سرائیکی تے اُردو

اردو زبان دا سرائیکی زبان نال منڈھ قدیمی رشتہ ہے۔ ٻہوں سارے زبان دے ماہرین سرائیکی زبان کوں اردو دی پہلی سیڑھی منیے۔ سندھ دی فتح 717ء وچ مکمل تھی تے ڈھڳ سارے مسلمان فاتحین سندھ تے سرائیکی علاقے وچ آ تے آباد تھی ڳئے۔ مقامی آبادی تے مسلماناں دے آپس وچ تمدنی تے تہذیبی رابطے ودھیے۔ اے تہذیبی وٹاندرے تقریباً پنج سو سال تئیں جاری ریہے۔ جیندے نتیجے وچ اوچ منصورہ تے ملتان علوم و فنون دے ٻہوں وݙے مرکز بݨ ڳے۔ آپس دے میل جول ‘ رسماں ریتاں تے کٹھے رہݨ سہݨ نال اتھاں ہک نویں تہذیب تے ہک نویں زبان وجود وچ آئی۔ جیندے اُتے عربی تے فارسی دی ݙاڈھی گھاٹی چھاپ ہئی۔ اے جدید زبان اوں ویلے دی ملتانی تے اَڄ دی سرائیکی ہئی۔ جیڑھی سلطان محمود غزنوی دے دور اِچ لاہور دے مرکز بݨݨ نال لاہور پُڄی تے ول دہلی ونڄ تے اردو زبان دیاں پاڑاں ٻدھیاں۔ لاہور کوں مرکزی حیثیت غزنوی دور اِچ حاصل تھئی۔ ایں توں پہلے تاں لاہور خود ملتان دے علاقے وچ شامل ہئی۔

شیخ محمد اکرم آبِ کوثر دے وچ لکھدن :’’فتح سندھ تے ملتان دے بعد مسلمانیں دی رفتار ترقی سست پئے ڳئی ہئی تے ملتان توں دہلی پُڄݨ اِچ اُنھاں کوں پوݨے پنج سو سال لڳے۔ ‘‘(54)۔ اتھوں معلوم تھیندے جو اردو زبان دے اسلامی مزاج دا ایرا پورے پنج سو سال تئیں سرائیکی علاقے وچ ٻدھیندا ریہا۔ تمام ماہرین لسانیات ایں ڳالھ تے متفق ہِن جو اردو زبان دا آغاز ہندو مسلم میل جول دا نتیجہ ہے۔ مگر ایں میل جول دے مقام ‘نوعیت تے نتیجہ کڈھݨ اِچ سب دی رائے وکھو وکھ ہے۔ ایں بارے اساݙے کول پہلاں شہادتاں تریجھی تے چوتھی صدی عیسوی وچ ملتان تے سندھ وچ آوݨ والے عرب سیاح ہن۔ جنھاں ایں علاقے وچ عربی زبان دے مکمل عروج دی خبر ݙتی ہے۔ ٻئی وݙی سب توں مستند ڳالھ البیرونی دی ہے جئیں1017ء توں1029ء تئیں ہندوستان دی سیاحت کیتی۔ او سنسکرت دا وی عالم ہئی تے لسانیات اوندا خاص موضوع ہئی۔ اوں اپݨیاں ݙوں کتاباں ’’کتاب الہند‘‘ تے ’’کتاب الصیدنہ‘‘ وچ لسانیاتی تحقیق تے کافی مواد چھوڑئیے۔ حیرت دی ڳالھ اے ہے جو لسانی مزاج رکھن تے سنسکرت توں واقف ہووݨ دے باوجود او ہندوستانی زباناں کوں ہمیشہ ’’لہندیہ‘‘ اکھیندے(55)ْؒ ٰٓتے اوندی کتاباں وچ ورتی ڳئی زبان قدیم سرائیکی ہے۔ مثلاً کتاب الہند توں مہنیاں دے ناں۔ چیتر ‘ بیساگ ‘ جیرت‘ اشاڑ ‘ بہادرو ‘ اشوخ ‘ کارتک ‘ منگھ ‘ پوش ‘ ماگھ ‘ پاڳن وغیرہ ۔ اینویں اعداد ملاحظہ کرو! برقتہ برکت بمعنی ہک (سرائیکی علاقے وچ اَڄ وی برکتہ آکھ تے ڳنتری شروع کیتی ویندی ہے۔) بیہ ۔ تریہہ ۔ چوت ۔ پنجی ۔ چھ ۔ ست ۔ اتیس ۔ نوں۔ دھیس وغیرہ ۔ ہُݨ کتاب الہند وچوں کجھ الفاظ و: رس ۔ ناگ ۔ بھا ۔ کوڑہ ۔ کرتکا ۔ تارا۔ شرو ۔ ڳنڈ ۔ چیتر ۔ لون یعنی نمک کثیر یعنی کھیر (56)۔

ڈاکٹر مسعود حسین خان صدر شعبہ اردو عثمانیہ یونیورسٹی حیدر آباد دکن اپݨی کتاب مقدمہ تاریخ زبان اردو وچ لکھیئے ۔ ’’الیبرونی دی تحریراں دے جیڑھے الفاظ اساں تئیں پُڄݨ او سنسکرت دے کائنی بلکہ اوں عام ٻول چال دی زبان دے ہن جواوں وقت مغربی پنجاب توں گھن تے ملتان تے سندھ تئیں رائج ہئی۔ چونکہ دوران سیاحت اوندا قیام عرصہ تئیں ملتان وچ ریہا ایں واسطے ڈھیر سارے الفاظ اُتھوں دی ٻولی دے ہن۔ اعداد خالصتاً مغربی پنجابی یعنی ملتانی دے ہن۔‘‘(57)

سید سلیمان ندوی وی سرائیکی زبان کوں اردو دی پہلی پیڑی منیندن۔ او ایں ڳالھ دی تصدیق کریندن کہ مسلماناں دے ایں علاقے وچ آوݨ نال اِتھو ںدیاں ٻولیاں پہلے عربی ‘ فارسی توں متاثر تھیاں تے ول سرائیکی علاقے دی ٻولی دہلی وچ پُج تے اردو دی بݨیاد رکھی۔

’’مسلماناں دی عربی تے فارسی سب توں پہلے جیں زبان نال مخلوط تھئی او سندھی تے ملتانی ہے۔ ول پنجابی تے اوندے بعد دھلوی ۔ سندھی ‘پنجابی تے ملتانی آپس وچ ملدیاں جلدیاں ہن۔ تریہاں زباناں اِچ ٻہوں سارے لفظاں دااشتراک ہے۔ تریہاں زباناں اِچ عربی فارسی لفظاں دا میل ہے صرف صیغیاں دے طریقے وچ تھوڑا ٻہوں فرق ہے۔ اتھاں ایں تاریخی غلطی دا مٹاون ٻہوں ضروری ہے جیندی وجہ نال عام طور تے اے سمجھیا ویندے جو اے ٻولیاں موجودہ اردو دی وڳڑی ہوئی شکل ہن۔ بلکہ حقیقت اے ہے جو موجودہ اردو انھاں ٻولیاں دی ترقی یافتہ تے اصلاح شدہ شکل ہے یعنی جیکوں اساں اردو آہدے ہَیں اوندا آغاز انھاں اِی ٻولیاں وچوں عربی تے فارسی دے میل جول نال تھیا تے اڳوں تے ڄل تے دارالسطنت دی ٻولی معیاری زبان بݨ تے تمام صوبیاں وچ پھیل ڳئی۔ علامہ بیرونی المتوفی 420ھ وچ جیںہندوستان وچ شاید ملتان تے سندھ وچ رہ تے ’’کتاب الہند‘‘ دا مسالہ تیار کیتا ہے اوںنے اپݨی کتاب وچ جیڑھے لہجے تے طرز ادا وچ ہندی آوازاں لکھین اوں توں ماہرین ادب اے نتیجہ کڈھیے جو او ملتانی تے سندھی شکل وچ ہن۔‘‘(58)

سید سلمان ندوی دا اے تفصیلی بیان ساری ڳالھ کھول تے اساݙے سامݨے رکھ ݙیندے انویں وی اگر اردو زبان دے قدیم ادب دا جائزہ گھدا ونڄے تاں اے ڳالھ ثابت تھی ویندی ہے کہ قدیم اردو وچ بے شمار سرائیکی الفاظ‘ اکھاناں تے محاورے موجود ہن بلکہ اساں ایں آکھسوں جو اَڄ اردو ٻولݨ والے حضرات تک انھاں دا مطلب نہ سمجھ سڳسن۔ پر سرائیکی علاقے داکوئی اَݨ پڑھ ٻڈھڑا فوراً انھاں لفظاں دے معنی ݙس ڈیسی۔ اردو زبان دے اے خوابیدہ الفاظ سرائیکی تے اردو دے اَݨ ترُٹ رشتیاں دیاں ٻہوں وݙیاں شہادتاں ہن۔  

اردو زبان دے قدیم شعراء جیڑھی زبان استعمال کیتی ہے او وی سرائیکی آمیز ہے۔ انھاں وچ وی بے شمار سرائیکی دے الفاظ موجود ہن۔ امیر خسرو ‘ بھگت کبیر ‘ میر جعفر زٹلی‘ عبداللہ شاہ ‘ قطب شاہ ‘ محمد امین ‘ قدیم دکنی شعراء وجہی نصرتی دے کلام وچ آسانی نال ایجھے لفظاں دی پھرول کیتی ونڄ سڳدی ہے۔ علامہ حافظ محمود شیرانی دا یقین وی ایہو ہے جو اردو مسلماناں دے نال پنجاب توں ہجرت کر تے دہلی پہنچی۔ او فرمیندن:

’’اردو اپݨی حرف نحو وچ ملتانی زبان دے ٻہوں قریب ہے۔ ݙوہاں وچ اسماء افعال دے آخر وچ الف آندے۔ ݙوہاں اِچ جمع دا طریقہ مشترک ہے اتھاں تئیں کہ ݙوہاں وچ جمع دے جملیاں وچ نہ صرف جملے دے اہم اجزاء بلکہ انھاں دے توابعات تے ملحقات تے وی ہکو قاعدہ جاری ہے تے ݙوہاں زباناں تذکیر و تانیث دے قواعد افعال مرکبہ تے توابع وچ متحد ہن۔‘‘ (60)

ڈاکٹر محی دالدین قادری زور اردو زبان دے آغاز وچ ایں موضوع تے کافی بحث کیتی ہے تے مختلف نظریات دا تفصیلی جائزہ گھدے او پروفیسر شیرانی دے رائے بارے آہدن:

’’پروفیسر شیرانی نے جو مواد پیش کیتے او نہایت اِی مفید تے اردو دی تخلیق تے آغاز دے متعلق نتیجے تے پڄݨ کیتے کافی معاون ثابت تھی سڳدے۔ اردو نہ تاں پنجابی اِچوں نکلی ہے تے نہ کھڑی ٻولی توں بلکہ اُوں زبان توں جیڑھی انھاں ݙوہاں دا مشترک سرچشمہ ہئی۔‘‘(61)

ڈاکٹر مہر عبدالحق نے ’’ملتانی زبان دا اردو نال تعلق‘‘ وچ ݙوہاں زباناں دے اصول و قواعد تے تقابلی مطالعے تے ٻہوں سارا تحقیقی مواد پیش کیتے او اپݨی ڳالھ دا ڳݨ اے کڈھیندن۔

’’اے صاف ظاہر ہے جو ملتانی (سرائیکی) زبان جدید زبانیں وچوں سب توں قدیم زبان ہے او ہک مستقل حیثیت دی مالک ہے تے اردو نال اوندا تعلق اصول و قواعد دے لحاظ نال تقدیم تے تاخیر دے لحاظ نال ٻہوں گہرا ہے جیڑھا کہیں صورت وچ نظر انداز نہیں کیتا ونڄ سڳدا۔‘‘(62)

ماہرین دیاں انھاں ڳالھیں دے بعد اساں ایں نتیجے تے پُڄدے ہَیں جو جݙاں مسلماناں سندھ تے ملتان کوں فتح کیتا تاں انھاں دے مقامی آبادی نال میل جول دی وجہ توں اِتھوں دی سرائیکی زبان ہک نویں صورت اختیار کیتی ۔ اوندے بعد اِتھوں ٹُر تے اے زبان لاہور پُہنچی تے ول دہلی اپڑ تے اردو زبان دی ابتداء تے آغاز دا سبب بݨی تے اردو زبان جیڑھی اساݙی قومی زبان ہے جیکوں ایں ویلے دنیا دیاں وݙیاں زباناں وچوں ہک مہاندری زبان ہوون دا مان ہے ۔ اوندا برصغیر دیاں سب زباناں وچوں سب توں وݙا گانڈھا سرائیکی زبان نال اِی بندے۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان