open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
رفعت عباس دی سرائیکی لوک شاعری

رفعت عباس دا اصل ناں غلام عباس ہے ۔ آپ1957ء اِچ ڄمے، زندگی ملتان تے اوندے ارد گرد اِچ گزردی رہ ڳئی اے۔ اُنہاں دی لوک شاعری نے، سرائیکی زبان کوں اعلیٰ شاعری ، نویاں ہئیتاں تے الفاظ دا نواں نظام عطا کیتے ۔ اُنہاں دی شاعری نے  قاری تے سامع ڈوہائیں کوں آپ دو متوجہ کیتے ۔

دِل تاں آہدے پُھل کوں رفعتؔ نیڑے تھی کر ݙیکھوں

ایں تے پر، جو، تتلی ٻیٹھی، اِیہا اُݙ ونڄݨی ہے

ایں شعر کوں پڑھ تے اَتے اے اندازہ کرݨ کئی زیادہ مشکل نئیں جو ، جیڑھا شخص ، ہک تتلی کوںوی خوفزدہ نئیں ݙیکھ سڳدا ،او، خود غاصباں ، ظالماں تے دہشت گرداں دے زمانے وچ کیڑھے کرب توں گزردا پیا ہوسی ۔ اُوں وسیب اِچ جتھاں اوندی ذات دا اعتراف نئیں تھیندا پیا ، اُتھاں او ’’تتلی دی ذات‘‘ دا اعتراف کرتے ، ہک مثبت پیغام ڈیندا بیٹھے۔

سرائیکی وسیب اِچ ’’بندے دا ، اعتراف‘‘ تاں اپݨی جھاہ  ، اِتھاں تاں سرائیکی زبان دا اعتراف اعتراف، شناخت ٻہوں وݙا مسئلہ رہ ڳئی اے ۔ ’’اپݨی شناخت تے اپݨی ذات دے اعتراف ‘‘ دی خواہش اڄوکے دور دا ہک ٻہوں وݙا مسئلہ رہ ڳئین ۔ مغرب اِچ ایں مسئلے کوں حل کرݨ سانگھے ’’فلسفہ وجودیت‘‘ پیش کیتا ڳیا ۔ رفعت عباس دی شاعری اساکوں وجودیت تے ا نسان دوستی دیاں قدراں کوں ورتیندی نظر آندی ہے

اِیں ساری صورتحال دا مقابلہ کرن سانگھے ،جیڑھے ملک اپݨی قوم دی شناخت کوں محفوظ کرݨ دی کوشش کریندن ، او ݙکھ  تاں ڈہیدن ، پر، او ، حُر ، وی سݙویندن ۔ رفعت عباس وی ایں فکر کوں وسیب دے سامݨے پیش کریندن ۔ آئو اُنہاں دی شاعری دا فنی تے فکری مطالعہ کریندے ہیں۔ میݙے زیر مطالعہ اُنہاں دیاں درج ذیل کتاباں ہِن:۔

# پڑچھیاں اُتے پھُل          1984
# جھومری جھوم ٹُرے          1989
# بھوندی بھوئیں تے         1995
# سنگت وِید                 1997
# پرو بھرے ہِک شہر، اِچوں    2002
# عشق اللہ سئیں جاگیا         2005
# مُکھ آدم دا۔              2009  

جیڑھے قتل تھئے اُنہاں پُھل پاتے

…………

جیڑھا قتل تھیا، اوندی گاٖلھ ٹُری

ایں گاٖلھ وچوں، کوئی عاشق ہے

جیں لاتا ہے، ساکوں رنگ آ، تے

جیڑھے قتل تھئے، اُناں پُھل پاتے

اُنہاں دا سیاسی شعور ٻہوں پختہ تے کامل تھی چکے ۔ او ، ہُݨ ، مسائل تے چُپ نیں راہندے بلکہ اُنہاں مسائل تے اوندی وجوہات دی نشاندی وی کریندن۔

کون مناوے ساوݨی

شہر دے ٻاہروں چھاوݨی

ڈگھن پورب  نِت گُھلے

ہِیل  نہ ویڑھے آوݨی

شہر دے ٻاہروں چھاوݨی

او سمجھیندن جو حکمران عوام تے اداریاں کوں اپݨی اپݨی حدود اِچ رہ کے کم کرݨا چاہیدے ۔ عوام ،اپݨے وسائل  نال، اداریاں کوں ایں واسطے باوسیلہ بݨیندی ہے جو، او، ادارے ملک دی ترقی تے فلاح دے کم کرݨ ، کہیں ادارے کوں ایں نئیں کرݨا چاہیدا جو او عوام دی طرفوں ݙتے ڳئے وسائل دے زور تے ولدا عوام تے حکمرانی شروع کر ݙیوے۔

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی وسیب دی ثقافت تے دانشور

* اشو لال فقیر دی لوک شاعری

* جہانگیر مخلص دی لوک شاعری

* چولستان دی لوک شاعری دی اَواز

* ارشاد تونسوی دی لوک شاعری

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب
ونکی:سرائیکی لوک رِیت
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری
ونکی:سرائیکی لوک شاعری
ونکی:سرائیکی لوک نظم
جہانگیر مخلص دی لوک شاعری

جہانگیر مخلص دا اصل ناں تاں جہانگیر عبدالغفور ہے۔ پر جہانگیر مخلص دے قلمی ناں نال اَپݨی سُنڄاݨ بݨائی ہنیں۔ آپ 1960ء اِچ چاچا وستی احمد پور شرقیہ اِچ سئیں عبدالشکور نائچ دے گھر ڄمے۔ آپ بی ایڈ تے ایل ایل بی تک تعلیم حاصل کر چُکن ۔ پاکستان  دے سرائیکی ادبی حلقیاں اِچ جہانگیر مخلصؔ ہک معتبر شاعر شمار تھیندن۔

اُنہاں دی کتاب ’’پرہ باکھ‘‘ 1992ء ، سمل پبلیکیشنز ، احمد پور شرقیہ  دی طرفوں چھپ کے سامݨے اَئی ۔ ’’پرہ باکھ‘‘ دا مطلب ہے ۔ سِجھ اُبھار دا ویلا ، فجر ، سویل دا ،ویلا ۔ اے الفاظ علامتی معنیاں اِچ ورتیے ڳئین ۔ اوندی وجہ ایہ ہے جو ایں دور تئیں آندے آندے سرائیکی شعرو ادب تے  ترقی پسندی دے اثرات نمایاں تھیوݨ لڳ ڳئے ہَن ۔ سرائیکی شاعری دی ہک خوبی اے وی ہے جو ایں ترقی پسندی کوں اپݨی منزل بݨا ، کے اُتھائیں دیرے نئیں لائے بلکہ پندھ کریندے ہوئے ’’جدیدیت‘‘ اِچ قدم آن رکھے ۔ سئیں اسلم رسول پوری آہدن جو

"ترقی پسند شاعری ، دے بعد ، نویں شاعری دا ،جیڑھا ٻیا دور اَئے ، اوں کئی ٻنھیں علامتیں کوں جنم ݙتے جنھیں وِچوں ہوا ، برف ، سجھ ، رات ، تے پکھی زیادہ مشہور ہِن۔‘‘ 

جہانگیر مخلصؔ دی شاعری بدلدے ہوئے حالات کوں اپݨا موضوع بݨائے ۔اُنہاں چولستان اِچ راہندے ہوئے چولستان دا ݙُکھ بیان کیتے ۔ اُنہاں دے ذہن  اِچ اے خواب ہمیشہ  توں محفوظ ہے جو اے علاقہ کݙاہیں ٻاہر دے لوکیں کیتے وسیلہ  ثابت تھیندا ہا ۔پر ہاکڑہ دے رُسݨ ،ریاست بہاول پور دے سیاسی زوال تے آبادکاراں دی اِتھاں آمد نال ، مقامی بندہ ، غریب ، محتاج ، بے وس تے بے توقیر تھیکے رہ گئے۔ پرہ باکھ دراصل، اِنہاں تریہاں مسائل دا نوحہ ہے۔ ایندے نال اِی کہیں کہیں ویلھے ایویں ہلکی ہلکی ’’دلاسے دی ہِیل‘‘ وی گُھلدی محسوس تھیندی ہے ۔ پروفیسر ممتاز خان لکھدن جو:

’’اُوندی پہلی کتاب ’’پرہ باکھ‘‘ وسیب دے ݙُکھیں دی جھاتی ہئی۔ رُل موئے لوکیں دا مرثیہ ہئی ، اَتے رُلے سینگیاں کیتے جیوݨ دا ، ہک دِلاسہ ہئی۔ جہانگیر مخلص ہوراں سرائیکی وسیب دے ݙُکھاں ، محرومیاں ، اَتے المیاں کوں ٻہوں بنیادی سطح تے سمجھ کے ہک اینجھے ویݨ دی شکل ݙتی ہے جیڑھا پرے پرے تئیں سُݨیا ڳئے۔‘‘ 

ݙیکھݨا اے ہے جو جہانگیر مخلصؔ دی اے شاعری جیکوں محمد ممتاز خان مرثیہ تے ویݨ لکھدن جیکوں میں حالات دا نوحہ لکھے، کیا اے مزاحمتی شاعری ہے، احتجاجی شاعری ہے یا اے جدیدیت اِچ شمار تھیندی ہے ۔ جدیدیت اپݨے عہد دے مسائل کوں نشابر کرݨ دے نال نال اُنہاں مسائل دے خلاف مزاحمت (مقابلے دا رستہ) ݙکھیندی ہے۔

اپݨے ’’وجود دے انکار‘’ دے خلاف انسان احتجاج وی کریندے تے اپنے وجود، دا، دفاع وی کریندے۔ انسان دی خواہش ہوندی ہے جو اوندے ہووݨ کوں تسلیم کیتا ونڄے ۔ اوندی شناخت نہ مِٹ ونڄے ۔ اوکوں اوندے مرتبے تے منصب مطابق مقام ݙتا ونڄے ۔ اے خواہش اُوں ویلھے للکار تے مزاحمت بݨ ویندی ہے جھیں ویلھے کہیں کولوں اے چیزاں چھک گھدیاں ونڄن۔

جیڑھی ساݙے سِر تے رکھی ہئی، او پڳ ہے لیر کتیراں کیوں؟

ساݙے ڳل وچ طوق غلامی دا، ساݙے پیراں وچ زنجیراں کیوں؟

منصف دی ظلم کچاہری وچ، تصویر اساں کیوں بݨ ویندوں؟

ہِن ضابطے ساݙے رووݨ تے،ساݙے ٻولݨ تے تعزیراں کیوں؟

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی وسیب دی ثقافت تے دانشور

* اشو لال فقیر دی لوک شاعری

* رفعت عباس دی سرائیکی لوک شاعری

* چولستان دی لوک شاعری دی اَواز

* ارشاد تونسوی دی لوک شاعری

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک شاعری
ونکی:سرائیکی لوک نظم
چولستان دی لوک شاعری دی اَواز

جئیں ویلھے جہانگیر مخلص کوں ایں کیوں دا جواب نیں مِلدا تاں او بے چین تھی ویندن ۔ اُنہاں دی اے بے چینی اُوں ویلھے تاں ٻہوں شدید تھی ویندی ہے جݙاں او ݙیدھن جو اِتھو ںدے لوک:

’’اپݨے شہر دے  ٻاہروں چھاوݨی ٻال کُہیندے ݙیکھ کے ، تُوں مونھوں نہ ٻولیوں‘‘

اِنہاں مظالم کوں ݙیکھ تے اُنہاں دے اندر قومی شناخت دا تصور پختہ تھیندے ۔ اپݨی شناخت تے سُنڄاݨ دا تحفظ اُوں ویلھے دا سب توں اہم تقاضا ہا ۔ جہانگیر مخلصؔ جہیڑھے علاقے اِچ ٻیٹھے ہَن تھئے اُتھاں ٻاہروں آوݨ آلے لوکیں نیں اِتھوں دے بندے دا اَس تس تے اوندی نمانتا دا غلط مطلب گھدے۔ اِنہائیں ڈینہاں ’’کرش ݙیوایا‘‘ جھیں نعرے سامݨے آئے ۔ ’’عصری تقاضیاں توں بے نیاز تھی کے، کوئی شاعری وی ترقی دا پندھ جاری نھیں رکھ سڳدا ۔ اُنھاں وی ایہو آکھیے جو:

جے اپݨے ککھیں دے گھر کوں بچا سڳدیں ، بچا مخلصؔ

اَڄاں دریا دی چھل ہے پئی ، اُتوں برسات کیا پُچھدیں

اُنہاں اپݨے وسیب کوں بچاوݨ دی چھڑی کوشش اِی نئیں کیتی ، بلکہ اُنہاں نیں اِتھوں دیاں مقتدر قوتاں کوں اے باور کرائے ، جو اِتھوں دے لوک وی اُنہاں ریت انسان ہِن ۔ اے لوک زندگی دا ادراک رکھیندن تے اُنہاں ریت زندگی گزراݨا چاہندن۔

ساکوں ٹھڈے وَݨ دی چھاں ہووے

کہیں جھوک تے ساݙا ناں ہووے

جہانگیر مخلصؔ دی اے آواز، سارے چولستان دی آواز ہے مگر شاید ہک عرصے توں حکومتی بے توجہی دی وجہ توں چولستانی حکمرانیں توں مایوس تھی ڳئین ۔ لہٰذا جھیں ویلھے جہانگیر مخلصؔ اُنہاں دی مایوسی دا نوحہ لکھے ، تاں اُنہاں کوں اِتھاں ٻہوں پذیرائی ملی ۔ شہرت ملی ، شہرت جتھاں انسان کوں خوشی عطا کریندی ہے اِتھاں بعض اوقات اوندی فکری ترقی دی راہ اِچ رکاوٹ وی بݨ ویندی ہے۔ ’’پرہ باکھ‘‘ دی ڈھیر ساری شاعری تے مایوسی دا سایہ ہے ۔ ایں واسطے ایکوں پروفیسر ممتاز خان وی ویݨ لکھے ، تے میکوں وی اے چولستان دے لوکیں دا ویݨ محسوس تھیندے۔

ݙُکھ گھر گھر ونڈیج ویسن

تاک سُکھ دے ولیج ویسن

سِر، دا،پٹکا، سنبھال رکھیں

سِر تاں اُونویں کپیج ویسن

اُنہاں دی مایوسی اتنی زیادہ تھی ویندی اے جو او زندگی کوں پندھ کریندا ݙیکھ تے وی زندگی نال گاٖنڈھا نئیں ڳنڈھیندے بلکہ او اتنا وی آکھ ویندن جو

ایںدھرتی دے سینے اُتوں ہر ہک ٻوٹا پٹو

چھوڑو بھل صفائی مخلصؔ ساݙیاں قبراں کھٹو

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی وسیب دی ثقافت تے دانشور

* اشو لال فقیر دی لوک شاعری

* رفعت عباس دی سرائیکی لوک شاعری

* جہانگیر مخلص دی لوک شاعری

* ارشاد تونسوی دی لوک شاعری

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک شاعری
ونکی:سرائیکی لوک نظم
وسیب دا وݙّا لوک شاعر

ارشاد تونسوی سمجھدن جو بندہ کوں منزل تے پہنچݨ سانگھے اپݨی بھاہ آپ ٻالݨی پوندی ہے۔ اگر لوک انفرادی سطح تے سوجھل ذہن تے منطقی دلائل رکھین تاں اُنہاں دی قیادت وی خود بخود ٹھیک تھی ویسی اَتے وسیب دے ݙُکھ وی ٹل ویسن ۔ پر اگر قیادت کوتا اندیش تے عصری تقاضیاں کوں سمجھݨ توں گریزاں ہے تے کیا تھی پیا بندے کوں اپݨااندر صاف رکھݨا چاہیدے۔

جے کوئی رستہ نہیں ݙس ڳدا

وَل وی اوندے ذہن توں یارو

سارے موسم دے خوابیں کوں

کوئی وی بندہ نئیں کھس سڳدا

ساوݨ آوے یا نہ آوے      (ص:29)

وݙی لوک شاعری دا ہک سُوہݨپ اوندے وچ ورتیاں ڳیاں علم بیان دیاں خوبیاں (صنائع تے بدائع)ہوندئیں ۔ اُنہاں وی اپݨی شاعری کوں علامتاں نال ٹھہائے اُنہاں دی شاعری اِچ ورتیے ڳئے استعارے ، تراکیب تے محاورے اُنہاں دی شاعری کوں فنی طور تے رنگین بݨا ݙیندن۔

سئیں خالد اقبال دمان دے علاقے ’’بنی‘‘ اِچ 1963ء اِچ ڄمے۔ دمان دی ہک خوبی اے وی ہے جو ٻال وقت توں ٻہوں پہلے بُکھ ، ݙُکھ تے تس جھیں لفظ ناصرف سُݨ ڄُلدے ، بلکہ انہاں گاٖلھیں دا ،ہیلکا، وی تھیوݨ لڳ ویندے۔ انہائیں مسائل نے سئیں خالد اقبال کوں وی وطن چھوڑݨ تے مجبور کر ݙتا ۔ پر آپݨی مِٹی دی تاثیر سانگھے ، اُنھاں علم ، ادب تے شہرت … ہر میدان اِچ اپݨا ناں بݨائے ۔ 1987ء اِچ پبلک سروس کمیشن دے ذریعے لیکچر منتخب تھئے پر لوکیں نال جُڑت رکھݨ دی آرزو ، اُنہاں کوں ریڈیو دی دُنیا اِچ گھن آئی ۔ سچ اے ہے جو اِنہاں ریڈیو کوں ٹھمکائے ، تے ریڈیو اِنہاں کوں ہنڈائے۔

جیڑھا لوک ادب اپݨے عہد دے لوکیں تے آوݨ آلیں نسلیں کوں زندگی دیاں نویاں تے سوجھل راہواں ݙکھیندے او جدید سرائیکی لوک ادب سݙویندے ۔ اے ادب اپݨے لوکیں دے ݙُکھ سُکھ دا بھائیوال بݨدے ۔ اے ادب اپݨی دانش سُودھا ، اپݨی تاریخ تے ثقافت کوں نشابر کریندے ۔ خالد اقبال اپݨی شاعری دا آغاز ’’کھمبیاں ، کھمب کھنڈائے‘‘ توں شروع کیتا ، تے پندھ کویلیاں کوں 2013ء تک جاری رکھیا ہوئے۔

1970ء دے ݙاکے اِچ بنگالیاں دی بے چینی تے ول علیحدگی نے اِتھوں دے دانشور طبقہ کوں ہِلا تے رکھ ݙتے ۔ مارشلائی سوچ تے سیاسی کوتاہ بینی نے اِتھاں طوائف الملوکی کوں متعارف کرائے ۔ لہٰذا ضروری تھی ڳیا ہا، جو اِتھاں ہک دفعہ وَل ’’خودی، قومی شناخت ، تے تہذیبی سُنڄاݨ‘‘ جہیں افکار کھنڈائے ونڄن۔ ایںسوچ دے زیر اثر سرائیکی شاعری ہک نواں رُخ اختیار کیتا ۔او تصوف دی چھاں تے اُٹھ کے ، مزاحمت تے جدوجہد دی دُھپ اِچ اَن کھڑی تھئی۔

## ٻیا ݙیکھو

* چولستان دی لوک شاعری دی اَواز

* ارشاد تونسوی دی لوک شاعری

* لوک شاعری اِچ وجودیت

* لوک شاعری وِچ استحصالی قوتاں دی فکر دا مطالعہ

* اڄوکے دور دے لوک ادب دے لکھاری

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک شاعری
ونکی:سرائیکی لوک نظم
لوک شاعری اِچ وجودیت

سرائیکی لوک ادب یا سرائیکی لوک شاعری دے اڄوکے دور کوں اساں سرائیکی شاعری اِچ وجودیت (Existentialism) دا دور آکھ سڳدے ہیں۔ اے سرائیکی شاعری دا خودی ، قومی شناحت تے تہذیبی سُنڄاݨ دا دور ہئی ۔ ایں ݙہاکے( 1970ء) توں سرائیکی شاعری اِچ فکری تبدیلی آوݨ لڳ ویندی اے ۔ سرائیکی شاعری دے موضوعات بدلدن۔ سرائیکی کافی تے نظم ، اپݨے نویں مہاندرے مُکھ نال ݙکھالی ݙیندی ہے ۔ موضوع بدلیئے تاں نویں تلازمے وی آئے ۔ نیو کالونیل ازم (New Colonialism) وی اپݨا روپ ݙکھایا۔

ایں دور اِچ بین الاقوامی سطح تے وݙیاں قوتاں؍ ممالک ، چھوٹے ملکاں دا معاشی تے سیاسی استحصال کرݨ تے جُت ڳئے ۔ مقامی سطح تے سرمایہ دار ، صنعت کار تے جاگیردار دے نال نال حکومتی اشرافیہ (Bureaucracy) وی ایں نیو کالونیل ازم دی حصہ دار ، اَݨ بݨی ۔ معاشی استحصال دے نویں رنگ روپ سامݨے آوݨ لڳے ۔ ایں استحصالی سوچ راتوں رات اَٹے ، کھنڈ ، تیل ، گیس کوں مہانگا کرکے ، لوکیں دیاںجیباں خالی کر گھدیاں۔

ایں سارے منظر، نے، باشعور تے دانشور طبقے کوں جھنجھوڑ تے رکھ چھوڑیا ۔ ندی ناں سنجوک (ارشاد تونسوی) پرہ باکھ (جہانگیر مخلص) تے خالد اقبال دی ساری شاعری ایں استحصال نظام نال ٹکر گھندی نظردی اے ۔ اُنہاں دیاں کتاباں کھمبیاں کھمب کھنڈائے،(1996ء)، پئی وَڳے ہک نئیں (1996ء) ، کویلی دی کاوڑ تے پندھ کویلیاں کوں (2013ء) ، میݙے زیر مطالعہ ہِن ۔ آئو اِنہاں دا تنقیدی تجزیہ کریندے ہیں۔

خالد اقبال دے مطابق، انہاں استحصالی قوتاں (غیر ملکی تے مقامی) نے، بندے کوں کیڑی مکوڑے توں ودھ اہمیت نئیں ݙتی ۔ او ،سمجھدن جو ، اگر اے غاصب قوتاں لوکیں کوں اگر کویلی‘‘ اِی سمجھیندن تاں بندے کوں اِنہاں دا مقابلہ کرݨ سانگھیکم از کم کویلی دیاں خصوصیات تاں آپݨے اندر پیدا کرنیاں چاہیدین۔ کویلی زندگی دا سفر ،منظم انداز اِچ کریندی اے ۔ او جیڑھی قطار بݨا کے ، ٹُردی اے ، او قطار سِدھی (صراط مستقیم) ہوندی اے ۔ اپݨے کمزور جسم دے باوجود او غیرت مند اے ، کوئی اوکوں کھیڑاے یا ، اوندا حق مارے تاں او ، ولدا چک مار، کے آپݨاں بدلہ وی گھندی ہے۔

جاں ݙیہاڑی نئیں لڳدی،

تاں ݙینہ گزار گِھندے ہیں

جینویں کینویں ٻہہ تے اِتھ اُتھ

مزدوری کرکے ، اَساں تازی کھاوݨ آلے

ساکوں جیکر کئی اوے ،کر ، اَلاوے

تاں کیوں الاوے؟ 

## ٻیا ݙیکھو

* ارشاد تونسوی دی لوک شاعری

* وسیب دا وݙّا لوک شاعر

* لوک شاعری وِچ استحصالی قوتاں دی فکر دا مطالعہ

* اڄوکے دور دے لوک ادب دے لکھاری

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک شاعری
ونکی:سرائیکی لوک نظم
لوک شاعری وِچ استحصالی قوتاں دی فکر دا مطالعہ

خالد اقبال جئیں ویلھے ملکی تے غیر ملکی استحصالی قوتاں دی فکر دا مطالعہ کریندن، تاں او ، ایں نتیجے تے پُڄدن جواے ساریاں قوتاں چوریں ریت ، ہِکے گھاݨ تے کٹھے آن تھین تے اے سارے مِل تے لوکیں دا خون نُچڑیندے پئین ۔ لہٰذا او آہدن جو کویلیاں ریت کٹھے تھی ونڄو تے رَل مِل تے اِنہاں دا مقابلہ کرو۔

چوراں چکر، گُھمدا گھاݨ

آئو، رَل تے ماروں ٻاݨ

ایں سارے پیش منظر۔ اِچ، اُنہاں کوں دھرتی کنڈوراݨی نظر، آون لگ ویندی اے ۔ کیوں نہ لڳے ۔ جݙاں اوندے رکھوالے ، غیر ملکیں قوتاں دے اشاریاں دے  پابند تھی ڳئے ہوون ۔ اے قوتاں مُشکی نانگ ریت ، لوکیں دا رستہ اَن مریندین ۔ لوکیں کوں او کم نئیں کرݨ ݙیندے ، جیڑھا اُنہاں دا حق ہے ۔ اوں رستے تے نئیں ٹُرݨ ݙیندے ، جیندے تے ٹُرݨ نال سارے وسیب کوں سُکھ مِلسی ۔ اِنہاں غاصب قوتاں (مُشکی نانگ) دی دہشت اِتنی ڈھیر اے جو وسبے دے وݙیرے عرصہ دراز توں ایہو سمجھیندے آندن جو ایں نانگ کوں ݙیکھ تے ’’تُساں چُپ کر تے آپݨی راہ لنگھ ونجݨی ہے۔‘‘

پر ہُݨ سوچ بدل چکی ہے ۔ نویں فِکر نے لوکیں کوں اے حوصلہ وی ݙتے ، جو مصلحت دے طوق کوں ڳل توں اُچھل بُکائو ، سُکھ تے ترقی حاصل کرݨ دا ہکو طریقہ ہے جو انہاں غاصب قوتاں (مُشکی نانگ) توں اپݨے سُکھ تے اپݨی دھرتی دا رستہ خالی کرائو۔ لہٰذا خالد اقبال وی ایں نتیجے تے پُڄدن جو:

اساں ہُݨ اے سوچیا ہے

ایں مُشکی کوں اَحٖ ݙیکھ تے ویسوں

فنی طور تے اُنہاں دی مُشکی نانگ دی علامت ٻہوں مضبوط تے پُر اثر علامت ہے ۔ لوک نظم دی چھیکڑی لائن اِچ ورتیا ڳیا محاورہ ’’اَحٖ ݙیکھ‘‘ تے ویسوں ، توں مُراد ہے جو (ݙیکھ تے ویسوں) اَحٖ تیݙے نال مقابلہ کریسوں ، تیݙی اوقات ݙیدھے ہیں جو توں ہیں کیا؟ ۔ اے  ہِک للکار اے ۔ اپݨے وجود کوں بچاوݨ دا آہر ہے ۔ ایہا کوشش دراصل وجودیت (Existentialism) ہے۔

2000ء توں بعد سرائیکی لوک نظم ہک قدم اَڳہاں ودھائے۔ ہُݨ لوک نظم اِچ اے ڳالھ وی تھیوݨ لڳ ڳئی ہے، جو غاصباں دے اڳوں محض احتجاج نہ کرو ، بلکہ آپنا حق گھنن دی کوشش کرو۔ آُوندے کیتے ہر حیلہ کرو۔ ظالم کوں اُوندے ظلم توں روکو۔ اِکویہویں صدی دے شاعر نے گالھ براہِ راست کرن کوں ترجیح ڈِتی ہے۔ اُوندا آکھن ہے جو ظُلم دے دور اِچ اشاریاں تے علامتاں اِچ گالھ تھیندی اے یا  وَت ڈر یا خوف دی حالت اِچ۔ اِکویہویں صدی دا شاعر ہر طرح دے ڈر  یا خوف توں نکل آئے۔ او  ہُن  وسیب نال براہِ راست مخاطب تھیندے۔

کے تئیں ایویں ݙردے راہسو

کے تئیں ٻچڑے ݙیسو

سب ہو ایں دھرتی دے مالک

سب ہو ، ایندے ٻال

ایں دھرتی دا ذرہ ذرہ

سب ہے تہاݙا مال

اپݨا مال سنبھال  

## ٻیا ݙیکھو

* ارشاد تونسوی دی لوک شاعری

* وسیب دا وݙّا لوک شاعر

* لوک شاعری اِچ وجودیت

* اڄوکے دور دے لوک ادب دے لکھاری

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک شاعری
ونکی:سرائیکی لوک نظم
اڄوکے دور دے لوک ادب دے لکھاری

اڄوکے عہد دی ہِک وڈی خوبی اے وی ہے جو ایں عہد کوں پڑھے لکھے تے سمجھدار لوک ادب دے لکھاری ملن۔ اے لوگ نہ صرف گالھ کرن دا ہُنر جانڑدن، بلکہ حالات دا تجزیہ کرن دی اہلیت وی رکھیندن۔ ہُݨ سرائیکی شاعر ، اپݨی سُنج بَر ، کوں خود ، وَساوݨ سانگھے ، میدان اِچ آ ڳئے ۔ او محنت تے خون پسینہ ہک کرکے، اپݨی دھرتی کوں آباد کرݨا چاہندے۔ اے او  دور ہے جئیں ویلھے سرائیکی شاعری کوں آپنا خون ڈیون سانگے، صابر چشتی جھئیں فقیر آپنا سب کجھ لُٹا  تے اِیں پِڑ تے آندن۔

اساںتاں اپݨے تھل کوںاپݨی

اَکھ دا پاݨی ݙیسوں

اپݨا آپ وسیسوں

نویں سرائیکی لوک نظم صرف محنت کرݨ دا حوصلہ اِی نئیں ݙتا بلکہ اے وی ݙسائے جو اِتھوں دے مسائل دا واحد حل تعلیم حاصل کرݨ اے ۔ اگر لوک تعلیم یافتہ تھی ڳئے تاں اوہ روہی ، تھل ، دامان وی سونے دیاں فصلاں ݙیسی ۔ پڑھے لکھے دانشور نے قوماں تے تہذیباں دا ویورا کیتے تاں ایں نتیجے تے پُجے جو اِتھوں دی وسوں دے مسائل دا پہلا حل، اِتھوں دے لوکیں دا تعلیم یافتہ ہوون ہے۔  تُساں ڈیکھسوں جو اِیں دور دی نظم کیویں کیوں اپنے مسائل دا ادراک وی کریندی پئی اے تے اُنہیں مسئلیں دا حل وی پیش کریندی پئی اے۔

ویڑھے ساݙے سوجھل تھیوے

ٻال ٻلوڑے پڑھ لکھ ونڄن

ڳالھ سِݨپ دی کرن جانن

کتھے لیکھ، لیاقت ماݨن

چمکن جیویں خالص تھیوے

کھاون میوے

نویں سرائیکی نظم آپنی گول دی تلاش اِچ ہے۔ اے آپنی ثقافت کوں لوکیں تئیں پُچیندی پئی ہے۔ اِیندے پچھوں اِتھوں دے لوکیں دا  احساسِ محرومی وی ہے۔ جے تئیں سرائیکی وسیب دے لوکیں نال نروار ورتیا ویسی، سرائیکی نظم نویں مزاحمت نال سامنے آندی راہسی۔  ایں سارے ویورے تو ں اے گالھ وی سامنے آندی اے جو کہیں وی خطے دی اُوہا تاریخ معتبر ہوسی، جیڑھی اُتھوں دی لوک دانش پیش کریسی۔ نویں سرائیکی نظم، دراصل اِتھوں دی تاریخ اے، جیکوں جتنا غور نال پڑھا ویسی، اُوندی گوجھی سامنے آسی۔ اتے جے تئیں او گوجھی سامنے نہ آسی، اِتھوں دے مسائل اِیویں اَن مُک تے اَن گُھٹ رہ ویسین۔ تے دھرتی جایا، آپنے ڈُکھ ایویں ای لکھدا رہ ویسی۔

## ٻیا ݙیکھو

* ارشاد تونسوی دی لوک شاعری

* وسیب دا وݙّا لوک شاعر

* لوک شاعری اِچ وجودیت

* لوک شاعری وِچ استحصالی قوتاں دی فکر دا مطالعہ

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک شاعری
ونکی:سرائیکی لوک نظم
سرائیکی لوک شاعری وِچ کشمیر دی تڑپ

کشمیر دے بغیر پاکستان ادھورا ہے تے کشمیریت دے بغیر پاکستانیت نامکمل ہے۔ ۱۹۴۷ء توں گھِن تے ہݨ تئیں کشمیر اساݙی سیاسی تے دفاعی جدوجہد دا اینجھا باب ہے جیندے وچ ہُݨ تئیں پاکستان تے بھارت دے وچکار آئے ݙینہہ سرحدی جھڑپاں دے علاوہ ترے جنگاں تھی چُکین۔

۲۷؍اکتوبر ۱۹۴۷ء وچ بھارت نے کشمیر دی خصوصی حیثیت کوں ختم کر کے آئین دی دفعہ ۳۷۰ کوں ہک صدارتی آرڈر دے ذریعے منسوخ کر ݙتا ۔ اَتے ۲۷ہزار تازہ دم فوج کشمیر وچ داخل کر کے کشمیری عوام خصوصاً مسلمانانِ کشمیر کوں گھراں وچ محصور کر ݙتا ہے۔ جیندے نال اہل کشمیر عوام دی زندگی مفلوج تھی تے رہ ڳئی ہے۔ سارے محصور لوگ بُکھ تے افلاس دی وجہ نال پریشان ہن۔ خصوصاً چھوٹے ٻالاں کوں ݙُدھ اَتے غذا نہ ملݨ دی وجہ نال ، انہاں دی حالت ابتر ہے۔ اقوامِ متحدہ نے شروع تو ں ای مسئلہ کشمیر بارے آپݨیاں اَکھیں بند کیتیاں ہوئیاں ہِن۔ کشمیری مسلماناں کوں مسلمان ہووݨ دی سزا ݙتی ویندی پئی ہے۔ اقوامِ متحدہ دی دوغلی پالیسی نال ایں ادارے نے آپݨا بھرم ونڄٓ ݙتے۔ ݙوجھا ستم ایہ ہے جو یورپی مُلکاں دی توک مرعوب تھی کے مسلمان مُلکاں نے وی مسئلہ کشمیر اَتے مسئلہ فلسطین توں منہ موڑنا شروع کر ݙتے۔

انہاں مسائل دے باوجود کشمیری مسلماناں دے جوش جذبے وچ کوئی کمی نہیں آئی۔ کیوں جو او لوک موت کوں ٻہوں نیڑے توں ݙیکھ چُکن۔ انہاں دے دل دماغ توں موت دا خوف ختم تھی چُکیے۔ ݙوجھا ایہ جو مسلماناں دے نزدیک دین اسلام وچ موت تے جذبۂ شہادت دا ہک واضح تصور موجود ہے۔ ایں کیتے ہک مسلمان عام موت کنوں شہادت کوں ترجیح ݙیندے۔

حکومت پاکستان شروع ݙینہہ توں لا ہُݨ تئیں کشمیریاں دی اخلاقی حمائیت کریندی آندی ہے تے اقوام عالم وچ کشمیر دا مقدمہ لڑدی آندی ہے۔ حکومت پاکستان دے نال نال پاکستان دے عوام تے اہل قلم دے دل کشمیریاں دے نال جُڑے ہوئے ہن تے کشمیریاں اُتے تھیوݨ آلے مظالم بارے ساݙے ادباء تے شعراء تڑپ تے رہ ویندن۔ او آپݨی تحریراں ، تقریراں تے شعراں وچ اہل کشمیر دے حالات واقعات دی ترجمانی کریندن۔ قوم وچ جذبۂ کشمیر کوں زندہ سلامت رکھی آندن۔

پاکستان دی قومی زبان اَتے علاقائی زباناں دی صف وچ سرائیکی زبان دے ادیباں، شاعراں دی کشمیر دی تڑپ وچ آپݨے وقت ویلھے دا عظیم ادب تخلیق کریندے پئین۔ جیندے نال نہ صرف خطے دے لوک آگاہی حاصل کریندن بلکہ قومی اتے بین الاقوامی سطح تے آپݨا احتجاج وی ریکارڈ کرویندے پئین۔ سب کنوں پہلے ہک اینجھے مجموعہ کلام دا ذکر کریندے ہیں جیڑھا جو خالصتاً کشمیر دی تڑپ اُتے جاری صورتحال دی عکاسی کریندے۔ ایہ مجموعہ کلام "برف دا سیک" جیڑھا اصغر عابد دی شاعری اُتے مشتمل ہے۔ ایندے وچ ماہیے، ڈھولے، ݙوہڑے، ٻولیاں شامل ہن۔ بطور نمونہ ایہ ماہیا ملاحظہ کرو:

میں اتھاں  تے ڈھولا منگلے

کشمیر دے ڈھائے ڳئے بنگلے

میڈیا وے ماہیا سرحد تے اندھارے ہن

اساں بے وس لوکاں کوں کربل دے سہارے ہن

ترجمہ:       میں اِتھاں (کشمیر وچ) ہاں تے میݙا محبوب منگلے (آزاد کشمیر) وچ راہندے۔ اونکوں خبر نیں جو کشمیر کوں مسمار کیتا ویندا پئے۔ سرحد پار توں جو اُمیداں ہَن، انہاں تے وی اندھارا چھا یا ہویا ہے۔ پس ہُݨ اَساݙی امید اصحاب کربلا نال وابستہ ہے تے ساکوں وی اُنہاں دا رستہ اَپݨاوݨا پوسی۔

## ٻِیا ݙیکھو

* کشمیری زنانیاں دی اَواز اُتے لوک شاعری۔

* سرائیکی لوک ادب وِچ کشمیر دی اَزادی دے آساں

* لوک شاعری وِچ کشمیر دے حالات ویروا

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک شاعری
ونکی:سرائیکی لوک شاعری تے کشمیر
کشمیری زنانیاں دی اَواز اُتے لوک شاعری

کشمیر دے اندر دنیا دے بد ترین تے کالے کرتوتاں دا کھیݙ جاری ہے۔ بھارتی فوج دے ہتھوں نت ݙیہاڑے اینجھے بدنما اَتے بے حیائی کنوں بھرپور واقعات سامݨے آندے راہندن۔ جیندے نال انسانیت دا سر شرم کنوں نِو ویندے۔ کشمیری فوج دی بے غیرتی دی انتہا اتے کشمیری مسلماناں دا جذبۂ غیرت اتے انتقام بھڑک پووݨ فطری ڳالھ ہے۔ اِت پاروں اسلام دے سپاہی اتے مِلت دے محافظ نہتے ، گولہ بارود دے ڈھیر نال ٹکرا ویندن۔ اینجھے واقعات دی ترجمانی کریندے ہوئے مشتاق سبقت نے ہک سرائیکی لوک نظم "کشمیری چھوہِر دا خط" وچ بھارتی فوج دے ہتھوں پائمال تھیوݨ والی ہک کشمیری چھوہر دے خط کوں موضوع بݨائے۔ او لکھدن:

ہئی تہجد دا ویلھا میکوں یاد ہے ، ظلم بے حد تے بے سرا تھی ڳیا

کہیں دیاں بے کفن لاشاں اتھارُل ڳیا، کہیں دا اتے سر سُوا تھی ڳیا

پتر کافر داپی کے شراباں، اتھاں میݙے مدِمقابل ولا تھی ڳیا

شرم آند ے میکوں، کیاݙ ساواں تیکوں، نال ہمشیر تیݙی دے کیا تھی ڳیا

یاد اتنا ہے فجریں دی بانگیں ویلے، میݙے سارے بدن کوں ٹھمبھیندے رہیے

سر تو بوچھݨ لہا، پیریںگھنگھر ٻدھا، مارکوڑے تے کوڑانچیندے رہیے

ایہو چھیکڑی تے ہتھ ٻدھ کے میں اَکھیندی پئی آں

تیݙیاں تُر تُر کے راہیں بھلیند یاں کھڑین 

میݙا ویر تو کشمیر آسیں کݙاں

تیݙیاں بھیݨیں تیکوں اتھ سݙیندیاں کھڑین 

ترجمہ:       میکوں یاد ہے جو تہجد دے ویلے میݙے اُتے ٻہوں ظلم کیتا ڳیا۔ کہیں دیاں بے کفن لاشاں پائمال تھیاں تے کہیں دے سر وچ (مِٹی) خاک پے ڳئی۔ کافردا پُتر (فوجی) شراب پی میݙے سامݨے آکھڑا۔ ایندے بعد میکوں شرم آندی ہے جو کینویں بیان کراں، جو تیݙی بھیݨ نال کیا تھیا۔ میکوں ایہ وی یاد ہے جو او آذانِ فجر دا وقت ہا تے او ظالم (بھارتی فوجی) میݙے جسم کوں داغ لیندے پئے ہن۔ وَت اُنھاں میݙے سر دے بوچھݨ کوں ٹکڑے ٹکرے کر ݙتا۔ میݙے پیراں وچ گھنگھرو ٻدھے ڳئے تے چانٹے مار مار تے نچویندے رہیے۔ میں ہتھ جوڑتے ایئہ چھیکڑی سنیہا تہاݙے تئیں پُچیندی پئی ہاں جو، اتھاں کشمیر وچ تہاݙیاں بھیݨیں انتظار وچ ہن۔ میݙے ویر(بھرا) کݙاں اَساݙی مدد کوں آسِن؟ آئو تہاݙیاں بھیݨیں تہاکوں سݙ مریندیاں پئیں۔

کشمیر دھرتی، پاکستانیاں دے دلاں دی دھڑکن ہے۔ ہر پاکستانی پُر امید ہے جو ہک نہ ہک ݙینہہ سڑدا ہویا کشمیر وَت وَلا سرسبز اَتے شاداب نظر آسی تے کشمیر پاکستان دا صوبہ ہوسی۔ انشاء اللہ ۔

انہاں رَت روندیاں تِریمتِیں / زنانیاں دیاں آوازاں، آپݨے پیاریاں دی نوحہ خوانی دی بجائے، آپݨیاں دی شہادتاں اُتے فخر کریسن۔ بقول کریم بخش خیالی دے:

دل مسلم دا ہے کشمیر

بݨسے پاکستان آخیر

ڳیا کشمیر جو سارا ھل اے

سبزہ زارڳیا سب جل اے

ڳیا ہر شے دا روپ بدل اے

ݙیہاں راتیں ظلم ظلھ اے

مرڳن کئی بھیݨیں دے اِتھ ویر

دل مسلم دا ہے کشمیر 

ترجمہ:       کشمیر مسلمان دے دل وچ آباد ہے ، چھیکڑایہ پاکستان دا حصہ بݨسی۔ کشمیر دی موجودہ صورت حال ایہ ہے جو سارا کشمیر اُتھل پُتھل ہے۔ ساول سڑ سواہ تھئی ہے۔ کہیں شئے دی اصل صورت باقی کوئنی۔ ہر ویلھے ظلم ستم دا کھیݙ جاری ہے تے کئی بھیݨیں دے بھرا موت دے منہ وچ لڳے ڳئین۔وَت وی کشمیر دی تڑپ کوں اَساݙے دلاں توں کوئی کڈھ نیں سڳیا۔ ایہ کشمیر مسلماناں دے دل وچ آباد ہے۔

## ٻِیا ݙیکھو

* سرائیکی لوک شاعری وِچ کشمیر دی تڑپ۔

* سرائیکی لوک ادب وِچ کشمیر دی اَزادی دے آساں

* لوک شاعری وِچ کشمیر دے حالات ویروا

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک شاعری
ونکی:سرائیکی لوک شاعری تے کشمیر
ونکی:زنانیاں اتے اُنّھاں دے متعلقات
ونکی:زنانیاں
ونکی:تِریمت
لوک شاعری وِچ کشمیر دے حالات ویروا

کشمیر ہُݨ بارود دے ڈھیر اُتے ہے۔ بھارت آپݨی پوری قوت دے نال کشمیریاں دی جدوجہد کوں کُچلݨ دی کوشش کریندا پئے تے کشمیری مکمل قوتِ ایمانی دے نال ہر ظلم دا مقابلہ کریندے پئین۔ انہاں حالات دی عکاسی سرائیکی لوک شاعری وِچ سید سعید احمد شاہ دے انہاں شعراں وچ نظر آندی ہے۔

توݨیں سر تیں تنڑن اے پانبھڑ شدادی

میکوں قسم حیدر اوں شیر خدا دی

محض گھن نی سڳدے، ہے کشمیر اساݙی

محض گھن نی سڳدے، ہے کشمیر اساݙی

ہے غالب کراڑاں تے تقدیر اساݙی

ترجمہ:       ایہ شداد دے چیلے ، بھانویں جتنا وی زور لا گھِنن، میکوں شیر خدا حیدر کرار دی قسم ہے تیݙے اُتے قبضہ نہ کر سڳسِن تے ہندواں تے ہمیشہ ساݙی تقدیر غالب راہسی۔ قابض فوجی ، ماوں دے غیرت مند پُتراں دیاں ہݙیاں توڑیندے پئے ہن۔ گھراں دے دروازیاں تے ظلم دیاں سنگینیاں تاݨی کھڑن۔ گھراں وچ فاقے ہِن۔ ٻال، ٻُڈھے، بُکھ توں نڈھال ہن، بیمار ، لاچار ہن، پورا کشمیر میدان ِ کربلا دا منظر پیش کریندا پئے تے دیواراں تے لڳے ہوئے رَت دے قطرے، کشمیر دی آزادی دا پیغام ݙیندے پئے ہن۔ کیوں جو قوماں جان دی قربانی توں دریغ نیں کریندیاں۔ اُنہاں دی فتح یابی دا رستہ کوئی ظالم نیں روک سڳدا۔

کشمیر دی موجودہ صورتحال دا نقشہ سئیں شوق اچوی سرائیکی لوک نظم وِچ ایں طرحاں نال چھکیندن:

آوو تساں، ݙیکھو سہی، ہر گھر دے وچ، ہر موڑتے

ظالم ودانچدے میݙے پتریں دیا ں پسلیاں تروڑتے

آج کربلا دا ول میکوں نقشہ نظر دے ہو بہو

دیواریں دا پوچا ہے میݙے نو نہالیں دا لہو

ترجمہ:       آئو کشمیر دے ہر گھر ڳلی کوں غور نال ݙیکھو۔ تہاکوں اِتھ ظالم تے غاصب (ہندوستانی فوجی) دندناندے نظر آسِن۔ جنہاں میݙے ٻالاں (کشمیر نوجواناں) دیاں پسلیاں تک تروڑ ݙتیاں ہِن۔ میکوں کشمیر اَڄ ہو بہو میدانِ کربلا دا منظر نظر آندا پئے تے کشمیر دیاں دیواراں میݙے نو نہالاں دے خون نال رتوݨ ہِن۔ اے باری تعالیٰ، نبی اکرمؐ دے وسیلے نال میکوں کشمیر عطا کر ݙے۔ کشمیر میݙی (پاکستان) غیرت نال جُڑیاں ہویا ہے۔ اے ربِ ذوالجلال میکوں غیرت دی جاگیر بخش چا۔

کشمیر او خطۂ ارض ہے۔ جتھاں کݙاہیں صاف شفاف تے ٹھڈے پاݨی دیاں ندیاں واہندیاں ہن۔ ایہ وادیاں سرسبز تے شاداب ہَن ۔ ہواواں معطر ہن تے پکھی پرندے درختاں دیاں اچیاں ٹہنیاں تے ٻہہ کرانہیں کشمیر دے گرم لہو دیاں ندیاں واہندیاں پئیاں ہن۔

سرسبز میدان خون و خون ہِن۔ بھارتی افواج دے ناپاک قدماں دی وجہ نال کشمیر دیاں ہواواں تے فضاواں بدبودار تھی چُکین۔ پکھی پرندیاں دیاں خوبصورت آوازاں، درد تے کوک وچ ڈھل ڳئیاں ہن۔ کشمیر بارے سرائیکی شاعراں دے کلام دے جائزے توں ایہ ڳالھ کریندے ہوئے، کشمیر دے نال آپݨی والہانہ محبت تے ہمدردی دا حق ادا کریندا پئے۔ جیڑھی قوم دا شاعر، محب وطن تے قوم دا حُب دار ہووے۔ اوں قوم کوں وݙے توں وݙا دشمن وی شکست نیں ݙے سڳدا۔

## ٻِیا ݙیکھو

* سرائیکی لوک شاعری وِچ کشمیر دی تڑپ۔

* کشمیری زنانیاں دی اَواز اُتے لوک شاعری

* سرائیکی لوک ادب وِچ کشمیر دی اَزادی دے آساں

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک شاعری
ونکی:سرائیکی لوک شاعری تے کشمیر
لوک ادب دے مہان٘دریاں دے چِٹّھیاں

سرائیکی لوک ادب دے نامور شخصیات، ادیباں، شاعراں دے خطوط ہک تاریخ ہوندن۔ انھاں خطوط کنوں شخصیات دے نجی حالات اَتے واقعات بارے آگاہی ملدی ہے۔

"ہک عام آدمی دے خطوط اَتے ہک ادیب دے خطوط وچ بنیادی فرق اے ہے جو اے خطوط نہ صرف ادبی تقاضیاں کوں پورا کریندن بلکہ ادیب دے دل دی ڳالھ تئیں وی پُچیندن۔ ایہا وجہ ہے جو اے خطوط بنیادی مآخذ دا درجہ رکھدن۔ہݨ تک کئی ادیباں دے خطوط چھپ چُکن تے ایں طرحاں دی نثری تحریراں کوں فن دا درجہ مل چُکے۔" 

"لوک ادب وچ خطوط نویسی دی اہمیت توں انکار کوئی نی کیتا ونڄ سگدا۔ اردو ادب وچ غالب دے خطوط اپݨی مثال آپ ہِن۔ خطوط غالب توں جتھاں غالب دی شخصیت ، افکار تے خیالات دا پتہ لڳدے۔ اُتھاں انہاں خطوط توں زبان و بیان اتے اردو نثر دے اسلوب دا وی اندازہ تھیندے ۔ نامور شخصیت دے خطوط عام آدمی کیتے ہوں دلچسپی دا سبب ہوندن۔ جیندے نال قارئین دے ذوق دی تربیت تھیندی ہے۔ ایندے علاوہ اے خطوط ادب و انشا دے آئینہ دار ہوندن۔ نہ صرف اے بلکہ علمی، ادبی ، سماجی اتے سیاسی تاریخاں وی انھاں خطوط دے بغیر مرتب نی کیتیاں ونڄ سڳدیں۔ 

شاعراں، ادیباں، دانشوراں نے اپݨے جذبات، احساسات اَتے فکری میلانات کوں خطوط دے ذریعے بیان کیتے۔ ادبی خطوط کہیں مسئلے، بحث یا سوال دا اہم جواب ہوندن۔ سرائیکی رسم الخط (انویہویں تے ویہویں صدی وچ) سرائیکی دیاں خاص آوازاں دی کہاݨی دے ناں نال پروفیسر شوکت مغل نے ہک کتاب مرتب کیتی ہے۔ جیندے وچ سرائیکی رسم الخط دی بحث کوں حصہ بݨایا ڳئے اَتے نامور اکابرین دے خطوط کنوں مواد کوں سندی تحقیق  دے طور تے پیش کیتا ڳئے۔ اولکھدن:

’’۱۹۷۵ء دی سرائیکی کانفرنس منعقد کراوݨ دے زمانے وچ کجھ خطوط، مختلف دانشوراں کوں لکھے ڳئے ہن تاں جو سرائیکی دے رسم الخط، ایندی اضافی آوازاں بارے اپݨی رائے ݙیوِن۔ ہک خط ڈاکٹر کرسٹوفر شیکل کوں وی بھیڄیا ڳیا۔ جیندا جواب اسلم رسولپوری نے اپݨی کتاب ’’سرائیکی رسم الخط دی تاریخ‘‘ دے صٖحہ ۴۱ تا ۴۶ وچ ترجمہ کر کے چھاپیا ڳئے۔‘‘

شاعراں ، ادیباں، دانشوراں ، محققیں دے خطوط، ادبی مسائل اختلافات ، مباحث کوں سامݨے گھِن آندن۔ نثری سرمایہ خطوط دے علاوہ سرائیکی ادب وچ منظوم خطوط وی لکھئے ڳئین۔ ’’سوال تیݙا، جواب میݙا‘‘ ڈیرہ اسماعیل خان دے معروف شاعر نصیر سرمد اَتے جمال الدین دے درمیان منظوم خط نویسی دی کاوش کتابی صورت وچ ۱۹۸۲ء وچ شائع تھئی ہے۔ (۱۲)

دانش وراں ، ادیباں دے درمیان خطوط، ادبی مکالمہ وی خیال کیتے ویندن۔ خط دا تحریری اَتے مفصل جواب ہک سندی حیثیت رکھدے۔ جیندی اہمیت توں انکار نی کیتا ونڄ سڳدا۔

## ٻِیا ݙیکھو

* سرائیکی لوک ادب وِچ مکتوب نگاری۔

* لوک ادب دے اصناف اتے ادبی خطوط

* خطّاں بھری چنگیر تے سرائیکی لوک ادب

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب وِچ مکتوب نگاری
ونکی:سرائیکی مکتوب نگاری
سرائیکی وسیب دی ماحولیات

سرائیکی تہذیب دی رد تشکیلیت دے بعد نوتشکیلیت آلے پاسے آؤں تاں اساں اے ڄاݨ سڳدے ہیں جو، ہاکڑہ کالی بانگاں (بھارت) گوملا، گومل، (ڈیرہ اسماعیل خان)، گنویری والا، چولستان، موہنجو ڈیرو (سندھ) ہڑپہ (ساہیوال) مول استھانہ / مول استھان / مولستان / مولتان حال (ملتان) ہکے دور دی تہذیب دیاں قدیم نشانیاں ہن۔ اے علاقے قدیم وادیٔ سندھ دی تہذیب تے ثقافت دی اگیندری نمائندگی کریندے ریہن۔ملتان شمالی وادیٔ سندھ دا ہک وݙا مرکز ریہے۔ جیندی حکومت وچ دہلی کابل تے مکران  جئیں علاقے شامل ریہن۔

مستنصر حسین تارڑ جنہاں دا تعلق ساہیوال نال ہے انہاں آپݨے ناول، بہاؤ وچ ساݙی وسوں دی اڄوکی سرائیکی تہذیب تے زبان کوں کالی بانگاں ،بھارت چولستان ہڑپہ ساہیوال تے موہنجو دڑوکوں دریاے گھاگھرا ،ہاکڑہ دے ٻنے آباد تہذیب دے اساطیری حوالہ جات نال پیش کیتے ۔جیندا ہک زنانہ کردار ،پاروشی آپݨے زمانے دے ماحولیاتی ارتقاء دے تصور کوں پورے وکھرپ تے سݨہپ دے نال پیش کریندے۔

مستنصر حسین تارڑ دا ناول ،بہاوء، سرائیکی وسیب دی قدیم ماحولیات تے قدیم جغرافیے داہک اہم منظر نامہ اے۔

قدیم ،کالی بانگاں بھارت راجھستان سابقہ ریاست ،بہاولپور ،چولستان ،سابق ساہیوال ملتان ،اجوکے سرائیکی وسیب دے اضلاع اندرون سندھ دی قدیم سرائیکی وسوں خاص کر زرداری تالپوری خانداناں دی زبان ،دراوڑ تے اوچ شریف کنوں اندرون خیبر پختونخواہ گومل ،گوملا ،اڄوکے ڈیرہ اسماعیل خان تئیں اے سارے علاقے سرائیکی وسوں تے سرائیکی تہذیب تے ثقافت دے ڳنڈھپ دا گوڑھا حوالہ ہن جیڑھاجو وادیٔ سندھ انڈس دا مکھ متھا ہے پیا۔

ڈاکٹر حمیرا اشفاق آپݨے ہک مضمون، بہاو، تاریخ و تہذیب کا سنگم، وچ لکھدئین جو:ناول، بہاوء، قبل تاریخ کے دور کی باز آفرینی کرتا ہے جب دریائے سندھ کی گھاٹی میں شمال مغرب کی جانب سے آریائوں کی آمد شروع ہو گئی تھی۔حالانکہ اس دور کی جو ۲۳۰۰ ق۔م سے ۱۷۵۰ ق۔م پر مبنی مربوط تاریخ نہیں ملتی،لیکن کھداٗیوں سکوں مہروں برتنوں اور اوزاروں وغیرہ کی مدد سے مئورخین نے جنوب ایشیاء کی اس عظیم تہذیب پر تحقیقی نتائج برآمد کیے ہیں۔ ترجمہ:       ناول بہائو تاریخ کنوں پلے دی ڳٓلھ کریندے جݙاں دریائے سندھ دی گھاٹی وچ شمال مغرب دی طرفوں آریاواں دا آوݨ شروع تھی ڳیا ہئی۔ ایں دور ۳۲۰۰ق۔م کنوں ۱۷۵۰ تئیں دی کئی پکی تریخ نی ملدی لیکن کھدائیاں سکے، مہراں ولتن تے اوزاراں دی مدد نال تاریخ دا ناں جنوب ایشیادی ایں عظیم تہذیب بارے تحقیقی نتیجے برآمد کیتن۔

## ٻِیا ݙیکھو

* دریائے گھاگھرا تے مستنصر حسین تارڑ دا ناول۔

* واقعہ کربلا دا دور اَتے سرائیکی لوک ادب

* سرائیکی تہذیب اُتے ٻِنّھاں تہذیباں دا اثر

* جلیل پور اتے ملتان دی قدیم تہذیب

* ست دریاواں دی دھرتی دی ثقافت تے تہذیب

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دی ماحولیات
ونکی:سرائیکی وسیب دی تہذیب
واقعہ کربلا دا دور اَتے سرائیکی لوک ادب

واقعہ کربلا دے بعد پہلا مرثیہ وی ملتان وچ سرائیکی زبان وچ لکھیا ڳیا ہئی تے ملتان تݙاہاں کنوں گھن تے اَڄ تئیں مرثیہ تے عزا داری دیاں محفلاں دا مرکز آندا پئے ۔

ایہو دور چاک دے وجود وچ آوݨ تے ولتݨ کوں چاک اتے ݙھالݨ دا ہے۔ جیندی شروعات جنوبی وادیٔ سندھ موہنجو تے شمالی وادیٔ سندھ ملتان اڄوکے ہڑپہ، ساہیوال کنوں تھئی۔ وادیٔ سندھ بلوچستان توں ملتان تئیں دے علاقے تے ہڑپہ اجوکے ساہیوال کنوں گھن کے انبالہ موجودہ بھارتی علاقے وادیٔ سندھ دی قدیم تہذیب دا حصہ ہن۔ایہا ای او تہذیب ہے جیڑھی وادیٔ نیل مصر تے وادیٔ فرات عراق دے زمانے کنوں ٹری آندی اے۔" لسانی حوالے سے بھی یہی دور اہم ہے جس میںقدیم سامی رسم الخط موہن جودڑو کا خط اور ملتان قدیم قلعہ سے نکلے ہوئے الفاظ کے نمونوں میں مماثلت نظر آتی ہے۔" ترجمہ:       لسانی حوالے نال وی ایہو دور اہم اے جیندے وچ پراݨی سامی رسم الخط ، موہنجودڑو، دا خط تے ملتان دے پراݨے قلعے وچوں نکلیے ہوئے لفظاں دے نمونیاں وچ ہکڑپ تے ہکی جھال نظر آندی ہے۔

جݙاں مصر وچ فراعین دی حکومت ہئی تݙاہاں ملتان وچ وی ہرنا کیشپ، نامی فرعون حکومت کریندا ہئی جیڑھاخود کوں خدا اکھویندا ہئی۔

ہرناکیشپ دی حکومت ہرنا کیشپ دے پتر پرہلادہ بھگت دی وحدانیت نال مر ستی ، جاں جو مصر دے فراعین دی خدائی کوں وی زوال آیا تاں اتھاں حضرت یوسف علیہ السلام نے بادشاہت سنبھال گھِدی ، ملتان اوں دور وچ وی ہک وݙا تجارتی مرکز ہئی ، ملتان وچ دریاواں دے کنارے جیڑھے وید لکھیے ڳئے انہاں وچ اتھوں دی تہذیب تے قدیم ثقافت دے حوالے  ملدئین جیویں جو وݨ دی وݨ نال شادی، بݨیے دا تصور یا ول اوشا (دھمی دھاوݨ تے ہار سنگھار کرݨ دا تصور ۔

ہندو مت توں وی پہلے اتھاںبُدھ مت مذہب دے پرچارک وی آئے جنہاں احترام ادب اتے دھرتی دے موجود جانداراں دے وجود دی اہمیت دا پرچار کیتا ، سرائیکی وسوں دے ایندے اثرات وی اَڄاں تئیں موجود ہن ۔ہݨ وی کوئی ٻالھ رس رنج تھی تے زمین دے ڈھہہ پووے تاں اوکوں زمین کنوں اتے کھڑا تھیوݨ دے آہر پاروں اساں اُٻاہل نال اہدے ہیں جو: اٹھی اٹھی کویلی اٹا چاتی ویندی ہئی شودی کویلی دا اٹا وٹیج پئے ، کویلی تیݙے تلے آ ویسی ،مر پوسی ۔

ہک قیاس اے وی ہے جو قدیم اپ بھرنش سرائیکی زبان دی ابتدائی شکل ہے ۔

ڈاکٹر مہر عبدالحق آپݨی کتاب "ملتانی زبان اور اس کا اُردو سے تعلق" وچ لکھدن جو سرائیکی تے اردو دے مصادر ہک ٻئے نال رلدے ملدن۔

## ٻِیا ݙیکھو

* سرائیکی وسیب دی ماحولیات۔

* دریائے گھاگھرا تے مستنصر حسین تارڑ دا ناول

* سرائیکی تہذیب اُتے ٻِنّھاں تہذیباں دا اثر

* جلیل پور اتے ملتان دی قدیم تہذیب

* ست دریاواں دی دھرتی دی ثقافت تے تہذیب

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دی ماحولیات
ونکی:سرائیکی وسیب دی تہذیب
لوک ادب دے اصناف اتے ادبی خطوط

خطوط، لوک ادب دی کوئی صنف نہیں مگر دنیا دے ہر لوک ادب وچ خطوط بطور جزو شامل ہن۔ ایندی اہمیت دے پیش نظر سرائیکی لوک ادب دے محقق اسلم رسولپوری لکھدن:

"کہیں وی وݙی شخصیت کوں سمجھݨ کیتے بنیادی دستاویزات دا مطالعہ ضروری ہوندے جیندا تعلق براہِ راست اُوں شخصیت دے نال ہوندے۔جیڑھے جو اُوں شخصیت دی حیاتی، اتے اوندیاں ئیاں مصروفیات کوں سمجھݨ وچ مدد ݙیندن۔" 

سرائیکی زبان و ادب دے معروف نقاد تے محقق اسلم رسولپوری نے ادبی خطوط دے حوالے نال اے ڳالھ انہاں نے اپݨے تحقیقی مضمون ’’خواجہ فریدؒ دے خط‘‘ وچ بیان کیتی ہے۔ خواجہ غلام فریدؒ سرائیکی دے نامور صوفی شاعر ہن انھاں نے آپݨی زندگی وچ خط و کتابت کیتے اردو تے فارسی زبان کوں منتخب کیتا ہئی۔ سرائیکی ادب وچ تاریخی طور تے خطوط کوں مرتب تے مدون صورت مہر کاچیلوی نے ݙتی۔ ایندے بعد مختلف سرائیکی ادبی شخصیات ، دلشاد کلانچوی نمبر، ڈاکٹر قاسم سیال نمبر وغیرہ دے خطوط وی شامل ہن۔ ایں حوالے نال محقق ، ڈاکٹر سجادحیدر پرویز لکھدن:

"سرائیکی نثر وچ مکتوب نگاری کوں کتابی شکل ݙیوݨ دی ابتدا مہر کاچیلوی نے کیتی۔ جنہاں دا پہلا مرتبہ مجموعہ ’’چٹھی میرے ڈھول دی‘‘ ۱۹۸۹ء وچ مہر پبلی کیشنز میر پور خاص سندھ توں ۱۱۲ صفحیاں دی کتابی شکل وچ چھپیا۔ ایندے وچ سرائیکی حصہ صفحہ ۷۵ تا ۸۸ اُتے ہے۔ جیندے وچ تیراں خط شامل کیتے ڳئے ہِن۔ ایں عنوان نال ݙوجھا حصہ ، ایں ادارے نے کتابی شکل وچ ۱۹۹۵ء وچ چھاپیا۔ جیندے صفحہ ۲۷ تا ۲۹ اُتے چار سرائیکی خط وی شامل ہِن۔‘‘ 

سرائیکی وچ کتاباں ، رسائل دی اشاعت دا سلسلہ ۱۹۷۰ء دے ݙہاکے توں اگتے ودھدا ݙِسدے۔ سرائیکی وسیب دے مختلف شہراں وچوں ادبی رسائل وچ ادیباں، شاعراں ، تخلیق کاراں نے مدیر دے نانویں خط و کتابت دے ذریعے تخلیقی فن پاریاں بارے رائے ݙتی۔ جیڑھا جو تاثراتی تنقید دا نکتہ آغاز ہے۔ ایندے علاوہ ادبی مباحث، ادبی علمی سوالات وی کیتے ڳئے ہن۔ انہاں خطوط وچ سرائیکی ادب بارے مکالمہ اتے بحث دے کئی دَر کھولیے ڳئے ہن۔ ادبی مسائل دی نشاندہی کیتی ڳئی ہے۔ جیندی وجہ نال ادبی خطوط دی ادب وچ انڄ سُنڄاݨ تے اہمیت ہے۔ سن ۲۰۰۷ء وچ سرائیکی وسیب دے معروف شاعر ، محقق محمد اسلم میتلا دی کتاب وچ، سرائیکی دانشوراں دے مطبوعہ خطوط، سرائیکی تے اردو زبان وچ تحریر کردہ ہن۔ ایں کتاب دا ناں ’’خطاں بھری چنگیر‘‘ ہے۔ جیندے حصہ اول وچ ۲۴ ۔اکابرین دے خطوط شامل ہن۔ انہاں وچ ہک خط منظوم وی شامل ہے۔ اے خط میر حسان الحیدری دی طرفوں ایڈیٹر ماہنامہ ’’اختر‘‘ دے ناں ہے۔

## ٻِیا ݙیکھو

* سرائیکی لوک ادب وِچ مکتوب نگاری۔

* خطّاں بھری چنگیر تے سرائیکی لوک ادب

* لوک ادب دے مہان٘دریاں دے چِٹّھیاں

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب وِچ مکتوب نگاری
ونکی:سرائیکی مکتوب نگاری
سرائیکی تہذیب اُتے ٻِنّھاں تہذیباں دا اثر

منڈا بھیل کول تے دراوڑ افریقہ تے آسٹریلیا وچوں برصغیر وچ آئے تے سندھ وادی کوں آپݨا مسکن بݨایا، انہاں دے میل جول نال سرائیکی وجود وچ آئی بعد وچ ایندے اتے سنسکرت، یونانی، فارسی، عربی اتے بعد وچ انگریزی تہذیباں تے زباناں دا اثر پیا تے ٻہوں سارے لفظ ٻنہاں زباناں توں سرائیکی زبان وچ رل کے ایندا حصہ بݨ ڳئے۔

سنسکرت دی پہلی کتاب، پتن جلی ، وی ملتان وچ لکھی ڳئی ہئی۔ سیدعلی شاہ ملتانی آپݨی کتاب، ملتانی زبان کیا ہے؟، وچ لکھدن جو:

ـاگرچہ سنسکرت اور پالی زبان سے ملتان کے لوگوں کے مذہبی رشتہ کو منقطع ہوئے ایک ہزار سال سے بھی زیادہ عرصہ گذر چکا ہے تاہم ہماری الفباء اب بھی سنسکرت زبان سے ملتی جلتی ہے ۔ری ری۔لری لری کو چھوڑ کر باقی تمام سنسکرتی حروف ہماری زبان میں پائے جاتے ہیں۔ حتیٰ کہ ، انگ اورانچ بھی۔اس کے برخلاف ہندی زبان میں ان دو آوازوں کا فقدان ہے۔ چنانچہ یوپی کے باشندے ،چنگاں کو چنگا،کہہ کر ہی بولتے ہیں۔‘‘

ترجمہ:       اے ہے جو سنسکرت تے پالی زبان کنوں ملتان دے لوکاں دے مذہبی رشتے کوں تُرٹیں ہک ہزار سالاں کنوں ودھ عرصہ لنگھ ڳئے وَل وی ساݙی الفباء اَڄاں تئیں سنسکرت زبان نال رلدی ملدی ہے۔ ری۔ری، لری لری، کوں چھوڑ کے باقی ساری سنسکرتی حروف ساݙی زبان وچ پاتے ویندئین۔ بھانویں انگ یاانچ ۔ ایندے برخلاف ہندی زبان وچ اے ݙو آوازاں ناں ہووݨ دے برابر ہن۔ ہِیں ڳالھوں یوپی دے رہوݨ والے چنگاں کوں، چنگا کر کے ای ٻُولیندین۔

اردو۔۔۔۔۔۔۔سنسکرت۔۔۔۔۔۔فارسی۔۔۔۔ملتانی۔۔۔۔۔۔۔ہندی

دودھ۔۔۔۔۔۔اکشیرم۔۔۔۔۔۔۔شیر۔۔۔۔۔کھیر۔۔۔۔۔۔۔دودھ

پیاس۔۔۔۔۔۔ترس۔۔۔۔۔۔۔۔تشنگی۔۔۔۔۔ترہ۔۔۔۔۔۔۔۔پیاس

بھائی۔۔۔۔۔۔بھراتری۔۔۔۔۔۔برادر۔۔۔۔بھرا۔۔۔۔۔۔۔۔بھائی  

پرہلادہ بھگت نے ۱۴ میٹر اچا سونے دا بݨیا ہوئیا ہک بت حضرت بہاء الدین زکریا ملتانی دے اجوکے مزار آلی جاہ کنوں مشرق آلے پاسے نصب کروایا تے ایکوں خدا دے اوتار دی علامت دے طور دے جنڑوایا۔ ایں زمانے وچ ہک سڑک ملتان کنوں اوچ شریف تے اتھوں قلعہ دیراوڑ آلے پاسے ویندی ہئی دیراوڑ سونے دی ھک وڈی مارکیٹ ہئی تے اتھوں ایہا سڑک فورٹ عباس تے راجستھان دے سانگے بھارت وچ داخل تھیندی ہئی ،ٻئی سڑک ریاست بہاولپور سمہ سٹہ کنوں منچن اباد ویندی ہئی تے اتھوں امروکہ تے بھارت ونج پڄدی ہئی تے تریجھی سڑک دہلی ملتان روڈ دے ناں نال ہئی جیڑھی ملتان کنوں قصور تے اتھوں دہلی تئیں ویندی ہئی ، اے ہئی سرائیکی وسوں دا جغرافیہ وسوں دی ماحولیات ثقافت تے میل ملاپ۔ اوں ویلے ہا کڑہ تے دریائے سکھ بیاس اڄوکے پاک پتن آلے علاقے وچ بئے پنج دریاواں نال آن کے رل ویندے ہن ایں جاہ کوں اجودھن آکھیا ویندا ہئی، بعد وچ جݙاں کوٹھے والا ملتان وچوں بابا فرید سئیں نے اجودھن آ کے دیرہ لایا تاں ایں جاہ دا ناں پاک پتن رکھ ݙتا ڳیا، اے ست دریاواں دی دھرتی آپݨا ھک انج وجود رکھیندی ہئی ،ہیں پاروں اسلم جاوید اے نعرہ الایا جو:

میکوں آکھ نہ پنج دریائی ،

## ٻِیا ݙیکھو

* سرائیکی وسیب دی ماحولیات۔

* دریائے گھاگھرا تے مستنصر حسین تارڑ دا ناول

* واقعہ کربلا دا دور اَتے سرائیکی لوک ادب

* جلیل پور اتے ملتان دی قدیم تہذیب

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دی ماحولیات
ونکی:سرائیکی وسیب دی تہذیب
سرائیکی لوک ادب وِچ مکتوب نگاری

ماضی قریب تک خط دے ذریعے احباب، دوستاں رشتہ داراں دا حال احوال ڄاݨݨ ہک خاص لوک روائت رہی ہے۔ نجی ، انفرادی، معاشرتی تے سرکاری طور تے اطلاعات ، معلومات دا ذریعہ بھانویں جوہُݨ وی خطوط نویسی ہے پر ہُݨ ایندی جاء ، انٹرنیٹ، موبائل کنوں پیغامات نے گھِن گھِدی ہے۔ اے کلاسیکی روایت مردی پئی اے۔ سرائیکی لوک ادب دی دنیا وچ شاعراں، ادیباں نے ہوں سارے علمی مباحث، سوالات، وضاحتاں کیتے خطوط نویسی کوں ذریعہ اظہار بݨا رکھیا ہئی۔ جیندی وجہ نال خطوط نویسی کوں کلاسیکی حیثیت حاصل رہی اے۔ مولوی عبدالحق، علامہ محمد اقبال ، غالب، فیض اتے ئے کئی اہل علم و دانش دے خطوط ، کلاسیکی ادب وچ ہک منفرد حیثیت رکھدن۔ جتھاں تئیں سرائیکی ادب وچ مکتوباتی ادب دا تعلق ہے۔ سرائیکی ادب ، مکتوب نگاری نال مالا مال تاں کوئینی پَر ایندا دامن بالکل خالی وی نئیں۔ سرائیکی ادب وچ مکتوباتی ادب دی روایت دا جائزہ گھِدا ونڄے تاں قدیم دور وچ ہک واقعے دا تذکرہ ملدے۔

حضرت مخدوم بہاء الدین زکریا ملتانیؒ، حضرت فرید الدین گنج شکرؒ دے کول ہر سال گاجراں دا تحفہ بھڄیندے ہن اَتے حضرت گنج شکر، مخدوم دی خدمت وچ موسم بہار دے یرارسال کریندے ہَن۔ کئی سال تک اے سلسلہ جاری رہیا۔ ہک سال مخدوم سئیں نے گاجراں نہ بھیڄیاں چنانچہ گنج شکرؒ نے وی یر روانہ نہ کیتے۔ موسم بہار گزرݨ تے حضرت مخدوم نے شکایت لکھ تے بھیڄی۔ جواب وچ حضرت گنج شکر نے فرمایا: 

ہتھڑیں وٹوں ہتھڑے، یریں وٹوں یر

تساں نہ مُتیاں گاجراں، اساں نہ مُتے یر

ایں طرحاں ہک ئے واقعے دا تذکرہ میر حسان الحیدری نے تاریخ ادبیاتِ مسلمانان پاکستان و ہند دی چوݙھویں جِلد، علاقائی ادبیات مغربی پاکستان (جلد دوم) سرائیکی ادب وچ بہ عنوان سرائیکی عہد بہ عہد (ابتدائی عہد کنوں ۱۸۵۷ء تک) دے صفحہ نمبر ۲۶۸ وچ کجھ ایں طرحاں کریندن۔

’’حضرت زکریا ملتانیؒ نے مخدوم الحاکم کوں ہک مکتوب لکھیا۔ جیندے وچ ہک قطعہ یا ݙوہڑا سرائیکی زبان دا وی تفنن طبع کیتے لکھیا۔ ݙونہیں بزرگ ذوق شعری دے مالک اَتے اپݨے وقت دے بلند پایہ فارسی شاعر وی ہن۔ بھانویں جو اے قطعہ ستویں ہجری یعنی تیرھویں عیسوی دا آغاز ہے۔ اَتے گھٹ کنوں گھٹ پنجویں صدی ہجری (گیارہویں صدی عیسوی) دی سرائیکی زبان دا نمونہ قرار ݙتا ونڄ سڳدے۔‘‘ 

مندرجہ بالا اقتباسات دے حوالے نال اساکوں پتہ لڳدے جو سرائیکی ادب وچ مکتوب نویسی دی روایت ابتداء توں آندی پئی ہے۔ جینویں ادب وچ بیاض اَتے ذاتی ڈائری ، ملفوظات دی اہمیت توں انکار نی کیتا ونڄ سڳدا۔ اُنویں ادبی خطوط، مکتوباتی ادب دے حوالے نال انڄ شناخت رکھدے کیوں جو انھاں خطوط دے ذریعے کہیں شخصیت کوں صحیح تناظر اَتے اصلی سیاق و سباق وچوں ݙیکھݨ اتے اوندے ذہنی اتے فکری عمق اتے علاق کوں ڄاݨݨ کیتے اوندے مکاتیب ، سب کنوں وݙی گواہی اتے سب کنوں وَدھ راست اتے با اعتماد مآخذ ہوندے ہن۔ ‘‘

## ٻِیا ݙیکھو

* لوک ادب دے اصناف اتے ادبی خطوط۔

* خطّاں بھری چنگیر تے سرائیکی لوک ادب

* لوک ادب دے مہان٘دریاں دے چِٹّھیاں

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب وِچ مکتوب نگاری
ونکی:سرائیکی مکتوب نگاری
ست دریاواں دی دھرتی دی ثقافت تے تہذیب

حیاتی نال موت دی بھڑاند ازل توں آندی پئی ہے، ایں بھڑاند وچ چھیکڑ اے تھیا جو گھاگھرا (ہاکڑہ) سُک ڳیا، کاک ندی مر، مک ستی چولستان دے اوٹھیہڑ اجڑ ڳئے جتھاں چرواہے تے مسافر ارام کریندے ہن، میل دے تصور نال جڑئیے ہوئے پندھاں کوں چولستان وچ اٹھݨ والے صحرائی طوفاناں نے ݙراکلا بݨا چھوڑیا۔ سالہیں ویران تھیاں، ٹوبھے سُکݨ مرݨ لڳ پئے تھر کنوں چولستان تئیں اَٹھ ڳئیں منجھیں بھیݙاں ٻکریاں ٻال بندے تے تریمتیں دے سکے کرنگے نظر آوݨ لڳ پئے ،ہک اباد وسوں اجڑ گئی ،سچل سرمست ،حمل فقیر تے بیدل سندھی دے بعد خواجہ غلام فرید نے کافی دی روایت کوں اگاٖں دِر ٹوریا تاں ایں اڄڑی وسوں دی مونجھ بندے دے اللہ تے دھرتی نال عشق تے معرفت دے تعلق تے روہی دے حسن بارے لازوال کافیاں تخلیق کیتیاں جنہاں کوں ثریا ملتانیکر تے پٹھانے خان نے امر کر چھوڑئیے۔

ریاست بہاول پور دا پاکستان بݨݨ دے کجھ سالہیں بعد پاکستان وچ ادغام تھی ڳیا، ملتان دی جاہ تے حکومت مرکز لاہور کوں بݨا ݙتا ڳیا ایں طرحاں ملتان خاص کر سرائیکی وسوں دی ترقی دی رفتار کوں بریکاں لڳ ڳیاں تے اے خطہ محرومیاں دا شکار تھیوݨ لڳ پیا۔

مڑیچے ماڑ روہیلے روہ، تھلوی تھل، اتے دمانی دمان وچ پرائے تھی کراہیں رل ستے۔ عرب وچ اسلام دی آمد کنوں چھ سو سال پہلے سکندر مقدونی یونان توں لشکر گھن تے ملتان دے حملہ کیتا جیندا مقابلہ اِتھوں ملتان دی طاقت ور ملہی قوم نے کیتا ۔ ملتان کنوں تلمبہ تئیں بھاہ مچی رہی چھیکڑ باقی سکندر کوں تیر لگاٖ تے او زخمی تھی پیا۔ اوکوں اے امید نہ ہئی جو زیوس دیوتا دے پتر دا خون ویہہ سڳدے ، اوآپݨا خون ݙیکھ تے ݙرڳیا تے ، ویندیں واری سندھ پار ٹپدیں ہوئیں مر پیا۔

سارے تاریخی تہذیبی اتے او ثقافتی حوالے ہن جیڑھے جو شمالی وادیٔ سندھ اڄوکے صوفیاء دے ملتان دی عظمت تے بزرگی دا اعتراف ہن۔ ملتان دی تریخ تے تہذیب وچ عرباں دے ملتان آوݨ مقامی آبادی دے حملہ کرݨ تے ہند اسلامی ثقافت دے رل مل ونڄݨ نال جیڑھی تبدیلی آئی تے اریحہ شام فلسطین عراق تے ٻنہاں عرب ریاستاں وچوں جیڑھے الراعی عربوں آئے انہاں مقامی دیسی تہذیب کوں عرب اسلامی ثقافت نال رلا کے اتھوں دی مقامیت تے اساطیری ادبی وݨت کوں ہک سراوں تبدیل کر ݙتا، محمد بن قاسم کوں حجاج بن یوسف نے واپس سݙ گھِدا  پَر انہاں دے نال آوݨ والے ست ہزار لوک اتھاں ارائیاں دے نام نال وس ڳئے، پر جیڑھے وی اتھاں آئے او سبھ لوک اِتھوں دی ڳوڑھی ثقافت اتے زبان کوں ورتݨ بغیر نہ رہ سڳئے سدوزئی ،افغانی ، عربی ،ایرانی تے یونانی نسل دے سبھ لوک ایں وسوں وچ آ کے سرائیکی تھی ڳئے تے اتھوں دی زبان تے ثقافت کوں اَپنا گھِدا۔

سابقہ ست دریاواں دی دھرتی سرائیکی وسیب دا ستلج سُک ڳئے چناب ادھا واہندے سندھ اَڄاں وی پہلے آلے زور وچ ہے پر، اے تھل روہ روہی اَتے دمان دی تریہہ نی پیا لہا سڳدا ، بہاولپور وچ آباد کاری نظام نے بہاولپور دی دھرتی دی پراݨی شناخت کوں خراب کیتے قلعہ دیراوڑ مائی جیوندی دا مزار پتن منارہ کوٹ مٹھن اوچ شریف دے مزار ات، فورٹ عباس مروٹ ، شجاع آباد تے ملتان دے قلعے کردے بھردے ویندئین ، سورج کنڈ سورج میانی اندرون ملتان شہر تے مضافات دے قدیمݨی آثارات وی دھوڑا مٹی تھیندے پئین جنہاں کوں توجہ دی لوڑ ہے پئی۔

## ٻِیا ݙیکھو

* سرائیکی تہذیب اُتے ٻِنّھاں تہذیباں دا اثر

* جلیل پور اتے ملتان دی قدیم تہذیب

* سقوطِ ملتان اَتے ملتانی لوک کہاݨیاں

* وسیب دی ثقافت تے جغرافیے دا بَدَل

* ارتقاء توں ردِ تشکیل تئیں سرائیکی زبان تے لوک ثقافت

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دی ماحولیات
ونکی:سرائیکی وسیب دی تہذیب
سقوطِ ملتان اَتے ملتانی لوک کہاݨیاں

۱۸۱۸ء دے سقوطِ ملتان دے بعد ملتان کوں سکھاں نے یرغمال بݨا گھِدا۔ مسیت کوں بارود خانہ بݨایا تے اتھاں گھوڑے ٻدھے، قبرستاناں وچ ہل چلوائے قتل خنام کیتے تے مسلماناں اتے ظلم کیتا، اے ملتان اتے سکھا شاہی دا تریجھا حملہ ہئی ۔۱۸۴۸ء وچ انگریز نے دیوان مولراج کوں گرفتار کیتا تے ملتان دے قبضہ کر گھدا۔ ڈیرہ غازی خان کنوں جھنگ تئیں انگریز دی ونڈ کاری تے حکومت تکڑی کرݨ دا کم شروع تھیا ۔جیندے تحت سرائیکی زبان کوں ٻولیاں دے نام ،نال ونڈ کار شناخت ملی تے انگریز مستشرقین نے اینکوں جٹکی، ڈیرے وال، ریاستی، بہاول پوری، اچوی، جھنگوچوی، ملتانی تے تونسے وال دے نام نال ڄݨوایا ۔ ملتان گزیٹر وچ  ۱۸۵۷ء دے بعد دے سرائیکی لوک شاعراں دا جیڑھا ذکر ملدے انہاں وچ خواجہ فرید سئیں دا حوالہ معتبر ہے ،ایں دور وچ آپ دے علاوہ وی ٻہوں سارے ہندو تے مسلمان شاعر سرائیکی وسوں وچ من چھیکویں شاعری کریندے پئیے ہن۔ 

اوبرائن دی گروسری آف ملتان تے ڈبلیو ایف سیکمپ دیاں مرتب کیتیاں ہوئیاں ملتانی کہاݨیاں انگریز دی سرائیکی دی اہمیت کوں ڄݨواوݨ دی مثال ہن پیاں پر انہاں احمد خان کھرل کوں شہید کرݨ بعد منٹگمری کوں جھنگ کنوں انج کر تے ترقی ݙتی تے اصل جھنگ کوں پسماندہ رکھیا تے جھنگ دی اصل زبان کوں جنگلی دے ناں نال ورتیا تاں جو جھنگ والیاں کنوں ایں گاٖلھ دا انتقام گھِدا ونڄے جو انہاں احمد خان کھرل نال رل کے انگریز فوجاں تے فوجی افسر کیوں مروائے۔

ایں تہذیب وچ ہر دور وچ تبدیلیاں آندیاں ریہاں تقسیم دے بعد جیڑھے مہاجرین ملتان تے مضافات وچ موجود شہراں وچ آن کراہیں آباد تھئے۔ اوں مقامی زبان نہ ڄاݨدے ہن، جاں جو اتھوں دے شہراں، ملتان ،مظفر گڑھ ،شجاع آباد، سکندرآباد ،مٹوٹلی ، لودھراں، بہاول پور، وہاڑی ،خانیوال تے بہاول پور دے اندرون شہراں اچوں نقل مکانی کرݨ آلے ہندو تاجر دکان دار تے زمیندار سرائیکی زبان ٻولیندے ہن تے اتھوں دی ثقافت نال وی جڑت رکھیندے ہن جنہاں کوں عرباں نے ملتان دے قبضہ کرݨ بعد وی ۷۱۲ء کنوں ۱۸۱۸ء تئیں بے دخل نہ کیتا ہئی ناں انہاں کنوں اتھوں دے رہوݨ والیاں کوں کوئی شکائت ہئی ، تقسیم دے بعد ٻہوں ساریاں اہم روایتاں ریتاں رسماں اتے ثقافتی ڳنڈھتاں کوں وی مذہب دے ناں دے انجو انج کر ݙتا ڳیا جتھوں کن بسنت ہولی تے میلے مسلمان تے کافر تھی ڳئے ۔ ہندی برصغیر دی ونڈ دے بعد لسانی حوالے نال ہِکا زبان تھی کے وی اردو تے ہندی دے ناں نال مسلمان تے کافر دے طور دے جُڑ ونڄݨ لڳ پئی جیندے اَہر وچ ڈاکٹر گوپی چند نارنگ دی شاہ گردی وچ انہاں دے شاگرد وی شریک ریہن۔ ایں لسانی بحث کوں سمجھݨ کیتے کتابِ ایک بھاشا دو لکھاوٹ دو ادب، دا مطالعہ مفید راہسے ۔ 

## ٻِیا ݙیکھو

* سرائیکی تہذیب اُتے ٻِنّھاں تہذیباں دا اثر

* جلیل پور اتے ملتان دی قدیم تہذیب

* ست دریاواں دی دھرتی دی ثقافت تے تہذیب

* وسیب دی ثقافت تے جغرافیے دا بَدَل

* ارتقاء توں ردِ تشکیل تئیں سرائیکی زبان تے لوک ثقافت

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دی ماحولیات
ونکی:سرائیکی وسیب دی تہذیب