سرائیکی لوک قصیاں وچ مافوق الفطرت تے حیوانی کردار

## مافوق الفطرت عناصر
لوک قصیاں وچ سبھے مافوق الفطرت عناصر درحقیقت سائنسی ایجادات دیاں پیش گویاں ہن جینویں بقول ڈاکٹر سہیل بخاری 

’’قصے دا تخیل ، خواہشاں کوں واقعہ تے مستقبل کوں ماضی بݨا تے پیش کریندے‘‘(1)(ترجمہ)

ڈاکٹر سہیل بخاری دی مندرجہ بالا کوٹیشن لوک قصیاں وچ مافوق الفطرت عناصر کوں سائنس دیاں ایجادات بݨا تے پیش کریندن ۔ لوک قصیاں وچ پیش کیتے ڳئے اُݙݨے گھوڑے ، اُݙݨے قالین ، اَحٖ دے ہوائی جہاز تے ہیلی کاپٹر ہِن ۔ماضی دے قصیاں وچ پیش کیتے ڳئے مصالے آلے تیر جیڑھے سو کوہاں تے اپݨے ٹھیک نشانے تے لڳدن ۔ اَحٖ دے میزائل تے راکٹ لانچر ہن ۔ لوک قصیاں دے شیشے جیندے وچ کوہاں پندھ دیاں شئیں نظر آ ویندیاں ہن اَحٖ دیاں طاقتور دور بین تے سیٹلائٹ سسٹم ہے۔ بادشاہ دے اڳوں پیا ہک شیشہ یا پاݨی دا بھریا پیالہ جیندے وچ او پوری دنیا کوں ݙیہدا ٻیٹھے او اَحٖ دا ٹیلی ویژن تے انٹرنیٹ ہے ۔ سو کوہاں تے ٻیٹھے لوکاں دیاں آوازاں سُݨ گھنݨ اَحٖ دا موبائل فون ہے ۔ مچھی دے ڈھڈھ وچ رہ تے دریاواں تے سمندراں دے پندھ کرݨ اَحٖ دیاں آبدوزاں ہِن۔

سرائیکی لوک کہاݨیاں وچ ایہ سبھے مافوق الفطرت عناصر ڈھگ ملدن ۔ طاہر غنی دا بیان کردہ قصہ ’’بھلو بھلی دا اَنت نئیں‘‘ وچ ملدے جیندے وچ ہک سوار کول کِل آلا اُݙݨا گھوڑا ہوندے تے ہک حکیم کول مصالے آلا تیر ہوندے جیڑھا سو کوہاں تے اپݨے نشانے تے لڳدے اَتے ہک شکار ی ہے جینکوں اپݨے نشانے تے ٻہوں ماݨ ہے اَتے او بھلو بھلی دا اَنت ݙیکھݨ ٹُرے تے ونکو ونک دیاں ایجادات ݙیہدے تے دنگ رہ ویندے ۔ آر سی ٹیمپل لوک قصیاں وچ مافوق الفطرت عناصر دی موجودگی بارے لکھدن:

’’ان لوک کہانیوں کے کردار آنے جانے کے لئے تین قسم کے ذرائع استعمال کرتے ہیں ۔ مافوق الفطرت سواریوں کے ذریعے کایا پلٹ کر جانا اور بھیس بدل کر جانا ۔ بسا اوقات ہر چیز کو خواہ وہ کسی نوعیت کی ہو ، بطور سواری استعمال کر لیا جاتا ہے اور وقتی طور پر اسے وہ قوت دے دی جاتی ہے جس کی وہاں ضرورت ہوتی ہے ، یعنی ایک جگہ سے دوسری جگہ فوراً پہنچا دینے کی قوت ، اسی طرح جانوروں میں سنہری ہرن ، عقاب ، طوطا ، سانپ ، مچھلی ، مگر مچھ ، اونٹ ، پروں والا یا بغیر پروں کے گھوڑا ، غرضیکہ ہر جانور استعمال کر لیا جاتا ہے۔‘‘(2)

لوک قصیاں وچ مافوق الفطرت کردار کہاݨیاں کوں رسیلا تے چسولہ بݨیندن تے کہاݨیاں وچ رفتار"Speed"رسائی "Approach"تے مہیا تھیوݨ "Availability"دے عناصر کوں نشابر کریندِن ۔ تے اَحٖ دیاں جدید سائنسی ایجادات وی ساکوں ساڳی سہولتاں ݙیندیاں پیاں ہِن ۔ کہیں راکٹ بݨاوݨ آلے سائنس دان کنوں پُچھیا ہا سئیں ! تہاݙے دِل وچ راکٹ بݨاوݨ دا خیال کینویں آیا تاں اوں آکھیا جو بھلے میں راکٹ دا موجد ہاں پر راکٹ دے خیال دا موجد میں نئیں ۔ ہاں بھل ایندے نظرئیے دا اصل موجد تاں او لکھاری ہے جئیں اپݨی کہاݨی وچ ایہ نظریہ پیش کیتا جو ہک سواری تے ٻہہ تے بندہ چندر تئیں اپڑ سڳدے۔

دنیاوی تہذیب دے لوک قصّیاں وچ مافوق الفطرت عناصر ، فلورا اَتے فانا (پھل ٻوٹیاں؍ پکھی تے زناور) دے علامتی کردار ضرور شامل ریہے ۔ مافوق الفطرت کردار تہذیبی حوالیاں نال وکھو وکھ تہذیب وچ وکھووکھ ڈھنگ نال نشابر تھیندن ۔ جینویں جو مغربی تہذیب وچ جن ، دھیہ ،بھوت ، پریاں ، شیطان تے اوندے چیلڑے ، فرشتے اَتے ݙائیݨیں وغیرہ موجود ہوندِن۔ لیکن انہاں دا کردار ٻہوں خوفناک اَتے خطرناک ہوندے ۔ ایہ عموماً منفی طاقتاں رکھݨ آلے ہوندن ۔ انہاں وِچوں چھڑے فرشتے اَتے پریاں مثبت انداز وچ نشابر تھیندن جݙاں جو باقی تمام کردار منفی طاقتاں اَتے سوچاں دے مالک ہوندن ۔ انہاں دی جاء اَتے منظر نامہ وی ٻہوں خوفناک اَتے خطرناک ہوندے ‘اَتے انہاں دا انسانیں نال سبھا وی ٻہوں خوفناک ہوندے ایہا ریت عرب اَتے فارس دے وچ ہے۔

جݙاں جو سرائیکی وسیب دے لوک قصّیاں وچ مافوق الفطرت عناصر اَتے روئیے اتنے خوفناک اَتے خطرناک نئیں ہوندے ۔ اِتھوں دے جن عموماً مثبت انداز وچ پیش آندن ‘ اِتھوں دے دھیہ ‘ ݙائیݨیں اَتے بلائیں ابڑغت اَتے چاݨ چک نئیں مریندیاں بھل لوکیں نال ڳالھ مہاڑ کرتے کوئی معاملہ طے کریندن تے بعد وچ بندے کوں قید کریندن ۔ یا مار سٹیندِن ۔ سرائیکی لوک قصّیاں وچ مافوق الفطرت عناصر مثبت اَتے منفی ݙوہائیں کرداریں وچ نشابر تھیندن اَتے کہاݨی کوں رسیلا تے چسولہ بݨیندِن ۔ ایں باب وچ انہاں سارے مافوق الفطرت عناصر دے انج انج کرداری رنگ ڈھنگ دا ویورا کیتا ویسی۔

لوک قصّیاں وچ فلورا تے فانا ہمیش انسانیں دے علامتی کردار دے طور تے نشابر تھیندن ۔ ایہ ٻلیندے اَلیندے ‘ عمل تے رد عمل کریندن ‘ لوکیں دی مدد کریندن اَتے کتھائیں کتھائیں ظالم تھیندن اَتے ݙڈھپ کریندے وی نظردن۔

سرائیکی لوک قصّیاں وچ عموماً اوہے پکھی تے زناور نظردن جیڑھے ایں تل وسیب وچ راہندن ۔ انہاں زناوراں وچ گِدڑ ‘ ہرݨ ‘ ناہر ‘ کُتے ‘ ٻلیاں ‘ چوہے ‘ ݙݙاں ‘ مچھیاں ‘ سسار ‘ سیہڑ ‘ منجھیں ، ڳائیں، بھیݙاں ،ٻکریاں،اُٹھ ،ݙاند ، گھوڑا ، کھوتا ، لومبڑ ، ڳیلہڑ، گنجولیلا ،کچھو کماں ، نانگ ،ہل ، کاں ، طوطا ، ڳیریاں ،چڑیاں۔

لوک قصے کہاݨیاں وچ زناوریں دی موجودگی بارے شفیع عقیل ، رچرڈ ٹیمپل دے حوالے نال لکھدن:

ترجمہ :           سبھے لوک کہانیاں وچ انساناں تے زناوراں دا سانگا ایں مفروضے تے 

                                               ہوندے جو جانور ڳالھ کر سڳدن تاہوں انہاں حکایات وچ جتھاں وی زناور 

                                               کہیں ساتھی دے طور تے آئن او ہمیش انساناں کلّی ڳالھ مہاڑ کریندے 

                                               نظردن۔(3)

فلورا تے فانا دے ایہ تمام کردار قصّے دے بادشاہ ، ملکہ ، وزیر ، شہزادہ ، شہزادی ، وزیرزادہ ، وزیر زادی ، سوداگر تے مہم جو نوجوانیں دے مدد گار ثابت تھیندن ایہ تمام کردار عموماً جنگلاں ، بیاباناں وچ ہوندن تے اکثر اَلیندے ٻلیندے اَتے کام کار کریندے نظردن ۔ عموماً ایہ قصّے دے ثانونی اَتے مددگار کردار ہوندن پر کݙاہیں کݙاہیں خصوصاً ٻالیں دیاں کہانیاں وچ ایہ مرکزی کردار دے طور تے وی نشابر تھیندن ۔ انہاں کرداراں وچ سبھ کنوں اہم کردار گِدڑ دا ہے ۔ جیڑھا منفی کماں چوری چکاری تے ٹھڳی پلکی وچ راہندے ۔ کاں ، نانگ وی منفی کرداریں دے طور تے نشابرتھیندن ۔ ٻالاں دیاں کہاݨیاں وچ گنجولیلا ٻہوں اہم کردار ہے ۔ جیڑھا ٻالیں وچ مثبت عمل تے ہمت اَتے حوصلہ افزائی دے کم کرݨ دی سِک جڳیندے ۔ ہِیں باب وچ اساں انج انج سبھے زناوریں دے کرداری رنگ اُنہاں دیاں جبلی خوبیاں تے صفتاں دے حوالے نال کینویں محسوس کیتے اَتے انہاں کوں انہاں کہاݨیاں وچ کہڑے کہڑے کردار تے عوامل اَتے ردِ عمل کریندا ݙکھائے……………!

آر سی ٹیمپل لوک کہاݨیاں وچ مافوق الفطرت کردار تے عناصر بارے ایں لکھدن:

’’ان حکایات سے لوک کہانی اخذ کرنے کیلئے سب سے پہلے کرداروں کو دیکھنا ضروری ہوتا ہے۔ ہم دیکھتے ہیں کہ ان کہانیوں میں بہادر شخصیتیں اور ان کے ساتھی راکھشس یا دیو ، ناگ ، مقدس شخصیتیں ، فقیر ، جوگی ، کٹنیاں یا چالاک عورتیں اسی طرح پائی جاتی ہیں جیسے یہ ہندوستان میں ہر جگہ اور ہر قسم کی لوک کہانیوں میں ملتے ہیں۔‘‘ 

## حوالہ
سرائیکی لوک قصیاں دے کردار، مصنف : شہزاد اسد خان لغاری ، ناشر: جھوک پرنٹرز  ملتان