open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
شابس ہِنے

اُردو زبان دے مشہور شاعر حضرت جگر مراد آبادی خیر نال سانولے ہَن ‘ ہک ہوندن سانولے سَلوݨے پر آپ کجھ ودھکی سانولے ہَن ‘ ایئیں آکھ اُنہیں دا رنگ اصلی نسلی کرکنات کُکڑیا تیلے ݙاند آنگے کالا ہا ۔ اَکھیندن جو ہک واری کتھاہیں مشاعرہ ہا ‘ پَرے پَرے کنوں وَݙے وَݙے مشہور شاعر اَئے ہوئے ہَن ‘ جگر صیب وی ہَن ‘ ہک فوٹو گرافر شاعریں دے کٹھے ہک ہک دے انجو انج فوٹو وَدا چھکیندا ہا ‘ جیرھے ویلھے او جگر صیب کنّے پُناں تے ’’فوٹو‘‘ چِکھواوݨ کیتے آکھیُس تاں جگر صایب نانہہ منانہہ کرݨ پئے ڳے ‘ اَکھیونے بھئی ! توں میݙا فوٹو چھک تے کیا کریسیں؟ فوٹو گرافر شودا وَلدی ݙیوݨ کیتے اَڄݨ سنبھردا پیا ہا تے جگر صیب دے نال ٻیٹھے ہوئے اُردو زبان دے مشہور لکھاری شوکت تھانوی ہوریں ٻول پے ووئے سئیں ! تُسیݙا فوٹو ٻے وَت کیہے کم آئوسے ‘ ٻالیں کوں ݙکھا تے ݙریسن ‘ ایہو لیکھا ‘ ہک لیکھے اَپݨا ایں ‘ چنڳیں بھلے ’’باگڑ بوجے‘ تھی ڳیوں ‘ جگر صیب آنگے اسیݙے اَتے اساں جیہیں دے فوٹو ٻالیں کوں ݙراوݨ دے کم اِی آ سڳدن۔

پنج چھی مہینے تھی ڳن‘ سانول فریدی صیب اچاچیت اسیݙے دفتر آ نِکتے ‘ کیمرہ چئی وَدے ہَن‘ ہک بندہ ٻیا نال ہا تے سئیں ‘ تُسیݙے نال فوٹو چھکواوݨے‘ حُجیتا اے اَتے اسیݙے نال اوندی حجت اے اِی حقی  ‘ نانہہ کروں تاں کیویں کروں ؟ اُوں رِیڑ کیتی ‘ اساں آکھیا جیئیں تیݙی مرضی ‘ فوٹو چھکیج ڳیا ‘ اساں سوچیا ! ٻال اے ‘ حُش تھی ڳے ‘ چنڳاں تھیاں ۔ اَڄ دی جھوک ݙٹھی ہیسے تاں اُوہا فوٹو چھپی پی اے ۔ نِکّے واہ جو کم ݙکھائے ‘ ہک تاں جیرھا فوٹو آپ کنے رکھݨ کیتے چھکوایا ہَس اخبار اِچ چھپوا چھوڑیس اَتے نال ‘ اپݨے لیکھے ‘ تعریف کریندیں ہوئیں اوکھے اوکھے لوظیں دی مَار ݙتی اِس ۔ سچی ڳالھ اے معروف دانشور ‘ کالمنگار ‘ قیمتی تجاویز ‘ شہنشاہ سرائیکی صحافت ‘ خدمات تے زبردست ‘ خراج تحسین جیہے ’’لوظ‘‘ پڑھ تے اسیکوں بھنوالی آ ڳی اے ‘ خاص طور تے شہنشاہ آلی ڳالھ نال واہ جو اے اَڄ کلھ نہ بادشاہیں دا زمانہ ایں نہ شہنشاہیں دا ہُݨ تاں بادشاہ اونکوں سݙیندن جیرھااصلوں کہیں کم دا ہووے نہ کار دا۔ جیئیں اَکھیندن یار ! اوندی وَت کیا ڳالھ پُچھدیں او تاں بادشاہ اے ‘ مطلب اے سُدھ سُرت تے سمجھ عقل دا وَیری اے‘ ہنائیں اسیکوں تھڄوں شہنشاہ بݨا چھوڑیے شابس ہِنے!

17مئی 1993ء

## حوالہ
ٻٹ کڑاک، مصنف: انیس دین پوری۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
یاری نہ لاوݨی تھی

غلام حیدریتیم جتوئی بہشتی آکھیا ہا :

یاری نہ لاوݨی تھئی

لوکی کھلاوݨی تھئی

پَر ہُݨ آلے الیکشن اِچ ایں وسیب دی لوکیں تل دے آکڑ مُٹھے ناں دے سیاستدانیں نال جیرھی کیتی اے اُوندے اُتے چھڑی لوکی آپ اِی نی کِھلی سارا جڳ کھلیے ‘ ایہو لیکھا دین دھرم دے ناں تے سیاست دا وَݨج وپار کرݨ آلے لیڈریں اَتے ہُنائیں دیں جماعتیں نال تھے ‘ لوکیں کوں اَپݨی مرضی موجب ’’پرچی‘‘ پاوَݨ دا موقعہ مِلیے تاں ہنائیں ’’ووٹیں‘‘ دی مار ݙے تے ’’مارکے‘‘ کوں مُنجھا گھتیے‘ الیکشن اِچ پنبیڑ پیوݨ دے بعد ’’مارکہ‘‘ جیرھے بیان وَدے ݙیندن او پڑھ کراہیں ملوم تھیندے جو شودے ویڑھے تے ویٻلے تھی وَدِن ‘ وٻلیج تے وَات پٹیندِن ‘ بُتھیاں ڳالھیں مونھ اِچوں کڈھ ٻہندِن ۔ لوک ’’پڑھدِن‘ سُݨدِن اَتے پڑھ سُݨ کراہیں کِھلدِن ‘ لوک ایں ڳالھوں وی کِھلدن جو او ہُنائیں ’’مارکے‘‘ کوں چنڳیں رِیت سُنڄݨیندن ‘ لوکیں کوں ہُنائیں دیاں سبھے کیتیاں کرتیاں یاد اِن ‘ بھوڳ ایہ ہے جو مارکہ لوکیں نال اَپݨا ورتاوا بُھل ڳن ‘ ہُݨ تاں سئیں خواجہ محمد اصغر کوریجہ سئیں اَتے سئیں صدیق کانجو جہیں کوں وی ’’سرائیکی وسیب‘‘ اَتے سرائیکیں دے ’’حق حقوق‘‘ یاد اَمدے پِن ‘ بے واہے ‘ بے وَس ‘ داپھیے ہوئے رے سینکے سرائیکی ہنائیں کوں ہوں ویلھے یاد کائناں ہَن ۔ جیرھے ویلھے ایہ اَپݨے ’’حلقے‘‘ دے لوکیں کیتے حکومت دی طرفوں کوٹے اِچ ملیاں ہویاں ’’ملازمتاں‘‘ تے نوکریاں ‘ روق رقماں گھن تے وِچیندے ہَن ‘ اسیݙے ہِیں تل اِچ کئی ایجھے وی ہِن ‘ جنھائیں کوں الیکشن اِچ ووٹ گھنݨ دی خاطر گھدیاں ہوئیاں رقماں وَلا وَلاوݨیاں پے ڳین ‘ جیرھے تِکھے ہَن او اَپݨے ’’کوٹے‘‘ دیاں ملازمتاں تے ’’نوکریاں‘‘ تھڄوں اُتھاہیں لہور اِچ وِیچ وَٹا کراہیں وَلدے ہن ۔ تل دی وݙی کونسل دے سِرواݨ تے پَردھان رَہ تے اِتھوں دے لوکیں دی جیرھی ’’خذمت داری‘‘ اَتے سیوا ٹہنوال کیتی ہینے ‘ اوندا ’’ریکارڈ‘‘ کنہائیں سرکاری محکمیں کنے ہتھیکا اے ‘ اَتے ’’مارکہ‘‘ ضمانتاں کرائی وَدن۔ ہنائیں دے پِچھوں کئی سرکاری افسر اَتے اہلکار اِی چھک چھٻیڑ اِچ اَئے وَدِن ‘ اُنہائیں کوں ہنائیں دی یاری’’مہانگی‘‘ پی اے۔

یاری نہ لاوݨی تھئی

لوکی کِھلاوݨی تھئی

جمعۃ المبارک 17؍دسمبر1993ء

## حوالہ
ٻٹ کڑاک، مصنف: انیس دین پوری۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
سِپی کھیر دی تے ڄٹی دِیاں ٹوراں

لُقمان حکیم اپݨے زمانے دا مشہور آدمی ہا ‘ اوندے ’’سِݨہپ‘‘ دی ہر جاہ تے ہُل ہُلاں تے مشہوری ہئی اوندیاں ’’سُدھ‘ سُرت‘‘ اَتے مَت ݙیوݨ آلیاں ڳالھیں چیتے اِچ رکھݨ تے ڳنڈھ ٻدھݨ دے ݙاں دیاں ہن اوں کنوں پچھونے جواو سیاݨاں دَنّا کیویں بݨیے ۔ لقمان ولدی ݙتی جو اوں ’’سِیݨہپ‘‘ تے دنائی ݙن تے بے وقوف لوکیں کنوں سِکھی ہے ‘بے عقل تے بے وقف لوک جیرھی صلاح ݙیون او کݙاہیں نہ منو اَتے او جیرھے کم کرن اوہے کم کݙاہیں نہ کرو ‘ ہک واری لقمان کتھاہیں ویندا پیا ہا ‘ سڑک دی بھر تے ہک تَھکا تُرٹا پندھیڑو وَݨ دی چھاں تلے ٻیٹھا تھکیڑا لہیندا ہا ‘ اوں لقمان کنوں پُچھیا ہا سئیں ! میں شہر تک اِی چوکھی دیر اِچ پُڄ ویساں؟ لقمان اونکوں آکھیا ‘ اپݨا دڳ گھن ‘ مسافر ایہ سُݨ تے ٻولیا اَدّا ‘ سُݨیا کینھوی؟ مَیں پُچھیے جو شہر اِتھاہوں کتنا پَرے ہے؟ تے مَیں اُتھاں کیجھے ویلھے پُڄ ویساں؟ لقمان اونکوں وَلا اوہا وَلدی ݙتی بھرا وا ۔ اَپݨا دڳ گھن ۔

مسافر دے دِل اِچ خیال آیا جو ایہہ شودا کوئی ڳالھا بھولا بندہ اے ‘ ایہ سوچ تے او چُپ تھی ڳیا ‘ تھوڑی دیر دے بعد اُٹھیا تے ٹُر پیا ‘ جیرھے ویلھے او ڳپلا پندھ دا کر ڳیا ‘ لقمان اونکوں اُچی آواز اِچ سݙ مار تے آکھیُس ’’ہک پہر گزرݨ دے بعد توں شہر پُڄ ویسیں۔ مسافر اَجھک ڳیا چنڳاں بندہ اے ‘ پُچھیا ہامِس تاں ݙسیا کائناں ہَس ہُݨ ٹُر پیاں تاں پِچھوں ہکلاں مار تے کھڑا ݙسیندے ‘ او پچھیتے وَل آیا ‘ لقمان کنوں پُچھیُس جو جیرھے ویلھے میں تئیں کنوں پُچھیا ہا جوشہر دا باقی پندھ چوکھا ہے تے میں اُتھاں کیجھے ویلھے پُڄساں تاں تئیں میکوں وَلدی کائناں ݙتی ہئی تے آکھیا ہاوی جو اَپݨاں دڳ گھن ‘ پَر جیرھے ویلھے میں ’’ٹُر‘‘ پیاں توں پِچھوں سݙ مار تے کھڑا ݙسیندیں۔ 

لقمان کِھل پیا تے وَلدی ݙتس جیرھے ویلھے تئیں مَیں کنوں پُچھیا ہا ‘ ہوں ویلھے توں’’سہی‘‘ پیا کڈھیندا ہانویں تے ٻیٹھا ہانویں چھا ۔ میں تیکوں کیا ݙساں ہا؟ میکوں تاں تیݙی ٹور دا وی پتہ کائناں ہا ‘ جو تِکھی اے یا مَٹھی اے‘ توں جیرھے ویلھے ’’ٹُر‘‘ پیں میں تیݙی ٹور ݙیکھ تے اندازہ لا گھدے جو توں ہک پہر تئیں شہر پُڄ ویسیں ۔ لقمان دی ایں ڳالھ کنوں بندے کوں ہک ’’مَت‘‘ تاں ایہہ مِلدی اے جو کتھائیں پُڄݨاں ہووے تاں وَل ٻہݨ کُوڑ اے ‘ بندا اَپݨا دڳ پکڑ ے تے ٹُر پووّے‘ ویندیں وڳدیں اوڑک اُتھاہیں وَنڄ پُڄسے‘ جتھاں پُڄݨاں ہوسس‘ ݙوجھی مَت ‘ ایہ مِلدی اے جو کہیں دی ٹور ݙیکھݨ دے بعد اِی ایہ اندازہ تھی سڳدے جواو کتنا پندہ کتنی دیر اِچ کریسے؟

ٹور دی ڳالھ چُلّی ہئی تاں اسیکوں او مئی یاد آ ڳی ہے جئیں اَپݨے گھر آلے دے آکھݨ تے اپݨی ’’ٹور‘‘ ونڄاوݨ کنوں انکار کر ݙتا ہا ۔ ڳالھ اینویں بݨی ہئی جو رَڑھ رَہکی کرݨ آلا اسیݙا ہک ڄٹ چِٹکے تے ٻیٹھا ہا ‘ سیالے دی مُد ہئی‘ سِجھ تھولی دیر پہلے نکتا ہا تے اُوںڈھور ڈھانڈے سالھ اِچوں کڈھ تے ٻاہر چِٹکے تے ٻدھے ہانس ‘ آپ حُقّہ بَکھا تے دُھپ اِچ چس نال پیندا ٻیٹھا ہا ‘ سڄل سُواء ڳاں دے گابے دی ڳل اِچوں کھٻڑی دا گلانواں نِکل پیا ‘ گابا بھڄ تے ماء کوں دھاوݨ پئے ڳیا ‘ ڳاں ’’سنڳی ‘‘کھڑی ہئی‘ ڄٹ اپݨی گھرآلی کوں سݙ تے آکھیا بھلا تھیوی ٹُر پے آ ‘ وکھ چا ‘ چاء ‘ ݙہدی نِوّی پی گابا دھنوائی ویندے ‘ اوندی گھر آلی وَلدی ݙتی گابا دھنوائی ویندے تاں دھنوائی ونڄے ‘ میں ہُݨ سِپی کھیر دی کیتے اپݨیاں ’’ٹوراں‘‘ بھناں۔

سنوار13؍دسمبر1993ء

## حوالہ
ٻٹ کڑاک، مصنف: انیس دین پوری۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
ہُݨ اِی ویلھا وِنڄا ٻیٹھوسے تاں…

جیویں اَکھیندن جو ݙدھی تھݨیں نی پَمدی‘ اینویں بندے بندے دے مونہہ اِچوں نکلی ڳالھ ‘ بندوق دی نالی اِچوں نِکی ہوئی گولی ‘ کمان اِچوں نکتا ہویا تیر ‘ تے پُل تلوں لنگھیا ہویا پاݨی وَلا نی وَلدا ‘ ایہو لیکھا بندے دی عمرا ‘ حیاتی دا ہے ‘ جیرھی گھڑی ‘ جیرھی جھٹ لنگھ ڳی ‘ او ہر ہمیش کیتے ڳی ‘ جیرھا ویلھا وِہا ڳیا ‘ او ڳیا تے ولا نہ وَلیا ۔ بندہ سوتݨ مارے ‘ہزار کشالے کٹے ‘ بھڄ دُھرک کرے ‘ وَس لئیں اَپݨے سبھے ٻاݨ مارے کجھ اِی نِسی بݨدا ‘ ہِیں ڳالھوں سیاݨے آکھ ڳن جو پچھلی مَاری خُچیں تے ‘ بندے آنگے قوم ‘ اَتے ملک اِی ویلھے سِرو وِکھ نہ چاوے تاں ’’قومیں‘‘ تے مُلکیں دی برادری اِچ اَڳونہاں نی وَنڄ سڳدا ‘ پچھونہاں رَہ ویندے ۔

پاکستان 1947ء وچ بݨیے اَتے چین 1948ء اِچ آزاد تھے ‘ چین ہُݨ دنیا دی ہک مَنّی منائی وَݙی طاقت ڳݨیندے ‘ اَپݨی آبادی دی ڳنتری لیکھے دُنیا دے سبھنائیں کنوں وَݙے ایں ملک ہر لیکھے ترقی کیتی اے پر پاکستان ٻاہرلے ملکیں دی امداد اَتے فرضئیں تے گزران کریندا پے ‘ اللہ نہ کرے اَڄ ٻاہر دی امداد تے قرضے مِلݨ بند تھی وَنڄن تاں ٻاوَن آ ویسے ‘ ٻکاٹ ہوسِن ‘ چِین اِتی اڳونہاں وَدھ ڳے اَتے پاکستان اتنی پِچھونہاں کیوں وَنڄ پے؟ ایہ کوئی گُجھی ڳالھ کائنی ‘ سِدھی صفا تے چِٹی پَدھری ڳالھ اے جو چین آلیں ویلھا نی وِنڄایا ‘ پاکستان آلیں ویلھے وِنڄاوݨ اِچ وِیہہ وڄائن ‘ ݙکھ وَݨڄین تے بدنامیاں مُل گھدین ‘ ایہو سبھو کجھ پاکستان دی عوام کائنی کیتا ۔ پاکستان دے حاکمیں کیتے ‘ حاکمیں دیاں کیتیاں کرتیاں عوام دے سامھیں اَمدیاں پِن‘ دُنیا اِچ بھنڈکی لڳی پی اے جو پاکستان ہیروئن بݨاوݨ تے اوندا وَݨج وپار کرݨ اِچ ٻہوں اِی اڳونہاں وَدھ ڳے ‘ ایݙے اَپݨے ملک اِچ ایہ حال اے ۔ جو ہیروئن دا نشہ کرݨ آلے نینگریں دی ڳنتری ݙینھو ݙینھ ودھدی ویندی اے‘ پاکستان دا نواں پُور اَپݨے حاکمیں دیں غلطیں اَتے غلط پالیسیں سببوں بے روزگاری دے سسار دے وات اِچ ہا‘ اُتوں ایہ نَویں ݙیݨ آ وِرادھی اے جیرھی جوانیں دیاں جوانیاں رڑکی چئی ویندی اے ‘ پیو ماء کنوں  ݙاگے پُتر ‘ بھیݨیں کنوں اُنہائیں دے وِیرݨ اَتے کنواریں کنوں ہُنائیں دے گھوٹ زوریں رِیت کھسی ویندی اے ‘ جیݙے کیݙے ‘ جتھ کِتھ ‘ وَݨ ویڑھی آنگے ولھیٹی پی اے ۔ایہ او سوکھڑی اے جیرھی افغانستان دے ’’فساد‘‘ کوں ’’جہاد‘‘ آکھݨ آلا تے اَپݨے آپ کوں ’’اسلام‘‘ دا خادم سݙاوݨ آلا جنرل ضیاء ایں بے واہی قوم اَتے ایں رے سینکے ملک کوں ݙے ڳے ۔ او آپ تاں اَپݨے لیکھے موجب سَڑ تے سُواء تھی مُوا‘ پر جیرھا چِخا ٻال ڳے ‘ اللہ ڄاݨے او کیئیں وِسمسے تے کون وِسمیسے ‘ جے ہُݨ اِی ویلھا وِنڄا ٻیٹھوسے تاں وَل کتھاہوں دے کائناں راہسوں!

جمعۃ المبارک7؍ مئی 1993ء

## حوالہ
ٻٹ کڑاک، مصنف: انیس دین پوری۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
دُھوتیں دا دُھوت

سرائیکی ٻولی اِچ دُھوتا اوں بندے کوں اَکھیندن جیرھا ہر ویلھے ‘ کَنسو‘‘ لہݨ اِچ لڳا رہے ۔ ایݙوں وی ڳالھ اوݙے تے اوݙے دی ڳالھ ایݙے پُڄاوے جیویں جو ہک سرائیکی شاعر آکھیے: دھوتیاں

دُھوتیاں دا زور ہے اڳواڑے پچھواڑے کنوں

مر ونڄاں تاں جند چُھٹے ہِیں روز دے ساڑے کنوں

جیرھی ’’تریمت‘‘ ‘ایݙوں اوݙوں دیاں خبراں چار ایݙے اوݙے پُڄائی رکھے او ’’دُھوتݨ‘‘ سݙویندی اے ۔ پتہ نی ایہ لفظ ہندی ٻولی اِچوں سرائیکی ٻولی اِچ اَئے یا سرائیکی ٻولی اِچوں ہندی ٻولی اِچ ڳے کیوں جو ’’ھ‘‘ دا ’’حرف‘‘ کڈھ تے ہندی اِچ دُھوتی دا لفظ مِلدے ‘ جینویں معنے ’’چُغلی چاوݨ آلی رَن‘‘ سنیہے پُڄاوݨ آلی رَن تے جھیڑا پواوݨ آلی تریمت لیکھئے ہوئے ہَن ‘ ہِیں نال رَلدا مِلدا ہک ٻیا لفظ اے ‘ راج دُوت ‘ راجے دا ایلچی یا کہیں مُلک دا سفیر تے ’’دُھوتو‘‘سݙیندن۔ ’’بگل‘‘ کوں جیرھا ہرݨ یا کہیں ٻے زناور دے ’’سنڳ‘‘ دا بݨیا ہویا ہوندا ہا تے ایہ لوکیں کوں ’’خبردار‘‘ کرݨ یا ’’چِتاوݨ‘‘ کیتے وڄیندے ہَن۔ چنڳا ویندا چھوڑو ۔ ایں بحش کوں ‘ ایہ میݙا تُسیݙا کم نی۔ ایہ کم ہے سئیں ݙاکدار مہر عبدالحق ‘ سئیں حسن رضا گردیزی‘ سئیں اسلم رسول پوری ‘ سئیں احسن واگھا ‘ سئیں صدیق طاہر ‘ سئیں عامر فہیم ‘ سئیں ڈاکٹر طاہر تونسوی ‘ سئیں ممتاز حیدر ݙاہر ‘ سئیں سید انیس شاہ جیلانی تے سئیں قیس فریدی ہوریں دا آپاں تاں خطابی لوک ہیسے۔

اصل اِچ ایہ ڳالھ اینویں چُلی ہئی جو کلھ میں ’’جھوک‘‘ دے ایڈیٹر سئیں ظہور دھریجہ کوں صلاح ݙتی جو اخبار نویس یا اخبار آلیں دی جھاہ تے دُھوتے دا لفظ ورتیا کرو ‘ خاص طورتے اِتھوں دے اخبار آلیں کیتے تاں ایہ لفظ ݙاڈھا پَھٻدے‘ کیوں جو اُنہیں اِچوں ٻہوں گھٹ ایہو جہے ہِن جیرھے خبراں لکھدے ہوون‘ کئی تاں خیر نال ایجھے ہِن جیرھے چار پنج سطریں دی چھوٹی جیہی خبر لکھݨ جوڳے وی کائنی ‘ ہا ایہ ڳالھ منݨ آلی ہے جو اُنہیں جیہا دُھوتا کتھائیں ٻی جاہ تے کائناں لبھسے ۔ ’’افسریں‘‘ دے کن بھرڑیں ہوون ‘ ماتحت چھوٹے اہلکاریں تے عام لوکیں تے چُغلیاں چاوݨیاں ہوون‘ یا سی آئی ڈی تے پولیس آلیں کوں کُوڑیاں ‘ سچاں ‘ رپورٹاں پُڄاوݨیاں ہوون ‘ اِنہائیں دا کوئی مقابلہ نی کر سڳدا ۔ اِنہیں اِچوں کئی تاں ایہو جہے وی ہِن جیرھے باقاعدہ مخبر ہِن ‘ افسریں کنیں ‘ ڈائریاں پُڄیندن ‘ زبانی وی تے لکھیاں ہوئیاں وی ۔ ایہو جیہا ہک دُھوتا ‘ ہک سی آئی ڈی آلے نال کوڑیج ڳیا‘ سی آئی ڈی آلے شودے دیاں وݙے افسر دے سانمھیں پیشیاں پووݨ پئے ڳیاں روز جھاڑ پی تے آوے ہک ݙینھ اُوں صاحب دے ریڈر دی منت کیتی جواونکوں صاحب دی روز ݙیہاڑی دی ناراضگی دی وجہ ݙسے ‘ ریڈر کِھل پیا تے اونکوں ݙسیُس جو جیرھے ݙینھ خان پور کنوں ݙاک اِچ ہک لفافہ اَمدے ‘ ہوں ݙینھ صاحب ناراض تھیندے تے وَل اوندی پیشی پَمدی اے‘ سی آئی ڈی دے اہلکار ریڈر دی کجھ ٻئی منت کیتی نال ٻالیں دی خرچی کیتے تھوڑی گھݨی نذر نیاز وی پیش کیتُس ۔ ریڈر ‘ اونکوں خان پور کنوں بھیڄیا ہویا ہک لفافہ اَڑا ݙتُس ‘ سی آئی ڈی آلے کوں چنڳیں رِیت پتہ لڳ ڳیا جواوندے پِچھوں کون لڳا ہویا ہے ‘ او بَھنّاں تے سِدھا انہاں دے دولت کدے تے پُناں ‘ ہتھ ٻدھ کھڑا ۔ آکھیُس سوہݨا صاحب آ! صاحب سݙویندیں ‘ آل رسول دا واسطہ اِی مَیں غریب دے پِچھوں لہہ ونڄ‘ میݙے نِکے ٻچے ہِن ‘ اُنہیں کوں نہ پِٹوا… اونویں وی توں میݙا افسر ہِیں ۔ محکمے اِچ تیݙا عہدہ اُچا مَیں کنوں ‘ وَل افسر ماتحت دی صلح ایں ڳالھ تے تھئی جو ماتحت ‘ جݙاں پولیس اِچ واپس ویسے اُوں اپݨی حق حلال دی کمائی اِچوں افسر صاحب کنوں نذرنیاز ݙیندا رَہسے۔

منگل10؍ جولائی 1990ء

## حوالہ
ٻٹ کڑاک، مصنف: انیس دین پوری۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
جُتی تیݙی چیک مَچیکاں……

پُراݨے زمانے دی ڳالھ اے ‘ ہک مسافر کتھائیں ویندا پیا ہا‘ نماز دا ویلھا تھیندا ݙٹھُس تاں ایݙے اوݙے دید بھنوایُس ‘ اونکوں ہک وستی ݙس پئی ۔ جیرھی سݙ پندھ دا پَرے ہئی او اوݙہائیں ٹُر پیا ۔ وستی دے ٻاہروں اونکوں ہک ٻڈھڑا ملیا جیرھا اُݙاہوں اَمدا پیا ہا ۔ ݙوہائیں دی دُعا سلام تھئی ‘ ٻڈھڑا اوں کنوں پُچھیا جو او کون اے تے کیݙے ویندا پے ۔؟ اوں ٻڈھڑے کوں ݙسیا جو او راہ وٹوئو پندھیڑو اے تے مسیت اِچ نماز پڑھݨ دی نیت نال وستی ݙے لنگھ اَئے ۔ ٻڈھڑا کِھل پیا تے آکھیُس ‘ پُتر سیاݨاں تھیویں تے سنبھالا کر تے مسیت اِچ وڑیں ۔ ایں وستی آلے چور تے ڳنڈھ کپ مشہور اِن کذا نے کوئی مسافر بچ تے ونڄیں تاں ونڄیںنتاں اکثر لُٹیج پُٹیج تے ویندن مسافر ویڑا تھی ڳیا ۔ اوندے دِل اِچ خیال آیا جو اپݨا دڳ گھنے تے اڳوں تے ونڄ تے نماز وَنڄ پڑھے ۔ وَل خیال آیا جو اللہ سئیں دے گھر اِچ فرض پورا کرݨ دی نیت کر تے پندھ کھوٹا کرائے تاں ہُݨ نماز مسیت اِچ اِی ونڄ پڑھ ۔ اَتے واہندے واٹر توں وضو کر تے اللہ دی آس تے مسیت ونڄ وڑیا ‘ وستی آلیں اِچوں ہک ݙوں بندے مسیت اِچ ٻیٹھے ہَن مسافر ’’جُتی‘‘ سمیت کعبے ݙے مونہہ کر تے نماز دی نیت نیتی ‘نماز پڑھ تے واندا تھیا تاں اُنہاں اِچوں ہک بندہ آکھݨ لڳا اللہ دا ٻانہاں ’’جُتی‘‘ پا تے نماز پڑھݨ جائز کائنی تئیں جُتی کائنی لہائی ہِیں ڳالھوں تیݙی نماز کائنی تھئی ۔ مسافر وَلدی ݙتی نماز دی خیر اے ‘ تھئی اے یا کائنی تھئی پر ایہہ ہے جو میݙی ’’جُتی‘‘ بچ ڳی اے ۔

اسیکوں ایہہ ’’کہاݨی‘‘ یا ’’لطیفہ‘‘ ہک ’’خبر‘‘ پڑھ تے یاد اَئے ‘ خبر موجب اَڄ کلھ امریکہ اِچ جُتیاں کھسݨ تے چوری کرݨ دیاں وارداتاں ٻہوں وَدھ ڳن ۔ وجہ ایہ ہے جو امریکہ اِچ ہک خاص قسم دی جُتی (سپورٹس شوز) دا وݙا فیشن چل پے ‘ ایہا جُتی جیرھی کمپنی بݨائی ہے اُوںاخباریں اِچ تے ٹیلی ویژن تے اوندی اتنی مشہوری کیتی اے جو اُتھاہوں دے ہر نینگر دی دِل منگدی اے جو او اُوہا جُتی پاوے پَر دِل منگݨ نال کیا بݨدے جتے تائیں کھیسے اِچ رقم نہ ہووے پتہ اے او ’’جُتی‘‘ دے ہک جوڑے دا مُل کتنا اے؟ پنج چھی سو ‘ امریکی ڈالر جیا پاکستانی روپے دے حساب نال اَٹھ ہزار روپے اَتے اَٹھ ہزار روپے کوئی معمولی رقم کائنی ۔ ہِیں’’جُتی‘‘ دے نال ہک صدری (جیکٹ) دا رواج اِی امریکہ اِچ ودھدا ویندے ۔ ایہہ صدری پنج ہزار ڈالر اِچ وِکدی اے ‘ پاکستانی 22روپے دا ہک ڈالر ہوندے ‘ حساب جوڑآں جُڑدے؟ خبر اِچ لکھیا ہنیں جو ’’شوقین‘‘ نینگر جیرھے ایہا ’’صدری‘‘ مُل نیں گھن سڳدے او چاقو چُھرے ‘ کچھ اِچ پاتی وَدن ۔ جتھاں کہیں امیر زادے کوں ݙہدن جیرھا ایہا صدری پاتی وَدا ہوندے‘ اونکوں چاقو چھری مَار پھٹوڑی کر صدری کھس تے بھڄ ویندن‘ صدری نال ’’جُتی‘‘ وی اوہاہووے تاں وَل ہک ٹکٹ اِچ ݙوںمزے ۔ ݙونہائیں لہا گھندن ‘ چاقو چھرے مارݨ دیاں وارداتاں ݙینہو ݙینھ ودھدیاں ویندین ‘ امریکی حکومت ویڑی اے تے جیکٹ بݨاوݨ آلیاں کمپنیاں پہلے آلی کار مشہوری ݙیوݨ اِچ لڳیاں پِن۔

’’امریکہ‘‘ تاں وَل اِی امریکہ اے اپݨے غریب ملک پاکستان اِچ اسلام آباد ‘ لہور ‘ کراچی تے ٻنہائیں وݙے شہریں اِچ ’’فرانس‘‘ تے ’’اٹلی‘‘ دیاں بݨیاں ہوئیاں جُتیاں مِلدین‘ جنہائیں دا مُل اَٹھ ݙاہ ہزار روپے ہے ۔ آخر ایہے مُل مہانگیاں جُتیاں وِکدین‘ دُکانیں اِچ رکھین تاں اُنہائیں کوں مُل گھنݨ آلے وی ہوسِن نتاں دکانداریں کوں سختی چاتی اے جو او اپݨی رقم پھسا رکھن۔

ٻدھ5؍ستمبر1990ء

## حوالہ
ٻٹ کڑاک، مصنف: انیس دین پوری۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
آندری ٻاہری

ڳالھ ایہ ہے سئیں ! جو اسیݙے اُتوں لتھے حاکم ‘ منِن بھانویں نہ منِن ‘ پر سچ ایہ ہے جو ایم کیو ایم موئے نانگ آنگے اُنہائیں دے ڳل اِچ پئے ڳی اے ‘ ایہ ہُݨ ویڑے تھئے وَدِن ‘ مت مَریج ڳی ہینے ‘ کُجھ ننھیں سُجھدا ‘ تُھونے وَدے مَریندن اَتے تھاٻے وَدے کھمدِن ‘ ایم کیو ایم آلے ممبریں قومی اَتے صوبائی اسمبلی دے سیٹیں توں استعفے ݙے تے ہُنائیں دے ڳل ڳیڑ پا ݙتے‘استعفیٰ منظور تھی ڳن ‘ ہُݨ ایہ کوئی کُجھی تے لُکّی چَھپّی کائنی رہی ‘ جو ایم کیو ایم خونی غنڈیں ‘ ظلمی بدمعاشیں اَتے سیاسی ݙاکوئیں دا ٹولہ اے ‘ اوندے وݙے وݙے لیڈر ہُݨ تئیں لُکے ہوئے ہِن ۔ فوج دے ہتھیں وی کائنی اَئے ۔ او اپݨی بدمعاشی اَتے اَپݨے ݙڈھپ دے زور تے اخباریں دے ذریعے دُنیا تے پاکستان دے لوکیں کوں ایں ڳالھ دا پک کراوݨ کیتے خبراں ݙیندے ٻیٹھن جو اُنہائیں دے بارے جیرھا کجھ ݙسایا ویندا پے او کُوڑا پروپیگنڈا اے ‘ فوجی ہُنیں تے اَڄائی دود ٻدھ تے بدنامیاں لیندے پِن ‘ نتاں او تاں اصلوں ’’شودے‘‘ نماݨے تے مظلوم اِن تے ہتھوں ہُنائیں تے ظلم تھیندا پے‘ ٻیا وَت ایہ جو آئی جے آئی آلیں تے خاص طور تے وزیر اعظم میاںنواز شریف ہُنائیں نال دروھ کیتے ‘ مِٹھا ٹھڳ بَݨ تے دھوکا ݙتے ‘ وِساہ ݙے تے دُلاب کیتے ‘ اساں اَوکھے ویلھے ہُنائیں دا ساتھ ݙتا ‘ ویلھے سِر ٻانہہ ٻیلی تھی تے پکریوسے ‘ پر ایہ اندروں گُندرے نِکتن ۔ ایم کیو ایم دی طرفوںحکومت دے خلاف ایہو پروپیگنڈا اِی تھیندا پے‘ لوکیں تے جہان دے ݙکھالے کیتے قرآن پاک دے ختم وی تھیندے پن ‘ آیتِ کریمہ دے لکھ وی نکلدے پِن تے اوݙوں ایہ وی تھیندا پے ‘ جوالطاف بھائی دی طرفوں شریف بھائی کوں لندن کنوں سُوکھڑی طور ہک بکسہ ملیے ‘ ایں بکسے اِچ او کیسٹاں اِن جیرھیاں آئی جے آئی دے لیڈریں اَتے ایم کیو ایم دے لیڈریں دی آپت اِچ ڳالھ مہاڑ دے موقعیں تے بھریا ڳیاں ‘ ہُنائیں کیسٹیں اِچ ہک ہک ڳالھ ریکارڈ تھئی ہوئی اے ‘ جو ایم کیو ایم تے آئی جے آئی آلیں کوں ٻے دیاں کیرھیاں کیرھیاں شرطاں من کراہیں ڳانڈھے ڳنڈھیے ہَن۔

اللہ ڄاݨے ہُنیں کیسٹیں اِچ ایجھا کیہو جیہاں ریکارڈ اے ‘ جو اخبار ’’نیشن‘‘ دی رپورٹ موجب سُوکھڑی لندن کنوں اسلام آباد پُڄدی ڳی اے تے مارکے دیاں مُٹھاں گُھٹیج ڳن ‘ ہاں وات اِچ آ ڳے ‘ ہک ہک کیسٹ وی سی آر تے وَلا وَلا جاچ جاچ تے ݙیکھدے پِن تے ٹیپ ریکارڈ ر تے سُݨدے پِن‘ وزیر اعظم ایم کیو ایم دے ہک وزیر اسلام نبی دا استعفیٰ وی ہِیں ڳالھوں منظور نی تھیوݨ ݙتا ‘ اونکوں لندن پٹھیندے پِن جو منت ترلا کر تے کہیں حیلے الطاف بھائی کوں پَرچا تے مَنا آوے ‘ ایہ وی لکھیا ہینے جو کیسٹیں آلی سوکھڑی پَٹھ تے الطاف بھائی مانہہ دے اَٹے آنگے آکڑیا ٻیٹھے ‘ حکومت نال صُلح کرݨ کیتے اُوں ہک شرط ایہ وی رکھی اے جو جنرل آصف نواز کوں نوکری توں ہٹایا ونڄے ‘اَتے سندھ اِچ فوجی کارروائی نہ کیتی ونڄے ۔ کئی ٻیاں شرطاں وی ہوسن ‘ پر ہُݨ ݙیکھوں جوایہ مارکہ کیا کریندن ؟ ہِن تاں ݙونہیں آندری ٻاہری ۔ آئی جے آئی آلے جنرل ضیاء دے ’’پُتریلے‘‘ اِن تاں گھٹ ایم کیو ایم آلے وی کائنی‘ او اِی اوندے ’’ٻالکے‘‘ اِن۔

ٻدھ 9؍ستمبر1992ء

## حوالہ
ٻٹ کڑاک، مصنف: انیس دین پوری۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
تسبّی ہتھ دا ہتھیار

جئے سندھ ترقی پسند پارٹی دے اڳواݨ ڈاکٹر قادر مگسی پاکستان دے جڳ مشہور سندھی لیڈر ہِن ‘ سُدھ سُرت آلے سیاݨے تے سُڄاک نینگر ہِن ‘ وَݙے جگرے تے دِل آلے دلیر جُوان ہِن ۔ سندھ تے سندھیں دے کھسیے ہوئے حق حقوق وَلا ‘ وَلاوݨ کیتے اپݨی قوم تے اَپݨے وسیب دے ناں تے وِکاݨے وَدِن ‘ مَرݨ جیہاں ماراں کھادیاں ہینے ‘ جیلیں اِچ قید تے کشالے کٹیے نے ‘ بھوڳ بھوڳیے ہِنے ‘ تے بھوڳیندے وَدِن پر مجال اے جو مَتھے تے چِین آونے ‘ اونویں کِھلݨے ہَسݨے ہِن‘ جیویں ہُنائیں دے سَن دے نینگر ہوندن ۔ تھولے ݙیہاڑے تِھن عدالت اِچوں ضمانت منظور تھیوݨ تے جیل کنوں رِہا تھی تے اَئے ہِن ۔ اَڄ کلھ اَپݨے دیس دے دورے تے نِکتے وَدِن۔

کراچی کنوں ݙیہاڑی چھپݨ آلی سندھی ٻولی دی مشہور اخبار ’’عوامی آواز‘‘ دے دفتر پُنن تاں ہتھ وچ ’’تسبی‘‘ ہانے ۔ اخبار آلیں پُچھیے سئیں! ایہ کیا اے؟ کِھل تے وَلدی ݙتونے ‘ ݙہدے نِوے پے‘ تسبّی اے ٻیا کیا اے؟ پر مَیں ایہ تسبی بی بی بے نظیر دی ریس کریندیں ہوئیں کائنی چاتی ۔ تسبّی ہتھ اِچ رَکھݨ دی عادت کݙوکݨی ایں ۔ نیک نمازی وی ریہا ہاں پر ہُݨ بھڄ دُھرک سببوںنماز چُک ویندی اے ۔ ویلھے سِر نِمھیں پڑھ سڳدا ۔ رمضان دے تریہہ روزے ضرور رَکھداں۔ ’’عوامی آواز‘‘ آلے مارکہ گُس پِن ڈاکٹر قادرمگسی صیب کنوں پُچھن ہا‘ جو او تسبّی تاں ہتھ اِچ رکھݨ دے ہیلکے ہِن ۔ پر او مَݨکے پھیرݨ ایلے پڑھدے کیا ہِن ‘ ایں بارے تاں شئیت کہیںاخبار آلے اَڄ تئیں بی بی بینظیر کنوںوی کائنی پُچھیا‘ جو بی بی ! اَپݨے ہتھ اِچ پکڑی ہوئی تسبّی تے کیرھا وظیفہ پڑھدو؟ کیا دا وِرد کریندو؟ اُونویں آپت دی ڳالھ اے جو تسبّی ہے واہ جو شئے مسلمانیں دے ’’پیر‘‘ عیسائیں دے پادری‘‘ سکھیں دے گورو‘ کِراڑیں دے ٻانبھݨ ‘ ٻدھیں دے بھکشو‘ یہودیں دے ’’رَبّی‘‘ سبھے چئی ودّے ہوندِن ۔ ہتھ اِچ نہ ہووے تاں ڳل اِچ ہوندی ہینے ۔ ایہے سبھے اَپݨے اَپݨے ’’دین دھرم‘‘ کوں منݨ آلے دَھرمیں دے اڳواݨ ڳݨیدن اَتے تسبّی ہک لیکھے ہنائیں دے ہتھ دا ہتھیار اے ۔ پَر ہُݨ اَپݨے پاسے ’’سیاستدانیں‘’ اِچ اِی تسبّی ہتھ اِچ چاوݨ دا رواج پئے ڳے ۔ مولانا محمدعبداللہ درخواستی‘ مولانا شاہ احمد نورانی‘ مولانا سمیع الحق‘ مولانا عبدالستار نیازی ‘ مولانا فضل الرحمن اَتے قاضی حسین احمد ہوریں تسبّی چاوݨ تاں ٹھہندی اے پر اسیݙی بھاڳ بھری بھیݨ بی بی بینظیر بھٹو اَتے ڈاکٹر قادر مگسی صاحب دا لیکھا تاں اُوہو اے ‘ اِݨ مِݨ میکوں اِی وچ ڳݨ۔

جمعۃ المبارک3؍دسمبر1993ء

## حوالہ
ٻٹ کڑاک، مصنف: انیس دین پوری۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
بہ سُخنے تے بے زبانے

ہر بندہ اَپݨے دین دھرم اَتے مذہب کوں حق ڄاݨدے تے سچا سمجھدے ہِیں ڳالھوں جیرھے ویلھے کوئی اُوندے ایمان اَتے عقیدے بارے اعتراض کرے ‘ نخ رَکھے یا کُوڑا آکھے تاں او مَرݨ مارݨ تے اَپݨی جند ݙیوݨ کیتے وی سنبھر کھڑدے ‘ اَپݨے دین دھرم اَتے عقیدے یا مسلک نال بندے دے ہِیں ڳانڈھے کنوں عیسائیں دے پادریں‘ کِراڑیں دے ’’ٻانبھݨیں ‘‘ سِکھیں دے گرنتھیں ‘ یہودیں دے رَبّیں‘ اَتے مسلماناں دے مُلاںمُلواݨیں وݙے مفاد چاتن‘ ڄاݨ کراہیں ‘ ڳݨ مُنڄ تے اَپݨے آپ کوں خدا دی ٻی مخلوق کنوں ’’اَنج‘‘ اَتے اُچا ڄݨوائینے ‘ ایئیں آکھ ایہ اَپݨے لیکھے دین دھرم ‘ ایمان تے عقیدے دے وَݙے ’’ٹھیکیدار‘‘ بݨ ڳن ‘ عام لوکیں اِچ انہائیں دی من منیج ݙیکھ کراہیں بادشاہیں ‘ نوابیں ‘ راجے مہاراجیں ‘ جاگیرداریں ‘وݙے وݙے زمینداریں ‘ تُمنداریں ‘ سرداریں ‘ خانیں ‘ مَلکیں ‘ چودھریں‘ برادریں دے وَݙکے ‘ وݙیریں اَتے اُچے اُچے سیٹھیں ساہوکاریں ‘ ہُنائیں کوں اَپݨے نال رَلایا ‘ اَپݨے ظلم تے ݙڈھپ کوں لُکاوݨ یا لوکیں لیکھے جائز ڳݨاوَݨ کیتے ہنائیں کنوں وعظ کرائے ‘ خطبے ݙیوائے تے فتوے گھدے ’’دین دھرم‘‘ عقیدے اَتے مسلک دے ناں تے دُنیا اِچ ہنائیں دے ہتھوں اللہ دی مخلوق تے جیرھے قہر ‘ تُرٹِن اَتے ظلم تِھن ‘ تاریخ دیاں کتاباں بھریاں پِن‘ پستکاں تے بندیاں کالیاں تھیاں پِن‘ ٻٖنائیں مذہبیںکوں چھوڑ تے چھڑے اسلام دے ہِنیں ٹھیکیداریں دا ’’ریکارڈ‘‘ چا تے ݙیکھوں تاں مَلُوم تھیندے جو سرکاری ‘ درٻاری ‘ مُلاں مُلواݨیں ہر زمانے اِچ ظلمی حاکمیں دے ٻانہہ ٻیلی رَہ ڳن ‘ ایہ ایجھے اوترے تے ناں ڳے ہِن جو اللہ دا کوئی نیک ٻانہاں ‘ تے کوئی سچا تے کھرا بندہ اِنہیں دے کفر دے فتوے کنوں نی بچیا ‘ ٻیا تاں ٻیا ! اللہ دے چھیکڑی نبی سوہݨے عربی سئیںؐ دے ݙوہترے امام حسینؓ دے خلاف وی فتویٰ ݙیوݨ کنوں باز نہ اَئے ‘ اِمام پاک دے خلاف تے یزید دے حق اِچ فتوے ݙیوݨ آلیں دی لُونج پَلُونج اَڄاں اِی وٖدی اے چھی ۔

اَڄ کلھ پاکستان دے سرکاری درٻاری مُلاں مُلواݨے اَپݨے حاکمیں دے آکھیے تے وَلا کفر ‘ کفر تے کافر ‘ کافر دی ٻڑدھک گھتی وَدِن ‘ مذہبی معاملیں آلاوزیر عبدالستار نیازی ہُنائیں دا اڳواݨ بݨیا وَدے اَتے پاکستان دی ہَر چُنڈ ڳٹھ اِچ کیٹے تے زیٹے مُلاں جھلیجݨ اِچ نی پے اَمدے ‘ مولانا سَݙواوݨ آلے ہِیں خُشکیل مُلاں نیازی کنوں کوئی پُچھے جو او امام ابوحنیفہ کنوں وی اُتے ہے؟ اِمام ابوحنیفہ ہوریں دا رایا تے ڳݨ مُنڄ تاں ایہ ہے جو کہیں مسلمان اِچ کُفر دیاں وَدھانوے علامتاں ہووِن اَتے چھڑی ہک علامت ’’اسلام‘‘ دی ہووِس تاں اونکوں وی کافر ڳݨݨ یا آکھݨ جائز کائنی ۔ ہِیں مُلواݨکے کھاتے آلے ’’وزیر‘‘ دا اَپݨا حال وَت ایہ ہے جو وزارت دے پِچھوں ’’بے سُخنا‘‘ تھیا کھڑے ‘ اپݨے ایمان ونڄٖائی کھڑے‘ ایں آپ ہوکا ݙتا ہا تے ’’ڈَر‘‘ ماری ہئی ‘ جو حکومت سُود دے خلاف ’’شریعت آلی عدالت دے حکم دے خلاف سپریم کورٹ‘‘ اِچ اپیل کیتی تاں او وزارت چھوڑ ڈیسے‘ حکومت کݙوکݨی اپیل دائر کر چھوڑی اے ‘ پر ایہ اُونویں دا اُونویں وزیر اے ‘ ایندے ایمان تے ایندی زبان کوں ذری خینس نی اَئی ‘ بے سُخنے تے بے زبانے بندے دا اِی بھلا کوئی ایمان اِیں۔؟

ٻدھ30ستمبر1992ء

## حوالہ
ٻٹ کڑاک، مصنف: انیس دین پوری۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
یکصد نَفر……

زمیندارہ اَتے رَڑھ رَہکی کرݨ آلے زمیندار تے رَہک ہووِن یا شہریں اِچ جائیدادئیں دے مالک شہری ‘ ہر ہمیش ‘ پٹواری دے وَس اِچ یا ایئیں آکھ ‘وَٹھ اِچ رہندن ‘ مطلب اے ‘ کوئی ہووے ہر کہیں کوں کݙاہیں نہ کݙاہیں پٹواری نال وَا ضرور پَمدی اے‘ ہِیں ڳالھوں اُردوآلے مارکہ اَکھیندن جو اَسمان پر ذات باری زمین پر پٹواری ‘ اَڳے اَپݨے ہِیں وسیب اِچ پٹواری صیب ’’منشی‘‘ سݙویندے ہَن اَتے منشی ہوریں دی اَپݨی ہک نویکلی دَھڄ ہوندی ہئی ‘ دَھڄ تاں خیر ہُݨ اِی اُوہا ہے‘اختیارات جو اوہے ہِن پے ‘ پٹواری دا لکھیا قانونگو ‘ ڈپٹی ‘ نائب تحصیلدار ‘ ضلعدار ‘ تحصیلدار ‘ اے سی ‘ ڈی سی ‘ کمشنر ‘ ریونیو بورڈ دا ممبر تے گورنر اِی نی ٹال سڳدا ‘ جئیں پَنّے تے رپورٹ پٹواری ‘ مفصل ہے‘ تے تصدیق شدہ ‘ تلویں العبد پٹواری حلقہ لکھیا ہویا ہووے اُوہو پَنّا اصلی تے سرکاری دستاویز ڳݨیندی ہے‘ کھاتیں‘ کھتونیںاَتے ’’خسریں‘‘ اِچ بھن تروڑ کر سڳدے تاں پٹواری کر سڳدے وݙے کنوں وَݙا اُتلا اُفسر اِی چھڑا حکم ݙے سڳدے ‘ کھاتے ’’کھتونی‘‘ تے ’’خسرے‘‘ کوں آپ ہتھ نی لا سڳدا ‘ ایں لیکھے ݙیکھوں تاں سبھنائیں کنوں وݙا اَفسر ’’پٹواری‘‘ اے ۔ شئیت ہِیں ڳالھوں کہیں ٻڈھڑی مئی ہک ڈپٹی کمشنر کوں دُعا ݙتی ہئی جو اللہ سئیں تیکوں پٹواری بݨاوے ۔

اِتلے اختیارات اَتے پُھوت پھات ہوندی ہوئیں وِی پنجاب دے پٹواری صاحبان وَݙے وَیڑے تے بے چَسّے تھے وَدِن‘ او اِنویں جو ݙوں مہینے تھیوݨ آلے اِن ‘ اَلاہے تھی ڳن ایہ مارکہ ‘ ہڑتال ‘ تے ہِن ‘ پَر نہ وائیں صیب ہنائیں کوں لفِٹ کرائی اے نہ وَت ہُݨ وَٹو صیب کوئی وَٹ کڈھیے ‘ اسیݙے یار مُنشی مُک مُکا وی ’’مُک مکا‘‘ دے سببوں پٹواری صاحبان نال چنڳیں رَس پت تے رام ست اے‘ ہک پٹواری صیب نال تاں اُوندی ݙاڈھی لاحجابی اے‘ کلھ او ہوٹل تے مِل پے‘ ایہا ہڑتال آلی ڳالھ چُل پی ‘ مُنشی آکھیا کہیں نال ڳنڈھی ہووے تاں کوئی تُسیݙے واروں تھیوے تُساں تاں نعوذ باللہ کلمہ وی اَپݨا بݨایا ہویا ہے ۔ لا الہ الا اللہ…… سو روپیہ فی کِلہ ‘ بنجر فی سبیل اللہ ‘ہِیں سانگے ٻیا تاں ٻیا کلرکیں وی تُسیݙا ساتھ نی ݙتا ‘ رَہ ڳی حکومت تاں او تھڄوں تُسکیوں ’’بندہ‘‘اِی کائنی ڳݨدی ‘ اوندے لیکھے تاں تُساں ’’نَفَر‘‘ ہیوے ‘ جئیں لکھیا ہویا ہوندے ’’تنخواہ یکصد ’’نفر‘‘ پٹواریاںمال۔

تنخواہ دی ڳالھ تے ہک ڳالھ یاد آ ڳی اے ‘ ریٹائر تھیوݨ دے بعد ہک پٹواری صیب اَپݨے ضلعے دے ڈپٹی کمشنر کوں درخواست گزاری جو مَیں حکومت دے مقررہ مُدے موجب تنخواہ گھن تے لوکیں دی خذمت کریندا رہ ڳیاں ‘ ہُݨ میکوں ’’بِنا تنخواہ‘‘ ملک تے قوم دی خذمت کرݨ دی موکل ݙے کراہیں ’’ثواب دارین‘‘ کھٹݨ ݙیو ‘ ڈی سی اُوندی درخواست تے لکھا بھیڄیا ‘ مہربانی کر تے ہُݨ کہیں ٻے کوں مُلک تے قوم دی خذمت کرݨ تے ثواب دارین کھٹݨ ݙیون۔

منگل14؍مئی 1993ء

## حوالہ
ٻٹ کڑاک، مصنف: انیس دین پوری۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
قربانی آلی عید تے زناوریں دی قربانی

قربانی آلی عید سِر تے اَئی کھڑی اے یا ایئیں آکھ آ ڳی اے‘ ایہا عید قربانی آلی عید ایں ڳالھوں سݙیندی اے جو ایں موقعے تے ’’مسلمین‘‘ زناوریں دی قربانی ݙیندن‘ ہک ݙوں ݙیہاڑیں اِچ ہزاراں لکھاں ڈھور ڈھاندے کُوہنیج ویندن‘ عید دے ݙینھ کنوںاَٹھ ‘ ݙاہ ݙینھ پہلے کوس دا مَال ۔ وہڑیاں ‘ وَہڑے ‘ ݙاند‘ ڳنویں ‘ وَچھے ‘ وَچھیاں ‘ مینھ‘ سانھ ‘ ٻکرے‘ ٻکریاں ‘ بھیݙاں‘ گھٹے وَݙے شہریں ݙے ہکلیجݨ پئے ویندن‘ کوس دے مال دا وَنڄ وَپار کرݨ آلے وپاری اَپݨا مَال ویچݨ کیتے اُتھاہیں دیرے وَنڄ لیندِن ‘ ہر کہیں دی مستک دابھاڳ  اوندے نال ہوندے ‘ کئی سبھے خرچے شرچے کڈھ کڈھ تے ورہیوں دی روزی کما اَمدِن ‘ کئی ہتھوں مُوڑی وی وِنڄا اَمدن ‘ کئی شہنشاہ تے کئی ݙیوے وَٹ ‘اَپݨے قصائی مَارکہ وی دا تے ہوندِن ‘ ٹِک پکائی ہوئی ہینے ‘ ہر سال قربانی دی عیدآوݨ کنوں پہلے گوشت دااَگھ وَدھا ݙیندن‘ جیرھا وَل کݙاہیں گھٹ نی تھیندا وَدھ ضرور تھیندے۔

ایہ تاں خیر ڳالھ اِچوں ڳالھ نکل اَئی ہئی‘ اصل مسئلہ ٻیا ہے جیندی خاطراساں قربانی آلی عید تے زناوریں دی قربانی بارے ڳالھ مُنڈھ ٻدھا ہاسے ‘ اصل مسئلہ ایہ ہے جو اساں مسلمین جیرھی عبادت (زناورکوہݨ) کوں فرض یا ’’واجب‘‘ ڳنڈوںاو ’’فرض‘‘ یا ’’واجب‘‘ ہے یا کائناں؟ ایں بارے اساں آپوں کجھ لِکھݨ جوڳے کینھسے تے نہ وَت لِکھسوں ’’دین اسلام‘‘ اَتے شریعت دے مسئلے مسلیت سمجھݨ سمجھاوݨ کیتے کتاباں ‘ رسالے اَتے اخباریں اِچ چھپݨ آلیاں لِکھتاں پڑھݨ آلے پڑھیے لِکھیے پاکستانی پروفیسر رفیع شہاب صیب کوں چنڳیں رِیت ڄاݨدِن او ڄاتے سُنڄاتے ‘ سیاݨے اِن ‘ ناں آلے لکھاری اِن ‘ انہائیں دیاں لکھیاں ہوئیاں کئی کتاباں چھپیاں ہویاں ہِن ‘ اکثرہ دینی مسئلے مسلیت بارے لکھتاں لکھدے رہندِن ‘ جیرھے مسئلے بارے لکھدن ‘ چنڳیں رِیت کھوج لیندِن ‘ کُڈھی کڈھ تے نِتارا کریندِن ‘ ڳݨ مُنڄ تے اَپݨا رایا ݙیندن‘ اَپݨے رایے بارے دلیلیں دی پک سِلھی کندھ اُسریندن جیندے اِچوں ہک ݙکرہ اِی نی کِھسکدا ۔ مطلب اے صحی سچی دے عالم اِن ‘ زناوریں دی قربانی بارے ہُنیں جو کجھ لکھیئے او اساں فزریں تُسکیوں پڑھویسوں ‘ اُونویں چھیکڑ اِچ ہک ڳالھ ‘ اسیݙے ہک یار کوں اوندے گھر آلیں آکھیے جو عید آ ڳی اے ‘ قربانی کیتے زناور مُل گھن آئو ‘ اُوں کِھل تے وَلدی ݙتی ‘ ٻکرا سمجھو ‘ گھٹا’’سمجھو‘ جھوٹا ڳݨویا’’وَہڑہ‘‘ ایں واری تاں ایئیں کرو جو خود میکوں کاتی پھیر ’’کونہہ‘‘ تے قربانی ݙیو ‘تُساں راضی رہو ‘ اَسیݙی خیر اے۔

سنوار31مئی 1993ء

## حوالہ
ٻٹ کڑاک، مصنف: انیس دین پوری۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
ٻولی سمجھ نہ ڄاݨاں

ہر بندے کوں اَپݨی ماء ٻولی نال پیار ہوندے‘ ایہ پیار اُونکوں گُھٹی تے گڑتی اِچ مِلدے ‘ اَپݨی ماء ٻولی نال پیار کرݨ کوئی میار یا مہݨے دی ڳالھ کائنی ‘ ایہ قُدرتی ڳالھ اے ‘ اَتے ہر بندے دا حق اے ‘ ماء اَپݨے ٻال کوں اَپݨی جھولی اِچ پا جیرھی ٻولی اِچ لولی ݙیندی اے۔ اُوہا ٻولی اوندی سُنڄاݨ ہوندی اے ‘ او بھانویں دُنیاں دیاں لکھ زباناں پڑھ گھنے تے اَلاوݨ ٻولݨ سِکھ گھنے اَپݨی ماء ٻولی کوں کݙاہیں نی بُھل سڳدا تے نہ وَت کہیں ٻی ٻولی اِچ اُونویں اَلاٻول تے لِکھ پڑھ سڳدے‘ جئیں اَپݨی ٻولی ٻولیندے‘ لکھیندے تے پڑھدے ماء ٻولی اِچ مَاء دی تھنڄ دا سَواد ہوندے۔32دھاریں دی ہٻکار ہوندی اے ‘بندہ ݙکھ سُکھ سُول تے دَرد نال روندے ‘ کُوکدے ‘ ویݨ کریندے یا دھاڑ دھاڑ کرنج پَمدے تاں اَپݨی ماء ٻولی اِچ کریندے ‘ کوڑیج تے مَندے ڳالھیں کڈھیندے تاں اَپݨی ٻولی اِچ ݙیندے‘ خُش تھی تے جُھمراں پیندے تے ڳمدے تاں اُوندی زبان تے اَپݨی ماء ٻولی دے مِٹھڑے ٻول ہوندِن ‘ اَپݨی ٻولی ٻولݨ آلے سڄݨیں نال غُلا زاری ‘ راز نیاز تے پیا محبت دیاں ڳالھیں کرݨ اَتے ڳالھیں کھاوݨ اِچ جیرھی چس اے‘ اوجھی وَت چس ٻی کوئی کائنی‘ ہِیں ڳالھوں اسیݙا یار منشی مُک مُکا اَکھیندے جو مَرݨ دے بعد او جیرھے ویلھے بہشت اِچ ویسے تاں اللہ سئیں کنوں ’’سرائیکی ٻولݨ آلیاں حُوراں منگسے‘‘کِھلدے تے اَکھیندے اَدا! عربی ٻولݨ آلیاں حُوراں مِلیاں تاں آپاں رُل ویسوں ‘ اُوہو لکھیا ہوسے

سوہݨا یار پٹھاݨ آں!

ٻولی سمجھ نہ ڄاݨاں

اسیکوں اَڄ ایہے ڳالھیں جماعت اسلامی دے ہک وَݙے لیڈر میاں طفیل محمد ہوریں دا ہک بیان پڑھ تے یاد آئن ‘ اُنہیں آکھیئے جو ’’پنجابی‘ ڳالھیں‘ مندیں ‘ دی زبان ہے‘ جیرھا جِتی وَݙی ڳالھ کڈھے ‘ او اُتی وَݙا لکھاری اے ‘ پنجابی ٻولی دا اڳونہاں زمانہ اِی تھڄوں نہ ہووے ۔ اسیݙی ڄاݨ موجب میاں طفیل محمد ہوریں دی ماء ٻولی وی پنجابی ہے‘ وَل اللہ ڄاݨے اُنہیں ایجھیاں کُہتریاں ڳالھیں کیوں کیتین؟ او تاں ہک لیکھے لیکا لنگھ ڳن:

پنجابی ٻولی اَپݨی جھاہ تے ہک چنڳیں تے سوہݨی ٻولی اے ‘ جیئیں سِندھی ٻولی اسیݙے سندھی بھرانویں کوں پیاری اے ‘بلوچی اسیݙے بلوچ بھرانویں کوں پیاری اے‘ پشتو اسیݙے پختون بھرانویں کوں پیاری اے ‘ اَتے سرائیکی اساں سرائیکیں کوں پیاری اے‘ اَتے اینویں پنجابی ‘ اسیݙے پنجابی بھرانویں کوں پیاری ہووݨی چہیدی اے‘ اَتے پیاری ہے ‘پنجابی نال پیار کرݨ آلے دی گھٹ کائنی ‘ اسیکوں یاد اے ‘ پنجابی ٻولی دے مشہور شاعر سئیں اُستاد دامنؔ بہشتی آکھیا ہا:

مینوں کیئیاں نے آکھیا کئی واری

توں پنجابی دا لیَݨاں ناں چھڈ دے

جے ‘ پنجابی ‘ پنجابی‘ کُوکناں… ایں

جِتھے کھڑا کھلوتا ایں او تھاں چَھڈدے

جَیدی گود اِچ پَل کے جوان ہویا اِیں

او پِنڈ چَھڈدِے ‘ او گِراں چَھڈدے

اَینج لڳدا اے لوکی پئے آکھدے نِیں

او پُتر ! توں اَپݨی ’’ماں‘‘ چھڈدے

ہر بندہ اَپݨی سوچ سمجھ تے سُدھ سُرت موجب ڳالھ کریندے‘ اُستاد دامن ہوریں تاں او آکھیا ہا ۔ اُردو دے مشہور پنجابی شاعر حفیظ جالندھری ہوریں وَت اے ‘ آکھیئے:

ایہدے پیٹ وِچوں میرے ٻال ڄمے

دَسو ‘ اُردو ‘ نوں کس طرح کڈھ دِیاں

اَپݨی ‘ مَاں دا ادب منظور مینوں!

پَر ‘ رَن‘ اَپݨی کِویں چَھڈ دیاں

مطلب ایہ ہے جو حفیظ جالندھری ہوریں ’’پنجابی‘‘ کوں اَپݨی ماء منیئے تے اُردو کوں اَپݨی رَن ڳݨیے‘ ہک پنجابی لکھاری اُنہیں کوں ہِیں ڳالھ دی وَلدی ݙیندیں ہوئیں لکھیا ہا جو بندے دی ماء ہک ہوندی اے‘ رَنّاں او چار وی رکھ سڳدے اَتے وارث شاہ دے آکھݨ موجبَ:

وارثؔ رَن ‘ فقیر ‘ تلوار ‘ گھوڑا

چارے تھوک اے کِسے دے یار ناہیں

ٻدھ22؍اپریل1992ء

## حوالہ
ٻٹ کڑاک، مصنف: انیس دین پوری۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
رُلیئے تاں ٻے پِن

کوئی مَنے بھانویں نہ مَنے پر سچ ایہ ہے جو ایں ملک دے اصلی حاکم سرکاری افسر اِن ‘ فوج اِچ ہووِن توڑیں سول اِچ ۔ پاکستان اِچ جمہوریت دی پاڑ تے رَنبہ رکھݨ آلے ہک ملک غلام محمد اِسکندر مرزا تے چودھری محمد علی ہَن ‘ ایہ سیاست اِچ اَئے ۔ اِرکاں مار سیاستدانیں کوں پچھیتے کیتا۔ اختیارات کھس اڳوں تے تھی ڳے مولوی تمیز الدین جیہے چنگے بندے عدالتیں چڑھیئے پر ہُنائیں دی کہیں نہ سُݨی ۔ فیصلہ افسر شاہی دے حق اِچ تھیا ‘ وَل ایوب خان دا نونہہ اَڑیا تاں اُوں تھڄوں سیاستدانیں کوں سیاست اِچوں کڈھ ٻاہر کرݨ کیتے قانون لاڳو کیتا ۔ 1956آلا آئین چاتے ہک پاسے کر سَٹیُس ۔ ہِیں آئین موجب جیرھے الیکشن تھیوݨے ہَن او نہ تھیوݨ ݙتونس ۔ ملک تے قوم دے تالُوں تے اَپݨا ہتھ گھاڑواں آئین تھپیُس۔ ݙاہ وِرھیوں تائیں کُٹ کُٹیُس ۔ او ڳیا تاں یحییٰ خان آ ڳیا ۔ گݨگ نشئی ہا ۔ ملک دا وݙا صوبہ اَنج کرا کھڑا ۔ 93ہزار فوجی ہندوستان کنے ڈھکوا۔ بنگلہ دیش بݨوا بے چنتا تھی ۔ کنیں اِچ تیل پا راولپنڈی اِچ آ ٻیٹھا ۔ کہیں نہ پُچھیا جو گِنی ڳٹکیا ۔ اَوترا ‘ بے سنتا ایہ کیا کیتی؟۔ باقی بچیا ‘ برباد ہویا ’’پاکستان‘‘ مجبور تھی تے بھٹو صیب کوں ݙتونے ۔ آپ جو کہیں لیکھے سنبھالݨ جوڳے کائناں ہَن ۔ اُوں بہشتی ‘ بھٹو صیب ‘ اَپݨے رَب دی ݙتی لیاقت ‘ سِݨہپ تے سُدھ سُرت ورتی اپوزیشن کوں نال رَلا ۔ ہمصلاح کر 1973ء دا آئین جوڑیا ۔ ہندوستان نال شملہ معاہدہ کر قید تھے ہوئے فوجیں کوں چُھڑوایا ۔ کھسیا ہویا علاقہ وَلا گھدس اَپݨے ملک اِچ تے ٻاہرلے ملکیں اِچ بھٹو حکومت دیاں پالیسیاں دنیا دے ڈائریکٹ حوالدار امریکہ کوں کائناں وارا کھمدیاں ہَن ۔ سیاست تے دین دھرم دے وݙکیں و ݙیریں کوں وڈھیاں ݙے لُڑھ لاٻا تے فساد پَتونے ۔ اپوزیشن نال ڳالھ مہاڑ تھی ۔ ڳݨ مُنڄ تے راضی نامہ تھیا پر ہک اندر گُندرا تے میسݨا جرنیل ‘ جنرل ضیاء مارشل لاء لا کراہیں حاکم بݨ ڳیا ۔ بھٹو صیب کوں سُولی چاڑھیُس وَل یارہاں وِرہیوں تائیں ’’آئین‘ سیاست‘ سیاستدانیں‘ سیاسی جماعتیں اَتے سیاسی ورکریں‘‘ دے ٻتال ٻلہا ݙتونس ۔ رَب دی پکڑ اِچ آیا پر اوندیاں کیتیاں کرتیاں اَڄݨ تائیں پاکستان اِچ رَہݨ آلیں دے اڳوں اَمدیاں پِن ۔ اَپݨی اَپݨی جھاہ تے ہر کوئی بھوڳ اِچ اے ۔ ایں کنوں وݙا بھوڳ ٻیا کیا ہوسے جو جنرل ایوب دا پُتر گوہرایوب قومی اسمبلی دا سپیکر ہا ‘ ضیاء الحق دا پُتر وزیر ہا تے اوندا ٻالکا ملک دا وزیر اعظم ہا دنیا دی کہیں ٻی قوم کوں وی ایجھی سزا کݙاہیں کتھائیں مِلی اے ‘ پنجاب تے پنجابیں دا تاں ہر ہمیش ڳڑ اِچ رَنبہ ہوندے ۔ رُلیئے تاں ٻے پِن۔

ٻدھ14؍دسمبر1994ء

## حوالہ
ٻٹ کڑاک، مصنف: انیس دین پوری۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
کلام پاک وچ ݙاڑھی دا ذکر

ایں ڳالھ کوں شئیت ورہیوں وِہا ڳے ‘ محمد آباد اِچ سئیں سیدانیس شاہ جیلانی کنے ’’مزمان‘‘ ہاسے‘ سویلھے ٻاہروں تھی مُونہہ ہتھ دھوسئیںدے لنگر اِچوںنران آوݨ دی تانگھ اِچ ایئیں آکھ ݙند کِلائی ٻیٹھے ہاسے‘ جیلانی سئیں اَپݨے دیرے دے اَڳواڑ آلے اُچے تھلے دیں پوڑیں کنے کھڑے ہَن ‘ سِجھ اُبھر سِدھا تھیا‘ دُھپ سئیں دے ٹوٹݨ تے پَمدی پی ہئی تے پِتل لشکارے مَار تے چمکدا پیا ہا ‘ پیر سئیں اپݨیں واٹویں مُچھیں کوں وَٹ کھڑے ݙیندے ہن‘ ہک بند ہ آ سامھیں تھیا ‘ ہݙ قد ‘ شِکل ‘ شباہت‘ مُونہہ مونہادرے اَتے ویس کنوں بلوچ لڳدا پیا ہا‘ سرائیکی رِیت رواج موجب ݙونہیں ہتھ ٻدھ تے سئیں کوں وَݙی نِوڑت تے نیاز نال مِلیا ‘ رام ست مطلب اے سلام دُعا دے بعد سئیں اونکوں پَوݨ سَٹ اَلوایا ‘ جُوان! توں ݙاڑھی نِیں مُنویندا؟ اُوندی شئیت شاہ صیب نال لاحجابی ہئی کِھلیا تے وَلدی ݙتُس سئیں ! تُوں مُچھاں مُنا میں’’ݙاڑھی‘‘ مُنواچھوڑیساں ‘اساں تے اُتھاہیں ٻیٹھے ہوئے سبھے بندے کِھل پیوسے تے ڳالھ کِھل ٹوک اِچ اَئی ڳئی تھی ڳی۔

ایہ ڳالھ اسیکوں ایئیں یاد اَئی اے جو چھی ست ݙینھ تِھن ‘ رحیم یار خان اِچ ٻہوں ݙیہاڑیں دے بعد سئیں دی زیارت تھئی تاں آپ خیر نال ’’بنبلی ݙاڑھی‘‘ رکھی وَدے ہَن‘ چِٹے چُونے‘ چِٹیاں مُچھاں تے ’’چِٹی ݙاڑھی‘‘ انگریزی ٻولی دے جڳ مشہور لکھاری ’’جارج برناڈشا آنگے پے لڳدے ہن ‘ جے او اَپݨی بنبلی ݙاڑھی کوں ویندا چھوڑ اَپݨی مرضی ‘ جیئیں دِل آونے ‘ آپ ڄاݨی ڄاݨ اِن ‘ اُونویں آپت ݙیون تے او ’’دُنّی‘‘ تئیں وَنڄ پُڄے تاں وَل او روسی لِکھاری ’’لیوٹا لسٹائی‘‘ دیاں شِکلاں ݙیوݨ پے ویسن ‘ اڳوں اُنہائیں دی ڳالھ اے‘ اسیکوں سئیں دی ’’بنبلی ݙاڑھی‘‘ ݙاڈھی سوہݨی لڳی اے ہُݨ ایندے نال نواں پُھوٹو کڈھاوَن تاں چس آوے۔

ݙاڑھی بارے ڳالھ چُلّی اے تاں پڑھیاں سُݨیاں ہویاں کئی سوادی تے چسولیاں ڳالھیں چیتے آ ڳین پَر او شئیت سبھے لکھݨ لیق کائنی‘ لِکھ ٻہوں اَتے چھپ اِی پَوِّن تاں کئی اَݨ پڑھ ‘ جہول اَپݨے آپ کوں دین دھرم دے ٹھیکیدار سمجھݨ آلے کیٹے کوڑیج ویسن تے زیٹے زُنگاٹ گھتی وَدے ہوسِن ۔ مشہور عالم دین علامہ احسان الٰہی ظہیر بہشتی خان پور اَئے ہوئے ہن‘ حاجی عبدالغفور رحمانی بہشتی دے دیرے تے ٻیٹھے ہَن ‘ اَپݨے تل دے ہک وَݙے ناں آلے تے پڑھیے لکھیے عالم آ ڳے ‘ علمی اَتے دینی مسئلے مسلیت بارے ڳالھ مُہاڑ تھیندی رہ ڳی ‘ بانگ مِلی ‘ علامہ صیب ‘ مخدوم نور محمد ہاشمی سئیں تے ہک ݙوں ٻے بندے اُٹھی ڳے تے نال آلی مسیت اِچ نمازپڑھ اَئے‘ اساں جیہے آلسی تے پَڈھ ٻیٹھے رہ ڳے‘ ݙوجھی واری وَل بانگ مِلی تاں وَت اِی اینویں تھیا‘ اپݨے تل وطنی عالم وی اساں سَنویں ہَن ‘ پلتھی مَار نسوار دی دَٻلی ٹھنگریندے تے سِرڳٹاں پُھکیندے ریہے ‘ مارکہ ݙوجھی نماز پڑھ کراہیں وَلیئے تاں ہک سرکاری افسر ہُنائیں کنوں پُچھیا ‘ ہاں سئیں ! تُساں ’’عالم دین‘‘ ہیوے قریشی ‘ہاشمی ہیوے ‘ ماشاء اللہ تُسیݙی ݙاڑھی وی دُنی تے پَمدی پی اے‘ وَل  اِی تُساں گُسائی ٻیٹھے ریہو تے ݙوں نمازاں چُکا ݙتن وے ‘تُسیکوں اینویں ٹھہندی اے؟… ہوریں وَلدی ݙتی ! سئیں میݙا ! میں عالم دین تے قریشی ‘ ہاشمی ہووݨ سببوں نماز پڑھݨ دا پابند کائنی ‘ نماز اَݨ پڑھ تے جاہل مسلمان تے وی فرض اے‘ باقی رہ ڳی ݙاڑھی آلی ڳالھ تاں ایہ وی ضروری کائنی جو جئیں ݙاڑھی رکھی ہوئی ہووے او پنج وقتاً پکا نمازی وی ہووے ‘اُونویں میں تسیکوں ہک ڳالھ ݙساں کلام پاک اِچ ݙاڑھی دا ذکر ݙوں واری اَئے اَتے ݙونہائیں واری ݙاڑھی پٹیجݨ دا ذکر تھے۔

خمیس 15؍اکتوبر1992ء

## حوالہ
ٻٹ کڑاک، مصنف: انیس دین پوری۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
اَٹا ‘ٻاٹ ‘ گُنگے ݙاند تے بھولوں

اَڄ کلھ کݨکیں لتھیاں پِن ‘ کاپیاں شروع اِن ‘ ڳاہ ڳہیندے پِن ‘ اَڳے کݨک دی ڳاہ ڳہاوݨ چنڳاں بَھلا بھوڳ ہوندا ہا ‘ کݨک کپ پُولی پُولی کٹھی کر تے رکھیندیاں ہن ‘ اُڑود لڳاپیا ہا ‘ اَدھ اِچ ہک وَݙا مُنا کھوڑیل ہونداہا۔ جتی وݙی ٻار ہووے ہا اُتی وݙا مُنا ہوندا ہا اَتے وَل ہوں لیکھے فرشتہ ٻدھیندا ہا تے ݙاندیں دیاں جوڑیاں جویندیاں ہَن ‘ ڳاہ ڳہیندی ہوئیں ݙاندیں کوں ہکلݨ آلیں دے پیریں اِچ چھالے پئیویندے ہَن تے شودیں گُگدام زناوریں دے کُھر چھلیج تے لہہ پَمدے ہَن ‘ سیاݨا جُٹ ݙاندیں کوں متر ڈھک کنوں بچاوݨ کیتے اُنہیں کوں ڳڑ دی شربت بݨا تے پلیندا ہا ۔ ڳاہ ڳہاوݨ آلے تے تِریانگل نال تروپ ݙیوݨ آلے لسی دیاں دکھیاں مونہہ نال چا لیندے ہن ‘ ڳاہ گہیج ونڄے ہا تاں وَل وَا گُھلݨ دی انتظاری شروع تھی ویندی ہئی ‘ وَا گُھلدی ونڄے ہا تے چھڄ ݙیوݨ آلے پورھیت زالیں ٻالیں سُودھے آ ونڄن ہا ‘ اَن تے بھوں اَنجو اَنج کرن ہا جے ٻار ڄٹ دی اَپݨی نہ ہووے ہا کہیں زمیندار دی ہووے ہا تاں زمیندار دا کار مختیار یا کراوا داݨے دی دھڑ تے ٹھپہ لیندا ہا ۔ ایہو ٹھپہ ٻارونڈاوݨ ویلھے تئیں رَہ ویندا ہا ۔ ٻار ونڈاوݨ ویلھے پیر فقیر دی نذر نیاز دے بعد کمی کسبی مُکھیجن ہا وَل برکت آکھ تے تلائی دا مُنڈھ ٻدھیجے ہا کاپی آلیں پورہتیں تے چھڄاݨے آلیں دا مَقرہ بھانگا انج تھیوے ہا نال نال ٻوریاں بھریجن ہا ۔تے سینے نال اُنہیں دے مونہہ سوِیجن ہا ۔ ویندے ایہے ٻوریاں ݙاندیں آلیںگاݙیں تے لݙیج تے گھریں اِچ رکھیے ہوئے کلہوٹیں تئیں پُڄݨ ہا ۔ سال دے داݨے ہتھیکے کر تے زمیندار اَتے رَہک سُکھ دا ساہ گھنے ہا ‘ کݨک کپیج ونڄݨ دے بعد گریب پورھیت تریمتیں ہوں اینٹھے اِچوںوڈھ چُݨدیاں ہَن تے ٻار چَوّ وَنڄݨ دے بعد پِڑ ٻہار تے داݨہ پھکا کٹھا کریندیاں ہَن پر ہُݨ او پہلے آلا لیکھا نی ریہا ‘اَڄکل ہَار ویسٹر تے تھریشر آ ڳن مہینے دا کم ݙینہیں اَتے ݙینہیں دا کم گھنٹیں اِچ بݨ ویندے ۔ کاپی مُکدی اے بھوئیں واندی اَمدی اے ویندی تے ہوں ویلھے وَلا وہیج تے رہیج ویندی ہے‘ وَل چھڑاکھاداں نہ پائوں تاں رڑھ نی تھیندی۔

اُتوں لتھے حاکم ݙوں ݙینھ نی گزردے تے کھاد دا مُل ودھائی کھڑے ہوندِن ‘ وَل وَݙا بھوڳ ایہ ہے جو ایہے مُل مہانگیاں کھاداں ویلھے سِر نی مِلدیاں ایجنسیں آلے ڄاݨ تے لُکا گھتیندین تے بلیک تے وِچیندن ‘ مونہہ مہاٻے اَتے مَن منیج آلے وَݙے زمینداریں کوں تاں کوئی اوکھائی نی تھیندی او اَپݨے رُتبے پیسے تے کھلے دے زور تے اَپݨی لوڑھ موجب کھاداں گھنݨ کیتے بینکیں کنوں بغیر سود آلے قرضے گھر ٻیٹھیں گھن گھندن ‘ او وی اپݨے یا اپݨی ذال آل اولاد تے لونج پلونج دے ناں تے کائنی گھندے ‘ اپݨی غریب رعایا ‘ رہکیں تے کمیں کسبیں دے ناں تے گھندن ۔ اُنہیں دے چھڑے حکم ݙیوݨ دی دیر ہوندی اے سچی ڳالھ تاں ایہ ہے جو بغیر سود آلے چھی ماہی دے قرضے مِلدے اِی مونہہ مہاٻے تے من منیج آلے وَڈے زمینداریں کوں ہن یا وَت بینک منیجر فرضی کارروائیاں پا تے رقماں کڈھائی رکھدن تے ایہے رقماں بھائی ولپے آلے اَپݨے وَنج وپار اِچ لئی رکھدن ایہ او بھولوں ہِن جیرھے اَٹا آپ کھمدن تے ٻاٹ شودے گُنگے ݙاندیں دے مونہہ تے مَلی رکھدِن ‘ تھولی تھولی بھوئیں دی ملکیت رَکھݨ آلے چھوٹے چھوٹے زمیندار اَتے اَپݨے ٹوٹے ٻٹکیں تے رڑھ رہکی کرݨ آلے ڄٹ ڄموٹ ایئیں اَڄائی دے بدنام اِن تاں پرچہ ملکیت تے خسرے دی نقل گھنݨ ونڄن تاں مَال تے انہار آلے پٹواری وات پٹی ٻیٹھن ‘ او منشیاݨے طور جیرھی رقم طلبیندن ‘ سُݨ تے بندے کوں ݙندوَݨ پئے ویندن۔

’خمیس 14؍ مئی 1992ء

## حوالہ
ٻٹ کڑاک، مصنف: انیس دین پوری۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
ڳالھیں مُلاّں نصیر الدین دیاں 2

کلھ آلی کار اَڄ وی مُلاّں نصیر الدین دے کجھ ٻے ’’مشکولے‘‘ تے لطیفے پڑھو شائیت اے تُسیݙے کیتے نویں ہووِن۔مُلاں نصیر الدین ہک دعوت اِچ ڳیا ‘ وݙے وݙے تمندار ‘ سردار ‘ وݙیرے ‘ تونگّر تے امیر لوک اَئے ہوئے ہَن ‘ پر کہیں اَپݨی شان وَدھاوݨ کیتے نَوّیں کپڑے تے قیمتی پوشاک پاتی ہوئی ہئی‘ مُلاّں شودہ کِتھائوں ٻاہروں سفر توں وَلیا ہا۔ ہلیلہ‘ جلیلہ ‘ میلے کُچیلے کپڑے ‘ بُرے حال تے بانکے ݙیہاڑے سِدھا دعوت اِچ پُناں۔ ٻیا تاں ٻیا ‘ اُوندا ایہو حال ݙیکھ تے خود دعوتیں وی اونکوں چنڳی رِیت ’’جی آئیں‘‘ کوں نہ آکھیا‘ مُلاں بے چسا تھیا ‘ بندہ سیاݨاں ہا‘ ہُوں ویلھے گھر ڳیا‘ مونہہ ہتھ دھو ‘ ݙاڑھی چوݨیں کوں تیل مَکھ ‘ کنگھی کر ‘ نویں کپڑے تے اُنہائیں دے اُتوں قیمتی بالا پوش پا وَلا دعوت اِچ وَل آیا ‘ ہُݨ ’’دعوتیں‘‘ وی بھڄ تے اونکوں جی آئیں کوں آکھیا تے ٻنہیں مہمانیں دی آئو بھگت کیتی تے حال حوال وَنڈایا ‘ مُلاّں ہر کہیں نال کِھل کِھل تے ڳالھیں کریندا ریہا تے حال حوال ونڈیندا ریہا ‘ جیرھے ویلھے سارے مہمان ’’دستر خوان تے مانی کھاوݨ کیتے ٻیٹھے ‘ مُلاّں شورے اِچ انڳلیں ٻوڑ ٻوڑ تے ’’بالا پوش‘‘ اُتے پھیرݨ ٻہہ ڳیا‘ گرانہہ ‘ بھن بَھن تے اپݨے کپڑے تے سَٹے تے زور زور دا آکھے ۔ کھو کھو مزے کرو ‘ دعوت‘‘ اِچ میکوں تھوڑا سݙیاہانیں ۔ اصل اِچ دعوت تاں تُسیکوں ہئی۔

ہک ڄٹ وݙی قینچی چا اپݨے گھوڑے دا پُچھ کُترݨ کیتے تیار تھیا کھڑا ہا ‘ مُلاّں نصیر الدین اُتھائوں لنگھدا پیا ہا ‘ ڄٹ اونکوں سݙ مار تے جھل گھدا تے اُوں کنوں پُچھیُس ۔ ہاں مُلاّں صاحب ۔ تھوڑے دا پُچھ کتنا کتراں؟ سیاݨے بندے ہیوے صلاح ݙیو ‘ مُلاّں وَلدی ݙتی ‘ گھوڑے دا پُچھ جتنا مرضی آوی چھوٹا وݙا کتر گھن ‘ کوئی بندہ آکھیسے جو پُچھ تھوڑا کتری تے کوئی بندہ اَکھیسے جو پُچھ زیادہ کتری۔

مُلاں نصیر الدین منصف بݨیا عدالت لئی ٻیٹھا ہا‘ ہک مقدمہ پیش تھیا۔ مدعی اپݨا بیان مُکایا تاں مُلاں آکھیا‘ میݙا خیال اے ہے جو توں سچ آکھیندیں ‘ اُوندے بعد مُدعا علیہ دی واری ہئی اُوں وی بیان ݙتا جیرھے ویلھے اُوندا بیان مُکاّ ‘ مُلاّں آکھیا ! میݙا خیال اے ہے جو توں ٹھیک اَکھیندیں ‘ عدالت دا محرر ‘ منشی ‘ وَیڑا تھی تے اُٹھیا تے مُلاں دے کن اِچ آکھیُس حضور! اے کینویں تھی سڳدے جو مدعی تے مُدعا علیہ ݙوہیں ٹھیک اَکھیندے ہوون ۔ مُلاں کِھل پیا تے وَلدی ݙتُس توں وی ٹھیک اَکھیندیں۔

مُلاں کنوں کہیں بندے پُچھیا ہاں مولوی صاحب ! تُسیݙی عمرہ کتنی اے؟ مُلاّں وَلدی ݙتی ‘ چالھی سال ۔ اُوں بندے آکھیا تُساں ہک سال پہلے وی اپݨی عمر 40سال ݙسی ہاوے ‘ مُلاں آکھیا تیکوں ایں ڳالھ دا علم کائنی جو مَیں قول تے ڳالھ دا پکا آدمی ہاں سئیں۔

مُلاں کہیں خیال اِچ سِر سٹی ٹُردا ویندا ہا ‘گھر دے نیڑے پُناں تاں ہک بندے اونکوں اَلوایا۔ مولوی صاحب! اَڄ تُسیݙے ہمسائے دے گھر اِچ حلوہ پکا پئے ۔ مُلاں آکھیا ۔ وَل میݙا کیا؟ اُوں بندے آکھیا سئیں تُسیݙے ہمسائے حلوے دا ہک وݙا طباغ بھر تے تُسیݙے گھر وی بھیجئے ‘ مُلاں آکھیا وَل تیݙا کیا؟۰

مّلاں ہک واری ڳالھ مُہاڑ کریندے ہوئیں آکھیا ۔ قدرت دا کوئی کم وی حکمت کنوں خالی کائنی‘ ہُݨ اُٹھیں کوں ݙیکھو ‘ جیکناں قدرت اِنہیں کوں پَر لا ݙیندی تاںو َل قہر تھیندا‘ اَٹھ ‘ چِیڑیں آلی کار اُڈ کراہیں تے تُسیݙے گھریں دے چھتیں اُتے آ ٻہن ہا تے وَل چھتاں دھرتی نال آ لڳن ہا۔

مُلاّں ہک واری ’’بغلا‘‘ پکڑیا ‘اُوں بگلے دیاں ڄنگھاں ‘ پَر ‘ تے چونہنبھ کپ گھدس تے آکھیُس ‘ ہُݨ تُوں ’’سچی مُچی دا پکھی لڳدیں۔

جمعۃ المبارک 13؍جولائی 1990ء

## حوالہ
ٻٹ کڑاک، مصنف: انیس دین پوری۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
’’کِنڈ‘‘ تے ’’ٻاہر آلا‘‘

اسیݙے گھر زَلانویں مزمان آئے ہوئے ہَن ۔ خُلُّق دِی بھیݨ تے اوندی نونہہ نِکّے ٻال اِی نال ہَن۔ ݙوپہریںدی مانی دَا ویلھا تھیا ۔ اسیݙی نونہہ رِیت مُوجب پہلے مِزمانیں دے اڳوُّں تے وَل اسیݙے اڳوّں مَانی تے پاݨی کانجی رکھیا ۔میݙی بھیݨ آکھیا اَدّا! میݙی ٻھڄائی تاں فرق کینھا کریندی ہئی اسیکوں آپݨے گھر دا بھاتی ڄاݨدی ہئی۔ بختیں سَنتیں آلی نونہہ تاں اسیکوں بیگانہ تے مِزمان ڄاتے ۔ مَیں پُچھیا اَدِّی! او کینویں ؟ … او اِنوّیں جو اسیکوں مزمان سمجھیئے اِس تاں مانی پہلے اساݙے اَڳوّں رَکھی اِس ۔ نہ تاں روٹی مانی تاں پہلے ’’جوانیں‘‘ دے اڳوّں رکھیندی اے ۔ ٻیا اے ہے جو اڳے اَمدے ہاسے تاں گھراِچ جو دال ساڳ پکیا ہویا ہوندا ہا اوہو رَل کھمدے ہاسے ۔ اَج کُکِڑی دی بھاڄی اے۔ پُلا ڈ، اے وَل جوڑِے اِن میں تاں حریان تھی ٻیٹھی آں ۔ میں آکھیا اَدِیّ! ایندے اِچ نونہہ دا کئی ݙوہ کینھی میں اونکوں ایہو تَردُل کرݨ کیتے آکھیا ہا ۔ اَتِیّ ڄیہاڑیں بعد تاں آئے وے ہُݨ چھوڑو ہِیں وِپرے کوں تے بسم اللہ کرو مانی کھائو۔

مانی کھمدیں ہوئیں مئی آپݨی نونہہ کوں آکھیا اَڑی او وَیکھڑ ، ویسلی او ݙیکھ او تیݙا ’’کِنڈ‘‘ٻاہر نِکتا ویندی۔ نونہہ کوڑیج تے آکھیا ’’ٻاہر آلے‘‘دا جو تھیا ۔ سس بُجّہ ݙے تے آکھیُس شرم نوہی اَمدی؟ پئے بارے ایئیں اَکھیندیں ہوئیں ۔ نونہہ آکھیا ماسی ! تُوں میݙے ’’پُتر‘‘ کوں ’’کِنڈ‘‘ سَݙی میں تیݙے پُتر کوں ’’ٻاہر آلا‘‘ چا سݙیم تاں کاوڑ پی لڳدی اے وی؟

سس نونہہ دیاں ڳالھیں سُݨ تے میݙی کِھل نِکل ڳی۔ میݙا پوترا (جیرھا ایم سی ایس کرݨ کیتے یونیورسٹی اِچ پڑھدے) میݙے نال روٹی کھمدا ٻیٹھا ہا ۔ میکوں کِھلدا ݙیکھ میݙے مونہہ ݙے ݙیکھݨ پئے ڳیا ۔ میں کنوں پُچھدے بابا ! مَانیہیں آپ اِچ جیرھی ڳالھ کیتی اے اوندے اِچ کِھلݨ دی ڳالھ کیرھی اے؟میں اوں کنوں پُچھیا تیکوں علم ایں ’’کِنڈ‘‘ کینکوں اَکھیندن؟ تے ’’ٻاہر آلا‘‘ کینکوں سݙیندِن؟۔ پتہ ہووی ہا تاں تُوں وی کِھلیں ہا ۔ میکوں ݙسایا جو پُتر ! ’’کِنڈ‘‘ سݙیندن ’’سوئر‘‘ دے’’ پَھل ‘‘ کوں تے ’’سوئر ‘‘ کوں سݙیندن ’’ٻاہر آلا‘‘ ۔ ’’سوئر‘‘ کوں ’’ٻاہرآلا‘‘ ایں ڳالھوں سݙیندن جو ’’مُلاں ملواݨیں ’’مسلمانیں‘‘ کوں آکھیا ہویا جو ’’سوئر‘‘ اصلوں ’’پلیت‘‘ تے ’’نسوُرا‘‘حرام زناور ہاے اوندا ناں گھنݨ نال بندے دی ’’زبان‘‘ پلیت تھی ویندی اے ۔ اونویں آکھݨ کوں اسیݙے سرائیکی سیاݨے اَکھیندِن سوئر کیوں موٹا۔؟ لَا ہا ڄاݨیں نہ ’’تروٹا‘‘ ۔ بے حیا ، بے دید ،بے لحاظ تے ندریہہ بندے بارے اَکھیندن جو اوندا ناں نہ گھن اوندی اَکھ اِچ تاں سوئر دا وَال اے ۔ ’’سوئر‘‘ دی ڳچی اِچ ہݙیاں اِینویں جُڑیاں ہوئیاں ہوندئین جو او ڳچی سَڄے کھٻتے ۔ ایݙے اوݙے نِیں چول سڳدا۔ ہِیں ڳالھوں او ’’ٹُرے‘‘ یا ’’بھڄے‘‘ سِدھا ٹُردے تے سِدھا بھڄدے ۔ پھرݨاں پوِس تاں یکدم پِھردے تے اینکوں اَکھیندن ’’سوئرپھیری‘‘ ۔ جیرھابندہ آپݨے قول اقرار کنوں اَچاچیت پِھر ونڄیں تاںاَکھیندن ۔ او ’’سوئر پھیری‘‘ ماری کھڑے ۔ جیڑھے بندے دی دِ ل اِچ پلیتی ہووے تاں اَکھیندن جو او اندر اِچ سوئر لانہہ کیتی ودے ۔ 

سرائیکی ٻولی دے ہک مشہور شاعر ڄنگھ ٹھول آپݨے ہک شعر اِچ سوئر دا ’’لوظ‘‘ مُندری اِچ نڳ آنگے جُڑیے۔ اَکھیندے عمل آپݨے ݙیکھو تاں کیا بد عمل او ۔ ووئے اصلوں … کوئی سوئر دے پَھل او اسیݙے سرائیکی سیاݨے اے وی آکھ ڳن ’’سُوئر‘‘ مُوآ رَڑھ اُڄاڑئے مُوأ تا کیھیں لیکھے؟… اَتے سرور کربلائی سئیں (بہشتی) وی آکھ ڳن جو ’’سوئر‘‘ سوئر ہوندے کݨک اِچوں نکلے بھانویں کماند اِچوّں۔

میں ’’پوترے‘‘ کوں اے وی ݙسایا جو سُوئر دی ’’کادی‘ ‘ کوں سرائیکی اِچ ’’بھُونڈݨ‘‘ سݙیندن۔

## حوالہ
ٻٹ کڑاک، مصنف: انیس دین پوری۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
مُلاں تاں نیندے دھاڑ وو

اپݨے سرائیکی وسیب اِچ کوئی بندہ اچاچیت کہیں ’’اَوِیہہ‘‘ اِچ آ ونڄے ۔ یا وِیری دے وَس پئے ونڄے تاں دَھاڑ دَھاڑ کریندے اَتے وَلوّ ووُئے لوکو! آکھ تے آپݨے بھرانویں سَکِّیں سَوڑِیں ‘ پَڑیچیں تے رَل وَسدِیں کوں امداد کرݨ کیتے سݙ مریندے ۔ کَنِیّں کَؤ پمدی اِینے تاں سبھے ہک ہک کر تے یا کٹھے تھی تے تکڑاتھیویں ‘ دِل ٻدھِیں ’’پُنوسے‘‘ آکھدِے بھڄ پمدِن۔ اِیئیں کہیں وَستی آلیں تے اوکھا ویلھا آ وے تاں او وی دھاڑ دھاڑ کرتے لوکیں کوں کٹھا کریندن‘ اسیݙے یار مُنشی مُک مُکا دا آکھݨ ایں جو او ’’کلہا‘‘ نہ پر اَساں سبھے اَوِیہہ دِے وَات اِچ آڳیوں۔ سَارا وسیب ’’ڳڑدَھال‘‘ اِچ اِے ۔ کیوں ڳڑدھال اِچ اے؟ اے ݙسا تے اُوں سبھنائیں کوں سَݙ مَارِیے:

مُلاّں تاں نِیندے دھاڑ وو

ائیں آکھ پاکستان دیاں

پاڑاں پٹیندے دھاڑ وو

ولو ووئے لوکو ! دھاڑ وو

ممبر تے چڑھ ‘ کھڑ ٻوکدے

ٻڑدھک مریندے دھاڑ وو

اَݨ پڑھ تے جاہل لوکیں کوں

بد راہ کریندے دھاڑ وو

’’کافر‘‘ ہے اے ’’کافر‘‘ ہے ’’او‘‘

فتوے جڑیندے دھاڑ وو

مُنکِر ہے پیر فقیر دا ……

روضے سڑیندے دَھاڑ وو

قبریں پَٹیندے پَٹ کراہیں

مُردِے کڈھیندے دھاڑ وو

بے بھرماں کر تے چوکیں تے

’’لڑکا‘‘ کھڑیندے دھاڑ وو

سڑکیں تے ’’بسّاں‘‘ جھل کراہیں

بندے بُھنیندے دھاڑ وو

’’لاچار‘‘ بے وس ’’ضعیفیں‘‘ کوں

دُرّے مریندے دھاڑ وو

’’مُچھّاں مُنائو‘‘ ݙاڑھیاں ودھائو

آرڈر کڈھیندے دھاڑ وو

کَندھیاں اُسارے کُوڑ دیاں

’’ورقے‘‘ سڑیندے ساڑ تے

’’رِمشا‘‘ پھسیندے دھاڑ وو

بانسیں کوں ٻاہیں ݙے کراہیں

بھانبھڑ مچیندے دھاڑ وو

’’حاکم‘‘ دے ہر دم نال ہے

’’پُوچھڑ‘‘ لُݙیندے دَھاڑ وو

’’اُتلُیں‘‘ دے آکھے لڳ کراہیں

جھیڑے پَویندے دَھاڑ وو

’’دَرسَاں‘ مسیتاں‘‘ کھول تے

’’ہٹیاں‘‘ وَدھیندے دھاڑ وو

ݙینہ رات ’’تُو تُو‘‘ کھول تے

نندراں پِھٹیندے دھاڑ وو

’’چندِے‘‘ اَڳوڑے رات ݙینہ

’’بینکاں‘‘ بھریندے دھاڑ وو

لوکیں کوں آپت وچ لڑا

’’حلوے‘‘ پِڑیندے دھاڑ وو

’’زردے‘ پُلاء‘‘ تے ’’قورمے‘‘

’’چرغے‘‘ چِریندے دھاڑ وو

’’گݙنہہ‘‘ کݙاہیں لبھدا نہ ہَس

’’کاراں‘‘ سوہیندے دھاڑ وو

’’ڈیزل‘‘ دے ٹینکر ویچ تے

’’نِسبے‘‘ کمیندے دھاڑ وو

مکے مدینے ٻہہ کراہیں

ہنڈیاں وِچیندے دَھاڑ وو

’’پڑھݨ‘ ونڄے ’’نِیاݨی‘‘ تاں ’’اے‘‘

گولیاں مریندے دھاڑ وو

’’تاثیر‘‘ دے ’’قاتل‘‘ دے ڳل

’’سہرے‘‘ پویندے دھاڑ وو

اَہدے ایہو ’’اسلام‘‘ ہے

’’تَراݙاں‘‘ مریندے دھاڑ وو

’’سچ‘‘ ’’کُوڑ‘‘ جے کوئی آکھے چا

آنہے کڈھیندے دھاڑ وو

## حوالہ
ٻٹ کڑاک، مصنف: انیس دین پوری۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان