بارہویں صدی وچ مرثیہ

برصغیر وچ لکھنؤ تے ملتان ݙو لکھن مرکزی شہر ہن جتھاں ذاکری تے مرثیہ کوں کمالِ عروج حاصل تھیا ۔ منڈھ لا کنوں لکھنؤ دے شیعہ علماء مجالس پڑھݨ ملتان آندے رہندے ہن تے ملتان دے ذاکرین تے شعراء لکھنؤ وچ سوز خوانی دیاں مجلساں کوں گرمیندے ہن۔ میر وسودا دے زمانے دے کئی اساݙے علاقے دے شاعراں دا تذکرہ اُوں دور دے ادبی تذکریاں وچ محفوظ ہے ۔ میاں مسکین ملتانی ‘ فدوی سکندر وغیرہ ۔ جان گلگرائسٹ دے مرتب کرائے ڳئے اردو شعراء دے تذکرے وچ میاں مسکین ملتانی دا ذکر درج ہے ۔ اینویں تاریخ ادبیات اردو وچ رام بابو سکینہ نے میاں مسکین دا ذکر کیتے اور ݙسئیے کہ انھاں دا ناں میر عبداللہ ہئی۔(30)

سودا نے اپݨے اشعار وچ میاں مسکین دے حوالے ݙتن۔ایں توں علاوہ سکندر مرثیہ گو دا ذکر ہر تذکرہ نگار کیتے ۔ رام بابو سکینہ اردو مرثیے دی ابتداء تے روشنی پیندے ہوئے ݙسیندن ’’میر تقی نے اپݨے تذکرہ نکات الشعراء وچ اور میر حسن نے اپݨے تذکرہ وچ اکثر ایجھے شعراء دا حال لکھیے جیڑھے مرثیہ گو ہن۔ مثلاً میر عاصمی‘ درخشاں‘ سکندر ‘ قادر وغیرہ۔(31) گلشنِ بے خار وچ نواب مصطفیٰ خان شیفتہ سکندر بارے آہدن ’’سکندر تخلص خلیفہ محمد علی ‘ صاحب مراثی ‘ مہشورہ از مردم پنجاب است مزاح بہ مزا جش غالب بودہ از تلامذہ ‘ محمد شاکر ناجی شمردہ می شود۔ (32)۔‘‘ آب حیات وچ مولانا محمد حسین آزاد مرزا سلیمان شکوہ دی کچاری وچ جئیں طرح سکندر تے سودا دا تذکرہ کریندن اِتھوں معلہوم تھیندے کہ سکندر دی سودا نال ݙاڈھی سنگت ہئی تاں سودا نے میر ضاحک دے اتھاں آوݨ تے اپݨی لکھی ہوئی ہجو سکندر دے حوالے نال پڑھی جئیں تے سکندر نال میر ضاحک کاوڑ کنوں اڑو ٻٹ تھی ڳئے۔ ہجویہ مخمس دا پہلا مصرعہ ہے۔

یا رب یہ دعا مانگتا ہے تجھ سے سکندر(33)  

اے منی ہوئی ڳال ہے کہ سکندر مرثیہ گو کوں لکھنؤ دے علمی ادبی حلقیاں وچ چنگی چوکھی آو بھگت حاصل ہئی ۔ سکندر خان مرثیہ گو دے حالات زندگی معلوم نیں تھی سڳے۔ البتہ کجھ قدیم قلمی بیاضاں وچ انھاں دا سرائیکی کلام مل ویندے۔ کیفی جام پوری نے اپݨی کتاب سرائیکی شاعری وچ لکھیئے کہ سکندر خان لشاری بلوچ ہئی تے اوندا خاندان نواح ملتان وچ آباد ہا۔ اورنگ زیب دی امارت دے زمانے وچ سکندر زندہ ہئی ۔ ایندے بعد انھاں سکندر خان مرثیہ گودا ہک ݙوہڑہ درج کیتے ۔ ایں ݙوہڑے وچ حضرت سیدنا امام حسین دے ٻلپݨ وچ انھاں دی اماں سیݨ دی محبت ݙسی ڳئی اے۔

جاں سُمے ہا شب دھمے ہا منہ چمے ہا زہرائے

متاں روپووے ݙکھ ہو پووے شالا سو پووے واہ وائے

اے جانی ہے تے نشانی ہے تے نماݨی مادا ساہ اے

شالا نام رہس تے نشان رہس فیض عام رہس ہر جائے(34)  

خلش پیرا صحابی کوں وی سید عنایت حسین نانوتوی وی ہک پراݨی مخطوطہ بیاض ملی ہے اے بیاض1279ء وچ لکھی ڳئی اے ۔ ایں بیاض وچ ایں دور دے قدیم شعراء دے مرثیے درج ہن۔ ایں مخطوطے وچ سکندر خان دے سرائیکی مرثیہ دے کجھ اشعار وی درج ہن۔

بی بی صغرا پیئو دے غم دے وچ رو رو حال ونڄایا

کھڑی رہی چوکھٹ دے اُتے اندر پیر نہ آیا

گودی لے کے اُم سلمہ اندر لا ٻٹھلایا

ہنجوں پونجھے چھاتی لاوے گلاں کر سمجھایا

نہ رو میݙی لاݙلی ہنجوں بھر بھر نین

صبح  شام کوں آ ویسی تیݙا باپ  حسینؑ  (35)

بارہویں صدی دے شروع وچ ہک ٻئے شاعر قادر بخش دا سراغ لڳے۔ قادر بخش نے 1118ء وچ شہادت نامہ حضرت امام حسینؑ تصنیف کیتے۔ 64‘ صفحات تے مشتمل اے شہادت نامہ 1874ء وچ شائع تھیا تے اے نسخہ جہانیاں چک نمبر114دے جناب اسد نظامی دی ذاتی لائبریری وچ محفوظ ہے۔

ایں دور دے کجھ ٻئے سرائیکی مرثیہ گو شعراء دا علم تھیندے مگر انھاں دے حالات زندگی اَڄاں تئیں معلوم نیں تھی سڳیے۔ انھاں مرثیہ گو شعراء دا کلام ٻارہویں صدی وچ تحریر کیتیاں ڳیاں قلمی بیاضاں وچ درج ہے ۔ انھاں شعراء اِچ بردہ‘ کمترین ‘ عاجز تے غلام حسین دے ناں قابل ذکر ہن ۔ قلمی بیاض مملوکہ کرم حیدر شاہ بیکس 1874ء دی مرتب شدہ ہے ۔ چراغ حسین شاہ بخاری سکنہ بلوٹ دے ہتھ دی لکھی ہوئی بیاض1874ء توں پہلے دی تحریر شدہ ہے ۔ ہک قلمی بیاض دیرہ اسماعیل خان دی سرائیکی اکیڈمی دے سرپرست الٰہی بخش سودائی ہوریں کول وی موجود ہے ۔ جیندے وچ قدیم شعراء دا کلام درج ہے ۔(اَڄکل اے قلمی مخطوط راقم دی تحویل وچ اے) ایں قلمی بیاض وچوں غلام حسین دا مرثیہ جناب عابد بیمار علیہ السلام:

تساں کھڑے ہو سفر تیار وو ‘ ویر نہ جیواں میں

پلوں ٻنھ گھناں چھیکڑی وار وو ‘ ویر نہ جیواں میں

شالا جیویں میݙا بھائی ‘ پلوں بنی امڑی ڄائی

کن تے ونڄاں درد ستائی ‘ ویساں روندی مر بیمار وو

ویرن تیکوں سہرے پانواں ‘ بنرے تیکوں ݙیواں لانواں

سہریاں دی چا سک لہانواں ‘ میݙے ویندے شیر ہزار وو

بیمار چادر کوں ڳنڈھ چا پائی ‘ رَڄ رَڄ ماݨے ݙاڑھی آئی

بیمار دی پُنی آس نہ کائی ‘ ماݨے سہریاندی عجب بہار وو

اے چادر اپݨی دھی لہا چا ‘ پلوں ٻنھائی کروا چا

میں بیمار دا روح پرچا چا ‘ نہ کیتے کجھ انکار وو

پلوں اکبر دا پیئو بھی چھوڑایا ‘ پیئو پہنچا وچھڑی کوں ڳل چا لایا

آکھے وو وچھڑیے واہ خدایا ‘ ٹر ویسو ‘ آخر کار وو

غلام حسین تقدیر ربانی ‘ روندی رہی بیمار نماݨی

شالا خیر نال آنویں حسینؑ دا جانی‘ ݙاڈھی رب دی ہے سرکاروو(36)      

معلوم تھیندے ایں دور وچ سرائیکی مرثیہ نے ہند سندھ اپݨے ہوکے سکے جمائے۔سرائیکی مرثیے دی مقبولیت دا اے عالم ہئی کہ اردو دے مشہور مرثیہ نگار سودا نے وی سرائیکی زبان دا مرثیہ لکھیا جیڑھا انھاں دی کلیات وچ درج ہے ۔ اگرچہ سرائیکی زبان توں ناواقفیت دی وجہ توں تحریر وچ کئی الفاظ اپݨی متعین صورت وچ کائنی پر سرائیکی مخصوص الفاظ نے انھاں دی بݨت کنوں واضح ہے کہ سودا نے اے مرثیہ سرائیکی وچ لکھیئے۔

مرثیہ مسدس حضرت امام حسینؑ در زبان پنجاب:

تیݙی خاطر اَڄ سکینہ پٹ پٹ سر روئے

بانو دے ٻہلائے بھائی ہک پل نیندر نہ سوئے

دیکھ تے او دکھاری رو رو کیکر جند نہ کھوئے

جس دا بابا دشت بلا وچ ذبح پیاسا ہوئے

ہک ݙکھ تیݙے مرݨ دا بھالے میندی نال

ݙوجھے  ساݙے سر پیا  نبتر  دا جنجال(37)  

اساں پہلے آکھ چکے ہیں کہ ایں دور دے سرائیکی مرثیہ گو شعراء نے ہندوستان وچ سرائیکی مرثیے کوں ونڄ تے منوایا تے اِتھوں دے شعراء کوں ایں میدان اِچ چیلنج کیتا۔ مرزا سودا دی اساݙے علاقے دے ہک شاعر فدوی نال لڑائی توں اندازہ تھیندے کہ فدوی نے جیڑھا پنجاب دا رہن والا ہئی سودا دی شاعری اِچ نقص کڈھیئے ۔ جیندے اُتے سودا نے ناراض تھی فدوی دی زبان ‘اوندے اہل زبان نہ ہووݨ تے اوندی شاعری کوں اپݨی ہجویات دا موضوع بݨائے۔ سودا دے کلیات وچ کوئی چار پنج ہجویات فدوی دے متعلق ہن۔(38)۔اے ہک عجیب اتفاق ہے کہ سودا اِی او پہلا شاعر ہے جئیں سرائیکی مرثیے وچ مسدس دا آغاز کیتے تے سودا اِی او پہلا شاعر ہے جئیں اردو مرثیہ دی ابتداء مسدس وچ کیتی۔(39)۔ ضمیر تے خلیق دے زمانے وچ مرثیہ اِچ زیادہ تر چو مصرعہ دا رواج ہئی ۔ سرائیکی زبان وچ وی مرثیے ‘ پہلے ݙوہڑے ‘ کلیاں ‘ بندیاسلام ومثنوی دے انداز وچ لکھیئے ویندے ہن۔ ایں دور اِچ سرائیکی مرثیے دی مقبول ترین صنف دفعہ کوں وی رواج ملیا ۔ دفعہ وچ واقعات کربلا وچوں کوئی ہک موضوع دا انتخاب کرکے مسلسل ݙوہڑیاں دے نال ایں مضمون کوں اڳوں تے ودھایا ویندے۔ دفعہ وچ سو توں اُتے بلکہ ہک سو ستر تئیں وی ݙوہڑے لکھیے ڳن۔ ٻارہویں صدی دے مرثیے وچ ہک ٻئی وݙی تبدیلی اے تھئی کہ نظم دے نال نال نثر وی مرثیے دا حصہ بݨ ڳئی ۔ شعراء واقعات ِ کربلادے تسلسل تے اِنھاں دے بیان وچ اثر پیدا کرݨ کیتے نثر دا سہارا گھنݨ لڳ پئے۔ اے نثر اڳوں تے ونڄ تے سرائیکی مرثیے دی سُنڄاݨ بݨ ڳئی تے ایں طرح شاعری دے نال نال سرائیکی ادب دا دامن نثری خزانے نال مالا مال تھی ڳیا۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان