open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
چرچ مشن سکول دیرہ اسماعیل خان

دیرہ اسماعیل خان اچ مشن اپݨا کم شروع کریندے ای ہک دیسی سکول کھولیا ، جیں کوں بعد اچ انگریزی سکول اچ تبدیل کر ݙتا ڳیا ۔ جیڑھا مڈل سطح تئیں اپݨی تعلیم ݙیندا ہے تے ایں کوں سرکاری گرانٹ وی ملدی ہے ۔ مشہور پادری مسٹر بروس دی زیر نگرانی 1864ء اچ مسگراں گیٹ دے ٻاہروں وساکھی گراؤنڈ دے نیڑے چرچ مشن سکول دی شاندار عمارت تعمیر کیتی ڳئی جیں اچ ہک وݙا ہال کمراہ، کئی کلاس روم تے اقامت گاہ  ہے ۔ اتھاں تے مڈل سکول دا سرکاری نصاب پڑھایا ویندا ہے ، نال ای عیسائیت دی تعلیم ݙتی ویندی ہے ۔ مشن سکول اچ دکاندار طبقے تے ٻئے گورنمنٹ ملازمین دے ٻال تعلیم گھندے ہن۔ بھکر ، لیہ ، میانوالی ، شاہ پور ، جھنگ ، خوشاب توں وی طالب علم اتھاں پڑھݨ آندے ہن ۔ جنہاں کوں اقامت گاہ اچ رہایا ویندا ہے ۔ پرائمری تئیں تعلیم حاصل کرݨ آلے دی ادھی آبادی مسلمان باقی ہندو ہے، پر مڈل سکول دی سطح تے انہاں دی تعداد ہندواں دے مقابلے اچ ہک تہائی رہ ویندی ہے ۔ مڈل سکول اچ ہندو طلباء مسلمان طلباء توں تعداد کتھائیں اڳوں ہے ۔ 

مشن سکول دیرہ شہر دے نیڑے ہے ،ا یں دے علاوہ سکول دیاں ݙو شاخاں ٻیاں وی ہن ۔ ہک شاخ شہر دے اندر جݙاں جو ݙوجھی تحصیل ٹانک اچ کم کریندی پئی ہے ، ٹانک آلی برانچ نویں کھلی ہے ، مشن سکول یورپین مشنری دے زیر نگرانی منظم طریقے نال اپݨا کم کریندے پن ۔ یورپین مشنری سکول دے تعلیمی امور کوں چلاوݨ دے نال نال اتھاں تیرھاں استاداں دی مدد نال نال ہوندی ہے ۔ سکول دی ٹیچنگ سٹاف اچ ݙو عیسائی ، جیں اچ ہک ہیڈ ماسٹر تے ہک استاد ہے ، پنج ہندو تے چھ مسلمان استاد ہن ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
چوک شاہ مجید

ملتان حسین آگاہی توں مسجد علی محمد خان تک چوک بازار دے عین اَدھ اچ ہک چوک آندے ، ایندے مغرب اچ کُپ بازار کوں تے مشرق اچ چُوڑی سرائے بازار کوں سڑک ویندی ہے، ایں چوک دے شمال مشرقی کونے تے جتھوں کر چوڑی سرائے شروع تھیندے ہک بزرگ شاہ مجید تھلہ تے چٹائی وچھا تے ٻاہندے ہن ۔ ہندو ایندا وݙا احترام تے وݙی خدمت کریندے ہن ۔ جݙاں او فوت تھئے تاں انہاں ایں چوک دے مذکورہ بالا چبوترے تے ای دفن کر ݙتا ڳیا تے ایندے تے انہاں دی قبر بݨا ݙتی ڳئی ۔ٻیا اے جو ایں چوک کوں انہاں دے ناں نال موسوم کر تے ایں چوک دا ناں انہاں دے یادگار دے طور تے ’’چوک شاہ مجید ‘‘ رکھ ݙتا ڳیا۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
جمیل انجم

سرائیکی گلوکار تے شاعر محمد جمیل انجم موضع کلانچ پور اچ 3 اپریل 1978 ء اچ رانا محمد بخش نون دے گھر پیدا تھئے ۔ میٹرک تئیں تعلیم حاصل کیتی تے گلوکاری دی پیشہ اختیار کیتا ۔ 1991 ء اچ شاعری دا آغاز کیتا تے شاکر شجاع آبادی دی شاگردی اختیار کر گھدی ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
چاچڑاں شریف

خواجہ فرید سئیں دی نگری چاچڑاں شریف خانپور توں 20 میل دے فاصلے تے سندھ دریا دی بھِک تے آباد ہے، خانپور جنکشن توں برانچ  ریلوے لائن چاچڑاں ویندی ہے ، دریائے سندھ تے کوٹ مٹھݨ تے چاچڑاں دے درمیان کشتیاں دا پُل ٻدھ ݙتا ویندا ہا تے برسات دے موسم اچ جیں ویلھے پل چؤ ویندا ہا تاں سٹمیر سروس شروع تھی ویندی ہئی۔ جیں توں دریائے سندھ دا چوݙاں میل فاصلہ لمبا طے کیتا ویندا ہا۔ اڄکل ایں تے پکا پُل بݨا ݙتا ڳے تے خانپور توں چاچڑاں شریف تک ریلوے لائن وی اکھاڑ ݙتی ڳئی اے۔ ایہ قصبہ بزرگان چاچڑاں شریف دی وجہ توں کافی مقبول ہے، چاچڑاں شریف دے بزرگان اچ خواجہ احمد علی ، خواجہ حاجی عاقل محمد، خواجہ خدا بخش، خواجہ فخر جہاں، خواجہ غلام فرید، خواجہ نازک سئیں بزرگ تھئے ہن۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
چوک شہیداں

ملتان دا اے مشہور و معروف چوک سڑک روندہ از پراݨی سبز منڈی تا ریلوے مال گودام ملتان شہر دے درمیان اکبر روڈ تے واقع ہے۔ایں چوک دے نیڑے شمال مغرب آلے پاسے ہک خوبصورت مسیت ہے جیڑھی جو مسجد چوک شہیداں دے ناں نال مشہو ر ہے۔ ایں مسجد دے شمال مشرقی کونے اچ ݙو قبراں دے نشان موجود ہن جنہاں تے باقاعدہ چوبی چھت بݨی ہوئی ہے تے انہاں دے سرہاݨے دیا بتی ٻالی ویندی ہے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
چھی کار داریاں

سابقہ ریاست تے ڈویژن بہاول پور دا شہر بہاول پور نواب بہاول خان اول 1748ء ءِ چ آبادکیتا ۔انتظامی تقسیم دے لحاظ توں انویویںصدی ءِ چ ریاست چھ کارداریاں تے 32تھاݨیاں تے مشتمل ہئی ۔ تفصیل کارداری اَتے تھاݨیاں جات حسب ذیل ہن ۔ منچن آباد منگلوٹ گنج منچن ااباد جاویکا صادق پو ر خیر پور شہر فرید ، حاصل پور خیر پور مروٹ ، سردار گڑھ  بہاول پور ، بہاول پور شہر ، علاقہ بہاولپور،چکلہ لوہر ہ ، مسافر خانہ ، موج گڑھ ، احمد پور ، احمد پور ، چار کوٹھی اوچ ، کوٹ چنی، خان پور ، خان پور ، خان بیلہ غوث پور ، اسلام گڑھ ، پکا لاڑاں ، الہٰ آباد ، صادق آباد ، نوشہرہ ، آباد پور ، بھونگ ، فتح پور ، ماچکا ، کوٹ سمابہ ، کوٹ سبزل ، انتظامی اکائی کار داری دے بجائے نظامت دا ناں ݙتا ڳیا ۔اَتے ہک نظامت ءِ چ تحصیلاں شامل کیتیاں ڳیاں ۔20ویں صدی دے آغاز ء ِچ ریاست بہاولپور انتظامی طور تے نظامتاں ئ، چ تقسیم کیتا ڳیا ہا ۔ تفصیل نظامت اے ہے منچن آباد و نہر صادقیہ ( چولستان ) ہیڈ کوارٹر بہاول نگر ،خیر پور ٹامیوالی بہاول پور ، بہاول پور ، احمد پور شرقیہ ، اللہ آباد ،خان پور ، خان پور ، نو شہرہ ( صادق آباد ، رحیم یار خان ) احمد پور لمہ ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
چاہ فریدؒ

موضع دیوان صاحب کوں حضرت بابا فرید گنج شکر دی جنم بھومی ہووݨ دا رتبہ حاصل ہے ،انہاں دے کئی بزرگاں دیاں قبراں وی اتھاں موجود ہن ، دربار حضرت بابا حاجی شیر توں پوادھ آلے پاسے کجھ فاصلے تے ہک کھوہ موجود ہے ، جیں بارے ݙسیا ویندے جو ایہہ کھوہ بابا فرید ہوراں دا اے تے اونہاں دے زمانے توں موجود اے ، جیڑھا کجھ عرصہ بند وی ریہا پر اجکل جاری اے ۔

ہُݨ ایں دے اُتے لوہے دا ہک ڄال بݨا تے رکھیا ہویا ہے تانجو لنگھݨ آلا کوئی وچ نہ ڈھہہ پووے ۔ پاݨی کڈھݨ کیتے ہک پھِرکی تے اوں دے نال ہک ٻوکا لڳیا ہویا ہے ، اتھاں عقیدت مند ت آ تے پاݨی پیندے ہن تے تبرک دے طور تے نال وی چا ویندے ہن ،ایں بارے مشہور ہے جو ایں پاݨی اچ اللہ سئیں شفا رکھی ہے تے کئی جسمانی بیماریاں دے روگی صحت کیتے ایں پاݨی نال غسل کریندے ہن ،ایں کھوہ دے پوادھ آلے پاسے ہک نکی جہی کوٹھڑی موجود ہے پر او بعد اچ بݨی ہے ، جیں دی کندھ تے ایہہ لکھیا ہویا موجود ہے ۔ ’’ کنواں حضرت بابا فرید گنج شکر ؒ ۔ خادم نگراں غلام حسین سوکھیرا ‘‘ ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
چشتیاں . خواجہ نور محمد مہارویؒ سئیں دی نگری

حضرت خواجہ نور محمد مہارویؒ سئیں دی نگری چشتیاں ، خواجہ نور محمد سئیں  سلسلہ چشتیہ دے صوفیاء بالخصوص اجودھن ( پاکپتن ) توں آوݨ آلے بابا فرید نال گھاٹی نسبت رکھیندے ہن ،انہاں صوفیا دے طفیل ایں علاقے اچ اسلام دی روشنی کھنڈی ، پاکپتن دے بعد سلسلہ چشتیہ دا اہم مرکز چشتیاں شریف بݨیا ۔ ایں وستی اچ بابا فرید دے پوترے بابا تاج سرور مجاہد بݨ تے ایں میدان اچ جہاد کریندے ہوئے شہید تھئے ۔ اسلام دی روشنی کھنڈی تاں جیلسمیر و بیکانیر دے اطراف اچ مقیم راجپوت تے جاٹ قبائل مزاحمت تے آ ڳئے ۔ جواب اچ بابا تاج سرور وی عسکری قوت بݨ تے میدان اچ آئے ۔ ایہا او سرزمین ہے جتھاں قبلہ عالم حضرت نور محمد مہاروی دا مزار ہے۔ آپ دے ہتھوں ٻہوں سارے غیر مسلم دائرہ اسلام اچ داخل تھئے ۔ آپ سلسلہ چشتیہ دے اہم ترین بزرگاں اچ شامل ہن ۔ مورخین دی رائے اچ جتھاں بابا تاج سرور سکونت پذیر تھئے اتھاں برلبِ دریائے اُچے ٹیلے تے ہک قدیم قلعہ ہا ۔ ایہ قلعہ بابل و نینوا دی تہذیب توں ٻہوں قدیم ہا ۔ ایںدے درمیان اچ بابا فرید دی معروف چلہ گاہ وی ہے ۔ ایں قلعہ کہنہ کوں عرف عام اچ حضرت بابا صاحب دی بیٹھک آکھیا ویندے ۔ ایں علاقے دے باشندے خانہ بدوشاں وانگوں نقل مکانی کریندے راہندن۔ خشک موسم اچ دریا دے کنارا تے برسات دے موسم اچ پورا صحرائے راجپوتانہ انہاں دی مویشیاں دی چرا گاہ ہوندا ہے ۔دامن دریائے اجناس خوردنی تے نیل دی پیدوار اچ مشہور ہا ۔ چشتیاں دا قدیم ناں وستی تاج سرور ہا ۔ ایں نو آبادی قریہ دا ناں ستویں صدی ہجری اچ ایران دے ہک مشہور شہر دے ناں تے چشت شریف رکھیا ڳیا ۔ چشتیاں تحصیل خیر پور ٹامیوالی ضلع بہاولپور دا حصہ ریہا ہے ۔ 10 ویں صدی ہجری اچ بابا جی گرو نانک صاحب ایں علاقے اچ تشریف گھن ائے ۔انہاں ایں وستی اچ پنجاں پیراں دے جنڈ آلی جاہ تے قیام کیتا تے فرمایا جو ایہ مقام جنت دا ٹکڑہ ہے ۔اتھاں کوئی نہایت خوش بخت انسان دفن تھیسے ۔ سید شرف جہانگیر سمنائی متوفی 808ھ دے ملفوظات توں ظاہر تھیندا ہے جو او چشتیاں تشریف گھن آئے تے ایں علاقے دا محل وقوع بیان کیتا ۔ بمطابق ریکارڈ محکمہ مال قصبہ چشتیاں 1935ء تئیں تحصیل خیر پور دی عملداری اچ ہا ۔ 1936ء اچ ایں کوں تحصیل دی حیثیت حاصل ہئی ۔ چشتیاں دا علاقہ زرخیز زمیناں تے مشتمل ہے ۔ ضلع بہاولنگر دی ݙو تحصیلاں چشتیاں تے ہارون آباد دی زمین وݙی زرخیز ، شاداب تے آباد ہن ۔ اتھاں تے ہک وݙی انڈسٹری آدم شوگر ملز وی موجود ہے ، جیں کوں عرف عام اچ چشتیاں شوگر مل آکھیا ویندے ۔ چشتیاں کوں ݙو حصیاں اچ تقسیم کیتا ویندا ہے ، نویں چشتیاں تے پراݨی چشتیاں ۔ پراݨی چشتیاں پراݨی آبادی تے مشتمل ہے ۔ جݙاں جو نویں تعمیراتی وستی نویں چشتیاں آکھیندی  ہے ۔ اے شہر سرائیکی ریاست بہاولپور دا اہم مرکز رہ ڳے ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
جٖام عابد ٻرڑہ

سرائیکی شاعر ڄام عابد ٻرڑہ دا اصل ناں جام عابد حسین تے ابے سئیں دا ناں جام منگلہ ہے۔ بُرڑہ برادری نال تعلق رکھدن۔ یکم جنوری 1974ء کوں پیدا تھئے۔ پرائمری توݨیں تعلیم حاصل کیتی تے بطور پرائیوٹ ملازم اپݨے فرائض سرانجام ݙیندے پن۔ سئیں رب نواز مخمور دی شاگردی اچ 2003ء کوں شاعری دا آغاز کیتا۔ تصانیف اچ سِک سرمایہ ہے۔ ضلع راجن پور اچ رہائش پذیر ہن۔ ٻہوں چنڳی سرائیکی شاعری کریندن۔ تے سرائیکی ماء ٻولی تے سرائیکی دھرتی نال ٻہوں پیار کریندن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
پنڈت چانکیہ

آکھیا ویندے جو پنڈت چانکیہ چنیوٹ دا برہمن ہا اَتے ٹیکسلا یونیورسٹی وچ اُستاد ہا ۔ اوں جیڑھیاں کتاباں لکھیاں انہاں وچ ’’کوئلہ ارتھ شاستر‘‘ کوں بین الاقوامی شہرت حاصل تھئی ۔  سیاست اَتے نظامِ حکومت تے اے وݙیکتاب تصور کیتی ویندی ہئی ۔ ایندے انگریزی ایڈیشن اٹلی وچ شائع تھئے ۔ چانکیہ نے ایں کتاب وچ محدود آئینی اَتے جمہوری ریاست دا تصور پیش کیتا ہا بلکہ انگریز مؤرخین نے چانکیہ اَتے میکاولی وچ موازنہ وی کیتا ہا ۔ ایں کتاب دا پہلی دفعہ عربی ترجمہ عباسی خلیفہ ہارون الرشید دے حکم تے تھیا۔ چانکیہ دی ݙوجھی کتاب حیواناں دی قسماں ، خصوصیات اَتے انہاں دے گوشت پوست دے بارے وچ ہئی ۔ انہاں دی تریجھی کتاب جڑی ٻوٹیاں دے فیدے اَتے مضرات بارے ہئی ۔ چوتھی کتاب دا ناں ’’دیاگھر‘‘ ہا، جیرھی فنون حرب اسلحہ سازی اَتے جنگی ضروریات تے مشتمل ہئی ۔ پنجوی کتاب علم طب دے بارے وچ ہئی ایندا عربی ترجمہ ادب الملک دے ناں توں تھیا۔ چھیویں کتاب علم الہندسہ دے موضوع تے ہئی ایں دا وی عربی وچ ترجمہ تھیا چانکیہ اپݨے دور دا محقق ہا اَتے ایندی تصنیف دنیا کوں ٻہوں کجھ ݙتا۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
ملتان دے چھی دروازے

ملتان شہر دے چھ دروازے ہن ۔ دہلی گیٹ ، دولت گیٹ ، لاہوری گیٹ ، بو ہڑ گیٹ ،حرم گیٹ اَتے پاک گیٹ ۔پُراݨے زمانے ءِ چ چای گیٹ ٻئے وی ہَن جیڑے قلعے دی سائیڈ تے ہن ۔دیہہ گیٹ ،سکی گیٹ ، ہرہری گیٹ اَتے خضری گیٹ انگریزیں دے ٹائم بھن ݙتے ڳئے ۔شہزادہ مراد بخش دی تعمیر کیتی فصیل 1170ء ءِ چ علی محمد خاں ولا بݨوائی ولا نگریزیں اوندی اُچائی کوں گھٹ کر اݙتا۔انگریز افسراں دی رہائش گاہ کیتے عید گاہ توں گھن تے حضوری باغ ( جینکوں دیوان سان مل لوایا ہا ) تئیں کوٹھییں دا سلسلہ قائم تھیا ۔او نویاں چھاوݨیاں بݨݨ نال اُجڑ ڳیاں ۔ بس پیلی کوٹھی اَتے اڄوکی کچہری بچ ڳی اے ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
حریت پسند

حضرت خواجہ غلام فرید ٻہوں وݙے صوفی بزرگ تے عظیم شاعر ہووݨ دے نال نال ٻہوں وݙے حریت پسند وی ہن ۔آپ کوں بدیسی انگریز حکمرانیں توں نفرت ہئی۔ آپ اپݨے دربار اچ مریدیں ، منݨ آلیں تے عالمیں دے سامݨے اٰن نفرت کوں ظاہر کریندے ہن ،ا یں طراحویں آپ اپݨے خاص مرید نواب صادق محمدخان عباسی کوں اپݨی شاعری دے ذریعے نصیحت فرمائی جو :۔

اپݨی نگری آپ وسا توں 

پٹ انگریزی تھاݨے

اے اوں ویلھے دی ڳالھ ہے جݙاں مسلم لیگ دا اڄݨ تئیں وجود وی نہ ہئی تے انگریزیں توں ’’سر ‘‘ دا خطاب گھنݨ آلا قومی شاعر اپݨے خواب خیال اچ وی انگریز سرکار دی مخالفت دا نہ سوچیا ہوسے ( یاد راہوے جو خواجہ سئیں دا وصال 1901ء اچ تھیا تے مسلم لیگ 1906ء وچ بݨی ہئی ) ۔ ایں بارے خاص ڳالھ اے وی ہے جو انگریز حکمران خواجہ فریدؒ کوں ملݨ کیتے ترسدے ریہے پر خواجہ فرید حیاتی وچ کہیں انگریز حکمران نال ملاقات نہ کیتی ۔ اوں ویلھے وݙے مشہور لوک اتے گودے ’’ سر خان بہادر ‘‘ دے لقب ودے گھندے ہن، بدیسی حکمرنیں تے سکھیں نال نفرت دے اݨ گنت واقعات ہُݨ ظلم دے خلاف نفرت انہاں دی خاندانی عادت ہئی ، خواجہ صیب دے بزرگ سندھ توں لݙ تے ملتان دی مقامی وستی منگلوٹ آئے ، اتھوں مظفر گڑھ دے موضع یارے والی تے یارے والی توں کوٹ مٹھݨ تے کوٹ مٹھݨ توں چاچڑاں شریف آ ڳئے ۔ جیکر تریخ پڑھی ونڄے تاں جاہ جاہ آوݨ ونڄݨ(لݙݨ ) دے پِچھوں ظلم دے خلاف نفرت تہاکوں ظاہر نظرسے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
حجرہ بگی بی بی ، سیت پور

بی بی بگی طاہر خان ناہڑ دی بھیݨ ہائی ،طاہر خان دے مقبرے کنوںکجھ فاصلے تے ایں بی بی دا حجرہ ہاْ۔کجھ سال پہلے ایںحجرہ کوں سٹ کراہیں اتھاںمکان تعمیر کر گھدٖے گن۔حجرہ بی بی بگی دے اندر بی بی بگی دا مقبرہ ہا۔حجرے دے باہر ہاتھی اتے حجرے دے اندر شیر دے بت بنڑیے ہوئے ہن۔ایںحجرے دے بارے ڈاکٹر سیف الرحمن ڈارلکھدن جو رنگین ٹائلاںنال مزین تے زمین بوس تھیندا ہویا اے’’ہندیرہ‘‘ سیت پور دا سنگھار اے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
حافظ جمال اللہ ملتانی دا شاگرد

حضرت حافظ جمال اللہ ملتانی دی تعلیم و تربیت دا اے اثر تھیا جو نواب مظفر خان کم عمری ءِ چ امور مملکت دے رموز توں آشنا تھی ڳئے ، چنانچہ آپ دے والد نواب شجاع الدین خان محض 13 سال دی عمر ءِ چ مظفر گڑھ دا علاقہ ( جِتھاں وقتاً فوقتاً سکھیں دے حملے تھیندے رہندے ہَن ) نواب مظفر خان دے حوالے کیتا، نواب مظفرخان حملیں دے دفاع کیتے سب توں پہلے خانگڑھ ءِ چ قلعہ تعمیر کرایا ، جو دفاعی نقطہ نظر دے علاوہ فن تعمیر دے حوالے نال اپݨی مثال آپ ہا۔ ایں دوران سکھاں ملتان تے قبضے کیتے حملے تیز کر ݙتے تے ملتان دا گھیرا تنگ کیتا۔ حملہ آور سکھیں نال جنگ دے مقدس مشن ءِ چ نواب شجاع خان اپݨی علالت تے ٻڈھیپے دی وجہ توں حضرت حافظ جمال اللہ ملتانی دے کول گوشہ نشین تھی تے اللہ اللہ کرݨ لڳے تے امور مملکت اپݨے وݙے پُتر نواب مظفر خان دے حوالے کر ݙتے، 1777ء کوں نواب شجاع الدین فوت تھی ڳئے۔ والد دی وفات دے بعد تخت ملتان دی ذمہ واریں دا پہاڑ نواب مظفر دے سر تے آ ڳیا ۔ 

نواب شجاع خان دی وفات دے فوری بعد بھنگی مثل دی سکھا فوج ملتان تے حملہ آورتھی ڳئی۔ ملتان ءِ چ داخل تھیندے ای سکھا فوج قتل و غارت تے لٹ مار شروع کر ݙتی ۔سینکڑاں مرد تے عورتاں دے نال نال معصوم ٻالیں کوں تہہ تیغ کر ݙتا۔ شاہی خزانے توں اسلحہ ،سونا ،چاندی ، نوادرات ، نقدی تے ݙوجھا اسباب لٹݨ دے بعد سکھا فوج اسلامی مملکت ملتان دا تمام نظام درہم برہم کر ݙتا، عالیشان عمارتاں کوں مسمار کر ݙتا ڳیا، علمی مراکز تے لائبریریاں کوں بھاہ لا ݙتی ڳئی، عبادت گاہیں دی وی بے حرمتی کیتی ڳئی تے باغات اڄاڑ ݙتے ڳئے ،بربریت تے لُٹ مار دے بعد سکھا فوج واپس ڳئی تاں 23 سال دے نینگر نواب مظفر خان کوں تباہ حال ملک کوں سنبھالا ݙیوݨ کیتے کافی محنت کرݨی پئی۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
حافظ محمد جمال اللہ ملتانیؒ

اٹھاریویں صدی اچ جیںشخص نے چشتیہ سلسلے دا کم شروع کیتا او حضرت نور محمد مہاروی اے ،ہک عظیم المرتبت خلیفہ حافظ محمدجمال ہن ،آپ بے پناہ صلاحیتاں دے مالک ہن۔ حضرت قبلہ عالم نور محمد مہاروی نے انہاں کوں ملتان اچ چشتیہ سلسلہ دی ترویج تے تبلیغ دی غرض نال حضرت شاہ فخر صاحب دے اشارہ تے متعین کیتا ہا۔

حضرت حافظ جمال تقریباً 1160ھ اچ ملتان اچ ڄمئے ،آپ دے والد محترم تے ݙاݙا صاحب ڈوہیں قرآن شریف دے حافظ ہن آپ دے والد گرامی داناں حافظ محمد یوسف ہا تے جد امجد اسم گرامی حافظ عبدالرشید ہا،آپ قوم دے اعوان ہن ،تواریخ اچ انہاںبزرگاں دے بارے بہوں گھٹ حالات ملدن۔

حافظ صاحب کوں ابتدائی زمانہ اچ پیر صاحب دا بہوں شوق ہا،ایںتلاش اتے فکر اچ حضرت شیخ رکن الدین ملتانیؒ دے مزار قدس تے حاضر تھیے۔تے عبادتتے ریاضت اچ مشغول تھی گے۔ہر رات ہک کلام پاک ختم کریندے ہن۔تے پیر کامل کیتے دعا مانگ تے سو ویندے۔ہک رات خواب اچ اشارہ پاتا کہ حضرت شیخ نورمحمد مہاروی دی خدمت اچ حاضر تھیوو۔چنانچہ فوراً مہار شریف کوں روانہ تھے ڳے تے قبلہ عالم دی خدمت اچ حاضر تھی کراہیںمرید تھیوݨ دی درخواست کیتی۔

حافظ محمدجمال ملتانی کمال باطن تہذیب اخلاق و کمالات دا آراستہ غریباں دی دلجوئی کوںاپݨا فرض سمجھدے ہن،۔غریب تے امیر سب دے کنے دعوتاں دے ویندے ہن لیکن آپ غریب دے کنے زیادہ خوش تھی تے ویندے ہن۔ کݙاہیں کھاوݨ اچ عیب کونا کڈھیندے ہن بلکہ کوئی ایجھی حرکت کریندا تاں ملامت کریندے۔انہاںدا دستور ہاجو جیں ویلھے تک سارے مریدین تے متعلقین کھاوݨ کنوں فارغ نہ تھی ویندے ہن کھانا تناول کائنا فرمیندے ہن،بالاں نال وݙی خوشی نال گالھیںکریندے ہن ،اگرکوئی ڳال ناگوار ہوندی تاں صراحتاً منع کائنا کریندے ہن بلکہ تعریف تے تمثیل نال سمجھیندے ہن۔

حافظ صاحب تیر اندازی اچ کافی مہارت رکھیندے ہن،تے او فن دی تعلیم وی کریندے ہن۔حضرت حافظ صاحب فارسی،عربی تے سرائیکی زبان دے بہوں وݙے شاعر ہن ،چرغ نامہ انہاں دی مشہور سرائیکی سی حرفی اے ،ایندے علاوہ معلوم تھیے جو حضرت علامہ طالوت مرحوم کنے حافظ صاحب دا قلمی دیوان موجود ہا،جیندے اچ حافظ صاحب دا عربی ،فارسی تے سرائیکی کلام موجود ہا،مگر افسوس اے جو علامہ طالوت دی ذاتی لائبریری انہاں دی وفات دے بعد نا قدر لوکاں اچ تقسیم تھی گی تے ایں قلمی نسخے دا کجھ پتہ نہ لگا۔حافظ صاحب دے ملفوظات بہوں کثرت نال مرتب کیتے گئے ہن ،مندر جہ زیل ملفوظات خاص طور تے مشہور ان۔

* فضائل رضویہ۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔از مولوی عبدالعزیز
* انوارجمالیہ۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔از مولوی عبدالعزیز
* اسرار الکمالیہ۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔از زاہد شاہ

حافظ صاحب نے ݙو شادیاں کیتیاں ہن ،لیکن کائی اولادنہ تھی ہائی ۔ حافظ صاحب دا انتقال5جمادی الثانی1224ھ تقریباً66سال دی عمر اچ تھیا۔آپ دا عرس مبارک 5جمادی الثانی کوں تھیندے آپ دا مزار دولت گیٹ کنوں کجھ پرے محلہ حافظ جمال اچ اے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
حافظ بشیر احمد نوکر اللہ آبادی

حافظ بشیرا حمد نوکر اللہ آبادی اللہ آباد لیاقت پور دے راہݨ آلے ہن، آپ ہک کہنہ مشق شاعر ہن، عرصہ 25 سال توں سرائیکی شاعری دی خدمت کریندے پن ، آپ سرائیکی کافی دے علاوہ ،نعت ، ݙوہڑہ تے نظم اچ وی طبع ازمائی کر چکئے ہن۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
حسن مرتضیٰ خاور

آپ دا اصل ناں  حسن مرتضیٰ تے تخلص خاورہے ۔ آپ 1931ء اچ ضلع جھنگ اچ پیدا تھئے ۔ اردو شاعری کریندن ۔ جامعہ عزیزیہ بھیرہ توں فاضل درس نظامی کرݨ دے بعد آپ 1960ء اچ پنجاب یونیورسٹی توں فاضل فارسی دا امتحان پاس کیتا۔ آپ تعمیر ملت سکول اچ تدریس دے فرائض وی سر انجام ݙیندے ریہے۔ آپ بزم اقبال دے سیکرٹری وی ریہے ۔ آپ تحریک ختم نبوت دے سلسلے اچ 1953ء اچ ملک دے ݙوجھے رہنماواں دے نال قید و بند دیاں صعوبتاں برداشت کیتیاں ۔ آپ چنڳے شاعر تے نعت گو ہن۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
حیدر قریشی

حیدر قریشی خانپور دے معروف شاعر تے ادیب ہن، آپ عرصہ دراز توں ادبی خدمات سر انجام ݙیندے پن ، بزم فرید خانپور توں منسلک رہ تے آپ نے ادبی سفر دا آغاز کیتا۔ آپ دیاں  کتاباں اچ شفق رنگ تے کرنیں ٻہوں عرصے پہلے چھپیاں ہن ، کافی عرصے توں ٻاہر رہندن پر لکھݨ پڑھݨ دا کم جاری ہے۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
حافظ محمد صدیق لالی

1152ہجری وچ پیدا تھئے 1218ہجری وچ وفات پاتی ۔ قصبہ لالیاں دے بانی ہن ۔ سید عبدالقادر جیلانی پیر کوٹ سدھار توں سلسلہ قادریہ وچ خلافت عطا تھی ۔ اپݨے دور دے عالم با عمل اَتے ولی ہن ۔ کئی کتاباں وی لکھیاں ہن ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
حافظ عبدالکریم نقشبندی

1175 ہجری وچ وفات پاتی ، مزار قبرستان جٹیانہ جھنگ صدور وچ موجود ہے۔ عالم فاضل بزرگ ہن ۔ شرعی مسائل کوں عام فہم وچ نظم کیتا۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
حویلی بہادر شاہ

اے قصبہ جھنگ صدر توں 16 میل شور کوٹ روڈ دے غرب وچ واقع ہے ، ایندی بنیاد 1770ء وچ قریشی خاندان دے بزرگ بہادر شاہ نے رکھی ، اَتے سیال حکمران عنایت اللہ خان دے عہد وچ اینکوں جنگی نوعیت دی اہم چوکی دا درجہ حاصل ہا ۔ اتھائیں دیرہ غازیخان دی سمت ونڄݨ آلیاں فوجاں تیار کیتیاں ویندیاں ہن ۔ بہادر خان قریشی سیال حکمران دا قابل اعتماد مشیر اَتے وزیر ہا بعد وچ اے علاقہ بطور جاگیر اوندی اولاد کوں عطاء تھیا۔ ایں قصبے دے نامور لوک پیدا تھئے جنہاں وچ مخدوم کبیر ، اختر علی قریشی ، انور شاہ قریشی وی شامل ہن ، اوں ویلھے قصبے دے آبادی اَٹھ ہزار نفوس تے مشتمل ہئی ۔ ایں وچ چار جامع مسیتاں اَتے 18 ٻیاں مسیتاں ، ہک ہائی سکول اَتے چھی پرائمری سکول موجود ہن ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
حکیم مولانا قطب الدین

چک جوتیانوالہ تحصیل جھنگ دے واسی ہن اَتے بریلوی مکتب فکر دے مشہور مبلغ و مقرر ہن اَتے طباعت دا پیشہ ورثے وچ ملیا ہا ، دینی اَتے طبی تعلیم مدارس توں حاصل کیتی ۔ قابل ترین طبیب اَتے فاضل مقرر تھئے، انہاں دی شہرت صوبہ گیر ہئی ۔ 1956ء وچ وفات پاتی ، انہاں دے صاحبزادے مولوی عبدالرشید ہیں مسلک دے مبلغ و مقرر ہن ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
حیات چغتائی

مہان لوک کہیں وی مُلک یا قوم دا سرمایہ ہوندن ۔ ایویں سرائیکی وسیب دا اثاثہ سرمایہ سئیں ’’حیات چغتائی(مرحوم)‘‘ ہَن ۔ وݙا اثاثہ ہن ۔سئیں حیات چغتائی سرائیکی ادب وچ ماہر فریدیات ہَن ۔ بہاولپور دے راہݨ آلے ہَن ۔ آپ ٻہوں شفیق طبیعت دے مالک ہَن ۔ مٹھاس آپ دے لہجے وچ ماء دی گُھٹی آلی کار ہئی۔ٻہوں کم گو تے خوش مزاج آدمی ہَن ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
حسینی ٻاہمبڑ(برہمن)

ملتان تے سندھ وغیرہ وچ حسینی برہمن دے ناں نال ہک قوم پاتی ویندی ہے ۔ انہاں کوں بھائرے وی آکھیا ویندے ۔ انھاں دی ݙاڑھیاں وی ہوندیاں ہن تے منگل تے چھݨ چھݨ دے ݙینہ او مسلماناں دے علاقیاں وچ وی منگدے ہوئے نظر آندے ہن ۔ پاکستان بݨݨ توں پہلے ملتان وچ باقاعدہ انہاں دا دہلی گیٹ دے ٻاہر آغا پورہ دے ناں توں محلہ اَڄ وی موجود ہے ۔ جتھاں ایہ لوک آباد تھئے ۔ انہاں حسینی ٻاہمبڑاں دے بارے وچ تاریخ اسلام وچ قدرے مواد مل ویندا ہے ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
حکیم نذیر آصف خیال

حکیم نذیر آصف خیال 1938 اچ ملتان اچ نور محمد خان ہوت بلوچ دے گھر پیدا تھئے۔ میٹرک تئیں تعلیم حاصل کیتی تے حکمت دا کم شروع کر ݙتا۔ 1957 اچ شاعری شروع کیتی ۔ علی محمد خلیق ملتانی کوں اپݨا استاد بݨایا۔ انہاں دی ہُݨ تئیں کوئی کتاب سامݨے نی آئی ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
خواجہ غلام قطب الدین فریدی

آپ دا تعلق معروف عالمِ دین ،عاشق رسولؐ تے عظیم صوفی شاعر حضرت خواجہ محمد یار فریدیؒ گڑھی اختیار خان دے خاندان نال ہے ۔ آپ دی ہِک کتاب بے تابی ہے ۔آپ سئیں حفیظ تائب دے شاگرد ہِن ۔ سئیں خواجہ غلام قطب الدین فریدی سئیں دے ݙاݙا سئیں خواجہ محمد یار فریدیؒ درگاہ عالیہ گڑھی شریف سرائیکی دے ٻہوں وݙے شاعر ہِن ۔ خواجہ فرید سئیں دی کافی دے بعد خواجہ محمد یار فریدی ؒ سئیں دے کلام کوں پورے وسیب اچ محبت نال پڑھیا ویندے ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
خشونت سنگھ

معروف رائٹر، مترجم، کہانی نویس خشونت سنگھ 2فروری 1915ء کوں موضع ہڈالی ضلع خوشاب وچ پیدا تھئے۔ انہاں 1930ء وچ میٹرک دا امتحان پاس کیتا،1934ء وچ گورنمنٹ کالج لاہور توں گریجویشن کیتی۔ 1938ء وچ کنگز کالج لندن توں ایل ایل بی دی ڈگری کیتی تے لاہور وچ وکالت شروع کر ݙتی۔ خشونت سنگھ 1940ء وچ انگلش وچ مختصر کہاݨیاں لکھݨ شروع کیتیاں۔ تقسیم ہند دے بعد نیو دہلی چلے ڳے تے قانون دا شعبہ چھوڑ تے سفارت کاری شروع کیتی۔ کجھ عرصہ آل انڈیا ریڈیو نال وی وابستہ ریہے۔ ایں توں بعد ہندی ہفت روزہ ’’یوجنا دہلی‘‘ دے چیف ایڈیٹر بݨ ڳے تے ول ساری زندگی صحافت نال تعلق قائم رکھیا۔ 1980ء توں 1986ء تئیںبھارتی اسمبلی دے ایوان بالا (راجیہ سبھا) دے رکن رہے۔ خشونت سنگھ دا فنی سفر طویل تے بھرپور ہے۔ او ہندوستان دے سب توں زیادہ پڑھے ونڄݨ والے کالم نگار ہن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
خورشید ملک

سئیں خورشید ملک موضع سہو والا ضلع لیہ اچ ملک فتح محمد سیہڑ دے گھر یکم اکتوبر 1957 ء اچ پیدا تھئے ۔ایم اے جرنلزم کر تے ریڈیو نال منسلک تھی ڳئے ۔ریڈیو پروڈیوسر توں ترقی کریندیں کریندیں ڈی جی ریڈیو دے عہدے تے تعینات تھئے تے اعلیٰ عہدے توں ریٹائرمنٹ گھدی۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
خواجہ محمد یاربلبلؔ فریدی

حضرت خواجہ محمد یار بلبل ؔفریدی ٻہوں وݙے صوفی شاعر ہن آپ دی ولادت 1883ء تے وصال 1948ء اچ تھیا، آپ ٻہوں وݙے مبلغ ، عاشق رسول ؐ تے اللہ دے ولی ہن۔خواجہ محمد یار فریدی ہک سچے عاشقِ رسول تے ثنا خوانِ مصطفیٰ ہن۔آپدیاں لکھیاں ہویاں نعتاں اج وی نعت خوان حضرات وڈے ذوق شوق نال مذہبی جلسیاں وچ پڑھدن۔آپ دا مِکس مجموعہ کلام (دیوانِ محمدی) ہے، جیندے وچ زیادہ تر کلام فارسی وچ ہے یعنی فارسی کلام ، اردو تے سرائیکی تے مشتمل ہے۔آپ شاعری وچ تخلص محمدؔ ،محمد یارؔ، بلبلؔ تے فردؔ استعمال کریندے ہن۔ 23مئی 1948ء کوں آپ لاہور اچ انتقال کر گئے۔پہلی تدفین لاہور کیتی گئی تے ول بعد اچ آپ دا جسدِ خاکی اپنے آبائی قصبہ گڑھی اختیار خان ضلع رحیم یار خان گھن آ کے سپردِ خاک کیتا گیا۔ آپ دا مزار مرجع خلائق ہے۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
خواجہ محمد سلیمان تونسویؒ

معروف صوفی بزرگ خواجہ محمد سلیمان تونسوی ؒ 1770ء اچ گڑگوجی اچ پیدا تھئے جیڑھا تونسہ توں تریہہ میل مغرب اچ واقع ہے۔ آپ دے ابے سئیں دا ناں زکریا بن عبد الوہاب بن عمر خان ہئی۔ آپ دا تعلق افغان قوم دے جعفریہ قبیلے نال ہا جیڑھا ایں علاقے اچ روہیلہ دے ناں نال سݙیا ویندا ہا۔ نکے لاء اچ ابے سئیں دا ہتھ سر توں چَو ڳیا ۔ دینی علوم دی تحصیل کیتے مٹھݨ کوٹ اچ مولانا قاضی محمد عاقل دی خدمت اچ حاضری ݙتی۔ علوم دینی دی تکمیل دے بعد پندرھاں سال دی عمر اچ چشتیاں اچ خواجہ نور محمد مہاروی دے ہتھ تے بیعت کیتی تے چھ سال تک مرشد دی خدمت کیتی۔ول مرشد دے حکم تے تونسہ تشریف گھن آئے تے اتھاں دین دی تبلیغ کیتے باقی عمر گذار ݙتی۔ خواجہ نے دینی تعلیم عام کرݨ کیتے تونسہ اچ ہک عظیم الشان مدرسے دی بنیاد رکھی جئیں اچ ݙو ہزار طلبہ تعلیم حاصل کریندن۔ آپ دے خلقاء دی تعداد673ہے۔آپ پہلی جنگ آزادی 1857ء توں چھ سال پہلے 13دسمبر 1850ء کوں رحلت کر ڳئے تے تونسہ اچ مدفن تھئے، جیڑھا آپ دی روحانی برکت نال ’’تونسہ شریف ‘‘ اکھویجݨ لڳا۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
خونی بُرج

اے پاک درواز ہ تے دہلی دروازہ ملتان دے بالکل موڑ تے واقع ہے۔ہُݨ برج موجود کائنی۔ اے علاقہ ایں نسبت نال موسوم ہے۔ گذریل ݙو ہزار سالہ تاریخ اچ جݙاں وی غیر ملکی افواج ملتان تے حملہ آور تھیاں تاں سب توں پہلے ایہو خونی بُرج انہاں دی راہ اچ سدِ سکندری ثابت تھیا تے ہیں فاتحین دا خیر مقدم کیتا۔ 

فصیل تے چڑھݨ آلے فوجیاں نے جݙاں سکندراعظم کوں کلھیں لڑدے تے ہک زہر آلود تیر نال زخمی تھیندے ݙٹھا تاں اے نظارہ ݙیکھ تے انہاں دے ہاں اچ بھاہ لڳ ڳی ۔ انہاں غضبناک حالت اچ فصیل کوں محافظاں توں پاک کر تے فوجیاں تے چڑھائی کر ݨ سانگے رستہ صاف کیتا تے اوندے بعد خون دیاں نہراں واہݨ پے ڳیاں ۔ اتھاں تاریخ دا پہلا عظیم ،مہیب تے ہولناک خون خرابہ تھیا ایں سانگے ایں تاریخی واقعہ دی وجہ نال شہر دے ایں بُرج دا ناں خونی بُرج پے ڳیا۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
خوشحال ناظر

سئیں خوشحال ناظر دیرہ اسماعیل خان اچ گل محمد میمن دے گھر 1978 اچ پیدا تھئے ۔ بی اے تئیں تعلیم حاصل کیتی ۔ 1998 ء اچ شاعری دا آغاز کیتا تاں دلاور فگار کوں اپݨا استاد بݨا گھدا ۔ شاعری دی کوئی کتاب سامݨے نی آئی۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
خضر حیات مون

خضرت حیات مون فدا حسین سیال دے فرزند ، ٹاٹے پور ملتان اچ 4 مارچ 1977 ء کوں پیدا تھئے ۔ ایف اے تئیں تعلیم حاصل کیتی تے جھوک اچ کم کیتا ۔ 1998 ء اچ صوفی نجیب اللہ نازش دی شاگردی اچ شاعری شروع کیتی ۔ خضر حیات مون سرائیکی واسطے ٻہوں کم کریندن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
خواجہ فرید دا خط بادشاہ دے ناں

خواجہ فرید دے ایں خط نال جتھاں چنڳے ورتاوے تے انسان دوستی دا سبق ملدے ، اتھاں اے وی حقیقت نظردی ہے جو آپ سفارشی رقعے وچ وقت دے بادشاہیں کوں سبق سکھا سڳدن تے آکھ سڳدن جو بادشاہی تے دولت دی مستی اچ اپݨے آپ کوں زبر ( جابر ) ظالم ، فرعون نہ بݨاؤ، جھکے تھیوو، محبت کرو، صبر کرو، صابر بݨو، جیکر ایویں نہ کریسو تاں ول پیش پووݨ آلے خدا دے قہر کوں برداش نہ کر سڳسو ۔ ݙوجھی ڳالھ اے ہے جو خواجہ فرید کائنات دا سب توں چھوٹا خط لکھ تے دریا کوں کوزے اچ بند کر ݙتے۔ انہاں صرف زیر زبر پیش دے ذریعے کئی کتابیں دے مواد کوں بیان کر تے انسان دوستی ، دنیا دی چنڳائی تے بھلائی دا سارا فلسفہ بیان کر ݙتے۔ ایں توں پتہ لڳدے جو خواجہ فریدؒ کتنے وݙے عالم ، کتنے وݙے فلسفی تے کتنے وݙے بہادر انسان ہن۔خط دی تریجھی ڳالھ خاص کر اے ہے جو خواجہ فرید وقت دے بادشاہ کوں وی اپݨی سرائیکی زبان اچ خط لکھئے ، ایں توں او لوک جیڑھے احساس کمتری دا شکار ہن، سرائیکی زبان کوں چھوٹ تے گھٹیا سمجھدن ، انہاں کوں خواجہ فرید دے سرائیکی خط توں سبق گھن تے عمل کرݨا چاہیدے۔

چاچڑاں شریف اچ کپڑے دے ہک وپاری سیٹھ فتح محمد دا ہک ملنگ نال مسلک بارے جھیڑا تھی ڳیا ۔ سیٹھ فتح محمد ملنگ کوں لٹا تے ہک مچھ کپ گھدی ۔ ملنگ خواجہ فرید دے دربار اچ فیصلے کیتے پیش تھی ڳیا، خواجہ صیب ملنگ نال محبت ݙکھائی تے پیار نال سمجھایا جو امنت دے کہیں خلیفے کون برا بھلا نہ کر اے ڳالھ شریعت مطابق ٹھیک کائنی ۔ ایندا صرف زیان ای زیان اے ۔ ایندے نال ای آپ قینچی نال ملنگ دی ݙوجھی مُچھ دا رُخ ٹھپیئا ، غسل کرایا ۔ پاوݨ کیتے نویں کپڑے اتے پنج روپے جیب خرچ ݙتے ، اویں ویلھے پنج روپے پنج سو توں زیادہ ہن۔ ملنگ خواجہ فرید دے پیرں اچ ڈھئے پیا تے اپݨے کوڑیل ورتاوے توں ہمیش توبہ کیتی تے فریدی سلسلے اچ شامل تھی ڳیا ۔ ایں توں بعد سیٹھ فتح محمد دا بیان سݨیا تے سیٹھ کوں فرمایا:۔

فتحی آ ! بیٹھے کوں نہ اُٹھا تے سُتے کوں نہ چھیڑ

طالب تھی رب دا اپݨی کوں آپ نبیڑ

اے سݨ تے دیو بند مسلک نال تعلق رکھݨ آلا سیٹھ فتح محمد وی آپ دے پیریں اچ ڈھہہ پیا تے فریدی تھی ڳیا۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
ملتان ڈویژن دا اہم ضلع خانیوال

ملتان ڈویژن دا ہک ضلع، ہک شہر ہے۔ ضلع دا رقبہ 1650مربع میل تے آبادی پندرہ لکھ توں ودھ ہے۔ ایں ضلع دے مشرق اچ ساہیوال،  مغرب اچ ملتان، شمال اچ جھنگ، جنوب اچ وہاڑی تے شمال اچ ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ واقع ہن۔صنعتی اعتبار نال اے ضلع کافی پسماندہ ہے البتہ زرعی اعتبار نال ایندا شمار پاکستان دے خوشحال ترین زرعی اضلاع اچ تھیندے ایکوں جولائی 1985ء اچ ضلع دی حیثیت ݙتی ڳئی۔ایں توں پہلے اے ضلع ملتان دی ہک تحصیل ہا۔ ایں ضلع دی ترائے تحصیلاں خانیوال، میاں چنوں تے کبیروالا ہن۔ ایں ضلع اچ چار میونسپل کمیٹیاں ہن یعنی جہانیاں ، خانیوال، میاں چنوں تے تلمبہ چار ٹائون کمیٹیاں ہن یعنی کبیروالا مخدوم پور، عبدالحکیم، سرائے سدھو۔شہر خانیوال ڈھیر پُراݨا کائنی۔ اے ابتداء اچ وسیب دی مشہوربرادری دی ہک چھوٹی جیہی وستی ہئی۔ ݙاہا برادری دے لوک خان سݙویندن چنانچہ اے وستی ’’خان والا‘‘ سݙویجݨ لڳی جیڑھے تھیندے تھیندے ’’خانیوال‘‘ بݨ ڳئی۔ایندے نیڑے جݙاں ریلوے اسٹیشن لائن گزری تاں ایندی قسمت جاڳ پی۔ قیام پاکستان توں ویہہ سال پہلے ہک کاٹن ایسوسی ایشن دی بنیاد رکھی ڳئی تے نال ای خانیوال اچ جدید طرز تعمیر دے مطابق نویں وستیاں تے محلے تعمیر کیتے ونڄݨ لڳے تے خانیوال ہک مصروف جدید شہر بݨ ڳیا۔شہر دا درمیانی حصہ ترتیب دار سولہاں بلاکاں تے مشتمل جدید آبادی ہے۔ انہاں بلاکاں دے علاوہ دیگر محلیاں تے آبادیاں اچ چن شاہ دی وستی ، چنگیز محلہ، پیپلز کالونی، سراجیہ وستی، فرید آباد،تے سول لائنز وغیرہ شامل ہن۔ ریلوے لائن دے ڈوجھے پاسے خانیوال دیاں قدیم وستیاں ہن جنہاں کوں پُراݨا خانیوال آکھیا ویندے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
خان پور دے علماء

تعلیمی لحاظ نال خانپور دا ریکارڈ ٻہوں چنڳا رہ ڳئے ، دین پور شریف جتھاں ٻہوں وݙے مدرسے تے یونیورسٹی دے طور تے طالب علمیں کوں علم دا سوجھلا ݙیندا ہا ،اُتھاں خانپور دا ہائی سکول جیڑھا 1927ء اچ قائم تھای ، تعلیمی خدمات سر انجام ݙیندا پیا ہے ۔ خانپور ضلعے دے چھوٹے چھوٹے قصبیں احمد پور لمہ ، صادق آباد، آباد پور ،نوشارا ( موجودہ رحیم یارخان ) ، اللہ آباد، پکا لاراں وغیرہ دے لوک اتھاں علم حاصل کرݨ امدے ہن ۔ خانپور دی سرزمین زرخیز ہووݨ دے نال نلا ہمیشہ مردم خیز وی رہی ہے ۔ ایں دھرتی خواجہ فرید ؒ ، خلیفہ غلام محمد بانی دین پور ؒ ، حضرت جیٹھ بھٹہ ؒ ، شیخ عبدالستار ؒ ، بابا گجݨؒ ، بابا جندن شاہ ؒ ، مولانا عبیدا للہ سندھی ؒ ، مولانا سراج احمد مکھن بیلوی ؒ ، حضرت سراج اہلسنت ؒ ، مولانا عبدالغنی جاجروی ؒ (ڈھنڈ گاگڑی دی نسبت توں مقامی زبان اچ لفظ گاگڑوی ، عربی ترکیب نال آپ نے اپݨا لقب جاجروی لکھیا ، رحیم یارخان اچ آپ دا ٻہوں وݙا مدرسہ اڄ وی موجود اے ) ۔ مقرر بے بدل ، مولانا عبدالشکور دین پوری ، مولانا خورشید احمد فیضی ، مولانا محمد عبداللہ درخواستی ( جنہاں کوں عرب دے علماء تے صلحاء دی طرفوں شیخ العرب و العجم دا خطاب ملیا ) سید الطاف حسین ( بانی آئی ہسپتال ) ، تحریک بحالی صوبہ دے ہیرو ریاض ہاشمی مرحوم تے ایں طرح دے بے شمار عالم ، فاضل ،ادیب ، شاعر ،دانشور ، دستکار و سپہ سالار ایں دھرتی نے پیدا کتین ۔ خانپور دا سب توں وݙا حوالے حریت ، آزدی تے ظلم دے خلاف جدوجہد اے دین پور تحریک آزدی دوران مولانا عبیداللہسندھی دی زیر قیادت انگریزاں دے خلاف تحریک آزادی ٻہور وݙا مرکز رہ ڳئے ۔ مسلم لیگ 1906ء اچ قائم تھئی ، جݙݨ جو سرائیکی دھرتی دے عظیم شاعر حضرت خواجہ فرید ( متوفی 1901ء ) ایں توں کئی سال پہلے ’’ اپݨی نگری آپ وسا توں پٹ انگریزی تھاݨے ‘‘ دا نعرہ لا تے انگریزاں دے خلاف عملی جدوجہد اچ حصہ گھدا۔ اوں ویلھے مصور پاکستان ’’سر ‘‘ علامہ اقبال آزادی دا نہ کوئی خاب ݙٹھا ہا تے نہ اناہں دے گمان اچ پاکستان دا کوئی نقشہ ہا ، پر ایں ظلم کوں کیا آکھوں جو پاکستان دی تریخ تے نصاب دیاں کتاباں اچ ’’ سر ‘‘ علامہ اقبال دے تعریفاں نال بھریاں پن ، جݙݨ جو خواجہ فرید تے مولانا عبیدا للہ سندھی ؒ دا ذکر نصاب دے کتاب اچ ڳولݨ نال نی ملدا ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
خواجہ محمد عاقل ؒ ـ

حضرت خواجہ محمد عاقل ؒ قبلۂ عالم حضرت خواجہ نور محمد مہارویؒ دے خلفاء وچوں ہن ۔ سئیں دے اجداد وچ جنہاں دا سلسلہ نسب حضرت فاروق اعظمؒ نال ملدے۔ سئیں دے پیو مخدوم محمد شریف یارا والی دے رئیس مٹھن خاں بلوچ دی خواہش تے اتھاں قیام فرمایا جتھاں ہݨ کوٹ مٹھن آباد ہے۔ سئیں 1151ء وچ پیدا تھئے۔ سئیں کوں درس اَتے تدریس نال خاص شغف ہا ۔ کوٹ مٹھن دے علاوہ شیداݨی وچ وی جتھاں سئیں دا آوݨ ونڄݨ ہا سئیں طلباء کیتے مدرسے بݨوائے ہن ۔روحانیت دیاں منزلاں سئیں نے قبلہ ٔ عالم خواجہ نور محمد مہارویؒ دی رہنمائی وچ طے فرمائی۔ حضرت خواجہ محمد عاقلؒ 8 رجب المرجب 1229ہجری کوں شیداݨی شریف وچ وصال فرما ڳے ۔ کوٹ مٹھن وچ راحت گزین ابدی تھئے۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
خان پور چاچڑاں ریلوے لائن

خان پور توں چاچڑاں شریف تئیں ریلوے لائن دا منصوبہ 1905ء وچ بنیا یکم جنوری 1910ء کوں کم شروع تھیا 1911وچ اے سیکشن ٹریفک کیتے کھول ڈتا گیا ایندا افتتاح سرولیم نے کیتا افتتاحی پتھر خان پور گڑھی روڈ تے ریلوے لائن دے نیڑھے نصب ہے جیڑھا جو اے ساری کہانی بیان کریندے۔ اے ریلوے لائن نواز شریف دے دور حکومت اچ اکھاڑ ݙتی ڳئی ۔

## خان پور-چاچڑاں ریلوے لائن تے ٹیشݨ
خانپور جنکشن ریلوے ٹیشݨ

کوٹلہ پٹھان ریلوے ٹیشݨ

ججا عباسیاں ریلوے ٹیشݨ

ظاہر پیر ریلوے ٹیشݨ

چاچڑاں ریلوے ٹیشݨ

## '''حوالہ'''
خانقاہ شریف

خانقاہ شریف دا شہر ریلوے جنکشن سمہ سٹہ دے جنوب آلے پاسے ہے تے ݙو ترائے میلاں دے فاصلے تے واقع ہے۔ بہاولپور شہر کنوں سَت اَٹھ میل مغرب ݙو ہے۔ اتھاں خواجہ محکم الدین سیرانی دا مزار ہے۔ ایں خانقاہ دی وجہ کنوں ایں شہر کوں وی خانقاہ شریف سݙیا ویندا ہے۔ کراچی ونڄݨ آلی سڑک دے نال شمال آلے پاسے ہے تے نیڑے دیاں وستیاں کنوں کافی رونق آلا شہر ہے۔ اتھاں ہر سال 5 ربیع الثانی کوں عرص تھیندے تے میلہ لڳدے ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
خان ٻیلہ

خانپور دے پوادھی لمے اچ اٹھاراں میل دے فاصلے تے ایہ شہر آباد ہے جیں کوں 1750ء اچ ہک اچھرانی داؤد پوترے تعمیر کیتا۔ کجھ لوک ایں کوں خان نامی کہیں ارائیں دی یادگار ݙسیندے ہن، آکھدے ہن ایں دی بنیاد سولہویں صدی عیسوی اچ پاتی ڳئی، ایں ویلھے ایں علاقے تے سیت پور دے ناہراں دی حکومت ہئی۔ خان بیلہ اچ مولوی سلطان محمود دی خانقاہ جیڑھی جو سلسلہ چشتیہ دے مشہور بزرگ خواجہ قاضی عاقل محمد دے خلیفہ ہن۔ آپ دا انتقال 2 ربیع الاول 1339ھ کوں تھیا ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
خان رضوانی

خان رضوانی دے بغیر ملتان دی صحافتی تاریخ مکمل نی تھیندی۔بنیادی طور تے او صحافی ہن اُوں ویلے دے سب توں وݙے اخبار روزنامہ جنگ دے بیورو چیف ہن پر اُوندے نال نال او سرائیکی دے ہک ٻہوں وݙے مفکر تے سیاسی اڳواݨ ہن ، اُوں ویلے جݙاں سرائیکی دا کئی ناں نہ چیندا ہئی اُنہاں سرائیکی واسطے ٻہوں کم کیتا۔بزم ثقافت دے پلیٹ فارم توں کم کریندے ہن۔ سرائیکی دی کتاب ’’وسدیاں جھوکاں‘‘ چھپوائی ۔اصل تعلق اللہ آباد ضلع رحیم یار خان نال ہا۔خان رضوانی اُنہاں دا قلمی ناں ہاتے اُنہاں دا پورا ناں اللہ وسایا خان گوپانگ ہا۔سرائیکی واسطے ٻہوں خدمات ہن ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
خواجہ محکم الدین سیرانیؒ

بہاولپور وچ خانوادۂ اویسیہ دے ݙوجھے جلیل القدر بزرگ جنہاں دے باطنی کمالیں اَتے علمی فضائلیں اَتے روحانی فیضاں توں بہاولپور ای نی پورا بر صغیر پاک و ہند فیض یاب تھیا اَتے جنہاں دی آخری آرام گاہ دا شرف وی سرزمین بہاولپور کوں حاصل ہے او حضرت خواجہ محکم الدین سیرانی رحمتہ اللہ علیہ دی ذات با برکات ہے جنہاں کوں صہیب اسرار اَتے سیرانی بادشاہ دے القاب توں یاد کیتا ویندے۔ آپ حضرت خواجہ پیر عبدالخالق اویسیؒ دے چچا زاد بھرا اَتے انہاں دے ہی تربیت یافتہ ہن ۔حضرت محکم الدین سیرانی ایں زمانے دے معمول دے مطابق قرآن مجید پڑھیا اَتے چھوٹی عمر وچ ہی کافی معیاری کتاباں دا دور ختم کر گھدا۔ آپ نے 12 سال دی عمر وچ شرح عقائد تفتا زانی تئیں دیاں کتابیں پڑھ گھدیا ہن ۔ ایندے بعد آپ قبلۂ عالم خواجہ نور محمد مہارویؒ دے رَلے مزید تحصیل علم کیتے لہور تشریف گھن گے ۔ اے ݙونہیں ٻلپݨدے ساتھی ہن لہور پڄیے توں خالی ہتھ ہن ، آخر طے کیتو نے جو تعلیم تو جیرھا ویلھا بچسے او گداگری وچ صرف کریسوں ۔ چنانچہ ݙینھ کوں اے فقہ و حدیث دا درس گھندے ہن اَتے رات کوں فقیراں دا بھیس بدل تے تماشا اہل کرم ݙیکھدے ہن ۔ حضرت محکم الدین سیرانیؒ دے متعلق اے تاثر ݙتا ویندے جو آپ ہر ویلھے وجد اَتے حال دی کیفیت وچ مبتلا رہندے ہن ۔ پابند شرع ہن اَتے ݙوجھیاں کوں وی سنت نبویؐ دی تلقین فرمیندے ہن ۔ آپ دا مزار خانقاہ شریف دے نام توں مشہور ہے ۔ ہر سال ربیع الاول دی 5 تریخ کوں آپ دا عرس تھیندے ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
دلو رام

سرائیکی شاعری اچ دلو رام دا وݙا ناں ہے ۔ انہاں دا تخلص موجیؔ ہا تے اندازاً 1860ء اچ ڄمئے ۔ انہاں دی تریخ وفات 1925ء ہے ۔ دلو رام موجی دی نظم پیسہ ہر کم کر ڈکھیندا اے ،ریڈیوملتان کنوں سلیم گردیزی دی آواز وچ کئی سالاں توں نشر تھیندی پی اے۔مگر حیرانی دی گال اے ہے جو ایںشاعر دا ذکرکہیںکتاب وچ نِی ملیا۔حالانکہ ایندے قصے غافل سیٹھ قصہ سس نونہہ قصہ ݙو ڈراݨیاں دا جھگڑا تے پیسہ دے کتابچے بازار وچ عام ملدن۔پروفیسر سجاد حیدر پرویزدی تحقیق دے مطابق موجیؔخیر پور سادات علی پور دا رہݨ آلاہا۔مگر اوںنے جعفریہ عقائد تے بہوںکجھ لکھیا اے جیڑھا اج وی ذاکرمجالس وچ پڑھدن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
دائود خیل

ضلع میانوالی اچ دریائے سندھ دے نیڑے ہک صنعتی قصبہ ہے۔قیام پاکستان توں قبل ہک ویران جیہا پسماندہ تے جاگیرداراں دا کچلیا ہویا وݙا سارا دیہات ہا۔ اتھاں 1954ء توں وݙے وݙے کارخانے قائم تھیوݨا شروع تھئے۔ ہُݨ اتھاں چار وݙیاں صنعتاں (کھاد، پنسلین ، سیمنٹ تے کیمیاوی رنگ) تے انہاں توں متعلقہ چھوٹیاں صنعتاں فروغ پذیر ہن۔ ہزار اں لوک بر سر روزگار ہن۔ لمبی چوڑی ، صاف ستھری آبادیاں ہن ۔ وݙیاں وݙیاں کالونیاں ہن ۔ اے قصبہ میانوالی ماڑی انڈس ریلوے لائن تے ماڑی انڈس توں چھ میل دے فاصلے تے واقع ہے۔ اینداناں 1950ء اچ سابقہ صدر میجر جنرل اسکندر مرزا  دے ناں تے سکندر آباد رکھیا ڳیا ہا۔ تاہم اے اپݨے ناں دی وجہ نال مشہور تھیا۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
دُلا بھٹی

مشہور رومانی داستان ہے۔ روایت دے مطابق دُلا بھٹی دوراکبری دا زندہ دل ہیرو ہا ، ایندے ابے سئیں دا ناں فرید تے اماں سیݨ دا ناں لدھی ہا، او ایں قدر بہادر ہا جو ایندے مد مقابل آنوݨ دی کہیں کوں جرأت نہ تھیندی ہئی ۔ او اکبر اعظم دا باغی ہاتے کݙاہیں زمین دا مالیہ ادا نہ کریندا ہا لیکن ایندے نال  نال غریباں دی اعانت دا جذبہ ایندے دل اچ ٻہوں ہئی۔ایندے ایں جذبے کوں ݙیکھ تے دیہات دی ہک خوبصورت چھوہر نوراں ایں تے فدا تھی ڳئی نوراں تے دُلا آپت اچ بے حد محبت کریندے ہن ۔ انجام کار ݙونہاں دی شادی تھی ڳئی ۔ پورے وسیب اچ اڄ وی دلا بھٹی دی بہادری دے چرچے ہن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
دنیا پور

ضلع ملتان دا قصبہ ہے۔ لودھراں خانیوال لائن تے واقع ہے۔ بذریعہ سڑک براستہ میلسی ملتا ن توں مربوط ہے۔ ٻہوں پُراݨا قصبہ ہے۔ ایندا ذکر ’’آئین اکبری‘‘ اچ وی ملدے۔ اتھاں جیسلمیر دے راولاں تے ملتان دے لنگاہ حکمراناں دے وچکار جنگ تھئی ہئی۔ہک روایت دے مطابق ایکوں ہندو راجہ دنی چند نے آباد کیتا ہا۔ ہک ایجھا ویلھا وی آیا جو اے قصبہ ملتان دے دولت مند قصبیاں اچ شمار تھیوݨ پے ڳیا۔ ایں وجہ توں اے دنیا پور سݙویندے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
دمان

ایں خطے وچ موجودہ دیرہ اسماعیل خان اتے ٹانک اتے دیرہ غازی خان تے راجن پور شامل ءِ ن۔ایں خطے دے ابھے حصے وچ شیخ بدین تے مروت دے پہاڑی سلسلے تے پچادھ وچ وزیرستان دیاں پہاڑیاں ہن۔اضلاع دیرہ غازی خان تے راجن پور دے پچھادھوں کوہ سلیمان دا پہاڑی سلسلہ اتے پوادھی پاسوں دریائے سندھ وہندے،ایں خطے دا زیادہ علاقہ دامانی تے میدانی اے جیندی آب پاشی دا قدیم ذریعہ رود کوہی تے پہاڑی نالے ہن جنھیں کوں مقامی زبان اچ نئیں آکھیا ویندے۔ہن دریائے سندھ تے بیراج بنڑن نال کافی علاقہ نہریں نال سیراب تھیندے ۔ٹیوب ویل ایں دے علاوہ ہن۔زیادہ تر آبادیاں دریائے سندھ دے کنارے واقع ہن۔آب و ہوا سخت گرمی تے سردی وچ سخت سرد ہوندی اے۔بارش دی سالانہ اوسط مقدار 233ملی لیٹر ءِ۔ایں خطے دا کل رقبہ 33245مربع کلومیٹر ءِ جیندے وچ صوبہ سرحد دا 9005مربع کلومیٹر اتے صوبہ پنجاب دا 24240مربع کلو میٹر شامل ءِ۔1981دی مردم شماری دے مطابق ایں خطے دی کل آبادی 2214078نفوس ءِ۔

دمان قدیم ترین سمندری آثار

مشن گن یونیورسٹی امریکہ دی جیالوجیکل ٹیم اے جیالوجیکل سروے آف پاکستان دے ماہرین نومبر 1993وچ علاقہ دمان دا سروے کیتے۔ایں دوران انہیں کوں دیرہ جات دے دمانی علاقے وچ کروڑاں سال پرانی وہیل مچھلی دے چار قسم دے ڈھانچے اتے کئے بئے آبی جانوریں تے ڈوجھیں چیزیں دے معجزات دریافت تھین۔ماہرین دے مطابق اج توں پنج کروڑ سال پہلے دیرہ جات اتے علاقہ دمان دی جگہ تے سمندر ہوندا ہا۔وہیل دے ڈھانچیں دی دریافت دے بعد اے علاقہ پوری دنیا دے سائنسدانیں دی توجہ دا مرکز بݨ سگدٖے ماہرین توقع ظاہر کیتی ءِ جو سروے کوں وسعت ڈیوݨ نال مزید حیرت انگیز دریافت دا امکان موجود ءِ۔ماہرین دی ایں ٹیم وچ مشی گن یونیورسٹی دے ڈاکٹر فلف کنگرچ ،ڈاکٹر وی کلائیڈ اتے پاکستانی ماہر محمد عارف شامل ہن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
دیرے دے پہاڑی درے

کوہ سلیمان ہک سِدھی لکیر وانگوں ایں ضلع تے افغانستان دے ادھ اچ واقعہ ہے، ایں دے علاوہ ٻئے وی کئی پہاڑ ہن ، جیڑھے اُبھے توں لمے دے پاسے ٹیڑھی قطاراں دی شکل اچ پرے پرے تئیں کھنڈیئے ہوئے ہن ۔ انہاں قطاراں دا وچلا پَندھ ہِکو جہا ہے۔ انہاں قطاریں دے وچ اُبھے تے لمے اچ ڈھیر رستہ ہے لیکن خاص خاص مقامات دے علاوہ پوادھ تے پِچادھ توں لنگھݨ ممکن کائنی ،انہاں خاص مقامات کوں درہ آکھدے ہن۔ لمے اچ وہوا دے دریاں توں گھن تے درہ بین تئیں جتھاں تئیں ضلع بنوں کوں رستہ ویندا ہے کوئی اکتہر دے نیڑے چھوٹے وݙے درے واقع ہِن ۔ چند مشہور درے ایہ ہن۔ درہ وہووا، درہ زاؤ ، درہ گُمل، درہ ٹانک زام تے درہ شُزہ وغیرہ۔ ایہ سارے درے کوہ سلیمان دے سلسلے توں تھی تے لنگھدے ہن۔ کوہ سلیمان توں اڳوں چھوٹے موٹے پہاڑیں دے درمیان وی کئی درے ہن ۔ درہ وہوا، درہ زاؤ تے درہ گمل تحصیل ٹانک دی باؤنڈری نال منسلک ہن۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
دیوان صاحب

دیوان صاحب یا حاجی شیر دا پراݨا ناں کھتوال یا کوتوال وغیرہ ݙسیا ویندا ہے ، اتھاں بابا حاجی شیر دیوان چاولی مشائخ دا دربار صدیاں توں نور ونڈیندا پے ۔ ایں جاہ تے بابا جی دے خاندان دی حکومت ہوندی ہئی ، اتھاں کہیں دور وچ ہک ریاست ہئی ، جیں دے نال تقریباً 11 قلعے ݙسیئے ویندے ہن ، ایہہ دربار ہک اُچی جاہ تے واقع ہے ،ایں جاہ تے چار ولیاں دا آوݨا ݙسیا ویندا ہے ، جیں دا ثبوت اتھاں مسیت چہار والی اے ۔ ایں جاہ کوں حضرت بابا فرید گنج شکر تے حضرت علی احمد صابر کلیرویؒ دی ڄمݨ دی جاہ ہووݨ دا رتبہ وی حصل ہے ۔بابا حاجی شیر ہوراں دا مزار محمود غزنوی ہوراں بݨوایا ہا ۔ 

کجھ عرصہ پہلے ایں مزار دی تعمیر نویں سرے توں کیتی ڳئی اے جیں دی وجہ توں پراݨی طرز تعمیر بدل ݙتی ڳئی ہے ،ملتانی طرز تعمیر دے کجھ آثار باقی ہن ، نویں مسیت کیتے کھدائی دے دوران اتھوں کجھ عرصے پہلے سکے نکلے ہن ۔ جنہاں دی تعداد تقریباً 160 ہئی جیڑھے احمد شاہ ابدالی دے دور دے ہن ۔، ایں توں وی علاوہ کئی انسانی ڈھانچے وی نکلئے ہن جنہاں توں اندازہ تھیا ہے جو اتھاں دے وسنیک وݙے قد آور تے بھاری جسم دے مالک ہن ، اتھاں 24، 25 تے 26 ہاڑ کوں ہر سال میلہ لڳدا ہے ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
دیوان ساون مل

تریخ ملتان دا کوئی وی طالب علم ایں نتیجے تے پڄے بغیر نی رہ سڳدا جو دیوان ساون مل دی شخصیت ہک بہترین منتظم تے قابل ترین گورنر دی حیثیت نال سامݨے آئی ہے۔ ملتان تے قوضے بعد رنجیت سنگھ نے ہک ݙوجھے دے بعدچار گورنر مقرر کیتے مگر اوکہیں وجہ نال تبدیل کرݨے پئے۔ سال 1822وچ دیوان ساون مل کوں ملتان دا گورنر مقرر کیتا۔ جیڑھا اپݨی وفات سال 1844ء تئیں (جڈݨ اینکوں ہک پٹھاݨ سپاہی خداداد نے چوری دے الزام وچ پکڑیا گولی مار ݙتی) گورنر رہے۔ اگرچہ مہاراجہ رنجیت سنگھ سال 1839وچ انتقال کر ڳیا۔ لیکن ایندے جانشیناں نے وی دیوان ساون مل کوں گورنری تے قائم رکھیا۔

دیوان ساون مل اکال گڑھ ضلع گوجرانوالہ دا رہائشی ہئی۔ اوندے والد دے ترائے پتر نانک چند‘ گور مکھ رائے تے ساون مل ہن۔ نانک چند کاردار گجرات دیوان محکم چند دے دفتر وچ ملازم ہئی۔ ساون مل وی ایں دفتر وچ محرر بھرتی تھیا۔ ݙونہیں بھرانواں وچ شکر رنجی تھئی تے ساون مل گھر توں نکل ڳیا۔ اینکوں ایندے بھرا نے دریائے گنگا دے نیڑے بحالت فقیری لٻھݨ تے اینکوں مہاراجہ رنجیت سنگھ دے دربار وچ پیش کیتا۔مہاراجہ نے ساون مل کوں دیوان دا خطاب عطا کرکے بدن ہزاری حاکم ملتان دے نال ملتان بھیجیا۔ بدن ہزاری ناقدرشناس حاکم ہئی۔ اوں دے نال ساون مل دا اختلاف تھی ڳیا۔ ساون مل نے اپݨے بھرا نانک چند دی معرفت تحریک کر کے علاقہ شجاع آباد دی کارداری بدن ہزاری توں علیحدہ کرا کے اپݨے ناں کرا گھدی۔ بعد وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ نے ملتان دی صوبیداری دا ٹھیکہ وی دیوان ساون مل دے حوالے کر ݙتا۔ لہور توں ساون مل ملتان روانہ تھیا تاں جھنگ توں تھیندا ہویا سردار پور پڄیا تے تلمبہ دے نیڑھے پڄ کے بکھو لنگڑیال جیں نے سرکشی اختیار کیتی ہوئی ہئی تے غیر آئینی حرکتاں دا مرتکب تھیندا پیاہئی کوں ایندے ساتھیاں دے نال ٹھکاݨے لایا۔ اپݨی فطری دلیری دی وجہ نال پہاڑی علاقے وچ وی کئی واری ہلہ ٻول ݙتا تے کوہستان قبائل کوں اطاعت تے مجبور کر ݙتا۔ گورنر مقرر تھیوݨ دے چار سال دے اندر ای 1888ء وچ دیرہ غازی خان ‘ منکیرہ‘ لیہ جھنگ‘ سیدوالہ‘ چنیوٹ وغیرہ دیوان دے حوالے تھی ڳے۔ تے قلعہ ملتان دی کمان وی ایندے حوالے تھی ڳئی۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
دعا ، وسیب دشمن گودیں بارے

دیرہ غازی خان اچ الیکشن تھییندا پیا ہا، ݙو جاگیردار آپت اچ لڑدے پے ہن، ہک جاگیردار دا حامی سئیں سرور کربلائی کول آیا آکھیا کربلائی سئیں دعا کرو میݙا گودا جت ونڄے ۔ کربلائی سئیں ݙوہیں ہتھ اُتے چا تے دعا منگی ،اللہ سئیں میݙے یار دا گودا جتے تے جیت دی خوشی اچ مر ونڄے تے ݙوجھا گودا ہار دے غم اچ مر ونڄے۔ خدا کرے اسیݙے وسیب اچ جتنے وی گودے الیکشن لڑدے پن، ساریں نال ایویں تھیوے۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
دراوڑ نسل

وادیٔ سندھ اِچ دراوڑ نسل دی تہذیب 4000توں 3000ق ۔ م نظر اَمدی ہے ۔ وَل آریہ قوم دی آمد توں متعلق مختلف نظریات ہن جو ایں قوم دا اصل مسکن کتھاں ہا تاہم اے قوم دریائے سندھ عبور کرتے ہندوستان دے اکثر حصیاں وچ کھنڈ ڳئی ۔ انہاں دی زبان دا کھوج کڈھوں تاں ایندے پاند سرائیکی زبان وسیب نال ملدن ۔ سرائیکی زبان فصیح و بلیغ تے پُر تاثیر زبان ہے ایہ ٻہوں سارے اوصاف و محاسن توں بہرہ ور ہے ۔ ایندے وچ لطافت ، حلاوت ، غنائیت ، سلاست ، جاذبیت تے قدامت اپݨی مثال آپ ہے ۔ ایندے اِچ تشبیہات تے استعارے دی چاشنی ، خیالات دی خشبو کنیں اِچ رَس گھولیندی مٹھاس تے فصاحت و بلاغت دا ہک سمندر موجود ہے ۔ ایندے اِچ محاوریاں ، اَکھاݨ ، دُعاواں تے الفاظ دے ٻہوں وݙے ذخیرے موجود ہن ۔ سب لوک سرائیکی کوں مٹھی تے صاف لہجے آلی زبان آکھدن ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
دیو مالائی کہانیاں

دریائے ہاکڑہ دے بارے اچ کئی کہانیاں زبان زد عام ہن، ہندواں اچ ایہ کہانی مشہور ہے جو زمانہ قدیم اچ دریائے جمنا دے منبع دے نیڑے ہک ٻہوں وݙا اژدھا راہندا ہا۔ دیوتاؤاں ایں کوں حکم ݙتا جو او سمندر اچ ونڄے۔ ایں سانگے ایں سمندر تئیں پُڄݨ کیتے رستہ ایں طرح مہیا کیتا ڳیا جو دریائے جمنا کوں حکم ملیا جو او اپݨی شاخ لمے آلے پاسے بھیڄے ، چنانچہ موجودہ ہکڑہ دریا در اصل جمنا دی شاخ تے اژدھا دے ونڄݨ دا رستہ ہے جتھوں لنگھ تے او سمندر تئیں پُڄیا۔ ہک ٻئی کہانی دے مطابق شاہ گستاسپ دی عظیم سلطنت اچ ایہ علاقہ شامل ہا جیڑھا ایں اپݨی دھی دے ݙاج اچ ݙتا ہا۔ ایں دی سیرابی کیتے ایں ہک نہر کھٹوائی ہئی تے ایہ دریائے ہاکڑہ دی موجودہ گزر گاہ در اصل ایں نہر ای دی گزر گاہ ہے ۔ دریاواں دے دیوتا دی ہک کہانی ایں دریا دے کنارے عظیم شہر پتن منارا دے غرق تھیوݨ دے بارے اچ وی مشہور ہے۔ حقیقت ایہ ہے جو زبان زد عوام کہانیاں کوں وی تاریخ دا ہک ماخذ شمار کیتا ویندا ہے، ایں سانگے بعض محققین باقاعدہ طور تے ایں نظریہ دے حامی ہن جو دریائے ہاکڑہ دریائے جمنا ہے۔ جیڑھے پہلے پچادھی پاسے واہندا ہا تے صحرائے چولستان توں لنگھ تے دریائے سندھ اچ شامل تھی ویندا ہا ۔ ایں طرح کجھ علمی حلقے ایں خیال دے حامی ریہے ہن جو ایہ دریا واقعی قدیم زمانے دا کوئی غیر معمولی نہر سسٹم تھی سڳدا ہے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
دودا دھوڑ چنیسر چھئی

سندھ دا ہک بادشاہ ہا، اوندے ݙو پُتر ہن ،ہک دا ناں دودا اَتے ٻئے دا ناں چنیسر ہا، ݙوہیں فارغ تے چٹݨی ہن، ٻئی ریاست خیر پور دے بادشاہ کوں اپݨی دھی دی شادی دی فکر ہئی۔ او چہندا ہا جو میݙی ملکہ زادی دا سنگ بند کہیں شہزادے نال تھیوے، اوں پتہ کرایا جو بادشاہ زادے دودے تے چنیسر دا کیا حال اے ؟ اونکوں ݙسیا ڳیا جو سئیں ’’ دودا دھوڑ اے ،چنیسر چھئی اے ‘‘ ۔ بادشاہ آکھیا ’’ چندے کوں تاںکوئی مانی نی ݙیندا میں دھی کیویں ݙیواں ‘‘۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
دھرتی نال محبت

مولانا عبیدا للہ سندھی کوں اپݨی دھرتی دی زبان ، سرائیکی زبان نال بے پناہ محبت ہئی ۔ انہاں سرائیکی زبان جیڑھی جو اوں ویلھے بہاولپور وچ ریاستی زبان اکھویندی ہئی کوں درسی زبان بݨاوݨ کیتے ’’ ریاستی زبان دا قاعدہ ‘‘ خود تحریر فرمایا تے اینکوں جمیعت الانصار خانپور شائع کیتا ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
دلبر مولائی

اصل ناں دلبر حسین قلمی ناں دلبر مولائی تے ابے سئیں دا ناں شیر محمد ہے۔ لَڈی کھوسہ قوم نال تعلق رکھدن۔ یکم جنوری 1969ء کوں نوتک محمید دیرہ غازی خان اچ پیدا تھئے۔ ایم اے ۔ ایم ایڈ کرݨ دے بعد بطور ٹیچر اپݨے فرائض سرانجام ݙتے۔ 1992ء کوں سئیں اکرم قریشی دی شاگردی اچ شاعری دا آغاز کیتا۔ تصانیف اچ وسیبی سخن ورحصہ اوّل ، وسیبی سخن ور حصہ دوم ، گفتار دلبر، سرائیکی ترجمہ دُعائے کمیل، نقشِ کمال، تے یادگار اکرم شامل ہن۔ دیرہ غازی خان دے رہائشی ہن۔ ٻہوں چنڳے انسان ہن۔ سئیں دلبر مولائی دا سرائیکی زبان واسطے ٻہوں کم اے ، سوہݨی لائبریری بݨائی ہوئی اے ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
دولت دے پجاری

1818ء ، صوبہ ملتان تے سکھاں دے قبضے دے بعد ترائے گورنر بدلے ڳئے ، سکھ حملیاں دی وجہ توں ہک تاں صوبہ ملتان تباہ تے برباد تھی ڳیا ہا ، ݙوجھے پاسے تخت لہور دے مہاراجے دا حکم اے ہا جو میکوں دولت بھیڄو بھاویں لوکاں دی چمڑی لہا تے بھیڄو ۔ سکھ حکمران انسان نہ ہن ، انہاں کوں انسانیں دے ݙکھ تکلیف دی پرواہ نہ ہئی دولت درکار ہئی۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء