ݙنگ

## محمد حامد سراج
بشارت احمد وستی خانقاہ سراجیہ دے ہک کھوکھے توں درجن جِتی مالٹے مُل گھدے ۔ مالٹے نارنجی رنگ دے ہَن ۔ اُوں مُنگ پھلی تے نیجے مُل گھنݨ دا وی سوچیا ۔ سیب تے کیلے گھنجْ دا وی ارادہ کیتا ہا ۔ پَر جیویں اوندی دید مالٹیاں تے پئی اونکوں اپݨی رُلی کُھلی سُنجی وستی دی چھیکڑی شام دی او نارنجی اشیاء یاد آ ڳئی ۔ جیڑھی اُوں اپݨے ویڑھے وچ لڳے کِکّردے وَݨ نال ولہیٹی ݙٹھی ہئی ۔ او شام ہئی یا قیامت ؟ ۔ اوندے گھر جیہاں سیاپا وستی دے گھر گھر وچ نچدا ہا ۔سَمان ولھٹیندا پیا ہا تے ٹریکٹر ٹرالیاں تے ریڑھیاں تے لݙیندا پیا ہا ۔ وستی دے ہر بندے دے چہرے تے چُپ دی گڈچھٹ ہئی ۔ چہرے فِکرے اندیشے تے مستقبل دے خوف دی دُھوڑ وچ اٹیجے ہوئے ہَن ۔ سب اَݨ سونہی منزل دور ویندے پئے ہَن ۔ اُوں ہک واری وَل مالٹیاں دو غور نال ݙٹھا ۔ او ررنگ پئے وٹیندے ہَن ۔ ٻہوں او پیلے تھئے ، اُکا کھٹے پیلے اوندے چہرے دے وانگوں تے وَت اُنہاں وچوں رَت واہوݨ لڳی اوندے ارماناں دے وانگ ، اوندے دل آ کھیا او انہاں کوں بُکھا چھوڑے … گھر پُڄ تے اُوں مالٹے میز تے رکھیے ۔ اوندے دماغ دے خُلیاں وچ ٻہوں سارے سوالاں دے جرثومے پلدے پئے ہَن ۔ او سِر نَپ تے کھٹڑے تے ٻہہ ڳیا تے سوچݨ لڳا ۔ میݙی وستی دی چھیکڑی شام میݙے اندر مَر کیوں نی ویندی ۔ اینکوں مَر ونڄݨاں چاہیدے ۔ جیویں انسان مَر ویندے تاں یاداں آدمی دے اندر ساری عمراں کیوں عذاب لیندیاں راہندن ۔ جیویں انساناں دے جنازے وچودّن ۔ اَرتھیاں اُٹھدین۔ اَرتھیاں اُٹھدین ۔ اونویں اِی ذہن وچ وی ہک راند رَسّی راہندی ۔ یا د مَر ویندی ، دفن تھیندی تے کݙاہیں وَل تے وَلا نہ آندی ۔ یاداں دی لہر وچ ہک وکیل دی جناح کیپ اوندی سوچاں کیتے عذاب بݨ ڳئی۔ … ہا ہا … بالکل وکیل آیا ہئی ، وستی دا کلم کلہا وکیل ، شریف النفس ، اُچا لمبا قد کھلے مونڈھے ، منہ تے ݙاڑھی سِر تے جناح کیپ من بھاوݨاں ملنسار ، وستی دے لوکاں دا غم خوار … اوہو وکیل ، جݙاں دیگر ویلے اوندے گھر آیا ہا تاں اوں لحظے اوندے ابّا سئیں دے اڳوں اوندی امّاں کھاݨا اَݨ رکھیا ہا ۔ تازہ ساوے چَݨیاں دی بھاڄی ہئی ۔ اوندا پیّو پڳڑی سِروں لہا سرہاݨے تے رکھ تے کھاوݨ کھاندا پیا ہئی ۔’’بشارت احمد ݙٹھا ۔ اوندا پیّو اُٻالھ وچ گِراں نڳلیندا پئے ۔ اینجھی کیا ڳالھ اے؟ بابا سئیں کوں جلدی کیوں اے؟۔ اوندا بابا بیٹھک وچ داخل تھیا تاں منہ تے خوف تے پگھر ہا ‘‘۔وکیل صاحب ! کیا خبراں گھن آئے وے؟‘‘۔ وکیل سِر نّوا اپݨے پیراں دے انوٹھیاں تے دیداں لا جناح کیپ کوں جھولی وچ رکھ تے چُپ ہا ۔ ’’وکیل صاحب کجھ تاں ٻولو…؟‘‘۔ ملک صاحب ، حکومت وستی خالی کراوݨ دا فیصلہ کر گھدے ۔ خیر ایہ ہے جو ہک ٻہوں وݙے پراجیکٹ شروع کرݨ دا منصوبہ جیڑھا زیر غور ہا ، چھیکڑی شکل ݙے ݙتی ڳئی اے ۔ ساݙی وستی ’’ݙنگ‘‘ اِی نئیں ۔ نال دیوستی ’’کھولا‘‘ وی ۔ وکیل صاحب دی اَواز رووݨ ہانکی تھی ڳئی۔ بشارت احمد دا بابا ملک فتح شیر وی چنگھدی کھٹ تے ایویں بیٹھا جیویں شہتیر تُرٹ تے ڈھاندے ۔ ٻہوں ساریاں ڳالھیں بشارت احمد دی سمجھ توں اُچیریاں ہَن ۔ او عمر دے اُوں ٻنے تے کھڑا ہئی جتھاں ہر پاسے پُھل کھِڑدے ہَن ، رنگ کھنڈدے ہَن ۔ پَر اُوں وی آوݨ آلے خطرے دی بُو سِنگھ گِھدی ۔ او ڄاݨ ڳیا جو کُجھ تھیوݨ آلا ہے ۔ ہک خوف ساری وستی کوں ویڑھ ڳیا ہئی ۔ آندی سویر او گھروں نِکھتا ۔ اُوں ݙٹھا چھپر تلے مدَھاݨی چُپ اے ۔ امّاں اَحٖ لسّی نہ مِلسی…؟ کھٹ تے بیٹھی وپریاں وات امّاں توں اُوں پُچھیا ۔ لسّی …؟‘‘ ۔ اَحٖ تاں امّاں منجھیں دا ݙدھ وی ناہی ݙوہیجا ۔ اوندی بھیݨ آکھیا ۔ اُوں منجھیں دے رنگݨ دی اَواز سُݨی ۔ انہاں بے زباناں کوں وی ملوم تھی ڳئے جو وستی خالی پئے کرویندن ۔ اچݨ چیت ہک خیال اوندے دماغ وچ چمکیا ۔ وَلدا اُوں گھر دے دَر ، دیواراں کوں ݙٹھا ۔ کیوں نہ میں اپݨے ایں گھر کوں اپݨے اندروں اُسار گھِناں۔ اُتھوں تاں اینکوں کوئی نہ ڈھوا تے اپݨا منصوبہ شروع کر سڳسی۔ ایہ حیال اونکوں ایݙا بھاݨاں جو اُوں ٻہوں سارے کمرے اپݨے اندر اُسارے ۔ ویڑھے وچ لڳے تُلسی دے ٻوٹے کُھرپے نال کڈھ تے اپݨے اندر لائے ۔ چھپر بݨایا ۔ اُوں وچ ڳائیں منجھیاں ٻدھیاں ۔ ٻکریاں دیاں چرنداں تئیں اُوں اَتورٹ نال رکھیّاں۔ کِکر دا وَݨ لاوݨ وچ اونکوں ڈھیر محنت کرݨا پئی ۔ کِکر دے ہک وݙے ٹہݨ تے ٹنگی ، رسّے دی پینگھ ، جیڑھی او ہر سال عید تے رَسیندا ہا ۔ اونکوں وی اوں اَݨ سونہاں نہ کیتا ۔ جݙاں اونکوں یقین تھی ڳیا جو سارا گھر ساز و سامان سمیت اوندے اندر اُسریج ڳئے تاں او نہال تھی ڳیا ۔ گلی وچ چِدّے کھیݙدے ٻالاں تے رَڄی کڄی جئی دید بھنویندے ہوئے او اپݨے رڑھیں دو ویندا پیا ہا ۔ ٹیوب ویل تے او رَج تے ودھاوݨا چاہندا ہا ۔ ٹیوب ویل تے دھاندے ہوئے اونکوں خیال آیا ۔ کیوں نہ اپݨے گھروانگوں ایں ساری وستی کوں اپݨے اندر اُسار گِھنّاں ۔ مالٹے اوندے سامݨے پئے ہَن ۔ او ماضی دے حویل وچ بندی ہا ۔ اپݨے وسیب وچ وستی اُسارݨ دا خیال اونکوں ویڑھݨ لڳا ۔ جیکر میں اصلوں اینویں ہمت کر تے پوری وستی اپݨے اندر وَسا گھناں تاں شئیت آوݨ آلے زمانے وچ ایہ وستی ولا آباد تھی ونڄے ۔ کوئی معجزہ یا کرامت …

ٹیوب ویل توں دھاوݨ دے بعد وستی دیاں ڳلیاں وچ ٹُرݨ پھرݨ لڳا ۔ راہ اوندے سُونہیں ہَن۔ کچے کوٹھیاں دیاں محبتاں اوندیاں گواہ ہَن ۔ مُدّا بس ہکو ہا کئیں کتھاں ونڄ ٹِکاݨہ کرݨے ۔ لوک سوچاں پئے سُچیندے ہَن ۔ اپݨے تباہ شدہ گھراں دا ملبہ گھن ونڄݨ دی سوچ ہئی۔ ساریاں دے ذہناں وچ ہکو ݙر پلدا پیا ہئی جو او جتھاں ونڄ تے ٹِکاݨہ بݨیسن او جاہ ’’ݙنگ‘‘ تاں نہ ہوسی ۔دریا سندھ دی پچادھی کندھی نہ ہوسی ۔ او کئی ٻئی وستی ہوسی ، نواّں ناں ، اینکوں اپݨی سُنڄاݨ کیتے صدیاں چَہیدیاں ہوسن۔ بشارت احمد رُلدے پھردے مہاجراں دے ڈیرے تے پُڄا تاں پنچایت لڳی ہئی ۔فجر دین اُچی اَواز وچ ٻلیندا پیا ہئی ۔ باب الدین کوں اپݨی دُکان توں سِوا ایہ فکر وی ہئی جو مہاجراں دی نوّیں وستی دا ناں کیا ہوسی؟ ۔ فجر دین رُعب دار اَواز وچ آکھیا ۔ وستی دے ناں دی فکر وچ نہ پووو۔ میݙے پوترے دے ناں تے طاہر آباد رکھ گھنائے ۔ او ضرور وݙا آدمی بݨسی تے ایں وستی دا ناں روشن کریسی ۔ مکاناں دے ملبے دی سوچو ۔ جیڑھی سوچݨ دی ڳالھ اے ۔ ایہ کیویں گھن تے ونڄݨے؟ ۔ اُڄڑے تاں سب کوں ہکو جاہ ونڄ تے آباد نو تھوݨاں ۔ ایہ نہ ہووے اساں اپݨی سُنڄاݨ ونڄا ٻاہوں ۔ بالکل … بالکل … فجر دین ٹھیک ڳالھ کیتی اے ۔ طرف داری وچ کئی اَوازاں اُبھریاں ۔ بشارت احمد اُنہاں دیاں ڳالھیں سُݨدا ریہا تے کُڑھدا ریہا ۔ ٹاہلی تلے رکھے مٹکے وچوں اُوں پاݨی دا کٹورا پیتا ۔ اوندے اندر ساڑ ودھݨ لڳا ۔ جیویں سِنیاں لکڑیں دُھخدیاں پئیاں ہوون تے دُھوں بے چین پیا کریندا ہووے ۔ انہاں لوکاں دے دِلاں وچ وستی اُڄڑݨ دا ملال کیوں کائنی؟ ۔ ایہ تاں نویں وستی ، نوّیں جہاناں دا پئے سُچیندن ۔ ایہ کلہوکی ڳالھ اے ۔ دریا سندھ دے کنارے گھوڑیاں د ی چیلی تھئی اے۔فجر الدین تے باب الدین وی موجود ہَن ۔ نینگر وکیل قریشی خاندان دے بندے ، پوری جمالے خیال برادری دے امیر غریب سب موجود ہَن ۔ چپلی بشارت احمد دا فن بھاوݨاں کھیݙ ہئی ۔ جئیں ݙینہہ چپلی ہوندی ،بھنوں مراثی ڈھول دی تھاپ تے ݙنگ دیاں ڳلیاں وچ دھوڑ اُݙیندا ، چپلی تھیوݨ دااعلان کریندا ۔ اڳلی سویر وستی دے شہر جوان ، لاٹ گھٻرو سجے سجائے گھوڑیاں تے بیٹھے ، اپݨی پڳڑیاں ، اپݨے ݙوہیں ہتھاں نال سنبھلیندے میدان دا راہ گھندے ۔ گھوڑے شُتری چال چلدے ۔ سُنمبھ زمین تے مریندے ، دھوڑ اُݙدی ، جواناں کوں اُنہاں دے ٻیلی نیزے پٹیندے ، میدان دے اَدھ وچکار ہک نرم لکڑ پُوڑ ݙتی ویندی ۔ بھنوں مراثی اپݨے ڈھول دے تݨاویں چھکیندا ، ماما پھتݨ مراثی اپݨی غُلابی پڳڑی سِر تے چنگی طرح ڄما تے شرنا منہ نال لیندا ۔ ڈھول دی تھاپ تے شرنا دے سُر وچ جانو مراثی دی بین دی اَواز مستی گُھلیندی تاں ݙنگ دے پِڑ وچ آئے ہوئے ہزاراں لوکاں دے چہرے گُلنار تھی ویندے ۔ سب دیاں نظراں میدان دے سِرے تے کھڑے گُھڑ سوار تے ہوندیاں گھوڑیاں ہولے ہولے سُنمبھ زمین تے مریندا ، جوان نیزہ سنبھلیندا ۔ گھوڑے کوں انڈی مریندا تاں ہزاراں دیداں ہک جاہ تے ٹِک ویندیاں ۔ تِکھائی نال بھڄدے گھوڑے دی کنڈھ تے اپݨے آپ کوں سنبھلیندا ، جیویں جو زمین وچ پوری ہوئی لکڑ جیڑھی کھجی دی لکڑی نال بݨائی ویندی تے اونکوں چپلی آہدے ہَن ، دے نیڑے آندا تاں گھوڑے تے پاسے دے وَل نِودّا جوان دا نِوّݨ گھوڑے دا رفتار پکڑݨ ، بھنوں دا ڈھول کُٹݨ ، پَھتݨ دا شرنا تے جانو دی بین جݙاں ہزاراں لوکاں دیاں تاڑیاں دی تھاپ رَلدی تاں جوان اپݨی دید چپلی تے ڄما تے نشودّا ، نیزہ چپلی دے سینے وچ چمبڑیا ہوندا تے جوان نیزہ فضا وچ اُچا کر تے خوشی دا نعرہ لریندا تے دور تائیں بھڄدے گھوڑے تے پِڑ دے شور وچ عجب سرور ہوندا تے سرداری دے رنگ ڈھنگ ہوندے ۔ جݙاں سبھے لہݨ تے گُھڑ سوار وَلدے تاں ڳلیاں وچوں لنگھدے ہوئے جِتݨ آلے جوان کوں تریمتیں دروازے دے اوہلے توں ݙیہدیاں ۔ چُپالاں تے گھراں وچ کئی ݙیہاڑے تئیں چپلی دیاں ڳالھیں تھیندیاں رہندیاں۔

بشارت احمد کئی واری خیالاں وچ گھوڑے تے سوار تھیا ۔ ڈھول دی تھاپ تے بانسلی دی لَے تے ہزاراں تاڑیاں دی پِڑدو وچ نیزے دی چُنج تے چپلی پُوندا تے فجر نال سینہ پُھنڈیندا … چپلی …؟ ۔ طاہر آباد وچ چپلی دی کھیݙ تاں نہ کھیݙی ویسی ۔بشارت احمد اپݨی سوچاں سُچیندا اُوں کچّی وستی دو وَدھدا پیا ہا ۔ جتھاں بھنوں مراثی دا ݙکھ وی اُوں اپݨے اندر وساوݨا ہا ۔ او کچے کوٹھے دے اندروں ڳیا ۔ بھنوں مراثی حُقے دی نڑی منہ وچ پا ، دُھوں پھیپھڑاں وچ بھریندا ، کھنگدا پیا ہا ۔ شیو ودھی ہوئی تے اوندی اَکھیں لال ٻیرا تھیاں ہوئیاں ہَن ۔ بشارت احمد دیر تئیں اوندے کول بیٹھا ریہا ۔ چپ چپیتا … ! ’’چاچا بھنّوں کجھ ٻلیسیں وی ‘‘… اُوں چُپ دا جندرا تروڑیا ۔ ’’پُتر میں کیا ٻول سڳداں؟ ٻولݨ کیتے رہ وی کیا ڳئے۔ ساکوں تاں اپݨے کچے کوٹھیاں دا ݙکھ کھادی ویندے ۔ پکّے گھراں آلے تاں اپݨے نال سِلہاں ، گاڈر ، ٹی آئرن تے ٹائلاں تئیں نال گھن ویسن ۔ ساݙا تاں سب کجھ اِتھاہیں سواہ تھی ویسی۔ انہاں مِٹی دیاں دیواراں کوں کتھاں چا تے ونڄ سڳدے ایں ۔ چھت وی گھاپتریں دی ہے ۔ نوّاں گھر وساوݨ کیتے زمین وی مُل گھنݨی اے ۔ سِر لُکاوݨ کوں ڄاݨے کِتھ جاہ مِلسی؟‘‘۔

’’چاچا ݙکھی نہ تھی ، اللہ مالک اے‘‘۔ ’’او تاں ہے پُتر ، پَر کبوتر وانگ اَکھیں نُوٹ گھنݨ نال وی تاں مسئلہ حل نی تھیندا ۔ نوّیں جاہ تے ساݙے دھندے دا ڄاݨے کیا تھیسی ، اُتھاں ساکوں کوݨ پُچھسی… اچݨ چیت بھنّوں دی اَکھیں وچ ہک لَسک جئی لہرائی ۔’’بشارت پُتر کیوں نہ ڈی ایس پی ملک خان محمد صاحب نال پنڈی رابطہ کروں ۔ شئیت او اپݨا اثر و رسوخ استعمال کرکے وستی کوں اُڄڑݨ توں بچا گھنّے‘‘۔ ’’بے فیدہ ہے چاچا… ٻہوں اُتوں دا فیصلہ تھئے ۔ بھنوں کوں اُتے آلیاں دی طاقت دا اندازہ نہ ہا ۔ اوندی چھیکڑی آس وی مُک ڳئی۔ او سُچیندا ریہا ۔ ڄاݨے کیوں حکومتاں چھت چھک گھندن ۔ بشارت احمد ، بھنوں دے مونڈھیاں تے تھاپڑی ݙتی تے مُوکل گھدی ۔ اوندی روح بے چین ہئی ۔ او بے منزل رستیاں تے ٹُردا ریہا ۔ اوندے اندر اُڳدے سوالاں دے جنگل وچ بھاہ لڳ ڳئی۔ اُوں بھاہ کوں وِسماوݨ آلا کوئی نہ ہا ۔ او سُچیندجا ریہا ۔ لوک نویں وستی وساوݨ دی ڳالھ تاں کریندن ۔ ایں چھیکڑی ساہ گھنّدی ݙنگ دا نوحہ پَر کیوں اِنہاں دے اندر مَر ڳئے …؟ ۔ او سوچݨ لڳا جیویں انسان مرݨ توں بعد ایں دُنیا وچ وَل تے نئیں آندا۔ ایویں میݙی وستی وی ہمیش کیتے محکمہ مال دے کاغذات وچ پُوریج ویسی ۔ حشر دے ݙینہہ انسان کوں تاں وَلا زندہ کیتا ویسی پَر میݙی وستی وچ روح کوݨ پیسی ۔ میں اللہ میاں کوں اَکھیساں ہک وار میݙی وستی میݙی ݙنگ زندہ کر ݙیوے ۔ میں اُوندی ڳلیاں وچ ٹُر پھر گھنّاں ۔ ککِراں کوں ڳل لاواں ۔ ٹیوب ویل تے دھانواں ۔ چپلی ݙیکھ آواں ۔ احمد قصائی دی دُکان توں بابے دے آکھݨ تے گوشت گھن آواں ۔ ٻس ہک واری ۔ میݙا اللہ … میݙی وستی …! میں صابو نائی توں وال بݨواواں۔ اوندے پُتر خانو نائی توں میکوں ݙر لڳدے۔ اونکوں تاں اَڄاں اَواز نپݨ دا ݙا وی نئیں آندا ۔ میݙا اللہ! میں اپݨی وستی دی ڳلیاں وچ نماشاں گھریں ولدے ڈھور ݙنگراں دے ڳل وچ لڑکدیاں گھنٹیاں دیاں اَوازاں سُݨ گھناں ۔ بس ہک وار وچ روح چا ،پا ۔ اینکوں زندہ کر ݙے ۔ میں تنور تے روٹیاں لیندی اماں سبھو دے سامݨے توں روٹی چا تے بھڄ ونڄاں ۔ میکوں گھریں دے گوپیاں تے کڑدھے ݙودھ دی مہک اپݨے اندر وساوݨ ݙے ۔ ݙیکھ! توں تاں دُعاواں قبول کرݨ آلا ایں ۔ اَرباں انساناں کوں وَلا زندہ کرݨ آلا ہیں ۔ بس ہک وار میݙا سوہݨا اللہ ! میݙی وستی کوں وی زندہ کر ݙے ۔ میں تیݙے ترلّے کرینداں تیݙے اڳوں ہتھ ٻدھی کھڑاں ۔ او راتیں دیر تئیں بسترے تے لیٹیا چھت دے ورگے تے لاٹاں ڳݨدا ریہا ۔ نویں وستی وچ اَݨ سونہیں گھر دا خوف اوندے اندر رِنگدا ریہا ۔ اونکوں ݙو چار ݙینہہ پہلوں دی ہک شادی دا کٹھ یاد آ ڳیا ۔ ایہ رات ایہ روایت وی ساہ مُکا ویسی ۔ او اپݨے اُچے لمبے پیّو ملک فتح شیر دے نال ملک سکندر مستی خیل دے گھر پُڄا تاں چھپر تلے کوندر وِچھی ہئی ۔ چھپر تلے لوک پلتھیاں ماری بیٹھے ہَن ۔ اِتلے وچ مِٹی دے پتروٹے اُنہاں دے سامݨے رکھو ݙتے ڳئے ۔ مِٹی دے کٹوّے وچ پکیّا ہویا سوادی ٻوڑ اُنہاں دے سامݨے رکھیا ڳیا ۔ ٻوڑ تے پکیاں وݙیاں وݙیاں روٹیاں جیڑھے پھتو کمبھار تے میراں کمبھاری نیں لہائیاں ہَن ۔ جوان چھوہریں ڳل تے چیل نال کپڑا کَس تے جھولا بݨایا ہویا ہا ۔ ایں وچ روٹیاں پا بَراتیاں کوں ونڈیندے پئے ہَن ۔ کھاوݨ توں بعد پتروٹیاں وچ حلوہ ݙتا ڳیا ۔ او ساری رات کٹھ وچ سُچیندا ریہا جو ڄاݨے ایہ لوک کتھاں ونڄ آباد تھیسن ۔ انہاں نال میل ملاقاتاں دا سوّب بݨسی وی یا نئیں…؟‘‘۔

’’ایہ مالٹے تُساں ٻالاں کیتے گھن آئے وے‘‘… اوندی ذال پُچھیا ۔ اوندی چِھرکی پٹیج ڳئی …’’ نئیں …اپݨے کیتے گِھن آئیاں‘‘۔ ’’کیا مطلب ہے؟‘‘ ۔ ’’اَحٖ میں ݙنگ ویندا پیاں‘‘۔ کیا مطلب ہے تہاݙا … اُوں سُنڄ بَر وچ؟ ۔ہا ! اُوں سُنڄ بَر وچ جتھاں آبادی ہے ۔’’ہونہہ آبادی… اُنہاں بِھڑاں وچ جی جتامیں تے پاڑو چیرو زناوریں توں سِوا کیا ہے ۔ میں نہ ونڄݨ ݙیساں تہاکوں ‘‘ ۔ ’’کجھ نی تھیندا‘‘۔ اُوں مالٹے چائے تے ٹُر پیا ۔ او ݙنگ آلے پُل دے چھیکڑی سِرے تے پُڄا تاں فوجی چوکی تے ہُشیار جواناں اونکوں روکیا ۔ ’’کتھاں ونڄݨے تُساں…؟‘‘۔ ’’جیکر اجازت ہووے تاں میں اپݨی وستی ݙیکھݨ ویندا پیاں‘‘۔ اُوں کِھل تے آکھیا ۔ فوجیاں اونکوں ونڄݨ دی اجازت ݙے ݙتی ۔ فوجی چوکی توں ݙو فرلانگ دے پندھ تے ݙنگ دی حد شروع تھیندی ہئی ۔ تے پہلا گھر سکندر مستی خیل دا ہا ۔ ݙو فرلانگ … صدیاں اوندے سامݨے دیوار تھی ڳیاں ۔ مالٹیاں دا بار ہکو لحظے وَدھ ڳیا تے اوندے مونڈھے ݙکھݨ لڳے ۔ چوتھائی صدی بعد او اُنہاں نارنجی کنڑاویں دی ڳول وچ آیا ہا ۔ جیڑھیاں کِکر دیاں ٹِنگلی نال اَڑیاں ہَن ۔ اونکوں تاں ایہ وی پتہ نہ ہا جو کِکر جِیندا وی ہے یا نئیں ۔ کچّے دڳ تے بشارت احمد پیر رکھیا اِی ہا جو اوندا ٹاکرا غلام علی ہلالی نال تھیا ۔ ’’بشارت احمد کتھاں ویندا پئیں؟‘‘۔ ’’یار…ݙنگ ویندا پیاں۔ بشارت احمد جلتی وچ ہا ۔ ’’اُتھاں تاں کجھ وی نئیں۔ جانگلی وَݨ ککِر ہن ۔ جی جتامیں تے پاڑئواں توں سِوا ۔ ہک ݙینہہ میں وی ڳیم ہَم ۔ اساں ہلالیاں دے گھراں دی جاہ تے وی ہُݨ کِکر اِی ککِر ہِن‘‘۔ ’’غلام علی تیݙا گھر سکندر مستی خیل دے گھر دے سڄے پاسوں ڳلی وچ مُر تے ملک عطا محمد جمالے خیل دے گھر توں تھولا پہلوں کھبّے پاسوں ہائی‘‘۔ ’’ہا… تاں وَت… ایہ تُوں کیوں پُچھدا پئیں؟‘‘۔ ’’میں اُتھاں ویساں تیݙی ماء دے ہتھوں لسّی پیساں تے تیݙے ابّے نال رڑھ بیجی تے ڳالھ مہاڑ کریساں‘‘۔

بشارت احمد … حقیقت دی دنیا وچ وَل آ۔ ہُݨ تاں اساں ہلالیاں دے گھر ساݙیاں سوچاں وانگوں کھنڈ پُنڈ ڳئین ۔ قاسم ہلالی دا گھر ریلوے ٹیشن دے لمیں پاسے پنج چھی گھراں دے وچکار اپݨے اکلاپے تے ویݨ کریندے ۔ اوندا ٻڈھڑا پیو واء دا مریض ہے ۔ او منجی تے پیا ، ٹاہلی تلے ݙنگ وچ لنگھی حیاتی دیاں یاداں دے سہارے جیندا پئے ۔ ساݙاگھر خانقاہ سراجیہ دی نوّیں آبادی وچ اپݨی سُنڄاݨ ونڄا ڳئے ۔ ملک حیات مِرزے خیل نیں چاہ مرزے خیال دے ناں نال جیڑھی وستی وسائی اے اُتھاں وی کجھ بے ناں تے نشان ہلالی قوم دے بندے راہندن ۔ غلام علی دی اَکھیں ہنجوں تر آئیاں ۔بشارت احمد ،سکندر مستی خیل دے گھر دے سامݨے رُکیا۔ او جانگلی کِکراں دے وچکار کھڑا ہئی۔ اُوں اُٹھ ٻڑکݨ دی اَواز سُݨی ۔ اوہو اُٹھ جیڑھے سِجھ اُبھردیاں سکندر مستی خیل جُتیندا تے رڑھیں دو ویندا ہا ۔ کیا اُٹھ اِتھاں کوئنی؟ زناور کِتھ ڳئین ۔ انہاں بے زباناں دا تے ناں نشان نی ریہا ۔ ساݙی برادری جیڑھی مختلف شاخاں وچ ونڈیجی ۔ وَت وی یکجان ہئی۔ ڄاݨے کوݨ کِتھاں ونڄ وَسے…؟ ۔ کتنے بِھرا ہَن … کتنے …؟ ۔ بشارت احمد ذہن تے زور ݙتا ۔ ساݙے وݙے ۔ ترائے بھرا ہَن ۔ تلوکر خاندان اُنہیں ترائے بھراواں توں وَدھے پَھلے ۔ بھاگ وند تھئے ۔ کوئی تاں اوندا ناں … اوندی تاریخ محفوظ کر گِھنّدا۔کیا او صرف محکمہ مال دے کاغذاں وچ اِی … اوندی اَکھیاں ہنجواںتار تھی ڳیاں۔ بشارت احمد دے اندر جَھڑی لڳ ڳئی ۔ جھڑی تے بارش ۔ بارش جیڑھی کچے مکاناں کوں ڈھا ݙیندی اے ۔ پکّے مکاناں دیاں بݨیاداں کوں پوہلا کر ݙیندی اے ۔ بشارت احمد اندر جھڑی لڳ پئی ۔ اُونکوں لڳا ۔ او زمین چُمدا پئے ۔ ناں اوندے ذہن وچ بے ترتیب تھیندے ڳئے ۔ ملک مستی خان ، ملک مرزا خان ، ملک ہستی خان ، تریہے ٹِنگریاں وَدھیاں پَھلیاں ۔ ملک مستی خیل دی اولاد مستی خیل سݙیجی ۔ ایں شاخ وچوں احمد خان ناں دا نینگر نیں سلسلہ نقشبندیہ وچ ناں کرایا ۔ او ولیاں دے اَڳواݨ تھئے ۔ مولانا ابوالسعد احمد خانؒ … ریلوے ٹیشن دے پَوادھی پاسے نہر توں اُوں پار ونڄ آباد تھئے … اساں مرزے خیال … ساݙا مرکز ݙنگ ہا ۔ اساں کھنڈ پُنڈ ڳئے ۔ میݙے مرحوم چاچے عطاء محمد ، غلام محمد ، محمد شیر تے مامے محمد افضل نیں سَمان ٹرالیاں تے لݙیا تے خانقاہ سراجیہ دی نوّیں اَبادی وچ رَل مِل ڳئے ۔ دوست محمد ، چاہ مرزے آلے ونڄ ڈیرہ لایا ۔ بشارت احمد ہک مالٹا چِھلا ۔ او تاریخ دا طالب علم نہ ہائی پَر تلوکر خاندان دی تاریخ ، بندے تے کردار اوندے اندر پاسے پئے ۔ پُتریندے ہن ۔ او سڄے پاسے ہک ڳلی دو مُڑیا ۔ ہک نُولوں اونکوں سِر چا تے ݙیہدا پیا ہا ۔ او کھل پیا ۔ ایہ اوہو نولُوں ہوسی جیڑھا ساݙے گھر دے کِکر تے چڑھدے ڳالھڑ کوں سِر چا تے ݙیہدا ہا ۔ چوتھائی صدی پہلوں بشارت احمد جیڑھی وستی اپݨے اندر اُساری ہئی ۔ اَحٖ او اوندے در دیوار نال ڳل لا تے رونوݨاں چاہندا ہا ۔ اُوں اپݨے بہشتی چاچے ملک عطا محمد دے چُٻارے کوں حسرت نال ݙٹھا ۔ اونکوں اینویں لڳا ، اوندا چاچا کھٹ دے پاوے نال تِتّر دی گُتھلی لڑکاتِتر سنبھال تے ہتھ پھریندا بیٹھے ۔ ٹاہلی تلے تش دے پترے کھنڈے پُنڈے پئین ۔ ہُݨ گھر دو ونڄݨ توں پہلوں اُوں فقیراں دے ڈیرے ونڄݨ دی نیتی۔ فقیراں دا ڈیرہ ݙنگ وچ تقدس دی علامت ہا ۔ او اپݨی وستی دی ایں مرکزی علامت کوں کیویں بُھل سڳدا ہا ۔ او ݙنگیاں پِڑنگیاں راہواں تے ٹُردا ریہا ۔ اوندے حافظے وچ ساویاں یاداں ، ڳالھیں ، در درسالاں ، وݨ ، چراک پکھی ، مسیت دا لائوڈ سپیکر ، اَٹے دی چکی دی تُگ تُگ دی دِل چھکویں اَواز ، ایہ توݨیں جو کچیاں راہواں تے ڈھور ڈنگراں دی پُھوسی وی او نہ بُھلدا ہا ۔جینکوں وستی دی غریب چھوہریں کٹھا کرتے سُکݨ تے ٻالݨ دی جاہ ورتیندیاں ہَن ۔ اوندے پیراں وچ صدیاں دا تھکیڑا ہا ۔ اوندے وجود وچ زمانے گُم ہَن ۔او ٹُردا ریہا ۔ بے سِمتا ، بے اَواز پیراں دے نال ۔ اونکوں شرینہہ دے وَݨ دی ڳول ہئی ۔ جیندے پرچھانویں دا کھنڈار ݙو کنال ہا ۔ ایں گھاٹی چھاں آلے وَݨ تلے فقیر محمد امیر کوں لوک مِلݨ کیتے آندے ہَن ۔ ٹھٹھ دے ٹھٹھ تندیر لا بس ہک روحانی چِھک اُنہاں کوں گھن آندی ۔ لوک اپݨی اندرلی تریہہ کوں ٻجھاوݨ سانگے ایں چھاں آلے وَݨ دا رُخ کریندے ۔ فقیر محمد امیر دا پرچھانواں ، شرینہہ دے پَرچھانویں توں ڈھیر گھاٹا ، مِٹھا تے اَرام ݙیوݨ آلا ہا ۔ لوک دُعاواں دی سُغات توں مالامال تھی وَلدے مزمان داری ایہ گھر دے بندیاں دی گُھٹی وچ ہئی۔ بشارت احمد دور تئیں دید بھنوائی ۔ شرینہہ دا وجود کتھاہیں وی نہ ہا ۔پَر فضا وچ ہک مہک ہئی ۔ ہک فقیر تے درویش منش انسان دے وجود دی مہک ، واݨ دی ملجھی تے پلتھی مار بیٹھا ہویا ۔ فقیر محمد امیر … کُرتا ملمہل دا تہمند ٻدھ ، چہرے تے نور دیاں کنڈاویں ، ساوا سُودا ، صحابہؓ دے دور دی یادگار ، اوہو چوݙاں سو سال پہلوں دیاں محبتاں دا امین ، مہمان نواز اینجھا جو امیر غریب دے ہتھ آپ دھویندا ، بھاڄی سامݨے آ رکھیندا ، اُنہاں دیاں ڳالھیں توجہ تے غور نال سُݨدے ، ݙکھ ونڈیندے ، سَڄے ہتھ نال اُنہاں دے کمیں آندے تے کھٻے ہتھ کوں خبر نہ لڳݨ ݙیندے ۔ بشارت احمد چھپر تلے بیٹھا شرینہہ دے پرچھانویں کوں کھسکدا ݙیہدا ریہا ۔ شرینہہ دا پَرچھانواں نئیں اوندے سامݨے وقت پیا ڈَھلدا ہا ۔ لوک ہک ہک کر تے ویندے پئے ہَن ۔ اوہا ، فقیر محمد امیر ہَن تے ٻئی یاداں دی تِکھی ہَوا ہئی ۔ سب ذرّی ذرّی … کِرچی کِرچی … او وَلݨاں چَہندا ہا۔

اوندی جھولی دُعائیں نال بھریج ڳئی ہئی۔ اوندے پیراں وچ صدیاں دی دُھوڑ تے تھکیڑا ہئی ۔ او ٹُرداریہا ۔ ٹُردا ریہا ۔ اپݨے گھر او اینجھے لحظے پُڄݨ چاہندا ہا جݙاں شام ڈھلدی پئی ہووے تے نارنجی کرناں کِکرنال وِلھڑتے کُرلاندیاں پئیاں ہوون۔ حکومت ہزاراں ایکڑ رقبہ خالی کرا گھدا ہئی تے فیکٹریاں ٻہوں دُور پوادھی پاسے بݨائیاں ڳئیاں ہَن ۔ او سُچیندا ریہاتے ٹُردا ریہا ۔ جے اِتھاں کُجھ وی اُسارݨا ناہی تاں مخلوقِ خدا کوں کیوں اُڄڑݨ دے عذاب وچ پھسایاڳئے ۔ او اپݨے ماضی دی ڳول وچ ایں اُڄڑے بھڑ وچ شئیت کݙاہیں نہ آندا ۔ پَر جݙاں خانقاہ سراجیہ ، ایں توں ڳنڈھیل اَبادی ، چاہ مِرزے آلا ، سیفن پُل مانی آلا ، لال آلا ، سعید آباد ، مدنی دے ڈیرے تے ایݙوں اُݙوں وچ کھنڈے وستی واسیاں وچ ایہ خبر گردش کرݨ لڳی جو فیکٹریاں دے زہریلے اثرات پاروں ہک واری وَل نیڑے تیڑے اَباد وستیاں کوں اُھوں اُٹھاوݨ دا فیصلہ کیتا ڳئے ۔ ایہ ݙراکلی خبر جنگل دی بھاہ وانگوں پھیل ڳئی تے بشارت احمد اندروں تُرٹ پُھرٹ ڳیا ہا ۔ کیا وَل ہک واری اوہو عذاب ہوسی ۔ فیصلہ بدل ݙیوݨ کیندے وَس وچ ہا؟ ۔ جیویں بھنوں مراثی کوں اُتوں آلیاں دی طاقت دا اندازہ نہ ہا ۔ بالکل اونویں اِی ہر بندہ بے وس تے مجبور ہا۔ اپݨی سوچاں وچ رُجھیا بشارت احمد ’’ڈیرہ فقیر والا‘‘ توں جݙاں راہواں دی دھوڑ پَھکیندا اپݨی ڳلی وچ وڑیا تاں اوندے پیر مَݨ مَݨ دے تھی ڳئے ۔ جیویں بھوئیں دی چِھک وَدھ ڳئی ہووے ۔ پیر چاوݨ اوکھا تھی ڳیا ۔ اُوں اُڄڑے مکاناں دیاں بنیاداں کوں غور نال ݙٹھا ۔ مکاناں دی جاہ جانگلی کِکر تھی اَئے ہَن ۔ زرعی زمین جیڑھی حکومت ٹھیکے تے ݙتی ہوئی ہئی ۔ ایں کیتے جݙاں او ٹیوب ویل تے پُڄا تاں ݙنگ انگراڑی گھن تے اوندے اندر زندہ تھی ڳیا ۔ ٹیوب ویل چَلدا پیا ہئی ۔ لمبے قد تے خسخاسی ݙاڑھی آلا ہک بلوچ جئیں زمین ٹھیکے تے گِھدی ہوئی ہئی ۔ رڑھیں کوں پاݨی لیندا پیا ہئی ۔ 

بشارت احمد مونجھا تھی ڳیا ۔ اُوں ٹیوب ویل توں ٹھڈا مِٹھا پاݨی پیتا تے گھر دو پیر وَدھائے ۔ کنڈیاں توں پلوں باچیندے ہوء او اپݨے گھر دے ویہڑے وچ چوتھائی صدی بعد داخل تھیا ۔ وقت رُک ڳیا ۔ پکھی اُݙار بُھل ڳئے ۔ اونکوں اپݨا آپ سنبھالݨ اوکھا تھی ڳیا ۔ زناوریں دیاں کُھرلیاں جُوں دیاں تُوں موجود ہَن ۔ بس اُنہاں دا سیمنٹ اُکھڑ ڳیا ہئی تے سِلہاں کلراٹھی تھی ڳیاں ہَن۔ چھپر دیاں ایریاں کوں اُوں غور نال ݙٹھا ۔ تانبے دے ہک گلاس تے اوندی دید پئی ۔ او چھرکا ، رُناں تے گلاس چا گھدوس ۔ اپݨے بابے ملک فتح شیر کوں یاد کیتُس ۔ چَھلکا تے چھلکا ۔ ایہ اوہو گلاس ہا جئیں وچ اوندا بابا لسّی پیندا ہا ۔ شئیت ماء سَمان وچ اونکوں رکھݨ بُھل ڳئی ہئی۔ اوندا بابا اونکوں چُھہرکی وچ حالات دے بے رحم دھاریاں تے چھوڑ ڳیا ہا ۔ اُوں گلاس سنبھال گھدا ۔ اوندے ہتھیں ٻہوں وݙی سُغات آ ڳئی ہئی۔ گلاس اوندے ہتھیں ہئی جو اونکوں مامے ملک محمد افضل دے گھر دیاں تاکڑیاں دے رنگیل شیشے یاد آ ڳئے۔ لال  ، کھٹے پیلے ، نیلے تے ساوے رنگ دے شیشے یاداں ، رنگین تھیوݨ لڳیاں ۔ اوندا ماما ٻہوں نفیس مزاج دا بندہ ہا۔ ململ دا چِٹا کُرتا اُوندے تے ٻہوں سَجدا ہا ۔ ڳالھ مہاڑ کریندے ہوئیں اوندا ماما، انوٹھے تے شہادت آلی انگل دی چونڈھی نال کُرتے کوں کݙاہیں مونڈھے تے سنے دے سامݨے توں چیندا ، ایہ اوندی خاص اَدا ہئی ۔ رنگین شیشے کِتھاں ڳئین ؟ ۔ اوندے مامے وانگوں ماضی کوں پیارے تھی ڳئین۔

اُوں کِکر دے مُنڈھ تے ہتھ رکھیا تے رسّہ جُھل کراہیں پینگھ بݨ ڳیا ۔ اوندے دل آکھیا او پینگھ جُھوٹے ۔ بابے سئیں توں عیدی گھنے ۔ وستی دی ہٹی توں ریوڑیاں تے ٹانگریاں مُل گھنّے ۔ ݙنگ دیاں ڳلیاں وچ کھیݙدے رنگ برنگے کپڑے پاتے ہوئے ٻالاں دے نال عید مناوے ۔ پٹھ گرم کھیݙے ۔ والی بال دا میچ ݙیکھے ۔ چپلی تھیوݨ دا اعلان ہووے تے او دریا دی کندھی دو ونڄے ۔ او کِکر دے نال ٹیک لڳ کھڑا ہئی۔ ہک واری وَت اُڄڑݨ دا خوف اوندیاں رَڳاں وچ پٹکا رلیندا پیا ہئی ۔ کئیں لحظے کجھ وی تھی سڳدے ۔ او اُتھاہیں وَس ونڄݨا چاہندا ہا ۔ اُنہائیں ݙٹھے بِھڑاں وچ کِکراں دی چھانواں وچ او اپݨی جُھوپڑی وساوݨا چاہندا ہا ۔ او ہک لحظے کوں وِلٹیندا ولدا پیا ہا تاں ہک ٻیا لحظہ اوندے سامݨے پھیل ڳیا ، مونڈھے نِویّ ہوئے ہَن ۔ ٻڈھیپے اونکوں ہک لحظے وچ ویڑھ گھدا ہا ۔ گھر پُڄا تاں شام ڈھل ڳئی ۔ ہَر پاسے مَلوٹے اندھارے وچ کالّوݨ گُھل مِل ڳئی ہئی ۔ اوں بسترے تے لَمبا تھی تے اَکھیں نُوٹ گِھدیاں ۔ اینویں جیویں کھنڈدا لحظہ اینویں مِسیج ویسی ۔ پَر صدیاں دا تھکیڑا اوندے سَندھیں وچ لہندا ڳیا۔

## حوالہ
کتاب: تھل دولا دریا، مصنف: تنویر شاہد محمد زئی، چھاپہ خانہ:جھوک پرنٹرز ملتان