سرائیکی غزل دا مُنڈھ

وقت ویلا کݙاہیں ہکو سواں نی راہندا۔ وقت دے نال نال زندگی دے ہر شعبے اچ ٻہوں ساریاں تبدیلیاں آندن۔ معاشی ، سماجی تے سیاسی حالات بدلدن بعض دفعہ تاں مُلکاں دا جغرافیہ وی بدل ویندے۔ ادب وچ وی ایویں تھئے وقت ویلے نال ادبی اصناف وی بدلدیاں رہ ڳن کݙاہیں مثنوی دا زور ہا کݙاہیں مرثیہ عروج تے ہا۔ کݙاہیں قصیدے دی لوڑ ہئی تے کݙاہیں کافی تے ݙوہڑے اپݨا رنگ ݙکھایا۔ہُݨ وی شعراء کرام ہر صنف ا ِچ زور آزمائی کریندن اڄوکا دور غزل دا دور اے۔ کافی تے ݙوہڑے ہک لمبے عرصے تئیں شاعری تے راج کیتے تے اج کل سرائیکی غزل وی اپݨی نویکلی سُنڄاݨ بݨا گھدی اے۔ کل کلہوکی ڳالھ اے لوک آہدے ہن جو سرائیکی زبان غزل واسطے موضوع کائنی پر سرائیکی شاعراں ایہ کم وی کر ݙکھایا اتھاں اساں ایہ ݙیکھݨیں جوغزل سرائیکی اِچ کݙاں آئی۔ ایں سلسلے اِچ ڈاکٹر نصر اللہ خاں ناصر دا آکھݨ اے ۔

’’سرائیکی اچ غزل نما کافیاں تاں مُنڈھ لا کنوں ملدن پر باقاعدہ غزل مولانا نصیر الدین خرم لکھی اے ‘‘(۱)

ڈاکٹر نصر اللہ خاں ناصر، خرم بہاولپوری کوں غزل دا پہلا باقاعدہ شاعر منیندن تے نال اُنہاں ایہ وی آکھئیے جو انہاں توں پہلے وی غزل موجود ہئی ۔ خواجہ غلام فریدؒ دیاں کئی کافیاں غزل دی ہیت اچ ہن پر کوئی باقاعدہ غزل گو شاعر نہ ہا۔ ایں سلسلے اِچ ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز دا آکھݨ اے ۔

’’خرم بہاولپوری دے سر اولین غزل گو دا تاج رکھ ݙیوݨ مناسب کائنی کیونکہ میر حسان الحیدری سردار کوڑے خاں جتوئی 1800-1896ء دی غزل دا حوالہ ݙتے ‘‘۔

تئیں ٻاجھوں وَل سنگ یارا

ہوں اَڄکل ڈاݙھے تنگ یارا

ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز آہدن جو ’’خیابان خرم‘‘ توں پہلے وی سرائیکی اِچ غزلاں دے چھپیل کتابچے موجود ہن جیویں 1938ء اچ منشی اللہ ݙیوایا پر جوش دا مجموعہ کلام ’’پرجوش‘‘ شیخ محمد یار صدیقی دلسوز دا 1329ء اچ صادق الاخبار ’’ سیٹم پریس بہاول پور توں چھپیا۔ ’’غزلیات دل سوز‘‘۔(۲)

ایں ڳالھ توں پتہ لڳدے جو غزل دے نمونے تاں مُنڈھ قدیم کنوں مل ویندن پر تقسیمِ ہندوستان توں پہلے خرم بہاولپوری سرائیکی غزل کوں اڳوں تے ٹوریے۔ پاکستان بݨݨ دے بعد ݙینھو ݙینھ نویں صورتِ حال پیدا تھیندی ڳئی۔جمہوریت اپݨے پیر نہ پھٻا سڳی تے فوج اقتدار تے قبضہ کرگھدا۔ انہاں حالات نے شاعراں کوں ٻہوں متاثر کیتا۔ ݙوجھیاں زباناں دے علاوہ سرائیکی سُنڄاݨ تے سرائیکی شاعری تے وی ہک نواں دور آیا۔ پاکستان بنݨ دے بعد 1970ء؁ دا ڈھاکا سرائیکی غزل کیتے ہک اہم دورے ایں دوران بہشتی ممتاز حیدر ڈاہر دی کتاب ’’کشکول اچ سمندر‘‘ قیس فریدی دی کتاب ’’اِرداس ‘‘ تے اقبال سوکڑی دی کتاب ’’چٹی برف کالے روہ‘‘ سرائیکی غزل لکھݨ آلیاں کوں نواں راہ رستہ ݙکھایا۔انہاں کتاباں دے چھپݨ نال وسیب اچ ہُل ہُل پئے ڳی وسیب اچ ایہ بحث ٹُر پئی جو کیا سرائیکی اچ غزل لکھی ونج سڳدی اے ۔ ایں ڳالھ کوں سامݨے رکھیندے ہوئے شاعراںغزل تے پوری توجہ ݙتی۔ ایں سانگے اسلم رسولپوری دا آکھݨ اے ۔

’’میݙے خیال اچ سرائیکی غزل وݙی کامیابی نال لکھی ویندی پئی اے ۔ لیکن کجھ نقادیں دا خیال اے جو غزل سرائیکی دے مزاج مطابق کائنی ۔ ایں واسطے ایندے پھَلݨ پُھولݨ دے امکانات گھٹ ہن۔ لیکن حقیقت دا ایں مفروضے نال کوئی تعلق کائنی۔ جے تئیں ایں مفروضے دا تعلق اے جو غزل سرائیکی دے مزاج مطابق کائنی۔ تاں ایہ مفروضہ بنیادی طور تے غلط اے ۔ سرائیکی دا مزاج ترائے عناصر نال ترتیب پاتے۔ انہاں اچوں پہلا مقامی اثر ڈوجھا اسلامی اثر تے تریجھا فارسی اثر۔ سرائیکی اچ غزل بالواسطہ طور تے اُردو تے بلا واسطہ طور تے فارسی دے اثر دا نتیجہ اے۔ کجھ لوکیں دے نزدیک سرائیکی اچ فارسی دا ایہ اثر اے۔ حالانکہ حقیقت ایہ ہے جو سرائیکی علاقے دے تعلیم یافتہ طبقے دا ادبی مزاج اُردو شاعری بحوالہ فارسی شاعری دے مطالعے دا نتیجہ ہے جیندے اچ غزل کوں بنیادی حیثیت حاصل اے ۔ اَج چونکہ اُردو اچ غزل دی روایت کافی مضبوط اے ایں واسطے اوندا اثر سرائیکی تے مثبت انداز اچ پوندا پئے‘‘۔(۳)

سرائیکی اچ کیوں جو غزل اُردو اِچوں آئی ہئی۔شاعر اُردو غزل پڑھدے کھڑے ہن نتیجہ ایہ نکلیا جو پووݨ سٹ شعراں اچ اردو تشبیہات ، استعارے تے تراکیب د ااثر ڈھیر ہا جیڑھا نہ چھڑا با شعور شعراء کوں کوجھا لڳدا ہا بلکہ قاری وی آہدا ہا جو چس نی آئی۔ قاری ایہ توقع رکھیندا ہا جو غزل اچ وی کافی تے ݙوہڑے آلی چس ہووے۔ایندے بعد شاعراں غزل کوں سنگارݨ دی تݨ وݨ تیز کر ݙتی۔ پر وَل وی کتھاہیں کتھائیں آڑاند رہ ویندی ہئی۔ ایں بارے حفیظ خاں دا آکھݨ اے ۔

’’ہُݨ سوال اے پیدا تھیندے جو او کیڑھے عوامل ہن جنہاں سرائیکی غزل کوں اپݨے وزن اوزان دی بجائے فارسی تے عربی اوزان توں ٻاہر نی نکلݨ ݙتا۔ایں ڳالھ دا جواب سدھا سانواں اے ݙوجھے غیر ملکی چڑھ ماراں وانگوں جݙاں فارسی ٻولݨ آلے حکمران ہندوستان تے اپݨی وٹھ پکی کر ڳے تاں ۔ شمالی تے جنوبی ہندوستان دیاں لسانی ثقافتاں کوں حقیر جاݨ فارسی تہذیب، زبان تے ثقافت کوں مذہبی قدراں دا رنگ ݙے تے اُنہاں کوں مقامی قومیتاں دے سِر چاڑہݨ دا عمل شروع کر ݙتا شمالی تے جنوبی ہندوستان دیاں لسانی ثقافتاں توں قطع نظر سندھ وادی دیاںزباناں خالصتاً مقامی صنف ادب کافی دی شکل اچ فارسی تے عربی شعری اصناف نال ایہو جتی بھڑاند کیتی جو اونکوں کہیںوی صورت فارسی تے عربی بحراں دا کلی طور تے پابند نہ بݨایا ونڄ سڳیا تے ایں طرحاں کل توں اَڄ تئیں ’’کافی‘‘ خالصتاً مقامی صنف سخن اے۔ پر فارسی صنف ادب ہووݨ پاروں غزل دا معاملہ کافی مختلف ریہے اینکوں استماری صنف شعر سمجھدے ہوئے پووݨ سٹ تاں سرائیکی شعراء ایندا بائیکاٹ کیتا‘‘۔(۴)

                       سچی ڳالھ ایہ ہے جو غزل ہک اوکھی صنف اے تے ہر شاعر غزل نی لکھ سڳدا۔ ایں بارے اسلم رسولپوری دا آکھݨ اے :

’’غزل کوں عام طور تے مشکل صنف سمجھیا ویندے ݙوں مصرعیںاچ ہک فکر کوں سمیٹݨ دے علاوہ ردیف قافیہ دی پابندی شاعر واسطے دریا کوں کوزے اچ بند کرݨ دے متراد ف ہوندے۔ ایں واسطے ٻہوں سارے آزاد بلکہ نثری شاعری کرݨ آلے سہل پسند شاعر یں دے حضور غزل نہ صرف مصیبت اے بلکہ گناہ گار وی ہے۔ ‘‘(۵)

                       ایں بحث دے دوران غزل اپݨا پندھ کریندی رہی تے ݙینہوں ݙینہہ اڳوں تے ٹُردی رہی اسلم رسول پوری ؔدی کتاب ’’ تُلاوڑے ‘‘ ۱۹۸۷ ؁ ء اچ چھپی تاں ہوں زمانے بہشتی عمر کمال خاں ایں کتاب دے مُہاگ اچ لکھیا:

’’غزل جنوبی ایشیاء دے ادب دی پیداوار ہے تے جان ہے جنوبی ایشیاء دی غزل دی سب توں وݙی نمائندہ فارسی غزل اے ۔سرائیکی جنوبی ایشیاء دی وݙی زبان اے تے فارسی دی ہمسائی اے۔ سرائیکی غزل کہیںوی صورت اِچ فارسی دے اثر توں باہر نہیں ہو سڳدی کیوں جو ساݙی قومی زبان اُردو دی غزلیہ شاعری فارسی غزل دی ٻانہی ہے۔ میں اینکوں ایں طورتے آکھ سڳداں جو فارسی غزل دی سلطنت وچ سرائیکی غزل ہک چھوٹی جہیں ریاست ہے میکوں ایہ ڳالھ آکھݨ وچ کوئی شرم نہیں کہ سرائیکی وچ قدرتی غزل گو شاعر بہوں تھوڑے ہن۔‘‘(۶)

بہشتی عمر کمال خان ایہ ڳالھ 1987ء ؁اچ لکھی ہئی جیڑھلے حالی اقبال سوکڑی، قیس فریدی، سرور کربلائی تے ممتاز حیدر ڈاہر دے ناں سامݨے آئے ہن تے ہُݨ 2014ء اِ چ  شاعراں نویں فکر تے اوندیاں وَنکو وَنک جہتاں کوں ورتاوے ئِ چ گھن آکے سرائیکی غزل کوںوݙیاں زباناں دی غزل دے سانویں آن کھڑا کیتے۔ سرائیکی غزل کوں اَجوکے شاعراں نے نواں چولا پوا تے ثابت کیتے جو سرائیکی اِچ غزل لکھیج سڳدی ہے۔ جیڑھلے مقالہ لکھیندا پئے سرائیکی غزل گو شاعراں دی ہک لمبی تندیر سامݨے ہے۔ جنہاں نہ چھڑا زبان تے توجہ ݙتی اے بلکہ غزل کوں سرائیکی دا چولا پوا تے ثابت کیتے جو سرائیکی اِچ غزل لکھیج سڳدی اے ۔ایں سلسلے اِ چ احمد پور شرقیہ دے شاعراں دا ناں غزل دے معیار تے مقدار سانگو ں سونے دے اکھراں نال لکھیا ونج سگدے۔

## حوالہ
کتاب احمد پور شرقیہ اِچ سرائیکی غزل دی ٹور، مصنف : عبدالباسط بھٹی ، ناشر : جھوک پبلشرز ، ملتان