تریخی پس منظر دیرہ اسماعیل خان

دریائے سندھ وادی کشمیر توں نکل تے پہاڑاں ، میداناں اَتے ریگستاناں توں گزردا ہویا ٹھٹھہ دے نیڑے بحیرہ عرب وچ ونج ڈھندے، صدیں توں وہݨ آلے ایں بݙھڑے دریاء سندھ دے کنارے اڄ وی اپݨی مترنم لہراں دی زبانی مورخین کوں اپݨے پراݨے ماضی دے قصے سݨیندے جنہاں دا تعلق ترائے ہزار سال قبل مسیح توں وی پہلے دا ہے۔ کیونجو سرجان مارشل دی تحقیقات مطابق وادی سندھ دی تہذیب 2750قبل مسیح وچ اپݨے انتہائی عروج تے ہئی ، دریائے سندھ دے کنارے آباد ہن ، انسان پتھر دے زمانے توں نکل تے مختلف دھاتاں مثلاً لوہا، تانبا اَتے پیتل دے استعمال نال واقف تھی چکیا۔ اے زمانہ آریہ قوم دے بر صغیر وچ وارد تھیوݨ دا زمانہ ہا جیرھی درہ خیبر اَتے شمالی مغربی سرحدی صوبے دے ݙوجھے رستیاں اَتے مختلف دریاں توں گزردی ہوئی دریائے سندھ کابل ، کرم ، سوات، جہلم ، چناب ، راوی ، ستلج، بیاس، سرسوتی ، گنگا اَتے جمنا دے ساوے اَتے زرخیز علاقیاں وچ آباد تھیندی چلی ڳئی ۔ آریہ لوکاں نے کوہ سلیمان دے مشرقی پاسوں دریائے سندھ دے مغربی اَتے مشرقی کناریاں کوں وی اپݨا مسکن بݨایا ۔ جیرھے علاقے ہݨ دیرہ اسماعیل خان ، بھکر، لیہ اَتے میانوالی دے ضلعیاں تے مشتمل ہن اتھاں آریہ قوم آکر آباد تھی ڳئی ۔ 

آریہ دے اصل وطن دے بارے وچ ٻہوں اختلافات ہن ، سر ولیم جونز دے نہایت اہم نظریے دے مطابق وسط ایشیا ء دا علاقہ پراݨے زمانے وچ نہایت سر سبز اَتے شاداب ہا۔ اچانک دریاواں دا رُخ بدل ونڄݨ نال اے علاقہ خشک اَتے بنجر تھی ڳیا اَتے تمام آبادی نویں وطن دی تلاش وچ نکل پئی ۔ ایہے لوک یورپ ، ایران اَتے بر صغیر ہند و پاک وچ داخل تھئے جیرھی آریہ دے ناں نال جٖاݨیے ویندن۔ 

مشہور مورخ B.Gتلک دے مطابق آریاواں دا پراݨا وطن قطب شمالی دا قریبی علاقہ ہا، جݙݨ جو بنگالی مؤرخ مسٹرداس دا خیال ہے کہ اے قوم سپنا سندھ (شمالی مغربی سرحدی صوبہ اَتے ملحقہ علاقے دی رہݨ آلی ہئی ) جیرھی پورے ہندوستان تے آباد تھی ڳئی ، تاہم عہد حاضر وچ بی جی تلک اَتے مسٹر داس دا نظریہ مقبول کائنی ۔ 

آریہ بر صغیر وچ کݙاں وارد تھئی اے وی نہایت پیچیدہ سوال ہے، میکز ملر دی رائے ہے جو اے قوم ہک ہزار سال پہلے پاک و ہند وچ داخل تھئی ، بی جی تلک دے مطابق 4500سال ق م جݙݨ جو ڈاکٹر ایشوری پرشاد نے ایں زمانے 3000سال ق ۔ م بیان کیتے۔ اینویں دریائے سندھ دے مغربی اَتے مشرقی کنارے بشمول دیرہ اسماعیل خان ، بھکر اَتے لیہ وغیرہ دے علاقیاں دی تریخ ی اتنی پراݨی ہے جتنی جو آریہ قوم دی بر صغیر وچ آمد دی تریخ ہے۔ اے شہر اوں ویلھے موجود نہ ہن لیکن اے پورا علاقہ جھونپڑیاں ، جھگیاں اَتے چھوٹے دیہاتاں دی ضرورت وچ آباد ہا۔ اشوک دے زمانے وچ اے علاقہ اشوک اعظم دی سلطنت دا حصہ ہا۔ ڈاکٹر اسمتھ دا خیال ہے جو اشوک اعظم دی سلطنت افغانستان ، بلوچستان ، مکران، سندھ ، وادی سوات، قبائلی علاقہ جات اَتے کشمیر توں گھن تے نیپال اَتے میسور تئیں کھنڈی ہوئی ہئی۔ سکندر اعظم دا ہندوستان تے حملہ 326ق م اَتے واپس ونڄݨ دے بعد باختری حملہ آوریں ایں علاقے تے قوّضہ کر گھدا ، باختر کوہندو کش دے اوں پار بلخ دے نزدیک ہک ضلع ہا ، جیرھا سکندر دی وفات دے بعد یونانی حکومت دا صوبہ بݨ ڳیا۔ انہاں حملہ آوراں وچ ڈمیٹریس اَتے منینڈر زیادہ مشہور ہن ۔ 

جنہاں 140ق م اجودھیا فیض آباد یورپی پنجاب راجپوتانہ وسطی افغانستان ، شمالی مغربی سرحدی صوبہ اَتے سندھ کوں فتح کر تے اپݨی سلطنت وچ شامل کر گھدا انہاں دے بعد پارتھی اَتے سیتھی حملہ آور نے وی ایں علاقے کوں تاراج کیتا۔ 15ء وچ یو چی قبائل دی ہک شاخ کشان قبیلہ نے باقی تمام قبائل کوں مغلوب کر تے ہک مرکزی کِشان حکومت قائم گھدی ۔ ایں خاندان دا ساریں توں مشہور بادشاہ کنشک ہا۔ اوں اپݨی سلطنت کوں پاک و ہند وچ قندھار اَتے کشمیر تے گھن تے بنارس تئیں کھِنڈا ݙتا۔ سندھ ، افغانستان ، چینی ترکستان دے تمام علاقے ایندی وݙی سلطنت دا حصہ ہن ، کنشک نے پرش پور، پشاور کوں اپݨا دار الخلافہ بݨایا اَتے بحیثیت فاتح و حکمران نہایت کامیابی نال حکومت کیتی ۔ 

مسلمان جݙاں بر صغیر وچ وڑیے تاں اِتھوں کئی خود مختیار ریاستاں قائم تھیاں ۔ 647ء وچ راجہ ہرش وردھن دی وفات دے بعد کہیں قابل ذکر سلطنت دا وجود کائنا ہا۔ بر سغیر دے زیادہ تر حصے تے مختلف راجپوت خانداناں دی حکمرانی ہئی ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء