open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
صدقیاہ

**صدقیاہ** (عبرانی: *צִדְקִיָּהוּ*) یہودا دا آخری بادشاہ تے یوسیاہ تے حُموطل دا پتر ہئی۔ خدا نے اہل یہودا دے بدکاریاں دے کارݨ اُنہاں کوں بابلیاں دی غلامی وچ ݙے ݙتا۔ نبوکد نضر نے یروشلم تے حملہ کیتا تے بادشاہ یہویاکین (یکونیاہ) کوں اسیر کرکے بابل گھن ڳیا تے اُوندی جگہ متنیاہ کوں بادشاہ بݨایا۔ اُوں نے اُوندا ناں بدل کے صدقیاہ رکھا۔ یہودا دے اُمراء کوں اسیر کر کے بابل گھن ونڄݨ دی وجہ توں اُوں نے خیال کیتا کہ ہݨ باقی یہودی سر نہ چیسن۔ لیکن بعد وچ صدقیاہ نے بغاوت کر ݙتی۔ نبوکد نضر نے اُونکوں پکڑ کے قید کر ݙتا۔ ول اُوں نے اُوندے پتراں کوں اوندے اکھیاں دے سامݨے کوہ ݙتا تے اُوندیاں اکھیاں کڈھا ݙتے، ول اوہ اُونکوں بابل گھن ڳیا جتھاں صدقیاہ مر ڳیا۔ خدا نے صدقیاہ کوں اُوندی بدکاری دے باعث 11 برس حکومت کرݨ ݙتی۔ اوندے بدکاریوں دی تفصیل یرمیاہ ابواب 34–37 وچ درج ہے۔

## حوالے
بخت نصر

بخت نصر، ملک بابل دا بادشاہ، جیں نے زمانہ شہزادگی وچ مصر فتح کیتا۔ اپݨے پیو نبولا سر دے بعد تخت تے ٻیٹھا۔ 597ء ق م وچ یہوداہ دی بغاوت فرو کیتی۔ اوں علاقے وچ دوبارہ بغاوت تھئی تاں یروشلم کوں تباہ کر ݙتا (586 ق م ) تے چار ہزار یہودیاں کوں گرفتار کرکے بابل گھن آیا۔ یہودیاں دی اوں قید کوں بابل دی اسیری آکھا ویندے۔ اوں عہد وچ سلطنت دی زیادہ تر دولت بابل دی قلعہ بندی تے تعمیرات تے خرچ کیتی ڳئی، اوندا محل ہک عجوبہ ہئی۔ بابل دے معلق باغات ست قدیم عجائبات عالم وچوں ہک ہن، اونہی نے بݨوائے ہن۔ بابل علم و ادب تے تہذیب و تمدن دا بہت وݙا مرکز ہئی۔ بائبل وچ اوندا ذکر نبوکد نضر دے ناں نال ہے۔

## حوالے
بابل دے معلق باغ

بابل دے معلق باغات (Hanging Gardens of Babylon) دنیا دے سات قدیم عجائبات وچوں ݙوجھے نمبر تے شمار تھیندن تے ایہ اوہ واحد عجوبہ ہے جیندا اصل مقام حالی تک معلوم نی تھی سڳا۔ چھیویں صدی قبل از مسیح وچ بنو کد نضر (بخت نصر) (Nebuch Adnezzar) دے عہد وچ بابل (عراق) وچ کلدائی سلطنت دا احیاء تھیا تاں اوں نے اپݨی ملکہ شاہ بانو کیتے ایہ عظیم الشان باغات تعمیر کرائے جیں نے اپݨے وطن دے سبزہ زار تے حسین وادیاں کھو ݙتے ہن ۔ ایہ بابل (عراق) دے شہر وچ واقع ہن۔ ایہ شاہی باغ دے طور تے استعمال تھیندے ہن۔ انہاں باغات دی اچائی 80 فٹ ہئی۔ ایہ باغات حقیقتاََ معلق نہ ہن بلکہ اینجھی جگہ لائے ڳئے ہن جیہڑے درجہ بدرجہ بلند تھیندے ہوئی ساڈھے ترئے سو فٹ تک پہنچ ڳئے ہن۔ انہاں درجیاں دی تعمیر وچ ایں اَمر دا خیال رکھا ڳیا ہئی کہ زمین اینجھی ہووے کہ نہ درختاں دی نشونما وچ کمی آوے، نہ ہی پاݨی دی زائد مقدار تلویں درجیاں وچ ونڄ دیگر باغات کوں خراب کرے۔

## حوالے
اُر

اُر ہک قدیم سمیری شہر ہئی جیہڑا اڄ توں 4 ہزار یا 3500 ق م بابل توں تقریباً 140 میل جنوب وچ موجود دریائے فرات توں ݙاہ میل دے فاصلے تے آباد ہئی۔ بائبل دے مطابق حضرت ابراہیم علیہ السلام اینہی شہر وچ پیدا تھئے ہن۔ چھیویں صدی ق م تک ایہ ہک پر رونق تے خوش حال وستی ہئی۔ ویہویں صدی دے اوائل وچ مشہور ماہر آثار قدیمہ لیوناردودولی نے ایں شہر دے آثار دریافت کیتے۔

## حوالے
بابل دا برج

بابل دے برج (انگریزی: Tower of Babel) کوں مینار بابل وی آہدن۔ ایہ سمیری تہذیب دی قدیم ترین یادگاراں وچوں سب توں اچی عمارت ہئی۔ توریت دی کتاب پیدائش دے مطابق اینکوں شینار (موجود عراق) دے میدانی علاقے وچ تعمیر کیتا ڳیا ہئی تے پتھر دی بجائے پختہ سلہاں لائے ڳئے ہن۔ مخروطی شکل دی ایہ ست منزلہ عمارت 300 فٹ اچی ہئی۔ بعض روایات دے مطابق ایہ برج یا مینار حضرت نوح دے بعد دے نسلاں نے بݨایا ہئی تے اوں زمانے دا بادشاہ اوندے ذریعے آسمان تک پہنچݨا چاہندا ہئی۔ سب توں پہلے اوں مینار دے بنیاداں ہک یورپین نے 1914ء وچ دریافت کیتے۔ لیکن مدت تعمیر دا اندازہ ول وی نہ تھی سڳا۔ توریت دا زمانہ تقریباً 2200 ق م دا ہے۔ سمیری تہذیب تقریباً پنج ہزار سال ق م پراݨی ہے۔ مینار بابل دراصل رصدگاہ دی قدیم ترین عمارت ہئی جیندے تے آوݨ والے نسلاں نے افسانوی رنگ چڑھا ݙتا۔
thumb|Pieter Bruegel the Elder - The Tower of Babel (Vienna) - Google Art Project - edited

## حوالے
عیلام بن سام

عیلام عبرانی بائبل ( ابتداء 10:22، عزرا 4: 9) آکھا ویندے کہ اوہ نوح علیہ السلام  ؑدے پتر سام دے پتر ہن۔ ایہ ناں قدیم ملک عیلام کیتے وی استعمال کیتا ویندے جیہڑا ہن جنوبی ایران اچ ہے، جتھوں دے عبرانی لوگ عیلام دی اولاد منیدے ہن۔ سام دا پتر (پیدائش 10: 22) ایندے توں ایہ ظاہر تھیندے کہ عیلانیاں کوں عبرانیاں نے سامی سمجھا ہئی۔ انہاں دی زبان سامی زباناں وچوں ہک نہ ہئی، بلکہ اونکوں لسانی طور تے تنہا سمجھا ویندے۔
## حوالے
قرطاجنہ

قرطاج یا قرطاجنہ یا قرطاجہ (انگریزی: Carthage) موجودہ تیونس شہر دے قریب فونیقیاں دا ہک شہر ہئی جیہڑا 814 قبل مسیح وچ آباد کیتا ڳیا، اڄ صرف اوندے آثار باقی ہن۔ ایہ سلطنت قرطاج دے عہد وچ قائم کیتا ڳیا شہر ہئی، جیندا تیسری صدی ق م وچ یونانیاں نال ٹکراؤ تھیا ہئی تے عہد عتیق (انگریزی: Ancient Age) دے مشہور لڑائیاں پیونک جنگاں (انگریزی: Punic Wars) لڑے ڳئے جنہاں وچ یونانی تے فونیقی ترئے مرتبہ مدمقابل آئے۔ ݙوجھی پیونک جنگ (218 تا 201 ق م) وچ قرطاجنہ دے ہنی بال نے روم تے چڑھائی کیتی تاہم حتمی شکست نال ہسپانیہ تے دیگر علاقے قرطاجنہ دے ہتھوں نکل ڳئے۔ 146 ق م وچ رومیاں نے قرطاجنہ کوں تباہ کر ݙتا۔
قرطاجنہ دا عظیم شہر سفید سنگ مرمر تے مختلف رنگ دے سنگ رخام نال تعمیر کیتا ڳیا ہئی۔ مسلماناں نے اینہی شہر دے باقی آثار توں تونس شہر آباد کیتا۔
قرطاجنہ دے آثار قدیمہ عالمی ثقافتی ورثے وچ شامل ہن۔

## حوالے
حنی بعل

حنی بعل شمالی افریقا وچ قرطاجنہ دا ہک فوجی کمانڈر ہئی۔ ایہ تاریخ دے قابل ترین کمانڈراں وچوں ہک ہئی۔ اوہ قرطاجنہ دے ہک فوجی کمانڈر حملقار برقا دے گھر پیدا تھیا۔ حنی بعل دی سب توں وݙی فوجی کامیابی ݙوجھی پیونک جنگ ہئی، جس وچ اوہ اپݨی فوج تے جنگی ہاتھی آئبیریا، سپین توں کوہ پائرینیس تے کوہ الپس دے اتوں  شمالی اطالیہ وچ داخل تھیا ہئی۔ اطالیہ وچ داخل تھیوݨ دے بعد اوں نے رومیاں کوں جنگاں دے ہک سلسلے وچ شکست ݙتی تے رومی سلطنت دے کئی اتحادیاں تے فتح پاتی۔ اوں دوران حنی بعل نے 17 سال تک اپݨے فوجاں اطالیہ وچ رکھیاں۔

## حوالے
حملقار برقا

حملقار برقا یا برکا ( 275 – 228 ق م) ہک کارتاژ جنرل تے سیاست دان ہئی۔ حملقار بارقا خاندان دا سربراہ ہئی، حنی بعل، صدربل بارقا تے ماجو بارقا دا پیؤ تے صدربل ایماندار دا سسر ہئی۔ ناں حملقار (فونک ”ḥmlqrt“، ملقرت دا بھرا) کارتاژی باشندیاں دا عام ناں ہے۔ ناں برق دا فونک زبان وچ مطلب گرج چمک بݨدے۔حملقار نے کارتاژ اراضی فورسز کوں 241 توں 247 ق م تک صقلیہ وچ، پہلی جنگ فونک دے آخری مراحل وچ کمانڈ کیتا۔ اوں نے اپݨی فوج کوں چاک و چوبند رکھا تے گوریلا جنگ وچ کامیاب سربراہی کریندے ہوئے رومیاں کوں صقلیہ وچ شکست ݙتی۔ حملقار نے سن 241 ق م وچ افریقا کوں اپݨی شکست دے بعد امن معاہدے دے تحت چھوڑ ݙتا۔

## حوالے
فونیقی حروف تہجی

فونیقی حروف تہجی (Phoenician alphabet) تقریباً 1050 ق م دی کندہ کاری وچ ہک رسم الخط ہے۔ ایہ سب توں پراݨے تصدیق شدہ حروف تہجی ہن۔ فونیقی حروف تہجی ہک ابجد ہے جیہڑا 22 حروف تے مشتمل ہے۔ تمام حرف صحیح ہن۔ انہاں کوں فونیقی تہذیب دے لوگ فونیقی زبان کیتے جیہڑی ہک شمالی سامی زبان ہے، استعمال کریندے ہن۔

## حوالے
سامی زباناں

لسانیات تے نژادیات وچ لفظ سامی (Semitic) (کتاب مقدس توں "سام"، عبرانی: שם‎) مغربی ایشیاء (مشرق وسطی) دے زباناں کیتے ٻولا ویندا ہئی۔ اے زباناں ایشیائے کوچک، شمالی افریقہ، افریقہ تے مالٹا وچ پھیل ڳئے، جنہاں کوں ہݨ مجموعی طور تے سامی زباناں آکھا ویندے۔ سامی زباناں چند زباناں دا ہک خاندان ہے جیہڑے مغربی ایشیا، شمالی افریقا تے مشرقی افریقا وچ ٻولے ویندن۔ انہاں دے ٻولݨ والیاں دی تعداد 30 کروڑ دے قریب ہے۔ ایں خاندان وچ عربی، عبرانی، امہری، تگرنیا تے مالٹائی زباناں شامل ہن۔ انہاں زباناں وچ مالٹائی زبان رومی رسم الخط وچ لکھی ویندی ہے۔ ٻولݨ والے رومن کیتھولک مسیحی ہن تے ایں زبان کوں آس پاس دے عربی لہجیاں دے مقابلے وچ قرآن دی زبان دے قریب ترین سمجھا ویندے۔
## حوالے
رعو

رعو (انگریزی: Reu)، (عبرانی زبان: רעו) عبرانی بائبل دی ہک شخصیت ہن جنہاں دا ذکر کتاب پیدائش وچ آیا ہے۔ رعو فلج بن عبر دے پتر ہن۔

## نسب نامہ
رعو، سام بن نوح دی پنجویں پشت وچ ہن۔ اِنہاں دا نسب عبرانی بائبل دے مطابق ایویں ہے: رعو بن فلج بن عبر بن سلح بن قینان بن ارفکسد بن سام بن نوح علیہ السلام۔ ۔

## سوانح
عبرانی بائبل دے بیان دے مطابق رعو دی عمر 32 سال ہئی جݙݨ سروج دی پیدائش تھئی تے سروج دی پیدائش دے بعد رعو مزید 207 سال زندہ رہیے۔ عبرانی بائبل دے مطابق رعو نے 239 سال دی عمر وچ وفات پاتی۔ عبرانی بائبل دے علاوہ اختلافی بیانات ہفتادی تورات تے سامری تورات وچ موجود ہن جنہاں دے مطابق رعو دے ہاں جݙݨ سروج دی پیدائش تھئی تاں اُنہاں دی عمر 132 سال ہئی تے سروج دی پیدائش دے بعد رعو مزید 207 سال زندہ رہیے۔ ہفتادی تورات دے مطابق رعو دی کل عمر 339 سال تھئی۔کتاب جوبلی توں اِیں ڳال دا انکشاف تھیندے کہ جݙݨ رعو دی پیدائش تھئی تاں برج بابل دی تعمیر جاری ہئی۔
## خاندان
عبرانی بائبل وچ رعو دے خاندان دی کوئی تفصیل موجود نی جبکہ کتاب جوبلی وچ اُنہاں دی والدہ دا ناں لومنا ݙسا ڳیا ہے جیہڑے شنعار دے رہݨ والے ہن۔ رعو دی ذال دا ناں اورہ ݙسا ڳیا ہے جیہڑی اُرکساد دی دھی ہن۔

## حوالے
فلج بن عبر

فلج بن عبر عبرانی: פֶּלֶג / פָּלֶג, جدید Péleg / Páleg طبری Péleḡ / Pāleḡ ; "division") عبرانی بائبلکی کتاب پیدائش وچ عبر دے ݙو پتراں وچوں ہک دے طور تے مذکور ہن۔ اوہ نوح علیہ السلام دی اولاد اچوں ہن۔

## حوالے
سروج

سروج (انگریزی: Serug) (عبرانی زبان: שְׂרוּג) عبرانی بائبل دی ہک شخصیت ہن جنہاں دا ذکر کتاب پیدائش وچ آیا ہے۔ سروج، رعو دے پتر تے حضرت ابراہیم علیہ السلام دے پرݙاݙا ہن۔

## نسب نامہ
سروج دے والد رعو، ݙاݙا فلج بن عبر تے پرݙاݙا سلح بن قینان ہن۔ سروج ابراہیم علیہ السلام دے پرݙاݙا ہن۔ سروج دا نسب نامہ ایویں ہے: سروج بن رعو بن فلج بن عبر بن سلح بن قینان بن ارفکسد بن سام بن نوح۔
## سوانح
عبرانی بائبل دے مطابق سروج دی عمر 30 سال ہئی جݙݨ اُنہاں دا پتر نحور پیدا تھیا۔ نحور دی پیدائش دے بعد مزید 200 سال زندہ رہیے۔ 230 سال دی عمرمیں وفات پاتی۔ ہفتادی تورات تے سامری تورات دے مطابق سروج دی عمر 130 سال ہئی جݙݨ نحور دی پیدائش تھئی۔ سامری تورات دے مطابق سروج دی عمر 230 سال تے ہفتادی تورات دے مطابق عمر 330 سال تھئی۔ لوقا دی انجیل دے یونانی نسخے وچ سروج دا ناں **ساروخ** لکھا ہویا ہے۔
## خاندان
سروج دے خاندان نال متعلق کوئی تفصیل عبرانی بائبل وچ موجود نی۔ کتاب جوبلی وچ سروج دی والدہ دا ناں اورہ تے ذال دا نام ملکاح لکھا ہویا ہے۔ شہر ار کسدیم دی بنیاد دے وقت نوح علیہ السلام نے سیروح دا نام تبدیل کرکے سروج رکھ ݙتا ہئی۔
## حوالے
سلح

سلح (انگریزی: Salah) (عبرانی زبان: שלח) عبرانی بائبل دی ہک شخصیت ہن جنہاں دا ذکر کتاب پیدائش وچ آیا ہے۔

## ٻئے مذاہب وچ
مسورا تحریر تے سامری تورات دے مطابق، سلح، ارفخشد دے پتر ہن۔ لیکن سپتواینہ دی تحریر دے مطابق سلح قینان دے پتر تے عبر دے پیؤ ہن۔

انجیلِ لوقا تے کتاب جوبلی ݙوہاں سپتواینہ دی تحریر نال اتفاق کریندن کہ سلح، قینان دے پتر ہن۔ مزید معلومات دے مطابق سلح دی اماں دا ناں ملکہ بنت مادئی ہئی۔ جبکہ انہاں دی زوجہ دا نام موآک بنت کسد ہئی۔
وصال دے وقت سلح دی عمر 433 (بمطابق مسورا تحریر)، یا 460 (بمطابق سپتواینہ)، یا 460 (بمطابق سامری تحریر) سال ہئی۔
اسلام وچ کئی مؤرخین نے انہاں دی نشان دہی حضرت صالح علیہ السلام دے ناں نال کیتی ہے۔
## حوالے
سامری تورات

**سامری تورات**(دیگر ناں، Samaritan Pentateuch، عبرانی: תורה שומרונית تورہ شوم رونیت) عبرانی بائبل دی پہلی پنج کتاباں دا ہک مسودہ ہے جیہڑا سامری حروف تہجی وچ لکھا ڳيا تے بطور صحیفہ سامریوں دے اتھاں رائج ہئی۔
مسوراتی متن تے سامری نسخے وچ چھی ہزار دے قریب اختلافات پائے ویندن۔ جنہاں وچوں بیشتر الفاظ دے املا یا قواعد دا فرق ہے۔ لیکن کئی اہم لسانی اختلاف وی ہن، جیویں کہ سامری نسخے دے مطابق کوہ گرزیم تے ہک قربان گاہ دے قیام دا حکم۔

اگرچہ یہودیاں تے سامریاں وچ حد درجہ مخاصمت پاتی ویندی ہئی، سامری صرف تورات کوں ہی الہامی منیندے ہن، باقی کہیں کتاب تے اوہ ایمان نہ رکھدے تے انہاں دی مخالفت کریندے ہن۔ سامریاں دا ایہ نسخہ تورات نحمیاہ تے عزرا توں وی بہت پہلے دا ہئی۔ سامری دا جیہڑا نسخہ نابلس وچ ہے اوہ قدیم عبرانی زبان وچ لکھا ڳیا ہے۔ ڈھائی ہزار سال تک سامریاں تے یہودیاں دے کول الڳ الڳ تورات رہی جیندی وجہ توں تورات دا ایہ نسخہ اپݨی الگ مذہبی حیثیت منواوݨ وچ کامیاب رہیا۔
یارہویں صدی وچ صور دے ابو الحسن نے ایندا ترجمہ عربی زبان وچ کیتا، جیندی ابو سعید نے تیرہویں صدی وچ نظرثانی کیتی۔
## حوالے
عبدالرزاق گرناہ

**عبدالرازق گرناہ** (پیدائش 20 دسمبر 1948ء) ہک زنزیباری نژاد ناول نگار ہن جیہڑے برطانیہ وچ مقیم ہن۔ اوہ سلطنت زنجبار وچ پیدا تھئے تے 1960ء دے ݙہاکے وچ زنجبار انقلاب دے دوران پناہ گزین دی حیثیت نال برطانیہ آئے۔  انہاں دے ناولاں وچ *پیراڈائز* (1994ء) شامل ہے، جینکوں مین بکر پرائز تے وہٹ بریڈ پرائز ݙوہاں کیتے شارٹ لسٹ کیا ڳیا۔ *ویران* (2005ء) تے *بائی دی سی* (2001ء)، جیہڑے بکر کیتے لانگ لسٹ کیتے ڳئے ہن تے لاس اینجلس ٹائمز بک پرائز کیتے شارٹ لسٹ کیتے ڳئے ہن۔ گرناہ کوں 2021ء وچ ادب وچ نوبل ݙتا ڳیا جیہڑا انہاں دی نو آبادیاتی نظام دے تہذیباں تے اثرات تے پناہ گزیناں دے نال مختلف براعظماں وچ پیش آوݨ والے مصائب کوں انتہائی آسان الفاظ وچ بیان کرݨ دی وجہ نال ݙتا ڳیا ہے۔ 
## حوالے
مسئلہ وجود تے عدم

ہک دور اچ ایہ سوال فلسفے وچ نہایت اہمیت دا حامل رہیا ہے کہ کیا خلا یعنی مکمل عدم دا وجود ہے یا نی؟ ایں سوال دا ماخذ دراصل ایں سوال وچ ہے کہ کیا موجودات یعنی کائنات عدم توں وجود وچ آئے ہن یا نی؟ تے اگر عدم توں وجود وچ آئے ہن تاں خود عدم دے وجود دی نوعیت کیا ہے تے کیا ایندا وجود ہک حقیقت دے طور تے تسلیم کیتے ونڄݨ دے قابل وی ہے یا نی؟ ابتدائی مادی فلسفہ جیندے شارحین وچ طالیس، اناکسیمنڈر دے ناں شامل ہن، نے بظاہر ایں سوال دا جواب نفی وچ ݙتے کیونکہ اوہ ایں ڳال دے قائل ہن کہ عناصرِ اربعہ یعنی پاݨی، ہوا، بھاہ تے مٹی دا وجود ہمیشہ توں ہے، سو اوہ عدم توں وجود وچ نی آئے۔ لیکن مسئلہ عدم جیں پہلے فلسفی دے ہاں واضح طور تے سامݨے آندے اوہ ہیراقلاطیس ہے۔ ہیراقلاطیس دے خیال وچ حرکت حقیقت دا سب توں بنیادی اصول ہے تے کہیں شے کوں وی ثبات نی۔ اوندا ہک مشہور قول ہے کہ تساں کہیں دریا وچ ݙو واری قدم نی سٹ سڳدے کیونکہ ݙوجھی واری اوہ پاݨی گذر چکا ہوسی گا تے ہک مطلق نواں دریا وہندا پیا ہوسی۔ ہݨ حرکت کیا ہے؟ کہیں شے دا اوں حالت وچ بدل ونڄݨا جیندے وچ اوہ پہلے نہ ہئی حرکت اکھویندے۔ یعنی حرکت دراصل کیفیت یا حالت دی تبدیلی ہے۔ لیکن حرکت دے نتیجے وچ شے جیں نویں حالت وچ بدل ڳئی ہے اوہ حالت پہلے وجود نہ رکھدی ہئی تے اوندے کیتے عدم وچ ہئی۔ پس اگر کہیں شے یا وجود وچ عدم دا اضافہ کیتا ونڄے (اتھاں عدم توں مراد شے دی اوہ حالت ہے جیندے وچ اوہ شے پہلے موجود نہ ہئی) تاں اوہ شے تکون دے مرحلے توں گزردی ہوئی ہک بالکل نویں شے بݨ ویندی ہے۔ پس حرکت دا تصور ایندے سوا کچھ وی نی کہ وجود اوہ کجھ بن چکا ہے جیہڑا اوہ پہلے نہ ہئی یعنی وجود وچ عدم دا اضافہ تھی چکے۔ ہیراقلاطیس دے ایہ نظریات ہیگل دے توسط توں اقبال دے ذریعے اساں تک شعری صورت وچ پہنچن تے اقبال دا تصور حرکت و تبدیلی ہیراقلاطیس توں مستفید تھیا ہے۔
## حوالے
فلسفہ بارامانیاس دا نقطہ آغاز

پارمینڈیس اپݨا فلسفہ اتھوں شروع کریندے کہ اساں کہیں وی شے دے بارے وچ ݙو بنیادی سوال پچھدے ہیں کہ کیا اوہ وجود رکھدی ہے یا نی رکھدی۔ اساں ایہو سوال عدم دے بارے وچ کریندے ہیں۔ کیا عدم وجود رکھدے یا مزید واضح الفاظ وچ ایں طرح کہ کیا "نہ ہووݨ" ہے یا نی؟ اگر ایندا جواب نہ وچ ہے تاں ایں طرح ہوسی کہ "نہ ہووݨا" نی۔ ایہ جواب واضح ہے۔ لیکن اگر ایندا جواب ہا وچ ہے تاں کجھ ایویں ہوسی کہ "نہ ہووݨا" ہے۔ ہݨ ایہ جواب اپݨے اندر واضح تضاد رکھدے سو اینکوں منݨ محال ہے۔ پس ثابت تھیندے کہ عدم دا وجود ہک منطقی مغالطہ ہے۔ لیکن ڳال اتھاں ختم نی تھیندی۔ اگر عدم نی ہے تاں کیا ہے؟ ول بس وجود ہی وجود ہے تے ایسا وجود جیہڑا نہ کݙہیں پیدا کیتا ڳیا تے نہ کݙہیں فنا تھیسی۔
اس جواب کی بنیاد پر پارمینڈیس اپنا فلسفہ تشکیل دیتا ہے جو تاریخ کی سب سے پہلی مربوط اور منظم ما بعد الطبیعات کے طور پر پہچانا جاتا ہے۔
## حوالے
بارامانیاس دا مابعدالطبعیات دا نظریہ

اساں موجودات دے درمیان بہت سارے فرق پیندے ہیں۔ میز، میز ہے تے کرسی نی۔ درخت، درخت ہے تے پاݨی نی۔ زید، زید ہے تے بکر نی۔ سو ایہ ڳالھ واضح تھیندی ہے کہ موجودات دے درمیان فرق عدم دی بنیاد تے ہے۔ ہک شے ݙوجھی شے نی۔ لیکن اگر ایہ عدم درمیان توں ہٹا ݙتا ونڄے تاں کیا تھیوے؟ ول ظاہر ہے کہ اشیا دا فرق ہی ختم تھی ونڄے تے پارمینڈیس ایہو ݙکھاوݨا چاہندے۔ موجودات وچ کوئی فرق نی کیونکہ عدم دا کوئی وجود نی۔ تمام موجودات دراصل ہک کلی وجود ہن تے انہاں دا ظاہری تفاوت محض دھوکا ہے جیہڑا عدم کوں درمیان وچ گھناوݨ نال پیدا تھیندے۔

لیکن ہیراقلاطیس ثابت کر چکا ہئی کہ حرکت عدم دے بغیر ممکن نی تے ہݨ اساں ایہ ݙیکھدے پئے ہیں کہ عدم دا تاں وجود ہی نی تاں ول حرکت دا انجام کیا تھیوے؟ ایں سوال دا واضح جواب ہے کہ حرکت دا کوئی وجود نی تے ایہ محض حواس دا دھوکا ہے تے چونکہ حرکت ہمیشہ کہیں خالی جگہ وچ ہووݨی ہی ممکن ہے تے کائنات وچ کوئی جگہ وی خالی نی سو حرکت ممکن نی۔ ردِ حرکت دا ایہ نظریہ پارمینڈیس دے شاگرد زینو نے اپݨے مشہور عالم پیراڈوکس دے ذریعے مزید واضح کیتے۔

ہݨ ایہ کائنات کیا ہے جیندے وچ نہ تاں موجودات دے درمیان کوئی فرق ہے تے نہ ہی کتھائیں حرکت ہے۔ ساݙا فلسفی ایں سوال دا جواب کجھ ایویں ݙیندے کہ کائنات دے ݙو رخ ہن۔ ہک رخ حقیقی ہے جیندے وچ محض ہک کامل تے کلی وجود ہے جیہڑا مکمل سکون دی حالت وچ ہے۔ جتھاں کوئی حرکت نی تے محض ہک ابدی سکون تے تھئے ونڄن دی حالت ہے۔ کائنات دا ݙوجھا رخ ظاہری ہے جیندے وچ اساں موجودات دے درمیان فرق وی پیندے ہیں تے حرکت دا مشاہدہ وی کریندے ہیں۔
## حوالے
بارامانیاس دا تصور وجود

پارمینڈیس دے نزدیک اساں ہر شے دا علم یا تاں حواس توں حاصل کریندے ہیں یا عقل توں۔ ساݙے حواس خام ہن تے اینہی وجہ توں ساکوں حرکت تے تفاوت محسوس تھیندے مگر عقل کامل ہے تے ساکوں حقیقت دا علم ݙیندی ہے اینجھی حقیقت جیندے اچ محض وجود ہے تے کوئی عدم یا حرکت و تفاوت نی۔ پس ساݙے فلسفی دے نزدیک حقیقت تے ظاہر دا فرق عقل تے حواس دے فرق دی وجہ توں ہے۔ ہݨ پارمینڈیس دے سارے نظریے تے مجموعی طور تے نظر سٹیجے تاں کجھ ایہ صورت بݨدی ہے کہ حقیقت تے ظاہر دی دوئی ہے تے عقل تے حواس دی دوئی ہے۔ وجود کلی تے سکون حقیقی ہے تے عقل دے ذریعے اوندے تک پہنچا ونڄ سڳیندے۔ انفرادی موجودات تے حرکت ظاہری دھوکا ہے تے حواس دی وجہ نال پیدا تھیندے۔

پارمینڈیس دا تصورِ وجود ہک مجرد تصور ہے جیندی کوئی صورت یا شکل نی، اوہ ٻس ہے۔ ہک دفعہ مثال ݙیوݨ دی خاطر پارمینڈیس نے آکھا کہ وجود حقیقی گلوب دی طرح ہے مگر ایہ مثال محض مثال ہے تے ایندی وجہ توں پارمینڈیس دے مجموعی نظام تے سوال نی چایا ونڄ سڳدا۔
## حوالے
بارامانیاس دے فلسفے دی تریخی اہمیت

ایہ نظریات فلسفے دی تاریخ وچ نہایت اہم رہیے ہن تے افلاطون دی امثال دے وجود دی نوعیت پارمینڈیس دے تصور وجود نال ٻہوں مماثلت رکھدی ہے۔ افلاطون دے امثال وی مجرد تے حرکت توں پاک ہن۔ مادی تے حقیقی دنیا دا فرق افلاطون نے پارمینڈیس توں مستعار گھدے تے اتھاں تک کہ کانٹ دے ہاں ظاہری تے حقیقی یعنی فی نامینا تے نامینا دے نظریات وی پارمینڈیس توں متاثر تھئے ہن۔ ہیگلیائی جدلیات وچ پہلا مقولہ وجود دا ہے جیہڑا خود ہیگل دے الفاظ وچ پارمینڈیس دے تصور وجود توں اخذ ہے اگرچہ جدلیات وچ ایں تصور توں مختلف نتائج اخذ کیتے ڳئے ہن۔
## حوالے
ارسطو دے نظریے

* خدا ہک نادیدہ مقناطیسی قوت ہے جیہڑی ہر شے کوں اپݨی جانب چِھکدی ہے۔ حرکت دراصل اونہی کشش دا نتیجہ ہے جیہڑی زندگی دا موجب ہے۔
* خدا بے نیاز ہے۔ اوہ اپݨی نمود و نمائش توں مبرا تے جنت جہنم، نیکی بدی نال منزا ہے۔
* انسان دا شرف و اختصاص، ایندی قوت، عقل تے فکر وچ مضمر ہے۔
* کامل انسان، اشرف المخلوق بݨ ویندے تے منتشر و شریر ہووے تاں ارزل المخلوق۔
* اعتدال بہترین رستہ ہے۔
* عورت فطرتاً مرد کولوں ذہنی و جسمانی طور تے پست ہے۔
## حوالے
ارسطو دے لکھتاں

ارسطو صرف فلسفی ہی نہ ہئی، بلکہ اوہ علم طب، علم حیوانات، ریاضی، علم ہيئت، سیاسیات، مابعدالطبیعیات تے علم اخلاقیات تے قدیم حکماء دے مابیں مستند تے صاحب الرائے عالم وی منا ویندے۔ اوندی کتب تے تحقیقی رسائل دی تعداد ہزار توں اتے ہے، جنہاں وچوں اہم ایہ ہن۔
* المقولات
* الاخلاق
* مابعدالطبیعیہ
* العبارۃ
* الب رہان
* الجدل
* الخطابہ
* الشعر
* النفس
* الحیوان
* الحس و المحسوس
* بوطیقا
## حوالے
ارسطو دے علمی کاوشاں

ارسطو (سڄے) اور افلاطون (کھٻے)
فلسفہ دے علاوہ جیہڑی چیز ارسطو کوں سابق فلاسفہ توں ممتاز کریندی ہے اوہ اوندا عملی طبیعیات، ہیئت تے حیاتیات وچ ملکہ ہئی۔ اوہ پہلا عالم ہئی جیں نے علمی اصطلاحات وضع کیتے۔ منطق کوں باقاعدہ علم دا درجہ ݙتا تے سیاست و معاشرت کیتے باضابطہ اصول ترتیب ݙتے۔ اوندی قائم کردہ اکیڈمی عرصہ دراز تک مرکز علم و فن رہی۔
## حوالے
دیموقراطیس

ہک یونانی فلسفی جینکوں بابائے طبیعیات آکھا ویندے۔ تھریس دے شہر ابدیرا وچ پیدا تھیا۔ اوں نے یونانی فلاسفر Leucippus توں متاثر تھی کے عالمی نظریہ جوہری توانائی پیش کیتا جیندے وچ اجسام و اجرام دی حرکات و سکنات دی توجیہ بیان کیتی۔

## نظریے
اوندا نظریہ ہئی کہ چیزاں دے ذائقے مثلاً شیریں، ترش، کوڑا، سرد تے گرم بطور رواج آکھے ویندن تے رواجاً رنگاں کوں تسلیم کیتا ویندے۔ اصل وچ صرف ہک ہی جوہر تے ہک ہی خلا ہے اوں نے معلوم کیتا کہ صرف حواس خمسہ ہی چیزاں دی حقیقت تک رہبری نہیں کر سڳدے۔ اوندا نظریہ ہئی کہ اجزاء یا مادہ ازل توں موجود ہے تے غیر فانی ہے۔ جسامت تے شکل و صورت وچ اختلاف تھی سڳدے لیکن ماہیئت دے لحاظ نال ایہ ہک ہی ہن۔ چیزاں دے خاصیتاں وچ اختلاف ہک ہی نوعیت دے ذریاں دی جسامت، شکل و حرکت وچ اختلاف دا نتیجہ ہے۔ لوہے یا پتھر وچ جوہر لرزدن۔ ہوا وچ اوہ طویل تر فاصلیاں کوں طے کریندن۔ غیر محدود فضا وچ جوہر ہر سمت وچ حرکت کریندن۔ ہک ݙوجھے دے نال ٹکراندن تے مشابہ جوہر یا اجزاء ہک ݙوجھے نال مل کے عناصر بݨیندن تے انہاں عناصر توں لاتعداد عالم بݨدن، بگڑدن تے فنا تھی ویندن۔

فلسفیانہ نقطۂ نظر نال دیموقراطیس دے نظریے دی اگرچہ کوئی حقیقت نہ ہووے، مگر ایہ نظریۂِ جوہر اڄ کل دے نظریے دے قریب تر ہے۔ اوہ مشکل مسائل توں غیر شعوری طور تے گزر ویندے۔ اوہے مسائل چویہہ صدیاں گزر ونڄݨ دے بعد ناقابل حل ہن۔ اوندا نظریہ ہئی کہ کوئی چیز بغیر سبب دے واقع نی تھیندی۔ اوندی شہرت دا اندازہ اتھوں تھی سڳدے کہ اڄ تک جوہری اجزاء کوں اجزائے دیموقراطیسی آہدن۔

## حوالے
فروتاغورث

فروتاغورث یا پروتاغوراث (Protagoras)۔ (/proʊˈtæɡərəs/; یونانی: Πρωταγόρας; c. 490 – c. 420 BC یونانی فلسفی تے سوفسطائی، 481 قبل مسیح وچ تھریس وچ پیدا تھیا۔ جوانی وچ ایتھنز چلا گیا جتھاں پیری کلیز نے اونکوں نواں ضابطہ قوانین مرتب کرݨ دے کم تے مامور کیتا۔ ایہ پہلا یونانی فلسفی ہئی جیں نے سوفسطائیت اختیار کیتی تے معاوضہ گھن کے درس ݙتا۔ اوندا خیال ہئی کہ خیر و شر دے کوئی مطلق یا مجرد معیار نی۔ بلکہ لوگاں دی رائے جیہڑی معاشرتی طرز عمل معین کر ݙیندی ہے، اوہا خیر یا شر دا پیمانہ ہے، ایں کیتے عوامی رائے دا احترام کرݨا چاہیدا اے۔ اے مذہب دے معاملے وچ لاادریت دا قائل ہئی۔ اوں نے اپݨی ہک کتاب وچ لکھا۔

”	میں دیوتاواں دا احترام ضرور کرینداں لیکن ایہ سمجھݨ توں قاصر ہاں کہ فی الواقع او وجود وی رکھدن یا نی	“

چنانچہ اوندے تے کفر و الحاد دا الزام لا کے جلاوطن کر ݙتا ڳیا۔ سسلی ویندے ہوئے رستے وچ ایندا انتقال تھیا۔

## حوالے
بقراط دا علمی مقام

بقراط 460 قبل مسیح اچ یونان دے شہر کوس وچ پیدا تھیا۔ بقراط دے والد دا ناں رافیس ہئی۔ بقراط دا استاد اسقلینوس ثانی ہئی۔ بقراط نے علم حاصل کرݨ وچ 16 سال صرف کیتے تے باقی عمر تحریر و تصنیف وچ گزاری۔ بقراط دا شمار وی یونان دے مشہور و معروف وچ حکماء وچ تھیندے۔ طب دی باقاعدہ ترویح دا سہرا بقراط دے سر ہے۔ اڄ وی ہزاراں سال گذرݨ دے باوجود بقراط دا ناں بطور محاورہ استعمال تھیندے۔ بقراط کوں ذہانت تے عقل و دانش وچ سبھے حکماء افضل منیندن۔ بقراط نے طبابت وچ بہت کم کیتا تے ناں پیدا کیتا۔ بیماری وچ تعویذ گنڈے دے علاج دی بجائے سائنسی علاج دی بنیاد سٹی تے اینہی وجہ توں بقراط کوں بابائے طب دا درجہ وی ݙتا ویندے، بقراط دی ابتدا کردہ اساساں تے بعد وچ جالینوس تے ابن سینا جیہے عالماں دے کاوشاں نال طب یونانی دی بنیاد قائم تھئی۔ 70 سال دی عمر وچ یونان دے شہر لاریزا وچ وفات پتی۔ بقراط دی بہت ساری کتب دا ترجمہ  تھی چکا ہے۔
## حوالے
بقراط دے قول

"'بقراط دے چند حکیمانہ اقوال ملاحظہ تھیون '''
# اپݨے دوستاں توں اوں قدر اخلاص روا رکھو کہ تھوڑی جیہی تبدیلی دوستی ختم نہ کر سٹے۔ 
# اگر تساں خواتین دے مشوریاں دے محتاج نہ بݨسو تاں پوری زندگی مصائب توں بچے رہسو۔ 
# جیہڑا شخص حسد کوں قائم رکھے اوندا نفس قائم نی رہ سڳدا تے اوندی حاسدانہ روش اونکوں قبل از وقت موت دے منہ اچ پہنچا ݙیندی ہے۔ 
# عقلمند اوہ ہے جیہڑا میانہ روی کوں اپݨی زندگی دا شعار بݨائے رکھے۔ 
# سنجیدگی کوں برقرار رکھو، گھٹ ڳالھ کرو تے اپݨی ڳالھ کوں بُرے لوگاں توں بچائی رکھو۔ 
# اگر کوئی تہاݙے بد افعال دی نشان دہی کرے تاں اونکوں بُرا مت آکھو بلکہ اوں بُرے عمل کوں ترک کر ݙیو۔ 
# تہاکوں چاہیدا اے کہ لوگاں دے عیوب دے متلاشی نہ رہو، کیونکہ تہاݙے عیب وی کوئی تلاش کر سڳدے۔ 
# جیہڑے لوگ حکام بالا دے نال تعلق رکھدن انہاں کوں ذلت و اہانت وی برداشت کرݨی پوندی ہے۔ 
# ایں دنیا کوں مہمان خانہ سمجھو تے موت کوں میزبان۔ 
# اگر تہاکوں ٻہوں دولت مل ونڄے تاں رب دا شکر کرو تے چھکیج ونڄے تاں ناشکری نہ کرو۔ 
# مخلوق دے فیصلیاں وچ انصاف برقرار رکھو۔ 
# جیہڑا تہاکوں مندے کڈھے تساں اونکوں مندے نہ کڈھو، بلکہ حسن اخلاق نال اوندی اصلاح کرو۔ 
# جیہڑا شخص اپݨے عیوب توں آگاہی حاصل نی کریندا اوندے تے کہیں دی نصیحت دا اثر نی تھی سڳدا۔ 
# تحمل مزاجی قائدین تے نیک لوگاں دی اولین نشانی ہے۔ 
# عبرت حاصل کرݨ دے شوقین کیتے ہر نویں چیز وچ عبرت پنہاں ہے۔ 
# تہاکوں ہر اوں ڳالھ دا علم ہووݨا چاہیدا اے جیندے بغیر تساں کݙہیں وی شرمندگی نال دوچار تھی سڳدے ہو۔
## حوالے
جالینوس

یونان دا طبیب تے فلسفی، پرگیمم  "ایشیائے کوچک" وچ پیدا تھیا۔ پیؤ ریاضی دان تے معمار ہئی۔ سولہ سال دی عمر وچ طب دا مطالعہ شروع کیتا تے سمرنا، کورنتھ تے سکندریہ ڳیا۔ 158ء وچ واپس آکے پرگیمم دے بادشاہ دا شاہی طبیب مقرر تھیا۔ 163ء وچ روم ڳیا تے شہنشاہ مارکس آری لیس دا شاہی طبیب تھی ڳیا۔ لیکن چار سال بعد واپس پرگیمم آ ڳیا۔ تقریباً ݙیڈھ سو تصانیف طب منطق، صرف تے نحو، اخلاقیات، فلسفہ تے ادب دے متنوع مضامین نال تعلق رکھدن۔ ارسطو تے افلاطون دے بعض کتاباں دی شرح وی لکھی۔

## حوالے
ٻالاں دی نشوونما

thumb|کھیݙ وچ مگن ہک ٻال
ٻالاں دی نشو و نما وچ حیاتیاتی، نفسیاتی تے جذباتی تبدیلیاں شامل ہن۔ جہڑیاں انسان دے ڄمݨ کنوں گھن کراہیں اوندے جوان تھیوݨ دے دور تائیں جاری رہندیاں ہن۔ 

ماء پیؤ کہیں وی ٻال دی حیاتی وچ ٻہوں وݙا کردار ادا کریندن۔ اتے اوں کوں وسیب نال جوڑیندن تے اوندی ذاتی نشوونما وچ مدد کریندن۔ 

ایں عمل دے دوران ٻال آپݨے والدین / سرپرستاں تے انحصاری کنوں آزادی آلے پاسے ویندے۔  

ٻالاں دی نشوونما وراثتی ہوندی ہے تے ماحول نال وی متاثر تھیندی ہے۔ ایندے نال نال ٻالاں دی سکھݨ دی صلاحیت نال نشوونما تھیندی ہے۔ 

آسو بیل آہدا ہے جو ایہ اینجہا علم ہے جیندا تعلق کمرہ جماعت وچ تعلیم دی حقیقت، تعلیم تے اثر کرݨ آلے عوامل تے ایں کنوں حاصل تھیوݨ آلے نتیجے دے جائزے نال ہے۔
فیثاغورث

فیثاغورث (570 ق م - 495 ق م) ہک یونانی فلسفی، مذہبی رہبر تے ریاضی دان ہئی۔ اوہ ساموس، یونانی جزیرے توں جمیا، مصر تک ڳیا تے 530 قبل مسیح وچ اطالیہ دی طرف کروٹون دی یونانی نگری وچ آ کے وس ڳیا۔ اوݙوں اوندے نال اوندے پیروکار رہندے ہن۔ ليكن اوندی مختلف سوچاں دی وجہ توں اونکوں کروٹون چھوڑݨا پیا۔

## قول
* جیہڑا شخص تیکوں تیݙے عیباں نال سونہاں کرے، اوندے توں بہتر ہے جیہڑا تیݙی جھوٹی تعریف نال تیکوں مغرور بݨاوے۔
* تقدیر ٻہوں گھٹ تدبیر دا ساتھ ݙیندیی ہے۔
## مسئلہ فیثا غورث

مسئلۂ فیثا غورث دے مطابق، اینجھی مثلث جیندا ہک زاویہ عین 90 درجے دا ہووے (یعنی زاویہ قائمہ ہووے) اوندے وچ قاعدہ تے ارتفاع (یعنی اچائی) دے مربعے دا حاصل جمع اوندے وتر دے مربعے دے برابر ہوسی۔ آسان الفاظ وچ ایویں وی اکھیج سڳدے کہ کہیں قائمۃ الزاویہ مثلث دے سب توں وݙے ضلعے (یعنی وتر) دا مربع باقی ݙوہاں ضلعیاں دے مربعے دے حاصل جمع دے برابر ہوندے۔ (انگریزی وچ مربع، اسکوائر اکھیندے۔)

قائمۃ الزاویہ مثلث اوں مثلث کوں آہدن جیندا کوئی ہک زاویہ 90 درجے دا ہووے۔ (کہیں وی مثلث دے نہ ݙو زاویے 90 درجے دے تھی سڳدن تے نہ ہی تریہے زاویے 90 درجے دے تھی سڳدن۔)
اگر کہیں قائمۃ الزاویہ مثلث وچ وتر پنج فٹ لمبا ہے تاں باقی ݙوہیں ضلعے لازماً ترئے فٹ تے چار فٹ دے ہوسن کیونکہ ترئے دا مربع (یعنی 9) تے چار دا مربع (یعنی 16) مل کے پنج دا مربع (یعنی 25) بݨیندن۔

اینہی طرح اگر ہک دیوار a ترئے فٹ لمبی ہے تے اوندے نال متصل ݙوجھی دیوار b چار فٹ لمبی ہے تے ݙوہیں دیواراں دے آخری سریاں دا درمیانی فاصلہ c پورے پنج فٹ دا ہے تاں ݙوہیں دیواراں a تے b ہک ݙوجھے نال 90 درجے دا زاویہ بݨیندن۔ راج مزدوراں دی زبان وچ ایہ دیواراں "گونیے" وچ ہن یعنی قائمۃ الزاویہ ہن۔

ایں مسئلے دا ناں قدیم یونانی ریاضی دان فیثاغورث دے ناں تے ہے جینکوں روایتاً ایں مسئلے کوں دریافت کرݨ والا منا ویندے۔ اگرچہ اکثر ایہ سوال وی چایا ویندے کہ ایہ مسئلہ اوندے توں پہلے دے لوگاں کوں وی معلوم ہئی۔
ایں مسئلے کوں حل کرݨ دے 370 طریقے ریاضی اچ موجود ہن۔

(وتر)² =(قاعدہ)² + (عمود)²

## حوالے
رینے ڈیکارٹ

رینے ڈیکارٹ فرانسیسی ریاضی دان تے جدید فلسفے دا بانی ہئی۔ تورین وچ پیدا تھیا۔ پیرس وچوں ریاضی، طبعیات تے الہیات دی تعلیم حاصل کیتی۔ کم سنی ہی وچ تمام ممتاز فلسفیاں دے کتاباں پڑھ گھدے ہن۔ فلسفے دے نال ریاضی نال وی خاصا شغف ہاسی۔ اوں نے الجبرا تے جیومیٹری دے امتزاج دا ہک خاص طریقہ ایجاد کیتا جینکوں ہݨ تحلیلی ہندسہ (Anatytic Geomentry) آہدن۔ فلسفے تے متعدد کتاباں تصنیف کیتس جنہاں وچ مراقیات تے اصول فلسفہ، جدید فلسفے تے اعلیٰ درجے دے تصانیف شمار کیتے ویندن۔ اوں نے علم دے تمام شعبیاں وچ ریاضی دے اصولاں تے قاعدیاں دا اطلاق کرݨ دا طریقہ وضع کیتا تے ایہ اوندے فلسفے دا بنیادی پہلو ہے۔ اوہ خیالی مظاہر کوں وی طبیعی تے کیمیاوی اصول دے ماتحت سمجھدے۔ سائنس وچ اوں نے روایت دا ساتھ نی ݙتا بلکہ فرانسس بیکن دے استقرائی طریقے دی پیروی کیتی۔ تاہم مشاہدے تے تجربے توں زیادہ منطق تے عقل تے انحصار کیتا۔ فلسفے تے اوندا اثر گہرا ہے۔ بعض نقاد اونکوں بابائے فلسفۂِ جدید آہدن۔

## حوالے
جوزپا پیاتسی

جوزپا پیاتسی ہک اطالوی پادری، ریاضی دان تے ماہر فلکیات ہئی۔ اوندی وجہِ شہرت  سیارہ سیرس دی دریافت ہے۔

## حوالے
جارج اوہم

جارج سائمن اوہم (انگریزی: Georg Simon Ohm) ہک جرمن ماہر طبیعیات ہئی جیں نے بجلی دے متعلق کلیہ اوہم پیش کیتا۔ کولون، نورمبرگ تے میونخ دے یونیورسٹیاں وچ علم طبیعیات دا پروفیسر رہیا۔ برقی رو دے خلاف کہیں چیز دی مزاحمت دی اکائی کوں اینہی سائنس دان دے ناں تے اوہم آہدن۔ اوہم دا کلیہ ایہ ہے:

کہیں موصل دے نکراں دے درمیان پوٹینشل ڈفرینس تے اوندے وچ جاری تھیوݨ والی برقی رو دی نسبت ہمیشہ یکساں رہندی ہے تے اوں کنڈکٹر دی مزاحمت دے برابر ہوتی ہے۔ بشرطیکہ اوں کنڈکٹر دی طبعی حالت وچ کوئی تبدیلی نہ تھیوے۔ اینکوں C=E/R نال ظاہر کریندن۔ جبکہ E, C تے R توں علی الترتیب کرنٹ، پوٹینشل ڈفرنس تے مزاحمت مراد ہن۔

## حوالے
دمتری میندیلیف

**دمتری مندلیف** (انگریزی: Dmitri Mendeleev) ہک روسی کیمیادان تے مؤجد ہن۔

## حوالے
گیلیو ناٹا

گیلیو ناٹا ہک اطالوی کیمیادان ہن جنھاں نے 1963ء دا نوبل انعام کارل زیگلر دے نال مشترکہ طور تے جیتا، جیندی وجہ انہاں ݙوہاں دی جانب توں پولیمر میٹیریل تے کیتا ڳیا تحقیقی کم ہئی۔

## حوالے
گبریل لیپمین

گبریل لیپمین فرانس دے ہک طبیعیات دان ہن جنھاں کوں 1908ء وچ نوبل انعام برائے طبیعیات ݙتا ڳیا جیندی وجہ رنگین تصاویر بݨاوݨ دی ابتدا ہئی۔

## حوالے
اناکسی میندر

یونانی فلسفی، فلسفے دے اوں مکتب نال تعلق رکھدا ہئی جینکوں فلسفے دی تریخ وچ ملطائی مکتب فکر آہدن۔ تھیلس تے اناکسی دی طرح اوں نے وی ساری کائنات دا ہک واحد بنیادی عنصر یا کائناتی اصول دریافت کرݨ دی کوشش کیتی۔ ایں کائناتی اصول کوں اُوں نے لامحدود دا ناں ݙتا۔ (یا اوہ پہلا مفکر ہئی جیں نے تجرباتی حقائق دے برعکس اپݨے کائناتی اصول (لامحدود) دے نال دائمیت، ثبات تے ہمیشگی دے خاصیتاں منسلک کیتے۔

## حوالے
سلیمان بن جبریل

سلیمان بن جبرائیل ہک شاعر تے یہودی فلاسفر ہئی۔ اوندی پیدائش 1021ء تے وفات 1058ء ݙسی ویندی ہے۔

## حوالے
ایمپیڈوکلیز

یونانی فلسفی جس نے “ثبات ہستی “ دے قدیم عقیدے کوں ہراکلیتس دے تجربے تغیر تے حرکت نال ملاوݨ دی کوشش کیتی۔ اوندے نقطہ نظر دے مطابق کائنات دے چار بنیادی عناصر ہن۔ خاک، پاݨی، ہوا تے بھاہ انھاں عناصر دے ملݨ نال تمام چیزاں بݨن۔ محبت تے نفرت ݙو حرکی اصول ہن، جنہاں تے انہاں تمام اجزاء دا باہمی ملاپ تھیا ہے۔ ایہے ݙو حرکی اصول خیر تے شر کوں جنم ݙیندن۔

## حوالے
رابرٹ بنسن

روبرٹ بنسن جرمنی دے کیمیا دان ہن، 31 مارچ 1811ء کوں جرمنی وچ پیدا تھئے ہن۔

## حوالے
اناکساغورث

**اناکسا غورث (Anaxagoras)** ہک فلسفی ہئی جیہڑا 510 قبل مسیح وچ پیدا تھیا تے 428 ق م وچ وفات پاتس، یونان دے ہک قصبے کلازومنیس وچ پیدا تھیا۔ نوجوانی وچ ایتھنز ونڄ آباد تھیا۔ کجھ عرصے بعد ایتھنز دے شہریاں نے اوندے تے دہریت دا الزام لا کے شہر بدر کر ݙتا۔ اناکسا غورث پہلا مفکر ہئی جیں نے کائنات دی تشریح دے سلسلے وچ غایتی اصول پیش کیتا۔ اوندا آکھݨا ہئی کہ اوہ اجزاء جنہاں نال کائنات بݨی ہے، لامحدود ہن۔ جݙݨ کجھ اجزاء آپس وچ ملدن تاں ہک شے وجود وچ آندی ہے تے جݙݨ ایہ اجزاء کھنڈ ویندن تاں اوہ شے ختم تھی ویندی ہے، ہک خاص قسم دا روحانی جز موجود ہے جیہڑا ہمیشہ حرکت وچ رہندے۔ ایہو روحانی جز کائنات دے ݙوجھے چیزاں وچ حرکت پیدا کریندے۔ اناکساغورث دا مفروضہ ہئی کہ چونکہ کائنات وچ بظاہر توازن، نظم تے مقصدیت نظردی ہے لٰہذا ایہ حرکت پیدا کرݨ والا روحانی جز ذہن توں متعلق ہے یا ول ہک ہمہ گیر عقل دی شکل وچ موجود ہے۔
دیوجانس لائرٹیئس تے پلوٹارک دے مطابق، اوندے تے غیر صالحیت دا الزام لایا ڳیا تے او جلاوطن تھی کے لیمپاساس، ٹیکساس چلا ڳیا۔

## حوالے
کیمیلو گولکی

کیمیلو گولگی ہک اطالوئی حیاتیاتدان ،طبیب تے جراثیمیات دے ماہر ہن۔ انھاں نے جانوراں دے خلئے دے ہک اہم کارندے گولگی آپریٹس کوں دریافت کیتا۔

## حوالے
ارشیمیدس

ارشمیدس (Archimedes) یونانی ریاضی دان ہئی جیں نے میکانیات تے علم مائعات دے اصول وضع کیتے تے اجرام فلکی دی حرکات معلوم کرݨ دا ہک آلہ تیار کیتا۔ اینجھا آتشی شیشہ بݨایس جیندی حرارت نال دور توں دور دے چیزاں ٻل پوندے۔ اوندے ایجاد کردہ توپاں ایں قدر مضبوط ہن کہ سیراکیوز دا محاصرہ کرݨ والے جنرل کلاڈیس کوں شہر تے قبضہ کرݨ وچ پورے ترئے سال لڳے۔ سیراکیوز تے قبضہ کرݨ دے بعد کلاڈیس نے ارشمیدس کوں معاف کرݨ دا حکم جاری کیتا۔ لیکن ہک سپاہی نے اُونکوں غلطی نال قتل کر ݙتا۔
## ارشمیدس دا قنون
ارشمیدس نے ایہ قنون وی دریافت کیتا کہ کہیں ٹھوس شے کوں کہیں مائع دے اندر پورے طور تے ٻوڑ ݙتا ونڄے تاں اوں شے دے وزن وچ کمی آ ویندی ہے تے ایہ کمی اوں شے دے مساوی الحجم مائع دے وزن دے برابر ہوندی ہے۔ حکیم ارشمیدس نے ایں قنون دی مدد نال شاہ ہیرو دے سونے دے تاج دا معمہ حل کیتا ہئی۔ اونکوں ایہ خیال پیدا تھیا ہئی کہ اگر شاہی تاج کوں پاݨی وچ ٻوڑ ݙیویجے تاں اوندے وزن وچ کمی پیدا تھیسی تے اگر تاج دے ہم وزن سونے دی ݙلی گھن کے اونکوں پاݨی وچ ٻوڑیجے تاں اوندا وزن گھٹ تھی ویسی۔ اگر ݙوہاں صورتاں وچ وزن دی ایہ کمی برابر تھئی تاں ایندا مطلب ہوسی کہ تاج خالص سونے دا ہے۔ تجربہ کرݨ تے اوں نے معلوم کر گھدا کہ جوہری نے تاج وچ کھوٹ ملائی ہئی۔ ارشمیدس نے ایں موضوع تے ہک مکمل کتاب لکھی۔ کتاب دا نام "ترݨ والے اجسام" ہے۔ جیہڑی دنیا وچ ماسکونیات تے پہلی تصنیف ہے۔
## حوالے
جوزف ارلنگر

جوزف ارلینگرایک امریکی ماہر عصبیات ہن جنھاں نے 1944ء دا نوبل انعام برائے طب حاصل کیتا۔

## حوالے
اوٹوڈیلس

اوٹوڈیلس ہک جرمن کیمیاء دان ہن تے انہاں دی خدمات دے صلے وچ انہاں دے ساتھی سمیت ݙوہاں کوں 1950ء وچ نوبل انعام ݙتا ڳیا۔

## حوالے
فریڈرک برجیاس

فریڈرخ برجیاس (11 اکتوبر 1884- 30 مارچ 1949) ایک جرمن کیمیا دان ہئی جیں نے کوئلے توں ایندھن بݨاوݨ دا طریقہ ایجاد کیتا۔ اونکوں 1931ء وچ کارل بوش دے نال کیمیا دا نوبل انعام ݙتا ڳیا۔

## حوالے
گرہارڈ ڈومگٹ

گرہارڈ ڈومگٹ ہک جرمن ماہر جراثیمیات و بیکٹیالوجسٹ ہئی جیں نے 1939ء دا نوبل انعام برائے طب و فعلیات حاصل کیتا۔ اوں نے تریخی طور تے سب توں پہلے کمرشل اینٹی بائیوٹک دوائی ایجاد کیتی۔

## حوالے
گیلیلیو

گلیلیو گلیلی 15 فروری 1564ء وچ اٹلی دے علاقے تسکانی دے شہر پیزا وچ پیدا تھیا۔ گلیلیو (انگریزی: Galileo) ہک اطالوی ماہر فلکیات تے فلسفی ہئی۔ سائنسی انقلاب پیدا کرݨ میں گیلیلیو دا کردار اہم ہے۔ اوہ شاقول تے دوربین دا نامور موجد ہے۔ اوں نے اشیاء دی حرکات، دوربین، فلکیات دے بارے بیش قیمت معلومات فراہم کیتے۔ اونکوں جدید طبیعیات دا پیو اکھا ویندے۔ گیلیلیو اپݨى عمر دے آخرى حصے وچ اندھا رہیا تے اوں نے 8 جنوری 1642ء وچ وفات پاتی۔

## حوالے
جعفر الصادق

دانشگاہ امام جعفر صادق رحمۃ اللہ علیہ دی خصوصیت ہئی کہ امام صیہب استعداد تے ذوق و شوق دے مطابق علوم و فنون دے مختلف شعبیاں وچ مہارت دی حد تک تربیت فرمیندے ہن۔ جیہڑا جتنا سوال کریندا ہئی ،جیندا جتنا تے جینجھا ظرف ہوندا، امام اونہی دے مطابق اونکوں فیضیاب کریندے ہن۔ کݙہیں تاں ایویں وی تھیندا کہ امام ݙسݨا چاہندے ہن لیکن ظرف قابل ہی نہ ہوندا ہئی، چنانچہ ہک شخص امام صیہب دے ہمراہ مختلف امور تے ڳالھیں کریندا نال ویندا پیا ہئی، اوں دوران انہاں دا گزر مسگراں دے بزار اچوں تھیا، اوں شخص نے پچھیا: مس کینکوں آہدن؟ امام صیہب نے فرمایا: فاسد شدہ چاندی ہے، لیکن ایندی ہک خاص دوا ہے، جیندے ذریعے دوبارہ اینکوں خالص چاندی وچ تبدیل کریج سڳدے، پر سائل نے اوں دوا دے بارے آپ کولوں  پچھا ہی نہ۔ ہک جرمنی محقق نے سائل دی ایں غفلت تے نہایت افسوس دا اظہار کیتے۔

امام صیہب نے بہت پہلے اکسیجن دی خصوصیات دی طرف اشارہ کیتا تے ݙسا کہ *ہوا* عنصر بسیط نی بلکہ مختلف عناصر توں مرکب ہے، جیندے وچوں بعض اجزاء ہر زندہ موجود دے ساہ گھنݨ وچ مدد کریندن تے بعض اجزاء بھاہ پیدا کرݨ وچ معاون ہوندن۔ اگر ہوا دے اندر موجود عناصر دا تجزیہ کیتا ونڄے تاں اوہ اجسام وچ نفوذ کرسڳدن تے لوھے کوں پگھار سڳدن۔

۱۳۰۰ سال پہلے دانشگاہ امام جعفر صادق رحمۃ اللہ علیہ وچ زمین تے سجھ دی حرکت تے کرویت دے بارے بحث و گفتگو تھیندی ہوندی ہئی، انہاں دا نظریہ ایہ ہئی کہ زمین گول ہے جیہڑی اپݨے گرد چکّر لیندی ہے تے گردش لیل و نہار زمین دی حرکت کے سبب ہے نہ کہ سجھ دے۔ آپ سجھ دی حرکت کوں مستدل طریقہ نال محال ثابت کریندے ہوئے فرمیندن کہ زمین اپݨے گرد حرکت دی وجہ توں زمین دا نصف حصہ روشن تے ݙوجھا حصہ اندھارے وچ کڄا ہویا ہوندے۔
## حوالے
جان کیپلر

جان کیپلر (Johannes Kepler) ہک جرمن ماہر فلکیات تے ریاضی دان ہئی۔ اوہ 27 دسمبر 1571ء کوں جرمنی وچ پیدا تھیا۔ اوہ ستارھویں صدی دے سائنسی انقلاب دی ہک بہت اہم شخصیت ہئی۔ اوں نے جرمنی دی ہک مشہور تے قدیم جامعہ جامعہ گوٹنگن توں تعلیم حاصل کیتی۔ اوہ سیاریاں دی حرکت دے قوانین دریافت کرݨ کیتے مشہور ہئی جنہاں دی بعد وچ آوݨ والے ماہرین فلکیات نے تصدیق کیتی۔

پیشے دے اعتبار نال اوہ آسٹریا دے شہر گراز وچ ریاضی دا استاد ہئی۔ 15 نومبر 1630ء کوں 58 سال دی عمر وچ اوندا انتقال تھیا۔ اوں نے بصریات (optics) تے وی کم کیتا تے دوربین دی ساخت کوں بہتر بݨایا۔ اوں نے اپݨے ہمعصر گیلیلیو دی دریافت کیتی ہوئی دوربین دا وی ذکر کیتا ہے۔ اوندے زمانے وچ فلکیات تے نجوم دے درمیان کوئی خاص فرق نہ ہوندا ہئی ہا البتہ فلکیات تے طبیعیات دے درمیان کافی واضح فرق ہئی۔ اوہ اپݨے کم وچ مذہہبی دلائل وی گھن آندا ہئی۔ اوندا ایہ یقین ہئی کہ خدا نے ایہ دنیا نہایت ہی ذہین منصوبے نال بݨائی ہے ۔ اوں نے اپݨی فلکیات کوں **[[فلکی طبیعیات]]** (celestial physics) دا ناں ݙتا۔
## حوالے
جانگلہ

جانگلہ، علی پور، جتوئی تے مظفرڳڑھ دا ڄٹ یعنی کاشتکار تے ہک اہم نسلی سرائیکی قبیلہ ہے۔ شاہ جمال دے نیڑے مہرپور، محمود کوٹ، چک روہاڑی، شہرسلطان تے کوٹ ادو اچ جانگلہ ذات دی آبادی موجود اے۔ ملتان، راجن پور تے ڈیرہ غازی خان اچ وی ایں ذات دے لوگ موجود ہن۔ جانگلہ ذات دے ہک فرزندِ مہر سعید اختر جانگلہ، پنجاب یونیورسٹی اچ چئیرمین ادارہ تعلیم و تحقیق تعینات ہن۔
## حوالے
رشید عثمانی

سئیں رشید عثمانی 15 اگست 1941ء کوں خیر پور ٹامیوالی اچ ریاض رحمانی بلوچ دے گھر پیدا تھئے ۔ فاضل اردو کیتا تے محکمہ لیبر اچ ملازم تھئے ۔ اکھیںدے جڳارے ، میں مٹی میں سونا، نورِ برحق ، خواب وچ دریا دریا ہے راستے میں انہاں دیاں کتاباں ہِن ۔ خیر پور ٹامیوالی اچ ایں خاندان دیاں سرائیکی واسطے ٻہوں خدمتاں ہِن ، وسیب دے سارے لوک سئیں رشید عثمانی دے ابا سئیں ریاض رحمانی دا ناں ٻہوں ادب نال چیندن ۔ 

رشید عثمانی سرائیکی شاعر ہے۔

اصل ناں    رشید احمد

قلمی ناں    رشید ؔعثمانی

جاہ پتہ      خیر پور ٹامیوالی ضلع بہاولپور

رشیدؔ عثمانی علمی ادبی گھرانے دے جٖموڑ ہن تے شاعری انہاں کوں ورثے وچ ملی ہے۔آپ سرائیکی دے نامور شاعر سئیں ریاضؔ رحمانی ہوراں دے فرزند ہن۔ایہا ای وجہ ہے جو انہاں دا کلام بٖہوں پختہ تے پر اثر ہے۔آپ دا نمونہ کلام ڈٖیکھو!

### غزل
توں آویں تاں بدلے نقشہ میڈٖے گھر دا

رات غماں دی گزرے نظرے نور سحر دا

سنگتی اوہو جیڑھا ڈٖکھ دا سنگتی ہووے

سجٖنْ اوہو جیڑھا اوکھے وقت پکر دا

رجٖ کھاوے تاں کمّی وی سردار اَکھِیسی

بُکھا ہووے تاں سید وی بانھاں بردا

جیونْ میڈٖا بھانویں میڈٖے وس وچ کائنی

مارن والا نہ مارے تاں میں نی مردا

توں وسدا ہیںمیڈٖے دلوچ رب دی صورت

میڈٖے کیتے کعبہ ، پتھر تیڈٖے در دا

میڈٖا فن ہی میڈٖے کیتے دھن دولت ہے

میں نی بُکھا عزت ، شہرت ،مال تے زر دا

وقت رشیدؔ مسافر کر ڈٖیندا ہے سب کوں

دل وچ ہووے یا نہ ہووے شوق سفر دا

؎جَیں سوہنْے دی سک وچ اساں اپنْی عمراں گٖالی

جیوے شالا اجٖ تونْیں نس دید مہر دی بھالی

چن نے تیڈٖے متھے کولوں منگیاں ہن کجھ لاٹاں

پھُلاں نے منگی ہے تیڈٖے ہوٹھاں کولوں لالی

چن چوڈٖی دا اَہدے بنْساں متھے دا میں ٹِکا

پہلی دا چن اَہدے بنْساں تیڈٖے کن دی والی

؎جے آ سگٖیں توں بٖوہے کھلے ہن میڈٖے گھر دے

میں پہنچ نمہی سگٖدا تیڈٖے شیش محل تک

؎کہیں بٖئے دل وچ ہوون تاں دل پھَٹ ونجٖٖے

جیڑھے غم میں اپنْے دل وچ پالے ہن

٭٭٭

## ڄم پل
خیر پور ٹامے آلی نال تعلق ہے

## کتاباں

* میں مٹی میں سونا، شائع شدہ ١٩٧٨ء
* خواب وچ دریا
* اکھیں دے جگارے (سرائیکی نظماں)
* نور برحق (مجموعہ نعت)
* دریا ہے راستے میں

## نمونہ کلام
میݙی  مٹھی   نسری بولی

جند میں تیݙے ناں توں گھولی

دیکھ تے اوندیاں بے پرواییاں 

میں وی دل دی ڳالھ نہ چولی 

بے قدراں دی نگری پھریم 

خالی رہ ڳئی آس دی جھولی 

ہیں کوں محبت آدھے ہوسن 

پیڑ اے دل وچ تھولی تھولی 

درد  جگیندیں  مٹھا  مٹھا

چونڈھی پیندیں پولی پولی

جن تے وینداں ٹر پوندی اے

میݙے نال غماں دی ٹولی 

لفظ بدل ویندے ہن بھانویں 

ہک ہوندی ہے پیار دی بولی 

کیوں دنیا تے روز کھݙیوے 

امن دے ناں تے خون دی ہولی 

کجھ وی ہتھ نیں آیا اساں 

مفت رشید حیاتی رولی 

۔۔۔۔۔

کلام رشید عثمانی 
ونکی:سرائیکی شاعر
دریائے لفی

**دریائے لفی** (River Liffey) جمہوریہ آئرلینڈ دا ہک دریا ہے۔  جیہڑا ایندے دار الحکومت دے درمیان  وہندے۔ ایندی اہم معاون ندیاں ڈوڈر ندی تے پوڈل ندی ہن۔

## حوالے
المطیع للہ

ابوالقاسم الفضل بن المقتدر (عربی: ابوالقاسم الفضل بن المقتدر) جیہڑے اپݨے دور خلافت دے لقب المطیع للہ (انگریزی: Al-Muti) نال پہتر طور تے ڄاݨے ویندے ہن، بغداد وچ عباسی خلیفہ ہن جنہاں دا دور خلافت 946ء توں 974ء تک ہئی۔

## حوالے
الطائع للہ

طائع للہ (پیدائش: 932ء — وفات: 3 اگست 1003ء) چوبیسواں عباسی خلیفہ (بغداد) ہے جیں نے 974ء سے 991ء تک حکومت کیتی۔طائع للہ کوں خلافت عباسیہ دے کمزور ترین خلفاء اچ شمار کیتا ویندے۔

## حوالے
سقوط منکیرہ

سقوط منکیرہ۔۔۔

25 دسمبر 1821

پندرھویں صدی وچ جتھاں ریاست ملتان اپݨے شمال مغربی تجارتی رستاں کوں محفوظ بݨایا اتھائیں سیت پور تو کوٹ کروڑ تے دھن کوٹ کالاباغ تک دفاعی بندوبست وی بݨایا گیا۔ سندھ دی ݙلہائی مݨ  تے وسے دیرہ جات کوں تھل دے ݙنبہاری تے ملتان دے اوبھے ݙنبہاری دفاعی مرکز شورکوٹ نال ملاوݨ کیتے تھل دے درمیان قلعہ منکیرہ وی بݨیا۔

جیندی دھوڑ تے چرچے سولہویں صدی ئچ ٹھٹھہ تے مکران تئیں پہنچے۔

ول ایں دھرتی کوں نظر لگی تے نحوست اتھاں اپݨاں گھر گھتا۔ ابھے دیرہ دے ہوت تے لمے دیرہ دے میرانی چوتا مار آپت ئچ جپ گئے۔ بھاجڑ تے بانہیں کپوا کے چھیکڑ گانمن سچار دی من کے بس کتونیں۔

تے 1739 وچ نادر شاہ دہلی دی فتح توں بعد دیرہ اسماعیل خان دے رستے ایں دھرتی کوں سنج کرݨ آ گیا ۔

افشار مویا تاں ول آؤندے لٹیرے جرنیل ابدال بݨ کے ایں علاقے کوں لتاڑݨ لگ پئے۔

تے دیرہ جات دی گورنری والی کابل دے ہتھوں ملݨ پئے گئی۔ جیڑھا گورنر بݨے اوھو عوام کوں لگان، مالیہ تے ٹیکس دے بہانے پنج کے رکھ ݙیوے۔

کابل دی بھگوانی توں بعد اے گورنر رنجیت سنگھ دے باجگزار ب  ݨے تے عوام کوں لٹ کے ساری مݙی سکھاں کوں ݙتونے۔

انہاں ݙیہاں وچ اے لوک اکھاݨ ہر کئیں دی زبان تے ہا۔

"چٹی پئی مہراں تے

مہراں پائی شہراں تے"

(جرمانہ تاں سرداراں تے پیا پر  سرداراں نے عوام کنوں وصول کیتا).

25 دسمبر 1821 کوں ٹھیک اج دے ݙینہہ منکیرہ دے نواب احمد خان سدوزئی منکیرہ دا سقوط لکھ کے ݙتا تے بدلے وچ دیرہ اسماعیل خان دی جاگیر تے راضی تھی کھڑا۔

حیدر خان، دولہا دریا خان تے داؤد خان جئیں دلیری دکھاوݨاں صرف انہاں دا کم اے جیڑھے کئیں دے کراوے بݨݨ دی بجائے دھرتی تے قربان تھیندن۔

25 دسمبر 1821 سقوط منکیرہ دے نانویں 

اقتباس۔۔۔

## حوالے
1. تاریخ ریاست منکیرہ

2. تاریخ لیہ

3۔ تاریخ بھکر

4. ݙسٹرکٹ گزئٹئر دیرہ اسماعیل خان — thinking about ‎سقوط منکیرہ‎.
ونکی:تاریخ سرائیکستان
ٻیلوٹ

کافر کوٹ (قلعہ ٻیلوٹ )

اٹھویں صدی عیسوی اچ سندھو دریا دی پچادھی کندھی تیں تیار تھیوݨ آلا اے تریخی قلعہ ٻیلوٹ جیکوں اڄ کافر کوٹ دے ناں نال یاد کیتا ویندے وکھرے کشمیری ترض تعمیر آلیں ترائے انوکھیں عمارتیں تیں مشتمل اے جیندی پہلی ترائے منزلہ عمارت  بغیر کہیں پیلر جا ٹیئرگاڈر دے اٹھویں صدی دے شروعات اچ ٻݨایا گئے اتے ݙوجھی قـلعہ نما راج نیتک عمارت بغیر کہیں ٹیئر گارڈر دے ݙھاویں صدی اچ ٻَݨایا گئے. انھیں شاندار عمارتیں اچ ݙو سو سال تک سرائیکی وسیب دیرہ اسماعیل خان دے وسدڑ سرائیکی لوک ایتھاں راج کریندے رہیےاتے ایں راج کوں اُدھے شاہی راج آکھیا ویندہ رہے گئے ایں اُدھے شاہی راج دے لوکیں دا تعلق ہندوازم نال ہائی اتیں ایں راڄ شاہی دا آخر راجہ عَکنفر راجے دا پتر  راجہ سیفل ہائی جینکوں قلعہ آمریقہ میاں والی  راجہ آمریقہ  دی دھی نال عشق تھیندے اتے  راجہ آمریقہ راجہ سیفل دا سر قلم کر ݙیندے اتے ٻیلوٹ  قلعہ یعنی کافر کوٹ دا دھینت تھی ویندے اتے ایویں کرݨی دی بھرݨی موجب راجہ آمریقہ دی راج نیتی اتے قلعہ امب شریف کوں کئی صدیاں باد محمود غزنوی تباہ کریندے اتے ݙوہیں قلعیں یعنی راجہ سیفل دا قلعہ ٻیلوٹ جا کافر کوٹ اتے راجہ آمریقہ دا قعلہ امب شریف ہمیش ہمیش کیتے تباہ و برباد تھی ویندین اتے تریخ دے ہتھوں ہمیش ہمیش کیتے عِبرت بݨ ویندین. ہݨ کافر کوٹ جا ٻیلوٹ قلعہ اپݨیں انوکھی ترض تعمرات اُتیں مشتمل اڄ دی نویں جنریشن کیتے کہیں عجموبے کولو کم کینی اتے ہمیش کیتے راہسی. 

عابد بزدار
سوڈان دی تریخ

1851ء دے بعد یورپی تے عثمانی سوداگراں نے ہاتھی ݙند دی تلاش وچ بالائی نیل دے دریائی علاقیاں وچ آمد و رفت شروع کیتی، انہاں دی بے لگام مداخلت دے، قبائلی معاشرے دی بغاوت تے غلاماں دی تجارت دے نویں علاقیاں تک توسیع دی صورت وچ ݙو منفی نتائج ہن۔ خیدِو اسماعیل (1863-79)حکمران ہئی۔ برطانوی گورنر جنرل، جنرل گورڈن 1877ء وچ تعینات تھیا۔ 1879ء وچ خیدِو اسماعیل کوں تخت توں لہا ݙتا ڳیا تے جنرل گورڈن نے استعفیٰ ݙے ݙتا۔ محمد احمد مہدی نواں حکمران بݨا۔ سر ہربرٹ کچنر نے جیہڑا اوں وقت مصری فوج دا سربراہ ہئی، سوڈان کوں ول فتح کرݨ دا منصوبہ بݨایا تے ایں منصوبے دی قیادت کیتی اوں نے 1898ء وچ ڈنگولا صوبے تے ول قبضہ کر گھدا۔

دوبارہ فتح کیتے ڳئے علاقیاں دی حیثیت دا تعین ہک کنونشن دے تحت جنوری 1899ء وچ کیتا ڳیا جیندے وچ مصر تے برطانیہ شامل ہن۔ اوندا ڈرافٹ ہک برطانوی ایجنٹ لارڈ کرومر نی برطانوی حکومت دی پالیسی دے عین مطابق تیار کیتا تے اوندا بنیادی مقصد سوڈان توں بین الاقوامی ادارے تے مصری حکومت دے اختیارات دا اخراج ہئی۔ سوڈان کوں باقاعدہ طور تے مصر تے برطانیہ دی مشترکہ حکومت دا ماتحت علاقہ بݨا ݙتا ڳیا۔ 1910ء وچ گورنر جنرل کونسل قائم کیتی ڳئی۔ ݙوجھی جنگ عظیم دے دوران نویں سیاسی پیش رفت تے قوم پرست احساسات دے آغاز دا مشاہدہ کیتا ڳیا۔ اسماعیل الازہری سوڈانی سیاست داناں وچوں سب توں زیادہ مقبول تے مضبوط تھی ڳئے ہن۔ سوڈان حکومت نے اپریل 1952ء وچ ہک خود حکومتی آئین دا اعلان کیتا۔ جنوری 1954ء وچ نویں پارلیمنٹ دا اجلاس تھیا جیندے وچ نیشنل پارٹی دے لیڈر اسماعیل الازہری کوں وزیر اعظم منتخب کر گھدا ڳیا۔ فوج، پولیس تے سول سروس اچوں برطانویاں دی واپسی تے سوڈانی لوگاں دی بھرتی دا عمل تیزی نال شروع تھیا۔ پارلیمنٹ نے مزید اقدامات کرکے الازہری کوں ایں قابل کر ݙتا کہ انہاں نے یکم جنوری 1956ء کوں سوڈان کوں ایک آزاد جمہوریہ بݨاوݨ دا اعلان کر ݙتا۔
## حوالے
نسائیت دی تَرِیخ

**نسائیت دی تَرِیخ، (History of Feminism) اِنّھاں تحریکاں اَتے نظریاتاں دے احوال (تَرِیخی یا موضوعی) اُتے مشتمل ہِے جین٘دا مقصد تِرِیمتاں دے ساجھے حقوق دا حصول ہِے۔ ڄاں جو دُنیا بھر دے نسائیتی دے اسباب، مقاصد اَتے ویلے اُتے منحصر ادارے، ثقافت اَتے دیس وِچ اَنج اَنج ہِن، زیادہ تر لَہن٘دی تِرِیمتی تریخ داناں نے زور ݙے تے آکھیا ہِے جو تِرِیمتاں دے حقوق دے حصول کِیتے کَم کرݨ آلے سبھے تحریکاں کُوں نسائی تحریکاں دے طور تے گِھنݨاں چاہِیدا ہِے، اِیہ تئیں جو جݙݨ اِنّھاں تحریکاں نے آپ اِیں اصطضاح کُوں آپݨے اُتّے لاڳو کِیتا (یا نئیں کِیتا)۔ کُجھ ٻئے تریخ دان نے جدید نسائی تحریک اَتے اُون٘دے بعد دے سبھے تحریکاں کِیتے "[[نسائیت]]" دی اصطلاح کُوں محدود کر ݙِتّا ہِے اَتے (نسائیت دی پہلی لہر) اِین٘دے تُوں پہلاں دی تحریکاں کُوں ݙَساوݨ کِیتے "[[ابتدائی نسائیت]]" (Protofaminism) دا مُکّھ پَنّاں استعمال کرین٘دے ہِن۔** 

جدید مغربی نسائیت دی تریخ روایتی طور تے ترے ادوار یا "لہراں" وِچ ونڈائی وین٘دی ہِے، جِنّھاں وِچُوں ہر ہِک بیشتر پیشرفت دی بُݨیاد اُتے قدرے اَنج اَنج مقاصد دے نال ہِے: 

* نسائیت دی پہلی لہرنسائیت دی پہلی لہر]]، تُوں مراد پوری لَہن٘دی دُنیا وِچ اُن٘وِیہوِیں اَتے وِیہوِیں صدی وِچ نسائیت متعلقہ سرگرمیاں اَتے وِچاراں دا دور ہئی۔ اِیں تحریک دی بُݨیادی توجہ قانونی مسائل بݨیادی طور تے تِرِیمت دے حَق رائے دہی اُتے ہئی۔ 
* نسائیت دی ݙُوجھی لہر(1960ء دی ݙہائی - 1980ء دی ݙہائی)، ثقافتی عدم مساوات، تِرِیمت دا کردار، اَتے معاشرے وِچ تِریمت دا کردار اُتے مباحث اِین٘دا حِصّہ ہَن۔ 
* نسائیت دی تِرِیجھی لہر، (1980ء دے ݙہاکے - 2000ء دا ݙہاکا)، تُوں مراد نسائی سرگرمی دا متنّوع تناؤ، تِرِیجھی لہر آپ کُوں ݙُوجھی لہر دے تسلسل اَتے اُن٘دی ناکامیاں دے جواب دے طور تے ݙیہْدی ہِے۔ 

## ابتدائی نسائیت
بتریہ

**بَترِیّہ**، **بُتریّہ** یا **اَبتَریّہ** فرقہ زیدیہ دی ہک شاخ ہئی جیندے پیروان وچ کُثَیْرنوّاء تے حسن بن صالح بن حیّ دے ناں ملدن۔ شیعہ اثنا عشری دے مطابق ایہ اصطلاح انہاں تمام افراد تے لاگو تھیندی ہے جنہاں نے ولایت ائمہ اثنا عشریہ تے خلافت ابوبکر و عمر کوں آپس وچ خلط ملط کر ݙتا، جنہاں لوگاں دے بارے وچ انہاں دا عقیدہ ہے کہ اوہ دشمنان اہل بیت و ائمہ گرداݨے ڳن۔
جنہاں علماء نے ایہ اصطلاح استعمال کیتی اُنہاں وچ ملا دربندی، محمد السند اور یاسر الحبیب شامل ہن۔

دانشنامہ جہان اسلامی دے مطابق ایہ اہل تشیع دا اوہ گروہ ہئی جیہڑا عقائد وچ اہل سنت دی طرف جھکاؤ رکھدا ہئی یعنی ایہ لوگ خلفائے راشدین دے وی معتقد ہن لیکن امامت تے اولاد حضرت فاطمہ زہراء تے امام علی دے پتراں دا حق سمجھدے ہن۔ جناب زید بن علی انہاں لوگاں کوں انہاں دے عقائد دی وجہ توں گمراہ ڄاݨدے ہن۔۔
ایں مذہب دے عقائد دے مطابق جیہڑے وی حسن تے حسین ابن علی دی اولاد وچوں ہن تے جنہاں نے ظلم دے خلاف قیام کیتا، امام ہن تے ایہ وی ممکن ہے کہ ہک زمانے وچ ݙو امام ظہور کرن۔ شہرستانی لکھدے کہ جݙݨ اوہ سُنی معتزلہ مذہب دا پیروکار تے بتریہ دا مقلد ہئی تاں اکابرین معتزلہ کوں اہل بیت توں برتر سمجھدا ہئی۔ اوہ لوگ یعنی بتریہ فرقہ ابوحنیفہ دے پیروکار وی ہن تے بعض مسائل وچ اہل تشیع تے شوافع دی وی پیروی کریندے ہن۔
## حوالے
درگڑی

درگڑی ڄام پور تحصیل دی ہک پروبھری وستی جیرھی اپݨی ہک نویکلی اتہاس دی امانت دار اے ۔جیندا کوئی ولی وارث کائنیی ۔اوندے تاریخی آثار مٹدے ویندن ۔ہک پراݨی قلعہ نما عمارت ݙیکھݨ دھردی اے ۔چراغ اعواݨ جئیں ہک مثنوی ہیر سرائیکی وچ صدیاں پہلوں لکھی ہئی اتھوں دے جم پل ہن ۔اتے اپݨی ایں مٹی وچ دفن تھئے ۔بجر آلیاں قبراں وی ہک تاریخ سانبھی پئن۔

لکھت: طارق اسماعیل
ونکی:سرائیکستان
حجاز

شمال مغربی سعودی عرب دا ہک علاقہ جیہڑا بحیرہ قلزم دے مغربی ساحل تے واقع ہے۔ ایندا رقبہ تقریباً ݙیڈھ لکھ مربع میل ہے۔ مکہ مکرمہ تے مدینہ منورہ دے شہر اینہی علاقے وچ واقع ہن۔ اے خطہ قدیم و جدید عرب تہذیب دا گہوارہ ہے۔ 1913ء تک سلطنت عثمانیہ دے زیر تسلط رہیا۔ 1932ء وچ نجد تے حجاز دے علاقیاں کوں کٹھیاں کرݨ نال سلطنت سعودی وجود وچ آئی۔

خطہ حجاز بحیرہ احمر دے قریب واقع ہے۔ ایہ خطہ گہرے رنگ دی ریت دی وجہ نال مشہور ہے۔ حجاز مقدس سروات دے پہاڑی سلاسل تے مشتمل ہے جیہڑا نجد کوں تہاما توں انج کریندے۔
## اہم شہر
* جدہ
* مکہ المکرمہ
* مدینہ منورہ
* طائف
* ينبع البحر
* الباحہ (شہر)
* تبوک، سعودی عرب
* بدر
* رابغ
* سبت الالایا
## حوالے
تفسیر کبیر

**التفسیر الکبیر** امام ابو عبداللہ محمد فخر الدین رازی ولادت 544ھ وفات 606ھ دی عربی تفسیر قرآن جیندا اصل ناں "مفاتیح الغیب" ہے جیہڑی امام محقق فخر الدین ابن خطیب الرازی شافعی دی لکھی ہوئی تفسیر ہے۔
مشکلاتِ قرآن وچوں کوئی مشکل ایسی نی مگر اوندا حل امام موصوف نے ایں تفسیر وچ فرماوݨ دی سعی نہ کیتی ہووے۔ رازی حل مشکلات دے دریا وچ غوطہ زنی کریندن اگرچہ بعض مشکلات دا اوہ قابل اطمینان تے موجب قناعت حل پیش کرݨ وچ ظفر یاب نی وی تھیندے۔
تفسیر کبیر دی اہمیت توں اہلِ علم واقف ہن، رازی چھیویں صدی ہجری دے عالم ہن، انہاں تے معقولات دا غلبہ ہئی، تفسیر وچ وی اوہو رنگ ہے۔ انہاں دی کنیت ابو عبد اللہ تے ناں محمد ہے، انہاں دے والد مرحوم ضیاء الدین عمر خطیب نال معروف ہن، اوہ وی بہت وݙے عالم تے صاحبِ تصنیف ہن۔ تفسیر کبیر وچ مسائل کوں دلائل نال لکھا ڳیا ہے، کہیں وی آیت تے تھیوݨ والے امکانی سوال قائم کرکے جواب تحریر کیتا ڳیا ہے، زبان وی کافی عمدہ ہے۔ اٹھ نو سو سال دے بعد وی مقبولیت وچ کمی نی آئی تے نہ اوندے مماثل کوئی ݙوجھی تفسیر تصنیف کیتی ونڄ سڳی ہے۔

فقہی مسائل وچ ایں تفسیر اچ شافعی مسلک دی ترجمانی تھیندی ہے۔ ایں تفسیر وچ معتزلہ، جبریہ، قدریہ تے رافضیہ دا بہت رد کیتا ڳئے۔ آیات دا شان نزول بیان کیتا ڳیا ہے تے احادیث دا وی ذکر کیتا ڳیا ہے۔ آیات نال عمدہ تے نفیس نکات دا استنباط کیتا ڳیا ہے۔ ایں تفسیر وچ آیات قرآنی دے باہمی ربط دی تشریح بڑے دل نشین انداز نال کیتی ڳئی ہے۔ اغلب ایہو ہے کہ امام فخرالدین رازی نے سورہ فتح تک دی تفسیر خود لکھی ہے تے باقی تفسیر قاضی شہاب الدین بن خلیل الخولی الدمشقی متوفی 639ھ یا شیخ نجم الدین احمد بن محمد القمولی متوفی 777ھ نے لکھی ہے۔
## حوالے