open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
بندہ، بھاہ، ہوا تے پاݨی

لکھت: یوسف نون

"بندہ ،بھاہ ہواتے پاݨی" سئیں عبدالباسط بھٹی دا ݙوجھاافسانوی مجموعہ ہےـ ایں مجموعے وچ چھوٹے چھوٹے سولہاں افسانے شامل ہن. پہلے مجموعے: "وکاؤ چھانورا" طرانویں ایں مجموعے داناں وی ہک کلیدی افسانے اتے رکھیاڳئےـ سرائیکی نثر اج باسط سئیں دی بھارو ہے تے انہاں دی روہی دی ڈکشن تے محاورے نال سنگری نثرنے سرائیکی زبان کوں ثروت مندبݨائےـ بقول شخصے :"سرائیکی زبان باسط سئیں تے نازل تھیندی اے "زبان دی خاص چس رس جہڑی باسط سئیں داخاصااے، اے ڈکشن انہاں دے ایں افسانوی مجموعے وچ وی انویں ڄاپدی اےـ انہاں دا سب توں وݙاحربہ انہاں داذخیرہ  الفاظ ، زبان داخاص ڈکشن تے قصہ گوئی ہے ـ باسط سئیں دیاں اے کہاݨیاں اساݙے اڳاڑے پچھاڑے تھیوݨ آلے روز دے واقعات ہن. فرق اے ہے جو انہاں ، نکے نکے واقعات کوں ہک تخلیق کاردی نظرنال ݙٹھے، تے انہاں کیتے کوئی عجب تکنیک ورتݨ دی بجائے ہک قصہ گو دے انداز وچ پیش کرݙتےـ باسط سئیں دے اندر ہک فنکار قصولی وی موجوداے جہڑا اساکوں قدیم قصہ گوئی دی روایت نال جڑیندے تے ایں روایت کوں اگوں دے ودھارا وی ݙیندے . انہاں دی نثر پڑھݨ دی اپݨی چس اے تے سݨݨ دی ہک ٻئی رس اےـ جہڑے افسانے انہاں توں سݨیے ہوئے ہن، انہاں کوں پڑھدیں اینویں ڄاپدے جوورقے دے پچھلے پاسوں باسط سائیں اپݨے مٹھے الا تے مخصوص جادوئی انداز وچ آپ الیندے پن ـ انہاں دا ہرافسانہ مقصدی ہوندے جہڑا مکدیں ہوئیں آخیروچ کوئی چیتے پتے دی ڳالھ اساݙے پلے ٻدھ ویندے ـ جینویں پہلے عرض کرچکیاں، جو انہاں دیاں کہاݨیاں زندگی توں نسردن تے انہاں دے کرداروی انہاں دے نت دے سنگتی ساتھی جاء ماحول دے ڄاݨیے سنڄاݨیے لوک ہن. او شمیم سئیں ہن، رفعت عباس سئیں یاول محمودمہے یا  کوئی پیر، فقیر، ملاں بھوپا، کامریڈ، سردار ، پروفیسریاول ایجھاں کوئی ٻیا جینداجاگدا، ٹرداپھردا تے ڄاپداکردار ہوندے، جہڑا تھولے ٻہوں وٹاند پھیر نال اساݙے زندگی نال جڑیارہندے  تے اوندا حصہ ہوندےـ  جنہاں نال جڑیے چھوٹے موٹے واقعات، ڳالہیں کہیں ویلے ہک وݙا سبق ݙےویندن ـ انہاں دے سارے موضوع تے  کردار اپݨے ماحول تےوسیب توں نسردن تے ایندا حصہ ہوندن ـ باسط سئیں جوکجھ ݙکھیندن او اساݙا اپݨا سݨہپ تے کڄھپ ہے ـ   پہلے مجموعے وچ شامل "وکاؤ چھانورا" تے ایں مجموعے داکلیدی افسانہ "بندہ بھاہ  ہواتے پاݨی" افسانے دے عالمی انتخاب وچ رکھݨ دے ݙادے ہن. اے افسانے اڄوکی نویں نکور "ماحولیاتی تنقید"(Ecocriticism) کوں ٻہوں سارامواد ݙے سگدن . اے ݙوہائیں افسانے ایں حوالے نال ہک انجھ مطالعے دے متقاضی ہن ـ

باسط سئیں دی نثر میں ورگے ہر طالب علم تے اپݨی ماء ٻولی نال پیارکرݨ آلے ہربندے دے پڑھݨ ݙا دی ہےـ انہاں دی افسانوی نثر جتھاں اپݨی ماء ٻولی دی اصل چس رس نال واقف کریندی ہے اتھاں اے اپݨے پڑھݨ آلے کوں فکری تے نظری  سوجھل وی ݙیندی ہےـ
بندےبندےدی ڳالھ

بَندےبَندے دی ڳالھ

لِکھت م م رمضان ارائیں 

سَڄݨو کیا ݙساواں ٻہوں ݙکھ ݙیوݨ والا حال اے، بندےبندےدی ڳالھ اے. ہِک بندہ آتےݙسیندےجوکرونا وائرس دےنال آدِھل دُنیا دےلوک مَروِیسن تےاُوندی ڳالھ تےاتبارآویندے، وَل کُئی آتےاہدےاے ݙینہہ ڈھیرتَپݨ نال آپےآپ مُک وِیسی اُوندی ڳالھ وی بھَاں ویندی اے. ایویں ہی انٹرنیٹ دا نویکلا جہاں تُوں وٹساپ تےہِک یونیورسٹی دا پڑھاکُوں ٻال آتےآپݨی ڳالھ مُہاڑکریندےتےنَوی تھیوری تَھپ تےاَہدے جو ایں بَوا کرونا دا دارو اسرائیل مُلخ کنوں ہے پِیا. اُوندے ہَتھ چُمݨ کُوں دِل اَہدے، ٻیا بندہ اپݨی ڳالھ دا پکا پک کرویندیں ہوئیں سُݨویندے جو ایندا دارو ہِک سال تُوں بعد بݨسی.  مُحلے دا مولوی آتے دجال دی امدݨ ڈسیندےتےاُوندےنال مسیت ڈو وَنڄݨ کیتےلوک دُھرک پُوندے.  اِتبار کرو یارو!  حالات اےتئیں تھی ڳئن جو پی. ایچ. ڈی کرتےوی ڈُو جماعتاں پاس گُلو لوہار دی ڳالھ غورنال سُݨڑی پوندی اے.  نَتھو درزی کلتھوں اَہدا پیا ہا اے کرونا، ورونا نال کُجھ کائنی تھیندا اے تاں ڄاݨ ٻُجھ کراہیں لوکاں کُوں ٹَرکایا ویندا پَئے.  اَڄ اُونکوں نِچھ آئی تےاُوسویل نال ݙُو درجن مالٹے کھادی وَدا ہا جیندی وجہ کولوں ݙاہ واری اونکوں صحت گھر دی زیارت کرݨی پَئےگئی تےمِنتاں ترلےنال ذال کنوں تَنُور ءچ وَٹےتَپوا کراہیں مَتھےکُوں دُھوں ݙیواوݨا پئےڳیا.  کل ہک چاچا سئیں بھیݙیں دے اَجڑ نال ویندیں اپݨےسنگتی کُوں اہدا ویندا ہا جو اے سَبھ امریکہ دی بدمعاشی ہےتےاُو مسیتاں کُوں بندکراوݨں چاہندےلیکن اونکوں مَیں شب برات جہیں رات ءچ ویڑھےدی چُنڈ ءچ مُصلیٰ وِچھاتےنمازپڑھدا ݙیکھ تےاَمدا پیاں.  اَڄ ہک وَستی دےچَلتر چھوکرےکُوں ڳالھ کریندیں ہوئیں سُݨیا جو اے سَبھ 5جی دی وجہ نال تھیندا پئےلیکن اونکوں نال نال4جی دی سَپیٹ کم ہووَݨ تےکاوڑ اندی پئی ہَئی.  جُمعہ قصائی دی اے ڳالھ ٹَھک چنڳی لڳی جو چینی چِٻریاں کَھندےہِن اے بوا اُوں وجہ کنوں وَدھی پَھلی ہے، جیرھا خوداپݨےوسوں دےواسیں کُوں کئی واری حرام مُردار کھوائی کھڑا ہا.  ایندےنال وٹساپ یونیورسٹیاں تے کرونا کولوں بچݨ دا دارو، پُڑیاں، ٹِکیاں، بݨاوݨ دےطریقےݙسائےویندےپئن لگدے اِتنی تحقیقات شئیت امریکہ، روس تےچین ءچ گھٹ تَھئی ہوسی.  ہِک قبلہ پِیرسئیں رات دےخواب ءچ کبوتر دی جَھلی نال ایں بَوا کولوں شفاء دا طریقہ ڈسیےتےمریدیں عمل کرݨ سانگےݙینہہ رات ہک کرݙتے.  اڄ سڄی اطلاع سویلےنال آپݨےآپ کوں محقق آکھواوݨ والا گھبرو دلیلاں کھڑا ݙیندا ہا جو اے بَوا صرف قوم لوط دےپیروکاریں کوں تھی سڳدے، جیندےنالوں مدرسےدےوَݙےمُلاں ایں ڳالھ کوں شر وَدھاوݨ دا ہوکا آکھیےتے ڳالھ منݨ کنوں انکار کرݙتے.  اخیری ڳالھ ادرک، تھوم، وَصل، کلونجی، کالی، چِٹی مرچ کنوں گھن کراہیں ہلیدر، چھوٹی وَݙی لاچی تک ہرشَئےدا نسخہ وٹساپ یونیورسٹی دی لیبارٹری ءچ حاضرہے. ناچیز دا نا کہیں نسخےتےعمل گنجائش، نہ ہمت بس پچھلےویہہ ݙینہواراں توں ذال دی دیدشفاء خانہ، اپݨےگھر کُوں قیدخانہ بݨائی ٻیٹھوں، ہَتھ دھووَݨ تےکھاوݨ پیوݨ ی منزل تک اوندےرحم و کرم تےہے. ساوےرنگ داہک منگا نہ بھاوَݨ والی بُو ہک گلاس سویرے سَنجھ کوں پِیندےپئیوں. اَڄ ڈھیرتنگ تھی تےناچیزپُچھݨ دا مُنڈھ ٻدھیا تے ذال آکھݨ پئےڳئی ""دھاݨے ہِن ٻیا کیا ہے؟؟؟"" ایں وَخت سُچینداں جو لاک ڈاؤن مُک وَنجے تے میں ٻَاہروَنڄ تے کیا کریساں.  ""اللہ راسی..
بنو اغلب

عباسی خلیفہ ہارون الرشید دے زمانے وچ افریقا دا علاقہ جیہڑا موجودہ طرابلس، تیونس تے الجزائر تے مشتمل ہے، نیم خود مختار تھی گیا۔ کیونکہ مرکزِ خلافت توں دور ہوݨ دی وجہ نال ایں علاقے دا انتظام مشکل تھیندا پیا ہئی ایں واسطے ہارون نے اتھوں دی حکومت مستقل طور تے ہک شخص ابراہیم بن اغلب تے اوں دی اولاد دے سپرد کر ݙتی۔ ایں طرح افریقہ وچ ہک نویں حکومت دی بنیاد پئی جیہڑی اغالبہ یا خاندان اغلب دی حکومت سݙویندی ہے۔ ایہ اغلبی حکومت عملاً خود مختار ہئی لیکن عباسی خلافت کوں تسلیم کریندی ہئی تے ہر سال باقاعدگی دے نال خراج ݙیندی ہوندی ہئی جیہڑا ایں ڳال دا ثبوت ہئی کہ اے حکومت عباسی خلافت دا حصہ ہے۔ اغلبی خاندان دی ایہ حکومت 800ء توں 909ء تک یعنی ہک سو سال توں زیادہ عرصے تک قائم رہی۔ ایں دا دار الحکومت قیروان ہئی جیں دی بنیاد عقبہ بن نافع نے رکھی ہئی۔ اغلبی خاندان دے دور حکومت وچ قیروان شمالی افریقہ وچ علوم و فنون دا سب توں وݙا مرکز بݨ گیا ہئی لیکن اغلبی حکومت دا سب توں وݙا کارنامہ جزیرہ صقلیہ دی فتح تے بحری قوت دی ترقی ہے۔ اوں دور وچ نہ صرف ایہ کہ جزیرہ صقلیہ فتح کیتا گیا بلکہ جنوبی اٹلی تے وی مسلماناں دا تسلط قائم تھی گیا ہئی۔ اغلبی حکومت دا بحری بیڑا اتنا طاقتور تھی گیا ہئی کہ مغربی بحیرۂ روم وچ کوئی ایں دا مقابلہ نہ کر سڳدا ہئی۔ ابراہیم اغلب دے بعد اوں دے بیٹے عبداللہ بن ابراہیم نے حکومت سنبھالی۔ بحیرہ روم دا جزیرہ صقلیہ اوں دے جانشیں زیادۃ اللہ دے دور وچ فتح تھیا جس تے سب توں پہلے امیر معاویہ دے دور وچ ناکام فوج کشی کیتی گئی ہئی۔ زیادۃ اللہ نے 100 بحری جہازاں کوں ایں مہم تے روانہ کیتا جیں نے کئی معرکیاں تے جدوجہد دے بعد ایہ عظیم فتح حاصل کیتی تے جزیرے کوں سلطنت اغالبہ دا حصہ بݨا گھدا۔ ابو مضر زیادۃ اللہ،  خاندان اغالبہ دا آخری حکمران ثابت تھیا جیں دے دور وچ ابو عبداللہ الشیعی نے اغلبی حکومت دا خاتمہ کر کے فاطمی سلطنت دی بنیاد رکھی۔
## حکمران
# ابراہیم بن اغلب
# ابو العباس عبد اللہ
# ابو محمد زیادۃ اللہ بن ابراہیم
# ابو عقال الاغلب بن ابراہیم
# ابو العباس محمد
# ابو ابراہیم احمد بن محمد بن الاغلب
# زیادۃ اللہ ثانی
# ابو الغرانیق محمد بن احمد
# ابو اسحاق ابراہیم بن احمد
# ابو العباس عبد اللہ ثانی
# زیادۃ اللہ ثالث 

## حوالے
بنی بویہ

خلافت عباسیہ دے عروج دے زمانے ٢٤٧ھ تک اندلس تے مراکش دے چھوٹے ملکاں کوں چھوڑ کے باقی ساری اسلامی دنیا موجودہ پاکستان تے فرغانہ توں قیروان تک عباسی خلافت دے تحت ہئی لیکن عباسی خلافت دے زوال دے بعد اس اتحاد تے وحدت دا خاتمہ تھی گیا تے کئی خود مختار حکومتاں قائم تھی گئیاں۔ انہاں حکومتاں وچ ترئے وݙے تے قابل ذکر حکومتاں وچ بنی بویہ دی حکومت وی شامل ہئی۔
thumb|Buyids 970 بنی بویہ دی سلطنت دا نقشہ
### حکومت دا قیام
ایں خاندان دا مورث اعلیٰ ابو شجاع بویہ ہئی چونکہ اس خاندان دا تعلق ماژندران دے علاقے دیلم نال ہئی اس واسطے بنی بویہ کوں دیالمہ وی آکھا ویندا ہے۔ ایہ ہک ایرانی خاندان ہئی تے انہاں دا تعلق شیعہ فرقے نال ہئی.  اس حکومت دے بانی ترے بھرا علی، حسن تے احمد ہن جنہاں نے بالترتیب عماد الدولہ، رکن الدولہ تے معز الدولہ دے لقب اختیار کیتے تے ایران تے عراق وچ علاحدہ علاحدہ حکومتاں قائم کیتیاں۔ عماد الدولہ انہاں دا مرکزی سربراہ ہئی۔ اس دے بعد ایہا حیثیت رکن الدولہ کوں حاصل تھئی تے اس دے بعد عضد الدولہ تے اس دی اولاد نے بغداد تے ہیں خاندان دے حکمران معز الدولہ نے ٣٣٤ھ میں قبضہ کیتا ہئی۔ عراق دا پورا ملک تے خراسان چھوڑ کے باقی ایران بنی بویہ دے قبضے وچ ہئی۔ بغداد، اصفہان تے شیراز بویہی سلطنت دے وݙے شہر ہن۔ دولت سامانیہ دے زوال دے بعد رے تے وی انہاں دا قبضہ تھی گیا.

### بنی بویہ دے حکمران
بنی بویہ دے حکومتاں مختلف علاقیاں وچ قائم تھیاں جنہاں دے حکمراناں دی فہرست مندرجہ ذیل اے: -
#### فارس وچ بنی بویہ
*١.عماد الدولہ دیلمی،  (934ء949ء)
*٢.عضد الدولہ،  (949ء–983ء)
*٣.شرف الدولہ،  (983–989)
*٤.صمصام الدولہ،  (989–998)
*٥.بہا الدولہ،  (998–1012)
*٦.سلطان الدولہ،  (1012–1024)
*٧.ابو کالیجار،  (1024–1048)
*٨.ابو منصور پولاذ ستون،  (1048–1051)
*٩.ابو سید خسرو شاہ، (1051–1054)
*١٠.ابو منصور پولاذ ستون،  (1048–1051)
#### رے وچ بنی بویہ
*١١.رکن الدولہ،  (935–976)
*١٢.فخر الدولہ،  (976–980)
*١٣.مؤید الدولہ (ابو منصور بویہ)، (980–983)
*١٤.فخر الدولہ، (restored) (984–997)
*١٥.ماجد الدولہ،  (997–1029)
#### عراق وچ بنی بویہ
*١٦.معز الدولہ،  (945–967)
*١٧.عز الدولہ،  (966–978)
*١٨.عضد الدولہ،  (978–983)
*١٩.صمصام الدولہ،  (983–987)
*٢٠.شرف الدولہ،  (987–989)
*٢١.بہاء الدولہ،  (989–1012)
*٢٢.سلطان الدولہ،  (1012–1021)
*٢٣.مشرف الدولہ،  (1021–1025)
*٢٤.جلال الدولہ،  (1025–1044)
*٢٥.ابو کالیجار،  (1044–1048)
*٢٦.المالک الرحیم/بونصر خسرو فیروز/ملک رحیم،  (1048–1055)
### آلِ کاکویہ
**آل کاکویہ** (Kakuyids) ہک خاندان ہئی جیہڑا مغربی فارس، جبال تے کردستان دے علاقیاں تے اثر و رسوخ رکھدا ہئی۔ 1051ء تا 1141ء تک ایہ یزد، اصفہان تے ابرکوه دے گورنر ریہے۔ ایہ آل بویہ نال وابستہ ہن۔
thumb|آلِ کاکویہ دا عروجِ اقتدار

## حوالے
بو علی سینا

بو علی سینا دا مکمل ناں علی الحسین بن عبد اللہ بن الحسن بن علی بن سینا (980ء تا 1037ء) ہے، جیہڑے دنیائے اسلام دے ممتاز طبیب تے فلسفی ہن۔ ابن سینا یا ابی سینا  فارس دے رہݨ والے ہک جامع العلوم شخص  ہن جنھاں کوں اسلام دے سنہری دور دے سب توں اہم مفکرین تے ادیباں وچ شمار کیتا ویندا ہے۔

thumb|بوعلی سینا
## ابتدائی حالات
صفر 370ھ بمطابق 980ء کوں فارس دے ہک چھوٹے جیہے گاؤں "افنشہ" وچ پیدا تھئے، انہاں دی والدہ ہیں گاؤں نال تعلق رکھدی ہن، جبکہ انہاں دے والد بلخ (موجودہ افغانستان) توں آئے ہن۔ بچپن وچ ہی انہاں دے والدین بخارا (موجودہ ازبکستان) منتقل تھی گئے ہن، جتھاں انہاں دے والد کوں سلطان نوح بن منصور السامانی دے کجھ مالیاتی امور دی ادارت سونپی گئی ہئی۔ بخارا وچ ݙاہ سال دی عمر وچ قرآن مکمل کیتا تے فقہ، ادب، فلسفہ تے طبی علوم دے حصول وچ سرگرداں تھی گئے تے انہاں وچ کمال حاصل کیتا۔
## علمی خدمات تے کارنامے
بو علی دا حافظہ بہت تیز ہئی۔ جلد ہی سلطان نوح بن منصور دا کتب خانہ چھاݨ مارا تے ہمہ گیر معلومات کٹھی کر گھدے۔ اکیہہ سال دی عمر وچ پہلی کتاب لکھی۔ ہک روایت دے مطابق بو علی سینا نے اکیہہ وݙی تے چویہہ چھوٹی کتاباں لکھے ہن۔ بعض دے خیال وچ اوں نے ننانوے کتاباں تصنیف کیتیاں۔
### علمی خدمات
ابن سینا نے علم و معرفت دے بہت سارے زمریاں وچ بہت ساری تصانیف چھوڑیاں ہن جنہاں وچ اہم ایہ ہن :
#### ادبی علوم
اس کتاب وچ منطق، لغت تے شعری مواد شامل ہن۔
#### نظری علوم
اس وچ طبیعیات، ریاضی، علومِ الہی و کلی شامل ہن۔
#### عملی علوم
اس وچ کتبِ اخلاق، گھر دی تدبیر، شہر دی تدبیر تے تشریع دی تصانیف شامل ہن۔

انہاں اصل علوم دے ذیلی علوم تے وی انہاں دی تصانیف ہن. 
#### ریاضی دے کتاباں
ابن سینا دی کجھ ریاضیاتی کتاباں ایہ ہن :
* رسالہ الزاویہ
* مختصر اقلیدس
* مختصر الارتماطیقی
* مختصر علم الہیئہ
* مختصر المجسطی
* ’رسالہ فی بیان علۃ قیام الارض فی وسط السماء‘ (مقالہ بعنوان زمین دی آسمان دے وچکار قیام دی علت دا بیان) ایہ مقالہ قاہرہ وچ 1917ء وچ شائع تھی چکا ہے۔

#### طبیعیات تے اس دے ذیلی علوم
* رسالہ فی ابطال احکام النجوم (ستاریاں دے احکام دی نفی تے مقالہ)
* رسالہ فی الاجرام العلویہ (اوپری اجرام تے مقالہ)
* اسباب البرق والرعد (برق و رعد دے اسباب)
* رسالہ فی الفضاء (خلا تے مقالہ)
* رسالہ فی النبات والحیوان (پودیاں تے جانوراں تے مقالہ)

#### طبی کتب
ابن سینا دی سب توں مشہور طبی تصنیف کتاب القانون ہے، جیہڑی نہ صرف کئی زباناں وچ ترجمہ تھی کے شائع تھی چکی ہے بلکہ انیہویں صدی عیسوی دے آخر تک یورپ دی یونیورسٹیاں وچ پڑھائی ویندی رہی۔ انہاں دی دیگر طبی تصانیف ایہ ہن :
* کتاب الادویہ القلبیہ
* کتاب دفع المضار الکلیہ عن الابدان الانسانیہ
* کتاب القولنج
* رسالہ فی سیاسہ البدن وفضائل الشراب
* رسالہ فی تشریح الاعضاء
* رسالہ فی الفصد
* رسالہ فی الاغذیہ والادویہ
* ارجوزہ فی التشریح
* ارجوزہ المجربات فی الطب

تے کئی زباناں وچ ترجمہ تھی کے شائع تھیوݨ والی کتاب
* الالفیہ الطبیہ
#### موسیقی
ابن سینا نے موسیقی تے وی لکھا، انہاں دی موسیقی تے تصانیف ایہ ہن :
* مقالہ جوامع علم الموسیقی
* مقالہ الموسیقی
* مقالہ فی الموسیقی
### اہم تصانیف
* کتاب الشفاء
* القانون فی الطب
* اشارات
## وفات
انہاں دا انتقال ہمدان وچ شعبان 427ھ بمطابق 1037ء کوں تھیا۔ آکھا ویندا ہے کہ اپݨی زندگی دے آخری ایام وچ اوہ قولنج دے مرض وچ مبتلا تھی گئے ہن تے جیہرلے انہاں کوں اپݨی اجل قریب نظر آوݨ لگی تاں انہاں نے غسل کر کے توبہ کیتی، اپݨا مال صدقہ کر ݙتا تے غلاماں کوں آزاد کر ݙتا۔
## حوالے
بوطیقا

بوطیقیا ارسطو دی کتاب ہے۔ بوطیقا وچ ارسطو نے نقل، فطرت، شاعری دی اصل، شاعری دیاں قسماں، المیہ دے اصول وغیرہ تے بحث کیتی ہے۔ تے شاعری دا ہک آفاقی نظریہ پیش کیتے۔ بوطیقیا دی اصل زبان قدیم یونانی  ہے۔ ایندے مختلف زباناں وچ ترجمے کیتے ڳئے ہن۔ ادبی صنف دے لحاظ نال اہ ہک رسالہ ہے، تے ایندی تاریخ اشاعت ٣٣٥ ق م درج ہے۔

"نقل" جمالیات دیہک اصطلاح ہے تے ارسطو ایں لفظ دا اطلاق شاعری تے کریندا ہے۔ پروفیسر پوچر دے لفظاں وچ ارسطو دے مطابق  نقل دا مطلب  ہے: حقیقی خیال دے مطابق تخلیق کرݨ تے  خیال دے معنی ہنشئیاں دی اصل جہڑی عالم مچال وچ موجود ہے، جیندیاں خراب نقلاں ایں دنیا وچ نظر آندیاں ہن۔ عالم حواس دی ہر شئے عالم مثال دی نقل ہے۔ 

ارسطو دے نزدیک انسان حواس  دے نال کہیں شئے دا ادراک کریندے۔ تے ہر شئے دے اندر ہک مثالی ہیئت موجود ہے۔  لیکن خود ایں شئے  نال ایں ہیئت دا ادھُورا تے نامکمل اظہار تھین٘دا ہے۔ ایہ ہیئت فنکار دے  ذہن اُتے حسی شکل وچ اثر کریندی ہے۔ اتے او اوندے بھرپُر اظہار دی کوشش کریندے، تے ایں طرحاں عالم امثال کوں سامھݨے گھن آندا ہے جہڑا دنیا دے رن٘گ تے ٻو وچ نامکمل طور تے ظاہر تھیا ہے۔ 

حواس دے نال جہڑی دنیا کوں محسوس کیتا ویندے او"اصل حقیقت" دے نامکمل تے ادھورے مظاہر ہن۔

طبعی دنیا دی مختلف شکلاں خدائی تے مثالی شکلاں دی نقلاں ہن۔ جیکوں مادی دنیا وچ تھیوݨ آلے حادثیاں نے مسخ کر ݙتے۔ فلسفی دا کم ایہ ہے جو او ایں اتفاقی تے مسخ تھیاں ہوئیاں شکلاں دے اندر "اصل حقیقت" کوں دریافت کرے تے اُوں قوتاں کوں لبھے جہڑی ساری ہستی دی وجہ ہن۔ تے اُوں کوں حرکت وچ گھن آن٘دے ہن۔ ایہوکم شاعراں دا ہے۔ ارسطو دے ایں "شاعرانہ نقل" دے نظریے نے شاعر کوں فلسفہ دے اعلیٰ منصب وچ ہک اہم مقام عطا کرݙتے۔ ایں نظریے دے مطابق نقل تخلیقی عمل ہے۔ 

تے ارسطو دی بوطیقا وچ افلاطون دے نظریات دا جواب ݙتا ڳئے۔
اسلم رسولپوری ارسطو دی کتاب بوطیقا کوں سرائیکی وچ ترجمہ کیتے۔
## حوالے
[ونکی:[سرائیکی زبان تے ادب]]
بَالیں دیاں کھیڈاں

شِیدݨ:
اے کھیݙ صاف سُتھری تے ہموار زمین تے خانے بݨاتے کھیݙیا وِین٘دے.اے خانے کولے یا نشان نشابُر کرݨ آلی شئے نال بݨائے وین٘دن.انہاں خانیاں وچوں ہِک گول ٹھیکری کُوں جینکوں شیدݨ سݙیا وین٘دے ہِک ڄن٘گھ تےکھڑا تِھی تے بھنوایا وین٘دےتے ݙُوجھی ڄَنگھ دے پیر دے نال تُھڈا مار تے ہِک خانے کنوں ݙُوجھے خانے وچ پُڄایا وین٘دے تے ایں طرح زمین تےٻݨیے ہوئے ساریاں خانیاں وچوں پیر دے انُوٹھے نال شِیدݨ کُوں ٹَپاٹَپاتے آخری خانے تَئیں پُڄایا وین٘دے.بلکہ اوہو کِھڈاری کامیاب تھی وین٘دے جہڑا ہِک ڄن٘گھ تے کھڑا کھڑا آخر تَئیں پُڄ وین٘دے.ھِک کھڈاری دی واری مُک وین٘دی ہے تاں ݙوجھا کھڈاری شروع کر ݙین٘دے تے باقی تماشہ ݙیکھݨ والے اُون٘دے کرتب،اون٘دے ہِک ڄن٘گھ تے کھڑا تھی تے کھیݙݨ دی طاقت کُوں ݙیکھ تے داد ݙین٘دن

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی کھیݙاں
بڄٹ تے زراعت دی ترقی دا کارپوریٹ نظریہ

بے شک تہاکوں برا وے لڳے پیا اپݨی ڳل دا آغاز افضل عاجز دے ہک پلوتے توں کریساں ڄہڑا کے بے زمین ،چھوٹے کساناں تے کھیت مزدوروں دے دل دی آواز ہے،افضل جھولی چا کے پلوتا کݙیندا ہے ذرا ملاحظہ ۔۔۔۔

سرمایہ دار شالا بکھ دا اسیر تھیویں

پندا وکھائیں شالا لیرو لیر تھیویں

خزانے دے وزیر اسحاق ݙار اس سال دا وفاقی بجٹ اساݙے سامݨے رکھ ݙتا ہے ،اساݙی لکھاری دوست اوں تے زور آزمائی کیتی کھڑے ہن۔ڄہڑی تحریر کوں اٹھا گھنوں زراعت دے ارد گرد ڳل کریندی کھڑی ہے کہں وی کسان تے ولا چھوٹے تے بے زمین لوکیں دی ڳال نئیں کیتی۔

سارے دانشورتے خود وزیر خزانہ دا وی آکھݨ ہے ڄو زراعت تے زرعی شعبے کوں نظر انداز کرݨ دی وڄہ نال مجموعی اقتصادی ترقی دی شرح گھٹ ڳئی ہے۔ایہہ ٻس اتنا منیدے ہن ڄو ایہہ شعبہ ملک دی پنجھاہ فیصد آبادی کوں روزگار ݙیندا ہے۔

انہں دوستیں دا ایہہ وی آکھݨ ہے ڄو فصلیں دا پیداوار گھٹݨ دی وجہ نال زرعی شعبہ زوال ول ڳیا ہے؟اایں واسطے انہاں اعلاں کیتا ہے ڄو کھاد،ٹیوب ویلاں تے بجلی دا ریٹ ،زرعی دوایاں دا ریٹ تے زرعی قرضاں تے شرح سود کوں گھٹا ݙتا ونڄیں تاں ملکی زراعت تے کسان ترقی دیاں منازل طے کر گھنسن تے اسݙے دیہات تے غریب ،بے زمین کسان تے کھیت مزدور خوشحال تھی ویسن ۔

اے کارپوریٹ اپروچ تے تحت الیندے کھڑے ہن۔انہاں دا خیال ہے ڄو پیداوار ودھسی دا برآمدات ودھسن جݙاں کہ اوہ بنیادی سماجی اصلاحات کرݨ کاݨ تیارنن۔اگر کارپوریٹ نظریہ دے تحت ای زراعت تے کساناں کوں ترقی ݙیوݨی ہے تاں ولا زراعت کوں صنعت دا درڄہ کیوں نئیں ݙتا ویند پیا؟جھتاں کھیت مزدوراں کوں باقاعدہ مزدور تسلیم کیتا ویندا ہے تے انہاں تے لیبر قوانین لاڳو تھیندے ہن اس دے نال انہاں کوں یونین سازی دا وی حق ہوندا ہے۔
حقیقت ہے ڄو زراعت دا مجموعی قومی پیداوار اچ حصہ چوی فیصد رہیا جہڑا کہ حکومتی پالیسیاں دی وجہ تھوں گھٹدا ویندا ہے تے ہن اوہ اکی فیصد آݨ کھلوتا ہے۔اس حصے کوں بنیادی زرعی تے اراضی دیاں اصلاحات نال ہور ودھایا ونڄ سڳدا ہائی لیکن کوئی حکومت اے کرݨ آسطے تیار کونی کیوں ڄو اس دے نال طاقت دے مراکز بلݨ دے امکانات جڑے ہوئے ہن۔

اساݙی زراعت ملک دی پنجھاہ فیصد افرادی قوت کوں روزگار فراہم کریندا ہے لیکن کوئی وی اے منݨ تے تیار نئیں ڄو دیہی آبادی دا پنجیٹ فصد غربت دی لیکر توں تلے زندڳی گزریندا پیا ہے تے بنیادی سہولتاں توں وی محروم ہے۔

حقیقت ہے ڄو پاکستان اچ تک کہیں حکمران وی کسان پالیسی متعارف نئیں کرائی تے ہمیشہ زرعی پالیسی دی ڳال تھیندی رہی ہے ۔پاکستان دے کساناں کو شہری تے انسان نئیں سمجھا ڳیا ۔سوال اے ہے ڄو اگر کسان خوشحال نا ہوسی تے زراعت کیویں خوشحال ہوسی یا ترقی کریسی ؟

پاکستان دا سماجی ڈھانچہ اج وی کالونیل زمانے دی اقدار اتے کھڑا ہے ۔اج وی ملک دی پنجیٹ فیصد کسان زمین دے بنیادی حق تھوں محروم ہن تے زمین دی ملکیت چند جاگیردار گھرانیاں کول ہے ۔سرائیکی علاقاں کون گھن گدا ونڄیں اتھاں دیاں زمیناں مقامی بے زمین کاشتکاراں کوں ڈیوݨ دی بڄئے غیر مقامی لوکاں کوں ݙتیاں ویندیاں پیاں ہن ۔اتنی آبادی کاری کر ݙتی ڳئی ہے ڄو مقامی لوک اقلیت اچ بدلدے ویندے ہن جس نال انہاں دے اندر احساس محرومی ،خوف تے غیر یقینی ودھدھی ویندی ہے۔ (راول گھنجیڑا)

## حوالے
بکنگھم اینڈ کرناٹک ملز ہڑتال

1921ء بکنگھم اینڈ کرناٹک ملز ہڑتال بکنگھم اینڈ کرناٹک ملز ملز دے ملازمین دی جانب توں مدراس (چینائی)، برطانوی ہند وچ انتظامی کمپنی بݨی ہوئی کمپنی دے خلاف ہڑتال ہئی۔ ایہ ہڑتال جیہڑی جون تا اکتوبر 1921ء چلی، چینائی دی معیشت کوں زبردست نقصان پہنچا چکی ہئی۔ ایہ بر سر اقتدار جسٹس پارٹی (بھارت) وچ وی خلفشار پیدا کر چکی ہئیی جس دی وجہ نال کئی دلت قائدین اس توں کنارہ کش تھئے۔

مدراس لیبر یونین، بھارت دی اولین منظم لیبر یونیناں وچوں ہک ہئی۔ اس دی تاسیس بی پی واڈیا تے وی کلیانا سندرم مدلیار نے 3 اپریل 1918ء
وچ رکھی۔ ابتدائی یونین سرگرمی جون تا اکتوبر 1921ء دے بیچ بکنگھم اینڈ کرناٹک ملز وچ ݙٹھی گئی جݙݨ ملازمین نے کم کرݨ توں انکار کر ݙتا۔  اس سلسلے وچ حکومت دا ردوعمل ایہ ہئی کہ پولیس کوں 9 دسمبر 1920ء کوں ہڑتالی ملازمین تے گولیاں وسیندے ہوئے ہڑتال کوں زبردستی رکوا ݙتا ۔

ملازمین دے درمیان معمولی اجرت تے خراب حالات کو گھن کے کافی بے چینی ہئی۔ انہاں دے مطالبیاں کوں قوم پرست رہنما سی رام گوپال چاری، ایس کستوری اینگر، اے رنگاسوامی اینگر، سنگاراویلو چیٹی، وی چکارائی چیٹیار تے ایس ستیامورتی دی تائید حاصل ہئی تے خود مختاری حامی انڈین نیشنل کانگریس تے انگریزحامی جسٹس پارٹی دی حمایت حاصل ہئی۔

اے ہڑتال بالآخر اکتوبر وچ تھئی۔ سی نٹیسا مدلیار نے ثالثی کیتی۔ اس وقت دے مدراس مزدور یونین دے صدر نے ملازماں کوں کم دوبارہ شروع کرݨ دا مشورہ ݙتا۔ مگر بہ استثنائے چند، بیشتر ہڑتالی ملازمین دے داخلے تے روک لا ݙتی گئی ہئی۔ 

اے ہڑتال چھیہہ مہینے تک چلی۔ ارباب مجاز نے بے رحمی نال احتجاج کوں کچلا۔ 29 اگست 1921ء کوں پولیس نے گولیاں دی بوچھار کیتی  تقریبًا جسٹس پارٹی دے سبھے قائدین کانگریس دی حمایت وچ آئے۔ کجھ لوگاں دے مطابق جسٹس پارٹی دی ایہ حمایت ذات پات دی بنیاد تے ہئی، جبکہ کجھ ݙوجھیاں دی رائے ہئی کہ ایں ہڑتال نے جسٹس پارٹی کوں ہک مطلوبہ موقع فراہم کیتا تاکہ اوہ گورنر کونسل تے حاوی تھیوے، کیونکہ وزارت داخلہ، مدراس گورنر دے براہ راست گرفت وچ ہئی۔ انتظامیہ نے انتہائی ہوشیاری نال ملازمین دے اتحاد کوں توڑ ݙتا اس کیتے انہاں نے دلتاں تے بھارتی کرسچناں دی حمایت حاصل کیتی ہئی جیہڑے ہڑتال وچ شامل نہ تھئے ہن۔

## حوالے
بھا دا طوفان

آتشی طوفان آتش زدگی دی ہک ایسی خطرناک قسم ہے کہ جیندے وچ بھاہ، ودھݨ تے پھیلݨ کیتے اپݨا ہوائی نظام بݨا گھندی ہے۔ ایویں عموماً قدرتی طور تے تھیندا ہے، جیندے محرکات عموماً جھاڑیاں توں لگݨ والی بھا، موسمی حدت دے باعث جنگلاں وچ لگݨ والی بھا تے جنگل دی آگ وغیرہ شامل ہن۔ ایں سلسلے وچ ایشٹیگو دا آتشی طوفان تے ایش بدھوار، آتشی طوفان دی مثال کیتے خاص طور تے قابلِ ذکر ہن۔ ایندے علاوہ آتشی طوفان ڄاݨ بجھ کے وی پیدا کیتے ونج سڳدن، مثال دے طور تے آتشیں بماں دی فضائی بمباری جیویں کہ ݙوجھی جنگ عظیم دے دوران درسدن، ہمبرگ، ٹوکیو تے ہیروشیما تے ایٹم بم دا سٹݨا وغیرہ. 

## حوالے
بھارتی پارلیمان

بھارتی پارلیمان (بھارتیہ سنسد) بھارت دا قانون ساز ایوان ہے جیہڑا بنیادی طور تے ݙو  ایوانی ہے۔ پارلیمان دے ایوان بالا کوں راجیہ سبھا تے ایوان زیریں کوں لوک سبھا آکھا ویندے ۔ لوک سبھا وچ 545 نشستاں ہن تے راجیہ سبھا وچ 245 نشستاں ہن۔ لوک سبھا دے اراکین دا انتخابات براہ راست عوام کریندن جبکہ راجیہ سبھا دا انتخاب ریاستی اسمبلیاں کریندن۔ بھارت دے صدر دے کول آئینی اختیار ہے کہ اوہ لوک سبھا (یعنی قومی اسمبلی) کوں تحلیل کرے۔ پارلیمان دا اجلاس سنسد بھون سݙیندا  ہے۔

## حوالے
بھارت

دریائے سندھ دے مشرق وچ واقع علاقے دا ناں عرب تاریخ نگاراں دے ہاں ہند ہئی۔ اس دا انگریزی ناں انڈیا ہے۔ دریائے سندھ دے ناں دی وجہ توں ایں ملک دا ناں *انڈیا* پیا۔ ماضی وچ اس خطے کوں عموماً ہندوستان یا بھارت آکھا ویندا ہئی۔ آزادی دے بعد ملک دا سرکاری ناں بھارت رکھا گیا تاہم تمام عالمی زباناں وچ اس دا انگریزی ناں انڈیا ہی مستعمل ہے۔

تاریخی اعتبار نال بھارت کوں *کرما بھومی*، *تپو بھومی* تے *پُنیا بھومی* جیہے ناواں نال وی ڄاݨا ویندا ہے۔
thumb|قومی نشان
thumb|ترنگا
بھارت یا جمہوریہ بھارت جنوبی ایشیا وچ واقع ہک اہم ملک ہے جیندا دارالحکومت دلّی اے.  بھارت آبادی دے لحاظ نال دنیا دا ݙوجھا وݙا ملک ہے اور اس لحاظ نال اے دنیا دی سب توں وݙی جمہوریت وی سݙویندی ہے۔ بھارت دے ہک ارب توں زائد باشندے ہک سو توں زائد زباناں بولیندے ہن۔ بھارت دے مشرق وچ بنگلہ دیش تے میانمار ہن، شمال وچ بھوٹان، چین تے نیپال تے مغرب وچ پاکستان ہے اس دے علاوہ بھارت دے جنوب مشرق تے جنوب مغرب وچ بحر ہند واقع ہے۔ نیز اے ملک سری لنکا ،مالدیپ دے قریب ترین ملک ہے۔ جبکہ بھارت دے نکوبار تے اندامان جزیرے تھائی لینڈ تے انڈونیشیاء نال سمندری حدود نال جڑے ہن۔

**ریاستاں**
بھارت ایک ملک ہے جیہڑا 29 ریاستاں تے 7 مرکزی زیر اقتدار علاقیاں تے مبنی ہے۔ 1956 دے سٹیٹ ریگولیشن ایکٹ دے تحت، اتحادی علاقے مرکزی حکومت دے زیر اقتدار آندے ہن۔ ریاستاں کوں لسانی بنیاد تے تشکیل کیتا گیا۔ ہر ریاست یا اتحادی علاقہ اضلاع وچ تقسیم کیتا گیا تے اضلاع تحصیلاں وچ۔ حکومت دی آخری انتظامی اکائی دے طور تے گاؤں/پنچایت تشکیل پائے گئے۔
thumb|بھارت دے زیر انتظام ریاستاں
# آندھرا پردیش
# اروناچل پردیش
# آسام
# بہار
# چھتیس گڑھ
# گوا
# گجرات
# ہریانہ
# ہماچل پردیش
# جموں و کشمیر
# جھارکھنڈ
# کرناٹک
# کیرالا
# مدھیہ پردیش
# مہاراشٹر
# منی پور
# میگھالیہ
# میزورام
# ناگالینڈ
# اوڈیشہ
# پنجاب
# راجستھان
# سکم
# تمل ناڈو
# تلنگانہ
# تری پورہ
# اتر پردیش
# اتراکھنڈ
# مغربی بنگال

**مرکزی حکومت دے زیر انتظام علاقے**

# جزائر انڈمان و نکوبار
# چندی گڑھ
# دادرا اور نگر حویلی
# دمن و دیو
# لکشادیپ
# قومی دارالحکومتی علاقہ دہلی
# پانڈی چیری
بھارت ہک جمہوری ملک ہے۔ بھارت اپݨی 29 ریاستاں (صوبہ جات) تے مرکزی زیرِ حکومت علاقیاں دی یونین (اتحاد) ہے جس دا بنیادی ڈھانچہ وفاقی ہے۔ بھارت دی ریاست دا سربراہ بھارت دا صدر ہے۔ صدر تے نائب صدر پنج سالہ عرصے کیتے منتخب تھیندے ہن۔
## بھارت دے سرائیکی شخصیتاں
*جڳدیش مکھی
*گوپی چند نارنگ
*جگن ناتھ آزاد
*تلوک چند محروم
*بھیم سین سچار
*راݨا پرتاب سنگھ گنوری
*جڳدیش چندر بترا
*ملک راجکمار
*ہیم لتا کھیواݨی
*سردار سورج پال سنگھ
*سنجے مہتا
*لکشمی نارائن
*ہرگوبند کھراݨہ
*جنرل وید پرکاش ملک

## مزید ݙیکھو
*الٰہ آباد، بھارت دا اہم شہر

## حوالے
بھرا اکبر ملکاݨی صیہب کیتے خاص طور

ادا ملکانی سئہں ، PTI  دے کہیں اسمبلی ممبر یا وزیر نال ملاقات کرنڑ کہڑی غلط گال اے، ، پنجاب کوں تقسیم کر تے اسکوں انج صوبہ ڈیتا ونجے ایں توں چنگی گال بئی کیا تھی سگدی ھے ، رھی اساڈے جغرافیے دی گال تاں اساڈے  اوھے 23 اضلاع ھن ایں توں گھٹ صوبہ کہیں سرائیکی پارٹی کیتے قابل قبول کینی ھنڑ صرف ایں گال تے زور ڈیتا ونجے ، سئیں ایں ویلے نویں صوبے دا جغرافیہ اساڈے کیتے اھم ھے ، باقی رھی گال جنوبی پنجاب والی تے  نہ اساں جنوبی تے نہ اساں پنجابی ھوں ایہو زرو بعد اچ چا لواھے

نہ اسمبلی پرے تے نہ ممبران پہلے بال جمنڑ تاں ڈیوو سئیں صوبے سرحد دا ناں بدل سگدے تاں اے کوئ حدیث نی جو  بدل نی سگدا ، سئیں ھنڑ تاں اناں ساریں دی کنڈ تھپی ونجے جہڑے پنجاب دی تقسیم  تے اساڈے کیتے انج صوبے  دے حامی ھن یا اساڈے کیتے انج صوبے دی گال کھڑے کریندن بھلے او " ن" اچ کیوں نی کھڑے، وسیب دے ھر منتخب ممبر نال ملاقات کر تے اناں کوں پنجاب دی تقسیم اتے مجبور کیتا ونجے تاکہ صوبے دی قرارداد پاس تھیوے ،
رب دا ناں ھیوے کہیں اتے فتوے جاری نہ کرو، اے گال یاد کراھے جو پنجاب دی تقسیم دا ایں توں بہتر موقعہ ول نہ ملسی ، کیونجو ایں وقت PTI تے PPP دے نال اسٹبلشمنٹ وی پنجاب دا زور/طاقت تورنڑ چاھندن ، اے وی سچ ھے جو اے اناں دی ھنڑ اساڈے نال خیرخواھی توں زیادہ اپڑی مجبوری بنڑ گئی اے ، سجنڑو سچ تاں ایہو ھے پر سچ کوں مرچاں وی ھوندن پڑھدیں یاد رکھسو ضرور ۔ ۔ ۔
جیوے سرائیکی. مسن

## حوالے
بھنوالیاں وچوں اقتباس

اج کل پیپر سوکھے آندن.
جیندے کولو پچھو 1070، 1060،1040 1020کولو تلے کوئ نئ آندا.
ساڈا دور اف پڑھائ بہوں اوکھی ھوندی ھئ کن پکڑنڑ کولو وی اوکھی ھوندی ھئ.
رزلٹ آلے ڈینہہ جیکوں خوش ڈیکھوں ھا سمجھ ویندے ھاسے ایندیاں ڈو سپلیاں ھن.
آپنڑے یار "س" کولو پچھئم حال سنڑا جانی آں رزلٹ دا جواب ڈتس میں تاں اونویں شوق کولو مل اچ مزدوری کرنڑی ہئ.
ھا البتہ ساڈے دور دے استادیں دے بال کوئ ڈاکٹر بنڑ گۓ کوئ وکیل ت کوئ انجنئر.
ھک استاد خوشی نال ڈسۓ کل رکشے ت چڑھیاں اوں کرایا نئ گھدا کیوں جو میڈا شاگرد ھئ ،کل کیبل خراب تھئ ھے تاں کیبل جڑوائ دے پیسے نمی بھرے جو میڈا شاگرد ھئ.
ھک استاد پریشان تھیا بیٹھا ھا میں پچھۓ استاد مانو خاں خیر ھے آھدے ھا شانو خاں اپنڑے شاگرد کولو تاش دی بازی ھر گیاں....
اپنڑی زیر_طبع (زیر_عذاب) کتاب "بھنوالیاں" وچو اقتباس (منصور شانی)
## حوالے
بھنڈی

ہک سبزی ہے۔ ساوے رنگ دی ہوندی ہے، بھاڄی ٻہوں مزیدار بݨدی ہے۔ ایندے وݨ تقریباً ݙو میٹر تائیں اُچا ہوندا ہے۔

اس توں علاوہ ملتان جلالپور پیر والا دے علاقے ءچ ہک موضع ہے جیڑہا بھنڈی دے نا توں جانڑا ویندے

## علاقے
ایشیاء تے افریقہ وچ ہوندی ہے، پاکستان تے ہندوستان وچ عام ملدی ہے۔thumb|بھنڈی
## حوالے
بھُوم ڳوجھی

**[[پہلا پرت|بھُوم ڳوجھی]]** خالص سرائیکی اصطلاح ہے جیندا مطلب علم و دانائی دا خزانہ اے. بھُوم دا لفظی مطلب علم تے دانائی اے تے ڳوجھی دے معنی خزانے دے ہن.اس طرح "بھُوم ڳوجھی" انگریزی لفظ انسائیکلوپیڈیا دا مترادف اے. بھُوم ڳوجھی یا انسائیکلوپیݙیا اوں قابلِ فہم خلاصے کوں  آکھا ویندا ہے جیندے وچ علم دے تمام شاخاں یا کہیں ہک مخصوص شاخ تے معلومات ݙتے گئے ہوون۔ اے کئی موضوعات وچ ونڈی ہوئی ہوندی ہے، جس وچ ہک موضوع صرف ہک مضمون تے تفصیلی معلومات فراہم کریندا ہے۔ موضوعات کوں  بھُوم ڳوجھی یا انسائیکلوپیݙیا وچ حروفِ تہجّی دی ترتیب وچ لکھا ویندا ہے۔ اے ہک یا کئی جلداں تے مشتمل تھی سڳدے، اِس دا اِنحصار اِس وچ شامل معلومات تے ہے۔

انسائیکلوپیڈیا اصل وچ ہک یونانی لفظ enkyklopaidía توں اخذ کیتا گیا ہے جس دے لغوی معنی، علم تے فن دے لحاظ نال کہیں چیز دا سکھݨاں تے سکھاوݨ ہے، اردو وچ انسائیکلو پیڈیا کیتے ”دائرة المعارف“ تے قاموس العلوم تے سرائیکی وچ "بھُوم ڳوجھی" جیہے الفاظ استعمال تھیندے ہن۔ بھُوم ڳوجھی سرائیکی ماہر لسانیات مجاہد جتوئی دا کیتا ہویا ترجمہ اے اِصطلاح انگریزی لفظ **انسائیکلوپیڈیا** دا صحیح متبادل ہے
،اے ݙو عربی الفاظ دا مجموعہ ہے: ‘‘دائرۃ ’’ یعنی دائرہ تے ‘‘المعارف’’ یا ‘‘معارف’’ جس دا مطلب ہے قانون قدرت یا فطری اشیا دی واقفیت. اے اِصطلاح عربی  فارسی تے اُردو وچ زیرِ استعمال ہے۔ اِس دے علاوہ ݙوجھی عربی اِصطلاحات **موسوعہ**  تے **قاموس العلم** وی اِنہاں تریہے زباناں وچ استعمال تھیندے ہن۔ اِس دے کیتے اصل فارسی لفظ **دانشنامہ** ہے جیہڑا اُردو وچ کہیں ٻئے مفہوم وچ استعمال تھیندا ہے (ݙیکھو مقالہ دانشنامہ).

موسوعہ لکھݨ والے شخص کوں موسوعہ نویس آکھدے ہن.

## حوالے
بھوپا

بختاور چار بھرانواں دی کلہی بھینڑ ہائ۔او بہوں سوہنڑی تے ملوک چھوہر ہائ۔ اونکوں باہرلا حساب تھی گیا ہا۔ کہیں کہیں ویلھے او اچاچیت چیکنڑ باکنڑ تے گرکنڑ پے ویندی ہائ۔ الا بارا تھی ویندا ہا، گاٹا مرڑیج ویندا ہا تے آنہے وی پٹھے تھی ویندے ہن۔ کئ مزاراں تے حاضری کروائ گئ۔ بہوں پھل تعویز گھدے گئے۔ ڈھیر دم درود کروائے تے پھوکے شوکے مروائے گئے۔ پر ذرا وی کسر نہ پئ۔ 
ہک ڈینھ بختاور دا پیوء بگو ہک بھوپے کوں گھن آیا۔ سنڑیج ہائ جو او،اپنڑیں کم دا بہوں ماہر ہا۔ ایجھے جناں کوں کڈھنڑ اوندے کیتے بالاں دی کھیڈ ہائ۔ ایں کم دا اوں بگو توں چنگا بھلا موکھا وصول کیتا ہا۔

اوں شام بھوپا اپنڑے اوزاراں آلے گتھلے سمیت بختاور نال ہک کمرے وچ ہا۔ کمرے دی کونڈی اندروں بند ہائ۔ کمرے دے باہروں اگواڑ وچ بگو، اوندی ذال چھٹنڑ مائ،چارے پتر، کجھ نیڑے دے سکے تے ہمسائے پڑچھیاں وچھا کے بیٹھے ہن تھئے۔ او اپنڑے کن اندروں آنونڑ والیاں آوازاں تے لائ بیٹھے ہن۔
بے رحم بھوپے دے دڑکے ہاشے۔۔۔۔۔۔۔ بختاور دیاں منتاں زاریاں۔۔۔۔۔۔۔۔ دگے لگنڑ دے دھمکے۔۔۔۔۔۔۔۔ دھاڑ پٹکا۔۔۔۔۔۔۔ راوا باوا۔۔۔۔۔۔۔ چیکڑ باکڑ۔۔۔۔۔۔۔ ول چپ غڑپ۔
تھوڑی دیر بعد کونڈی لتھی۔ بوہا کھلیا۔ بھوپا ویبلا تھی کے باہر نکلیا ول باہرلے دروازے ڈے دھروکڑی لا ڈتوس۔ او سارے ویڑے تھی کے اندر ڈے بھجے۔ اندر ونج کے ڈٹھونے جو بختاور موئ پئ ہائ۔ ول او بھوپے دے پچھوں بھجے۔ بھوپا بہوں دھروکیا پر انت پکڑیج پیا
"چھوہر نال کیا لقا کیتی؟" بگو اوندا گریوان پکڑ ، رڑ کر کے پچھیا
بھوپا تھر تھر کمبدا کھڑا ہا۔
" میں کیڑھا لقا کیتم؟" اوں بے وسئ نال آکھیا "میں تاں بس جن کڈھیندا پیا ہم۔ جن دے نال جند وی نکھتی گئ ہے تاں بھلا میں کیا کر سگداں؟" (منظور اعواݨ)

## حوالے
بھٹو جاتی

بھٹو جاتی

شہید ذوالفقار علی بھٹو بارے کجھ معلومات

سندھ نال گانڈھا رکھن آلے ایں قبیلے دا وڈکا شیٹو خان ہا
شیٹوخان اسلام قبول کیتا تاں اوندا ناں سردار محمد خان رکھیا گیا.
سردار محمد خان کوں ہک پتر جمیا جیندا ناں شاہنواز بھٹو رکھیا
شاہ نواز سیاست اچ پیر رکھۓ تے ریاست جونا گڑھ دے وزیراعظم بنڑئیے. .
شاہ نواز بھٹو ہک سوہنڑاں نینگر ہا تے ہک کراڑی لکھی بائی کوں مسلمان کر تے شادی کیتی جیندا اسلامی ناں خورشید بیگم رکھیا گیا.
شاہ نواز بھٹو کوں خورشید بیگم کن منورالاسلام عرف منا ، بے نظیر تے ذوالفقار جمئیے. . بے نظیر بلپنڑ اچ فوت تھی گئی. .
جی ایہے ذوالفقار بھٹو پنج جنوری انوی سو اٹھاوی کوں جمۓ تے بعد اچ وڈے تھے کے دنیا دے وڈے سوجھوان بنڑئے. .
اور اپنڑی بھینڑ دے ناں تے دھی دا ناں بے نظیر رکھیا.
ذوالفقار بھٹو جیکوں ذولفی وی آکھیا ویندا ہا انہیں دے بلپنڑ دا ناں بوپا ہا. .
بوپا تراۓ سال دا ہا تاں ملیریا دا شدید بخار تھیا انہیں دی اماں خورشید بیگم بوپا کوں حضرت شہباذ قلندر دی درگاہ تے گھن گئ تے تندرستی دی دعا منگی. .
ات لئوں ذوالفقار بھٹو تے بے نظیر بھٹو ھمیش شہباز سرکار دی حاضری ڈیندے رہ گۓ
۱۹۳۷ اچ زلفی دا داخلہ بمبئ دے کیتھڈرل بوائز سکول اچ کرایا گیا
منڈھلی تعلیم دے بعد برکلے یونیورسٹی کیلیفورنیا تے آکسفورڈ توں علم حاصل کیتا
کجھ عرصہ ہمیپٹن یونیورسٹی اچ لیکچرار رہۓ
۱۹۵۳ اچ پاکستان ولۓ تے سندھ مسلم کالج اچ قانون پڑھایا تے نال ای وکالت شروع کیتی
۱۹۶۵ دی پاک بھارت جنگ ویلھے آپ وزیر خارجہ ہن تے اقوام متحدہ اچ کشمیر اشو تے شاندار تقریر کیتی
صدر نال اختلاف پاروں استعفی ڈتا .
۳نومبر۱۹۶۷ کوں پاکستان پیپلزپارٹی دی بنیاد رکھی. 
۱۹۷۳ اچ پاکستان دا آئن بنڑایا
۱۹۷۴ اچ اسلامی کانفرنس کرائی.
شملہ معاہدہ دے تحت ۹۳ہزار جنگی فوجی قیدی رہا کراۓ
روس دے تعاون نال سٹیل مل بنڑوائی.
انہیں کمیں نال امریکہ تتا بھاہ تھیا تے بھٹو صاحب کوں انجام تک پجاون دا اعلان کیتا. .
پر عوام بھٹو نال ہئ امریکہ نے وردی آلے کوں مل گھن تے بھٹو صاحب ڈھک ڈتا شاھی دا تخت پلٹ ڈتا
ھک کوڑے قتل دے کیس اچ بھٹو صاحب ۴ اپریل ۱۹۷۹ کوں پھاھی لا ڈتا جیندے نال تل وطنیں دا سیت وی پھاھی لگ گیا. .(بلال بزدار)
## حوالے
بھٹو خاندان

کل بلاول کوں سݨݨ دے بعد میݙا تاں عجب حال حے. اپݨے پُتر دو ݙہیداں تےاوکوں ڳل لا کے رووݨ پئے وینداں ایویں لڳدے جیویں میݙا پُتر کہیں طاقتور، ظالم تے سفاک دشمن کوں ہکلاں ݙے کے آھدا کھڑا ہووے میݙا جیرھا کُجھ کریندے وے کر گھنو میں نہتا تُہاݙی بدمعاشی دا مٌقابلہ کریساں، تٌہاݙی سفاک تے پُرتشدد طبیعت دے خلاف ڈٹ کے سامݨا کریساں. 

ایں مٌلک دے ٹھیکیداریں کوں ہکلاں مار کے، گڑھی خدا بخش دی پوتر مٹی دیاں قسماں چا کے، اپݨے نانے، مامے تے ما کوں انھاں کالیں ٻوٹاں تے کالے کوٹاں آلیں تے ہتھ مروا کے وی سینے تیں ہتھ مار کے طبل جنگ وڄاوݨ کوئی ساؤکھا کم کائینی. پر کیا کریجے اے حق سچ دا سفر انسانی تاریخ جتنا پُراݨا حے.
ظالم تے مظلوم، قاتل تے مقتول، سفاک تے رحم دل ہیک ݙوجھے نال انسانی تہذیب دے سفر اچ ہمیشہ نال نال ٹُردے پئین. 
بلاول اوں قبیل دا فرد حے جیرھا بھری جوانی اچ یزیدی ٹولے کوں چیلنج کریندا کھڑے او وی اپݨے پُرکھیں دے قبرستان اچ کھڑ کے.. بھُٹو دے خون دا ایہو تاں وصف حے جو کہیں ݙر دے بغیر اجتماعی انسانی ترقی تے مُہذب اقدار دی خاطر اپݨی جان ݙے ݙیوو اے سوچے بغیر جو ڈوجھاٹولا اپݨی فطرت اچ شاطر، بدمعاش، سفاک، مُنافق تے جابر حے. او مذہبی مُنافرت پھیلا کے لکھاں لوگ مروایندے، او حُب الوطنی دا کارڈ کھیݙ کے لوکاں دے گھر اُڄڑیندے، جیندے بندے چا کے عقوبت خانیں اچ سٹ ݙیندے، ٹارگٹ کلنگ کر کے اپݨا کاروبار چلیندے تے میڈیا تیں اپݨے کرائے دے دلالیں نال رل کے کردار کُشی دی مُہم وی چلویندے.. اینجھے دُشمن نال اڄوکی بے مٌہاب دٌنیا اچ بھلا کون اپݨی جان دی پرواہ کیتے بغیر عام انساناں دے فائدے تے معاشرے دی اجتماعی ترقی سانگے اینجھیں طاقتیں نال مٌہݙا ݙیندے.. پر پاکستان دی تاریخ اچ سندھ دھرتی دا ہیک دھرتی واس خاندان پچھلے پنج دہائیں کولو قبضہ گیر تے ٻاہر دے دھاڑیلاں نال لڑدا آندے. جݙاں جݙاں ایں دھرتی کوں کہیں اوپرے تار تار کیتے تݙاں تݙاں کوئی نہ کوئی بھٹو اپݨے خون نال راٹھ پنڈی دی سفاک کھیݙ کوں ݙک ݙتے.. میں کلھوکا اپݨے پُتر کوں ڳل نال لا کے کئی دفعہ رو چُکاں. پتہ نئیں کیوں میݙا دل ٻہوں خوش وی حے پر اوں کولو زیادہ اُداس وی حے. ایندے اچ اے سوچ کے ہاول اُٹھدن جو اڳلی واری کالا سوٹ پا کے امام ضامن بدھ کے ایں دھرتی دا بلاول کہیں باجوے، کہیں خان، کہیں بیگ، کہیں چوہدری دے ہتھوں اپݨے پیو سمیت ماریا نہ ونڄے.. 
وت کوئی نہتی لڑکی بختاور دی شکل اچ یا آصفہ دی شکل اچ انہاں بندوخاں آلی سرکار کوں یا مُقدس آئین آلی ݙیݨ کوں ہکلاں مار کے آھدی کھڑی ہووے جو کربلا دی تاریخ رُکݨی کائینی اے جنگ اوہ تک جاری راہسی جہے تک یزیدیت دے ہتھوں انسانیت سرقلم تھیندی راہسی.. اے جنگ جاری راہسی جہے تک ٻاہردے حملہ آور ایں پوتر دھرتی کوں چھوڑ نہ ویسن.. تُساں کتنا بھٹو مریسو، تُساں کتنا دھرتی واس مریسو تُساں کتنا لہو واہیسو..! 
زلفی (ذوالفقار علی)

## حوالے
بھٹہ

اے نسلی سرائیکی قبیلہ سوریہ ونشی راجپوتاں دی شاخ اے تے دیگر کئی راجپوت قبائل دی طرح ڄٹ دے طور تے وی شمار کیتا ویندے۔ ٻہوں سارے ماہرین ایں ڳوتھ دا تعلق ارائیں نال ملیندن ھن جہڑی کم علمی دی نشانی ھے آرائیں راجہ رائے ججہ بھٹہ دی اولاد توں ھن بھٹہ برادری أرائیں نئی بلکہ آرائیں برادری ٻھٹہ برادری توں نکھتی ھے تے ھی  ڳوتھ دے ٻہوں سارے افراد خود کوں ارائیں قبیلے نال جوڑیندے وی ہن۔ کڄھ لوگاں دے مطابق بھٹہ ذات نا تے آرائیں قبیلہ ہے تے نا ہی راجپوت بلکہ ہک ڄٹ قبیلہ اے لیکن اے ڳالھ کئی وی طور تے ٹھیک کینی تاریخ وچ ٻھٹہ کوں راجپوت لکھیاں ڳئے بھٹہ قوم دے کجھ لوگ زراعت دے نال نال مٹی دے گھڑے تے دیگر برتن وی بݨیندن، ایندے علاوہ بھٹہ قوم دے کجھ لوگ کپڑا سازی دا وی کم کریندن۔ زراعت توں علاوہ مٹی دے بھانڈے تے کپڑا سازی وی انہاں دا پیشہ رہ چکیا اے۔ بھٹہ ذات دے لوگ ملتان، بہاولپور، ڈیرہ غازی خان، مظفر ڳڑھ، اوکاڑہ, بہاولنگر، سرگودھا،جھنگ،چنیوٹ،چکوال،ڈیرہ اسماعیل خان وغیرہ دے اضلاع وچ کثرت نال ملدن مگر زیادہ اکثریت ملتان شہر وچ اے تے اے سب سرائیکی ٻولیندن۔ سرائیکستان دے علاوہ لاہور، شیخوپورہ تے سیالکوٹ دے اضلاع وچ وی کافی تعداد وچ پنجابی ٻولݨ والے بھٹے موجود ہن۔ مشرقی پنجاب دا ضلع لدھیاݨہ وی پنجابی ٻھٹیاں  دا مرکز سمجھا ویندے۔ مذہب دے لحاظ نال مسلم، ہندو تے سکھ ہوندن۔ مشہور افراد وچ شہزاد مقبول بھٹہ، ایم پی اے ملتان، سجاد کمال بھٹہ، ملتان، ملک حبیب اللہ بھٹہ، بہاولپور، نواز بھٹہ، گلوکار، مظفرڳڑھ، ڈاکٹر عبدالستاربھٹہ، بہاولپور، وغیرہ اہم ہن۔

## حوالے
ونکی:سرائیکی قبائل
بھکر

بھکر سرائیکی وسیب دا اہم ضلع ھے۔اے سرگودھا ڈویژن وچ واقع او ضلع اے جتھاں سرائیکی زبان ٧٣ فیصد لوگ ٻلیندن. جغرافیائی طور تے زیادہ تر دیہی علاقہ تھل تے مشتمل اے. دریا سندھ وی نزدیک پوندے.

سرگودھا ڈویژن دا ہک ضلع جیڑھا یکم جولائی 1982ء تئیں ضلع میانوالی دی تحصیل ہئی۔ایں ضلع دے شمال اچ ضلع میانوالی، مشرق اچ خوشاب تے جھنگ تے جنوب اچ ضلع لیہ ہے۔ ضلع دی مغربی سرحد دے نال نال دریائے سندھ واہندے۔ دریا دے پار صوبہ سرحد دا ضلع ڈیرہ اسماعیل خان واقع ہے۔ سطح دے لحاظ نال ضلع دے ݙو حصے، علاقہ کچا نشیب تے علاقہ پکا یا تھل سݙویندن ۔ دریائے سندھ دے پاٹ اچ واقع علاقے کوں کچا نشیب آکھدن۔ ایں علاقے اچ دریائے سندھ دی چوڑائی تقریبا20کلو میٹرہے ۔ علاقہ تھل دریائے سندھ دے مشرقی اُچے کنارے دے مشرق اچ پرے تئیں کھنڈیا ہویا ہے۔ جنوب مشرقی حصہ ریگستان ہے۔

اڄ توں چھ سو سال پہلے تک اے علاقہ غیر آباد تے ویران ہا۔ ول ہولے ہولے جنوب آلے پاسوں جٖٹ اتھاں آ تے آباد تھیوݨ لڳے تے انہاں کاشتکاری شروع کیتی۔ کجھ عرصے بعد بلوچ قبائل اتھاں آنوݨ شروع تھی ڳے تے انہاں ایں علاقے تے اپݨی حکومت قائم کرگھٖدی ۔ انہاں اچ بلوچاں دے جسکانی قبیلے نے اتھاں خاصی مدت تک حکومت کیتی ول ترائے سوسال تک مغلاں دی حکومت ریہی۔ سکھاں دے راجا رنجیت سنگھ نے ہولے ہولے سارے پنجاب تے قبضہ جما گھٖدا۔ ایں نے منگیرہ کوں فتح کر تے بھکر دے پورے علاقے کوں اپݨی حکومت اچ شامل کر گھٖدا۔تقریباً پنج سو سال پہلے بکھو نامی ہک بندے نے ہندوستان دے کہیں علاقے توں آ تے بھکر دی بنیاد رکھی تے اپݨے ناں دی نسبت نال ایں شہر دا ناں بکھر رکھیا جیڑھا بعد اچ بکھر لکھا ونجٖݨ لگا۔ تاہم ٻول چال اچ ہُݨ وی ایندا تلفظ ’’بکھر‘‘ ہی آکھیا ویندا ہے۔ شہر بھکر ابتداء اچ دریائے سند ھ دے مغربی کنارے تے آباد ہا جیڑھا 1825ء اچ دریا برد تھی ڳیا ۔ ول مشرقی کنارے تے موجودہ شہر آباد کیتا ڳیا جݙاں جو دریائے سندھ پچھوں ہٹدا چلا ڳیا۔ ضلع بھکر دا کل رقبہ 3139مربع میل ہے ۔

بھکر داقدیم ترین تعلیمی ادارہ انجمن اسلامیہ پرائمری سکول ہے جیڑھا 1922ء اچ قائم تھیا ۔ ایں ویلھے ہک پوسٹ گریجویٹ کالج، ہک ماڈل ہائی سکول ، چار ہائی سکول، تے کئی مڈل تے پرائمری سکول طالبات کیتے ہک ڈگری کالج ، ݙو ہائی سکول ،تے ٻئے چھوٹے سکول ہن۔ مرداں تے تریمتیں سانگے کئی پیشہ ورانہ فنی تے تعلیمی تے تربیتی ادارے ہن۔ 

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء  

thumb|تھل کینال بھکر

## تعلیمی ادارے

* تھل یونیورسٹی بھکر
* گورنمنٹ کالج بکھر
* پنجاب کالج بھکر
* سپیریئر کالج بھکر
* گورنمنٹ ہائی سکول بھکر
*گورنمنٹ ٹیکنیکل کالج بھکر

## برادریاں
عباسی، آنگرہ، انصاری، آرائیں، اعوان، بلوچ، بھٹی، چدھڑ، چھپ، چھڈو، چوہدری، کمبوہ، ڈھنڈھلا، گورچہ، کھوکھر، لودھی،کلول، میبل، قریشی، رانا،سید، نیازی اتے سیال بکھر دیاں برادریاں ہن،
بھینڈ

اوچشریف دے نواح وچ ہک سرائیکی ذات اے. پیشہ کھیتی باڑی اے. مذہب اسلام تے مسلک بریلوی اے.

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی ذاتاں
بھیݙ

بھیݙ ہک پالتو جانور ہے۔ بھیݙ گھریلو سطح تے پالے ون٘ڄݨ آلا ایک چار پیراں آلا زناور ہے، ایہ  اُڳل جگالی کریندا ہے۔

## فائدے
بھیڈاں کوں گوشت، اُن تے کھیر کیتے  پالا ویندا ہے۔

دنیا وچ بھیݙاں دی افزائش داکم 11ہزار سال پہلے شروع تھیا موجودہ دور میں بھیݙاں دیاں 800 کنوں ودھ قسماں ہن۔ 

## علاقے
ایہ جانور دنیادے ہر خطے وچ پالیا وین٘دا ہے ۔گرم،سرد،سرسبز یا بنجر۔ پہاڑ،صحرا،دریائی علاقہ جات ایہ جانور ہر جاء کوں آپݨاں مسکن بݨا گھندے۔ دنیا دے 168 ممالک وچ ایںدی افزائش کیتی ویندی ہے۔ انہاں ممالک وچ چین،پاکستان، بھارت،عرب ممالک ،آسٹریلیا،نیوزی لینڈ،سوڈان، ملائشیا تے انڈونیشیاشامل ہن۔ 08-2007ء دے اعدادوشمار دے مطابق دنیاوچ ٩کروڑ دے لگ بھگ بھیݙاں دی تعداد ہائی**۔** ایہ جانور گوشت،اون ،کھال اور دودھ کے حصول کے لیے بے حد اہم ہے۔

## حوالے
بھٹو (جمیل حیدری)

اُنویں تاں ہر سیاستدان دی تقریر زہر لگدی ہے مگر میں اج وی پیپلز پارٹی دے قاتل چیئرمین زرادری کوں بی بی شھید دا قاتل پارٹی دا قاتل سمجھداں ،
میڈے مطابق پیپلز پارٹی اڈھائیں دی فوت تھی چُکی ھئ جڈاں بھٹو دا جنازہ پڑھیا گیاء اُو جنازہ صرف بھٹو دا نہ ہا بلکہ او میڈی دھرتی دے ہر غریب دا جنازہ ھا،کمزور لاچار بے وس انڑ پھر نادار لوکیں دی میت دا جنازہ ھا،
بھٹو دے بعد بی بی اڈھائیں تک بھٹو ہئ جڈاں تک اُوندے ناں نال زرداری دا ناں کائیناں ھا ،کجھ لوک آھدن خود
بی بی وی چاھندی ہئ کہ اے جتناں عرصہ جیل ءچ رہ ونجے اُتناں پارٹی کوں فائدہ ہے واللہ عالم سچ ھے یا؟؟
بی بی دی موت دے بعد پرانڑیں ورکریں دی موت ھئ جنھیں ہر مشکل وقت ءچ پارٹی دا ساتھ ڈتا ھا اُو لوک وقت نال آسے پاسے تھی گئے اوندا نتیجہ چاریں صوبیں ءچ مقبول جماعت صرف ہک صوبے ءچ ول بچی ،اُو وی چند خاندانیں دی مرہون منت ،اگر سندھ ءچو ،چانڈیو ،تے شاہ برادری کڈھ سٹو پیپلز پارٹی دا صرف رتا پاسہ ول بچدے،
جنوبی پنجاب دے سردار گدی نشین ہمیشہ وانگوں مفاد پرستیں دا ٹولہ مشہور ھے لہزا انھیں کوں کہیں پارٹی دا نہ سمجھا ونجے،
خیر گال چلدی پئ ھئ زرداری دی ایندی قیادت ءچ تباہ تھیونڑ آلی پارٹی دی حکومت سندھ ءچ ھے جی اوھو سندھ جئیندے علاقے تھر ءچ روزانہ بچے بُھک مردن جتھاں بُھک موت بنڑ کے نچدی ھے
میں کیویں آکھاں بھٹو زندہ ھے بھٹو اگر زندہ ھوندا تھر دے بلاول بھکے نہ مردے بھٹو اگر زندہ ھوندا چولستان دی بختاور ہک پانڑی دی بوتل تیں عزت نہ لُٹویندی ،بھٹو اگر زندہ ھوندا سندھ دی آصفہ کچرے ءچو روٹی چاء کے بڈھڑے پیئو ماء کوں نہ کھویندی 
میڈی سوچ دی تند تُرٹ ویندی ھے میڈے اندر دا بھٹو مر ویندے جڈاں میں ایں پارٹی دے قائد کوں ڈیھداں آپڑیں ماء بولی سرائیکی دے دشمن کوں ڈیھداں میں ایکوں کل وی منافق سمجھدا ہم اج وی اے منافقیں دا چیئرمین ھے ،پتہ نیں کینجھے کم ظرف لوک ہن جنھیں دا اے لیڈر ھے 
میڈا ویر ضمیر وی کوئ شئے ھے ،
ہر شخص کراڑ دا بیلی نئیں ،،،،،،، جمیل حیدری
## حوالے
بھٹ پیر

سئیں لطیف رحمتہ اللہ علیہ بھٹ (ٹبے، ٹیلے) تیں دیرہ لایا تے لطیف بھٹائی مشہور تھئے ایویں اپنڑے ملتان اچ وی اج ہک درگاہ تیں اج ونجنڑ دا موقع ملئے جیرھے جو "بھٹ پیر" دے ناں نال مشہور ان ایں ناں دی وجہ وی شئیت اوھا لطیف سرکار آلی اے اچے ٹبے تیں سادہ جہیں درگاہ اتیں علم پاک، کرینہ ،جال، ڈیوے تیں پکھیاں واسطے دانڑیں پانڑی دا انتظام موجود ہئی.درگاہ دی سادگی ڈسیندی ھئی جو پیر سئیں حملہ آوریں تے نواب سرداریں کن پوہلے پھردے ہن نہ تاں عالی شان درگاہ ہووے ہا . چراغ شاہ رحمتہ اللہ علیہ المعروف بھٹ پیر دا کرینہہ رتیں پیلیں تھگڑیں دیں گنڈھی نال تے ونگیں نال رجھیا پیا ہئی . .
بھیݙ تروٻی

بھیݙ تروٻی

اے کھیݙ ݙو کھݙکار کھیݙدے ھن. دیہاتاں وچ ایہو جیہاں کھیݙے وݙے شوق نال نینگر کھیݙدے ھن. ایں کھیݙ وچ زیادہ تر پنڈ دیاں ڳٹکاں ورتایاں ویندن.
ہک تندیر وچ پنج، ست یا ناؤں پلیاں ہک پاسوں تے اوھے جتلی پلیاں ݙوجھے پاسوں ماریاں ویندن. اتے ہک ہک پلی انہاں دی سراندی کول ماری ویندی ھ. اتے ہر کھݙکار اپڑیاں اہڑیاں ڳٹکاں چاامدے. 
اے پلیاں کجھ ایں ترتیب وچ ہوندن
   ۝ ۝ ۝ ۝ ۝
۝                ۝
   ۝ ۝ ۝ ۝ ۝

ول ایں کھیݙ دا منڈھ ٻدھیندے. ݙوہیں کھݙکار اپڑیں اپڑیں پاسے دیاں پلیاں چݨ گھندن تے انہاں وچ پنج پنج ڳٹکیں سٹ ݙیندن. تے سراندی آلیاں پلیاں خالی چھوڑ ݙیوندین. ول ہک ٻئے دی رضا مندی یا ٹاس، بجھارت پا تے کھیݙ شروع تھیندی ھ. جیہڑا جت ویندے او کھیݙ شروع کریندے. او اپڑیں کہیں ہک خانے توں ڳٹکاں چا تے سجے ہتھ دے پھیر تے چلدے تے ہر پلی وچ ہک ڳٹک سٹیندے امدا. سراندی آلیاں پلیاں توں پہلے ڳٹک مک پووے تاں اوندے وچ ہتھ نال ٹھاکہ مار اڳلے خانے دیاں ڳوٹیاں چا گھندے جے ݙو خانے خالی ہونون تاں واری مک ویندی ھ تے ݙوجھے کھݙکار دی واری آ ویندی ھ.اتے اے چکر ایویں چلدے پیا. جݙاں جیہڑے پاسے دی پلی وچ ناؤں ڳٹکاں تھیسن تاں او کھݙکار او ڳٹکاں پلی وچوں کڈھ سڳدے. جے ہک ڳٹک وادھی تھی ونجے تاں بھیݙ تروٻ ویندی اے تے او ڳٹکاں نی چاتیاں ونج سڳدیاں. تے او اوندا ضیان تھی ویندے. تے او ڳٹکاں ول خانے وچوں چوو تے ونڈیاں ویندین. سراندی آلی پلیاں وچوں کئی کھݙکار ڳٹکاں نی چا سڳدا او ہمیش ونڈایاں ویندن.اے کھیݙ ایویں چلدی ہے پئی.

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی کھیݙاں
بہاء الدین زکریا یونیورسٹی، ملتان

بہاؤالدین زکریا یونیورسٹی، ملتان  پا کستان وچ واقع ہے۔ اے سرائیکی وسیب  دی سب توں وݙی یونیورسٹی ہے۔  پہلے اے ملتان یونیورسٹی دے  ناں نال جاݨی  ویندی ہئی.

                        ظہور احمد دھریجہ اپݨی کتاب میݙی دھرتی میݙے لوک اِچ بہاء الدین زکریایونیورسٹی بارے ݙسیے ، یونیورسٹی دی تاریخ وی ݙسی اے پر یونیورسٹی دے شعبیاں بارے نی ݙسیا خاص طور تے سرائیکی شعبے دا ذکر وی موجود کائنی۔ آپ لکھدن جو:

                       مشہور صوفی بزرگ حضرت بہاء الدین زکریا نال منسوب ہک جدید یونیورسٹی جیڑھی جو 1975ء کوں ملتان اچ قائم تھئی۔ ایں یونیورسٹی دے قیام توں پہلے ایم اے اُردو، معاشیات تے سیاسیات دی جماعتاں گورنمنٹ کالج بوسن روڈ اچ تھیندیاں ہن۔ یونیورسٹی دا نیو کیمپس ہک ہزار ایکڑ اراضی تے کھنڈیا ہویا ہے۔ شہر توں کافی فاصلے تے واقع ہے۔ اتھاں تک پُڄݨ کیتے پختہ سڑک تے بجلی و گیس دی سہولتاں دستیاب ہن۔ طلبہ تے طالبات کیتے انج انج ہوسٹل ہن۔ یونیورسٹی دی اپݨی ٹرانسپورٹ سروس ہے۔ اُستاداں کیتے رہائش کالونی، بینک تے ڈاک خانے دی سہولت وی موجود ہے۔ ستمبر1977ء توں لاء کالج وی یونیورسٹی توں ملحق تھی ڳیا۔ حال ای وچ انجینئرنگ دی تدریس وی شروع تھی ڳئی اے۔ یونیورسٹی دے پہلے وائس چانسلر ڈاکٹر خیرات ابن رسا ہن۔ انہاں دے بعد آنوݨ والے وائس چانسلراں دے اسمائے گرامی اے ہن۔ پروفیسر ڈاکٹر الطاف علی قریشی، ڈاکٹر محمدنذیر ربانی، ڈاکٹر خواجہ امتیازعلی، ڈاکٹر محمد اسحاق اختر،تے ڈاکٹرعاشق محمد خان دُرانی ہن۔

## تدریسی شعبے

### فیکلٹی برائے آرٹس تے سماجی سائنسز

*شعبہ معاشیات
*شعبہ تعلیم
*شعبہ تاریخ
*شعبہ مطالعہ پاکستان
*شعبہ سیاسیات

*شعبہ بین الاقوامی تعلقات
*شعبہ ماس کمیونیکیشن
*شعبہ سماجیات
*شعبہ اطلاقی نفسیات
*شعبہ فلسفہ
*شعبہ جنسی تعلیم

### فیکلٹی برائے سائنس

*شعبہ انفارمیشن ٹیکنالوجی
*شعبہ کمپیوٹر سائنس
*شعبہ ٹیلی کمیونیکیشن سسٹمز
*شعبہ طبعیات
*شعبہ شماریات
*شعبہ بائیوٹیکنالوجی

### [[اسلامیات شعبھ کا سلیبس|شعبہ]] اسلامیات و لسانیات

*شعبہ عربی
*شعبہ اسلامیات
*شعبہ انگریزی
*شعبہ اردو
*شعبہ سرائیکی

### سرائیکی ایریا سٹڈی سنٹر

### فیکلٹی برائے کامرس، بزنس ایڈمنسٹریشن و قانون

*برائے متعلقہ شعبہ جات، ملحقہ کالج و دیگر تعلیمی ادارہ جات

### فیکلٹی برائے فارمیسی

*شعبہ فارمیسی
*شعبہ فارماکولوجی
*شعبہ فارماسیکیوٹکس
*شعبہ فارماسیوٹیکل کیمیا

### فیکلٹی برائے ویٹرنری سائنسز

*شعبہ بائیو سائنسز
*شعبہ پیتھوبائیولوجی
*شعبہ کلینیکل سائنسز
*شعبہ لائیوسٹاک و پولٹری پروڈکشن

### فیکلٹی برائے انجینئرنگ و ٹیکنالوجی

*شعبہ مکینیکل انجینئرنگ
*شعبہ کیمیکل انجینئرنگ
*شعبہ سول انجینئرنگ
*شعبہ الیکٹریکل انجینئرنگ
*شعبہ زرعی انجینئرنگ

## یونیورسٹی دے کیمپس

*سب کیمپس، ڈیرہ غازی خان
*سب کیمپس، ساہیوال
*سب کیمپس، لیہ
*سب کیمپس، لاہور

## اقامت گاہ برائے طلبہ

درج ذیل اقامت گاہواں وچ ہزاراں طلبہ مقیم ہن۔

### مردانہ ہاسٹل

*ابوبکر ہال
*عمر ہال
*عثمان ہال
*علی ہال
*حمزہ ہال
*قاسم ہال

### زنانہ ہاسٹل

*فاطمہ ہال
*مریم ہال
*عائشہ ہال
*آمنہ ہال
*زینب ہال
*خدیجہ ہال
## حوالے
بہار النساء بہار

= بہارالنساء بہار =
## پیوداناں
محمد منیرالدین تمنا ولد خیرالدین صابر ملتانی
## جمن دی تریخ
ستمبر۱۹۵۲ء
## تعلیم
بی اے 
## ادب دی صنف
شاعری
## ان چھپی کتاب
عکس بہار(شاعری) 
## پتہ
۳۸۵سی۔ شاہ رکن عالم کالونی ۔ ملتان

ونکی:ادیباں دی ڈائریکٹری

مبشر کلیم (گرافک ڈیزائنر، وکیپیڈین، مترجم، ایڈیٹر، کیلی گرافر) وحید پلازہ، حسن پروانہ روڈ، ملتان ۔03061241415۔ (&#91;&#91;User talk:MubasherKaleem&#124;talk&#93;&#93;) (talk) 15:37, 29 September 2020 (UTC)
بہاولنگر

بہاولنگر شہر سرائیکی وسیب دا حصہ ہے۔ ایہ شہر 1904ء وچ ریاست بھاول پور دے نواب محمد بھاول خان پنجم دے ناں تے وسایا ڳیا -ایں کنے پہلے اتھاں قریب ترین وستی روجھانوالی ( اُبھا ) موجود ہائی اتے ایں علاقے کوں وستی روجھانوالی ( اُبھا ) اہدے ہن۔ ملتان کنوں بہاولنگر 230 کلومیٹر ہے. 
thumb|بہاولنگر
.. سابق ریاست دے ضلع بہاولنگر دے مشرقی، شمالی تے مغربی حصے تے ضلع بہاولپور دی تحصیل حاصل پور، تحصیل خیرپور ٹامیوالی دا علاقہ قائم پور مکمل طور تے ڄٹکی زبان ٻلیندن۔ اے ملتانی لہجے توں مختلف اے۔ ایں لہجے وچ  "ب" کوں "ٻ" ، "ج" کوں "ڄ"  تے "گ" کوں ہمشہ "ڳ" ٻولیندے ہِن۔  علی حیدر ملتانی، ریاض،عابد تمیمی تے سلطان ٻاہو ݙبھاری سرائیکی یا ڄٹکی  دے شاعر ہن۔

## تعلیمی ادارے
* پوسٹ گریجویٹ کالج بہاولنگر.
* پوسٹ گریجویٹ کالج برائے خواتین
* سب کیمپس اسلامیہ یونیورسٹی بہاولنگر
## حوالے
بہاولپور

سابق ریاست بہاولپور دی مقامی، ثقافتی، اکثریتی تے سرکاری زبان سرائیکی ہئی. ایندی لمبائی شمالاً جنوباً 480 کلومیٹر اے. صرف ریاست دے ہک ضلع بہاولپور دی وسعت(ضلع دا رقبہ تقریباً 25000 مربع کلومیٹر)، دی وجہ نال ایندے وچ سرائیکی دے چار لہجے(ملتانی، ابھیچڑی، اوچی تے لموچڑی) ٻولے ویندن. ایندی وجہ اے ہے کہ ملک دے باقی اضلاع دی طرح اینکوں تقسیم کر کے مزید ضلعے نی بݨائے ڳئے.سابق ریاست وچ ایں زبان دے جغرافیائی اعتبار نال تے ریاست دی وسعت تے پھیلاؤ دی وجہ نال جیہڑے لہجے ٻولے ویندے ہن انہاں دی تفصیل اے ہے: -
thumb|سرائیکستان دا نقشہ

## ریاستی/ بہاولپوری:
اے لہجہ سابق ریاست دے دارالحکومت، بہاولپور شہر، تحصیل بہاولپور صدر، تحصیل خیر پور ٹامیوالی، ضلع بہاولنگر دے جنوبی حصے، خانقاہ شریف تے تحصیل یزمان دے شمال مشرقی حصے وچ تے سرحد پار، بھارتی صوبہ راجستھان دے نزدیکی علاقیاں وچ ٻولا ویندے. اے حصہ سابق ریاست دے بالکل درمیان وچ ہووݨ پاروں،مقامی لہجے دے اعتبار نال سرائیکی دے باقی لہجیاں دا امتزاج اے تے سرائیکی زبان دی سب توں خوبصورت شکل اے. بہاولپوری لہجہ صحرائے چولستان دے اثرات دے باوجود معمولی فرق نال خالص ملتانی (معیاری سرائیکی) لہجہ اے، حتٰی کہ سو کلومیٹر دی دوری دے باوجود ݙوہاں شہراں، ملتان تے بہاولپور دی لوکل زبان و لہجہ، الفاظ، شہری ثقافت، لوگاں دے مزاج تے رہݨ سہݨ وچ یکسانیت اے. دورِ ریاست وچ ایں لہجے کوں ریاستی تے بہاولپوری آکھا ویندا ہئی اس واسطے اتھاں ملتانی دی بجائے اوہا اصطلاح استعمال کیتی ڳئی اے جیہڑی اوں وقت وچ رائج ہئی.

## اُچوی:
تحصل احمد پور شرقیہ، اوچشریف، مبارکپور، کوٹلہ موسٰی خاں، جانو والہ، نوشہرہ جدید، ہتھیجی، دھوڑکوٹ، ترنڈہ محمد پناہ، ضلع مظفر ڳڑھ دی تحصیل علی پور تے ضلع بہاولپور دی تحصل یزمان دے جنوب مغربی حصے مثلاً دیراوڑ تے ہاکڑا دریا دی پراݨی گزرگاہ وغیرہ دی ٻولی ، سرائیکی دا اُچوی لہجہ سݙیندی اے. اوچشریف دی قدامت دی وجہ توں ایں حصے دی ثقافت دا ہک خاص حسن اے. ماہرین ایں لہجے کوں وی ملتانی(معیاری سرائیکی) وچ شامل کریندن.

## ابھیچڑی:
کھڑی ٻولی دی ایں سرائیکی کوں وسیب دے ݙوجھے اضلاع وچ جھنگوچی لہجہ آکھا ویندا اے. سابق ریاست دے ضلع بہاولنگر دے مشرقی، شمالی تے مغربی حصے تے ضلع بہاولپور دی تحصیل حاصل پور، تحصیل خیرپور ٹامیوالی دا علاقہ قائم پور مکمل طور تے ابھیچڑی لہجہ ٻلیندن. اے لہجہ سرائیکی دے معیاری، ملتانی لہجے توں مختلف اے.

## لموچڑی:
سرائیکی وسیب دے ضلع راجن پور نال ملحقہ سابق ریاست دا ضلع رحیم یار خان اے جتھاں ایں ضلعے دے چاراں تحصیلاں (لیاقت پور، خان پور کٹورہ، رحیم یار خان تے صادق آباد) وچ لمے دی ٻولی یا لموچڑی سرائیکی ٻلیندی اے.ایں لہجے وچ سرائیکی دے معیاری ملتانی لہجے دی نسبت، سندھی زبان تے کلچر دا اثر غالب اے اس واسطے اے لہجہ وی، ملتانی (معیاری سرائیکی) لہجے توں مختلف اے.

## سرائیکی:
سابق ریاست دے جنوب وچ بالکل آخری علاقیاں، صادق آباد، کوٹ سبزل وچ مقامی ٻولی کوں سندھ دے شمالی اضلاع گھوٹکی، کشمور، سکھر وغیرہ دی مقامی ٻولی دی طرح سرائیکی آکھا ویندے. ایں لہجے وچ سندھی دا اثر لموچڑی دی نسبت کئی گنا زیادہ اے. لفظ سرائیکی دی خوبصورتی تے ایندی تاریخی حیثیت دی بناء تے 1962ء دے اعلان ملتان دے اجلاس وچ ملتانی، ریاستی، جھنگوچی، ڈیروی، تھلوچی، ہندکی، تے باقی ناواں سمیت سرائیکی لہجے دے ناں کوں وی فہرست وچ رکھا ڳیا جیہڑا کہ بعد وچ مشترکہ اعلان دی رو نال تے اڳواݨاں دے فیصلے نال سب لہجیاں دا ہکو تے معیاری ناں "سرائیکی" تجویز پایا. تے باقی تمام علاقائی ناواں کوں منسوخ قرار ݙتا ڳیا. ہݨ اساں انہاں لہجیاں دا تذکرہ محض جغرافیائی طور تے کریندے ہیں تے انہاں علاقائی ناواں دی ہرگز کوئی اہمیت نی.