open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
خان پور

خانپور پاکستان دے صوبہ پنجاب دے ضلع رحیم یار خان وچ واقع ہک قدیم شہر ہے، جیندی 2017ء دے مطابق آبادی 1,56,152 ہے۔

تاریخ:

ایں شہر دی باقاعدہ بنیاد 1806ء وچ سابق والی ریاست بہاولپور نواب بہاول خان عباسی نے رکھی، جݙݨ انہاں نے گڑھی اختیار خان دی ذیلی ریاست کوں اپݨی ریاست وچ شامل کر کے ایندا ناں اپݨے ناں دی نسبت نال خانپور رکھا۔ گڑھی اختیار خان معروف صوفی بزرگ خواجہ در محمد کوریجہ دا مسکن ریہا ہے۔ خانپور محل وقوع دے لحاظ نال لاہور اتے کراچی دے وسط وچ واقع ہے اتے اتھوں مین ریلوے لائن گزریندی ہے جیہڑی 1880ء دی دہائی وچ وچھائی ڳئی ہئی۔ اے 1905ء توں 1985ء تک ریلوے جنکشن وی ریہا اتے اتھوں چاچڑاں شریف کوں ہک ریلوے لائن ویندی ہئی جیہڑا معروف صوفی بزرگ خواجہ غلام فرید دا مسکن ہئی۔ عظیم صوفی بزرگ مولانا خواجہ حافظ سراج احمد درانی دا مزار شریف وی اتھاں واقع ہے۔ انہاں نے ملک دی معروف دینی درسگاہ جامعہ اسلامیہ عربیہ سراج العلوم خانپور دی بنیاد رکھی۔ عالم اسلام دی عظیم علمی روحانی شخصیت مولانا خواجہ مفتی محمد مختار احمد درانی دا تعلق وی ایں شہر توں ہے۔

## جغرافیہ و معیشت
خانپور دے پوادھ وچ لیاقت پور، پچادھ وچ رحیم یار خان، ابھے وچ ضلع راجن پور اتے دریائے سندھ، اتے لمے وچ چولستان واقع ہے۔ اتھوں دی معیشت دا دارومدار زراعت تے ہے اتے اے علاقہ کپاہ، گنا، کڑنک، دھان اتے امٻ دے باغات کیتے مشہور ہے۔ اگست 1973ء وچ اتھاں ہک خوفناک سیلاب آیا ہئی جیندے توں شہر کوں ٻہوں نقصان پہنچا ہئی۔

## وجہ تسمیہ "کٹورا"
خانپور کوں "کٹورا" آکھݨ دیاں ݙو روایات ہن: ہک اے کہ ماضی وچ اتھوں دے بݨے کٹورے برصغیر وچ مشہور ہن، اتے ݙوجھا اے کہ جغرافیائی لحاظ نال اے شہر ہک کٹورے دی مانند نشیبی علاقہ ہے جتھاں سیلابی پاݨی جمع تھی ویندا ہئی۔ 1927ء وچ ہیڈ پنجند شروع تھیوݨ دے بعد سیلابی پاݨی آوݨ بند تھی ڳیا، لیکن 1973ء دے سیلاب وچ پاݨی براہ راست خانپور وچ جمع تھی ڳیا۔

## اہم مقامات
خانپور دے نزدیک دین پور شریف تحریک آزادی دے حوالے نال مشہور ریہا ہے، جیہڑا تحریک ریشمی رومال دا گڑھ ہئی اتے مولانا عبیداللہ سندھی دا مدفن وی اتھائیں ہے۔ ایندے علاوہ چاچڑاں شریف، گڑھی اختیار خان، باغ وبہار، ظاہر پیر اتے نواں کوٹ دے قصبات وی اہمیت رکھدن۔

## تعلیم اتے ٻیاں سہولیات
خانپور وچ متعدد تعلیمی ادارے موجود ہن جنہاں وچ ڈگری کالجز، سیکنڈری اتے پرائمری اسکولز شامل ہن۔ دینی مدارس وچ جامعہ عربیہ سراج العلوم خانپور اہم ہے۔ اتھاں ہک شوگر مل اتے کجھ کپاس دے کارخانے وی موجود ہن۔ شہر وچ جدید غلہ منڈی اتے سبزی منڈی قائم ہن۔ عدلیہ کیتے سول کورٹس وی موجود ہن۔ ہاکی اتھوں دا مشہور کھیݙ ریہا ہے۔

## تحصیل دی حیثیت
خانپور ہک پراݨی تحصیل ہے جیہڑی 1932ء تک ریاست بہاولپور وچ ضلعی حیثیت رکھدی ہئی۔ 1932ء وچ رحیم یار خان کوں ضلع بݨا کے خانپور کوں تحصیل دا درجہ ݙتا ڳیا۔

## بلدیہ
خانپور وچ 1874ء وچ بلدیہ دا قیام عمل وچ آیا اتے ہݨ اے تحصیل کونسل دی حیثیت نال کم کریندی پئی ہے۔

خانپور اپݨی تاریخی اتے دینی اہمیت دے نال نال زرعی لحاظ نال وی ہک اہم علاقہ ہے۔

## تاریخ

## سیاسی سماجی شخصیات
سیٹھ اسلم محروم، شیخ امیرالدین محروم، میاں اسلام مرحوم، سردار خان سندھو مرحوم، چوہدری بوٹا بھنڈر مرحوم، چوہدری طفیل بھنڈر مرحوم ، چوہدری کلیم اللہ مرحوم ، سیٹھ ہدایت اللہ بھنڈر مرحوم، سید کرامت علی شاہ مرحوم، فیض رسول مرحوم

## مزید دیکھیے

* بہاولپور
* خواجہ سراج احمد درانی
* سراج احمد خانپوری
* فاروق القادری
* محمد احسن مختار درانی
* جامعہ عربیہ سراج العلوم خان پور

## حوالہ جات

خان پور کی نمائندہ ویب گاہ
ونکی:پاکستان دے شہر
ونکی:ویکی ڈیٹا کنوں انج مختصر وضاحت
خالد عاطف کجلاݨی

خالد عاطف کجلاݨی سرائیکی زبان دا شاعر ہے،
## نمونہ کلام
کیوں وطن چهوڑیندئیں روزی لئ ݙیسی روزی 

آپ ایتهاهی اللہ سائیں*

اے ودہ هن شیش محل توں ساݙیاں کچیاں

جاهی اللہ سائیں *

کرے دور نہ کہیں دے سجݨ سروں منگاں

روز دعائیں اللہ سائیں*

ہر کہیں دی عاطف جهوک وسئے میݙیاں سݨ

چہ دهاهیں اللہ سائیں*

### ݙوہڑہ
میکوں جیندیں ݙهول جودا نہ کر جیساں کئیدے

سنگ پر دیس نہ ونج...

تئیں باجه سجݨ میں رل ونجڑے ہاں محض 

ملنگ پر دیس نہ ونج...

هر حقم تیݙا سر آنکھیاں تے منگیں جو شئے

منگ پر دیس نہ ونج...

بے غم عاطف کجلاݨی دے ودا سینے

دنگ پر دیس نہ ونج...

### ݙوہڑہ
تیݙیں منتیں دےساکوں سۓچنتےساݙا ساتھ 

نبھئ اساں لکھ سمجے 

تیں اپڑاں چن ساکوں جوٹ جوڑیے ول نال 

رلئ اساں لکھ سمجے 

توݨیں لیک سجݨ تیݙے نہ ہاسےساݙاماݨ

ودھئ اساں لکھ سمجے

تیݙے عاطف ھن احسان وݙے ساکوں یار 

بڑئ اساں لکھ سمجے

### ݙوہڑہ
جیکوں خوشیاں ݙے مل گھن آیا انکوں غم ءچ 

ول خرچیندا نیں

جیندا ہتھ پکڑیہ اوندا ساتھ ݙیتہ انکوں راہیں 

چھوڑ ونجیندا نیں

تیں بن عاطف ہݨ زندگی دا ہک پل وی یار 

جیو یندا نیں .. .

جیوئیں توں کرگئیں وچ یاری دےایوئیں یاریں 

نال کریندا نیں

ونکی:سرائیکی شاعر
خبریں اخبار دا بائیکاٹ

وت ہک عرصے دے بعد میں مناسب سمجھےجو توھاکوں ول یاد ڈیواں چھوڑاں جو میڈا حالی تک خبریں اخبار دا بائیکاٹ جاری اے میڈا اللہ سئیں گواہ ھے اگر میں بائیکاٹ دے بعد ایں اخبا ر کوں ڈٹھا وی ھووے تاں۔ہنڑ میں صرف جناب کنوں اے پچھنڑ چاہنداں اگر میڈا اے عمل سئیں دی نگاہ اچ چنگاں ھ یا گندہ اگر ٹھیک اے ڈسو اگر غلط اے ڈسو لیکن ڈسو ضرور ھا اگر ٹھیک اے تیں پچہیں ہک میسج دی تکلیف ضرور کرو چا تاکہ جناب دے ایں میسج کوں سند دے طور تیں محفوظ کرچھوڑیساں تیں جناب دا شکریہ وی ادا کریساں ویندیں ویندیں اے وضاحت وی کیتی ونجاں اے بائیکاٹ میں نیں ایں گالہوں کیتا ھویا اے ایں خبریں اخبار دے مالک نیں کہیں پروف دے بغیر سرائیکیں کوں را دا ایجنٹ اکھیاھا جیندی اج تئیں اوں ول تردید وی نئیں کیتی ڈوجھی گال اپڑیں خبریں اخبار اچ سرائیکیں دے خلاف بیہودہ کالم چھپوانیسی سرائیکی زبان کوں پنجابی زبان دا لہجہ لکھوائسی اے ھے میڈا ایں گال دا بائیکاٹ لیکن ہک گال اتھائیں میں بی ڈسی ونجاں ہر سرائیکی رہنما دے گھر اچ وساخ تیں دیرے تیں اتاک تیں ول سارے سرائیکیں دے گھریں اچ دوکانیں تیں ھوٹلیں تیں اجاں وی خبریں اخبار اندے اور ہر سرائیکی رہنما سرائیکی بندہ ہیں اخبار کوں پڑھدے ول وی اہدن اساں سرائیکی ھئیں شابسے انہیں دے ایمان کوں سرائیکستان زندہ باد۔۔۔۔اکبرخاں ملکانڑیں پاکستان عوامی سرائیکی پارٹی. 

## حوالے
خدمت خلق

السلام علیکم بھراوو تے سوہنڑے سوہنڑے ممبروں
میں سوہنڑی سرائیکی دے سوہنڑے پیج دا نکڑا ایڈمن محمد صابر (مناملغانی)
دوستو انسان بڑا نازک دل ہوندے کئی واری انسان دا کہیں چھوٹی گالھ توں دل ڈکھدے تے بندہ جیندے جی مر ویندے
تے کہیں ویلھے بندے دا کہیں وڈی توں وی وڈی گالھ توں دل ڈکھدے تے بندہ ایں گالھ کوں کھندا وی نئی
کیوں۔۔۔۔؟؟
میڈے خیال دے مطابق دل دکھنڑ مین گالھ نئی مین گالھ اے ہے جو ڈکھ دیونڑ آلے دا رتبہ کیا ہے تہاڈے نزدیک۔۔۔۔۔۔

اچھا بھراوو اجتک پیج صرف شعر وشاعری پوسٹ کریندا رہ گئے 
تے اج میڈا دل اہدا پئے جو پیج تے کوئی ٹاپک چھیڑئیا ونجے ۔۔۔۔۔

تے دوستو اج (بروز بدھ 26/9/2018) دا اے ٹاپک ہے کہ۔۔۔۔۔

اگر گھر دے نزدیک چارے پاسوں تھوڑے تے برابر دے فاصلے تے چار آباد مساجد ہوون 
تے
اگر تہاڈے خاندان ہمسائے محلے دار یا تہاڈے شہر اچ خواہ کتھائیں کہیں غریب دے گھر دھی نیانڑی نوجوان تے شادی دے قابل ہووے 
کیا پنجویں مسجد تعمیر کرنا بہتر ہوسی یا کہیں دی بال کوں عزت و آبرو نال شادی دی مدد کرنا بہتر ہوسی۔۔۔۔؟ (صابر ملغاݨی)

## حوالے
خرم بہاولپوری

خرم بہاولپوری سرائیکی زبان دا شاعر تے ماہر لسانیات ہے۔

حضرت حافظ نصیرالدین خرمؔ بہاولپوری اپنْے عہد دے بٖہوں وڈٖے شاعر ہن۔ایں سمجھو جو حضرت خواجہ غلام فریدؒ سرائیکی شاعری وچ آفتاب تے خرمؔ مرحوم مہتاب سمجھے ویندن۔اوہ شاعری دیاں تمام صنفاں تے عبور رکھدے ہن۔ انہاں ڈٖوجھیاں صنفاں دے نال نال غزل وی خوب لکھی ہے آپ دا نمونہ کلام حاضر ہے۔

thumb|خرم بہاولپوری

## ڄم پل
ناں نصیر الدین ہے، تے پیئو دا ناں مولوی محمد حسن ہے۔ ٣ جون ١٨٥٥ء کوں احمد پور شرقیہ وچ ڄمے۔

سرائیکی ٻولی کوں ٹیکی تے اُساہی ݙیوݨ والے مُہاندرے شاعر

مولانا نصیرالین خُرم بہاولپوری دا ڄمݨاں

27 رمضان 1271 ھ

13 جُون 1855 ء   (مجاہد جتوئی)

## پیشہ
استاد، عباس ہائی سکول ، احمد پور شرقیہ
## کتاباں
* خیابان خرم
* یادِ رفتگاں عرف گنجِ شائگان 

## نمونہ کلام
ہِن کینکوں ہوش نمازاں دے . کُٹھے پِئے ہیئں یار دے نازاں دے

### غزل
مکنْ دا ہے عشق دا رولا

چل ہٹ بے طَورا بے تولا

جئیں سوہنْیاں دا مندا منگے

دوزخ ویسی اوہو ٹولا

مُلّاں جیڑھا رَت ان کیتی

شالا کڑکی غیبی گولا

اساں سنواں نہ ملسیا جانی

کھیسے دا پُر ، گٖنڈھ دا پولا

بٖاہروں تاں ہِس وجٖ بٖہوں سارا

اندروں خرمؔ خالی خولا

؎سوہنْاں تیکوں خیال نہ آندا

توڑے کئی مر ونجٖے کرلاندا

رب سئیں جیکوں صورت ڈٖیوے

ہر کوئی ہے اوندا باندا

؎آونْ کیتے دل نہ منگی

کوڑے پئیں دھرتال کریندا

بھُل کے ول کئی بھال نہ بھالیو

مر گٖیا خرمؔ بھال بھلیندا

؎جَیں در جانواں دھکڑے کھانواں 

گھر وچ دشمن بھینْ بھراء

رگٖ رگٖ دیوچ دھوئیں دُکھدے

سوز جگر تن بھڑکے بھاہ

؎ایہو رب کرے جو اوہو ہووے شالا

میکوں بھلوہ پوندے سنجٖاپو الا دا 

سدا جندڑی جیویں میڈٖا یار خرمؔ

نہ رکھیو مرنْ دا ، نہ جیونْ دے ڈٖا دا

٭٭٭

## وفات
٣ جون ١٩٥١ء کوں بہاولپور وچ فوت تھئے۔ نور شاہ بخاری قبرستان بہاول پور وچ دفن تھئے،
## حوالے
خرم شہزاد کوشہ

خرم شہزاد کوشہ سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔ ماݨہ احمداݨی وچ ١٥ ١گست ١٩٩٧ کوں ڄمے۔دیرہ غازی خان وچ رہندے۔
## نمونہ کلام
تِیݙا ماݨ کریِندوُں جِند جِیوی ساݙے ماݨ ودھاء سَاݙے ماݨِیں آء۔

اوُنوِیں پہِلے منِتاں بہوُں ہِن پیِاں بی وی منِت لاء سَاݙے ماݨیں آء۔

شالا سَانول بخت بُلند ھوُوی منگوُں روُز دُعا سَاݙے ماݨِیں آء
۔
اساں خُرم موُنجھ توُں ماندے ہیں ساݙوُ پھیراء پاء سَاݙے ماݨِیں آء
خط استوا

خط استوا (Equator) گلوب یا دنیا دے نقشے تے ایندے بالکل درمیان توں چھکا ڳیا ہک فرضی خط یا لکیر ہے۔ ایہ خط ساݙی دنیا کوں شمال تے جنوب دی طرف بالکل ݙو حصیاں وچ تقسیم کر ݙیندے۔ استوا عربی زبان وچ برابر کوں آہدن۔ خط استوا تے ایندے آس پاس دے علاقے زمین دے بالکل وسط وچ ہوݨ دی وجہ توں خاص طرح دے موسم وچ رہندن۔
## حوالے
خط رعنا

= خطِ رعنا =

thumb|خطِ رعنا دے حروفِ اَبجد دِی تختیِ اوّل دا عکس
معروف شاہ خالد گولڈ میڈلسٹ خطاط ہفت قلم  ابنِ کلیم احسن نظامی سئیں نے اُردو، عربی، فارسی، پنجابی، سرائیکی و دیگر زباناں دا نمائندہ ایک نواں طرزِ تحریر ایجاد کیتا۔ جِیندا ناں سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی نے پروفیسر ڈاکٹر اسلم انصاری سئیں دی تجویز  تے "خطِ رعنا" رکھا۔ اے رسم الخط پہلے توں موجود رسم الخط "خطِ نستعلیق" دی ایجاد دے ست سو سال بعد تخلیق کیتا ڳیا ہِک باضابطہ خط (طرزِ تحریر) ہِے۔ ڄیڑھا جو فَنِ خطاطی دِی تاریخ اَتے وِرثے وِچ ہِک سوہݨاں اَتے خوش آئند وَدھارا ہے۔ 

١٩٧١ء وِچ خطِ رعنا ایجاد تِھیا، تے ہُݨ اَلحمد لِلّٰہ پوری دُنیا وِچ خطِ رعنا معروف  اَتے مقبول تِھی چُکیا ہِے۔   اَتے فن تے فَنکار دِی اِیں توں وَدھ پذیرائی کیا تِھی سڳدی ہِے جو ہُݨ کئی ممالک اِچ پہلے تُوں مروّجہ طرز ہائے تحاریر دے نال نال اِیندی وِی سِکھلائی تِھیندی پئی ہِے۔ اَتے ایہ خط ہر خاص و عام اِچ مقبول تِھی چُکیا ہِے۔ ڄِیوں جو غالب اکیڈمی نیو دہلی بھارت وِچ، جاپان دے اِسلامک لینگویج یونیورسٹی، تہران اَتے دیگر کئی علاقیاں وِچ اِیں خط دی باضابطہ اَتے باقاعدہ ڄاݨ کاری دا سلسلہ جاری و ساری ہِے۔ جِیندی وجہ نال "خطِ رعنا" نہ صرف ملتان، پاکستان بلکہ عالمِ اِسلام دا وِرثہ بݨݨ دی وجہ نال سرائیکی خطّے واسطے ہِک اعزاز دِی ڳالھ ہِے۔ 

 اَساتذہِ فن نے خطِ رعنا کُوں ٻہُوں پسند کِیتا اَتے اِیندے موجد سئیں اِبن کلیم احسن نظامی دا حوصلہ وَدھارݨ کِیتے سئیں اِمامُ الخطاطین حافظ محمد یوسف سدیدیؒ، سئیں نفیس رقم اَتے دیگر آرٹسٹاں، خطاطاں اَتے فن کوں ڄاݨݨ تے پرکھݨ آلیاں نے آپݨے آپݨے سوہݨے انداز وِچ خراجِ تحسین پیش کِیتا ہِے۔ اِنڈیا تُوں عظیم خطاط سئیں خلیق ٹونکی، سئیں عاصم امروہوی، الفی قرآن مجید دے کاتِب سئیں محمد یوسف قاسمی دہلوی، خطاط حافظ محمد یوسف دہلوی، معروف دانشور اَتے اِنشاء پرداز سئیں ڈاکٹر گوپی چند نارنگ، جاپانی خطاط کوتیشی ہوندا، جرمن مستشرق سئیݨ ڈاکٹر این میری شِمل، ترکی، اِیرانی، اَمریکی، اَتے سعودی عرب دے نال نال کئی ممالک دے خطاط اَتے صاحبانِ ذوق و شوق و ناقدینِ فَن نے نہ صرف خطِ رعنا کوں مَنّے اَتے معترف تھئے ہِن بلکہ اِیندی ایجاد تے موجدِ خط سئیں اِبنِ کلیم احسن نظامی دا ماݨ ودھائے اَتے خراجِ تحسین نال نوازے۔ 

حوالہ جات: 

MubasherKaleem (talk) 14:24, 5 September 2018 (UTC)
خلافت دی معطلی دا دور

1258ء اچ تاتاریاں ولوں خلافت عباسیہ بغداد دے خاتمے دے بعد توں گھن کے 1261ء اچ خلافت عباسیہ قاہرہ جیہڑی مملوک سلطنت دے تحت ہئی، دے قیام تک دے دور کوں جیہڑا ترئے سال بݨدے، کوں خلافت دی معطلی دا پہلا دور آکھا ویندے۔ 

ہسپانیہ اچ بنی امیہ دی خلافت قرطبہ، ١٠٢٥ء توں ١٠٢٦ء دے دوران یحیٰی بن علی بن حمود المتعلی دے ہتھوں معطل تھی ڳئی مگر ول جلد ہی بحال وی تھی ڳئی. ایں دور کوں اندلس اچ خلافت دی معطلی دا زمانہ وی آکھا ویندے۔ اگرچہ اے اسلام دی مرکزی خلافت نہ ہئی۔ 

مرکزی خلافت اسلامیہ دی معطلی دا ݙوجھا تے موجودہ دور 1924ء کوں آخری عثمانی خلیفہ سلطان عبدالمجید دوم دی معزولی دے بعد شروع تھیا تے تاحال جاری اے۔

## حوالے
خلافت عثمانیہ

خلافت عثمانیہ 1517ء توں گھن کے 1924ء تک قائم رہوݨ والی سب توں زیادہ طاقتور مسلم سلطنت ہئی۔ اس خلافت دے زمانے وچ کہیں وی شخص نے خلافت دے دعویدار ہووݨ دا اعلان نی کیتا (سوائے شریف مکہ حسین ابن علی دے، جیہڑا انگریزاں دا ہک کارندہ ہئی)۔ خلافت عثمانیہ کوں آخرکار کمال اتاترک نے 1924ء وچ ختم کر ݙتا۔ خلیفہ عبدالمجید کوں برطرف کر ݙتا گیا تے خلافت کوں ختم کرکے ترکی وچ جدید جمہوری حکومت قائم کر ݙتی گئی۔جیہڑی یورپی نظام سیاست توں متاثر. تھی کے کیتا ونجݨ والا فیصلہ ہئی جس دے بعد ترکی عالم اسلام توں کافی حد تک کٹیج کے رہ گیا. 

thumb|عبدالمجید ثانی، آخری عثمانی خلیفہ
thumb|سلیم یاووز، عثمانی خلافت دا بانی

خلافت عثمانیہ،  سلطنت عثمانیہ دے عثمانی خاندان کوں مصر دی خلافت عباسیہ توں اے ذمہ داری وراثت وچ ملی۔ عثمانی ترقی پزیر مدت دے دوران سلطان محمد فاتح نے خلافت دا دعوی کیتا۔ اس دے پوترے سلیم اول دے فتوحات اسلامی مقدس زمیناں تک وسیع تھی گئیاں تے عثمانی حکمران،  خلافت دے علم بردار تے وارث بݨ گئے.

سلطنت عثمانیہ ترئے براعظماں تے پھیلی ہک وسیع سلطنت ہئی اس واسطے اینکوں کہیں واحد ثقافت دے طور تے بیان کرنا مشکل ہے البتہ مختلف مراکز وچ اس دے مختلف روپ ہن۔ قسطنطنیہ دی شہری وضع نے دمشق، بغداد، مکہ، مدینہ، قاہرہ تے تیونس و الجزائر تے اثر انداز تھئی۔ فنکاراں دا اجتماع قسطنطنیہ وچ ہئی لیکن دستکاری تے صنعت دی غیر معمولی ترقی اناطولیہ وچ تھئی جس وچ بروصہ تے ازنک کوں اہم مقام حاصل ہئی کئی اہم شہراں وچ کارخانے پوری سلطنت کوں کپڑا تے ظروف فراہم کرݨ دے علاوہ غیر ممالک کوں وی اشیاء برآمد کریندے ہن۔ پارچہ بافی دے علاوہ قالین سازی وی سلطنت دی اہم ترین صنعت ہئی۔

### عثمانی خلفاء
عثمانی دور دے خلفاء اے ہن: 

*1.سلیم یاووز، 1517ء - 1520ء
*2.سلیمان عالی شان، 1520ء - 1566ء
*3.سلیم دوم، 1566ء - 1574ء
*4.مراد سوم، 1574ء - 1595ء
*5.محمد عادلی، 1595ء - 1603ء
*6.احمد بخت، 1603ء - 1617ء
*7.مصطفی اول، 1617ء -1618ء
*8.عثمان دوم، 1618ء - 1622ء
*9.مصطفی اول، 1622ء - 1623ء
*10.مراد چہارم، 1623ء - 1640ء
*11.ابراہیم اول، 1640ء - 1648ء
*12.محمد چہارم، 1648ء - 1687ء
*13.سلیمان دوم، 1687ء - 1691ء
*14.احمد دوم، 1691ء - 1695ء
*15.مصطفی دوم، 1695ء - 1703ء
*16.احمد سوم، 1703ء - 1730ء
*17.محمود اول، 1730ء - 1754ء
*18.عثمان سوم، 1754ء - 1757ء
*19.مصطفی سوم،1757ء - 1774ء
*20.عبدالحمید اول،1774ء - 1789ء
*20.سلیم سوم، 1789ء - 1807ء
*21.مصطفی چہارم،1807ء - 1808ء
*22.محمود دوم، 1808ء - 1839ء 
*23.عبد المجید اول،
1839ء - 1861ء
*24.عبد العزیز اول،
1861ء - 1876ء
*25.مراد پنجم، 1876ء - 1876ء 
*26.عبدالحمید دوم، 1876ء - 1909ء 
*27.محمد پنجم،
1909ء - 1918
*28.محمد وحید الدین، 1918ء - 1922ء
*29.عبدالمجید ثانی،
1922ء - 1924ء
## جائزہ
ایں دورِ خلافت وچ تمام قاضی شہر دے منصف ہوندے ہن تے انہاں دا حلقۂ اختیار قریبی علاقیاں تے وی ہئی۔ قاضیاں دا حلقۂ اختیار ادارۂ حکومت توں زیادہ وسیع ہئی۔ مثلاً کریمیا تے شمالی افریقہ دے ریاستاں اگرچہ انتظامی حیثیت نال مرکزی حکومت دے تابع نہ ہن بلکہ وابستہ حکومتاں ہن لیکن اے وی عثمانی نظام عدالت دے ماتحت ہن۔ محمد فاتح نے قانون نامہ وچ محکمہ قضا کوں ہک ستون قرار ݙتا ہئی تے مملکت دے قوانین دی بنیاد شریعت اسلامیہ تے رکھی ہئی۔
## ٻاہرلے جوڑ
## حوالے
خواجہ احمد یساویؒ

خواجہ احمد یساویؒ (عربی: أحمد يسوي، ازبک: Ahmad Yasaviy، Аҳмад Ясавий, ئەحمەد يەسەۋىي; قازق: Ахмет Ясауи، Axmet Yasawï, احمەت ياساۋئ; آحمِت يَسَویٛ; ترکی: Ahmet Yesevi) سیرام شہر وچ 1093 کوں پیدا تھئے , تے 1166ء وچ حضرت،  ترکستان (موجودہ ترکستان (شہر) وچ فوت تھئے.  ایہ ݙوہیں شہر ہݨ قازقستان دا حصہ ہن. آپؒ ہک ترک الاصل شاعر تے صوفی ہن، آپؒ ترکستان دے علاقے وچ پہلی روحانی شخصیت ہن جنہاں نے اتھاں صوفی سلسلے دی بنیاد رکھی۔ ۔ احمد یساویؒ نے پہلے ترک صوفی سلسلے 'یساویہ دی بنیاد رکھی، جیہڑا بہت جلد ترک زبان ٻولݨ والے علاقیاں وچ پھیل گیا۔ آپؒ اپݨے پیشرو یوسف ہمدانی دے حنفی مکتب فکر نال تعلق رکھدے ہن.  
## سلسلہ نسب
خاندان شیخ ابراهیم دی روایت مطابق آپؒ دا سلسلہ نسب امام محمد حنفیہ بن علی ابن ابی طالب نال ونج ملداہے:

شیخ ابراهیم بن شیخ الیاس بن شیخ محمود بن شیخ محمود بن شیخ محمد بن شیخ افتخار بن شیخ عمر بن شیخ عثمان بن شیخ حسین بن شیخ حسن بن شیخ اسماعیل بن شیخ موسیٰ بن شیخ مؤمن بن شیخ ہارون بن شیخ الشیوخ بحر العرفان جبل الاطمینان قطب ترکستان خواجہ اسحاق باب بن عبد الرحمن بن عبد القہار بن عبد الفتاح بن امام الحنفی بن علی بن ابی طالب .

## حوالے
خلقت دی اساں روٹی وچوں تیکوں آن لدھیوسے

خلقت دی اساں روٹی وچوں تیکوں آن لدھیوسے ۔۔
تیکوں ملنڑ آیوسے مولا تیکوں ملنڑ آیوسے۔۔
رفعت عباس 
سرائیکی میلہ مہرے والے دا کانڈھا ۔۔سب دا سانجھا ۔۔
سندھ اچ اے گال عام آکھی ویندی اے "جتھ مانھوں اتھ مولا" 
مہرے والے دے میلے وچ بندے ہوندن انت شمار توں باہروں۔۔جاہ نئیں ملدی کہیں کوں۔۔میلہ میل ملاپ دا ناں اے ۔۔کوئ مانھوں ملسن سوجھل سوجھل شکلیں والے۔۔کوئ یار پرانے لبھ پوسن ۔حال ونڈیسوں خوش تھیسوں ۔۔جیکر سچی نیت ہووے مولا آپ گولیسی تواکوں۔۔تساں مہرے آلے اوسو تاں ؟
تواکوں میلے دا میل پھراواں ۔۔متاں کوئ جوگی ٹکرے ۔۔
روگ رماوے اندروں دے ۔۔۔کوئی عامل گولوں جیکوں ہتھ ڈکھاوں او عامل اینجھا کامل ہووے جیہرا چھڑے سیت دے لیکے ڈیکھے ناں بدلے سہی ۔ جھمر دے میل تے جلوں بزدار دا مچ ڈیکھوں جیہرا سال پسالی مچدا ویندے۔ اے مچ وسبے دی رگ رگ وچ رچدا ویندے جیہرا مچ دے پڑ تے نچدا ویندے او بچدا ویندے لالچ حرص لوبھ کرودھ کنوں۔ اتھاں لازم ہے ہر بشر اتے جیہرا مہرے والے دی دھرتی تے پیر رکھے او جھمر دا پھیرا مارے کیوں جو سیہون دی سرکار دا حکم ملیے جو ڈھولک دی مست دھمال دی دھن تے جیندا پیر نیں چلدا او ساڈا نئیں ناں اساں ہوندے۔۔۔۔صوفی تاج گوپانگ

## حوالے
خواجہ عبداللہ اخگر

سرائیکی زبان دے مہان مرثیہ گو شاعر خواجہ عبداللہ اخگر دا تعلق بہاولپور ڈویژن دے ہک تہذیبی شاہر احمدپور شرقیہ نال ہے۔ ٻہوں پہلے وفات تھی ڳئی ہائی ۔اپݨے پتر دی مکاݨ تے ہک مرثیہ آکھیا ہائی ۔جیکوں سرائیکی دھرتی دے وݙے لوک فنکار عاشق حسین رمضان حسین ڳایا تے بعد اچ پروانہ مستانہ دی گائیکی پاروں پورے ڄڳ اچ مشہور تھیا
جیندے ٻول ہن 

چوری چور کنݙھ چا ولائو وے پردیسا

کینڄھا روڳ ہجر دا لایئو وے پردسیا
## کتاباں
انہاں دے مقبول تے شاہکار مرشیہ دی کتاب وی کنزالموودت چھیٻڄ چکی اے
خلیل کنبھار

خلیل کنبھار دی شاعری وچ مَنُش(ماہنڑو)دیس تے دیس مَنُش بَنڑ ویندے 'سندھ خاص طور تے تھر دی اساطیر وچ گُندھی ایہ شاعری جتھاں ماہنڑو تے مٹی دے نویں سانگے کوں دریافت کریندی ہے اُتھاں سندھڑی دی اجوکی تہزیبی تے سیاسی حکمت دی ڈَس وی ہے'میں خلیل کنبھار دی شاعری نال سکھر توں کاسبو ننگر پارکر تئیں پندھ کیتے اوہ اساطیری جاہیں ڈٹھن جیڑھیاں اوندی شاعری کوں وطن بنڑیندن

امر کوٹ مٹھی 'نِمنڑ جو شہر اسلام کوٹ جیندے چوک وچ سندھی شاعر امام علی جانجھی ملیا تے وت کارونجھر جبل دے کٹورے وسیا شہر ننگر پارکر تے وت ڈیو جی مہاراج دا قصبہ کاسبو جتھوں رن آف کچھ چار میل دے پندھ تے ہئی ' میگھواڑیں دی ایں وستی وچ راما مندر اوندے ان گنڑت مور تے یوسف فقیر دے سندھی سرائیکی کلام دی گائیکی پچھوں خلیل کنبھار دی شاعری بکھی. 
## نمونہ کلام
مَنُش کا دیس

خلیل کنبھار 

سندھی توں ترجمہ علی آکاش

بلئے تجھ میں بَل ہی کیسا

تیرے پاس اجل کی باتیں

تو ہے لُٹیرا لوٹتے ہو

تیرے پاس ہیں سونے پیتل کی باتیں 

مَنُش میں کیسے مٹی مہکے

تو کیا سمجھے

تو کیا جانے

ساتھ مجھے چاہتے ہو لینا

کارونجھر کو کاٹ کے لے لو

سارا دیس بھی ساتھ میں لے لو

جس میں

تپتے دوپہروں کو اکثر

"موکھئے والا رَن" گرجے

"کجلا سَر" پر ریکھ کجل کی

"بھوڈیسر" کا بھروسہ سوجھے

ناریل کا درخت نشانی

"سارنگا" کا گھر بھی سوجھے

"ابھے سنگھ"  کا افیم بھی تازہ

جام خان کے "اوتارے" میں میرے لئے

چائے گھونٹ بھی تازہ ہے

"کولھی" "اُٹھ کپاریو" کے اور

ایک حسینی چانڈیو ہے

ذات پات کا فرق نہیں ہے

دھرتی دین دھرم ہے

"صابوسن" کی پنھاریوں کی

بس اک چھیل چھبیلی ٹولی

ساون سی بھرپور لگے

ہنستے مور کی "ٹَور" لگے

دل پہ کنندہ "پَور" لگے 

کارونجھر کا حسن جوانی

"کولھی" جیسے کھینچے "کاتر"

"گھرٹیاری" کے گھاٹ کے اوپر

"ناتر"  کا "ٹکساٹ" نہیں ہے

بن بارش کے دھرتی سوکھی

ہل کی کوئی جاٹ نہیں ہے 

پھر بھی میرا دیس کبھی بھی

پردیسوں میں بھیک نہ مانگے

پریت سنبھالے کنکر کھائے

مور کبھی نہ ناتہ توڑے 

یہی نظارے اور ہر منظر

دل پر
بوجھ کے جیسے کھڑا رہے گا

ساتھ اگر میں چلوں گا تیرے

میرا دیس اکیلا ہوگا

تیرے پاس "کھتی کا کھیس" نہیں ہے

"ٹونئر" ٹِکوں" کا بھیس نہیں ہے

اور ہاں

تیرے پاس تو دیس نہیں ہے

مَنُش میں کیسے مٹی مہکے

تو کیا سمجھے

تو کیا جانے۔

## حوالے
خودکش حملیاں دی وجہ

خود کش کنیں وڈا مجرم او ہے جیرھا اوندی زھن سازی کریندے ،پولیس یا کوئ بیاء ادارہ انھیں دے پچھوں اینجھے زھن ساز ہن جیرھے ساری شطرنج کوں آپڑیں مطابق کھیڈدن اساں کاوڑ صرف آلہ کار تیں کاوڑکھڈدے ہیں حالانکہ او صرف چابی آلا کھلونا ہوندے ،ساہیوال دے واقعے میکوں بہوں ڈرا ڈتے ایویں لگدے جو ہُنڑ عوام دا صبر ختم تھی چکے ہُنڑ ہر ادارہ ہر سیاسی پنڈت سمجھ ونجے جو حالات اوکھے ہن خدا نہ کرے کوئ اینجھا بیاء واقعہ تھیوے نتاں تساں ڈیکھسو تہاکوں روڈیں تے گھیلا ویسی ،ساڈے مونھ چاٹاں جھل جھل رتے لال تھی گئین ،کراچی ءچ زندہ سڑدے ھوئے مزدور ،زینب جھیئاں ہزاراں بچیں دی لٹی ھوئ عصمت دا قرض باقی ھے ،اعظم سواتی دی جاگیر ءچ غریب دا قدم رکھنڑ یاد ھے،نقیب محسود دے قاتل دا سینہ چؤرا کرکے عدالت ءچ آونڑ نیں بھلیا،ساڈی دھرتی تیں تھیاء ہر ظلم یاد ھے ہُنڑ وقت ھے حساب دا میکوں لگدے بلال بلکل تیار ھے رات اندھاری مُکنڑ آلی ھے،آپڑیں بچے بیرون ملک بلہا کے ساڈے بچیں کوں مارنڑ آلے رھزنیں کنیں حساب گھدا ویسی تھر پارکر ءچ بُھکے بچے مار کے سٹیج تے کھڑ کے تقریراں نہ کر سگسو ،ماڈل ٹاؤن ءچ خون دی ہولی کھیڈ کے لیڈر نہ سڈویسو ،تبدیلی دا نعرہ مار کے ہر درندے کوں کچھ ءچ پاء کے مسیحا نہوے بنڑ سگدے ڈرو تھاڈا وقت اے گھلیجنڑ بہوں قریب ھے ،جمیل حیدری
خوارج دے عقائد

خوارج دا عقیدہ ہئی کہ دینی معاملات وچ کہیں انسان کوں حاکم بݨاوݨاں کفر اے تے ایں ڳالھ دا انکار کرݨ والا واجب القتل اے.

خوارج نے ائمہ مسلمین دی عصمت دے عقیدہ کوں مسترد کر ݙتا ہئی، ایہو عقیدہ اہل سنت دا وی ہے جبکہ اہل تشیع اپݨے ائمہ دے معصوم ہووݨ دے قائل ہن. عہد حاضر دے مسلمان عالم دین ابو الاعلی مودودی نے اپݨے ہک مضمون وچ خوارج دے انہاں مذکورہ عقائد دا تجزیہ پیش کیتا تے اہل سنت تے خوارج دے درمیان مختلف فیہ مسائل دی نشان دہی کیتی ہے۔ خوارج دا عقیدہ ہے کہ ارتکاب معصیت کفر ہے تے اس طرح مرتکب کبائر اس وقت تک کافر رہندا ہے جے تک او اس معصیت توں تائب نہ تھی ونجے۔ ایں عقیدے دے بنا تے او تمام مذکورہ اصحاب رسول دے خلاف زبان طعن دراز کریندن تے انہاں دی تکفیر کریندے ہن۔ انہاں دے نزدیک عام مسلمان وی کافر ہن کیونکہ او کبائر دے مرتکب تھیندے ہن، اے اصحاب رسول کوں مومن تے مذہبی رہنما سمجھدے ہن تے انہاں توں حدیثاں روایت کریندن۔ انہاں دا اے وی خیال ہے کہ خلافت کیتے قریشی ہووݨ ضروری نی بلکہ کوئی وی متقی پرہیزگار شخص خلیفہ بݨ سگدا ہے۔نیز انہاں دے نزدیک خلیفۃ المسلمین دی اطاعت محض اس وقت تک واجب ہے جب تک او عدل و انصاف تے مشاورت دی راہ تے قائم رہے۔ اس راہ توں منحرف تھیوݨ دی صورت وچ خلیفہ دے خلاف خروج کر کے اونکوں معزول بلکہ قتل کر ݙیوݨ ضروری ہے۔
## حوالے
خوف دی نفسیات تے منطق

خوف دی نفسیات تے منطق
ارشاد تونسوی
.
"ڈر یا بھو کلھے بندے دا مسئلہ نہیں اوندے اجتماعی لاشعور دا مسئلہ ہے. کئی واری تاں خوف دے پچھوں کوئی معقول وجہ ای نہیں ہوندی بس بندہ بلاوجہ کہیں خوف دا شکار تھی ویندے یا وت خوف دے پچھوں وجہ کئی بئی ہوندی تے اوندا اظہار کہیں بئے طریقے نال تھیندا پیا ہوندے. میں خود ہک دفعہ استاد فدا حسین خان گاڈی نال اے گالھ کیتی جو میں ہمیشہ ایں خوف دا شکار رہنداں جو کتھائیں میڈی نوکری ختم نہ تھی ونجے.
انہیں اپنے مخصوص انداز اچ آکھیا " بندے دا بچہ جے اے خوف نہ ہوسی تاں کوئی بیا خوف ہوسی" ایندا مطلب اے ہے جو بندہ ہر وقت کہیں نہ کہیں خوف اچ مبتلا رہندے. بھانویں اوں خوف دی سمجھ آوے تے بھانویں نہ آوے. .
(ارشاد تونسوی سائیں دی نویں کتاب "عشق اساڈا دین وچوں)

(بلال بزدار)
## حوالے
خیبرپختونخواہ

خیبرپختونخواہ پاکستان دا ہک صوبہ ہے۔

پہلے ایں کوں صوبہ شمالی مغربی سرحدی صوبہ اہدے ہن. ہݨ ایندے وچ قبائلی علاقے وی شامل تھی ڳئے ہن۔ 

ایندا دارالحکومت پشاور ہے، 

## زباناں

* پشتو
* سرائیکی
* ہندکو
* کھوار

## مشہور شہر

* پشاور
* ایبٹ آباد
* کوہاٹ
* سوات
* دیرہ اسماعیل خان
داؤد طائی

حضرت امام ربانی امام حدیث ابو سلیمان داؤد بن نصیر الطائی الکوفی، محدث ثقہ ،زاہد، عالم زمانہ ہن. آپؒ دا پورا ناں ابو سلیمان داود بن نصیر طائی ہے۔ آپؒ مشائخ کبار تے اہل تصوف دے سرداراں وچ ہن۔ آپؒ دی ولادت با سعادت 21 صفر 47 ہجری کوں شام وچ تھئی. 
## حالات زندگی
آپؒ دا شمار امام ابو حنیفہؒ دے قابل شاگرداں وچ تھیندا ہئی۔ جݙݨ کݙہیں امام محمدؒ تے امام ابو یوسفؒ وچ کہیں مسلے تے اختلاف پیدا تھی ویندا تاں آپؒ ہی ثالث قرار پاندے ہن۔ ضروری علوم حاصل کرݨ دے بعد امام اعمشؒ تے ابن ابی لیلیٰ توں حدیث پڑھی، ول امام اعظمؒ دی خدمت وچ باریاب تھئے، ویہہ سال تک انہاں توں استفادہ کریندے رہے تے انہاں دے کبار اصحاب و شرکاء تدوین فقہ وچوں  ایہ وی ہک ہن . بعض اوقات صاحبین دے اختلاف کوں اپݨی رائے صائب نال فیصلہ کر کے ختم کر ݙیندے ہن ،امام ابو یوسفؒ توں بوجہ قبول قضا اپݨی غایت زہد واستغنا ء دے باعث کجھ منقبض رہندے ہن تے فرمیندے ہن کہ ساݙے استاذ امام اعظمؒ نے تازیانے کھا کھا کے اپݨے آپ کوں ہلاک کرایا مگر قضا کوں قبول نہ کیتا اس واسطے ساکوں وی انہاں دا اتباع کرنا چاہیدا اے.  سفیان ابن عینیہ آپؒ دے حدیث وچ شاگرد ہن ،امام یحییٰ بن معین وغیرہ نے آپؒ دی توثیق کیتی تے نسائی وچ آپؒ توں روایت کیتی گئی ہے .
## وفات
آپؒ 19 ذیقعدہ 162ھھ کوں اس دار فانی توں رخصت تھئے۔ ہک ݙوجھی روایت دے مطابق آپؒ 8ربیع الاول 165ھ کوں اس دار فانی توں رخصت تھئے۔ آپؒ دا مزار اقدس بغداد وچ ہے۔
## حوالے
داعش

عراق تے شام دی دولت اسلامیہ (ISIL)، معروف بہ عراق و سوریہ اچ دولت اسلامیہ، عراق تے الشام دی دولت اسلامیہ باضابطہ طور تے دولت اسلامیہ (IS) تے عربی زبان ا  داعش)ہ سلفی جہادی شدت پسند تنظیم تے بنیاد پرست، اہل تسنن دے سلفی عقیدے تے عمل کرݨ والی سابق غیر تسلیم شدہ ریاست ہئی۔داعش نے ابتدائی طور تے 2014ء وچ عالمی شہرت اوں وقت حاصل کیتی جݙݨ اوں نے عراقی حکومتی افواج کوں انبار مہم وچ کلیدی شہراں توں ٻاہر نکلݨ تے مجبور کیتا۔ اوندے بعد موصل تے قبضہ کیتا تے سنجار وچ قتل عام تھیا۔ اپݨے خاندان سمیت داعش دے نام نہاد خلیفہ دی خودکشی دے بعد داعش دا وجود برائے نام رہ ڳیا اے۔

## حوالے
دادو

**دادو** پاکستان دے صوبہ سندھ دا ہک شہر تے ضلع ہے۔

## جغرافیہ
مغرب وچ پہاڑ ہن۔ مشرق وچ سندھ دریا ہے۔ شمال وچ ضلع لاڑکانہ تے جنوب وچ ضلع جامشورو ہے۔

## تاریخ
دادو شہر اتلا قدیم نئی پر ضلع دادو وچ سندھو تہذیب کئوں انگریز دور تائین دے قدیم آثار ہن۔

## آبادی

## زبان
سندھی زبان، بلوچی تے سرائیکی ٹرائے اہم زباناں ہن۔

## انتظامی ونڈ
* تعلقہ میہڑ
* تعلقہ خیر پور ناتھن شاہ
* تعلقہ دادو
* تعلقہ جوہی

## قبیلے
اہم قبائل وچ اتیرو ،جتوئی مگسی، سومرو، شاہانی، کلہوڑو، ڈاہری، چنہ، پنہور، سولنگی، قاضی، شیخ، میرانی، ملاح، میربحر، چانڈیو، جمالی، کھوسہ، گبول، لوند، بوزدار، لغاری، انڑ کنگرانی، مستوئی، آلکھانی، گنب، خاصخیلی،لاشاری،برہمانی رودنانی وغیرہ ہن۔ انہاں وچوں جتوئی،جمالی، لغاری تے شاہانی سب توں زیادہ با اثر قبیلے ہن۔

## شخصیات
لیاقت علی جتوئی

عبداللہ مڳسی

استاد بخاری

تاج صحرائی

احمد خان مدہوش

اکبر جسکانی

عزیز کنگرانی

گلاب سومرو

پیر مظہر الحق
دراوڑ

thumb|Dravidische Sprachen
2500 قبل مسیح دے قریب ہندوستان تے آریہ نسل دے لوگاں نے حملہ کیتا۔ اوں وقت پورے ہندوستان اچ دراوڑ نامی نسل دے لوگ آباد ہن۔ آریاواں نے انہاں کوں جنوب دی جانب دھک ݙتا تے انہاں نے اتھاں اپݨیاں وستیاں وسا گھدیاں۔ دراوڑ ہی ہندوستان دے اصل باشندے ہن جبکہ آریہ تاں وسطی ایشیا دی جانب توں ہندوستان اچ آئے ہن۔ ایہ لوگ بہت سارے قبائل اچ منقسم ہن۔ ہر ہک دی اپݨی اپݨی زبان ہے۔ لیکن بنیاد مشترک ہے۔
## حوالے
دراوڑی زباناں

**دراوڑی زباناں** دنیا دا ہک اہم لسانی خاندان زبان ہے۔ ایندے اچ شامل زباناں زیادہ تر جنوبی ہند اچ ٻولے ویندن۔
ایں خاندان دی قریباً 73 زباناں برصغیر تے دنیا دے کئی حصیاں اچ ٻولے ویندن۔ خصوصاً جنوبی ہندوستان تے شمال مشرقی سری لنکا ، پاکستان، نیپال، بنگلہ دیش، افغانستان تے ایران دے کجھ حصیاں اچ وی ایں لسانی خاندان دی زباناں ٻولیاں ویندن ـ سمجھا ویندے کہ [وادئ [سندھ دی تہذیب]] اچ دراوڑی زبان ٻولی ویندی ہئی ـ انہاں لوگاں کوں دراوڑ آکھا ویندے۔ـ
thumb|Dravidische Sprachen
زباناں دا ایہ گروہ بھارت دے ہک ٻئے اہم لسانی گروہ ہند یوروپی (انڈو یورپین) زباناں توں بالکل جدا ہے۔
## حوالے
دامان دی سیر

"ڈاندیں پیر مہاڑا تھیندا ہا تاں گہنور پیر دو ویندے ہاسے، سبھ دھݨوال تے اجڑ والے کٹھے تھی تے ٹکر وصل چیندے ہاسے، ہک بے کوں ہکلاں ڈیندے ہاسے،نذرا،موسی،ماماراضی، واحد،فقیرا،جیوݨ،نانا درن، بنگل،ڈتہ،بگھو پلیا. . . . کیڈے گئے وے بھج آوو ووۓ، گہنور پیر دو ویندے پئے ہیں، جوار دی روٹی،پھکے چاول،کݨک دی بسری،بھت سانوک دا اتے سمکا . . . .سارے چا بھج پوندے ہاسے. . .
کالے روہ تے بھورا کجلا جھڑ تھیوے ہا ، کھوڑا نئیں تے مینہہ دی پہلی پھینگ ڈھہن توں پہلے وت سارے جڑ بہندے ہاسے ایں واری رغام تے کیڑھا ویسی؟"

.
(کجھ تشریحاتی گالھیں جیرھیاں جو نذیرلغاری سئیں دی لکھت وچوں اے پیرا پڑھن دے بعد ضروری ان)

"گہنور پیر". . . .
داجل شریف دے نیڑے ہک درگاہ جیندے مریدین زیادہ تر لغاریں دے بلوچی سپیکنگ ٹھالہے تے پھلیاں ہن. .جیویں جوگیانی،حجبانی ،دادوآنی وغیرہ. .اے سارے قبائل کوہ سلیمان دی لگ نال رہندن تے مال وند لوک ان. .مال بیمار تھیوۓ اے لوک گہنور پیر سئیں دی درگاہ ونج منتاں ڈیندن. . .

صفدر کلاسرہ سئیں دی جاہ تے جیسل گیوسے تاں کلاسرہ سئیں ڈسایا جو نیڑے ہک پیر دی درگاہ اے جیندا ناں "ڈاڈا مالدا شہید" اے . . او مال دا پیر اے مال دے راہ تے شہید تھیا ہا.. لوک مال دے متعلق منتاں ڈیندن. . ہر جمعرات دھݨوال کھیر آ ڈیندن بھت دیاں دیگاں چڑھدن مالدا شہید پچھوں کیا متھ اے یا کلاسرہ صاحب کوں پتا یا خدا کوں. . .پر گہنور پیر تاں کریہہ دمان دا پیر اے اتھاں کھیر دیاں دیگاں تاں کائنی پر منتاں ول وی پوریاں تھیندیاں ہوسن. .
گہنور پیر بارے ہک روایت اے وی ھ جو اوں اپݨیں مریدیں حجبانی قبیلہ کوں آکھیا جو تہاکوں بندوخ ناں لگسی لیکن انہاں گالھیں تے عمل کریسو 
1. ساری حیاتی کالے کپڑے پئیسو. .
2. بکری ناں کہیسو بکری دا گوشت ناں کھاوسو. .
(اھدن جیہ تک حجبانی مارکا پیر سئیں دی ہدایت تے عمل کریندے رہ گئے اوہ تک مارکے کوں فائر کڈاہیں ناں لگا ہا)

.
.
"رغام". .
.

دیرہ سمعیل توں کشمور تئیں سندھو دریا دے پچادھو تے سلیمان پہاڑ دے پوادھو زرخیز پٹی کوں دمان،پجادھ، بنی آکھیا ویندے. اے تقریبا تراۓسو کلومیٹر دی پٹی بݨدی اے. . اتھاں کاشتکاری رود کوہی نظام دے تحت تھیندی اے . .رود پاݨی کوں تے کوھی پہاڑ توں اے. .. . مطلب پہاڑ توں لہݨ آلا پاݨی. . .
لوظ رغام کن مراد او سارا عمل اے جو سلیمان پہاڑ تے کیرھے زاویہ تے کھمݨ کھمی اے تے کیرھی نئیں امسے نیئں اوں پاݨی کوں آکھیا ویندے جیرھا پہاڑ توں تلے امدے تے بند پلیندے. رغامی کھمݨ دے لسکارے کن بجھ گھندن جو کیرھی پہاڑی تے بارش تھیسی تے کیرھی نئیں آوسی.(رغامی نئیں دے پاݨی وارݨ آلے کوں آکھیا ویندے) دمان دیاں مشہور رودکوھیاں سنگھڑ،سوہری، وڈور،مٹھاون وغیرہ ہن. . خصوصا ساون مہینہ ایں حوالے نال اھم اے پر وڈے رغامی اھدن جو بدرا دی باوی تک وڈی نئیں متوقع ہوندی اے. . .نذیر لغاری صاحب دا قبیلہ کھوڑا نئیں دا پیچ اے تے کجھ مٹھاون دا. . کھوڑا نئیں ہک چھوٹی نئیں ھ تے مٹھاون دے لمیو چک مغلو دے لمے پاسے نال وہندی اے. . .

.
نذیر لغاری سئیں دی لکھت اچوں اے پیرا ایویں جاپدے جیویں ہر پچادھڑ(دمانی) اپݨاں حال بیٹھا ڈیندا ہووے. . بس نئیں تے پیر دا وٹاندرا ھوندے باقی کتھا ہکا اے. .
کتھائیں پیر سخی بوربشک، جاڑو پیر ،جندا پیر ہن تے نئیں مٹھاون،سوہری ،حملڑی وغیرہ ہن. .(ہک بی گالھ وی ھ جو لوظ رغام دیرے کن لمیں تے روجھان تک ورتایا ویندے جبکہ دیرے کن ابھے تے "آفکی" ورتایا ویندے)
جتھاں بے مہابا مشینی ترقی رودکوہی سسٹم کوں ونجاۓ اتھاں کجھ الفاظ وی ناپید تھئین ایویں لوظ رغام وی مردا مکدا پۓ. . . پر نذیر لغاری سئیں ایں لوظ کوں ورتا کے اوندے ھمیش ھووݨ دی ضمانت ڈتی اے. .
## حوالے
درد دا رنگ

مارکا ۔۔۔! اج فیض احمد فیض ٻہوں یاد آندے پے ہن،کجھ کیفیت وی اے جئی ہے تے نالے غم جہاں دا حساب ڄوکیتوئم تاں" یار" ٻے حساب یاد آواݨ لڳ پیا اے۔اتھاں یار توں میݙی مراد میانوالی دی دھرتی تے اتھوں دے دوست ہن،ڄہڑے کہ اڄ ٻہوں یاد اندے پے ہن۔

نہ دید ہے نہ سخن نہ حرف ہے نہ پیام
کوئی بھی حیلہ تسکین نہیں ہے اور آس بہت ہے
امید یار ،نظر کا مزاڄ درد کا رنگ
تم آج کچھ بھی نہ پوچھو کہ دل اداس بہت ہے
انہاں یاراں چوں ہک ناں جبار چودھری دےا ہے ڄہرا کہ ٻہوں غریب انسان ہے تے غریب نال بیوفائی دا کݙاں سوچا وی نس ۔حالات دے تھپیپیڑیاں اس نوں مضبوط انسان بݨا ݙتا ہے ڄہرا ہݨ اپݨی غربت تے فخر کریندا ہے ۔ڄبار چودھری اپݨے فنی سفر دا آغاز سٹیج ڈرامے توں کیتا ہا تے جاگیرداری دے خلاف نفرت دا نشاݨ نݨ ڳیا۔

جٻار چوھدری کمال دا تے سوہݨا فنکار ہے ،جس نے مقامی مسائل نوں ہمشاں خوبصورت انداز اچ ڈرامیاں اچ پیش کیتا لیکن اس دی کیں وی قدر نہ کیتی ،اس دا اے ٹیلنٹ تہ خاک تھی ڳیا ہے ۔میں ڄڈاں وی میانوالی ویناں اس نوں ضرور ملداں،پراݨیاں یاداݨ تازہ کریندے ہاں تے گھنٹے لمحیاں اچ گزر ویندے ہن۔

ہک زمانے اچ ڄڈاں ڈیموکریٹک سٹوڈنٹس فیڈریشن نال کم کریندے ہاسے سارے سنگتی ساتھی رات نوں "چھلا کوچ کیݙھے ہاسے نال مسعود کومل دی درد بھری تے کومل آواز اچ لوک گیت تے خواجہ غلام فرید دیاں کافیاں سݨدے ہاسے تے جھمراں پیدے ہاسے ۔اس زمانے اچ بہت وݙے وݙے مشاعرے وی کرائے ہاسے جہناں اچ پورا وسیب دے مہاندرے تے مقامی شاعر شریک تھیندے ہن ،تھل دا پورا وسبہ انہاں مشاعراں اچ امڈ پوندا ہا،سرائیکی مشاعراں دے وچ ہزاراں لوکاں دی شرکت اس ڳل دی ڳوائی ہائی ڄو لوک اپںی ثقافت ،ادب تے تارخ نال کتنا پیار کریندے ہن ۔انہاں ݙرامیاں اچ جبار دا نمایاں کردار ہوندا ہا۔

انہاں مشاعراں توں مقامی ڄاگیردار ٻہوں تنڳ ہن کیوں ڄو ساری دی ساری شاعری مزاحمتی شاعری ہوندی ہائی تےہر شاعر جاگیرداری دی مٹی پہلت کریندا ہا تے لوکاں نوں شعور تے آڳہی ݙیندا ہا نالے جواناں دا نواں کاڈر تیار تھیندا ہا ۔لوک اپݨیاں محفلاں ولا شاعراں دے کلام کوں دوہرنیدے ہن ،کئی جاگیردار تاں فرمائش کریندے ہن ڄو اساکوں فلاں شاعر آلا کلام سݨاؤ۔۔۔۔تے اندروں اندروں ݙند کپیندے ہن ۔

مشاعراں دی محفل پوری پوری رات جمدی ہا پر مجال ہے ڄو ہک بندہ وی پھرکے۔اے ساریاں روایتاں مردیاں ویندیاں ہن ،ہک عرصہ تھی ڳیا ایہا جئی کوئی محفل اتھے نئیں تھئی۔ جبار چودھری وسیب دا ہک ہیرا ،لیکن ݙکھ اس ڳل دے ہے ڄو اس دی خہں قدر نہیں کیتی ،بقول عاجز دے
سونے ڄہی شے تھی کے وی،مٹی دے بھا وکدے رہے 
سارے سنڳتی ساتھی ہک ہک کر کے وچھڑ ڳین،اساڈے بزرڳاں تے استاداں وچوں جناب دوست محمد بھچر،ملک محمد شیر بھچر،عادل صاحب،ماما کریم،اقبال زرگر،روشن ضمیر ملک تے ݙوجھے اس دنیا چوں ہمیشہ کاݨ لڳے ہن تے ،نوجواناں دی ٹیم روزی روٹی دے چکر اچ رجھ ڳئے ہن،ولی محمد انڄم ،سیف اللہ خان ،ملک غلام یسین ،الفت شاہ،میاں فیروز ،مسعود کومل تے ݙوجھے سنڳتی ساتھیاں لوک بیداری تے اپݨی ثقافت تے ادب دی ترقی واسطہ ڄہڑا کم کیتا ہے اس کوں بھلایا نئیں ونڄ سڳدا،میں قربان ونڄاں انہاں دوستیں تے ڄہڑیاں اپݨے چلہے دی پرواہ نئیں کیتی لیکن ہک مقصد دی خاطر اپݨی ذات ،اولاد تے مال دیاں قرباںیان ݙیندے رہے ۔وسیب دی مٹی تے تریخ انہاں دیاں انہاں خدمات کوں کݙاں وی نہ بھیلیسی ۔ 
مجاہد ڄتوئی فرمیندے ہنَ

ڄیندے ڳل اچ طوق ہزاراں

ڄیندا تن ہے لیر کتیراں

ڄیندے ساہ تے سو سو پہرے

اوندیاں عیداں کہیاں

ہک ݙیہنہ آسی پنڄرے ترٹسن

قیداں مکسن

اپݨے باغ دے مالک تھیسوں

اوں ݙیہنہ عید کریسوں (راول گھنجیڑا)

## حوالے
درد قوم

درد لوگ زیادہ تر شمالی پاکستان ،شمال مغربی بھارت تے مشرقی افغانستان اچ آباد ہن۔ ایہ لوگ زیادہ تر درد زباناں ٻلیندن۔ انہاں دی بڑی آبادی پاکستان دے شمالی علاقے گلگت بلتستان اچ آباد ہے جبکہ لداخ،  مقبوضہ کشمیر اچ انھاں کوں برقپا ( پہاڑی لوگ) آہدن تے ایہ اتھاں وی موجود ہن۔
## حوالے
دروازہ، حکایت

حکایت

دروازہ : 1

ہک شاعر اساکوں مِلیا ' اساں اونکوں ریسوران گھِن گئے چا پِلوائی تے پُچھیا ''اوہ شاعری کینویں بنڑیندے " اوہ بولیا

1) میڈے کیتے شاعری لفظیں توں نِسری'لفظ دی تاکڑی کُھلی میکوں سیر جہان تے گِھن گئی' جینویں جو لفظ رِچھ,بیڑی یا سرہیوں اگاں میکوں ٹورن تے بھیت سارا کُھل ونجے

2) ڈاہ بارھاں سالاں پِچھوں میکوں اپنی شاعری دیاں تصویراں نظرن پے گیاں'ایں چِتر کوں بیت بناونڑ دا مراقبہ میں کیتا'جینویں جو اکھیں نُوٹ کے مَتھے دی اشارت وچ کروڑاں ارباں کوہاں دا پندھ کر ونجنڑا'جینویں جو مچھیاں نال ترنڑا پکھیاں نال اُڈنڑا'لوکیں دی بِھیڑ وچ ہکے ویلےاگاں پچھاں ٹُرنڑا

3)اگاں وت خوابیں دا زمانہ آیا'خواب میڈی شاعری دی ورکشاپ بنڑ گئے'سارا ڈینہ نوکری دوستیں کوں ملنڑا تے راتیں جلدی سم ونجنڑا جو خوابیں دے کرخانے وچ بیت بنڑاونڑا ہے'بہوں ساری شاعری میں نندر دی کھڈی اُتے کَتی تے جاگدیاں ایہو کاپ لہایا

4) اگاں وت دیہاں دی کوٹھی دا ویلا آیا'کوٹھی در کوٹھی آکھو دیہ بیٹھے میڈے کیتے بیت بنڑیندے ہِن'حکیم ہِن سنارے ہِن کیمیاگر نِلہاری میڈے کیتے کم پئے کریندن ہِن

5)میں لوکیں دیاں گالہیں توں ہُنڑ بیت بنڑینداں ' اوہ اپنڑیاں گالہیں وچوں شاعری میکوں ڈیندن'اُنہاں دے الا دے وَنڑ توں دھیان میڈے دا میوہ لہندے

اساں اونکوں حُب نال ڈِٹھا تے پُچھیا " کوئی بئی وی رمز اے بیت بنڑاونڑ دی "اوہ مُسکیا تے بولیا " ہا ! ہک شہر وچ ہک تریمت ہے جیڑھی میڈے کیتے بیت بنڑیندی ہِے پَٹھیندی ہِے "

Rifat Abbas

## حوالے
دریائے اسوان دی کندھی تے

دریائے سواں دی کندھی تیں 
لہندی شام تے چھیڑ منجھی دی

دریائے سواں پوٹھوہار وسبے دا اہم دریا ہے.اے مری دے روہاں توں نکلدے ،راولپنڈی اسلام آباد،اٹک ،چکوال، میانوالی کن تھیندا کالا باغ دے مقام تیں سندھو سائیں نال ونڄ سانجھ کریندے ایندا کل پندھ 250 کلومیٹر بݨدے...پر موسمیاتی تبدیلیاں پاروں بارش نہ ہووݨ پاروں مر مکدا سکدا ویندے،کہیں کہیں ویلھے بارشیں پاروں ایندے اچ لوڑھ وی آندن ،
لینڈ مافیا ایندے کنارے تے ایندے رستیاں اچ پہندا ویندے تے کنکریٹ دیاں عمارتاں بݨدیاں ویندن...جیرھیاں مستقبل اچ کہیں وݙے نقصان دا سبب بݨ سڳدئن..(بلال بزدار)
## حوالے
دریائے جمنا

اے دریا کوہ ہمالیہ دے علاقے جمنوتری توں نکلدے تے 850 میل جنوب دی طرف وہندا ہویا الہ آباد دے مقام تے دریائے گنگا نال ونڄ ملدے۔ ہندو ایں مقام کوں بہت متبرک خیال کریندن۔ دہلی، برنداون، متھرا تے آگرہ، ہیں دریا دے کنارے آباد ہن۔ الہ آباد توں متھرا تک ایندے وچ کشتیاں چل سڳدن۔ چنبل، بیتوا تے کین سون، دریائے جمنا دے معاون ہن جیہڑے بندھیاچل توں نکلدن۔ ہندو گنگا دی طرح جمنا کوں وی مقدس سمجھدن۔ کانپور دے قریب دریائے جمنا توں نہر جمن شرقی کڈھی ڳئی ہے جیہڑی گنگا تے جمنا دے درمیانی دوآبے کوں سیراب کریندی ہے۔ دہلی توں ذرا تلے نہر آگرہ وی دریائے جمنا ہی توں کڈھی ڳئی ہے۔
## حوالے
دریائے گنگا

دریائے گنگا شمالی بھارت تے بنگلہ دیش دا ہک اہم دریا ہے۔ دریائےگنگا ہندو مذہب اچ اہم حیثیت رکھدے تے مقدس سمجھدے ہوئے ایندی پوجا کیتی ویندی ہے۔
thumb|
## تفصیل
دریائےگنگا دی کل لمبائی 2 ہزار 510 کلومیٹر (1 ہزار 557 میل) ہے۔ ایہ دریائےجمنا دے نال مل کے ہک عظیم تے زرخیز خطہ تشکیل ݙیندے جیہڑا شمالی بھارت تے بنگلہ دیش تے مشتمل ہے۔ ایں علاقے اچ آبادی دی کثافت دنیا وچ سب توں زیادہ ہے تے روئے زمین تے موجود ہر 12 واں شخص یعنی دنیا دی کل آبادی دا 8.5 فیصد ایں جگہ رہندے۔ بے پناہ آبادی، آلودگی تے ماحولیات دی تباہی دریا کیتے ہک تشویشناک صورت حال ہے۔
## حوالے
دریائے سندھ

دریائے سندھ پاکستان دا سب توں وݙا تے اہم دریا ہے۔ دریائے سندھ دی شروعات تبت دی ہک جھیل مانسرور (جھیل ماناساروار) دے قریب تھیندی ہے۔ ایندے بعد دریائے لدّاخ تے گلگت بلتستان توں گزردا ہویا صوبہ خیبرپختونخوا وچ داخل تھیندے ۔ صوبہ خیبرپختونخوا وچ اینکوں اباسین وی آہدن جیندا مطلب ہے دریاواں دا پیؤ۔ دریائے سندھ کوں شیر دریا وی آکھا ویندے۔ صوبہ خیبرپختونخواہ وچ اے دریا پہاڑاں توں میداناں وچ اتردے تے ایندے بعد صوبہ پنجاب تے سندھ توں گزردا ہویا  ٹھٹھہ دے قریب بحیرہ عرب وچ ڈھاندے۔ مختلف مقامات تے ایں دے مشرقی معاون دریا (دریائے جہلم، دریائے چناب، دریائے راوی، دریائے ستلج) ایندے وچ شامل تھیندن ویندے۔ ایں دریا دی لمبائی 3200 کلومیٹر ہے۔
## تفصیل
thumb|دریائے سندھ تے اٹک دے مقام تے بݨایا ڳیا پراݨا پل
دریائے سندھ وچ اندھی ڈولفن پاتی ویندی ہے۔ ایں کوں سوسو آکھا ویندے۔ ایندا ہک مقامی ناں ٻلہݨ وی ہے۔ ڈولفن دی ایہ قسم دنیا بھر وچ نایاب ہے۔ ایہ قدرتی طور تے اندھی ہوندی اے تے پاݨی وچ آواز دے سہارے رستہ تلاش کریندی ہے۔ ایندی آبادی وچ اضافے تے ایندی حيات کوں پیش دشواریاں کوں دور کرݨ دے کئی کوششاں کیتیاں ویندے پئے ہن ۔
دریائے سندھ دے زیریں میدان وچ جھیلاں وی پائیاں ویندن مثلاً منچھر جھیل، کینجھر جھیل تے کالری جھیل۔ ایہ جھیلاں صحت افزا مقامات بݨ چکن تے  لوگ اتھاں سیر و تفریح کیتے آندن۔

## حوالے
دشمن زندہ باد (ہک انشائیہ)

مسلمان دا اثاثہ کلمہ ہے ایں کلمے دا کمال ھا کہ امیر فقیر دیس پردیس آلیں لوکیں کوں ہکی تسبیح دے دھاگے ءچ سجا کھڑائس ،دشمن ایں تسبیح کوں تروڑ نہ سگدا ھا اوں جڈاں تسبیح دے بارے غلط سوچے تسبیح دے ساریں دانڑیں رل کے اوکوں او سبق سکھائے کہ قیصر و کسرا دے محل پیریں ءچ ھن،پچھیں دشمن چال چلی ھے چلو تسبیح تروڑ نسے سگدے کیوں نہ ایندے دانڑیں ءچ رنگ برنگے دانڑے پاء ڈتے ونجن کلھ کوں ایھے دانڑے ہک ڈوجھیں نال جڈاں ٹکراسن وت نتیجہ کجھ بیاء نکلسی. 

انھیں دی سوچ صیح ثابت تھئ اج اوھے دانڑے ہک ڈوجھے دیاں گردناں لہیندے کھڑئن دشمن دانڑیں دا رنگ وٹیندا آندے تماشہ ڈیھدا آندے ،
اج دے جدید دور ءچ میڈیا دا اھم کردار ھے جی ھا جیرھا دشمن دا آلہ کار ھے جیکوں دشمن بہوں سوھنڑاں استعمال کیتے اوں پورا زور لئے جڈاں ڈیٹھس کہ اے لوگ ہک عام جھئیں مولوی کوں ایجڈی عزت ڈیندن اوندی گال تیں مرنڑ مارنڑ تیں تُل ویندن کیوں نہ انھیں ءچ کجھ انھیں مولویں دی شکل ءچ آپڑیں بندے شامل کرکے نواں تماشہ ڈیٹھا ونجے اوں تماشے اینجھا تماشہ بنڑائے اج ہک ڈوجھے کوں سلام نسے کر سگدے ،
جیرھے اصل مولوی ہن جنھیں ہر ویلھے قربانیاں ڈے کے دین کوں بچائے جیرھے اصل وارث ہن انبیاء دے او سر درد ہن دشمن دے اُنھیں میڈیا دے زریعے اُنھیں کوں دھشت گرد امن دشمن دے ٹھپے لوا کے عوام دے سامنڑے ولا کھڑائے پچھیں اگلا کم عوام دا ھا اُنھیں دشمن کنیں وڈا کم کیتے. 

بس اگلا وار مولا و آقا نبی کریم دی ذات ھے اوندی محبت دل ءچو کڈھنڑی ھے جئیندے اُتیں کم زور شور نال جاری ھےشالا کامیاب نہ تھیوے عوام دا مولویں نال سلوک ڈیکھ کے ڈر وڈا لگدے کیوں جو اگر مُلک ترورنڑاں ھووے فوج دی مخالفت عوام ءچ گھت ڈیو اگر دین ترورنڑاں ھووے علماء دی مخالفت شروع کر ڈیوو ،،،شیخ عبدالقادر جیلانی رحمت اللہ علیہ فرمیندے ہن جیرھا کہیں عالم دین دی توھین کریندے اُو آپڑیں ماء کنیں حلالی ھوونڑ دا ثبوت گھنے. 
جمیل حیدری،،،،
## حوالے
ونکی:دشمن زندہ باد (ہک انشائیہ)
دل نشین

دل نشین سرائیکی گلوکارہ ہے۔

## رابطہ

* ٠٣٠٦٦٨٨٦٥٤٧
* ٠٣٠٢٦٩٦٥٠٦٣

## وڈیو

* ڈھولا میݙا جند جیوی

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی گلوکار
دلائی لاما تنزن گیاتسو

چوݙہواں دلائی لاما تنزن گیاتسو یا تنزن گستاؤ (6 جولائی 1935ء۔ تا حال) تبت دے بدھ مت دے پیروکاراں دا موجودہ روحانی پیشوا اے۔
thumb|تبتی ٻدھاں دا چوݙہواں دلائی لاما تنزن گیاتسو

چوݙہویں دلائی لامہ دی پیدائش 6 جولائی 1935ء کوں شمال مشرقی تبت دے ہک چھوٹے جیہے گاؤں تکستر امدو وچ ہک کسان گھراݨے وچ تھئی ہئی۔ انہاں دا خاندانی ناں لهامو تھونڈپ رکھا گیا، بدھ مت دے مطابق اوہ 13ویں دلائی لامہ دا ݙوجھا جنم ہے۔ جݙݨ کوئی لاما فوت تھیوݨ لگدا ہے تاں اوہ اپݨی وفات توں قبل ایہ ظاہر کر ݙیندا ہے کہ اوہ اپݨے آئندہ جنم وچ کس گھراݨے وچ پیدا تھیسی۔ انہاں ہدایات دے پیش نظر اہل تبت بیان کردہ خاندان دے نوزائدہ فرد کوں دلائی لاما دی مسند اقتدار تے ٻلہیندے ہن۔ چنانچہ 1937ء وچ ݙو سال دی عمر وچ اس ٻال لهامو تھونڈپ دی شناخت 13 ویں دلائی لامہ تھبٹین گياتسو دے اوتار دے طور تے کیتی گئی۔ 22 فروری 1940ء وچ ننھے لھامو تھونڈپ کوں لہاسہ گھن آیا گیا جتھااں اس کوں دلائی لامہ دے مسند تے ٻلہایا گیا۔ 

دلائی لامہ ہک منگولی عہدہ ہے جس دا مطلب ہے علم دا سمندر تے دلائی لامہ کوں رحمت و شفقت دے بدھا اولوكیتیشور دی خصوصیات رکھݨ والے بدھا دے طور منا ویندا ہے۔ بودھی ستوا اینجھے صاحبِ علم لوگ ہوندے ہن جنہاں نے اپݨے نروان کوں ٹال ݙتا ہووے تے انسانیت دی حفاظت کیتے  دوبارہ جنم گھنݨ دا فیصلہ کیتا ہووے۔ انہاں کوں احتراماً پرم پاون (پاکیزگی والا) وی آکھا ویندا ہے۔ 
## حوالے
دلاور دلبر

دلاور دلبر سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔

## ڄم پل
کوٹ قیصراݨی وچ ١٩ نومبر ١٩٩٧ء کو ڄمے۔

## تعلیم

## کتاباں

## نمونہ کلام

### [[غزل]]
کجھ حقیقت ڈسا جوانی دی

اپنڑی گزری سنڑا جوانی دی

تیڈے پیریں پہاڑ آ ڈھاون

اینجھی طاقت ڈکھا جوانی دی

ہنج ڈھاوے تاں ہنج ہتھ ت رکھ

ہنج مشعل بنڑا جوانی دی

کہیں دے ہٹکیے تے عشق نئ راہندا

اے ہے گالھی بلا جوانی دی

کہیں دے قدمیں ت ڈھ کے جیونڑ توں

ٹھیک ہے پئ قضا جوانی دی

غم،کلہیپا تیں روز دا روونڑ

اے ہے "دلبر" عطا جوانی دی.

سئیں دلاور حسین دلبر تونسہ شریف

### [[غزل]]
پچھاواں میݙا نِت میݙے نال ٹردے

بھاویں اُچ ت جِھک آٸن ہر حال ٹردے

اوکوں میں تاں ٹُرݨاں سکھایا ہا ایویں

جیویں پیر جھل جھل کوٸی بال ٹردے

میݙے من دی مستی ہے محتاج تیݙی

تیݙے ہک اشارے ت سُر تال ٹردے

جہڑا عشق دی چھیکڑی تہہ ت پہنچے

اوہو عشق وچ اپݨاں سِر ڳال ٹردے

میݙی اکھ ت اکھیں دا دم کر ہاں”دلبر“

میݙی اکھ ت سایہ کوٸی لال ٹردے

دلاور دلبر

### [[غزل]]
جہڑا سکھݨاں اَلا نٸ ݙے سڳدا

دردِ دل دی دوا نٸ ݙے سڳدا

میݙی بیڑی کوں سِیڑھ ت ماریس

میں ہوا کوں دعا نٸ ݙے سڳدا

پیر چَیسوں تاں پندھ کُھٹسی کجھ

ایویں منزل خدا نٸ ݙے سڳدا

اویں آٶ تاں فقیر حاضر ہے

پر فقیر ہݨ دعا نٸ ݙے سڳدا

باشزادی اجاں تاٸیں قید اچ ہے

میں تاں قصہ ودھا نٸ ݙے سڳدا

سوچ تیݙی دا سجھ تاں سچے پر

کُوڑی بھوٸیں ت اُشا نٸ ݙے سڳدا

تیکوں جِھݨکیس تاں ول او دلبر ناہ

برف لہجہ تاں بھا نٸ ݙے سڳدا۔

لکھاری=دلاور حسین دلبر

### [[غزل]]
مونجھ سینے سمبھیج سگدی ہے

ہنج اکھ اچ ُلکیج سگدی ہے

میڈیں اکھیں توں اتلیاں ہنجوں ہن

تیڈی مہندی لویج سگدی ہے

صاحبزادی کوں عشق تھی گۓ ہنڑ

صاحبزادی لُٹیج سگدی ہے

کوٸی ضروری نٸ ہوندا جیونڑ لو

کلہی زندگی کٹیج سگدی ہے

توں فقیریں کوں نہ آوازے ڈے

تیڈی شاہی کھسیج سگدی ہے

ایویں لحظے لو کھل ضرورت ہے

مونجھ گروی رکھیج سگدی ہے؟؟؟

حُسن دلبر دا مثلِ یوسف ہے

تیڈی انگل کٹیج سگدی ہے

لکھاری=دلاور حسین دلبر

### شعر
**پیر تیڈے جو چُم گیا ہامی**

**نندر ابدی میں سُم گیا ہامی**

**دلاور دلبر**
[ونکی:[سرائیکی شاعر]]
دلشاد محور

دلشاد محور سرائیکی زبان دا شاعر تے صحافی ہے۔

## ڄم پل

## پیشہ
روزنامہ سنگت کراچی دا ایگزیکیٹو ایڈیٹر ہے۔

## نمونہ کلام

### سرائیکو
دل تاں اہدے ہُنڑیں تیکوں کَھڑ ونجیجے کُٹݨ

غیر تاں نیں کوئی ساڈا اپنڑاں ہَیں توں تُرٹݨ

ساکوں کَھڑ گئیں لُٹݨ

### نصحیت
اوندے نال نہ  ونجیں اصلوں پُٹھا رستہ لیسی

اساں ٹُرݨ جوگے ہیں کیا ؟ ساکوں کون ڈسیسی

تیڈی پاڑ کپیسی

 دلشاد محور

### بلب ایجھے آن وِرادھن چِمنیاں رُل گِن
بلب ایجھے آن وِرادھن چِمنیاں رُل گِن جالے رُل گِن 

سالھیں کوں ہَن لگدے جیڑے اوھے کُنجیاں تالے رُل گن 

ہَل پَنجالیاں ٹَنگیاں کھڑین اج وی ساڈے امبیں اُتے

ڈاند نی ساڈے لبھدے ساکوں چِٹے رُل گِن کالے رُل گِن'

چھاب ڈھمک دا پُچھو کہیں توں کہیں کوں پتہ کائنی 

چُنڈھاں گَٹھاں گوب دے نال پلاون آلے رُل گِن

نہ تاں ہُن کُنالیاں لَبھدین نہ ہُن کہیں جاہ تونگ مُوڑھے بَدھن والے رُل گن پَچھیاں ویچن آلے رُل گِن'

ساڈے در تے ٹَنگڑیں ہَن ڈوں ہِک تے کُکڑیں ہِک تے تھاں ہَن وچ چُلھانڑیں چار خانیں دا ڈبہ وچ مِثالے رُل گِن

مِٹی دے تھاں ویچن آندا روز نَصیرا گڈا آلا

چاہ کیتے ہَن گِھدے جیڑے اوھے یار پِیالے رُل گِن 

دَنورے دابڑے کہیں نی سانبھیے جھیرنڑیں وی نی لبھدے

چَھج پرونڑ تے کھارے رُل گِن کاٹھی دے پَرنالے رُل گِن

کہیں جاہ رُل گئی یار ڈندالی کہیں جاہ یار پَہوڑا

تِریانگُل تے ترپال نی لبھدے کیجھے کیجھے آلے رُل گِن

نِہریں سُک کِکر مُک گِن طوطے خبر اے کِتھاں اُڈ گن

ڈھنڈوں مُک گِن بیگھڑ سُک ساڈے چَنی نالے رُل گِن 

کُھوہ اُجڑ گِن کھاڈے بَھج گِن ڈاند نی کہیں جاہ جُپدے

بورنگ تے ہُن ڈِگیاں آ گِن تہوں تاں ساڈے کھالے رُل گِن

سَر چِڑی تاں جِتھاں رہ گئی آلھنڑیں وی نی نِظریے

تَرکلے تے چَنڈُور نی نظریے   بُلبل دے سب نالے رُل گِن 

کوڈی مُک گئی مَلھِنڑ مُک گئی مُک گئے محور کھاڑے

رُل گے ساڈا چاولی مُلاّں مَنھا تے کَھروالے رُل گن ۔ دلشاد محور

## حوالے
[ونکی:[سرائیکی شاعر]]
دلناز سمینوی

دلناز سمنیوی سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔

## ڄم پل
٢١ اگست ١٩٩٥ء کوں ڄمے۔

## نمونہ کلام
حاتم بلوچ صاحب دے ڈتے ہوئے مصرعے کوشش

چیڑهیں دے چلکار تے کهلنڑ نئیں بنڑدا

کہیں دی چیخ پکار تے کهلنڑ نئیں بنڑدا

رب ڈیندے ڈکهہ تے آپ ونجیندے او

بندے کہیں بیمار تے کهلنڑ نئیں بنڑدا

ہیر تے رانجهے نال ہن یاداں ایندیاں 

قیدو دے کردار تے کهلنڑ نئیں بنڑدا

جیکوں اپڑے آپ دی وی سدھ کائنی 

ان پڑھ دے تکرار تے کھلنڑ نیئں بنڑدا

روانڑ کہیں دے اپڑے وس تاں نئیں ہوندا 

کہیں دے وی ڈسکار تے کھلنڑ نیئں بنڑدا

جیندے سر تیں غربت دا ہووے سایہ

اوندی تاں دستار تے کهلنڑ نئیں بنڑدا

دل وٹواونڑ سنڑیم یار دا پیشہ ہے 

کہیں دے کاروبار تے کھلنڑ نیئں بنڑدا

بہہ کے چار چوڈیں دے وچ دلناز تیکوں 

تیڈا اپنڑے یار تے کهلنڑ نئیں بنڑدا

### غزل سارے دوستیں دی نظر
گال ساری دی ساری اوتھائیں کھڑی ہے 

اوندے لب اتے اج وی سبائیں کھڑی ہے

میکوں کیویں ڈسا کجھ تھی سگدا ہے 

میڈی امڑی جو ڈیندی دعائیں کھڑی ہے

توں جو اہدی میں عمرہ کراں ہا کڈانہیں 

تیڈی مسجد تاں ویران اتھائیں کھڑی ہے

رب جے بخشے تاں اوندے اگوں دیر نئیں 

توں کیوں اہدی جو جنت کیتھائیں کھڑی ہے

رب دا ذکر تاں او تائیں تھیندا راہسی

قائم دنیا اوندی جے تائیں کھڑی ہے

تیڈے بندیں کنوں پئی تھکی ہاں میں

بھوئیں دلناز ڈیندی صدائیں کھڑی ہے

دلناز سمینوی


### غزل دا ہک شعر
اجاں پہلے سپارے دے وچ ہیں سجنڑ 

اجاں کرنڑاں ہے ساکوں ختم پیار دا

دلناز سمینوی

### ہک عید دا ڈوہڑا سارے سنگت دی نظر
ساکوں چھوڑ کے میڈا چن ماہی گل غیر کوں لاونڑ ٹھیک تاں نئیں

تیکوں سدھ ہے ساڈی نئیں نبھدی ول رس کے بہاونڑ ٹھیک تاں نئیں

تیڈی سک ہے سک نہ مار سٹے چن ڈھیر سکاونڑ ٹھیک تاں نئیں

کجھ سوچ تاں سہی دلناز میڈا ہر عید رواونڑ ٹھیک تاں

دلناز سمینوی
دلدل

بھیڈ  اجڑ  کنیں نکھڑی  ھے  تیں  گیدڑ  ڈیھدا کھڑا ھا  او ھولیں ھولیں بھیڈ دے نیڑے آونڑ  لگ گۓ جو شکار کراں ,جیرلھے بھیڈ کوں پتا لگے گیدڑ وی بھوں نیڑے تھی آیا ھا ,ھر کھیں کوں جان بھوں پیاری ھوندی ھے, بھیڈ بھوں کوشش کیتی بھج درک کے ,پر اوں ڈیٹھے اج پچدے نسے اوں دلدل ءچ ٹپ مار ڈتا ,گیدڑ وی پچھو ٹپ مار ڈتا  ,جڈاں گیدڑ اے محسوس کیتا جو شکار تاں آپڑیں جاہ ھنڑ آپڑیں زندگی گلدی ھے ,
اوں آپ کوں بچاونڑ واسطے بھوں پھتکاڑیاں تیں ٹپوس ماریے ,پر کتھاں دلدل تاں دلدل ھوندی ھے ,,گیدڑ ,سوچے بھیڈ  کوں تاں ڈیکھاں او وی تاں میڈے کٹھے ھائ ,اوں بھیڈ کوں ڈیٹھا تیں حیران تھی گیا جو ,بھیڈ سکون نال بیٹھی ھائ ,گیدڑ آکھے وے مریں ڈیکھ تاں سھی بڈدے پۓ ھیں ,اپڑیں آپ کوں بچا کوئ ہتھ پیر مار ,بھیڈ بھوں سکون نال بیھ کے ولدا ڈتا ,گیدڑ صاحب گال اے ھے ,جو میڈا ھک مالک ھے جیندی میں بھیڈ ھاں ,او جیرلھے ڈیکھسی میں اوندے اجڑ اچ کائینی او میکوں ضرور گولیسی تیں آ کے بچا گھنسی ,توں آپڑیں خیر منا. 

دوستو گال اے ھے اساں سرائیکی لوک وی اوں گیدڑ آلی کار ,گودیں سرداریں دی بنڑائ ھوئ دہدل ءچ ٹپ تاں مار بہندے ھئیں  پچھیں آن پھتکاڑیاں مریندے ہیں لیکن وقت ویلھا کڈاں ہتھ آندے. عقلمند اینجھے ھیں اگر ھمسایہ ساڈی زمین دو ھک فٹ ودھ پووے اوندا سر پاڑ گھتنڑ فرض سمجھدے ھیں ,مگر جئیں ساڈے پورے سرائیکی وسیب تیں قبضہ کیتے ساکوں لٹ کے محل تیں کوٹھیاں بنڑائن ساڈے بالیں کوں ٹاٹ تیں بلہا کے آپڑیں بال باھر ملک ,پڑھائن ,ساڈی پگڑی پیریں اچ لتاڑ کے آپڑیں پگ وڈی کیتس ,ااوندے اگوں چپ ھیں اوھو ساڈا سردار ھے اوھو ساڈا گودا ھے ,وائے الله دے بندے چیڑیاں شور کرکے نانگ بھجا سگدئن اساں شور کرکے چور نسے بھجا سگدے۔

جمیل بلوچ
دلشاد کلانچوی

دلشاد کلانچوی دا اصل ناں پروفیسر عطاء محمد ہے۔ ٤ اپریل ١٩١٦ کوں مولوی بدرالدین بدر دے گھر کلانچ آلا بہاولپور وچ ڄمے۔ پرنسپل، ایس ای کالج. بہاولپور ہن۔

 
## نمونہ کلام
**عشق وچ ہاں میں اُوں جواری وانگ<br>

جیڑا بازی کوں ہار آندا ہے**
## ادبی رشتے داریاں
(1) جمشید کلانچوی ، پتر (2) مسرت کلانچوی ، دھی (3) عون محمد کلانچوی، پوترا
## کتاباں
# کلام کلانچوی  بہاول پور، اکادمی سرائیکی ادب، 1992ء، 
# ساڈا بخت اقبال  بہاول پور، سرائیکی لائبریری، 1985ء ، 
# ضلع بہاول پور  لاہور، پاکستان پنجابی ادبی بورڈ، 1997ء ، 
# سرائیکی گُل پُھل  بہاول پور، اکادمی سرائیکی ادب، 1992ء ، 
# چنگا بال اقبال  بہاول پور، سرائیکی لائبریری، 1985ء ، 
# خیابان خرم () بہاول پور، سرائیکی ادبی مجلس ، 1986ء ، 
# کون فرید فقیر  ،مُلتان، سرائیکی ادبی بورڈ، (فریدیات)
# == تبصرے:- (1) کون فرید فقیر (تبصرے) ، "کنائی" شوکت مُغل، مُلتان، جُھوک پبلشرز 2006ء ص 221 - 216 (2)
# سارے سگن سُہا گڑے ()،بہاولپور،اکادمی سرائیکی ادب،1991ء ، (سرائیکی ناول)
# تبصرے:- (1) سارے سگن سُہاگڑے (تبصرے) ، "کنائی" شوکت مُغل، مُلتان، جُھوک پبلشرز 2006ء ص 167 -159 (2)
# سرائیکی ادب دی چنگیر ،بہاول پور،سرائیکی ادبی مجلس،1996ء،128 ص 
# سرائیکی لغاتِ دلشادیہ حصہ ڈوجھا ()،بھاول پور،سرائیکی لائبریری، 1981ء، 288 ص 
# قصّہ تے پڑ قصّہ ،میر امن دہلوی،دلشاد کلانچوی،مترجم،بھاول پور،سرائیکی ادبی مجلس،1978ء،279 ص (باغ و بہار کا سرائیکی ترجمہ)
# توبہ زاری ()،ڈپٹی نذیر احمد، دلشاد کلانچوی،مترجم،بھاول پور،سرائیکی ادبی مجلس،1977ء، 304 ص (توبتہ النصوح کا سرائیکی ترجمہ)
# قرآن مجید آپڑیں متعلق کیا اَہدے ()،بھاول پور،اکادمی سرائیکی ،1986ء، 47 ص ()
# فریدیات ()،بہاول پور،اکادمی سرائکی ادب،30 مئی 1991ء، 152 ص ()
# (2) فرید شناس دی "فریدیات" (تبصرے) ، "کنائی" شوکت مُغل، مُلتان، جُھوک پبلشرز 2006ء ص 154 - 148 (3)
# یوسف زلیخا،بہاولپور،اُردو اکیڈمی،  مترجم
# انتخاب دیوانِ فرید ،بہاولپور،اُردو اکیڈمی، ، (فرید شناسی)
## حوالے
ونکی:سرائیکی شاعر
دنیا حکایت تھیونڑا چاہندی (رفعت عباس)

دنیا حکایت تھیونڑا چاہندی

ایہ ترسلا دی گالھ بھانویں ہووے یا نہ ہووے'اخلاق یا کوئی فلسفہ ڈُھکے یا نہ ڈُھکے ' شعری کہیں منطق دا سہارا ٹھاوے یا نہ ٹھاوے ' ایں دنیا دی ہر شے حکایت تھیونڑا چاہندی ہے

حکایت , حکایت گو تو پہلے اج جاگی ہے ' ہک بگلا دریا دو ویندا ہویا حکایت وچ لتھے ' جل پری دیر تانڑیں حکایت دیاں گلیاں وچ بَھوندی اندر خانے وگ گئی ' عاشق کوں پتہ لگیا محبوب اوندا حکایت وچ موجود ہے اندر اوہ لنگھ گیا ' حکایت وچ کرسیاں میزاں پلنگ نویں نویں پُجے ہِن ' ہک تریمت نے بوہے اُتے پُچھیا حکایت دے باورچی خانے مانی اوہ پکاونڑاں چاہندی ' اوہ اندر آئی برامدے وچوں لنگھی حکایت دے رہائشی ہک بڈھڑے تے عاشق تھی گئی ' حکایت گو دے جاگنڑ توں پہلے پہلے شاعر , کیمیا گر , فوٹو گرافر , اخبار والا حکایت وچ داخل تھئے ' اُنہاں ڈسیاں ہک دنیا حکایت وچ شامل تھیونڑ آندی پئی ہے

حکایت گو دی اکھ کُھلی حکایت وچ بہوں سارا شور ہئی ' حکایت وچ کمرہ در کمرہ شئیں دی رہائش ہئی ' حکاہت وچ باغ در باغ لوکیں دی سیر ہئی ' حکایت گو سوچیا " حکایت تو کون باہر رہ گیا یے ' شائت دنیا بنڑاونڑ والا "........ "دنیا بنڑاونڑ والا حکایت وچ موجود ہے "کہیں پاسوں آواز آئی. 

## حوالے