مونجھ سے مزاحمت تک ،سرائیکی تنقید دا معاصر تناظر

’’مونجھ سے مزاحمت تک‘‘ کوں اساں ادب دی کہڑی صنف ا ِچ رکھ کے ݙیکھوں، کیا اے ادبی تاریخ ہے ،تنقید ہے،تجزیہ ہے یا ول اد بی اسلوبیاتی مطالعہ ہے۔کتاب دا عنوان ای اِتنا نواں تے اچھوتا ہے جومتوجہ تھئے بغیر انسان رہ وی نی سنگدا۔جہڑی کتاب دا عنوان قاری کوں پہلی نڳاہ اچ ای اپݨی گرفت اچ گِھن گھندے تاں سمجھو قاری یکے مندرجات کوں ضرور پڑھسی۔ ایں تناظر اچ اے کتاب سرائیکی نثر دی ہک نویں منزل دی خبر ݙیندی ہے۔فاضل مصنف سئیں رانا محبوب اختر جیندی نظر تاریخ ،عالمی شعر وادب ،فلسفہ ،سیاسیات اتے ٻئے ٻہوں سارے علوم تے ہے اُنہاں ایں کتاب دے اندر عالمی سطح دے فلسفے دی یکی ٹور کوں بیان کریندے ہوئے اڄوکی سرائیکی شاعری دے تیراں شاعراں دے کلام تے دانشورانہ ڳالھ کیتی ہے۔رانا محبوب اختر ہوراں دی اے نویکلی تحریر اڄوکی سرائیکی شاعری دامابعد جدیدیت تے مابعد نو آبادتی مطالعہ ہے۔رانا صاحب استعماری قوتاں دے مزاج تے اُنہاں قوتاں دا کمزور قوماں دے قبضہ ڄماوݨ دے یکے کرتوتاں توں واقف ہن’’مونجھ ‘‘جیہڑی جو ہک مثبت تے تخلیقیت دی بنیادی ’’قدر‘‘ ہے اوکوں پہلی دفعہ شاعری دے تجزیاتی مطالعے کیتے ورت کے اُنہاں ہک نویں بحث دا منڈھ ٻنھ چھوڑے۔ وادی سندھ بالعموم تے ایندے و چ وسݨ آلا سرائیکی وسیب بالخصوص صدیاں توں ہک وݙی ’’مونجھ‘‘ دا شکار ہے ۔مہاتما بدھ دی ’’نمانتا‘‘ تے صوفی دی انسان دوستی تے اتھودے مظلوم دی ’’چپ‘‘ ایں وسیب دے واسیاں دی اصل سنڄاݨ ہے۔کئی ورے پہلے اشولال ہوراں مہاتما بدھ نال ڄہڑے دی ڳالھ کر کے مونجھ تے مزاحمت دو ہک وݙا اشارہ کر چھوڑیا ہئی۔ڄے ݙیٹھا ونجے تاں قوماں تے ہک او ویلاوی آویندے جݙاں او اپݨے سیاسی ،سماجی اتے معاشی صورت حال دے وچوں ای کہیں وݙی مزاحمت دے اظہار دے سامان پیدا کریندیاں ہن۔

                       اَج سرائیکی وسیب ،تاریخ دے جیہڑے موڑتے آگیا ہے ہُݨ اُتھاں ایں نے اپݨی سوچاں اچ ہک وݙی تبدیلی کر گدی ہے ۔سماجی تے تہذیبی ارتقاء اِچ جیہڑی اڄوکی شاعری اَج نواں اسلوب ،لفظیات تے فکرآئی ہے او دراصل وقت دا اپݨا تقاضا ہے۔اَج اِتھاں وسݨ آلے لوکاں کوں پتا لڳے جو وݙی تاریخ تے ثقافتی ’’لینڈ سکیپ‘‘ رکھݨ دے باوجودبے نا نویں تھی کے رہ ڳئے ہن۔اے احساس اتنا شدید ہئی جو پچھلے سٹھ سالاں اچ تخلیق تھیوݨ آلی یکی سرائیکی شاعری دا وݙا موضوع ای ’’سنجاݨ دا مسئلہ‘‘ بݨ ڳئے ۔اے مونجھ کیا ہے اتے کیوں ہے؟ رانا محبوب اختر نے اڄوکی شاعری اچ ایں سوال دا جواب تلا ش کیتے ۔’’مونجھ ،تخلیقی انسان دی سنڄاݨ ہے تے مزاحمت، اہل زمین کریندے ہن۔رانا صاحب دااصل بیانیہ ایہو ہے۔ تاریخ، زمین، ثقافت، تہذیب اَتے اپݨی زبان رکھݨ آلی قوم مونجھی تاں تھیندی ہے۔ مایوس تے بد دل نی تھیندی ۔ایں تناظر اچ جیہڑی ڳالھ میں وی کرݨا چاہندا ہاں اوہو ڳالھ سائیں رفعت پہلے کنوں آکھ چکے ہن:

’’مونجھ سے مزاحمت تک ’’زمین زاد کا رزمیہ ہے جس میں وہ اپنی افسردگی اور تنہائی کے تواتر سے باہر نکلا ہے۔اس دھرتی کی واماندگی میں ایک پرت یہ بھی ہے کہ اجتماعی اداسی روزمرہ رومان کا حصہّ بن گئی ہے ۔اس خطے پرہو نے والی مسلسل چڑھ ماری ،قتل عام اور قبضہ گیری نے لوگوں کوں دروں بیں بنا دیا اور وہ مونجھ کو ساتھ لے کر لوٹے‘‘

                       ول ایہو مونجھ اِتھوں دے تخلیق کاراں تے فنکاراں دے کول ’’تخلیقیت‘‘ دی وݙی بنیاد بݨی۔فیض احمد فیض ،محبت تے عشق توں سوا وی ݙکھاں تے غماں کو ݙیدھے ہَن اتے اے ڳالھ اڄوکی سرائیکی شاعری وچ زیادہ نشابر تھئی ہے جو مہاندرے سرائیکی شاعراں کن محبت تے رومانس دے غماں توں ماورا جہڑے ݙکھاں دی کسک تھیندی ہے دراصل وسیب دے لوکاں کوں    گمنامی اچ سٹݨ تے انہاں کولوں انہاں دی سنڄاݨ چھکݨ دے ݙکھ ہن،اج دے وݙے سرائیکی شاعراں نے اپݨے لوکاں کوں اپݨے لوک ادب،لوک ریت اتے مقامی اساطیر اچ گولݨ دی آہر کیتی ہے ۔’’مونجھ سے مزاحمت تک‘‘ کوں غور نال ݙیٹھا ونجے تاں ایندے وچ اڄوکی سرائیکی کوں ’’مابعد جدیدیت ‘‘ دے فلسفے دی روشنی اِچ پڑھیا گیا ہے ۔مابعد جدیدیت ادبی تنقید دی ہک نویکلی بحث ہے’’جدیدیت‘‘ توں پہلے ’’ترقی پسندی‘‘ دی بحث ہئی جئیں ہاری،مزدور ،پیداواری رشتے،طبقاتی کش مکش اَتے سماجی تبدیلی دی ڳالھ کیتی تے او ترقی پسند بݨ گیا ،ایویں ای جئیں بیڳانگی، غیریت ،اوپرے پن،کلھپ ،اپݨی ذات دی تروڑ پروڑ دا حوالہ ݙتا یا ول تجرید ،علامت اَتے ابہام کوں شعروادب دا حصہّ بنایا او’’جدید ‘‘ بݨ گیا ۔پر اے ݙوہیں رویے کیں حد تونڑیں بر جستہ، فطری اتے تخلیقی نہ ہن بلکہ ارادی طور تے انہاں کو ں اختیار کیتا ڳیا ہئی ۔انہاں دے مقابلے اچ’’مابعد جدیدیت ‘‘ ہک خالص ادبی ،تخلیقی تے فطرتی رویہ ہے ،اے تخلیقی تے فنی ارتقاء دے نتیجے اچ سامݨے آنداہے اے کہیں ’’نعرے بازی‘‘ یا کہیں دی Dictationنال اگوں تے نی ٹردا۔ بقول گوپی چندنارنگ ایندے وچ زندگی ،سماج یا ثقافت نال جڑن دی ڳالھ وی صرف ادب دی نوعیت تے ماہیت دی بصیرت دے طورتے آکھی ڳئی ہے نہ ڄو ٻئے پاسوں گھدے ہوئے پروگرام یا منصوبے دے طورتے یا کہیں سیاسی پارٹی دے ’’منشور‘‘ دے طورتے مراد  اے ہے جو ادب ہے ای زندگی اتے سماج دی اقداردا حصہّ تے نال اے وی حقیقت ہے ڄو ادب دی کوئی تعریف یا شرح زندگی،سماج تے ثقافت کنوں ہٹ کے ممکن ای نی ول اے وی  ڳالھ سچ ہے ڄو ’’مابعد جدیدیت ‘‘دی بنیاد جیں ادبی فکر تے ہے او ساختیات تے پسِ ساختیات توں تھیندی ہوئی آئی ہے ،تانیثیت دی نویں تحریک ، ’’تاریخیت ‘‘اَتے ’’ر د تشکیل‘‘ دے فلسفے وی ایں ہی نویں ذہنی فضا داحصہّ ہن۔ایویں ای ہک ٻئی جاہ تے گوپی چند نارنگ ہوراں اے وی آدھے ہن : ݙوجھے لفظاں اِچ مابعد جدیدیت تخلیق دی آزادی تے تکثیریت دا فلسفہ ہے جیہڑا مرکزیت یا وحدیت یاکلیت پسندی دے مقابلے تے ثقافتی رنڳارنگی ،مقامیت ،تہذیبی حوالے اتے معنی دے ݙوجھے پہلو دی تعبیر اَتے ایں تعبیر اِچ قاری دی شرکت دی ڳالھ کریندا ہے‘‘ ۔مونجھ سے مزاحمت تک‘‘ وی بنیادی طور تے کجھ ایہو جئیں فلسفے دا وݙا بیانیہ ہے۔اے جدید سرائیکی شاعری دا مابعدجدیدیت نال جُڑ ا ہویا مطالعہ ہے۔

                       رانا محبوب اختر ہوراں سرائیکی شاعری دا روایتی مطالعہ نی کیتا بلکہ ہک نویں تناظر نال جدید سرائیکی شاعری کوں ’’ڈی کوڈ ‘‘ کیتے ۔ارسطو دے تصور المیہ تے کتھارسس کوں ݙیٹھا ونجے تاں عظیم ادب دے پچھوں کوئی نہ کوئی ݙکھ موجود ہوندے ۔سرائیکی وسیب دے تاریخی تناظر اچ ݙکھاں دا ہک طویل سلسلہ موجود ہے ،جیہڑا اڄوکے حالات وواقعات اِچ وی موجود ہے۔ انہاں ݙکھاں نے وسیب دے واسیاں کو ہک نویکلی ’’مونجھ‘‘ ݙتی ہے ،اے او مونجھ ہے جیندے وچوں ’’تخلیقیت ‘‘ دا ظہور تھیندا ۔پوری عالمی شعریات اچ ’’مونجھ‘‘ ہک وݙے استعارے دے طور تے محسوس کیتا ونج سنڳدے ۔جے مونجھ نہ ہووے تاں ول تخلیق نی تھیندی۔ تاریخ ِانسانی تے نظر بھنواوں تاں ہر اوکھے دور اِ چ کیں عظیم شاعر دی تخلیقات سامݨے آیاں ہن۔ݙکھ ، مسلے تے اوکھ مونجھاں ݙیندن تے ول ایں ’’کرب‘‘ اچوں ای’’مزاحمت‘‘ دی نویں صورت سامݨے آندی ہے۔ شاعری کیا پورے فنون لطیفہ انسان کوں ہک اینجھا شعور ݙیندن جیہڑا نہ صرف’’ تطہیر جذبات ‘‘ دی بنیادی بݨدے بلکہ انسان کوں استعماری تے سامراجی تے ظالم قوتاں دے خلاف اڑا ند دی طاقت وی ݙیندے ۔صوفیا دے کلام اچ بظاہر جیہڑی ’’نما نتا‘‘ نظردی ہے اوندے اندر وی ظالم تے سفاک قوتاں دی نفی دا تاثر موجود ہوندے کیوں جو ’’ہک ‘‘ دا اعتراف دراصل اُنہاں ٻہوں سارے ’’اعترافاں‘‘ دی نفی ہے جیہڑے انسان کوں غلام بݨدیدن ۔شاعری دا وی وݙا کم ایہو ہے ڄو ایندے اندر اینجھے شعور دا درس ہوندے جیہڑا خود داری ،انا اتے وݙی اڑاند (مزاحمت)دی راہ ݙیکھندے  رانا محبوب اختر ہوراں جدید سرائیکی شاعری دے ایں پہلو کوں غور نال سمجھے اتے ول سرائیکی تنقید کوں ہک نویں راہ ݙیکھلائی ہے۔عالمی سطح تے ادبی تنقید اِچ ٻہوں ساریاں تبدیلیاں آئیاں ہن ۔تنقید دی ہر قسم(دبستان) دے پچھوں کوئی نہ کوئی وݙی علمیت تے فلسفیانہ تصور موجود ہے اتے اے تصور تنقید اپݨے آپ (خودبخود) شعر وادب چوں اَخذ کر گھندی ہے ۔شاعری ہک نامیاتی عمل ہے اے تہذیب دے نال نال اپݨی ٹو ر ٹردی ہے،وقت دے تقاضے تے لوکاں دیاں سوچاں اپݨے آپ ای شاعری دا موضوع بݨ ویندن، ول وݙا نقاد آپ ای ایں موضوع دا پتا لا گھندے ۔رانا محبوب اختر ہوراں دا شمار وی ایہو جیں نقاداں اچ تھیندا ہے ۔انہاں مونجھ دے فلسفے اچوں ’’اڑاند ‘‘ دے موضوع کوں کڈھے ۔مونجھ سرائیکی وسیب دا مقدر بݨ چکی ہے اتے ایں مونجھ نے ای ا تھاں ’’تخلیقیت ‘‘ کوں ڄائے ۔انہاں دی ایں کتاب دے ہر باب اچ حکمت‘ منطق‘ دانائی تے تجزیہ نال نال ٹردے ۔ایں ڳالھوں انہاں دے تجزیے روایتی سرائیکی تنقید کنوں بالکل نویکلے ہن ۔کتاب اچوں اخذ کیتے ڳئے جملیاں کوں ݙیکھو:’’ تاریخ کا جبر حملہ آور کی صورت وارد ہوا تو ہم نے مونجھ سے مزاحمت کی ،مونجھ جامد مزاحمت ہے۔تاریخ نے طاقت کی منطق سے جو تحریر کیا ،زمین زاد نے مونجھ کی تہذیب سے اس کی تکذیب کی ہے۔مونجھ، مزاحمت کی خفیہ ایجنسی ہے۔‘‘میکوں راݨے صاحب دی ایں ڳالھ نال سخت اختلاف ہے جو مونجھ جامد مزاحمت ہے مونجھ متحرک تے فعال قدر داناں ہے ،اے ہولے ہولے انسان دے اندر ’’اڑاند‘‘ دے اوصاف پیدا کریندی ہے اتے ایندے چوں ای جیہڑی ’’اڑاند‘‘ سامݨے آندی ہے اوہو ای مستقل تے پائیدار ہوندی ہے۔ کیوں ڄو ایندی بنیاد اچ وݙی ’’تخلیق ‘‘ کھڑی ہوندی ہے۔ ایں توں علاوہ راݨے صاحب ہوراں جیہڑی مونجھ تے زمین زاد بارے آکھیا ہے اویکا ایں کتاب دا نچوڑ ہے خاص طور تے اے ڳالھ ڈائریکٹ ’’ہاں‘‘ کوں لگدی ہے جو مونجھ ،مزاحمت دی ہک خفیہ ایجنسی ہے ۔ول جݙاں انہاں مونجھ بارے اے آکھیا تاں ’’مونجھ ‘‘ تے’’ اڑاند‘‘ دے آپس دا تعلق وی نِترتے سامݨے آگیا ۔

’’مونجھ وطن کی یاد ہے ،بچھڑنے والوں کا غم ہے۔ماضی کارومان ہے۔ محبوب سے ملنے کی آس ہے ۔مونجھ جینے کی خواہش ہے اور مستقبل کی امید سے وابستہ وہ بے چینی ہے جو بہتر کل کے خواب بنتی ہے۔مونجھ سرائیکی آدمی کا ’’Kitsch‘‘ ہے۔‘‘ 

                       راݨے صاحب داایہو مینی وسٹو ہے جیندی بنیاد دے اُنہاں اڄوکی سرائیکی شاعری دیاں متنوع پرتاں کوں کھولیے ۔میݙے خیال اِچ وسیب دے واسیاں دی یکی ’’مونجھ‘‘ اج دے سرائیکی شعر تے ادب اچ نشابر ہے۔ سرائیکی فکشن اچ سئیں حفیظ خان نے اتھو دے فرد دے کلھپ تے سنڄاݨ تے نویکلے انداز اچ قلم چا تے، ایویں ای ایں کتاب اچ شامل شاعراں دے کولوں جیہڑے اسالیب تے موضوعات مِلے او یکے وسیبی مونجھ نال ای تاں جُڑے ہوئے ہن ۔قوماں تے اوکھا ٹائم او ہوندا جیندے وچ اے ڳالھ نشابر تھی ونجے جو انہاں کوں ریاست دیاں مقتدر قوتاں تے قومی احساس گمنامی اچ رکھݨ دے یکے سامان کر گِدن، سرائیکیاں نال وی ایہو ہتھ تھئے ۔ایں ’’دور‘‘ نے اتھو دے لوکاں کوں سوائے مونجھاں دے ٻیا ݙتا ای کیا ہے ؟۔پر ہُݨ ایں مونجھ نے نویں کروٹ گھِن گِدی ہے تے ہک وݙی ’’اڑاند‘‘ دو ٹرپئی ہے ۔سرائیکی شاعری اچ مونجھ دا اے سفر خواجہ فرید توں شروع تھیا تے ول ٹردا ٹردا اصغر گورمانی تونٹریں آن پُجا ۔اے مونجھ اتھو دے واسیاں دی محسن وی ہے کیوں جو ہر ویلے دیاں خوشیاں انسان کوں سُست ،کاہل تے پاݙی بݨا ݙیندیاں ہن ۔ایں مونجھ نے ساکوں تخلیق اتے اپݨے آپ دے ہووݨ دا شعور ݙتے خواجہ سئیں نے ایں تناظر اچ آکھیا ہئی :

مونجھاں دوست تے خوشیاں دشمن 

سُکھ ویری ، ݙکھ ویر 

                       راݨا صاحب نے ایں مونجھ دوست کوں اَج دے سیاسی ،سماجی تے تخلیقی تناظر اِچ نویں حوالے نال ݙیٹھے جے اَج ہندوستان پاک و ہند دیاں قدیم شعری تے ادبی تحرکیاں دا جائزہ گھنوں تاں اے ڳالھ نشابر تھیندی ہے جو انہاں دے وچ بدھ ازم تے صوفی ازم دیاں تحریکاں دے اثرات وی موجود ہن ،جنھاں نے مذہب تے کلچر دے ملاپ نال پیدا تھیوݨ آلے ادبی تصورات کوں اگھاں تے ٹوریے ۔سرائیکی شاعری دے پس منظر اچ وی ساکوں جیہڑی ’’نمانتا‘‘ تے ’’سرمستی‘‘ دے عناصر نظردن او انہاں تحریکاں دی وجہ نال ہن ۔ایویں ای اے ڳالھ وی توجہ طلب ہے جو سرائیکی شاعری دے کلاسیکل عہد کنوں گِھن کرائیں اجوکے دور تونڑیں اساݙی جہڑی جُڑت اپݨی مقامیت ،اپݨی دھرتی تے ایندے اِچ وسدے لوکاں اتے ایندی یکی تہذیب تے ثقافت نال بݨدی ہے اوندا یکا حیل حوالہ آسانی نال سرائیکی شعریات اچ موجود ہے اتے ایں حوالے دا ’’اظہاریہ‘‘ جہڑے اسلوب تے رنگ ڈھنگ نال تھئے اتھاوں ای ہولے ہولے ’’اڑاند‘‘ (مزاحمت) نے اپݨا سر چا تے۔ راݨا محبوب اختر ہوراں نے ’’ماحولیاتی تنقید‘‘ تے ’’مابعدجدیدیت ‘‘ دے فلسفے کنوں کم گھندے ہوئے اڄوکی سرائیکی شاعری کوں تخلیقی سطح تے ونج کرائیں ’’ڈی کوڈ‘‘ کیتے اتے ایہو ای سرائیکی تنقید دا نواں تناظر ہے۔

## حوالہ
اَجٖوکی سرائیکی تنقید ، مصنف : ڈاکٹر مزمل حسین، ناشر: دستک پبلی کیشنز ، ملتان