open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
چندر گپت موریا

مہاراجہ ہندوستان، چندر گپت موریا، تحقیق دے مطابق، میانوالی ضلع دے قدیم پپلاں  وچ ٣٤٣ قبل مسیح وچ ڄمیا تے ٢٩٧ قبل مسیح وچ وفات تھئی. ایں شہر وچ ابتدائی حیاتی گزری. ایندا تعلق نند چندر خاندان نال ہئی. 

thumb|چندر گپت موریہ
پنجاب دی سرزمین وِچ قتل تے غارت دا بَزار تَپیا پِیا ہَئی جو مشرقی ہند دا زبردست راجہ چندر گپت موریا آن پُڄّیا۔ اِیہ ہِک واری پہلے ویس وَٹا کے سکندرِ اعظم اَتے اُون٘دی فوج کوں ݙیکھ ڳِیا ہَئی۔ اُوہ ڄاݨدا ہَئی جو پَرے دا حملہ آور اِتّھاں ڈھیر مُد تئیں آپݨی حکومت قائم نِھیں رکھ سڳدا۔ اِیں نے جین٘ویں ای سکندر اعظم دے ونڄݨ اَتے وادیٔ پنجند وِچ قتل تے غارت دیاں خبراں سُݨیاں اُوہ متوقع پروگرام دے مطابق ودھدا ٹُریا آیا اَتے یونانی فوجاں کوں کڈھ تے انّھاں ساریاں ریاستاں دا مالک بݨ ٻیٹھا۔ ۔ 

سکندر اعظم ٣٢٦ قبل مسیح وِچ بابل دے مقام تے فوت تھی ڳِیا ہَئی۔ اُون٘دے جانشین سلیوکس نے توقّف مُتُّوں ملتان دا رُخ کِیتا اَتے سارے شہر چندر گپت موریا دے قبضۂ اقتدار وِچوں کڈھوائے این٘دے بعد اُوہ دلّی کَن متوجہ تِھیا۔ تھی سڳدا ہے اُوہ پاٹلی پتر تئیں فتح تے نصرت دے شادیانے وڄوین٘دا ہوئیا پُڄ وین٘دا، پَر افسوس جو بابل کنوں بغاوت پُھٹّݨ دی ایݙے وحشت ناک اطلاعواں مِلیاں جو اُوکوں سرعت کنوں وَلݨاں پے ڳِیا۔ ٹُردے ویلے اُوں نے پنجاب دے راجاؤاں نال صُلح کر گِھدّی۔ چندر گپت موریا دی بہادری کنوں اُوہ ایݙا متاثر تِھیا جو اُون٘کوں ڄن٘واترا بݨا گِھدُّس۔ ۔ میگھستنیز ناں دی ہِک یونانی عالم کوں سفیر دی حیثیت نال اُون٘دے دربار وِچ چھوڑیا اَتے کُجھ یونانی ٹٻّر آپݨی چھوہِر دی دلبستگی کِیتے پاٹلی پتر وِچ اَباد کِیتے، تاں جو جہڑیلے چھوہِر کوں ویس دی یاد ستاوے تاں اِیہ لوک اُون٘دا غم غلط کر سڳِن۔ آکھیا وین٘دا ہِے جو نون، لانگ اَتے جویہ ٹٻّر وی انّھاں یونانی الاصل ٹٻراں وِچوں ہِن۔ جہڑے پاٹلی پتر کنوں تھانہ بھون اَتے اُتّھوں کنوں ملتان کَن منتقل تھی آئے۔ میگھستنیز نے اِتّھاں رہ کے مُلک دے حالات اُتے اُوہ مشہور کتاب لکّھی جہڑی قدیم ہندوستان دے حالات وِچ ہِک زوراور سند تصور کِیتی وین٘دی ہِے سلیوکس دے بعد چندر گپت موریا نے افغانستان تئیں آپݨاں حاکمانہ اقتدار قائم کر گِھدّا۔ اُون٘دے کول چِھی لَکھ پیادے، ترِیہہ ہزار سوار اَتے نَؤ ہزار جنگی ہاتھی ہَن۔ اُوں نے تقریباً چوِیہہ ورھیاں تئیں حکومت کِیتی۔ ۔ 

298 قبل مسیح وِچ اِین٘دا پُتر بندو سار تخت نشین تِھیا۔ 272 قبل مسیح وِچ اشوک اعظم آپݨے پِیؤ دے بعد تخت اُتے ٻیٹھا۔ اُون٘دی سلطنت وی کابل تئیں پھیلی ہوئی ہ۔ئی اَتے ملتان ہِک صوبے دی حیثیت نال اُون٘دا تابع ہَئی۔ 185 قبل مسیح تئیں ملتان اُتے اِیں ٹٻّر دا طوطی ٻُلین٘دا ریہا۔ کیوں جو اشوک اعظم بُدھ مذہب دا ݙاڈھا پرچارک ہَئی۔ اِیں کِیتے اکثر لوکاں نے ایں شاہی مذہب کوں جہڑا بہ نسبت ہندو دھرم دے عام فہم اتے نوع انسانی کِیتے ڈھیر مفید ہَئی قبول کر گِھدّا۔ نیاز فتح پوری آپݨی کتاب اسلام ہند وِچ لکھین٘دِن جو اشوک نے سورج مندر وِچ بجائے سورج دیوتا دے مہاتما بدھ دی مورت رکھوا ݙتی ہَئی اَتے اُون٘دی پوجا تھین٘دی رہی۔ بلاذری نے ملتان وِچ سورج مندر دا ذکر کرین٘دے ہوئے اِین٘دا ناں بُد لکھا ہے۔ اِین٘دے توں مراد بُت نِھیں بلکہ مہاتما بُدھ ہے۔ دیبل وِچ جہڑا مندر ہَئی اُوہ وی بُدھ ہی دا ہَئی۔ انّھاں سارے مندراں اُتے ٹوپ ہَئی جیکوں عرب مؤرخ قبہ یا گنبد لکھین٘دے ہِن۔ ۔  
## ٻِیا ݙیکھو
* بکرما جیت۔ 
* سکندر اعظم دا حملہ۔ 
* رائے چچ دا عروج۔ 
* راجہ ہرناکشپ۔

## حوالے

ونکی:تاریخ سرائیکستان
ونکی:سرائیکستان
ونکی:ملتان
ونکی:تاریخ ملتان
ونکی:ملتان اُتے حملے۔
ونکی:ملتانی مندر ونکی:ملتان دے مندر
ونکی:ملتان دے راجے
ونکی:ملتانی راجے
چنڑ

ضلع بہاولپور تے چولستان دا اکثریتی تے قدیم سرائیکی قبیلہ بھٹی راجپوتاں دی ہک شاخ اے، خاص طور تے بہاولپور تحصیل دا دیہی و شہری علاقہ ایں قبیلے دا مرکز اے. بہاولپور صدر دی سیاست تے بلدیہ وچ چنڑ قبیلے دا ٻہوں وݙا حصہ اے. زیادہ تر لوگ رڑھ واہی نال وابستہ ہن یا مویشیاں دے کاروبار نال منسلک ہن. کجھ تعداد سرکاری ملازمتاں وچ وی ہے. ایں قبیلے دے لوگ دلیر تے مہمان نواز ہوندن. چنڑ قبیلہ بہاولپور وچ سرائیکی ثقافت دی علامت اے تے بہاولپور شہر دے اردگرد دے دیہات تے وستیاں وچ ایں برادری دے گھر کثرت نال موجود ہن. اہم افراد وچ صوبائی وزیر تے ایم پی اے ملک اقبال چنڑ، ملک اعجاز چنڑ سابق تحصیل ناظم، حاجی ارشاد چنڑ تے پیپلزپارٹی نال تعلق رکھݨ آلے سرائیکی رہنما ملک امتیاز چنڑ شامل ہن۔  ادب دی دنیا نال تعلق رکھن آلے ساہیوال دے نواحی چک 75/5L توں حاجی پیر ذاکر حسین ذاکر چنن وی اس قبیلے نال تعلق رکھدن۔

بہاول پور صحرائے چولستان یزمان وچ حضرت چنݨ پیر سئیں دا دربار اے۔ حضرت چنݨ پیر سئیں اک ہندو راجا سادھارن (سندھیا) دے بیٹے ہن پراک معروف صوفی بزرگ حضرت جلال الدین سرخ پوش بخاری دی دعا دے وسیلے نال پیدائشی مسلم ولی ہن۔ ساری چنڑ قوم اس بزرگ حضرت چنݨ پیر وچوں اے۔ کئیاں روائتاں اچ اے کہ چنڑ قوم حضرت چنݨ پیر سئیں ہوراں دے حقیقی بھراواں دی اولاداے۔

## حوالے
چنگیز خان

چنگیز خان (انگریزی: Genghis Khan) (تلفظ: /ˈdʒɛŋɡɪs ˈkɑːn/، عام طور پر تلفظ /ˈɡɛŋɡɪs ˈkɑːn/;[4][5] منگولی: [tʃiŋɡɪs xa:ŋ] ) منگول سردار۔ دریائے آنان دے علاقے اچ ڄمیا۔ اصلی ناں تموجن ہئی جیندا مطلب ہے "لوہے دا کم کرݨ آلا"۔
1175ء اچ تیرہاں ورہیاں دی عمر اچ اوندے پیؤ نے اوندی شادی بورتے نال کر ݙتی۔ چونکہ شروع ہی توں چنگیز خان نہایت شاہانہ مزاج دا آدمی ہئی ایں ڳالہوں اپݨی لیاقت دے کارݨ اوہوں سال تخت تے ٻیٹھا۔ 
## حیاتی وہاݨی
جݙݨ 1175ء کوں اوہ اپݨے قبیلے دا سردار بݨا تاں ٻئے قبائل نال اوندی چپقلش شروع تھی ڳئی۔ اوں نے تمام قبائل تے حلقیاں کوں اپݨے زیر اثر کرݨ دی بھر پور کوشش کیتی کیونجو اوں ویلے منگولیا تے کئی قبائل دی حکومت ہئی۔ وت صورت حال دی بھال گھنݨ دے بعد اوں نے سبھے سرداراں کوں کٹھا کیتا تے مل کے ݙوجھے علاقیاں کوں فتح کرݨ دا منصوبہ پیش کیتا۔ اوں مشورے دے بعد اوہ ٻہوں مقبول تھی ڳیا تے ٻئے سبھ سرداراں نے اونکوں متفقہ طور تے اپݨا سردار تسلیم کر گھدا تے متفقہ طور تے دریائے آنان دے قریب ہک مجلس اچ اونکوں چنگیز خان دا خطاب وی ݙتا۔

چنگیز خان نے باقاعدہ طور تے منگول سلطنت کوں ہک مضبوط سلطنت دے طور تے متعارف کروایا، منگول سلطنت دی فوج دی تنظیم نو دے نال دیگر اداریاں کوں وی مضبوط بنیاداں تے کھڑا کیتا۔ اوں نے فوج دی تنظیم دے جیہڑے اصول مقرر کیتے اوہ صدیاں تک فوجی ماہرین کیتے  مشعل راہ دا کم ݙیندے رہے۔ اوں نے چین کوں ݙو دفعہ تاراج کیتا تے 18۔1214ء وچ ݙو چینی ریاستاں ہیا تے کن تے قبضہ کر گھدس۔
## وفات
1219ء وچ اوندے چند سفیر، جیہڑے مختلف ممالک وچ بھیڄے ڳئے ہن، قتل تھی ڳئے۔ اوں واقعے نے اونکوں تسخیر عالم تے ابھارا تے اوہ دنیا کوں فتح کرݨ دے ارادے نال نکل کھڑا تھیا۔ اوں سال اوں نے شمالی چین تے افغان سرحد دے کئی علاقے فتح کیتے۔ بخارا تے مرو دے علاقیاں کوں لٹا تے ہرات تے قبضہ کر گھدا۔ اوندے بعد ترکی تے جنوب مشرقی یورپی ملکاں دا رخ کیتا۔ اوندے فوجاں نے جنوبی روس تے شمالی ہند تک یلغار کیتی۔ 1227ء وچ چین تے تریجھے حملے دے دوران وچ اوندا انتقال تھی ڳیا۔
## حوالے
چنیوٹ

ضلع جھنگ دا شہر چنیوٹ پہلے تحصیل ہا ، ہُݨ ضلع بݨ ڳے ۔ دریائے چناب دے مشرقی کنارے تے واقع ہے۔ لکڑی دے منقش تے نفیس کم دی وجہ توں مشہور ہے۔ ’’گلزار منزل‘‘ ݙیکھݨ دے قابل ہے۔ اَٹھ سال دی مدت اچ چار لکھ روپے دی لاگت نال اے پنج منزلہ عمارت بݨائی ڳئی جیند ے اچ 30کشادہ کمرے ہن تے ہر منزل دیاں 25پوڑھیاں ہن۔ اے عمارت مغلیہ طرز دی تعمیر تے بݨائی ڳئی ہے۔ ایں سانگے ایندے وچ دریاں تے جھروکیاں دی خاصی تعداد موجود ہے۔ گلزار منزل کوں 1990ء اچ سرکاری تحویل اچ گھن گھٖدا ڳیا تے اُتھاں ہک عظیم الشان لائبریری قائم کیتی ڳئی۔ہُݨ گلزار منزل دا ناں ایندے بانی دے ناں تے ’’عمر حیات لائبریری‘‘ رکھ ݙتا ڳیا ہے۔ چنیوٹ دا ہک ٻیا یادگار تے قابل دید فن تعمیر دا شاہکار نمونہ ’’شاہی مسجد‘‘ ہے۔ مقامی روایات دے مطابق ایں مسجد کوں شاہجہاں دے وزیر اعظم نواب سعد اللہ خان تعمیر کرایا ہا۔ ہُݨ اے مسجد محکمہ اوقاف دی تحویل اچ آ ڳئی ہے۔ چنیوٹ اچ میاں عبدالوہاب دامزار مرجع خلائق ہے۔ اے شہر وسیب دی کاریگری تے لکڑی ے کم نال مشہور ہے ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
چولستان دی زراعت

چولستان دیاں او نہراں جنھاں وچ صرف فلڈ دے دوران پاݨی چھوڑیا ویندا ہااُنھاں وچ تقریباً ہُݨ مستقل پاݨی شروع تھی ڳئے اتے چولستانی کاشتکار اُنھاں نہراں دے پاݨی نال احٖ ہزاراں ایکڑ چولستانی رقبہ آباد کریندا کھڑے۔مشرف دَور وچ اساں کاشتکاراں دی فلاح سانگے جدوجہد کریندیں ہوئیں جیل وی ڳئے ہئیں اساں ایں سچ دے سفر اچ کݙاہیں پریشان نی تھئے اساݙی سچائی تے عملی جدوجہد دی وجہ توں احٖ وی ہزاراں چولستانی اساݙے نال جُڑئیے ہوئے ہِن۔ ریاست بہاول پور دے واسی ہووݨ دی وجہ توں اُنھاں ایں ڈُٖکھ دا اظہار وی کیتا جو پاکستان نال وفا کرݨ والی ایں مُسلم ریاست نال کہیں دَور وچ چنگائی نی کیتی ڳئی۔ 

ایں دھرتی دے وفادار لوکاں دی محبت کوں سراہیا نی ڳیا۔ نواب صادق محمد خان دیاں خدمات پاکستان دے لوکاں کوں فراموش نی کرݨیاں چاہیدیاں۔جام صاحب ہوریں ڈُٖکھارے لہجے وچ آکھیا میکوں پاکستان دے ہیروزتے مہرباناں دے ناں اتے فوٹو لاہور سمیت باقی پاکستان دے شہراں وچ ݙیکھݨ کوں مِلدن پر افسوس ایں گاٖلھ دا ھے جو اُنھاں وچ پاکستان دے عظیم مُحسن نواب صادق محمد خان عباسی دا ناں تک وی نئیں ہوندا۔اساݙے نال ایجھیاں وانجاں ہمیشاں توں تھیندیاں آندین۔اساݙے حقوق ڄاݨ بُٖجھ تے غصب کیتے ویندن۔ ایں سانگے اساݙی دھرتی تے وسݨ والے لوکاں دا مطالبہ علیحدہ صوبہ ہے۔ میݙے خیال اچ صوبہ ایں وقت دی اہم آواز ہے جیرھا جو خواجہ فریدؒ دی ایں سوہݨی دھرتی تے وسݨ والے ہر انسان دا حق ہے۔
## حوالے
چِیکِل

چِیکِل

اے کھیݙ چار توں اٹھ ٻال کھیݙ سڳدن. ایندے وچ ݙو لکڑ دے وݙے لڑوٹیاں دی لوڑھ ہوندی ھ. ہک لڑوٹا تقریبا ݙاہ فٹ دا ہوندے تے ٻیا پنج فٹ دا اوندی موٹائی وی چنگی بھلی ہوندی ھ. ایں کھیݙ وچ ٻالیں دیاں ݙو پالٹیاں ہوندین. ٹاس یا بجھارت توں باد جیتݨ آلے کھیݙدی ھ تے ݙوجھی واری ݙیندی ھ. پر ایں توں پہلے چھوٹے لڑے کوں دھرتی وچ ݙو فٹ جتلی پور ݙتا ویندے. تے وݙے لڑے کوں ادھ وچ ادھ تک کھݙ بݨا تے بھوئیں وچ پورئیے ہوئے لڑوٹے تے فٹ کر ݙتا ویندے. جیہڑا لڑوٹا دھرتی وچ پوریا ویندے اوندا سرا کھنھ تے یا چھل تے گول شکل وچ بریک کیتا ویندے ول ݙوجھا لڑوٹا فٹ کیتا ویندے. ول ٻجھارت جیتݨ آلی پالٹی اوں لڑوٹے تے سوار تھی ویندی ھ. ݙو لڑے دے ہک پاسوں تے ݙو ݙوجھے پاسوں ایں طریقے نال ٻاہندن جو وزن برابر راہوے. اوں توں بادبجھارت ٹاس ہرݨ آلی پالٹی اوں لڑے کوں گول گول گھمیندی ھ.اے لڑا ایویں گھمدے جیویں میلے تے ہاتھی گھوڑیاں آلا پنگھوڑا گھمدے. سوار پالٹی وچوں جݙاں کئی ہک کھݙکار تلے ݙیھ ونجے یا کپتان روکے کہیں وی وجہ توں تاں ول ݙوجھی پالٹی سوار تھیندی ھ تے پہلی اوں چیکل کوں گھمیندی ھ. ایں کھیݙ کوں ٻیا مزیدار کرݨ سانگے اوں پورئیے ہوئے کلے اتے کورکھ تے وی وݙا لڑا فٹ کیتا ویندے جیندی وجہ توں اتھوں چیں چوں یونی چیکیں دی آواز ودھ ویندی ھ. جیندی وجہ توں شئیت ایں کھیݙ کوں چیکل آکھیا ویندے.اے کھیݙ دیہات دے ٻاک زیادہ تر چاندݨی راتیں وچ کھیݙدن

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی کھیݙاں
چپ دے پڑ تے الا

چپ دے پڑ تے الاء

مرشد ظهیر احمد مهاروی

شاعری دی لطیف عمارت احساسات ت جذبات تے سدھی کھڑی هے.دلی کیفیئت , کرب, ڈکھ, محبت ت عشق سمیت انسان دی داخلی کیفیات جڈاں الاونڑ شروع کریندین تاں سنڑنڑ آلا حیران تھی ویندے ت انهیں جذبات ت احساسات کوں اپنڑاں سمجھنڑ لگ ویندے ول شاعر دا اے الاء اوکوں آپنڑا الاء محسوس تھیندے. بعض اوقات تاں ایں تھیندے جو سامع ت قاری سمجھدے شاعر میڈے راز کوں اپنڑاں شعر بنائ کھڑے.
مهاندرے سرائیکی شاعر سئیں ظهیر احمد مهاروی دی تریجھی کتاب "الاء" وی انهائیں احساسات ت جذبات ت مشتمل هوسی ت آپ دی پچھلیں ادبی کاوشیں کوں ڈیهدیں هوئیں بلکل یقینا آکھیا ونج سگدے جو اے کتاب سرائیکی ادب اچ خوبصورت ودھارا بنڑسی.
ڈو شعر ایں کتاب وچو دوستیں دی نذر

توں کڈاهیں نی بکھا مر سگدا

تیکوں یاراں دا استعمال آندے

واهندی وگدی هوا بنڑیساں میں

چپ دے پڑ تے الاء بنڑیساں میں

اپنڑے بھرا کوں ایڈوانس مبارکباد.....

(منصور شانی)

## حوالے
چچ نامہ

علی کوفی ہک ایرانی مورخ ہا، او مسلم فاتحین دے کارنامےلکھنڑسانگے رلدا پھردا ملتان وچ ناصرالدین قباچہ دے دربار پہنچا، قباچہ اوندا وظیفہ مقررکیتا۔۔۔علی کوفی ملتان توں اٌچ گیا اٌچ توں اروڑ گیا تاں کہیں ڈسایا جو بکھر دے قاضیں کول ہک خاندانی کتاب اے(عربی زبان وچ)، اوبکھر(سکھر دے نیڑے دا شہر) گیا تے قاضیں کن اوکتاب گھن کے فارسی ترجمہ کیتا(اصل کتاب وچ مصنف دا ناں درج کائناہا)، علی کوفی ترجمہ شدہ کتاب دا ناں ”چچ نامہ“ رکھیا۔ اوں کتاب دا ہک صفحہ ملاحظہ فرمائو۔۔۔

(کتاب لکھنڑوالے قاض،ی محمدبن قاسم دے رلے عربوں آئے ہن جنہاں کوں محمدبن قاسم فتح سندھ بعد قاضی داعہدہ ڈتا، علی کوفی ایران توں آیا ہاجیہڑا مسلمان فاتحین دے کارنامے لکھنڑچنہداہا، لہذا سوال ای پیدا نئیں تھیندا جو او محمدبن قاسم دے خلاف سوچن ہا)
چکی چنگ

چَکی چُنگ

اے شادی پرنے دی تریجھی رسم ھ.ایں رسم وچ حق ہمسائیں توں علاوہ گھوٹ دیاں بھیݨیں، ٻھڄائیاں، ماء، ماسی، چاچیاں، ݙاݙی، مساتیں، ملیر ساریاں کٹھیاں تھیندین، اوندے باد ساریاں سہرے وی آہدین تے تے ست سکیاں جیندے وچ پہلے ماء، ول بھیݨ، ول بھرڄائی، وݙی چاچی، بوا، ماسی تے ہک نیواݨی چکی وچ ہک ہک چنگ داݨیاں دی سٹیندین تے سہرے ڳاندین. تے نیواݨی کوں ویل وی ݙیندین اوں توں باد ساریاں دھیتے در تے میڈھی واسطے ویندین پیاں.

## ٻیا ݙیکھو

* پرنیوے دیاں رسماں
چھتی تھئی کتی پچھ کوں مارے چک

میں سوچینداں اگر خلائ مخلوق نہ ھوندی اے زمینی شیطانی مخلوق تاں میڈے ملک دے ٹکڑے کر کے کھا گئے ھوون ھا میڈے کجھ جٹاکے قسم دے سوال ھن اگر کوئ مسلم لیگ نون دا ورکر جواب ڈیونڑ چاھوے 
کلبھوشن یادیو اگر تھاکوں یاد ھے انڈیا دی ناپاک نسل جئیں میڈی دھرتی ءچ خون ریزی کیتی ھے اوندے خلاف کوئ ہک بیان ،میاؤں، صاحب دا ڈیکھا ڈیو 
جٹاکا سوال نمبر 2،ساڈے وسیب دی ریت ھے رسم و رواج ھے اساں لوک پُتر دی شادی تیں ہر ایرے غیرے سنگھت ساتھ برادری سک سکاوت ساریں کوں کانڈھا ڈیندے ہیں مگر دھی بھینڑ دی شادی تیں صرف خاص لوکیں کوں کانڈھا ڈیندے ھیں جئیندے بغیر ساڈی نہ نبھدی ھووے او لوک سڈیندے ھیں میاؤں صاحب دی ڈوھتری دی شادی تیں ھزاراں مسلمانیں دا قاتل مودی بغیر ویزے دے میاؤں صاحب دے گھر دانگی ملنڑ آیا ھا، 
3،کجھ مہینے پہلے اگر کہیں بھرا کوں ڈان لیکس دی خبر یاد ھووے اُو خبر اے ھئ میاؤں صاحب آکھیا ھا اساں تاں دھشت گردی دے خلاف کم کرنڑ چاھندے ھئیں ساکوں فوج نیں کرنڑ ڈیندی اگر اُڈھائیں میاؤں صاحب دی گچی ءچ رسہ پاء کے جُھوٹا ڈے چھوڑو ھا اج ایں بیان دی تکلیف وی نہ کرے ھا، اج جیرھے لوک کتے کوں شیر سمجھ کے فوج دے خلاف بڑ بڑ کریندے بیٹھن ایں گالھی مخلوق کوں اے نیں پتہ کہ انڈیا اسرائیل امریکہ تیں میاؤں صاحب دی ایھا پالیسی ھے کہ عوام دے دل ءچ فوج دی نفرت پاء ڈیو کیونکہ جڈاں تئیں عوام دی فوج نال محبت دا رشتہ قائم ھے کوئ، مائ دا لال پاکستان دو بھینگی اکھ نیں ڈیکھ سگدا. 

ہر غیر ملکی ایجنسی دا ایھو مشن ھے فوج کوں کمزور کرو او بھانویں الطاف حیسن دا روپ ھووے، منظور پشتین دی شکل ءچ ھووے، اسفند یار ولی دے بُتھاڑ ءچ ھووے، محمود اچکزئ دی منحوس صورت ءچ ھووے یا میاؤں صاحب دی بک بک ءچ ھووے، اصل نشانہ فوج ھے، مزے دی گال اے ھے فوج ءچ وی کجھ گندے انڈے انھیں کوں لبھ ویندن جیرھے ملک واسطے بدنامی دا باعث بنڑدن مگر شکر ھے رب سوھنڑے دا نوے فیصد ایں ملک تیں ایں دھرتی تیں قربان تھیونڑ فرض عین سمجھدن، اے یاد رکھو اگر آپڑیں ملک نال محبت ھیوے تاں فوج ایں ملک دی بقاء دی ضامن ھے، ساڈی فوج ساڈا مانڑ ھے ساڈا فخر ھے۔

جمیل بلوچ
چھلا سرائیکی پراݨی صنف

چھلہ سرائیکی پراݨی صنف
اے گاوݨ خاص کر دورانِ جُھمرخوب آکھیا ویندے اُویں لوک اہدن چھلے تعداد نال آکھیے ویندن
 تُوں چُپ مِٹھے گنیں
 میں تیڈی خاطر بھنیں
 چھـلا پاتی کھڑی ہاں ھک
 میکوں تئیں بھورل دی سک
 میڈی بھن گھتی ترک 
 تُوں چُوپ مٹھے گنیں
 میں تیڈی خاطر بھنیں
٢. 
 چھلے پاتی کھڑی ہاں ݙو
 میڈا ڈہدا اندےپیو
 میڈا گھدی آنویں گھیو
 توں چُوپ مٹھے گنیں
 میں تیڈی خاطر بھنیں
٣. 
 چھلے پاتی کھڑی ہاں تَرے
 لُک چُھپ تے کیوں نہ آئے
 میڈا ڈہدا اندے پیو
 توں چُوپ مٹھے گنیں
 میں تیڈی خاطر بھنیں
چھونہارے ٻوہارے

لنمی کھجی دے چھونہارے 

ابّاچُݨ چُݨ پھکے مارے

سیّدجلال دی ٻلہوڑی

ساڈے کن٘گݨ دی جوڑی

کن٘گݨ ونڄ پئے مسیت

مُلاں دے کپڑے پلیت

سیّدتھیون وڈے

چھونہارے ٻوھارے

## ٻیا ݙیکھو

* ٻال ادب
* ٻالاں دیاں نظماں

ونکی:ٻال ادب
ڈائری دا پنا: 22

ڈائری دا پنا: 22

اساں کاسبو ہاسے ' ایں کرہ ارض دا ہک گوٹھ جیڑھا کارونجھر تے رِنڑ آف کچھ دے وچالے پیا وسدا ہا ' جتھاں اج اسمان دا رنگ پیلا ہا تے میگھواڑاں دیاں چتھاں تے موریں دی نیلی تے ساوی ہک جھال پئی پوندی ہئی ' کاسبو دیاں سڑکاں ہی کاسبو دیاں گلیاں ہَن ' ڈوہیں پاسوں کچے گھراں دے اساں اگوں لنگھے ' کہیں کہیں جاہ کندھاں دروازے تے ڈھیر جاہیں جھاڑیاں دے لوڑھے مارے ہوئے ' کہیں کہیں جاہ گھراں تے نقش نگاریاں ' اساں ہک عمراں توں ایں گوٹھ وچوں پئے لنگھدے ہاسے ' اِنہاں بالیں نال جائے ہاسے ' اِنہاں بُڈھڑیاں نال ہنڈ گئے ہاسے ' جیڑھے ویلے تریمتیں دیاں چُنیاں چولیاں تے موریں دے پکھ پئے بنڑدے ہَن اساں اتھاہیں ہاسے ' اساں ایں کائنات دی گولاٹی وچ پئے گُھمدے ہاسے ' ایں گوٹھ وچ چڑیاں ہَن لالیاں ہَن کاں ہَن کُکڑیں تے بطخاں ہَن ' نت دے سُونہے وَنڑ ہَن ' نت دی سُونہیں غربت ہئی ' غربت دی سانجھ ہئی جیڑھی کاسبو تے تحصیل شجاعباد وچ میڈی وستی چک آر ایس کوں پئی گنڈھیندی ہئی ' اساں اِتھاں کہیں نویں داستان وچوں غربت دا سوال بُجھنڑ آئے ہاسے ' اساں پروبھرے ایں گوٹھ کاسبو وچ اوں بلاں دا ناں بُجھنڑ آئے ہاسے جیندی پُچھ اساں گوٹھ در گوٹھ ڈِٹھی ہئی ' اساں غربت دے رومان توں نسردی حیرت کوں مکلاونڑ کیتے آئے ہاسے ' اساں اوں مسرت دی گول وچ آئے ہاسے جیڑھی حیاتی کوں برابری وچ گنڈھیندی ہے ' کاسبو دی ابدیت ایں پرانڑے سوال کوں جنم پئی ڈیندی ہئی ' میڈی بُکل دے بہوں سارے چور پئے پکڑیندے ہَن ' میں اپنڑے رومان توں بئے ہک رومان دی اُساری وچوں باہر پیا نکدا ہم ' میں لوکیں دے ڈکھ تے اُنہاں دی مونجھ توں حیرت تے مسرت کشید کرنڑ دے بھوگ توں واندا پیا تھیندا ہم ' مور سڑکاں توں اُڈ کے چھتاں تے پئے لاہندے ہَن ' اگوں دکاناں تے میگھواڑیں دی ہمیشگی دے گھر ہَن ' اساں ڈیو جی دے بوہے اگوں پُج گئے ہاسے. رفعت عباس (रिफ़ात अब्बास)

## حوالے
چینی زبان

[thumb|[چینی زبان دے کجھ لفظ]]

دنیا وچ سب توں زیادہ ٻولی ونڄݨ آلی زبان ہے۔
چینی زبان دنیا دے تمام زباناں توں مختلف ہئی تے ہے، اس وچ نہ حروف تہجی ہن، نہ ہجّے، نہ قواعد تے نہ الفاظ دی تقسیم.  ہک ہی لفظ اپݨے سیاق و سباق، مضمون تے لہجے دے اعتبار نال اسم ذات، اسم صفت، فعل تے حال تھی سکدا ہے۔ ہر ہک ”یک ہجّائی“ لفظ چار توں نو لہجیاں تک ادا کیتا ونج سگدا ہے تے جس لمحے وچ اوہ ادا تھیا ہے اس لحاظ نال اس دے معنی وچ وی فرق ہوندا ہے اُنہاں دے لکھݨ دا طریقہ وی عجیب ہے، سطراں افقی دی بجائے عمودی ہوندن۔ چینی زبان وچ عام بول چال کیتے ݙو توں ترئے ہزار الفاظ استعمال تھیندے ہن، اخبار یا معمولی کتاب پڑھݨ کیتے ساڈھے ترئے ہزار نشاناں دا ڄاݨݨ ضروری ہے، ہک یونیورسٹی دے طالب علم کوں چھ ہزار نقوش سکھݨے پوندے ہن، جبکہ ہک چینی ٹائپ رائٹر تے کمپیوٹر وچ پندرہ توں ویہہ ہزار علامتاں کم آندے ہن۔ چینی زبان تحریر کرݨ کیتے ہر لفظ آڑھی ترچھی لکیراں نال مل کت بݨدا ہے جنہاں کوں Stroke آکھا ویندا ہے، بنیادی طور تے چینی خط وچ 12 اسٹروک استعمال تھیندے ہن۔

*آبادی: 
اسی کروڑ کنوں ودھ آبادی چینی بولݨ آلی ہے۔

*حروف: 
ایہ دنیا دیاں ساریاں زباناں کنوں وکھری ہے۔ ایندے نہ تاں حروف تہجی ہن۔ نہ ہجے، نہ گرائمر تے نہ ہی لفظاں دی ونڈ تے ون٘کیاں۔

## لکھݨ دا طریقہ
لکھݨ دا طریقہ وی عجیب ہے۔ لیٹواں لکھݨ دی جاء تے کھڑویں لکھائی ہے، اتوں کنوں تلے آلے پاسے لکھائی آندی ہے۔  چینی زبان وچ عام بول چال کیتے ݙو ترائے  ہزار الفاظ استعمال تھیندے ہن، اخبار یا معمولی کتاب پڑھݨ کیتے  ساڈھے تین ہزارنشاناں دا جاݨݨ ضروری ہے، ہک یونیورسٹی دے طالب علم کوں چھی ہزار نقوش سیکھݨے پون٘دن، ہک چینی ٹائپ رائٹر تے کمپیوٹر وچ پندرھاں ویہ ہزارعلامتاں کم آندیاں ہن۔ چینی زبان لکھݨ کیتے  ہر لفظ آڑھی ترچھی لکیراں نال مِل تے بݨدا ہے جنہاں کوں Stroke اہدے ہن، بنیادی طور تے چینی خط وچ 12 اسٹروک استعمال تھیندے ہن۔
 
چینی سرکاری تعلیمی تے دفتری زبان ہے، اقوام متحدہ دی سرکاری زبان ہے،
## ٻاہرلے جوڑ
## حوالے
ڈائری 5

ڈائری : 5

دنیا نال میڈی سانجھ شاعری وچوں ہے ' ایہا تاکڑی ہے جیں وچوں میں جگ جہان کوں ڈِٹھے ' پیو مویا تاں میں اونکوں اپنڑی شاعری وچ زندہ کیتا تے اوندے نال ریہا ' ما موئی تاں حکایت وچ اوندی سنبھال کیتی ' میڈے کول حیاتی دی چھڑی ایہا منطق ہے ' سماج, سیاست مذہب میکوں کجھ وی شاعری باجھوں سمجھ نی آندا, ریاست دا دروہ ہووے, استعماریت دیاں نت وٹیندیاں شکلاں , ملاں قاضی حاکم دا ڈڈھپ ہووے یا جنگ دا جھاکا میں بیت بنڑینداں ' میں حیاتی وچ کہیں کوں کلہا نی کریندا, لوکیں دے نال نال پکھی پہارو جنگل پہاڑ پانڑیاں کٹھے رہنداں ' کوئی میکوں کلہا کرنڑ دی کوشش کرے تاں بیت بنڑینداں ' کوئی محبت ڈیوے یا توہین کرے شعر لکھداں ' شاعری کوں ہمیش سانجھا کرینداں جو ایہا جگ جہان نال میڈی سانجھ اے

رفعت عباس ملتان
ڈائری دا پنا 24

ڈائری دا پنا : 24

ڈیو جی نال تھیا ' کاسبو دیاں گلیاں وچوں ولدے, نبو دے باغ وچوں تھیندے, راما پیر مندر دے بوہے تے پج گیوسے ' ہک پھیریں ہُنڑ گِنڑدے ہَیں, ننگر پارکر دا پیالہ, کارونجھر دی ہمیشگی , کاسبو دی راہ دا منتر , رِنڑ آف کچھ دا شیشہ , موریں دا آبائی وطن کاسبو ' ڈیو جی دی مسکان تے ہنڑ راما پیر مندر ' ایہ سارا طلسم میڈی سنبھال توں باہر ہا ' ایہا جاہ ہے جِتھاں میں ساری حیرت وچوں نکل کے غیر رومانی سوکھا ہک بندہ بنڑ ویندا ہاں ' جیڑھا سادے جہے ماہنڑو وانگوں جہان کوں سادگی نال ڈیدھا ہے جیڑھا اکھیں کوں بِھرکنڑ تے ہوٹھیں کوں کنبنڑ توں جھلیندا ہے ' جیڑھا دل کوں سمجھیندے جو سبھ خیر ہے ' پیریں کوں ڈسیندے جو ہک بئی جاہ ہے جتھاں جُل نچنڑے ' ایہ ہک عجب حیرت ہے جتھاں تساں حیرت کوں ڈکیندے ہو ' راما پیر مندر دے اندر ایں کائنات دیاں ساریاں نِماں موجود ہَن تے ہک ہک نَم تے ڈاہ ڈاہ مور ہَن پر میکوں کیا ' ہک نَم تلے کاسبو دا نابینا موسیقار یوسف فقیر ہک رلی تے ڈو اپنڑے سنگتیاں نال ہارمونیم تے پیا گاندا ہا پر میکوں کیا ' میں اپنڑے مونڈھیاں تے ایڈی حیرت نہ چا سگدا ہم۔ رفعت عباس
## حوالے
ڈائری دا پنا 26

ڈائری دا پنا : 26

راما پیر مندر وچ مور ہَن, ڈیل(مادہ مور) ہَن ' بھگوان ہا ' رنگلے بانیاں وچ یاتری تریمتیں ہَن ' دھمی دی پراتھنا ہئی ' پرشاد ہئی ' بھگوان موریں دے کرکار وچ اکھیں کُھلیندا ہا وت نُوٹ گھندا ہا ' یاتری ٹلیاں وجیندے ہَن وت جاگ پوندا ہا ' میں ٹلیاں وجایاں بھگوان جاگیا خوش تھیا ' ایہ تل وطنیاں دا بھگوان ہا ' اُنہاں کوں رلیاں ٹھہاونڑ تے موریں دے پکھ نال پَکھے بناونڑ سکھیندا ہا ' تل وطنیاں دا بھگوان اُنہاں دی معاش وچ مدد کریندا ہا ' تریمتیں کُکڑیں تلے انڈے جو رکھن ہا اہر کریندا ہا جو ہک وی انڈا نہ پِھٹے ' تریمتیں دے سر تے بیلڑو(ڈو گھڑے) دی سانبھ کریندا ہا ' بارشاں نہ تھیون ہا تاں گوٹھ وچ موریں تے بالیں کٹھے بھگوان خود اپنڑے کولوں مینہ آپ منگے ہا ' دھرتی جائیاں دا بھگوان بہوں دلچسپ ہا ' اساں مقامی لوکیں دا خدا وی بہوں مہربان ہے ' ایندیاں کچیاں مسیتاں وچ ڈیوے راتیں بالو تاں سوہنڑے خاب ڈِکھلیندے ' روہیڑے تے کرینہ دے پُھلیں وچوں سڈیندے ' ساڈے نال کنڑک دی کپوائی تے کپاہ دی چُنڑوائی وچ ہتھ ونڈیندے ' ایہ ساکوں پیلھوں دیاں ٹوریاں پٹھیندے, اساں ایندے کیتے امنب تے نارنگیاں رہیندے ہیں, اینکوں ساڈی بولی آندی ہے ' ایہ ساڈے نال ساڈی بولی وچ الویندے ' اساں ایندیاں گالہیں وچوں بیت بنڑیندے ہیں ' ایہ حملہ آور تے ریاست دے خدا توں اصلوں وکھرا ہے۔ رفعت عباس
## حوالے
ڈائری دا پنا 27

ڈائری دا پنا : 27

اوہ راما پیر ! میگھواڑیں دے دیوتا ' کچھ دے لُونڑے شیشے تے لُونڑی جھیل دے بھگوان ' نکے نکے کمیں کاریں وچ رُجھے ہوئے لوکیں دے اوتار !!
اساں تیکوں ملنڑ کیتے آئے ہیں ' راما پیر اپنڑے مندر دیاں پوڑیاں وچ بیہ تھیا تے مسکیا * تو ہکے ویلے ہزاراں اپنڑے مندراں وچ ہزاراں اپنڑے یاتریاں کوں ملدیں, اساں تیکوں تیڈے بالک ڈیو جی دے کٹھے کاسبو اج ملنڑ کیتے آئے ہیں " راما پیر بیا وی مسکیا " اساں وی تیکوں ایں ویلے ہر جاہ پے ملدے ہیں " اوندیاں اکھیں بیاں وی بکھیاں " اساں کَچھ دی لونڑی وستی دے مندر وچ, بھوج دے کنبھاٹ دے گجرات دے سارے تیڈے استھاناں تے نال تیڈے بیٹھے ہیں ' [[سندھ]] دے سارے تیڈے مندریں وچ کٹھے تیڈے تھی گئے ہیں ' اساں سارے ہکے ویلے تَیں ہک کوں پے ملدے ہیں ' اساں بالیں تے موریں دی حیاتی تریمتیں دے آدر تے بارش کیتے آئے ہیں *۔ رفعت عباس
## حوالے
ڈائری دا پنا 28

ڈائری دا پنا : 28

راما پیر کاسبو مندر دے بوہے تانڑیں آیا ' اوں ساکوں ہک بال توں موریں دے پَریں دا گُچھا گِھن سوبھ کیتا ' راما پیر بال کوں سو روپیہ ڈیونڑ کیتا ' بال نہ وچ سر ہِلایا ' راما اوندے سر تے ہتھ پھیریا تے سو روپیہ اوندے کھیسے وچ پا ڈِتا ' موریں دے پریں دا گچھا سینے لیندے مندر توں باہر نکھتیوسے ' عین ایں ویلے راما پیر کوہاں دور بھوج دے اپنڑے مندر وچ موراں دے کِرے ہوئے پَر کٹھے پیا کریندا ہا ' موریں دے دانڑا پانڑی دا اہر پیا سِتریندا ہا ' راما پیر کچھ دے لوکیں دی معاش وچ عملی برکت ہا ' لُونڑ دیاں کیاریاں تے لُونڑ دیاں ڈلیاں بناونڑ وچ تے لُونڑ کوں منڈی تئیں پُجنڑ تے لُونڑ دے نرخ تے لُونڑ ہاریاں دی روز دی حیاتی دا میلہ ہا ' راما پیر کچھ دے چٹے میدان وچ رنگیں دا تہوار ہا ' راما پیر ریاستی بھگوان نہ ہا اوہ این جی اوز دے پروگرامز تیں پوسٹرز توں گھبراندا ہا ' این جی اوز والے ایں بھگوان دا میلہ راجدھانی وچ لیندے ہَن ' راما پیر نہ ویندا ہا۔ رفعت عباس
## حوالے
ڈائری دا پنا 32

ڈائری دا پنا : 32

ولا مِلسوں کاسبو ' کارونجھر دے نال نال ننگر پارکر پئے ویندے ہاسے ' رِنڑ دا شیشہ اسمان تئیں پیا بکھدا ہا ' ایہ دنیا دے جغرافیے وچ ہکڑو میدان ہے جِتھاں آکاش دھرت تے دھرت آکاش بنڑ ویندا ہے ' پچھاں مُڑ تے کون ڈیکھے ' تیکوں ولا آندے ہوئے ڈیکھسوں رِنڑ آف کچھ ' 19 اپریل 2018 دا ڈینہ ننگر پارکر دے بزار توں پیا لنگھدا ہا ' جاہ تے ویلے دا ازلی ابدی ملاپ سمجھ پیا آندا ہا ' ایں ملاپ وچوں ماہنڑو کینویں لنگھدے بھیت پیا کھلدا ہا ' ایں دھرتی دے وارث قدیمی رہائشیاں کوں مِل کے پئے آندے ہاسے ' پہلے حملہ آوریں توں وی پہلے دے دھرتی جایاں دا درشن ہا ' میگھواڑ ' کولھی بھیل ایں دھرتی دا اوہ لُونڑا شیشہ ہا جیڑھا کہیں وی دھاڑل توں نی ترٹیا ' میگھواڑیں دا راما پیر تے بھیلاں دا واگھ(شینہ) اپنڑے نت دے تہواریں نال پیا تگدا ہا(بھیلیں دے دیوتا واگھ توں اپنڑی وسوں دے واگھے پئے یاد آون) کولھی ریاست تے نواں ہک اعتبار پئے کریندے ہَن ' ایہ دلت ہزاراں سالاں دی امر کہانڑی وچ پئے ٹُردے ہَن ' ایہ لوگ کہیں وی طرح دی مرکزیت اگوں اپنڑے ہوونڑ دی گواہی ہَن ' انہاں دے بھگوان کہیں وی طرحاں دی غلامی اگوں پہلا پہلا جتھا ہَن ' میڈے کیتے انہاں رلے پانڑی پیونڑ مانی کھاونڑ حیاتی دا سبھ توں وڈا سوبھ ہا ' میڈے کیتے اِنہاں کوں گُھٹ کے جَپھی پاونڑ حیاتی دا سبھاگ ہا ' اساں انہاں دھرتی جایاں دی تَڈ ڈھارس تے واہند دی کتاب پڑھی آندے ہاسے۔ (رفعت عباس)
## حوالے
ڈائری دا پنا 34

ڈائری دا پنا : 34

بَگھار ' دوست شوکت ہنگورجو دی وستی ' اسلام کوٹ توں مِٹھی چھاچھڑو روڈ دے کنارے تے آباد ہئی ' خلیل کنبھار چٹی اپنڑی کلٹس سائیں محمد دادن خان ہنگورجو دے دیرے دو موڑی ' شوکت دے والد سائیں دادن خان پی پی پی تھرپارکر دا ہک وڈا ناں جیڑھا ہر اوکھ سوکھ وچ پارٹی دے نال پیا آندا ہا ' پی پی پی تھر پارکر دا جنرل سیکرٹری ریہا تے اج اتھاں اپنڑی پارٹی دا سینئیر وائس پریزیڈنٹ ہا ' بابا دادن اوہ جَنڑا ہے جیندی پارٹی نال وفا دی کمال کہانڑی ہے ' کنڈ تے کوڑے جھلے ادھی حیاتی جیل وچ لنگھی ' جام صادق تے ارباب غلام رحیم دا عذاب کٹیا ' پرویز مشرف دور وچ شوکت عزیز کوں وزیر اعظم بناونڑ کیتے ڈو نشستاں تے ضمنی انتخاب تھیا جیندے وچوں ہک نشست این اے 229 تھرپارکر ہئی ' بے نظیر ڈاکٹر مہیش کمار مَلانی کوں ٹکٹ ڈتی ' ارباب غلام رحیم وزیر اعلی ہا تے شوکت عزیز متوقع وزیر اعظم ' کئی ساتھی سمجھوتے دی راہ تے ٹریے پر بابا محمد دادن ہنگورجو تھر پارکر وچ اپنڑی پارٹی نال ڈٹیا ریہا ' بابے دادن دی جھوک ہئی نواں سوہنڑا دیرہ تے پچھوں حویل دار گھر ' اساں ہک چبوترے دیاں پوڑیاں چڑھیاں برآمدے وچوں تھیندے ہک ٹھڈے کمرے وچ پُج گئے ' رلانویں ہک واش روم وچ منہ تے پانڑی دے چَھٹے مارے ' صوفیاں تے چڑھ بیٹھے۔ رفعت عباس

## حوالے
ڈائری دا پنا 19

ڈائری دا پنا : 19

ننگر پارکر دی سویل ہئی ' خلیل کنبھار چھ وجے سبھ کوں جگا ڈتا ہا ' اساں ننگر پارکر توں کارونجھر دے نال نال پورب دو ونجنڑا ہا 'اتھوں ڈاہ بارھاں کلو میٹر تے بھارت دا بارڈر ہا تے پار کَچھ پیا وسدا ہا جتھاں رنڑ آف کچھ دے شیشے وچوں وساکھ توں ہاڑ تئیں چلکارا ہک اسمان تانڑیں پوندے :
دیکھ تو دل کہ جاں سے اُٹھتا ہے 
یہ دھواں سا کہاں سے اُٹھتا ہے
اساں بس چا پیتی جو نِرہانڑ دا اہر اگوں خلیل دے سنگتیاں نے سِتریا ہا ' شہر توں نکلدیاں خلیل موٹر روکی * ایہ رستہ روپلو کوہلی دے گاؤں دو پیا ویندے * اوں آکھیا "اِتھاں اوہ ونڑ ہا جتھاں انگریز سندھی قومی مزاحمت دے سورما روپلو کوہلی کوں پھاسی ڈِتی ' گوریاں پہلے روپلو دی تلی وچ تیل پاتا, انگلیاں تے وٹ چڑھائی تے بھا لا تے ہتھ کوں ڈیوا بنڑا ڈِتا پر روپلو نہ بولیا ' اوں کارونجھر وچ لُکیے تے دھاڑل انگریز نال بِھڑدے اپنڑے سنگتیاں دی کَو نہ ڈِتی ' سندھ دا ایہ پُتر 22 اگست 1858 کوں پھاسی چڑھ گیا ''..... "ایں واقعے توں ڈاہ سال پہلے 1848 وچ انگریز ملتان دے بوہے باہروں کٹھا پیا تھیندا ہا " میں خلیل کنبھار تے شوکت ہنگورجو کوں ڈسیا۔ رفعت عباس (रफ़ात अब्बास)
## حوالے
ڈائری دا پنا 23

ڈائری دا پنا : 23

ڈیو جی دا گھر ' کاسبو دے ہک ماہنڑو دا گھر جیڑھا کارونجھر دیاں بارشاں تے کَچھ دے لُونڑ نال بنڑیا ہا ' ایں موریں دے آبائی وطن دا واسی ' اساں ہک لکھ چَھتریہ ہزار وار پہلے ڈیو جی کوں ملیے ہاسے ' ایں کَچھ اندر یا آر پار کتھاہیں ' پہلیاں پہلیاں بارشاں توں پہلے یا بعد کڈاہیں ' ڈیو جی سامنڑے ہا ' خلیل کنبھار مُرکیا " ہاں بھئی ڈیو جی ہم آ گئے ہیں " ڈیو جی دی مسکان بھوج دے قدیمی بزاراں دے شیشے وچوں بکھی ' کَچھ وچوں لنگھدے میگھواڑاں دے پندھ وچوں چمکی ' اساں کَچھ دے موسمیں وچوں ہک لکھ چھتریہ ہزار وار ملیے ہاسے ' ایں دھرتی دا وارث ٹیکم میگھواڑ دا پُتر ڈیو جی, اساں ایں وار ملیے تاں , گورنمنٹ پرائمری سکول سادورس وچ پڑھیندا ہا ' روز اپنڑے موٹر سائیکل تے کاسبو تو سادورس تئیں 50 کلو میٹر دا پندھ کریندا ہا ' اج اپنڑے گھر اگوں خلیل کنبھار دے آدر وچ ملتانوں آئے ہک ماہنڑو کوں پچھلے کہیں ویلے وچوں چیتے پیا کریندا ہا۔ رفعت عباس
## حوالے
ڈائری دا پنا 35

ڈائری دا پنا : 35

بُگھار دے چفیروں موراں دے ٹھکانڑے ہَن ' دھمی نال مور گلیاں ویڑھیاں چھتاں تے ان لاہندے ہَن ' ایں چار سو جھگیاں دی وستی وچ اُنہاں کیتے دانڑا پانڑی دریہ ہا ' بگھار باہرو ہرناں دی ڈس ہئی ' تتر ہی تتر ہَن ' روہیڑیاں دے ونڑاں تے رتے پُھل نہ ماندے ہَن ' جالیں تے پیلھوں ہَن ' شوکت ہنگورجو دے ڈاڈے دے پڑ ڈاڈے ایہ وستی آباد کیتی ' بھیلاں دے ترے سو گھر ہَن ترے مندر ہَن جتھاں اوہ اپنڑی ماتا دیوی کوں پُجیندے ہن ' بھیلاں دے ہر گھر وچ ماتا دیوی دی مورتی ہئی ' ما دی مورتی ' بھیل بے گھر تھئے ' روز روز دیاں دھاڑاں اگوں رُل گئے ' شودر بنڑے ' اچھوت بنڑیے ' دلت سڈویجے ' شیڈول کاسٹ دی ملامت چاتی ' پر ما کوں نال نال گِھن ٹریے ' بِھیلاں ما نہ وساری ' ما کوں رنگلے ویس کرائے ' ما کوں چنیاں چولیاں پوائیاں ' ما دے بھجن بنڑائے ' گھر دی سبھ توں سوہنڑی جاہ تے ما کوں بِلہایا ' ما دے نانویں ڈیوے بالے ' ما دے نانویں میلے ٹَھہائے ' بِھیلاں دی ماتا جیندی رہوے 'ایہ میڈی وی ماتا ہئی ' ما کہیں دی ہووے سانجھی ہوندی ' ایہ دھرتی ماتا ہئی ' اساں کتھاہیں ونجا چھوڑی بِھیلاں سانبھ گھدی ' خلیل کنبھار ڈرائیونگ دے تھکیڑے وچوں ذرا کَھن سم گیا ہا ' شوکت روٹی مانی دے اہر وچ ہا ' میں ایں وستی دیاں گلیاں وچ پیا لنگھدا ہَم۔ رفعت عباس
## حوالے
ڈائری دا پنا 36

ڈائری دا پنا : 36

بگھار وچ ترے پئے وجدے ہَن ' مندراں نال مسیتاں ہَن ' ساریاں ہکے پتھر دیاں بنڑیاں ہویاں ' ایہ بُگھار دا اپنڑا پتھر ہا ' وستی دے لاہندے پاسوں ہک ڈاہر جیندے وچ لوک ہَن پٹائی پئے کریندے ہَن 'کہیں کہیں جاہ تریمتیں ہَن ہَتھ پیاں ونڈیندیاں ہَن 'ایہ سبھ بگھار دے ایں ڈاہر وچوں اوہ پتھر پئے کڈھیندے ہَن جیڑھا پورے تھر وچ بیا کتھاہیں وی موجود نہ ہا ' ڈاہر وچ مٹی کوں کھٹیندیاں ایہ پتھر نکلدا ہا ' کوئی کوئی پتھر نوں ڈاہ فٹ لمبا ' چھی ست فٹ چوڑا تے چھی توں اٹھ انچ تئیں موٹائی وچ ہا ' وڈے پتھر ملنڑ تے شور ہک مچدا ہا ' لوک اپنڑے اپنڑے پتھر کٹھے پئے کریندے ہَن ' انہاں پتھراں کوں برابر اوہ کَٹ تے گھراں مکاناں مندراں مسیتاں کھوہیاں کیتے اپنڑی مرضی موجب پئے ڈھویندے ہَن ' ایہ بگھار دی مٹی دا دان ہا ' جیڑھا سبھ کیتے سانجھا ہا ' اِتھاں حالیں چنگی محصول کوئے نا لگیا ہا ' اِتھاں اوں شراکت دا درشن ہا جیڑھا جگ جہان وچ پِھٹ گئے ' بھیلاں دے مندر ' مسلماناں دیاں مسیتاں کندھاں گھر اوطاق سارے اِنہاں پتھراں دے بنڑے ہوئے ' شوکت دے گھر دے پنج کمرے تے پرانڑا اوطاق ایں پتھر دا ہا ' بگھار دا پتھر شراکت دی اوہ لوح ہا جیندے تے اج وی نواں سماجی معاہدہ لکھیا ونج سگدا ہا ' میں واپس پجیا تے روٹی میز تے لگ چکی ہئی ' دوست تانگھ اچ ہَن۔ رفعت عباس
ڈائری دا پنا 38

ڈائری دا پنا : 38

مِٹھی 14 کلومیٹر ' بُگھار توں روانہ تھئے ' پچھوں سڑک چھاچھڑو تے تھر ائیر پورٹ دوں پئی ویندی ہئی ' شوکت ہنگورجو کئی ڈینہواراں پِچھوں بُگھار جو آیا تاں گھر اپنڑے ٹِک پیا ' ایں ویلے سندھڑی دا عجب ہک شاعر خلیل کنبھار گاڈی پیا چلیندا ہا ' ایں جنڑے دی شاعری وچ ایں دھرتی دا اتہاس مور وانگوں کوکدا ہا ' ایہ شاعر سندھ دی اساطیر کوں نواں پیا کریندا ہا ' ایندے بارے علی آکاش لکھیا ہا جو خلیل کنبھار سندھ دی اساطیر وچ نویں سورمے تے سورمیاں دا ودھارا کیتے ' چار ڈینہ پہلے سکھر وچ خلیل کنبھار دے پہلے شعری مجموعے " بَھگے ہڈ جئیں ڈُکھاں آیوں " دی مہورت ہئی ' خلیل میکوں مٹھی توں ایں کتاب تے گالھ مہاڑ سانگے سڈیا ہا ' کتاب میکوں مل گئی ہئی تے نال سندھ دے کمال شاعر علی آکاش دے کیتے ہوئے اوندیاں نظماں دے اردو ترجمے میں پڑھ چُکیا ہم ' ایں تقریب وچ سندھ دے مہاندرے شاعر ادیب تے دانش ور موجود ہَن ' دوست ادل سومرو ,ایاز گُل ,اختر درگاہی ,ممتاز بخاری , قدیر انصاری دے ایں شہر وچ خیر پور توں امر اقبال, حیدر آباد توں لالا علی دوست عاجز, بھائی اسحاق سمیجو, تاج جوئیو , عبدالستار زنگیجو , مٹھی توں پیارو شوانی, شوکت ہنگورجو تے بہوں سارے نادر لوک کٹھے ہن ' ایں تقریب دی صدارت سانگے ملتان توں آئے ہک سرائیکی شاعر کوں آدر ڈیونڑ کہیں ہزاریں ورہیں دے سانگیاں دی نویں ہک ڈکھالی ہئی ' ایہ گالہیں میں سکھر دی ڈائری وچ پہلے وی لکھ چُکیاں ' آکھنڑا ہا جو سکھر توں اساں کٹھے ہاسے تے ایں ویلے بُگھار توں مِٹھی دا پندھ ہا۔ رفعت عباس۔

## حوالے
ڈائری دا پنا 39

ڈائری دا پنا : 39

بُگھار توں مِٹھی دے رستے وچ خلیل کنبھار پہلی پھیریں اپنڑے بارے الوایا ' اوندا پیو فقیر مقیم کنبھار مٹھی تھرپارکر دا مہاندرا ہک جنڑا ہا جیڑھا لوکیں وچ اپنڑی سماجی سیاسی اہرکاری پاروں ڈِھگ آدر رکھدا ہا ' اوندیاں گالہیں وچ تھر , ننگرپارکر, راجھستان تے کَچھ دی روز ڈہاڑی حکمت بُلیندی ہئی ' اوندے نال لوک ساری رات جاگدے ہَن تے سارا ڈینہ ٹُردے ہَن ' اوہ ہزاراں لکھاں دے مجمعے وچ بولے ہا تاں لوک اکھ نہ جھمکیندے ہَن ' میں اج وی بابا مقیم کنبھار کوں وڈیوز وچ الویندا ڈیدھاں تے حیرت دے گھر وچ لگا وینداں ' گزرل ڈینہاں سوشل میڈیا تے ہک ویڈیو وچ بابے مقیم کنبھار کوں بلیندا ڈٹھا تے خلیل کوں ملتانوں فون کیتا جو بابا اج ہوندا تاں تیڈی جاہ تے یاری ساڈی اوندے نال ہووے ہا ' خلیل اگوں قہقہہ لایا " بلکل سچ اے بھائی " خلیل کنبھار مٹھی توں 30 کلومیٹر اُتر دی ہک وستی نوہٹو دا جَم اے ' اج ایہ ترے چار سو گھراں دی وستی ہے ' آکھیا ویندے کڈاہیں نوہٹو دریا ہاکڑا دی کندھی تے موہنجودڑو تے قدیم راجھستانی شہر ڈھولا ویرا دے وچکار وڈا ہک شہر ہا ' ایہ ہاکڑا دی پَھلی اج وی مینہ وسے تاں واہندی تے بدین توں اگاں شکور جھیل وچ ونج ڈھاندی اے ' ایں شہر بارے تھر دی روایت آہدی " نوہٹو وچ نو سو دھوبیاں دے گھاٹ ہِن ' کئی میل پروں نوہٹو دے عطر دی مہکار آندی * کَچھ بَھج دا اڈھو کیھر جڈاں ہوتھل پری کوں پرنیجیا تاں اپنڑے شہر وچوں لڈ کے نوہٹو وچ آ وسیا ' اِتھاں اوندا پری وچوں پُتر جمیا جکھرو جیندی سخاوت تے دلیری پاروں شاہ لطیف آکھیا * بس جکھرو لائق عزت دے ہے باقی اینویں ناں دے میر ہِن, ایہ مٹی بس اتنی ہئی جو جکھرو بنڑیا " ایں نوہٹو وچ ہک ما خلیل کنبھار جَنڑیا۔ رفعت عباس
## حوالے
ڈائری دا پنا 40

ڈائری دا پنا : 40

ایہ مِٹھی ہئی ' میڈے دھیانیں تےخابیں دے بُھل بُھلاندریاں وچوں ایہ شہر نکلدا ہا گُم تھی ویندا ہا ' میں کوئی ہک ہزار ہک شکلاں وچ مٹھی کوں اپنڑے گماناں وچ ڈِٹھا ہا ' میکوں لگدا ہا ایہ شہر رتیاں سلہاں نال بنڑیا ہوئے ' ادھ وچ کُھلیاں گلیاں ہِن تے ڈوجھے پاسے وت رتے مکان ہِن ' رتیاں سلہاں والے مکاناں اگوں نماں ہِن تے سارا ڈینہ مور نماں توں چھتاں تانڑیں اُڈدن ' وت میں ڈِٹھا ہا جو مکان گلیاں توں اُچے ہِن تے مٹھی گھریں اگوں ترے ترے چار چار پوڑیاں والا شہر ہے ' وت ہک پھیریں مٹھی کوں میں بارش وچ ڈِٹھا تے لگدا ہا ایہ ٹین دا شہر ہے ' ہک پھیریں بہوں شور ہا تے خواب وچ مٹھی دے چوک وچ لاریاں دا رش ہا ' مٹھی دے میں بہوں خاب ڈٹھے ہَن ' ڈو ترے سالیں توں خلیل کبھار دی دوستی وچ ایہ واہند سِروں ودھ گئی ہئی ' ایہ مٹھی ہئی ' اساں مٹھی دے مرکزی چوک تئیں پُج گئے ہاسے ' میں اپنڑے کیتے دوا گھدی ' مٹھی دی دستکاری وچوں گھر والیاں کیتے کڑھائی دے گلے گھدے ' پانڑی دی ہک ہک بوتل حاصل کیتی ' اپنڑے آپ کوں ڈسیا ایہ مِٹھی ہے ' اپنڑی حیرت والے سارے بٹن چالو کیتے ' ایہ مِٹھی ہے ایہ مِٹھی ہے ' میڈے تے ہک بے دھیانی طاری تھی گئی ' میں مِٹھی وچ مِٹھی توں بیگانہ تھی گیا۔
## حوالے
ڈائری دا پنا 44

ڈائری دا پنا : 44

ایہ مِٹھی دا ہک گیسٹ ہاؤس ہا ' خلیل کنبھار میڈے کیتے ہک پر سکون ٹھڈے کمرے دا اہر کریندا مِٹھی دی دیو مالا وچ گُم تھی گیا ہا ' ایہ اوندا شہر ہا ' اوندے ہک ہزار ہک سنگتی جاگدے پئے ہَن ' اوہ مِٹھی دی رات دا دیوانہ ہا ' گدی بِھٹ توں لاہندیاں اوں ڈیکھ گھدا ہا جو میڈیاں اکھیں وچ نندر ہے ' اوں میڈے خوابیں دی پاسداری کیتی تے میکوں مِٹھی دے ایں گیسٹ ہاؤس تئیں آدر ڈتا ' رات دے یارھاں پئے وجدے ہَن ' میں مٹھی وچ سمنڑا تے سجھ نکلنڑ توں پہلے مٹھی وچ جاگنڑا ہا ' ایہ اوہ بہوں وڈا آدر ہے جیڑھا کوئی شہر تہاکوں ڈیندے ' ایں جاہ تے ویلے دے بے انت امکان وچوں میں 19 تے 20 اپریل 2018 دی وِچلی رات مٹھی وچ ہم ' کہیں شہر وچ راتیں سُمنڑ تے دھمی جاگنڑ دے کنول تے خوشی دا اوہ پَبنڑ لاہندے جینکوں بس شہر شہر دی سیل کریندے پاندھی جانڑدن ' ایہ مٹھی ہئی دنیا جہان دا الادھا ہک شہر جیندے بارے خلیل کنبھار آکھیا ہا " مِٹھی کائنات میں ایک ہی ہے " چار چفیروں مِٹھی ہئی ' ساری رات بلدے ڈیویاں دا مٹھی ' گائکیں دا شاعریں دا تخلیق کاریں دا مٹھی ' ایہ مِٹھی ہا جتھاں آکاش توں السپراواں شاعریں کوں ملِنڑ سانگے لاہندیاں ہَن ' بھانویں مِٹھی پریاں تے جناں دا شہر ہا تے تھر واسی ایہا گالھ لُکیندے ہَن ' حیرت دے دروازیاں کندھاں تاکڑیاں ویڑھیاں دالاناں رسوئیاں دُھرکمریاں پوڑیاں چھتاں کوٹھیاں چوباریاں دا مٹھی ' ایہ حیرت دیاں گلیاں سڑکاں چوکاں دکاناں بزاراں ریستوراناں عمارتاں دا مٹھی ہا جیندے وچ بال بھانویں سم گئے ہَن تے مرد تریمتیں جوان بڈھڑے سمنڑ دا اہر پئے کریندے ہَن ' میں مٹھی دے لوکیں کیتے سُکھ صحت بارش تے ٹکر مانی دی دعا کیتی ' ایں ساری دیو مالا توں اگونہاں ایہ سَے مندراں تے مسیتاں دے ہوندیاں بارش کوں تانگھدا مٹھی ہا ' ایں سال مٹھی وچ رام تے رحیم ڈوہئیں رل تے وی مینہ دا کوئی اہر نہ سِتریا ہا ' مٹھی توں سمندر بھانویں ڈو سو کلومیٹر توں وی دور ہا ' میں گیسٹ ہاؤس دے جھروکے وچ گیا تاں ڈکھنڑ پیا گھلدا ہا ' ہند دے سمندر دی لُونڑی ہوا پئی آندی ہئی۔ رفعت عباس
## حوالے
ڈائری دا پنا 45

ڈائری دا پنا : 45

مٹھی وچ رات دے بارہ وج گئے ہَن ' میڈے چاریں پاسوں مٹھی ہئی جیندے وت چاریں پاسوں تھر ہئی ' جیندے وت چاریں پاسوں جہان ہئی ' جیندے وت چاریں پاسوں کائنات ہئی ' ایں کائنات دے کہیں ویلے وچوں مٹھی ہک جاہ ہئی ' جیندا ویلا ایں گیسٹ ہاؤس دے کمرے دی کندھ تے پیا وجدا ہا ' ایہو میڈی ہوند (وقوف) ہئی جیندی بے ہوندی ( بے وقوفی) توں میں گھابر کے سِر تلے ڈوجھا سِرانڑا رکھ گِھدا ' اج رات مٹھی وچ ہوون میڈے کہیں کرم دا پَھل ہا ' شئیت الف لیلی و لیلی پڑھن دی برکت یا مولوی لطف علی دی مثنوی سُنڑن دا بھاگ یا لالن لال لطیف دے سُریں دا جادو یا خلیل کنبھار دی ہکل دی پَراڈو میں عجب ایں شہر دے تاریاں جَڑل اسمان تلے ہَم ' جاگنڑ دے ملک مصر توں ٹِھلیم تے نندر دے ملک ارم شہر گلستان ونج پُجیم ' مولوی لطف علی دے قصے وچوں جاگیم تاں دھمی مٹھی وچ ہَم۔ رفعت عباس
## حوالے
ڈائری دا پنا 46

ڈائری دا پنا : 46

مِٹھی شہر وچ سویل دے پنج وج گئے ہَن ' نندر دی مثنوی وچ آدم زاد شاہ پریاں دے باغ وچوں ول آیا ہا ' اگوں تھر وچ مِٹھی کنبھارنڑ دا بَدھیا شہر مٹھی پیا دھمدا ہا ' پلنگ توں کمرے دے فرش تے قدم دھرنڑ تے جُتی پاون نویں ڈینہ دا وعدہ ہا ' اگوں منہ تے پانڑی دے چھٹے مارنڑ تے بیگ وچوں سنگتی اپنڑے تولیے سیتی نرویا تھیونڑ حیاتی دا درشن ہا ' ہر ڈینہ باہر وچوں طلوع تھیندے تے ہوند ساڈی دے اندر نکیاں نکیاں پوڑیاں چڑھدے ' گیسٹ ہاؤس دا اٹینڈنٹ نظر نہ آیا ' دروازہ بند کیتا تے پوڑیاں لیہ تے سڑک تے آگیم ' مِٹھی دی سڑک تے ٹُریم ' ہک موڑ مُڑیم تے ڈوجھے موڑ تے ہک موٹر سائیکل رکشا نظریا ' اگوں پچھوں سڑک خالی ہئی ' سامنڑے ڈو ترے لاریاں نظریاں جیڑھیاں کتھاہیں ونجن دا اَہر پیاں بدھیندیاں ہَن ' ایہ مٹھی دا تھر لاری اڈہ ہا جِتھاں ایں ویلے تئیں باہروں آونڑ والی کوئی لاری نہ پُجی ہئی ' رکشے والے کوں سلام کیتم ' اوہ فرسا رام ہا '' میکوں مٹھی دے اندر گِھن جُل " آکھیم ' فرسا رام گالھ میڈی سمجھ گیا ' اوں موٹر سائیکل سٹارٹ کیتا تے بہوں جلدی مٹھی دیاں سڑکاں توں مٹھی دے محلیاں دیاں سڑکیاں تے لَیہ آیا ' پنجاہ سَٹھ ہزار لوکیں تے پنج چھ ہزار گھریں دا ایہ شہر محلہ در محلہ گنڈھل ہا ' اساں وڈی کہیں سڑک اُتے آ ویندے فرسا رام رکشے کوں وت کہیں شہر دی اندرونی سڑکی اُتے چاڑھ ڈیندا ' فرسا رام میکوں محلیاں دے سڑکاں دے موڑاں دے چوکاں دے گلیاں دے ناں ڈسیندا ہا پر میں ڈوجھے کہیں کم وچ رُجھ گیا ہَم ' میں مِٹھی کوں اوندے جزو وچوں ڈیکھنڑ چاہندا ہم ' ہک ہک جنڑے ہک ہک دروازے وچوں ' سندھ تے ملتان دے مزاج موجب شئیں ول ول کہیں کُل وچ ڈَھل ڈَھل ویندن ' مٹھی دی کثرت وی وحدت الوجود دا حصہ بنڑناں چاہندی ہئی ' کثرت کوں وحدت وچوں ڈیکھنڑ سندھ وادی دا پرانڑا تے روز دا ہک کم ہا ' اج مِٹھی دی ایں دھمی وچ شئیں کوں میں انج انج ڈیکھنڑ کیتے سائیکل رکشا وچ بیٹھا ہم ' وحدت الوجود کتھاہیں جَنب گیا ہا مٹھی ہک نویں تصوف وچ پیا جاگدا ہا ' وحدت الوجود دے پنے تے مٹھی دیاں اُنہاں دلت تریمتیں دے انگوٹھے کینھاں ہَن جیڑھیاں اپنڑے رنگلے لباس وچ گلیاں سڑکاں بازاراں وچ بہاری پیاں ڈیندیاں ہَن ' وحدت الوجود ایں رنگلے لباس تے بُہاری دے ٹَکرا اگوں ارتھ نہ پیا تھیندا ہا ' لوگ دھمی دے دروازیاں توں باہر پئے نکلدے ہَن ' مٹھی دے مہاراج/باہمنڑ حلوائی حلوہ پوڑی پئے بنڑیندے ہَن ' اساں رکشے وچ ڈو تل جائے فرسا رام تے رفعت عباس پئے ویندے ہاسے۔ رفعت عباس۔

## حوالے
ڈائری دا پنا 47

ڈائری دا پنا : 47

مٹھی شہر وچ دھمی دے سَت وج گئے ہَن ' فرسا رام میکوں گیسٹ ہاؤس لہا کے تقدیر دی سڑک تے رکشا گِھن کے ٹُر گیا ہا ' پندرہ منٹ تئیں خلیل کنبھار آ گیا ' گیسٹ ہاؤس توں باہر نکھتے ' بیگ کار وچ رکھیا تے تھر چوک جیندا ناں ہنڑ کشمیر چوک ہا نرہانڑ کیتے ہک ریستوران پُجیے ' خلیل ناشتے دا آڈر ڈتا ' اُتھاں زیادہ آملیٹ تے پُراٹھے پئے بنڑدے ہَن ' اپنڑے کیتے رُکھی ہک روٹی دی ارداس کیتم :
رُکھی سُکھی کھا فریدا ٹھڈا پانڑی پی 
ڈیکھ بیاں دیاں چوپڑیاں نہ ترساوی جی
1990 وچ میکوں ایہ گالھ عجیب لگدی ہئی تے لکھیومی :
کیوں رُکھی سُکھی کھا ٹروں کیوں ٹھڈا پانڑی پی
نت ڈیکھ بیاں دیاں چوپڑیاں کیوں نہ ترسے جی
مُد پچھوں ڈاکٹر آکھیا محض رُکھی روٹی کھاونڑی ہے ' بے شک بابا فرید توں سچا ہیئیں :
جِنہاں کھادیاں چوپڑیاں گَھنڑے سَہنڑ گے ڈُکھ
ہک ڈینہ پہلے کاسبو وچ ڈیو جی میگھواڑ دی نرہانڑ یاد آئی رنگلے میز پوش تے مکھنڑ ماکھی دے نال سَے پکوان ہَن پر میں جوار دا ڈھوڈھا وچوں گول گھدا ہا جیں اُتے میگھواڑیں دی محبت وچ گاوا مکھنڑ لاونڑا پیا ہا ' بے شک بابا مسعود الدین فرید تو سچا ہیئیں ' رُکھی مانی تے نتار باجھوں چَنے مٹھی دے نویں ڈینہ دی برکت ہَن ' ایں شہر دی روز ڈہاڑی حیاتی وچ اپنڑے پاندھیاں کیتے ہر طرح دے پکوان ہَن تے پاندھی اپنڑی پر سکون نرہانڑ چُنڑ گھدی ہئی " آملیٹ نہیں لو گے " خلیل کنبھار پُچھیا * نہیں " ایں میز تے مِٹھی بارے بہوں ساریاں گالہیں ٹُریاں " مٹھی 26 جنوری 2001 کوں کَچھ دے شہر بھوج وچوں اُٹھنڑ والے زلزلے وچ تباہ تھی گیا ہا ' ایہ نواں مِٹھی ہا ' نویاں سلہاں تے سڑکاں دا مٹھی ' پہلا مٹھی پنج پنج سیری وڈیاں وڈیاں سلہاں نال بنڑیا ہا ' ادھا مٹھی کچا تے ادھا مٹھی پکا جتھاں ممتاز بھٹو دے ہک انٹرویو موجب بھٹو خاندان جونا گڑھ توں رتو ڈیرو [[سندھ]] دو آندیاں بہوں مُد ٹکیا ہا ' ایہ پرانڑے مٹھی دی جاہ نواں مٹھی ہا پر کھوہیاں وچ پانڑی اونویں کھاری ہا ' نواں کوٹ توں نہری پانڑی آندا ہا یا نیسلے وغیرہ دیاں بوتلاں وِکاندیاں ہَن ' اِنہاں وِکاؤ بوتلاں دے پانڑیاں نال شہریں دی تریہہ کِتھ لاہندی ہے ' شہریں دے کھیسے وچ انہاں پانڑی دیاں بوتلاں دے پیسے کتھ ہوندے ہِن ' کال کریہہ اونویں دا اونویں ہا ' پرانڑے تے نویں مٹھی دیاں اکھیں اونویں دیاں اونویں ہَن ' لوک ول ول اسمان دو ڈیکھن دے ہیلک ہَن ' لوک مینہ دے نہ آونڑ توں ڈردے ہَن ' پرانڑے تے نویں مٹھی وچ ہک فرق آ گیا ہا ' فرسا رام دے پیو کول سائیکل ہا ایہ جوان موٹر سائیکل رکشا چلیندا ہا " میں اپنڑے خواب وچ پرانڑا مٹھی ڈیدھا ہَم * خلیل کوں میں ڈسیا "تہوں میکوں مٹھی دی سنجانڑ وچ تھوڑی دیر لگی ہئی"۔ رفعت عباس۔

## حوالے
ڈائری دا پنا 48

ڈائری دا پنا : 48

مٹھی شہر سُنڑہپ دی کہیں تاکڑی وچوں باہر جھاتی پیا پیندا ہا ' ایہ شہر اپنڑے وحدت الوجود وچوں باہر پیا نکلدا ہا ' مٹھی دے 'اساں' دے شیشے وچ 'میں' دا چمکارا پیا پوندا ہا ' مِٹھی دی وحدت وچ پاندھیاں دے آونڑ تے ونجنڑ دی گنجائش ہئی ' ایہ شہر رومان توں حقیقت تے حقیقت توں رومان دے در پیا کُھلیندا ہا ' مٹھی وچ سرائیکی ہک شاعر دے آونڑ دی لکڑ تار کل دیگر ویلے ہَل گئی ہئی ' اہدن جو پرانڑے مٹھی دی روایتی لکڑ تار ٹیلی فون تار توں ودھ کر ہئی ' کوئی پاندھی مٹھی وچ لاہوے ہا تاں پورے ایں شہر کوں خبر تھی ونجے ہا ' مور چھت اُتے بولے ہا کوئی آ گیا ہے ' کاگا کندھی اُتے کرکے ہا کوئی آ گیا ہے 'بزاراں دکاناں چوکاں تے گالھ ٹُرے ہا کوئی آئے ' کون آئے ؟ تھوڑی دیر وچ مٹھی کوں خبر تھی ونجے ہا ' خلیل آکھیا " بھائی یہ نیا مٹھی ہے پر تیرے آنے کی بھی لکڑ تار ہَلی ہے ''..... "اور جانے کی لکڑ تار " پُچھیم.... "نہیں, تم ملتان سے ہو آؤ مٹھی تمہیں نہیں جانے دے گا " مٹھی وچ دھمی دے اٹھ وج گئے ہَن ' تھر لاری اڈے توں پئے ٹُردے ہاسے ' مٹھی نال ول آون دا وعدہ کیتا جینویں اپنڑی بڈھڑی ما نال وعدہ کریندا ہَم تیکوں کل مائی بڈھڑی دا قصہ سُنڑویساں ' بُھل ونجاں ہا ول کئی ڈینہواراں بعد ونجاں ہا تاں اماں کِھل پووے ہا ' مٹھی دی سبھ توں سوہنڑی سڑک توں گزردے پئے ہاسے ' نویں رنگ دے گھر ہَن ' ایہ سڑک مٹھی دے دروازیاں توں باہر تھر دے ہاں وچ لاہندی ہئی ' ایں سڑک دے ڈوہیں پاسوں درخت ہَن ' ایں سڑک تے مور مرضی نال ٹُردے ہَن ' ایں سڑک دے چھیکڑی بوہے باہروں کیفے تھر ہا جتھوں سجے ہتھ امر کوٹ دا رستا ہا۔ رفعت عباس۔

## حوالے
ڈائری دا پنا 49

ڈائری دا پنا : 49

مِٹھی شہر 'اساں' دے میلے وچ 'میں' دا چمکارا ہا ' میں جینکوں داپھیا گئے....' میں' جینکوں جیونڑ دا کالا ٹِکا جانڑیا گئے....'میں' کولوں ہٹکیا گئے ' اساں دی بکل ڈے کراہیں اینکوں ' تو' دے سپرد کیتا گئے' تصوف ہووے بھانویں ویدانتا بندے وچوں ' میں ' کوں کڈھن دا اہر اے ' سندھ وادی توں وی اگونہاں برصغیر وچ مَنڑس کوں اوندی ' میں' کھس کے ماریا گئے ' اونکوں ان ڈٹھے کُل نال گنڈھیا گئے ' دور راجدھانی دا حاکم ہووے یا آسمانی دیوتا اوندی 'میں' دا وارث ہے ' سبھ ماہنڑو دی 'میں' دی بَلی منگدن ' سبھ ماہنڑو دی ' میں ' کوں بھنیٹ چڑھیندن ' ہک کوں ڈو کرنڑ دی موکل کینھی ' جیڑھا ہک کوں ڈو کر جانڑے اوہ کافر مشرک ہے ' حاکم دوئی توں ڈردے ادارے دوئی توں تراہندن ' میں ہاں ڈوجھا وی ہے تریجھا وی ہے دی ہکل لوکیں دی بادشاہی ہِے ' ایہا ہکل بغاوت ہے ' ایں دوئی دی ہکل اگوں تلوار ہے بندوق ہے ٹینک ہے ' ایندے اگوں مدرسہ / سکول ہے پولیس ہے فوج ہے سرکاری وقت ہے ڈی سی ہے کچہری ہے ہسپتال ہے پاگل خانہ ہے ' اوں تے عہد در عہد چڑھائی ہے ' حاکم کوں بس ہکو پوسٹر لوڑیندے جو سبھ ہک ہے سبھ اکھنڈ اے سبھ اٹوٹ اے ' ایہا رمز اے جو ایں دھرتی دے جانڑونداں چنبے دی بوٹی اپنڑے اندر لائی ہے ' ایں بوٹی اندر ہی مُشک مچائے اندر ہی پُھل چاتن ' ایہا ہی نیک کمائی ہے ' چنبا باہر لاونڑ دی ہٹک ہے ' ایہ چنبا باہر لگ پووے تاں ایں تے ' میں' دے پُھل لاہندن ' ایں خطے وچ 'میں' دے پُھل لاونڑ چاونڑ ونڈاونڑ دی مناہی اے ' تہاڈے کول جو کجھ وی ہے تساں سپرد کرنے ' ایں دھرتی دے ماہنڑو کوں بس اپنڑی سپردگی دی ذمہ داری چاونڑی ہے ' ایہا سکھشا ہے ایہا تعلیم ہے ' ایہو دھرم ہے ایہو مزہب ہے ' ایہا راج نیتی ہے ایہا سیاست ہے ' ایہو دلی / اسلام آباد ہے ایہو لندن / واشنگٹن ہے 'مغرب اپنڑیاں کالونیاں وچ ' میں ' دا شکار کریندے ' اوہ بندوق نال میں کوں چُٹیندے پر برصغیر وچ اونکوں ادھ موئی ' میں ' کوں مارنڑ دی لوڑ ای نئیں پئی ' لندن دی ' میں 'تگڑی تھیندی ہے وت ایہا واشنگنٹن دی میں بنڑ ویندی ہے ' ایں واشنگٹن دی ' میں ' اگوں ساڈیاں راجدھانیاں دی ' میں ' کُسکدی ہے :
میں ناہیں سبھ توں 
ہک لاہندی چڑھدی سڑک ہئی ' ڈو سال توں بارش نہ تھئی ہئی ' کہیں کہیں ویلے ریت سڑکاں تے ٹُر پوندی ہئی ' مور اپنڑے کُنبیاں نال نظردے ہَن ' کُنبٹ دے درختاں دیاں سُکیاں چھتریاں بارش پیاں منگدیاں ہَن ' ایندا سُک ونجنڑ ایندی ' میں ' ہئی جیڑھا پہلی بارش نال ساوا تھی آندے ' روہیڑے دی ' میں ' رتے پُھلیں نال لڈیل ہئی ' صحرا ' میں ' کوں ونجیندے پر جیا جون / حیاتی 'میں ' ہے ' مٹھی شہر تھر پارکر وچ ہک جیندی جاگدی ' میں ' نال موجود ہا ' ایہو ساڈا لوک تصوف ہے' ساری جیا جون دی رَکھ ' خلیل کنبھار مٹھی توں ٹُردیاں عابدہ پروین دی سی ڈی لائی ہئی ' اوں اَلا گھٹ کیتا " کیا دھیان میں گُم ہو چلہار آ گیا "۔ رفعت عباس

## حوالے
ڈائری دا پنا 41

ڈائری دا پنا : 41

کیفے تھر وچ دوست کٹھے ہَن ' مٹھی توں باہر وڈی سڑک تے خلیل کنبھار دے پیارے پیارو شوانی دا ریستوران اے ' تھر دی تہزیب تے ثقافت وچ رنگیے ایں ریستوران وچ ملتانوں آئے ہک شاعر پاروں مٹھی دے شاعر ادیب دانشور استاد صحافی تے بہوں سارے سوہنڑے لوک کٹھے ہَن ' خلیل سکھر توں ٹردیاں ہی ایں میل دا سربندھ کر گھدا ہا ' کیفے تھر تیں دیگر پئی لاہندی ہئی ' دوستاں نال جانڑ سنجانڑ تھئی ' رَل چائے پیتی ' سٹیج تے لگیل پینا فلیکس تیں ہک سرائیکی شاعر دا آدر تصویر تیں گالھ مہاڑ دا عنوان لکھیا ہا " نویں سرائیکی شاعری تے تصوف " ایں تصوف دی دھرتی سندھڑی وچ میڈے کیتے بہوں اوکھا ہا جو تصوف تے الواواں ' سکھر توں حیدر آباد آندیاں کار وچ خلیل کنبھار , علی دوست عاجز, اسحق سمیجو تے شوکت ہنگورجو نال تصوف تے بہوں درگھی گالہیں تھیاں ہَن ' ایہے گالہیں کریندے اساں بھٹ شاہ حضرت عبداللطیف بھٹائی سائیں دی حاضری وچ ونج پجے ہاسے ' خلیل دے دھیان وچ اوہے گالہیں ہَن ' اوندا خیال ہا جو ایہ گالہیں تھر دے دوستیں نال وی سانجھیاں کریجن ' اوں پیارو شوانی نال پروگرام سِتر گھدا ہا ' میکوں کل ننگر پارکر وچ ڈسیا ہا جو ایں موضوع تے تیں الواونڑے ' بس مسکین دے سر تے ایہ اوکھی گھڑی آ گئی ہئی ' خلیل کنبھار موہری گالھ مہاڑ کیتی تے سٹیج تیں میڈے کیتے ہک بہوں اوپرے جئیں جَنڑے رفعت عباس کوں سڈیا ' رفعت عباس اوندی شاعری تے علم بارے بہوں تھوڑیاں گالہیں میں جانڑدا ہم پر ہک گالھ چنگی طرحاں جانڑدا ہم جو اپنڑے ملتان دے ہوونڑ دا فائدہ اوہ ضرور چیندا ہا ' سرائیکی شاعری تے تصوف بارے اوہ چالیہ پنجاہ منٹ ترسلا نال بولیا ' شام پئی تھیندی ہئی تے دوست گالہیں توجہ نال پئے سُنڑدے ہَن :
تساں جو میکوں بولنڑ ڈِتا چِر تانڑیں الوایم 
ایں شام وحدت الوجود دے آدر وچوں, وحدت دی اوں کُھنج / تھوڑ / کمی دی گالھ تھئی جیڑھی حاکم تے محکوم / قاتل تے مقتول کوں ہکڑو جاہ گنڈھیندی ہے ' ایہ اوہ معاہدہ ہے اوں آکھیا جیندے اوتے مقامی آدمی دے دستخط موجود کینھی ' وحدت الوجود دے میلے وچ جے تئیں ملاں حاکم قاضی موجود ہِن ایہ میلہ نی پھبدا :
ایہو رسالہ وحدت والا وت پڑھوسے 
ایں شام قصیاں وچ تریمت دی تقدیر دی گالھ ہَلی ' ساڈیاں ساریاں داستاناں وچ تریمت بے آدر تھئی ہے موئی ہے ' اج تریمت دے قصے دا پاند وٹایا ونج سگدا ہے ' اج دے ناٹک وچ ہیر کوں رانجھے نال پرنایا ونج سگدا ہے ' سسی پنوں رل کے مکران پُج سگدے ہِن۔ رفعت عباس
## حوالے
ڈائری دا پنا 42

ڈائری دا پنا : 42

دوستیں نال دعا خیر تے کیفے تھر توں واپس شہر دوں روانہ ' شام گھاٹی تھی آئی ہئی ' مٹھی دے درخت پکھی پہارو تھر دی بُکل وچ لُک گئے ہَن ' مٹھی دیاں سڑکاں گلیاں تے گھراں وچ لیمپ بَل گئے ہَن ' ڈاہ منٹ دے پندھ پچھوں کار وڈی ہک سڑک توں محلے دی سڑکی تے لَتھی ' ایہ فقیر محلہ ہا ' تھر دے راگیاں موسیقاراں دا جہان ' نویں خوش رنگ گھر ' چوباریاں دیاں بکھدیاں تاکڑیاں ' سڑکی تے لوکیں دی آ وَنج جاری ہئی " ایہ مائی بھاگی دا گھر ہے " خلیل بولیا ,اوہ ڈیپلو دی جَم پرنیج کے ایں محلے وچ آئی ہئی :

کھڑی نیم کے نیچے 
مائی بھاگی , تھر دا سرمدی گیت تھر دا انہد واجا جیں پورا جہان موہ گھدا ' مٹھی دی رات دے پہلے پہر وچ مائی بھاگی دے ناں سانگے آسمان دے ان کُھٹ تارے ٹلیاں وانگوں وَج پئے ' جے چندر وی نکھتا ہوندا تاں ایں گھڑی عجیب تماشا بنڑ ونجے ہا ' اساں بیجل دے ہکتارے دے کُٹھے لوکیں پاروں مائی بھاگی دا ناں حیاتی دا اوہ بھیت ہا جیڑھا اج ڈہاڑے 19 اپریل 2018 کوں مٹھی دے فقیر محلے وچ کُھلیا ' تھر دے ایں جادوئی شہر مٹھی ہک پاندھی تے اپنڑا بوہا کھول ڈتا ' چار گھنٹے پہلے جڈاں میں ایں شہر وچ لتھا ہم ایندے بوہے بند ہَن ' میں اپنڑی ہوشیاری وچوں حیرت دیاں تمام کَلاں ورتیاں پر مِٹھی دا در نہ کُھلیا ہا ' ایں گھڑی مائی بھاگی دے ناں دی برکت وچوں مٹھی دی سُونہہ لدھی ' ہک گھر اگوں رُک گئے ہاسے ' ایہ تھر دے راگی صادق فقیر دا گھر ہا ' سکھر توں حیدر آباد آندیاں خلیل کنبھار ول ول صادق فقیر دا ذکر کیتا تاں پُچھیا ہم * ملاقات تھیسی صادق فقیر نال " خلیل کنبھار دی دھاڑ نکھتی اوہ روونڑ لگ پیا ہا ' علی دوست عاجز دیاں اکھیں وچ ہنجو تر آئے ہَن ' کار وچ چُپ تھی گئی ہئی * وہ دو سال پہلے چلا گیا......" خلیل کنبھار ڈُسکیا ہا ' گاڈی صادق فقیر دے گھر اگوں رُک گئی ہئی ' اوندا پُتر اجوکے تھر دا گائیک نزاکت صادق فقیر ساڈے نال ہا ' ایہ ڈو منزلہ سوہنڑا گھر ہا ' اساں پوڑیاں چڑھے ' مٹھی دے طلسماتی آکاش تلے چاندڑیاں تے رلیاں وِچھل ہَن جتھاں صادق فقیر دے ذکر وچوں رات دی اساں مانی کھادی۔ رفعت عباس
## حوالے