مشٹر جناح

(۱۸۷۶ء ۔ ۱۹۴۸ء)

میمݨ پُٹر ‘ ڄل میاں پُٹر ناں پُتر کِراڑ کاوِی ناں آکھُوں ٻیلی گَھٹکی تِھیسے نماݨا ساہ چاتی  وَدِّے ہوندِن ‘ میں تاں اِیویں پِیا اَکھینداں جِیویں آپ جَݨا مُنڈھ لا دا بہلِیم ہونواں ‘ سِر ݙئیو یار ہونواں ۔ آپ سَوبھاڑی ہونواں ݙاڈھے تِے اَڑٻنگ میکُوں وَنڈِن بھر چُونڈھی آلے میاں مِٹھّے نال سُونھ نال رُونھ ‘ وح کھڑومتس‘ مَیں آکھیا توݨی جو آپݨئیں کُوں ماری ویندو ‘ تئیں وِی ماری تاں وِیندو‘ میں جُوانیں دا عاشق آں ‘ میں تیکُوں چَھّڑا ݙیکھݨ آیاں ۔ اَسّاں تاں ڳدّڑ وانگُݨ پُچھ چُت وِچ پاتی تِے مُچھّیں کُوں وَٹ ݙتّی وَدُّوں ‘ ناں مَچھّر ناں کُت ‘ جُوار دَااَٹّا ناں شادی دا ناں غمَّیں دَا ۔ جناح صَیب دا پیئو پَیسے دا پُٹر ہوسے جناح جوان دا پُتر ہا ۔ وَݙا زیرہ ہا جُوان دَا وَݙی جِیرت ہَس ۔ اَندریاں تِے پِھنڈے ناں سَجا مارے ہَے توݨی کھٻا جاٹھے مریندا ہا تِے وَٹ ݙے تِے آن ٹِکِّݨ لیندا ہا ۔ مَنَّݨ آلے سَندھلے وِچ مَن ویندے ہَن ۔ سَبھّو کُجھ حساب نال ‘ رِیت نال ‘ وَل وَکڑ ناں سِدّھا سَنوَّاں ݙوں ٹُک ‘ لِڳڑ ناں ہا ناں خُشامتُو ‘ اَصلُوں ݙنگ ہا ۔ واچھلے وَات نال ناں آپ اَلایُس ناں ٻے دی وَݨیئس‘ ٻے دِی ماری کھانوݨ حرام ہَس ۔ آپ کمایُس آپ کھادُس ‘ مُسلم لیگ دا ٹَکاّ ناں وَجایُس ناں پُھرَّݨ ݙتُّس ‘ چَٹّی ڳٹّی وَڈّھی کنُوں پَرے ہا‘ لَمب چُٹ کَھٻی سَڄی وَلّے وَکّڑ ہَے حرام۔ وِکاݨا وِی مَردئیں تَئیں ناں ‘ او بِے مُلّھ ہا ‘ سروجنی نائیڈ ودِے ٻیٹھئیں کَنھ وات جو مارِیا تاں مائی صیب چِمکّ تے آکھیا ‘ مُونھ کنُوں اَلَؤ میݙا مُلّھ ہِے ‘ نہرو مُسیج پَؤسے ‘ باپُووِک سَڳدے‘جناح ناں اَڳے وِکاݨے ناں اَڳوں وِکسے ۔ اَسّاں آپݨئیں دِی سُجاݨ آپ تاں کِتّی ناں کݙاہیں ٻے دا آکھیا تاں مَنّو چا۔

جناح کُوں قائد اعظم ‘ حیدر آباد دکن دے کَنھ نِینگر آکھیا ہا ۔ جِناح کُوں سُجاݨݨ آلا وِی گَھٹ ناں ہوسے وِے۔ جِناح وِچ سرداری تے اَڳواݨ بَݨݨ آلے لَچھّن ہَن تاں اللہ سئیں اَکھوایا ‘ خدائی نغارا اِیہو ہوندے ۔ گاندھی تے مولانا ابوالکلام آزاد جہے اَکڑِیلیں مَہاتمیں وِی قائد اعظم آکھ تِے جان چُھڑائی۔ میں اَکھیساں اُوہے دِلُّوں وِی مَن تِے مُوئے ‘ وَݙائی اللہ دی ݙات اِے ‘ اَسّاں جِہے مارکا بِے ڳݨے تاں بُکھ تِے آکڑئیے وَدِّن۔ جناح بنگالی ناں ہا‘ پَر جادُوں اُوہ ہَنِِنس بھولا بݨا تِے ٻدھ ٻلہیندا ہا ۔ مسلمانیں دی وَݙیرپ کَرݨی اِے مسلم لیگی بَݨو‘ کانگرس دے لَغَّڑ اُݙارڑِن ‘ سَمَّل بݨا تِے اُئو گھر دِے داݨے ہونوِن تاں اَڳوں ٹُرو ناں تاں گھر ٻہَّݨ چگائے ۔ کِراڑیں تِے انگریزیں دی ‘آپݨے پَرائیں دی لَمب چُٹ ݙیکھ ݙیکھ تِے دِل بَھڳا کر تِے وَح وَلَئت وسایُس ۔ کُئی وَت آکھدِن انگریزیں دا ٹُکریل ہا ۔ میاں اُوہّیں ٹُکریل دے ناں تِے جناح ہال بمبئی وِچ میں بَݨوایا ہا ۔ لوکیں بَݨوایا ہا ۔ کِتّے کُوں مَنّیا ہَنّیں تاں بَݨیا ہا ۔ جَݙاں بمبئی کُنوں ٻہَّر ایݙا ناں وِی ناں ہَس۔ وَل تاں اِیہا سِکھالت وی گورے دی ڳݨو ۔ گندا جو کَرڑاں تِھیا آپ کُوں ۔ او ٻھڳا تُساں وَل اُوں کُوں وَلایووے ۔ وَل اُوہو بمبئی اُوہو ہندوستان تِے اُوہا گورے کُوں کڈَّھݨ دیاں ڳالھیں ۔ گَھٹائی کِراڑیں وِی کوناں ‘ جناح انگریز نال تاں ٻکھّیا کھڑا ہا ‘ کِراڑ ڄنگھاں چِھکّݨ تِے ہا ‘ ݙوجھی مَلّھ کِراڑیں کُوں وی ݙیوݨی پَے ڳی۔ کِراڑ کَلّھا ناں ہا چُوݨواں مسلمان وِی ہتھ گَنڈھی اَمدا ہا ‘ہتھ ݙتّی وِی ٻدّھی اِی کھڑا ہا ‘ مولانا حسین احمد مدنی‘ مولانا حبیب الرحمن لدھیانوی ‘ ابوالکلام آزاد‘ عطاء اللہ شاہ بخاری ‘ ڳݨووِیندے تاں سَو توݨی تاں کَھڑّئیں تَڑّئیں پُڄ وے سُوں ۔ شوکت علی ‘ محمد علی وِی اُݙاہُوں ہَن پَر پِچھاڑی دَا جَنھ محل ݙٹھونِیں کِراڑ انگریزیں دِی وَٹ وَدّا جَھلیندے جو مسلمان ویندا تاں پِئیں اِیہے تاں تَلُّوں ݙتی وَح ۔ ݙوہیں بِھرا چھیکَڑ وِچ کِراڑیں دِے لَچھَّݨ ݙیکھ تے ایں تے وِی آ ڳے ہَن جو اِیویں ہِے تاں وَل انگریز مُنڈھوں وَجے اِی ناں ۔ گاندھی کُوں مہاتما بݨاوݨ والے اِیہے بِھرا ۔ گاندھی جی اَڄݨ گِندی گِندولے سانبھݨ دیاں ڳالِھیں کریندا وَدّا ہا تِے مولانا حسرت مولانی چَڑھ تِے آکھیا ‘ ناں ناں اَسّاں آپݨا گھر آپ سَمبھیسوں ‘ انگریز آپݨے پیر آپ کچھّے تِے ویندا ݙیکھوں ‘ کم کار دی الف بے اِیہے بھولے کیا پڑھے سِن‘ اَسّاں کمتی کھڑُوں ‘ ی توݨی پڑھی وَدُّوں ۔ ابوالکلام جِہے اَساݙے صاحب تِے کَرَئتے اَڳوں پِچھُّوں ۔ کِراڑیں کَم لَتّھا ڈرکھاݨ وِسریا ‘ کر ݙکھایا ۔ اَساݙے چُوݨویں سردار ‘ کِراڑیں دِی کُچھِّڑ تِے چَڑھئیل ہَن جیڑھا کیڑھا جناح تِے چَوّیا آوے ۔ جناح ہَر ہمینش اُوہا ڳالھ سُݨئی جیڑھی مسلمانیں دے ہاں کُوں وَح لڳدی ہئی ۔ گھاٹے کنوں بَچیندا آیا ‘ ڈَسلیندا آیا ۔ مسلمان اورلی پرلی کُنڈ دا ہا  بھانویں اُبھّے لَمّے بنگال آسام دا جناح دِی ڳالھ تے کَن ݙیندا آیا پِچھّے ساہ وِی ݙیوݨ پَے ڳیا ‘ حق سچ آکھدا ہا تاں موئے ‘ کُوڑ تِے مَحل ماڑیاں اُسردیاں بَݨدیاں ݙٹھئن وِے ۔ ݙینہو ݙینھ جناح دا بَھت گھاٹا تھیندا ڳیا ۔ اَنت پاکستان بݨیا ۔ سارئیںمُہانڈریں سَبھݨئیں ٹولِئیں زور لا تِے‘ سِر پُور بَھڳے ‘ ناں بَݨے ناں بݨے ‘ پاکستان ٹھہّہ ڳیا ۔ گو جناح چاتی ۔ جناح آپ ڳݨ سُݨؤ کَھٹّیا کِیں ݙٹھّا ۔ گاندھی فلم بݨاوݨ آلئیں کُوں کوئی ݙس آوے ہَے ۔ گاندھی اِیں ہا‘ تِے نہرو اُوں ہا ‘ ہَن ۔ ہوسِن ۔ آپاں کوں پِٹ اِے ٻے دی رَن کُوں تاڑی وَدِّے رَہسُوں ‘ آپݨی ݙاݙے پوٹری توݨی حور ہووے رات ݙینھ ہوسے کَھلّے وِچ ۔ جناح دی سُجاݨ آپݨی سُجاݨ اے۔

ولی خان صیب تے ٻے غیر لیگی آکھدِن مسلم لیگ انگریز دی نِچھ اے ۔ اَسّاں کَݙاں لُکّئے سِے ۔ جناح کانگرسی ہا کون آکھدے کوناں ہا ۔ ہا پیا ۔ اِے وی جو انگریز مسلمانیں کُوں کِراڑیں کُوں بَکَھئی اَمدا ہا ‘ ڈُڈھرَھیٔ کِراڑ وِچ ہَئی ۔ہِیں وارُوں مسلمان تاں مَنیئو سِے ‘انگریز دِی ٹِپ تے چَڑھ ویندا ہوسے ‘ کِراڑیں دا اَٹّا تاں کوناں کُھٹَّل ہا‘ اُوہے کیوں مسلمانیں کُوں چَھنڈ چَھنڈپِے سَٹّن گوریں دِئیں لَمبِیں تِے ‘ کیوں ٻیلی انگریز ݙنھیں کُوں چَرّیا تِے چِھتّا کِتّا ۔ ہُݨ توݨی نِیں رَہندا ‘ جِتھُوں کِتھُّوں تُھکاں جَھل تے آپݨی ڳو کُوں جتلی گور وح جَھلّی اِس ‘ ٻُڈھڑی رَنڈی جیویں سَوَّڑ گِندی دی تات جوڳی ہوندی اے ‘ تئیں وِی دَڳ دِے مُٹّرَݨ کنُوں نِیں رہندا انگریز۔

سرائیکی دا ناں گِھنّو تاں آپݨے پنجاپی بِھرانویں کُوں مِرچاں لڳ ویندِئن‘ اَسّاں بَھلا کیݙے وَجوں‘اَلانوݨ سٹ گھّتوں‘ آپ کوں آپ کیݙے وِجئوں۔ صادقا باد کنوں ݙوں سَو کوہ اے ہیڈ سلیمانکی ‘ایݙوں سَو کوہ دیرہ اسماعیل خان پے وَجو ۔ منٹگمری تئیں اِیہو سَبھّو تَل سِرائیکی اِے ۔ 1947ء وِچ ایہو تَل سرائیکی مَنیج وَجے ہَے تاں میݙا ایمانے پنجاپ پنجاپئیں کنُوں ناں کھسِیجے ہَے ‘ اَدا تُساں پنجاپ تاں آپ وِجا آیو ‘ ہِک کُنڈ کِراڑیں تِے سِکھّیں ایݙے چا سَٹّی ‘ ہُݨ ‘ ٹِنڈُو ٹوپݨ گوݙئیں تے گگھری اِس۔ آکھدے اساݙا پنجاب اَساݙی پَڳ ۔ سوجھلا اِتلا وِی کونھئیں نِیں جو پَڳ دا شان کیائے‘ ناں رَبّی ناں خریف آکھے پَڳ کوں دا نگ لَڳ ڳے ۔ پَڳ دا دانگ آکھدے کیا کُوں اِن ۔ اِیہا سُدہِوّے ‘ چَرّئیے کنھ جاہ دِے ۔ سرائیکیں کوں گولی دِے زور تِے تلواریں دِی تَݙ تِے سَدّاں کُونہو کَپّو پَر اَسّاں مرویسوں سرائیکی ناں ݙیسُوں  ۔ اَسّاں پنجاپئیں کُوں رَہکی رَہاوَݨ کِتّے سَݙیا ہاسے ۔ اَساݙی ڳچی وِی گھن وَجن اِیہا لِکھ پڑھ کوناں تِھی ہَئی۔ اِیہا ٻول ناں ہَئی جو ‘ باہ چانوݨ آلی چڑھویا (باروچِݨ) وِی بَݨ ٻہَسے سَدّاں رَہّو ٻہّو ‘ کھؤ‘ کَمَؤ ہَنڈَئو ‘ محل ماڑیاں جغیراں بَݨئو ‘ دھارو کوئی جَھل پَل ہِے ناں ہئی ۔ ناں بَݨو سِرائیکی بیشک پنجاپی سَݙو ‘ پَر اِیں دَھرتی کُوں پنجاپی ناں آکھݨ ݙیسُوں اِے پیر فریدؒ دی دَھرتی اِے ‘ اِے خواجےؒ دی نگری اِے۔ اَسّاں داتاؒ دی نگری دا ناں ڳھدِے ناں رَکھّئے۔ نِروار نال ٹُرو ‘ قَہرّ خدا دا کِراڑ کُوں پُڑ آپ ناں سڳو‘ چَک وَلا وَلا اَسّاں کوں مریندو‘ کِیہی سرائیکی کون اِے سرائیکی ۔ اِے تاں پنجاپ اِے ‘اِے تاں پنجاپکی اِے ‘ تھولہا مُہانڈراٻتلئل اِس ۔ ٻیلی اِئیں ناں جُوان بَݨو ۔ اَسّاں ہجرُوں ایمان اندروں تُساں نال اُوں ‘ گَݙتھیوُو ‘ اَسّاں کُوں مَنّو ‘ ڄلّو ڄل کَھسّوں آپݨا پنجاپ سِکِھیں کنُوں ‘ اُٹھ دے پُٹر اِن کیا۔

سِرائیکئیں دا اُٹّھݨ ٻہَّݨ ‘ ٹُرَّݨ پِھرَّݨ ‘ سُمھَّݨ جاڳݨ ‘ ٻولݨ رَڑَّݨ ‘ دَھاڑ کُوک ‘ کھانوَݨ پِیوݨ ‘ کِھلّݨ ‘ مُشکݨ ‘ کھیݙݨ کُݙݨ ‘ نَچّݨ ٹَرَپݨ ‘ بَھڄݨ دُھرکݨ ‘ نَیݨ نَک ‘ مُونھ مَتّھا ‘ کَن پَھݨ ‘ ڄنگھ ٻانھ ‘ تاڑی پُھوکا ‘ ٹِٹ پُھوسی ‘ ہَنگݨ ‘ مُٹرݨ ‘ ساہ سُرت ‘ رووݨ ݙسکَݨ ‘ اَساݙی ہَر شَے نشابُر اِے ‘ اَساݙا کُجھ وِی پنجاپئیں نال نِیں رَلدا ‘ رت پُوں دِی بودھار‘خَشبو دھار‘ اَسّاں چوسا کروں تاں مِٹھّے تِے مَرسُوں چَہری چانھ تِے لُوݨی شربت اَڄ تئیں ناں چَکھّؤسے اَمبیں دِی چَس اُتّوں جھارے پِی تِے وَجاوݨ اَسّاں کُوں ݙانِیں اَمدا‘ کچّی پَکّی بھور کچور کَر کَھؤں تَئیں دانگی اَسّاں کُوں پُڄدِی اِے تَوّے دِی لَتّھل آنڈر اڳال گَھتّے۔ تُسّاں سَدّاں جِیویں پَکاو و کھاوو ‘ اَساݙا کِیا ۔ اَساݙے لُچّے لوفر لَنڈر وِی تُساں نال ناں رَلِݨ ۔اَساݙا خواجہؒ ‘روہی ‘کَجّل ‘مُساڳ وِی اَنج ‘ دھرتی پاݨی دِی مُشک ٻی ‘ پنجاب کُوں آپݨی بَشکئیل ہووے ‘ مَرݨ کفن دَفن پنجاپئیں نال نِیں رَلدا ‘ اَساݙی لِکھّت پَڑھت ‘ چوپڑیاں تے بَندیاں عربی فارسی کُوں کجھ کجھ جَھپیندیاں تاں آئن پَر آپ کُوں وِسارݨ اَسّاں کُوں ݙانِیں اَمدا ۔ پنجاپی دا آپݨا ہݙ قد اِے ‘ او تاں لکھیندی وِی گور مُکھی وِچ اے۔ علامہ اقبال مَنّیئے ‘ دین ایمان تِے ٻولی دَا سَاڑ ہِکّو جِہا ہوندے ‘ گَھٹ وَدھ نِیں ہوندا‘ جئیں اَسّاں کُوں دِین تِے غیرت اَمدی اِے ‘ ٻولی دے وِی غیرتی اُوں ‘ علامہ دَا اَلا ہِک پھیرے آپݨی زال ٹُک ٻیٹھی ‘ وِرجھا تِے آکھیُس ‘ میں آپݨی ماء کنوں اِیویں سُݨیئے تِے اِیویں اَلیساں ‘ زال کوں چِڑانوَݨ تَپانوݨ کِتّے وَلا وَلا اُوئیں ٻیٹھا اَلاوے تِے مُشکے ہَے وَدّا ۔ ٻولی ہِک سُجاݨ اِے ‘ قرآن کتابیں وِچ قوم قبیلیں دے ناں لِکھیندے نِیں اَمدے ۔ جیویں ٹُردِی آئی اُنھئیں پیریں تے کَھڑُوں اَسّاں ۔ اَسّاں کوئی نَوِّیں ناں نِیں کَڈھ ماری ‘ تُسّاں آپ چا ݙسلو ‘ جیویں ٹور ٹُردی اَئی اِے اُوئیں ٹورو۔ ٹُردی ڄلسے ‘ ناں تاں ککھ کانیں کَݨا کَݨا تھیندئیں گھݨی دیر تھیندی اے ۔ اَسّاں وِی ٻئیں سَوّیں پاکستانی اُوں ‘مُسلمان اُوں ‘ پنجاب کُوں دُشمنیں کیڑھائے جو وَنڈیندے ۔ اُوندا ناں تاں چَؤ ۔ پنجاپ دِی بَھن بھروڑ کَرݨ آلے دے ہَتھ پیر پنجاپئیں کنوں اَڳے سِرائیکی ناں بَھن گھتیسِن۔ اَسّاں تاں آپݨی دھرتی ‘ اپݨی کَھسَئیل سُجاݨ مَنگدُوں ۔ مَنگدے وَدُّوں مَنگدے رَہسُوں ۔ کَھسَّݨ آلی ڳالھ اِی کَنھ نِیں کِتّی ‘ اَڳواٹ ‘پنجاپی ٻول مارَݨ پَے ڳن سُوہݨا سِر لَہا گِھنسُوں رَت وِرَتّا ناں کر سَٹّے سُوں ‘ کاں کوڑکا بݨاوݨ ݙا اَمدے اَسّاں کُوں مَتّاں بُھلّئل ہووُو ۔ بَھئی وال مَنگے تاں اُوں نال اِیویں اَلِیندے ‘ کِیوں ہَرُّوں بَھرُّوںاَسّاں کُوں مسلمانکی کنُوں وِی تِھڑکیندو شُدّھی آلے ݙینھ تاں ہندوستان وِچ اُبھردِن لَنہدِن ‘ اِتّھاں تاں مسلمانی کانڈھے ݙیؤں گِھنّوں ۔ اَسّاں کُوں ناں مَنَّݨ دِی رِیت پنجاپ کَڈّھی اِے ‘ اَسّاں آکھدُوں جِیویں تُساں ہاوے ہِوّے تِے ہوسو ‘ اِیویں اَسّاں وِی دَھرتی ٻُولی سُودھ ہاسے ہِسّے تے رَہسُوں ۔ پنجاپ آکھی ٻیٹھے ‘ اَسّاں ناں ڄاݨوں سرائیکی پھرائیکی ‘ اَسّاں تاں ڄاݨدوں سِدّھی رَاند سوٹے دِی ‘ بَھڑوے تُساں ہو کون سرائیکی سرائیکی مَتھا چا کھادِھے وِے ‘ نول کنھ جادے ناں ہوو وتاں۔ ہُݨ ݙسلو جو اَسّاں کیا کیا ناں مَنُّوں ‘ کیا کیا مَنُّوں تے کیوں مَنُّوں۔ پاکستان بݨاوݨ وِچ اندھا کاݨا ہَتھ میاں سِرائیکیں دا وِی اَکھّیں پَٹ تے ݙیکھو تاں ہوسے ناں سولھاں آنے ہِے پیا۔ پاسا جَھلّݨ آلئیں دِی پاکستان سُجاݨ کَھس گِھنّے ۔ اَسّاں وَجوں تاں کیݙے وَجوں ۔ ہُݨ تاں سوہݨا پنجاپی پاکستان پنجاپی دین ایمان ‘ میݙی نَک گِیس پَر ہُݨ قرآن تے اسلام کنُوں وی پنجاپکی بو آوݨ پَے ڳی اِے ۔ جیکر ٻے وَسدِّئیں کُوں وِی دِلُّوں مَنیجے چا تاں کِتھؤں کَنھ کنُوں کوئی بو ناں آئوسے ناں کوئی کَنھ کنوں بو کَریسے ‘ جیݙے کیݙے خَشبُو ئیں دے ہٻکار ہوسِن ‘ اخباراں ‘ ریڈُو ‘ ٹی وی راتاں ݙینہاں پنجاپکی پِی چَھنڈکِیندی اِے ‘ سرائیکی دا ناں نشان کینی ۔ کِتھئیں اَٹکیسِن وِی سَہی تاں بِھرا کوں بَھڑوا بَݨے سِن ۔ ’’اَدِّی میکوں ݙسا تیݙا یار کِتھاں اے تاں میں اُوں کُوں گھن آنواں۔‘‘ اے میں آپݨے کَنّیں نال سُݨیے تِے وَلدا جَباب لِکھیا ہَم ‘ جو جیکر پنجاپی بِھرا وِی بھیݨ نال اِیویں اَلیندے تاں پِچھّے اَسّاں تخت لہور دے قیدی تاں ہُوں پِے ۔ غلام نقلاں مَریندن ‘ پَر ایجھیاں نقلاں اللہ ناں مَرویسے ۔ پنجاب دا ہَر جا تِے جھیڑا اے ‘ ظفر علی خان ‘ عطاء اللہ شاہ بخاری ‘ شورش کاشمیری‘ رَڑدِے مَر ڳے‘ اِیہے ٹرَئی تِے چوتھا اقبال پنجاپی ہَن پَر اقبال ہِک بَیت وِچ آکھ ڳے ۔ ’’اَکھّیں آلے پنجاپ کنُوں اکّئیل اِن ۔‘‘ سندھی پَلا جَھلّی جھولی اَݙی ٻیٹھن ‘ بلوچ گھݨا کر ٻوٹے چَئی وَدّا ہوندے اُوں کُوں ٹَکَّر جَھلیندِن ‘ پٹھاݨ کلاشن کوف دے زور تے ساہ چَئی وَدّے ‘ سرائیکی کُوں کوئی واہ نِیں لَبھدی‘ بنگالی ہِک دیاں ݙوں سُݨایاں وِی لاتیاں وِی ۔ اَسّاں لَغور کندھ دی کاتی اِے اَدا مَنِّیں ٻیٹُھوں ۔ میں وَت آپݨا پِٹِکا گھت ٻیٹھم ۔کیا کَرّاں ‘ خُڑمؔ مِرَحئت آکھیئے:

ݙکھڑے دَر بَھن بَھن پَئے آنوِن

ڳالھ چاتی وِی ٻولی کُنوں ہاسے مُکسے وِ ی اُتھئیں ۔ آپاں ڄانڈُوں جو سر سید ہندو مسلمان ڳنڈھیپ دا دِڳا چَئی وَدا ہوندا ہا‘ جݙاں کِراڑیں آکھیا اِیں ناں تِے اُوں لِکھیسے تے رَہیسے پِچھّے بَھڄ پاسے تھیا‘ کَلھ کَلھوکی ڳالھے گاندھی مہاراج اَکھیندا ہا اَسّاں کیوں قرآن دِی نقل مارُوں اُڑدو مسلمانیں دی ٻولی اِے ۔ اُڑدو دے سانگے آپ کُوں سجاڑیوسے ‘ پاکستان کَھٹیوسے ۔ ہُݨ پنجاپ گھر دے گھر وِچ پاکستان دے پاکستان وِچ ‘ سندھی کُوں مَنیندے بلوچی اَکھّیں تِے رَکھیندے ‘ پشتُو کنوں نِیں چِھرکدا ‘ ٻیا تاں ٻیا ’’اقبال اوپن یونیورسٹی‘ براہوی ‘ کشمیری ‘ بروشزکی ‘ تبتی کوں مَنّے ‘ ناں مَنّے تاں سِرائیکی کوں ناں مَنیّ۔ اَسّاں یارا پنجاپ دا کیڑھا پیئو مار گھتیئے ۔ اَسّاں تاں یار وی بݨئے تاں پنجاپی وَدھ سرائیکی گھٹ ‘ پَر اے کیا جو پنجویں پیڑھی وِچ وِی پنجاپی پنجاپی دیاں پُکاراں اِن ‘ ݙاڈھا زور تاں آبادکار سݙویسِن ۔ پنجاپی سݙوَائو آبادگار سݙوائو اَسّاں تاں تُساں کُوں پنجاپی چَھڑّا ناں آکھسُوں ۔ تُساں پنجاپی او ‘ پَر سرائیکی پنجاپی ‘ تُسا ںآبادگار ہِیئو ‘ پَر سرائیکی ‘ جیویں انگلش پنجاپی ‘امریکن پنجاپی ‘ اُوہائی ہِیں پیڑھی توݨی جیڑھی اِتھؤں ڳی اِے ‘ اُنھیں دَے ڄئے انگلینڈی تِے امریکی ہوسن تِے ہِن وی ۔ ویر تاں چَھڑا سرائیکیں نال اِے ۔ اے ڳالھ ہاں کُوں لڳدی اے جو پنجاپ کنوں سرائیکی دھرتی تے آ تے لولے لڳے تے سوہݨا ووٹھائی پے ‘کھا پی تے نِیں منیندا اُوکوں اساݙی مِٹّی وِی آپݨا ناں کِتّے ناں کرے سے ۔بنگلہ دیش اِنھیں لَچھݨے کنوں تاں دھار تھیا ہا ۔ چھڑا دھار ناں ٻدھ تِے توبھاں وی نال کڈھوایُس ۔ یَکاّ اِیہو سُݨدے اَمدُوں‘ قائد اعظم اے فرمائے قائد اعظم اے فرمائے ۔ اُوں شُدّے اِیویں کَݙاں آکھیا ہا جو بنگالی ناں ہوسے ۔ لہورئیں آن دُھوڑئیے پَٹیئے ۔ پاکستان دی ٻولی اُڑدو تِے چَھڑّی اُڑدوہوسے ۔ ہُݨ آن وِچ نِکتے جو اُوں اَشراف تاں آکھیا ہا۔

’’ہِیں تَل دے لوک جَنھ ٻولی کُوں چُݨسِن اوہا سرکاری ٻولی ہوسے ۔ پَر قومی ٻولی چَھڑّی ہِک تھی سڳدی اے تے اُہیں ٻولی وِچ ہِک تَک دِے رَہݨ آلے ݙوجھے تَکّ دے رَہݨ آلئیں نال اَلا ٻول کر سَڳدِن‘ تے اُوہا ٻولی اُڑدو کنُوں سِوا ٻی کوئی ٻولی نِیں تھی سڳدی‘ اُڑدو اِی اُوہاٻولی اِے جَنھ وِچ مسلمانکئیں رِیتیں رسمیں ‘ سُدھارے پَرّٹھ تِے سُجاݨ چَگئی پَوݨائی نال ٻدّھل اِے۔‘‘

اَساں یَکاّ جناح صیب دی اَدھکی ڳالھ سُݨدے آیُوں ‘ کِیں سُݨدا سُݨدا لہور آپ وی اَدھ مُواء تھیا تِے ٻئیں کُوں وِی ساݨا کیتُس ۔ سید ہاشم رضا دی لکھت وِچوں ایہو موتی ہَتھ اَئے ۔ عشق تِے مُشک لُکانوݨ نال لُکدن بَھلا ۔ اُڑدو وِچ اَدھ اَدھ پَہر کھن مَنھّاں تِے چَڑھ تِے دُوہیں کڈھیندا تاں ہا ‘ ٻیا کیا کرے ہَے ‘ ڄاݨ ہَس پِی اُڑدو دِی ۔ڄاتی وَدا ہا جو ہِیں تَل وِچ عربی کنوں پِچھّے جیرھی دِینی سانبھ سُونبھ تھئی اِے اُڑدو وِچ تھی رکھی اے ۔

میں ݙہئیں سالھیں دا ہم تے پاکستان بݨیا ہا ‘ اَسّاں کُوں تاں ایہو یاد ے کِراڑیں کوں اِتھئیں کوئی ݙر بھَؤ ناں ہا۔ ناں بَھڄݨ ‘ وجݨ تاں کوئی کَنھ کُوں ہَتھ ناں لیندا ہا۔ ڳے وِی ایویں جو چَودھار گورکھا فوج دِے پَہرے ہَن ہِیں تِے وِی ٻُہاری وِی وِیچ تے نِکتے ہَن ۔ ہِک شیشے دے تَل آلی بَتی میں وی گھن آیا ہَم ‘ جیرھی ہُݨ توݨی ہِے پِی ۔ ننڈھے وَݙے چَھت تِے تلے سُمھدے ہَسے ۔ تَلے سُمھّݨ اِیں واروں ہاں تے لِکھیا کھڑّے جو اُوں وَخت بُکھّا رَڄیئل توݨی بھڳی تُرَٹِی پَھڑّھا کھٹ تِے تھیا پیا ہوندا ہا ۔ ٻیا ایہو جو اِتھاں چُپ ہئی ‘ جتھاں وَݙیرکا ݙند ہووے اُتھئیں انگریز نال ہتھ گَنڈھݨ انگریز دَا ہَتھ چَوَانوݨ انگریز نال وِڑھ جِھڑ انگریز دِے چَنبے کُوں ٹُروڑن کُوں اَڄ وِی کَنھ بہاولپوریؔ ‘خیر پوریؔ ‘ سَواتیؔ کنوں پُچھّو تاں آکھسے ہا ‘ سئیں اُوہے لُڑ ماچ آلے ݙینھ ۔ کیا دِی مسلم لیگ تِے کیجھی کانگریس ہَرُّوں بَھرُّوں دِی دَھڄ ٻہہ ڄمیندے میر زاہد حسین ‘ بادشاہ کنُوں کوئی پُچھّے ہونویں ہَے کشمیر دکن وِچ وَل پُچھّوں ہِے کِتلے وِیہیں سَو تھیندے ۔ اَبّا مِرَحئت ہِک ݙوں پھیرے ابوالکلام ‘محمد علی ‘شوکت علی دی سُݨیج تِے سکھر خیر پُر ڳیا ہا‘ اُتھؤں کِتھُوں نہرؔ وَدا پھوٹو ہَتھ آیا ہَس ‘اُوہو اَساݙے گھر وِچ کئی سالھ ٹَنگئل ہا ۔ گاندھی دا ناں وی ہا‘ اخبار زمیندار تے انقلاب جواَمدے ہَن ‘ کُجھ کاݨ اُتھؤں وِی ڄاݨ سُنڄاݨ پَمدی ہوسِس۔ ہندو ‘سِکھ ‘مینگھوال ‘مسلمان سَبھے انگریز کُوں بھڄاوݨ کِتّے ہِکاّ پنجالی وِچ ڈُھکئے بِھرا بھرا بݨئے وَدّے ہن ایں وارُوں ‘ توݨی جو پِچھّے نکھّڑ کھڑے تئیں وِی مِرَحئت مولوی قادر بخش گاندھی دے مَرݨ تِے چُھٹی چا کِتّی۔ پڑھائی کنُوں تاں جان چُھٹّی ‘ گاندھی مَردے تاں مَرݨ ݙیوِنس ۔ سِیالا ہا تِے اَساں پیر دے ڳوٹھ دی مسیت وِچ کعبے ݙے مُونھ کر کھڑُوں تاں سَڄے پاسوں ٻہرُوں اُوں پَدھرڑے تِے پڑھدے ہاسے ٻہہ جِتھّاں ہُݨ اللہ وَسایا شیخ وَسدا پِے ‘ ہِک وَݙا بوتھرلایا ہوندا ہا طوطئیں دا پول۔ لِڳیت دَڳ ہا پَر آ وَح تاں ہُݨ آن تھی اِے ۔ ناں تاں ہَر کوئی رَہکی کر تِے گھر وح سُمھدا ہا‘ تاساں کُٹ تِے ݙپارھا ٹھرِ یندا ہا ۔ ناساں تاں ہُݨ وِی کُٹیندِیاں پِن ‘ گھٹیندا کوئی کونھی پِیا ۔ ہُݨ کم کار کُوں پچھّے ہَتھ لیندِن بَھڄ تِے چانہہ شَہروں اَڳے پِی اَمدِن ۔ خیر نال چانہہ اِتھئیں وِی وِکَّݨ پَئے گِی اِے اَڳے چانہہ سِیالے دَا ‘ وِی کوسے آلے کُوں پلیندے ہَن ‘ اِیہا وِی ہک سِپّی ہَئی آکھ تاں۔

قائد اعظم قرآن حدیث ڄاݨدا ہا‘ ڄاݨو ہوسے تاں مسلمانیں دی ڳݨ ڳیا‘ پارسݨ کُوں آپݨے دِین تِے آن تِے گھر وَسایا ہَس ۔ جݙاں گھر اللہ دا تِھیا ۔ ٻیا تاں کوئی ہا کوناں کَلّھا دِھی دا ٻال‘ اُوں کُوں نانے نانی پال جُوان کِتّا ۔ نَناݨکے پیر ایجھے چاتوننس جو آپݨی سُجاݨ کنُوں چھوکری نِکل پِی ۔ بِے دین وَر کَرݨ تِے ایجھی تَݙکِتُّس جو مولانا شوکت علی جناح دے آکھݨ تِے ݙاڈھا مغز ماریا پَر چُھہّر تِلّیں تیل ناں لانوَݨ ݙتّا۔ جناح وِی جناح ہا‘ وَل موئیں مُو نھ ناں ݙٹھُّس ۔حیاتی انگریزیں نال کَڈّھݨ آلے ایویں  نِیں کریندے اُوں وِچ  اللہ وَسدا ہا ‘تاں تاںاِیویں کِتُّس۔ ٻیا تاں کوئی کَر ݙکھالے‘ جناح آپ کوں جَندڑی تِے چاڑھی آیا ‘ سویل کنُوں پیشیں توݨی کیا کھانوݨائے کیا پانوݨائے۔ کِتھّاں وَنجناْئے کَنھ نال مِلݨائے ۔ کتابیں نال وِی ڳانڈھا ہَس ۔ چِٹھّیاں پَڑھ تِے جَباب مُنشئیں کنُوں لِکھویندا ہا۔ زَبَّر ‘زیر ‘ پیش ݙیکھے ہَئے پِچھّے شاہی پاوے ہے ۔ ہُوں کنُوں مولانا ابوالکلام آزاد کِیویں چُکدا ہا‘ مولانا تِے لیکا ݙے آپݨی قلم وہایُس ’’مسٹر ابو الکلام آزاد ‘‘ ۔ مسٹر تے مولانا دی وِتّھی ڄاݨن آلے ڄاݨدِن کِتلی ہوندی اِے ۔ رات ݙینھ انگریزی وِچ وَت دُھوڑ دَا ٻُݙل ہا‘ جیݙے کیݙے اَکھ ناں رَکھی ٻیٹھا ہووے ہے تاں مولانا کُوں مسٹر کِیویں بݨاوے ہِے ‘ جناح اللہ لوک ناں ہا ہَتھ پیر اَساں سَوّیں ماریونِنس۔ اُوندا اَکھاݨ ہا‘ مُہر وچ پیسہ کَمَوسَمَّل بَݨئو پِچھّے مُہری بَݨݨ کِتّے ڄنگھ اَڑئو۔ سندھ انگریز بمبئی نال ڳنڈھی وَدے ہَن ‘ بمبئی وِچ بنگلہ بݨایُس ‘ دِلّی وِچ وِی جاہیں ہَن ‘ کراچی دا تاں ڄمانڈرو ہا ‘ اِتَھئیں مَحل ماڑیاں کیویں ناں ہونوِݨ ہِے۔

ہِک لَپّے دا ٻنّاں ہوندے اُوں تے وِی سِرّیں دے سَودے لَڳدِن ‘اِے تاں اُلخیں مُلخیں دِی پھانڈ ہَئی ۔ جِناح کَلّھا سِر ‘ چُکاّں وِی تِھیّاں۔ کِتھئیں کِتھئیں کُھٹ وِی پِیا ۔ پنجاپ اَدّھو گھاٻر ہَتھ آیا بنگال وِی ݙوں ٹوٹے ۔ اِیویں ناں تھیوے ہَے ۔ ایݙی وَݙی کھوٹ کُوں کِیویں وِیندا کرُوں۔ مائونٹ بیٹن کُوں گَݙدے پِیر دِی چَؤں ڄہاڑئیں دِی تَرّی ݙیوݨ وِچ کیڑھی اَربا خطاپی تھیندی ہَئی‘ مارِس ہا مونھ وِچ ۔ ناں اندھی کاݨی ونڈ وِلھا کر سَڳے ہَے ناں قتلام دِے ݙکھ چَؤں ہا ۔ ناں رَنّاں کَھسّیجِݨ ہَے ناں ٻال سِگیں تے کوئی چاوے ہَے ناں نینگر اَجئے کُہیں جِن ہَے ۔ آپݨی‘ آپݨے وَݙئیں دِی گندکی کُوں لُکاوَݨ کُوڑ اِے ۔ وَل وَل اُوں کُوں ݙسُّوں ݙیکھُوں تاں سِکھسُوں۔ مُعتبریٔ اِیویں ہِے جو جُوانیں وَانگُݨ وَسا ݙکھؤں۔

قائد اعظم کھڑکݨا کُراڑا تِے راٹھ ݙاڈھا ہا۔ تَپ دِق کُوں وِی ناں کَھنہئس‘ کَھݨے توݨی ٹِپیندا آیا‘ اوڑک ڈَھ پِیا۔ کوٹیے ‘کوٹیے کنُوں زیارت وَح سَٹیئونیں ‘ جَنھ ویلھے جِھکاّ تِھیندا ݙٹّھونیں چا تے کراچی بَھڳے ۔ ہوا بندر کنُوں ہِک ڈینڈھے وِچ چا تِے ٹُرئیے‘ ڈِینڈھا سَہکیج پِیا‘ فاطمہ جناح ٻیٹھے ‘ مَکھّیاں اُݙاریاں‘ ٻی ہَسواری اَمدِئیں توݨی جناح دَا ساہ وِی چُھڑیندئیں چُھڑیندئیں مُکلا ڳیا۔

چَگا تھیا مَرݨا مُکا                  

۱۱فروری ۱۹۹۰ء ۱۴۱۰ھ

پِیر دا ڳوٹھ           

## حوالہ
مُہانڈرا ݙیکھِنس، مصنف : سید انیس شاہ جیلانی، چھاپہ خانہ: جھوک پرنٹرز ملتان