open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
آیت اللہ العظمیٰ، شیخ محمد حسین نجفی

thumb|گرینڈ آیت اللہ محمد حسین نجفی

١٠ اپریل ١٩٣٢ کوں سرائیکی وسیب دے علاقے جہانیاں، ضلع خانیوال وچ پیدا تھئے تے برصغیر دے شیعہ مرجع دینی، آیت اللہ العظمیٰ سید علی نقی نقوی لکھنوی دے انتقال دے بعد مقام مرجعت تے فائز تھئے ہن. شیعہ مسلک دے اصول دے مطابق مرجع دینی(مجتہد العصر)، امام زمانہ؏ دے بعد حجت ہوندے. آیت اللہ العظمیٰ، شیخ محمد حسین نجفی، پاکستان دے شیعہ مدارس دی سرپرستی کریندن تے نجف اشرف، مرقد انور سیدنا علی المرتضیٰ ؏ وچ موجود دیگر مراجع دینی نال رابطے وچ ہوندن تے مشترکہ طور تے انہاں نال منسلک ہن.شیخ نجفی ‌ہݨ سرڳودھا رہندن.
## [[پاکستان]] وچ انہاں دے اساتذہ
1- آیت الله علامہ سید محمد باقر نقوی چکڑالوی

2- آیت اللہ علامہ سید محمد یار شاہ نقوی

3- آیت اللہ علامہ شیخ حسین بخش جاڑا

## نجف اشرف، [[عراق]] وچ انہاں دے اساتذہ
1- آیت الله محسن حکیم 

2- آیت اللہ سید جواد تبریزی

3- آیت اللہ آقا بزرگ تہرانی

4- آیت اللہ سید محمود شاہرودی

5- آیۃ اللہ میرزا باقر زنجانی

## کتاباں
- تفسیر فیضان الرحمن (دس جلد)

- مسائل الشریعہ (اردو ترجمہ وسائل الشیعہ )

- کواکب مضیئہ (اردو ترجمہ الجواہر السنیہ فی احادیث القدسیہ)

- احسن الفوائد فی شرح العقائد (اردو شرح اعتقاداتِ شیخ صدوق)

- اصول الشریعہ فی عقائد الشیعہ

- اعتقادات امامیہ (اردو ترجمہ و شرح رسالۂ لیلیہ از علامۂ مجلسی)

- قوانین الشریعہ فی فقہ الجعفریہ (2 جلد) (توضیح المسائل مفصل)

- خلاصۃ الاحکام (توضیح المسائل مختصر)

- اسلام اور حرمت غنا 

- اسلام اور حرمت ریش تراشی

- اسلام اور وجوب نماز جمعہ 

- عقد الجمعان (اردو ترجمہ مفاتیح الجنان)

- زاد العباد لیوم المعاد

- سعادت الدارین فی مقتل الحسین (ع)

- فیض الرحمن (اردو ترجمہ لؤلؤ و المرجان)

- حالات شہدائے خمسہ

- اثبات الامامۃ

- تحقیقات الفریقین فی حدیث الثقلین

- تجلیات صداقت فی جواب آفتاب ہدایت

- تنزیہ الامامیہ فی جواب مذہب شیعہ

- تنزیہ الامامیہ فی جواب مذہب شیعہ و تحفۂ حسینیہ

- ختم نبوت بر ختمی مرتبت (ص)

- آداب المفید و المستفید (اردو ترجمۂ منیۃ المرید)

- اصلاح المجالس و المحافل

- اصلاح الرسوم الظاہرہ بکلام العترت الطاہرہ

## حوالے
آیو سئیں

اج 15 دسمبر شام 3 وجے جگ مشعور شعر نور محمد صاحب ہمسر دی کتاب آیو سئیں دی تقریب پزیرائ وچ میڈی نظم جناب عمران اسد صاحب اپنڑی سوہنڑی دھمک والی آواز وچ سامعین دے اگوں پڑھی ایں تقریب اچ پروفیسر ڈاکٹر وکیل شاعر ادیب دانشور شاعر کاروباری حلقے تے عوام دی وڈی تعداد شامل ہئ ایں شاندار تے کامیاب محفل دے میزبان مشعور سرائیکی قوم پرست رہنما جام اظہر مراد صاحب ہن اے کٹھ فروزہ شہر اچ ہئ جیڑھا روھی چولستان دا نویکلا شہر ہے

صوفی تاج گوپانگ

December 15, 2017 at 10:19 PM 
## حوالے
اباضیہ

thumb|افریقہ وچ خوارج اباضیہ دا ہک مرکز
اسلام دے ہک اعتقادی فرقے خوارج دی ہک شاخ جیہڑی ہک رہنما عبداللہ بن اباض نال منسوب ہے۔ عقیدہ اے ہے کہ غاصب تے ظالم حاکم دے خلاف جنگ و جدال وچ اٹھ کھڑا تھیوݨ مذہبی فریضہ ہے۔ لہذا او بنو امیہ دے خلاف بار بار اٹھدے ریہے، اتھاں تک کہ مسلسل جنگ و جدال نے خود انہاں کوں صفحہ دنیا توں مٹا ݙتا۔ عبداللہ بن اباض نے تشدد دے بجائے رواداری برتی ہئی۔ اس واسطے اس دے پیروکار اج دے اس دور تک وی  اباضی فرقے دے پیروکاراں سے طور تے بچ گئے۔
اباضی ݙوجھی صدی ہجری وچ شمالی افریقا دی طرف نکل گئے ہن۔
اباضی زیادہ تر الجزائر دے علاقہ میزاب تے عمان وچ آباد ہن۔

## عقائد
مذہب اباضیہ کوں عام طور تے عبداللہ بن اباض تمیمیؒ دی طرف منسوب کیتا ویندے، جنہاں دی وفات ۸۰ھ وچ تھئی.  جبکہ علمی تے فکری اعتبار نال اس دا سرچشمہ ابوالشعثاءؒ کوں قرار ݙتا جاتا ہے۔ ابوالشعثاء جابر بن زیدؒ،  متوفی ۹۳ھ محدث، فقیہہ تے حضرت ابن عباس دے شاگرد ہن، دیگر مسالک دی طرح اباضیہ دے کول وی مسائل دے استنباط دے خاص مناہج تے فقہی اصول وضوابط ہن۔ فرقہٴ اباضیہ کوں ”اہلِ دعوت، اہل استقامت تے جماعة المسلمین“ دے نانواں نال وی ڄاݨا ویندا رہا ہے.

## ایں فرقے دے کتاباں
مشہور اباضی علماء وچ جنھاں کوں مرجعیت حاصل رہی ہے،  ابراہیم اَطّفش الجزائریؒ تے ابراہیم بن عمر بیوض الجزائری ہن۔ یہ ݙوہیں اباضیت وچ متشدد نی ہن، حتیٰ کہ آخرالذکر دے بارے وچ بعض  نے دعویٰ کیتا ہے کہ مرݨ توں پہلے انھاں نے اباضیت توں توبہ کرکے مالکی مسلک اختیار کیتا ہئی.  اگرچہ اباضیین اس دی سختی نال تردید کریندے ہن۔ خوارجِ اباضیین دے ہاں معتمد تے مستند کتاباں وچ، عقیدہ وچ نورالدین سالمیؒ دی مشارق الانوار، اصول فقہ وچ طلعة الشمس، فقہ وچ محمد اظفیشؒ دی شرح النبیل و شفاء العلیل،  سعدیؒ دی قاموس الشریعة تے احمد کندیؒ دی المصنف جیہی کتاباں ہن. جبکہ حدیث وچ مسند الربیع بن حبیبؒ کوں اتنی زیادہ اہمیت ݙے رکھی ہے کہ اوہ اینکوں اصح الکتب دے بعد کتاب اللہ دا مصداق تے صحیح بخاری و صحیح مسلم توں فائق قرار ݙیندے ہن۔

## اومان، اباضی یا معتدل خوارج دا موجودہ مرکز
اس وقت خوارجِ اباضیین دی بڑی تعداد الجزائر، تونس، لیبیا، مشرقی افریقہ تے سلطنت عمان وغیرہ وچ آباد ہے۔ عمان کوں انہاں دی مذہبی تے فکری سرگرمیاں دا مرکز قرار ݙیویج سگدا ہے کیوں کہ ہک اندازے دے مطابق اتھوں دے پچھتّر فیصد باشندے اباضی ہن۔ شیخ ابوزہرہ مصری فرمیندے ہن کہ ایہ فرقہ خارجیاں وچ سب توں معتدل تے فکر ورائے وچ عام اہل سنت مسلماناں نال زیادہ قریب، غلو تے انتہاپسندی توں الگ ہئی، نیز اوہ لکھدے ہن کہ ایہا وجہ ہے کہ عالمِ اسلام دے بعض اطراف وچ یہ ہݨ تک موجود ہن۔“ (تاریخ المذاہب الاسلامیہ مترجم: ۱۰۷)
یاقوت حمویؒ نے وی اپݨے دور دے باشندگان عمان دی اکثریت کوں اباضی قرار ݙتا ہے، اوہ آہدے ہن:

”أکثر أہلہا في أیامنا خوارج اباضیة، لیس بہا من غیر ہذا المذہب الا طاری غریب، وہم لا یخفون ذٰلک“ (معجم البلدان ۴/۱۵۰)

ترجمہ: ساݙے زمانے وچ عمان فے اکثر باشندے اباضی خوارج ہن تے سوائے کہیں اجنبی نووارد شخص دے اباضیہ دے علاوہ فرقے کوں منݨ والا کوئی شخص نی تے اباضیین اپݨے عقائد کوں لکیندے وی نی ۔

## حوالے
ابان بن سعید بن العاص

ابان بن سعیدبن العاص صحابی رسول تے مکہ مکرمہ دے خاندان قریش دی سرکردہ شخصیت ہن. 
## حیات مبارکہ
 
ابان ناں، سلسلہ نسب ایہ ہے، ابان بن سعید بن العاص بن امیہ بن عبد شمس بن عبد مناف بن قصی بن کلاب بن مرہ بن کعب بن لوی القرشی الاموی، ماں دا ناں ہند بنت مغیرہ ہئی، انہاں دا سلسلۂ نسب پنجویں پشت تے عبد مناف تے آنحضرتﷺ نال مل ویندا ہے۔کجھ عرصے تک آبائی مذہب دی لاج تے ہم چشماں دی طعنہ زنی دے خیال توں خاموش ریہے لیکن زیادہ ݙینہاں تک جذبہ حق نہ دب سکا تے غزوہ خیبر توں پہلے مشرف باسلام تھی گئے تے اسلام دے بعد ہی ہجرت دی سعادت وی حاصل کیتی۔

اسلام گھناوݨ دے بعد ہی آنحضرتﷺ نے ہک سریہ دا امیر بݨا کے نجد روانہ کیتا، اتھوں کامیاب تھی کے واپس تھئے تاں خیبر فتح تھی چکا ہئی، ہوں وقت ابوہریرہ وی مہاجرین حبش دے نال واپس تھئے ہن، ݙوہاں نے عرض کیتی یا رسول اللہؐ خیبر دے مال غنیمت توں کجھ اساں لوگاں کوں وی مرحمت تھیوے، انہاں وچ تے ابوہریرہ وچ پہلے توں کجھ مخالفت ہئی، انہاں نے آکھا یا رسول اللہؐ انہاں لوگاں کوں نہ ݙیواہے، ابان کوں غصہ آ گیا بولے پہاڑ دی بھیݙی لتھی » (بلی توں چھوٹا ہک جانور) اوہ وی بولی!آنحضرتﷺ نے ݙوہاں کوں خاموش کیتا۔ نجد دی مہم دے علاوہ انہاں کوں ݙوجھے سریاں دی امارت وی عطا کیتی گئی۔

## حوالے
ابان بن عثمان

**ابان بن عثمان** (عربی نام:  أبان بن عثمان بن عفان الأموي القرشي)  ابان بن عثمان بن عفان بن ابو العاص بن امیہ بن عبد شمس اموی قریشی، آپ دی والدہ عمرو بنت جندب بن عمرو دوسی ہن، کنیت ابو سعید۔ آپ دی جائے پیدائش و وفات مدینہ منورہ ہے. 
## حالاتِ زندگی
سیرت و مغازی وچ سب توں پہلے تالیف کرݨ والیاں وچ ابان بن عثمان دا ناں آندا ہے انہاں دی ولادت 20ھ تے وفات 100ھ ہے تابعین وچ انہاں نے حدیث فقہ تے مغازی دے عالم دی حیثیت نال شہرت پاتی۔ مغازی دی سب توں پہلی کتاب انہاں نے مرتب کیتی جینکوں مغیرہ بن عبد الرحمن نے روایت کیتا ہئی.  مغیرہ بن عبد الرحمن نے کجھ مغازی ابان بن عثمان توں روایت کیتے ہن تاریخ یعقوبی نے وی اس دا ذکر کیتا ہے بعد دے سیرت نگاراں نے بطور سیرت نگار دی بجائے بطور راوی انہاں دا ذکر کیتا انہاں کوں صاحب المغازی توں زیادہ شہرت بطور محدث مسلمہ ہے کیونکہ انہاں دے پتراں عبد الرحمن، ابو الزناد تے الزہری نے انہاں توں روایت کیتی ہے۔

مغازی وچ انہاں دی اصطلاحی معناں وچ کتاب نہ ہئی بلکہ سیرت دے بارے وچ اخبار دا مجموعہ ہئی۔ اس مجموعے توں وی اڳوں کجھ منتقل تاں نہ تھا لیکن اس مجموعے نے ابان بن عثمان کوں مغازی یا سیرت دا پہلا مؤلف بنا ݙتا ۔
کبار تابعین وچ آپ دا شمار تھیندے،جنگ جمل وچ عائشہ رضی اللہ عنہا دا ساتھ ݙتا، مدینہ دے ݙاہ فقہا وچوں ہک ہن ،بہت کم احادیث آپ توں مروی ہن،سیرت نبوی دے موضوع تے سب توں پہلے انہاں نے ہی لکھا، انہاں دی کتاب المغازی عہد اسلام دی قدیم کتب وچ شمار تھیندی ہے۔ عبدالملک بن مروان دے زمانے وچ83-76ھ تک مدینہ منورہ دے گورنر ریہے۔ 83ھ وچ معزول تھئے۔ بقیہ زندگی امارت وسیاست توں دور ریہے،علم کیتے اپݨے آپ کوں پوری طرح وقف کر ݙتا ہانے۔ آخر عمر وچ آپ کوں فالج تھی گیا تے تھوڑا جیہا ݙورا پن آ گیا ہئی۔ سن 105ھ وچ آپ دا انتقال تھی گیا۔

## حوالے
ابرار

ابرار سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔
 
## نمونہ کلام
 
### ݙوہڑہ
 
دستور فراق دی دنیا دا رت پی کے جگر دی چس لیندائے.
 
جہڑی رُنیاں ای پوری نہی ھوندی انسان نوں اتنڑی کس لیندائے.
 
بھُلا ودا ایں توں ابرار دا دل کر نبیاں نوں بے وس لیندائے.

یوسف دا ہجر یعقوب جیہاں توں اکھیاں دا چاننڑ کھس ای لیندائے.

### ݙوہڑہ
متهے لگ بیمار دے ساہاں دا ضامن ۔ توڑے آ کے واپس ول ونج

میں تاں سئے سمجهایا اے اکهیاں نوں ۔ دس لڑهدی ہنج دے حل ونج

تے ہنڑ ہسڑ "ابرار" مریندی پئی اے ۔ کجھ آپ اودر نوں ٹهل ونج

تیرے بنڑ ڈٹهیاں پیا مردا هاؤں ۔ او جیڈا شیر خدا دا ایں ٹل ونج

### ݙوہڑہ
میں تاں غربت نوں استاد سمجھیناں

جس وڈے وڈے سبق سکھائے چا

..

اس سجنڑ دے روپ اچ دشمنڑاں دے 

مونہوں نقلی پردے لاھے چا 

..

ارمان لاچار نوں بہوں ہویائے 

رکھ دل تے سل منوائے چا 

..

لئے کاغذ ناں کر شاعری دا 

سارے دکھ ابرار لکھائے چا

### ݙوہڑہ
لگے کلر جے سنگت دے ایریاں تے مضبوط چوبارے ہل ویندن 

سوکے کاٹھ دے وانگوں بندیاں نوں لگے گھونڑ تاں اندروں گل ویندن

ڈٹھے وقت دے شاہ وی پھاسی لگدے جداں بخت دےساۓ ڈھل ویندن

کوئ بشر ابرار غریب نہ ہووے بندے غربت ویکھ کے مل ویندن
## حوالے
ابرار الحق

ابرار الحق (ولادت: 21 جولائی، سال نامعلوم) ہک پاکستانی بھنگڑا گلوکار ہے۔ ایں دے پہلے البم "بلو دے گھر" تے ایں دا ناں صرف "ابرار" درج ہے۔ "بلو دے گھر" ایں دا سب توں مشہور گیت ہے۔ گلوکار بݨݨ توں پہلے ابرار لاہور دے ایچی سن کالج وچ استاد دی حیثیت نال متعین ہئی۔ اوہ نسبی طور تے کاہلوں جٹ/جاٹ ہے۔

### باقاعدہ سٹوڈیو البمز
* بلو دے گھر (1995ء)
* مجاجنی (1997ء)
* بے جا سائیکل تے (1999ء)
* میں گڈی آپ چلاواں گا (2000ء)
* اساں جانا مال و مال (5 فروری 2002ء)
* نچاں میں اودے نال (1 اگست، 2004ء)
* نعرہ ساڈا عشق اے (مارچ، 2007ء)
## حوالے
ابراہام لنکن

[thumb|[امریکی صدر ابراہام لنکن]]
ہک ڈاکیے تے کلرک توں زندگی شروع کر کے امریکا دا سولہواں صدر بݨا۔ اپݨی ذاتی محنت نال قانونی امتحان پاس کر گھدا۔ وکالت دا پیشہ اختیار کیتا۔ آہستہ آہستہ امریکن کانگرس دا رکن بݨ گیا۔ 1856ء وچ امریکا دی جمہوری جماعت وچ شامل تھی گیا۔ 1860ء وچ امریکا دا صدر منتخب تھیا۔ 1864ء وچ دوبار صدر منتخب تھیا۔ 1863ء وچ حبشیاں دی آزادی دا اعلان کیتا۔ حبشیاں کوں غلامی توں آزاد کراوݨ دی سر توڑ کوشش کیتی۔ او انسان کوں انسان دا غلام ہووݨا غیر فطری سمجھدا ہئی۔

1865ء وچ کہیں پاگل نے اونکوں اوں وقت گولی مار کے قتل کر ݙتا جݙݨ اوہ فورڈ تھیٹر وچ ڈراما ݙیکھدا پیا ہئی۔

## حوالے
ابراہام ڈی موافر

thumb|ابراہام ڈی موافر

ابراہام ڈی موافر،  فرانسسی ریاضی دان ہئی جیہڑا 26 مئی 1667ء کوں فرانس وچ پیدا تھیا۔ ایں دی وجہ شہرت ڈی موافر کلیہ ہے۔ اوہ آئزک نیوٹن،  ایدمنڈ ہیلی تے جیمز اسٹرلنگ دا دوست ہئی۔ اوں نے نظریۂ احتمال تے ہک کتاب وی لکھی۔ جیویں جیویں اُوں دی عمر ودھدی گئی اوہ زیادہ تھکدا گیا تے اُونکوں سمہݨ کیتے زیادہ وقت درکار تھیوݨ لگا۔ اُوں نے مشاہدہ کیتا کہ اونکوں ہر رات 15 منٹ زیادہ سمہݨا پوندا ہے۔ اُوں نے اپݨی موت دے ݙینہ دا صحیح تخمینہ لایا کہ جیں ݙینہ اونکوں سمہݨ کیتے 24 گھنٹیاں توں زیادہ وقت درکار ہوسی اوں ݙینہ او مر ویسی. آخر کار اوندے تخمینے دے تقریباً مطابق 27 نومبر 1754ء کوں لندن انگلستان وچ اُوں دا انتقال تھی ڳیا۔
## حوالے
ابراہیم اسماعیل چندریگر

ابراہیم اسماعیل چندریگر پاکستانی سیاست دان، 1897ء وچ احمد آباد وچ پیدا تھئے۔ آپ نے ممبئی یونیورسٹی توں قانون دی ڈگری حاصل کیتی تے احمد آباد وچ وکالت شروع کیتی۔ 1924ء وچ احمد آباد میونسپل کارپوریشن دے رکن بݨے تے 1937ء وچ بمبئی اسمبلی دے رکن چݨے گئے۔ اگلے سال بمبئی اسمبلی وچ مسلم لیگ پارٹی دے ڈپٹی لیڈر منتخب تھئے۔ 1940ء توں 1945ء تک بمبئی مسلم لیگ دے صدر وی ریہے۔ 1947ء وچ جݙݨ مسلم لیگ ہندوستان دی عارضی حکومت وچ شامل تھئی تاں لیگ سے نمائندے دی حیثیت نال وزارت تجارت دا قلمدان انہاں دے سپرد کیتا ڳیا۔ اوں سال جینوا وچ اتحادی قوماں دی تجارتی کانفرنس وچ برصغیر دی نمائندگی وی کیتی۔ آزادی دے بعد پاکستان دی مرکزی کابینہ وچ اگست 1947ء تا مئی 1948ء تے اگست 1955ء تا اگست 1956ء وزیر ریہے۔

### گورنر

فروری 1950ء تا نومبر 1951ء صوبہ سرحد دے تے نومبر 1951ء تا مئی 1953ء صوبہ پنجاب دے گورنر ریہے۔

### وزیر اعظم

17 اکتوبر 1957ء توں 16 دسمبر 1957ء تک پاکستان دے وزیر اعظم ریہے۔

### وفات

26 دسمبر 1960ء کوں وفات پاتی۔
## حوالے
ابراہیم الفزاری

**ابراھیم الفزاری** دے ناں نال معروف ایں مسلم سائنسدان دا مکمل ناں ابو اسحاق ابراھیم بن حبیب بن سلیمان بن سمورہ بن جندب الفزاری ہے جنہاں دا زمانۂ تحقیقات تاریخی اندازیاں دے مطابق ماہرین نے اٹھویں صدی لایا ہے۔ دستاویزات دی تکمیل تے انسائیکلوپیڈیا دی مناسبت نال ایں ڳال دا ذکر وی ہک رسم دے طور تے کر ݙیوݨا ضروری ہے کہ انہاں دا پس منظر خالص عرب تے یا ول خالص فارسی ہوݨ دے بارے وچ درست تے حتمی معلومات نی ۔

خلافت عباسیہ دے دور وچ خلیفہ ہارون الرشید دے تحقیقاتی اداریاں نال وابستگی رہی۔ علم فلکیات تے تحقیق و تصنیف کیتیاں جنہاں وچ اسطرلاب تے سالنامہ دی ترتیب وی شامل ہن۔ ہارون الرشید دے آکھݨ تے یعقوب بن طارق دی شراکت وچ ہندوستانی فلکیاتی تحریراں دا عربی وچ ترجمہ کیتا، ایہ کتاب 750ء وچ بیت الحکمہ بغداد وچ الزیج علی سنی العرب دے ناں نال تکمیل کوںٻ پہنچی۔

انہاں دے بیٹے دا ناں وی مماثلت دے نال محمد الفزاری ہئی، جیہڑا خود وی اپݨی جگہ ہک فلکیات دان ہن۔ ابراھیم الفزاری دا انتقال 777ء وچ تھیا۔
## حوالے
ابراہیم اول

ابراہیم اول 1640ء توں 1648ء تک خلافت عثمانیہ دی باگ ڈور سنبھالݨے والے سلطان ہن۔ اوہ 5 نومبر 1615ء کوں استنبول وچ پیدا تھئے تے 12 یا 18 اگست 1648ء کوں وفات پاتی۔ اوہ سلطان احمد اول دے بیٹے ہن۔ انہاں دی والدہ،  ماہ پیکر سلطان ہن۔
thumb|دستخط
thumb|خلیفہ ابراہیم I

ابراہیم اول نے ترئے شادیاں کیتیاں۔ 
پہلی شادی یوکرائن دی ترحان حاتس نال کیتی۔  (انہاں توں محمد چہارم پیدا تھئے)۔
ݙوجھی شادی سربیا دی صالحہ دلاسب نال کیتی۔  (انہاں توں سلیمان دوم پیدا تھئے)۔
تریجھی شادی پولینڈ دی خدیجہ معزز نال کیتی۔  (انہاں وچوں احمد دوم پیدا تھئے)۔

## حوالے
ابراہیم بن ادھم

خواجہ ابراہیم بن ادہم، بادشاہِ بلخ جنہاں نے اللہ دی خاطر سلطنت کوں خیرباد آکھ ݙتا. 
thumb|Abou Ben Adhem Shrine Mosque ابراہیم بن ادہمؒ دا مزار تے مسجد
ولادت با سعادت 159ھ مطابق 795ء وچ مکہ مکرمہ وچ تھئی۔
بیعت و خلافت آپؒ نے فضیل بن عیاض توں پاتی۔  تے نال امام باقرؒ ،خواجہ عمرانؒ بن موسی بن زید الراعی،شیخ منصور السلمیؒ اورخواجہ اویس قرنیؒ توں ویی خرقہ خلافت پاتا ہانے۔ جنید بغدادیؒ دے بقول آپؒ فقراء دے تمام علوم و اسرار دی کنجی ہن۔ آپؒ دا مشہور قول ہے کہ جیہرلے گناہ دا ارادہ کرو تاں خدا دی بادشاہت توں باہر نکل ونجو۔

## وصال
آپؒ دے سال وفات دے بارے وچ اختلاف ہے بہرحال مختلف روایات دی روشنی وچ آپؒ دی وفات (160ھ / 876ء تے 166ھ/894ء) دے عرصہ دے دوران قرار پیندی ہے۔ ہک روایت دے مطابق26 جمادی الاولی 161ھ کوں وصال فرمایا، 
آپؒ دے مزار دے متعلق وی اختلاف ہے کجھ لوگاں دا خیال ہے کہ آپؒ شام وچ مدفون ہن۔ بعض روایات دے مطابق آپؒ کوں بلاد روم دے ہک بحری جزیرہ وچ سپرد خاک کیتا گیا۔ ہک روایت دے مطابق آپؒ دا مزار بغداد ( عراق) وچ ہے ہک خیال ایہ وی ہے کہ آپؒ بلاد روم دے ہک قلعہ’’ سوقین‘‘ وچ مدفون ہن۔ شہزادہ دارا شکوہ قادری  نے آپؒ دا شام وچ مدفون ہووݨ زیادہ درست تسلیم کیتا ہے۔ ہک جگہ آپؒ دا مزار مبارک شام وچ حضرت لوط علیہ السلام دے مزار پرانوار دے قریب زیارت گاہِ خواص وعوام ہے۔
## حوالے
ابراہیم بن اغلب

thumb|اغلبی درہم
عہد عباسی دا ہک حاکم (184ھ تا 196ھ) خلیفہ ہارون الرشید دے عہد وچ شمالی افریقہ وچ آئے ݙینہ بغاوتاں برپا رہندیاں ہن۔ ابراہیم اغلب والیے زاب نے باغیاں کوں شکست ݙے کے تمام ملک وچ امن و امان بحال کر ݙتا تے 184ھ وش سلطنت بنو اغلب دی بنیاد رکھی۔ اوں نے قیروان دے نال عباسیہ ناں دا ہک نواں شہر وسا کے اینکوں دارلحکومت بݨایا۔ ہارون الرشید نے افریقا دی مارت مستقل طور تے اوں دی تحویل وچ ݙے ݙتی۔ ابراہیم دی حیثیت ݙوجھے صوبائی گورنراں دی نہ ہئی۔ اوہ تمام امور وچ خود مختار ہئی تے خلیفہ کوں صرف 40 ہزار درہم سالانہ خراج ادا کریندا ہئی۔ اوں نے ٻارہاں سال تک بڑے امن و امان نال حکومت کیتی تے اوں دے بعد اوں دے بیٹے ابو العباس عبد اللہ نے تے ول 201ھ وچ زیادۃ اللہ نے حکومت دی باگ ݙور سنبھالی۔ اوں دے دور وچ مسلماناں نے سسلی تے صقلیہ تے قبضہ کیتا۔

## ٻیا ݙیکھو
*بنو اغلب
## حوالے
ابراہیم بن حضین اسدی

ابراہیم بن حضین اسدی شہدائے کربلا وچوں ہن۔ جنہاں نے واقعہ کربلا وچ امام حسین دی فوج وچ شمولیت اختیار کیتی۔
## حوالے
ابراہیم بن عبداللہ علویؒ

٧٦٣ء دے دوران حضرت علی دے خاندان توں ہن۔ تے محمد المعروف نفس ذکیہ دے بھائی ہن۔ خاندان عباسی دی خلافت دے مخالف تے خاندان علی دی خلافت دے حامیاں دے قائد ہن۔ اہل بصرہ دی مدد نال عباسیاں دے خلاف بغاوت کیتی۔ کجھ عرصے تک اہواز، ایران تے واسط وغیرہ دے علاقیاں تے قابض رہے۔ ول عباسیاں نے یورش کر کے انہاں دا زور توڑ ݙتا۔ دریائے فرات دے کنارے عباسیاں دا مقابلہ کریندے ہوئے شہید تھئے۔
## حوالے
ابراہیم بن ولید

ابراہیم بن ولید، پورا ناں ابراہیم بن ولید بن عبد الملک (عہد:126ھ/744ء تا 127ھ/745ء) (عربی زبان وچ : ابراهيم ابن الوليد بن عبد الملك‎، انگریزی زبان وچ : Ibrahim ibn al-Walid) ہک اموی خلیفہ ہئی۔ اس ٻہوں گھٹ وقت کیتے حکومت کیتی ہئی۔ یزید ثالث دی 126ھ وچ وفات دے بعد تخت نشین تھا۔ ابراہیم بن ولید ذی الحجہ 126ھ وچ تخت تشین تھیا۔ یزید ثالث نے حکومت دے مفاد کیتے کوئی کم نہ کیتا ہئی۔ اوہ کمزور تے برائے ناں خلیفہ ہئی بالکل ہیں طرح ابراہیم بن ولید نے وی حکومت کیتے کوئی کم سر انجام نہ ݙتا تے اوہ وی بے حد کمزور تے برائے نام خلیفہ ہئی۔ 127ھ وچ خلافت دے تھوڑے عرصے بعد ہی اوہ اپݨے مخالفاں دے خوف توں حکومت چھوڑ کے بھڄ نکلا۔ اس اپݨے عہد وچ عبدﷲ ابن عمر کوں عراق دا والی مقرر کیتا ہئی. ابراہیم بن ولید دے والد دا ناں ولید بن عبدالملک ہئی۔ اس دی تعلیم دے بارے وچ کوئی خاص معلومات حاصل نی ۔

## بیعت وچ اختلاف
ابراہیم بن ولید ہک برائے نام خلیفہ ہئی کیونکہ اس دی خلافت کوں تسلیم نی کیتا گیا۔ صرف چند لوگاں نے بیعت کیتی ہئی۔ اکثریت نے بیعت نہ کیتی ہئی۔ اوہ کݙہیں خلیفہ دے لقب نال پکارا ویندا تے کݙہیں امیر دے لقب نال پکارا ویندا ہئی۔ ہک جمعہ وچ لوگاں نے اینکوں خلیفہ آکھ کے سلام کیتا تے ݙوجھے جمعہ کوں محض امیر دے لقب نال، آئندہ جمعہ کوں نہ خلیفہ آکھا تے نہ امیر آکھا۔ ابراہیم بن ولید ہیں تذبذب دے عالم وچ چار مہینے دے عرصہ تک خلافت تے فائز ریہا۔ ہک روایت دے مطابق اوہ کل ستر (70) ݙیہنہ تک خلیفہ ریہا۔
## حوالے
ابراہیم جلیس

ادیب تے صحافی ہن۔ حیدر آباد دکن وچ پیدا تھئے۔ علی گڑھ مسلم یونیورسٹی وچ تعلیم پاتی۔ 1948ء وچ پاکستان آ گئے۔ کجھ عرصہ فری لانسر رہے۔ ول روزنامہ جنگ کراچی دے ادارہ تحریر وچ بطورِ کالم نویس شامل تھی گئے۔ 1972 وچ روزنامہ حریت کراچی تے 1976ء وچ روزنامہ مساوات کراچی دے مدیر مقرر تھئے۔ 14 سال دی عمر وچ پہلا مضمون حیدرآباد دکن فے مؤقر روزنامہ رہبر دکن وچ شائع تھیا۔ تے اتھاؤں ادبی زندگی دا آغاز تھیا۔ تصانیف وچ افسانیاں دے پنج مجموعے (چالیس کروڑ بھکاری، آزاد غلام، دو ملک ایک کہانی، جیل کے دن جیل کی راتیں، زمین جاگ رہی ہے) ہن۔ روس، چین تے امریکا دے سفرنامے تے ہک سٹیج ڈراما "اجالے سے پہلے" قابلِ ذکر ہن۔
## حوالے
ابراہیم دوپاسیؒ

ولادت 828ھ تے وفات بمقام تحصیل دھادڑ مورخہ 895ھ کوں تھئی. آپؒ دا نسب حضرت سید خواجہ ابراہیم پیر دو پاسی بن حضرت سید خواجہ میر ہیبت خان بن حضرت سید خواجہ شمس الدین محمد ابراہیم یک پاسی مودودی چشتی حسنی ال حسینی، اے. 
## [[زندگی]] مبارک
حضرت سید خواجہ ابراہیم پیر دو پاسی مودودی چشتیؒ دا مزار درہ بولان دے دہانے پروا تے واقع ہے۔ آپؒ دو پاسی دے لقب نال مشہر ہن.  قدیم بلوچاں وچ گنتی صرف ویہ تک ہوندی ہئی، بلوچی وچ ویہ کوں گیست آہدے ہن.  ہیں طرح چالہی کوں ݙو گیست،  سٹھ کوں سہ گیست تے سو کوں پنچ گیست آہدے ہن، ہیں طرح وقت دا پیمانہ وی گھنٹیاں دے حساب نال نہ تھیندا ہئی، بلکہ چویہہ گھنٹے کوں اٹھ حصیاں وچ تقسیم کیتا ویندا ہئی تے ہر حصّہ ہک پاس سݙویندا ہئی، خواجہ صاحب دا لقب دو پاسی ہیں دی مناسبت نال مشہور ہے کہ حاجت مند دی دعا اللہ دے دربار توں صرف ݙو پاس وچ قبول کرویندے ہن.  
## حوالے
ابراہیم سرہندی قادری

( متوفی 29 شوال 1021ھ )
**شیخ ابراہیم مخزنی سرہندی قادری** محدث، مفسر، متصوف جیہڑے سلسلہ قادریہ وچ حضرت شاہ قمیص قادری متوفی 992ھ / 1584ء دے مرید تے مولانا نظامی گنجوی دے ݙو واسطیاں توں شاگرد ہن تے انہاں دی کتاب مخزن اسرار کوں سب توں پہلے ہندوستان وچ انہاں نے رائج تے شاملِ درس کیتا۔  آپ ایں کتاب دا کثرت نال درس ݙیندے ہن ایں واسطے انہاں دی نسبت نال ہی **مخزنی** مشہور تھی ڳئے۔ 
## حالاتِ زندگی
**ابراہیم سرہندی قادری** سیدنا حضرت ابو بکر صدیق دی اولاد توں ہن۔ شجرہ نسب ایں طرح ہے :

شیخ ابراہیم بن شیخ عبد الرحمن المعروف شیخ میتہا اندودی بن شیخ خلیل اللہ بن شیخ محمد بن شیخ عبد اللہ بن شیخ عمر بن عثمان بن شیخ محمد بن علی بن ابو طالب بن علی بن ابو محمد قاسم بن علی بن جعفر بن شیخ محمد بن علی بن حسن بن شیخ محمد بن نصر بن قاسم بن شیخ محمد بن عبد اللہ بن عبد الرحمن بن قاسم بن محمد بن امیر المومنین ابو بکر صدیق۔
**ابراہیم سرہندی قادری** ہوراں اکثر علوم حاجی ابراہیم سرہندی توں حاصل کیتے تے صرف ہک واسطے نال مولانا جامی نال وی تعلقِ خاطر ہئی۔
آپ دا وصال 73 سال دی عمر وچ 29 شوال 1021ھ وچ تھیا تے سرہند وچ روضہ شاہ ابو بخاری دے صحن وچ دفن تھئے۔

## حوالے
ابراہیم عادل شاہ اول

یوسف عادل شاہ (بانی عادل شاہی) دا چھوٹا بیٹا اے.  اپݨے وݙے بھائی اسماعیل عادل شاہ دی وفات تے اوں دے نا اہل بیٹے کوں بیجاپور دے تخت توں لہا کے خود بادشاہ بݨ گیا۔ سنی مذہب کوں سرکاری مذہب قرار ݙتا۔ ایرانی تے ترکی منصب داراں دی جگہ دکنی تے حبشی افسر مقرر کیتے۔ انہاں برطرف شدہ افسراں کوں وجے نگر دے راجا نے معقول منصب ݙے ݙتے۔ لیکن راجا کوں خود معزول تھی کے ابراہیم دی مدد گھنݨی پئی۔ ابراہیم (دور حکومت 1534 توں 1557) نے بھاری رقم گھن کے معزول راجا کوں وجیا نگر وچ بحال کرایا۔ بیدر، احمد نگر تے گولکنڈہ دی فوجاں کوں شکستاں ݙتے۔ ہر طرفوں اطمینان حاصل کر کے ابراہیم نے عیش و نشاط دی طرف توجہ کیتی تے صحت برباد کر گھدی۔ ایں دے عہد وچ حکومت دے حسابات مراٹھی زبان وچ تیار تھیندے ہن۔
## حوالے
ابراہیم عادل شاہ دوم

ابراہیم عادل شاہ ثانی (1556 – 12 ستمبر 1627) بیجاپور سلطنت عادل شاہی سلطنت دے ہک سلطان ہن۔

سلطان بیجاپور سلطنت،  علی عادل شاہ تے چاند بی بی دا بیٹا ہئی.  پیو دے قتل دے بعد ݙاہ سال دی عمر وچ تخت تے بیٹھا۔ نہایت منتظم تے روشن خیال فرماں رواں ہئی۔ صوبیاں دا نظم و نسق اعلٰی پیمانے تے کیتا تے ارضیات دے بندوبست دی خاطر رجسٹر مرتب کروائے۔ تعمیرات دا بہت شوقین ہئی۔ شعر و سخن دا دلدادہ تے موسیقی دا رسیا ہئی۔ موسیقی دی مشہور تصنیف (نورس) ہے، جس وچ مختلف راگݨیاں کیتے گیت لکھے ہن۔ ایں نے فارسی دی بجائے اردو کوں ملک دی دفتری زبان قرار ݙتا۔ فارسی دا مشہور شاعر ظہوری ایں دے دربار نال وابستہ ہئی۔

## حوالے
ابراہیم قلی قطب شاہ

** ابراھیم قلی قطب شاہ** (1518 - 5 جون 1580)۔ بھارت دے جنوبی حصے وچ واقع سلطنت گولکنڈہ دے قطب شاہی خاندان دے تریجھے سلطان ہن۔ ایہ قطب شاہی خاندان دی پہلی شخصیت ہئی جنہاں نے سلطان لقب استعمال کیتا۔ انہاں دا دور 1550 توں 1580 تک رہا۔
ابراھیم دے بھائی، جمشید قلی قطب شاہ نے اپݨے والد دا قتل کیتا، وݙے بھائی دی اکھیاں کڈھا ݙتے تے خود سلطنت دی گدی تے ٻیہ گیا۔ ایں حال وچ ابراھیم بھڄ کے وجے نگر سلطنت دے راجا الیا رامارایا دے ہاں مہمان دی طرح رہے۔ اتھائیں انہاں کوں تیلگو زبان نال لگاؤ تھی گیا، جیہڑا اڳوں چل کے اپݨے دور تے اپݨی سلطنت وچ فروغ تیلگو کیتے انتظامات کیتے۔ ابراھیم نے اپݨی سلطنت وچ کئی ہندواں کوں اعلٰی عہدیاں تے، ماموری عہدیاں تے، فوج وچ تے سفارتی امور دے عہدیاں تے فائض کیتا۔
جمشید دے بعد اوں دے بیٹے سبحان قلی قطب شاہ جانشین تھیا تاں ابراھیم وجے نگر توں گولکنڈہ آئے تے سلطنت واپس گھن گھدی۔ جنگ تلی کوٹا جنگ دے بعد آدونی تے ادئےگری قلعیاں تے فاتح رہے تے مقبوضہ بݨا گھدا۔
ابراھیم قلی قطب شاہ دے دور وچ علم و فنون کافی عروج تے رہے۔ اردو ادب دے نال نال تیلگو ادب دی وی کافی اچھی خدمت تھئی۔ ابراھیم دے دربار وچ تیلگو شعرا مثلاً سینگناچاریہ، ادنکی گنگادھر، کندوکورو ردرا کوی قابل ذکر ہن۔ ابراھیم دے دربار وچ عربی تے فارسی دے شعرا وی ہن۔ تیلگو ادب وچ ابراھیم کوں “ مالکی بھاراما“ دے ناں نال ڄاݨا ویندا ہے۔ ایہ اپݨی رعایا دا خاص خیال رکھݨ وچ کافی مشہور ہن۔ انہاں دے دور وچ گولکنڈہ قلعے دی مرمت تے حسین ساگر دی تعمیر تے ابراھیم باغ کوں بݨوایا۔ مکی دروازے دے کتبیاں وچ، ابراھیم کوں عمدہ و اعلیٰ حکمران ݙسیا گیا اے۔ علالت دی وجہ نال انہاں دی وفات 1580 وچ تھئی۔

## حوالے
ابراہیم محمد الحمیدی

سابق شمالی یمن دے صدر جنہاں دا عرصہ صدارت 14 جون 1974ء تا 12 اکتوبر 1977ء ہے۔ انقلاب دے ذریعے برسرِ اقتدارآئے۔ 12 اکتوبر 1977ء کوں قتل کر ݙتے گئے۔
## حوالے
ابراہیم واصف

ابراہیم واصف عمرانی سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔ 
## ڄم پل
یارو کھوسہ دیرہ غازی خاں نال تعلق ہے۔ پہلی مارچ ١٩٨٦ کوں ڄمے۔
## نمونہ کلام

### قطعہ
نفرت اپݨی رُول گِھدی کر

رس لہجے وچ گُھول گِھدی کر

واصف جِھݨکاں ݙیندیں ݙیندیں

پیار دی بُولی بُول گِھدی کر

### قطعہ
دریا وہندے سُک وی سگدن

ݙینہہ زندگی دے مُک وی سگدن

مردہ واصف آکڑیے ہوندن

جو ہِن زندہ جھُک وی سگدن

### غزل
کڈھانوݨ دھاڑ آ ویندے

کلیجہ ساڑ آ ویندے

جگر وچ نیر نئیں لکدا

اکھیں کوں پاڑ آ ویندے

اے غم تیݙا سیاݨاں ہے

کلہیپا تاڑ آ ویندے

ہمیشہ سر امیدیں دا

اے سولی چاڑ آ ویندے

فکر باڑیا ودا ہوندے

مٹانوݨ باڑ آ ویندے

میݙا دشمن سجݨ والی

ایں گھن کے آڑ آ ویندے

مسیں واصف سنبھلداں میں

ستم کر کاڑ آ ویندے

ابراہیم واصف عمرانی
## حوالے
ونکی:سرائیکی شاعر
ابراہیم پاشا

ابراہیم پاشا،  جدید مصر دے بانی محمد علی پاشا دا فرزند ہئی جیہڑا میدان سیاست تے جنگ ݙوہاں وچ یکساں صلاحیت رکھدا ہئی۔ مصر وچ مملوکاں نال لڑا تے انہاں تے فتح پاتی۔ جزیرہ عرب وچ وہابی تحریک دے علمبرداراں دے خلاف اپݨا لوہا منوایا۔ مورہ وچ یونانیاں تے اپنی دھاک جمائی تے شام تے اناطولیہ وچ ترکاں کوں شکست ݙتس۔ انہاں کامیابیاں تے فتوحات نے ایندا سیاسی اثر رسوخ بہت وسیع کر ݙتا ۔
thumb|ابراہیم پاشا
## حوالے
آݙو بھگت

روھی تے ساݙے  وسیب  ءچ فریدݨ سئیں دیاں کافیاں ڳانوݨ والے ھک ٻہوں وݙے فن کار دی موت ـ لوک موسیقی دا ھک ٻیاء باب بند ـ ...وݙا آݙو بگھت وی ٹُر ڳئے ـ ـ  حضرت خواجہ غلام فریدؒ سئیں دیاں کافیاں ڳانوݨ والا روھی دا ٻہوں وݙا فن کار تے نامور صدارتی ایوارڈ یافتہ گلوکار فقیرا بھگت سمیت ،،روھیلے گلوکاریں ،،دا استاد سادہ دل تے بے ضرر انسان  آݙو بھگت جھوک لݙا ڳئے ـروھی ءچ خواجہ سئیں دیاں کافیاں ڳانوݨ والا اپڑیں فن ءچ بے مثال تے یکتا فن کار دی موت نال فقیرا بھگت دے بعد  لوک موسیقی دا ھک ٻیاء باب وی بند تھی ڳئے ـ آکھیاء ویندے جو موسییقی روح دی غزا اے تے بلا مزھب ،رنگ ،نسل ھر قوم قبیلے تے ریاست ءچ ایندا اپڑاں رنگ اے ـ آݙو بھگت وݙا ھووے یا آݙو بگھت چھوٹا فقیرا بھگت ھووے یا اوندا جانشین تے پڳ دا وارث موھن بھگت اے او لوک ھن جنہاں روھی ءچ رھندیں ھوئیں اپڑیں روھی دے ساز بنڑائن اپڑیاں سُراں تے دُھناں بنڑائین ـ اے او لوک ھن جنہاں کہیں ٻی ݙوجھی ثقافت یا دور جدید دی بے ربط تے بے ھنگم موسیقی تے سازیں دی نقالی نہیں کیتی تے فریدݨ سئیں دے اکھاݨ مطابق ،،اپڑیں نگری آپ وسا توں ،،تے عمل کریندیں ھوئیں فطرت تے حقیقت دے نال نال ٹُردے پئین ،حکومتی سرپرستی نا ھونوݨ دے باوجود ،سرائیکی قومیتی ثقافتی تحریکیں دے اڳوانڑیں دی بے غوری تے عدم توجہی دے باوجود اپڑیں مستی ءچ مست اے لوک اپڑیں نگری آپ وسائی پئین ـ تحصیل لیاقت پور دے شہر فیروزہ کنوں پل چک 37،،کنڈا خواجہ والا ،،جھوک فریدؒ جتھاں خواجہ فرید ؒ فاونڈیشن دی طرفوں. فروری مارچ ءچ سالانہ روھی اـمن میلہ وی تھیندےـ اوندے نال ای اے لوک وسندڑ ھن ـ سادگی شرافت تے مہمان نوازی ءچ وی کمال رکھدن ـ وݙے آݙو بگھت دے جھوک لݙاوݨ تے انہاں دی پوری برادری ،سنگت ساتھ ،شاگردیں تے خاص طور تے موھن بھگت نال ارمان کریندوں. آمدݨ خیر دی ھووے ،شالا خیر  ـ وسدی رھے فریدݨ سرکار دی رنگ رنگیلڑی روھی تے نِت  شاد تے آباد رھن روھیلے ـ جیوے سرائیکی وسیب



## سورگ باشی آڈو بھگت سینئر دی مکاݨ
شاعر  صوفی تاج گوپانگ

۔

توں گائیک ساڈے وسبے دا گر سر دا پکا

توں استاد دلیں دا

تیڈے گیتیں دی چس رس ھے

پکھیاں دے چلکارے وانگوں

بھگت فقیر کوں اینجھی کافی جھول پلایو

اینجھی رمز ڈسایو اونکوں

ہند سندھ وچ مشہور تھیا او

اوندی کافی دے ہر انگ دا

لڳا جمل جہان اچ نعرہ

سݨ حیران تھیا جگ سارا

سن 47 دی بھاجڑ وچ قدم ٹکائے تیں

پیر فرید دے کنڈے کوں تیں کنڈ نہ کیتی

وسبے دی درسال نہ چھوڑی

دھرم نہ چھوڑیا بھرم نہ ویچیا

لاج رکھیو اپݨی پیڑھی دی

تیڈے من وچ وسدے ریہے

پیر ، پتھورو  ، مرشد ،  رامے

صوفی دا ایمان پیا اوں توں اکھواوے

نرگ تے نار حرام اوں تن تے

جیں ہک کافی خواجے سئیں دی نال سرود دے ڳانوی

کیوں جو کافی غنچا ھے ہک باغ ارم دا

کافی ھے الہام عجم دا

متراں کوں مویا آکھݨ وی دل نئیں  اہدا

موت فرشتہ  ازل کنوں ھے زندگی دا بے رحم شکاری

ایندا  وار تاں ہر وزبر تے  ضرب ھے کاری

اے کئی گیت سنگیت نہ ڈیکھے

میت پریت نہ ڈیکھے

ہار تے جیت نہ ڈیکھے

رات کوں راخس روپ بݨا تے

موت مریندی دھاڑے

سجھ ابھریے تاں بݨ میراثݨ گھر گھر نچے

ساہ دی ویلھ اگاڑے



## وفات
١٩ جنوری ٢٠٢٠ ء
آمنہ حق

آمنہ حق پاکستان دی فیشن انڈسٹری دا ایسا ناں ہے جیں نے کئی سال تک انڈسٹری تے بلا شرکتِ غیرے حکومت کیتی۔ انہاں دی وجہ شہرت فیشن انڈسٹری دے علاوہ سابق گورنر پنجاب غلام مصطفیٰ کھر دی دھی ہووݨ وی قرار پایا کیونکہ انہاں توں قبل کہیں اتنی ہائی پروفائل شخصیت دی دھی نے فیشن انڈسٹری وچ قدم نہ رکھا ہئی۔    

## ذاتی زندگی
آمنہ حق پاکستان دی ٹاپ دی ماڈلز وچوں ہک ہن جنہاں نے پاکستان فیشن انڈسٹری کوں ہک نویں جہت ݙتی۔ فیشن ڈیزائنر عمار بلال دے نال شادی کے بعد منظر عام توں تقریباً غائب تھی ڳن۔

پاکستانی فیشن تے ٹی وی انڈسٹری دی جانی مانی شخصیت آمنہ حق جنہاں نے مہندی سمیت کئی ڈرامیاں وچ اپݨی اداکاری دے جوہر ݙکھائے تے لمبے عرصے بعد سوشل میڈیا تے اپݨی ایسی تصاویر جاری کر ݙتیاں کہ ݙیکھ کے یقین نی آندا کہ کیا ایہ واقعی ہی اوہا سپر ماڈل آمنہ حق ہے۔ 2009ء وچ فیشن ڈیزائنر عمار بلال دے نال اپݨی زندگی دی اننگز دا آغاز کرݨ دے بعد شوبز انڈسٹری توں غائب تھیوݨ والی اداکارہ نے جݙݨ اپݨی تصاویر انسٹا گرام تے شیئر کیتیاں تاں ݙیکھݨ والے ݙیکھدے ہی رہ گئے. سابق وزیراعلیٰ پنجاب ملک مصطفی کھر دی صاحبزادی تے معروف ماڈل و اداکارہ آمنہ حق طویل عرصے بعد منظر عام تے آ گئیاں۔

اداکارہ آمنہ حق دے قریبی ذرائع دے مطابق اوہ گزشتہ پنج برس توں امریکا وچ مقیم ہن تے اپݨی فیملی دے نال گھریلو زندگی بسر کریندیاں پیاں ہن۔ اوہ امریکا وچ خیریت نال ہن تے انھاں نے نہ تاں گردش شدہ خبراں دے مطابق خودکشی کیتی ہے تے نہ ہی انہاں دی نجی زندگی وچ ایسے کوئی حالات ہن۔ البتہ اوہ ایسی جھوٹی تے منگھڑت خبر چلاوݨ والے ادارے دیخلاف قانونی کارروائی کرݨ دا حق محفوظ رکھدی ہن۔ اس خبر نال انہاں دے چاہݨ والے تے قریبی عزیز و اقارب انتہائی تکلیف نال گزرے ہن۔ واضح رہے کہ آمنہ حق نے اپݨے فنی سفر دے دوران فیشن ڈیزائنر تے بزنس مین عمار بلال نال شادی کر کے شوبز کوں خیرباد آکھ ݙتا ہئی.

## ہونڈا سٹی دی مشہوری وچ آمنہ حق دے نغمے دا کردار

SX8 ہونڈا سِٹی کوں کامیاب کرݨ کیتے جنوری 2000ء وچ ہونڈا نے اینکوں ہک نواں انداز ݙتا۔ نویں انداز دی حامل سِٹی دے نال [[پاکستان]]ی ادکارہ آمنہ حق دا ہک نغمہ وی پیش کیتا گیا ہئی۔ اگر مقامی ٹیلی ویژن چینلز تے چلݨ والا اوہ نغمہ تہاکوں یاد نہ ہووے تاں انٹرنیٹ تے موجود ویڈیو ݙیکھ کے ماضی دے جھروکیاں وچ جھانک سکدے او۔ بہرحال، سِٹی دا نواں انداز پیش کریندے ہوئے ہونڈا نے پچھلی خامیاں دا ازالہ وی کیتا.

## کم کار آلی حیاتی

### ٹی وی سیریل

* غلام گردش (پی ٹی وی ہوم)
* صلہ (1999ء) (سیما غزل نے لکھا اتے محمد جاوید فاضل نے ہدایتکاری کِیتی)
* چاندنی راتیں (سیما غزل نے لکھا اتے محمد جاوید فاضل نے ہدایتکاری کِیتی)
* سنگھار(سیما غزل نے لکھا اتے محمد جاوید فاضل نے ہدایتکاری کِیتی)
* مہندی (سیما غزل نے لکھا اتے محمد جاوید فاضل نے ہدایتکاری کِیتی)
* جائیں کہاں اے دل (2005ء)
* آئینہ
* چپکے چپکے
* دوریاں
* آپ جیسا کوئی
* حال دل

### موسیقی ویڈیو

* فراڈے (آواز)
* آنکھوں کو آنکھوں نے (جنید جمشید)
* چنا وے چنا (رحیم شاہ)
* ماہی وے (فاخر)
* دیکھا (علی ظفر)
* چھو کے دیکھو
* بہت گرم
* چل بلھیا (میکال حسن بینڈ) 

## حوالے

ونکی:لاہور دے ڄماندرو
ونکی:لاہوری شخصیتاں
ونکی:لاہور دیاں اداکار زنانیاں
ونکی:لاہور دیاں اداکارائیں
ونکی:لاہور دیاں شخصیتاں
ونکی:پاکستانی ماڈل زنانیاں
ونکی:پاکستانی فلمی اداکار زنانیاں
ونکی:پاکستانی فلمی اداکارہ
ونکی:پاکستانی فلمی اداکارائیں
ونکی:پاکستانی ٹیلی ویژن اداکارہ
ونکی:پاکستانی ٹیلی ویژن دیاں اداکار زنانیاں
ونکی:پاکستانی ٹیلی ویژن اداکارائیں
ونکی:اکویہویں صدی دی پاکستانی اداکارائیں
ونکی:اکویہویں صدی دی پاکستانی اداکار زنانیاں
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ابراہیم گاردی

ابراھیم گاردی مسلماناں دا ہک سردار تے مرہٹہ فوج دا توپچی ہئی۔

اکتوبر 1760 توں جنوری 1761 تک مرہٹاں دی اتحادی افواج مختلف مقامات تے ابدالی لشکر نال ٹکراندی رہی، مرہٹاں دی اتحادی افواج وچ ابراہیم خان گاردی وی ہئی جیہڑا اپݨے نال ݙو ہزار سوار تے 9 ہزار پیدل فوج گھن آیا ہئی۔ آخری لڑائی وچ مرہٹاں دی اتحادی افواج دا سپہ سالار بسواں راوُ مارا گیا، ابدالی دے لشکر نے اتحادی لشکر دا قتل عام شروع کر ݙتا، مرہٹاں دی کمر توڑ ݙتی گئی تاں احمد شاہ ابدالی نے تلوار نیام وچ سٹ ݙتی، شکست خوردہ اتحادی افواج دے گرفتار تھیوݨ والے سرداراں تے فوجیاں وچ یارہاں ہزار فوجی مہیا کرݨ والا مسلمان سردار ابراہیم خان گاردی وی شامل ہئی۔ جݙݨ اینکوں فاتح بادشاہ دے سامݨے پیش کیتا گیا تاں احمد شاہ ابدالی نے نفرت آمیز لہجے وچ اوندے توں پچھا، ٻولو خان صاحب کیا حال ہے؟ کیویں تشریف آوری تھئی؟ ابراہیم گاردی نے آکھا، میں ہک جاں فروش سپاہی ہاں، حضور جان بخشی کریسن تاں ہیں طرح حق نمک ادا کریساں ، نفرت تے غصے نال احمد شاہ ابدالی دا چہرہ سرخ تھی گیا ّ گاردی! جاں فروشاں دی جان بخشی تاں تھی سڳدی ہے لیکن ایمان فروش دنیا وچ رہݨ دے قابل نی ہوندے ّ ایہ تاریخی جملہ آکھݨ دے بعد احمد شاہ ابدالی نے حکم ݙتا ” ایں ایمان فروش کوں میݙی اکھیاں توں دور کر کے صفحہ ہستی توں مٹا ݙتا ونجے ” پوری ذمہ داری نال حکم دی تعمیل کر ݙتی ڳئی۔
## حوالے
ابراہیمی مذاہب

ابراہیمی ادیان یا ابراہیمی مذاہب اوہ مذاہب یا ادیان ہن جنہاں دا خصوصاً نبی ابراہیمؑ نال تعلق ہے تے انہاں مذہباں وچ اللہ کوں سب توں اعلٰی ذات تے طاقت منا ویندا ہے۔ انہاں تمام ادیان وچ ابراہیمؑ کوں ہک بنیادی شخصیت سمجھا ویندے تے ایہ تمام ابراہیمؑ کوں محض خدا دا برگزیدہ نبی تے رسول منیندے ہن تے اندرونی طور تے ایہ تمام ادیان اپݨے آپ کوں موحد (یعنی ہک خدا دے منݨ والے ) آہدے ہن۔ انہاں مذہباں وچ اسلام مسیحیت تے یہودیت شامل ہن تاہم بہائیت تے دیگر چھوٹے مذاہب وی انہاں وچ شمار کیتے ویندن ۔

## حوالے
ابرخس

ابرخس،  ہک قدیم یونانی ریاضی دان، فلکیات دان تے جغرافیہ دان ہن جیہڑے 190 ق م وچ پیدا تھئے تے 120 ق م وچ وفات پا گئے۔ انہوں نے علم مثلث، علم مثلث دیاں جدولاں تے کروی علم مثلث دے کئی مسئلیاں کوں استعمال کیتا۔ انہاں شمسی تے قمری مسئلیاں نال انہاں نے سب توں پہلے سورج گرہن دی پیشن گوئی دے قابل اعتبار طریقے کوں متعارف کرایا۔ انہاں نے کئی فلکیاتی آلات وی ایجاد کیتے جنہاں دے ذریعے فلکی اجسام دا برہنہ اکھیاں نال مشاہدہ کیتا ونج سکدا ہئی۔ اسطرلاب انہاں دی ایجاد ہے۔
## حوالے
ابراہیم ہمتنیا

ابراھیم ھمتنیا ( پیدایش 25 جون 1976) ہک فارسی ڈچ بہادر انسان ہن تے اوہ پہلے انسان ہن جنہاں نے سمندر تے اپݨی بائیک، bike چلائی تے دنیا دے پہلے شخص بݨے جنہاں کوں اے اعزاز حاصل اے . ایں مشین کوں بحری سائیکل وی آکھا ویندا ہے.  زمین تے پاݨی ݙوہاں تے آپریشن کرݨ دے قابل ایں انسان نے طاقتور مشین دی مدد نال 68 ݙینہاں وچ بحر اوقیانوس دا سفر مکمل کیتا . انہوں نے Dakar Natal, João Pessoa, Recife, Aracaju, Salvador, Vitória, Rio de Janeiro Sao Paulo جیہے کئی وݙے شہراں کوں عبور کیتا .
thumb|ابراہیم ہمتنیا
thumb|ابراہیم ہمتنیا دی بوٹ بائیک

## حوالے
ابراہیم یکپاسی

حضرت شمس العارفین سید خواجہ ابراہیم یکپاسیؒ چشتی ہک عظیم المرتبت شخصیت دے مالک ہن جنہاں نے علاقہ مستونگ بلوچستان وچ ترویج دین دا کم کیتا خواجہ قطب الدین مودود چشتیؒ دی اولاد وچوں انہاں دے ترئے نواسیاں نے چھی سو سال قبل چشت ہرات افغانستان توں سوئے بلوچستان ہجرت کیتی جنہاں وچوں ہک بھائی خواجہ نظام الدین علی نے پشین منزکی وچ سکونت اختیار کیتی. ݙوجھے بھرا خواجہ ابراہیم یکپاسیؒ نے مستونگ بلوچستان دا رخ کیتا تے اتھاں سکونت اختیار کیتی تے تریجھے بھائی خواجہ نقرالدین شال پیر بابا نے کوئٹہ وچ سکونت اختیار کیتی. خواجہ ابراہیم یکپاسیؒ چشتی دی اولاد نے بلوچستان وچ مستونگ قلات ڈھاڈر کچھی ساروان جھالاوان تے سند وچ خان گڑھ جیکب آباد تے شکارپور دے علاقیاں وچ تبلیغ دین دا کم کیتا - مقام تاسیف ہے کہ اولیاء چشتی مودودی نے علاقے وچ جیہڑے خدمات سر انجام ݙتے انہاں توں دنیا بے خبر ہے.  ایں دی سب توں وݙی وجہ تعلیمی میدان وچ پسماندگی ہئی. خواجہ میر ہیبت خان دے بیٹے خواجہ ابراہیم دوپاسیؒ دا مزار بمقام ڈھاڈر (دہانہ درہ بولان) واقع ہے ـ
## شجرہ نسب
* سید امام حسین علیہ السلام  (4ہجری  60 ہجری)
* سید امام زین العابدین علیہ السلام (ہجری  94 ہجری)
* سید امام محمد باقر علیہ السلام (ہجری   114ہجری) 
* سید امام جعفر صادق علیہ السلام (80ہجری  148 ہجری)
* سید امام موسی کاظم علیہ السلام (128ہجری  183 ہجری)
* سید امام علی رضا علیہ السلام (153ہجری  203 ہجری)
* سید امام محمد تقی علیہ السلام (195ہجری   220ہجری)
* سید امام علی نقی علیہ السلام (214ہجری   254ہجری)
* سید حسن ؒاصغر رحمت اللہ علیہ
* سید عبداللہ علی اکبر رحمت اللہ علیہ 238(ہجری   292ہجری)
* سیدابومحمدالحسینعلیہ سلام (295ہجری  352 ہجری)
* سید ابو عبداللہ محمد رحمت اللہ علیہ (270ہجری  394 ہجری)
* سیدابوجعفرابراہیم رحمت اللہ علیہ (ہجری   370ہجری)
* سیدابو نصر محمد سمعان رحمت اللہ علیہ (ہجری   398ہجری)
* سید خواجہ ابو یوسف ناصر الدین ایوسف چشتی رحمت اللہ علیہ (375ہجری  459 ہجری)
* سید خواجہ قطب الدین مودود چشتی رحمت اللہ علیہ (430ہجری  527 ہجری)بمطابق ( پیدائش 1038 ء    وفات  1142ء )
* سید خواجہ نجم الدین احمد مشتاق مودودی چشت ہرات( 492ہجری  577 ہجری) بمطابق (  پیدائش 1098 ء    وفات  1181ء )
* سید خواجہ رکن الدین مودودی چستی ( 545ہجری   635ہجری) بمطابق (   پیدائش 1150 ء    وفات 1237 ء)
* سید قدودین خواجہ محمد مودودی چستی ( 584ہجری  624 ہجری) بمطابق (  پیدائش 1188 ء    وفات 1226 ء )
* سید خواجہ قطب دین محمد ابن خواجہ محمد مودودی چستی ( 602ہجری   680ہجری) بمطابق ( پیدائش 1205 ء    وفات  1288ء  )
* سید اودالدین خواجہ ابواحمد سید محمد مودودی چستی ( 635ہجری   710ہجری) بمطابق (  پیدائش 1237 ء    وفات  1307ء )
* سید تقی الدین خواجہ یوسف مودودی چستی ( 662ہجری  745ہجری) بمطابق (  پیدائش 1263 ء    وفات 1353 ء )
* سید نصرالدین خواجہ ولید مودودی چستی ( 727ہجری  820 ہجری) بمطابق (پیدائش 1326 ء وفات 1417 ء)
* سید شمس الدین خواجہ ابراہیم یکپا سی مودودی چشتی مستونگ بلوچستان  پاکستان (760 ہجری 850ہجری)
## حوالے
ونکی:ابراہیم یکپاسی
ابلیس تے آدم

thumb|شاہنامہ طہماسپ وچ ابلیس دی عکاسی

ابلیس دا تعلق نوعِ جنات نال اے. اے مسلسل عبادت، ریاضت تے اپݨے علم دے بل بوتے تے روحانی طور تے ترقی کریندے ہوئے اللہ تعالٰی دے انتہائی مقربین وچ شامل تھی ڳیا جیندی وجہ توں تکبر وچ آ ڳیا. اللہ تعالٰی نے جس وقت آدمؑ کوں خلیفہ مقرر کر کے سب کوں ایندے اڳوں تعظیمی سجدے دا حکم ݙتا تاں ابلیس نے تکبر دی وجہ توں انکار کیتا تے مردود بݨ ڳیا.اوں وقت توں ابلیس تے اوندی ذریت دی آدم تے بنی آدم نال جنگ جاری اے.

## کائناتی امور وچ ابلیس دی حیثیت
ابلیس دا سجدے دے انکار توں پہلے ناں عزازیل ہئی. تے اے کائنات دے کئی امور وچ اللہ دی طرفوں نگران تے سربراہ مقرر ہئی تے اللہ دے نظام تکوین دا حصہ ہئی.

## اختلافِ نیابت و خلافتِ زمین تے شرفِ اشرف المخلوقات،  مابین ابلیس و آدم تے ابلیس دا سجدے توں انکار
ابلیس دی خواہش تے توقع دے برعکس اللہ نے آدمؑ کوں کائناتی تے زمینی امور وچ اپݨا نائب تے خلیفہ قرار ݙتا تے سب کوں آدمؑ دے سامݨے تعظیمی سجدے دا حکم ݙتا. ابلیس نے حسد تے رقابت وچ آ کے اللہ دے حکم دی تعمیل دی بجائے ضد تے تکبر دا مظاہرہ کیتا تے اللہ دے ایں فیصلے نال اختلاف کریندے ہوئے سجدے توں انکار کر ݙتا تے اوندی وجہ وی ݙس ݙتی کہ ایں منصب دا حقدار میں ہم تے تیݙا فیصلہ غلط اے. اللہ کوں ایندی اے بغاوت نا پسند آئی تے ابلیس ہمیشہ واسطے نافرمان تے مردود قرار پایا.

## آدم و ابلیس دی جنگ
اللہ دی بارگاہ وچوں رد تھیوݨ توں بعد ابلیس نے تہیہ کیتا کہ او آدمؑ کولوں ہر حال وچ انتقام گھنسی. او ایں تاک وچ ریہا تے آدمؑ و حواؑ دی رہائش جنتِ عدن تک رسائی دا سوچݨ لگا جیندے واسطے مور تے نانگ اوندے چکر وچ آڳئے جنہاں کوں استعمال کر کے اوں نے جنت وچ حواؑ تک رسائی حاصل کیتی تے ممنوعہ درخت دے کول ونجݨ واسطے اکسایا تے اپݨا مکر دا ڄال سٹیا. بعد وچ حواؑ دے مسلسل آکھݨ تے آدمؑ و حواؑ ممنوعہ درخت کول ونج کے نافرمان تھی ڳئے تے جنت توں خارج تھی کے اسفل سافلین یعنی زمین تے سٹ ݙتے ڳئے. مگر ابلیس دا انتقام ختم نہ تھیا تے اوں نے آدمؑ دے بنی آدمؑ نال تا قیامت جنگ دا اعلان کر ݙتا. جیں توں حفاظت واسطے انساناں وچ انبیاءؑ مبعوث کیتے ڳئے.

## ابلیس دی اللہ تعالٰی نال بغاوت
آدمؑ تے حواؑ نے اللہ کولوں مرافی منگ گھدی جیندے نال انہاں کوں جنت وچ واپس تاں نہ بھیجا ڳیا مگر انہاں دی خلافت برقرار رہی. اے ڳالھ ابلیس کوں گوارہ نہ ہئی لہٰذا اوں نے انسان کوں بھٹکاوݨ دا ہورا ڄال تیار کیتا تے غیرمرئی تخریبی نظام قائم کیتا. تے اللہ تعالٰی دی مشیت کوں قبول کرݨ دی بجائے اوندے نال بغاوت دا اعلان کر ݙتا تے جنگ دا اعلان کیتا.  او جنگ اڄ وی جاری اے تے تا قیامت جاری رہسی.
## ٻاہرلے جوڑ
## حوالے
ابن البواب

ابن البواب (پیدائش: 961ء– وفات: اگست 1022ء یا یکم ستمبر 1022ء) خلافت عباسیہ تے آل بویہ کے زمانے وچ عربی دا خطاطاور مصور ہئی۔

thumb|ابن البواب دی قرآنی خطاطی دا ہک نمونہ

## ناں تے کنیت
ابن البواب دا ناں علی بن ہلال ابن البواب ہے، لقب ابن البواب تے کنیت ابوالحسن ہئی۔ ابن البواب دے والد ہلال آل بویہ دے اتھاں دربان ہن، ہیں واسطے اُنہاں کوں ابن البواب تے ابن استری (استر: یعنی پردہ) دے القابات نال یاد کیتا ویندا ہئی۔بغداد وچ صاحب الخط دے لقب نال وی مشہور ہئی۔
## خطاطی
ابن البواب نے اصلاً خطاطی دی تعلیم ابوعبداللہ محمد بن اسد بغدادی تے ابن جنی (متوفی 1002ء) توں حاصل کیتی۔ بغداد وچ ݙوجھے اساتذہ خطاطی دی تعلیم پاتی۔ فن خطاطی وچ محنت تے ریاضت دے سبب اپݨا ناں پیدا کیتا تے اپݨے زمانے دا ممتاز ترین خطاط بݨ گیا تے اِس دی استادی کوں مستقبل دے تمام خطاطین نے تسلیم کیتا۔ ابن البواب دی فنی صلاحیتاں دی بنا تے بویہی امیر عراق بہاء الدولہ دیلمی (388ھ-403ھ/ 998ء تا 1012ء) دے وزیر فخرالملک ابوطالب نے اونکوں اپݨا ندیم خاص بݨا گھدا تے ول کہیں مجلس وچ ابن البواب کوں جدا نی کیتا۔ کجھ عرصہ تک بہاء الدولہ دیلمی دے کتب خانہ دا منتظم و کتابدار (لائبریرین) وی ریہا۔
### [[ابن مقلہ]] تے ابن البواب دی تحریر وچ تفاوت
ہیں دور وچ جبکہ ابن البواب دربارِ آل بویہ نال وابستہ ہئی، بہاء الدولہ دیلمی نے کتب خانے توں ابن مقلہ دا خطاطی والا نسخہ قرآن طلب کیتا لیکن ایہ نسخہ مکمل نہ ہئی۔ تریہواں سپارہ اِس نسخے وچ موجود نہ ہئی۔ بہاء الدولہ دیلمی دے حکم تے ابن البواب نے نے آخری پارہ لکھ کے اِس نسخے کوں مکمل کر ݙتا۔ بہاء الدولہ دیلمی خود وی فن خطاطی تے خطوط دا بڑا نقاد ہئی مگر اوہ ایہ تمیز نہ کرسڳا کہ کیہڑا خط ابن مقلہ دا ہے تے کیہڑی تحریر ابن البواب دی ہے؟۔ ابن البواب دا خط حسن و رعنائی وچ ضرب المثل ہئی۔
## وفات
ابن البواب دا انتقال جمادی الاول 413ھ/ اگست 1022ء وچ بعمر 63 سال قمری (61 سال شمسی) بغداد وچ تھیا تے بابِ حرب دے قبرستان وچ امام احمد بن حنبل دے مدفن دے جوار وچ تدفین کیتی گئی۔
## حوالے
ابن الرشد

ابن رشد (پیدائش: 14 اپریل 1126ء– وفات: 10 دسمبر [1198ء) مسلم فلسفی، طبیب، ماہر [فلکیات تے مقنن ہن۔ بارہویں صدی وچ ابن رشد مشہور ترین شخصیت ہن۔ 
thumb|ابن رشد
thumb|Statue of Averroes in Córdoba, Spain قرطبہ وچ ابن الرشد دا مجسمہ

## خدمات
فلسفہ دان، ریاضی دان، ماہر علم فلکیات، ماہر فن طب تے مقنن،  قرطبہ وچ پیدا تھئے۔ ابن طفیل تے ابن اظہر جیہے مشہور عالماں توں دینیات، فلسفہ، قانون، علم الحساب تے علم فلکیات دی تعلیم حاصل کیتی۔ خلیفہ یعقوب یوسف دے عہد وچ اشبیلیہ تے قرطبہ دے قاضی ریہے۔ ہسپانوی خلیفہ المنصور نے کفر دا فتویٰ عائد کرکے انہاں دی تمام کتب ساڑ ݙتے تے انہاں کوں نظر بند کر ݙتا۔ چند مہینے دی نظر بندی دے بعد مراکش چلے گئے۔ تے اتھائیں وفات پاتی۔ ارسطو دے فلسفے تے نہایت سیر حاصل شرحاں لکھیاں جنہاں دے لاطینی تے عربی دے علاوہ یورپ دے مختلف زباناں وچ ترجمے تھی چکے ہن۔

ابن رشد دا بنیادی نظریہ ایہ ہئی کہ انسان دا ذہن محض ہک طرح دی صلاحیت یا طبع ہے جیہڑا خارجی کائنات توں ذہانت حاصل کرکے اونکوں عملی شکل ݙیندا ہے۔ انسان از خود یا پیدائشی طور تے ذہین نی ہوندا۔ تمام انساناں وچ ذہانت مشترک ہے تے شخصی دوام دا نظریہ بے بنیاد ہے۔ نیز مذہب تے فلسفیانہ حقیقت وچ تضاد ممکن ہے۔ ایویں تاں ابن رشد نے قانون، منطق، قواعد عربی زبان۔ علم فلکیات تے طب تے متعدد کتب لکھیاں ہن۔ مگر انہاں دی اوہ تصانیف زیادہ مقبول تھئے ہن۔ جیہڑے ارسطو دی مابعدالطبیعات دی وضاحت تے تشریح دے سلسلے وچ ہن۔

## شارح ارسطو
آپ رح ارسطو(اسلامی تاریخ وچ ہک ٻہوں وݙے سائنسدان) دے ٻہوں وݙے مدّاح ہَن۔ آپ اُنہاں دیاں کتاباں پڑھدے ہَم اَتے اُنہاں کوں سمجھدے ہَن۔ آپ رح نے آپݨی حیاتی ارسطو دیاں کتاباں دی تشریح کیتے وقف کیتی ہوئی ہئی۔ آپ نے انہاں دیاں ٻہوں ساریاں کتاباں دی تشریح کیتی ایں سانگے آپ کوں " شارح ارسطو" آکھیا ویندے۔

## تصانیف
* تلخیص کتاب المزاج لجالینوس
* کتاب التعرق لجالینوس
* کتاب القوی الطبیعیہ لجالینوس
* کتاب العلل والاعراض لجالینوس
* کتاب الحمیات لجالینوس
* کتاب الاسطقسات لجالینوس
* تلخیص اول کتاب الادویہ المفردہ لجالینوس
* تلخیص النصف الثانی من کتاب حیلہ البرء لجالینوس
* مقالہ فی المزاج
* مقالہ فی نوائب الحمی
* مقالہ فی التریاق
## حوالے
ابن الفوطی

ابن الفوطی یا ابن الصابونی (پیدائش: 25 جون 1244ء– وفات: 12 جنوری 1323ء) عراقی مسلمان محدث، فلسفی، ماہر فلکیات تے مؤرخ ہن۔ اُنہاں دی وجہ شہرت اُنہاں دی تصنیف مجمع الآداب فی معجم الاسماء و الالقاب ہے۔ خواجہ نصیر الدین طوسی توں علم نجوم حاصل کیتا تے علم نجوم تے علم ہیئت وچ اِس قدر مہارت پیدا کیتی کہ خود خواجہ نصیر الدین طوسی نے اپݨی کتاب ایلخانیہ مرتب کریندے وقت ابن الفوطی توں مشورہ کیتا ہئی۔

ابن الفوطی دا ناں عبد الرزاق بن احمد بن محمد الحنبلی ہے۔ کنیت ابوالفضل تے لقب کمال الدین، ابن الفُوَطِی تے ابن الصابونی ہے۔ اپݨے معاصرین وچ کمال الدین ابن الصابونی دے ناں توں مشہور ہن۔ ابن الفوطی اپݨے نانا موفق الدین عبد القاہر البغدادی الحنبلی دی نسبت توں الفُوَطی سݙیندے ہن.  (جیہڑے فُوَط یعنی دھاری دار کپڑے دا کاروبار کریندے ہن جیہڑا سندھ توں بغداد پہنچدا ہئی)۔ ابن الفوطی دے نانا موفق الدین 656ھ/ 1258ء وچ سقوط بغداد دے سانحہ وچ تاتاریاں دے ہاتھوں قتل تھی گئے۔

## تعارف
ابن الفوطی دا نسب ایویں ہے کہ: عبد الرزاق بن احمد بن محمد بن احمد بن عمر ابن ابی المعالی محمد بن محمود بن احمد بن ابی المعالی المفضل بن عبد اللہ بن معن بن زائدہ الشیبانی۔ ابن الفوطی دا خاندان بغداد دے حنبلی خانداناں وچ شمار کیتا ویندا ہئی جیہڑا معن بن زائدہ الشیبانی (جو ایک امیر کبیر سردار تھے) دی نسل توں ہئی۔ ایہ خاندان مرو نال تعلق رکھدا ہئی۔
## وفات
ابن الفوطی نے 78 سال 6 مہینے 18 ݙینہہ (بلحاظِ شمسی) دی عمر وچ بروز بدھ 3 محرم الحرام 723ھ/ 12 جنوری 1323ء کوبغداد دے محلہ خاتونیہ وچ وفات پاتی تے محلہ شُونیزیہ دے قبرستان وچ تدفین کیتی گئی۔

## حوالے
ابرق

**ابرق** ہک قسم دی چمکیلی معدن (mineral) ہوندی ہے، جیندے وچوں برق (بجلی) نی گزر سڳدی مگر حرارت گزر سڳدی ہے۔ ایں وجہ نال ایہ برقی آلات بݨاوݨ دے کم آندی ہے جیویں کہ برقی استری تے ہیٹر (heater) وغیرہ۔ غیر دھاتی ابرق پاکستان دی معدنیات وچ  وی شامل ہے۔
thumb|ابرق، Mica

ایہ لفظ ض ابرک وی ہے. ممکن اے کہ اصل ابرق قاف نال، براقت توں ماخوذ ہووے یعنی نہایت چمکدار،  جیں طرح فارسی وچ ابلق کوں ابلک آہدے ہن۔ انوارالاسرار وچ ہے " حجر الطلق، حجر براق مؤلف من ورقات"۔ یعنی
ابرق دا پتھر ہک چمکدار پتھر ہوندا ہے  جینکوں بھنݨ تے کئی ورق نما ٹکڑے بݨدے ہن۔ ایں صلاحیت کوں cleavage آہدے ہن۔ قدرتی ابرق دی کئی اقسام ہوندیاں ہن۔ کیمائی اعتبار نال ایہ phyllosilicate معدنیات ہوندیاں ہن۔ 
ابرق دی چند اقسام acetone وچ حل تھی ویندن ۔
## حوالے
ابلاغیات دی مبادیات

## ابلاغیات

### ابلاغیات

#### تعریف تے حدود

#### ابلاغ دیاں قسماں

### اظہار تے ابلاغ دا عمل

#### ذرائع

#### پیغام دے وسائل

#### کوڈنگ کوں جاݨݨ

#### پیغام کوں کوڈ وچ لکھݨ تے فیڈبیک


### ابلاغ وچ رکاوٹاں

### ابلاغ دیاں ضرورتاں

### ایجنڈا بݨاوݨ وچ ماس میڈیان/ صحافتی ابلاغیات دی ساخت تے عمل

### معلومات

#### علم

#### رائے دا اظہار داذریعہ

#### تفریح اتے ترقی

## ابلاغ دے ذرائع

### پرنٹ میڈیا

### خبر، اداریہ، کالم، فیچر  تعریف تے فن ، پڑھݨ تے لکھݨ

### الیکٹرانک میڈیا

### ریڈیو ، ٹی وی، فلم  دائرہ عمل تے ضرورتاں

### خبر تے خبرنامہ

### سٹیج پروگرام۔ ڈرامہ، دستاویزی پروگرام

### نواں میڈیا

#### انٹرنیٹ

#### آن لائن صحافت دا استعمال


## [[سرائیکی]] ذرائع ابلاغ

### [[سرائیکی]] صحافت دا آغاز تے ارتقاء

### اخباراں دے [[ادبی]] صفحے

### [[سرائیکی]] ریڈیو پروگرام

### [[سرائیکی]] [[چین]]ل تے انہاں دے اہم پروگرام

#### خبرنامہ

#### ڈرامے

#### سٹیج شو

## ماس میڈیا دا [[سرائیکی]] [[وسیب]] اٹے اثرات دا تجزیہ
ابن حجر عسقلانی

ابن حجر عسقلانی مشہور محدث ہن جنہاں نے بخاری دی شرح لکھی۔ آپ دا عہد چوݙہویں صدی عیسوی دے نصفِ اول دے آخر توں گھن کے پندرہویں صدی عیسوی دے نصفِ اول تک دا ہے۔ آپ نامور مؤرخ تے شافعی مذہب فقیہ ہن۔ مصر وچ پیدا تھئے۔ علوم حدیث وچ سند شمار تھیندے ہن۔ طلب علم دے سلسلے وچ متعدد واری مصر، شام، حجاز تے یمن دا سفر کیتا تے اس شوق دے باعث حافظ عصر دے لقب نال مشہور تھئے۔ آپ کوں شیخ الاسلام دے ناں توں وی یاد کیتا ویندا ہے۔ انہاں دا ناں احمد ہئی تے كنيت ابوالفضل ہئی تے انہاں دا لقب شہاب الدين ہئی۔ سلسلہ نسب:احمد بن على بن محمد بن علی بن احمد۔علامہ ابن حجر عسقلانی دی ولادت قاہرہ وچ بدھ 12 شعبان 773ھ بمطابق 18 فروری 1372ء کو ہوئی. آپ نے 79 سال 3 مہینے 26 یوم دی عمر وچ اتوار 8 ذوالحجہ 852ھ بمطابق 2 فروری 1449ء کوں بعد نمازِ عشاء انتقال کیتا۔
## حیاتی
بچپن وچ ہی آپؒ دے والدین انتقال کر گئے ہن۔ آپؒ تے آپ دی بھیݨ ست الرکب والدین دے انتقال دے بعد زکی الدین الخاروبی دی سرپرستی وچ چلے گئے۔ 778ھ وچ 5 سال دی عمر وچ آپ کوں زکی الدین الخاروبی نے قرآنی علوم دے واسطے مدرسہ وچ داخل کروایا۔ کم عمری وچ ہی آپ دا حافظہ اِس قدر قوی ہئی کہ ہک ہی روز وچ تمام سورہ مریم حفظ کر گھدی ہئی۔

اس دوران وچ آپ نے ابن حاجب دی فقہ وی پڑھی۔ 785ھ وچ 12 سال دی عمر وچ زکی الدین الخاروبی دے نال عازمِ مکہ تھئے تے رمضان 785ھ وچ حرمِ کعبہ وچ نمازِ تراویح پڑھائی۔ 788ھ یعنی 1386ء وچ سرپرست زکی الدین الخاروبی دی وفات دے بعد آپ دوبارہ مصر لوٹ آئے۔ حدیث دے واسطے مصری محدث شمس الدین ابن القطان دے سامنے زانوئے تلمذ طے کیتا، جتھاں آپ نے علامہ بلقینی (متوفی 806ھ)، ابن الملاقین (متوفی 804ھ) دی فقہ پڑھی تے حدیث وچ علامہ حافظ العراقی عبد الرحیم بن حسين بن عبد الرحمن العراقی المصری (متوفی 805ھ) توں استفادہ کیتا۔ بعد وچ آپ نے مکہ المکرمہ، مدینہ منورہ، یمن، دمشق تے یروشلم دا سفر اختیار کیتا۔
## حوالے
ابن القلانسی

ابن القلانسی (پیدائش: 1071ء– 27 مارچ 1160ء) عرب سیاست دان تے مؤرخ ہن۔
## وہاݨی
ابن القلانسی توں متعلق معلومات زیادہ فراہم نی تھی سڳے مگر جس قدر معلومات تک رسائی تھی سڳی ہے، اُس توں معلوم تھیندے کہ ابن القلانسی دا نام حمزہ ابن اسد ہئی تے کنیت ابویعلٰی ہئی۔ اُنہاں دا تعلق قبیلہ بنو تمیم نال ہئی۔ ابن القلانسی دی ولادت 463ھ/ 1071ء وچ دمشق وچ تھئی۔ اُنہاں دی زندگی دا ابتدائی حصہ دمشق وچ گزرا جتھاں اُنہاں نے مشہور علما توں تعلیم حاصل کیتی۔ ابن القلانسی نے شریعت، ادب، الہیات دی تعلیم وی دمشق وچ حاصل کیتی۔ آخرِ کار اوہ دمشق وچ دیوان الرسائل دے عہدہ تے فائز تھئے، علاوہ ازیں اوہ شہر دمشق دے ݙو واری رئیس دے عہدہ تے فائز تھئے۔

ابن القلانسی دی زندگی دا طویل حصہ دمشق وچ گزرا۔ ابن القلانسی دی پیدائش دے وقت دمشق تے دولت فاطمیہ دی حکومت قائم ہئی جبکہ 1076ء وچ زین الدولہ اِنتصار ابن یحییٰ المسعودی دے بعد سلجوقی خاندان دی حکومت قائم تھی گئی۔ 1076ء توں 1104ء تک سلجوقی خاندان دمشق تے حکومت کریندا ریہا۔ 1104ء وچ بوری خاندان برسر اِقتدار آگیا تے اِنہاں دی حکومت 1154ء تک دمشق تے قائم رہی۔ 1154ء وچ سلطان نور الدین زنگی نے دمشق تے حکومت قائم کیتی تے سلطان نور الدین زنگی دی حکومت دے چھیویں سال ابن القلانسی دی وفات دمشق وچ تھئی۔ مسلم مؤرخین دی نسبت اوہ پہلے مؤرخ ہن جیہڑے دمشق تے ترے خاندانی حکمراناں دے عینی شاہد ہن۔ ہک اندازے دے مطابق قیاس کریج سڳدا ہے کہ بوری خاندان دے عہدِ حکومت وچ اوہ والی دیوانِ بلاد الشام مقرر کیتے گئے ہن۔
## وفات
ابن القلانسی نے 89 سال دی عمر وچ بروز اتوار 17 ربیع الاول 555ھ مطابق 27 مارچ 1160ء کوں دمشق، شام وچ وفات پاتی۔
## حوالے