open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ارتقاء توں ردِ تشکیل تئیں سرائیکی زبان تے لوک ثقافت

اَڄ دے دور وِچ سرائیکی خطے دا بندہ آپݨے علاقے بند تھی کے رہ ڳئے پر ایں خطے ایں وسیب ایں مقامیت دے میلے ٹھیلے زبان جھمر راگ رنگ تے رواج اینکوں ہر ݙوجھی تہذیب کنوں وکھرا کر کے اڄاں تئیں ڄݨوائی آندئین جیندے وچ اتھوں دے لوک شاعر، ہنرکار،  دستکار، کاشی گر، نقاش، خطاط، ادیب، لوک فنکار، قصہ گر، کسب گر، تے کہاݨی کار دا بے انت حصہ شامل ہے۔ ہک توں ودھ نویں چینل نویاں اپرپیاں زباناں نویاں ثقافتاں تے غیر زباناں اتے ثقافتاں دے اتھاں رواج دے باوجود سرائیکی زبان اتے سرائیکی وسّوں کوں کجھ نی تھیا اینکوں نت ترقی ہے۔

ارتقاء کنوں گھن کے رد تشکیل تئیں سرائیکی زبان ہمیش قائم رہی اے  بھانویں جو ایندی جڑت بݨت وچ تبدیلیاں تھیاں پر اتھوں دے لوکاں کݙاہیں وی ٻاہرلی تہذیب یا زبان د ی قبضہ گیریت کوں تسلیم نی کیتا ۔جیڑھا وی اتھاں دا وسنیک تھیا او ں اتھوں دی زبان کوں ورتیا تے ایں تہذیب دا حصہ بݨ ڳیا۔ جے کئی ٻاہروں مہاجر دی شکل وچ اتھاں آ وَسیا تاں اوں اتھاوں دی زبان تے تہذیب دی چولی پا گھِدی۔

ایں ویلے پاکستان وچ موجود زباناں وچوں سرائیکی ݙوجھی وݙی زبان دے طور دے ڄاݨݨی ٻولی تے لکھی ونڄݨ والی زبان ہے ۔جیڑھی جو آپݨا ہک مخصوص جغرافیے ہک نویکلی ثقافتی جڑت اتے مٹھاج دی وجہ کنوں جگ مشہور ہے ۔

سرائیکی زبان، سرائیکی تہذیب اَتے سرائیکی ثقافت، روس دے اندر، افغانستان (کابل وچ ملتانی محلہ)، بھارت دے صوبے راجستھان تے دہلی دے ملتانی محلہ، اندرون بلوچستان وانا تئیں اندرون سندھ سرحدی علاقیاں تے سندھی زمیندار خانداناں زرداریاں تے تالپوریاں وچ اتے صوبہ خیبرپختونخواہ دے اندر ضلع ڈیرہ اسماعیل خان تئیں اتے صوبہ پنجاب دے ویہہ ضلعیاں وچ ٻولی تے سمجھی ویندی ہے ۔۱۸۱۸ء دے بعد انگریز ہک سو سال تئیں ملتان دے قبضہ دار ریہا پر سرائیکی کوں اڄٖ تئیں کہیں زبان نال کئی فرق نی پیا۔ ملتان ہمیش ہک جگ مشہور صوبہ ریہے جیندے اتے ہِک سوہِک گورنراں حکومت کیتی تے، اے ہمیش سرائیکی وسیب دے نام نال ای ڄاݨیا ڳئے۔

## ٻِیا ݙیکھو

* سرائیکی تہذیب اُتے ٻِنّھاں تہذیباں دا اثر

* جلیل پور اتے ملتان دی قدیم تہذیب

* ست دریاواں دی دھرتی دی ثقافت تے تہذیب

* سقوطِ ملتان اَتے ملتانی لوک کہاݨیاں

* وسیب دی ثقافت تے جغرافیے دا بَدَل

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دی ماحولیات
ونکی:سرائیکی وسیب دی تہذیب
وسیب دی ثقافت تے جغرافیے دا بَدَل

سقوطِ ملتان اَتے تقسیمِ ہند دے بعد ملتان اَتے سرائیکی وسیب وِچ آوݨ والے مہاجرین نے شہر مرکز تھی کے تجارت دے قبضہ پکا کیتا جاں جو مقامی زمیندار تے کاشتکار دی فصل کوں بوݙ کھاندا ریہا تے اے دریا برد زرعی دوا برد اتے کھاد برد تھیندی رہی جیندی وجہ نال مقامی بندہ تعلیمی سماجی اتے معاشی طور دے کمزور توں کمزور تھیندا ڳیا۔ جیندی وجہ نال ہک ودھ آبادی کراچی، لہور، فیصل آباد تے خلیجی ریاستاں وچ پردیسی تھی ڳئی۔ وسیب دا جغرافیہ تبدیل تھیوݨ وچ مقامی جاگیرداراں نواباں اتے مقامی صنعتکاراں دا رائل برطانیہ نال جڑت اتے سیاسی افسرشاہی دے مفاد گھنݨ والا او رویہ ہے جیڑھے مقامی طاقتوراں دی توجہ مقامیت مقامی ثقافتیت اتے مقامی زبان کنوں ہٹا ݙیندے۔ متوسط طبقہ ایں خطے دی انفردیت کوں تہذیبی حوالے نال نشابر کرݨ دا بھار نی چا سڳدا تے زیادہ تر طبقہ جیڑھا جو چھوٹا کاشتکار اے مل مزدور ہے بٹھہ مزدور اے یا ول پردیسی ہے اوکوں جغرافیائی سیاسی تہذیبی قومیتی یا ول او ڄاݨ کاری کائینی جیڑھی جو مقامی بندے دی روزی روٹی اتے مقامیت کوں فرنچائز بݨدا ہویا ݙیکھ سڳدی ہووے جو کیڑھے طریقیاں نال ایں دیسی ثقافت دیسی خام مال زرعی اجناس اتے دیسی مقامی خدمات کون ملٹی نیشنل دے طور دے ملتان مرکز کنوں ٻئے مراکز کوں سستی قیمت نال ویچیا ویندے، تے ولا ݙوجھی واری انہاں شئیں اتے خدمات کوں نویں پیکنگ تے وݨت اتے نویں پروڈکٹ دے نام نال بھاری قیمت چکا کے وسیب دا مقامی بندے خرید کریندے ۔تے ݙو واری لُٹیا ویندے۔

انگریز جیڑھی طرز نال حکومت کیتی اوہا نوابادی طرز نویں حکومت دے مراکز کوں دان کر ڳیا تے انہاں مراکز نے مقبوضہ علاقیاں دی مقبوضہ ثقافت کوں آپݨے قبضے وچ کرݨ بعد آپݨی ثقافت تے زبان وچ ضم کرݨ دا وچار کیتا، جیندا آغاز اتحرا گجر دارا گجر وحشی گجر نوری نٹ مولا جٹ تے ایہو جیاں سو توں ودھ فلماں تے ڈرامیاںدے ذریعے کر ݙتا ڳیا۔ وسیب دے مقامی بندے کیتے امروکہ بارڈر بند کر ݙتا ڳیا، راجن پور تئیں دے مغربی علاقیاں دی پسماندگی تے بدامنی دی وجہ نال مقامی بندے نے اوں پاسے منہ نی کیتا۔ بس ݙو رستے باقی ہن ۔ہک کراچی دی مزدوری تے ٻیا راولپنڈی تے اسلام آباد یا ول لاہور دی مزدوری۔

سرائیکی خطے دا بندہ آپݨے علاقے بند تھی کے رہ ڳئے پر ایں خطے ایں وسیب ایں مقامیت دے میلے ٹھیلے زبان جھمر راگ رنگ تے رواج اینکوں ہر ݙوجھی تہذیب کنوں وکھرا کر کے اڄاں تئیں ڄݨوائی آندئین جیندے وچ اتھوں دے لوک شاعر، ہنرکار،  دستکار، کاشی گر، نقاش، خطاط، ادیب، لوک فنکار، قصہ گر، کسب گر، تے کہاݨی کار دا بے انت حصہ شامل ہے۔ ہک توں ودھ نویں چینل نویاں اپرپیاں زباناں نویاں ثقافتاں تے غیر زباناں اتے ثقافتاں دے اتھاں رواج دے باوجود سرائیکی زبان اتے سرائیکی وسّوں کوں کجھ نی تھیا اینکوں نت ترقی ہے ۔  

## ٻِیا ݙیکھو

* سرائیکی تہذیب اُتے ٻِنّھاں تہذیباں دا اثر

* جلیل پور اتے ملتان دی قدیم تہذیب

* ست دریاواں دی دھرتی دی ثقافت تے تہذیب

* سقوطِ ملتان اَتے ملتانی لوک کہاݨیاں

* ارتقاء توں ردِ تشکیل تئیں سرائیکی زبان تے لوک ثقافت

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دی ماحولیات
ونکی:سرائیکی وسیب دی تہذیب
دلنور نور پوری دا سرائیکی لوک ݙوہڑا

صوفی احمد بخش توں دلنور نور پوری تئیں پُڄ کے شہرت دا عروج حاصل کرݨ والا سرائیکی لوک شاعر زبان اتے لوک ادب دی خدمت دے حوالے نال مجاہد سرائیکی آکھیا ویندے۔ دلنورؔ نور پوری دے سرائیکی لوک ݙوہڑے موضوعات دی رنگا رنگی دے حوالے نال سرائیکی لوک شاعری وچ ہک اُچا مقام رکھیندن ۔ اونویں تاں اُنھاں نظماں وی کمال دیاں لکھین خاص طو ر تے اصلاحی ، ادبی اتے مزاحیہ نظماں وچ اُنھاں ٻہوں ناں کمائے ۔ پر سرائیکی ݙوہڑے جہیں مقبول اتے مروج صنف وچ وی اُنہاں اپݨے فن تے کاریگری دا جادو ݙکھائے۔

دلنور نور پوری ۱۹۵۷ء وچ رحیم یار خان دی تحصیل لیاقت پور دی ہک وستی’’ چھپری چھتن شاہ‘‘ وچ ڄمیے۔ غربت گھٹی وچ مِلی۔ پڑھ لکھ نہ سڳیے پر ماء ٻولی نال محبت دی انگل پکڑ تے ٻلپݨ توں جوانی دی پوڑی چڑھئے تاں بہاول پور دے مشہور قصبے نور پور نورنگا ڈیرے ونڄ لیونے اتے اُتھیں ’’دلنورؔ سرائیکی پبلی کیشنز‘‘ دے ناں نال سرائیکی کتاباں چھاپݨ دا ہک ادارہ بݨا کے زبان اتے ادب دی خدمت شروع کر ݙتونے۔ پہلے اپݨیاں نظماں دے چھوٹے چھوٹے کتابچے چھپوا تے شہر ،بازار ، گلیاں اتے وستیاں وچ ہوکے لا لا کے وچیندے ریہے۔ کتاباں دی گنڈھڑی سِر تے ہوندی ہئی اتے زبان دا اے سچا مجاہد سارے سرائیکی وسیب پھِر پھِر کے کتابچے وچیندا ہئی۔ول اُنھاں وسیب دے دور پرے دے شاعراں کوں متعارف کرانوݨ دا کم سنبھال گھِدا۔ جِتھ اُنھاں کوں پتہ لڳدا جو فلاݨی جاہ سرائیکی دا ہک شاعر اے ۔ اے اُتھیں ونڄ پُڄدے۔ اوندا کلام سُݨدے ،اوندی کنڈ تھپیندے اتے اوندے کلام دی اصلاح کرتے اونکوں چھپوانوݨ واسطے تیار کر گھِندے ۔ ایں طرح اُنھاں دے ادارے’’ دلنور سرائیکی پبلی کیشنز‘‘ گھٹو گھٹ ۵۰۰ کتاباں اتے کتابچے چھاپیے۔ اتے چھوٹے وݙے شاعراں دی شاعری کوں پورے وسیب وچ متعارف کروایا۔ ۱۹۷۸ء کنوں گھِن کراہیں ۲۰۰۵ء تک اے ادارہ سرائیکی زبان اتے ادب دی خدمت واسطے ݙینھ رات تݨ مریندا ریہا۔  کلہے دلنور نور پوری ہی اے ادارہ ہن مطلب اے ہے جو چھڑا ہک بندہ ای اے ادارہ چلیندا ہئی۔ ول جیڑھلے دلنور نور پوری سئیں کوں ظہوردھریجہ دی صحبت ملی تاں اے ملتان چلئیے گئے اتے اُنہیں جھوک پبلشرز دے تحت زبان اتے ادب دی خدمت دا کم سنبھال گھدا۔ اُنھاں دیاں ڈھیر ساریاں نظماں عوام وچ ٻہوں مشہور ہن۔ اُنھاں دی نظم ’’وانڈھے دی ارداس‘‘ دا ہوکا ایں طرح ہوندا ہئی۔

آ ڳیا بھئی آ ڳیا

وانڈھے دی ارداس والا

لال کنوار تے ݙوجھی شادی والا

آگیا بھئی آ گیا ، سرائیکی کتاباں والا

دلنورؔ آ ڳیا ، دلنورؔ آڳیا

ایویں او اپݨی سرائیکی لوک نظم وچھوڑا دا ہوکاایں طرحاں لیندے ہن:

اے ہے سرائیکی وچھوڑا 

ایندے وچ ہے چالہی ݙوہڑا

مُل ہے اینداٻہوں تھوڑا    

ہک روپیہ بھئی ہک روپیہ  

سرائیکی زبان تے ادب دا اے سچا خادم ۹ دسمبر ۲۰۱۲ء کوں اتوار دی سویل یرقان دے مرض نال لڑدیں لڑدیں اخیر بہاول پور وکٹوریہ ہسپتال وچ اپݨی جان دی بازی ہر ڳیا۔ پر اپݨے پچھوں سینکڑاں سرائیکی کتاباں اتے سینکڑاں شاعر زبان تے ادب دی خدمت کرݨ سانگے چھوڑ ڳیا۔ اِنھاں دا شعری مجموعہ ’’متاں مِل پووے‘‘ نومبر ۲۰۰۶ء وچ جھوک پبلشرز ملتان دی طرفوں چھپ کراہیں سامݨے آیا۔

## ٻِیا ݙیکھو

* سرائیکی لوک ادب دے ݙوہڑا تے عاشقِ رسول

* وسیب، ثقافت اتے دھرتی نال محبّت دا ݙوہڑا

* سرائیکی لوک شاعری وِچ پورھیے دا درس

* دِلنور دے لوک ݙوہڑے وِچ خود داری تے غُربت

* سادے جئیں بندے دی سرائیکی لوک شاعری

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ݙوہڑے۔
ونکی:سرائیکی لوک شاعری وِچ ݙوہڑا
ونکی:سرائیکی ݙوہڑا
ونکی:سرائیکی لوک شاعری
وسیب، ثقافت اتے دھرتی نال محبّت دا ݙوہڑا

سرائیکی لوک شاعری دے مہان٘درے لوک شاعر سئیں دلنور نور پوری دھرتی نال محبت کرݨ آلا او سچا تے کھرا انسان اے جیڑھا دھرتی کوں ماء سمجھدے۔ اتے ہر ویلے ایندیاں خیراں منگدے۔ اوندے دِل وچ دھرتی / وسیب اتے اُون٘دی ثقافت نال محبت ٹھاٹھاں مریندی نظر آندی اے۔ جیکر اساں دلنورؔ نور پوری دی حیاتی دا مطالعہ کروں تاں اساں ݙیکھدے ہیں جو اے بندہ اپݨی ساری حیاتی ماء دھرتی تے ماء ٻولی دی ترقی تے بہتری سانگے ݙینھ رات تݨ مریندا ریہے۔ اوندے سرائیکی ݙوہڑیاں وچ وی ساکوں ڈھیر جاہیں تے ماء دھرتی نال محبت کرݨ دا درس مِلدے ۔ ونکی دے طور تے ݙوہڑہ ݙیکھو:

ساݙے دِل وچ درد ہے دھرتی دا ماء دھرتی چھوڑ نی سڳدے

ساݙے قدم اڳی تے ودھ سڳدن اساں قدم سنگوڑ نی سڳدے

ایندے نال ہے رشتہ ازل کنوں اساں رشتہ تروڑ نی سڳدے

دلنورؔ اساں مر سڳدوں پر مونہہ ایں توں موڑ نی سڳدے 

"مونجھ" سرائیکی شاعری دا ہک وݙا موضوع ریہے۔ ایویں لڳدے جو مونجھ ایں دھرتی دے خمیر وچ شامل اے۔ ایں سانگے ہر دھرتی واس مونجھ کوں اپݨی حیاتی دے نال نال ٹُردا محسوس کریندے۔ مونجھ ہر ہر جاہ تے اوندی ٻانہہ ٻیلی اَن بݨدی اے۔ مونجھ مُنجھاریاں وچ گُندھیا اے خطہ اپݨے اندر ڈھیر ساریاں خصوصیات رکھیندے۔ اِتھوں دے ہر شاعر دی شاعری وچ مونجھ جھلکدی نظر آندی اے۔ دلنورؔ نور پوری وی مونجھ دے حوالے نال ٻہوں سوہݨے ݙوہڑے لکھیٔن۔ جیویں جو اُنھیں دا اے ݙوہڑہ ݙیکھو:

تیݙی مونجھ دیاں مونہہ تے ہنجویں دیاں ہِن لال لکیراں عید دے ݙینھ

تیݙیں یادیں دیاں میݙیاں پیراں وچ ڳیاں پئے زنجیراں عید دے ݙینھ

ہر سینگی ویس وٹائے خوش تھی میݙے ڳل ہِن لیراں عید دے ݙینھ

دلنورؔ میں چُنڈ وچ روندی رہی تیݙیاں چا تصویراں عید دے ݙینھ 

دلنورؔ نور پوری اپݨی ماء ٻولی سرائیکی نال بے پناہ محبت کریندے ہن ۔ اُنھاں اپݨی ساری حیاتی اپݨی ماء ٻولی دی خدمت واسطے وقف کر ݙتی ہئی او چاہندے ہن جو ماء ٻولی اتے ایندے زبان وادب دے ودھارے واسطے ڈھڳ کم کیتا ونڄے ۔ ایں سانگے اِنھاں کہیں سرکاری ادارے دی امداد دے بغیر کلہے سِر تے سینکڑاں کتاباں چھاپ کراہیں ماء ٻولی دی خدمت دا حق ادا کیتا۔ ایندے نال نال اُنھاں اپݨی سرائیکی شاعری خاص طور تے ݙوہڑیاں وچ سرائیکی دے مِٹدے اتے مُکدے اکھاݨاں کوں وی محفوظ کرݨ دی شعوری کوشش کیتی۔ جیویں اُنھاں دے اے ݙوہڑے ݙیکھو:

ساݙی پہلی ہئی ملاقات اڄاں پئے قسمت دیوچ پھݙے ڳئے

قسمت کوں رو رو ہر ویلے رُخساریں تے پئے کھݙے ڳئے

جِتھ لوک مبارک ݙیون ہا ہوں جاہ تے ہَن وِچھ تݙے ڳئے

دلنورؔ اساݙی اَئی واری رکھیے روزے ݙینھ تھی وݙے ڳئے 

## ٻِیا ݙیکھو

* دلنور نور پوری دا سرائیکی لوک ݙوہڑا

* سرائیکی لوک ادب دے ݙوہڑا تے عاشقِ رسول

* سرائیکی لوک شاعری وِچ پورھیے دا درس

* دِلنور دے لوک ݙوہڑے وِچ خود داری تے غُربت

* سادے جئیں بندے دی سرائیکی لوک شاعری

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ݙوہڑے۔
ونکی:سرائیکی لوک شاعری وِچ ݙوہڑا
ونکی:سرائیکی ݙوہڑا
ونکی:سرائیکی لوک شاعری
سرائیکی لوک شاعری وِچ پورھیے دا درس

دلنور نور پوری ہک محنتی انسان ہئی ۔ اوں ساری زندگی محنت مزدوری کرتے اپݨے ٻالاں دا پیٹ پالیے۔ کہیں دے اڳوں ہتھ نسی اَݙیا ۔ حالات جیجھیں وی ریہن اوں جوان دے پُتر نہ کݙاہیں ہمت ہاری اے اتے نہ مونجھا تھئے۔ اوندی سرائیکی لوک شاعری وچ وی ساکوں جاہ جاہ تے محنت دا درس مِلدے۔ او چاہندن جو سرائیکی قوم محنت کر تے اپݨے پیراں تے کھڑی تھیوے اتے ٻیاں قوماں دا مقابلہ کر سڳے۔ محنت دے حوالے نال اُنھاں دا اے ݙوہڑہ ݙیکھو:

ساکوں رب سئیں عقل شعور ݙتے کر سوچ وچار تے کھاندے ہئیں

اساں ٻے دی ماری نی کھاندے اساں اپݨی مار تے کھاندے ہئیں

اساں لوک نکمے آلسی نی کر کاروبار تے کھاندے ہئیں

دلنورؔ حرام دے کھاوݨ توں ونڄ جھُوٹے دار تے کھاندے ہئیں 

دلنورؔ نورپوری دے سرائیکی لوک ݙوہڑے وچ ساکوں اخلاقی اتے اصلاحی رنگ نشابر نظر آندے۔ او چاہندن جو اُنھاں دی سرائیکی قوم اپݨے کردار اتے اخلاق دے حوالے نال ہک بہترین قوم بݨ ونڄے۔ اُنھاں دے اندر موجود بھیڑ چنگایاں وچ بدل ونڄن ۔او اپݨی سرائیکی قوم کوں غیرت اتے خوداری دا درس ݙیندن۔ او چاہندن جو دُنیا وچ سرائیکی قوم اپݨے چنگے ڳُݨاں پاروں ڄاتی سُنڄاتی ونڄے۔ اخلاقی اتے اصلاحی حوالے نال اُنھاں دے اے ݙوہڑے ݙیکھو:

جے چین سکون دی لوڑھ ہووی ہئی چین سکون نماز دیوچ

اونکوں ہرگز چین نئیں مِل سڳدا جیڑھا رہندے فخر غماز دیوچ

جے عزت چہندیں اِتھ اُتھ دی ہئی عزت عجز نیاز دیوچ

دلنورؔ میاں جئیں میں کیتی او ماریا ڳیا ہیں ناز دیوچ 

"انسانی روئیے" وی دلنورؔ نورپوری دے سرائیکی ݙوہڑیاں دا ہک خاص موضوع اے ۔ انسانی روئیاںدا گہرا مشاہدہ ساکوں اُنھاں دے ݙوہڑیاں وچ واضح نظر آندے۔ او انساناں دے رویاں دی یکسر تبدیلی کوں برداشت نی کر سڳدے ۔ کہیں کہیں ویلے تاں ایں تبدیلی تے مونجھے تھی ویندن اتے کہیں کہیں ویلے اُنھاں دے لہجے وچ کاوڑ اتے کَوڑ وی آ ویندی ہے۔ او ہک سچے اتے کھر ے انسان ہن ۔ ایں واسطے اُنھاں کوں منافقت اصلوں نی بھاندی انسانی روئیاں دے حوالے نال اُنھاں دا اے ݙوہڑہ ݙیکھو:

بݨ زوریں ایجھے یار ویندن بُھلوا رشتہ ہر ہک گھِندن

پڑھ آندن سبق سیاست دا ݙکھلا لحظے دی سِک گھِندن

ہے مطلب جیلے نِکل ویندا راہ وچ دیوار کھرک گھِندن

دلنورؔ محل تے چاڑھ کرائیں تلوں بھڄ تے پوڑی چھک گھِندن 

## ٻِیا ݙیکھو

* دلنور نور پوری دا سرائیکی لوک ݙوہڑا

* سرائیکی لوک ادب دے ݙوہڑا تے عاشقِ رسول

* وسیب، ثقافت اتے دھرتی نال محبّت دا ݙوہڑا

* دِلنور دے لوک ݙوہڑے وِچ خود داری تے غُربت

* سادے جئیں بندے دی سرائیکی لوک شاعری

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ݙوہڑے۔
ونکی:سرائیکی لوک شاعری وِچ ݙوہڑا
ونکی:سرائیکی ݙوہڑا
ونکی:سرائیکی لوک شاعری
دِلنور دے لوک ݙوہڑے وِچ خود داری تے غُربت

غیرت اتے خوداری دا درس وی دلنور نور پوری دے سرائیکی لوک ݙوہڑے دا ہک نشابر پُکھ اے۔ سرائیکی قوم کوں اپݨے ݙوہڑیاں دے ذریعے اے درس ݙیندن جو او کݙاہیں وی اتے کہیں وی قیمت تے اپݨی غیرت اتے انانہ ویچن کیونجو اپݨے ڳُݨ ہی ہک چنگے بندے دی سُنڄاݨ ہوندن۔ او چاہندن جو سرائیکی قوم ہک غیرت مند قوم بݨ کے دُنیا تے جیوے۔ او اے یقین وی رکھیندن جو ایہا غیرت اتے خوداری ساکوں دُنیا وچ ہک خاص مقام ݙیوا سڳدی اے۔ ایں حوالے نال او آہدن:

ساݙی سیت بݨائی ہے رب جیویں ہیں راضی ݙیندے دوش نِسے

تہذیب حرام حلال دی ہے رب ہوش ݙتے بے ہوش نِسے

سچ سُولی تے چڑھ آکھ ݙیندوں اَساں رہ سڳدے خاموش نِسے

دلنورؔ غریب ضرور ہِیسے پر یار ضمیر فروش نِسے 

دلنورؔ نورپوری جیڑھلے اپݨے آہروں ٻاہروں دولت دی غیر مساوی تقسیم اتے اوندے نتیجے وچ تھیوݨ والے ظلم ، دروہ اتے وانج ݙیکھدن تاں اُنھاں دا ہاں مُٹھ وچ آ ویندے ۔ او کیونجو ہک غریب دے گھر دے فرد ہن، غربت کوں ٻہوں نیڑے کنوں ݙٹھا ہویا ہئی ، ایں سانگے او غریبی اتے اوندے سارے عذاباں کنوں چنگی طرحاں واقف ہن ۔ اُنھاں دے ڈھیر سارے سرائیکی ݙوہڑے معاشرے وچ موجود عدم مساوات کوں نشابر کریندن۔

مثال دے طورتے اے ݙوہڑے ݙیکھو:

جئیں کولہوں دولت ݙھڳ ساری ہک پل وچ کھاݨے ݙاہ کھاوے

ہکواری کھا تے ٻہندا ہے ݙوں گھنٹے بعد ولا کھاوے

ہر ویلے کم ہے کھاوݨ دا کر کر تے ناز ادا کھاوے

دلنورؔ جیندے گھر کئی شئے نی ݙس نال ایمان دے کیا کھاوے 

’’کاسہ اتے پنݨ‘‘ دلنور نورپوری دے سرائیکی ݙوہڑیاں دا ایجھے موضوع ہن جنھاں دلنورؔ کوں وسیب وچ شہرت عطا کیتی ۔ خاص طورتے پنݨ دے حوالے نال اُنھاں دے ایں جڳ مشہور ݙوہڑے وسیب وچ دُھماں مچا ݙتن۔ ہر سرائیکی گلوکار لوک گیت کنوں پہلے جیڑھلے دلنورؔ دا اے ݙوہڑاپڑھدن تاں لوک واہ واہ کرݨ تے مجبور تھی ویندن۔ پِنݨ دے حوالے نال اُنھاں دا اے جڳ مشہور ݙوہڑا ݙیکھو:

متاں کہیں صورت وچ مِل پووے ایہو خیال جو آئے ودے پِندے ہیں

کݙیں ایں در تے کݙیں اوں در تے ہر دَر کھڑکائے ودے پِندے ہیں

کہیں خیر چا پئی کشکول دیوچ کہیں جھنڑک اَلائے وَدے پِندے ہیں

دلنورؔ پِنݨ کوئی پیشہ نی تیݙے عشق پنائے ودے پِندے ہیں 

## ٻِیا ݙیکھو

* دلنور نور پوری دا سرائیکی لوک ݙوہڑا

* سرائیکی لوک ادب دے ݙوہڑا تے عاشقِ رسول

* وسیب، ثقافت اتے دھرتی نال محبّت دا ݙوہڑا

* سرائیکی لوک شاعری وِچ پورھیے دا درس

* سادے جئیں بندے دی سرائیکی لوک شاعری

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ݙوہڑے۔
ونکی:سرائیکی لوک شاعری وِچ ݙوہڑا
ونکی:سرائیکی ݙوہڑا
ونکی:سرائیکی لوک شاعری
سرائیکی ادب وِچ لوک قِصّے دی اہمیّت

ادب انسانی سماج دا اندرونی تے خارجی (بیرونی) مشاہدات تے تجربات دا نچوڑ ہوندے۔ ادب دے ذریعے اساں کہیں وی خطے دا مزاج ، آب و ہوا، جغرافیہ ،ٹوٹم و ٹیبوز ،تاریخ، اسطور ،تہذیب و تمدن، زبان، فوک لور اَتے [ثقافت کوں ݙیکھ سڳدے ہیں۔ [سرائیکی ادب دنیا دے قدیم ادب وانگوں اپݨے اندر پراݨ تے ہزاراں سالاں دا ادبی شعور رکھیندے ۔ سرائیکی وسیب وادیٔ سندھ دے صدیاں توں لُکے ہوئے قصے کہاݨیاں دا وݙا خزانہ اپݨے اندر لُکائی پے جہڑا صدیاں توں نسل در نسل اڄوکے سرائیکی ادب وچ نظر آندا پے ۔ سرائیکی قصہ دانش دا او قیمتی سرمایہ ہے جہڑا آوݨ والی نسل کیتے ہک مشعل راہ دی حیثیت رکھیندے ۔ ایندی اہمیت ایویں ہے جیویں حیاتی کیتے ساہ تے جسم کیتے روح ہووے۔ اے ساݙی ادبی ، تاریخی، لسانی اَتے ثقافتی شناخت دا وݙا حوالہ تے اُتم ستون ہے۔ ایندے بغیر دنیا دا کوئی وی ادب ایویں لڳدے جیویں جسمانی سٹرکچر سر دھڑ دے بغیر نظر آوے۔ سرائیکی ادب وچ لوک قصہ بنیادی طور تے سرائیکی زرعی سماج دی گذر گذراݨ دے نال نال حیاتی دی اوکھ کوں آسان کرݨ دا گُر تے منتر ہے جیندے نال سرائیکی ادب لوک قصے وچ جیندا جاڳدا نظر آندا پے۔اے اپݨے وسیب دے وسو واݨاں کوں شعور تے تخیل دی فکری روشنی ݙیندا نظردے۔لوک قصے دے منتر کوں سرائیکی وسوں دے لوکاں اپݨا نِماݨاں ہتھیار بݨا کے اپݨے سماج، اُوندا ثقافتی پس منظر ،اسطور ،تاریخ ،جغرافیہ ،آب و ہوا ، خطہ ، زبان ،تاریخی اثاثہ، فنونِ لطیفہ، ادب اَتے دھرتی کوں نہ صرف محفوظ بݨائے بلکہ ایندے منتر نال حملہ آوری دی سوچی سمجھی بیرونی یلغار ، استحصال ،زیادتی ،ظلم ،وانجھ ، ݙکھ ، نا انصافی، معاشی قتل ،وسائل دی غیر منصفانہ تقسیم اَتے شناخت توں محرومی جیہے وݙے ایشوز(مسائل ) کوں وی شکست ݙتی ہے۔ ایں سانگے سرائیکی ادب وچ لوک قصے دی اہمیت تے افادیت ٻہوں ودھ ویندی ہے اَتے اے ادب وچ ہک جھومر دی حیثیت رکھیندے۔

لوک قصہ بنیادی طور تے لوک دانش  (Folk wisdom) دا ݙوجھا ناں ہے۔ کوئی وی قصہ ایہو جھئیاں نہ ہوسی جیندے وچ کوئی نہ کوئی لوک دانش موجود نہ ہووے۔ لوک قصہ لوک دانش دا صدیاں دے انسانی تجربات ، مشاہدات تے حقائق دا نچوڑ ہوندے۔ لوک قصے دی اہمیت انسانی حیاتی کیتے پاݨی وانگوں ٻہوں اہم ہے۔ لوک قصے اپݨے جغرافیہ، کلچر، تاریخ اتے تہذیب و تمدن کوں نشابر کریندن۔کہیں قوم دی ابتدائی ، انفرادی تے اجتماعی زندگی بارے قصے کہانیاں وچ ڈھیر کجھ موجود ہوندے ۔ جیندے نتیجے دے طور تے انہاں دی اہمیت اڳوں تے آ ویندی ہے ۔ اساں قصے کہاݨیاں دے ذریعے کہیں قوم دی ثقافت بارے ڄاݨ سڳدے ہئیں مثلاً انہاں دے عقائد ، خواہشاں ، رسماں ،رِیتاں تے رہݨ سہݨ بارے ڄاݨ سڳدے ہئیں۔کہاݨی وچ ورتیے ڳئے تخیل کوں اساں سطحی طور تے گھندے ہیں جے کر غور نال ݙٹھا ونڄے تاں اَحٖ وی ایہ عظیم تر انسان دے تخیل دا مساوی اظہار ہے ۔

## ٻِیا ݙیکھو

* لوک قِصّہ کیا ہِے؟

* لوک قصّے دا اساݙی حیاتی تے اثر

* لوک قِصّے تے لوک کہاݨیاں دی اہمیّت

* لوک قصّہ تے انسانی حیاتی

* جدید دور اتے لوک قصّے کہاݨیاں

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی ادب وِچ لوک قِصّے دی اہمیّت
ونکی:سرائیکی لوک کہاݨیاں
ونکی:لوک قِصّے۔ 
ونکی:سرائیکی لوک قصّہ
لوک قِصّہ کیا ہِے؟

لوک قصّہ بنیادی طور تے لوک دانش (Folk wisdom) دا ݙوجھا ناں ہے۔ کوئی وی قصہ ایہو جھئیاں نہ ہوسی جیندے وچ کوئی نہ کوئی لوک دانش موجود نہ ہووے۔ لوک قصہ لوک دانش دا صدیاں دے انسانی تجربات ، مشاہدات تے حقائق دا نچوڑ ہوندے۔ لوک قصے دی اہمیت انسانی حیاتی کیتے پاݨی وانگوں ٻہوں اہم ہے۔ لوک قصے اپݨے جغرافیہ، کلچر، تاریخ اتے تہذیب و تمدن کوں نشابر کریندن۔ کہیں قوم دی ابتدائی ، انفرادی تے اجتماعی زندگی بارے قصے کہاݨیاں وچ ڈھیر کجھ موجود ہوندے ۔ جیندے نتیجے دے طور تے انہاں دی اہمیت اڳوں تے آ ویندی ہے ۔ اساں قصے کہاݨیاں دے ذریعے کہیں قوم دی ثقافت بارے ڄاݨ سڳدے ہئیں مثلاً انہاں دے عقائد ، خواہشاں ، رسماں ،رِیتاں تے رہݨ سہݨ بارے ڄاݨ سڳدے ہئیں۔کہاݨی وچ ورتیے ڳئے تخیل کوں اساں سطحی طور تے گھندے ہیں جے کر غور نال ݙٹھا ونڄے تاں اَحٖ وی ایہ عظیم تر انسان دے تخیل دا مساوی اظہار ہے ۔

"ڈاکٹر سہیل بخاری" کہاݨیاں وچ انہاں دے تخیل کوں واضح کیتے او آکھدن:

"کہاݨی دا تخیل مستقبل کوں ماضی تے خواہشاں کو ںواقعہ بݨا تے پیش کریندے۔ آوݨ والے وقت دی تصویر چھکیندے ، فطرت کوں قابو کرݨ دیاں تدبیراں سِکھیندے تے ترقی دے جگ ݙکھیندے۔" 

قصہ زندگی تے اثر انداز تھیوݨ والے طرزِ احساس ، طرز فکر تے طرزِ عمل کوں بیان کریندے تے خواہشاں کوں ہر حالت وچ پورا کریندے ۔ انہاں کہاݨیاں دا گاٖنڈھا حیاتی نال کریندے ہوئے

ڈاکٹر موہن سنگھ دیوانہ لکھدن:

"اے کہاݨیاں تاں زندگی دے اسلوب نال ہِن ۔ زندگی دیاں بنیادی اہمیتاں تے ریہݨ سہݨ کوں اُجاگر کریندن۔ انہاں کہاݨیاں وچ عقل و دانش دا درس لفظیں تے ڳالھِیں وچ اِی نی بلکہ عمل دے ذریعے ݙتا ویندے۔" 

## ٻِیا ݙیکھو

* سرائیکی ادب وِچ لوک قِصّے دی اہمیّت

* لوک قصّے دا اساݙی حیاتی تے اثر

* لوک قِصّے تے لوک کہاݨیاں دی اہمیّت

* لوک قصّہ تے انسانی حیاتی

* جدید دور اتے لوک قصّے کہاݨیاں

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی ادب وِچ لوک قِصّے دی اہمیّت
ونکی:سرائیکی لوک کہاݨیاں
ونکی:لوک قِصّے۔ 
ونکی:سرائیکی لوک قصّہ
لوک قصّے دا اساݙی حیاتی تے اثر

لوک قصے دی اہمیت انسانی حیاتی کیتے پاݨی وانگوں ٻہوں اہم ہے۔ لوک قصے اپݨے جغرافیہ، کلچر، تاریخ اتے تہذیب و تمدن کوں نشابر کریندن۔ کہیں قوم دی ابتدائی ، انفرادی تے اجتماعی زندگی بارے قصے کہانیاں وچ ڈھیر کجھ موجود ہوندے۔ جیندے نتیجے دے طور تے انہاں دی اہمیت اڳوں تے آ ویندی ہے۔

لوک قصّہ تے لوک کہاݨیاں اساݙی حیاتی تے اثر انداز تھیوݨ والے طرزِ احساس ، طرز فکر تے طرزِ عمل کوں بیان کریندے تے خواہشاں کوں ہر حالت وچ پورا کریندے ۔ انہاں کہاݨیاں دا گاٖنڈھا حیاتی نال کریندے ہوئے

لوک قصے اساݙی حیاتی وچ حیران کر ݙیوݨ والی کیفیت ، ذہنی تجسس تے نویں دنیا کوں ڄاݨݨ تے سمجھݨ کیتے زندگی دے عملی سفر دے پاندھی بݨدن۔ ایہ حیاتی دے ٻانہہ ٻیلی ہوندن ۔ انہاں داسفر ذہنی وی ہوندے تے جسمانی وی ۔ زندگی دے آفاقی پہلوئواں نال وی اساݙی ڄاݨ سُنڄاݨ کرویندن تے جیندے نال اساݙی زندگی وچ حسن پیدا تھیندے ۔ ایہ کہاݨیاں قصے اساݙی ابتدائی زندگی کنوں گھن کراہیں آخری دم تک راہندن ۔ انہاں وچ اساݙا ٻلپݨ کھیݙدے ،جوانی آلساں گھندی ہے۔بعض لوک انہاں قصیاں کوں غیر عقلی تے ناقابل فہم آکھ کراہیں نظر انداز کر ݙیندن۔ اُنہاں دا طرزِ عمل ایویں ہوندے

جینویں رنگ و روغن نال سنگری پُنگری عظیم عمارت دی تکمیل دے بعد اوں گارے مٹی دی حیثیت کوں انکار کر ݙتا ونڄے ۔ جہڑا ایندی تخلیق ، عظمت تے سنگار دا ڳُݨ ہِن 

ایں بارے ڈاکٹرگیان چند آہدن:

"انہاں قصیاں کوں خیالی یا لغو آکھ کراہیں نظر انداز نی کیتا ونڄ سڳدا۔ ایہ ہک قوم دی ابتدائی فکر دی تاریخ وچ پہلی تہذیب دا ہار سنگار ہِن ۔ کون ڄاݨے اساݙیاں بعض کہاݨیاں پنج ݙاہ ہزار سال پہلے دور وچ آ ڳیاں ہوون۔" 

## ٻِیا ݙیکھو

* سرائیکی ادب وِچ لوک قِصّے دی اہمیّت

* لوک قِصّہ کیا ہِے؟

* لوک قِصّے تے لوک کہاݨیاں دی اہمیّت

* لوک قصّہ تے انسانی حیاتی

* جدید دور اتے لوک قصّے کہاݨیاں

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی ادب وِچ لوک قِصّے دی اہمیّت
ونکی:سرائیکی لوک کہاݨیاں
ونکی:لوک قِصّے۔ 
ونکی:سرائیکی لوک قصّہ
لوک قِصّے تے لوک کہاݨیاں دی اہمیّت

لوک قصّہ تے لوک کہاݨیاں اساݙی حیاتی تے اثر انداز تھیوݨ والے طرزِ احساس ، طرز فکر تے طرزِ عمل کوں بیان کریندے تے خواہشاں کوں ہر حالت وچ پورا کریندے ۔ انہاں کہاݨیاں دا گاٖنڈھا حیاتی نال کریندے ہوئے

لوک قصے تے لوک کہاݨیاں اپݨے فنی تے ادبی ، گھٹکیاں دے ٻاجھوں وی ایجھیاں نیں ہوندیاں جو اُنہاں کوں ہِکے لنڳی غیر اہم سمجھ گھدا ونڄے ۔ مونڈھی تے قدیم قصے جیڑھے عام طور تے کہیں قوم دے وچ مقبول تے مشہور تھیندن۔ انہاں وچ ٻہوں ساریاں وکھو وکھ چساں بھریاں ہویاں ہوندیاں ہن۔ ایہ قصے کہیں اوپرے جہان اِچ نِسردن۔ بھل اوں قوم دے شعور تے تخیل دا ودھار کریندن۔ اِنہاں وچ اوں قوم دے تخیل دی مونڈھی ، ملوک تݙ نظردی ہے ۔ انہاں وچ اوں قوم دے شعور دی پہلی معصوم تتلاہٹ سُݨائی ݙیندی ہے ۔ انہاں وچ ڈھیر ساریاں اوشئیاں نظر آندیاں ہن جنہاں وچ او قوم شروع لا توں دلچسپی گھندی ہئی جیڑھی انہاں دے دماغی یا جذباتی طاقتاں تے زور دار محرکات دا کم کریندیاں ہن۔ انہاں وچ او ساریاں ڳالھِیں نظردیاں ہِن جنہاں تے انہاں کوں پکا یقین ہئی جنہاں کوں حق سچ دیاں ڳالھِیں سمجھدے ہن۔ انہاں وچوں او سارے تصورات ملدن ۔ جیڑھے چھڑے تصور اِی نہ ہن بھل ایں خیال وچ ہووݨ آلے واقعات کوں ڈھیر ترکڑے تے پکے ٹھکے ہن ۔ انہاں وچ مافوق الفطرت عناصر واقعات یا کئی کردار ، وہم و گمان تے او مذہبی عقائد وی نظردن جنہاں کوں او قوم ٹھیک سمجھدی ہئی ۔مُکدی گاٖلھ قصے کہاݨیاں وچ کہیں قوم دی مونڈھی مجموعی اَتے انہاں دے لوکیں دی انفرادی کوششاں دی سُنڄاݨ تھی سڳدی ہے۔

ملک عبداللہ عرفان اپݨی کتاب "ناتھ جی" دے دیباچے وچ قصے دی اہمیت بارے مُکدی ڳالھ کریندن:

"قصہ ماݨس دے وہاݨے ݙینہاں دے ݙُکھ سُکھ دی تاریخ ہے ۔ وسیب واسیاں دے بھاڳاں تے ویکیاں دی پوتھی اے۔ قوماں دے سِݨپ ڳلھپ دا ست ہے، سوچاں دا سوما ہے، اساݙا دھنا پناہے، پرکھاں دی ݙتی ݙات ہے، پیڑھیاں دا ورثہ ہے اَتے سبھانیں دا آرھی شیشہ ہے جیڑھا اساݙے کنیں ہوندے ہوئیں وی ایں سانگوں کئینی جو لکھت اِ چ نئیں آیا۔" 

حفیظ خان لوک قصے دے اہمیت بارے اکھیدن :

"ایہ ہک عام انسانی رویہ ہے جو انسان اوندی ہی ڳالھ سُݨدے، سُݨویندے  تے کریندے جیڑھا اوندے کیتے ٻہوں اہم ہووے یا اہم ریہا ہووی۔" 

## ٻِیا ݙیکھو

* سرائیکی ادب وِچ لوک قِصّے دی اہمیّت

* لوک قِصّہ کیا ہِے؟

* لوک قصّے دا اساݙی حیاتی تے اثر

* لوک قصّہ تے انسانی حیاتی

* جدید دور اتے لوک قصّے کہاݨیاں

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی ادب وِچ لوک قِصّے دی اہمیّت
ونکی:سرائیکی لوک کہاݨیاں
ونکی:لوک قِصّے۔ 
ونکی:سرائیکی لوک قصّہ
لوک قصّہ تے انسانی حیاتی

لوک قصہ انسانی حیاتی وچ مضبوط وݨ وانگوں ہوندے جیندیاں پاراں صدیاں دے انسانی تجربات ، شعور اتے حکمت دی زمین وچ گہپیاں  ہوندن۔

لوک قصّے دی افادیت بارے سرائیکی دانشور رانا محبوب اختر دا آکھݨ ہے :

"اُنویں تاں قصے دے اتنے معنی تے ،مفاہم ہوندن جتنے قصے کو ں پڑھݨ تے سݨݨ آلیاں دے ذہن اچ آندن پر سارے قصے کہاݨیاں ساݙی سوچ تے خیالات دا پڑݙ و ہوندن ۔حیاتی بارے اساݙا نقطہ نظر ایہ ہے جو لوکاں دی مونڈھی معاشرت دا پہلا مسودہ ، قومی باز گشت ، ذہنی قالب ، بلیغ استعارہ تے جادوبھریا بیانیہ ہے۔ کہاݨی ساݙے جرائم ، نفرتاں ، محبتاں ، فیصلیاں تے تَݨ وَݨ دی تفسیر ہوندی ہے۔ قصہ ساݙی سنڄاݨ تے ساݙے اندر کوں ٻاہر دی دنیا ڄال جُڑیندے۔ ساݙیاں سماجی قدراں دی جالکاری وی ووݨت دا حصہ ہوندی ہے ۔رڈ یارلپلنگ Rdyard Kipling آکھیا ہا جے تاریخ کہاݨیاں وانگوں پڑھائی ویندی تاں لوک اینکوں کݙاہیں نہ وسردے۔ ایں ڳالھ اُتے کئو کروں تاں سدھ پوندی اے جنھاں کوں تاریخ یاد ہووے تاں ول اوخونی تاریخ دے پُکھاابواب دہراوݨ دا موقعہ نی ݙیندے ۔ شایت خوراک ، مکان تے سنگتیاں دے قصے کہاݨیاں انسان دی سبھ توں وݙی ضرورت ہن۔ ساری موسیقی ، ادب تے جھمر داستان گوئی ہے تے اساں ٻالاں وانگوں ایندی چن چیندے تے وݙیاں وانگوں ایں توں سبق سکھدے ہیں۔ ریاست تے میڈیا دی وَٹھ توں پروبھرے ذہن شعورخاب و خیال تے خالق و مخلوق دی دنیا دا قصہ ای مختلف ہے۔ ہک ایجھا قصہ جیڑھا جرائم ، بیماریاں تے موت توں ڈھیرتکڑا ہتھیار ہے۔ لافانی ہومرآپݨے رزمیہ اِچ ہک تکھی انگوری دی شراب جیڑھی دانشوراں کوں اپنے پھیپھڑیاں دی پوری طاقت نال گاٖوݨ کھلݨ تے جُھمرمارݨ تے ایجھیاں کہاݨیاں سݨاوݨ تے مجبور کریندی ہے ۔ ایہ سبھو صحت دی علامت ہن۔ حالانکہ ـ’’اہل قال ‘‘ اینکوں گلہپ آہدن۔ ‘‘

## ٻِیا ݙیکھو

* لوک قصّے دا اساݙی حیاتی تے اثر

* لوک قِصّے تے لوک کہاݨیاں دی اہمیّت

* سرائیکی ادب وِچ لوک قِصّے دی اہمیّت

* لوک قِصّہ کیا ہِے؟

* جدید دور اتے لوک قصّے کہاݨیاں

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی ادب وِچ لوک قِصّے دی اہمیّت
ونکی:سرائیکی لوک کہاݨیاں
ونکی:لوک قِصّے۔ 
ونکی:سرائیکی لوک قصّہ
جدید دور اتے لوک قصّے کہاݨیاں

اڄ دی ایہ ماڈرن صدی وی ہک جدید قصہ ہے۔ جیندا انداز نویکلا ہے۔ ایں قصے وچ ہر قوم اپݨا کلچر، زبان، تہذیب و تمدن، جغرافیہ اتے ادب دی ڄاݨ سنڄاݨ کر سڳدی ہے۔ ماہرین دا آکھݨ ہے سارے دنیا دے قصے تقریباً ہکو سانویں ہن۔ پر جیویں جیویں قصہ اپݨی جا اتے مقام تبدیل کریندے ایویں قصہ وی وقت دے نال دھرتی دا لباس، زبان دی خوشبو، جغرافیے دا کلچر، علاقے دی تہذیب و تمدن دے نال نال ہک نواں بیانیہ بیان کریندے۔ جیڑھا خالص اوہ تل وطنی لوکاں دا فلسفہ تے حکمت ہوندی ہے۔ لوک قصہ دی اہمیت ایں سانگے زیادہ معتبر تے اہم ہے جو قصہ دراصل انسانی حیاتی دے ہزاراں سالاں تجربات اتے مشاہدات دا نچوڑ ہوندے اتے ایندی سمت Direction ٹھیک ہوندی ہے۔ قصہ ساکوں ماضی دے حالات کیتے ہک نواں لالحہ تیار کرݨ سانگے نواں جذبہ تے جوش مہیا کریندے۔ اڄ دا جدید قصہ دراصل ٹیکنالوجی دا قصہ ہے۔ جتھاں ساکوں قصولی فلم، تھیٹر اتے ثقافتی جھمر وچ رنگیا نظردے۔ کیوں جو جدید قصے دا تعلق گلوبل ویلج نال ہے۔ گلوج ویلج وچ ساکوں سرائیکی لوک قصے کو مناسب جگہ تے اہمیت کیتے ڈھیر سارا کم تے پندھ کرنا پوسی۔

لوک قصّے کہیں وی تہذیب و تمدن، ثقافت، زبان اتے جغرافیے اتے اوں قوم دی سنڄاݨ تے شناخت ہوندن۔ اساں قصیاں توں کہیں علاقے دی لوک دانش، حکمت اتے دانائی دا پتہ لا سڳدے ہیں۔ خود اللہ تعالیٰ قُرآن مجید وچ مختلف قوماں دے قصے بیان کر تے آوݨ والے انساناں کیتے بھلائی اتے چنگائی دا رستہ ݙکھائے۔ قصہ ایں سانگے معتبر ہوندے جو کہیں ہک زبان دی لوک ریت اتے لوک دانش کوں آسانی نال paint پینٹ کر گھندے۔ قصہ مجموعی طور تے کہیں وی قوم دے عظیم اتے ذہین لوکاں دے مشاہدات تے تجربات دا ناں ہوندے۔ جیندے وچ ٻاہوں تلخ تجربات دا نچوڑ ݙسدے۔

## ٻِیا ݙیکھو

* لوک قصّے دا اساݙی حیاتی تے اثر

* لوک قِصّے تے لوک کہاݨیاں دی اہمیّت

* سرائیکی ادب وِچ لوک قِصّے دی اہمیّت

* لوک قِصّہ کیا ہِے؟

* لوک قصّہ تے انسانی حیاتی

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی ادب وِچ لوک قِصّے دی اہمیّت
ونکی:سرائیکی لوک کہاݨیاں
ونکی:لوک قِصّے۔ 
ونکی:سرائیکی لوک قصّہ
تصویری دَور تُوں لفظ تئیں پن٘دھ

سبھے تعریفاں اُوں خالقِ اکبر، مالکِ حقیقی اَتے کاتبِ لوح و قلم کِیتے ہِن۔ ڄیں لفظِ کُن آکھ کے ساری کائنات کُوں بݨایا۔ وَت اُوں محبوبِ خدا جنابِ احمد مجتبیٰ حضرت محمد مصطفیٰ صلی اللہ علیہ وآلہٖ وسلم دی تعریف ڄیندے نقطۂ وجود تُوں دائرۂ ہستی تحریر اِچ آیا۔ ڄیںتوں ظاہر تھِیا جو اُوں خطاطِ مطلق نے اوّل ݙینہہ تُوں لوح تے قلم وَرتے وَت او کاتبِ تقدیر اَکھوایا۔ روایت ہِے ڄو حضرت آدم خلیفۃ اللہ دی توباں دے قبول تھیوݨ دا ویلا آیا تاں اِنہاں کلمۂ طیبہ۔ ’’لَاْ اٖلٰہَ اِلَّا اللّٰہُ مُحَمَّدُ رِّسُولُ اللّٰہ‘‘ لکھیا ہویا ݙٹھا اَتے اِے سوچ کے ڄو ہِک اِینجھی ہستی ڄیندا ناں اللہ تعالیٰ دے ناں دے نال لِکھیا ہِے وݙے درجے آلی ہِے۔ ہِیں ناں دا وسیلہ ݙے تے حضرت آدم علیہ السلام نے دُعاء کیتی تاں ربِّ غفور الرحیم نے آدم علیہ السلام دی توباں زاری قبول کر گھدی۔ ثابت تھِیا ڄو کاتبِ تقدیر دے قلم ازل توں اِی تحریر دے جوہر ݙکھا ݙتے۔ سبھ توں پہلے قلم دی تخلیق کیتی اَتے اُکتب دا حکم ݙے کے خطِ اول تے قدرت دی مہرلا ݙتی۔ ابوالبشر حضرت آدم علیہ السلام نے علم اسماء حاصل کر کے ڄڈاں تخلیقاتِ قدرت تے نظر کیتی تاں جنت دے ہر درخت دی شاخ اَتے پتیاں تے خوشخطی نال کلماتِ طیبات لکھے ݙٹھے۔ اے اُو ویلا ہا ڄڈاں انسانیت کوں نفاست، لطافت، خوش خطی و خوش ذوقی دے طور طریقیاں توں سبق ݙتا ویندا پیا ہا۔

انسان اَتے حیوان ݙوہیں ڄمدیں اِی زبان رکھدن اَتے بولیندن۔ شروع اِچ انساناں تے حیواناں دِیاں اَوازاں بے ر بط ہوندن، پر وقت اَتے زمانے دی رفتار دے نال نال اِیہے اوازاں کناں دے رستے دل اَتے دماغ اِچ رَچ ویندن اَتے مختلف اشاریاں اِچ ݙھل ویندن۔ ضرورت ایجاد دی اَمّاں اَتے عقل کہیں وی کم کوں اَگاں ودھاوݨ دے کم آندی ہِے۔ وَنوونک دِیاں آوازاں دی اے ݙات ہِے جو اِشاریاں کِنایاں دے بعد ہولے ہولے حرف، ول انہاں حرفاں توں معنیاں آلے تے مہمل لفظ سامݨے آنوݨ لگے۔ ابتداء اِچ حرف کلھے کلھے یعنی مفرد ہَن جݙاں اِنہاں دی گنتری زیادہ تھی گئی تاں وَت مرکب یعنی جُڑے ہوئے الفاظ دی واری آئی اِنہاں دی شروعات وی اِنہاں آوازاں دا وسیلہ ہِے۔ تحقیق کرݨ آلے اَتے ماہرینِ السنہ دی رائے ہِے ڄو دنیا دی ہر زبان اِچ ہِک تہائی گنتری اِنہاں حرفاں دی ہِے ڄیڑھے اصوات دی بنیاد تے سامݨے آئے ہِن۔ اَتے کُجھ لفظ اینجھے ہِن ڄیڑھے شکلاں، حرکتاں، اتے ظاہر داری دی بنیاد تے صَرف اَتے نَحو دے قاعدیاں ضابطیاں دے مطابق بݨ گئے ہِن۔ ڄتھاں تئیں انسانی اَواز دا تعلق ہِے اُوندا مرکز زبان اَتے مُنہ نال ہِے۔ ڄیڑھے ڄو عضلات اعصاب اَتے صلاحیتاں دا مجموعہ ہِن۔ ساہ دے ذریعے مُنہ توں ہر طرحاں دِیاں اَوازاں نکلدن۔ ہِیں سانگھے بنیادی تے عالمگیر فرق دے سبب دُنیاں دے ہر فرد اَتے بشر دا لب و لہجہ اَتے اَوازا دا اُتے تلے تھیوݨ الگ الگ ہے۔ اِیں تشریح دے بعد اے ثابت تھِیا ڄو ڄیڑھی ہوا دا ناں ساہ ہِے اوہا اِی حرفاں دا مرکز تے مخرج ہِے۔

## ٻِیا ݙیکھو

* فن خطاطی دے تذکرے تے تاریخ۔

* خطِ مسماری اتے قدیم دور دے اندازِ تحریر۔

* زبان نال تحریر اَتے فنِ خطاطی دا رشتہ

* لوک فنِ خطاطی وِچ خطِ سومری اَتے یونانی خط۔

* جاپانی، ہیرو غلیفی اَتے کُجھ ٻئے خط

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی دا اُردو وکیپیڈیا تے تعارف

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی (مرحوم) دا ٻِیا پورھیا

* گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے ٻئے کتاباں

ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم
ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم
ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا
ونکی:سرائیکی لوک فنون۔
ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون
ونکی:لوک فنون۔
ونکی:لوک دستکاریاں
ونکی:خطاطی دا لوک فن
ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون
فن خطاطی دے تذکرے تے تاریخ

تحقیق کرݨ آلے اَتے ماہرین السنہ دی رائے ہِے ڄو دنیا دی ہر زبان اِچ ہِک تہائی گنتری اِنہاں حرفاں دی ہِے ڄیڑھے اصوات دی بنیاد تے سامݨے آئے ہِن۔ اَتے کُجھ لفظ اینجھے ہِن ڄیڑھے شکلاں، حرکتاں، اتے ظاہر داری دی بنیاد تے صَرف اَتے نَحو دے قاعدیاں ضابطیاں دے مطابق بݨ گئے ہِن۔ ڄتھاں تئیں انسانی اَواز دا تعلق ہِے اُوندا مرکز زبان اَتے مُنہ نال ہِے۔ ڄیڑھے ڄو عضلات اعصاب اَتے صلاحیتاں دا مجموعہ ہِن۔ ساہ دے ذریعے مُنہ توں ہر طرحاں دِیاں اَوازاں نکلدن۔ ہِیں سانگھے بنیادی تے عالمگیر فرق دے سبب دُنیاں دے ہر فرد اَتے بشر دا لب و لہجہ اَتے اَوازا دا اُتے تلے تھیوݨ الگ الگ ہے۔ اِیں تشریح دے بعد اے ثابت تھِیا ڄو ڄیڑھی ہوا دا ناں ساہ ہِے اوہا اِی حرفاں دا مرکز تے مخرج ہِے۔

ڄڈاں ساہ نال اَوازاں دا ظہور تھیا تاں وَل ہر ساہ وِچ تَرے قِسماں دیاں لہراں پائیاں گیاں۔ موسیقی دی اصطلاح اِچ اِنہاں لہراں کُوں سُر آکھیا گِیا اَتے اِے سُر ’آ۔ا۔ء‘ ہِن، اِنہاں تَرے سُراں توں ہزاراں ٻول اَتے راگ نکلدن اِنہاں لہراں کُوں اعراب وی آکھیا ویندے ڄیڑھے ڄو ’الف۔ ی۔ و‘ ہِن عرب آلیاں نے اِنہاں کُوں ’حروفِ علت‘ آکھیا ہِے۔

اِے وی عجیب اتفاق ہِے ڄو تمام دنیاں دے حروفِ ابجد دا پہلا حرف الف ہِے۔ قصہ کوتاہ اِے ڄو بعد اِچ حرفاں تُوں مرکب لفظ بݨائے گئے بعد اِچ ذہنی عضلات اَتے موسماں، ماحول تے معاشرتی ریتاں ایندے اِچ رنگا رنگی پیدا کرݙتی زبان دی تحریری شکل وجود وچ آئی تاں مختلف علاقیاں وچ وَنّووَن دیاں بصری / تحریری علامتاں (حروفِ تہجی) ٻݨدے ڳئے۔ اِیں طرحاں سینکڑے زباناں وجود اِچ آیاں۔ ذوق آلے چاہوݨ تاں اِیں سلسلے اِچ مستند لغات اَتے تذکرہ و تاریخ السنہ اقوام توں فائدہ چاوِݨ۔

* اِیں موضوع تے اسلامی دُنیا وچ سبھ توں پہلی کتاب امتحان الفضلاء (تذکرئہ خطاطان) ہِے ڄیکوں مرزا سنگلاخ نے 1291ھ اِچ تہران تُوں شائع کِیتا۔

* ݙوجھا تذکرہ ’خط و خطاطان‘ مصنف حبیب آفندی ترکی زبان اِچ ہِے ڄیڑھا 1304ھ اِچ قسطنطنیہ توں شائع تھِیا اِیندے وِچ عراق اَتے عجم دے 34خوشنویساں دا ذکر ہِے۔

* تریجھا تذکرہ فرانسیسی زبان اِچ کلیمنٹ ہوراٹ دا ہِے ڄیڑھا 1908ء اِچ پیرس تُوں چَھپیا۔

* چوتھا تذکرہ ’’مفتاح الخطوط‘‘ رضاء اللہ شاہ قادری ہندی دی تصنیف ہِے، پر اُوندے اِچ پاک و ہند دے اربابِ فن و خط دا کوئی تذکر ہ کے نیں۔

* پنجھواں تذکرہ مولانا غلام محمد دہلوی دا ہِے ڄیڑھی ڄو فارسی اِچ مختصر تاریخِ خطاطی ہِے۔ فرہنگِ آصفیہ، اصلاحات پیشہ وراں اَتے ’علم الحروف‘ یا تحقیقات ماہر وݙے معلوماتی ہِن۔

## ٻِیا ݙیکھو

* تصویری دَور تُوں لفظ تئیں پن٘دھ۔

* خطِ مسماری اتے قدیم دور دے اندازِ تحریر۔

* زبان نال تحریر اَتے فنِ خطاطی دا رشتہ

* لوک فنِ خطاطی وِچ خطِ سومری اَتے یونانی خط۔

* جاپانی، ہیرو غلیفی اَتے کُجھ ٻئے خط

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی دا اُردو وکیپیڈیا تے تعارف

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی (مرحوم) دا ٻِیا پورھیا

* گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے ٻئے کتاباں

ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم
ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم
ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا
ونکی:سرائیکی لوک فنون۔
ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون
ونکی:لوک فنون۔
ونکی:لوک دستکاریاں
ونکی:خطاطی دا لوک فن
ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون
لوک فنِ خطاطی وِچ خطِ سومری اَتے یونانی خط

thumb|خطِ سومیری
خطِ ’’سومری‘‘ تُوں خطِ مسماری وجود اِچ آیا ڄیکوں ’’کلدانیاں‘‘ (عراقی، بابلی اَتے آشوریاں نے فنیقی قوم توں سکھیا ہا) ڄیندی ابتداء حضرت ابراہیم علیہ السلام تُوں تھئی اے طرزِ تحریر وی مصوّرانہ طرز دی ہئی۔ وَت حمورابی خاندان ڄیڑھا (2460 قبل مسیح) اِچ بابل تے حکمران ہَا اُوں تحریر کُوں پیکانی یا خطِ میخی اِچ تبدیل کر ݙیا ڳیا۔ اِیندے حرفاں دی شکل لوہے دے میخاں یا تیراں توں مشابہ ہئی۔ وَت مقدس ہیرو غلیفی تحریر دا دَور آیا ڄیڑھا مصریاں دا سب تُوں پہلا مذہبی خط ہا۔ اِیندے حرف وی مصورّانہ انداز دے ہَن ڄیندے کاتب مندراں دے پڄاری ہَن ڄیڑھے پتھراں اَتے لکڑٖ دے تختیاں تے لِکھدے ہَن۔ بعد اِچ آسانی دے خیال تُوں اِنہاں نے ایندیاں ݙو قِسماں بݨا ݙتیاں۔

’’ہیراطیقی‘‘ اِیں پہلی قِسم دا تعلق سرکاری احکامات نال ہا ڄیڑھا جو درختاں دی چھال یا کھل تے لکھیا ویندا ہا۔ ہِک روایت اِچ ہِے ڄو حضرت ابراہیم ؑ تُوں 500سال پہلاں تحریراں ہِیں خط اِچ موجود ہَن۔ 

ݙوجھا خط ’’ویموطیقی‘‘ ہئی اِیندے اِچ پہلے تُوں زیادہ روانی تے نکھار ہئی۔ مصر اِچ ڄڈاں سولہواں خاندان حکمران ہَا اُوں ویلے اے خط پورے شباب تے ہا کیوں ڄو اِیں خط دی وَجہ نال مصوری تُوں چھٹکارا مِل ڳیا ہا۔

اِیندے بعد فنیقیہ خط دا ویلا آندے ’’فنیقیہ‘‘ ہِک قوم دا ناں وی ہئی ڄیڑھی ابتداء اِچ بحرین دے ساحل اَتے خلیج فارس تے اَباد ہئی اِیں قوم نے کلدانیاں تے یونانیاں اَتے عبرانیاں کُوں کتابت تے تجارت دی تعلیم ݙتی۔ ’’فنیقیہ‘‘ خود مصریاں دے شاگرد ہَن اِنہاں نے ’’ہیرو غلیفی‘‘ تُوں اَپݨاں ہِک جداگانہ خط بݨایا جیندیاں شاخاں پوری دنیاں اِچ پھیل ڳیاں۔
thumb|خطِ بابلی دا انداز
وَت یونانیاں قبطی خط بݨایا ڄیکوں قدیم یونانی آکھیا ڳیا۔ اِے خط آغازِ اسلام تک جاری ریہا۔ وَت خلیفہ ولید بن عبدالملک اموی دے گورنر عبداللہ نے 87ہجری مطابق 706ء اِچ اے خط عربی تحریر اِچ تبدیل کر ݙتا۔

سلطنتِ اشوریہ (بابل) دے زوالی دَور اِچ آرامی یا سامی خط دی ابجد‘ جیندا تعلق فنیقیہ نال ہاَ دنیا اِچ پھیل گئی ایں تُوں کئی قلم یعنی طرزاں ایجاد تِھیاں اِنہاں اِچوں ہِک خط ’’آرامی‘‘ ہَا۔ آرام حضرت آسام دے پُتر اَتے نوح علیہ السلام دے پوترے ہَن۔ اے قبیلے بحرین دے ساحل تے ٻَئے عرباں نال اباد ہَن جنہاں دی زبان عربی ہئی۔ آرامی خط اِچوں تدمری تے وَت نبطی خط رائج تھِیا۔ نبطی اصل اِچ حضرت اسماعیل علیہ السلام دے ہِک پُتر ’’نابت‘‘ تُوں بݨیا۔

۔

## ٻِیا ݙیکھو

* تصویری دَور تُوں لفظ تئیں پن٘دھ۔

* فن خطاطی دے تذکرے تے تاریخ۔

* زبان نال تحریر اَتے فنِ خطاطی دا رشتہ

* خطِ مسماری اتے قدیم دور دے اندازِ تحریر۔

* جاپانی، ہیرو غلیفی اَتے کُجھ ٻئے خط

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی دا اُردو وکیپیڈیا تے تعارف

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی (مرحوم) دا ٻِیا پورھیا

* گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے ٻئے کتاباں

ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم
ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم
ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا
ونکی:سرائیکی لوک فنون۔
ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون
ونکی:لوک فنون۔
ونکی:لوک دستکاریاں
ونکی:خطاطی دا لوک فن
ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون
خطِ مسماری اتے قدیم دور دے اندازِ تحریر

thumb|خطِ مسماری اَتے میخی پیکانی دے انداز

## خطِ مسماری، میخی پیکانی  (Cuni Form)
ایہہ نمونہ خطِ مسماری، میخی پیکانی  (Cuni Form)  دا ہِے جیڑھا چار ہزار سال قبل مسیح بابل اِچ سومیری قوم دے ویلے دی لکھاوٹ ہِے۔ اے قوم دجلہ، فرات دے درمیان پھیلی ہوئی ہَئی۔ اِے خطِ سومیری پراݨے بابل آلیاں دِی یادگار ہِے ڄیڑھا طوفانِ نوح علیہ السلام توں چار ہزار سال قبل مسیح اِچ رائج ہَا اِیندے موجد سامی عرب ہَن۔ اِتھاں میخ نال مشابہت رکھیندے ہئے ہِک طرزِ تحریر بݨ گیا ڄیکوں خطِ میخی یا خطِ پیکانی آکھیا ڳیا۔ اے خط ترے ہزار سال قبل مسیح توں سنِ عیسوی دے آغاز تئیں جاری ریہا۔ اے خط میخی اَتے خطِ پیکانی ایران اَتے ایشائے کُوچک تک ہر ڄا تے مقبول ہَا سومری معماراں نے آپݨے بادشاہ دے حکم تے ہِک معبد تعمیر کیتا۔ اِیں معبد دی کھدائی دے دوران ہزارواں تختیاں ڄڑھیاں مٹی دِیاں پکیاں سِلھاں اَتے خطِ میخی کندہ ہئی۔

۔

## سلجوقی دور دا تصویری اَتے تحریری اَنداز
اے سلجوقی دور دے تصویری اَتے تحریری انداز دا خوبصورت ملاپ ہے۔ ثابت تھیا ڄو مصوری خطاطی اَتے نقاشی دا اینڄھیاں اَزلی ملاپ ڄیڑھا اَڄ وی فنونِ لطیفہ دا مرقع ہے اَتے راہندی دُنیاں تئیں ڄُڑیا راہسی۔

۔

## خطِ تمثال  (Pictorial Writing)
thumb|تصویری دور دی لِکّھت رِیت دا انداز
خطِ تمثال  (Pictorial Writing)  تحقیق توں اے انکشاف تھئے ڄو پراݨیاں قوماں سب توں پہلے تصویراں بݨا تے ہِک ٻئے کوں گاٖل وات ݙسیندے ہَن۔ اِیکوں تصویری خط آکھیا ویندا ہَا۔ بابل اَتے مصر دی قدیم تریخ توں ثابت تھیندے ڄو مصر اَتے بابل اِچ تصویری لکھائی دا رِواج پنڄ ہزار سال قبل اَز مسیح توں تھیا ہا۔ اے نمونہ اُوں قدیم ترین تصویری خط دا ہِے۔ ڄیکوں عربی اِچ خطِ تمثال آکھیا ویندے۔

۔

## تصویری دَور اِچ ڄݙاں خطِ میخی ایجاد تھیا
میخی دی پراݨی تحریر تصویری خط (ڄیکوں خطِ تمثال وی آکھیا ڳے) اے خط عبادت گاہواں اَتے فراعنہ دے مقبریاں تے بݨایا ویندا ہا اَتے خاص طور تے اہرامات کیتے مخصوص ہَا۔ ایں رسمِ کتابت دے لکھݨ آلے عبادت گاہواں تے مندراں دے پڄاری اَتے پروھت ہوندے ہَن۔

## ٻِیا ݙیکھو

* تصویری دَور تُوں لفظ تئیں پن٘دھ۔

* فن خطاطی دے تذکرے تے تاریخ۔

* زبان نال تحریر اَتے فنِ خطاطی دا رشتہ

* لوک فنِ خطاطی وِچ خطِ سومری اَتے یونانی خط۔

* جاپانی، ہیرو غلیفی اَتے کُجھ ٻئے خط

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی دا اُردو وکیپیڈیا تے تعارف

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی (مرحوم) دا ٻِیا پورھیا

* گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے ٻئے کتاباں
* اِیں حوالے نال انگریزی مضمون ݙیکھو

ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم
ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم
ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا
ونکی:سرائیکی لوک فنون۔
ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون
ونکی:لوک فنون۔
ونکی:لوک دستکاریاں
ونکی:خطاطی دا لوک فن
ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون
جاپانی، ہیرو غلیفی اَتے کُجھ ٻئے خط

ݙو ترے سو سال قبل مسیح نبطیاں دے حکومت نجد توں ساحلی علاقیاں احمر عقبہ اَتے بادیۂ شام تئیں ہئی اَتے زبان عربی ہئی ایندے بعد مسند سبائی وت صنعوی خط دا ناں آندے ڄیڑھے علاقہ حوران (شام) اِچ جبلِ صفا اِچ لکھیا گیا۔ اِیندے بعد ثمودی خط دا ذکرتاں قرآن پاک اِچ وی آیا ہِے۔ وَت لحیانی، حیثی اَتے چینی خط قابلِ ذکر ہِن۔ ایشیاء دے خطاں اِچ چینی ہِک دلچسپ اَتے منفرد طرزِ تحریر ہَا، کیوں ڄو اِیندی کتابت اُتُّوں کولوں تَلّے آلے پاسے تھیندی ہِے۔ چینیاں دا اعتقاد ہِے ڄو فیضانِ خداوندی دا نزول اسمان تُوں زمین آلے پاسے تھیندا ہِے۔ 

## جاپانی خط
thumb|قدیم جاپانی خط
اے خط درختاں دِیاں شاخاں دی طرحاں پیچیدہ رِیہا، اِیں کِیتے عرب آلے اِیکوں آپݨی اصطلاح اِچ ’’خطِ شجر‘‘ آدھے ہَن، اِیندیاں ݙو قسماں ہِن ’’کٹکݨا‘‘ اتے ’’ہیرا گانا‘‘ اے ݙوہیں جاپانی اَتے پراݨے مغلیٔ چینی خط دیاں شاخاں ہِن۔ سُریانی، عبرانی اَتے عربی خط تاں سَڄے تُوں کھٻے پاسے لکھے ویندن اِنہاں دا نظریہ اے ہا جو انسان توں طبعی حرکت دا آغاز ہمیشاں سڄے ہتھ توں تے سڄے قدم توں تھیندا ہِے۔ اِیندے برعکس ہندی، قبطی، رومی اَتے قدیم فارسی تحریراں دی کتابت کھٻے تُوں سڄے پاسے تھیندی ہئی۔ کِیوں ڄو حکمائے یونان دی تحقیق دے مطابق خون دا دَورانیہ دل تُوں شروع تھیندا ہِے اَتے دل کھٻے پاسے ہوندا ہِے۔ اَتے عقل دا مرکز ہِے۔

## خطِ ہیرو غلیفی
thumb|خطِ ہیرو غلیفی
پراݨے تمثالی خط ہیرو غلیفی نے ڄݙاں پہلی کروَٹ گِدی تاں تحریر اِچ تصویری انداز دے حرف ݙھالے ڳئے۔ ایندے حروفِ تہجی صرف پنڄی حرفاں دے ہَن‘ اُوں ویلے اے خط شاہی دفتراں اِچ جاری تھیا ایکوں ہیرا طیقی دا ناں ݙتا ڳیا۔ بعد اِچ کڄھ ارتقاء دے بعد ایندا ناں دیموطیقی پے ڳیا۔

## قبل مسیح اِچ لفظ کینویں لکھے ویندے ہَن
کئی قسماں دے خط یعنی تحریر دیاں طرزاں پراݨے زمانیاں توں رائج ہَن۔ اِنہاں حرفاں دی پہنچاݨ اَتے لکھݨ دے انداز وکھرے ہَن۔ اساں ’’خط دی کہاݨی تصویراں دی زبانی‘‘ ݙسݨ دی خاطر اِے نقشہ بݨا تے ݙساوݨ دا اَہُر کیتے ڄو اَڄ دے حَرف کل‘ پرسوں اَتے اُوں توں پراݨے زمانے 1600قبل مسیح اِچ ایہے لفظ اَتے حروف کینویں لکھے ویندے ہَن۔

## ٻِیا ݙیکھو

* تصویری دَور تُوں لفظ تئیں پن٘دھ۔

* فن خطاطی دے تذکرے تے تاریخ۔

* زبان نال تحریر اَتے فنِ خطاطی دا رشتہ

* خطِ مسماری اتے قدیم دور دے اندازِ تحریر۔

* لوک فنِ خطاطی وِچ خطِ سومری اَتے یونانی خط

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی دا اُردو وکیپیڈیا تے تعارف

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی (مرحوم) دا ٻِیا پورھیا

* گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے ٻئے کتاباں

ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم
ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم
ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا
ونکی:سرائیکی لوک فنون۔
ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون
ونکی:لوک فنون۔
ونکی:لوک دستکاریاں
ونکی:خطاطی دا لوک فن
ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون
قدیم زباناں اِچ فنِ خطاطی دی پِچھاݨ

## یمن دے قدیم حروفِ تہجی
یمن دی پراݨی تہذیب اِچ ڄہڑھے لکھتاں کیتے حرف بݨائے ڳئے اُنہاں کوں ’’مسند حمیری‘‘ دے ناں نال پہچاݨ کرائی گئی ہئی۔ ایں تحریر دے حرفاں تے غور کرو تاں اے تصویری دَور دے بعد دا دَور لگدے ڄو حرفاں دی تشکیل تصویری چوٹیاں دے علامتاں کوں حرفاں اِچ ڈھال ݙتا ڳے۔

## قدیم زباناں اِچ حروف دِی پچھاݨ
قدیم زمانیاں اِچ وی لکھݨ پڑھن دا شعور لوکاں اِچ ٻہوں ہئی۔ حضرت ابراہیم علیہ السلام توں پہلاں تئیں عبرانی زبان ہئی۔ اینویں اِی سریانی، استرنجیلی، کلدانی اَتے سبائی زباناں وی آپݨے دَور اِچ مشہور ہَن اَتے انہاں دے لکھݨ دے طریقے وی ایجاد کیتے ڳئے ہَن۔ اَسّاں انہاں زباناں دے لکھݨ دی الگ الگ پہچاݨ کیتے حرفاں کوں لکھ تے ݙکھا ݙتے۔

## حمیری یا قدیم کوفی خط
سطرنجیلی اَتے نبطی دے نفیس ملاپ نال ہِک طرزِ تحریر مسند حمیری وجود اِچ آیا۔ حیرہ کوفے دا پراݨاں ناں ہِے۔ حیرہ والیاں نے اِیں طرزِ تحریر کُوں ٻیا سوہݨا بݨایا تاں اے حیری یا قدیم کوفی دے ناں نال مشہور تھیا۔ واضح تھیوے ڄو اِے اصلاحی کوفی خط نہ ہئی بلکہ او تحریر دا  اے جھیاں انداز ہئی ڄیڑھا سوکھا نہ پڑھیا ویندا ہَا یعنی اُوندا ابلاغ نہ ہَا۔ اِیکوں یمن آلیاں نے اَتے مکّہ آلیاں نے علاقہ حیرہ توں گھِدّا ہَا اِیں دور اِچ قدیم کوفی خط اِچ نقطے، زبر، زیر، پیش نہ ہَن۔ اعراب علامتاں اَتے اوقاف دا دستور وی واضح نہ تھِیا ہَا، ٻیا تاں ٻیا الف وی سدِھا کیں نہ ہَا بلکہ الف دا تَلواں حصہ سڄے پاسے مڑیا ہویا ہَا۔

## آقائے نامدار حضرت محمد ﷺ دے ناں نال منسوب خطوط
حضرت علی کرم اللہ وجہہٗ، حضرت امام حسن اَتے حضرت امام حسین تک دِیاں تحریراں یعنی لکھتاں اِیں خطِ حیری یا قدیم خطِ کوفی اِچ ہن۔ قدیم یعنی پراݨے خطاں یعنی لکھتاں دی تاریخ دا حوالہ اِتھاں مکیندے ہیں اَتے اے بیان کریندے ہِیں ڄو عربی ابجد یا خطاں دا دور کِتھوں شروع تھیندا ہِے۔ مشہور مؤرخ ہشام بن محمد دی روایت دے مطابق عربی خط دا بانی قبیلہ نصر بن کنانہ اِچ ہَا ݙوجھی روایت اِچ حمیر بن سبا کوں ایندا موڄد آکھیا ڳے ڄیڑھے قبیلہ قریش دے فرد ہَن۔

## ٻِیا ݙیکھو

* بنو عباس دا دورِ خلافت اتے ملتان دے لوک فنون۔

* عرب وِچ لوک فنِ خطاطی۔

* مصحف طوب قبو اَتے لوک فنِ خطاطی

* بنو اُمیّہ دے دور اِچ رائج عربی فنِ خطاطی۔

* لوک فنِ خطاطی وِچ خطِ نستعلیق

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی دا اُردو وکیپیڈیا تے تعارف

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی (مرحوم) دا ٻِیا پورھیا

* گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے ٻئے کتاباں

ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم
ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم
ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا
ونکی:سرائیکی لوک فنون۔
ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون
ونکی:لوک فنون۔
ونکی:لوک دستکاریاں
ونکی:خطاطی دا لوک فن
ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون
بنو عباس دا دورِ خلافت اتے ملتان دے لوک فنون

حضرت علی کرم اللہ وجہہٗ، حضرت امام حسنؓ اَتے حضرت امام حسینؓ تک دِیاں تحریراں یعنی لکھتاں اِیں خطِ حیری یا قدیم خطِ کوفی اِچ ہن۔ قدیم یعنی پراݨے خطاں یعنی لکھتاں دی تاریخ دا حوالہ اِتھاں مکیندے ہیں اَتے اے بیان کریندے ہِیں ڄو عربی ابجد یا خطاں دا دور کِتھوں شروع تھیندا ہِے۔ مشہور مؤرخ ہشام بن محمد دی روایت دے مطابق عربی خط دا بانی قبیلہ نصر بن کنانہ اِچ ہَا ݙوجھی روایت اِچ حمیر بن سبا کوں ایندا موڄد آکھیا ڳے ڄیڑھے قبیلہ قریش دے فرد ہَن۔  ۔

اُموی خلافت دے دَور اِچ اَٹھتّی وَرھیاں تئیں سندھ اَتے ملتان عرب حکمراناں دی عملداری اِچ ریہے۔ وَل ڄݙاں عباسی خلیفہ ابو العباس عبد اللہ بن محمد السفاح (750ء  اِچ) تخت سنبھالیا تَاں سندھ اَتے ملتان اِچ بنو اُمیہ دے باغی گورنر منصور بن جمہور الکلبی دی حکومت ہئی۔ عباسی عہدِ خلافت اِچ سندھ اَتے ملتان دا ݙوجھا گورنر موسیٰ بن کعب تمیمی مقرر تھِیا ہا۔ جامع مسجد ڄیڑھی ڄو قلعہ ملتان دے اندر ہئی دا ودھارا کیتا۔ شہر پناہ (فصیل وی اُساری) اَتے فنون خطاطی، نقاشی دا ودھارا تھیا اَتے ملتان دی اِیں دھرتی تے وَݙے پیمانے تے آباد کاری اُوندے دَورِ گورنری دے وݙے اہم واقعے ہِن۔ اُوندے دَور اِچ ٻہوں سارے قابل لوکاں دا عراق توں اِتھاں آ تے اَباد تھی وَنجݨاں اَتے علم و فن کوں وَدھارا ݙیوݨاں اتے ثابت کریندے ڄو ایں قدیم آباد دھرتی تے عربی تہذیب و تمدن دا وی رَلانواں اَثر تھِیا۔ ہِک واری تاں اِیں وی تھیا ڄو خلیفہ المہدی بن سلیمان بن علی ہاشمی کوں سندھ اَتے ملتان دی امارت ݙتی ڳئی تاں او خود عراق اِچ رِیہا پر عبدالمالک بن شہاب مسمعی کوں آپݨاں نائب بݨا کے رواناں کیتا۔ وَت نصر بن محمد بن اشعث خزاعی دے بعد سندھ اَتے ملتان دی امارت حضرت عباس بن عبدالمطلب دے پڑ پوتے زبیر بن عباس بن قیم کوں وی ملی۔ قصہ کوتاہ اِے ڄو عباسیہ خلافت دا یکا زمانہ ملتان اِچ علم اَتے فن دے ودھارے دا زمانہ ہئی۔  ۔

محمد بن قاسم دے بعد ہِک ٻئے توں اَڳوں واری واری بنو اُمیہ دے ݙَہ گورنر سندھ اَتے ملتان تے حکمران تھئے۔ ہِک ویلا آیا ڄݙاں خلیفہ ہشام بن عبدالملک نے محمد بن قاسم دے پُتر عُمرو کُوں وی سندھ اَتے ملتان دا گورنر مقرر کِیتا۔ وَت خلافتِ عباسیہ 750ء تُوں 1258ء اِچ سندھ اَتے ملتان دی دھرتی تے سَروسوٹ (تسلسل نال) عراق دی دھرتی توں خطاط اَتے ٻئے ہنر مند آندے رِیہے۔ اِیں سانگے ݙٹھا ونڄے تاں ملتان دی دھرتی تے براہِ راست عراقی خطاطی دا ڈنکا وڄ ڳیا۔ تھیااِیں ڄو عباسیہ دَور اِچ دنیائے خطاطی دی پردھان شخصیت اِبنِ مقلہ دے شاگرد اَتے مُحبتی خطاطاں نے اِیں ملتان دی دھرتی تے آکے اِیں فن کوں ترقی ݙتی۔

## ٻِیا ݙیکھو

* قدیم زباناں اِچ فنِ خطاطی دی پِچھاݨ۔

* عرب وِچ لوک فنِ خطاطی۔

* مصحف طوب قبو اَتے لوک فنِ خطاطی

* بنو اُمیّہ دے دور اِچ رائج عربی فنِ خطاطی۔

* لوک فنِ خطاطی وِچ خطِ نستعلیق

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی دا اُردو وکیپیڈیا تے تعارف

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی (مرحوم) دا ٻِیا پورھیا

* گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے ٻئے کتاباں

ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم
ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم
ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا
ونکی:سرائیکی لوک فنون۔
ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون
ونکی:لوک فنون۔
ونکی:لوک دستکاریاں
ونکی:خطاطی دا لوک فن
ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون