سرائیکی شاعری دا ارتقاء :ہک جائزہ

’’سرائیکی شاعری دا ارتقاء‘‘ڈاکٹر نصراللہ خان ناصرؔ دا سرائیکی وچ لکھیا ہویا پی ایچ ڈی دا پہلا مقالہ اے جیرھا خاصا تفصیلی اے ‘ اَتے ایں مقالے کوں ݙاہ حصیں وچ ونڈیا ڳئے ۔ جیندی تفصیل کجھ ایں طرح نال ہے۔

پہلا باب:زبان تے اوندا ویورا

ݙوجھا باب:لوک ورثہ

تریجھا باب:موضوعات دے حوالے نال شاعری دا جائزہ

چوتھا باب:اصناف سخن دا جائزہ

پنجواں باب:سرائیکی مرثیہ

چھیواں باب:سرائیکی شاعری دا پہلا دور (دینی شاعری)

ستواں باب:سرائیکی شاعری دا ݙوجھا دور (صوفیانہ شاعری)

اَٹھواں باب:سرائیکی شاعری دا تریجھا دور (خواجہ فریدؒ دا دور)

نانواں باب:سرائیکی شاعری دا پاکستانی دور

ایں باب دے ݙو حصے ہن۔ پہلے حصے وچ عام طور تے کلاسیکی شاعری اے۔ جݙاں جو ݙوجھے حصے وچ جدید شاعری ہے۔

ݙاہواں باب: نتارا

(ابواب دی ایں طرح دی تقسیم وچ ایہ تھئے جو کتاب وچ تکرار پیدا تھی ڳئی اے اَتے بعض شاعریں دا وَل وَل ذکر آ ڳئے)

پہلے باب وچ زبان دے منڈھ اَتے اوندے بارے وچ لسانیات دے ماہرین دے نظریات ݙتے ڳئین ۔ ایندے نال وادیٔ سندھ دا تاریخی تے تہذیبی پس منظر وی ݙسیا ڳئے۔جیندے وچ منڈا ‘ دراوڑی ‘ آریائی ‘ ایرانی ‘ٻدھ ‘ رائے ‘ برہمن ‘ اسلامی ‘ فاطمین مصر ‘ سکھیں ‘ انگریزیں تے آخر وچ پاکستانی دور دے حوالے نال ڳالھ کیتی ڳئی اے۔بعد وچ زبانیں دی ونڈ دا لسانیاتی حوالے نال جائزہ گھدا ڳئے ۔ اَتے اوندے وچ جارج گریرسن ‘ ڈاکٹر محی الدین قادری زور ‘ ڈاکٹر سینتی کمار چٹرجی‘ ڈاکٹر مسعود حسین خان ‘ ڈاکٹر سدھیشورورما ‘ شوکت سبزواری ‘ سہیل بخاری دے حوالے نال ڳالھ کوں اڳوں تے ٹوریا ڳئے ۔ منڈاری ‘ دراوڑی ‘ اسوری اَتے ورچڈا اپ بھرنش دے حوالے نال سرائیکی دے ارتقاء دا جائزہ گھدا ڳئے تاہم ایندے وچ رچرڈ برٹن اَتے خلیل صدیقی کوں نظر انداز کیتا ڳئے ۔ رچرڈ برٹن (1890ء ۔1821ء) پہلا آدمی اے۔ جئیں سرائیکی دی گرائمر لکھی ۔(1)اَتے خلیل صدیقی وی لسانیات دے حوالے نال سرائیکی دا انج زبان ہووݨ داذکر باقاعدہ اپݨے تفصیلی لیکچر وچ کیتا ۔ جیرھا بعد وچ چھاپیا ڳیا ۔(2)

ایہ باب بہرحال ٻہوں محنت تے توجہ نال لکھیا ڳئے ۔ جیرھا خاصے مطالعے دی نشاندہی کریندے ۔ کتاب دے شروع تھیوݨ نال ایندی زبان چس ݙیوݨ لڳدی اے ۔ ایہ سنگری پنگری ‘ ملائم تے مٹھی زبان اے ۔

ایں پہلے باب دا ݙوجھا حصہ سرائیکی زبان دے ݙوجھے دور نال تعلق رکھدے۔ جیندے وچ سرائیکی نال عربی ‘ فارسی ‘ اُردو ‘ پنجابی ‘ سندھی اَتے بلوچی دیں اشتراکات اَتے اختلافات دی ڳالھ کیتی ڳئی اے ۔ ایندے بعد سرائیکی زبان دے رسم الخط بارے تفصیلی ڳالھ اے ۔ ملتانی دے پُراݨے رسم الخط نال براہمی ‘ جونا گڑھ ‘ شاردا ‘ منڈا ‘ اُچی ‘ کڑکی ‘ عربی اَتے فارسی دے حوالے نال انھیں مختلف رسم الخطیں وچ سرائیکی دے لکھے ونڄݨ دی تاریخ دا جائزہ گھدا ڳئے ۔ اَتے آخر تے موجودہ رسم الخط تے ڳالھ مکائی ڳئی اے مگر اِتھاں ایہ کمی رہ ڳئی اے جو سرائیکی زبان دیں اضافی (ٻچکار) اَوازیں ٻ ‘ ڄ ‘ ݙ ‘ ڳ ‘ ݨ واسطے علامتیں بݨاوݨ لیوں جیرھی ݙو سو سالہ جدوجہد اے ۔ اوندا کوئی ذکر کائنی ۔ حالانکہ اوندا ذکر کیتے بغیر سرائیکی رسم الخط دی تاریخ مکمل نئیں تھیندی۔

ݙوجھا باب لوک ورثہ بارے ہے ۔ ایندے ابتدائی عنوان وچ سرائیکی زبان دا تہذیبی زندگی نال تعلق اَتے معاشرتی ‘ مذہبی اَتے سیاسی منظر نامے دے حوالے نال ڳالھ کیتی ڳئی اے ۔ بعد وچ سرائیکی زبان دے ادبی ورثے الفاظ دا ذخیرہ ‘ اَکھاݨاں ‘ محاورے ‘ دعائیں ‘ ٻجھارتیں ‘ کھیݙیں ‘ لوک قصیں ‘ لوک شاعری وچ لولیاں ‘ پرنے دے ڳاوݨ ‘ موسماں ‘ فصلاں ‘ ٻکروالاں تے ملاحیں دے ڳاوݨیں نال لوک ڳاوݨیں  دے مختلف اصناف چھوڑ ‘ مورݨ ‘ گانمݨ ‘ جھمر ‘ باگی ‘ بگڑو ‘ سمی ‘ ساوݨ ماکھوں ‘ ٻوݙی ‘ پہاکے ‘ ٹپہ ‘ چرخہ ‘ ڈھولا ‘ ماہیا ‘ نورا ‘ کلیاں ‘ ݙوہڑا ‘ سندھی لولی ‘ جھولݨو ‘ راولو ‘ لؤݙی کیچ دے حوالے نال اِنھیں صنفیں دی تعریف اَتے نمونے ݙتے ڳئین ۔ لوک ورثہ تے ایہ تفصیلی تے محنت نال کیتا  ہویا کم اے۔ 

محسوس تھیندے مقالہ نگار کوں ایں موضوع نال ذاتی دلچسپی اے ۔ اُنھیں لوک گیتیں دیاں ٻہوں ساریاں اصناف متعارف کرائین ۔ جیرھیاں یا تاں متروک تھی ڳئین یا ہُݨ لوکیں دی زبان تے کائنی ۔ ایندے وچ ہک اضافہ ایہ اے جو مقالہ نگار صوبہ سندھ وچ رائج سرائیکی لوک اصناف کوں وی شامل کیتے اَتے اُنھیں دے نمونے وی ݙتن ۔ ایہ سرائیکی زبان نال دلچسپی رکھݨ والے لوکیں واسطے معلومات دا خزانہ ہن ۔ کیوںجو انھیں سرائیکی سندھی لوک گیتیں دی زبان دا ہک نواں نمونہ ساݙے سامݨے آندے۔

اڳلا تریجھا باب سرائیکی شاعری دا جائزہ دے حوالے نال اے ۔ ایندے وچ سرائیکی شاعری دیاں قسماں ݙتیاں ڳئین ۔ جیندے وچ مذہبی شاعری ‘ نعتیہ شاعری ‘ مزاحیہ شاعری اَتے مِلی شاعری شامل اے ۔ مذہبی شاعری وچ حمد شریف ‘ دینی (رسائل) ‘ منظوم عشقیہ داستانیں ‘ کافی وچ حمد ‘ ݙوہڑے وچ حمد تے ݙوجھیاں صنفاں وچ حمدیہ اشعاردی ڳول پھرول کیتی ڳئی اے ۔ جݙاں جو نعتیہ شاعری وچ نورنامے ‘ معراج نامے ‘ تولد نامے ‘ درود نامے ‘ حلیئے مبارک ‘ مولود شریف ‘ نعتیہ گھڑولیاں ‘ نعتیہ تورے ‘ نعتیہ سی حرفیاں ‘ نعتیہ جوڳی نامے ‘ نعتیہ طوطے نامے ‘ نعتیہ ڈھولے ‘ بارہ ماہ محمدی ‘ نعتیہ سہرے ‘ دینی رسائل وغیرہ شامل ہِن۔ ایہ وی تحقیق دا ہک ٻہوں شاندار باب اے ۔ اَتے مختلف اصناف وچ نعتیہ اشعار دی ڳول پھول کیتی ڳئی اے ۔ اَتے ٻہوں ساریاں پہلی دفعہ سامݨے آئین ۔ اَتے رُلیے ہوئے سرائیکی ادب کوں محفوظ کیتاڳئے ۔ 

صوفیانہ شاعری وچ اسماعیلی بزرگیں دے کلام کوں محفوظ کیتا ڳئے ۔ جینکوں عام طور تے نظر انداز کیتا ویندا ہا ۔ عاشقانہ شاعری نال مزاحیہ شاعری تے مِلی شاعری تے وی ٻہوں سارا مواد محنت نال کٹھا کیتا ڳئے ۔ سرائیکی مزاحیہ شاعری تے ایہ ہک قسم دا تفصیلی کم اے ۔ جیرھا پہلے باقاعدہ طور تے نہ کیتا ڳیا ہا ۔ مِلی شاعری کوں ہک باقاعدہ موضوع دی شکل ݙتی ڳئی اے ۔ ایہ باب وی مقالہ نگاری دی خاصی محنت دی نشاندہی کریندے۔

چوتھا باب اصناف سخن دا جائزہ دے ناں نال اے ۔ ایں باب وچ کافی ‘ سہ حرفی ‘ چرخہ نامہ ‘ ڈھولا ‘ جوڳی نامہ ‘ گھڑولی ‘ بارہ ماسہ ‘ ست وار ‘ ہشت پاس ‘ ݙوہڑا ‘ دفعہ ‘ پوڑی ‘ گانمݨ ‘ طوطا نامہ ‘ نورا ‘ جندڑی ‘ بیت ‘ جنگ نامہ ‘ بحر ‘ مثلث ‘ مخمس ‘ مسدس ‘ غزل ‘ مثنوی (ہیر رانجھا) یوسف زلیخا ‘ لیلیٰ مجنوں ‘ لیلاں چنیسر ‘ قصہ تمیم انصاری ‘ باغ و بہار ‘  سمی وغیرہ دا تذکرہ اے ۔ ایں باب دے مطالعے نال اساݙے سامݨے سرائیکی اصناف شاعری دیاں بے شمار نویاں اصناف آندین ۔ اَتے انھیں دے نمونے وی پڑھݨ کوں مِلدن ۔ ایہ باب وی ہک معلوماتی باب اے ۔ تاہم ابواب دی تقسیم وچ جیویں جو میں پہلے آکھیئے بعض اصناف دا ݙوجھی واری ذکر آ ڳئے ۔ حالانکہ قاری دا اوندے نال پہلے تعارف تھی ڳیا ہا ۔ اَتے نمونہ کلام کنوں وی او واقف تھی ڳیا ہا ۔ اگر اُنھیں کوں کہیں منصوبہ بندی نال ہک جاہ تے تفصیل نال بیان کیتا ونڄے ہا ۔ تاں مقالہ نگاری دی گھٹ محنت لڳے ہا ۔ اَتے قاری کوں وی وَل وَل ہکی چیز دے پڑھݨ دی تکلیف پیش نہ آوے ہا۔

پنجواں باب سرائیکی مرثیے دے حوالے نال اے ۔ سرائیکی مرثیہ سرائیکی شاعری دی ہک اہم تے معروف صنف اے ۔ ایں باب وچ عرب سیاحواں دی ملتان وچ آمد ‘ قرامطہ دورِ اقتدار ‘ حسینی ٻہمݨاں دا کلام ‘ اسماعیلی پیراں دا کلام ‘ سولہویں صدی عیسوی وچ مرثیہ ‘ قدیم دور دے شعراء دے کلام وچ واقعات کربلا دا تذکرہ یارھویں ‘ ٻارھویں اَتے تیرھویں صدی وچ مرثیے دے ذکر نال منتخب مرثیہ گو شاعریں دے تذکرے ‘ سندھ وچ مرثیہ اَتے سرائیکی مرثیہ دے خاص ڳݨ دے ناں نال عنوان قائم کیتے ڳئین۔

عام طور تے سرائیکی تحریریں وچ جیرھیاں ایں حوالے نال لکھیاں ڳئین قرامطہ اَتے اسماعیلی وچ فرق ظاہر نئیں کیتا ڳیا ۔ تاہم ایہ باب وی ہک تفصیلی باب اے اَتے سرائیکی مرثیے دی تاریخ ‘ معروف مرثیہ گو شاعری دے نال مرثیں دیاں خصوصیات وی بیان کیتیاں ڳئین اَتے ایں موضوع تے قاری واسطے ایہ معلومات دا ہک ڈھڳ اے۔

چھیواں باب سرائیکی شاعری دے پہلے دور دے متعلق اے ۔ ایندا پہلا حصہ دینی شاعری دا دور ہے ۔ ایندے وچ ایں دور دے سیاسی ‘ سماجی حالات اَتے ادبی خصوصیات نال پُراݨے نسخیں دے حوالے نال ڳالھ کیتی ڳئی اے ۔ جیندے وچ تریجھی صدی ہجری دے نمونہ کلام کنوں ڳالھ دا منڈھ ٻدھا ڳئے ۔ ایندے وچ پُراݨے سرائیکی شاعر ہارون بن موسیٰ ملتانی (جیندے سرائیکی کلام دا کوئی نمونہ نئیں ݙتا ڳیا) نال حضرت فرید الدین گنج شکرؒ ‘ بہاء الدین زکریا ملتانیؒ نال گرنتھ وچ سرائیکی شاعری اَتے اسماعیلی پیریں دے گنانیں نال ٻہوں سارے شاعریں دا کلام درج کیتا ڳئے ۔ جیرھا کہیں نہ کہیں حوالے نال مذہبی شاعری وچ آندے ۔ اَتے ایں باب کنوں ایہ اندازہ تھیندے جو سرائیکی شاعری دا مُنڈھ عام طور تے مذہبی شاعری کنوں تھئے ۔ یاوت اوں دوردی صرف ایہا شاعری محفوظ رہ ڳئی اے۔)

ایندے بعد سرائیکی شاعری دا ݙوجھا دور صوفیانہ شاعری دا دور قرار ݙتا ڳئے ۔ ایں باب وچ سرائیکی صوفیا شعراء دا تذکرہ آندے ۔ لیکن میݙے خیال وچ کجھ اینجھے شاعریں دا ذکر وی اَئے جیرھے بنیادی طور تے صوفی شاعر نہ ہَن ۔ مثال دے طور تے چراغ اعواݨ اَتے لطف علی وغیرہ ۔ ظاہر اے سرائیکی شاعری وچ ہک وݙا دور مثنویں دا دور وی ریہے ۔ مناسب ہا جو انھیں عشقیہ مثنویں کوں انج شمار کیتا ونڄے ہا ۔ اینکوں عشقیہ مثنویں دا دور یا عشقانہ شاعری دا دور آکھیا ونڄ سڳدا ہا ۔ ایہ ہک انج باب تھی سڳدا ہا ۔ جینکوں صوفیانہ شاعری وچ رَلا ݙتا ڳئے ۔ ایں باب وچ خواجہ غلام فریدؒ کوں شامل نئیں کیتا ڳیا ۔ بلکہ ایں کنوں اڳلا باب سرائیکی شاعری دا حضرت خواجہ غلام فریدؒ دا دور آکھیا ڳئے ۔ معلوم نئیں تھیندا جو ایہ ونڈ کیویں کیتی ڳئی اے ۔ کیوں جو ایندے وچ اینجھے شاعر وی شامل ہَن جیرھے خواجہ فریدؒ کنوں پہلے ہَن یا اگر اُنھیں دے ہم عصر ہَن ۔ مگر اُنھیں دی شاعری تے خواجہ فریدؒ دے اثرات کائنا ہَن ۔ حتیٰ کہ ایندے وچ شیعہ شعراء اَتے مثنوی گو شاعر وی شامل کرݙتے ڳئین ۔ بہتر ہا جو خواجہ فریدؒ دے کافی دے اسلوب اَتے فکر دے حوالے نال شاعریں دا انتخاب کیتا ونڄے ہا ۔ ایں دور دے معروف شاعریں وچ غلام سکندر غلام ‘ نورالدین مسکین ‘ قاضی امام بخش شیروی ‘ خادم مکھݨ بیلوی وی شامل ہِن ۔ اتھاں دلچسپ ڳالھ ایہ ہے جو بی بی جنت مائی دے حوالے نال ڳالھ کیتی ڳئی اے ۔ جو اُنھیں خواجہ فریدؒ کوں ڄمدیں لا کھݙایا ۔ پالیا پوسیا ‘ لیکن اوندی تاریخ وفات 1811 ء وچ لکھی ڳئی اے۔(3)جݙاں جو خواجہ فرید(ؒ1901ء ۔1845ء) چائے وی نہ ہَن ۔ عام طور تے ایں باب وچ ٻہوں سارے شاعریں دا کلام کٹھا کیتا ڳئے ۔ جیندے وچ کافی شاعر سندھ دے وی ہن ۔ جیویں جو محمد محسن ‘ غلام علی فقیر ‘ فدا بخش فقیر ‘ گوہر شاہ ‘ اصغر شاہ ‘ محمد دیدڑ ‘ علی مراد خان تالپور ‘ خضر اللہ ݙنو ‘ مینگھو اَتے کئی ٻے۔ انھیں وچ کئی خواجہ فریدؒ کنوں پہلے دے شاعر ہِن۔

مقالے دا نواں باب سرائیکی شاعری دا چوتھا دور ‘ پاکستانی دور اے ۔ ایندے ݙو حصے ہِن ۔ پہلے حصے وچ عام طور تے سرائیکی دے کلاسیکی شاعریں دا تذکرہ ہے  انھیں شاعریں دے ذکر کنوں پہلے پاکستانی دور دیاں خصوصیات بیان کیتیاں ڳئین بعد وچ ٻہوں ساریں شاعریں دا ذکر اے ۔ جنھیں وچوں کجھ کافی مشہور ہِن ۔ مثلاً مخدوم محمد بخش ‘ منشی برکت علی ‘ خوشتر ججوی ‘ خرم بہاول پوری ‘ شیرݨ ‘ یتیم جتوئی ‘ نور محمد سائل ‘ عبدالکریم دلشاد ‘ فیض محمد دلچسپ ‘ صالح اللہ آبادی ‘ غلام حسن حیدراݨی ‘ سفیر لاشاری اَتے جانباز جتوئی وغیرہ۔

پورے مقالے وچ عام طور تے ہک کمی محسوس تھیندی اے جو ٻہوں  سارے شاعریں دے ذکر ویلے ٻہوں گھٹ تاریخ پیدائش اَتے حالات زندگی ݙتے ڳئین ۔ اگرچہ کجھ شاعریں دا ذکر اَئے تاں ٻہوں محدود جیرھا کہیں تشنہ قاری اَتے خصوصاً محقق دی ضرورت پوری نئیں کریندا ۔ پاکستانی دور وچ وی ایہا صورت حال اے ۔ حالانکہ اُنھیں شاعریں وچوں کجھ مقالے وی تیاری دے دور وچ جیندے ہَن ۔

ایں باب دا ݙوجھا حصہ جدید شاعری بارے ہے ۔ ایندے وچ وی ایہا صورتحال اے ۔ شاعریں دے حالات زندگی بارے رسماً تے سُݨیاں سُݨیاں ڳالھیں لکھیاں ڳئین ۔ حالانکہ اُنھیں وچوں ٻہوں سارے جیندے ہَن اَتے کئی شہر بہاول پور وچ رہندن مثلاً ارشاد تونسوی وغیرہ ا۔ایہ سارا انداز ہک محقق واسطے چنگا نئیں لڳدا۔

آخری باب نتارا دے ناں نال اے ۔ ایں باب کوں پڑھ تے اندازا تھیندے جو ایہ مقالے دا دیباچہ اے ۔ جینکوں پہلے آوݨاں چاہیدا ہا ۔ کیوں جو ایندے وچ ایہ ݙسیا ڳئے جو کتاب دی ابواب بندی کیوں ہے وغیرہ وغیرہ ۔ حالانکہ ایں باب وچ سرائیکی شاعری دیں اصناف تے ادوار دے حوالے نال لمحہ بہ لمحہ اوندے ارتقاء اَتے مجموعی سرائیکی شاعری دے مزاج تے ڳالھ کرݨ ضروری ہئی۔

کتاب وچ ٻہوں سارے شاعریں کوں نظر انداز کیتا ڳئے ۔ بعض دی آخر وچ فہرست وی ݙتی ڳئی اے ۔ اَتے بعض موضوع دے حوالے نال ضروری نہ ہَن ۔ شاید بعض مقالے دی تکمیل دی جلدی دی وجہ کنوں رہ وی ڳئین ۔ جنھیں وچ بعض اہم شاعریں دے ناں وی شامل ہِن ۔ جیویں جو سرور کربلائی ‘ عاشق بزدار ‘ اَتے اسلم میتلا وغیرہ

کتاب وچ توڑے جو ٻہوں محنت کیتی ڳئی اے لیکن بعض جہیں تے ذاتی تحقیق دی بجائے صرف حوالیں تے گزارا کیتا ڳئے۔ مثال دے طور تے سرائیکی دے مشہور شاعر چراغ اعواݨ دی جائے پیدائش موضع کھیڑی لکھی گئی اے۔۔ ایہ غلطی سب کنوں پہلے شاید کیفی جام پوری اپݨی کتاب سرائیکی شاعری وچ کیتی اے ۔ اَتے اوندے بعد چراغ اعواݨ تے لکھݨ والیں ایہ غلطی دہرائی رکھی اے ۔ حالانکہ چراغ اعواݨ دی جائے پیدائش ’’درگڑی‘‘ اے ۔ جیرھی تحصیل جام پور ضلع راجن پور وچ بکھر پور دے اُتوں واقع اے ۔ درگڑی شہر دے گستان وچ اِی چراغ اعواݨ دا مزار وی ہے ۔ ایہ میں ذاتی تحقیق نال ڳولی اے اَتے مزار تے حاضری وی ݙتی اے۔

ہر باب دے آخر وچ حوالے درج ہِن ۔ اَتے آخر وچ کتابیں دی تندیر وی ہے ۔ جیرھی ٻہوں لمبی اے اَتے مقالہ نگار دی محنت کوں ظاہر کریندی اے ۔ تاہم انگریزی کتابیں دے ذکر وچ بعض کتابیں دے ناں درست کائنی اَتے مصنف دا ناں وی ۔ مثال دے طور تے لہندی لنگوئج کوں کتابیات تے مقالے وچ لہندا لنگوئج لکھیا ڳئے اَتے کتابیات وچ وی۔ اینویں مصنف دے ناں تے کتاب دے ہجے وی درست کائنی ۔ ایندے علاوہ پورے مقالے تے کتابیات وچ پروف ریڈنگ دیاں ٻہوں غلطیاں ہِن۔

مقالے وچ کجھ فروگذاشتیں دے باوجود جیندا میں ذکر کیتم ۔ ایہ اپݨے موضوع تے ہک بھر پور مقالہ اے ۔ ایں موضوع تے ایں کنوں پہلے اینجھی تفصیلی اَتے محنت نال لکھی ہوئی کوئی کتاب ؍مقالہ کائنی ۔ البتہ پہلے کیفی جام پوری دی سرائیکی شاعری کوں اہم کتاب سمجھیا ویندا ہا ۔ مگر ایں مقالے اوندیاں ساریاں کمیاں تے ضرورتاں مُکا ݙتن ۔ عام طور تے ایہ کتاب سرائیکی طالب علمیں نال محققین دی وݙی حد تائیں ضرورتاں پوریاں کریسی ۔ اگر ایں مقالے کوں ہک دفعہ ترامیم نال ول چھاپیا ونڄے جیندا وعدہ مقالہ نگار میݙے نال وی کیتے ۔ تاں ایہ مقالہ ؍کتاب سرائیکی شاعری تے ہک انسائیکلو پیڈیا دا درجہ حاصل کر گھنسی۔

## حوالہ
کتاب: لیکھے، مصنف : محمداسلم رسول پوری، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان