تھیواں صدقے صدقے

اِتھاں میں مُٹھڑی نِت جان بہ لب

او تاں خوش وسدا وچ ملک عرب

خواجہ فریدؒ دیاں کئی کافیاں اینجھاں ہِن جنھیں وچ فنا فی الشیخ دی منزل توں لنگھ کے فنا فی الرسولؐ دے مقام دو پندھ کرݨ دا حوالہ مِلدے ۔’’تھیواں صدقے صدقے‘‘ وی ایں سلسلے دی ہک کافی ہے جیندے وچ حج دے موقعے خواجہ سئیں دے عشق تے مستی دی کیفیت دا واضح اظہار مِلدے ۔ جݙاں حج دی ڳالھ ٹُری ہے تاں تیرھویں صدی ہجری دے چھیکڑی ݙہاکے وچ کیتا ڳیا اے سفر وی آپݨی مثال آپ ہا ۔ چاچڑاں شریف توں خان پور … خان پور توں ملتان تے وَل ملتان توں اجمیر شریف پُڄ کے خواجہ معین الدین چشتیؒ دے مزار دی حاضری دے بعد اے قافلہ حجاز مقدس روانہ تھیا تاں ایندے وچ خاص خلیفیں دے علاوہ اینجھے لوک وی شامل ہَن جیڑھے مدت توں ایں پندھ دی سِک ایں ڳالھوں سینے وچ لُکائی رَہندے ہَن جو او اَݨ پَھر ہوندیں ہوئیں اظہار وی نہ کر سڳدے ہَن ۔ حج دا فرض نبھاوݨ دے بعد اے قافلہ مکہ توں مدینہ روانہ تھیا ۔ ویندیں وڳدیں پندھ کریندیں جُوں جُوں منزل نیڑے آندی ویندی ہئی ۔ خواجہ فریدؒ دے دل دی کیفیت ایں موقعے دی سِک وِچ غیر تھیندی ویندی ہئی ۔ تہوں تاں مدینہ منورہ پُڄݨ ویلھے صَدُّق تے قربان تھی ونڄݨ دی خواہش دا بے ساختہ اظہار غزل دے انداز اِچ لکھی ڳئی ایں کافی دے وِچ ایں طرحاں تھئے:

تھیواں صدقے صدقے

آیا شہر مدینہ

ایندے وچ شک نئیں جو ’’عشق ہے چیز لذیز عجیب‘‘۔ ہجر تے وصال عشق توں وکھ نئیں تھی سڳدے پر اے ڳالھ وی منݨی پوسی جو سُکھ دی قدر دا پتہ وی اوں ویلھے لڳدے جئیں ویلھے پہلے ݙکھ دا سونہاں تِھویجے۔ ایہا وجہ ہے جو مُدتاں توں ڳل دے ڳلانویں بݨݨ والے ݙکھڑے وی اوں ویلھے یاد نئیں رہندے جئیں ویلھے سُکھ محض جھات کر گھنے ۔ تہوں تاں خواجہ سئیں وی سُکھیں دی سیج سُہاوݨ دی من موہݨی ڳالھ کیتی ہے:

سُکھ دی سیج سُہایم 

ڳیا ݙکھڑا دیرینہ

مدنی ماہیؐ دے شہر کوں ہک نظر ݙیکھݨ نال خواجہ غلام فریدؒ اپݨے سارے ݙکھیں کوں کنڈیتا کرکے سُکھیں لدھی سیج سہاوݨ دی ڳالھ کیتی ہے تاں وَل لُٹیج ونڄݨ والے دِل تے ݙکھیں توں پُر سُنڄ بَر رہ ونڄݨ والے سینے دا تاں سوال وی پیدا نہ تھیوݨا ہا تہوں سوبھیں بھریے ایں موقعے ایں طرحاں دا اظہار موقعے دی مناسبت نال ہے :

نہ رو دِلڑی لُٹڑی

نہ ݙکھ سُنڄڑا سینہ

خواجہ غلام فریدؒ جیڑھی دھرتی تیں قدم رکھیا ہا ۔ او دھرتی کوئی عام دھرتی نہ ہئی ۔ اُنھاں دے محبوب دی نگری ہئی ۔ ایں نگری وچ پُڄݨ والا ݙینہ تے وَل او مہینہ خواجہ سئیں دے حوالے نال تاں بے مثل تے بے مثال ہا ۔ تہوں تاں اوں ݙینہ کوں سونے رنگا ݙینہ تے اوں مہینے کوں نیک مہینے دے حوالے نال تعبیر کیتے:

سِجھ سونے دا اُبھریا

ݙٹھڑا نیک مہینہ

خواجہ فریدؒ سونے رنگے سِجھ نال روشن تھیوݨ والے مدینہ منورہ کوں حرم مُعلیٰ نال تشبیہ ݙیندیں ہوئیں نور دی اینجھی مثال آکھیئے جیندے وچ جھات کرݨ نال دل تیں لڳے سارے زنگ لہہ ویندن تے چوݙاں طبق روشن تھی ویندن۔ یعنی ہر پاسے کِھنڈیاں نور دیاں لاٹاں اِتھائوں نکلدین:

حرم مُعلیٰ روشن

ہے نوری آئینہ

مکی مدنی ماہیؐ دے مُحابیو خواجہ سئیں عرب دی پوری دھرتی کوں ساری دنیا وچوں ایں طرحاں سوہݨا تے من موہݨا آکھیئے جیویں جو مُندری وچ تھیوا:

عرب دی ساری دھرتی

سوہݨی صاف نگینہ

نال نال اے وی آکھ ݙتے جو:

ملسی جیڑھا رکھسی

صدق ثبوت یقینہ

ݙوجھے لفظیں وچ ایں بختیں بھری دھرتی دی زیارت اوکوں نصیب تھیسی جیڑھا اینکوں دِلوں چاہسی تے پکا سچا یقین رکھسی ۔ ایں دھرتی تیں سچی سِک رکھ کے آوݨ والا اِتھاں اپڑ کے آپݨے آپ کوں وی بُھل ویندے ، اوکو ںنہ خویش قبیلے دا ہوش رہندے تے نہ کوئی آکڑ وݙائی والی پُھوت رہندی ہے ۔ اِتھاں پُڄ کے جݙاں نفس آپݨی موت آپ مر ویندے تاں شیطان دی وی ہمت نئیں تھیندی جو نیڑے آوݨ دا اَہر کرے:

تھیا شیطان پسیلہ

مر ڳیا نفس کمینہ

خواجہ غلام فریدؒ کوں سئیں سوہݨےؐ دے دربار وچ پہنچݨ نال جمعہ دی رات زیارت نصیب تھیوݨ دی جیڑھی خوشخبری دان تھیندی ہے اوندا اظہار کریندیں آہدن:

خبر فرید سݨیوسے

مِلسوں شب آدینہ

مقطع وچ پاتی ونڄݨ والی جمعہ دی برکت تے اہمیت دے حوالے نال مُکݨ والی ایں کافی دی اہم ڳالھ اے ہے جو ایندا ہر شعر ݙوجھے نال ڳوڑھا ڳانڈھا رکھدے تے پوری کافی بارے خواجہ فریدؒ دی آپݨی زبان وچ ایں طرحاں وضاحت کیتی ونڄ سڳدی ہے۔

سٹ کر درد فرید ہمیشہ

گیت پرم دے ڳاندے

## حوالہ
لکھّت ویورا، ڈاکٹرحمیداُلفت ملغاݨی ،چھاپہ خانہ: جھوک پرنٹرز ملتان