حضرت خواجہ فریدؒ ہک عظیم صوفی شاعر

### لکھت: پروفیسر فاروق فیصل
تصوف صوفیاء کرام دا مذہب ہے جیندے وچ تزکیہ نفس دا طریقہ اختیار کرکے قلب دی صفائی کیتی ویندی ہے۔ صوفی اِتلا پرہیزگار ہوندے جو او غیر حق کوں آپݨے دشل توں کڈھ ݙیندے ۔ تصوف اصل وچ قلبی واقعات تے روحانی جذبات دا ناں ہے جیندا متحرک ہمیشہ عشق ہوندے تے عشق دا محترم جذبہ ہے ۔ جیندے بارے حکیم الامت حضرت علامہ اقبالؒ فرمائے:

عشق کے مضراب سے نغمۂ تار حیات

عشق سے نور حیات عشق سے نار حیات

نال نال اسرارو معارف تے فلسفہ و حکمت دے ڳجھے رازیں کوں عشق دی گہرائی وچ ایں طرحاں ݙیہدن:

صدق خلیل ؑ بھی ہے عشق، صبر حسینؓ بھی ہے عشق

معرکۂ وجود میں بدر و حنین بھی ہے عشق

قابل اجمیری عشق کوں بندے دی لوڑ سمجھدیں ہوئیں آہدن:

تم نہ مانو مگر حقیقت ہے

عشق انسان کی ضرورت ہے

اَتے خواجہ غلام فریدؒ آپݨی حیاتی دا مرکز عشق کوں سمجھدیں ہوئیں آہدن:

عشق ہے ہادی پریم نگر دا

عشق ہے رہبر راہ فقر دا

عشقوں حاصل ہے عرفان

عشق ہے ݙکھڑے دِل دی شادی

عشق ہے رہبر مُرشد ہادی

عشق ہے ساݙا پیر

جئیں کل رازسُجھایا

ایویں اساں ݙیہدے ہئیں جو مرزا اسد اللہ غالبؔ عشق کوں حیاتی دی لذتیں دا مرکز بݨیندیں ہوئیں اے تئیں آکھ ݙتے جو:

عشق سے طبیعت نے زیست کا مزا پایا

درد کی دوا پائی درد بے دوا پایا

صوفیاء جݙاں اللہ دے بارے غور کریندن تاں ایندے کیتے ’’وجود‘‘ دا لفظ ورتیندن ۔ انھیں دے نیڑے خارجی مظاہر دی کثرت دے پردے وچ ہک کلہی حقیقت ہے تے اوہا توجہ دے لائق ہے ۔ اے کائنات خدا دا اولوں ہے ۔ کائنات خدا دا خیال ہے ۔ جیویں خیال توںاَنج کوئی وجود نئیں تھی سڳدا ایویں بندے دی گاٖلھ ہے ۔ صوفیاء کرام ایں نظریے کوں ’’وحدت الوجود‘‘ آکھیے۔

                       وحدت الوجوددا نظریہ تاں مدامیں توں دنیا دیں کئی قومیں وچ سُنڄاتا ویندا ریہے ۔ اے نظریہ تاں اسلام آوݨ تے قرآن لہوݨ توں وی پہلے ہندوستان ، ایران تے یونان وچ کھنڈ چکا ہا ۔ پر مسلمانیں وچ وحدت الوجود دے سب توں وݙے داعی حضرت شیخ الاکبر محی الدین ابن عربی ہن ۔ جنھیں دے بارے حضرت خواجہ غلام فرید دا عقیدہ ہے:

بے شک ہن اُستاد دِلیندے

ابن العربی تے منصور

ایہ ہک حقیقت ہے جو صوفیاء کرام اَپݨے عمل تے کردار نال لوکیں دے سینے توں زنگ اَکورین تے اَݨ ڄاݨ لوکیں کوں ہک خدا ، ہک رسولؐ ، ہک قرآن تے ہک کعبے دے پاسے سݙیے ۔ اُنہیں کوں بھرپی تے محبت دادرس ݙتے تے اَپݨی سُنجاݨ کوں اللہ دی سُنڄاݨ دا بہترین ذریعہ قرار ݙتے ۔ برصغیر پاک و ہند دے ڈھیر سارے صوفیاء نظریہ وحدت الوجود دی بھرویں ترجمانی کیتی ہے تے حضرت خواجہ غلام فریدؒ وی ’’وحدت الوجود‘‘ یا ’’ہمہ اوست‘‘ دے قائل ہن ۔جیویں فارسی شاعری کوں صوفیانہ افکار نال اُسرگاٖ ملیے ایویں برصغیر دے صوفی شاعریں دی فارسی شاعری توں فائدہ چاتے اَتے اَپݨی شاعری وچ انسانیت دے اُچے جذبیں کوں وادھو توں وادھو کیتے۔

حضرت خواجہ غلام فریدؒ دے وݙکے عرب توں لݙ کے سندھ دی بھوئیں تیں دیرے آن لائے ۔ جتھاں اُنھیں اللہ دی مخلوق کوں ہمیش فرقہ پرستی ، مذہبی تے قومی تعصب اَتے نسلی تے معاشرتی اُچ جھک توں وکھرا تھی کے فکر دی دعوت ݙتی ۔ پر ایں خاندان دے کجھ بزرگیں ملتان دے نیڑے جھوکاں لایاں۔ ملتان وچ اوں ویلے مغلیں دی شاہی ہئی ۔ کیفی ڄام پوری آپݨے تذکرے وچ لکھیے جو خواجہ غلام فریدؒ دے پَر ݙاݙا حضرت مخدوم محمد شریفؒ دی خواہش تیں اُنھاں دے ہک خاص مُرید مٹھݨ خان بلوچ مٹھݨ کوٹ شہر وسوں کیتا تے حضرت مخدوم وی ایں شہر وچ دیرے لائے ۔ اے شہر دریا سندھ دی پچادھی بِھک تیں پاتا ویندے ۔ حضرت مخدوم محمد شریف کوں اِتھوں دا سوہݨپ ٻہوں چنگا لگاٖ ۔ پر بعد وچ سِکھیں دے ظلم توں کک تھی کے حضرت خواجہ غلام فریدؒ دے ابّا سئیں حضرت خواجہ خدا بخشؒ نواب بہاول پور دی اَرداس تیں ریاست بہاول پور دے وسبے چاچڑاں وچ دیرے آن لائے۔

حضرت خواجہ غلام فریدؒ دا ڄمݨاں 1261ہجری کوں چاچڑاں ، ریاست بہاول پور وچ تھیا۔ آپ دا ڳانڈھا امیر المومنین حضرت عمرؓ بن خطاب نال ونڄ ڳنڈھیندے تہوں نسلاً فاروقی ہَن تے سلسلۂ طریقت چشتی نظامی ہے ۔ جہڑا حضرت نظام الدین اولیاء تے حضرت قطب الدین مودو چشتی توں تھیندا ہویا سرچشمہ ولایت و طریقت ، مثل اہل صفا پیر سیدنا حضرت علی المرتضیٰ شیر خدا نال ونڄ رَلدے۔

حضرت خواجہ غلام فریدؒ تیرھاں سال دی عمر وچ آپݨے وݙے بھرا حضرت خواجہ فخر جہاں ؒ دے ہتھ تیں بیعت کیتی ۔ حضرت خواجہ فخر جہاںؒ شریعت محمدیؐ دے سختی نال پابند ہَن تے آپݨے ہتھ تیں بیعت کرݨ والئیں کوں وی شریعت دی پابندی دی تاکید کریندے ہَن ۔ حضرت خواجہ غلام فریدؒ کوں علم تے ادب نال گھاٹا پیار ہا ۔ ظاہری تے باطنی علم اَپݨے مرشد توں حاصل کیتی ۔ اَپݨے وݙے بھرا تے مُرشد نال عقیدت دا اظہار اُنھاں دے شعراں وچ ݙٹھا ونڄ سڳدے۔

ابوبکرؓ ، عمر ؓ ، عثمانؓ کتھاں

کِتھ اسد ؓاللہ  ذیشان آیا

کتھ حسنؑ حسینؑ شہید بݨے

کتھ مُرشد فخر جہان ؒ آیا

مرشد فخر جہاں نے کیتم اے ارشاد

عارف ابن العربی ، ساݙا ہے اُستاد

برصغیر وچ سرائیکی ، سندھی تے پنجابی شاعری وچ کافی دی صنف ٻہوں اہم سمجھی ویندی ہے کیوں جو ایں صنف تیں سب توں زیادہ تصوف دا اثر ہے۔تصوف کافی دے معیار کوں اُچا کیتے تے اینکوں عشق مجازی توں اَنج کرکے عشق حقیقی دی راہ لائی ہے ۔ سندھی ، سرائیکی تے پنجابی دے صوفی شاعریں کافی دی صنف کوں سنڄݨوائے تے ایندے وچ عشق تے محبت ، تصوف تے معرفت ، حمد تے نعت اَتے تہذیب تے ثقافت دے موضوع رَلائن۔

ہر زبان دا اَپݨا مزاج تے وکھرا رنگ ہوندے جیندے وچ مقامی اثرات دے نال نال تہذیب تے تمدن دے اثرات رَلیے ملیے پاتے ویندن ۔ روہ سرائیکی زبان وچ اوں پہاڑی علاقے کوں آکھیا ویندے جتھاں فطرت بندی دی محتاج کائنی ہوندی تے جتھاں ویندے دے ذرائع نہ ہووݨ دے برابر ہوندن ، فطری سوہݨپ دے اے نقش جتھاں سرائیکی وسیب دے پریں پریں تائیں کھنڈئیے ہوئے ریتڑے دے وسبے وچ ݙسݨ پووے تاں اونکوں روہی دا ناں ݙتا ویندے ۔ روہی ریاست بہاول پور دے ریتڑے تے سُنڄ بر وسبے چولستان دی بھوئیں ہے جتھاں مینہ دا سنجوک دُعائیں دے بعد تھیندے ۔ اِتھاں ساوݨ دے موسم کوں ڈھیر اہم سمجھا ویندے ۔ جݙاں ساوݨ دی بارش وَسدی ہے تاں کوہ سلیمان دے دامن توںگھن تے چولستان دی بھوئیں تائیں ہر کوئی خوش خوش ݙسدے ۔ فطری سُوہݨپ نکھر ویندے تے اِتھوں دے نظارے دِل چھکویں تے من موہن دے ہوندن ۔

ایویں ݙسدے جو روہی دے انھیں نظاریں دے سوہݨپ کوں حضرت خواجہ فریدؒ آپݨی روح وچ جذب کر گھدے تے اِتھوں دی تہذیب تے تمدن دیاں یاداں کوں اپݨے دِل دے کوٹھے وچ سانبھ رکھیے۔ انھیں دے کلام وچ حافظ شیرازیؒ دا عرفان ، سعدی دی تعلیم نفس ،شاہ عبداللطیف بھٹائی دابھرپی دا درس ،حضرت سلطان باہوؒ دا ، حضرت سچل سرمستؒ د ا سوز ہے ۔ انھا ںدے کلام وچ عارفانہ بصیرت تے شاعرانہ کاری سُنڄاپوں ݙسدی ہے ۔ سرائیکی تہذیب تے تمدن تے تفکردا طریقہ مرکزی اہمیت رکھدے پر پنجاب ، سندھ تے بلوچستان دے سماجی تے ثقافتی جھلکیاں وی پاتیاں ویندن ۔ انھاں دے نیڑے لسی ، مَٹی ، لولی ، پتھر ، تھل ، روہی ، شہر بھنبھور ، ڄٹی ، دشت ، ٹٻہ ، پیلوں ، چولا ، بوچھݨ ، فال تے ایں قبیل دے ݙوجھے کئی لفظیں وچ قوس قزح دے رنگ ݙسدن ۔ انھیں محبوب کیتے جہڑے لفظ چُݨین اُنھیں دے خیالیں دی پاکیزگی ظاہر تھیندی ہے ، آپݨی شاعری وچ جہڑے سوہݨے لفظیں دا ورتارا کیتے اُنہیں وچ سانول ، راول ، مٹھل ، پُنل ، ڈھولہ ، ماہی ، حضرت یار ، سوہݨا ، دِلبر ، رانجھݨ ، سڄݨ ، جانی تے محبوب وغیرہ ہِن۔

حضرت خواجہ غلام فریدؒ دے کلام وچ عشق رسولؐ دیاں جھلکیاں وی واضح ݙسدین۔انہیں دا قلب تے ذوق سنتِ رسولؐ دی اتباع دے فیض دی وجہ توں شریعت دے علوم نال کُٹ کُٹ کے بھریا ہویا تے ساری حیاتی شریعت دے پابند ریہن ۔ انہیں شعریں وچ آپݨی عقیدت تے محبت کجھ ایں طرحاں ظاہر کیتی ہے۔

سوہݨے یار پُنل دا

ہر جا عین ظہور

اوّل آخر ظاہر باطن

اس دا ڄاݨ ظہور

حضرت خواجہ غلام فریدؒ دے کلام وچ ہک روحانی سرور تے مستی پاتی ویندی ہے تے انھاں دا دِل خوشی تے اُمید دے سماں وچ ٻݙا ہوئے ۔ تصوف دے اسرار تے معاشرے اَتے فلسفہ تے حکمت دے ڳجھڑے راز توں انھیں پردہ چاتے جیندی وجہ توں انھیں دی شخصیت ہک صوفی تے ہک عارف دی حیثیت نال ساݙے سامݨے آئی ہے ۔ انھیں دے بغیر تصوف دی تاریخ مکمل تھی سڳدی ہے تے نہ سرائیکی شاعری ۔ انہیں دا پورا دیوان حکمت تے معرفت دی دولت نال مالا مال ہے اَتے محبت تے اخلاص دا درس ݙیندے ۔ اوہ آپݨے افکار دی طرحاں ترجمانی کریندن۔

سرت سرندھ ہاتھ موں

پریم کی تار

پانچ سکھی مل رام دوا

ست گُر کی جس

کونج کلی میں شام سندر

ہوری دھوم

٭…٭…٭

## '''حوالہ'''
کتاب: سلک سلوک فریدی