سرائیکی وسیب تے میڈیا

ریڈیو پاکستان ملتان دا قیام 21 نومبر 1970ء کوں عمل اچ آیا، 21 نومبر 2001 ریڈیو ملتان دی عمر 32 سال تھی ویسی ۔ اے آکھݨ درست نہ ہوسے جو قوماں دی تریخ کیتے 32 سال کوئی زیادہ عرصہ کائنی ۔ سچی ڳالھ اے ہے جو قوماں دی تریخ دا ہک ہک پل قیمتی ہوندے تے زندہ قوماں ہک ہک پل دا حساب رکھیندن ۔ 32 سالیں اچ ریڈیو کیا کھٹیا تے کیا ونجٖایا ؟ ایں مسئلے تے ڳالھ تھیوݨی چاہیدی اے ، خصوصاً ریڈیو دے ارباب اختیار کوں ایں بارے نہ صرف ڳالھ کرݨی چاہیدی ہے بلکہ گزریے ویلھے دے ہک ہک لمحے دا عرق ریزی نال جائزہ گھن تے آوݨ آلے ویلھے کیتے پالیسیاں کرݨیاں چاہیدن ۔ 21 نومبر 1970ء کوں پہلی دفعہ سرائیکی زبان کوں الیکٹرانک میڈیا تے نمائندگی ݙتی ڳئی۔ ریڈیو ملتان دے قائم تھیوݨ دا مقصد سرائیکی وسیب دے لوکاں کیتے اردو دے نال سرائیکی زبان اچ ابلاغی سہولتاں مہیا کرݨ تے ( بغیر تار دے ) قوم دے مختلف طبقیاں کوں ہک قومی دھارے دے نال گنڈھ تے رکھݨا ہا ، واضح تھیوݨا چاہیدے جو لفظ ریو دا لفظی معنی بغیر تار کنکشن دے پیغام رسائی والا آلا ہے۔

ریڈیو ملتان تے سرائیکی زبان ؟ جݙاں اساں ایں سوال دا جائزہ گھندوں تاں اساکوں افسوس دے نال آکھݨا پوندے جو ریڈیو ملتان اپݨے قیام توں گھن تے اڄ تئیں سرائیکی دشمنی اچ سب توں اڳوں ہے ۔ اے درست ہے جو ابتداء اچ بعض سرائیکی پروگرامیں خصوصاً جمہور دی آواز ٻہوں مقبول ہا پر جمہور دی آواز اچ پہلے ݙینھ توں گھن تے اڄ تئیں پنجابی ڳاوݨیں دی نشریات بند نی تھیاں ۔ لاہور دے پنجابی ادیب اساݙی عظیم تے قدیم سرائیکی زبان کوں پنجابی زبان دا لہجہ قرار ݙیندے امدن۔ اساکوں ایں ڳالھ تے حیرانی تھیندی ہے جو اے کیا تھی ڳئے ۔ پنجابی زبان تاں بذات خود سرائیکی زبان دا لہجہ ہے مگر اساݙی زبان لہجہ کیوں تھی ڳئی ۔ ہُݨ اساکوں پتہ لڳدے جو سرائیکی زبان نال لہجہ اکھواوݨ تے پنجابی کوں لہجے توں زبان بݨواوݨ اچ خود اساݙے اپݨیں دی مہربانیں دا وی پورا پورا ہتھ ہے تیا یندے وچ ریڈیو ملتان دے سرائیکی پروڈیوسراں دا حصہ سب توں زیادہ ہے۔

ریڈیو ملتان دے اکثر پروگرامیں دا ناں سرائیکی ہے پر انہاں توں کم پنجابی دا گھدا ویندا پے ، پروڈیوسراں دی زبان درست کائنی او اناؤنسراں کوں ایجھا سکرپٹ مہیا کریندن جو سرائیکی ہوندے نہ اردو نہ پنجابی او مختلف زبانیں دے وڳاڑ نال سرائیکی نی بلکہ گڑدھالی زبان پیش کر تے سرائیکی مخالف عزائم دی تکمیل کریندے پن، افسوس دیاں ڳالھ دا ہے جو اے ساراکجھ سرائیکی پروڈیوسراں دے ہتھوں تھیندا پے۔

اساں ایندی وجہ پُچھدوں تاں ݙسایا ویندے جو اے لوکیں دی پسند ہے اساں آکھدوں جو لوکیں دی پسند ݙوجھے پروگرامیں اچ نشر کیوں نی تھیندی ؟ صرف سرائیکی پروگرامیں دے نال اے توہین آمیز سلوک کیوں ہے ؟ کیا لہور ، پنڈی یا فیصل آباد وی پنجابی پوگرامیں اچ سرائیکی یا سندھی ڳاوݨ نشر کریندے ؟

ریڈیو ملتان یا ول ریڈیو بہاولپور دے سرائیکی پروڈیوسریں توں جئیں ویلھے اساں آکھدوں جو تُساں سرائیکی زبان کوں خراب کرݨ دا مظاہرہ کیندے اشارے تے کریندے پئیو ؟ کجھ پروڈیوسر تاں اے آکھ تے جان چھڑاوݨ دی کوشش کریندن جو ’’ اُتوں ‘‘ حکم ہے تے کجھ اے آکھدن جو اساݙے کول سرائیکی ڳاوݨیں دی کمی ہے ۔ اساں پُچھدوں جو او فخر بلوچ جئیں میکوں ݙسایا ہا جو ’’اُتوں ‘‘ دا حکم ہے ۔ اڄ ریڈیو پاکستان خیر پور سندھ اچ اہم عہدے تے تعینات ہے ۔ اُتھاں اوندے تے ’’ اُتوں ‘‘ دا حکم اثر کیوں نی کریندا او سندھی پروگرامیں اچ پنجابی ڳاوݨ کیوں ی چلیندا؟ حالانکہ ’’ اُتوں ‘‘آلے افسر وی اوہے ہن تے سندھ اچ پنجابیں دی آبادی وی زیدہ ہے ۔ انہاں کوں نمائندگی کیوں ی ݙتی ویندی ؟ انہاں لوکاں اچ ذرہ وی اخلارقی جرات ہے تاں اناہں سوالیں دا جواب ضرور ݙیون ۔ ݙوجھی ڳالھ اے جو سرائیکی ڳاوݨ آلے سرائیکی ہن حتیٰ جو ڈفوجھے زبانیں دے ڳاوݨ آلے وی جے تئیں سرائیکی نہ ڳاون انہاں کوں مزہ نی امدا۔ سرائیکی آڈیو کیسٹاں سب توں توں زیادہ سرائیکی ڳاوݨ آلیں دیاں ہن ۔ ایندے باوجود پروڈیوسر حضرات سرائیکی ڳاݨیں دی کمی دا رونا روندن تاں اساں انہاں توں پُچھدوں جو او خود کیڑھے مرض دی دوا ہن ؟ او ریڈیو دے اندر ٻہہ تے کیا کریندے پین ؟ شعبہ موسیقی سرائیکی ڳاوݨیں دی کمی دور کیوں نی کریندا ؟ کیا او ریڈیو توں سرائیکی دا ستیاناس کرݨ دی تنخواہ گھندن؟

سرائیکی علاقہ بنیادی طور تے زرعی علاقہ ہے ۔ سرائیکی علاقے دی زراعت پوری دنای اچ مشہور ہے ۔ عجیب ڳالھ ہے جو زرعی ریجن سرائیکی ہے تے زرعی یونیورسٹی فیصل آباد اچ بݨا ݙتی ڳئی ہے ۔ ایندے نال ڈفوجھا ظلم ریڈیو والے کریندے پین جو او زرعی پروگرامیں اچ نام نہاد پنجابی ماہرین کوں سݙا تے سرائیکی کاشتکاریں دی توہین کریندن ۔ سرائیکی علاقے دا کاشتکار ایں ویلھے توں کاشتکاری کریندا پئے جݙاں توں نام نہاد زرعی مارہین دا ݙاݙا وی پیدا کائنا تھیا ہا ۔ یقین نہ آوے تاں صدیاں پہلے یا اڄ توں چند سو سال پہلے لاہور تے ملتان دے زراعت دا موازنہ کیتا ونجٖ سڳدے ۔ اڄ وی سرائیکی زبان پیداوار گھندا پے ۔ ایندے باوجود اینکوں بے وقوف ، جاہل تے گھٹیا بݨاوݨ ید کوشش کیوں کیتی ویندی پئی ہے ۔ کیا سندھی ، پشتو، بلوچی ، براہوی ، پوٹھوہاری دے پوگرامیں اچ وی اینویں کیوں نی تھیندا ؟ فیصل آباد ریڈیو جیندی 90 فیصد لسننگ سرائیکی علاقے دی ہے ( لائل پور خود وی کل تک ملتان دی ہک تحصیل ہئی ) اپݨے زرعی پروگرام اچ سرائیکی الاوݨ آلے ماہرین کیوں نی سݙویندا ؟ صوبہ سرحد اچ ہووݨ دے باوجود ریڈیو دیرہ اسماعیل خان سرائیکی پوگرامیں اچ پشتو ماہرین کوں سݙیندے ؟ اگر انہاں سوالیں دا جواب نفی اچ ہے تاں ریڈیو ملتان تے ریڈیو بہاولپور والے کجھ خیال کرن۔

ملک دے ݙوجھے ریڈیو ترقی کریندے پن ، سرائیکی وسیب دے ریڈیو تنزلی دا شکار ہن ، ریڈیو ملتان دی قوت سماعت 120 کلو توں گھٹ تھی تے 40 کلو رہ ڳئی ہے تے ریڈیو بہاولپور 10 توں گھٹ تھی تے 5 رہ ڳئے ۔ ملتان ریڈیو توں ایف ایم سروس شروع تھیوݨ دے تھوڑے عرصے بعد آواز بند تھی ڳئی ، معلوم کرݨ تے پتہ لڳے جو لاہور دے حاکماں ملتان توں مشینری اکھڑوا گھدی اے ۔ اساں پُچھیا جو اے کیا تھی ڳئے ؟ ریڈیو دے ارباب اختیار آکھیا جو اساں کیا کر سڳدوں ، اے تاں عوامی نمائندیاں دا حق ہے جو او حکومت نال ڳالھ کرݨ بہرحال ستم وی سرائیکی علاقے نال تھیندے ۔ ٻئی جاہ تے مشینریاں لڳدن ، اتھوں اکھوڑ گھدیاں ویندن۔

سرائیکی انٹرنیشنل کانفرنس دے موقع تے اتھوں ونجٖݨ آلے سرائیکی ہندواں ݙسیا جو اساں ریڈیو ملتان دے سرائیکی پروگرامیں کوں شوق نال سݨدوں ، پر آواز صاف کائنی ۔ اپکستان دے مفاد دا بہترین تقاضا ہے جو ریڈیو دا درجہ ودھا تے بھارت والئیں کوں پروگرام سݨائے ونجن ۔ پوری دنیا پروپیگنڈے کیتے مختلف چینل شروع کیتے ہوئے ہن ۔ مختلف چینل مختلف زبانیں اچ پروگرام ݙے تے لوکاں کوں اپݨے پاسے متوجہ کریندن ۔ میڈیا دی دنیا مچھی منڈی بݨی ہوئی ہے او آکھدے میݙی ڳالھ سݨو، ݙوجھا آکھدے جو ایݙے ݙیکھو ۔ تریجھا آکھدے کتھائیں نہ ونجٖو پر پاکستان دا ݙا ݙا آدم نرالہ ہے ۔ا تھاں پوگرام مطالبیں تے وی شروع نی کیتے ویندے ۔ سرائیکی زبان اچ عیسائی پروگرام ݙیندے ، قادیانی کوپروگرام ݙیندے تے بھارت پروگرام ݙیندا پے عیسائی ،قادیانی تے بھارتی پرووگرامیں دا کیا مطلبہ ے۔ کیا اسݙے حکمران اتنی وݙی ڳاھ وی نی سمجھ سڳدے؟ چھ کروڑ سرائیکی ٻولݨ آلیلں کیتے ہک وی ٹیلی ویژن کائنی ، حکومت دے نادان میڈیا تے سرائیکی پروگرامیں دا ستیا ناس کریندے پن۔

اڄ پوری دنیا اچ میڈیا وار ریس جاری ہے ، اڄ ڈش سٹیلائٹ دا دور ہے ۔ ہک ہک ملک نے کئی کئی غیر ملکی نشریات سنݨ تے مجبور کریندے پین پر پاکستان دے ربوٹ ٹائپ میڈیا کر ریڈیو ٹیلیویژن ’’ پھوکے فائر ‘‘ چلیندے بیٹھن ۔ میڈیا کائنات کوں گلوبل ویلج بݨا ݙتے پر اساݙے نام نہاد ماہرین پتہ نی کیا پئے کریندن ۔اساکوں استاݙ ݙسیندن جو میڈیا دے ترائے ماٹو تے اہداف ہن ، 1۔ باخبر رکھݨ، 2 ۔ تعلیم ݙیون ، 3 ۔ تفریح مہیا کرݨ۔ قوم کوں مبارک تھیوے جو اساݙا میڈیا قوم کوں بے خبر ، جاہل رکھݨ تے مایوس کرݨ اچ اپݨیاں بھرپور توانائیاں صرف کریندا پے۔

## حوالہ
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی وسیب) وچوں چوݨ