لوک ورثہ( سرائیکی زبان تے ادب دا تہذیبی زندگی نال تعلق) معاشرتی پس منظر

زبان تے اوندا ادب اپݨے وسیب دا شیشہ ہوندے۔ اساں سرائیکی وسیب تے ہک دید بھنوائوں تاں ہک پاسے اساکوں تھل‘ چولستان دا اَݨ کھٹ بیابان صحرا ݙسدے جتھاں میلاں تئیں آبادی دا ناں نشان کینی ۔ ساول سبزے کوں اَکھیں سِک لہندن۔ کتھائیں کتھائیں پاݨی دے ٹوبھے زندگی دی چُل ٻل دی نشانی ݙیندن۔ انھاں ٹوبھیاں دے نیڑے تیڑے ککھ کٻال نال بݨیاں جھگڑیاں جھوکاں ݙسیندن۔ اِتھوں دے وسوں واݨ روہیلے سارا سال ایں تتی تسی دھرتی کیتے پلو چا چا اَسمانیں توں مینہ خیراتاں منگدے ݙسدین۔ پاݨی اِنھاں دی زندگی دا محور ہے پاݨی دی ڳول پھرول وچ اے روہیلے اپݨے اَڄڑاں سودھ ہک جا توں ٻئی جا تے جھوکاں لݙائی کُن کپر وچ رُلدے پھلدے راہندن۔ اَڄڑ مال مویشی اُنھاں دا سب توں وݙا دھنولا تے رزق اے۔ حیاتی دا کوئی سُکھ اِنھاں دا نصیب کینی ۔ صدیاں توں اے پکھی واس روہی دی ریت پھکیندے وَدن۔ موسماں دی اوکھ ‘ تنگی تے سختی انھاں کوں سخت جان تے ݙکھیں سُولیں دا سونہاں بݨا ݙتے:

ݙکھڑیں کارݨ ڄئی ہم

سولیں سانگ سمئی ہم

ڄاوݨ لا دی پنڈ بلا دی

چُم سر اکھیاں چئی ہم

(فریدؒ)(1)

چولستان توں ٻاہر آئوں تاں سندھ دریا دے ݙوہیں پاسے ٻیٹ ݙسدن۔ جتھاں کوئی وَن ہے تے نہ کوئی دڳ رستے ہِن۔ اِتھوں دے وَسوں واݨ سندھ دریا دیاں سیڑھاں دے رحم تے کرم تے ہن۔ ہُݨالے وچ چھل آ تے اُنھاں دے لئی لاݨے دے گھر وہا گھن ویندی ہے تے اے ہر سال اَپنے ڈھور ڈنگر سودھے پکے تے نکل آندن۔ چھل لتھی تے اے ’’کچے دے لوک‘‘ واپس ولئے۔ سرائیکی وسیب دی تریجھی چُنڈ کوہ سلیمان دی ٻکل وچ وَسدی پئی اے ۔ کالے روہ ہر پاسوں انھاں دے دڳ ملی کھڑن۔ وݙے وݙے تمن تریڈھیاں کڈھ تے صدیاں توں اُچیاں ماڑیاں وچ ٻیٹھے ہوئے اِنھاں تے سرداریاںچھکیندے پن۔ غریبی ‘ بیماری‘ جہالت ‘ اُنھاں دی سب توں وݙی سُنڄاݨ ہے۔ موسم اِتھاں وی مہربان کینی۔ روہ دے پینڈے اِتھاں وی قدماں دے سنگل بݨئیے پن۔ رَڄے کڄے بدلاں ݙے کُھریاں چا چا تے اِتھوں دے واسی ارداساں کریندے ݙسدن:

گجدیں وسدیں ول ول وسدیں منہ تار بھرئیے دریانواں تے

جیڑھے ٹٻڑے سُکدے سٹ آئیں کݙھیں اُن تے پھیرا پانویں ہا(رشید قیصرانی)

سرائیکی وسیب دی اے ہک صورت ہے جتھاں تھل ‘ روہی ‘ٻبٹ تے پہاڑاں وچ حیاتی ݙاڈھی اوکھی تے موسماں دی محتاج ہے ۔ تحفظ ‘ استحکام تے ہک جا تے ٹکاݨے دا تصور کینی۔ سخت گرمی تے سخت سردی پوندی ہے۔ ہُنالا سیالا ݙوہیں پوری شدت نال آندن تے اِتھو ںدے لوکاں کوں اپݨی وکیڑ وچ گھن گھندن۔ ایندے علاوہ انھاں کوں سماجی تحفظات دی سونہہ وی اَڄاں چنگی طرح نیں تھئی۔ انھاں جغرافیائی تے زمینی حالات نے مزاجاں تے وی اثر سٹین۔ مونجھ ‘ فراق ‘ دوری دا احساس ‘ رَج رووݨ ‘ رج خوش تھیوݨ طبیعتاں دا خاصا بݨ ڳئے۔ موسماں دی شدت رویے وچ وی شدت بھر ݙتی ہے۔ ان کُھٹ فاصلیاں ہک ݙوجھے نال ڳنڈھیے رہن دے جذبے اُبھارین۔ حالات دی سختی لوکاں کوں محنتی تے صابر شاکر بݨائیے تے انھاں دی اَکھیں وچ اُمید دے سوجھلے ٻالئین۔

کیا تھیا جو تیݙی نہ بݨی

تھیسی اوہا جو رب ڳݨی

ہݨ تھی فریدا شاد ول

مونجھیں کوں نہ کر یاد ول

جھوکاں تھیسن آباد ول

اے نئیں نہ واہسی ہک مݨی

(فریدؒ)(2)

سرائیکی وسیب دی تصویر دا ݙوجھا رُخ دل موہ گھنݨ والا ہے۔ وستی وستی جھوک جھوک شام سویرے اللہ اکبر دیاں بانگاں اتھوں دے لوکاں دی دینی روح دا پیغام ݙیندین۔ روہی وچ ساوݨ دے مینہ وس پوون تاں ہر پاسے باغ بہاری تھی ویندی ہے۔ کھپ لاݨے تے ساوی لئی دیاں خوشبوئیں روہی دے حُسن کوں مہکا ݙیندن۔ مینہ دے کرم نال تھل روہی دا سنج بیابان علاقہ ساوا چچ تھی ویندے۔ روہیلیاں دے ݙینہ پھر ویندن ۔ کھیر مال دے تھݨاں وچ نی ممدا۔ ہر پاسے ݙاچیاں دے وڳ ہرناں دے ٻک تے اَڄڑاں دی چنکیاں دے چھنکار روہی دے لوکاں دی خوش خرم وسدی حیاتی دی سُدھ ݙیندن۔ روہی ‘ ونجھلیاں ‘ نڑ ‘ الغرزے دے سُراں تے سُریلے ڳانوݨاں نال جھم اُٹھدی ہے ۔ چارے پاسے فطرت داسنگھار کھنڈیا تے دلاں وچ رومان دے جذبے جاڳ پوندن۔

کھمݨیاں کھمن رنگیلڑیاں

رم جھم بارش باراں

سارے شڳݨ سُہاگڑے

یار ملم آ یاراں

روہی لڳڑی ہے سانوݨی

ترت ولا ہوت مہاراں

(فریدؒ)(3)

تھل روہی توں ٻاہر آ ونڄوں تاں سرائیکی وسیب ݙوں حصیاں وچ ونڈیا ݙسدے۔ ہک قصباتی تے ݙوجھا دیہاتی ۔ سرائیکی زبان دا دیہاتی وسیب زیادہ تر کاشت کاراں نال آباد ہے تے اے لوک خالص تہذیبی روائتاں دے امین ہن۔ ہر پاسے اَنب دے باغاں تے کھجیاں تے دید پوندی اے۔ سخی میوے رزق وچ فراخی تے سِک دیاں سُوکھڑاں بݨدن۔ کوئی سوہاں ہووے تے بھانویں اوپرا۔ ہر چاڑھے توں ہک پانچہ یعنی پنج پنڈوں داحقدار قرار ݙتا ڳئے۔ منجھیں گوئیں سویجن تاں نارے نال بھریاں ہوئیاں تھالیاں گھر گھر ونڈیندین۔ دھنولے کھیر مکھݨ لسی کوں ونڈ ولہا تے ورتیا ویندے۔ فصلاں کپݨ دے بعد میلے ٹھیلے ۔ وساکھیاں وچ ونڄݨ ٻہوں وݙی خوشی ہے۔ اوچ پیریں پُر ‘ بہاول حقؒ ‘ سخی سرورؒ ‘ لال عیسنؒ ‘ پیر پٹھان ؒ ‘ چنݨ پیرؒ تے پیر فریدؒ دے عرساں میلے رج رج بھریندن۔ اے ایں علاقے دے سب توں وݙے ثقافتی کٹھ ہوندن۔ اکثر لوک پیر پرست ہن۔ اَٹے گھٹے منوتیاں سوّݨ سوتر تے اِتھوں دیاں من موہݨیاں رسماں ریتاں تے ایں وسیب دی اجرک رنگی دا احساس تھیندے ۔ نینگر تے نینگریں ڳل وچ ہار ضرور پیسن۔ شام تھئی تاں گھراں وچ رکھیے پاݨی دے کورے گھڑیاں دے ڳل وچ وی ہار پا ݙتے ویندن۔ لوک ہک ٻئے کوں ملسن تاں بھاکلاں پا پا تے ۔ ڳالھیں کریسن تاں مٹھیاں مصری ماکھی ‘ عشق و محبت ‘ فطرت دے نظاریاں نال پیار۔ سادگی مٹھاس ۔ جھک نوائی ‘ ایثار ‘ محبت ‘ موسیقی تے شاعری ایں وسیب دی سُنڄاݨ ݙسدی اے۔ اِتھاں حیاتی دے سارے رنگ اَپݨی ہک نویکلی بہار رَکھدن۔ تے ایہو تہذیبی تے ثقافتی سُوہݨپ سرائیکی زبان تے ثقافت دی انج پہچاݨ ہے۔ اے گلاسری آف دی ملتانی لینگوئج وچ اوبرائن آہدے 

’’ملتانی زبان جھگڑیاں وچ اُٹھدے دھوں تے کنک دے اَٹے دی سوہݨی خوشبو وچ لپٹی ہوئی ہے ۔ اے زبان مشرقی ہندوستان دی مصنوعی تے جکڑی ہوئی زبان دی نسبت لامحدود ‘ قدرتی تے دلکش ہے۔ اے ہک ایجھی زبان ہے جو اپݨے کنڈیلے رستیاں نال محبت کریندی اے ۔ لیکن ایندیاں فضائیں ہوں سحر نال بھریاں ہویاں ہن ۔ جیڑھے کنڈیاں اِچ چھپے ہوئے صحرائی پھل پیش کریندن۔ ایجھے پھل جنہاں دا سادہ تے کورا حسن بݨاوٹی گلدستیاں دی شان شوکت توں زیادہ دل موہ گھنݨ والا ہے۔ ایں زبان اِچ شعر تے نغمہ ‘ قصہ کہانی ‘ ٻجھارتاں تے محاورے دا ٻہوںوسیع ذخیرہ ہے جیکوں تحریر وچ نیں گھن آیا ڳیا۔ ایں زبان دا ٻہوں وݙا ذخیرہ ضرب الامثال وچ ہے۔‘‘(4)

## مذہبی پس منظر
چونکہ ادب وسیب دے اندرلے سچ تے وسیبی لوکاں دے سوچݨ سمجھݨ ،جاچݨ بھالݨ ْدی ریت دا سنڄاپو ہوندے۔ اوندے وچ زندگی دے سارے رُخ ساہ گھندن۔ سرائیکی زبان جیڑھے وسیب وچ پلی ‘ودھی‘ سنبھلی ۔ اوندے اُتے سب توں گھاٹا رنگ مذہب دا ہے۔ سرائیکی علاقہ ہک تاں عرب دی سر زمین نال ملدا جلدا ہے ۔اتھوں دے لوکاں دے مزاج تے تہذیب‘ رہݨ سہݨ عرب وانگے ہن۔ اسلام ایں علاقے وچ آیا تاں اتھاں اسلامی تہذیبی قدراں ٻہوں جلدی اپݨیاں بنیاداں قام کر گھدیاں۔ محفوظہ ‘ملتان ‘ اوچ تے منصورہ علم و ادب دے مرکز بݨ ڳئے۔ وݙے وݙے دینی مدارس اِتھاں قائم تھئے۔ اے ہک قسم دیاں اُوں ویلے دیاں یونیورسٹیاں ہَن جتھوں علم دے طالب علم آ تے علم پیندے ہن۔ ایں طرحاں اے سرائیکی علاقے ‘ اسلامی تہذیب تے تمدن دے گہوارے بݨ ڳئے۔ عربی عہد دے بعد غزنوی دور وچ ایں علاقے وچ اسلام کوں ٻہوںفروغ حاصل تھیا ۔(5) ایں علاقے دی زبان نے ایں ماحول توں ٻہوں اثرات قبول کیتے۔ زبان وچ عربی ‘ فارسی دے الفاظ شامل تھئے ۔ اسلامی طرزِاحساس دی چھاپ زبان تے پئی تے ایندا ادب اسلامی قدراں دا نمونہ بݨ ڳیا۔ سرائیکی زبان تے ادب کوں قرآن ‘حدیث تے فقہ دے طفیلوں صحیح اسلامی روح دی سُنڄاݨ ملی۔ قرآنی محاورے ‘ حوالے سرائیکی زبان دا حصہ بݨ ڳئے تے مذہبی موضوعات اُتے شاعری تھیوݨ لڳ پئی۔ ایندے علاوہ اے علاقہ صوفیائے کرام دی خاص توجہ دا ہمیشہ مرکز ریہے۔(6)

حضرت بہاء الدین زکریاملتانیؒ ‘ حضرت بابا فرید گنج شکرؒ ‘ حضرت سید جلال الدینؒ ‘ حضرت رکن عالمؒ ‘ حضرت خواجہ سلیمان تونسویؒ ‘ حضرت سلطان سخی سرورؒ‘ حضرت مخدوم جہانیاں جہاں گشتؒ ‘ حضرت محکم الدین سیرانی  ؒاَتے خواجہ غلام فریدؒ جہیں بزرگ صوفیائے کرام اپݨی تعلیمات نال ایں علاقے دے لوکاں دے دل ایمان دے جذبے نال بھر ݙتے۔ تصوف دیاں تعلیمات لوکاں دی زندگی دے رُخ بدل ݙتے۔(7)۔ انھاں بزرگاں دی دینی تربیت اِتھوں دے لوکاں کوں علم ‘ معرفت تے تصوف توں روشناس کرایا۔ عشقِ حقیقی دی اَݨ ڄاݨ لوکاں چس چکھی تاں ہمدردی ‘ سخاوت ‘ بھرپی ‘ انکساری ‘مروت ‘ دل جوئی انھاںدی رِیت بݨی ۔ مذہب ‘اخلاق ‘ محبت تے محنت سماجی زندگی دی روح بݨ ڳئے تے زبان وی ایں ماحول توں رَڄ جھولیاں بھریاں۔ ہِیں کیتے سارے سرائیکی ادب اُتے تصوف دی چھاپ ݙسدی ہے۔

## سیاسی پس منظر
سیاسی لحاظ نال مسلماناں دی سندھ وچ آمد دے بعد کافی عرصہ تئیں ملتان دا علاقہ سندھ نال ڳنڈھیا رہیا۔ تمیم بن زید دی اچانک موت دے بعد ہر طرف افراتفری مچ ڳئی۔ کئی قبیلے باغی تھی ڳئے ۔ انھاں حالات وچ ملتان وی سندھ توں انج تھی ڳیا۔(8)۔ مگر منصورہ ‘ اُوچ تے ملتان اپݨی انفرادی سیاسی ‘ علمی تے ادبی حیثیت اُنویں برقرار رکھی۔ اے ترئے شہر علمی حیثیت وی رکھدے ہن تے سیاسی اہمیت دے حامل وی ہن۔ ٻارھویں صدی دے شروع وچ ملتان تے قرامطہ فرقے دا قبضہ تھی ڳیا۔ ایں فرقے نے مذہب اسلام وچ کئی بنیادی تبدیلیاں کیتیاں تے مسلماناں کوں مرتد قرار ݙتا ڳیا۔ سلطان محمود غزنوی پہلی واری قرامطہ دا قلع قمع کرݨ دی خاطر 1005ء وچ ملتان تے منصورہ تے حملہ کیتا آخر1010-11ء وچ ولا حملہ کر تے اے سارا علاقہ اپݨے قبضے وچ کر گھدا۔(9)۔سلطان محمود غزنوی قرامطہ فرقے نال تعلق رکھݨ والے سارے علمی ادبی سرمائے کوں وی ٻلوا ݙتا ہئی مگر انھاں عقائد دے اثرات اَڄاں تئیں سرائیکی مرثیے اُتے موجود ہن۔ غزنوی خاندان ایں علاقے تے تقریباً ݙو سو سال حکومت کیتی۔ ایندے بعد مغلیہ دور دا آغاز تھیندے ۔ اے علاقہ بے شمار حکمراناں دی لڑائیاں دا مرکز رہیئے۔ ملتان تے ناصر الدین قباچہ 1210ء توں1227ء تئیں حکومت کیتی۔1227ء وچ سلطان التمش اوچ تے ملتان کوں فتح کر گھدا۔ ایں علاقے وچ ایندے بعد جنگ جدل دا بازار گرم رہیئے۔ 1334ء وچ ابن بطوبطہ اوچ توں ملتان آیا او لکھدے:

’’اوچ توں میں ملتان ڳیااے شہر صوبہ سندھ دا صدر مقام ہے ۔ اَتے ایں صوبے دا امیر الامرا اِتھاں راہندے۔ ‘‘

1245ء وچ منگولاں وی کجھ وقت کیتے اوچ تے قبضہ کر گھدا ۔ول ملتان تے لنگاہ ‘ بادوزئی ‘ ترین ‘ خاکوانی حکومت کریندے ریہے۔ اینداآخری نواب مظفر خان ہئی جیڑھا میدان جنگ وچ سکھاں نال جنگ کریندا شہید تھی ڳیا۔(10) ایندے بعد 1849وچ اِتھاں انگریزی راج قائم تھی ڳیا ۔ ایں سارے تاریخی تے سیاسی عمل وچ ڈیرہ غازی خان تے ڈیرہ اسماعیل خان ملتان دے کٹھے ریہے۔ البتہ 1726ء وچ بہاول پور تے عباسی خاندان دی حکومت قائم تھی ڳئی ۔ ایندے بانی نواب صادق محمد خان اول عباسی ہن۔(11) عباسیاں دی اے اسلامی حکومت قیام پاکستان دے بعد پاکستان وچ ریاست دے ادغام تئیں قائم رہی۔ ایں دور وچ بہاول پور کوں کافی ترقی ملی۔ اسلامی قدراں کوں فروغ حاصل تھیا تے زبان و ادب کوں ودھݨ پھلݨ دا موقعہ ملیا۔ سرائیکی علاقے دے ایں سیاسی تے تاریخی پس منظر دا جائزہ گھنیجے تاں زبان دے لسانی تے ادبی ارتقاء دیاں کئی تہیں اساݙے سامݨے آندن۔ سندھ وچ اسلامی دور دے آغاز نال اِی زبان اُتے عربی ‘ فارسی اثرات پے۔ ہک طویل عرصہ تئیں سندھ ملتان دے کٹھے رہݨ نال آپس وچ لسانی رابطے ودھیے ۔ غزنوی دور وچ سرائیکی زبان اِچ اسلامی تعلیمات تے مبنی درس تے دینی رسائل دا وادھا تھیا۔ سلطنت دہلی نال اوچ ملتان دی وابستگی علمی ادبی وسعت دا سبب بݨی۔ قرامطہ دی حکومت ملتان اُتے قائم تھیوݨ دے سرائیکی مرثیے اتے ٻہوں اثر پے۔ اوں دور وچ سرائیکی مرثیہ عروج تئیں پڄا۔ 1857ء دی جنگ آزادی دے بعد سرائیکی مرثیہ ملتان توں لا تے لکھنؤ تئیں مجالس دی زینت بݨݨ لڳ پیا۔ انگریزی راج سرائیکی زبان دے سرمائے کوں نہ صرف محفوظ کیتا بلکہ فورٹ ولیم کالج دے قیام دے بعد چھاپہ خانہ لڳݨ نال اِتھوں سرائیکی کتاباں وی چھپݨ لڳ پیاں۔

اساکوں معلوم تھیندے جو سرائیکی ٻولݨ والے علاقے کوں کݙاہیں سُکھ دا ساہ نصیب نیں تھیا۔ کئی واری جنگاں تھیاں ‘ کئی واری حکومتاں قائم تھیاں تے تُرٹیاں ۔ جنگ و جدل دی ایں کیفیت اِتھوں دے واسیاں تے کئی اثرات چھوڑئیے۔ زندگی دی بے یقینی دے احساس ہک طرف لوکاں دی تہدیبی زندگی کوں نقصان پُڄایا تاں ݙوجھی طرف ادب وچ مایوسی ‘ مونجھ ملال تے بے پناہ اُداسی وڑ آئی۔ شخصی حکومتاں دے طفیل دانشوراں استعاراتی زبان دے استعمال کوں اختیار کیتا۔ تہہ دار تے پہلو دار ادب تخلیق تھیوݨ لڳا۔ ایں طرحاں سرائیکی علاقے دے ایں جغرافیائی ‘ معاشرتی ‘ مذہبی تے سیاسی پس منظرنے سرائیکی زبان تے ادب تے ٻہوں گھاٹے نقش چھوڑئیے تے ݙٹھا ونڄے تاں سارا سرائیکی ادب اپݨے ایں وسیب دی منہ ٻولیندی تصویر ہے۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان