’’پچھیرا‘‘ دا مطالعہ

ایہ پکے یقین دی ڳالھ ہے۔جو سرائیکی زبان نال محبت رکھݨ والا میݙا ہر قاری پروفیسر شوکت مغل اَتے سرائیکی زبان ‘ ادب اَتے تاریخ بارے اُنھیں دے کم کنوں واقف ہوسی ۔ اِت واسطے میں اِتھاں اُنھیں دا کوئی تعارف نہ کرویساں بلکہ صرف ’’پچھیرا‘‘ بارے ڳالھ کریساں۔

’’پچھیرا‘‘ پروفیسر شوکت مغل دے لسانی ‘ ادبی ‘ تاریخی اَتے فریدیات دے حوالے نال مضمونیں دا تریجھا مجموعہ اے ۔ ایں کنیں پہلے اُنھیں دے ایں قسم دے ݙو مجموعے ’’کئو تے کݨوا‘‘ اَتے ’’کݨائی‘‘ آ چکین۔

’’پچھیرا‘‘ 2009ء وچ ’’جھوک‘‘ پبلشرز ملتان چھاپیئے۔ ایندے وچ کل تیرھاں مضمون شامل ہِن۔ جینکوں ݙوحصیں وچ ونڈیاڳئے۔

1:                    علمی مضامین                    2:                   فریدیات

انھیں مضمونیں دی ترتیب کجھ ایں طور تے ہے۔

علمی مضامین:

1:

کجھ سرائیکی اُردو ہندی تے پنجابی بارے

2:

سرائیکی زبان دا ارتقاء

3:

سرائیکی وچ لوک قصے دی روایت

4:

سرائیکی زبان وچ پہاکے

5:

کھوتا سہول … ہک ناں چڑھیا دھاڑل

6:

کڑٻل خان ملتانی دا پوترا رحیم یار خان 

7:

سرائیکی ادب وچ جنسی حوالے

8:

سندیس راسک دا تجزیاتی مطالعہ… سرائیکی دے حوالے نال

9:

پاکستان اَتے جدید عصری تقاضے

فریدیات:

10:

کلام فرید دیاں لسانی پرتاں

11:

خواجہ فرید دا آفاقی پیغام

12:

سرائیکی لفظ ’’گوئلیں‘‘ دی بحث

13:

خواجہ فرید دے کلام وچ محبت تے امن دا سنیہا

کتاب دا پہلا مضمون جیویں جو میں ݙسیم ۔ سرائیکی اُردو ہندی تے پنجابی بارے ہے ۔ ایں مضمون وچ پہلے او اُردو دی ڳالھ ٹُریندین۔ ایندی ابتداء وچ اُنھیں محمود شیرانی ‘ ڈاکٹر وزیر آغا ‘ ڈاکٹر محی الدین قادری زور ‘ دے اُردو بارے نظریات ݙتن ۔ اَتے اُردو دی تعمیر وچ سرائیکی دے اثرات دا ہر حوالے نال جائزہ گھدے ۔ ایندے بعد او پنجابی زبان بارے ڳالھ کریندین ۔ او اکبر اعظم دے دربار دے ہک معروف رتن ابوالفضل (1612۔1551ء) دی کتاب ’’آئین اکبری‘‘ دا حوالہ ݙیندیں ہوئیں آہدن جو ایں کتاب وچ زبانیں دا جتھاں حوالہ ݙتا ڳئے اُتھاں پنجابی زبان دا کتھائیں ناں کائنی۔ او اے وی ݙسیدین جو امیر خسرو (1325۔1253ء) دی منظوم ’’مُبینہ‘‘ لغت ’’خالق باری‘‘ وچ اَدھ کنوں زیادہ لفظ سرائیکی زبان دے ہِن ۔ ایندے نال او ڈاکٹر نبی بخش بلوچ ‘ ڈاکٹر ناموس اَتے تاریخ ادبیات مسلمانان ہندو پاک دے حوالے ݙیندیں ہوئیں اَہدن جو سرائیکی ‘ پنجابی زبان کنوں ہک پُراݨی زبان اے اَتے ایندے نال نال او ایہ غلط فہمی وی دور کریندین جو سرائیکی سنسکرت وچوں نکھتی ہوئی زبان اے ۔ ایندے اڳوں ڳالھ ودھیندیں ہوئیں عین الحق فرید کوٹی ‘ ڈاکٹر وزیر آغا اَتے علامہ عتیق فکری دے حوالے نال ݙسیندن جو نہ صرف سرائیکی زبان سنسکرت وچوں نکھتی ہوئی زبان نھیں بلکہ خود سرائیکی دے سنسکرت اُتے اثرات ہِن ۔ (ایندا ثبوت اُنھیں دے بعد دے ہک مضمون سندیس راسک … وچوں وی مل ویندے)۔نال نال پروفیسر شوکت مغل ایں پُراݨے نظریے کوں وی رد کریندن جو سرائیکی ہندی زبان دا پرچھاواں ہے ۔ اُنھیں داخیال اے جو ہندی ٻہوں بعد دی زبان اے ۔ البتہ ایہ غلط فہمی اِت واسطے پیدا تھئی اے جو بعض کتابیں اَتے اشعار وچ سرائیکی کوں ’’ہندی‘‘ آکھیا ڳئے ۔ جیرھا بالکل غلط اے۔

ایہ مضمون کئی حوالیں نال ٻہوں اہم اے۔مثال دے طور تے

1:

سرائیکی زبان کہیں وی ٻئی زبان خصوصاً پنجابی اَتے ہندی دا لہجہ نئیں اَتے نہ سنسکرت وچوں نکھتی اے ۔ بلکہ ایہ ہک آزاد زبان اے اَتے انھیں ݙوہیں زبانیں کنوں زیادہ پُراݨی اے ۔

2:

اُردو دی سرائیکی زبان کنوں ٻہوں بعد دی زبان اے ‘ اَتے اُردو دی تعمیر وچ سرائیکی زبان دا سب کنوں زیادہ حصہ اے۔

ایں طور ایہ مضمون سرائیکی زبان بارے ٻہوں سارئیں غلط فہمیں کوں دور کریندے۔ ایں مضمون دی ایہ وی خوبی اے جو ایہ ٻہوں واضح ہے ۔ ایندے وچ کہیں قسم دا ابہام کائنی ۔ اُردو ‘ ہندی ‘ پنجابی تے سرائیکی دے درمیان رشتیں کوں ٻہوں سلیس اَتے رواں انداز وچ نشابر کریندے۔

ایندے بعد ݙوجھا مضمون ’’سرائیکی زبان دا ارتقاء‘‘ دے ناں نال اے ۔ ایں مضمون کوں پروفیسر شوکت مغل وادیٔ سندھ دیں پراݨیں انسانی نسلیں منڈا اَتے دراوڑیں دی تاریخ کنوں شروع کریندن۔ اَتے مضمون دے مُنڈھ وچ اِی ݙس ݙیندن جو سرائیکی زبان دا منڈھ دراوڑیں ‘ کول ‘ بھیل ‘ سنتھال وغیرہ دیں زبانیں تے ٻدھا ڳئے ۔ اَتے اپݨے ایں دعوے دی ثبوت وچ منڈا قبائل دی ہک زبان منڈاری دی لغت دے سرائیکی زبان تے اثرات کوں نشابر کریندن۔ اَتے ایندیاں ڈھیر ساریاں مثالاں وی ݙیندن جو اَڄ وی سرائیکی زبان وچ منڈاری زبان دے لفظ کتلا حد تائیں داخل ہن۔ایندے نال نال او  دراوڑ زبانیں اَتے آریائی زبان سنسکرت دے سرائیکی زبان تے اثرات وی نشابر کریندن ۔ اتھاں او ہک معروف آریائی زبان ’’پالی‘‘ دا وی ذکر کریندن جیرھی ٻدھ مت دی مذہبی زبان ہئی ۔ اُنھیں دا خیال اے جو ٻدھ بھکشو ملتان وی آئے اَتے پالی زبان اَلیندے ہَن۔ اُنھیں بھکشوئیں دا کم ’’گھانݨیں‘‘ نال تیل کڈھݨ ہا ۔ اِت واسطے ’’تیلیں‘‘ کوں پالی وی آکھیا ویندا ہا ۔ اَتے اَڄ تئیں ملتان دے ’’تیلیں‘‘ کوں پالی آکھیا ویندے ۔ جیرھا سرائیکی زبان اُتے پالی زبان دے اثرات دا نتیجہ اے۔

ڳالھ کوں اڳوں تے ٹُریندیں ہوئیں پروفیسر شوکت مغل ملتان تے سکندر یونانی دے حملے دی ڳالھ کریندن۔ اَتے ایں حوالے نال سرائیکی زبان اُتے قدیم یونانی زبان دے جیرھے اثرات پئے اُنھیں کوں وی بیان کریندن حتیٰ کہ مسلمانیں دے دور تائیں آ پُڄدن اَتے عربی ‘ فارسی زبانیں دے سرائیکی تے اثرات کوں کئی حوالیں نال بیان کریندیں ہوئیں انھیں دا خیال اے جو خصوصی طور تے فارسی زبان سرائیکی زبان دے مصادر ‘ ترکیبیں ‘ افعال ‘ فقریں دی بݨاوٹ ‘ صوتیات اَتے رسم الخط تائیں اثر چھوڑے ۔ سرائیکی زبانیں اُتے ٻنھیں زبانیں دے اثرات دے حوالے نال او پاکستانی ہمسایہ زباناں پشتو ‘ بلوچی ‘ سندھی ‘ براہوی ‘ گوجری‘ ہندکو اَتے پنجابی دے اثرات کوں وی تسلیم کریندن۔ ایندے اڳوں او سرائیکی زبان بارے لکھدن ۔ جو سرائیکی ہک تہذیبی اَتے ثقافتی زبان اے اَتے ایندیاں اکھاݨاں ‘ محاورے ‘ ٻجھارتاں ‘ دُعائیں ‘ پلوتے ‘ لولیاں ‘ لوک ڳاوݨ ایندے ثقافتی طور تے امیر زبان ہووݨ دا ثبوت ہن۔ اِتھاں او خصوصی طور تے پہاکیں دا وی ذکر کریندن ۔ پروفیسر شوکت مغل دے مطابق پہاکے عورت ذات بݨائیں اَتے پہاکیں دیں مونڈھی صفتیں دی وضاحت کریندیں ہوئیں ایہ وی ݙسیندن جو ایہ عورت دی زبان توں ادا تھیندن ‘ ایندے وچ طنز تے اصلاح دا پہلو ہوندے اَتے عام طور تے ایہ ہم قافیہ ہوندن۔

ایندے بعد او سرائیکی دیں مخصوص ٻچکار اَوازیں ‘ ٻا ‘ جا ‘ ݙا ‘ ڳا ‘ݨا دے بارے ݙسیندین اَتے انھیں دی ادائیگی بارے وی ڳالھ کریندن ۔ اَتے آخر وچ سرائیکی زبان دی اصلیت بارے لکھدن اَتے سرائیکی دی وجہ تسمیہ بارے جتلا وی نظریے ݙتے ڳئین اُنھیں دا منڈھ کنوں آخر تائیں ذکر کریندن ۔ جیرھے تقریباً پنج ہِن اَتے آخر وچ سرائیکی زبان دے مختلف لہجیں دی ڳالھ کریندن اَتے مقامی زبانیں دے رشتے وچ او سرائیکی اَتے سندھی کوں ماء تے دھی اَہدن۔

اڳلا مضمون ’’سرائیکی وچ لوک قصیں دی روایت‘‘ بارے ہے ۔ پروفیسر شوکت مغل دے نزدیک سرائیکی وچ سرائیکی لوک قصیں دی روایت اِتلا پُراݨی اے جِتلا سرائیکی وسیب ۔اُنھیں دے نزدیک سرائیکی لوک قصہّ اساݙا اپݨا لوک قصہ ہے اَتے ایہ لوک سانجھ دی علامت ہے ۔ اُنھیں دے نزدیک صدیاں کنوں ایہ لوک قصے سینہ در سینہ چلے آئین ۔ ایندے نال او قصہ بیان کرݨ والے شخص ’’قصولی‘‘ دا خصوصی کردار وی ݙسیندن۔ پروفیسر شوکت مغل قصیں کوں ݙو حوالیں نال ݙہدن ۔ ہک تاں زبانی قصے اَتے ݙوجھے لکھیئے ہوئے قصے۔

زبانی قصے سُݨاوݨ والے قصولی دا ذکر کریندیں ہوئیں او قصہ بیان کرݨ دے انداز دا وی ذکر کریندن۔ جو او قصہ کیرھے انداز وچ شروع کریندے اَتے کیویں اونکوں توڑ تائیں پُڄیندے اَتے او ایندے نمونے وی درج کریندن ۔ او سرائیکی وسیب دے کجھ خاص ’’قصولیں‘‘ دے ناں وی ݙسیندن اَتے ایں سلسلے وچ خصوصی طور تے ریڈیو پاکستان ملتان دے کردار دی تعریف کریندن۔ ایندے نال لکھیں ہوئیں قصیں بارے مختلف کتابیں دے ناں وی ݙسیندن ۔ جیندے وچ اشرف بزدار ‘ طاہر غنی ‘ ظامی بہاول پوری اَتے عبداللہ عرفان دا خصوصی طور تے ذکر کریندن اَتے عبداللہ عرفان دی کتاب ’’ناتھ جی‘‘ کوں اہم قرار ݙیندن ۔ اَتے مضمون دے آخر وچ نمونے دے طور تے ہک لوک قصہ درج کریندن۔

لوک قصہ نہ صرف کہیں زبان دی قدامت دا ثبوت ہوندے بلکہ کہیں وی قومیت دے مزاج اَتے روایات کوں وی نشابر کریندے ۔ انھیں قصیں وچ لوکیں دے ‘ خواب ‘ خواہشات ‘ ٻہوں سوہݨے انداز وچ نشابر ہوندن ۔ لوک قصیں دیں حوالیں نال اساں کہیں وی قومیت دا نفسیاتی جائزہ گھن سڳدوں۔

سرائیکی وچ بلاشبہ لوک قصیں دی روایت ٻہوں پراݨی اے ۔ لیکن ایندے اُتے زیادہ تحقیقی کم نئیں تھیا ۔ ایں حوالے نال شوکت مغل دا ایہ کم اہم اے اَتے اڳوں تے کم کرݨ والیں سانگے تحریک دا باعث وی ہے۔

اڳلا مضمون ’’سرائیکی وچ پہاکے‘‘ ہے ۔ ایہ وی ہک اینجھا موضوع اے جیندے اُتے ٻہوں گھٹ کم کیتاڳئے ۔ تاہم پروفیسر شوکت مغل ایندے اُتے کم کیتے اَتے ٻہوں سارے پہاکے کٹھے کیتن ۔ اَتے کئی حوالیں نال اُنھیں دا تفصیلی تجزیہ وی گھدے ۔ شوکت مغل دا خیال ہے ۔ جو اکھاݨاں مردیں دیاں بݨائیاں ہوئیاں ہن اَتے پہاکے عورتیں دے۔ شوکت مغل دے نزدیک پہاکے عورتیں دی خالص زبان ‘ سچے جذبے ‘ اَتے سوچ تے احساسات دے اظہار ہوندن ۔ ایندے نال او پہاکیں کوں مختلف موضوعات دے حوالیں نال تقسیم کریندن  اَتے تجزیہ وی کریندن۔ شوکت مغل دا ایہ تحقیقی کم وی ٻہوں قابل قدر اے ۔ ایں مضمون وچ ٻہوں سارے پہاکیں کوں محفوظ کیتا ڳئے تاہم میکوں شبہ اے جو ایہ سارے پہاکے عورتیں دے بݨائے ہوئے ہن ۔کیوں جو عورتیں دے حوالے نال مردیں دے بݨائے ہوئے پہاکے تھی سڳدن۔

اڳلے مضمون دا عنوان ’’کھوتا سہول‘‘ ہک ناں چڑھیا دھاڑل‘‘ ہے ۔ کھوتا سہول ضلع مظفرگڑھ دا ہک پُراݨا دھاڑل ہا ۔ اوندی کہانی ایف ‘ ڈبلیو ۔ سکیمپ اپݨی کتاب ’’ملتانی سٹوریز‘‘ (1917ء) وچ لکھی اے۔ ’’ ملتانی سٹوریز‘‘ کوں بعد وچ شوکت مغل ترتیب ݙتا۔ مگر ایں کہانی دا کوئی منڈھ پاند نہ لبھیا ۔ اِت واسطے پروفیسر شوکت مغل ایندے اُتے کم جاری رکھیا ۔ اَتے جیرھا ٻیا مواد ملیا اوکوں کٹھا کر تے ایں مضمون دی شکل وچ مکمل کیتا اَتے ایں حوالے نال ’’کھوتا سہول‘‘ بارے آکھیں ہوئیں واریں دے ہتھ لڳے حصے وی درج کیتن ۔

ایں توں اڳلا مضمون ’’کڑٻل خان ملتانی دا پوترا رحیم یار خان‘‘ ہے ۔ ایں مضمون دی کہانی وی پہلے مضمون وانگوں ہے ۔ ایہ مضمون وی سکیمپ دی ’’ملتانی سوٹریز‘‘ دی ہک کہانی کوں مکمل کرݨ دی کوشش اے ۔ ایں مضمون وچ کڑٻل خان دے ہُݨ تائیں شجرے کوں درج کیتا ڳئے۔

ایہ مضمون ملتان دے ہک پہلوان خاندان نال تعلق رکھدے ۔ ایہ مضمون اَتے پچھلا مضمون جیرھے موضوعات نال تعلق رکھدن ۔ اوندے اُتے وی سرائیکی وچ تقریباً نہ ہووݨ دے برابر کم اے ۔ سکیمپ دیں ملتانی کہانیں اُتے کم کرݨ اَتے اوندے بعد اُنھیں کہانیں دا اَڳا پیچھا ڳولݨ ہک مشکل کم ہا ۔ جینکوں شوکت مغل دے جذبے توڑ تائیں پُڄائے ۔ اینجھے کردار سرائیکی وسیب دی تاریخ دا حصہ ہِن ۔ جینکوں بعض تعصبات اَتے عدم دلچسپی دی وجہ کنوں نظر انداز کیتا ڳئے ؟ شوکت مغل اینجھے موضوعات تے وی کم کر تے وسیب دی گمنام تاریخ کوں نشابر کیتے ۔ جیرھا ہر حال لائق تحسین اے۔

ایندے بعد ’’سرائیکی لوک ادب وچ جنسی حوالے‘‘ ناں دا ہک اہم مضمون کتاب وچ شامل کیتا ڳئے ۔ ایہ مضمون سرائیکی ادب وچ پہلی دفعہ لکھیا ڳئے ۔ کیوں جو ایں کنوں پہلے میݙی نظر وچوں اینجھی کوئی تحریر نئیں گزری ۔ لکھاری عام طور تے ایں موضوع تے لکھݨ تے گریز کریندن ۔ کیوں جو مروجہ وسیبی روایات وچ اینکوں زیادہ چنگا نئیں سمجھیا ویندا۔ حالانکہ بلاشبہ اینجھے موضوع اُتے کم کرݨ اَتے اینجھے لوک ادب کوں محفوظ کرݨ دی لوڑ ہے۔ پروفیسر شوکت مغل ایں موضوع تے سارا لوک ادب محنت اَتے تحقیقی چھاݨ پھٹک نال کٹھا کیتے اَتے اوندے بعد نفسیاتی حوالے نال ایندا تجزیہ وی کیتے ۔ اُنھیں دے نزدیک لوک ادب وچ جنسی حوالیں دیاں ایہ وجوہات تھی سڳدن۔

1:                    سامع کیتے دلچسپی

2:                  جدّت اظہار دی خواہش

3:                   جنسی مزے ؍لذت دا احساس

4:                   ذومعنویت دے کمال دا اظہار

5:                   حقیقت پسندی دی سِک

6:                  ترقی پسندی تے روشن خیالی

7:                   رجعت پسندی دی نفی

ایندے نال پروفیسر شوکت مغل اِنھیں جنسی حوالیں دی تاریخ دا وی تفصیلی جائزہ گھدے ۔ اَتے دراوڑیں دے مادر سری نظام کنوں آریائی دور دے پدر سری نظام تائیں بدلدیں ہوئیں ثقافتی رویں کوں نشابر کیتے ۔ جیندے ذریعے مرد دی بالادستی قائم تھئی ۔ اَتے عورت دی توہین تے تحقیر دا رواج پیا ۔ اَتے جنس دے حوالے نال مرد دا جنسی عضو مردانگی ‘ طاقت دا مظاہر بݨ ڳیا۔

مضمون دے آخر وچ اینجھے جنسی لفظاں ‘ جنسی اعمال تے حرکات دے اَکھاݨ ‘ ٻجھارتاں اَتے کنائے وی درج کیتن ۔ اَتے ٻہوں حد تائیں کھلے ہوئے جنسی لفظیں دی مناسب لفظیں نال پردہ پوشی وی کیتی اے ۔ 

بلاشبہ شوکت مغل دا ایہ ہک تفصیلی کم اے اَتے اپݨی نوعیت دا سرائیکی وچ واحد تے اہم ۔ جیندے واسطے اخلاقی جرأت دی لوڑ ہئی۔ اگر کہیں محقق اَتے نقاد وچ اپݨے خیالات اَتے تحقیق کوں نشابر کرݨ دی ہمت اَتے جرأت نہ ہووے تاں اوں تحقیق دا کوئی فائدہ نئیں ہوندا ۔ پروفیسر شوکت مغل وچ ایہ سب خوبیاں موجود ہِن ۔ اِت واسطے ایہ مضمون لکھیا ونڄ سڳئے۔ ایں کنوں اڳلا مضمون ’’سندیس راسک دا تجزیاتی مطالعہ… سرائیکی دے حوالے نال‘‘ ہے ۔ ’’سندیس راسک‘‘ مبینہ طور تے عبدالرحمن ناں دے ہک شاعر دی لمبی نظم اے ۔ جیرھی 233بندیں تے مشتمل اے ۔ عبدالرحمن دے بارے خیال اے جو او ملتان دا رہاکو ہا ۔ اَتے ٻارہویں صدی عیسوی وچ زندہ رہندا پیا ہا ۔ ایہ نظم سنسکرت زبان وچ لکھی ڳئی ۔ لیکن اوں دور دیں مقامی زبانیں جینکوں پراکرت اَتے اپ بھرنش دا ناں ݙتا ویندے دا وی ایں نظم وچ اثر موجود اے۔ ایہ نظم ہک خاتون دے سنیہے تے مبنی اے ۔ جیندا پئے روزی کماوݨ واسطے پردیس ڳیا ہویا ہے اَتے اوندی مونجھی ماندی زال ہک پاندھی دے ذریعے اونکوں سنیہا پٹھیندی اے ۔’’ سندیس راسک‘‘ دے ترجمے دے مطالعے نال ظاہر تھیندے جو عبدالرحمن بھر پور تخلیقی صلاحیتیں رکھݨ والا ہک قادر الکلام شاعر ہا ۔ جیندے وچ جذبے دی شدت موجود ہئی اَتے شاید اونکوں عشق دا ذاتی تجربہ وی ہا۔

سندیس دا مطلب سنیہا ہے اَتے راسک ہک جھمر دی قسم ہے ۔ جیرھی کرشن دیوتا دے گرد اوندیاں گوپیاں مریندیاں ہَن ۔ پروفیسر شوکت مغل اپݨی زبان وچ سندیس راسک دا ترجمہ ’’دیوتا یا محبوب کیتے سنیہا‘‘ کیتے۔

پروفیسر شوکت مغل ایں نظم دے سنسکرت متن وچوں سرائیکی دے لفظ تلاش کرݨ دی کوشش کیتی اے ۔ جیرھے اَڄ وی رائج ہِن ۔ مغل صاحب ایں نظم وچوں مختلف لسانی اَتے صوتیاتی حوالے نال تقریباً ساڈھے چار سو سرائیکی لفظ ڳولین اَتے اُنھیں دے اُردو معانی وی ݙتن۔

سرائیکی لفظیں دے ایں چُݨائو کنوں پہلے شوکت مغل سندیس راسک دے متن دا تجزیاتی مطالعہ وی کیتے اَتے شاعر دی قادر الکلامی اَتے فنی دسترس دا جائزہ وی گھدے اَتے ݙسائے جو او کیویں سوہݨیاں سوہݨیاں تشبیہات ورتیندے۔

نظم دا مختصر خلاصہ ݙیوݨ دے بعد اُنھیں نظم دے داخلی حوالیں نال اوں وقت دے وسیبی طور طریقے ‘ سوہݨپ دا معیار ‘ ڳاوݨ وڄاوݨ دے ڈھنگ ‘ لوکیں دیاں خوش مزاجیاں اَتے عشق محبت دیں روایتیں دا کھوج وی لائے ۔ اَتے ایندے نال زبان دے ورتارے دی ڳالھ وی کیتی اے۔

سنسکرت متن وچوں سرائیکی لفظیں دی ڳول پھول ہک محنت طلب کم ہا ۔ کیوں جو سنسکرت دی اِملا سرائیکی دی اِملا کنوں مختلف اے ۔ ایندے علاوہ صوتی اَتے معنوی اختلافات وچوں لفظ دے اصل مادے دی ڳول وی کرݨی ہئی ۔

پروفیسر شوکت مغل ایہ سارا کم انتہائی مہارت نال کیتے ۔ ایں کم نال اساݙے اُتے ایہ نشابر تھئے ۔ جو اوں ویلھے سنسکرت زبان اُتے مقامی زبانیں اتے  خاص طور تے ملتانی بھاشا دا کِتلا اثر ہا ۔ ملتانی بھاشا جیرھی عبدالرحمن دی ماء ٻولی وی تھی سڳدی اے۔ 

ایندے بعد ’’پاکستان اَتے جدید عصری تقاضے‘‘ دے ناں دا مضمون اے ۔ ایں مضمون دے حوالے نال شوکت مغل دا خیال اے جو اساݙا فرض اے جو اساں عالمی بھائی چارہ اَتے خوت کوں ودھائوں ‘ بین الاقوامی سوچ اُبھاروں ‘ مذہبی اختلافات ‘ فرقہ بندی ‘ گروہی سوچ ‘ علاقائی تعصبات مٹاوݨ دی کوشش کروں ۔ ایندے علاوہ اساکوں تعلیم دے شعبے وچ اڳوں تے ودھݨاں چاہیدا اے ۔ جیندے نال ترقی دے رستے کھل سڳدن اَتے آخر وچ او اَہدن جو اگر اساں قائد اعظم دے ایں قول کم ‘ کم ‘ کم تے عمل کروں تاں دنیا کنوں پچھوں نہ رہسوں۔

ایندے بعد کتاب دا ݙوجھا حصہ شروع تھیندے ۔ جیرھا ’’فریدیات‘‘ دے عنوان نال ہے ۔ ایں حصے وچ چار مضمون ہِن۔

1:

کلامِ فرید دیاں لسانی پرتاں

2: 

خواجہ فرید دا آفاقی پیغام

3:

سرائیکی لفظ ’’ڳوئلیں‘‘ دی بحث

4:

خواجہ فرید دے کلام وچ محبت اَتے امن دا سنیہا

شوکت مغل اپݨے پہلے مضمون دے منڈھ وچ ’’فریدیات‘‘ دے موضوع دے حوالے نال ڳالھ ٹریندن اَتے ایں موضوع تے لکھاریں دے پہلے تھئے ہوئے کم داسرسری جائزہ گھندن۔اَتے ایں کم واسطے مسعود حسن شہاب ‘ علامہ طالوت ‘ ڈاکٹر مہر عبدالحق ‘ اسد ملتانی اَتے ڈاکٹر شیکل دیں تحریریں وچوں کجھ اقتباسات وی درج کریندن ۔ ایندے بعد او خواجہ فرید دی اٹھارویں کافی وچ استعمال تھئے ہوئے لفظ ’’اِجارا‘‘ دے بارے بحث کریندن ۔ اُنھیں دا خیال اے جو ’’اِجارا‘‘خالص سرائیکی لفظ اے اَتے فارسی لفظ ’’ازارا‘‘ کنوں نکھتا ہویا اے اَتے ایندا مطلب ’’ایرا‘‘ ہے ۔ خواجہ فرید ایں لفظ کوں اپݨے شعر وچ ایں استعمال کیتے۔

پڑھ بسم اللہ گھولیم سر کوں ۔ چاتم عشق اجارا

پروفیسر شوکت مغل اَہدن جو جیرھلے کہیں عمارت دا ایرا رکھیا ویندے تاں کہیں جانور دی قربانی یا صدقہ کیتا ویندے ۔ اِت واسطے خواجہ فرید دے شعر وچ عشق کرݨ ویلھے سر گھولݨ کنوں مراد ایہا رسم اے ۔ جیرھی ’’ایرا‘‘ رکھݨ دی بنیاد اے۔ ایندے بعد اُنھیں خواجہ فریدؒ دی معروف کافی ’’آئے مست ݙیہاڑے ساوݨ دے‘‘ دے بند وچ استعمال تھئے ہوئے لفظ ’’پون‘‘ کوں گھدے ۔ 

چارے پاسوں زور پون دے

شوکت مغل دا خیال اے جو اکثر شارحین فرید ایں لفظ کوں ’’پوݨ‘‘ لکھیئے ۔ جیرھا غلط اے اَتے ایندے نال معنی وی بدل ویندن ۔ اُنھیں دا خیال اے جو سرائیکی وچ ’’پون‘‘ دا آزادانہ استعمال موجود اے اَتے ایند واسطے اُنھیں کئی مثالاں وی ݙتن ۔ جیویں ’’ون پونے‘ ون سونے ‘ ون کونے‘‘ وغیرہ

ایندے بعد اُنھاں خواجہ فریدؒ دی شاعری دیں فنی خوبیں دے حوالے نال لفظیں دی تصغیر دا ذکر کیتے ۔ لفظیں دی تصغیر جیرھی خواجہ فرید دے کلام وچ عام ملدی اے کلام وچ سوہݨپ اَتے بیان وچ نفاست نال دِل دی اوں حالت کوں وی بیان کریندی اے جیندے وچ ݙنگھی محبت ہوندی اے ۔ ایں طرح او خواجہ فریدؒ دے کلام وچ محاوریں ‘ مخصوص لفظیں دے استعمال اَتے مصادر تے زبان دیں خاص اداویں دے ورتاوے تے وی سوجھلا پیندن۔

ایہ مضمون خواجہ فریدؒ دی زبان دی قدامت اَتے لفظیں  دا برمحل استعمال تے ترکیبیں بݨاوݨ دی فنی مہارت کوں نشابر کریندے اَتے خواجہ فریدؒ دے کلام دے شاعرانہ حسن کوں مثالیں نال پیش کریندے ۔

اڳلا مضمون ’’خواجہ فریدؒ دا آفاقی پیغام‘‘ دے ناں نال اے ۔ ایں مضمون دا لب لباب ایہ اے ۔ جو رجائیت اَتے اُمید دا اظہار خواجہ فریدؒ دی شاعری دا مونڈھی اَتے آفاقی پیغام اے ۔ شوکت مغل اپݨے ایں دعوے کوں ثا بت کرݨ واسطے خواجہ فریدؒ دے دور دا پس منظر ‘ خواجہ فرید دا صوفیانہ منصب اَتے کلام وچوں متعلقہ اشعار پیش کیتن ۔ ایہ مختصر مضمون اے ۔ تاہم اُنھیں دے ایں دعویٰ کوں رد نئیں کیتا ونڄ سڳدا ۔ جو خواجہ فرید رجائیت اَتے اُمید دے آفاقی پیغام دا شاعر ہے۔

اڳلا مضمون سرائیکی لفظ ’’ڳوئلیں‘‘ دی تحقیق بارے ہے ۔ خواجہ فرید ایں لفظ کوں اپݨے ہک شعر وچ ایں پیش کیتے۔

راتیں ٹھڈیاں ٹھار 

ڳوئلیں تتیاں نی وے

ایں لفظ شارحین فرید کوں ٻہوں پریشان کیتے اَتے اُنھیں وچوں اکثر ایں لفظ دی شکل اَتے معنی تبدیل کر ݙیندن ۔ شوکت مغل دا خیال اے جو خواجہ فریدؒ ایہ ٹھیک لفظ استعمال کیتے۔ اُنھیں دا خیال اے ’’ڳوئل‘‘ اوں کھڈے کوں اَہدن جیرھا لُکھ کنوں بچݨ واسطے ریت وچ بݨایا ویندے (اَتے ظاہر اے خواجہ فرید دی روہی وچ ایہ بݨائے ویندے ہوسن) شوکت مغل اپݨے معنی دی تائید وچ شاہ حسین ‘ گرنتھ صاحب ‘ رگ ببر سنگھ بھرت دے کلام وچوں حوالے وی ݙتن ۔اَتے ترئے پنجابی ڈکشنریں وچوں ’’گوٖئل‘‘ دے ایہے معنی تلاش کرتے ݙسائن۔

ظاہر اے ایہ وی محنت طلب کم ہا تے ہک تنازعے کوں مکاوݨ واسطے ضروری وی ہا ۔ میں خود وی ایں لفظ دی اصلیت تے معنی بارے گومگو دی صورت وچ ہم. شوکت مغل دی تحقیق ہک نویں امکان کوں ظاہر کریندی اے ۔کتاب دا آخری مضمون ’’خواجہ فریدؒ دے کلام وچ محبت تے امن دا سنیہا‘‘ دے ناں نال ہے ۔ ایندے وچ کوئی شبہ نئیں جو خواجہ فریدؒ رجائیت اَتے اُمید دے نال محبت اَتے امن دا پیامبر وی ہے ۔شوکت مغل اپݨے مضمون وچ خواجہ فریدؒ دے ایں سنیہے کوں اُنھیں دے شعریں دے حوالے نال واضح کیتے۔

پروفیسر شوکت مغل وی ایہ کتاب بلاشبہ ایں طور تے اہم اے جو ایندے وچ بعض ٻہوں متنازعہ مسئلے طے کیتے ڳئین ۔ سرائیکی زبان دی اصلیت کوں نشابر کیتا ڳئے اَتے لوک ادب دے حوالے نال ٻہوں تخلیقی کم کر تے اوندا تجزیہ کیتا ڳئے۔

پروفیسر شوکت مغل دا انداز تحقیق اَتے تنقید عالمانہ ہووݨ دے نال جدید ادبی ‘ لسانی تے تاریخی تقاضے وی پورے کریندی اے  ۔ او اپݨے موضوع اُتے ٻہوں واضح سوچ رکھدن ۔ جیندی وجہ کنوں اُنھیں دی تحریر وچ ابہام نئیں ہوندا ۔ او رواں ‘ آسان ‘ قابل رسائی اَتے منطقی ہوندی اے ۔ جیرھی ناصرف قاری کوں سہولت نال سمجھ آندی اے بلکہ قائل وی کریندی اے ۔ اَتے پچھیرا دے سارے مضمون میݙی ایں ڳالھ دی تائید وی ہِن۔

## حوالہ
کتاب: لیکھے، مصنف : محمداسلم رسول پوری، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان