خواجہ غلام فرید. عظیم سرائیکی شاعر

عظم سرائیکی شاعر حضرت خواجہ غلام فرید 26 ذیعقد 1261ھ بمطابق 1845 ء خانپور دے مشہور علاقے چاچڑاں شریف اچ جٖمئے ، آپ دے ابا سئیں حضرت خواجہ خدا بخش المعروف خواجہ محبوب الٰہی آپ دا ناں خورشید عالم رکھیا۔ بعد اچ بابا فریدؒ پاکپتن آلی سرکار تے بابا فرید الدین داتا گنج بخش دے ناں توں غلام فرید الدین رکھݨ دی صلاح تھی تے ایں ناں نال آپ ٻہوں مشہور تھئے ۔ 

چاچڑاں شریف اچ آپ دی ݙیکھ بھال پورے اسلامی ماحول اچ تھئی ۔ آپ دی ݙیکھ بھال کرݨ آلیاں بیٹیاں حافظ قرآن تے نماز روضے دیاں پابند ہن ۔ انہاندی زبان تے 

حسبی ربی جل اللہ

مافی قلبی غیر اللہ

نور محمد صلی اللہ

حق لا الہ الا اللہ

دا ورد راہندا ہا ۔ ایجھے ماحول اچ آپ دا جٖم پل تے تربیت سبحان اللہ، عجب نظارے ہن۔ آپ دی اماں سیݨ جنہاں دی عبادت تے سخاوت وچ وݙا ناں ہا ، انہاں آپ دے جٖم پل تے خاص توجہ ݙتی تے حضرت خواجہ بخش وی اپݨے پیارے پُتر دے جٖم پل تے اپݨی ذال دا ہتھ ونڈایا۔ ایں طرح آکھیا ونجٖ سڳدے جو امن دے ولی خواجہ فریدؒ دی جٖم پل ایں طرحوایں تھی جو اڳی تے ٹر تے ویلھے فرید کوں خواجہ فرید بݨا ݙتا۔ 

1848 ء ترائے سال دی عمر اچ آپ دے وݙے بھراحضرت خواجہ فخر جہاں آپ کوں اپݨے وݙے بھرا خواجہ تاج محمود کنیں پڑھݨ کیتے ٻلہایا ۔ ملتانی قاعدے دی الفت تے انگل رکھیندے ہوئے خواجہ تاج محمود فرمایا ’’ آکھ فرید الف‘‘ خواجہ فرید جواب اچ آکھیا ’’ آکھ فرید الف ‘‘ خواجہ تاج محمود ترائے واری ایہے الفاظ پھیرے ݙیوائے تے جواب اچ وی خواجہ فرید وی آکھ فرید الف اکھیندے ریہے ۔ اے سُݨ تے حضرت خواجہ فخر جہاں اتے بیٹھے ہوئے لوکیں تے وجد طاری تھی ڳیا ۔ اللہ آلیں دی محفل ہئی،ڳالھ ملتانی قاعدے دی الف توں اللہ دی الف تئیں پُجٖ ڳئی تے اللہ آلیں دی محفل ݙاڈھی تھی ڳئی۔ خواجہ فرید ایہو سبق جوانی اچ وی یاد رکھیا تے شاعری اچ وی جاہ جاہ فرمایا :۔

الف ہکو ہم بس وے میاں جی

ہور کہانی مول نہ بھاݨی

الف ڳیوم دم کھس وے میاں جی

اٹھ سال دی عمر اچ حفظ اے وی ہک تریخی واقعہ ہے ، جو ’’ آکھ فرید الف ‘‘ آلے کوں پڑھاکو ٻال چھڑا اٹھ سال دی عمر اچ نہ صرف قرآن مجید حفظ کیتا ،بلکہ ٻہوں ساری دینی تعلیم وی سِکھ گھدی۔

حضرت خواجہ غلام فرید دی عمر اجٖݨ چار سال ہئی تاں آپ دی اماں سیݨ جھوک لݙا ڳئی ۔ اٹھ سال دے تھئے تاں ابا سئیں وی اللہ کوں پیارے تھی ڳئے ۔ انہاں دی فوتگی دے بعد وݙے بھرا خواجہ فخر الدین عرف فخر جہاں سجادہ نشین بݨئے ۔ انہاں دی اولاد نہ ہئی انہاں خواجہ فرید کوں اپݨا پُتر بݨا گھدا تے انہاں خواجہ فرید دی تعلیم، تربیت سانبھ اولاد توں ودھ تے کیتی تے اناہں کوں یتیمی دا احساس نہ تھیوݨ ݙتا۔

ماء پیو دے فوت تھیوݨ دے بعد نواب آف بہاولپور حضرت فخر جہاں توں ارداس کیتی جو خواجہ فرید کوں اساݙے کول بھیجٖ ݙیو تاں جو شاہی محل اچ چنڳے استادیں دی سرپرستی اچ آپ دی تعلیم سوہݨی تھیوے تے فخر جہاں اپݨے مرید دی ارداس قبول کیتی تے خواجہ فرید کوں شاہی محل دیرہ نواب صاحب اچ بھیجٖ ݙتا۔ خوجاہ فرید دے مامے ملک غلام محمد تے استاد مولانا قائم الدین یو نال ڳئے تے خواجہ فرید دے کٹھے شاہی مہمان بݨئے ، شاہی محل وچ خادمیں توں زیادہ خود نواب صاحب خادم ہن تے خواجہ فرید دی خدمت کریندے ریہے ۔

برصغیر دے مشہور تریخ دان ، ادیب خواجہ حسن محمود نظامی اپݨی کتاب ’’ گوہر شپ چراغ ‘‘ اچ لکھدن جو میں نواب بہاولپور دا مہمان ہم ، ہک ݙینھ سویرے ویلھیک یا ݙیکھداں جو خواجہ فرید گاݙی تے چھڑیئے بیٹھن تے نواب آف بہاولپور خود ایں ڳاݙی کوں نوکریں آلی کار چھکی آندے ہن تے نندھڑے فریدݨ نال پیار، محبت تے عاجزی نال لاݙ کریندے پن۔ ایں واقع توں میں حیران تھیم ، میں نوکریں توںپُچھیا جو اے کون اے ۔ ݙسایا ڳیا جو اے نواب صاحب تے مرشد دے پیر ہِن ۔ یاد راہوے جو آپ ٻہوں سال پہلے 1853ء توں 1857ء تئیں شاہی محل اچ مہمان ریہے ، ایں دورن اپݨے چاچڑاں شریف دے محل آندے ویندے ریہے ۔

1857ء اچ ساڈھے تیراں سال دی عمر اچ آپ اپݨے سرپرست تے اپݨے وݙے بھرا حضرت خواجہ فخر جہاں دے شاگرد تھئے تے انہاں توں روحانی فیض حاصل کیتا۔ خواجہ فخر جہاں سئیں خواجہ فریدؒ نال ٻہوں زیادہ محبت کریندے ہن تے خواجہ فرید کوں وی خواجہ فخر جہاں نال ݙاڈھی محبت ہئی۔ ایں عقیت تے محبت کوں خواجہ فرید اپݨے دیوان اچ جاہ جاہ بیان کیتے:۔

فخر جہاں قبول کیتوسے

واقف کل اسرار تھیوسے

ہر جاہ نور جمال ݙٹھوسے

مخفی راز تھئے اظہار

1871ء اچ آپ دے مرشد حضرت فخر جہاں ایں فانی دنیا کوں چھوڑ ڳئے ۔ ماء پیو دے بعد وݙے بھرا دا سہارا سر توں اُٹھی ونجٖݨ معمولی واقعہ نہ ہا۔ ایں صدمے آپ کوں ݙاڈھا ݙکھ ݙتا۔ اپݨے ماء پیو تے وݙے بھرا دے فوت تھیوݨ دے بعد آپ سویرے شام ݙکھی راہندے ، انہاں ݙیہاڑیں آپ دے مرید سجادگی دی تقریب کیتے تریخ پُچھدے تاں آپ چُپ راہندے ۔ ایں واروں پورا سال صدمے اچ لنگھ ڳیا۔ تقریباً ہک سال بعد 4 فروری 1872 ء سجادگی دی رسم چاچڑان شریف ضلع خانپور ( اوں ویلھے ضلع خانپور ہا ) اچ تھئی۔ اسلامی ریاست بہاولپور دے نواب صادق محمد خان عباسی پڳ ٻدھائی دی رسم اچ شرکت کیتے چاچڑاں شریف آئے۔ ایں موقع تے ہزاراں مرید تے پورے ہندوستان دے عالم موجود ہن۔ ساریں درود سلام دا ورد کریندے ہوئیں خواجہ فرید دے سر تے سجادگی دا تاج پوایا۔

سجادہ نشین دے موقع تے جݙاں خواجہ فرید دی تاج پوشی تھیندی پئی ہئی تاں خواجہ فرید ٻہوں ارمانی ہن تے زور دا روندے پئے ہن ،اپݨے مرشد دی اے حالت ݙیکھ تے بادشاہ وقت ، والئی ریاست بہاولپور دے اکھیں توں وی ہنجوں واہݨ پئے ڳئے تے او وی زور زور دا رووݨ لڳ ڳئے ۔ جیڑھے ویلھے ہزاراں لوکیں دلیں دے بادشاہ ( خواجہ فرید) اتے دھرتی دے بادشاہ نواب بہاولپور دا حال ݙٹھاں تاں انہاں وی رووݨ شروع کر ݙتا ، آکھیا ویندے جو ایں موقع تے ہک سرائیکی اکھاݨ مشہور تھی جو ’’ خواجہ جیہا پیر کائنی، صادق جیہا مرید کائنی ‘‘۔

سجادگی دا منصب سنبھالݨ دے بعد آپؒ حاجت مندیں دی حاجت روائی تے مریدیں دی تربیت تے خاص توجہ ݙیوݨ شروع کیتی ۔ آپ چاچڑاں شریف ݙینھ دے ویلھے توں اٹھ گھنٹیں تئیں مریدیں دی حاجت مندیں نال ملدے ۔ جیڑھا وی ملݨ آندا ہا اوندی ڳالھ توجہ نال سݨدے تے اوندی حاجت پوری تھیوݨ کیتے دعاکریندے تے اوندی دوا دا وی انتظام وی کریندے ۔ آپ دے دربار اچ وقت دے بادشاہیں توں گھن تے غریب ، امیر سارے حاضر تھیندے ۔ آپ ساریں کوں محبت، امن ، صلح تے بھرابندی دا سبق ݙیندے ۔ آپ دی سچائی ، ہمدردی تے ݙکھ ونڈݨ دا چرچہ ݙینھ و ݙینھ ودھدا ڳیا ۔ ایں طراحویں آپ دے مریدیں تے آپ کوں منݨ آلے ڈھیر سارے تھی ڳئے تے انسانیت نال آپ دی محبت سخاوت تے پیار دلیں ٻہہ ڳیا ۔ انویں تاں خواجہ فرید دی ساری حیاتی انسان دوسرتی نال بھری پئی ہے پر کجھ واقعہ نہ بھُلݨ آلے ہِن۔

ہک روایت دے مطابق نواب آف بہاولپور ہک دیو بند عالم کوں ’’ سخت ‘‘ یا اسلام دے خلاف تقریر کرݨ تے ریاست بدر کر ݙتا۔ مولوی صیب کوں پریشانی اچ کجھ سمجھ نہ آیا تاں او حضرت خواجہ فرید دی خدمت اچ حاضر تھیا ۔ دمعا بیان کیتوس تاں جواب اچ خواجہ فرید سفارشی خط مولوی کوں ݙتا ، اوندے الفاظ بے مثال ہن تے اے خط ہک سبق بݨ ڳیا ۔ خط اچ لکھیا ڳیا ہا ۔

صادق ! زیر تھی ، زبر نہ تھی ، متاں پیش پوندی ہووی۔

خواجہ فرید دے ایں خط نال جتھاں چنڳے ورتاوے تے انسان دوستی دا سبق ملدے ، اتھاں اے وی حقیقت نظردی ہے جو آپ سفارشی رقعے وچ وقت دے بادشاہیں کوں سبق سکھا سڳدن تے آکھ سڳدن جو بادشاہی تے دولت دی مستی اچ اپݨے آپ کوں زبر ( جابر ) ظالم ، فرعون نہ بݨاؤ، جھکے تھیوو، محبت کرو، صبر کرو، صابر بݨو، جیکر ایویں نہ کریسو تاں ول پیش پووݨ آلے خدا دے قہر کوں برداش نہ کر سڳسو ۔ ݙوجھی ڳالھ اے ہے جو خواجہ فرید کائنات دا سب توں چھوٹا خط لکھ تے دریا کوں کوزے اچ بند کر ݙتے۔ انہاں صرف زیر زبر پیش دے ذریعے کئی کتابیں دے مواد کوں بیان کر تے انسان دوستی ، دنیا دی چنڳائی تے بھلائی دا سارا فلسفہ بیان کر ݙتے۔ ایں توں پتہ لڳدے جو خواجہ فریدؒ کتنے وݙے عالم ، کتنے وݙے فلسفی تے کتنے وݙے بہادر انسان ہن۔خط دی تریجھی ڳالھ خاص کر اے ہے جو خواجہ فرید وقت دے بادشاہ کوں وی اپݨی سرائیکی زبان اچ خط لکھئے ، ایں توں او لوک جیڑھے احساس کمتری دا شکار ہن، سرائیکی زبان کوں چھوٹ تے گھٹیا سمجھدن ، انہاں کوں خواجہ فرید دے سرائیکی خط توں سبق گھن تے عمل کرݨا چاہیدے۔

چاچڑاں شریف اچ کپڑے دے ہک وپاری سیٹھ فتح محمد دا ہک ملنگ نال مسلک بارے جھیڑا تھی ڳیا ۔ سیٹھ فتح محمد ملنگ کوں لٹا تے ہک مچھ کپ گھدی ۔ ملنگ خواجہ فرید دے دربار اچ فیصلے کیتے پیش تھی ڳیا، خواجہ صیب ملنگ نال محبت ݙکھائی تے پیار نال سمجھایا جو امنت دے کہیں خلیفے کون برا بھلا نہ کر اے ڳالھ شریعت مطابق ٹھیک کائنی ۔ ایندا صرف زیان ای زیان اے ۔ ایندے نال ای آپ قینچی نال ملنگ دی ݙوجھی مُچھ دا رُخ ٹھپیئا ، غسل کرایا ۔ پاوݨ کیتے نویں کپڑے اتے پنج روپے جیب خرچ ݙتے ، اویں ویلھے پنج روپے پنج سو توں زیادہ ہن۔ ملنگ خواجہ فرید دے پیرں اچ ڈھئے پیا تے اپݨے کوڑیل ورتاوے توں ہمیش توبہ کیتی تے فریدی سلسلے اچ شامل تھی ڳیا ۔ ایں توں بعد سیٹھ فتح محمد دا بیان سݨیا تے سیٹھ کوں فرمایا:۔

فتحی آ ! بیٹھے کوں نہ اُٹھا تے سُتے کوں نہ چھیڑ

طالب تھی رب دا اپݨی کوں آپ نبیڑ

اے سݨ تے دیو بند مسلک نال تعلق رکھݨ آلا سیٹھ فتح محمد وی آپ دے پیریں اچ ڈھہہ پیا تے فریدی تھی ڳیا۔

نماز بعد روزہ داریں تے مریدیں دے ٻہوں وݙے مجمع اچ آپ موجود ہن ، ہک غیر مسلمان عورت ’’ کراڑی ‘‘ جلدی جلدی ٹردی آئی تے پلیٹ اچ گرم پکوڑے ݙیندے ہوئیں آکھیا شئیں ! شئیں ! اے تتے تتے پکوڑے میں تہاݙے کیتے تل آئی ہاں ، آپ کھا گھنو۔ آپ پکوڑے کھا گھدے ۔ محفل اچ موجود مقررین عالمین آکھیا حضور ! تُساں تاں روزے نال ہاوے تاں اے کیا کیتے؟ آپ فرمایا میکوں پتہ ہے جومیں روزے نال ہم، ہُݨ تُساں میکوں اے ݙسو جو روزہ تروڑݨ دا کفارہ کیا ہے ؟ عالمین آکھیا جو روزہ تروڑݨ دا کفارہ اے ہے جو آپ سٹھ مسکینیں کوں ٹکر کھواون یا ول سٹھ روزے رکھن۔ آپ فرمایا جو اے ݙونہیں کم سوکھے ہن ، جݙݨ جو دل تروڑݨ دا کفارہ میں کیتے اوکھاہ ا۔ اے سݨ تے غیر مسلمان کراڑی مسلمان تھی ڳی۔

حضرت خواجہ غلام فرید ٻہوں وݙے صوفی بزرگ تے عظیم شاعر ہووݨ دے نال نال ٻہوں وݙے حریت پسند وی ہن ۔آپ کوں بدیسی انگریز حکمرانیں توں نفرت ہئی۔ آپ اپݨے دربار اچ مریدیں ، منݨ آلیں تے عالمیں دے سامݨے اٰن نفرت کوں ظاہر کریندے ہن ،ا یں طراحویں آپ اپݨے خاص مرید نواب صادق محمدخان عباسی کوں اپݨی شاعری دے ذریعے نصیحت فرمائی جو :۔

اپݨی نگری آپ وسا توں 

پٹ انگریزی تھاݨے

اے اوں ویلھے دی ڳالھ ہے جݙاں مسلم لیگ دا اجٖݨ تئیں وجود وی نہ ہئی تے انگریزیں توں ’’سر ‘‘ دا خطاب گھنݨ آلا قومی شاعر اپݨے خواب خیال اچ وی انگریز سرکار دی مخالفت دا نہ سوچیا ہوسے ( یاد راہوے جو خواجہ سئیں دا وصال 1901ء اچ تھای تے مسلم لیگ 1906ء وچ بݨی ہئی ) ۔ ایں بارے خاص ڳالھ اے وی ہے جو انگریز حکمران خواجہ فریدؒ کوں ملݨ کیتے ترسدے ریہے پر خواجہ فرید حیاتی وچ کہیں انگریز حکمران نال ملاقات نہ کیتی ۔ اوں ویلھے وݙے مشہور لوک اتے گودے ’’ سر خان بہادر ‘‘ دے لقب ودے گھندے ہن، بدیسی حکمرنیں تے سکھیں نال نفرت دے اݨ گنت واقعات ہُݨ ظلم دے خلاف نفرت انہاں دی خاندانی عادت ہئی ، خواجہ صیب دے بزرگ سندھ توں لݙ تے ملتان دی مقامی وستی منگلوٹ آئے ، اتھوں مظفر گڑھ دے موضع یارے والی تے یارے والی توں کوٹ مٹھݨ تے کوٹ مٹھݨ توں چاچڑاں شریف آ ڳئے ۔ جیکر تریخ پڑھی ونجٖے تاں جاہ جاہ آوݨ ونجٖݨ(لݙݨ ) دے پِچھوں ظلم دے خلاف نفرت تہاکوں ظاہر نظرسے۔

حضرت خواجہ غلام فرید دے ابا سئیں خواجہ خدا بخش تے چا چا خواجہ تاج محمود سرائیکی وسیب دے روحانی مرکز کوٹ مٹھݨ شریف اچ سجادہ نشین ہن ، اوں ویلھے ملخ اچ سکھیں دا لچݨ پݨاں زوریں تے ہا۔ سکھ بدمعاش ، ڈاکو لٹیریں دے ٹولے، لٹ مار ، ڈکیتی ، قتل قتلام دیاں وارداتاں اچ ردھے ہوئے ہن ۔ انہاں بزرگیں ایں ویلھے وی انسانیت توں غافل سکھیں دے ایں کم توںنفرت کیتی ۔ سکھیں نال وڑھاند ایں وجہ توں نہ تھی سڳدی ہئی جو انہاں دے پِچھوں انگریزیں دا ہتھ ہا ۔ انگریز لپکے چھپے اے چاہندا ہا جو سکھ ڈاکو لٹیرے مقامی لوکیں کوں اتنا مارن جو او اٹھݨ دے نہ راہون تے میݙا قبضہ سوکھا تھیوے ۔ ول سکھیں ݙوجھے علاقیں دے نال نال کوٹ مٹھݨ تے حملے شروع کر ݙتے، ایں واروں نواب آف بہاولپور حضرت خواجہ خدا بخش تے انہاں دے خاندان کوں چاچڑاں گھن ڳے پر چاچڑاں پُجٖ تے وی کوریجہ خاندان سکھیں دے خلاف ریہے۔

حضرت خواجہ فرید سخی طبیعت دے معالک ہن ، آپ دولت عزت تے مشہور تھیوݨ دے عاشق نہ ہن، ہتھوں اے ترائی چیزاں آپ دے قربان ہن۔ آپ دے مریدیں تے منݨ آلیں دی طرفوں اݨ کھُٹ دولت آئی پر آپ ہوں ویلھے ونڈ ݙیندے ہن ، سال اچ کئی واری ریاست بہاولپور دے بادشاہیں دی طرفوں ہزاراں روپے نقد آندے تے نواب بہاولپور وی زیارت کیتے آندے تاں او وی ہزاراں دے حساب نال نذارانہ ݙیندے پر آپ دی عادت ہئی جو جیویں رقم آوے اونکوں ہوں ویلھے خرچ کر ݙتا۔ پر خرچ وݙے حساب کتاب نال کریندے ہن ،ایویں نہ ہا جو جیڑھا رقم آئی بے تھتھی اݙا ݙتی تے حقداریں دا خیال نہ کیتا مثلاً جیکر ݙاہ ہزار روپے آئے تاں آپ خادم کوں سݙ تے رقم ݙیندے تے فرمیندے جو اتنی رقم دیاں تنخواہیں ݙے ݙیو۔ اتنی دکانداریں تے انتی فلانے فلانے حق داریں کوں ݙے ݙیو تے نال ای اے فرمیندے جو خیال اچ ݙاہ ہزار روپے تھی ڳئے ہوسن ، رقم دا حساب کتاب جمع کیتا ویندا تاں ایویں ای تھیندا۔ خاص ڳالھ اے جو اوں یولھے ݙاہ ہزار اڄ دے پنجاہ ہزار دے برابر ہن ۔ کیوں جو اوں ویلھے چنڳی ککڑ دا مُل چار آنئے ، ٻکرا ݙڈھ روپے ، ݙوں روپے ہک روپے اچ سوا مݨ کنکْ تے سوا سیر دیسی گھیو ملدا ہا ۔ پر خواجہ صیب رقم دی پرواہ نہ کیتی ، غریبیں مسکینیں ، متھاجیں ، لاچاریں ، پاڑے آلیں تے غریب پڑھاکوں ٻالیں تے لکھاں روپے خرچ کیتے خواجہ فرید دا لنگر خانہ فریدی لنگر ایݙا وݙا ہا جو اوندے ترائے حصے ہن ، ہک حصے اچ عام مریدین تے مسافریں کیتے اتھاں روزانہ ٻارہاں مݨ اٹا پکدا ہا، گوشت ،سبزی ،چاول وغیرہ دا شمار نہ ہا، ݙوجھا لنگر خانہ سینکڑاں درس پڑھݨ آلیں تے تریجھا لنگر خانہ نوکریں شہر دے مسکینیں تے غریبیں کیتے ہا ایں توں اندازہ تھیندے جو خواجہ فرید کتنے سخی ہن۔

خواجہ فرید دے خاندان دا علم بارے تریخ نامہ ٻہوں وݙا ہے ۔ خواجہ صیب دے بزرگیں توں پڑھݨ تے پڑھاوݨ دا سلسلہ قائم ہا، عظیم صوفی بزرگ حضرت خواجہ سلیمان تونسوی سودھے ہزاراں ہستیں کوٹ مٹھݨ دے درس توں تحصیل علم حاصل کیتا پر جیڑھے ویلھے خواجہ فرید دا زمانہ آیا تاںانہاں ایں درسگاہ کوں اقامتی یونیورسٹی دا درجہ ݙے ݙتا۔ سینکڑاں نی بلکہ ہزاراں پڑھاکو ٻال ہکے ویلھے علم حاصل کریندے ہن ، ہزاراں ٻالیں کوں لنگر لباس تے حیاتی دی لوڑح ایویں پوری تھیندی ہئی جو اوندے بدلے لکھاں روپے فیس گھنݨ آلے اڄ دے اعلیٰ معیاری تعلیمی اداریں وچ وی شیت نہ تھیندے ہووے ۔ جݙاں جو فرید دی درسگاہ اچ ہک پیسہ وی فیس نہ ہئی بلکہ ٻالیں کوں نقد جیب خرچ وی ملدا ہا۔ پر ݙکھ دی ڳالھ اے جو اڄ خواجہ فرید دی مسیت اچ اٹھ ݙاہ سال دی عمر دے کجھ کمزور تے نا سمجھ ٻال ملتانی قاعدے دی الف بے پڑھدے پئے ہوندن ، ایویں لڳدے جو انہاں ٻالیں کوں پوری روٹی نی ملدی ، جݙاں جو انہاں کمزور ٻالیں دے نگران تے خلیفے ٹردے پھردے پہاڑ نظردن ، ہکے ویلھے ٻکرا ہضم کر گھنݨ انہاں کیتے کوئی مسئلہ کائنی ۔ 

حضرت خواجہ فرید علم رکھݨ آلے تے کتاباں پڑھنق آلے انسان ہن ، ہزاراں کتابیں دی لائبریری اچ سینکڑاں انمول تے بے مثال کتاباں وی موجود ہن ، خواجہ فریدؒ کوں کتابیں نال عشق ہا ۔ آپؒ کو ملتان، لہور، دہلی ، بمبئی، اجمیر ، عدن ، جدہ ، مکہ معظمہ تے مدینہ منورہ بھانویں جتھوں وی چنڳی کتاب ملی اتے جیݙے مُل اچ ملی آپ گھن گھدی ۔ آپ کوں مرشد تے وݙے بھرا حضرت فخر جہاں ہدایت کیتی وج رات کوں فلاݨے وظیفے پڑھیا کر ، آپ ہتھ ٻدھ تے عرض کیتی جو تُساں میکوں موکل ݙیو تاں میں عادت دے مطابق رات کوں وظیفیں دی بجائے کتابیں دی پڑھائی جاری رکھاں کیوں جو میں کتاباں پڑھݨ دے بغیر زندہ نی رہ سڳدا۔ آپ موکل ݙے ݙتی ۔ خواجہ سئیں دے پڑھݨ دا عالم اے ہا جو کئی کتابیں دے پورے متن صفحے نمبر سندھے یاد ہن۔ خواجہ فریدؒ چاچڑاں شریف دے فریدی محل کوں دنیا ایجھی عظیم لائبریر بݨا ݙتا ہا ، جیندی مثال دنیا اچ ڳولݨ اوکھی ہے ۔

نواب آف بہاولپور اپݨے مرشد دے علمی شوق کوں پورا کرݨ کیتے 1312ھ اچ فرید محل بݨواوݨ شروع کرایا تے اے محل 1314ھ ݙوں سالاں اچ پورا تھیا ۔ ایں محل دے نال لائبریری تے علمی کم کیتے سینکڑاں ایکڑ زمین، باغ ، مکان تے دوکان وغیرہ وقف کر ݙتیاں ۔ خواجہ فرید پہلے اے آکھ تے محل اُسارݨ کیتے نہ مینے جو ہک فانی انسان کیتے چنڳاں نی جو او محل اچ حیاتی گزارے پر بعد اچ نواب صیب تے عالمیں دے آکھݨ تے ایں شرط تے راضی تھئے جو اے محل آوݨ آلے مہمانیں مسافریں تے علم دی تڑپ رکھݨ آلے پڑھاکو ٻالیں کیتے وقف راہسے ۔ اناہں توں سوا ٻیا کہیں کوں محل ورتݨ دی موکل نہ ہوسے ۔

خواجہ فرید ست زبانیں اچ شاعری کیتی ہے ۔ پر سب توں زیادہ انہاں دا سرائیکی کلام مشہور تھیا ۔ خواجہ فرید دا کلام ہک سو سال توں سرائیکی وسیب دے دلیں تے راج کریندا پے ، انہاں دے مقابلے دا شاعر سو سال بعد وی نی جٖمیا ۔ علامہ اقبال دے پُتر ݙاکدار جاویداقبال دے مطابق علامہ صیب خواجہ فرید دے پرستار ہن ، چھیکڑی عمر اچ خواجہ فرید دا دیوان انہاں دے سرہانے راہندا ہا تے او دیوان پڑھدے راہندے ۔خواجہ فرید دی سرائیکی شاعری بارے علامہ اقبال فرمایا جو خواجہ فرید دے کلام اچ میکوں دنیا دی سچائیتے دنیا کوں ہک مُٹھ کرݨ آلا کلام لڳدے، پر افسوس جو اے کلام خاص علاقے تئیں گھٹیج تے رہ ڳئے تے ٻاہر نہ کھنڈ سڳیا۔ علامہ تے انہاں دے کلام دا وݙا چرچا ہے۔

ہندوستان ایران تے پاکستان دے ڈھیر شاعر اپݨی شاعری اچ اپݨے محبوب کوں اے آکھیندے پن جو تُساں میݙی اکھیں اچ آ ونجٖو، میں اکھیں بند کر گھناں ، تیکوں کئی نہ ݙیکھے ، میں ݙیکھدا راہواں ، پر خواجہ صیب ایں موضوع تے جیڑھی ڳالھ کیتی ایندا مطلب نہ صرف ڈھیر سارا ڈرگھا بلکہ دنیا دا بادشاہ ہے ، تے ایجھی ڳالھ بادشاہ رکھݨ آلا کئی شخص ای کر سڳدے ۔ آپ فرمنیندن:۔

اکھیاں دے وچ قطر نہ ماوے

سارے سجٖݨ سماندے

سٹ تے ورد فرید ہمیشہ

گیت پرم دے ڳاندے

اے سچ اے جو خواجہ فریدؒ ٻہوں وݙا شاعر ہا انہاں دے کلام کوں دنیا دے کیتے ترجمہ کرݨ تے اونکوں پوری دنیا اچ کھنڈاوݨ دی لوڑھ ہے، اڄ دی بد امنی تے دہشت گردی تے مادہ پرستی دے دور اچ خواجہ فرید دے امن ، پیار تے محبت دے سنہیڑے دی دنیا کوں وی ٻہوں لوڑھ ہے، جیکر اساݙے وݙیرے اے کم کر ݙکھاون تاں ایں کم توں نہ صرف جمل جہان کوں فیدہ تھیسے ، بلکہ سرائیکی قوم کوں عزت اچ وی ودھارا تھیسے ۔

علامہ رشید طالوت توں گھن تے ڈاکٹر طاہر تونسوی تئیں خواجہ فرید دی شاعری تے ریسرچ تے تحقیق دا کم جاری ہے ۔ ایں ویلھے ٻہوں سارے لوک تے ادارے فریدیات دا کم کریندے پن، ایں سال سرائیکی ادبی بورڈ فریدیات تے سب توں زیادہ کتاباں چھاپݨ دا اعزاز حاصل کیتا ۔ ڈاکٹر طاہر تونسوی دی اردو کتاب ’’ عکس فرید‘‘ تے عامر حفیظ ملک دی انگریزی کتاب ٻہوں چنڳی تے قابل ذکر ہے ، ایندے نال نال فریدیات تیجیڑھے ٻنہاں لوکیں کم کیتے او وی مبارکباد دے حقدار ہن، اڄ ضرورت ایں ڳالھ دی ہے جو کلام فرید دا غیر ملکی زبانیں اچ ترجمہ کرایا ونجٖے تے پیغام فرید کوں پوری دنیا اچ عام کیتا ونجٖے۔ 

## '''حوالہ'''
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی وسیب) وچوں چوݨ