فریدیات سرحد پار

شاعرِ مشرق علامہ اقبال خواجہ سئیںت دے پیغام تے کلام دے بارے وچ فرمایا ہے جو ایہ افسوسناک صورتحال ہے جو خواجہ سئیںؒ دی شاعری ہک علاقے تک محدود تھی تے رہ ڳئی ہے ۔ انہاںدا کلام گہرے مطالعہ دا محتاج ہے ۔ میکوں ایندے وچ بین الاقوامی حیثیت تے اہمیت دے عناصر نظر آندے ہِن۔

فریدؒ تے ایندے خاندان دے موجودہ ہندوستان دے علاقیاں وچ جتھاں ارادت منداں دی خاصی تعداد ہئی اُتھاں فرید دی شاعری دے متوالیاں دی وی کݙاہیں کمی نئیں رہی ۔ مشرقی پنجاب وچ ٻئے صوفی شعراء دے نال خواجہ فریدؒ تے خاصا تحقیقی کم تھیا ہے تے ایہ کم ذاتی سطح دے علاوہ تعلیمی اداریاں وچ وی تھیا ہے۔

ہندوستان وچ فریدیات تے جیڑھا کم تھیا ایں سلسلے وچ میݙا حنیف چودھری صاحب نال رابطہ تھیا تاں اُنہاں بھر پور تعاون کیتا ۔ انہاں دے بقول پاکستانی سرحد توں پارے دے لوک وی روہی دے ٹٻیاں ، ݙہراں تے ٹوبھیاں نال ایویں پیار کریندے ہَن جتنا پاکستان اِچ وسݨ والے کریندے ہن ۔ فرمیندے ہِن جالندھر وچ رام پال دے کول ڳئے تاں انہاں خواجہ فریدؒ دی کافیاں دی ݙو درجن کیسٹیں ݙکھائیاں ۔ ایں طرحاں کلامِ فرید ؒ پیش کرݨ والے فنکاراں دے بارے وچ ماہنامہ ’’لو‘‘ امرتسر ہک بھر پور مضمون وی چھاپیا ہا۔

پنجابی یونیورسٹی پٹیالہ ’’کافیاں خواجہ غلام فرید‘‘ دے ناں نال ہک ضخیم کتاب شائع کیتی ہے جینکوں ڈاکٹر کلاسنگھ بیدی مرتب کیتا ہے ۔ خواجہ اٹھاراں ابواب تے مشتمل ہے ۔ تفصیل ابواب ای طرح ہے ۔ (1)خواجہ فریدؒ دا ونش(نسب)(2)خواجہ فریدؒ دی جِیونی (3)خواجہ سئیں خود شناس دے روپ وچ(4)خواجہ صوفی دے رو پ وچ(5)خواجہ کوی(شاعر) دے روپ وچ (6)خواجہ سئیں دی قصیدہ گوئی(7)خواجہ سئیں دی پنجالی (8)کاتمک وشیشتاواں(شعر خصوصیات) (9)بولی (10)توحید تے وجودی (11)پیار جذبہ(12)عشق مجازی (13)برہوں فراق تے وِچھوڑا (14)منکھ۔ انسان(15)آشا تے نراشا(16)روہی (17)برکھا رُت (18)سنسار انبھو (دنیاوی تصویر کشی) ۔ ایں کتاب دا دیباچہ یونیورٹسی دی وائس چانسلر ڈاکٹر اندرجیت کور لکھیا ہے ۔ ایندے وچ کافیاں ، غزلاں تے ݙوہڑے شامل کیتے ڳئے ہن تے ایندی تشریح وی کیتی ڳئی ہے۔

پروفیسر پیارا سنگھ پھوڳل اپݨے ہک مضمون پنجابی صومی ساہت دا اتہاس میں لکھدے ہِن جو خواجہ سئیںؒ دی شاعری انسانی قدراں دے اتنے نیڑے ہے جو ہر پرھݨ والا اینکوں اپݨے دِل دی گاٖلھ سمجھن لڳدا ہے تے ایندی شاعری وچ لوک رنگ زیادہ ہے ۔ انہاندی زبان تے لہندی دا اثر زیادہ تے مقامی رنگ زیادہ گہرا ہے ۔ 

ڈاکٹر اجیت سنگھ ناہر اپݨی کتاب ’’خواجہ غلام فریدؒ صوفی مت دے آخری شاعر‘‘ میں ایہ ثابت کرݨ دی کوشش کیتی ہے جو خواجہ فریدؒ صوفیانہ شاعری دے آخری بادشاہ ہن۔ او لکھدے ہِن ’’بابا فرید گنج شکرؒ (1173-1266) پہلے صوفی شاعر ہَن تے انہاں دے بعد شاہ حسینؓ (1538-1600)سلطان باہوؒ (1624-1691)بابا بلھے شاہؒ (1680-1758)، علی حیدر (1690-1785) ہاشم شاہ  (1735-1843)اَئے ۔ انہاں صوفی شعراء دے لائے ہوئے ٻوٹے دی خواجہ غلام فریدؒ آبیاری کیتی ۔ ایں کتاب دے درج ذیل پنج باب ہِن۔

(1)صوفی ازم دا مُنڈھ(2)صوفی کوی(شاعر) بحیثیت مبلغ (3)اسلام تے صوفی مت(4)خواجہ صاحبؒ دا صوفی کاء (صوفیانہ کلام)(5)خواجہ سئیںؒ بحیثیت پر چارک۔

ڈاکٹر ہرجندر سنگھ ڈھلوں اپݨے پی ایچ ڈی دے مقالے وچ لکھدے ہِن ۔ ’’خواجہ سئیں’’مُلا‘‘ دی عبادت کوں کہیں ٻئی نظر نال ݙیکھدا  ہے ۔ ’’ملا‘‘ دا اپݨا انج مسلک ہے ۔ خواجہ سئیںؒ ہر حال وچ یار دا جلوہ ݙیکھݨ دے قائل  ہے۔‘‘

رام پرشاد تونسوی دی کتاب یار فریدؒ وچ درج ذیل ترائے باب ہِن ۔

(1)خواجہ سئیںؒ دا روہی نال عشق(2)خواجہ سئیںؒ دا ورتارا(3)روہی اِک علامت۔

ڈاکٹر پرشاد لوچن (پنڈت) کے پی ایچ ڈی دے مقالے دا موضوع خواجہ فریدؒ دی شاعری سبھا تے ریت ہا۔

ڈاکٹر گوربچن سنگھ متوا خواجہ فریدؒ تے مقالہ ’’فریدؒ دی شاعری‘‘ تے سندھی اثرات لکھ تے ڈاکٹریٹ حاصل کیتی ۔ جگجیت مومن جتوئی ’’فرید دا مقام‘‘ لکھ تے پی ایچ ڈی دی ڈگری حاصل کیتی ۔ ایں طرحاںچندی گڑھ دی رام دلاری سنہا’’خواجہ فریدؒدی صوفیانہ لہر ’’رگھبیر سنگھ مترا’’مہمان کوی فریدؒ دی اُردو کیتا ’’بلدیو کمار بوری ’’فریدی دوہڑیاں وچ لوک روایت ’’ایم فل دے مقالات لکھیے۔

ایندے علاوہ خواجہ سئیںؒ تے جنہاں اخبار تے رسالیاں وچ خواجہ سئیںؒ تے وقتاً فوقتاً مضامین شائع تھئے انہاں دا تذکرہ کجھ ایں طرحاں ہے ۔ پنجابی ادبی دنیا بھاشا بھاشا و بھاگ پنجاب پٹیالہ ، نیل منی جالندھر ’’لو‘‘ امرتسر روزنامہ اجیت امرتسر ، پنجابی ساہت دلی ، جاگرتی چندی گڑھ ، ساہت کار امرتسر ، ترنجن لدھیانہ ، پرنپرانئی دلی تے پنجابی دنیا لدھیانیہ شامل ہن۔

اِتھاں ایہ وضاحت ضروری ہے جو ایہ سارا کم گورمکھی رسم الخط اِچ تھیا ہے۔

## حوالہ
فرید نامہ ، مصنف: اسلم میتلا ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان