open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ڈائری دا پنا 50

ڈائری دا پنا : 50

ایں دھرتی دے ہر بندے دی ' میں ' دی خیر منگدیاں چلہار شہر آ گیا '.... ' دوئی ' دے آدر وچ درشن دا ویلا ہا ' ایں وحدت الوجود دے بوہے توں باہر لوک اپنڑیاں گلیاں بزاراں وچ پئے ٹردے ہَن ' سلام تھرپارکر ! وحدت الوجود دے قلعے وچوں لوکیں کوں اپنڑی ' میں ' تے دوئی نال باہر نکلدا پیا ڈیدھا ہَم ' اُنہاں دا ایں تھر وچ موجود ہوون اُنہاں دی گواہی ہئی ' تھریاں دا بہوں دوروں پانڑی بھرنڑ اُنہاں دی ہوند ہئی ' زمین وچ پانڑی نہ ہئی آسمان تے بارش نہ ہئی پر اوہ ہَن ' اوہ کریہہ وچ نقل مکانی کریندے ہَن ول آ ویندے ہن ' اوہ چلہار وچ سڑک دے ڈوہیں پاسوں کھوکھیاں تے چاء پئے پیندے ہَن ' چاء پیندیاں چُسکی دی آواز ' میں ' ہئی ' چاء وچ گَھٹ بھانویں ودھ مِٹھا ' دوئی ' ہئی ' اُنہاں دی مردم شماری ہک عدد ہئی ' انہاں دے ووٹ کوں ہک ڈبے وچ بند کر تے انہاں دی تَڈ ساری آسلام آباد یا کراچی ڈھو ڈتی ویندی ہئی ' جیویں اساں سرائیکیاں دی 'میں' ساری اسلام آباد یا لہور دی ایکتا وچ ڈھویج ویندی ' پورے چلہار وچ لکڑ تار ہَل گئی ' ایہ لکڑ تار ہک 'میں ' توں ڈوجھی ' میں ' تئیں دا پندھ ہا ' ایں تند وچ دوئی تروئی دی واہند ہے ' چلہار اساں چاء پیونڑ کیتے رُک گئے ہاسے ' لوکیں ہک پھیریں ڈٹھا ترسلا کیتی تے ولدے چا پیونڑ پئے گئے ' ایہ مٹھی توں 30 کلو میٹر اُتر ڈینبھار دو 20000 ہزار آبادی دا شہر ہا ' اتھوں امر کوٹ 60 کلومیٹر ہا ' سڑک توں نکا جہا ہٹ کے چلہار میگھواڑیں دا شہر ہا پر اتھاں بھیل , مہیشوری ' گوسوامی مہاراج/باہمنڑ بجیر تے کنبھار وی آباد ہَن ' ایں گوٹھ وچ شری ماتا , راماپیر , مرلی دھر/ کرشن تے شیو دے مندر ہَن ' اگوں مسیت ہئی ' بُھجیا ایں شہر دی لُونڑی سوغات ہئی ' بُھجیا حلوائیاں دیاں ہٹیاں توں ملدی ہئی تے پورے تھر دا لُونڑا توشہ ہئی ' شہر توں ہک کلومیٹر تے رانا سَر تَرائی ہئی ' اینویں آکھو ہک وڈا ٹوبھا ' بارشاں پِچھوں ایہ ہک دیو مائی جاہ بنڑ ویندی ہئی ' جتھاں کرشن تے شیوا ڈوہیں لاہندے ہَن ' جتھاں شری ماتا تے راما پیر ڈوہیں درشن ڈیندے ہَن ' جتھاں ساونڑ بدراں وچ مٹھائیاں ہَلدیاں ہَن ' اسوں دی مہینے چلہار وچ میلہ ہک لگدا ہا ' اساں ' دے ایں میلے وچ تھر دی ' میں ' نچدی ہئی ' چلہار دے لوک اپنڑی ' میں ' دے سونڑہپ وچ ہَن ' دوئی دے آدر وچ ہَن ' چلہاری ہزار بھوگ پِچھوں حوصلے وچ ہَن ' اُنہاں کوں دُھروں پتہ ہا جو اوہ دنیا دی سبھ توں سوہنڑی جاہ تے رہندن۔ رفعت عباس۔

## حوالے
ڈائری دا پنا 54

ڈائری دا پنا : 54

کانٹیو توں ٹُر پیوسے ' ترے چار کلومیٹر اَگاں ہک ریت دے ٹَبے دی چاڑھی تے خلیل موٹر روکی ' اوندا فون ہا ' ڈوہئیں پاسے جے تئیں نگاہ ونجے تھر ہا ' بارش نہ تھئی ہئی ' نہ گھا ہا نہ پُھل ہا ' دور تئیں روہیڑا وی نہ ہا جو رتے اپنڑے پُھلیں دی مستی وچ نچے ' ول وی تھر دی موجودگی دی اپنڑی ہک جھمر ہئی جیڑھی میڈی ہتھیں تے پیریں کوں سریر پئی ڈیندی ہئی ' خلیل دا فون جاری ہا ' موٹر توں لتھم ' سڑک تے پیر دھریم ' سڑک دے کنارے توں ریت شروع تھی گئی ہئی ' ہمیشاں دے کہیں شوق وچ اگاں ٹریم ' ڈاہ بارھاں گز تے ہک بیری دا ونڑ ہا ' کہیں زمان تے مکان دے دِرگھ وچ کانٹیو توں ترے چار کلو میٹر امر کوٹ دوں ہک ٹِبے تے جیں توں سڑک پئی لنگھدی ہئی ہک نکی جہی بیری ہئی ' ایں نویں نویں بیری دا کوئی اَٹھ یا نؤں فٹ قد ہا ' ایں بھانویں پِچھلی بارش وچوں پَھل وی چاتا ہووے ' ایں بیری تے رتے بھانویں بیر وی لگے ہوون ' ایندے بیر بھانویں مِٹھے ہوون ' کہیں ماہنڑو یا پکھی ایندے بیر بھانویں کھادے ہوون ' ایں ویلے ایہ مینہ باجھوں سُک گئی ہئی ' ایں بیری اُتے کَنڈے ڈھیر تے پَترے گَھٹ ہَن ' ایں بیری دے نیڑے پُج گِیم ' جاہیں تے زمانیاں دے پھیر وچ ایں ویلے میں تھرپارکر دی ہک بیری دے بہوں نیڑے کھڑا ہم ' ایں بیری تلے سپ دی لیٹ ہئی ' ایہ لیٹ آپ پئی ڈسیندی ہئی جو سپ اِتھاہیں ایندے مُنڈھ نال رہندے ' ایں بیری توں ہک پیلا پتا سامنڑے میڈے ڈھٹھا تے تھر دی ریت تے بَیہ گیا ' ایں بیری دی ہک ٹنگلی تے ہتھ دھریم ' ایہ ہک نواں سانگا ہا ' تھرپارکر دی ایں بیر نال ہک نواں سانگا ' جگ جہان دی دوری تے قربت وچ ہک نویں تند ' ایں ویلے ایہ بیری میڈی قریب ترین ہستی ہئی ' اکھیں بند کیتم کھولیم ' ایں بیری کوں ڈٹھم تے ایندے گرد ہک پھیرا لایم وت ڈوجھا وت تریجھا ' ایں بیری کیتے خیر منگیم تے پِچھاں ولیم ' ایں بیری میکوں جَھل گِھدا ' ایں بیری دے ڈو ترے کنڈے میڈے چولے وچ لَیہ گئے ہَن ' کِھل پِیم ' ایں کانٹیو دی بیری میکوں جَھل گِھدا ہا ' ایہ بیری میکوں کجھ دیر بیا وی روکنڑ چاہندی ہئی ' ایں بیری دے کنڈے ایندے ہتھ ہَن ' ایں بیری میکوں روک گھدا ہا ' میں نیلے اپنڑے چولے وچوں ایں بیری دے کنڈے ترسلا نال چُھڑوائے ' اکھیں بند کیتم ول کھولیم تے ایندے چوفیروں ولیم ' ایندے کیتے وت چَنگائی منگیم تے سڑک دوں ٹُر گِیئم۔ رفعت عباس

## حوالے
ڈائری دا پنا 55

ڈائری دا پنا : 55

امر کوٹ آ گیا ہا ' ترے ڈینہ پہلے اِتھوں ٹُردیاں میکوں کیڑھی خبر ہئی جو واپسی تے ایڈیاں جاہیں لوک تے محبتی میڈے کٹھے ہوسن ' میکوں کیڑھی ڈَس ہئی جو ایڈیاں ساریاں نویں شئیں نال میڈے ٹُر پوسن ' کار وچوں لتھم تاں ہک وڈا جلوس میڈے نال ہا ' ایہ سبھ ہمیشاں کیتے میڈی سنگت وچ رَل آئے ہَن ' میں انہاں کوں اپنڑی بے انت خوشی وچوں سُنجانڑیا ' ایہ بہوں سارے ہَن ' کاسبو دے جبل دی ساری نقش نگاری ہئی ' کاسبو دے موریں دے کنبے ہَن خود راما پیر ہئی ' اسلام کوٹ دیاں نِماں ہَن ' بُگھار دی جنگل جلیبی ہئی ' مِٹھی شہر دا فرسا رام اگوں اگوں رکشہ چلیندا ہا ' کانٹیو دی بیر ہئی..... ' ایہ سارے اپنڑی " میں " وچوں خوش حال ہَن ' ایہ سارے " میں " تے " اساں " دے وچکار نویں ہک معاہدے کیتے وَگ پئے ہَن '......ہک پھیریں وت خلیل کنبھار دے ساوے لان والے گھر وچ آ گئے ہاسے ' خلیل کنبھار دی پولیس دی نوکری دیاں چُھٹیاں مُک گیاں ہَن ' امر کوٹ دا پانڑی مِٹھا تے تازہ ہا ' اج 20 اپریل 2018 دی تازگی وچوں کپڑے بدلائے ' چا دا ہک کپ پیتا ' خلیل نزار قبانی دی آپ بیتی دا اردو ترجمہ میکوں ڈتا " ایہ تیرے لیے " بیگ چاتم میڈے نال اوہو جلوس ہا جیڑھا وجودی کہیں وحدت وچوں باہر پیا ٹُردا ہا گھروں نِکھتم ' ہک سوزوکی مہران تیار اگوں کھڑی ہئی * پچھلی سیٹ تے بیگ اپنڑا سانبھیم ' خلیل دفتر اپنڑے وَنجنڑا ہا اوہ امر کوٹ پیا رُکدا ہا * تیرا دوپہر کا کھانا بھائی حیدر آباد اسحاق سمیجو کے پاس ہے ' وہ انتظار میں ہے " ایہ رومان کوں جَھلنڑ دا ویلا ہا موٹر وچ بیہ تھیم۔ رفعت عباس

## حوالے
ڈائری دا پنا 56

ڈائری دا پنا : 56

ایہ تارا چند دی گاڈی ہئی ' امر کوٹ دے ہک تَل جائے دا گڑگاڈا ' اکیں دا گڑگاڈا ' ایہ گاڈی خلیل کنبھار ہک پاندھی کوں حیدر آباد پچاونڑ کیتے سِتری ہئی ' حیدر آباد ہک دوست اسحق سمیجو ڈوپہراں دی مانی تے اوندا تانگھی ہا ' ایں پاندھی حیدرآباد توں ریل گاڈی وچ بیہ تیں اپنڑے قدیمی اوں شہر لگا ونجنڑا ہا جِتھاں نیلیاں سِلہاں تے نیلے کبوتر ہَن ' جتھاں سرائیکی شاعری وچ اکیں دا گڑگاڈا ہک اساطیری سواری ہا ' ایں گڑگاڈے تیں انسان پکھی پہارو جن پریاں ساری جیوت رَل تے پندھ کریندی ہئی ' ہک سرائیکی شاعر آکھیا ہا جے اساں کڈاہیں رب کوں مِلنڑ گئے تاں اکیں دے گڑگاڈے تے کٹھے تھی کے ویسوں ' ایں پاندھی دے شہر دی حکایت وچ کسبیاں ہیجڑیاں مسخریاں کارٹوناں دا آدر ہا ' ایں پاندھی دی وسوں وچ داس راخس تے دیہہ پرانڑی نموشی وچوں نکل کے اجداد دی علامت پئے بنڑدے ہَن ' ایں ویلے اوہ پاندھی تارا چند دے کٹھے امر کوٹ توں حیدر آباد کیتے نکھتا ہا ' اوں تارا چند کوں ارداس کیتی جو پہلے اونکوں امر کوٹ دا شہر بزار ڈکھاوے.....ترے ڈینہ پہلے جڈاں امر کوٹ پجیم تاں رات تھی گئی ہئی ' سویلے امر کوٹ دے قلعے تے گئے ' میوزیم ڈٹھا ' قلعے اگوں شہر دے بوہے تے ناشتہ کیتا تے اگوں وت ننگر پارکر دا پندھ ہا ' ایں پاروں امر کوٹ شہر دا بزار دا گلیاں کوچیاں دا درشن رہ گیا ہا ' میں امر کوٹ دے بوہے تے بوہیاں دا رنگ ڈیکھنڑا چاہندا ہم ' نکے نکے روز ڈہاڑے دے کمیں وچ رُجھے امر کوٹ دے لوکیں دا سلام بھرنڑا چاہندا ہم ' تارا چند میکوں امرکوٹ شہر اندر گِھن گیا ' عین امر کوٹ دے بزار اندر جتھاں لوکیں دی درشنی ہئی * تارا چند میکوں اِتھاہیں لہا ڈے ' میں تیکوں اگلے چوک وچ مِلساں * تارا چند میکوں اپنڑا موبائل نمبر لکھوایا تے گاڈی وچوں لہا کے اگلے چوک ٹر گیا ' میں لوکیں دے درشن وچ رَل گیا ہم ' شہر دے ڈوہیں پاسے گلیاں نکلدیاں ہَن ایہے گلیاں وت لوکیں کوں گِھن کے شہر وچ آ ویندیاں ہَن ' بزار وچوں رہائشی محلیاں دی راہ نکلدی ہئی تے رہائشی محلے بزار وچ آ ویندے ہَن ' امر کوٹ بزار وچ تھر دے لوک دوروں دوروں رَل آئے ہَن ' سِجھ پوری طرحاں امر کوٹ دے اسمان تے نہ چڑھیا ہا تے حیاتی دے نِکے نِکے پرچھانویں اگوں پِچھوں پئے ٹردے ہَن ' ہر شے نشابر تے چمکدار تھیونڑ پئے گئی ہئی ' ہر شے ہجوم وچ انجو انج ڈکھالی ڈیونڑ پئے گئی ہئی ' شئیں دی نشابری دا ایہو اوکھا ویلا ہوندے ایہو درشن نی جَھلیا ویندا تے انسانی حواس ہجوم کوں جنم ڈیندن ' ایہ میڈے کیتے " کُل " توں باہر ڈیکھنڑ دا ویلا ہا جِتھاں " جزو " پیا چمکدا ہا ' اگلا چوک دور نہ ہا ' اُتھاں میں میڈیکل ہال توں اپنڑی دوا گھدی ' اگوں ہک جنرل سٹور توں اپنڑے کیتے پانڑی دی ہک بوتل تے تارا چند کیتے بسکٹ دا ہک پیکٹ تے جوس گھدا ' ایہ سارا 20 منٹ دا ویلا ہا جیں وچوں میں ازل ابد دی جاہ وچوں تھی آیا ہَم۔ رفعت عباس

## حوالے
ڈائری دا پنا 57

ڈائری دا پنا : 57

امر کوٹ میر پور خاص روڈ تے اڈہ صوفی فقیر ہا ' اتھاں تارا چند صوفی صادق فقیر دے روضے اگوں گاڈی آپے روک ڈتی '' یہ صوفی فقیر کا مزار ہے دیکھو " تارا چند کوں پتہ ہا ملتانوں میں آیاں تے ملتان مزاریں دا شہر ہے ' اوندے نال رستے وچ تل جایاں والی تند رُل گئی ہئی ' اونکوں یقینا پتہ ہا جو میڈے نال ہک جلوس وی پندھ پیا کریندا ہے پر اوں حجت نہ کیتی :
ہکے بھاڑے وچ مہانڑا کینویں پار پُچاوے......
دل ساڈے وچ ایڈی وڈی جَنج اللہ دی سائیاں 
صوفی صادق فقیر صاحب دیوان شاعر ہا ' اوندا سلسلہ صوفی شاہ عنایت شہید نال ونج رلدا ہا ' اساں اِتھاں سَبھے , کارونجھر دی ساری چِتر , کاسبو دے مور , راما پیر , فرسا رام , بُگھار دی جنگل جلیبی , کانٹیو دی بیر , گاڈی وچوں لتھے تے فقیر دے بوہے تے پُج گئے ' تارا چند وی رَل آیا ' رب اِتھاہیں پہلے توں موجود ہا ' مزار دے بوہے اگوں سنگری دے ونڑ تلے ترے تریمتیں تے ڈو جوان بیٹھے ہَن ' ایں جاہ تے ویلے وچ اوہ لوک وی شامل ہَن جنہاں دی " میں " اوں " اساں " وچ رَلا ڈتی گئی ہئی جیڑھی اُنہاں دی " اساں" نہ ہئی ' ایہا گالھ ہئی ' لوکیں دا " جزو" اوں " کُل" نال گنڈھ ڈتا گیا ہا جیڑھا اُنہاں دا " کُل" نہ ہا ' خلق دی " کثرت " اوں " وحدت " وچ سلہاڑی گئی ہئی جیڑھی اُنہاں دی "وحدت" نہ ہئی ' اج ایں اکیں دے گڑگاڈے تے خلق ہک نویں معاہدے کیتے نکھتی ہئی ' اج لوک اوں " اساں " , " کُل " تے " وحدت " کیتے ٹُریے ہَن جیڑھی اُنہاں دی اپنڑی ہئی ' سبھے رَل بیٹھے تے 20 اپریل 2018 کوں ڈوپہراں دے 12:40 تے آپس وچ ایہ گالہیں سِتریاں :
1) " میں " دی اجوکی پارت وچوں انسان جانور جنگل جیوت سبھ دا آدر 
2)ایں " میں " وچ تریمت مرد دی برابری 
3)ایں " میں " وچ پکھی واسیں خانہ بدوشیں رُل گئیں دی واپسی 
4) ایں " میں " دی رضامندی وچوں " اساں " دے نویں معنی دی نشابری 
5)ایں " اساں " وچ تخلیقی سماجی تہزیبی سیاسی سطح تے ساریاں دی کُھلی ڈِکھالی 
6) ایں " اساں " وچ انسان تے کُل جیوت بارے لکانواں کم کرن والیاں دی مناہی جیویں جو اکثر صورتاں وچ ملاں باہمنڑ حاکم قاضی سوداگر جاسوس / مخبر / ادارے...... 
7) ایں " اساں " دے پنے / سمجھوتے تے دارالحکومت / راجدھانی توں باہر گوٹھ بزاریں وچ خلق دے دستخط/ نشان
8) ایں " اساں " دی سانجھ وچوں سماج سیاست مذہب عسکریت تجارت بارے تل وطنی موقف 
9) ہر طرح دے ودھپ تے ڈڈھپ دی ہٹک
10) ایں " میں "تے "اساں " دے پندھ وچوں ڈِٹھے ان ڈِٹھے مرکزاں اگوں تَڈ
11) وحدت الوجود دے قلعے توں باہروں تَل جایاں دی رَلت 
12) تل وطنیاں دی خوشی تے خوش حالی دا سانجھا ہک اَہر۔ رفعت عباس

## حوالے
ڈائری دا پنا 7

ڈائری دا ہک پنا : 7, डाईरी दा पन्ना ७

میکوں یاد ہے 1984 وچ اپنی پہلی کتاب "پڑچھیاں اُتے پھل "دیاں 20 جلداں کاروان بک سنٹر ملتان کینٹ تیں رکھیاں ہَم ' روز ڈیدھا ہم کوئی کتاب وکی ' ہک ڈینہ گِیم تاں ہک کتاب وی موجود نہ ہا ' سمجھیم مالک دکان (عمر علی خان ) کتاباں دکان توں چوا گھدن جو نی وکدیاں ' اوں توں پچھیم میڈیاں کتاباں ! ' آکھیس ہک بندہ پوریاں ویہ کتاباں چا گئے ' بعد وچ پتہ لگیا اوہ بندہ ارشاد امین ہا جیں کراچی دی سنگت وچ ایہ کتاباں ونج ونڈائیاں۔ رفعت عباس, रिफ़ात अब्बास

## حوالے
ڈائری دا پنا 9

ڈائری دا پنا : 9, डाईरी दा पन्ना ९

میکوں میڈا شعر سبھ توں پہلے دیرہ غازی خان وچ محمد ذاکر سنڑوایا ہا ' انویہ سو اسی وچ ریلویے دی ملازمت دا زمانہ ہا تے ریلوے ریسٹ ہاؤس وچ رہندا ہَم ' کیف انصاری تے سلیم فراز سویں مہاندرے شاعریں نال یاری تھی گئی ' سلیم فراز دی ٹین بازار وچ دکان ہئی ' سلیم فراز تے اوندے ڈو بھرا صابر شہزاد تے ذاکر اوندے نال کم کریندے ہَن ' ایہ سارے بھرا کمال دے شاعر تے سخن فہم ہَن ' دکان اگوں لکڑ دیاں چوکیاں وِچھیاں ہویاں, چا دے ادھے چلدے ہوئے, غالب دے ہک ہک شعر اتے گالھ مہاڑ جاری ' سلیم فراز غالب دا کوئی شعر پڑھدا, ہتھوڑی دی ٹین اُتے ضرب رُک ویندی, کہیں ازل ابد دے درمیانی وقفے وچ غالب دی تفہیم دا در کُھلدا ' صابر شہزاد گالھ دیاں ست پرتاں کھول کے رکھ ڈیندا 'اوہ صابر شہزاد جیں آکھے :
مجھ سے بدن میں آگ لگائی نہ جا سکی 
میں جگنوؤں کے ساتھ گزارا نہ کر سکا... 
صابر شہزاد صرف ہک گھنٹہ بھرا دے نال رل تے کم کرے ہا ' اپنڑی سگرٹ دی ڈبی تے چاہ دے پیسے سلیم فراز توں گھنے ہا, میکوں اشارہ کرے ہا " آؤو بھئی چائے پیتے " ول غالب دی شاعری دا جہان کھُل ونجے ہا ' غالب دی محبت میں انہاں بھراویں توں پاتی ' اتھاہوں غالب دی شاعری کوں سمجھنڑ دی اٹکل لدھی ' میں ملتان دا روایتی پردیسی ہم' میڈی ساری ڈیکھ بھال انہاں بھراواں اپنڑے ذمے گھن گھدی ' سلیم فراز دکان بند کریندا تے رات دا کھانڑا اساں گھر رل کھاندے ' ہنڑ انہاں شاعراں دا چھوٹا تے بنکار بھرا شوکت ندیم وی رل آندا تے ول شاعری دی دنیا آباد تھی ویندی ' سلیم فراز نال چاہ دیرے دے لاری اڈے تے جیڑھا اوں ویلے جی ٹی ایس اسٹینڈ سڈویندا ہا پیندے ' اپنی غزل:
کینویں ساکوں یاد نہ رہسی اوندے گھر دا رستہ
سلیم فراز دے گھر باہروں بیٹھیاں میں شروع کیتی تے پہلا شعر اونکوں سنڑوایا ' اج یاد آئے میکوں میڈا شعر سبھ توں پہلے ذاکر سنڑوایا ہا ' دکان تے چا دا ادھا پیندیاں میں ہک غزل سنڑوائی جیندا مقطع ہا :
رفعت جیکر ایہا ٹور ......
جنگل دے وچ پوسی رات 
میں گھر ملتان لگا آیا ڈو ترے ڈینہ پِچھوں دیرے گیم تےمحمد ذاکر میکوں ایہ شعر سنڑوایا ' ایہ میڈا پہلا شعر ہا جیڑھا میں کہیں بئے دے مونہوں سنڑیا۔

رفعت عباس، रिफ़ात अब्बास
## حوالے
ڈائری دا پنا 52

ڈائری دا پنا : 52

ایہ تھرپارکر سندھڑی دا چلہار امرکوٹ روڈ ہا ' خلیل کنبھار دا سوال اہم ہا جو سرائیکی وسوں وچ میڈی مخالفت وی کڈاہیں تھئی اے ' ایں سوال دا جواب کہیں وی شاعر کیتے خود رحمی دا در کھول سگدا ہا ' ول وی ایں سوال دا عمومی ہک جواب ہا ....ہاں.... ' اونکوں میں فوزیہ سومرو دی کیسٹ دا آکھیا ' ایہہ گائیکہ ویر واہ ننگر پارکر دی حکیماں ہئی جیڑھی سندھڑی دی فوزیہ سومرو ہ بنڑی تے 2002 وچ چَھتریہ ورہے دی حیاتی وچ مُکلا گئی ' اوں ویلے فوزیہ سومرو دا گاونڑ پیا وجدا ہا :
کو ت اہڑو ہُجے موہینجو گوڑھا اُگھے 
(کوئی تاں اینجھا ہووے میڈے ہنجھوں پونجھے) 
میں اپنڑے جانڑ خلیل دے سوال کوں ہک رومان وچ لُکاونڑ دا اہر کیتا ہا پر اوہ بول پیا * میڈے سوال کا جواب نہیں دیا * میں خلیل کنبھار کوں ہک شاعر دی مخالفت بارے کیا آکھ سگدا ہم ' خلیل دیاں ساریاں محبتاں تے ہک سرائیکی شاعر دے طور تے ایاز نال اپنڑے تمام آدر وچوں جانڑدا ہم جو سندھ دے بعض دانشوراں اونکوں قبر تئیں معاف نی کیتا ' ریاست طرفوں قید جلاوطنی توں اگونہاں اِنہاں ارباب اونکوں اوکھا کیتا ہا ' ایاز دے شعری مقام کوں وسار کے اونکوں سندھ دا قومی مجرم بناونڑ دی کوشش کیتی گئی ہئی ' شیخ ایاز کوں بھٹو حکومت پِچھوں کجھ عرصہ جامشورو یونیورسٹی دا وی سی لگا رہونڑ دا مہنڑا ہا ' اونکوں چھکیڑی عمر وچ ترقی پسندی توں تصوف وچ لہونڑ دا طعنہ ہا 'ایہ گالہیں میں ہک سندھی کامریڈ توں اول اول بہاولپور وچ سُنڑیاں ہَن ' جڈاں پندھراں سولہ سال پہلے ہک رات نعیم کلاسرا شمیم عارف قریشی ڈاکٹر جاوید چانڈیو نال ہک سنگت وچ کٹھے ہاسے ' وت کئی واریں سندھی دوستیں نال ایہ گالہیں ملتان وچ تھیاں تے ایں پندھ وچ وی بہوں ساریاں گالہیں میڈے کنیں پیاں ہَن ' شیخ ایاز دی ایہ مخالفت تہوں لازم ہئی جو اوہ سندھ دی ادبی تے تخلیقی حیاتی وچوں سماجی تے سیاسی پرتاں تئیں پُج گیا ہا تے اوندا الا شاعری توں اگونہاں کلام بنڑ گیا ہا ' یا وت اوں پاکستان وچ وسدیاں ڈوجھیاں قوماں کوں وی گالھ کرنڑ دی ترسلا ہک ڈتی ہئی ' بہوں سارے دانشور اوندی شاعری کوں اپنڑی سیاسی واہند وچ مداخلت سمجھدے ہَن 'شیخ ایاز تے اوکھا ہک ویلا ہا پر ایں پاندھی سکھر توں ننگر پارکر تئیں ایں شاعر نال لوکیں دی محبت ڈِٹھی ' شیخ ایاز سندھ دیاں تخلیقی سماجی سیاسی پرتاں وچ پیا جاگدا ہا ' سندھ اپنڑے دی تمام محبت وچوں ایاز لافانیت دوں ٹُر پیا ہا 'میں خلیل کنبھار دے ایں سوال کوں اپنڑی کہیں کمزور ذاتی سطح دوں موڑ ڈتا تے سعید سانول دیاں پیش گوئیاں دی گالھ کیتی ' سعید سانول ہک سوہنڑا گائیک ہے ' اوہ ریڈیو ملتان کیتے گاندا تے دُھناں بنڑیندا ہے ' شاعری کریندا تے کڈاہیں کڈاہیں کہانڑیاں وی لکھدا ہے ' پہلے حکیم بنڑیا تے اج کل کیمیا گری کریندا ہا ' چاندی بھانویں بنڑا گِھدی ہَس تے سونے کوں ہک ادھ بھا دی کسر ہئی ' 2005 وچ میں اونکوں اپنڑی نظمیں دی کتاب " بھوندی بھوئیں تے " پیش کیتی ' اوہ ہفتے بعد میڈے گھر آیا '' تیڈے تے بہوں اوکھا ویلا ہے, تیڈے پرانڑے دوست تیکوں چھوڑ ویسن ".... کیوں ایندی وجہ ! ڈاہ سال پِچھوں اونکوں اپنڑیاں کافیاں دی کتاب " عشق اللہ سئیں جاگیا " پیش کیتی " کُجھ ڈینہواراں پچھوں ملیا تے آکھیس " بہوں مَندے کھاسیں " وت 2016 وچ " ایں نارنگی اندر " پیش کیتی ' ہک ڈینہوار ملیا تے بولیا " تیڈی مار کھاونڑ دی واری ہے " حکائتاں دا ترجمہ چھپیاں تے اونکوں پیش کرنڑ دی ہمت نہ تھئی ' تھرپارکر دے ایں رمزاں کُھلدے پندھ وچ خلیل کنبھار کوں سعید سانول دیاں پیش گوئیاں تاں ڈسیم ' ایہ نہ ڈس سگیم جو ایں گائیک دیاں پیش گوئیاں پوریاں تھیاں یا نہ تھیاں ' ہک شاعر دی خود رحمی دے ویلے وچوں چِھرکی نکھتم تے شہر کانٹیو پُج گئے ہاسے۔ رفعت عباس

## حوالے
ڈائری دا پنا 53

ڈائری دا پنا : 53

کانٹیو ہک نکا جِہا شہر ہا ' اِتھاں "ہک" دے "ڈو" تھیونڑ دا میلہ ہا ' ,ڈو دے دریہ تھیونڑ دا درشن ہا 'اٹھارہ ویہ ہزار آبادی دا ایہ شہر رستے وچ آگیا ہا ' سڑک تے معمول دیاں ہٹیاں تے چاء دے ڈھابے ہَن ' سڑک توں لنگھدیاں نہ لگدا ہا جو اِتھاں انسانی حیاتی دیاں ایڈیاں ڈِکھالیاں ہَن ' مسلمانیں تے ہندؤیں دے رَلانویں ایں قصبے ساکوں تھوڑی دیر جھلیا ہا ' اِتھاں مندر ہَن مسیتاں ہَن کپڑیاں دیاں جُتیاں دیاں مٹھائیاں دیاں بوتلاں دیاں کریانے دیاں درزیاں دیاں نائیاں دیاں ہٹیاں ہَن ' ڈینہ چنگا بھلا چڑھ آیا ہا تے لوک امر حیاتی دی کہیں پَٹی تے پئے ٹردے ہَن ' ایہ دنیا ایں روز دی بے رنگی نال اپنڑے لباس دے رنگیں وچوں پئی لڑدی ہئی ' اِتھاں لوکیں دی ٹور وچ اُنہاں دے کپڑیاں دے رنگ مدد پئے کریندےہَن ' کانٹیو دے بزار وچ مَردیں دے پٹکے تے تریمتیں دیاں چُنیاں کائنات دی ایں نُکڑ دا رزمیہ ہَن ' اِتھوں ترے چار کلومیٹر اُتر دوں چھاچھڑو روڈ تے چندو پیر دا مندر ہا ' چندو پیر یا ڈاڈا چندل پیر میگھواڑیں دے پِتھورو پیر دا اُتار ہا ' اِتھاہیں 'جزو' وچوں 'کُل' نہ پیا جُڑدا ہا بھلکہ 'ہک' وچوں 'ڈو' پیا نِسردا ہا جیڑھا ہندؤاں دا پتھورو پیر ہا اوہ مسلمانان دا مخدوم نعمت اللہ ہا ' بہاؤالدین زکریا دی برکت وچوں گنڈھل ہک بزرگ ' اندر چار قبراں یا سمادھیاں ہَن ' ایں مندر یا خنگاہ دا میلہ ہندو تے مسلمان ڈوہیں رَل منیندے ہَن ' اوہ میلے دے ڈینہاں وچ رل مِل پکوان بنڑیندے تے کھاندے ہَن ' ایہ وحدت الوجود دی ماڑی توں باہر 'ہک' وچوں 'ڈو' دا میلہ ہا ' ایہ مرکزی دروازے توں باہر تل جایاں دا پڑاؤ ہا ' کانٹیو وچ کرشنا دا مندر ہا جِتھاں اوندی رادھا ہئی ' اِتھاں اوہو رام تے اوہو رحیم نہ ہا ' ڈوہیں دا اپنڑا اپنڑا سماجی سوہنڑپ ہا ' کانٹیو وچ رحیم کوں رام تے رام کوں رحیم بناونڑ دا کوئی اہر نہ ہا ' اتھاں بہوں ساری گنجائش ہئی ' ایہا وجہ ہے جو اتھاں ڈوہیں دا سانجھا ہک میلہ ہا ڈوہیں رل کے مانی کھا سگدے ہَن ' ایہا جیونڑ دی گنجائش ہے ' ایہو سماجی تے سیاسی اعتبار ہے ' اج توں 35 سال پہلے ہک پنجابی دانشور مرحوم رشید الزماں میکوں بہاولپور اپنڑے گھر وچ آکھیا ہا جو اگر تساں سرائیکی کوں پنجابی دا لہجہ نی منیندے تاں پنجابی کوں سرائیکی دا لہجہ من گھنو جو ایکتا ضروری ہے ' کانٹیو وچ ایں طرح دی ایکتا دا چلن نہ ہا ' اتھاں سبھ دی اپنڑی اپنڑی منوتی ہئی جیڑھی کثرت دا میلہ ہا ' کانٹیو وچ مسیتاں ہَن جتھاں پنج بانگاں ملدیاں ہَن تے لوک نماز کیتے ویندے ہَن ' کانٹیو دے مندراں وچ شام سویل ٹلیاں وجدیاں ہَن تے لوک پراتھنا کریندے ہَن ' ایں ویلے ایہ میڈے کیتے دنیا دا سبھ توں قریبی شہر ہا ' جیندیاں میں گلیاں وچ ٹردیں ٹردیں رُک سگدا ہم ول ٹُر سگدا ہم ' مسیت کوں ہتھ لا کے ڈیکھ سگدا ہم ' مندر نال کنڈ لا کے کھڑ سگدا ہم ' نِم تے بیٹھے مور دوں اشارہ کر سگدا ہم ' جتھاں پانڑی دی ہک بوتل میں پی سگدا ہم ' کانٹیو دے ہک جنرل سٹور دیاں پوڑیاں نال کھڑ کے اوں دوست دی فون کال گِھن سگدا ہم جیڑھا سارے پندھ وچ میڈے نال ہا۔ رفعت عباس

## حوالے
ڈائری دا پنا : 18

ڈائری دا پنا : 18 ,  डाली दा पन्ना १८

رات اساں ننگر پارکر دے اسمان تلے ہاسے ' ممتاز سموں دے گھر دا کُھلا ویڑھا ' وساکھ دا پہلا سَتواڑا تے جَو دے پانڑی وچ پنج فی صد الکحل دا جہان تے چار چفیروں دنیا دا عجائب ہک شہر جیڑھا ہمیشہ کیتے ہک شاعر دے خابیں دا حصہ پیا بنڑدا ہا ' اج ڈینہیں ننگر پارکر آندیاں روپلو کوہلی موٹل دے ہال وچوں پہلے خلیل کنبھار تیں وت شوکت ہنگورجو فون تے کہیں دوست نال گالھ کیتی وت مینیجر نال گالھ کرائی تے آکھیا اساں ڈو ڈینہوار اتھاہیں پئے ٹِکدے ہیں اتھاہیں رات گزریسوں ' ننگر پارکر دے مانڑ تے سندھڑی دے سورما روپلو کوہلی دے ناں تے ایہ شاندار موٹل ہک حیرت دی گھڑت ہئی ' ڈوہیئں دوستیں میکوں فیصلے دا مانڑ ڈتا "اساں رات ننگر پارکر شہر وچ سمسوں , ننگر پارکر دیاں گلیاں وچ جاگسوں "..... ' ایں ویلے اساں کارونجھر دی یاترا پِچھوں ممتاز سموں دے گھر ہاسے ' گھر دا بوہا ننگر پارکر دی گلی وچ پیا کُھلدا ہا ' ایہ گلی سِدھی کارونجھر پئی ویندی ہئی۔ رفعت عباس (रफ़ात अब्बास)

## حوالے
ڈائری دا پنا : 20

ڈائری دا پنا : 20، डाली दा पन्ना २०

1859 وچ ملتان تے انگریزیں قبضہ کر گھدا ' مانچسٹر دیاں بنڑیاں توپاں ملتان دیاں کندھاں بوہے تروڑ ڈتے ' 26 ہزار گولہ ملتان تے وسیا ' ملتان وچ کہیں گھر دی چھت سلامت نہ رہی ' اناج گھر بھا پکڑ گیا ' انگریز فوج دے ملازم کپٹن ڈاکٹڑ ڈنلپ موجب ملتان تے دھوئیں دی چھتری ست ڈینہوار تنڑی رہی ' دھرتی جائیاں دے سر دا مُل لگیا ' ہک سر دا مُل ڈاہ توں ویہ روپے نقد ہک مربع زمین ' مغل تے سکھ ویلے بعد وڈے خانداناں دیاں ہک پھیریں وت لاٹریاں نکل آیاں ' اج اِنہاں خانداناں دیاں زمیناں تے باغیاں دے سراں دے مُل وچ برابر دا تول اے ' ملتان دے امباں دے باغ وچ ہزاراں محبتی پھاسی چڑھ گئے ' روپلو کوہلی کوں سلام.....خلیل کنبھار میڈوں ڈٹھا تے گاڈی سٹارٹ کیتی ' اساں کاسبو پئے ویندے ہاسے۔
Rifat Abbas, रिफ़ात अब्बास

## حوالے
ڈائری دا پنا : 37

ڈائری دا پنا : 37

شوکت ہنگورجو ' ریڈیو مٹھی دا کمپیئر ' تھر پارکر دا اعزازی گیم وارڈن ' تھر دے موریں دا ہرنیں دا راکھا ' سندھڑی دی شاعری دا عاشق ' پروفیشنل فوٹوگرافر ' سبھ توں اُتم گالھ جو خلیل کنبھار دا دوست ' ایں سارے پندھ وچ سادھ بیلا سکھر توں گِھن کراہیں کاسبو ننگرپارکر تئیں دا سنگتی ' ایں ویلے اوندے گوٹھ بُگھار وچ ہاسے ' روٹی مانی پِچھوں سنگتریاں تے خربوزیاں دی مہکار وچ کوئی داستاں در داستاں تھر دے عجائب دیاں گالہیں تھیاں ' گوٹھ در گوٹھ ویندیاں پرانڑیاں سڑکیاں ' چھتاں تئیں لَڈیے کھیکھڑے(پرانڑیاں لاریاں) ' نویاں بساں ' تھر کول پراجیکٹ دیاں نویاں سڑکاں ' ائیر پورٹ تے گزرل ڈو سال توں نہ تھیونڑ والی بارش دا ڈُکھ تے تھریاں دی تس دا حال وچوں چُلیا ' شوکت ہنگورجو تھر دی ہک چادر میکوں پوائی تے تھر دے سو سانگیاں وچوں نواں ہک سانگا گنڈھیج گیا ' ڈینہ دے چار اِتھاہیں وَج گئے ہَن ' خلیل روانگی دی ہکل ڈِتی ' وساخ دی چھاں وچوں نکھتے تاں باہر دُھپ ہئی ' چبوترے دیاں پوڑیاں لتھے ' پوڑیاں دے نال ہک جوبن بھریے ونڑ تلے ان کھڑیم ' خلیل کنبھار گاڈی وچ سامان پیا رکھیندا ہا ' شوکت ہنگورجو اینویں اُچے الا وچ بولیا ' رفعت بھائی ایہ جنگل جلیبی ہِے ' ایہو درخت ہئی جینکوں میں ہک مُد توں پیا گولیندا ہم ' جینکوں میں اپنڑی وسوں وچ وت ڈیکھنڑا چاہندا ہم' دوستیں کوں لکھیا ہا ایندی ڈس پاون ' ایہو ونڑ ہا میں جیندے بارے بیت لکھے " ایہو جنگل جلیبی ہے بھائی جیں بارے پوسٹاں تساں لایاں ہَن * شوکت دے الا وچ تا ہئی ' ایہ واقعی جنگل جلیبی دا درخت ہا ' پَھل نال لڈیا ' ساویاں جنگل جلیبیاں رتیاں پیاں تھیندیاں ہَن ' میں اپنڑے اوں دوست کوں یاد کیتا جیں میکوں پہلی وار ڈسیا ہا اوندے سکول دے رستے وچ جنگل جلیبی ہئی۔ [[رفعت عباس]]*

## حوالے
ڈائری دا پنا ۳۰

ڈائری دا پنا : 30

ڈیو جی دا گھر ' ہک درمیانہ کمرہ جیندے وچ ترے کھٹوں تے رلیاں وِچھیاں ' کھٹوں دے وچکار ترے میزاں تے چٹیاں چادراں ' میزاں تے پلاسٹک دے ڈھاکویں ' نرہانڑ دا ویلا ہا ' ڈیو جی دے گھر وچ نرہانڑ دا ویلا ہا ' پچھلا بوہا ہک نکے جہے ویڑھے وچ پیا کُھلدا ہا ' ہک کوٹھے تے موریں دا جوڑا ہک بیٹھا ہا ' ایں بہوں وڈی کائنات وچ کاسبو دے میگھواڑیں دے گھر نرہانڑ دا ویلا ہا ' کارونجھر تے رِنڑ آف کچھ دے وچکار ہک کمرے وچ خلیل کنبھار شوکت ہنگورجو تے ملتانوں آئے ہک شاعر دے آدر وچ مقامی میگھواڑیں دے مُکھ تے مسکان ہئی ' ڈیو جی دے پتا ٹیکم جی چاچا بھانو تے جالم سوتر امولکھ ایں دھرتی دے حقیقی پُتر اپنڑے مہمانیں کوں ڈیکھ ڈیکھ پئے ٹھردے ہَن ' ڈھاکویں کھلے تاں نرہانڑ دا جہان ہک کُھل گیا ' بھنڈی سنگری دیاں پَھلیاں بیسنی آلو تلے ہوئے چِبڑ مکھنڑ ماکھی کنڑک دی روٹی جو دے ڈھوڈھے ' کاسبو دیاں گائیں دی لسی ' اساں اپنڑی حیاتی وچ 19 اپریل 2018 کوں ڈاہ وجے دھمی کاسبو دے میگھواڑیں دے گھر نرہانڑ کیتی۔ رفعت عباس
## حوالے
ڈائری دا پنا ۳۳

ڈائری دا پنا : 33

اسلام کوٹ ' نِمیں دا شہر اسلام کوٹ ' ننگر پارکر ویندیاں اساں شہر دے باہروں باہروں نکل گئے ہاسے ' بائ پاس چوک دے ہک پٹرول پمپ تے جِتھاں ساکوں تھرپارکر دا شاعر امام علی جانجھی اپنڑے ہک دوست نال ملیا ہا,رکیے ہاسے ' ایں ویلے اساں شہر دے اندر ہاسے ' شہر وچ تپش ہئی پر لوکیں دا ہجوم ہا 'ہک سڑک جیندے ڈوہیں پاسے نِماں دے درخت ہَن ' ہر دکان اگوں نِم دا درخت ہا ' ہوٹل اگوں نِم ' مٹھائی دی دکان اگوں نِم ' واہ! مٹھائی دی دکان اگوں نِم دا درخت ہا ' نِم دا درخت جیڑھا ویڑھیاں, گلیاں, رہواں کوں پراسرار بنڑا ڈیندے ' ایں درخت کوں ڈیکھ تے اینویں لگدے جینویں اِتھاں کوئی بہوں وڈا بھیت ہِے ہُنڑے کُھلسی یا جینکوں اساں ملنڑا ہا اِتھاہیں رہندے ہنڑے نظرسی ' جڈاں جو بیری دے درخت کوں ڈیکھ تے لگدے اتھاں بھیت کوئی ضرور ہے پر کڈاہیں نہ کُھلسی, اِتھاں کوئی رہندا ضرور ہے پر کڈاہیں نہ مِلسی, جڈاں جو پِپل تے ٹالھی بہوں وڈا وعدہ ہِن ' ملاپ دا ترسلا تے درشن دا ' خلیل گاڈی وچ بیٹھا ریہا ' ایندا مطلب ہئی بھائی جلدی جلدی شہر کوں مِل گھنو ' شوکت ہنگورجو تے میں گاڈی وچوں لتھے ' شوکت ہک جنرل سٹور وچ وڑ گیا ' اوں پانڑی دیاں بوتلاں تے چِپس گھدے تے پَھلیں دی ریڑھی اگوں رُک گیاں ' اوں کیلے تے کِنو گِھدے 'میں سڑک تے ہکے پیریں اگاں تے پِچھاں دور تئیں لگا گیا ' اسلام کوٹ شہر دیاں ساریاں گلیاں اندر بزار دے سجے کھبے پاسوں ہکے ویلے پَیہ گیا ' سارے لوکیں کوں ڈٹھم بوہیاں اگوں کھڑیم ' ایہ اوہ اٹکل ہئی جیڑھی میں ایں حیاتی دی تِکھائی وچ بہوں دھیرج نال ڈھارس نال ہک ہک شے کوں ڈیکھنڑ کانڑ سِکھی ہے ' ایہا اوہ ڈَس ہئی جیڑھی میکوں ایں شہر دے کُلم درشن تئیں گھن گئی ' میکوں کہیں شہر وچ ڈو گھڑی پیر دھرنڑ دی جاہ ملے میں یاترا پوری کر گِھنداں ' اسلام کوٹ دے گشٹالٹ وچ اساں پورے 30 مِنٹاں دے زمانِ مطلق وچ رُکیے ریہیے :

ایڈی سوہنڑی دنیا دے وچ جلدی نہ کر دِلڑی 

ہولے ہولے ڈیکھنڑ ڈے توں ہک ہک شے اساکوں

(رفعت عباس)
## حوالے
ڈاکٹر حبیب جگوال

ڈاکٹر حبیب جگوال سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔

## نمونہ کلام
اُچے ٹبے اُتے بَر تھی ڳئے ہِن مال دے بھاݨیں،

رُل ڳئے،رُل ڳئے ساݙے تھل دے لوک نماݨیں۔۔

وسدی جھوک دے لوک ہاسے ہُݨ اللہ ڄاݨیں۔۔۔

مینھ آوے،برسات تے جاوآں جنگل بیلے،

رُس ڳئے ہِن جنگلات تے لاݨیں نہی الواݨیں۔۔

وسدی جھوک دے لوک ہاسے ہُݨ اللہ جاݨیں۔۔۔۔

بَنھ،بَنھ ہتھ ڄالیں اڳوں مجال کریندوں،

پیلہوں ہیٹھ پݨیال تے ساݙے نِت دے داݨیں۔۔

وسدی جھوک دے لوک ہاسے ہݨ اللہ ڄاݨیں۔۔۔۔

کامی مال کوں سَݙ نہ مارو آپ او آوے،

حسدی جھوک تے سُنڄ تھی ڳئے ہُݨ سبھی ٹھکاݨیں۔۔

وسدی جھوک دے لوک ہاسے ہݨ اللہ ڄاݨیں۔۔۔۔

رب دی ݙِتی اُوئی ݙآت کوں جگوال کوݨ پہچاݨیں،

دَر ،دَر تے وَدے پِندے ہن بال ݙُو جُنج دے داݨیں۔۔

وسدی جھوک دے لوک ہاسے ہُݨ اللہ جاݨیں۔۔۔

لکھت: ڈاکٹر حبیب جگوال۔
ڈاکٹر خالد پرویز

تحصیل کوٹ ادو دا وسدا فقیر جتوئی جہیں محبتیں والے شہر وچ پیر پاتا تاں جتوئی دا ہی تھی رہ ڳیا.... اللہ ڄاݨے جتوئی دے وَسدے لوکیں کول کیجھا منتر ھے یا شاید ایں بھاڳیں بھری مِٹی کوں سوبھ حاصل ھے جو کہیں محبتیں والے انسان ہکواری ایں بھوئیں تے پیر پاتے تاں ول او ایں مِٹی دی خوشبو وچ رچدا تے وَسدا ڳئے..... ڈاکٹر خالد پرویز سیئں سرائیکی ادبی اتے سماجی وسوں دا او جیندا جاڳدا کردار ھے جیرھا سکھڑیں خواب نی ݙہدا بلکہ خوابیں کوں تعبیر دا چولا پواوݨ سانگے اَہر وی کریندے.... تحصیل علی پور دی ادبی فِضا کوں زندہ رکھݨ وچ ایں فقیر دا بُنیادی کردار ھے.... سرائیکی وسوں دے ہر مُہاندرے نال ایں جوان دا ایں پیار ھے جو تقریباً ہر مہینے ݙوں مہینے بعد کہیں نہ کہیں کوں اپݨی ادبی وسوں دی رونق بݨائی پیا ہوندے..... اردو اتے سرائیکی شاعری وچ وی محبتیں والیاں مِٹھیاں مِٹھیاں چونڈھیاں پاتی رکھدے... ماء دھرتی دا عشق ایں جوان دے خمیر وچ شامل ھے.... کُجھ ݙینھ پہلے ڈاکٹر خالد پرویز سیئں اساݙے "سرائیکی ادبی فورم" وچ شامل تھی تے اساݙا ماݨ ودھائے..... شکریہ ڈاکٹر خالد پرویز سیئں...... گروپ وچ موجود سنگت کوں ارداس ھے جو تُساں ڈاکٹر صاحب دی شاعری پڑھی ھے تاں او کمنٹس اچ سانجھی کرو.... یا جتنا ڈاکٹر صاحب کوں ڄاݨدو اُتنا انھاں بارے کُجھ لکھو. (غیور بخاری)
## حوالے
ڈائری دا ہک پنا : 6

ڈائری دا ہک پنا : 6

نندر ہمیشہ میڈی مددگار رہی ہے ' جیویں ہک وڈی تُرپائی تھی ونجے ' جینویں سر وچوں کہیں سوئیاں کڈھ گھدیاں ہوون ' جینویں نویں ہک ڈھارس مِل ونجے ' اج وی اینویں تھئے ' نندر میکوں نواں نرویا کیتے ' میکوں سمنڑ کیتے کڈاہیں کوئ دوا نی کھاونڑی پئی ' میکوں ہر جاہ نندر آ سگدی ہے جینویں ہک پھیریں مہرے والا میلے دے اسٹیج تے میں ترے گھنٹے ستا ریہا اکھ کھلی تاں میکوں ہر شے سمجھ آونڑ لگ پئی جو اساں اِتھاں کیوں کٹھے تھئے ہیں ' قلعہ ڈراور باہروں ہک رات بہوں وڈا ادبی ثقافتی میلہ ہا ' میں ہک ہائی ایس گاڈی وچ سُتا ریہا ' کہیں جگایا جو سٹیج تے میکوں سڈیا ویندا پئے ' اُتھاں باسط بھٹی میکوں سڈیندا پیا ہا پر میں ولدا سُم گیا ' میں دوستاں کوں ملنڑ کیتے بہوں درگھا پندھ کرینداں پر اتھاں ونج کے سُم وینداںRifat Abbas
ڈائری دا ہک پنا : 8

ڈائری دا ہک پنا : 8، डाली दा पन्ना ८

ملتان ٹی ہاؤس دے باہروں بارش وچ شمیم عارف قریشی دا چھیکڑی مسکدا چہرہ یاد ہے ' دوستاں دے آکھنڑ دے باوجود نماز جنازہ پِچھوں میں انہاں دا منہ نہ ڈٹھا ' میڈے نال اُنہاں دے انڑ گنڑت مہاندرے ہِن ' چالیہ ورہیاں دی سنگت دے مہاندرے ' ملتان توں رحیم یار خان , درابن(دیرہ اسماعیل خان) , کروڑ لال عیسنڑ ' اسلام آباد دے نال نال سرائیکی وسوں وچ وستی در وستی گوٹھ در گوٹھ شہر در شہر سنگت دا پندھ جیڑھا "سویل" تے "خمیس یاترا" نانویں کِھنڈیا ہوئے جیڑھا دوستاں کٹھے ذاتی ملاقاتاں نال گنڈھیا ہوئے شمیم عارف قریشی دے مُکھ مہاندرے دا درشن اے ' سرائیکی شاعری, کلچر تے سیاست ناویں ایہ یاترا ساڈی روز ڈہاڑی دی وہیند ہئی, " سویل " طرفوں شاہ شمس سرکار دیاں پوڑیاں وچ " منوتی " دا پروگرام ہئی ' خلق خدا دی واہند وچ شبیر حسن اختر دی رزمیہ نظم " ملوہیا.... سدا سہاگنڑ" بارے گالھ مہاڑ ہئی ' محبوب تابش تے اوندے سنگتیاں خلق تماشا کرنڑا ہا ' صابر چشتی غضنفر عباس سارے اہر پُگا چکے ہَن ' سارے جہان وچ خبراں ہَن ' سویر نال گھر نا معلوم فون آونڑ لگ پئے جو ایں پروگرام دی اجازت نہ ڈتی ویسی تساں خود ذمہ دار ہوسوں 'اِنہاں فوناں وچ مناہی دے نال نال دھمکی وی موجود ہئی 'شمیم صاحب اپنڑی جیپ تے میڈے گھر پُجے ' جیپ وچ منوتی کیتے گلاب دے پھل لڈیل ہَن ' اُنہاں کوں فوناں بارے ڈسیم ' اُنہاں اپنڑا خاص قہقہہ لایا تے آکھیا سرکار ایہ فون میکوں وی آندے پِن ' تساں جیپ وچ باہوو ' جے سرائیکی کیتے ڈھکیندے ہیں تاں ایں توں وڈی برکت کیا ہے

रिफ़ात अब्बास, رفعت عباس

## حوالے
ڈاکٹر عاشق ظفر بھٹی

آپ دا ڄمݨاں ضلع مظفر گڑھ دی تحصیل جتوئی دی وستی عنایت شاہ بھٹیاں وچ 1958کوں تھیا. آپ نے ابتدائی تعلیم مقامی مدرسہ توں گھدی ول شہر دے کالج وچوں ٻارھاں پاس کیتی.
آپ بہاولپور مزید پڑھݨ سانگے چلے ڳئے. تے اتھوں یونیورسٹی وچوں چوݙاں پاس کیتی، ول آپ ڈی ایچ ایم ایس سانگے دیرہ غازیخان چلے گئے. اتھائیں آپ نے صحافتی سفر دا آغاز کیتا تے آپ صوبہ سرائیکستان دی تحریک نال جڑ گئے
## سیاسی خدمات
آپ 1970-71 توں سرائیکی تحریک دا حصہ بݨ گئے. استاد فدا حسین ڳاݙی نے سرائیکی تحریک دے حوالے نال تربیت کیتی. باقاعدہ طور تے سرائیکستان قومی انقلابی پارٹی نال جڑ ڳئے جیندے صدد ملک منظور احمد بھوہڑ المعروف مولوی اللہ وسایا ھا.
1986کوں جتوئی دی تاریخ وچ پہلا جشن فرید سرائیکی میلہ کروایا جیندے وچ جھمرتاڑی، ملھݨ، گلوکاری، شاعری، تقریراں وغیرہ شامل ھن اے میلہ 2 ڄاہاڑے چلدا ھا. جیندے وچ مشہور سرائیکی گلوکار، مشہور سرائیکی گلوکار، سرائیکی جھمر پارٹیاں شرکت کریندیاں ھن. آخری میلہ 1993وچ کرایا اوندے بعد معاشی حالات تے کجھ مجبوریاں دی وجہ توں اے سلسلہ بند کرݨاں پئے گیا. 
جݙاں سرائیکی لوظاں دی تندیر بݨانوݨ کیتے اجلاس تھیا تاں آپ شریک ھن. جیہڑا جو اڄ تک ایں ڳالھ تے فخر محسوس کریندن. جو میݙے کیتے اے اعزاز ھ. 
بیرسٹر تاج محمد خان، صوفی تاج محمد خان گوپانگ، سئیں عاشق خان بزدار، سئیں حمید اصغر شاہین، کانجو صاحب کوں اپڑاں ساتھی آکھیندے ھن. تے ایں سنگت تے فخر محسوس کریندن. 
آپ اڄکل سرائیکی ورکراں دی خدمات کوں محفوظ کرݨ سانگے تے جدوجہد دیاں یاداں یاد رکھݨ سانگے ہک کتاب وی لکھیندے پن. جیند ناں وی رکھ گھدا ہینے. جیہڑی جو ٻہوں جلدی چھپݨ سانگے ݙے ݙیسن.

## اولاد

آپ دے 6 چھی ٻال ھن جنہاں دے ناں تندیر وچ ہیٹھاں ݙتے کھڑے ھن
1. عمران ظفر سرائیکی
2. کامران ظفر بھٹی
3. حمیرا ظفر
4. علی جان
5. عدنان ظفر سرائیکی
6. سلمان ظفر

آپ نے اپڑیں ٻالاں دی تربیت وی سرائیکی صوبہ دی تحریک کوں مدنظر رکھدئیں کیتی ھ. آپ تے سارے ٻچڑے تے دھی راݨی وی سرائیکی تحریک دے کارکن ھن تے اپڑیں اپڑیں ڄاہ تحریک واسطے کم کریندے رہ ویندن.
ڈاکٹر محمد علی ݙاہا

علی ݙاہا دا تعلق سرائیکی وسیب دی تحصیل ڄامپور نال اے تے اے پیشے دے اعتبار نال ڈاکٹر ہن۔ چین اچوں ایم بی بی ایس مکمل کرݨ دے بعد پاکستان واپس آئے تے اپݨی طبی خدمات دے نال نال سرائیکی قوم و ثقافت دی ترقی دا عزم رکھدے ہوئے اپݨی جدوجہد تے محنت شروع کیتی۔ علی ݙاہا ہوراں نے سرائیکی سویلائزیشن پروٹیکشن ٹائیگرز (SCPT) دی بنیاد رکھی تے نسلی سرائیکی قبائل دے حقوق دی جنگ شروع کیتی۔ انہاں نے سرائیکی وسیب اچ موجود تمام نسلی سرائیکی قبائل دے حقوق تے ترقی دی ڳالھ ٹوری جیہڑے آبادکار پنجابیاں، نسلی پشتوناں ، بھارتی مہاجراں تے بلوچاں دے ہتھوں مسلسل استحصال تے ظلم دا شکار ہن۔ خاص طور ڈیرہ غازی خان ڈویژن اچ قابض متعصب بلوچ سرداراں کوں انہاں نے پوری طرح بے نقاب کیتا جیہڑے مسلسل نسلی سرائیکی قبائل دا استحصال کریندن۔ ایں موضوع تے انہاں نے سوشل میڈیا تے نسلی سرائیکی قبائل کوں جڳاوݨ دا آہر کیتا ، جیندے وچ کجھ عرصہ محنت دے نال انہاں کوں لوگاں اچ شعور پیدا کرݨ اچ کامیابی ملی تے ہݨ انہاں دا مشن کامیابی نال رواں دواں ہے۔

## حوالے
ڈاکٹر نعیم کلاسرا دا آپریشن تھیٹر

"چَخے تھی ہُنْ پُجیں، ادّھے سُتّے پئین، ادّھے لگّے گئین"۔۔۔۔۔۔۔ لمبے لمبے پنج انگلیں ڈکھا، مُچھاں اندروں مُچکدے تھوڈ تے نال وڈا سُتھرا تبصرہ تے حال شروع۔ "ِان مرائیں اُن مرائیں نانی دا گھر کِن۔۔۔۔ اِن" کمرہ نمبر19 ہا "نانی دا گھر" او وی دانشوراں دی نانی دا گھر۔ اے نانکا ویہڑا جیندا کوئی حدبنّاں کوئی نا ہا، ہِمالیا دے مُنڈھلے پہاڑاں تو شروع تھی تے ایرانی بلوچستان دے سمندراں تئیں دِرگّا پیاہا جیندے ءچ ونْکوونْک قسم دے دانشوراں دی ہِک لمبی تندیرہائی۔ 
" کمرہ نمبر 19 اصل ءچ ڈاکٹر نعیم کلاسرا دا " دانشوراں وسطے آپریشن تھیٹر" ہا۔ ِاتھاں 
ہرحساب نال مکمل سہولیات تے بنیادی ضرورتاں دی ہر شئے موجود ہائی مثلاّ مریض کوں بیہوش کرنْ دا بندوست، بِسترے، وافرکثیرٹُکرٹیرا، ہر پنج منٹ بعد چاہ دے کوپ، ہک مُستقل وارڈ تھیٹر بوائے ریاض تے ہک آن کال تھیٹراسسٹینٹ شہزاد عرفان۔ ڈاکٹردا خیال ہا ہِکی نشست ءچ جتنے زیادہ دانشور کمرہ نبر19 ءچ کٹھے ہوسن، جتنی زیادہ بحث مباحثہ تھیسی، سارے کٹھے جلدی صحتیاب تھیسن کیوں جو ہک بئے وستے ڈاکٹر وی آپ ہِن تے مریض وی آپ، اِڈوں رات ای مُکی تے مارکاوی ٹُر گئے اپنْے اپنْے شہراں وستیاں کوں۔ عباس منزل دا اے تھیٹردُنیاں دے کہیں وی وڈے آرٹ تھٹر کنیں گھٹ ناں ہا جیکوں سرائیکی وسیب دا "شانتی نکیتن" نہ آکھیا ونج سگیجے۔ کیڑھا سرائیکی ادب، سرائیکی سیاست دا سرائیکی دانشور سورما ایسا ہے جئیں ڈاکٹر دے شانتی نکیتن دی حاضری ناں بھری ہوے۔ ڈاکٹر نعیم کلاسرا نال اپنْی یاداشتاں لِکھنْ کوئی سوکھا کم نئیں جو بندہ بہوں وڈا ءے۔ پر جیکر میں نہ لِکھساں تے کون لِکھسی پر اے ہنجوں لِکھنْ ڈیون تاں۔ شہزادعرفان 
(نوٹ) 1986 ءچ ملک عبداللہ عرفان ہوراں دے سرائیکی/اردو ماہ نامہ جریدہ " معاشرہ" ءچ چھپی ڈاکٹر نعیم کلاسرا دی ڈو نظماں۔شہزادعرفان
## حوالے
ڈرامہ

ڈرامہ ایجھی کہاݨی یا قصّہ ہے جہڑا اداکاری کیتے لکھیاون٘ڄے یا اداکاری دے ذریعے پیش کیتاون٘ڄے۔ ایہ اصطلاح یونانی لفظ توں نکھتی ہے۔ جیندے معنی ہلݨ جلݨ ، عمل یا فعل دے ہن۔ کرݨ یا ݙکھاوݨ دے معنی وی ہن۔

مسرت کلان٘چوی  دی ڈرامیاں دی کتاب سنجھ صباحیں  وچ ١١ ڈرامے ہن۔
[ونکی:[سرائیکی زبان تے ادب]]
ڈرنگ اسٹیڈیم، بہاولپور

thumb|نوآبادیاتی طرز تے بݨایا ڳیا برطانوی دور دا ڈرنگ سٹیڈیم بہاولپور

بہاولپور چڑیا گھر دے مین گیٹ دے بالکل سامݨے موجود گیٹ ڈرنگ سٹیڈیم بہاولپور دا اے. دور برطانیہ دے زمانے دا نوآبادیاتی طرز تے بݨایا ڳیا اے سٹیڈیم وسیع رقبے تے مشتمل اے تے شہر دے سہݨپ وچ وادھا کریندے. ایندے وچ کرکٹ گراؤنڈ و پویلین، ہاکی گراؤنڈ کمپلیکس، جوگنگ ٹریک، باسکٹ بال نیٹ تے پچ، والی بال دا حصہ، فٹبال گراؤنڈ، سٹیڈیم دا فضائی نظارہ کرݨ واسطے لکڑ دا بلند چبوترا، سوئمنگ پول تے بہاولپور شہر دا گھنٹہ گھر واقع ہے جیندی گھنٹی دی آواز ہر گھنٹہ گزرݨ تے پورے شہر وچ سݨائی ݙیندی اے. بہاولپور دے لوگاں واسطے درحقیقت اے ٻہوں پرسکون تے تفریحی مقام اے.
ڈسکورس

زبان دے جملیاں دے وݙے حصے کوں ڈِسکورس آہدے ہن، ڈسکورس دی حد کائنی ہوندی۔ جو ہک لائن یا ہک پیرے تے مشتمل ہووے۔ ݙو بندیاں دی درمیان جہڑی ڳالھ نال رابطہ ہے۔ او ڈسکورس ہے۔ جینویں مثال دے طور تے ݙو بندے آپت وچ کہیں وی موضوع تے ڳالھیں کریندے پئے ہوون جیندے بارے صرف او خود ڄاݨدے ہوون۔ جے کوئی تریجھا بندہ آوے تاں اوں کوں کجھ دیر کیتے اندازہ کائناں تھیسی جو انہاں دے درمیان کہڑے موضوع تے مواد تے ڳالھ تھیندی پئی ہے۔ کیونکہ ڈسکورس ݙو بندیاں دے درمیان ہے۔ انھاں ݙو دے درمیان دی ڳالھ مہاڑ ڈسکورس ہے۔ ڈسکورس دیاں ݙو صورتاں ہن۔ پہلے ڈسکورس دی صرف ہک صورت ہائی تے او تحریر دی صورت ہائی۔ 

### ٻولی ہوئی صورت:
لیکن ہُݨ آپت وچ آمݨے سامݨے دی تے کتاب پڑھ کے وی جہڑا رابطہ ݙو انساناں دے درمہان بݨدے اوں کوں ڈسکورس آہدے ہن۔ ڈسکورس وچ ٻولݨ آلے دیاں یکیاں اظہاریات ڳݨی تے شامل کیتیاں ویندیاں ہن، جینویں لفظ، جسمانی حرکات تے سکنات وغیرہ۔ این٘ویں مصنف دے بارے وی اون٘دی سوچ، جذبات، خیالات عغیرہ سب ڈسکورس وچ شمار کیتے ویندن۔

لفظ+جملہ+ مضمون+ کتاب

گرامر دے مطابق لفظاں نال جملے تے جملیاں نال کتاب بݨدی ہے۔ لیکن ڈسکورس وچ جملے تے مضمون تے توجہ ݙتی وین٘دی ہے۔

گرامر: جملے دا ساخت  دا مطالعہ

ڈسکورس: کلام دی ساخت دا مطالعہ

ڈسکورس دے مطالعے دی بنیاد گرامر ہی فراہم کریندی ہے تے ڈسکورس جملے دی ترتیب نال ہی سمجھ آن٘دے۔

### تحریری صورت وچ ڈسکورس
تحریر  ساکت لفظاں دا مجموعہ ہے۔ ایندے ذریعے وی ڈسکورس تھیندے۔  کجھ ماہریں لسانیات نے ایندے اتے بحث کیتی ہے جو بھلا لکھی ہوئی تحریر ساکت ہوندی ہے؟  پڑھݨ آلا متحرک ہوندے؟ تاں ایہ ڳالھ سامھݨے آئی ہے جو جہڑے ویلے نبدہ پڑھدا پیا ہوندے تاں لکھاری دی لکھت دے مطابق ذہن وچ خاکہ وی بݨ ویندے تے انھاں چیزاں تے ڳالھیں کوں محسوس کریندے تے پڑھݨ آلا ایں کوں سمجھدے۔ ایں طرحاں ہک تعلق قائم تھی ویندا ہے۔ ایہ تحریری ڈسکورس ہے۔

[ونکی:[سرائیکی زبان تے ادب]]
ڈنمارک

یورپ وچ ہک ملک ہے۔

## محل وقوع

## جغرافیہ

## تاریخ

## آبادی

## زبان
ڈینش

## سیاست
ڈاکٹر ملک راجکمار

نویں دلی، بھارت دے رہݨ والے ڈاکٹر ملک راجکمار  سرائیکی شاعر، دانشور،  ادیب، سماجی راہنما تے آل انڈیا میانوالی ڈسٹرکٹ ایسوسی ایشن دے صدر ہن. پاکستان آ کے سرائیکستان دا دورہ وی کر چکن. بھارت وچ سرائیکی کمیونٹی کوں کٹھا کرݨ وچ انہاں دے بہوں خدمات ہن.

[thumb|[سرائیکی Saraiki]]

آل انڈیا ریڈیو دے سرائیکی پروگرامز دی میزبانی وی کریندن.
ڈوچار گالھیں سانجھے سوال

ملتان سرائیکی لوک سانجھ دے مشاورتی کٹھ وچ عاشق بزدار دا شریک نہ تھیونڑ عاشق خان بزدار دی شخصیت کوں مشکوک کریندا پئے کیوں جو عاشق خان بزدار سب کینے وڈے سرائیکی دشمن خبریں اخبار دے مالک ضیا شاہد دے کہیں مشاعرے میٹنگ دا بائیکاٹ نہی کیتا راجن پور وچ پی ٹی آئی دی ہر میٹنگ دا موہری ہوندے بے ایمانی دے سرمائے تیں دریشکیں دی ٹٹے پوشی دے نتیجے وچ دیغر دے سیت آلے سوجھل دھرتی واس دا وی پہلا جھمومری ہوندے لیکن لوک سانجھ دا بائیکاٹ کریندے کیوں؟؟؟

ڈوجھا حاجی پور (فاضل پور) دا ہک گم نام ذہنی تیں جسمانی مریض پچھلے ڈو چار سال پہلے وسیب وچ کوئی وی نہ جانڑ دا ہا جنیدی شناخت لوک سانجھ بنڑی ھے لوک سانجھ جیکوں چندا نہی کھاونڑ ڈتا اج او لوک سانجھ تیں سیخ پا ھے رانڑا ابرار تیڈی آمد کینے زیادی تیڈے صرف اسلام آباد شہر وچ اساسے ھن جناب اے اساسے کیویں بنڑائن ایندا جواب ڈیونڑ پسند کریسو؟؟؟؟؟
تریجھا ہک ذہنی مریض نرگسی معشوق طبعیت بندہ شہزاد عرفان ھے جیندی کوئی ذاتی رنجش ھے واگھا سئیں تیں مشاق گاڈی سئں تیں ہر ویلھے ڈانگ چا تیں انہاں دے پچھوں بجھدا ودے گالہیں آلی کار اوندے کولوں اگر پچھوں تیں کیا کیتے سرائیکی کاز کیتے او آہیدے میں عبداللہ عرفان دا پتر ھا پدرم سلطان بود۔ (فضل لونڈ)

## حوالے
ڈڈے

چݨے جس وقت نرم تے ساوی حالت وچ ہوندن تاں سرائیکستان دے لوگ انہاں کوں ڈڈے آکھدن.  اے کچے تے بھن کے ݙوہاں حالتاں وچ کھادے ویندن.

## علاقہ
ڈڈے تھل دی سوغات ہن۔ تھل وچ تھیندن۔

## فائدے
ایندے وچ پروٹین تے فائبر ریشے کافی مقدار وچ ہوندن۔ وٹامن تے معدنیات کنوں بھرپور ہوندن۔ ایہ گوشت دا بدل ہوندن۔

کولیسٹرول کوں گھٹیندن، ایندے وچ میگنیشیم  تے فولیٹ خون دیاں نالیاں کوں طاقت ݙیندن۔
thumb|ڈڈے
## حوالے
ڈھول دی آواز

میراثیں دی کُتی ھئ جیرھی دول دی آواز تیں بھونکدی ھئ میراثی جیرلھے دول کوں لاڑا مارن او بھونکنڑ شروع کر ڈیندی ھئ ، میراثی بھوں تنگ ھن انھیں اوندے نال جیرھا کم کیتے ۔کتی بھونکنڑ نیں چھوڑیا ۔ آخر میراثیں صلاح کیتی ۔ کہ اتناں دول وجاٶ اے بھونک بھونک کے تھک ونجے ۔انھیں آن دول وجاۓ آن دول وجاۓ، فجر وی تھی آئ تیں کُتی دا آلا وی بند تھی آیا ۔ پچھیں او بھونک تاں نھی سگدی مونھ چُلیندی پئ ھئ ، ایھو حال ھنڑ سرائیکی دے خلاف لکھنڑ آلے لوکیں دا تھیاء ودے ۔ انھیں سمجھے شاید ساڈی واہ واہ تھیسی یا کوئ وڈی ھڈی کھاونڑ کوں ملسی ۔ پر سارا کم تھیاء اوندے اُلٹ ھے ۔ سرائیکی لوکیں کنیں انھیں کوں پھٹکار ملی ۔ لعنتاں ملیاں ۔ ھنڑ بھونک تاں نیں سگدے بس مونھ چُلیندے ودن ۔۔ اچھا مزے دی گال اے ھے میڈے اتیں وڈا فتوی لیندن جو توں ان پڑھ ھئیں تیڈے گالھیں اچ کوئ ترتیب نیں ھوندی بس بڑدول ماری رکھدیں ، میں آھداں کہ آپڑیں وسیب دے ڈکھ سمجھنڑ آپڑیں ماء بولی نال پیار کرنڑ واسطے پڑھے لکھیے دی شرط کائینی ۔

بس ،،،،، بندے کوں بندے دا پتر ھوونڑ ضروری ھے،،،،، اینجھے لوک وی تاں ہن جنھیں سرائیکی شاعر سڈویج کے دانشور سڈیج کے ہک مخصوص سیاسی پارٹی دی چمچہ گیری کرکے وسیب کوں غلامی دا درس ڈتے ۔ انھیں دے مرید اے دلیل ڈیندن اجاں تساں پیدا کائیناں تھئے ھاوے جڈاں دا اے جتامہ صاحب سرائیکی سرائیکی لئ ودے میڈا سوال اے ھے ایں جتامے دے سرائیکی سرائیکی کرنڑ نال وسیب کوں کتناں فائدہ ملیے اور ایندی ذات کوں کتناں فائدہ ملیے تساں ڈیکھسو جتامے دی قد کاٹھ تاں اچی تھئ وسیب کوں کجھ نہ ملیا اے منافق تاں تھی سگدے وسیب دا خیر خواہ ہرگز ہرگز نیں
باقی جیرھے لوک سرائیکی دے خلاف کجھ لکھدن میں تاں خوش تھینداں چلو ساڈے وسیب کوں اے تاں پتہ لگدا پۓ ، کہ حلالی کون ھے تیں ،،،،،،،،،،،،،،،، کون ھے ۔ باقی جے تک میڈی زندگی وفا کیتی میں انھائیں بھنیں تُرٹیں لوظیں نال تھاڈی طبیعت صاف کیتی رکھساں ، تیں سرائیکی وسیب دا ڈیوا بالی رکھساں ۔ ھنڑ تاں ھر جاہ تیں ھر سرائیکی ڈیوا بالی پۓ کیوں جو ماء بولی نال پیار وسیب نال پیار حلالی ھوونڑ دی نشانی ھے ۔۔۔۔۔جمیل حیدری
## حوالے
ڈھولا

ڈھولا لوک شاعری دی او صنف ہے جہڑی سارے پنجاب تے سرائیکی علاقے وچ مقبول ہے۔ ایہ قدیم صنف صدیاں دا پین٘ڈا کریندی ہوئی ہک پیڑھی کنوں ݙوجھی پیڑھی تائیں سینہ بسینہ چلدی آن٘دی ہے۔ ہر جاہ تے ہر لہجہ دے لوک ڈھولا وݙے شوق نال سݨدے سُݨیندے ہن۔ پر راوی تے چباب دے دوآبے وچ ایہ صنف ٻہوں پسند کیتی ویندی ہے۔ زیادہ ڈھولے باراں دے علاقے وچ ٻولے تے ڳائے ویندن۔ سچی ڳالھ تاں ایہ ہے جو دریاواں دی کندھی مُنڈھوں لا دی تہذیب تے ثقافت دا ڳڑھ رہی ہے۔ جیویں دریاواں وچ زور تے روانی ہون٘دی ہے۔ اون٘ویں دھولیاں وچ وی زور تے روانی ݙیکھݨ وچ آن٘دی ہے۔ ایں سندھ دریا وانگوں راوی دی کندھی نے وی سوہݨی تہذیب کوں پیدا کیتا ہے۔

ڈھولا جھنگ، حافظ آباد، شیخوپورہ، ساہیوال، فیصل آباد، سرڳودھا، میان٘والء۔ ٹوبہ ٹیک سنگھ، مظفرڳڑھ تے ملتان دے علاقیاں وچ آپݨی سُن٘ڄاݨ بݨا چکیا ہے۔ 

## تاریخ
کجھ لکھݨ آلے ڈھولے دی نسبت لوک داستان ڈھول سمّی تے مارو ڈھولے نال رلیندے ہن۔ کجھ لوکاں دا خیال ہے ڈھولا قدیم ساز ڈھول وچوں نکھتا ہے۔ ڳل وچ لٹکاوݨ آلے ہک ڳاہݨے کوں وی ڈھولݨاں آہدے ہن۔ ڈھول کنوں ڈھولا، ڈھولݨ، ڈھولݨا، ڈھولو یار تے ڈھولو ماہی جیہے لفظ محبوب دے معنیاں وچ ورتیندے ہن۔ 

اے ڈی اعجاز ہوراں دی کھوڄ  دے مطابق ڈھولا اڄ توں ݙوسو سال پہلے بݨیا، اڄ توں سو سال پہلے ڄمݨ آلے ہک فقیر شاعر  میاں مراد دے دھولے ملدے ہن۔ انہاں توں پہلے ہک ٻیا شاعر میاں راجا ہے۔ ڈھولے دا لکھاری کوئی پڑھیا لکھیا بندہ کائنی ہون٘دا۔ تے نہ ہی این٘دے اُتے ہک بندے دی چھاپ ہون٘دی ہے۔ 

کجھ لوکاں دا خیال ہے ڈھولا  ڈھول یا ݙوجھے سازاں تے ڳایا وین٘دا ہے۔ اے ڈی اعجاز این٘کوں کائنی منیدے۔ او آہدن " ڈھولے دی وݙی خوبی اوندا موضوع  ہے۔ ڈھولا ہک گیت وی ہے تے این٘کوں گیت وان٘گوں ڳایاوی ون٘ڄ سڳدا ہے پر جنگی، معرفت تے داستانی ڈھولے کائنی ڳائے وین٘دے۔ ایہ تاں پنڈ دیاں ٻوہڑاں تلے سیالے دیاں راتاں وچ اڳاں دے مچ مچا کے ٻہہ وین٘دے ہن۔ تے ڈھولا ڳاوݨ آلا سوٹے دی ٹیک تے ڈھولا سُݨین٘دا ہے۔

## حوالے
ونکی:سرائیکی زبان تے ادب
ڈیرہ غازی خان بورڈ ولوں سرائیکی پرچا

اج میں بہوں خوش اں جیرھی میں محنت کیتی اے جیرھی میں جدوجہد کیتی اے اللہ سئیں نے اوندا پھل میکوں ڈے ڈتے میں جتنا اللہ سئیں دا شکر ادا کراں اوبہوں گھٹ اے اج ڈیرہ غازیخاں بورڈ اچ پہلا پیپر سرا ئیکی مضمون دا اے اے ڈیرہ بورڈ دی بہوں وڈی کاوش اے ایندا فایدہ ہر سرائیکی سٹوڈنٹ کوں تھیسی اج تسکین ملسی اج قبر اچ تسکین ملسی استاد فدا حسین خاں گاڈی دی روح کوں اج تسکین ملسی ریاض ہاشمی دی روح کوں تسکین ملسی مولانا عبیداللہ سندھی دی روح کوں اج تسکین ملسی بابا مرید حسین خاں راز جتوئی دی روح کوں اج تسکین ملسی بریسٹر تاج محمد خاں لنگاہ سئیں دی روح کوں اج تسکین ملسی حمید اصغر شاہین سئیں دی روح کوں اج تسکین ملسی سئیں سرور کربلائی دی روح کوں اج تسکین ملسی اکبر مخمور دی روح کوں اج تسکین ملسی پروفیسر شمیم عارف قریشی دی روح کوں اج تسکین ملسی ظفر اقبال حیدرانی دی روح کو ں اج تسکین ملسی کریم نواز خاں کورائی دی روح کوں اج تسکین ملسی استاد نزیر فیض مگی دی روح کوں اج تسکین ملسی کوڑو خاں بزدار دی روح کوں اج تسکین ملسی ڈھیر قبریں ستے لوکیں کوں جیرھےکہیں نہ کہیں شکل اچ سرائیکی تحریک دا حصہ رہ گئین جیرھے رات دے ایں ڈو وجے میڈے ذہن اچ نئیں پئے اسگدے اوسارے لوک میڈے سانگے قابل اے احترامن جیرھے سرائیکی تحریک دا کم کر کیں گمنامی شکل اچ قبریں ونج ستن قابل اے احترام ان او لوک جیرھے ہیں ویلھے وی سرائیکی تحریک واسطے جتنا ممکن تھی سگدے کم کریندے ودن چاھے کوئی شاعر دی شکل اچ اے چاھے کوئی دانشور دی شکل اچ اے چاھے کوئی سرائیکی قوم پرست دی شکل اچ اے چاھے کوئی جتنا پولیٹیکل حوالے نال جتنا کم کریندا ودے میں انہیں ساریں دا شکر گزاراں میں ڈھیر بزرگ نوجوان شاعریں دے ناں لکھنڑ بھل گیاں جنہیں اپڑیاں زندگیاں صرف کیتین ہر شاعر دی گال سرائیکی تحریک سانگے اتم درجے نال کھڑی اے ایویں ای ساڈے دانشور ان اے ساری جڑت تھئی اے تیں گال اے تک ائی اے گال پھردی گھردی اتھائیں ول ائی اے سرائیکی تحریک دا وڈا پندھ تھیا کھڑے گال ہرادارے ایوان تک پج گئی اے اتھائیں ہنڑ تھوڑا جیہاں سنجیدگی دا مظاہرہ کریندیں ھوئیں اساں اپت اچ یکسوئی دا مظاہرہ کریندیں ھوئیں ساکوں اپت اچ کھنڈ کھیر الی کار لب ولہجہ اختیار کرنڑاں چاہیدا اے اخر اچ ڈیرے بورڈ اچ سویلے سرائیکی دے پیپر دی ہر سرائیکی چھوٹے وڈے لیڈر ورکر شاعر صحافی دانشور سول سوسائٹی دے ہر انسان کوں ڈھیر ڈھیر مبارخ تھی گئی جیوو پئے پورا وسیب ذندہ باد سرائیکستان زندہ باد پاکستان زندہ باد۔۔۔۔۔۔۔اکبرخاں ذات ملکانڑیں قوم سرائیکی سرائیکستان ھاوس رشید اباد کالونی حمید اصغر شاہین روڈ خدابخش چوک پل ڈاٹ دے نال پوادھو. (اکبر ملکاݨی)
## حوالے
ڈیرہ نواب صاحب اسٹیشن

سیانڑے آھدن لکھ مرے لکھ پال ناں مرے
نواب سر صادق محمد خان عباسی بھشتی ( پنجم ) جھوک لڈا تے ویندا گیا تے ریاست دی مڈی لڈھاں تے چندریاں دے ھتھ لگ گئی
عباسیاں دے آپت دے جیھڑیاں وی اپنڑاں کم ڈکھایا تے ریاست دے ورثے دا ککھ  ناں بچیا
اے فوٹو ڈیرہ نواب صاحب ٹیشن دی اوں عالی شان عمارت دے ھن جیکوں ڈیکھ تے ھاں ٹھر ویندا ھا ؛ ھنڑ اتھاں کتے روڑدن ؛ شھھر دے سبھے نشئی نشہ پتہ کریندن ؛ بدکردارے لوس مریندن
ایں جاہ تے نواب سر صادق محمد خان عباسی بھشتی ( پنجم ) دی سواری کیتے گاڈے کھڑدے ھن ؛ نواب صاحب برصغیر پاک و ھند اچ جیڈے ونجنڑاں ھووے ھا ؛ اے گاڈے گاڈی نال لا ڈتے ویندے ھن
انھاں گاڈیاں اچ سمورا گھر ھوندا ھا
ھک گاڈے اچ باورچی خانہ ھا
ھک گاڈا نواب صاحب دے نوکراں کیتے ھا
ھک گاڈا نواب صاحب تے انھاں دی اوواواڑی کیتے ھا
گاڈے چونڑویں تے منے تنے ھوئے کاریگراں نے بنڑائے ھن تے ایڈے سوھنڑے ھن جو ڈیکھنڑ آلیاں دا وات پٹیج ویندا ھا 
اے گاڈے ڈیکھنڑ دے ڈاہ دے ھن ؛ انھاں کوں ڈیکھ تے لوگ سکاں لھیندے ھن ؛ ٹھردے ھن ؛ خش تھیندے ھن. 
## عمارت دی تباہی
لوگ ڈسیندن جو اتھ ایڈیاں رونقاں ھوندیاں ھن جو لوگ ٹر تے پرے پرے کنوں آندے ھن
نواب سر صادق محمد خان عباسی بھشتی ( پنجم ) 1966 اچ جھوک لڈائی تے ول ریاست اچ لوٹی پئے گئی
ایں عمارت کوں ھنڑ وی سمبھالیا ونجے اے حکومت دا فرض ھے
حکومت اے کم کریسی تاں احسان کیناں کریسی. (سلیم خان نیازی)

## حوالے
ڈیلی سویل

پاکستان دے قومی میڈیادی طرفوں تل وطنی قوماں دیزبان ثقافت تے ادب دے نال نال انہاں دے وسائل تے مسائل کو ں مسلسل نظرانداز کیتا ویندا پئے۔

ایں وجہ نال سرائیکی خطے دے پیشہ ور صحافیاں تے سماجی کارکناں اپنی مدد آپ دے تحت نہ صرف سرائیکی عوام بلکہ استعماری قوتاں دے زیر تسلط ڈوجھیاں تل وطنی قوماں تے لوکاں دی آواز بنن دی کوشش کیتی ہے۔

ڈیلی سویل سرائیکی،سندھی ،بلوچ ،پشتون ،کشمیری تے گلگت بلتستان دے عوام سمیت ڈوجھے مظلوم طبقیاں خاص طور تے وطن عزیزاچ وسن والیاں اقلیتاں دی آواز ہے۔

dailyswail.com
ڈینش زبان

ڈینش (Danish) ہک شمالی جرمنیہ زبان ہے جیہڑی تقریباً چھی ملین افراد ٻلیندن۔ بنیادی طور تے ایہ ڈنمارک تے ایندے علاقیاں، شمالی جرمنی جتھاں اینکوں اقلیتی زبان دا درجہ حاصل ہے۔ ایندے علاوہ ڈینش زبان ٻولݨ والے افراد دی قلیل تعداد ناروے، سویڈن، ہسپانیہ، ریاستہائے متحدہ امریکا، کینیڈا، برازیل تے ارجنٹائن وچ وی موجود ہے۔

## حوالے
کائنات

کائنات دی تعریف سادہ الفاظ اچ تاں ایویں کیتی ونڄ سڳدی ہے کہ اوہ سب کجھ جیہڑا موجود ہے اوہا کائنات ہے۔  بنیادی طور تے ݙو ہی چیزاں ہن جیہڑے موجود دے دائرے اچ آندن۔ 1- مادہ تے 2- توانائی، لہٰذا کائنات کوں ایویں وی آکھ سڳدے ہیں کہ تمام مادے تے توانائی کوں ملا کے مشترکہ طور تے کائنات آکھا ویندے۔ گو عموماً کائنات توں مراد اجرام فلکی تے انہاں دے مابین موجود فضاواں تے انہاں دے مربوط نظام گھدی ویندی ہے جیہڑے قدرت دی طرفوں بݨائے ڳئے ہن مگر درحقیقت کائنات اچ اوہ سب کجھ ہی شامل ہے جیہڑا موجود ہے۔ بعض اوقات ایں لفظ دا استعمال انسانی حیات تے اوندے  متعلقہ چیزاں کیتے وی کیتا ویندے تے اتھاں وی ایندے توں مراد ہر موجود شے دی ہوتی ہے، اتھاں تک کہ انسانی تجربات تے خود انسان وی ایں دائرے اچ آندن۔
## حوالے
کاروبار

میڈے سوھنڑے مُلک پاکستان ءچ انویں تاں ہر کاروبار فائدہ مند ھے او کاروبار سیاست ھووے ڈاکٹری ھووے، پرائیویٹ تعلیمی ادارے ھوون، میڈیکل سٹور تیں جعلی دوا ھووے، بلیک میل صحافت ھووے، تساں کہیں وی شعبے ءچ کارو بار کرکے ترقی کر سگدے ھاؤ، مگر انھیں توں بہوں وڈا کاروبار ہے جیرھا میڈے ملک ءچ سب توں زیادہ منافع بخش ھے، او کارو بار ھے لاشیں دا، جی ہا حضور، تساں آپڑیں کہیں پیارے دی لاش ویچ کے لکھاں کروڑاں کما سگدے ھاؤ، کجھ مہینیں پہلے تہاکوں یاد ہو سی کوئیٹہ ءچ ھک پولیس انسپکٹر کوں ھک جاگیردار نے جانڑ بجھ کے گڈی دے تلے ڈے کے مار چھوڑیا ہا. 

کجھ ڈینھ ساڈے وسیب ءچ میڈیا تیں کافی شور شرابا تھئے، اینویں شور شرابا ھر قتل دے بعد تھیندے، مگر کجھ ڈینھ دے بعد بلکل خاموشی تھی ویندی ہے جیویں کجھ تھیاء وی نہ ھووے، کیونکہ مقتول دے وارث لاش دی قیمت زیادہ گھنڑ دے چکریں ءچ ھوندن قاتل گھٹ کراونڑ دے چکر ءچ ھوندے،آخر کار ڈُھائیں لوک راضی تھی کے ھکو بیان ڈیندن کہ مرنڑ آلا مر گئے اساں راضی ھئیں، اتھاں لاشاں وکدن ضمیر کیرھی بلا دا ناں ھے ،اتھاں دین وکدے، انسان کیرھی شئے ھے، اساں او بے عقل قوم ھئیں جیکوں ھر مداری تماشہ ڈیکھا کے لٹیے، کہیں بے دین دین دا ناں گھن کے لٹیے، کہیں لفنگے شرافت دا ناں گھن کے، کہیں لٹیرے انصاف دا وعدہ کرکے لٹیے، کہیں چور ڈاکو خود کوں مظلوم بنڑا کے، کہیں بھنگی چرسی ڈوھڑے غزلاں کوں امامیں دی شان بنڑا کے جیباں بھرئن، کہیں کنجریں سرخی پوڈر لاء کے سر تیں بوچھنڑ پاء کے ساکوں دین دا سبق ڈتے، کہیں چبل واھیات قسم دا بندہ عامر لیاقت جھئیاں اوں ساکوں صراط مستقیم دا راہ ڈیکھلائے، کہیں منبر رسول تیں بیہ کے مندے کڈھنڑ جائز قرار ڈتے، کہیں مولانا ھر چور ڈاکو دا ساتھ ڈے کے ھر حکومت ءچ مزے گھدن، ،،،تیں اساں جی اساں وی ہر اندھی منجھ دا پوچھڑ پکڑیے متاں پرلی کندھی پہنچوں کائینا میڈا ویر ساڈے مقدر ءچ کنارے کائینی، ایھے (گڑُٹیاں)ہن جیرھیاں ملدیاں پئین۔

جمیل بلوچ
کارٹون کہانی

کارٹون

کارٹون کوں سٹ نی لگدی،کوٹهے اتوں ڈهاوے بهانویں کندهی تلے آوے اوندی کهیڈ نی مکدی، شہر دی بهیڑ اچ پهس ونجے یا جنگل راہ وسارےاوندی راند نی کهٹدی، اوہ تاں اپنی جهمر پیندا ٹردا رہندے
کارٹون بس ترٹ بهج ویندے،ہک پهیریں کئی بئی طرحاں ہوندے، ڈوجهی پهیریں بئی طرحاں جڑدے،اوندی سجی اکهہ کهبی تے کهبی اکهہ، کن دی جاه تے وی جڑ سگدی، اوندے ہتهہ پیر آپس وچ وٹیج وی سگدن، اوہ بهوئیں وچوں ڈسدے تے پانڑیاں تے کهڑ پوندے
اونکوں حاکم نے کئی پهیریں قلعے اتوں ہیٹهه بهکوائے پر اوہ حالیں جیندے، اونکوں ول ول ہاتهیاں ہیٹهہ لتاڑیا، مٹیاں اتے لنبیا گئے، اوندے اتوں شاہی فوجاں پریڈ کریندیاں اکثر لنگهن پر اوہ اپڑیاں اکهیں بهویندا سر کوں مونڈهے نال جڑیندا، سنگتاں رلے ول دهرک پوندے.

رفعت عباس
(بهوندی بهوئیں تے:1995)
ڈیرہ غازیخان

معروف محقق احسان احمد چنگوانی اپنڑی کتاب '' تاریخ ڈیرہ غازی خان " دے صفحہ نمبر 26 تے لکھدے ہن ، کہ ملک دے فرمانروا حسین بخش لنگاہ نے 1484کوں ڈیرے دا پہلا کاردار / صوبے دار مقرر کیتا ۔

اوں وقت سلطنت ملتان دی سرحداں کوئٹہ تک ہن،  موصو ف اپنڑی کتاب دے صفحہ 26 تے لکھدے ہن، کہ ڈیرہ غازی خان دے علاقے اتے سومرہ خاندان دی حکومت 750ء کنوں 1333ہئی ۔ 

معروف محقق محمد علی صدیق اپنڑے مضمون اچ لکھدن،  کہ سومرا حکمران سرائیکی ہن تے انھاں دے دور (عہد)اچ  پوری وادی سندھ دی زبان سرائیکی ھئی مغلیہ دور دے ابوالفضل دی مشہور کتاب ""آئین اکبری "" اچ صوبہ ملتان دی حدود کیچ مکران تک ݙسائی ڳئی ھ، 
تاریخ دی کتاب سیرالمتاخرین ( مطبوعہ نول کشور پریس 1871ء ترجمعہ گوگل پرشاد صفحہ 60 تا 63 ) اچ صوبہ لاھور صوبہ ٹھٹھہ صوبہ ملتان دا ذکر ھ ،  صوبہ پنجاب تے صوبہ سندھ دے ناں تک کائینہ ہن،  فرق صرف اتنا ھ،  کہ سرائیکی کنوں پیدا تھیونڑ آلی زبان کوں صوبے مل ڳن،  تے سرائیکی کوں صوبہ  نہ ملیا ۔