سرائیکی شاعری داچوتھا دور

1366ھ توں 1408ھ؍1947ء توں 1988ء

## پاکستانی دور

* سرائیکی شاعری دا چوتھا دور 1947ء توں شروع تھیندے ۔ 1947ء جنوبی ایشیاء دے مسلمانیں کیتے ہک سنگ میل دی حیثیت رکھدے۔ جنوبی ایشیاء دے مسلمان زندگی دے ہر شعبے وچ پچھوں تے رہ ڳئے ہن۔ 1857ء دی جنگ آزادی دے بعد مسلماناں دی سیاسی تے معاشی حالت ٻہوں وِگڑ ڳئی تے مسلمان زندگی دے ہر شعبے وچ محرومیاں دا شکار تھیندے ڳے۔ مسلماناں کوں ایں اندھارے وچوں کڈھݨ کیتے اگرچہ سرسید احمد خان اپݨے طور تے تݨدے پے ہن۔ مگر ایں کوشش کوں ہک منظم تحریک دی صورت اوں ویلے عطا تھئی جیڑھے ویلے نواب محسن الملک تے مولانا محمد علی جوہر ڈھاکہ وچ مسلماناں دی سیاسی پارٹی مسلم لیگ دی بنیاد رکھی۔ مسلم لیگ پورے جنوبی ایشیاء وچ مسلماناں دی نمائندہ سیاسی جماعت بݨ تے اُبھری۔ جئیں پورے ہندوستان دے مسلماناں کوں ہک نواں عزم ‘ حوصلہ تے ہمت عطا کیتی۔ مسلماناں کوں اپݨا مستقبل ݙکھالی ݙیوݨ لڳا تے ہر جا تے مسلم لیگ دے جھنڈے تلے مسلمان کٹھے تھیوݨ لڳے۔ اے مسلماناں دی خوش بختی ہئی کہ انھاں کوں ایں دور وچ شاعر مشرق علامہ اقبال جہیں مفکر تے حضرت قائد اعظم جہیں رہبر نصیب تھئے۔ مصورِ پاکستان خواب ݙٹھا تے قائد اعظم محمد علی جناح ایں خواب دی تعبیر دے حصول واسطے رات ݙینہ مصروف تھی ڳے۔1940ء وچ لاہوروچ ہک عظیم الشان جلسہ تھیا جیندے وچ قراردادِ پاکستان منظور کیتی ڳئی۔ ایں قرار داد دے پاس تھیوݨ نال مسلمانیں کوں منزل دی طرف ودھݨ دا مزید حوصلہ ملیا۔ تحریک پاکستان وچ بھر پور جوش و جذبہ پیدا تھی ڳیا۔ عورتاں ‘ مرد ‘ نوجوان ‘ ٻڈھڑے ‘ طالب علم سب تحریک پاکستان دے قافلے وچ شامل تھی ڳے تے ایں کوشش دے نتیجے وچ۔ حضرت قائد اعظم محمد علی جناح دی رہنمائی وچ جنوبی ایشیاء دے مسلماناں ہک نواں وطن پاکستان حاصل کر گھدا۔ پاکستان دا قیام اساݙی قومی زندگی وچ ہک سنگ میل دی حیثیت رکھدے۔ پاکستان دے قیام جتھاں اساکوں آزادی دی نعمت توں سرفراز کیتا۔ اُتھاں اساݙی سوچ ‘ فکر ‘ سیاسی ‘ سماجی تے معاشرتی زندگی تے ایندے ٻہوں گھاٹے اثرات پے۔ اساݙی قومی زندگی دے ایں نویں سفر تے نویں رُخ نے اساݙے ادب تے وی نویں نویکلے اثرات مرتب کیتے۔

آزادی نصیب تھیوݨ نال جتھاں اساکوں قومی بیداری ‘ ملی شناخت تے سیاسی و سماجی شعور دی دولت ملی اُتھاں اساݙے ادب کوں وی ہک نواں روپ تے منہ مہاندرا ملیا۔ ہِیں کیتے اساں اپݨے چوتھے دور دا آغاز اپݨی ملی زندگی دے ایں اہم موڑ نال ڳنڈھوڑ کیتے۔

تخلیقی ادب سب چیزاں توں زیادہ حساس ہوندے۔ ایں واسطے پاکستان دے ݙوجھے علاقیاں دی طرح سرائیکی علاقے دا دانشور تے شاعر وی ایں ملی تحریک توں متاثر تھی تے اوندا ہک حصہ بݨ ڳیا۔ ڈیرہ غازی خان تے ملتان وچ مسلم لیگ دا زور شور قائم تھیا۔ بہاول پور وچ مسلم لیگ بݨاوݨ دی اجازت نہ ملی تاں تحریک پاکستان دے کارکناں مسلم بورڈ دے ناں نال اتھاں پاکستان دے قیام واسطے کوششاں شروع کر ݙتیاں تے آخر 3اکتوبر1947ء کوں اعلیٰ حضرت امیر آف بہاول پور ریاست بہاول پور دا پاکستان نال الحاق دے معاہدہ تے دستخط کر ݙتے۔ حکومت پاکستان دی طرفوں حضرت قائد اعظم دستخط کیتے تے اوندے بعد 17ستمبر 1955ء کوں ریاست کوں پاکستان وچ ضم کر ݙتا ڳیا۔(1)قیام پاکستان دے بعد ایں علاقے وچ سیاسی تے سماجی تبدیلیاں آیاں ۔ نویں نظریاتی سانجھ وچ پورے ملک دے واسی ڳنڈھیے ڳے۔ ہم وطنی ‘ آزادی تے اسلامی اخوت ملک دے ہک کونے توں بے کونے تئیں دے لوکاں کوں ہک فکری ہم آہنگی عطا کیتی۔ قومی یکجہتی دا بھرپور شعور جاڳیا۔ عوامی بیداری دا نواں سجھ اساݙے وطن تے اساݙی سوچ نگر وچ اُبھریا۔

## پاکستانی دور دیاں خصوصیات
سرائیکی شاعری دے پچھلے ادوار وچ اساکوں تصوف‘ دین ‘ معرفت تے طریقت ‘ادب دے متھے تے لسکدے ݙسدن۔ یا وت منظوم عشقیہ داستاناں دی ادبی روایت تے چھاں ݙسدی اے۔ اے دور پچھلے رنگ توں ہٹ تے عوامی بیداری ‘ چنگے مستقبل دی آس ‘ امن ‘ انصاف ‘ صداقت تے آزادی دے امکانات نال آباد ݙسدے۔ ایں دور وچ حسن و عشق دیاں طویل داستاناں دا باب ختم تھیندے۔ لوک قصے کہاݨیاں دے جادو توں نکل تے زندگی دیاں حقیقتاں دی طرف متوجہ تھیندن۔ روایتی قصہ پن جیڑھا شعر و ادب دی وݙائی دی علامت ہئی۔ نویں ادبی مہاڳ اڳوں پھکا پئے ویندے۔ بلکہ ہک ݙوں شاعراں دے علاوہ تقریباً داستان گوئی ایں دور وچ بالکل ختم تھی ویندی اے۔

تصوف دی روایت اساݙے شعری ادب وچ منڈھ قدیم توں لڳی آندی اے۔ اسماعیلی پیراں دے گنان ہوون یا حضرت بابا فریدالدین مسعود گنج شکرؒ دے بیت ‘ صوفیانہ رنگ دے اثرات پہلے دور کنوں شروع تھی تے حضرت خواجہ فریدؒ دے دور تئیں توڑ پُڄدن۔ ایں توں بعد نوروز تے مولانا نصیر الدین خرم تصوف دی ایں روایت کوں ہک پاسے کر تے ۔ اپݨے نویں دڳ بݨیندن۔ لہٰذا ایں پاکستانی دور وچ تصوف دی شعری روایت بالکل مُک ویندی اے۔ شاعری وچ صوفیانہ مضامین دی جا تے عصری مسائل ‘ حقیقت پسندی ‘ سیاسی شعور ‘ انفرادی شخصی تجربے شاعری وچ شامل تھی ویندن۔ ایں دور دا شاعر اپݨے عہد دے مسائل توں اَکھیں نوٹ تے کہیں داستانوی ماحول وچ اپݨے آپ کوں گم نیں کریندا بلکہ جیندے جاڳدے حواس نال او زندگی دیاں تلخ سچائیاں دا تجربہ کریندے۔ اوندے حل سوچیندے تے اپݨے فکری تجربے کوں اپݨے عہد دے لوکاں ‘ انھاں دے مسائل ‘ انھا ںیاں ضرورتاں تے عصری تقاضیاں نال ہم آہنگ کریندے۔

اساݙی قومی تاریخ وچ ݙوں اہم موڑ آندن ہک 1965ء تے ݙوجھا 1971ء جݙاں ہندوستان نال پاکستان دی جنگ تھیندی اے۔ انھاں ݙوں جنگاں دے نتیجہ وچ سرائیکی ادب وچ ݙوجھیاں پاکستانی زباناں دے ادب دی طرح ملی جذبیاں دا بھر پور اُبھارہ تھیندے تے جیندے نتیجے وچ سرائیکی زبان اِچ ٻہوں وݙا ملی شاعری دا ذخیرہ وجود وچ آندے۔ بے شمار قومی تے ملی نغمے لکھے ویندن جئیں وچ وطن دی محبت توں جند قربان کرݨ دا عزم ‘ قومی یکجہتی ‘ ملکی تعمیر و ترقی واسطے بھر پور کوششاں دا ذکرملدے۔ ایں توں علاوہ قیام پاکستان دے بعد اَڄ تئیں ملک وچ جیڑھیاں سیاسی تحریکاں چلیاں یا حکومتی سطح تے جو سیاسی تبدیلیاں آئیاں ۔ شعراء انھاں توں اثرات قبول کیتے تے انھاں دے حوالے کتھاہیں کھل کے تے کتھاہیں علامتی انداز وچ وݙی آسانی نال ڳولیئے ونڄ سڳدن۔

                       پاکستانی دور دی شاعری نے زبان و بیان دی سطح اُتے وی کئی تبدیلیاں اختیار کیتیاں۔ پچھلے ادوار وچ زبان و بیان اُتے فارسی تے عربی زبان دے گھاٹے اثرات ملدے ہن۔ ہُݨ     مغربی ادب دے اثرات صاف نشابر ہن۔ پڑھے لکھیے شاعراں مغربی ادب دے علاوہ ٻئے غیر ملکی ادب دے مطالعے دے بعد سرائیکی زبان دے شعری ادب کوں نویں تجربیاں دا سونہاں کیتا۔نویاں صنفاں رائج تھیاں۔ حتیٰ کہ غزل ‘ آزاد نظم دے علاوہ نثری نظم تے جاپانی صنف ہائیکو تک سرائیکی شاعری وچ ورتیاں ڳیاں۔ نویں دور دے شعراء قومی زبان وچ مروّج اظہار دے سبھے سانچے اپݨے کول ورتیے ۔ جدید نظم کوں کافی اڳوں تے ودھایا۔ سرائیکی غزل دا معیار کافی اُچا کیتا۔ جدید علامتاں ‘ نویں استعارے تے دیسی حوالے شاعری داحسن بݨیئے۔ شعری ادب صرف تفریح دا ذریعہ نہ ریہا بلکہ فن تے فکر دے نویں معیار قائم کیتے ڳے۔  ہُݨ حسن و عشق دا موضوع وی فکری پس منظر نال پیش تھیوݨ لڳا۔ایں ترقی یافتہ دوروچ تہذیبی زندگی وچ جوں جوں تبدیلی آندی ڳئی انویں انویں شعری رویے وی تبدیل تھیندے ڳے۔

                       سی حرفی ‘ مثنوی ‘ بارہ ماسے تقریباً متروک تھی ڳے۔ انھاں اصناف دی جا تے غزل کافی تے جدید نظم سنبھال گھدی۔ البتہ اے آکھݨاں پوندے کہ شاعری دے ایں جدید رُخ وچ کافی اپݨی جا اصلوں نی چھوڑی بلکہ ہک مضبوط روایت دے نال او اَڄاں وی اڳوں تے ودھدی پئی اے۔

                       سرائیکی شاعری دے ایں جدید دور کوں اشاعتی سہولتاں ‘ ذرائع ابلاغ تے مشاعرے دی روایت نے وی کافی تقویت عطا کیتی۔ انھاں عوامل تخلیقی عمل کوں تیز وی کیتا تے ایندے فنی معیار وچ وی اضافہ کیتا۔ سرائیکی علاقے وچ ایں وقت ترائے ریڈیو سٹیشن سرائیکی نشریات کریندے پن۔ جتھوں نشتریاتی ادبی پروگرام لڳاتار سامعین تک پُڄدے پن۔ ریڈیائی ضرورت دے تحت غنائیے ‘ گیت تے منظوم ڈرامے تخلیق تھیندے پن تے اے نویاں اصناف پچھلے کئی سالیں توں کافی شہرت و مقبولیت حاصل کر ڳن۔ ایندے علاوہ جرائد ‘ اخبارات تے تنقیدی مجالس نے وی ایں دور دے شعری ادب کوں کافی فنی محاسن عطا کیتن۔ آکھیا ونڄ سڳدے کہ جدید شاعری دا اے دور سرائیکی شاعری دے بہترین مستقبل دی بہترین بنیاد ہے۔

سرائیکی زبان دی شاعری دا اے چوتھا دور جیڑھا قیام پاکستان توں شروع تھیندے اساں ݙوں حصیاں وچ تقسیم کریندے ہیں۔ پہلے حصہ وچ او بزرگ شعراء آندن جیڑھے کہیں حد تئیں گزشتہ دور دی باقیات آکھیے ونڄ سڳدن۔ انھاں دے کلام تے فکر وچ فریدی دور دیاں سب خصوصیات موجود ہن۔ اوندے بعد جدید شاعری دا دور شروع تھیندے جیندا سلسلہ اَڄاں جاری اے۔ جیڑھا اَج ارتقائی منزلاں طے کریندا پے۔ اڳوں تے ٹُردا ودھدا پے۔ ایں دور دے ݙوہاں حصیاں وچ کافی عرصہ تئیں اساکوں ادبی ٹور دا کوئی نشابر روپ نیں ملدا۔ ہک تعطل دی کیف طاری ݙسدی اے جینکوں خرم بہاول پوری اڳوں تے ودھایا۔ ول کافی عرصہ دی چپ دے بعد یتیم جتوئی اینکوں اڳوں تے ودھیندے تے قدیم تے جدید دور دے درمیان ہک وسیلے دے طور تے اے شاعر سامنیں آندے ہن۔ اساں ہُݨ  واری واری ایں دور دے کجھ نمائندہ شعراء دا تذکرہ کریسوں۔ ایندا مکمل ارتقائی جائزہ اَڄاں پوری طرح ممکن کینی کہ اے سفر حالی جاری اے۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان