چُھولاؔ

ماء پیو اُس دا ناں غلام ر سول رکھیا ہائی ۔ بچارے ماء پیو وی کتنے بھولے تے خواباں دی دُنیا وچ وسݨ والے ہوندے ہن۔ اوہ آپݨیاں آساں ‘ اُمیداں دا اظہار ٻالاں دے نانواں نال کردے ہِن ۔ میݙے ساہمݨے جیہڑا مزدور سڑک تے روڑی ودا کُٹداہے اُس دا ناں بادشاہ گُل خان ہے تے اُس توں پرے جیہڑا فقیر زور شور نال سخی بابیاں توں التجاواں پیاکردا ہے اُس دا ناں حاتم ہے تے اوہ ٻڈھا جیہڑا چھولیاں دی تھالی اَڳے رکھ کے ٻالاں کولوں چوانی چوانی پیا اکٹھی کردا ہے ‘ اُس دا ناں سلیمان ہے ۔ ایسے طرح اُس دے ماء پیو آپݨی عقیدت دے اظہار واسطے اُس دے وݙے بھرا دا ناں غلام محمد تے اُس دا ناں غلام رسول رکھیا۔ سبحان اللہ کیݙے پیارے ناں ہن۔ اوہناں نانواںدی لجٖ پالݨی ٻہوں اوکھی ہائی ۔

وَت اوہناں دا پیو تاں اُس ویلے مر ڳیا جیہڑے ویلے غلام محمد ست سال دا تے غلام رسول تَرے سال دا ہائی ۔ ہُݨ ہِکا ماء رہ ڳئی جیہڑی شوہدی وݙے ݙکھاں نال اینہاں نوںپالیا ۔ غریبی ٻہوں ہائی اس واسطے غلام محمد نوں لوکاں گاماؔ تے غلام رسول نوں چُھولاؔ آکھݨا شروع کر ݙتا ۔ اوہا پرسُو ‘ پرسا تے پرس رام والی ڳل ہے۔ غلام محمد چھیویں جماعت وچوں تے غلام رسول چوتھی وچوں سکول چھوڑ ڳیاتے ݙوہائیں گندی سوسائٹی وچ تربیت پاوندے رہے ۔ گاما کجھ چنڳارہ ڳیا جو ملک محمد حیات دانوکر تھی ڳیاتے اوہناں دے تازی کُتیاں دی ٹہل سیوا کرݨ تے مقرر تھیا۔ چھولاؔ بدمعاشاں دے ہتھے چڑھ ڳیاتے اوہناں اس نوں جیب کُترا بݨا ݙتا ۔ گاماؔ چھیویں وچ ݙوں تَرئے مہینے میڈے کول انگریزی پڑھݨ آ وندا رہیا ہائی تے مینوں اُستاد جی سݙیندا ہائی ۔ بس ایہہ اوہناں ݙونہہ بھراواں دا دیباچہ ہائی ۔ اس توں میں واقف ہم۔وَت ٻہوں سارے سال لنگھ ڳئے تے مَیں اوہناں نوں بُھل بُھلاڳیا ۔

ہک ݙینہہ میںآپݨے اُس قصبے وچوں جتھے میݙی ملازمت ہائی ‘ گھر آوݨ لڳا تاں ہک دوست دکاندار مینوں پنج سو روپیہ ݙتا ۔ اوہ میݙے شہر دے دکاندار دا مقروض ہائی۔ اس رقم دے بارے اُس آکھیا بھئی میں اس دے قرض خواہ دکاندار تائیںپہنچا ݙیواں۔ میں بس وچ ٻیٹھا ہم ‘ پیسے گھن کے میںجیب وچ چا پائے ۔ میں آپݨے شہر بس توں لتھّا ‘ اُس رقم داخیال وی نہ رہیا ۔ میں آپݨے  شہر دے دکاندار کول آݨ ٻیٹھا ۔ ایہہ وی میݙادوست ہائی تے میں جیں ویلے وی شہر آواں ہا ‘ ایسے کول میݙی ٻہک ہوندی ہائی ۔ ڳلاں وچوںڳل نکلی ۔ اُس پُچھیا ’’سُݨائو جی ……دکانداردا کیہہ حال ہے؟‘‘۔

میںآکھیا ’’یارخیر خیریت ہِس تے اُس تاں مینوں تیݙے پیسے وی ݙے چھوڑے ہن۔‘‘ میں سینے والی جیب وچ ہتھ ماریا تاں اوتھے کوئی شے نہ ہائی ۔ اُس زمانے وچ پنج سو روپیہ ٻہوں ساری شے ہائی ۔ میݙاتاں پگھارانکل ڳیا ۔

’’بھائی اوہ تاں کیں میݙے جیبے وچوں کڈھ گھدے ہِن۔ میںجتھوں وی کریساں تینوں ایہہ رقم پوری کر ݙیساں۔‘‘

’’خیر کوئی ڳل نہیں۔‘‘ دکاندار اُتوں تاڑوں آکھیا ۔ پتہ نہیں اُس دے دِل وچ کیݙے شک شبہے قیامتاں مچائی کھلے ہوسن ۔ میں اُس وقت اوتھوں اُٹھ کے گھر لڳا آیا ۔ میݙے دماغ وچ پریشانی گھر کر گھدا۔ ’’ایݙی وݙی رقم کِتھوں پوری ہوسی؟‘‘۔ میں رو نم سڳدا ‘ نہیں تاںحاجت کجھ نہیں رہی ہائی ۔ راتیں ہک مخلص دوست مینوں مِلݨ آیا اُس میݙی پریشانی نوں تاڑ گھدا تے وجہ پُچھیوس۔ میں مجبور تھی کے ساری ڳل ݙس ݙتی ۔ اُس آکھیا’’فکر دی کوئی ڳل نہیں سارا مسئلہ سویرے میں حل کر ݙیساں۔‘‘

’’توں کِتھوں اتنی رقم گھنسیں یار۔ میںتیݙی حالت توں واقف ہاں‘‘ ۔ ایہناں ݙینہاں وچ اوہ ٻہوں غریب ہائی ۔خیر سویرے اوہ میݙے کول آیا تے اُس آکھیا ’’بازار ونجٖاں میں ہک آدمی کولوں پیسے گھنݨے ہِن ۔ گھن کے تہانوں ݙیساں چا تے وَت میں ٻاہر ونجٖݨاںہے۔‘‘ بازار ڳئے تاں اُس مینوں ہک تھاں تے کھلاریا تے آکھیا : ’’میں ہُݨے پیسے گھدی آوݨاتُساں ایتھے ہی کھلو تھیوو۔‘‘ میݙیاںنظراں اُس دا پِچھا کیتا اوہ ہک سُنیارے دی دکان وچ وڑیا ویندا ہائی ۔ میں ڳل سمجھ ڳیا تے چھیتی نال اُس نوں سݙ گھدا ۔میںآکھیا:

’’میں سمجھ ڳیاں یاتوں آپݨی بیوی دا زیور رہن پیا رکھیندا ہِیں یا ویچدا پیا ہِیں۔ ایہہ ݙوہائیں ڳلاں میں برداشت نہیں کرسڳدا۔ توں صرف ایہہ کر اس دکاندار کول میݙے نال لڳا آ تے اُس نوں آکھ چا اوہ کجھ صبر کرے ۔میں ݙوں ہفتیاں تائیں اس نوں پیسے ݙے ݙیساں۔ اُس وݙی بحث توں بعد میݙی ڳل من گھدی تے اساںاُس دکاندار ݙائیں ٹُر پئے۔ اوہ اَڳے اَڳے ہائی تے میں پِچھے پِچھے ۔ نہاموں پچھوں ہک آدمی میݙا ہتھ آݨ نپیا ۔

’’اُستاد جی ! ہک ڳل سُݨیا ہے۔ میںگاماؔ ہاں ‘‘ کتھے اوہ ٻہوں عرصے پہلے دا چھوہر تے کِتھے ایݙا ڳبھرو جوان ۔ خیر میںآپݨے دماغ تے تھوڑا زور ݙیوݨ توں پِچھے پہچاݨ گھدا ۔

’’اچھا غلام محمد ہِیں۔ ݙسا کیہ ڳل ہے ‘ میں اُٻاہلا وداں۔‘‘ میں اُس توں جان چھڑاوݨ دی کیتی ۔اُس آکھیا :۔ ’’جی تہاݙے فائدے دی ڳل ہے۔‘‘

’’اوہ چُھولاؔ ! اُرے آ ۔‘‘ اُس آواز کیتی تے ہک طِلّے دیاں کھیڑیاںوالا سوہݨاڳبھرو میݙے ساہمݨے آ کھلا ۔ غلام محمد آکھیا:

’’اُستاد جی ایہہ میݙا بھرا چُھولاؔ ہے۔ ایہہ تہانُوں سیہاݨدا نہیں۔ کل اس تہاݙی جیب وچوں پنج سو روپیہ کڈھیا ہائی ۔ شکر ہے پُورے پیسے میݙے کول گھن آیا ہئی ۔ اساݙا اَڄ پروگرام ہائی جو لاہور دی سیر کرساں۔ہُݨ آئے ہاں شیواں کرائیاں ہِن ‘ حلوہ تے چاء اُݙائی ہے ۔ ہُݨ ہوٹل وچوں نِکلے ہاں تے بساں دے اݙے تے پئے ویندے ہاں جو تُساں لنگھ پئے ہائو ۔ اِس آکھیا ’’کل میں ایسے دی ڳنڈھ کپّی ہائی‘‘۔ میں تہانوں ݙٹھا تے شرم نال میݙیاںاَکھاں جُھک ڳئیاں۔ میں آکھیا ’’بس چھولاؔ بھرا پیسے مینوں چا ݙے ‘ ایہہ تاں میݙے اُستاد ہن۔ ایہناں دے پیسیاں نال لاہور دی سیر کر دیاں مینوں شرم آوندی ہے… اُستاد جی ایہہ پیسے ہِن اساں وچوں ساڈھے پنج روپے خرچ کر گھدے ہِن اوہ معاف چا کریا ہے۔‘‘ اس پیسے میݙے ہتھ تے رکھے تے ݙوہائیں بھرا ٹُر کے لڳے ڳئے ۔ میں سوچدا رہ ڳیا:

’’اللہ اللہ بدمعاشاں دا کردار وی کتنا بُلند ہوندا ہے ۔ جے اتنی رقم راہ ویندیاں اساںشریفاں دے ہتھ لڳدی تاں اساں کݙاہیں نہ سوچدے جو ایہہ کَیںدی جیب وچوں نکلی ہے ۔‘‘

چُھولے دا تے میݙا ایہہ پہلا تعارف ہائی وَت کئی وار ملاقاتاں تھیاں اوہ آپݨے دھندے وچ مَست ہائی ۔ میں اُس نوں نصیحتاں کردا ہم پر او نصیحتاں توں لنگھیا کھلا ہائی ۔ اُلٹا مینوں آہدا ہائی :

’’اُستاد جی ایہہ ساری دنیا جیب کُتری ہے ۔ لیڈر قوم دیاں جیباں کتردے ہِن ۔ پِیر مُریداں دیاں جیباں کتردے ہِن۔اہلکار آپݨے وس پیݨ والیاں دیاںجیباں کتردے ہِن ۔ دکاندار گاہکاں دیاں جیباںکتردے ہِن ۔ سرمایہ دار مزدوراں دیاںجیباں کتردے ہِن ۔ ایہہ سارا چکّرہی جیب تراشی تے چلدا پیا ہے تے جیہڑا کِسے دی جیب نہیں کتردا ‘ تقدیر اُس دی جیب کتر گھندی ہے ۔ میݙی ماء شوہدی نوںجیب کترݨ دی ݙا نہیں آوندی ہائی او ݙکھ سہہ سَہہ کے مر ڳئی نیں۔‘‘ تے میں اُس دے فلسفے اڳوں عاجز تھی ویندا ہم ۔ چُھولاؔ تَرے چار دفعہ جیل وی ڳیا تے جیل اُس دی اصلاح دی تھاں اُس نوں جیب تراشی دے وݙے وݙے ہُنر سِکھا کے وَت ٻاہر اُڳل ݙتا …… تے میں اَڄ اوسے چُھولےؔ دی لاش تے کھلا ہاں ۔اُس دا پوسٹ مارٹم تھی ڳیا ہے تے اُس تے رووݨ والاہِکا اُس دابھرا گاماؔ میݙے کول کھلا ہے۔ اُس دا قاتل نپیا ڳیاہے ۔

ہُݨ توں پورے ٻارہاںگھنٹے پہلے او کچہری مینوں ملیا ہائی تے مینوں وکھرا گھن ڳیاہائی ۔ آکھݨ لڳا اُستاد جی ایہہ خط کیہاہے۔ ایہہ تاں پڑھو میں پڑھیا:

پیارے پُتر سلیم

’’میݙاٻچڑا تینوں گھر دے حال دا پتہ ہے۔ تریجھا مہینہ ہے توں کوئی شے نہیںبھیجٖی ۔ ہُݨ آنڈھ ڳوانڈھ تے دکاندار مینوں قرضہ ݙے ݙے کے تھک ڳئے ہِن ۔ میںاللہ رسول دی قسم کھا کے آکھدی پئی ہاں جو اساں سارے گھر والے تریجھے ݙنگ دے بُھکھے ہاں۔ میݙا پُتر خدا تینوں خوشی نال رکھے ۔ خط مِلدیاںاِی کوئی شے بھیجٖ۔

تیݙی ݙکھاں ماری ماء‘‘                                              

چُھولوؔ آکھیا:’’اُستاد جی اَڄ وݙے ویلے میںہک بندے دی تاڑ کیتی۔ اساں لوک ٹور توں ٻجھ ویندے ہاں جو اُس آدمی دی جیب وچ اَڄ مال ہے ۔ اُس دے کول مال ہائی۔ میں اُس دا پِچھا کیتا۔اُس ہک تھاں توں ٹھنڈی بوتل گھدی ۔ وَت ایہہ بالےؔ والے جُوئے دے اݙے وچ وڑدا پیاہائی جو میݙا ݙاء چل ڳیا تے ٻٹوا اُݙا گھدا ۔ اس ٻٹوے وچوں ایہہ تَرے سو ٻائی روپے تے ایہہ لفافہ نکلیا ۔ میںآکھیا چارپنج ݙینہہ ٹھاٹھ دے لنگھسݨ۔ پر اُستاد جی کم خراب تھی ڳیا ہے۔ میں پُچھیا: ’’ کیوں؟‘‘ آکھݨ لڳا۔

’’ایس خط مینوں آپݨی ماء یادݙوا ݙتی ہے ۔ تُساں اللہ دے ناں تے تھوڑی دیر ایتھے اِی رہوو ‘ میںاس غریب ماء نوں ایہہ سارے پیسے منی آرڈر کرینداں۔ اُس دے لعنتی پُتر نوں احساس اِی نہیں جو ماء داکیہڑا حال ہے تے آپ ٹھرے پاݨی پی کے جُوئے ودا کھیݙدا ہے۔اُستاد جی میںمنی آرڈر فارم گھدی آونداہاں۔‘‘ تے وَت تھوڑی دیر توںبعد اوہ آ ڳیا ۔ میں منی آرڈر فارم پُر کیتا ۔ او ساری دی ساری رقم اُس منی آرڈر تے لکھائی ہائی ۔ کجھ دیر توں بعدپتا لڳا ڈاک خانے کول قتل تھی ڳیا ہے ۔ ٻہوں سارے آدمی اُݙے بھجّٖے ۔میں وی ڳیا تاں چُھولے ؔدا بھیجٖا پاٹا پیا ہائی ۔ قاتل اُس دے سِر وچ گولی ماری ہائی ۔ قاتل اُتھائیں نپیا ڳیا ہائی۔

ڳل ایہہ سامݨے آئی جو قاتل سلیم محمود فوڈ دے محکمے وچ کلرک ہے تے پِچھوں کیمبل پور دا رہݨ والا ہے۔ پوسٹ ماسٹر ملک حمید اختر اُس دا دوست ہائی ۔ سلیم روز آ کے اُس دے کول ٻہندا ہے تے آپݨی ݙاک وی کوئی ہووے ہا تاں اوسے کولوں وصول کر گھندا ہائی ۔ چُھولےؔ ونجٖ منی آرڈر کرایا تاں منی آرڈر کلرک کول ملک حمید کھلا ہائی ۔ چھولاؔ رسید گھن کے واپس تھیا تاں ݙوجھے پاسے سلیم وی آ ڳیا۔ پوسٹ ماسٹر اُس توں پُچھیا:

’’اوہ بندہ کوݨ ہے ‘ اُس تیݙے گھر دے پتے تے 322روپیے بھیجٖے ہِن ۔‘‘ چُھولا ایہناں چیزاںتوں بے خبرویندا پیا ہائی ۔ سلیم پاڳل تھی ڳیااُس دے گھر اُس دیاں ݙوں جوان بھیݨاں ‘ تَرے چھوٹے بھرا تے ہک ماء وی ہائی ۔

اُس ٹُٻے وچوں پستول کڈھیا تے کول پچھے ونجٖ کے چُھولےؔ دے سر وچ گولی داغ ݙتی ۔ چُھولاؔ اُتھائیں مر ڳیا۔

’’ہُݨ تُساں ݙسو میںکِیہ کراں۔‘‘ گامےؔ مینوں آکھیا تے میݙیاں اَکھاں وچوں ہنجھواں دی لڑی کِر ڳئی ۔

’’ہُݨ کوئی کِیہ کر سڳدا ہے ۔ غلام محمد‘‘۔ میں آکھیا تے غلام محمد بھرا دی لاش نوں چمبڑ ڳیا۔

’’ہائے او میݙا نیک دِل تے ہمدرد وِیرݨ۔‘‘

٭…٭…٭

## حوالہ
کِکّر دے پُھل (سرائیکی افسانے) مصنف: سید نصیر شاہ، جھوک پبلشرز  ملتان