open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
آئن سٹائن دے دماغ دی کہانی

آئن سٹائن دے دماغ دی کہانی کجھ عجیب تے افسوسناک اے۔ آئن سٹائن دی موت دے بعد اوندا پوسٹ مارٹم کرݨ والے ڈاکٹر نے اوندا دماغ بغیر اجازت کڈھ گھدا ہا۔ اوں نے ہیندا مشاہدہ کیتا تے ولا ایندے 240 ٹکڑے کر تے اپݨے تہہ خانے اچ محفوظ کر گھدے تے آہستہ آہستہ تحقیق واسطے مختلف ادارئیں کوں ونڈا ݙتے۔ آئن سٹائن دا دماغ بالکل مختلف تاں نہ ہا مگر ہوندے کجھ حصئیں اچ عام انسانی دماغ کنوں کجھ فرق ہا۔ اور اْنہیں دا آپس دا تعلق عام دماغ کنوں زیادہ مضبوط ہا۔ خیال اے کیتا ویندے جو آئن سٹائن صرف ہک بہتر دماغ ہوݨ دی وجہ کنوں بہتر سائنسدان نہ ہا بلکہ دماغ زیادہ استعمال کرݨ دی وجہ کنوں بہتر سائنسدان بݨیا ہا۔ دماغ جتنا زیادہ تے اچھے طریقے نال استعمال کیتا ویسی تاں مزید بہتر کنوں بہتر تھیندا ویسی۔ دماغ کوں بہتر بنڑاوݨ اچ نویں تجربے، نویں خیال تے گہری سوچ دا ٻہوں وݙا عمل دخل اے۔ آئن سٹائن دے دماغ دے 46 ٹکڑے فلاڈیلفیا دے میوزیم نے 2013 اچ حاصل کیتے تے انہیں دی عام نمائش کیتی۔ اے ٹکڑے خوردبین تے تلے رکھ تے ݙٹھے ونڄ سڳدن۔ آئن سٹائن آخر آئن سٹائن کیوںہا؟اُنیں دی زندگی اچ گزرݨ والا ہر واقعے دا اپݨااثر ہا۔فزکس دے استاد دا اثر،  محبت دا اثر، دفتر دے ماحول دا اثر،  ریاضی دے مسلئے حل کرݨ دے بعد ملݨ والی حوصلہ افزائی دا اثر تے زندگی دے تجربات نے  اینجھا نروس سسٹم تے بائیولوجیکل مشینری بنڑائی ،  جیکوں اساں آئن سٹائن آہدوں۔  

## حوالہ
کتاب: کائنات دا سفر ، مصنف : جعفر عباس بزدار ، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
لِپٹیا ہویا زمان و مکان

## [WARPPED TIME   AND  SPACE]
آئن سٹائن دے عام نظریہ اضافیت دے مطابق مکان تے زمان ہک شیٹ یا چادر والی کار ہن تے کوئی مادی جسم ہیں تاݨی ہوئی چادر اچ اپݨے بار دی وجہ کنوں جِھک یا ݙوڑ پیدا کر ݙیندے۔ ہک وݙے مادی جسم مثلاً تارے یا کہیں سیارے دے نال زمان و مکان دی چاد ر  مُڑ ویندی اے۔ جتنا تارے دی کشش ثقل زیادہ ہوسی وقت تے فضا دی چادر اْتنی زیاد ہ مُڑ تے جھِکی تھی ویسی۔ سجھ دی مثال گھنوں تاں، سجھ اچ مادے دی مقدارٻہوں زیادہ اے۔ ہک بندہ جیندا وزن زمین تے 150 پاؤنڈ ہووے تاں سجھ دے اْتے ہوندا وزن 4200 پاؤنڈ تھی ویسی۔ اتھوں اے پتہ لڳدے جو سجھ دی کشش ثقل ٻہوں زیادہ اے جیندی وجہ نال سجھ تے آسے پاسے زمان و مکان زمین دی نسبت ٻہوں زیادہ مُڑیا ہویا ہوسی۔

جتھاں کشش ثقل کمزور ہووے تاں زمان و مکان دی چادر بلکل سدھی تے تاݨی ہوئی ہوندی اے۔ آئن سٹائن دے عمومی نظریہ اضافیت دا تجرباتی ثبوت 1919 اچ ملیا جݙاں سورج گرہن دے موقع تے فلکیات دانیں سجھ تے ہوندے نال نال موجود تارئیں دے فوٹو چھکیے تاں اے پتہ لڳیا جو تارئیں توں آوݨ والیاں کرناں سجھ دی عظیم کشش ثقل دی وجہ کنوںمُڑیاں ہویاں اندیاں پیاں ہن جیندی وجہ کنوں تارے ایویں ݙسدے پے ہن جیویںاپݨی اصل جاہ توں ہٹ ڳئے ہوون۔ 

عمومی نظریہ اضافیت اے وی آکھیا ہا جو کشش ثقل دے اثر نال وقت دی رفتار گھٹ تھی ویندی اے۔ فضا اچ ٻہوں دور تے کشش ثقل دے مرکز کنوں ہٹ تے زمان و مکان دی چادر سدھی تے تاݨی ہوئی ہوندی اے اُتھاں گھڑیاں اپݨے ٹھیک طے شدہ وقت دے مطابق چلدیئن لیکن جیویں جیویں اے گھڑیاںکشش ثقل دے کہیں وݙے تے طاقتور مرکز (تارا یا سیارہ) دے نا ل آونڄن تاں زمان و مکان دی چادر مڑݨ لڳ ویندی اے انویں انویں گھڑیاں مَٹھی رفتار نال چلݨ پئے ویندین۔ لیکن اساں ہیں اثر کوں محسوس نسے کر سڳدے کیوں جو ہوں رفتار نال ساݙے دل دی دھڑکن، جسم دے اندر دا نظام تے دماغ دی سوچ وی مَٹھی تھی ویندی اے۔ 1960 اچ جیڑھے آئن سٹائن کوں فوت تھئے ہوئے 5 سال تھی چکیے ہن تاں وقت دے ہیں پھیلاؤ دا اندازہ ایٹمی گھڑئیں دے چلݨ دی رفتار کنوں لڳایاڳیاہا۔ ہک ایٹمی گھڑی کوں ٻہوں اْچی عمارت دی آخری منزل تے رکھیا ڳیا تے ݙوجھی ایٹمی گھڑی کوں زمین تے رکھ تے ݙوہیں دی رفتار دی پیمائش کیتی ڳئی تاں اے پتہ لڳیا جو زمین والی گھڑی اْچی گھڑی کنوں گھٹ رفتار تے چلدی پئی ہئی کیوں جو زمین تے کشش ثقل اُچی عمارت دی آخری منزل کنوں زیادہ ہئی۔ زیادہ کشش ثقل دی وجہ کنوں وقت دی رفتار زمین تے رکھی ہوئی گھڑی اچ گھٹ تھی ڳئی ہئی۔ 

1960 اچ فلکیات دانیں نویاں تے عظیم دریافتاں کیتیاں اور تارے دی حیاتی دا دور، ہوندا آغاز تے اوندی موت دا حال دریافت کر گھدا۔ اتھوں پتہ لڳا جو ہک ٻہوں زیادہ کمیت یا مادہ رکھݨ والا تارا اپݨی حیاتی دے آخری دوراچ ٻہوں زیادہ کشش ثقل دی وجہ کنوں پھٹ پوندے۔ ایں تارے دی کشش ثقل ٻہوں زیادہ طاقتور ہوندی اے جیندے اثر نال زمان و مکان دی چادر دا خم یا موڑ اتنا زیادہ تھی ویندے جو او تارا کٹ تے کائنات اچوں انجھ تھی ویندے تے اوندی جاہ تے ہک بلیک ہول بݨ ویندے۔ 

آئن سٹائن اے ݙسایا جو کائنات مسلسل تبدیل تھیندی تے حرکت کریندی پئی اے۔ 

اڄ اساں اے ڄانڑدوں جو کائنات ہک ارب سال وچ 5 توں 10 فیصد دی شرح نال پھیلدی پئی اے جیندا آغاز ہک نقطہ 'سنگیولیریٹی' [SINGULARITY]کنوں تھیا ہا اور او مستقبل اچ آخر کار آپڑیں انجام تک پُڄ ویسی۔ 

ریاضی دان راجرپینروز [ROGER PENROSE]تے اسٹیفن ہاکنگ نے اے خیال پیش کیتے جو نظریہ اضافیت لازمی لازمی ساکوں اے نتیجہ ݙیندے جو کائنات لازمی طور تے ہک نقطے کنوں شروع تھئی اے تے ہیندا لازمی طور تے ہک نقطہ انجام وی ہے۔ 

## حوالہ
کتاب: کائنات دا سفر ، مصنف : جعفر عباس بزدار ، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
وقت دے تیر

سائنس دے اصول وقت دی اڳونہی تے پچھونہی سمت اچ کوئی فرق تسلیم نئیں کریندے۔ سائنس دے مطابق وقت دے 3 تیر ہن جیڑھے گزریے ہوئے زمانے تے آوݨ والے زمانے دے درمیان فرق ڈسیندن۔  پہلا تیر وقت دا حرحرکیاتی تیر اے۔ حرحرکیاتی تیر فزکس دی ہک شاخ حرحرکیات [THERMODYNAMICS]دے ݙوجھے قانون کوں ظاہر کریندے۔ اے قانون اے آہدے جو وقت دے نال نال کہیں وی نظام دے وچ بے ترتیبی ہمیشہ ودھ کنوں ودھ تھیندی ویندی اے۔ مثال دے طور تے میز دے اتے ہک شیشے دا پیالہ کہیں نظام دے وچ ترتیب دی علامت اے لیکن اگر او میز توں ڈھہہ تے ٹوٹے ٹوٹے تھی ونڄے تاں ہوندے ٹوٹئیں دا زمین تے کھنڈ ونڄݨ بے ترتیبی کوں ظاہر کریندے۔ 

اساں اینجھی کائنات اچ راہندوں جتھاں وقت دے نال نال ہمیشہ بے ترتیبی ودھدی پئی اے۔ فرض کرو جو اگر ہک ݙینہہ ایں تھیوے جو پیالے دے زمین تے کھنڈیے ہوئے ٹوٹے آپوں آپ جُڑتے ہک پورا پیالہ بݨ ونڄن تاں سائنس آہدی اے جو اے کم صرف اینجھی کائنات اچ ممکن اے جتھاں وقت دے نال نال بے ترتیبی گھٹدی پئی ہووے۔ ایہا وجہ اے جو ساݙی کائنات تے ٹوٹئیں دا رل تے پورا پیالہ بِݨ ونڄݨ ناممکن اے کیوں جو اساں اینجھی کائنات اچ راہندے پیوں جتھاں وقت دے نال نال ہمیشہ بے ترتیبی ودھدی  پئی اے۔ 

ݙوجھا تیر وقت دا نفسیاتی تیر اے۔ ایں تیر دی سمت اینجھی اے جو اساں اپݨا گزریا ہویا وقت تاں یاد رکھیندوں لیکن آوݨ والے وقت کوں یاد نسے رکھ سڳدے۔ 

وقت دا تریجھا تیر کائناتی تیر اے۔ ایں تیردارُخ اوں پاسے ہے جیڑھے پاسے کائنات پھیلدی پئی اے۔

اگرتُساں اسٹیفن ہاکنگ[STEPHEN HAWKING] دی کوئی اینجھی کتاب پڑھو جیندے 190 صفحے ہوون تے ہوں کتاب دے ہر لفظ کوں یاد رکھو تاں تواݙے حافظے اچ معلومات دے 2 ملین ٹکڑئیں دا اضافہ تھیسی لیکن ہیں کتاب کوں پڑھدئیں ہوئیں تُساںاپݨی غذا دی شکل اچ، حرارت یا پسینے دی شکل اچ 1000 حرارے (کیلوریز) دی منظم توانائی خرچ کریسو۔ ہیں کم دی وجہ کنوں کائنات اچ 20 ملین ملین ملین ملین ٹکڑئیں دی بے ترتیبی دا اضافہ تھی ویسی جیڑھا تواݙے حافظے اچ معلومات دی ترتیب نال تھیوݨ والے اضافے کنوں 10  ملین ملین ملین گنا زیادہ اے اور اے وی ہوں وقت تھیسی جے تُساں ہاکنگ دی کتاب دے ہر ہر لفظ کوں یاد رکھیا۔ 

## حوالہ
کتاب: کائنات دا سفر ، مصنف : جعفر عباس بزدار ، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
فاروق ستار

ڈاکٹر محمد فاروق ستار پیروانی کراچی، سندھ، پاکستان دے ہک سیاست دان ہن۔ انہاں دا تعلق سیاسی جماعت ایم کیو ایم (پاکستان گروپ) نال ہئی جیندے اوہ چیئرمین وی رہ چکے ہن۔ 9 نومبر 2018ء کوں پارٹی قوانین دی خلاف ورزی کرݨ تے ایم کیو ایم (پاکستان) نے انہاں دی بنیادی رکنیت ختم کر ݙتی۔

## حوالہ

ونکی:ویکی ڈیٹا نال مطابقت رکّھݨ آلی مختصر تفصیل
ونکی:پاکستانی طبیب سیاست دان
ونکی:مہاجر شخصیتاں
ونکی:گجراتی نسل دیاں پاکستانی شخصیتاں
ونکی:کراچی دیاں شخصیتاں
ونکی:پاکستانی سیاست دان
ونکی:پاکستانی اطباء
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا کنوں ماخوذ پیشہ ورانہ ٻولی
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
ونکی:مادر علمی ویکی ڈیٹا کنوں ماخوذ
ونکی:کراچی دے ڄمان٘درو
کوانٹم فزکسQUANTUM PHYSICS

کوانٹم فزکسQUANTUM PHYSICS 

"کوانٹم نظریے کوں پڑھ تے جیکوں زبردست جھٹکا نئیں لڳیا، اوں بندے ایں نظریے کوں سمجھیا ہی نئیں" _______ نیل بوہر 

کوانٹم مکینکس سائنس دا اومشکل علاقہ ہے جیکوں ٻہوں گھٹ لوک جانڑدن۔لیکن اے سائنس دی اہم ترین دریافت اے۔جدید الیکٹرانکس،لیزر،ڈی وی ڈی، سمارٹ فون،ایم آرآئی،جی پی ایس تے کوانٹم کمپیوٹر وغیرہ کوانٹم مکینکس دی وجہ کنوں ہن۔

کوانٹم فزکس ہک اینجھی سائنس ہے جیندے نال ساکوں ایٹم، روشنی تے الیکٹران کوں سمجھݨ اچ مدد ملدی ہے۔ اے ٻہوں چھوٹی دنیا دی سائنس ہے۔ اگر اساں چھوٹی کنوں چھوٹی چیزیںݙو ونجݨٖ لڳوں تاں خلیے تک پُج ویسوں۔ خلیے دے اڳوں مالیکیول تے اوندے بعد ایٹم آ ویسی۔ ایٹم دے اڳوں پروٹان، نیوٹران تے الیکٹران آ ویسن۔ اے او مقام اے جتھاں کوانٹم اثرات واضح محسوس تھیوݨ لڳ پوسن۔ کوانٹم فزکس ساکوں اے ݙسیندی اے جو اے سارئیاں ٻہوںچھوٹیاں چیزاں کیویں کم کریندن۔ اے ساکوں کائنات دے بنیادی اصول ݙسیندی اے۔ اے ہک عجیب دنیا اے تے ایندے اصول ساݙی روزمرہ دی زندگی کنوں الگ ہن۔   

ایہا وجہ ہے جو ایندا اثر عام زندگی اچ محسوس نیں تھیندا۔ 1900 اچ میکس پلانک نے اے دریافت کیتا جو روشنی ذرات نال مل تے بݨی ہے جیکوں فوٹان آکھیا ویندے۔ مگر کجھ ٻے تجربات اچ روشنی دا رویہ ہک لہر والی کار ہا۔ 

1930 اچ ݙو سائنس دانیں کلنٹن ڈیویسنCLINTON DAVISSON] [تے جارج پیجٹ تھامسن[GEORGE PAGET THOMSON] نے اے دریافت کیتا جو الیکٹران یا روشنی اپݨے سامݨے آوݨ والی شے دے آسوں پاسوں تھی کے گزر ویندی ہے۔ بالکل اینویں جیویں ہک پاݨی دی لہر کہیں رکاوٹ دے آسوں پاسوں تھی کے گزر ویندی ہے۔ ہیں دریافت تے اْنیں سائنس دانیں کوں نوبل پرائزݙتا ڳیا ہا۔ 

1980 اچ جاپانی سائنس دانیں کوانٹم اثر تے کم کر تے اے ثابت کیتا جو روشنی ہک لہر ہے۔ 

اْتے لکھی ساری بحث توں اے ثابت تھیندے جو الیکٹران کتھائیں ذرات آلی حالت رکھیندن تے کتھائیں لہر والی حالت رکھیندن۔ ایں مظہر کوں "ویو پارٹیکل ڈیولیٹی" [WAVE PARTICLE DUALITY]آکھیا ویندے۔ ایں "ویو پارٹیکل ڈیولیٹی" کوں کوانٹم فزکس دا دل آکھیا ویندے۔ 

"ویو پارٹیکل ڈیولیٹی" ہک اینجھی چیز ہے جیندے مطابق کوانٹم دے وجود کوں اساں ݙوہیں پاسوں لہر تے ذرے دی حالت اچ ݙیکھ سڳدوں۔ 

کلاسیکل فزکس اچ اے سمجھیا ویندا ہا جو ہک ذرہ یا کوانٹم خلا اچ ہک خاص جاہ تے پاتا ویندے تے ہک خاص سمت اچ حرکت کریندے۔ ا گر تُساں ہیں ذرے تے عمل کرݨ والی تمام طاقتیں دا حساب کتاب کر گھنو تاںتُساں ہیں ذرے دے بارے اچ سارا کجھ ڄاݨ گھندو جو اے ذرہ ہیں وقت کتھاں اے تے کن ݙو مونہہ کیتی ویندے۔ ایں طریقے نال تُساں ایں ذرے دے مستقبل تے ماضی دے بارے اچ وی سارا کجھ ݙسا سڳدو۔ ایں مظہر کوں "نیوٹن کلاک ورک یونیورس" [NEWTON CLOCKWORK UNIVERSE]آکھیا ویندے۔ 

"نیوٹن کلاک ورک یونیورس" دے نال ماہر فلکیات دان کہیں وی ستارے یا سیارے دے مستقبل دے بارے اچ ݙسا سڳدن۔ چندر تے سجھ دا پکڑیج ونجݨ وی ایں طریقے نال ݙسایا ویندے۔

## حوالہ
کتاب: کائنات دا سفر ، مصنف : جعفر عباس بزدار ، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
ہاکنگ دیاں اہم دریافتاں

1۔ ہاکنگ نے آکسفورڈ دے ریاضی دان راجرپینروز نال رل تے اے خیال پیش کیتا جو نظریہ اضافیت ساکوں اے نتیجہ ݙیندے جو کائنات لازمی طور تے ہک ٻہوں چھوٹے نقطے کنوں شروع تھئی اے تے اینداں لازمی طور تے ہک نقطہ انجام وی ہوسی۔ 

2۔ ہاکنگ نے بلیک ہول تے ریسرچ کر تے اے ݙسیے جو بلیک ہول توانائی خارج کریندن۔ ایں توانائی کوں ہاکنگ ریڈی ایشن آکھیا ویندے۔ ہاکنگ ریڈی ایشن دے خارج کرݨ دے دوران بلیک ہول آہستہ آہستہ اپݨی کمیت کوں گھٹ کریندن۔ ایندی وجہ او کوانٹم اثر اے جیڑھا بلیک ہول دے کنارے تے تھیندے۔ بلیک ہول ہوں وقت تک ریڈی ایشن یا گرمی خارج کریندا رہ ویندے جے تک ہوندے اندر توانائی رہ ونڄے۔  

3۔ ہاکنگ نے اے وی نظریہ ݙتے جو بگ بینگ دے دوران چھوٹے بلیک ہول وی موجود ہن تے اے چھوٹے بلیک ہول اتنا گرم ہن جو اے شعائیں خارج کر تے اپݨے وجود دا ہک دھماکے نال خاتمہ کر ݙیندن۔ 

4۔ ہاکنگ نے 1970 اچ سینگولیریٹیز تے کم کر تے اے ݙسایا جو کشش ثقل کائنات اچ سینگولیریٹیز پیدا کرݨ دا باعث بنڑدی اے۔ سینگولیریٹی او چھوٹے کنوں چھوٹا نقطہ اے جتھوں کائنات دا آغاز تھئے۔ 

5۔ برینڈن کارٹر [BRANDON CARTER]تے جیمزبارڈین[JAMES M. BARDEEN] دے کٹھے کم کر تے ہاکنگ نے بلیک ہول دی فزکس دے قوانین دریافت کیتے۔ 

پہلے قانون دے مطابق بلیک ہول دی سطح دا رقبہ چھوٹا نئیں تھی سڳدا۔ ایں قانون کوں ہاکنگ دا ایریا تھیورم [HAWKING AREA THEOREM]وی آکھیا ویندے۔

ݙوجھے قانون دے مطابق بلیک ہول گرم ہوندن۔ اے قانون پرانڑیںدور دی فزکس دے خلاف ہا جیندے مطابق اے آکھیا ویندا ہا جو بلیک ہول گرمی خارج نئیں کریندے۔ 

تریجھے قانون کوں "نو ہیئر تھیورم" [NO HAIR THEOREM]آکھیا ویندے۔ ایندے مطابق بلیک ہول دی خصوصیات دا اندازہ  3 چیزیں توں لایا ونڄ سڳدے۔ او  3 چیزاں بلیک ہول دی کمیت، بلیک ہول دا چارج تے بلیک ہول دا اینگولر مومینٹم[ANGULAR MOMENTUM] ہن۔   

6۔ ہاکنگ او پہلا سائنسدان ہا جئیں "کوانٹم فلکچوئیشنز" [QUANTUM FLUTUATIONS]کوں ناپیا ہا۔ کوانٹم فلکچوئیشنز کنوں مراد مادے دی تقسیم اچ تھیوݨ والیاں او چھوٹیاں چھوٹیاں بے ترتیبیاں ہن جیڑھیاں کائنات دے آغاز اچ تھیاں تے جیندی وجہ کنوں کہکشائیں پوری کائنات اچ پھیل ڳیاں۔

7۔ ہاکنگ دا ہک نظریہ اے وی آہدے جو بگ بینگ دے دھماکے کنوں پہلے وقت دا کوئی وجود کینی۔ ایں وجہ کنوں کائنات دی شروعات دا خیال کوئی مطلب نئیں رکھیندا۔ ہاکنگ کوں اے یقین ہا جو زمان تے مکان اچ کائنات دی اصل حدبندی نئیں کیتی ونڄ سڳدی۔ 

8۔ ہاکنگ دی پوری کوشش ہئی جو کائنات دے قوتیں کوں سمجھݨ واسطے صرف ہک نظریہ تخلیق کیتا ونڄے جیکوں ایم تھیوری یا ہر شئے دا نظریہ[M-THEORY] آہدن۔ ہاکنگ ساری زندگی ہیں نظریے اتے کم کریندا رہ ڳیا تے آئن سٹائن وی ساری زندگی ہیں نظریے دی تلاش اچ ریہا۔ اے نظریہ آہدے جو کائنات دی اصل انتہائی باریک ترین "ون ڈائیمنشنل" (ہک سمتی) دھاڳے ہن تے دنیا دی ہر شئے ہنیں دھاڳئیں نال مل تے بݨی ہوئی اے۔ ایم تھیوری کشش ثقل تے کوانٹم نظریات دا ملاپ اے۔ ایم تھیوری دے مطابق ساݙی کائنات 4 دے بجائے 11 ڈائیمنشنل (سمتی یا طرفی) ہے۔ بہرحال ایم تھیوری حالی تک ہک نظریہ ہے جیندے اتے سائنس دان کم کریندے پن لیکن ہݨ تک ایندا ساکوں کوئی ثبوت نئیں مل سڳیا۔ خیال کیتا ویندے جو جݙاں کشش ثقل دی قوت دا بنیادی ذرہ گریویٹان دریافت تھیا تاں اساں شاید ہر شئے دا ہکو نظریہ تخلیق کر سڳسوں جیڑھا کائنات دے سارے قوتیں، اصولیں تے قوانین دی پوری وضاحت کریسی۔

## حوالہ
کتاب: کائنات دا سفر ، مصنف : جعفر عباس بزدار ، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
سید مصطفیٰ کمال

مصطفی کمال کراچی دے سابقہ ناظم ہن۔ انہاں دا تعلق متحدہ قومی موومنٹ نال ہئی جیہڑی پاکستان پیپلز پارٹی دے بعد سندھ دی ݙوجھی وݙی سیاسی جماعت ہے۔ ایں سال وچ انہاں متحدہ قومی موومنٹ چھوڑ ݙتی اتے 3 مارچ، 2016ء وچ اپݨی نویں تنظیم دی بنیاد رکھی۔

## نویں جماعت
3 مارچ، 2016ء کوں مصطفٰی کمال اتے انیس قائمخانی نے مشترکہ پریس کانفرنس کیتی جیندے وچ انہاں اپݨی ہک انج جماعت بݨاوݨ دا اعلان کیتا۔ ایں جماعت دے پرچم دے بارے وچ انہاں آکھیا جو ساݙی جماعت دا پرچم اوہو ہوسی جیہڑا پاکستان دا قومی پرچم ہے۔ ایں سیاسی جماعت کوں انہاں بعد وچ پاک سر زمین پارٹی دا ناں ݙتا۔ 

## ٻیا ݙیکھو

* پاک سرزمین پارٹی

## حوالہ

ونکی:ویکی ڈیٹا کنوں انج مختصر وضاحت
ونکی:کراچی دیاں شخصیتاں
ونکی:پاکستانی سیاست دان
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا کنوں ماخوذ پیشہ ورانہ ٻولی
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
ونکی:مادر علمی ویکی ڈیٹا کنوں ماخوذ
ونکی:کراچی دے ڄمان٘درو
21ویں صدی اچ زندگی دی ہک سویل

## مستقبل دا ہک منظرنامہ
جنوری 2100۔وقت -ساڈھے چھی  وڄے

تُساں پچھلی رات توں مِٹھی نندر سُتے پیو۔ اچانک چھی وڄے کمرے دی ہک دیوار ٹی وی سکرین بݨ ویسی۔ ہک سونہڑاں چہرہ سکرین تے ظاہر تھیسی تے اپݨی مِٹھی آواز اچ آکھسی جو میں تواݙی خادم آں تے او درخواست کریسی جو ہݨ جاڳ پووو تواݙے دفتر اچ تواݙی ضرورت اے۔ تساں بسترے توں اٹھسو باتھ روم ویسو۔ جونہی باتھ روم اچ داخل تھیسو تاں باتھ روم دے شیشے، سِنک تے دیواریں اچ ہزاریں دی تعداد اچ پروٹین تے ڈی این اے دے سینسر جاڳ پوسن تے تواݙے ساہ تے پاݨی کوں چیک کریسن جو کوئی بیماری والے جراثیم تاں نئیں۔ جونہی تساںٻاہر نکلسو تاں تواݙے سر دے آسوںپاسوں کجھ تاراں ہوسن جیندے نال تساں صرف سوچ تے اپݨیں گھر کوں کنٹرول کریسو، کوئی موسیقی چلیسو، کچن اچ موجود روبورٹ کوں آکھسو جو ناشتہ تیار کرے، اپݨی مقناطیسی کار کوں آکھسو جو گیراج کوں چھوڑ تے ٻاہر آ ونڄے تے اپݨے کمرے دا ٹمپریچر سیٹ کریسو۔ ولا تساں ناشتہ کریندئیں ہوئیں اپݨی اکھ اچ پاتے ہوئے لینز دے نال انٹرنیٹ استعمال کریسومطلب اکھ جھپکݨ تے آن لائن تھئے ویسو۔ کافی پیندئیں ہوئیں خبریں دیاں ہیڈلائناں تواݙے اڳوں ہوا اچ ایل سی ڈی بݨ تے آ ویسن۔ اوندے بعد اپݨے مکان دا حفاظتی نظام چلا تے کار اچ ٻہسو تے کار خود تواکوں تواݙے دفتر پڄا ݙیسی۔      

## وقت دا سفر  [TIME TRAVEL]
ٹائم ٹریول دا خیال وݙا من بھاوݨاں ہے اے خیال آئن سٹائن دے نظریہ اضافیت دا نتیجہ ہے۔ ہاکنگ نے اے ݙسایا جو گزریے ہوئے وقت دا سفر کرݨ ممکن کینی لیکن آوݨ والے وقت اچ سفر کیتا ونڄ سڳدے۔ وقت دا اے سفر 5 سائنسی طریقیں نال کیتا ونڄ سڳدے۔ 

## حوالہ
کتاب: کائنات دا سفر ، مصنف : جعفر عباس بزدار ، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
اسٹیفن ویلیم ہاکنگ

اسٹیفن ویلیم ہاکنگ نے کائنات دے آغاز توں لا تے ایٹم تک، بلیک ہول توں لا تے تارئیں تک ڈھیر سارئیں چیزیں تے تحقیق کر تے سائنس دے میدان اچ اپݨا ناں کمایا۔ اسٹیفن ہاکنگ ہک برطانوی سائنسدان، پروفیسر تے سائنسی کتابیں دا مصنف ہا، جیڑھا 8 جنوری 1942 اچ برطانیہ اچ آکسفورڈ دے مقام تے پیداتھیا۔ ہاکنگ گلیلیو دے مرݨ دے ٹھیک 300 سال بعد ڄایا۔ ہاکنگ دا پیو ڈاکٹر فرینک ہاکنگ [FRANK HAWKING]بیالوجی دا ماہر ہا۔ ہاکنگ نے فزکس تے کاسمالوجی اچ عظیم الشان کم کیتا تے ہوندئیں کتابیں نے سائنس جہیں مشکل تے ناں سمجھ آوݨ والے مضمون کوں ہک عام آدمی واسطے آسان کر ݙتا۔ 21 سال دی عمر اچ جیڑھے او کیمبرج یونیورسٹی دا طالب علم ہا تاں ہونکوں ہک بیماری جیکوں اے ایل ایس [AMYOTROPHIC LATERAL SCLEROSIS]آہدن چمبڑ ڳئی۔ ایں بیماری دی وجہ کنوں ہاکنگ نے ساری زندگی معذوری دی حالت اچ گزار ݙتی او کرسی توں اٹھی نا سڳدا ہا، نا ٻول سڳدا ہا تے نا ہتھ پیر چول سڳدا ہا لیکن او ہک باہمت، باشعور تے علمی دماغ رکھݨ والا سائنسدان ہا۔ ڈھیر سارے لوکیں واسطے ہاکنگ ہمت تے جرات دا نشان ہا۔ معذوری دے باوجود ہاکنگ نے محنت تے ہمت نال کم کیتا تے سائنس دے موضوعات تے ٻہوں کتاباں لکھیاں۔ ہاکنگ ا پݨے خیالات کوں لوکیں تک پُڄاوݨ کیتے ہک خاص قسم دا کمپیوٹر استعمال کریندا ہا جیڑھا ہوندے خیالات کاغذ تے منتقل کریندا ہا۔ 

ہاکنگ دے فزکس دے استاد رابرٹ برمن [ROBERT BERMAN]نے نیویارک ٹائم کوں انٹرویو دے دوران ݙسایا جو

"ہاکنگ واسطے صرف اتنا معلوم کرݨ کافی ہوندا ہا جو کوئی کم کیتا ونڄ سڳدے۔ کم دے دوران او اے نا ںݙیہدا ہا جو لوک کیا کریندے پن۔ اواپݨے طریقے نال کم کریندا ہا۔ او زیادہ کتاباں چا کے نا ںگھمدا ہا۔ اوندا دماغ یقینی طور تے باقی لوکیں کنوں بالکل مختلف ہا۔" 

ہک دفعہ ٹائمز اخبار دے رپورٹر کوں ہاکنگ ݙسایا جو میݙی اے خواہش ہئی جو میں ہک اینجھی سائنسی کتاب لکھاں جیڑھی ہوائی اݙے دے بْک سٹالیں تے وِکے تے عام عوام کوں سائنس دی اے کتاب سمجھ آ ونڄے۔ ہاکنگ دی کتاب 'اے بریف ہسٹری آف ٹائم' او کتاب ہئی جئیں سائنس کوں عام عوام دا مضمون بنڑا ݙتا۔ ہاکنگ رائل سوسائٹی آف آرٹس دا اعزازی ممبر ہا۔ او پونٹیفیکل اکیڈمی آف سائنسز[PONTIFICAL ACADEMY OF SCIENCES] دا لائف ٹائم ممبر ہا۔ ہاکنگ نے امریکہ دا سب کنوں وݙا شہری اعزار پریزیڈینشل میڈل آف فریڈم وی حاصل کیتا۔ 2002 اچ بی بی سی نیوزنے جیڑھے 100 عظیم ترین برطانوی لوکیں دی لسٹ جاری کیتی تاں ہوندے وچ ہاکنگ دا ناں 25 نمبر دے لکھیا ڳیا۔ او کیمبرج یونیورسٹی وچ ریاضی دا پروفیسر ہا تے ہاکنگ دا شاندار کم کاسمالوجی دے مشکل نظریات کوں آسان کر تے ڈساوݨ ہا۔

پی ایچ ڈی کرݨ دے بعد ہاکنگ گونوائل کالج اچ پروفیسر لڳ ڳیا۔ 1965 اچ ہاکنگ دی شادی جین وائلڈ[JANE BERYL WIDE HAWKING JONES] نال تھئی لیکن 1995 اچ طلاق تھی ڳئی۔ 1995 اچ ہاکنگ نے ݙٖوجھی شادی اپݨی برطانوی نرس ایلیان میسن [ELAINE MASON] نال کیتی جیڑھی2006  تک برقرار رہ ڳئی۔ ہاکنگ دے پہلی شادی کنوں3  ٻال ݙوپترتے ہک دھی پیدا تھئے۔ 

پروفیسر ہاکنگ 14مارچ 2018 کوں انگلینڈ دے شہر کیمبرج اچ فوت تھیا۔ 14 مارچ 1879 دے ݙینہہ سائنس دا ہک عظیم سائنسدان آئن سٹائن ڄایا تے ہاکنگ 14 مارچ دے ݙینہہ کوں وفات پاتی۔ ہاکنگ دے راکھ کوں ویسٹ منسٹر ایبے[WESTMINSTER ABBEY] دے چرچ اچ نیوٹن دی قبر دے نال دفنایا ڳیا۔ ہاکنگ دی قبر ہک مشہور سائنسدان چارلس ڈارون [CHARLES DARWIN]دی قبر دے وی نال ہے جیکوں 1882 اچ اتھاں دفن کیتا ڳیا ہا۔   

## حوالہ
کتاب: کائنات دا سفر ، مصنف : جعفر عباس بزدار ، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
رفتار دا وقت تے اثر

آئن سٹائن دا نظریہ ساکوں اے ݙسیندے جو جتنا ساݙی رفتار تیز تھیندی ویسی وقت ساݙے واسطے باقی دنیا دے مقابلے اچ مَٹھا تھیندا ویسی۔ اے صرف خیال نئیں بلکہ ایندا تجربہ وی کیتا ڳیا ہاجیندے وچ ݙو ہکو جانہہ ایٹمی گھڑیاں استعمال کیتیاں ڳیاں۔ ہک گھڑی زمین تے لاتھی ہئی تے ݙوجھی گھڑی ہک تیز رفتار جیٹ جہاز اچ رکھی ڳئی۔ سائنسدانیں اے مشاہدہ کیتا جو جہاز اچ لاتھی ہوئی گھڑی ِمٹھی تھی ڳئی۔ وقت دا اے فرق ٻہون گھٹ ہا لیکن اگر جہاز کوں روشنی دی سپیڈ دے  90  فیصدتک چلایا ونڄے ہا تاں جہاز تے لاتھی ہوئی گھڑی دا وقت  2.6 گنا مٹھا تھی ونڄے ہا۔ 

## حوالہ
کتاب: کائنات دا سفر ، مصنف : جعفر عباس بزدار ، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
تجاذبی میدان

GRAVITATIONAL FIELD 

ایہ طریقہ وی آئن سٹائن دے خیالات دا مظہر ہے۔ آئن سٹائن ایہ آکھیا ہا جو جتنا زیادہ کشش ثقل ہوسی وقت اتنا مٹھا چلسی۔ اساں جوں جوں زمین دے مرکز ݙو ونڄوں تاں کشش ثقل جتنا زیادہ تھیندی اے وقت اتنا مٹھا گزردے۔مستقبل اچ سفر کرݨ واسطے ساکوں ہک عظیم کشش ثقل دی ضرورت اے تے اے عظیم کشش ثقل بلیک ہول اچ موجود اے۔ اساں جوں جوں بلیک ہول دے نزدیک ویسوں تاں وقت مٹھا تھیوݨ لڳ ویسی۔ اے ٻہوں خطرناک اے جو اساں بلیک ہول دی حد کراس چا کیتی تاں بلیک ہول کنوں نہ بچ سڳسوں۔ لہٰذا ایں سفر کوں ہک خوشگوار سفر نئیں آکھیا ونڄ سگدا۔ 

## حوالہ
کتاب: کائنات دا سفر ، مصنف : جعفر عباس بزدار ، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
مستقبل وچ سفر کرݨ دا تریجھا طریقہ

جسمانی عوامل دے وچ رکاوٹ SUSPEDED DIMENSION

مستقبل وچ سفر کرݨ دا تریجھا طریقہ اے آہدے جو تساں اپݨے وقت دی سمت یا رفتار کوں مٹھا کر سڳدو اگر تساں اپݨے جسمانی عوامل کوں مٹھا کر ݙیو یا روک ݙیو تے ولا ڈھیر عرصے بعد مستقبل اچ انہیں جسمانی عوامل کوں ولا شروع کر ݙیو۔

بیکٹیریا ایں طریقے نال لکھاں سال تک اپݨے جسمانی عوامل کوں روک ݙیندن جب تک انہیں کوں بہتر ٹمپریچر تے خوراک نئیں ملدی۔ ایویں نانگ سردئیں کوں زمین اچ لُک تے اپݨے جسمانی عوامل کوں مٹھا کرݙیندن تے گرمئیں کوں ولا نکل اندن۔ 

2005 اچ امریکی سائسندانیں چوہے تے اے تجربات کیتے جیڑھے کامیاب ثابت تھئے تے امید اے جو اڳوں تے انسان تے وی اے عمل کیتا ونڄ سڳسی۔ 

## حوالہ
کتاب: کائنات دا سفر ، مصنف : جعفر عباس بزدار ، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
ورم ہول

ورم ہول(WORMHOLE)  زمان تے مکان اچ ہک سُرنگ والی کار ہوندے جیڑھا ݙوہیں پاسئیں تے کُھلدے اور خلا دے ݙوٻہوں دور موجود مقامات کوں آپت اچ ملیندے ،ایندے ذریعے ہک مقام توں ٻے مقام ݙو شارٹ کٹ بݨ ویندے ایں شارٹ کٹ دے ذریعے ٻہوں کم وقت اچ  ٻہوں زیادہ فاصلے دا سفر کیتا ونڄ سڳدے۔ ورم ہول دے ذریعے ارباں کھرباں نوری سال دا فاصلہ ٻہوں کم وقت اچ طے کیتا ونڄ سڳدے۔ 

## حوالہ
کتاب: کائنات دا سفر ، مصنف : جعفر عباس بزدار ، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
رون میلٹ دا روشنی بارے خیال

امریکی سائنسدان رون میلٹ[RON MALLETT]  نے 2000 اچ اے خیال پیش کیتے جو   روشنی  دا ہک گھمدا ہویا سلنڈر زمان تے مکان کوں موڑ سڳدے۔ تے اگر کوئی شئے اوں گھمدے ہوئے سلنڈر اچ سٹ ݙتی ونڄے تاں او کہیں ٻے زمان تے مکان اچ ونڄ نکلسی۔ حالی تک اے صرف خیال اے ایندا کوئی ثبوت حالی تک نئیں ملیا۔ 

## حوالہ
کتاب: کائنات دا سفر ، مصنف : جعفر عباس بزدار ، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
جیوڈیسٹ

## جیوڈیسٹ
جیوڈیسٹ (Geodesist) او پیشہ ور ہوندے ہن ، جنہاں دا کم زمین دے سائز ، شکل ، تے اوندی کشش ثقل دا مطالعہ کرݨ ہوندے ۔ جیوڈیسٹ زمین دے مختلف حصیاں دے درمیان فاصلے ، اونچائی ، تے پوزیشن دا درست تعین کرݨ دے طریقے استعمال کریندن ۔ ایہ ماہرین زمین دیاں فزیکل خصوصیات کوں سمجھݨ تے انہاں دا درست نقشہ بݨاوݨ وچ اہم کردار ادا کریندن ۔ جیوڈیسٹ دا کم صرف زمین تک محدود کائنی ، بھل ایہ ماہرین ٻئےسیاریاں تے اجرام فلکی دے مطالعہ وچ وی حصہ گھندن ۔ 

1. زمین دی پیمائش: جیوڈیسٹ زمین دے مختلف حصیاں دے درمیان فاصلے تے اونچائی دا درست تعین کریندن ۔ ایہ کم جی پی ایس (GPS) ، سیٹلائٹ ، تے لیزر ٹیکنالوجی دے ذریعے کیتا ویندے ۔ 

2. نقشہ سازی: جیوڈیسٹ زمین دے درست نقشے بݨاوݨ وچ مدد ݙیندن ۔ ایہ نقشے تعمیرات ، شہری منصوبہ بندی ، تے فوجی مقاصد کیتے استعمال کیتے ویندن ۔ 

3. کشش ثقل دا مطالعہ: جیوڈیسٹ زمین دی کشش ثقل دا مطالعہ کریندن ۔ ایہ مطالعہ زمین دی اندرونی ساخت تے مادے دی تقسیم دے بارے وچ معلومات فراہم کریندے ۔ 

4. موسمیاتی تبدیلیاں دا مطالعہ: جیوڈیسٹ موسمیاتی تبدیلیاں دے اثرات دا مطالعہ کریندن ۔ زمین دی کشش ثقل وچ تبدیلیاں دا مطالعہ کرݨ نال سمندری سطح وچ تبدیلیاں دا پتہ لایا ویندے ۔ 

5. قدرتی وسائل دی تلاش: جیوڈیسٹ تیل ، گیس ، تے معدنیات دے بھنڈار دی ڳول وچ مدد ݙیندن ۔ زمین دی اندرونی ساخت دا مطالعہ کرݨ نال انہاں وسائل دے مقام دا تعین کیتا ویندے ۔ 

جڳ سنڄاپو جیوڈیسی دے ماہرین دی تندیر ہیٹھ درج ہے:۔

جڳ سنڄاپو جیوڈیسٹ لوکاں دی تندیر
مرزا اختیار بیگ

مرزا اختیار بیگ ہک پاکستانی سیاست دان ہن جیہڑے پاکستان دی قومی اسمبلی دے منتخب رکن ہن۔

## سیاسی کیریئر
مرزا اختیار بیگ نے 2024 دے پاکستانی عام انتخابات وچ این اے-241 (کراچی جنوبی-3) توں پاکستان پیپلز پارٹی پارلیمنٹیرینز دے امیدوار دے طور تے کامیابی حاصل کیتی۔ انہاں 52,456 ووٹ حاصل کیتے جݙاں جو ݙوجھے نمبر تے آزاد امیدوار خرم شیر زمان نے 48,610 ووٹ حاصل کیتے۔

## حوالہ

ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:ڄمّݨ دا سال موجود نِھیں (جِین٘دیاں شخصیتاں)
ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
ارشد وہرہ

ارشد وہرہ سابقہ سندھ صوبائی اسمبلی دے رکن ہن۔اوہ کراچی وچ نائب ناظم وی رہ چکی ہے۔اوہ کراچی وچ رہندی ہے اتے متحدہ قومی موومنٹ نال تعلق رکھیندی ہے۔

## حوالہ

ونکی:گجراتی نسل دیاں پاکستانی شخصیتاں
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
ونکی:کراچی دے ڄمان٘درو
محمد جاوید حنیف خان

محمد جاوید حنیف خان پاکستان ایڈمنسٹریٹو سروس دے گریڈ 20 دے ریٹائرڈ افسر ہن، جنہاں بعد وچ سیاست وچ شمولیت اختیار کیتی اتے اگست 2018ء توں اگست 2023ء تائیں سندھ دی صوبائی اسمبلی دے رکن دی حیثیت نال خدمات انجام ݙتیاں۔ 

## حوالہ

ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
ونکی:مادر علمی ویکی ڈیٹا کنوں ماخوذ
آسیہ اسحاق

آسیہ اسحاق، ہک سیاست دان اتے کاروباری تریمت ہن۔ اوہ پاک سرزمین پارٹی دی سینئر رہنما ہن۔ ایندے توں پہلے، اوہ 2014 تائیں پرویز مشرف دی زیر صدارت آل پاکستان مسلم لیگ وچ سیکرٹری اطلاعات دے طور تے خدمات انجام ݙے چکی ہن اتے (APML) وچ مرکزی سیکرٹری اطلاعات دے عہدے تے فائز ہن۔

## حوالہ

ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا کنوں ماخوذ پیشہ ورانہ ٻولی
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
ونکی:مادر علمی ویکی ڈیٹا کنوں ماخوذ
ونکی:کراچی دے ڄمان٘درو
ساݙا حق کھاوݨ ہُݨ سوکھا نیں ساݙے ٻال الاوݨ سکھ پئے ہِن

سرائیکی زبان ساݙی ثقافت تے شناخت دا حصہ ہے۔ ایہ زبان ساݙے دل دی ڳالھ ہے تے ایندے وچ ساݙے جذبات، احساسات تے تمنّاں دا اظہار موجود ہے۔ جیویں جو تُساں آکھیا، "ساݙا حق کھاوݨ ہُݨ سوکھا نیں، ساݙے ٻال الاوݨ سکھ پئے ہِن"، ایہ جملہ ساݙے معاشرے دے اُنہاں مسائل دی عکاسی کریندے جیڑھے اساں روزانہ دے زندگی وچ محسوس کریندے ہیں۔
ساݙے حقوق دا کھاوݨ، ساݙی آواز دا دباوݨ، تے ساݙے وجود کوں نظرانداز کرݨ ایں معاشرے دا المیہ بݨ چُکے ہِن۔ پر ایندے نال نال ایہ وی حقیقت ہے جو ساݙے ٻال، ساݙا مستقبل، سکھ تے خوشیاں دی تلاش وچ ہِن۔ اُنہاں دے چہرے تے مسکراہٹ، اُنہاں دے خواب تے اُمیداں اساں کوں ایہ یقین ݙیندے ہِن جو حالانکہ حالات سخت ہِن، پر مستقبل روشن تے امیداں نال بھریا ہویا ہے۔
ساݙی ذمہ داری ہے جو اساں اپݨے ٻالاں کوں ایں قابل بݨاؤں جو اوہ اپݨے حقوق دے بارے وچ آگاہ تھی سڳن، اپݨی ثقافت تے زبان نال فخر محسوس کرن، تے معاشرے وچ مثبت تبدیلی لا سڳن۔ اساں اپݨے ماضی دے تجربات توں سکھ گھِن سڳدے ہیں تے اپݨے ٻالاں کوں ایہ یقین ݙیوا سڳدے ہیں جو اُنہاں دے خواب پورے تھی سڳدے ہِن۔
سرائیکی زبان دے وچ لکھݨ صرف لفظاں دا ہیر پھیر نیں، بلکہ ایہ ساݙے دل دی ڳالھ ہے۔ ایندا ہر لفظ ساݙے جذبات، احساسات تے تمنّاں دا عکاس ہوندے۔ اساں اپݨی زبان کوں زندہ رکھݨ دے نال نال اوندے وچ موجود پیغام کوں وی پھیلاوݨ دی کوشش کریسوں۔
ساݙی زبان، ساݙی ثقافت، تے ساݙے حقوق دا تحفظ ساݙی اولین ترجیح ہووݨی چاہیدی ہے۔ اساں اپݨے ٻالاں کوں ایہ سکھا سڳدے ہیں جو اُنہاں دے خواب پورے تھی سڳدے ہِن، تے اُنہاں کوں ایں قابل بݨا سڳدے ہیں جو اوہ اپݨے حقوق دے لیے آواز بلند کر سڳن۔ سرائیکی زبان دے وچ لکھݨ تے ڳالھ کرݨ ایں سفر دا ہک اہم حصہ ہے۔ اساں اپݨی زبان تے ثقافت کوں زندہ رکھ کے ہی اپݨے وجود دا حق ادا کر سڳدے ہیں۔

لکھت: اورنگزیب اورنگ بغلانی دامان علاقہ پچادھ چوٹی بالا
اراتوستھينيز

## اراتوستھينيز
اراتوستھينيز ، اڄ کنوں ہزاراں سال پہلے ، قديم يونان دا ہک وݙا عالم ہا ، جئیں جغرافيہ ، ریاضی اتے فلکیات دے ميدان وچ ٻہوں وݙے کم کیتے ۔ او 276 قبل مسيح دے لڳ بھڳ پيدا تھيا اتے 194 قبل مسيح دے لڳ بھڳ فوت تھيا ۔ او صرف ہک عالم نہ ہا ، بھل او ہک شاعر ، لائبريرين اتے استاد وی ہا ، جئیں اپݨی زندگی علم دی ڳول وچ گزاری ۔

اراتوستھينيز دا سب توں مشہور کم زمين دا گھیر (circumference) ناپݨ ہا ۔ او ہک کارگر طریقہ استعمال کریندے ہوئے زمين دا گھیر معلوم کرݨ وچ کامیاب تھيا ۔ او ڄاݨدا ہا جو سيين (Syene) شہر وچ (اڄ دا اسوان ، مصر) گرمیاں دے موسم وچ  ݙوپہریں  دے وقت سجھ دی روشنی کھوہ وچ سدھی  پوندی ہئی ، جئیں توں پتا لڳدا ہا جو سجھ سدھا سر دے اتے ہوندے ۔ اتے سکندریہ شہر وچ اوہو سجھ دی روشنی ہک زاویہ بݨیندی ہئی ۔

اراتوستھينيز ایں زاویہ کوں ناپیا اتے سيين اتے اسکندریہ دے درمیان فاصلہ معلوم کیتا ۔ ایں معلومات دی مدد نال ، او زمين دا گھیر معلوم کرݨ وچ کامیاب تھيا ، اتے اوندے ناپے ہوئے گھیر دی قدر اصل قدر دے ٻہوں قريب ہئی ۔ ایں طرحاں ، او دنيا کوں زمين دے صحيح ناپ توں واقف کراوݨ والا پہلا شخص بݨيا ۔

اراتوستھينيز صرف زمين دا گھیر ناپݨ وچ ماہر نہ ہا ، بھل او جغرافيہ دے ميدان وچ وی وݙا عالم ہا ۔ او دنيا دا پہلا نقشہ بݨاوݨ والا ہا ، جئیں وچ او دنيا دے مختلف حصیاں دی معلومات ݙتی ۔ او دنيا کوں پنج موسمی حصیاں وچ ونڈݨ والا وی پہلا شخص ہا ، اتے اوں نيل دريا دے اتے ٻݨݨ والے بند دے بارے وچ وی لکھیا ۔

اراتوستھينيز ہک وݙا لائبريرين وی ہا ، اتے او سکندریہ دی لائبریری دا انچارج ہا ، جئیں وچ او ہزاراں کتاباں دا مطالعہ کریندا ہا ۔ او ہک شاعر وی ہا ، اتے او فلکیات دے بارے وچ نظماں لکھدا ہا ۔ او ہک استاد وی ہا ، اتے او اپݨے شاگرداں کوں جغرافيہ ، ریاضی اتے فلکیات دی تعلیم ݙیندا ہا ۔
عبدالحکیم بلوچ

عبد الحکیم بلوچ پاکستانی سیاست دان ہن۔ اوہ قومی اسمبلی دے رکن وی رہ چکے ہن۔

## پاکستان عام انتخابات، 2013ء
انہاں پاکستان عام انتخابات، 2013ء وچ سندھ دے حلقہ این اے۔258 (NA-258 (Karachi-XX)) وچ پاکستان پیپلز پارٹی توں انتخاب وچ حصہ ڳھدا اتے کامیابی حاصل کیتی۔

## حوالہ

ونکی:ویکی ڈیٹا نال مطابقت رکّھݨ آلی مختصر تفصیل
ونکی:بلوچ شخصیتاں
ونکی:پاکستان پیپلز پارٹی دے سیاست دان
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا کنوں ماخوذ پیشہ ورانہ ٻولی
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
ونکی:کراچی دے ڄمان٘درو
سید رفیع اللہ

سید آغا رفیع اللہ، ہک پاکستانی سیاست دان ہن جیہڑے اگست 2018 توں اگست 2023 تائیں پاکستان دی قومی اسمبلی دے رکن رہے۔ اوہ 2018 دے پاکستانی عام انتخابات وچ پاکستان پیپلز پارٹی دے امیدوار دے طور تے حلقہ NA-238 (ملیر-III) توں پاکستان دی قومی اسمبلی کیتے منتخب تھئے۔

## حوالہ

ونکی:ڄمّݨ دا سال موجود نِھیں (جِین٘دیاں شخصیتاں)
ونکی:پاکستان پیپلز پارٹی دے سیاست دان
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
ہپارکس

## ہپارکس
ہپارکس ، اڄ کنوں ہزاراں سال پہلے ، قديم يونان دا ہک وݙا عالم ہا ، جئیں فلکیات اتے جغرافيہ دے ميدان وچ ٻہوں وݙے کم کیتے ۔ او 190 قبل مسيح دے لڳ بھڳ پيدا تھیا اتے 120 قبل مسيح دے لڳ بھڳ فوت تھیا ۔ او صرف ہک عالم نہ ہا ، بھل او ہک ریاضی دان اتے جغرافيہ دان وی ہا ، جئیں اپݨی زندگی آسمان اتے زمين دے راز ڳولݨ وچ گزاری ۔

ہپارکس دا سب توں مشہور کم تاریاں دی فہرست بݨاوݨ ہا ۔ اوں 850 توں ودھ تاریاں دی پوزیشن اتے چمک دا تفصیلی ریکارڈ تیار کیتا ،  جینکوں  اڄ وی فلکیات دے ميدان وچ اہم سمجھیا ویندے ۔ اوں تاریاں دی چمک ناپݨ  کیتے  ہک نظام وی بݨایا ،  جینکوں  magnitude system آہدے ہن ، اتے ایہ نظام اڄ وی استعمال تھیندے ۔

ہپارکس زمين دے محور دی تبدیلی (precession of the equinoxes) دی دریافت وی کیتی ۔ او ڄاݨدا ہا جو زمين دا محور وقت دے نال نال بدلدا راہندے ، اتے ایں تبدیلی دا اثر تاریاں دی پوزیشن اتے موسماں تے پوندے ۔ ایں دریافت نال فلکیات دے علم وچ ہک نواں باب کھل ڳیا ۔

ہپارکس جغرافيہ دے ميدان وچ وی ماہر ہا ۔ او دنيا دا پہلا انسان ہا ، جئیں زمين تے پوزیشن معلوم کرݨ  کیتے عرض بلد (latitude) اتے طول بلد (longitude) دا استعمال کیتا ۔ او زمين دے نقشے بݨاوݨ وچ وی ماہر ہا ، اتے او زمين دے مختلف حصیاں دیاں معلومات جمع کرݨ وچ وی دلچسپی رکھدا ہا ۔

ہپارکس ہک وݙا ریاضی دان وی ہا ، اتے اوں مثلثیات (trigonometry) دے ميدان وچ وی وݙا کم کیتا ۔ او مثلثیات دی مدد نال تاریاں دی پوزیشن معلوم کرݨ اتے زمين اتے فاصلے ناپݨ وچ ماہر ہا ۔ او ہک آلات بݨاوݨ والا وی ہا ، اتے او فلکیات دے آلات بݨاوݨ وچ وی ماہر ہا ۔
پوزيڈونيس

## پوزيڈونيس
پوزيڈونيس ، اڄ کنوں ہزاراں سال پہلے ، قديم يونان دا ہک وݙا عالم اتے فلسفی ہا ، جئیں فلکیات ، جغرافيہ ، تاريخ اتے فلسفہ دے ميدان وچ ٻہوں وݙے کم کیتے ۔ او 135 قبل مسيح دے لڳ بھڳ پيدا تھيا اتے 51 قبل مسيح دے لڳ بھڳ فوت تھيا ۔ او صرف ہک عالم نہ ہا ، بھل او ہک استاد ، سفرنامہ نگار اتے سياستدان وی ہا ، جئیں اپݨی زندگی علم دی ڳول وچ گزاری ۔

پوزيڈونيس دا سب توں مشہور کم سمندر دیاں موجاں دی تحقيق ہا ۔ او سمندر دیاں موجاں دا مشاہدہ کریندے ہوئے ایں نتیجے تے پڄا جو ایندا تعلق چندر دی کشش ثقل (gravity) نال ہوندے ۔ او چندر دی پوزیشن اتے سمندر دیاں موجاں دے درمیان تعلق کوں سمجھݨ دی کوشش کریندا ہا ، اتے ایں طرحاں اوں سمندر دیاں موجاں دے بارے وچ اہم معلومات ݙتیاں ۔

پوزيڈونيس زمين دے گھیر (circumference) دی پیمائش وی کیتی ۔ او اراتوستھينيز دے کم توں متاثر تھیا ، اتے اوں اپݨے طریقے نال زمين دا گھیر معلوم کرݨ دی کوشش کیتی ۔ اوندے ناپے ہوئے گھیر دی قدر اصل قدر دے ٻہوں قريب ہئی ، اتے ایں طرحاں اوں زمين دے بارے وچ ساݙی ڄاݨ وچ اضافہ کیتا ۔

پوزيڈونيس جغرافيہ دے ميدان وچ وی ماہر ہا ۔ اوں دنيا دے مختلف حصیاں دا سفر کیتا ، اتے اوں اپݨے سفرنامیاں وچ مختلف علاقیاں دے بارے وچ معلومات لکھیاں ۔ او خاص طور تے بحر اوقیانوس (Atlantic Ocean) دے بارے وچ معلومات جمع کرݨ وچ دلچسپی رکھدا ہا ، اتے اوں ایں سمندر دے بارے وچ اہم معلومات ݙتیاں ۔

پوزيڈونيس ہک وݙا فلسفی وی ہا ، اتے او سٹويک فلسفہ دا پیروکار ہا ۔ او سمجھدا ہا جو دنيا ہک منطقی نظام ہے ، اتے انسان کوں ایں نظام دے مطابق زندگی گزارݨی چاہیدی ہے ۔
جڳ سنڄاپو جیوڈیسٹ لوکاں دی تندیر

جڳ سنڄاپو جیوڈیسی (زمین دی کچھ ولچھ) دے ماہرین دی تندیر ہیٹھ درج ہے:۔ 

## 1900 عیسوی کنوں پہلے جڳ سنڄاپو جیوڈسٹ لوکاں دی تندیر

* فیثاغورث
* اراتوستھينيز
* ہپارکس
* پوزيڈونيس
*مينيلوس آف اليگزينڈريا
*بطلیموس
*المامون
*ابو ریحان البیرونی
*محمد الادریسی
*ریجیومونٹینس
*ایبل فولون
*پیڈرو نونس
*گیرہارڈ مرکیٹر
*سنیلیئس
*کرسٹیان ہائیگنز
*پیئر بوگر
*پیئر دی موپرٹوئس
*الیکسس کلیرو
*یوہان ہائنرش لیمبرٹ
*روجر جوزف بوسکووچ
*پیئر میشین
*ژاں بپٹسٹ جوزف ڈیلامبر
*اینو تاداتاکا
*گیورگ وون رائیخنباخ
*پیئر سائمن لاپلاس
*ایڈرین میری لیجینڈر
*یوہان گیورگ وون سولڈنر
*جارج ایورسٹ
*فریڈرک ولہیلم بیسل
*ہائنرش کرسچین شومیکر
*کارل فریڈرک گاؤس
*فریڈرک گیورگ ولہیلم سٹروو
*یوہان جیکب بایر
*جارج بڈل ایری
*کارل کرسٹوفر جارج آندرے 
*کارل میکسمیلیئن وون بوئرنفائنڈ
*ولہیلم جارڈن
*ہروے فائے
*جارج گبریل سٹوکس 
*کارلوس ابانیز ای ابانیز ڈی ایبرو 
*ہنری پوئنکارے 
*الگزینڈر راس کلارک 
*چارلس سینڈرز پئرس 
*فریڈرک رابرٹ ہیلمرٹ 
*ہائنرش برنز 
*لورینڈ ایوٹووس 
*اوٹو ہلگارڈ ٹٹمین 

## ویہویں صدی دے جیوڈیسٹ
*آسکر ایڈمز 
*تاديوش باناخيوچ 
*مائیکل بیوس 
*آرنے بییرہیمر 
*جیووانی بوآگا 
*گائے بومفورڈ 
*ولیم بووی 
*ایرک کالے 
*آندرے لوئیس چولیسکی 
*لوئیس کرولز 
*جیمز ڈی گراف ہنٹر 
*آئیرین کامنکا فشر 
*بکمنسٹر فلر 
*جان فلمور ہیفورڈ 
*ویکو الیکسانتری ہیسکانن 
*رائنو اینٹیرو ہروونین 
*فریڈرخ ہوپفنر 
*مارٹن ہوٹائن 
*ہیرلڈ جیفریز 
*ولیم کاؤلا 
*کارل روڈولف کوخ 
*فیودوسی نیکولایویچ کراسووسکی 
*والٹر ڈیوس لیمبرٹ 
*لارنس پیٹرک لی 
*میخائل سرگیوچ مولودینسکی 
*جان اے اوکیف 
*جارجز پیریئر 
*کارل رامزائر 
*ہیلمٹ شمڈ 
*پیئر ٹارڈی 
*یرجو وائیسالا 
*پیٹر وانیچک 
*فیلکس اینڈریز ویننگ مائنسز 
*تادیوس ون سینٹی 
*الفریڈ ویگنر 
*ہانس جارج وینزل 
*گلیڈیز ویسٹ
مينيلوس آف اليگزينڈريا

## مينيلوس آف اليگزينڈريا
مينيلوس آف اليگزينڈريا ، اڄ کنوں ہزاراں سال پہلے ، قديم  یونان دا ہک وݙا ریاضی دان اتے فلکیات دان ہا ، جئیں ریاضی اتے فلکیات دے ميدان وچ ٻہوں وݙے کم کیتے ۔ او 70 عيسوی دے لڳ بھڳ پيدا تھيا اتے 140 عيسوی دے لڳ بھڳ فوت تھيا ۔ او صرف ہک عالم نہ ہا ، بھل او ہک استاد وی ہا ، جئیں اپݨی زندگی علم دی ڳول وچ گزاری ۔

مينيلوس دا سب توں مشہور کم "سفيریکس" ناں دی کتاب ہئی ، جئیں وچ اوں سفيریکل جوميٹری (spherical geometry) دے بارے وچ لکھیا ۔ ایں کتاب وچ اوں سفيریکل مثلثیات (spherical trigonometry) دے اصولاں کوں بیان کیتا ، جینکوں اڄ وی فلکیات اتے جغرافيہ دے ميدان وچ استعمال کیتا ویندے ۔ ایں کتاب وچ او مينيلوس دا تھیورم وی ݙتا ، جینکوں اڄ وی جوميٹری دے ميدان وچ اہم سمجھیا ویندے ۔

مينيلوس فلکیات دے ميدان وچ وی ماہر ہا ۔ او تاریاں دی پوزیشن معلوم کرݨ اتے فلکیاتی حساب کتاب کرݨ وچ ماہر ہا ۔ او فلکیات دے آلات بݨاوݨ وچ وی ماہر ہا ، اتے او آسمان دے مشاہدے کیتے آلات استعمال کریندا ہا ۔ او تاریاں دی فہرست بݨاوݨ وچ وی دلچسپی رکھدا ہا ، اتے او تاریاں دے بارے وچ معلومات جمع کرݨ وچ ماہر ہا ۔

مينيلوس ہک وݙا استاد وی ہا ، اتے او سکندریہ وچ ریاضی اتے فلکیات دی تعلیم ݙیندا ہا ۔ اوندے شاگرد اوندے علم اتے مہارت دی تعريف کریندے ہن ۔ او اپݨے شاگرداں کوں ریاضی اتے فلکیات دے بارے وچ نویاں ڳالھاں سکھاوݨ وچ دلچسپی رکھدا ہا ۔
جام کمال خان

جام میر کمال خان آلیانی ہک پاکستانی سیاست دان ہن جیہڑے سابقہ وزیر اعلیٰ بلوچستان ہن۔ اوہ اگست 2018ء توں صوبائی اسمبلی بلوچستان دے رکن بݨ چکے ہن۔

ایندے توں پہلے اوہ جون 2013ء توں مئی 2018ء تائیں قومی اسمبلی پاکستان دے رکن ہن۔ اوہ نواز شریف دی وزارت عظمیٰ (2013ء - 2017ء) اتے شاہد خاقان عباسی دی وزارت (2017ء - 2018ء) دے عہد وچ وزیر پیٹرولیم اتے قدرتی وسائل رہے۔  

جام کمال دا تعلق بلوچستان دے ضلع لسبیلہ نال ہے۔ اوہ بلوچستان عوامی پارٹی دے بانی صدر ہن۔ انہاں دے پیؤ جام میر محمد یوسف اتے ݙاݙا جام غلام قادر وی بلوچستان دے وزیر اعلیٰٰ رہے۔

## پاکستان عام انتخابات، 2013ء
انہاں پاکستان عام انتخابات، 2013ء وچ بلوچستان دے حلقہ این اے۔270 (NA-270 (Awaran-Lasbela)) وچ پاکستان مسلم لیگ (ن) توں انتخاب وچ حصہ ڳھدا اتے کامیابی حاصل کیتی۔

## حوالہ

ونکی:ویکی ڈیٹا نال مطابقت رکّھݨ آلی مختصر تفصیل
ونکی:بلوچ شخصیتاں
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا کنوں ماخوذ پیشہ ورانہ ٻولی
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
ونکی:اردو ٻولی دے متن آلے مضمون
واجا پلین بلوچ

واجا پلین بلوچ ہک پاکستانی سیاست دان ہن جیہڑے پاکستان دی قومی اسمبلی دے منتخب رکن ہن۔

سیاسی کیریئر

## سیاسی کیریئر
واجا پلین بلوچ نے 2024 دے پاکستانی عام انتخابات وچ این اے-258 (پنجگور نال کیچ) توں نیشنل پارٹی دے امیدوار دی حیثیت نال کامیابی حاصل کیتی۔ انہاں 22,261 ووٹ حاصل کیتے جݙاں جو ݙوجھے نمبر تے بلوچستان نیشنل پارٹی (عوامی) دے نور احمد عادل نے 13,762 ووٹ حاصل کیتے۔

## حوالہ

ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:ڄمّݨ دا سال موجود نِھیں (جِین٘دیاں شخصیتاں)
ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
محمد عبدالغفور حیدری

محمد عبد الغفور حیدری 5 جون 1957ء کوں ضلع قلات وچ محمد عظیم دے گھر پیدا تھئے۔ انہاں دارالعلوم دارالہدیٰ، تھیڑی وچ ابتدائی دینی تعلیم حاصل کیتی۔ ایندے بعد اعلیٰ دینی تعلیم جامعہ مخزن العلوم خانپور اتے عالم فاضل دی سند دارالعلوم ٹنڈو الہ یار توں حاصل کیتی۔

## طالب علمی دے دور دیاں سرگرمیاں
حیدری پڑھݨ دے دوران جے ٹی آئی بلوچستان دے صدر اتے مرکزی نائب صدر رہے۔ 1980 وچ جمعیت طلبۂ اسلام توں مستعفی تھی تے جمعیت علمائے اسلام وچ شامل تھئے۔ ایم آر ڈی دی تحریک دے دوران انہاں مچھ جیل وچ رکھیا ڳیا۔ ہک سال قید بامشقت اتے ݙاہ کوڑیاں دی سزا سݨائی ڳئی۔

## سیاسی سرگرمیاں
1990 دے عام انتخابات وچ جمعیت علمائے اسلام دے ٹکٹ تے بلوچستان اسمبلی دے رکن منتخب تھئے۔ اوہ پارلیمانی قائد وی بݨے۔ تاج محمد جمالی دی قیادت وچ قائم تھیوݨ آلی صوبائی حکومت وچ جمعیت علمائے اسلام دی شمولیت دے بعد انہاں پبلک ہیلتھ انجینئری دے وزیر بݨایا ڳیا۔ ݙو سال بعد اتحادی جماعتاں وچ اختلافات پیدا تھئے۔ ایندے بعد حیدری نے جمالی دے خلاف تحریک عدم اعتماد پیش کیتی۔ بر سر اقتدار وزیر اعلیٰ نے قبل از وقت استعفیٰ ݙے ݙتا۔ ایندے بعد نواب ذوالفقار مگسی کوں وزیر اعلیٰ نامزد کیتا ڳیا۔ مولانا عبد الغفور حیدری نے انہاں دا مقابلہ کیتا اتے صرف ݙو ووٹاں نال ہریے۔ 1993 وچ این اے 204 (مستونگ) توں اوہ منتخب تھئے۔ حیدری نے سردار اختر مینگل کوں ہرایا۔ 1995 وچ جے یو آئی (ف) دے سیکریٹری جنرل منتخب تھئے۔ ایں منصب تے اوہ پنج واری منتخب تھئے اتے ہݨ وی فائز ہن۔ مئی 2009 وچ اوہ سینیٹر منتخب تھئے۔ 2013 دے انتخابات دے بعد ن لیگ اتے جے یو آئی (ف) نے رل تے حکومت بݨائی تاں وزیر مملکت برائے پوسٹل سروسز بݨائے ڳئے۔ ایں منصب تے اوہ 11 مارچ 2015 تائیں ہن۔

## عالمی شہرت
1994ء وچ بے نظیر بھٹو دے ݙوجھے دور حکومت وچ اقوام متحدہ دے اجلاس وچ عبد الغفور حیدری نے عربی وچ تقریر کیتی ہئی۔ ایں تے اتھاں موجود عرب ممالک دے نمائندیاں نے ٻہوں تعریف کیتی ہئی۔

## حوالہ

ونکی:بلوچ شخصیتاں
ونکی:ویکی ڈیٹا کنوں انج مختصر وضاحت
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
جمال رئیسانی

نوابزادہ میر جمال خان رئیسانی (ڄمݨ دی تریخ: 20 نومبر 1998)، ہک پاکستانی سیاست دان اتے پاکستان دی قومی اسمبلی دے رکن ہن، جیہڑے عہدہ سنبھالݨ دے ویلے پاکستان دی تاریخ وچ سب توں ڳھٹ عمر دے قانون ساز ہن۔

## سیاسی کیریئر
جمال رئیسانی نے 2024 دے پاکستانی عام انتخابات وچ این اے-264 (کوئٹہ-3) توں پاکستان پیپلز پارٹی پارلیمنٹیرینز دے امیدوار دے طور تے کامیابی حاصل کیتی۔ انہاں 10,678 ووٹ حاصل کیتے جݙاں جو ݙوجھے نمبر تے بلوچستان نیشنل پارٹی (مینگل) دے اختر مینگل نے 9,929 ووٹ حاصل کیتے۔

## حوالہ

ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:ڄمّݨ دا سال موجود نِھیں (جِین٘دیاں شخصیتاں)
ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
فضل الرحمٰن (سیاست دان)

## '''ڄَمݨ'''
مولانا فضل الرحمٰن 19 جون، 1953ء کوں ضلع ڈیرہ اسماعیل خان دے علاقے عبدالخیل وچ پیدا تھئے۔ انہاں دا نسب نامہ فضل الرحمن ولد محمود ولد محمد دراز ولد گلستان ولد عمر ولد محمد موسیٰ ولد علم ہے اتے انہاں دا تعلق قوم افغان دے قبیلہ ناصر دی شاخ یحییٰ خیل دے "علم" خاندان نال ہے۔

## '''تعلیم'''
مولانا فضل الرحمٰن نے ابتدائی تعلیم جامعہ حقانیہ اتے ول ملت ہائی اسکول ملتان توں حاصل کیتی۔ انہاں 1970ء وچ میٹرک فرسٹ ڈویژن وچ پاس کیتا۔ انہاں دارالعلوم اکوڑہ خٹک توں 1979ء وچ دور حدیث دی سند فضلیت حاصل کیتی۔ انہاں دے استاداں وچ مولانا مفتی محمود (والد)، مولانا عبداللطیف، شیخ الحدیث مولانا محمد اکبر اتے ٻئے شامل ہن۔ انہاں جامعہ پشاور توں 1983ء وچ اسلامک اسٹڈیز وچ بی اے اتے مصر دی جامعہ الازہر توں ایم اے دی ڈگری حاصل کیتی۔

## '''درس و تدریس'''
1979ء وچ سند فضلیت حاصل کرݨ دے بعد مولانا فضل الرحمٰن نے جامعہ قاسم العلوم ملتان وچ درس و تدریس دا آغاز کیتا۔

## '''سیاسی زندگی'''
مولانا فضل الرحمٰن نے 1980ء وچ اپݨے پیو مفتی محمود دی وفات دے بعد 27 سال دی عمر وچ جمعیت علمائے اسلام دے سیکرٹری جنرل دے طور تے اپݨی سیاسی زندگی دا آغاز کیتا۔ اوہ 1988ء وچ پہلی واری رکنِ قومی اسمبلی منتخب تھئے۔ انہاں 1993ء اتے 2002ء دے انتخابات وچ وی کامیابی حاصل کیتی۔ اوہ 2004ء توں 2007ء تائیں قائد حزب اختلاف وی رہے۔ مولانا فضل الرحمٰن نے افغانستان اتے کشمیر دی علاقائی پالیسی وچ اہم کردار ادا کیتا۔ 2001ء وچ انہاں افغانستان وچ جنگ دے بعد امریکہ مخالف مظاہریاں دی قیادت کیتی۔ اوہ 2008ء وچ قومی اسمبلی دی کشمیر کمیٹی دے چیئرمین منتخب تھئے۔ 2018ء دے عام انتخابات وچ اوہ قومی اسمبلی دی نشست حاصل نئیں کر سڳے۔ اوہ اپوزیشن تحریک پاکستان ڈیموکریٹک موومنٹ (PDM) دے سربراہ وی رہے۔

## '''ہندوستان دا سرکاری دورہ'''
2003ء وچ مولانا فضل الرحمٰن نے ہندوستان دا اہم دورہ کیتا اتے اوں ویلے دے ہندوستانی وزیر اعظم اٹل بہاری واجپائی نال ملاقات کیتی۔ انہاں کشمیر کوں ہک علاقائی مسئلہ قرار ݙتا اتے ݙوہاں ملکاں دے درمیان تجارتی اتے معاشی تعلقات دی بحالی تے زور ݙتا۔

اہل سنت والجماعہ دیوبند مکتب فکر کے پیروکار ہونے کے باعث وہ دیوبندی حنفی کہلاتے ہیں۔ فضل الرحمان کی جماعت جمعیت علما اسلام (ف) پاکستان کے صوبوں خیبر پختونخوا اور بلوچستان میں بہت اثر ورسوخ رکھتی ہے۔ بلوچستان میں ہمیشہ ان کی جماعت کے بغیر کوئی پارٹی حکومت نہیں بنا پاتی، انھوں نے مشہور تحریک ایم آر ڈی میں قائدانہ کردار ادا کیا جو جنرل ضیاءالحق کے خلاف تھی جن میں ان کے ساتھ پیپلزپارٹی شریک تھی جس کی پاداش وہ 2 سال تک جیل میں بھی رہے ان کا کردار حکومت کی بائیں بازو کی جماعت پاکستان پیپلز پارٹی میں 1992ء میں بڑھ گیا۔ وہ 1988ء میں قومی سطح کی سیاست میں آئے اور پہلی بار رکنِ قومی اسمبلی منتخب ہوئے۔

## حوالہ

ونکی:ویکی ڈیٹا کنوں انج مختصر وضاحت
ونکی:پشتون شخصیتاں
ونکی:پاکستانی سیاست دان
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا کنوں ماخوذ پیشہ ورانہ ٻولی
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
ونکی:مادر علمی ویکی ڈیٹا کنوں ماخوذ
محمود خان اچکزئی

پشتونخوا ملی عوامی پارٹی دے چیئرمین اتے پشتون قوم پرست راہنما محمود خان اچکزئی 1948ء وچ ضلع قلعہ عبداللہ دی تحصیل گلستان دی وستی کلی عنایت اللہ کاریز وچ عبدالصمد خان اچکزئی دے گھر پیدا تھئے۔

محمود خان اچکزئی نے ابتدائی تعلیم گورنمنٹ پرائمری اسکول عنایت اللہ کاریز قلعہ عبد اللہ اتے گورنمنٹ سپیشل ہائی اسکول کوئٹہ توں حاصل کیتی۔ سائنس کالج کوئٹہ توں ایف ایس سی کرݨ دے بعد مزید تعلیم حاصل کرݨ کیتے پشاور چلے ڳئے جتھاں انہاں یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی پشاور توں 1971ء وچ بی ای میکینکل انجینئری دی ڈگری حاصل کیتی۔

## عملی سیاست

محمود خان اچکزئی نے سیاست دا آغاز اپݨے پیؤ خان عبد الصمد خان اچکزئی دی شہادت دے بعد شروع کیتا جیہڑے پشتونخوا ملی عوامی پارٹی دے چیئرمین ہن۔ عبد الصمد خان دی شہادت دے بعد محمود اچکزئی کوں ایں پارٹی دا سربراہ منتخب کیتا ڳیا۔ اوہ 2 فروری 1974ء کوں ضمنی انتخاب وچ بلوچستان صوبائی اسمبلی دے رکن بݨے۔ ایندے علاوہ اوہ قلعہ عبداللہ اتے کوئٹہ توں کئی واری قومی اسمبلی دے رکن وی منتخب تھی چکے ہن۔

محمود خان اچکزئی پشتون، سندھی اتے بلوچ قوم پرست جماعتاں دے اتحاد پونم اتے آل پارٹیز ڈیموکریٹک موومنٹ (اے پی ڈی ایم) دے چیئرمین وی رہ چکے ہن۔ انہاں دی جماعت پشتونخوا ملی عوامی پارٹی نے 2008ء دے انتخابات دا احتجاجاً بائیکاٹ کیتا۔

## حوالہ جات

ونکی:کوئٹہ دیاں شخصیتاں
ونکی:پشتون شخصیتاں
ونکی:پاکستانی سیاست دان
ونکی:بلوچستان دے سیاست دان
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا کنوں ماخوذ پیشہ ورانہ ٻولی
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
ونکی:مادر علمی ویکی ڈیٹا کنوں ماخوذ
محمد الادریسی

## محمد الادریسی
محمد الادریسی ، ہک جغرافیہ دان ، نقشہ نگار اتےملخ پھرندڑہا ، جیڑھا 1100 عیسوی وچ مراکش وچ پیدا تھیا اتے 1166 عیسوی وچ صقلیہ (سسلی) وچ فوت تھیا ۔ اوں دا تعلق عرب دنیا نال ہئی پر اوں اپݨی زندگی دا وݙا حصہ سسلی دے بادشاہ راجر دوم دے دربار وچ گزاریا ۔ 

الادریسی اپݨی زندگی وچ ٻہوں سارے سفر کیتے اتے دنیا دے مختلف حصیاں دا مطالعہ کیتا ۔ اوں افریقہ ، یورپ اتے ایشیا دے کئی علاقیاں دا دورہ کیتا اتے اتھوں دے جغرافیائی حالات ، ثقافت اتے تاریخ بارے معلومات کٹھیاں کیتیاں ۔ اوندیاں معلومات دی بنیاد تے راجر دوم دی فرمائش تے ہک وݙا نقشہ تیار کیتا ڳیا ، جینکوں "تابولا روجیریانا" آکھیا ویندے ۔ ایہ نقشہ اوں ویلھے دا سب توں تفصیلی اتے درست نقشہ ہئی ۔ 

الادریسی دی سب توں مشہور کتاب "نزہۃ المشتاق فی اختراق الآفاق" (دنیا دے دورے دا شوق رکھݨ والے دی تفریح) ہئی ۔ ایں کتاب وچ دنیا دے مختلف علاقیاں دا تفصیلی ذکر موجود ہے ۔ ایں کتاب وچ دریاواں ، پہاڑاں ، شہراں اتے مختلف تہذیباں بارے معلومات موجود ہن ۔ اوں مختلف قوماں دے رسوم و رواج ، زباناں اتے معیشت بارے وی لکھیا ۔ 

الادریسی طب اتے نباتات دے علم وچ وی دلچسپی رکھی ۔ اوں مختلف پودیاں اتے گھاہ ٻوٹ دے طبی استعمال بارے وی معلومات کٹھیاں کیتیاں ۔ اوں سسلی دی آب و ہوا اتے نباتات بارے وی لکھیا ۔
ریجیومونٹینس

## ریجیومونٹینس
ریجیومونٹینس ، جینکوں جوہانس مولر وون کونیگسبرگ وی آکھیا ویندے ، ہک وݙا جرمن ریاضی دان ، فلکیات دان اتے مترجم ہا ، جیڑھا 1436 عیسوی وچ کونیگسبرگ (اڄوکا جرمنی) وچ پیدا تھیا اتے 1476 عیسوی وچ روم (اٹلی) وچ فوت تھیا ۔ اوں دا کم یورپی نشاۃ ثانیہ وچ علم نجوم اتے ریاضی دی ترقی وچ اہم ثابت تھیا ۔

ریجیومونٹینس اپݨی زندگی دا وݙا حصہ علم دی تلاش وچ گزاریا ۔ اوں وینس اتے ہنگری وچ تعلیم حاصل کیتی اتے یونانی اتے عربی کتاباں دا مطالعہ کیتا ۔ اوں بطلیموس دی کتاب "المجسطی" دا لاطینی وچ ترجمہ کیتا ، جیندے نال یورپی عالماں کوں قدیم یونانی علم نجوم تک رسائی ملی ۔

ریجیومونٹینس ریاضی وچ وی اہم کم کیتا ۔ اوں مثلثیات دے علم کوں بہتر بݨایا اتے سائن اتے کوسائن دے جدول تیار کیتے ۔ اوندی کتاب "ڈی ٹرائینگولس اومنی موڈس" (ہر قسم دے مثلثاں بارے) مثلثیات دے علم وچ ہک اہم کتاب ہے ۔ اوں الجبرا اتے حسابی نظام وچ وی کم کیتا ۔

ریجیومونٹینس فلکیات وچ وی اہم کردار ادا کیتا ۔ اوں سیاریاں دی حرکت دا مطالعہ کیتا اتے فلکیاتی جدول تیار کیتے ۔ اوں فلکیاتی آلات وی بݨائے ، جیندے نال سیاریاں دی حرکت دی پیمائش کیتی ویندی ہئی ۔ اوں کیلنڈر دی اصلاح وچ وی اہم کم کیتا ۔

ریجیومونٹینس اپݨی زندگی وچ ٻہوں سارے کتاباں لکھیاں ، جیندے وچ ریاضی ، فلکیات اتے ترجمے شامل ہن ۔ اوندی کتاباں یورپی عالماں کیتے علم دا اہم ذریعہ بݨیاں ۔ اوں چھاپہ خانے دی مدد نال کتاباں شائع کیتیاں ، جیندے نال علم دی اشاعت وچ تیزی آئی ۔
ایبل فولون

## ایبل فولون
ایبل فولون ، ہک فرانسیسی موجد ، انجینئر اتے جنگی فنون دا ماہر ہا ، جیڑھا 1513 عیسوی وچ پیدا تھیا اتے 1563 یا 1565 عیسوی وچ فوت تھیا ۔ اوں دا کم جنگی فنون اتے انجینئرنگ دے شعبیاں وچ اہم ثابت تھیا ۔ 

فولون اپݨی زندگی دا وݙا حصہ جنگی فنون اتے فوجی انجینئرنگ وچ گزاریا ۔ اوں توپاں اتے ٻئے جنگی آلات دی تیاری وچ مہارت حاصل کیتی ۔ اوں توپ خانے دے نظام کوں بہتر بݨایا ۔ اوندیاں ایجاداں فرانسیسی فوج دی طاقت وچ اضافہ کیتا ۔ 

فولون خفیہ لکھت (سائفر) دے علم وچ وی دلچسپی رکھی ۔ اوں خفیہ پیغامات بھیڄݨ دے نویں طریقے ایجاد کیتے ، جیندے نال فوجی اتے سفارتی معلومات کوں محفوظ رکھیا ونج سگدا ہئی ۔ اوندیاں ایجاداں فرانسیسی حکومت کوں جاسوسی اتے خفیہ معلومات دے حصول وچ مدد ݙتی ۔ 

فولون ٻیاں وی کئی ایجاداں کیتیاں ، جیندے وچ نقشہ سازی دے آلات اتے پیمائش دے اوزار شامل ہن ۔ اوں زمین دی پیمائش دے نویں طریقے ایجاد کیتے ، جیندے نال نقشیاں دی تیاری وچ آسانی تھئی ۔ اوندیاں ایجاداں جغرافیائی علم اتے نقشہ سازی دے فن کوں بہتر بݨایا ۔ 

فولون اپݨی زندگی وچ ٻہوں ساریاں کتاباں لکھیاں ، جیندے وچ جنگی فنون ، خفیہ لکھت اتے انجینئرنگ بارے معلومات موجود ہن ۔ اوندیاں کتاباں فوجی انجینئراں اتے جنگی فنون دے ماہرین کیتے اہم ذریعہ بݨیاں ۔ اوں اپݨی ایجاداں اتے علم نال فرانسیسی فوج اتے سائنس دے میدان وچ اہم کردار ادا کیتا ۔
پیڈرو نونس

## پیڈرو نونس
پیڈرو نونس ، ہک وݙا پرتگالی ریاضی دان ، فلکیات دان اتے جغرافیہ دان ہا ، جیڑھا 1502 عیسوی وچ پرتگال وچ پیدا تھیا اتے 1578 عیسوی وچ کوئمبرا (پرتگال) وچ فوت تھیا ۔  اوندا کم بحری سفر ، نقشیاں دی تیاری اتے علم نجوم دے شعبیاں وچ اہم ثابت تھیا ۔

نونس اپݨی زندگی دا وݙا حصہ ریاضی ، فلکیات اتے جغرافیہ دے مطالعے وچ گزاریا ۔ اوں کوئمبرا یونیورسٹی وچ تعلیم حاصل کیتی اتے بعد وچ اوں یونیورسٹی وچ پروفیسر بݨیا ۔ اوں بحری سفر دے دوران پیش آوݨ والے مسئلیاں دا حل کڈھݨ وچ اہم کردار ادا کیتا ۔ اوں "لکسوڈروم" دا تصور پیش کیتا ، جیڑھا بحری جہازاں کوں مستقل زاویے تے سفر کرݨ وچ مدد ݙیندا ہئی ۔ ایں تصور بحری سفر کوں آسان بݨایا اتے نقشیاں دی تیاری وچ اہم کردار ادا کیتا ۔

نونس نقشیاں دی تیاری وچ وی اہم کم کیتا ۔ اوں نقشیاں دی درستگی کیتے نویں طریقے ایجاد کیتے ۔ اوں نقشیاں تے عرض بلد اتے طول بلد دے نظام کوں بہتر بݨایا ، جیندے نال بحری جہازاں کوں اپݨا رستے دا پتہ لاوݨ وچ آسانی تھئی ۔ اوندیاں ایجاداں پرتگالی بحری چڑھیاں کوں کامیاب بݨاوݨ وچ مدد ݙتی ۔

نونس علم نجوم وچ وی اہم کم کیتا ۔ اوں سیاریاں دی حرکت دا مطالعہ کیتا اتے فلکیاتی جدول تیار کیتے ۔ اوں کیلنڈر دی اصلاح وچ وی حصہ پاتا ۔ اوں اپݨی کتاب "ٹریٹائس آن دی سفیئر" (Treatise on the Sphere) وچ فلکیات اتے جغرافیہ دے بارے وچ تفصیلی معلومات ݙتیاں ۔

نونس اپݨی زندگی وچ ٻہوں ساریاں کتاباں لکھیاں ، جیندے وچ ریاضی ، فلکیات اتے جغرافیہ دے بارے وچ معلومات موجود ہن ۔ اوندیاں کتاباں پرتگالی بحری چڑھیاں اتے سائنس دے طالب علماں کیتے اہم ذریعہ بݨیاں ۔ اوں اپݨی ایجاداں اتے علم نال پرتگالی بحری سفر اتے سائنس دے میدان وچ اہم کردار ادا کیتا ۔