خواجہ غلام فریدؒ دے کلام وچ تصوف

### لکھت: دلشاد کلانچوی
صوفیائے کرام دا عقیدہ ہے جو خالق مطلق جݙاں روحاں کوں پیدا کیتا ، تاں ہک خاص تقریب منائی ۔ جیکوں یوم الست آکھیا ویندے ۔ ایں موقع تے حق تعالیٰ اُنھاں روحاں کوں ݙوں طرح خوش کیتا ۔ ہک تاں ایں جو ذات باری تعالیٰ اُنھاں کنوں پُچھیا۔ جو ’’الست بربکم‘‘ (کیا میں تہاݙا رب نمہی؟)روحاں نے پہلی واری خدا تعالیٰ دے ایں نویکلی تے پیاری آواز سُݨی ، تے ٻہوں خوش تھیاں ، تے ݙوجھی ایہ گاٖلھ جو اوں موقع تے اللہ تعالیٰ اُنھاں روحاں کوں اپݨی ذات مطلق دے ایجھیں نازک تے سوہݨے جلوے ݙکھائے جو اُنھاں جلویاں کنوں مومناں دیاں روحاں اَڄ توݨیں مسحور تے مدویاں تھیاں ودن۔

’’الست بربکم‘‘ دا ایہ لاہوتی نغمہ تے ذات مطلق دیاں جلوہ سامانی کجھ ایجھیاں دِل چکھݨ والیاں تے مزیدار ہِن جو اَڄ تئیں روحاں ہکواری والا اوں آواز مطلق کوں سُݨݨ تے اُنھاں نویکلیاں جلویاں کوں ݙیکھݨ کیتے بے چین تے بے قرار تھی تے رُلدیاں ودن۔ ایجھیں بے قراری تے ایجھیں سِک ، حُٻ تے ایجھے عشق دی کائنات کوں تصوف دی دنیا سݙیا ویندے۔

یوم الست کنوں انسانی روح وچ جہڑیاں حالتاں تے کیفیتاں پیدا تھیاں تے جہڑیاں جہڑیاں قلبی وارداتاں گزریاں تے جہڑا جہڑا ذوق تے وجدان نصیب تھیا ۔  ایہ سب کجھ اُنھاں ݙوں شئیں دا ہک چھوٹا جیہا کرشمہ ہے ۔ اَڄ توݨیں صوفیائے کرام آپݨیاں ساریاں نفسیاتی خواہشاں تے لذتاں کوں چھوڑ چھاڑ تے خالق اکبر دے تھی تے رہوݨ تے اوندی اُچی تے انوکھی درگاہ توݨیں پُڄݨ کیتے وݙی جھک نوائی تسلیم و رضا تے توکل کوں آپݨاں وطیرہ بݨاوݨ دے جتن کریندے ودن۔

ݙٹھا ونڄے تاں عملی طور تے تصوف حیاتی گزارݨ دا ہک ایجھا انوکھا تے نویکلا طریقہ ہے ، جیندا ہکو مقصد ہے تے تصوف مقصد رب جلیل دی مجرد آواز تے اوندا مجرد جلوہ ݙیکھݨ تے اوندا قرب تے نزدیکی حاصل کرݨ ہے ۔ تصوف دا ایہ انداز آدمی آپݨے آپ کوں پہچاݨݨ اُتے اختیار کر سڳدے ، تے او وی محض عرفان تے وجدان دے راہواں اختیار کر سڳدے ، عقل تے علم دے راہواں کائناں۔

تصوف دی غرض گوعشق الٰہی کنوں نصیب تھیوݨ والے انعامات تے التفات دے سوا ٻیا کجھ وی کائنی۔صوفیائے کرام دے سارے اعمال ، مجاہدات ، کشف و کرامات تے تزکیہ نفس دا محرک وی ذات مطلق دا عشق ہے ۔ جیکر کہیں طرح ایجھا عشق نصیب تھی ونڄے تاں آدمی تصوف دے جہان وچ ونڄ وڑدے ، ایں اُچی تے نویکلی منزل توݨیں پُڄݨ کیتے راہ وچ ترائے منزلاں آندن ، تے اُنھاں کنوں لنگھݨ ویلے اِی پختگی تے کامیابی حاصل تھیندی ہے تے آدمی آپݨی منزل مقصود تئیں ونڄ پُڄدے ، ایہ ترائے منزلاں ایہ ہِن:

پہلی منزل فنا فی الشیخ دی ہے ۔ ایں منزل توݨیں پُڄݨ کیتے ہک صوفی یا سالک جہان دنیا دی ہر شئے وچ ہر گاٖلھ وچ آپݨے شیخ طریقت یعنی پیر و مرشد دا جلوہ ڳولیندے تے او دنیا جہان دیاں شئیں کنوں ہک پاسے تھی ویندے تے آپݨے مُرشد کامل کنوں سِوا اوکوں ٻیا کجھ نھیں بھاندا ۔ بلکہ سب کجھ آپݨے پیر و مرشد کوں سمجھدے۔

ݙوجھی منزل فنا فی الرسول دی آندی ہے۔ جتھاں پُڄ تے ہک صوفی رسول مقبولﷺ دی ذات والا صفات وچ محو تے مدوا تھی ویندے بلکہ ہک جان تھی ویندے تے فنا فی الرسولؐ سݙویندے ، تے نال نال رسول مقبولؐ دی شریعت اُتے وی پوری طرح پابند تھی تے رہندے ۔

تصوف دی کامیابی تے پختگی توݨیں پُڄݨ کیتے تریجھی تے آخری منزل او ہے جینکوں تصوف والے فنا فی اللہ آہدن ، ایں منزل تے پُڄݨ دے بعد سالک کو ںای ںجہان دیاں ساریاں شئیں وچ ذات مطلق دا جلوہ نظر آوݨ لڳ پوندے ، تے اوں کنوں سِوا ٻئی کوئی شئے نظر وی نھیں آندی ۔ ایہ رنگ ݙیکھ تے ہک نعرہ مارݨ کنوں وی نھیں چُکدا ، جیکوں اَنا الحق یا نعرہ ’’وحدت الوجود‘‘ سݙیا ویندے۔

عشق الٰہی دا ایہ مقام نظریہ وحدت الوجود دی بنیاد بݨدے ، ایہو وحدۃ الوجود دا نظریہ صوفیانہ شاعری وچ ’’ہمہ اوست‘‘ دا موضوع بݨدے تے ایکوں خواجہ غلام فریدؒ وݙی خوبصورتی نال آپݨی شاعری وچ نبھائے ۔ آپݨے کلام دا مقصد تے محورقرار ݙتے ، تے آپݨے فقر تے فکر دا منبع بݨائی رکھیے۔

صوفیائے کرام مسئلہ وحدۃ الوجود کوں تصوف دا بنیادی مسئلہ سمجھدن تے ایندا ایرا ایں گاٖلھ تے رکھیندن جو کل کائنات محض ہک خدا اِی ہے ۔ او کنوں غیر ٻئی کوئی شئے کائنی ۔ مطلب ایہ ہے جو باقی جو کجھ ایں جہان اَتے ٻنہاں جہاناں وچ ہے ، ہوں ہکی ذات تے پاک ہستی دے مختلف مظاہر ہن ۔ ݙکھالے ہن ۔ پچھاویں ہن ۔ کرشمے ہن تے جلوے ہن ۔

ایں ’وحدۃ الوجودی‘‘ فلسفے دیاں بنیاداں صوفیائے کرام دے ہک مُرشد تے موہری بندے حضرت محی الدین ابن عربی خالص قرآنی آیات اُتے رکھی ہے ۔ اُنھاں آکھیے جو اللہ تبارک و تعالیٰ دا ارشاد ہے ۔ جو ’’ھوالاول‘ ھو الاآخر، ھوالباطن،ھوالظاہر‘‘ ایندا مطلب ایہ ہے جو جیکر اوں تے آخر ، ظاہر تے باطن اوہا ذات مطلق ہے ، تاں وَل باقی کیا بچدے ، ظاہر تے باطن دی ہر شئے ہوندے وچ شامل تھی ویندی ہے ۔ یعنی اوں کنوں اَنج تے علاوہ وی شئے کائنی ، وَل جݙاں او لامحدود ہے ۔ تاں جتھاں کتھاں ہر شئے وچ او موجود ہے ۔ اوندا کوئی حد ٻناں کائنی، جیکر اساں ایہ آکھوں جو دنیا و جہان دیاں چیزاں وچ تاں موجود کائنی ۔ باقی ہر جاہ موجود ہے ، تاں ایندا مطلب ایہ تھیندے جو او نعوذ باللہ محدود ہے ، یعنی ہر جاہ تے ، ہر شئے وچ ، تے ہر ویلے موجود کائنی ۔ پر ایہ گاٖلھ اساݙے عقیدے دے خلاف ہے ۔ بس اوں لا محدود ذات مطلق کوں منݨاں پوندے جو ہر شئے وچ موجود ہے تے ایہا وحدت الوجودیت دی ہک موٹی دلیل ہے۔

ایں قسم دا تصوف یعنی وحدت الوجودی تصوف خواجہ غلام فرید علیہ رحمت دی گھٹی وچ ملیاہویا ہا ۔ وارثت وچ اایا ہویا ہا جو اُنھاں دے وݙکیاں وچوں ساریاں کنوں پہلے شیخ حسین دھن دولت تے مال متال کوں چھوڑ چھاڑ تے درویشی تے فقیری اختیارکر گھدی ہئی ۔ اُنھاں دے بعد بیعت تے ہدایت دا ایہ سلسلہ ٹُردا ریہا ۔ وَل اُنھاں دے خاندان دے ہک بزرگ مخدوم محمد شریف دے ݙوں پُتر ڄمیے ۔ قاضی نور احمد تے قاضی محمد عاقل ، ݙوہیں فقر و ولایت دے اَسمان تے چندر تے سِجھ بݨ تے چمکے ، قاضی محمد عاقل دے پُتر خواجہ احمد علی وی ہک برگزیدہ صوفی تھی گزرن ، جہڑے جو خواجہ غلام فرید رحمتہ اللہ دے ݙاݙا سئیں ہَن ۔ اُنھاں دے بعد اُنھاں دے پُتر تے خواجہ غلام فریدؒ دے پیو خواجہ خدا بخش ؒ سئیں وی حقیقت تے معرفت دے بکھدے چمکدے تارے ہَن۔

خواجہ غلام فریدؒ خدائوں وݙے ذہین فطین ہَن ۔ عقل سمجھ وار ہانے ،حافظ ٻہوں تیز ہا ۔ اَٹھ سالاں دی عمراں وچ قرآن کریم حفظ کر گھدا ہانے ۔ کجھ عرصے بعد دینی علوم وی حاصل کر گھدے ہانے ، وَل گھر وچ ہر ویلے ریاضت تے مراقبت دے نظارے ݙیکھݨ کوں مِلدے ہَن ۔ خواجہ علیہ رحمت کوں جݙاں وی ایں کم لا ݙتا ڳیا ، تاں اُنھاں وی وݙے شوق نال ودرد وظیفے شروع کر ݙتے ، توڑے جو ایہ اُنھاں دا طالب علمی دا زمانہ ہا ۔ والد بزرگوار دی ٹھڈی چھاں کنوں محروم تھی ڳئے تاں وݙے بھرا خواجہ فخر جہاںؒ اُنھاں دی پرورش تے نگرانی کیتی ، اَتے رُشد و ہدایت دی راہ تے لا ݙتا ، اُنھاں دے بھرا سئیں اُنھاں کوں تصوف دے اسرار و رموز کنوں جلدی جلدی واقف کرا ݙتا ۔ ایݙوں خواجہ غلام فرید علیہ رحمت وی محنت تے ریاضت وچ لڳیے ریہے تے شریعت تے طریقت دی منزل تے ونڄ پُڄیے۔

اَڄݨ خواجہ علیہ رحمت 27سالاں دے ہَن جواُنھاں دے مُرشد تے وݙے بھرا خواجہ فخر جہاںؒ دا انتقال تھی ڳیا تے خاندان رُشد و ہدایت تے بیعت و طریقت دا سارا بار اُنھاں کوں چاوݨاں پے ڳیا ۔ تے اُنھاں وی ایہ بار چاتا تے خوب چا ݙکھایا ۔ ایہ کم خواجہ علیہ رحمت وݙی جُرأت تے ہمت نال کیتا تے ہک ݙینہ او آیا جو اُنھاں دا آستانہ عالیہ جتھاں علوم دینیہ دا مرجع عوام بݨ ڳیا ہا ۔ یعنی ہر کہیں کیتے دروازے کُھلے ہوئے ہَن ۔اُتھاں تصوف تے طریقت دے ترسیاں کیتے وی فیوض تے برکات دا چشمہ وی وہݨ پئے ڳیا ہا۔

خواجہ غلام فرید علیہ رحمت وݙے فخر نال اہل تصوف وچوں ڳݨیے ویندے ہن ۔ اصل وچ واردات قلب دے آپ وݙے اسیر تے قتیل وی ہن ۔ مطلب ایہ جو انھاں دے دِل اُتے طرح طرح دے جذبات ، احساس تے وارداتاں تھیندیاں رہندیاں ہَن ۔ ایجھیاں قلبی وارداتاں دے اظہار دا سوہݨاں ذریعہ محض شاعری اِی تھی سڳدی ہئی ۔ ٻس خواجہ علیہ رحمت وی ایں ذریعہ تے وسیلے کوں اختیار چا کیتا۔

شاعری تاثیر دا منبع ہے تے گاٖلھ کوں سوہݨاں تے دلچسپ بݨا تے پیش کرݨ دا ہک ڈھنگ وی ہے میں تاں اَکھیساں جو شاعری اُنھاں قلبی وارداتاں کوں ایجھیاں جذبیاں تے خیالاں کوں ، خود پائندہ تے پائیدار بݨا چھوڑیندی ہے تے وَل مُدتاں تئیں ایہ جذبے ، تے ایہ خیال شاعری دے ذریعے لوکاں دے دِلاں توںݨیں پُڄدے رہندن تے پُڄدے رہسن۔

شاعری جیہے موثر ترین ذریعہ اظہار کوں خواجہ علیہ رحمت فن تے ہنر مندی دے طور تے سکھیے تے ورتیے ، خواجہ علیہ رحمت دے شعر آکھݨ دی کیفیت وی انوکھی ہوندی ہئی ۔ عام طور تے جہڑے ویلے آپ ہوراں کوں حال وارد ہوندا ہا یعنی ، وجد تے مستی وچ ہوندے ہن تاں شعر آہدے ہن ۔ نہ تاں کوئے نہ ، بہر حال جہڑے ویلے وی شعر لکھݨ ٻہندے ہن تاں ایویں لڳدا ہا جو اُنھاں اُتے کشف تے الہام دی حالت طاری ہے ۔ جذبے تے خیال دِل اُتے لہندے پئین تے آپ ہوریں لکھدے ویندن۔

ایہ گاٖلھ ٻہوں عجب لڳدی ہے جو جیکر خواجہ علیہ رحمت محض شاعرہوندے تے شاعری کوں آپݨی عزت تے عظمت دا ذریعہ سمجھدے تاں او ٻنہاں شاعراں وانگیں منظوم قصّے ، سی حرفیاں ، قصیدے ، رُباعیاں ، ݙوہڑے وغیرہ لکھدے تے چھڑے شاعر سݙیندے ، پر خواجہ علیہ رحمت دی طبیعت وی ٻئی ہئی ۔ آپ ہوریں ہک صوفی شاعر ہن ، اُنھاں عام شاعراں توں ہٹ تے خیالاں تے جذبیاں دی اوٹ وچ تصوف دیاں رمزاں تے اسراراں کوں پیش کیتے تے عام شاعراں دے برعکس جملہ اصناف سخن وچوں محض کافی کوں چُݨ گھدا ہا ۔ بلکہ اُنھاں ساری عمر تے ساری شاعری کافی دی صنف وچ لائی رکھی ہے تے خوب لائی رکھی ہے بلکہ کافی دے ذریعے اِی صوفیانہ جذب و خیال دا سلسلہ ہولے ہولے ٹوری رکھیے ۔ تے وَل ایکوں نقطہ عروج توݨیں ونڄ پُڄائے ۔ تے ایکوں اُنھاں پُر تاثیر بݨا چھوڑے ، جہڑی جو سامع تے قاری دے دِل و دماغ تے اثر ونڄ کریندی ہے ، اصناف سخن وچوں ݙوہڑے تاں اُنھاں دے ناں ایویں لا ݙتے ڳئین۔

خواجہ غلام فرید علیہ رحمت حُسن اَزل دے سچے پرستار ہن ، اُنھاں دیاں نظراں وچ دنیا جہان دی ہر شئے حسن اَزل دا ہک حصہ نظر آندی ہئی ۔کیوں جو اُنھاں دا ایمان ہا جو حسن اَزل تے ہر شئے کوں گھیریا ہویا ہے ۔ ایں حسن اَزل دیاں جلویاں تے نظاریاں کنوں جݙاں وی خواجہ علیہ رحمت اُتے قلبی وارداتاں تے کیفیتاں نازل تھیندیاں ہَن تاں اوں ویلے خواجہ علیہ رحمت وی زبان توں بے اختیار کہیں کافی دی شکل وچ جذبات دی ہک سیڑھ ویہہ پوندی ہئی ۔ وَل آپ ہوریں آپݨی مادری زبان وچ ایجھے درد انگیز اسلوب وچ اُنھاں کیفیتاں تے وارداتاں کوں بیان فرمیندے تے ایں طرح بیان فرمیندے جو جہڑا بندہ سرائیکی ڄاݨدا وی نہ ہا ۔ اوندے دِل اُتے وے بے اختیار کُرب تے بے چینی دیاں کلتریاں چلݨ لڳ پوندیا ںہَن ۔خواجہ علیہ رحمت دی شاعری سمجھو تاں تصوف دے چارے پاسوں بھوندی رہندی ہے تے ایں محور توں پرے نھیں ہٹدی۔ اُنھاں دی شاعری خاص طور تے نظریہ وحدت الوجود دے سمجھݨ سمجھاوݨ دی خاطر اِی لکھی ویندی رہی ہے کیوں جو توحید وجود دی خواجہ علیہ رحمت دے شعور تے لاشعور وچ ایجھیں رسی مِسی ہوندی ہئی جو ایکوں اُنھاں دی شاعری کنوں اَنج کرݨ اصلوں محال ہا۔

تصوف دی آخری منزل یعنی ’ہمہ اوست‘‘ توݨیں پُڄݨ کیتے سب توں پہلے خواجہ علیہ رحمت کوں آپݨے وݙے بھرا تے مُرشد خواجہ فخر جہاںعلیہ رحمت دی رہبری تے رہنمائی نصیب تھئی ہوئی ہئی ۔ خواجہ علیہ رحمت وی آپݨے ایجھے مُرشد کامل نال ٻہوں خلوص تے محبت نال پیش آندے ہن ۔ بھلا ایہ کیویں نہ پیش آندے ، جڈاں جو او سمجھدے ہن جو مُرشد دی مہرو محبت دے بغیرکوئی وی صوفی یا سالک فقر و ولایت دی وادی وچ ہک قدم وی نھیںچا سڳدا۔

خواجہ غلام فرید علیہ رحمت آپݨی شاعری وچ آپݨے مُرشد تے ہادی دا ذکرہ جاہ جاہ تے کیتے ، تے ٻہوں دیوانگی اَتے دِلی حُب نال کیتے ، ہک جاہ فرمیندن:

فخر جہاں قبول کتوسے

واقف کل اسرار تھیوسے

ہر جا نُور جمال ݙٹھوسے

مخفی راز تھئے اظہار

فخر جہاں ہک رِیت سُجھائی

ارضی تھیا ہک وار سمائی

ظلمت بݨ ڳئی نُور و نُور

ایں سمجھو جو خواجہ علیہ رحمت وݙے شوق نال ، آپݨے مُرشد نال آپݨی عقیدت دا اظہار کیتے تے ٻہوں سوہݨے انداز وچ کیتے ، ایہ شعر ملاحظہ ہوون:

چشماں فخر جہاں مٹھل دیاں ، تن من کیتا چُور

گھول گھتاں فخر جہاں توں ، جنت حُور، قصور

……………

فخر جہاں مٹھل دے عشقوں دَم دَم پیڑ سوائی

خواجہ علیہ رحمت آپݨے بھرا تے مُرشد کامل وچ ایں طور تے رَل مِل ڳئے ہن جیویں جو کوئی ہک جان تھی ونڄے ۔ ہینکوں تصوف وچ فنا فی الشیخ آکھ سڳدے ہیں۔

ٻیا ایہ جو فنا فی الشیخ دا ایہ سلسلہ پچھلیاں کئی نسلاں کنوں آندا پیا ہا ۔ ایں گاٖلھوں بلامبالغہ خواجہ علیہ رحمت شیخ ابن شیخ ابن شیخ ہن۔

طریقت دی ݙوجھی پوڑی ، جیویں جو اَکھ آلیاں فنا فی الرسولؐ والی پوڑی ہے ۔ ایں پوڑی تے وی خواجہ علیہ رحمت ٻہوں شوق ذوق نال چڑھئے ، رسول کریم ؐ نال اُنھاں دی سِک حُب ، شفتگی تے وارفتگی ݙیکھݨ دے قابل ہئی ، آپ ہوریںاصل وچ رسول کریمؐدی پاک ذات وچ بالکل محو تے مدغم تھی ڳئے ہن ۔ اُنھاں آپݨی ایں حالت تے کیفیت دا اظہار آپݨی شاعری وچ وی کیتے ۔ بلکہ ایں فنا فی الرسولؐ والے مضمون دے بیان کرݨ وچ اُنھاں دی شاعری ݙوجھیاں ڈھیر اُچیاں زباناں دی شاعری کنوں گھٹ کائنی ، اُنھاں دیاں کافیاں وچ کئی اشعار ایجھے ہن ، جنھاں وچ اُنھاں دے خلوص والے جذبیاں دا بھر پور اظہار مِلدے۔

مثال دے طور تے:

اِتھاں میں مُٹھڑی نت جان بہ لب 

او تاں خوش وسدا وچ ملک عرب

توڑے دِھکڑے دھوڑے کھاندڑی ہاں

تیݙے ناں توں مفت وکاندڑی ہاں

تیݙیاں باندڑیاں دی میں باندڑی ہاں

ہِم دَر دے کُتیاں نال اَدب

خواجہ علیہ رحمت برصغیر وچ ڄمے ڄائے ، اُتھاں حیاتی پے گزریندے ہن پر مدینۃ النبیؐ یعنی مدینہ منورہ کنوں پرے ہووݨ دی وجہ کنوں ٻہوں مونجھے ماندے تے بے قرار رہندے ہن تے ہمیشہ اوں سوہݨے شہر کوں ݙیکھݨ کیتے سِکدے رہندے ہَن ۔ ایں جذبے دا اطہار ایں طرح فرمیندن:

تھیواں صدقے صدقے

آیا شہر مدینہ

سُکھ دی سیجھ سہایُم

آیا ݙکھڑا دیرینہ

یا

جیندیں عرب شریف ݙٹھوسے

لُہندی سِکدیں مر نہ ڳیوسے

سوہݨے سانول یاد کتوسے

ہار سنگھار سُوہاندے ہن

عشق رسولؐ وچ آپݨے آپ کوں فنا کر ݙیوݨ کوئی آسان گاٖلھ کائنی ، کئی کشالے کڈھݨے پوندن ، کئی منزلاں بھوڳݨیاں پوندن ، تے کئی اوکھائیاں جھاڳݨیاں پوندن ۔ ایہو کجھ نھیں بلکہ فنا فی الرسولؐ والی منزل تاں ٻہوں نازک وی ڳݨی ویندی ہے ۔ کیوں جو ایں جا تے پُڄ تے صوفی سالک کوں ذات الٰہی تے محبوب الٰہی دا امتیاز برقرار رکھݨ ٻہوں مشکل تھی ویندے۔

رسول کریمؐ جیہے سوہݨے نبیؐ تے اُنھاں دے سوہݨے خلق دے جلویاں وچ حُسن الٰہی دے لشکارے آپݨاں رنگ ݙیکھیندن تے آدمی بھلکیاں وچ پے سڳدے ، پر خواجہ علیہ رحمت آپݨے مرشد دی رہنمائی وچ سلوک دی ایہ منزل وی ٻہوں احتیاط نال ساریاں خطریاں کنوں بچ کرائیں طے کیتی ، اُنھاں ایں منزل تے پُڄ تے کوئی ایجھیں گاٖلھ نھیں کیتی جہڑی رسول کریم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی تعلیم دے خلاف سمجھی ویندی ، تے نہ اِی اُنھاں رسول کریم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم کوں خدا تعالیٰ نال رَلایا ہا ۔ اُنھاں دا تاں عقیدہ ہا جو ذات الٰہی دے مظاہر تے حُسن اَزل دیاں لاٹاں محمد مصطفی احمد مجتبیٰ صلی اللہ علیہ وسلم دی ذات والا صفات دے ویس وچ ای ںدنیا اُتے ظاہر تھئین تے او وی محض ایں گمراہ دنیا کوں تعلیم تے تربیت دی خاطر ظاہر تھئین۔

خواجہ غلام فرید علیہ رحمت کئی جائیں تے آپݨی شاعری وچ:

’’اَحد اَہا بݨ احمدؐ آیا‘‘ والے مطلب تے مفہوم کوں ای ںطرح بیان کرݨ دی کوشش کیتی ہے ، جو کتھائیں وی کوئی مغالطہ نہ پووے ، بلکہ حقیقت محمدیؐ دا پورا پورا اظہار تھی سڳے‘‘ ، اَحد اَہابݨ احمدؐ آیا‘‘ یا ’’احمد بلامیم‘‘ دامطلب ایہ ہرگز نھیں جو ’’احمد‘‘ نعوذ باللہ ’’احمدؐ‘‘ دے بوتے وچ حلول کر آیا ہا ۔ حقیقت محمدؐ تاں ٻس ایہا ہے جو اوٻس حق تعالیٰ دی تجلی دا ہک مجسم ظہور ہا ، حق تعالیٰ نہ ہا ، حضور کریم صلی اللہ علیہ وسلم تاں ایہو کجھ فرمائے جو ’’اوّل ما خلق اللہ نُوری‘‘ یعنی پہلی شئے جہڑی اللہ تعالیٰ پیدا کیتی ہوئی ہئی او میݙا نور ہا ، وَل ایں نور کنوں سِجھ ، چندر ، تارے ، روشن کیتے ڳئین ، نُور کنوں عرش ، کرسی تے لوح ، قلم کوں ڄا ٹکاݨاں ملیا بلکہ ایں نُور دی خاطر زمین دا فرش وِچھایا تے ایکوں رنگ برنگے پُھلاں ، ٻوٹیاں نال سجایا ڳیا ۔ وَل حضرت آدمؑ دے پیدا کرݨ ویلے ایں نُور الٰہی کوں اُنھاں دے دِل وچ امانت دے طور تے رکھ ݙتا ڳیا ۔ تے ایہ امانت آدمی دی اولاد وچوں نبیاں تے رسُولاں دے حوالے نال آمنہ رضی اللہ تعالیٰ عنہا دی پسلی تئیں آ پُڄی تے صورت محمدیؐ اختیار کر گھدی ’’احد‘‘ وچ میم دا مِلݨ جیکر کجھ ہے تاں ایہو کجھ ہے ۔ ایں کنوں اڳوں ایں نازک مسئلے کوں چھیڑݨ ٻہوں مشکل وی ہے تے نازک تے خطرناک وی۔

صوفی یا سالک دے راہ صفا دی تریجھی تے آخری منزل جیویں جو تساں ڄاݨدے وے ، فنا فی اللہ دی منزل ہے ، ایہا منزل خواجہ علیہ رحمت دی شاعری دا اہم ترین موضوع بݨی تے اُنھاں وی ایکوں نبھا ݙیکھائے۔ تصوف دی ایہ منزل توڑے جو ٻہوں اوکھی ہے تے نازک ہے ۔ پر مُرشد کامل ہووے ، تے رسول کریم صلی اللہ علیہ وسلم جیہے ہادی اکبر دی رہنمائی تے رہبری نصیب ہووے تاں ایں منزل کوں آسانی نال جلدی نال طے کیتا ونڄ سڳدے ، ایں منزل دیاں اوکھائیاں سہݨ ، خوشدلی کوں چھوڑو ، ایں منزل تے پُڄ تے درد ، کرب ، غم و اندوہ وچ وی خاص قسم دی لذت محسوس تھیندی ہے تے ایہا لذت غم اَخیر وچ ٻہوں فائدے مند ثابت تھیندی ہے ۔ تے صوفی یا سالک کوں ایں راہ دی پختہ کاری دا مالک بݨا ݙیندی ہے۔

غم کوشی یا جفا طلبی ہک ایجھیں شئے ہے جہڑی سالک کوں دنیا دیاں اَلائشاں تے گندگیاں کنوں پرے گھن ویندی ہے ۔ اونویں وی ایں منزل وچ عیش و آرام کوں چھوڑنا پوندے ۔ آبادی تے شادابی کنوں ہک پاسے تھی تے سُنڄ بر ونڄݨاں پوندے ، بلکہ جیکر کتھائیں سوکھ یا آرام وی مِلدے تاں اوکوں وی مصیبت تے ݙکھ وچ ڈھال گھدا ویندے تے آپݨے نفس کوں اُنھاں دا ہیلکا کر گھدا ویندے ۔ ایں طرح تصوف دے ایں مرحلے دے ایہ سارے رنج و غم وی ہک گاٖلھوں آرام تے آسائش بݨ ویندن۔

خواجہ علیہ رحمت آپݨے محبوب حقیقی دے مِلݨ دی خاطر عملی طور تے آپݨی زندگی کوں آرام تے مصائب وچ مبتلا کر ݙتا ہا تے ہر قسم دے عیشاں تے آراماں کوں خیر باد آکھ تے درد و غم تے کرب و بلا کوں آپݨے سینے نال لا گھدا ہا تے ایں طرح آپݨے آپ کوں فنا فی اللہ تھی ونڄݨ دا ثبوت ݙتا تے آپݨی شاعری وچ وی ایں منزل دیاں اوکھائیاں ، آسائشاں تے لذتاں کوں آپݨے مُریدان با صفا تئیں پُڄایا تے خوب پُڄایا۔

فنا فی اللہ دی منزل وچ خواجہ علیہ رحمت حضرت محی الدین ابن عربی دی تعلیم دے ذریعے رہنمائی تے ہدایت پاتی ، تے اُنھاں اُتھاں وی ایں رہنمائی کوں جا بہ جا منیے ، تے اُنھاں کیتے آپݨی ٻہوں عقیدت تے اردات دااظہار کیتے ، دراصل خواجہ علیہ رحمت آپݨے ایں مُرشد کنوں ہٹ تے کݙاہیں ونڄݨ نہ چہندے ہَن تے نہ ونڄ سڳیے ، آپ ہوریں دے نزدیک حضرت ابن عربی دا درجہ تے مرتبہ ٻہوں اُچا ہے ، خواجہ علیہ رحمت فرمیندن:

بے شک ہِن ، اُستاد دِلیندے

ابن العربی تے منصور

ٻہہ کر کلھڑیں رمز سُجھائی 

پیر مکمل ، عارف کامل

بھٹ گھٹ کوڑی بحث دلائل

ابن العربی دی رکھ ملت

ٹھپ رکھ فقہ ، اصول ، مسائل

ایں سلسلے وچ خواجہ علیہ رحمت دا نظریہ عشق وی ٻہوں بلند تے اُچا ہے ۔ آپ ہوریں عشق کوں خدا، تے خدا کوں عشق سمجھدے ہن ۔خواجہ علیہ رحمت عشق دی لذت تے سواد کنوں مسرور تے مسحور تھی تھیویندی ہَن ۔ آپݨے عشق دے متعلق فرمیندن:

قسم خدا دی ، قسم نبیؐ دی

عشق ہے چیز لذیز عجیب

اُنھاں دے عشق الٰہی دی آخری منزل وی ݙیکھݨ دے قابل ہے ، فرمیندن:

بِن سانول یار ، ٻیو کونہیں

ھُذا جنون العاشقین

بے او نہ آن ست ونہ ایں

ھُذا جنون العاشقین

خواجہ علیہ رحمت دا عشق اِتی سچا تے حقیقی عشق ہا جو اُنھاں آپݨے ایں عشق کوں آپݨاں دین ایمان منیا ہویا ہا ۔ چنانچہ فرمیندن:

ناصح ، ناہی ، نہ تھی مانع

عشق اساݙا دین ایمان

عشق ہے ہادی ، پریم نگر دا

عشق ہے رہبر راہ فقر دا

عشق ہے ݙکھڑے دِلدی شادی

عشق ہے رہبر مُرشد ہادی

عشق ہے ساݙا پیر 

جَیں کل راز سُجھایا

حضرت عشق کوں آپݨا اُستاد منیندیں ہوئیں ایں آہدن جو:

جݙاں عشق فرید اُستاد تھیا

سب علم و عمل برباد تھیا

پر حضرت دِل آباد تھیا

سو وجد کنوں لکھ حال کنوں

وحدۃ الوجودی مسلک دے کہیں صوفی کوں ہر جا حسن اَزل دے جلوے نظر آندن تے خلوت جلوت وچ بدل ویندی ہے۔وَل ایں عشق حقیقی دے طفیلوں ایں جہان دنیا دے ذرے ذرے وچ حُسن اَزل دے جلوے نظر آندن ۔ خواجہ علیہ رحمت آپݨیاں اُنھاں تجربیاں ، مشاہدیاں کوں ، عشق دیاں مرحلیاں کوں ، تے اسرار و رموز کوں آپݨی شاعری وچ ٻہوں بیان فرمائے تے خفیہ رازاں اُتوں پردہ چاتے۔ عشق دی آخری منزل اوں ویلے آندی ہے جہڑے ویلے نُور مجرد دے نظارے پتھر پہاڑ تے سُنڄ بر توݨیں کھنڈے ہوئے نظردن۔

ایں منزل اُتے دِل تے دِلبر مل ویندن ، اَتے صوفی یا سالک روحانی وارداتاں دیاں مختلف منزلاں یعنی کشف و کمال ، وجدوحال اَتے وصال و فراق کنوں اڳوں لنگھ ویندے ۔ جہڑے ویلے حسن اَزل آپݨے عشق دے دِل کوں آپݨیاں جلوہ پاشیاں کنوں پُر نور تے مسرور کر ݙیندے تاں جھکائیاں اُچیاں تھی ویندن۔ وِچھوڑا وصال وچ بدل ویندے تے سارے درد اندوہ سُکھ چین بݨ ویندن ، کجھ ایجھیاں جذبیاں تے احساساں والی ہک کافی دے بند ملاحظہ ہوون:

سبھ جلوہ نُور ظہور ݙسے

یا ایمن تے یا طور ݙسے

ڳئی غیبت ، عین حضور ݙسے

دِل ونڄ دِلبر دے ساتھ رَلی

جتھاں بھال ݙیکھاں تھئے راز ݙسے

سب حُسن تے ناز نواز ݙسے

سب سوز فریدؒ نوں ساز ݙسے

ہمہ اوست ، سجھائی ریت کھلی

ݙٹھا عشق عیاں تاں بازار ڳلی

خواجہ غلام فرید علیہ رحمت دا عشق حقیقی کوئی ہُݨ کنوں نہ ہا ، ایہ تاں صوفیاء دے نظرئیے دے مطابق روز الست کنوں دا ہا ۔ چنانچہ فرمیندن:

روز اَزل دی پاتم ڳل وچ

برہوں تیݙے دی ݙور

نہ اَڄکل دی یار دے وَل دی

روز الست دی ہس وے میاں جی

خواجہ علیہ رحمت دا صوفیانہ نظریہ ایہ ہے جو حق تعالیٰ ’’واحد‘‘ ہے پر تجلیات دے اعتبار نال اوندی وحدت کثرت وچ آپݨے جلوے ݙیکھیندی ہے ۔ خواجہ علیہ رحمت ایں کائنات دیاں وجودی شئیں دا اعتبار نہ کریندی ہَن تے نہ جہان دنیا دی کہیں شئے دی پرواہ کریندے ہن ۔ ایں سمجھو جو اُنہاں کوں تاں کائنات دیاں شئیں دی کثرت وچ وی وحدت نظر آندی ہے اَتے او آپݨے آپ کوں ہیں گاٖلھ وچ محو رکھیندے ہَن ۔ آپݨی ہک کافی وچ آپݨے عشق الٰہی دا والہانہ اظہار وݙے بھر پور انداز وچ کیتے ، خواجہ علیہ رحمت دے مسلک دے مطابق دین ایمان ، قبلہ و کعبہ ، صوم و صلوٰۃ ، زُہد و تقویٰ ، درد و درمان ایہ توݨیں جو اوّل و آخر ، ظاہر و باطن‘ سب کجھ ہیں عشق دے مظاہر ہن ۔ آپ ہوریں دی ایں مشہور کافی دے کجھ شعر ملاحظہ ہوون:

میݙا قبلہ کعبہ ، مسجد مندر 

مصحف تے قرآن وی توں

میݙا فرض ، فریضے ، حج زکوٰتاں

صوم ، صلوٰۃ اَذان وی توں

میݙا اوّل ، آخر ، اندر، ٻاہر

ظاہر تے پنہان وی توں

تصوف دی دنیا وچ خواجہ علیہ رحمت ہک اُچے قلندر دی جا تے پُڄیے ہوئے ہن ۔ بلکہ اُنھاں دی قلندری دے قائل تاں علامہ اقبال جیہے مفکر ملت وی ہن ۔ علامہ مرحوم ، خواجہ علیہ رحمت دی وݙی عزت کریندے ہَن ۔ خواجہ علیہ رحمت آپݨیاں قلندری والیاں کیفیتاں تے کرامتاں دا اظہار خوب کریندن۔ مثلاً

دم مست قلندر مست قلندر ، مست و مستی الستی

مطلب ایہ ہے جو جہڑے لوک دم مست قلندر دا نعرہ مریندے نظر آندن، روز اَزل کنوں اِی محبوب حقیقی دی منزل وچ مست تے مسرور پے آندن۔

عشق حقیقی دے پندھ وچ جݙاں عرفان تے وجدان ، کوں جوش آندے تاں وَل خوشیاں تے ، مسرتاں دیاں چھلوں ویہہ آندن اَتے عشق روحانیت دے سارے حد ٻنے تے کندھاں سَندھاں ٹپدا نظردے ایہ ہک عام گاٖلھ ہے جو ݙاں کوئی سالک معروضی پندھ کر گھندے تاں او فنا فی اللہ دے مقام وچ داخل تھی ویندے تے اُتھاں آ تے اوندیاں اَکھیں پٹیج ویندن ، تے او ہکا ٻکا تھی تے رہ ویندے ۔ اُتھاں او نُور’‘ علیٰ نور دی منزل وچ ہوندے ، اوں ویلے اوندے ذوق شوق دیاں تے سِک حُٻ دیاں اینجھیاں کیفیتاں طاری تھی ویندن جو او منزلاں دیاں منزلاں طے کریندا اڳوں تے ودھدا ویندے ، اَتے اوندی ایہ اُݙاری کتھائیں مُکݨ کوں نھیں آندی ۔ کجھ ایجھیں کیفیت خواجہ علیہ رحمت اُتے وی طاری تھی ویندی ہئی۔

خواجہ علیہ رحمت دا سب توں وݙا مقام پیغام وی حُسن ازل نال والہانہ عشق تے سِک حُب ہے تے ہر ویلے اوندا مستانہ تے دیوانہ بݨ تے رہݨ دا پیغام ہے۔

مُکدی گاٖلھ ایہ ہے جو خواجہ غلام فرید علیہ رحمت شاعری وچ تصوف دی ترجمانی جئیں طرح کیتی ڳئی ہے او انہاں دے مزاج تے طبیعت دے بالکل ہم آہنگ تے ہمرنگ ہے ، اَتے ہم رنگی تے ہم آہنگی دی وجہ کنوں خواجہ علیہ رحمت آپݨی زندہ جاوید شاعری دے حوالے نال خود وی زندہ جاوید بݨیے ہوئن ۔ ایں طرح اُنھاں دی ذات ، اُنھاں دی شاعری تے اُنھاں دا نظریہ تصوف ہک ٻے نال ٻک تے رہ ڳئین تے اُنھاں کوں اَنج نئیں کیتا ونڄ سڳدا۔

## '''حوالہ'''
کتاب: سلک سلوک فریدی