کیا تخت لہور دا معنی ’’ لا شریک ‘‘ اے ؟؟

خانپوروں اٹھ صفحے دا ہک رسالہ ’’ راز نامہ ‘‘ دے ناں تے آئے ۔ محترم مجاہد جتوئی اینکوں شائع کیتے ۔ اے سارا رسالہ میݙی بحث ’’ شہر بھنبھور یا تخت لہور ‘‘ بارے ہے ۔ ایندے وچ محترم مجاہد جتوئی صاحب اپݨی تحقیق دے ذریعے ’’ لہور ‘‘ کوں ’’ لا شریک ‘‘ جیرھی جو صرف اتے صرف ’’ رب ذوالجلال وحدہ لاشریک‘‘ دی صفت اے‘ دے معنے تک پُجٖائے ۔ صفحہ 6 تے آپ فرمیندن : ’’ جہاں تک لفظ ’’ لہور ‘‘ کا تعلق ہے تو صوفیا نے اپنی شاعری میں اسے بار بار استعمال کیا اور اس کا استعمال لا + ہور یعنی لا شریک ، لا غیر کے طور پر کیاہے ، مثلاً ’’ لاہوروں آ ہور سݙایو ‘‘یعنی جہاں کوئی اور نہ تھا وہاں سے آ کرتونے خود کو اور (کائنات ) کہلوایا۔‘‘

کیا اڄ تک کہیں زبان دے مترجم ، شارح یا ماہر لسانیات لہور دا ترجمہ ’’ لا شریک ‘‘ کیتے؟ جیکر کیتے تاں ایندا حوالہ ݙتا ونجٖے۔ اڄ وی عربی ، فارسی ، اردو تے پنجابی دے عالم زندہ ہِن ، کوئی تاں ہووے جیرھا دم مار تے لہور دا ترجمہ ’’ لا شریک ‘‘ کر تے اساکوں سمجھاوے ۔ مجاہد جتوئی اپݨے کوڑ کوں پاݨی ݙیوݨ سانگے اڳلی توں چڳلی آلا کم کیتی ویندن، میں آکھداں تخت لہور دی حمایت ءِ چ جیرھیاں بوذکیاں او ماری امدن او تاں تخت لہور دے مہاراجے رنجیت سنگھ یا اوندے کہیں لہوری پرستار وی نی ماریاں ۔ مجاہد جتوئی کل کلاں اے وی آکھ سڳدن جو لہور دا مطلب ’’ لا شریک ‘‘ اے ۔ تہاݙے اُتے لازم اے جو لا شریک دی پوجا کرو ، پر جنہاں دا چِیتا جاہ تے نہ ہووے او مجاہد جتوئی دا فرمان منن، اساں تاں ’’ قیدی تخت لہور دے ‘‘ نعرے توں اڳوں ودھ تے ’’ باغی تخت لہور دے ‘‘ نعرے لیسوں ۔ اے وی ݙیکھو جو مجاہد جتوئی تخت لہور دی حمایت ءِ چ ایجھا ویبٖلا تے ویڑا تھیا ودے جو ایندے چِیتا جاہ تے کینھی ۔ میں راز نامے دے جیرھے صفحے دی ڳالھ بیٹھا کرینداں اُتھاں ’’ لہور ‘‘ کوں لا شریک دے مقدس معنے دا چولا پواوݨ ویلھے اونکوں صوفی شاعر شاہ حسین تے بابا بلھے شاہ دا فرق وی سمجھ نی آیا ۔ پنجابی شعر ءِ چ اُتے شاہ حسین تے  تلے بابا بلھے شاہ لکھی ڳے۔پنجاب دے صوبائی دارالحکومت تخت لہور کوں مقدس بݨاوݨ آلے مجاہد جتوئی اے نی لکھیا جو علامہ اقبال پنجاب توں بیزاری دا اعلان کیوں کیتا تے سید عطا اللہ شاہ بخاری اپݨی مطبوعہ فارسی نظم ءِ چ ہک سو ہک مندا کیوں ݙتا؟ 

اعتراض ذاتی نی بلکہ علمی اے ، کیا کہیں وی رسالے اخبار یا مجلے دا ناں ’’ راز نامہ ‘‘ ہووݨ درست اے ؟ سرکاری سطح تے خفیہ خط و کتابت کوں ’’ سرشتہ ‘‘ آکھیا ویندے ، خفیہ ایجنسیں دے ’’ راز نامے ‘‘ وی ہوندن پر ہک اشاعتی میگزین یا گزٹ کوں ’’ راز نامہ ‘‘ آکھݨ کیا ہے ؟اپݨی تحقیق نال ایندے تے وی روشنی پاون۔ بٖئی گزارش اے جو مجاہد جتوئی لکھدن ’’ 2002ء  میں خواجہ طاہر محمود کوریجہ کے دیوان فرید کے نسخہ میں ’’ ملک پنجاب ‘‘ کی تعریف کرنے والوں میں ڈاکٹر نبی بخش بلوچ، ڈاکٹر نصر اللہ خان ناصر، ڈاکٹر جاوید چانڈیو ، ڈاکٹر طاہر تونسوی ، ڈاکٹر اسلم انصاری ، ڈاکٹر قاسم جلال ، ڈاکٹر میاں مشتاق احمد ، حیات محمد چغتائی ، ملک محمد اسلم میتلااور سید انیس شاہ جیلانی کے علاوہ بھی کئی ثقہ حضرات شامل ہیں ‘‘۔ میں آکھداں اے چِٹا کوڑ اے ، انہاں لوکیں خواجہ طاہر محمود کوریجہ دے دیوان دی تعریف کیتی اے نہ کہیں متنازعہ ’’ ملک پنجاب ‘‘ یا ’’تخت لہور ‘‘ دی ڳالھ کیتی تے نہ ای انہاں توں کہیں ایں بارے رائے پُچھی اے ، جیکر ایویں ہووے ہا تاں مجاہد جتوئی نال چولستان ءِ چ ڈاکٹر نصر اللہ ناصر لڑائی نہ کریندے ۔ 

باقی اے وی ݙسی ونجٖاں جو پچھلے کالم وچ اے ڳالھ میں ݙسی ہئی جو خواجہ طاہر محمود کوریجہ دا جیرھا پہلا نسخہ 2002ء والا ہے ، اوندے وچ تخت لہور نی ’’ شہر بھنبھور ‘‘ اے تے ’’ ملک پنجاب ‘‘ دی وی صورتحال اے ہے جو اُتے ملک پنجاب تے ترجمے ءِ چ ’’ سندھ پنجاب ‘‘ لکھیا ہویا ہے۔ تخت لہور تے اوندے حامی ݙساون جو اے دھوکہ تے فراڈ کیا ہے ؟ میݙے اُتے مجاہد جتوئی الزام لائے جو ’’ معترضین کے گروہ کی قیادت ایک ایسے صاحب نے سنبھالی ہوئی ہے جو خود نسخہ طاہر محمود کو وسیب میں پھیلانے کے عمل میں ہمہ وقت ’’ ظاہر ظہور ‘‘ شامل رہے ہیں ۔‘‘ ایں بارے ءِ چ عرض ہے جو خواجہ طاہر محمود کوریجہ دے دیوان دی طباعت توں گھن تے اشاعت تک میݙا کوئی عمل دخل کینھی ۔ ایں دیوان دے وݙے اشاعتی ادارے الفیصل جیرھے جو خواجہ طاہر محمود دے رشتے دار اِن ، شائع کیتے تے او خود ایندی اشاعت کریندن ۔ ہا ! البتہ خواجہ صاحب خود ݙسیندن جو قیس فریدی صاحب مرتب کیتے ہوئے اغلاط نامے کوں بنیاد بݨا تے مجاہد جتوئی اینکوں اپݨی تحقیق شو کیتا تے ول ہک سو نسخہ دیوان فرید وی فرید فاؤنڈیشن واسطے گھن ڳئے تے الفیصل والے رقم دا تقاضا کریندے رہ ڳئے۔

دیوان فرید وچ مجاہد جتوئی خواجہ فرید تے جتھاں جتھاں بہانے نال وار کریندا امدے اتھاں ہک بٖیا خطرناک وار وی کیتے ۔ ایں بارے میں آپوں کجھ نی آکھدا ، تُساں پڑھو تے ڳالھ دی تول تک وی آپ کرو ، میں اے وی آکھداں جیکر خواجہ فرید دے اپݨے دان خان کوں ہوش کینھی تاں وسیب اپݨے آپ اکھ بھالے جو اوندے سب توں وݙے ہیرو نال کیا کیا کوا کیتی ویندی پئی اے ؟ مجاہد جتوئی ’’ راز نامے ‘‘ دے صفحہ چار تے لکھدن ’’ اگر ایسے دیکھیں توں ’’ مکل وادھ ‘‘ یعنی کوہ سلیمان کے دامن کا علاقہ اور انگریزی تھانے اکھاڑنے کی بات جو بظاہر حضرت ( خواجہ فرید ) کے شعری مزاج سے مطابقت نہیں رکھتی ، اس کا تذکرہ صرف ایک ہی مرتبہ ہوا ہے ۔‘‘ 

صرف سرائیکی وسیب دے لوک نی پاکستان تے دنیا دیاں تمام محکوم قوماں خواجہ فرید دے ’’ پٹ انگریزی تھاݨے ‘‘ آلے شعر کوں نعرہ بݨائے۔ سوال اے ہے جو کیا ’’ اپݨی نگری آپ وسا توں ، پٹ انگریزی تھاݨے‘‘ خواجہ فرید دے شعری مزاج دے خلاف اے ؟ کیا خواجہ فرید تخت لہور یا اوندے کہیں وائسرائے دے در تے پاݨی بھریندا رہ ڳئے ؟ خواجہ فرید سئیں لعلو لاڑ تے پھلو ݙاہا جہے وسیبی بھرانویں کول تاں لنگھ ویندے ہن، دعوتاں وی کھمدے ہن ، کیا کہیں انگریز حاکم یا تخت لہور دے مہاراجے رنجیت سنگھ دی نسل ( آل اولاد آکھو یا لونج پلونج ) کوں کݙاہیں ملݨ ڳئے ؟ جیکر نی تاں بر تھیوو بہانے بہانے نال آپ آنگے خواجہ دیاں پاڑاں کوں کیوں پٹیندو؟

راز نامہ دے پہلے صفحے تے آکھیا ڳئے جو’’ ہم نے جملہ الزامات کی فہرست دیکھی ، معلوم ہوا کہ 271 کافیوں اور 755 صفحات کے تحقیقی کام سے صرف تین لفظ ایسے ہیں جو ایک خاص طبقے کو پسندنہیں آئے اور وہ یہ تھے کہ ہم نے کافی نمبر 9 میں عام طور پر رائج ’’ سندھ پنجاب ‘‘ کو ’’ ملک پنجاب ‘‘ اور کافی نمبر 17 کے مقطع میں رائج ’’ شہر بھمبھور ‘‘ کو ’’ تخت لہور ‘‘ سے بدل دیا اور اسے ایک دانستہ تحریر قراردیکر کہا گیا کہ ’’ در اصل ہمیں ایک خالص لابی نے خرید لیا ہے ‘‘ ۔ اس مہم کا آغاز خانپور میں 21 فروری 2014ء کو ماں بولی کے حوالے سے منعقدہ تقریب ( اشارہ ظہور دھریجہ کی طرف ) سے ہوا ۔‘‘ 

مجاہد جتوئی صاحب دی طرفوں اے آکھݨ غلط اے جو 755 صفحیاں دی تحقیق دے کم ءِ چ صرف ترائے غلطیاں ملین۔ غلطیاں صرف ترائے نی ترائے سو بلکہ ترائے ہزار توں وی زائد اِن ۔ ایندے ءِ چ تحریف توں علاوہ کمپوزنگ تے املاء دے غلطیں دی بھرمار اے ، زیادہ پرے نہ ونجٖو۔ شروع شروع دیاں چند جھلکیاں ݙیکھو، ایں وچ تبدیلیں دا تماشا لڳا پے ، کتھائیں ’’ مائی کوں بٖچڑی نی مِلدی ‘‘۔

1:                    سرورق ۔ دیوان فرید بالتحقیق مجاہد جتوئی

2:                   پشتہ ۔ دیوان فرید ، تحقیق ترجمہ مجاہد جتوئی

3:                  اندرونی مُکھ پناں، دیوان فرید تحقیق و تحریر مجاہد جتوئی

4:                  ضابطے آلا صفحہ ، دیوان فرید بالتحقیق ، تحقیق و ترتیب مجاہد جتوئی

5:                   فہرست صفحہ 29 کافی 47 توں 69 تئیں ترتیب غلط ۔ اتنی وݙی غلطی تے بے ترتیبی کوں سٹیکر چمباڑ تے لُکاوݨ دی کوشش کیتی ڳئی اے ۔ 

غلطیاں ترائے سو ، ترائے ہزار یا ول بھانویں ترائے لکھ ہوون ۔ اساں انہاں کوں ݙیکھدے ای نی۔ غلطیاں تھی ویندن ، غلطی دی خیر اے بیمانی نہ ہووے ۔ مجاہد جتوئی آکھدن جو خواجہ فرید دا کلام کہیں سرائیکی سیاسی جماعت دا منشور کائنی ۔ ضروری نی منشور او ہوندے جیندے متھے لوظ منشور لکھیا کھڑا ہووے۔ خواجہ فرید دی طرفوں ’’پٹ انگریزی تھاݨے ‘‘ دا حکم تے ماء دھرتی دی محبت ءِ چ لکھیا ہویا ہک ہک لوظ اساݙا منشور ہے۔ سچی ڳالھ اے ہے جو تخت لہور دی حمایت اتنا وݙا ظلم اے جو ݙیکھ تے ہاں سڑ ویندے تے ݙیکھݨ آلا دیوان بلاتحقیق کوں چا تے ہک پاسے چا رکھیندے ۔ او آکھدے چھوڑو ، اے وی کوئی ݙیکھݨ دی شئے ہے ۔ میں آکھداں کوڑ دے اپݨے پیر نی ہوندے ، جیندے اپݨے سر ءِ چ پھرکی ہووے او پروپیگنڈے دی تݙ تے بٖئے دا چِیتا چکراوݨ دی کوشش کریندے پر جݙاں تھرام تھیندے مل انج تے پاݨی انج تھی ویندے۔ سیاݨے سچ تاں آکھدن کہیں وی حقیقت کوں لفظیں دی مدھاݨی نال ’’ گڈ مڈ‘‘ کرݨ تے کوڑ دے بھکلیں کوں فریدی رومال اِچ ولھیٹ تے ریڑھݨ نال سچائی نی لُک سڳدی ۔ 

ہک بٖی ڳالھ ݙسی ونجٖاں تخت لہور دی وکالت کرݨ آلیں دی طرفوں مطالبہ سامݨے آیا جو ’’ دیوان فرید بالتحقیق ‘‘ بارے سرائیکی کالجیں تے یونیورسٹیں دے استادیں تے مشتمل کمیٹی بݨائی ونجٖے ۔ جیرھی فیصلہ کرے جو ’’ تخت لاہور ‘‘ یا ’’ شہر بھنبھور ‘‘ تے نال ایں ڳالھ دا فیصلہ کرے جو ’’ سندھ پنجاب دا راجہ ‘‘ یا ’’ ملک پنجاب دا راجہ ‘‘ ۔ اساں ایں ڳالھ کوں فوری تسلیم کیتا تے آکھیا جو کل دی بجائے اڄ بݨائی ونجٖے پر تخت لاہور دے حامی مارکہ ڳالھ کر تے چُپ تھی ویندن ۔ اساݙی ایں ڳالھ کوں کالجیں تے یونیورسٹیں دے استادیں چنڳا آکھئے تے انہاں اے وی آکھئے جو اساں جیرھا بی اے سرائیکی دا نصاب مرتب کیتا تاں اوندے وچ کافی ’’ رتھ دھیمیں دھیمیں ٹور ‘‘ وچ شہر بھنبھور لکھ تے آپݨا فیصلہ ݙے ݙتا، ول بھولے کیوں بھنیئے ویندن ۔ کیا نصاب کمیٹی آپݨے اوں پہلے والے فیصلے کوں غلط آکھ تے تخت لاہور دی حمایت کر سڳدی اے ۔

بٖئی گزارش اے ہے جو علامہ نسیم طالوت دے نواسے ابو محمد منظور بن عبدالحمید آفاقی ’’ کلید فرید ‘‘ (دیوان فرید دی کنجی)ݙو جلدیں وچ لکھی اے ۔ ایں کتاب کوں 2006ء وچ بزم ثقافت ملتان بٖہوں اہتمام نال شائع کیتے ۔ کلید فرید دی ݙوجھی جلد صفحہ 74 دے اُتے علامہ آفاقی صاحب ملک پنجاب نی بلکہ سندھ پنجاب لکھئے ۔ ایں طرح کلید فرید دی ہِیں جلد دے صفحہ نمبر 111 محترم آفاقی صاحب تخت لہور نی بلکہ شہر بھنبھور لکھئے ۔ اتنے وݙے حقائق دے باوجود تخت لاہور دی وکالت کیوں ؟؟اے ڳالھ بٖہوں سارے لوک اساں توں پُچھدن ۔ پر اے ڳالھ انہاں توں پُچھݨی چاہیدی اے جیرھے تخت لاہور دے وکیل اِن تے دیوان فرید تحریر کرݨ ویلھے انہاں کوں اپݨی ماء دھرتی ، اپݨی مٹی تے اپݨے وسیب دا رَتی بھر وی خیال نی آیا۔ پتہ نی کیجھی مخلوق اِن جو تخت لہور لکھ تے انہاں کوں سکون مِلدے ۔

دیوان فرید پنجابی ادبی بورڈ لاہور دی طرفوں وی شائع تھئے ۔ دیوان فرید کوں ترتیب ݙیوݨ آلے پنجابی لکھاری آصف خان ہِن ۔ دیوان فرید دا ناں ’’ آکھیا خواجہ فرید نے‘‘ ایہ دیوان پہلی واری 1994ء ، ݙوجھی واری 1999ء ، تریجھی واری 2008ء ءِ چ شائع تھئے ۔ ایں دے بعد وی بٖئے ایڈیشن وی یقینا شائع تھئے ہوسن ۔ دیوان فرید ءِ چ ہک فقرہ ایہ وی لکھیا ڳئے جو ایں کوں ’’ پنجاب سرکار دے مالی مل ورتن نال چھاپی ڳی ‘‘ ۔ وݙی ڳالھ ایہ ہے جو ہزار سرائیکی دشمنی دے باوجود انہاں کوں لفظ ’’ سندھ پنجاب ‘‘ کوں کٹ تے ’’ ملک پنجاب ‘‘ لکھݨ دی جرات نی تھی۔ ایں طرح ’’ شہر بھنبھور ‘‘ کوں وی کٹ تے او ’’ تخت لاہور ‘‘ نی لکھ سڳیئے ۔ جیکرایہے لفظ(ملک پنجاب ، تخت لہور ) صحیح ہوون ہا تاں سب توں پہلے پنجابی ادبی بورڈ لکھے ہا کیونجو سرائیکی دشمنی انہاں دے غیر تحریری منشور دا حصہ ہے ۔ملاحظہ فرماؤ پنجابی ادبی بورڈ دے دیوان فرید موسوم بہ آکھیا خواجہ فرید نے دی کافی نمبر 9 صفحہ 56 واضح طور تے لکھیا کھڑے ’’ عرب وی تیݙی ، عجم وی تیݙی ۔ سندھ پنجاب دا راجہ ‘‘ ۔ایں طرح کافی نمبر 47 صفحہ نمبر 119 اتھاں وی واضح طور تے لکھیا کھڑے ’’ میں تے یار فرید منیسوں ۔ رل مِل شہر بھنبھور ‘‘۔

ایں توں ثابت تھیا جو سرائیکی دشمنی دا کم جیرھا جو پنجابی لکھاری نی کر سڳئے اوہو کم اپݨے آپ کوں خواجہ فرید دا محب تے سرائیکی دا مجاہد اکھواوݨ آلیں کر چھوڑیئے ۔ کیا تخت لہور دے حامیں دی ایہے ڳالھیں وسیب کوں نہ ݙسیاں ونجن تے کیا جیکر اساں تخت لاہور دے حامیں دی ڳالھ کوں من گھنوں جو خواجہ فرید وی تخت لاہور دا غلام ہئی تاں ول خواجہ فرید کوں کون اپݨا ہیرو تے آپݨا آئیڈیل تسلیم کریسے؟؟ ایہ ڳالھ او لوک وی سوچن جیرھے خوانوادہ خواجہ فرید نال تعلق رکھدن ، فریدی فکر دے جھنڈے چئی ودن تے انہاں دیوان فرید بلاتحقیق کوں شائع کرݨ ءِ چ آپݨی طرفوں ڈھیر سارا سرمایہ خرچ کیتے او لوک صرف دیوان دے مقدمہ دی مبالغہ آرائی تے خوش نہ تھیون جو ایندے وچ اساݙی بٖہوں تعریف ہے حالانکہ ایہ مبالغہ ارائی وی پڑھے لکھے لوکیں وچ انہاں واسطے کوئی چنڳا پیغام نی ۔ ایں دے اُتے وی پڑھئے لکھے لوک چبٖولے کریندن تے جݙاں ایں مقدمے تے مقدمہ لکھیا ویسے تاں ول لکھت تے لکھاری دا مُلھ پئے ویسے ۔ 

## حوالہ
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی اجرک) وچوں چوݨ