open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
آکھ فرید الف

وسیب دے لوک کتنے وݙے ہِن ، ایندا اندازہ ایں ڳالھ توںتھیندے جو1848 ء ترائے سال دی عمر اچ آپ دے وݙے بھراحضرت خواجہ فخر جہاں آپ کوں اپݨے وݙے بھرا خواجہ تاج محمود کنیں پڑھݨ کیتے ٻلہایا ۔ ملتانی قاعدے دی الفت تے انگل رکھیندے ہوئے خواجہ تاج محمود فرمایا ’’ آکھ فرید الف‘‘ خواجہ فرید جواب اچ آکھیا ’’ آکھ فرید الف ‘‘ خواجہ تاج محمود ترائے واری ایہے الفاظ پھیرے ݙیوائے تے جواب اچ وی خواجہ فرید وی آکھ فرید الف اکھیندے ریہے ۔ اے سُݨ تے حضرت خواجہ فخر جہاں اتے بیٹھے ہوئے لوکیں تے وجد طاری تھی ڳیا ۔ اللہ آلیں دی محفل ہئی،ڳالھ ملتانی قاعدے دی الف توں اللہ دی الف تئیں پُڄ ڳئی تے اللہ آلیں دی محفل ݙاڈھی تھی ڳئی۔ خواجہ فرید ایہو سبق جوانی اچ وی یاد رکھیا تے شاعری اچ وی جاہ جاہ فرمایا :۔

الف ہکو ہم بس وے میاں جی

ہور کہانی مول نہ بھاݨی

الف ڳیوم دم کھس وے میاں جی

اٹھ سال دی عمر اچ حفظ اے وی ہک تریخی واقعہ ہے ، جو ’’ آکھ فرید الف ‘‘ آلے کوں پڑھاکو ٻال چھڑا اٹھ سال دی عمر اچ نہ صرف قرآن مجید حفظ کیتا ،بلکہ ٻہوں ساری دینی تعلیم وی سِکھ گھدی۔حضرت خواجہ غلام فرید دی عمر اجٖݨ چار سال ہئی تاں آپ دی اماں سیݨ جھوک لݙا ڳئی ۔ اٹھ سال دے تھئے تاں ابا سئیں وی اللہ کوں پیارے تھی ڳئے ۔ انہاں دی فوتگی دے بعد وݙے بھرا خواجہ فخر الدین عرف فخر جہاں سجادہ نشین بݨئے ۔ انہاں دی اولاد نہ ہئی انہاں خواجہ فرید کوں اپݨا پُتر بݨا گھدا تے انہاں خواجہ فرید دی تعلیم، تربیت سانبھ اولاد توں ودھ تے کیتی تے اناہں کوں یتیمی دا احساس نہ تھیوݨ ݙتا۔

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان ، 2018ء
پاکپتن شریف

پاکپتن شریف دا پراݨا ناں اجودھن ، ستلج دے کنارے اَڄ دے پاکپتن شریف کوںاَڄ دا وݙا ناں حضرت بابا فرید الدین گنج شکرؒ سئیں ݙتا ، اوں ویلے دریا تے پتݨ ہا تے اَڄ پاکپتن شریف بݨ ڳے ، نور جہاں دی مقامی سرائیکی دھمال ’’پاکپتن تے آن کھلوتی ٻیڑی میری بنے لا‘‘ ایں شہر دی نسبت نال اے۔

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
جھنگ دا پراݨا ناں

جھنگ دا پراݨا ناں جھگی سیالاں ، سرائیکی اِچ جھگی اوں عارضی کمرے کوں سݙیندن جیرھی ککھیں تے سریں نال بݨائی ونجٖے ، بعد اِچ جھگی سیالاں علاقے دے وݙے جنگلات دی نسبت نال جھنگ بݨ ڳیا۔

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سولہویں صدی تے میانوالی

میانوالی وسیب دے سرائیکی بزرگ ، میاں علی دے ناں تے ہے ، اے شہر سولہویں صدی اِچ آباد تھیا۔

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
مظفرگڑھ دا پہلا ناں

مظفرگڑھ دا پہلا ناں خان گڑھا ہا ، اڄوکا خانگڑھ وݙا خانگڑھ اکھویندا ہا تے اے نِکا۔1880 ء وچ شہید سرائیکستان تے والئی ملتان نواب مظفر خان اِتھاں قلعہ تعمیر کرایا تے مظفر خاں دی نسبت نال مظفرگڑھ تھی ڳیا ، مظفر آباد ریلوے سٹیشن جیرھا ملتان شہر دا حصہ ہے اے وی مظفر خان دی نسبت نال ہے تے آزاد کشمیر دا دارالحکومت مظفر آباد وی نواب مظفر خاں دی نسبت نال قرار ݙتا ویندے کیوں جو صوبہ ملتان دیاں حداں کشمیر تئیں ہن۔

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
ہیڈراجکاں

چولستان دے علاقے اِچ موجود ہیڈ راجکاں دا اصل ناں ہیڈ رازقاں ہے ، اے اتھاں دی رازقاں بی بی دے ناں تے جیرھی جو ٻہوں نیک خاتون ہئی ، روہی دے لوکاں کوں پاݨی ݙیندی ہئی ، انگریزاں ہیڈ تعمیر کیتا تاں او بی بی دے عمل توں ٻہوں متاثر تھئے تے ہیڈ کوں انہاندے ناں نال منسوب کیتا ، آبادکار آئے تاں انہاں رازقاں کوں راجکاں بݨا ݙتے کیوں جو او رازقاں ٻول نی سڳدے ۔ اے وی ݙسی ونجٖاں جو ’’ازرق‘‘ دا لوظ وی اجرک دے معنے اِچ ایویں تبدیل تھئے۔

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
ٹوبہ ٹیک سنگھ

وسیب دے ہک درویش سکھ ’’ٹیکو سنگھ‘‘ دے ناں تے ہے ، آکھدن جو اِتھاں ہک وَݨ تے ہک ٹوبہ ہا ، او لوکیں کوں پاݨی پلیندا ہا ،اوندے ناں تے شہر بݨ ڳیا۔

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
ڈیراور

ڈیراور قلعہ ڈیراور دے ناں تے ہے جو کہ چولستان اِچ ہے تے ایں قلعے کوں ݙیکھݨ سانگے پرے پرے توں خُلق اَمدی اے۔

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
رحیم یارخان

رحیم یار خان نواب آف بہاول پور دے پتر رحیم یارخان عباسی دے ناں تے ایندا پہلا ناں نوشہرہ ہے ۔ بزرگ ہُݨ وی اینکوں نوشہرہ سݙیندن۔

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
عبدالحکیم ۔ شہر

عبدالحکیم اِتھاں دے سرائیکی بزرگ حضرت عبدالحکیم سئیں دے ناں دی نسبت نال دریائے راوی دی مݨ تے آباد تھیا ، اِتھاں ہیڈ سدھنائی وی بݨیے ، سرائیکی اِچ سدھنائی دا مطلب سدھی نئے یعنی ’’سیدھا دریا‘‘ ہے۔

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
آفاقی تے علامہ نسیم طالوت

علامہ نسیم طالوت سرائیکی وسیب تے سرائیکی زبان و ادب دا ٻہوں وݙا ناں اے ،  1909ء اِچ نوتک محمید دیرہ غازی خان اِچ پیدا تھئے ، تے 20مارچ1963ء کوں ملتان اِچ وفات پاتی ، علامہ صاحب عربی ، فارسی تے اُردو تے دسترس رکھیندے ہَن ، سرائیکی اُنہاندی اپݨی ماء ٻولی ہئی ، آپ دا شمار ہندو پاک دے معروف علمی اکابرین وچ تھیندے ، آپ دے علمی کم توں علامہ اقبال تے مولانا حسین احمد مدنی وی متاثر ہَن ۔ ملتان دے پروفیسر ڈاکٹر مختار ظفر آپ دی شخصیت ، شاعری تے علمی کارنامیاں تے تحقیق کیتی اے ۔ ڈاکٹر صاحب دا مقالہ قابل قدر تے پڑھݨ دے لائق اے ۔ آپ ٻہوں وݙی علمی شخصیت علامہ منظور احمد آفاقی دے نانا سئیں ہن۔

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
آباد پور

آباد پور تحصیل صادق آباد،ضلع رحیم یار خان اچ واقع ہک قصبہ جیڑھا جو تھاݨہ آبادپور دے ناں نال مشہور اے۔ ضلعی صدر مقام دے شمال مغرب توں30کلو میٹر دے فاصلے تے واقع ، ݙو صدیاں پُراݨا اے قصبہ قلمی امباں دے باغاں دی وجہ نال مشہور اے۔ آبادی تقریباً10ہزار، شرح خواندگی 40فیصد جھبیل قوم دی اتھاں اکثریت ہے۔ ݙوجھیاں قوماں یعنی شیخ، لنگاہ تے آرائیںوی وسدن۔ ایں علاقے دی قسمت جاڳی پی اے جو سی پیک منصوبہ اتھوں گزردا پے ، اتھاں دے لوک اپݨی دھرتی ،اپݨی مٹی تے سرائیکی ٻولی نال محبت کرݨ آلے ہِن ۔ 

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
آدم صحابہ

آدم صحابہ رحیم یار خان توں کراچی ویندیں ہوئیں اڳلا ریلوے اسٹیشن آدم صحابہ ہے جیڑھا جو 11کلو میٹر دے فاصلے تے ہے۔ ایندی وجہ تسمیہ اے ہے جو اسٹیشن توں شمال مغرب آلے پاسے ݙو میل تے فاصلے تے ہک لمبی قبر ہے جیندے متعلق آکھیا ویندے جو اے حضور نبی اکرم صلی اللہ علیہ وسلم دے ہک صحابی دی قبر ہے جیڑھے جو کفار نال جنگ  دے دوران شہید تھی ڳے ہن۔

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
بہاول نگر

بہاولنگر دا ناں نواب بہاول خاں دے ناں تے ایویں چھوٹے چھوٹے شہراں دے ناں جیویں ترنڈہ سوائے خاں ، سوائے خان عباسی، کوٹ سمابہ ، سمابہ خاں عباسی، سہجہ ، سہجہ خان عباسی دے ناں تے ݙسیے ویندن ، ایویں ریاست بہاولپور دے اکثر شہر والیان ریاست یا خاندان عباسی دے ناں تے ہِن۔

بہاول پور ڈویژن دا ہک ضلع ہے۔ 1953ء اچ ضلع دی حیثیت ݙتی ڳئی۔ ایندے شمال اچ ضلع ساہیوال ، مشرق اچ فیروز پور (بھارت )جنوب اچ بیکانیر(بھارت) تے مغرب اچ ضلع بہاول پور واقع ہے ۔ بھارت دی سرحد شہر بہاول نگر توں صرف ݙاہ میل دے فاصلے تے ہے۔ اے ضلع پنج تحصیلاں تے مشتمل ہے۔ بہاول نگر، منچن آباد ، چشتیاں ،ہارون آباد، تے فورٹ عباس ۔ ضلع دا رقبہ 3428مربع میل تے آبادی 13لکھ 71ہزار ہے۔ دریائے ستلج ضلع دی اراضی کوں سیراب کریندے ۔ کݨڑک ، چاول ، گنا، کپاہ ، امب ، کیلا ، امرود ایں ضلع دیاں اہم زرعی پیداواراں ہن۔

شہر بہاول نگر لاہور توں 193میل جنوب تے بہاول پور توں سو میل مشرق اچ واقع ہے۔ امیر بہاول پور نواب صادق محمد خان عباسی خامس نے اپݨے ابا سئیں نواب محمد بہاول خان خامس دے ناں نال ایں وستی دا ناں بہاول نگر رکھیا ۔اے شہر فورٹ عباس تے میکلوڈگنج کیتے اہم مواصلاتی رابطہ ہے۔ شہر اچ ترائے کالج ست ہائی سکول ،ݙو دینی دارالعلوم تے کئی مڈل تے پرائمری سکول ہن۔بہاول نگر اچ ہُݨ باقاعدہ فوجی چھائونی قائم تھی ڳی ہے۔ سلیمانکی روڈ تے اسپورٹس اسٹیڈیم ہے۔ آبادی دے ودھارے دے نال جدید وستیاں وی آباد تھیاں ہن تے بازاراں دی رونق وی ودھ ڳئی ہے۔ دائود بازار، ہارون بازار تے ریلوے بازار زیادہ اہم تے وݙے ہن زرعی علاقہ ہووݨ دی وجہ نال غلہ ، کپاہ تے تیل دے بیجاں دی وݙی منڈی ہے۔ آبادی 74ہزار ہے۔

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
ملتان دیاں واراں

ملتان دیاں واراں سئیں پروفیسر شوکت مغل دی کتاب دا ناں ہے ۔ ایں کتاب وچ انتساب شہید ملتان سئیں نواب مظفر خان شہید دے ناں لایا ڳے ۔ ایں کتاب وچ نواب مظفر خان شہید تے انہاں دے ݙوجھے شہداء دے بارے منظوم خراج عقیدت ہے ، جنہاں ظالم حملہ آوراں دا بہادری تے جرأت نال مقابلہ کیتا تے اوں ویلے دے شاعراں انہاں کوں نظم دی صورت اِچ منظوم نذرانہ عقیدت پیش کیتا۔ شاعری دی اصناف سخن وچ ایں صنف کوں ’’وار‘‘ دا ناں ݙتا ڳے ۔ پروفیسر شوکت مغل لکھدن جو وار دا مطلب ہے ، حملہ ،چوٹ ، ضرب ، مار ، دھاوا ، صدمہ تے خیرات ۔ گویا ماء دھرتی سانگے اپݨا سر تے اپݨی جان قربان کرݨ آلیاں سانگے واراں لکھیاں ویند ن۔ آس ہے جو اساں سارے وار جوگے تھیووں تے اپݨے وطن وسیب تے اپݨی ماء دھرتی کوں جاناں ݙے تے بچائوں۔ 

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
آپ کوں آپ سُن٘ڄاݨوں

خواجہ فرید سئیں فرمائے ’’جو کوئی چاہے فقیر فنا کوں اپݨے آپ کوں ڳولے ‘‘ اپݨے آپ دی ڳول دا مطلب اے جو اساں آپ کوں سنڄاݨوں اپݨے وسیب کوں سنڄاݨوں تے وسیب دی ہر شئے دی ڄاݨ پچھاݨ کروں ۔ اساں ہر حوالے نال اپݨے سارئیکی رنگ ءِ چ آئوں ، اپݨا الا ٻول ، چال ڈھال ، اپݨے ناں اپݨی ٻولی ءِ چ ہوون ، اپݨا لباس تے اپݨی خوراک سب دیسی ہووے کجھ شئیں لکھدا پیاں انہاں تے توجہ ݙیوں تے انہائیں کوں عام کروں جیویں جو اساں ݙسائوں جو ایندے وچ ہر شئے دی وضاحت کھڑی تے سنڄاݨ تھی ویندی اے سرائیکی سندھی دے سوا کہیں ٻی زبان ءِ چ ا ے خوبی کینھی۔

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سرائیکی ٻول

### رشتے
سوتر، چاچے دا پُتر ،مسات ،ماسی دا پُتر ، مولیر ، مامیں دا پُتر ، پھوپھیر ،بوا دا پُتر 

### پاسے
اُبھا ،لماں ، پوادھ ،پچھادھ ،

### ݙینھ ۔
چھݨ چھݨ ،آݙت ،سنوار، منگلوار ، بدھوار ، خمیس ، جمعہ 

### زمانے
پچھوال (ماضی )  اڄوال (حال)  اڳوال ( مستقبل )  

### مُداں
ہُنالا ،سیالا ،وݨ پھپھوڑ ،پتر کیر ،مینھ جھڑ 

### مہینے
چیتر ، وساخ ، ڄیٹھ ،ہاڑ ،ساوݨ ،بدرا ، اسوں ،کتی ، منگھر ، پوہ ،مانگھ ،پھڳݨ 

### ویلہے
پرہ باکھ ، ککڑ بانگ اسیر ویلہا ، چیڑی چوڳ سویل ، ݙوپہر ،نماشاں ، شام ،منہ اندھارا ، رات ، دھمی ، کانا ݙینھ ، پیشیں ، دیگر ، ڈھلدی شام ،اڄ رات ، اڳلی رات ، پچھلی رات ، اڄ ،کل کلتھوں ، وݙا ویلا ،ݙینھ لا ویلا ، لاٹ پلاٹاں ݙینھ ، چندروکی رات ،چوݙی دی رات ، عید داݙینھ

### ٹٻر ۔
ݙاݙی،ݙاݙا ،ابا ،اماں ،دھی ، پُتر ، سس،نناݨ ، نونہہ ، جٖوانترا ، بھیݨ ، بھرا ، سالا ، سالی ، چاچا ، چاچی ، بھجٖائی ،ماماں ،مامیں ،پوترا،پوتری ،جھلوترا ، جھلوتری ،پیئو ، پتندر، مترائی ، مترایا ، ݙوہترا ، ڈوٖہتری ، ذال ، پئے ، منگیندا ،منگیندی ۔

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
آساں پوریاں تھیسن

سرائیکی وسیب اِچ ٻالیں کوں سرائیکی ماء ٻولی اِچ تعلیم ݙیوݨ سانگے بندہ ناچیز (ظہور دھریجہ) دی طرفوں لاہور ہائیکورٹ وچ رٹ پٹیشن ایں سال (2018) دائر کیتی ڳئی اے ، مقدمہ دے وکیل سئیں سید نثار صفدر ایڈووکیٹ ہِن ، سید نثار صفدر دا تعلق ڈیرہ اسماعیل خان تے ٹانک نال ہے ۔ انہاں دا اے آکھݨ ہے جو اساݙا کیس میرٹ تے ہے ، انشاء اللہ ضرور کامیابی حاصل تھیسے تے سرائیکی تعلیم دیاں آساں پوریاں تھیسن ۔ انشاء اللہ

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
آدم واہݨ

آدم واہݨ ضلع لودھراں دی تحصیل لودھراں دا پُراݨا قصبہ دریائے ستلج دے کھٻے پاسے اُچاڑ تے واقع ہے۔ دریائے ستلج دے ایمپرس برج توں تقریباً ݙڈھ میل دے فاصلے تے ہے۔ لاہور توں کراچی ونجٖݨ آلی شاہراہ ایندے نالوں لنگھدی اے۔ پچھلے کجھ سالیں اچ ضلع کونسل ملتان ریلوے اسٹیشن آدم واہن دے نیڑے شاہراہ تے ہیڈبرج تعمیر کیتا ہے تے پُراݨا ریلوے پھاٹک بند کر ݙتے۔ کراچی تے ملتان دے وِچکار ریل گاٖڈی دا اجراء 1878ء اچ تھیا۔لہٰذا ریلوے اسٹیشن آدم واہݨ دی تعمیر 1878ء توں پہلے تھئی ہوسی۔اوں ویلھے آبادی تقریباً ݙو ہزار نفوس دے لڳ بھڳ ہوسی۔ اہل ہنود دی ہک پُراݨی مڑھی (نِکڑا مندر) بھنی سڑک تے خراب حالت اچ موجود ہے۔ نواب محمد بہاول خا ن عباسی اول متوفی (1750ئ) بانی ریاست بہاول پور نے اپݨی رہائش کیتے تعلقہ آدم واہن دا استمراری پٹہ دیوان کوڑامل صوبیدار ملتان توں 1748ء اچ حاصل کیتا تے ایں سال شہر بہاولپور دی بنیاد دریائے ستلج توں جنوب آلے پاسے ترائے میل دے فاصلے تے رکھی۔ ریاست بہاولپور دے او علاقے جیڑھے جو دریائے ستلج دے پار ہن، جنہاں اچ آدم واہن وی شامل ہا، رنجیت سنگھ دے جنرل ونٹورا نے 1840ء اچ فتح کر تے  ٻہوں ظلم وسائے۔ اتھاں دے لوکیں رنجیت سنگھ دے ظلم دے سامھے سر نہ نوایا ، آدم واہݨ بہاولپور توں اٹھ کلومٹر دے فاصلے تے ہے ۔ 

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
آثارِ تے تحقیق

سرائیکی وسیب اچ تحقیقی ادارے بالکل کائنی ۔ کہیں وی یونیورسٹی دے قیام دا مقصد مقامی زبان ، ثقافت تے اتھاں دے آثار تے تحقیق ہوندے ۔ اتھاں یونیورسٹیاں صرف اپݨے پسند دے لوکیں تے پسند دے موضوعات تے تحقیق کرویندن ۔ اتھاں ریسرچ دا دروازہ اُکا بند اے ۔ زکریا یونیورسٹی ملتان تے اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور اچ خواجہ فرید چیئر منظور اے پر اینکوں فنکشنل نی کیتا ویندا ۔ یونیورسٹی دی وسیب دشمن بیورو کریسی توں پہلے خود اپݨے لوک رکاوٹ اِن ۔ گومل یونیورسٹی دیرہ اسماعیل خان خود سرائیکی شعبے کوں فنکشنل نی کرݨ ݙتا ویندا پیا ۔ ایویں تحقیق تے ریسرچ دے حوالے نال قدم قدم تے مسائل اِن ۔ میں ول ول لکھداں میکوں لوک آہدن جو تُساں نہ لکھیا کرو ، تُساں سچ لکھدو لوکیں کوں مرچاں لڳدن ۔ ولا او اپݨے طالب علمیں کوں روک ݙیندن جو ریسرچ ورک اچ جھوک دا ناں نہ چاؤ۔ میں اکھینداں کیا جھوک تے ریسرچ دے لالچ اچ میں سچ ڳالھ کرݨ چھوڑ ݙیواں ؟ جھوک دا اتنا کم تھی ڳے جو ایندے درجناں موضوعات تے مختلف شعبیاں تے کئی لوک ایم فل تے پی ایچ ڈی کر سڳدن ، کئی واری ایم اے تے ایم فل دے سٹوڈنٹ آئن جو اساں تھیسز لکھݨ چہندوں ۔ میں آکھیا جی بسم اللہ ، ول او آ تے ݙسیندن جو استادیں روک ݙتے تے آکھئے خبردار جھوک دا ناں ول نہ چویجو۔ ہک واری اسلامیہ یونیورسٹی آلے جھوک دیاں فائلاں خانپوروں چا ڳے ، استادیں اجازت وی نہ ݙتی تے فائلاں وی نہ ݙتیاں ،سٹوڈنٹ رو ندے آئے تے آکھیا استاد مریندن۔ کیا انہاں دے روکݨ نال جھوک دا کم رُک ویسے یا جھوک کوں انہائیں دے ٹھپے دی ضرورت اے۔ کتنی بے شرمی دی ڳالھ اے جو علامہ اقبال اوپن یونیورسٹی جھوک دے اُتے کم کروائے پر انہاں کوں عقل نی آئی جو اے کم تاں اساݙا ہا ، اساں مقامی یونیورسٹیاں ہاسے ، ول یونیورسٹیں دے نال نال اتھاں سرائیکی شعبے وی ہِن ۔ میں نہ وی آکھساں تاں ول وی لوک انہاں کنوں پُچھسن جو تُساں کیا کریندے رہ ڳیو؟ اڄ ٻہروں جیرھا وی وفد امدے تاں زکریا یونیورسٹی دے وائس چانسلر اونکوں سرائیکی ڈیپارٹمنٹ گھن ویندن ۔ او لوک پُچھدن جو ایں شعبے دی تاریخ ݙسو جو ایہ کیویں تے کݙاں قائم تھیا ؟ وائس چانسلر شعبے دے چیئرمین کوں اکھیندے جو تُساں ݙسو تاں او میݙا ناں وی نی گھندا، اوں عدالتی مقدمے دا ناں نی چیندے جیندے نتیجے وچ ایہ شعبہ قائم تھیا ۔ ایویں چھؤ مار ویندن جیویں میں کنوں کاݨے ہوون ۔ میکوں کوئی غرض کائنی پر کیا اے سِجھ کوں ٻکل اچ مار تے ݙینھ کوں رات بݨا سڳدن ؟ اساں سچائی واسطے ودے لڑدوں ، اساں سچائی دی طاقت نال اپݨی زبان ، ثقافت تے اپݨی تحریک کوں اڳوں تے ٹور سڳدوں ۔ وݙے عہدیں تے ٻیٹھے ہوئے چھوٹی سوچ آلے لوک سرائیکی دے پندھ کوں کاݨا نی کر سڳدے ۔ انہاں دے سوچ انہائیں کوں تاں بے کھوندہ کر سڳدی اے پر سرائیکی دی شان اچ کمی نی آ سڳدی۔

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
آوو میلے تے یار

سرائیکی زبان دے عظیم شاعر سئیں خواجہ فریدؒ سئیں دا عرس مبارک ہر سال 5-6-7ربیع اثانی کوں کوٹ مٹھݨ شریف اِچ تھیندے ، سارے جگ جہان اِچوں عقیدت مند اَمدن ، جھوک دے سئیں بشیر دیوانہ سوہݨی نظم لکھی اے ’’آوو میلے تے یار مٹھݨ کوٹ ڄُلوں، سوہݨے پیر دے مزار مٹھݨ کوٹ ڄُلوں‘‘۔

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
آبادی چولستان

جہانگیر مخلص آکھے جیرھے رل مل گذاریے ہن چنگے ݙ و ݙینھ حیاتی دت جہیں دے چک وچ آڳن ،اوہے دیہات کیا پچھدیں ‘‘ سچی ڳال ایہا ہے جو روہی ءِ چ آباد یں دے نال انہاندی سنجٖاݨ مطابق ہن اجٖ ہر پاسے چک آڳن ،چک دا لوظ وسیب سانگے دانگ بݨ ڳے ۔بہر حال روہی ءِ چ آباد وستیاں دے کجھ ناں اے ہن ،جھوک پنوار ،کاکی آلا ٹو بھہ ،رکن والا ،میر والی ،متوالی آلا ٹوبھہ ،کھیڑیاں آلا ٹوبھہ ، بجنوٹ ، رکن پور ۔خان گڑھ ،مٹھڑا ، لالو آلی جھوک ۔بہو والا ٹوبھہ ۔بھاگلا ،کنڈیرا ۔ولہار ،مٹھڑی ،رانو آلا ،روڈے آلا ،قلعہ عباس ،قمر دا ٹوبھہ ،کنڈا فرید ،عبݨ آلا ٹوبھہ ،رمن ،کیرانوالہ ،قلعہ ڈیراور ،دین گڑھ چنݨ پیر ،مراد دا ٹوبھہ ، پیر سائیں آلا ٹوبھہ ،جٖال آلا ،بختو آلی ،رانجھے آلا ،نواں کوٹ ،وݙی روہی ،جھوک مہر ، کنڈے آلا ،عبداللہ آلی کھوئی ۔

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
آصف سیال

کجھ لوک ایجھے وی ہوندن جنہاندی سوچ ، فکر تے علم زباناں تے تہذیباں دے وچاڳ پُل بݨیندن تے وہندے دریا وانگوں سوچ دے وݙے وݙے درمݨ آباد تے شاد کر ݙیندن ’’دیرہ پھلاں دا سہرا‘‘ دا ہک شخص آصف سیال ایویں ہے ۔ آصف بنیادی طور تے انجینئر ہے ، سائنس دا طالب علم ہے ، ہے تاں سائنسدان پر میں طالب علم ایں سانگے لکھیے جو او آپ کوں آپ طالب علم اَکھویندے ، میں ہمیشہ ݙٹھے جو سائنس آلے ہمیشہ فارمولے یا ݙویا ݙو چار دی گاٖلھ کریندن ، پہلا شخص ہے جیڑھا تہذیب ، ثقافت تے جغرافیے دی گاٖلھ کریندے ، مٹی اوندی خوشبو تے مٹی دی محبت دی گاٖلھ کریندے ۔ دھرتی ، دھرتی دے وَݨ ، وݨیں دے ٻور، ٻوریں دی خشبو تے انہاندے پُھل ، پھل دی گاٖلھ کریندے ، اپݨی مٹی ، اپݨے وسیب ، اپݨے لوک تے اُنہاندی ماء ٻولی دی گاٖلھ کریندے ، ٻولی تے ٻولی دے مٹھاج دی گاٖلھ کریندے ، سرائیکی زبان تے سرائیکی زبان دے دان خان دی گاٖلھ کریندے ، او آکھدے سرائیکی ماء ہے ، سندھ وادی دی اصل ہے ، خطے دیاں اکثر زباناں ایندے وچوں پیدا تھئین ، کجھ پوندے پناہ گیریں آلی کار ٻاہروں آئن۔

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
آساں تے اُمیداں

نواں سال آوے تاں نویاں آساں تے امیداں پیدا تھیدین جیویں 2018ء شروع تھئے ،اساں سمجھے ایں سال صوبہ بݨ ویے ،وسیب سانگے سی ایس ایس دا کوٹہ مقرر تھی ویسے ‘اساݙا اپݨا الگ ہائی کورٹ اساݙے وسیب دے ٻال جج بݨسن ،ہائی کورٹ دے نویں بنچ بݨسن ،وسیب ءِ چ سپریم کورٹ دا بنچ بݨسے ،این ایف سی ایوارڈ ملسے ،لکھاں ملازمتاں پیدا تھیسن ،بے روزگاریں کوں روز گار ملسے ،اسیݙے ٻال لاہور ،کراچی اسلام آباد بلوچستان تے افغانستان دے ڈیتھ زون نوکریان کرݨ دے بجائے اپݨے گھر ءِ چ ملازمتاں کریسن مزبان تے ثقافت دے ادرے بݨسن اساݙا کوئی شاعر ادیب تے دانشور سکالر صحافی بکھ ݙکھ تے بیماری توں نہ مرسی ،وسیب ءِ چ غربت توں خودکشیاں نہ تھیسن ‘ پر سال مکݨ آلا ہے ‘ ݙھ نی مُکے ،خوشییں دا ویلھا نہ آیا صوبہ نی بݨیا ،حاکمیں وسیب دے لوکیں کوں صوبہ ݙے تے کٹھا کرݨ دی جاہ تے پھیٹے ودھوا ݙتن ،کہیں ویلے محمد علی درانی تے جہیں ویلے چوہدری طارق بشیر چیمہ ،وسیب کوں میر جعفر تے میر صادق نک تے لڑ ڳن ،پر ظلم کے تو ݨیں ؟ کے توݨیں ؟ آلے سوال دے اندر ہک ٻیا سوال وی ہے جو رنجیت سنگھ دے قبضے (2جون1818ء ) کوں ݙو صدیاں وہا ڳن ، پاکستان بݨیے کوں وی 70سال تھی ڳن کے تئیں صبر کروں؟2018ء نوان سال شروع تھیا ہا تاں اسان آکھیا ہا جو اساں جدوجہد کریسوں ،وسیب ءِ چوں ݙکھ بکھ تے بیماری دے خاتمے کیتے کیا اسں ایویں کیتے ؟ اپݨے گریبان ءِ چ جھاتی پائون ، اپݨے آپ توں پچھوں ۔ اساں آکھیا ہا جو اساں اپݨی  آوݨ آلی نسل کوں اوندا مستقبل تے نویں آوݨ آلے وقت سانگے آس امید دے پھل ݙیسون ،سوال اے ہے وسیب دی نسل کوں فیوچر ملیے یا کھسیا ڳے ؟ اساں سمجھا ہا نویں حکومت آئوسے تے وسیب وی تبدیل تھی ویسے پر وسیب دے چہریں تے تبدیلی تاں آئی اے پر مایوسی دی شکل ءِچ وسیب کوں ریلف دی جاہ تے تکلیف ملی اے ۔جتھاں ݙکھ بکھ تے بیماری ودھ ونجٖے ،بے روزگاری ہووے ،مہانگ تے افراط زر ہووے اتھاں انسانی جنس دا ݙکھ ڈھ ویندے تے طوطو فال آلییں دا کاروبار چمک ویندے ،وسیب ءِ چ ایہو کجھ نظر امدا پے ، ملک دے اصل تے طاقتور حکمرانیں صوبہ محاذ بݨوایا صوبہ دا نعرہ لوایا ،آس ٻد ھیج ڳی جو ہݨ صوبہ بݨ ویسے ،نعرے تے ووٹ مل ڳے ،کامیابی تھی گی ،حکومتاں بݨ ڳیاں ،ول چپ کیوں ؟ اے سوال کھادی ویندے ،کیا نعرہ لواوݨ آلے پچھیتے تے تھی ڳن یا ؟ نویں سال ءِ چ اساکوں وݙے خاب ݙکھائے ڳے ۔آپ کو آ اسں جگ جہاں دے معتبر تے معزز نظر آوݨ لڳے۔اساں دھرتی دا وݨ بݨیے ٻیٹھے ہاسے اکھ کھلی تاں اساڈے دھرتی تے پیر کائناں ہن ،کیا ایندا ناں تبدیلی ءِ؟وسیب ءِ چ لوک خودکشیاں کریندے پن ،لوک بکھ ݙکھ تے تریھ توں مردے پن ،تونسے ءِ چ بکھ دی ݙیݨ پل پل ٻچے ݙیندی پی اے ،تونسے دے وزیر اعلیٰ آکھے لاہور ءِ چ بسنت منائو ،پتنگاں اُڈائو ،خوشیاں کرو تے جشن منائو ۔نویں سال آوݨ تے اساں سمجھیا ہا جو حکومت وسیب ءِ چ اونویں ادبی ادارے بݨیسے جیویں سندھ پنجاب ءِ چ ہن ،سرائیکی کتاباں چھپسن تقریباں تھیسن پلاک آنگے سلاک بݨسے پر تھیا اے جو سرائیکی وسیب دے کروڑیں دا حصہ لاہور دا پنجابی ادرہ پلاک کھا ڳے ۔وسیب دت شاعر ادیب تے گلوکار بیمار ہن ۔اپیلاں کر کر تھک ڳیوں سرکور کجھ ݙیوݨ سانگے تیار کنھی ،کوئی تبدیلی نی آئی ،چہرے بدل ڳن تخت لاہور دا نظام اوہو دا اوہو ہے ،تخت پشور کوں ݙیکھوں تاں اساݙے ٹانک دیرہ اسماعیل خان دے سرائیکی بھرا اتھاں توں وی زیادہ عذاب وات ءِ ن سوال اے ہے جو تبدیلی کݙاں آئو سے ،وسیب دی حالت کݙاں بدسے ،وسیب دے لوکیں کوں حق حقوق کڈاں ملسن ؟ ظلم کڈاں مکسے ؟ شئت ایندا ولدا اے ہے ’’ جے تئیں ظلم سہندے رہسوں تھیندا رہسے ۔

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
آب۔ ست دریا

ست دریاویں دی سرزمین سرائیکی وسیب جینکوں سندھ وادی دریاویں دی وادی آکھیا ویندے۔3000 قبل مسیح وی اپݨے عروج تے ہئی۔ اجٖاں ٻئی  پتھر دے زمانے وچ رہندی پی ہئی پر سرائیکی وسیب پتھر دے زمانے وچوں نکلدا آیاہا، وسیب دے دریا ویں ہر پاسے اناج تے ساول پیدا کر ݙتی ہئی اتھاں تہذیب پیدا تھئی، لوک گھر تے شہر پئے ڳے، دیرے دی رحمان ڈھیری ، حسام ڈھیری، مندرہ کلاں، کافر کوٹ (بلاٹ) ہند یرے (تے میاں نور دے کھنڈرات نشانیاں ہن۔دنیا دی قدیم کتاب رگ وید سرائیکی وسیب دے دریا سندھ دے آس پاس لکھی ڳئی۔ قدیم کتابیں اِچ ست دریاویں دا ذکر ملدے۔ رگ وید وچ جیرھے اشلوک لکھئے ڳن انہاندی تعداد ہک ہزار توں زائد اے اشلوک د ریائے سندھ دے کنارے آباد وستیاں وچ بہہ تے لکھئے ڳے۔(بحوالہ دیرہ مکھ سرائیکستان ، مصنف عباس سیال )۔

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
آفتاب نواز مستوئی

راجن پور دے سرائیکی شاعر آفتاب نواز مستوئی دا اصل ناں محمد آفتاب تے ابے سئیں دا  ناں محمد نواز مستوئی ایڈووکیٹ ہے۔ مستوئی برادری نال تعلق رکھدن۔ لاہور شہر اچ 31جنوری 1961ء اچ پیدا تھئے۔ ایف اے توݨیں تعلیم حاصل کیتی تے صحافت دے پیشے اچ منسلک تھی ڳے۔ صحافت اچ ٻہوں وݙ ا ناں اے۔ جام پور ضلع راجن پور اچ رہائش پذیر ہن۔ سرائیکی ماء دھرتی تے ماء ٻولی نال ٻہوں محبت کریندن۔

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
ملتان دا علاقہ ۔ آثار توں مالا مال

ملتان دا سارا علاقہ تمدنی آثار جیہی نعمت توں مالا اے آثار کوں ڳولیا ونجٖے تے کھدائی کیتی ونجٖے تاں ٻہوں کجھ مِل سڳدے۔ماضی کوں ڳولݨ کیتے آثار قدیمہ دی ٻہوں اہمیت ہوندی اے کیوں جو جہان اَتے جِن واقعات دے بارے ءِ چ تاریخ دے اوراق چُپ ہوندن کھدائی کرݨ نال لُکے ہوئے گوشے نکھر تے سامݨے امدن ۔مختلف اصحاب ملتان دی ہزاراں سال پُراݨی تاریخ کوں لبھݨ کیتے مصروف ریہے ۔سر الیگزینڈر ملتان دے قلعے ءِ چ 1853ء ءِ  چ کھدائی کیتی ۔1963-64ء ءِ چ ماہر آثار یات ہک صدی توں زائد عرصہ پہلے سر الیگزینڈر کننگھم ملوئی خاندان دے کجھ پُراݨے شہر تے دیہات دے آثار قدیمہ دریافت کیتے ۔سکندر اعظم 326قبل مسیح ءِ چ انہاں شہراں کوں دریافت کیتا ۔کننگھم ملتان دے تاریخی قلعے دے اندر ہک کھوہ دی چالھیں فٹ دی گہرائی تک کھدائی کیتی اِتھوں اِتھاں دے مختلف ادوار دا پتہ لڳدے ۔1963تے 1971ء ءِ چ آثار قدیمہ دا پتہ چلایا جیہڑا وادی سندھ دے قدیم تہذیبی دور توں گھن تے چوݙویں صدی عیسوی تئیں تعلق رکھیندے ہن ۔انہاں ءِ چ جلال پور ،دھنی وال تے مغل وال ادے آچار وی ہن جیڑھے ابتدائی ہڑپائی ہن ۔انہاں نال ملتان دے قدیم ترین تہذیب دے پنج ہزار سالاں دے دور دی نشاندہی تھیندی اے۔

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
رحیم یار خان دے ناں دی وجہ تسمیہ

نواب صاحب صادق خان رابع اپݨے پُتر مرحوم جیڑھا ہک آتشزد گی دے حادثے ءِ چ فوت تھیا ، دے ناں تے رحیم یار خان رکھ ݙتا ڳیا ۔آتشزدگی دے ایں واقعے دا نواب صاحب تے ٻہوں اثر تھیا تے او صدمے توں نت روندے رہندے ہن۔ نواب صاحب محمد خان رابع 1898ء ءِ چ انتقال کر ڳے تے نواب بہاول خان خامس جانشین تھیے تاں انہاں ایند ناں صادق آباد رکھ ݙتا ۔سرکاری کاغذات ءِ چ اے ناں استعمال تھیوݨ لڳا ۔ پُراݨاں ریکارڈ اراضی جیڑا ڈپٹی کمشنر آفس ءِ چ موجود ہے ۔ایندے ءِ چ اے ناں ہی علاقے کیتے استعمال تھے۔عوام نے اے ناں قبول نہ کیتا ۔نواب بہاول خان خامس تھوڑے عرصے حکومت دے بعد فوت تھیا تاں ولا ایندا ناں رحیم یار خان رکھ ݙتا ڳیا (17) جتھاں تک موجودہ شہر صادق آباد دا تعلق اے اینکوں ریلوے لائن دی آمد سال 1880ء دے ویلھے اے ناں ݙتا ڳیا ۔ کیوں جو اتھاں ریلوے لائن بݨایا ڳیا تے اتھاں ہک چھوٹی وستی ہئی اَتے ایں علاقے دی تحصیل احمد پور لمہ ہئی ۔کیوں جو آوݨ ونڄݨ دا اہم ذریعہ ریل ہئی اتے جیڑے شہر یا دیہات ریلوے لائن تے آباد ہن او اہمیت اختیار کر ڳے اَتے جیڑے دیہات یا شہر پرے ہووݨ دی وجہ توں پس منظر ءِ چ ونڄݨ شروع تھی ڳے ۔ 1938-39ءِ چ تحصیل ہیڈ کوارٹر احمد پور لمہ توں صادق آباد منتقل تھیا تے آباد کار تیزی نال اِتھاں آباد تھیوݨ لڳے ۔

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
امب تے ٻئی پیداوار

سرائیکی وسیب کوں اساں بہشت آکھدوں کیونجو اتھاں پھل فروٹ تے ہر شئے تھیندی اے ۔ پُھٹی ، ڳنا ، کݨک ، وصل ، آلو، تماخو ، جوار، ٻاجھری ، سریم ، اسوں ، چیݨاں ، برسین ، مکئی ، تھوم ، موری ، مُنگ ، مرچاں ، ٹماٹر ، پالک ، گوبھی، شکر کھنڈی ، وتاؤں ، امب ، مالٹا، امرود، انار ، کیلا ، پِنڈ، جؤ، جوار ، مٹر ، دھاݨے ، جیرہ ، سونف ، مانہ، سورج مُکھی ، کدوں ، پینٹھا ، تُری ،بھنڈی ، نہال ، میڑھے ، اروی ، بھ، مُنگ پھلی، نبوئے ، گاجر ، مولی ، سوہنجڑاں، کچنال ، جٖموں ، شتوت ، مالٹے ، کنوں ، پیلھوں ، ݙیلھے ، لسوڑہ ، چِبھڑ، کاں پیلوں ، لوڑنک ، میتھری ، ساڳ ، پالک ، روہاں، چݨے ، گنوار ، مکئی ، ہر دال، وصل ، تھوم،مٹر، کریلے ، بند گوبھی ، کھیرے ، ہندواݨے ، خربوزے، پاٻی ، ککڑیاں سمیت تقریباً ہر سبزی ، فصل تے پھل فروٹ وسیب اچ تھیندے ۔ 

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
ابن حنیف

مورخ، صحافی ، دانشور ہن۔ 1931ء اچ رجانہ کلیانہ ضلع حصار اچ پیدا تھئے۔ اصل ناں مرزا ظریف بیگ ہے ۔ ابے سئیں دا ناں مرزا محمد حنیف بیگ ہے ۔ پرائمری تعلیم اپݨے دیہات اچ مڈل تعلیم گورنمنٹ ہائی سکول حصار اچ نویں جماعت کرنال توں تے میٹرک 1947ء اچ حصار دے سکول توں کیتی ۔ قیام پاکستان دے بعد ہجرت کر تے پہلے لاہور ول مظفر گڑھ ول میر پور خاص ،ول مظفر گڑھ دے آنوݨ ونڄݨ اچ ݙو سال لنگھا چھوڑیے ۔ قدیم تہذیباں دی تحقیق انہاں داعشق بݨ ڳیا تے روزنامہ ’’امروز‘‘ملتان دی سب ایڈیٹری انہاں دا روزگاربݨی جئیں نال او 1970ء اچ وابستہ تھئے تے بطور سینئر سب ایڈیٹر ریٹائر تھئے۔مرزاابن حنیف دی ہُݨ تک شائع تھیوݨ آلی تحقیقی تصانیف اے ہن۔ ہزار اں سال پہلے ۔ بھولی بسری کہانیاں۔ تخلیق کائنات۔ سات دریائوں کی سرزمین۔ مصر کی قدیم مصوری ۔ دنیا کا قدیم ترین ادب۔ سات دریاؤں کی سرزمین وسیب دے بارے اچ ہے تے وسیب دا قدیم ناں ست سندھ ( سپت سندھو) بارے ڳالھ مہاڑ کیتی ڳئی اے تے ݙسیا ڳے جو اے خطہ قدیم ہووݨ دے نال نال زرخیز ترین تے بہترین وی ہے۔ 

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
اصغر ندیم سید

پاکستان دے معروف ڈرامہ نگار ، شاعر اصغر ندیم سید 14مئی 1949ء کوں پیدا تھئے۔ اتھائوں ابتدائی تعلیم حاصل کیتی۔ ملتان توں ای ایم اے (اردو) تے ایل ایل بی د ی ڈگریاں حاصل کیتیاں تے 1972ء اچ اتھاں دے ہک کالج اچ پڑھاوݨ لڳے۔ درس و تدریس دے نال نال شاعری وی کریندے ہن تے تراجم وی ۔ 1980ء اچ گورنمنٹ کالج لاہور نال وابستہ تھی ڳے تے ٹیلی ویژن کیتے ڈرامے لکھݨ شروع کیتے ۔ پہلا ڈراما ’’صبح کی دستک‘‘ دے ناں نال ٹیلی کاسٹ تھیا۔ ݙوجھا ڈرامہ ’’دریا‘‘ چولستان دی صحرائی زندگی دے پس منظر اچ لکھیا ڳیا ہا تے اتھایں فلمایا ڳیاہا۔ ٻہوں پسند کیتا ڳیا۔ ’’آخری گیت‘‘ ادارئہ لوک ورثہ دی طرفوں بݨائی ڳی پہلی تجربانی وڈیو فلم ہئی۔ ایندے اچ اُنہاں تھرپار کر دی ثقافت ، لوک ورثے تے گیتاں دی تلاش دے سفر کوں ہک رومانی کہاݨی اچ بیان کیتا ہا ۔ ’’روہی دھوپ جلی‘‘ وی چولستان دے پس منظر اچ لکھی ڳئی ۔ ’’پیاس‘‘ تے ’’چاند گرہن‘‘ انہاں دے مقبول ترین ٹی وی سیریل ہن۔ ’’پیاس‘‘ اچ سوہانرا (سہیل اصغر) دا مکالمہ ’’وکھری ٹائپ‘‘عام زبان دا محاورہ بݨ ڳیا ہا۔ 

انہاں دے ہک مقبول سیریل ’’خواہش‘‘ ہا۔ انہاں دی تصانیف اے ہن ۔جنگل کے اس پار جنگل۔ زمین زاد کا اُفق (ترجمہ)، بوطیقا(ترجمہ)۔ انشا نگاری (تنقید)۔ دریا (ٹی وی ڈراما)۔

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
اے بی اشرف

معروف نقاد تے معلم سئیں ڈاکٹر اے بی اشرف 15فروری1935ء کوں جتوئی ضلع مظفر گڑھ اچ پیدا تھئے۔ پنجاب یونیورسٹی توں ایم اے اُردو، بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان توں اُردو ادب اچ پی ایچ ڈی دی ڈگری حاصل کیتی ۔ تکمیل تعلیم دے بعد بہاول نگر تے ملتان دے کالجاں اچ تدریسی فرائض انجام ݙتے۔ ایںدے بعد بہاء الدین زکریا یونیورسٹی دے شعبہ اُردو دے صدر نشین مقرر تھئے۔ ول انقرہ یونیورسٹی ، ترکی دے شعبہ اُردو نال منسلک تھی ڳے۔ ڈاکٹرصاحب دی قابل ذکر تصانیف اے ہن۔ آغا حشر اوران کافن۔ اقبال اور قائد اعظم ۔سئیں ڈاکٹر اے بی اشرف سرائیکی وسیب دا ماݨ تے فخر ہِن۔ 

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
انگریزاں ملتان دا دارالحکومت ختم کیتا

انگریزیں دی آمد توں پہلے ملتان صوبائی دارالحکموت ہا ،دارالحکمومت دا درجہ ختم کرتے انگریزیں اینکوں ضلع دا درجہ ݙتاجیندے وچ پنج تحصیلاں ملتان ،شجاع آباد ،لودھراں (کجھ عرصہ ہیڈ کوارٹر کوٹ پیر سادات ) میلسی تے سرائے سدھو قائم کیتیاں ڳیاں ۔نہر سندھنائی دی احداثی دے نتیجے ءِ چ سرائے سدھو توں تحصیل ہیڈ کوارٹر کبیر آلا منتقل کیتا ڳیا ۔نہر لوئر باری دو آب دی احداثی دے کبیر آلا تحصیل توں خانیوال تحصیل بݨائی ڳی ۔میلسی تحصیل کنوں نویں تحصیل وہاڑی بݨائی ڳی ۔سابقہ ضلع ملتان دی ترائے تحصیلاں وہاڑی (1976) خانیوال (1985) تے لودھراں (1992) کوں قیام پاکستان دے ٻہوں عرصہ بعد ضلع دا درجہ ݙتا ڳیا ۔ وہاڑی ءِ چ ہک نویں تحصیل بورے والہ ، خانیوال ءِ چ ݙو نویاں تحصیلاں میاں چنوں ، جہانیاں اَتے لودھراں ءِ چ ݙو نویاں تحصیلاں کہروڑ پکا تے دنیاپور بݨائی ڳئی ۔

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
اُچ شریف

اُچ ہک قدیم تاریخی تے اسلامی اہمیت دا شہر اے بہاولپور توں جنوب مغرب آلے پاسے اٹھتری میل دے فاصلے تے پنجند دے نال واقع ہے۔ 1981ء دی مردم شماری دے مطابق اتھاں دی آبادی تقریباً پندرہ ہزار ہے موجودہ قصبہ ترائے چھوٹی چھوٹی وستیاں اچ بخاری،اُچ گیلانی تے اچ مغلہ تے مشتمل ہے۔ سب توں نیڑے ریلوے اسٹیشن احمد پورشرقیہ ہے جیڑھا اتھوں ٻارہاں کلو میٹر دے فاصلے تے ہے۔ 8 جولائی 1975ء کوں ایکوں سب تحصیل دا درجہ ݙتاڳیا۔

550ق م دے لڳ بھڳ آباد تھیا۔ سکندر اعظم اپݨے ہندوستان دے حملے اچ اتھاں رُکیا۔ محمد بن قاسم دے فتح سندھ دے ویلے اے شہر سیاسی، معاشی تے تہذیبی لحاظ نال بے مثل ہا۔ محمود غزنوی دے حملے توں پہلے اُچ سندھ دا ہک صوبہ ہا تے اتھاں ہندواں دی حکومت ہئی۔ محمودغزنوی دے زمانے توں اتھاں علوم اسلامی دی آمد تھئی۔ مولانا صفی الدین گازرونی 980وچ اُچ آئے۔ اتھاںاُنہاں ہک اسلامی درس گاہ دی بنیاد رکھی ، جیندے اچ ہکو ویلھے ڈھائی ہزار طالب علم تعلیم حاصل کریندے ہن۔سلطان شہاب الدین غوری ایں ادارے دا پہلا مربی ہا۔ ایندے بعد غوری حکمراناں اُچ کوں اپݨا دارالحکومت بݨایا۔غوری سلطنت دے زوال دی وجہ توں اُچ تے وی زوال آیا ۔ منگولیاں دے حملیاں دے دوران اکثر علماء تے فضلاء نے ہجرت کرتے اُچ دا رُخ کیتا تے اتھاں رہائش اختیار کیتی۔ منگولیاں نے بھانویں ایں شہر کوں کئی واری تاراج کیتا ، پر ایندی اہمیت اچ کئی فرق نہ آیا۔ ہمایوں دے عہد اچ اے شہر مغلیہ سلطنت دے ماتحت آ ڳیا تے ایں شہر اپݨی پُراݨی شان بحال کر گھٖدی۔ اورنگ زیب عالمگیر دے بعد توں اُچ دی اہمیت ہولے ہولے گھٹ تھیندی ڳی۔ رنجیت سنگھ ایں شہر تے قبضہ کرݨ دی کوشش کیتی ،پر ناکام ریہا۔ البتہ بہاول پور دے واسیاں نے ایکوں اپݨی ریاست اچ شامل کر گھٖدا۔

اُچ شریف اولیائے کرام دا مقام ہے ۔ سادات بخارا دے سید جلال الدین بخاری سرخ پوش ، انہاں دے صاحبزادے سید احمد کبیر بخاری تے انہاں دے صاحبزادے مخدوم جہانیاں جہاں گشت ، مخدوم راجن قتال ، بی بی جیوندی، حضرت بہاول حلیم، حضرت بندگی محمد غوث جیہیں اکابر صوفیا ںدے مقبرے اتھائیں ہن۔اوچ شریف کوں سرائیکی وسیب اچ ٻہوں اُچا مقام تے مرتبہ حاصل ہے۔ بابا بلھے شاہ سمیت وݙے وݙے سرائیکی شاعر، ادیب تے دانشور پیدا تھئے۔ 

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
احمد پور سیال .

احمد پور سیال تحصیل شورکوٹ، ضلع جھنگ دے جنوب اچ واقع ہک قصبہ ۔ اے دریائے چناب دے مغربی کنارے تے مظفر گڑھ جھنگ دی پکی سڑک تے واقع ہے۔ ایکوں اٹھارویں صدی عیسوی اچ نصرت سیال آباد کیتا تے اپݨے وݙے پوترے احمد دے ناںتے ایندا ناں احمد پور رکھیا۔ 1965ء اچ اتھاں مولانا حکیم سید اختر حسین نے ہک دینی مدرسہ ’’جامعۃ العزیز‘‘ دی بنیاد رکھی۔ اتھاں دی زرعی زمین ٻہوں زرخیز ہے۔ ایندے نال نال اے جاہ مردم خیز وی ہے ، ٻہوں وݙے لوک پیدا تھین تے سرائیکی شاعری تے لوک دانش اچ ایں علاقے دا ٻہوں وݙا ناں ہے۔ 

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سرائیکی ماء ٻولی دی ترقی سانگے آواز چاؤ

ساہ دا وساہ کائنی ‘ بندے امدے ویندے رہ ویندن ۔ کہیں وی زبان دی ترقی واسطے اداریں دا وجود ضروری اے ۔ سرائیکی ماء ٻولی دی ترقی سانگے اپݨے طور تے کجھ ادارے کم کریندے پِن ، پر اداریں دی تعداد تے انہائیں دی کارکردگی کوں ودھاوݨ دی ضرورت اے ۔ سرائیکی مجلس بہاولپور ہِک ایجھا ادارہ ہا جیندے کول کروڑاں روپے دی زمین بلڈنگ تے جاہ ہئی پر اُتھاں ادب کوں اکھاڑہ بݨا ݙتا ڳے ۔وجہ اے ہئی جو ایں ادارے تے قبضہ بے ادب لوکیں دا امدا پے ۔ جے کوئی ادیب آیا وی ہے تاں انہائیں لوکیں اونکوں وی اپݨی راہ تے لا گھدے یا رہݨ نی ݙتا ۔ یونیورسٹیں دے وچ سرائیکی شعبے وی ادارے ہَن پر ہالی تک انہاں ڳالݨ آلا کم تاں کیتے بݨاوݨ آلا نی کیتا ۔ سندھی زبان دے ٻہوں سارے ادارے ہِن ، پنجابی زبان دے وی ٻہوں سارے ادارے ہِن ، حکومت توں گرانٹاں گھندن ، پنجابی کمپلیکس لاہور کوں ہِک ارب روپے توں زائد لاگت نال بݨایا ڳے۔ سینکڑاں ملازم اِن ، کروڑیں دا بجٹ اے ، ایں سارے پیسے دے وچ تہاݙا اساݙا حصہ وی ہے جو اساں جیرھے ٹیکس ݙیندوں ، پنجاب دے اللے تللے اتھاؤں تھیندن ۔ آکھیا ڳیا ہئی جو پنجابی ادارے دے ترائے شعبے تے ترائے دفتر ہوسن ، پوٹھوہاری واسطے پنڈی دے وچ دفتر ہوسے ، سرائیکی واسطے ملتان اچ دفتر ہوسے ، برابر فنڈ تقسیم تھیسن پر او ڳالھیں کتھاں ہِن ؟ اے سارا کوڑ ہئی ۔ ایں کوڑ دے زور تے ایں ادارے دا اسمبلی توں ٻل پاس کرا گھدا ڳیا ، ہُݨ او ساݙی رت اچ دھمدے ٻیٹھن ، اساݙے پیسیں نال اساݙی ماء ٻولی کوں لہجہ آکھ تے توہین کریندے ٻیٹھن ‘ سارے لوک چُپ اِن ، کوئی نی الیندا ، اے وی آکھیا ڳیا ہئی جو ایں ادارے دی طرفوں ملتان دے وچ ریڈیو تے سرائیکی ٹیلیویژن وی قائم تھیسے جیرھا سرائیکی زبان تے ثقافت واسطے کم کریسے ، راولپنڈی دے وچ ریڈیو تے ٹیلیویژن قائم تھیسے جیرھا پوٹھوہاری وچ کم کریسے ۔ اڄ او ریڈیو ٹیلیویژن کتھ اِن ، جݙاں جو انہاں اپݨے سانگے پنجابی ٹیلیویژن بݨوا گھدے تے او اساݙے خرچے تے چلدا پے ۔ اے ڳالھیں کون کریسے ؟ سیاستدانیں دے تاں منہ سیتے پِن ۔ سرائیکی لکھاری  دے لوک انہاں ڳالھیں واسطے آواز چاون ۔ کیوں جو شاعر تے ادیب قوم دی زبان ہوندن ۔

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سرائیکی وسیب دیاں آبادیاں

سرائیکی وسیب ٻہوں وݙا سماج ہے ۔ اتھاں لکھاں شہر تے وستیاں آباد ہِن البتہ کجھ شہریں دے ناں اے ہِن ۔رحیم یارخان ، کوٹ سبزل ، بھونگ، احمد پور لمہ ، ترنڈہ سوائے خان، کوٹ سمابہ ، دھریجہ نگر، گڑھی اختیار خان، چاچڑاں ، خانپور، لیاقت پور، صادق آباد، فیروزہ ، اللہ آباد، خانبیلہ، غوث پور، ظاہر پیر، چنی گوٹھ ، سہجہ ، ترنڈہ محمد پناہ ۔ بہاولپور : نور پور نورنگا، مبارک پور ، احمد پور شرقیہ ، ڈیراور قلعہ ، چنی گوٹھ ، خیر پور ٹامیوالی ، یزمان ، حاصل پور ، بہاولنگر ، چشتیاں ،بخشن خان، تخت محل ، منڈی صادق گنج ، رحموں کے ،مکلوڈ گنج، منچن آباد، پاکپتن ،ملکہ ہنس، عارف والا، ٹبی لال بیگ، گگو ، سہوکا، ساہیوال ، ہڑپہ ، چیچہ وطنی ، شیخ فاضل ، میاں چنوں ، پیرپنوں ،خانیوال ،جہانیاں ،مخدوم پور پہوڑاں، مِترو ، مخدوم رشید، وہاڑی، وستی ملوک ،میلسی ، کبیر والا ،نواب پور ،ملتان، شجاع آباد ، حافظ والا ،جلال پور پیر والا ، مظفر گڑھ ، شاہ جمال ،میر ہزار خان، خان گڑھ ،روہیلانوالی، شہر سلطان ،وسندے والی ،پرمٹ، جتوئی ، علی پور ، خیر پور سادات ، دیرہ غازیخان،سخی سرور، فورٹ منرو، کوٹ چھٹہ ، چوٹی زیریں ، کھرل بزدار، ٻواٹہ ،بنگلݨ، گُد پور ،جٖام پور ، داجل ، محمد پور، ہڑند ، راجن پور، فاضل پور ، حاجی پور ،کوٹ سبزل ، تریاݨی ، عمر کوٹ ،روجھان ، شیخ والی ، شاہ والی ، ماڑی ، دیرہ اسماعیل خان ،پہاڑ پور، کلاچی ، درابݨ، پیزو ، ٹانک ، میانوالی ، چکڑالہ ،داؤد خیل ،کالا باغ، چیری ، کمر مشاݨی، مکڑ وال ، تھائی خیل ، عیسیٰ خیل ، داؤد خیل ، چکڑالہ ، موسیٰ خیل ،واہ بھنچراں ، خوشاب، کٹ سنگرال ، نوشہرہ ، جبی ، وڑچھہ ، سرگودھا ،کوٹ مومن ، بھابھڑہ ،کُلر واݨ ،جاریاں ،بھیرہ ، سلاں والی ، ہنڈائی والی ، فاروق آباد، سبھاگا، کوٹ عیسیٰ، شاہ پور ، کوٹ مومن، چنیوٹ، رجوعہ ، بھݨواݨہ، خیوہ ، موچی والا، جھنگ، رجوعہ، باغ، حویلی بہادر شاہ، شور کوٹ، گڑھ مہاراجہ ،باہو سلطان ، احمدپور سیال ، علی پور ، کوٹ ادو، لیہ ،چوبارہ ، کروڑ لعل عیسن، نورے والا،لودھراں، کہروڑ پکا، بھلوال ، نور پور تھل ، بھکر ، کلور کوٹ، منکیرہ ،ہارون آباد، فورٹ عباس۔اے چند ہک شہریں دے ناں ہِن ، جیویں میں ݙسیے جو سرائیکی وسیب ٻہوں وݙے خطے دا ناں ہے۔ ست دریاویںدی سرزمین ہے ، ایندے وچ سینکڑاں ہزاراں نی لکھاں آباد شہر تے وستیاں ہِن ، جنہاں کوں لکھݨ پوو تاں اوندے واسطے الگ ہِک کتاب دی ضرورت ہے۔ 

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سئیں اسلم میتلا

سئیں محمد اسلم میتلا جہانیاں ضلع خانیوال اچ ملک شیر محمد میتلا دے گھر 1951  ء اچ جٖمئے۔ بی اے ایل ایل بی کر تے وکالت دا پیشہ اختیارکر گھدا ۔ بعد اچ جج بݨ ڳئے ۔ 1975 ء توں ادب نال شغف تھیا تاں لکھݨ شروع کیتا۔ انہاں دی ہِک کتاب لعل سرائیکی دے سامݨے آئی اے جیں اچ سرائیکی دے وݙے ادیباں ، شاعراں بارے خاکے شامل ہِن ۔ 

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
احمد پور لمہ

پہلے اے ضلع بہاولپور دا حصہ ہا۔ ہُݨ ضلع رحیم یار خان اچ شامل ہے۔ قلعہ احمد پور لمہ (جیکوں چھوٹا احمد پور وی آکھیا ویندے)صادق آباد دے شمال مغرب اچ چار میل دے فاصلے تے واقع ہے۔ ستلج دے نہری نظام تے ریلوے دی تعمیر توں پہلے ایں شہر کوں تحصیل صدر مقام دا درجہ حاصل رہ ڳے۔ احمد پور لمہ دی بنیاد سردار احمد خان رکھی جیڑھا جو پنجویں پشت اچوں ہے۔ 1806ء اچ احمد خان دے پُتر قادر بخش خان نے نواب بہاول خان ثانی نال لڑائی چھیڑ گھٖدی ، جنہاں فتح محمد خان غوری دی قیادت اچ ہک وݙی فوج بھیج تے فوجی کاروائی کیتی۔ معمولی جہی لڑائی دے بعد احمد خان کوں قید کر گھٖدا تے احمد پور لمہ مع سٹھ دیہات دے ، ریاست بہاول پور اچ شامل کر گھٖدے ڳئے۔ اے قصبہ اپݨے زمانہ عروج اچ چنڳی تجارتی منڈی رہ ڳے۔ اتھاں ہک قلعہ جامع مسجد رمضان خان، ترکھاناں آلی مسیت تے ٻیاںتاریخی یادگاراں ہن۔ حضرت بشارت علی تے حضرت خاکی شاہ دے مزار وی اتھائیں ہن۔سرائیکی شاعر بخت فقیروی اتھائیں دفن ہن۔ شہر دے نیڑے ݙو باغ فتح علی خان تے باغ غیاث الدین ٻہوں مشہور رہ ڳن۔سرائیکی وسیب اچ ایں قسبے کوں ݙاڈھا مہت آلا سمجھا ویندے۔ 

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سرائیکی سن٘ڄاݨ

سندھ دی چالھی فیصد آبادی اڄ وی گھریں وچ سرائیکی الیندی اے ، بلوچستان دے 30 فیصد علاقے سرائیکی الاوݨ تے مشتمل ہن ، صوبہ خیبرپختونخواہ دے دیرہ اسماعیل خان ڈویژن سمیت ٻہوں سارے علاقے سرائیکی قومیت تے مشتمل اِن ، ایندی کیا وجوہات ہِن ؟ ایں ڳالھ دا اندازہ تاریخ دا مطالبہ کیتے بغیر حاصل نی تھی سڳدا۔ جیکر اساں مطالعہ کروں تاں ہک ویلھے ایہے سارے علاقے سلطنت ملتان تے بعد اچ صوبہ ملتان دا حصہ ہن ، اتے اتھاں دی قومی تے سرکاری زبان سرائیکی ہئی ، جڳ مشہور کتاب ’’ آئین اکبری ‘‘ دے وچ صوبہ ملتان دا جغرافیہ  بیان کیتا ڳے ۔

شاہ جہان دے زمانے اچ سلطنت مزید کھِنڈ ڳئی تاں ہندوستان کوں 22 صوبیاں اچ تقسیم کر ݙتا ڳیا ۔ شاہجہاں نامے اچ انہاں صوبیاں دی جیڑھی فہرست ݙتی ڳئی اے انہاں اچ لہور تے ملتان انج انج صوبے دے طور تے پیش کیتے ڳن۔مغلیہ دور توں پہلے ملتان تے ایندے نال دے علاقے جِتھاں اڄ وی سرائیکی زبان ٻولی ویندی اے ، لہور کنوں جدا طریقے نال ارتقا پذی تھیء ہن ، 1445ء توں 1525 ء تئیں ملتان تے لنگاہ حکمرانیں دا قبضہ ہا ۔ ایں عرصے وچ ملتان ہک خودمختار ریاست دی شکل اختیار کر ڳیا ۔ سلاطین دہلی دے دور اچ ملتان حملہ آوریں دے رستے تے ہووݨ دی وجہ توں ہک علیحدہ اہم صدر مقام بݨیا ریہا ۔

پروفیسر عزیز احمد اپݨی کتاب ’’ کیا ہم اکٹھے رہ سکتے ہیں ؟ ‘‘ وچ لکھئے جو سرائیکی علاقے دی جداگانہ حیثیت توں انکار نی کیتا ونجٖ سڳدا۔ انہاں سرائیکی قومیت توں سرائیکی ثقافت کوں بالکل انج قرار ݙتے ، انہاں لکھئے جو سرائیکی ثقافت تے مسلم اثرات تے پنجابی ثقافت تے ہندو اثرات زیادہ ہِن ۔

عرباں دے آوݨ توں پہلے سندھ تے حاکم رائے خاندان دی سلطنت دے چار صوبیاں وچوں ہک صوبہ ملتان ہا یعنی ایندا تعلق اوں زمانے وچ وی لہور دی بجائے سندھ نال زیادہ ہا تے ایندے نال نال سرائیکی علاقے دی تریخ عرباں دے آوݨ دے بعد وی مختلف رہی ۔ محمد بن قاسم دی فتح سندھ دے نتیجے اچ ملتان تے عرب حکمرانی کرݨ لڳے ، جݙݨ جو ایندے ترائے سو سال بعد تک لہور ہندو حکمراناں دے زیر نگیں ہا۔ ملتان تے سرائیکی علاقے وچ عرب ثقافت تے اسلام دے اثرات پے پر لہور تے ہندو اثرات غالب ریہے ۔ لہور دے ثقافتی رشتے ملتان دی بجائے دہلی دے نال ہَن ۔ جݙاں ترائے سو سال بعد 1005 ء اچ محمود غزنوی نے لہور تے حملہ کیتا تاں ملتان دے برعکس اتھاں عرب اثرات دی بجائے ترکی تے ایرانی اثرات دا غلبہ تھیا ۔

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
اعجاز تشنہ

سرائیکی گیت نگاری وچ سئیں اعجاز تشنہ دا ٻہوں وݙا ناں ہے ۔ اعجاز تشنہ 1964 ء اچ رب نواز اعواݨ دے گھر بھکر اچ پیدا تھئے ۔ بی اے تئیں تعلیم حاصل کیتی ۔ 1988 ء اچ شاعری دا آغاز کیتا ۔ انہاں دے استاد ندیم بخاری تے افضل عاجز ہن ۔ انہاں ماڑا اے تاں ماڑا سہی یار جو ہے سمیت سینکڑاں گیت لکھئے تے 8 دسمبر 2016 ء کوں فوت تھی ڳئے ۔ 

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
ابو ریحان الپیرونی

مسلمان عالم ابو ریحان البیرونی 1030ء ہا ۔ ایں اپݨی معرف تصنیف ’’کتاب الہند ‘‘ ءِ چ ملتان دا ذکر ایں طریقے کریندے ۔پہلے اے شہر کسیاپاپورہ دے ناں توں مشہور ہا ولا پر ہلاد پورہ پرہلاد بھگت دی وجہ توں مشہور تھیا ولا بھاگ پورہ نر سنگھ اوتار جیڑا ادھا انسان تے اَدھا شیر ہا دی وجہ توں مشہور تھیا ولا رام چندر جی دے پُتر ہنس دے دور ءِ چ ہنس پور دے ناں توں سُنجٖاݨیاں ڳیا ۔ولا راجہ سنبھا ایں دا ناں سنبھا پور رکھ ݙتا اَتے آخر کار اے مولستھان تھی ڳیا ۔

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
اکرم میراݨی

معروف دانشور اکرم میراݨی احمد یار خان میراݨی دے گھر لیہ اچ پہلی جون 1957ء اچ پیدا تھئے ۔ایم ایس سی کر تے درس و تدریس دے شعبے نال منسلک تھی ڳئی ۔ پاکستان ثقافت اور انقلاب ، سرائیکی دیس ، گریٹر تھل ، ملتان کے بالمیکی ، ماحولیات اور اخلاقیات ، لیہ کی ہندو برادری انہاں دیاں مشہور تصانیف ہِن ۔ پروفیسر اکرم میرانی سرائیکی وسیب دے حق حقوق سانگے اخباریں اچ لکھدے راہندن ۔ 

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
استاد اعجاز

استاد اعجاز خانسر ضلع بھکر اچ احمد خان حمداݨی بلوچ دے گھر 24 اکتوبر 1940 اچ پیدا تھئے ۔ ایم اے ایم ایڈ کیتا تے درس و تدریس دا پیشہ اختیار کر گھدا ۔ 1960 اچ شاعری شروع کیتی ۔ 

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
اصغر گیلانی

سئیں اصغر گیلانی یکم اپریل 1966 ء اچ اکبر علی شاہ دے گھر لاڑ اچ پیدا تھئے ۔ میٹرک تئیں تعلیم حاصل کیتی ۔ 1989 اچ شاعری دا ذوق ودھ ڳیا ۔ اصغر شاہ دے ݙوہڑے انہاں دی ہِک کتاب ہے۔ اصغر گیلانی سرائیکی شاعر ہن۔ 

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
اشرف دھریجہ

محمد اشرف دھریجہ دھریجہ نگر خانپور اچ خان محمد دھریجہ دے گھر 11 نومبر 1972ء اچ جٖمئے ۔ ایف اے کر تے محنت مزدوری شروع کر ݙتی ۔ 1989 اچ شاعری شروع کیتی تے سئیں امان اللہ ارشد دے شاگرد بݨ ڳئے ۔کئی راز ہوسے ،تسی اکھ ، تیݙے عشق نچایا انہاں دی تصانیف ہِن ۔اشرف دھریجہ شاعری دے میدان اچ ٻہوں کم کریندے پے ہن پر اینکوں روڳ کھا ڳئے تے شاعری دا پندھ کاݨا کر کھڑے ، عاجز دھریجہ آنگے اشرف دھریجہ وی اپݨا ڈھیر سارا لکھیا ہویا کلام ونڄا تے گنوا کھڑے ۔ 

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
امرت جوڳی

سرائیکی شاعر سئیں امرت جوڳی دا اصل ناں غلام حیدر ہے ۔ 1972 اچ غلام سرور چوہان دے گھر پیدا تھیوݨ آلے غلام حیدر پرائمری تئیں تعلیم حاصل کیتی تے 1990ء اچ امان اللہ ارشد دی شاگردی اختیار کر تے شاعری شروع کیتی ۔ انہاں دی ہُݨ تئیں کوئی کتاب سامݨے نی آئی ۔ امرت جوڳی سرائیکی ماء دھرتی نال محبت توں مشہور ہِن ، ایندے نال او ایں سانگے وی مشہور ہِن جو نانگ ڳل وچ پا تے مشاعرہ پڑھدن ۔ 

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
الٰہی بخش سودائی

سئیں الٰہی بخش خان سودائی دیرہ اسماعیل خان اچ غلام نبی بخش کاسرا دے گھر 1945 ء اچ پیدا تھئے ۔ ݙو جماعتاں پڑھیاں ۔ زرگری دا پیشہ اختیار کیتا ۔ 1958 اچ شاعری شروع کیتی ۔ سید صادق حسین جرات انہاں دے استاد ہِن ۔انہاں دی کوئی کتاب سامݨے نی آئی ۔ الٰہی بخش سودائی دے گیت ماہی دا رومال رنگ ساوا پیلا لال توں سرائیکی جھنڈا بݨایا ڳیا ۔ 

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
امداد اللہ امداد

رحیم یارخان اچ اللہ ݙتہ ملک دے گھر 1968 اچ پیدا تھیوݨ آلے امداد اللہ امداد مڈل تئیں تعلیم حاصل کیتی ۔ 1982 ء اچ شاعری شروع کیتی تے افضل عاجز دے شاگردی اختیار کر گھدی ۔ انہاں دیاں کتاباں اچ کجھ تاں ٻولو، پیر انگاریںتے ، سیاݨاں تھیویں ہا ، نیناں دے تیر ،عشق دی بھاہ ، میں دل وچینداں ، عشق کڈھاوے دھاڑاں ، دل ہک شیشہ ، امداد دے قطعے ، امداد دے ݙوہڑے شامل ہِن ۔ 

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
اکبر ہاشمی

اکبر ہاشمی مخدوم رکن عالم شاہ ہاشمی دے فرزند ہِن ۔ مخدوم رشید اچ 1954 ء اچ اکھ کھولی ۔ ایم اے ایم ایس سی کر تے درس و تدریس دے پیشے نال منسلک تھی ڳئے ۔ ممتاز العیشی دے شاگرد ہِن ۔ انہاں دی ہِک کتاب سچ دا پوکھا ہے ۔ 

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
اقبال بھٹی

حافظ محمد اقبال بھٹی 9 فروری 1954 ء کوں عبدالرحمن بھٹی دے گھر کہروڑ پکا اچ پیدا تھئے ۔ میٹرک تئیں تعلیم حاصل کیتی تے ڈسپنسر بݨ ڳئے ۔ 2000 ء توں شاعری شروع کیتی ۔ انہاں دی کوئی کتاب سامݨے نی آئی ۔ 

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
امیراں بی بی

امیراں بی بی سئیں الٰہی بخش سودائی دی گھر آلی ہِن ۔ انہاں دا تعلق دیرہ اسماعیل خان نال ہے ۔ 31 مارچ 1958 ء کوں عبدالرحمن بڈھاݨ دے گھر اکھ کھولی ۔ پرائمری تئیں تعلیم حاصل کیتی ۔ 1980 ء توں شاعری دا آغاز کیتا ۔ محمد علی اطہر انہاندے استاد ہِن ۔ 

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
اقبال ہر فن مولا

محمد اقبال ہر فن مولااللہ یار بھٹی دے گھر محلہ محمد پور کبیر والا اچ 1960 اچ پیدا تھئے ۔ پرائمری تئیں تعلیم حاصل کیتی ۔ نعت خوانی دے شوقین ہَن ۔ 1984 ء اچ شاعری شروع کیتی ۔ طاہر حسین طاہر انہاں دے استاد ہِن ۔ انہاں دی تصانیف اچ مجموعہ نعت، گلدستہ نعت، اقبال دے ݙوہڑے شامل ہِن ۔

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
احمدخان کھرل

عظیم سرائیکی ہیرو احمد خان کھرل 1857ء دی جنگ آزادی دا شہید۔ انہاں اپݨے وسیب دی محبت اچ انگریزاں دے خلاف بغاوت کر ݙتی۔ انگریزاں وسطی پنجاب دے ضلع ساہیوال دے ہک مقام گوگیرہ کوں اپݨا پہلا ہیڈ کوارٹر بݨا گھٖدا۔ راوی توں ستلج تئیں سارے وݙے وݙے قبیلے خصوصاً فتیانا، کاٹھیا، کھرل تے وٹو اپݨے نال ملا گھٖدے۔ انگریزاں دے ہک لیفٹیننٹ گورنر لارڈ برکلے کوں مار ݙتا ، گرفتاریاں تھیاں ،انگریزاں ظلم وسائے۔ 26جولائی 1857ء کوں احمد خان کھرل گوگیرہ جیل اچ ہنگامہ کرا ݙتا۔ قیدی پھاٹک بھن تے ٻاہروں نکلݨ دی کوشش کریندے پے ہن تاں انگریزاں دی اندھا دُھند فائرنگ نال چالیہہ قیدی جاں بحق تھئے۔ 

17ستمبر 1857ء توں احمد خان نے گوگیرہ توں اصل تحریک دا آغاز کیتا۔ سلسلہ مواصلات منقطع کر ݙتا۔ سرکاری ڈاک روک گھٖدی ڳی۔ گوگیرہ دے ہک زمیندار رائے ساوݨ خان احمد خان دا ساتھ ݙتا ، پر شہید تھیا۔ ساون خان دا پُتر سادو خان وی انگریزاں دے خلاف بہادری نال لڑدا ہویا شہید تھیا۔  19ستمبر کوں گھمسان دی جنگ تھئی تاں انہاں نے غداری کرتے دوران جنگ احمد خان کھرل دا سِر بوقت سجدہ تن توں جدا کیتا تے او سِر چا تے ݙونہیں غدار انگریز فوج نال ونجٖ ملئے۔ رائے سرفراز کوں نواب آف کمالیہ تے سکھ سردار بیدی کوں پاک پتن اچ ٻہوں ساری اراضی دا مالک بݨا ݙتا ڳیا، ا حمد خاں شہید دی حریت پسندی کوں خراج عقیدت پیش کرݨ کیتے اڄ تئیں انہاںدی گھوڑی ’’ساوی‘‘ دے گاٖوݨ شادیاں دے موقع تے گاٖئے ویندن۔ سئیں رائے احمد خان کھرل وسیب دا ہیرو اے۔ سئیں احمد خان کھرل اڄ وی زندہ ہے جنہاں انگریز دی خوشامد تے چاپلوسی کیتی ، القابات ،خطابات ، عہد تے جاگیراں گھدیاں اڄ او مر ڳن ۔

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
احمد سعید کاظمیؒ

حضرت مولانا سید احمد سعید کاظمی ؒعالم دین ’’مفسر قرآن ۔1913اچ امروہہ اچ پیدا تھئے۔ سولہ سال دی عمر اچ دینی علوم دی تکمیل کیتی تے شاہ علی حسین اشرفی کچھو چھوی نے دستار فضیلت ٻدھی۔ تکمیل تعلیم دے بعد جامعہ نعمانیہ لاہور اچ تدریسی خدمات انجام ݙیوݨ لڳے۔1931ء واپس امروہہ چلے ڳے تے چار سال تک اتھاں مدرسہ محمدیہ حنیفہ اچ معلم ریہے۔ 1935ء اچ ملتان چلے آئے تے مسجد حافظ شیر اچ قرآن پاک دا درس ݙیوݨ لڳے۔ملتان اچ مدرسہ انوار العلوم دی بنیاد رکھی۔آپ نے تحریک پاکستان اچ ٻہوں خدمات انجام ݙتن۔ مسلم لیگ دے سٹیج نال قیام پاکستان دے حق اچ تقریراں کریندے ریہے 1946اچ قرارداد پاکستان دی توثیق کیتے بنارس اچ جیڑھی آل انڈیا سنی کانفرنس منعقد تھئی ہئی ، ایندے اچ ودھ چڑھ تے حصہ گھٖدا۔مارچ 1948 اچ آپ نے ’’جمعیت علمائے پاکستان ‘‘دی بنیاد رکھݨ کیتے ملتان اچ علمائے اہل سنت دا کنونشن سݙیا جیندے اچ مولانا ابو الحسنات کوں صد ر تے آپ کوں ناظم اعلیٰ منتخب کیتا ڳیا۔1963تا 1974جامعہ اسلامیہ بہاول پور اچ شیخ الحدیث ریہے۔ آپ دی تصانیف ٻہوں ہن، جنہاں اچوں خاص طور تے قابل ذکر ’’السبیان‘‘ ہے جیڑھا قرآن مجید دا اُردو ترجمہ مع تفسیر ہے۔ ہُݨ تک صرف پارہ اول دی تفسیر آپ دی رحلت دے بعد شائع تھئی ہے۔ آپ 4جون 1986ء کوں فوت تھئے۔

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
انگریز دور اچ بھکر

بھکر تحصیل دریا خان ءِ چ واقع ہئی ۔اَتے دریا خان تحصیل سݙیندی ہئی ۔ انگریزی قبضے دے ٹائم اے علاقہ دریا خان تے منکیرہ تحصیلاں تے مشتمل ہا ۔ 1853-51ء ءِچ منکیرہ تحصیل ءِ چ شامل کر ݙتا ڳیا ۔ تحصیل دریا خان دے علاقے پیلاں تے ہر نولی کوں میانوالی تحصیل ءِ چ مِلا ݙتا ڳیا ۔ جیہڑیہوں ویلھے کچھی شمالی اکھویندی ہئی ۔ باقی علاقہ دریا خان تحصیل تے مشتمل تحصیل بھکر بݨائی ڳی ۔ سال 1861ء ءِ چ لیہ ضلع تے کمشنری کوں ختم کر ݙتا ڳیا اَتے ڈیرہ جات ڈویژن بݨا ݙتا ڳیا ۔ جیندا ہیڈ کوارٹر ڈیرہ اسماعیل خان اَتے ضلع ڈیرہ غازی خان دی حدود ءِ چ ردو بدل سال 1866ء کنوں 1871ء ءِ چ کیتا ڳیا جیندی وجہ توں قیصرانی قبیلہ داعلاقہ ڈیرہ غازی خان  ءِچ شامل کیتا ڳیا ۔ 1877ء ءِ چ ڈیرہ غازی خان ڈیرہ اسماعیل خان دی حدود دی ݙوہیں طرفوں دیہات اَتے ڈیرہ غازی خان تے مظفر گڑھ دی حدود ءِ چ ݙوہیں سائیڈ توں دیہات اَتے ڈیرہ غازی خان تے مظفر گڑھ دے ݙوہیں سائیڈ توں دیہات دا نوٹیفکیشن جاری کیتا ڳیا ۔

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
اطہر ماڑھا

اصل ناں اطہر قلمی ناں اطہر ماڑھا تے ابے سئیں دا ناں ملک نبی بخش ہے۔ ماڑھا برادری نال تعلق رکھدن۔ راجن پور دے قصبے رتن ٹھیڑ اچ 13مارچ 1956ء کوں پیدا تھئے۔ میٹرک تک تعلیم حاصل کرݨ دے بعد تجارت دے پیشے نال منسلک تھی ڳے۔ 1970ء اچ شاعری دا آغاز کیتونے۔ٻہوں چنڳے شاعرہن۔ رتن ٹھیڑ ضلع راجن پور دے رہائشی ہن۔ سرائیکی ماء ٻولی نال ٻہوں محبت کریندن۔

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
اپݨا وطن اپݨاناں

ثقافت تے ادب تعصب دا نی بلکہ محبت دا ناں ہے ، ہر خطے تے ہر علاقے دی اپݨی سنجٖاݨ ہوندی اے ،۔ جیویں عرب واسطے عربی ، فرانس واسطے فرانسیسی ، جرمن واسطے جرمنی ، جاپان واسطے جاپانی ، چین واسطے چینی اکھواوݨ اچ کوئی حرج کائنی ۔ بلکہ قرآن مجید دے مطابق قوماں تے قبیلے سنجٖاݨ کیتے بݨائے ڳن ، پر اساݙے کول ایں ڳالھ کوں ہوا بݨا ݙتا ڳے ۔ حالانکہ ایجھی کوئی ڳالھ کائنی ۔ صوبہ سرحد دا ناں خیبرپختونخواہ یا پشتونستان ہووے کوئی حرج نی ۔ ایویں اپر پنجاب ( جیندے وچ سرائیکی علاقہ نہ آوے ) پنجاب ٹھیک اے ۔ اوییں سندھ تے بلوچستان دا ناں وی تاریخی ، جغرافیائی تے ثقافتی اعتبار نال ٹھیک اے ۔ا ساں انہاں ڳالھیں دی کھلے دل نال حمایت کریندوں ، پر ایندے بدلے اے آس تے امید رکھیندوں جو اساݙے خطے دا ناں وی جغرافیائی تے ثقافتی طور تے اتھاں دے لوکیں کوں ٻولݨ دا حق ݙتا ونجٖے تے اتھاں دے لوکیں کوں ٻولݨ دا حق ݙتا ونجٖے۔ سرائیکی وسیب کوں جنوبی پنجاب دا ناں ݙیوݨ ایں واسطے درست کائنی جو تاریخی طور تے سرائیکی علاقے دا اپر پنجاب نال کوئی تعلق کائنی ۔ نال اے جو سرائیکی علاقے وچ تاں دیرہ اسماعیل خان وی تاں ہے ، او تاں ایں ویلھے پنجاب اچ کائنی ، اونکوں جنوبی پنجاب کیویں آکھسو؟ ایں واسطے ایں مسئلے تے نہ صرف سرائیکی بلکہ پنجابی دے ادیباں تے شاعراں کوں وی حقیقت پسندی دا مظاہرہ کرݨا پوسے ۔ کیوں جو اقتدار تے طاقت اندھی ݙانگ ہوندی ہے ، بیوروکریسی کوں انہاں بریک مسئلیں دی سمجھ نہ آؤسے۔

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء