنی تقریر اردو وچ شروع کر یندیں ہوئیں آکھیا جو اَڄ دے

ایں مُکاݨ کٹھ وچ ڄام مرحوم دے ڈھیر سارے اردو، میمنی ، براہوی، سندھی ، بلوچی تے پشتو

الاوݨ آلے سنگتی موجود ہن تہوں اج دی ڳالھ مہاڑ کوں سمجھاوݨ تے ڄام شبیر مرحوم دی سُڄاکی

سوچ کنوں سونہاں کرݨ سانگے چھڑا میں اردو وچ ڳالھ مہاڑ کر یساں تاں جو مختلف اخبارات

تے چینلز دے صحافی وی سُݨ سمجھ خبراں بݨا سڳن ، علامہ سعیدی آکھیا جو ڄام شبیر جینویں کاروباری

دنیا وچ اپݨی ذہانت کوں منوائے اینویں ادبی ، سیاسی ، سوچ ،فکر ، کوں وی منوائے ،سرائیکی ادبی

سنگت دے منشور ٹھہاوݨ وچ انہاندے مشورے انہاندی سوچ دے نشابر نشان ہن ، انہاں

آکھیا جو جیر ھلے جنرل ضیاء الحق ، نواز شریف، تے جنرل پرویز دے دور وچ روہی دھرتی کوں

کروڑ پتی جرنیلیں تے پنجاپی سیاسی وڈیریں وچ بطور رشوت ونڈیا گیا ، روہی دے اصل

وسݨیکوں دھرتی کنوں محروم رکھݨ سانگے ضیاء الحق فیملی لاء لاگو کر تے پنجاپیں دی اباد کاری
چڑھدی ترتیب

پہلی شئے چھوٹی ہووے وت اڳلی شئے وݙی ہووے..

پہلا عدد چھوٹا ہووے وت اڳلا عدد وݙا ہووے.

اردو وچ ایں کوں ترتیب صعودی آہدے ہن. 

٢، ٣، ٥، ٦، ٧، ٩ چڑھدی ترتیب وچ ہن. 

## ٻیا ݙیکھو

* لہندی ترتیب

ونکی:ریاضی
مسلماناں دے مقدس مقامات

مسلماناں دے مقدس مقامات بیت اللّٰہ، مکہ 

مکرمہ ، روضہ رسول تے مسجد نبوی ، مدینہ منورہ ، مسجد اقصی ، اتے او مقامات جنھاں کوں شعائر اللّٰہ یا انبیاء کرام دے نال کوئی خاص نسبت حاصل ءِ.
ریان نیڈل

ریان نیڈل (پیدائش مارچ 14، 1984) اوہائیو دا تعلق رکھنڑ آلا ہک امریکی کاروباری تے اسپیکر ہے۔

## حوالے
لہندی ترتیب

پہلی شئے وݙی ہووے وت اڳلی شئے چھوٹی ہووے..

پہلا عدد وݙا ہووے وت اڳلا عدد چھوٹا ہووے. 

٩، ٧، ٥، ٤، ٣ لہندی ترتیب نال ہن۔ 

## ٻیا ݙیکھو

* چڑھدی ترتیب

ونکی:ریاضی
ہندواں دے مقدس مقامات

ہندواں دے مقدس مقامات بنارس ، سومنات ، دوارکا،
متھرا ، گنگاجمنا ، وغیرہ
سکھاں دے مقدس مقامات

سکھاں دے مقدس مقامات امرتسر دربار ،ننکانہ صاحب،حسن ابدال ،پنجہ صاحب
ایم ڈی اے ٹریننگ ایل ٹی ڈی

**یم ڈی اے ٹریننگ   ایل ٹی ڈی** 1988 اچ پروفیسر والٹر ریڈ دے ذریعہ قائم کتی گئی ہیئ، جہرے لندن بزنس اسکول دے بانی فیکلٹی پروفیسرز اچو ہن۔

## حوالے