نخلِ محنت دا ثمر

لکھت: میر حسّان الحیدری چانڈیو

وحید العصر فرید الدہر حضرت خواجہ غلام فرید علیہ الرحمۃ دی ذات گرامی اپݨی زندگی اِچ مرجعِ خلائق تے موضوعِ سخن رہی تے وصال دے بعد تارے برعظیم اِچ کہیں نہ کہیں حوالے نال اِنہاں تے تھوڑاٻہوں کم تھیندا ریہا ہے۔

گزریل چار دہائیاں توں خواجہ فریدؒ دا ناں تے کم دانشوراں ، عالماں ، مؤرخاں تے اہلِ تحقیق دا خاص موضوع بݨ چکیا ہے ۔ مشرق تے مغرب دے دانشور تے اپݨے پرائے سارے چارے پاسوں ’’فرید فرید‘‘ اَکھدے ریہے ہِن ۔ مگر ایندے باوجود خواجہ فریدؒ دے ناں تے کم تے جہڑا کجھ لکھیا ڳیا ہے ایندے وچ کافی تشنگی تے کمی محسوس تھیندی ہے ۔ شاہ عبداللطیف بھٹائی ، رحمن بابا تے وارث شاہ دے مقابلے وچ اَجٖاں سرائیکی دانشوراں تے خواجہ فرید علیہ الرحمۃ دا فرض کائنی چُکایا ، محمد اسلم میتلا صاحب پچھلے تقریباً ݙو ݙہاکیاں توں سرائیکی زبان تے ادب تے فریدیات تے محنت تے لگن نال کم کریندے پئے ہن انہاں دا زیادہ تر کم سرائیکی زبان اِچ ہے ۔ سرائیکی ادبیات دے نال نال انہاں فرید شناسی دا سفر وی ہک خاص سمت اِچ جاری رکھیا تے بالآخر کئی سالاں دی محنت تے مشق و مطالعہ دے نتیجے وچ انہاں دی تازہ کتاب ’’فریدنامہ‘‘ منظر عام تے آندی پئی ہے ۔کتاب کیا ہے فرید تے فریدیات ہر ہک دائرۃ المعارف (انسائیکلوپیڈیا) ہے ۔ ایندے توں پہلے مختلف اُردوسرائیکی مضامین لکھݨ دے بعد ’’ذِکرِ فرید‘‘ تے ’’انوارِ فرید‘‘ دے نانواں نال اندے ݙو مجموعے وی چھپ چُکے ہِن ۔ انہاں ݙوہیں کتاباں وچ مضامین تے تحقیق ݙوہیں لحاظ نال جامعیت تے جدِّت ہے ۔ چنانچہ کتاباں وچ درج کجھ مضامین دے عنوان ملاحظہ کیتے ونجٖن۔

(1)خواجہ فریدؒ تے ملتان (2)خواجہ فریدؒ تے بہاول پور (3)خواجہ فریدؒ تے ڈیرہ غازی خان (4)کلامِ فرید تے صنفِ قصیدہ(5)فریدؒ ہک نثر نگار (6)اُردو کلامِ فرید دا منظوم سرائیکی ترجمہ (7)فریدؒ تے حُسینیت(8)ُّ فریدؒ شناسی (9)فریدیات دا علمی سرمایہ (10)خواجہ فریدؒ دا سفر ارادت (11)خواجہ فریدؒ دا حلقۂ ارادت (12)خواجہ فریدؒ داذوقِ مطالعہ (13)خواجہ فریدؒ تے ہمعصر سرائیکی شعراء (14)خواجہ فریدؒ تے قدیم سرائیکی شعراء (15)رسالہ ’’العزیز‘‘ تے فریدیات (16)حیاتِ فریدؒ اِچ فریدیات دا مطبوعہ سرمایہ!

تُساں ݙٹھے جو انہاں مضامین وچ اسلم میتلا صاحب خواجہ فریدؒ دی ذات تے فن دے ایجھے پہلواں تے بحث کیتی ہے جہڑی ’’سامݨے دی گاٖلھ‘‘ہوندے ہوئے وی اہلِ فکر دی نظراں توں اوجھل ریہے ۔علامہ اقبال یورپ توں واپسی دے بعد فارسی شاعری کوں محض ایں کیتے اختیار کیتا جو ایندے وچ اُنہاں کوں قوت ابلاغ دی وسعت تے حلقۂ اثر وچ ہمہ گیری نظر اَئی ۔ اوہ سمجھدے ہَن جو انہاں دا اُردو کلام محض برعظیم دے لوکاں کوں جگاٖ سڳدا ہے لیکن عربی تے فارسی دا کلام پورے عالمِ اسلام دی آوازبݨ سڳدا ہے ۔ وہ عربی زبان وچ کما حقہ‘ اظہارِ خیال نہ کر سڳدے ہَن ۔ چنانچہ فارسی دا ذوق خاص رکھݨ دی بناء تے انہاں اپݨے پیغام تے فکر کوں فارسی زبان اِچ منتقل کر ݙتا جیندے نال افغانستان ، ایران ، ترکی تے وسط ایشیائی علاقیاں تک انہاں دے فکر پیام دی رسانی تھئی ۔ تے ایں طرحاں فکرِ اقبال دا کاروان ’’اسپِ تازی‘‘ تے سوار تھی تے نویں سروں ’’جادہ پیما‘‘ تھیا تے انہاں دے پیام کوں مشرق تے مغرب تک پُچایا!

بالکل ایں سوچ تے فکر کوں سامݨے رکھ تے اسلم میتلا ملک الشعراء حضرت خواجہ غلام فرید رحمتہ اللہ علیہ دے فکر تے فن ، احوال تے آثار تے ذات تے شخصیت دے حوالے نال ہک جامع تے مبسوط کتاب ’’فریدنامہ‘‘دے نام نامی نال اُردو زبان اِچ لکھی ہے جیڑھی ’’فرید شناسی‘‘ دے حوالے نال ہک بہترین تے قابل داد وادھا ہے۔

اسلم میتلا آکھدے ہِن جو خواجہ فریدؒ دی ذات تے شخصیت تے فکر و فن نال محض سرائیکی زبان وچ لکھݨا انہاں دے کم تے پیغام کوں محدود کرݨ دے مترادف ہے ۔ جݙاں تک اُردو ، انگریزی ، عربی تے فارسی ایجھی بین الاقوامی زباناں وچ خواجہ دے فکر و فن کوں اجاگر کائنا کیتا ویسے۔ فرید شناسی دا سفر بخوبی طے کائنا تھی سڳسے۔ ممکن ہے جو سرائیکی دانشور انہاں دی گاٖلھ نال کُلیتہ متفق کائنا تھیسن مگر ایندی معقولیت تے افادیت توں انکار نئیں کیتا نجٖ سڳدا ۔ آخر غیر سرائیکی فرید شناساں دا وی تاں اساݙے اُتے کجھ حق ہے۔

’’فرید نامہ ‘‘ دے مصنف ہک جج وی ہِن ۔ چنانچہ علمی تحقیق دے میدان وچ وی او ہک ماہر قانون دان تے منصف مزاج جج دی طرحاں پہلے تنقیحات وضع کریندے تے بیانات دا جائزہ گھندے ہِن ۔ وَل دلائل تے شواہد دی روشنی وچ نتائج مرتب کرتے اپݨا فیصلہ صادر کریندے ہن ۔ ݙوجھے لفظاں وچ اوہ محدثین تے فقہاء دی طرحاں مختلف روایات تے جرح و تعدیل دے بعد ہی علمی ادبی تے تاریخی تحقیق دے فیصلے صادر کریندے ہن ۔ اوہ ہمہ جہت قلمکار ہِن ، ہک عرصے توں مختلف موضوعات تے لکھدے پئے ہِن ۔ ادب ، شاعری ، انشائیہ ، تاریخ ، سوانح ، تحقیق تے لسانیات توں گھن تے مذہب روحانیت تے تصوف تک کوئی موضوع سخن انہاں دے حیطۂ تحریر توں ٻاہر کائنی ریہا ۔ گویا 

نازک نے تیرے صید نے چھوڑا زمانے میں

مصنف کی نگارشات تے تخلیقات دا ہک خاص پہلو اُنہاں دی اختصار پسندی تے جامعیت ہے ۔ اوہ بلامبالغہ کئی صفحیاں دی گاٖلھ کجھ جملیاں وچ آکھ ویندے ہن تے ایں انداز نال کئی ساری احساسِ تشنگی دے باوجود بد دل تے مایوس کائنی تھیندا ایہو انہاں دا کمالِ فن ہے تے ایندے اِچ اُنہاں دی انفرادیت دا راز لُکا ہویا ہے ۔ انہاں دی ݙوجھی خوبی مضامین دا تنوع تے عنوانات دا انوکھا پن ہوندا ہے ۔ میݙے خیال وچ حضرتِ غالبؔ دی طرحاں انہاں دی ’’صریرخامہ‘‘ تے نوائے سروش دا گماں ہووے یا نہ ہووے مگر مضامین تے عنوانات انہاں کوں ضرور غیب توں القاء تھیندے ہِن۔

میں نے یہ جانا کہ گویا شاید یہ بھی میرے دل میں ہے

اسلم میتلا دی تازہ ترین تصنیف ’’فریدنامہ‘‘ دا مسودہ میݙی نظر توں گزریا ہے ۔ بالاستجاب نہ پڑھ سڳݨ دے باوجود میں اکثر مضامین تے ہک طائرانہ نظر سٹی ہے ۔ میں جیڑھے باب تے جئیں موضوع کوں وی ݙٹھا اوہ بلامبالغہ ایں مصرع دی تصویر نظر آندا ہے۔

کرشمہ دامن دل می کشد کہ جا اینجا ست

کتاب کیا ہے ’’چمنستان فرید‘‘ دے سدا بہار پُھلاں دا ہک نادر دلکش تے خوش رنگ دستہ ہے ۔ جیڑھا مدتاں اہل علم و ادب دی مشامِ جاں کوں معطر رکھیسے تے مصنف اپݨے ایں عظیم کارنامے تے فخریہ آکھ سڳدا ہے ۔

شادم از زندگی خویش کہ کارے دارم

’’فرید نامہ‘‘ وچ مصنف دی اندازِ تحقیق تے اسلوبِ تحریر کوں معراجِ کمال تے ݙٹھا ونجٖ سڳدا ہے ۔ایہ کتاب خواجۂ خواجگان خواجہ فریدؒ دے احوال و آثار تے فکر و فن تے نہایت اِی جامع تے بھر پور کتاب ہے ۔ ’’فریدنامہ‘‘ دے متنوع مضامین خواجہ علیہ الرحمت دی زندگی تے فکر و پیام دے ہر پہلو کوں محیط ہن۔ محققین ، طالب علماں تے فرید شناساں کوں ایں کتاب وچ تقریباً اوہ سب کجھ مل سڳدا ہے جیندی ضرورت دورِ حاضر وچ محسوس کیتی ونجٖ سڳدی ہے ۔ ’’فریدنامہ‘‘ وچ وی مصنف اپݨے اندازِ تحقیق دے مطابق تلاش عنوانات تے مضامین وچ جدت طرازی تے تنوع توں کم گھدا ہے مثلاً کتاب دے کجھ چونکا ݙیوݨ والے عنوانات ملاحظہ فرمائو:

(1)خواجہ فریدؒ اور جنوبی پنجاب (2)خاندانِ فریدؒ اور سلسلہ درس و تدریس (3)کافیوں کا پس منظر (4)فریدؒ اور عطا شاہ بخاری(5)کلام فریدؒ تے صنفِ قصیدہ (6)رسالہ ’’العزیز‘‘ اور فریدیات(7)فریدیات تے علمی سرمایہ (8)ماہرینِ فریدیات (9)خواجہ فریدؒ تے قدیم سرائیکی شعراء(10)خواجہ فریدؒ اور ہم عصر سرائیکی شعراء(11)خواجہ فریدؒ دی فارسی شاعری (12)فریدؒ اور نظریہ وحدت الوجود (13)خواجہ فریدؒ کے اُردو کلام کا منظوم سرائیکی ترجمہ (14) فریدیات               سرحد پار! وغیرہ

’’فریدنامہ‘‘ دے مضامین وچوں ایہ کجھ چونکا ݙیوݨ والے عنوانات ہن  انہاں وچوں اکثر مضامین پہلے وی اُنہاں دی ݙو مطبوعہ کتب ’’ذجرِ فریدؒ‘ تے ’’انوارِ فریدؒ‘‘وچ بزبان سرائیکی چھپ چُکے ہِن۔ لیکن مصنف اپݨے سابقہ سرائیکی مضامین کوں اُردو زبان وچ پیش کریندے ویلے کافی محنت نال کم گھدا ہے انہاں اپݨے سابقہ مضموناں تے اُردو وچ ترجمہ کائنی کیتا بلکہ اُنہاں کوں اُردو وچ لکھندے ویلے اوہ بارِ دیگر دی تخلیقی کیفیت توں گزردے پئے ہن ۔ سابقہ مضامین کوں نہ صرف سنواریاں تے سجایا ہے بلکہ معلومات تے تحقیق دے حوالے نال وی انہاں وچ بے پناہ تے قابل ذکر قدر اضافے کیتے ہِن ۔ جیویں جو میں پہلے عرض کر چکیا ہاں اسلم میتلا تحقیق تے انشاء پردازی وچ فرق کوں بخوبی سمجھدے ہن تے ݙوہیں دے تقاضیاں نال وی کماحقہ ، باخبر ہن چنانچہ انہاں’’فرید نامہ‘‘ کوں جدید انکشافات تے تازہ بہ تازہ نَوبہ نَو معلومات نال مزّین کرکے فرید شناساں کوں کجھ نویں رستے وی ݙکھائے ہِن جیندے تے چل تے فرید شناسی دے نویں تاج محل تعمیر کیتے ونجٖ سڳدے ہِن۔

’’فرید نامہ‘‘ دے مصنف پہلی دفعہ ایہ چونکا ݙیوݨ والا انکشاف کیتا ہے جو خواجہ فریدعلیہ الرحمۃ دے عشق مجازی دی محورو مرکز ’’روہی والی مائی صاحبہ‘‘ دا ناں نامی تے اسم گرامی ’’مائی ہوتاں‘‘ نئیں بلکہ حضرت جان بی بی ہا۔ جبکہ دبیر الملک مولانا عزیز الرحمن حضرت مولانا طالوت تے حضرت دلشاد کلانچوی توں گھن تے ڈاکٹر مہر عبدالحق ، علامہ مولانا نور احمد فریدی تے ٻئے سارے جدید محققین تک عموماً ’’روہی والی مائی صاحبہ دا جتھاں وی ذکر کیتا ہے مائی ہوتاں یا ہوت دے ناں نال یاد کیتا ہے ۔اسلم میتلا وݙی جانفشانی تے محققانہ جدوجہد دے بعد حضرت خواجہ علیہ الرحمۃ دی او دستاویزات حاصل کیتی ہن جیڑھی آپ حضرت جان بی بی دے حق وچ تملیک نامہ حق المہر دے طور تے لکھ ݙتی ہئی تے ایں دستاویز تے حضرت خواجہ علیہ الرحمۃ دے مرید صادق اعلیٰ حضرت نواب صادق محمد خان عباسی دے دستخط بطور گواہ دے ثبت ہِن تے ٻئے اکابرین تے مشاہیر دے دستخط وی موجود ہِن ۔ ایں دستاویز توں ٻہوں سارے امور ،حقائق دا انکشاف تھیندا ہے جیندے تے مصنف خوب روشنی پاتی ہے ۔

خواجہ صاحبؒ کئیں کئیں صنف سخن وچ طبع اَزمائی کیتی ہے ۔ ایں سلسلے وچ وی کم دی رفتار تقریباً سست رہی ہے ۔ بالخصوص ’’خواجہ فریدؒ‘‘ دے ݙوہڑے گزریل پوݨی صدی توں محلِ نزاع چلے آندے ہِن ۔ فرید نامہ دے مصنف خواجہ علیہ الرحمۃ دے دیوان دا ہک ایجھا قلمی نسخہ ہتھ آیا ہے جیندے وچ کافیاں دے بعد خاتمہ تے تقریباً ست ݙوہڑے وی موجود ہن انہاں وچوں ہک ݙوہڑے دے مقطع وچ ’’پیر فرید‘‘ دی ترکیب تے جیڑھا اعتراض کیتا ویندا ہا جدید دریافت شدہ دیوان ایندا وی اَزالہ کر ݙتا ہے ۔ چونکہ ایندے وچ ’’پیر فرید‘‘ دی جاہ ’’پھیر فرید‘‘ لکھیا ہے جو معنیٰ و مطلب دے لحاظ توں بالکل درست ہے ۔ مگر کاتباں پھیر کوں ’’پیر‘‘ بݨا ݙتا جیندے وچ اہلِ علم ظن و گمان دا شکار تھئے جو خواجہ فرید علیہ الرحمۃ ایسا منسکر المزاج تے متواضع انسان مقطع وچ اپݨا تخلص ’’پیر فرید‘‘ کیویں تے کس سانگے ورت سڳدا ہے ۔ ایں ہک ݙوہڑے دے انکشاف توں اگرچہ خواجہ فرید دے بارے وچ ہُݨ ایہ ابہام نئیں رہندا جو انہاں کݙاہیں کوئی ݙوہڑہ کائنا آکھیا ہوسے لیکن ایندا مطلب ایہ وی ہے جو حسب سابق انہاں دے کم تے جتنے وی رطب ویابس قسم دے ݙوہڑے مشہور ہِن انہاں کوں خواجہ فریدعلیہ الرحمۃ دی تخلیق تسلیم کر گھدا ونجٖے ۔ بلکہ ایں سلسلے وچ مزید تحقیق تے مطالعہ دی ضرورت ہے جینکوں جناب اسلم میتلا یا کوئی ٻیا سرائیکی محقق اڳوں ودھا سڳدا ہے ۔

خواجہ فریدؒ دی فارسی شاعری دی نشاندہی ’’گوہر شب چراغ‘‘ دے جواں مرگ مصنف محمد انور توں گھن تے علامہ طالوت تے دبیر الملک تک سبھ کیتی ۔ اِتھاں تک جو علامہ طالوت ایجھے محقق تاں اُنہاں دے فارسی دیوان دی بازار وچ عام دستیابی دا انکشاف وی کیتا ہے ۔ لیکن گزریل نصف صدی توں ایں دیوان دی زیارت کہیں وی محقق کوںنصیب نئیں تھی سڳی ۔ غالباً 1964-65ء دے دوران قاضی عبدالنبی کوکب دی وساطت نال پنجاب پبلک لائبریری دے ذخیرہ قصور وچ ہک بیاض دا مطالعہ ایں خاکسار کوں میسر آیا جیندے وچ حضرت خواجہ دی غالباً فارسی دو نعتاں تے چار پنج غزلاں نظر توں گزریاں۔ جیندے مطالعے میں اوں ویلے نوٹ کر گھدے ہَن ۔ ایہ بیاض سندھ دے ہک نامور سہروردی بزرگ تے خواجہ فریدؒ دے بزرگ معاصر حضرت شاہ محمد اشرف ماروی علیہ الرحمۃ دے ہاتھ دی لکھی ہوئی ہئی ۔ ’’فریدنامہ‘‘ دے لائق مصنف قابل قدر کم کیتا ہے تے وݙی محنت تے جانفشانی تے عرق ریزی دے بعد حضرت خواجہ دا فارسی کلام لبھ گھدا ہے ۔

’’فریدنامہ‘‘ دے مصنف و مؤلف ایں لحاظ نال خوش قسمت ہِن جو گزریل نصف صدی دی تحقیقات تے فرید شناسی دے سفر وچ جدید محققین وچوں او پہلے محقق ہِن جنہاں کوں خواجہ فریدؒ دے فارسی کلام تے مشتمل ہک درجن دے نیڑے غزلاں ملیاں ہِن ۔ جیکر ایہ کلام تحقیق تے نقد و نظر دے بعد درست ثابت تھیندا ہے تاں ایہ انہاں دا کارنامہ شمار تھیسے ۔ بقول مصنف ایہ فارسی کلام انہاں کوں خواجہ فریدؒ دے اتالیق خاندان مولانا برخوردار دے ورثاء مولوی غلام محمد اتالیقی (بعمر95سال) توں ملیا ہے۔

ایہ کجھ غزلاں انہاں ’’دیوانِ فرید‘‘ سرائیکی دے ہک قلمی نسخے دے چھیکڑ وچ لکھ رکھی ہن ۔ مولوی غلام محمد مذکور مولوی فقیر اللہ دے فرزند ارجمن ہن تے اوہ حضرت غلام فرید علیہ الرحمۃ دے اُستاد میاں برخوردار دے پُتر ہَن ایہ سارا ٹٻر ،خواجگانِ کوٹ مٹھݨ دے ملفوظات ، دواوین تے ٻئے کتب دے قلمی نسخے نقل کرتے اہل علم تے اصحابِ ذوق تک پُچیندا ریہا ہے ۔ ایں لحاظ نال گاٖلھ دِل کوں لڳدی ہے جو ایندے خاندانی اثاثے وچ خواجہ فریدؒ دے فارسی کلام تے مشتمل کوئی دیوان یا بیاض موجود ہووے جیڑھی نقل در نقل تھیندے ہن موجودہ مختصر کتابچے دی شکل کوں ونجٖ پُجٖے بہرحال مصنف فرید نامہ دی ایہ محنت قابلِ داد ہے ۔ جیندے تے مزید تحقیق دے تاج محل کھڑے کیتے ونجٖ سڳدے ہِن۔ میکوں یقین ہے جو انہاں چند فارسی غزلاں دی دریافت مکمل دیوان فارسی دی دستیابی دا پیش خیمہ ثابت تھی سڳدی ہے ۔ موجودہ صورتحال وچ اسلم میتلا جیڑھا کم دریافت کیتا ہے ایندے وچ ترئے نعتاں تاں ایجھی ہِن جیڑھی ’’فوائدِ فریدیہ‘‘ دے علاوہ عام قدیم نعتیہ مجموعیاں وچ وی طبع تھی چکی ہِن انہاں دا مطالعہ تُساں وی کرو۔ 

دِل ہست بہ دل والہّ و شیدائے محمدؐ

جاں ہست بجاں محو تماشائے محمدؐ

جاںشدہ مست از جمالِ محمدؐ

دل ز خودی زبست از خیال محمدؐ

یکبار رُخ نما بہ من اے فخرِ کائنات

بعد جناب حضرتِ حق برتو صد صلوٰت

حضرت فخر جہانؒ دی منقبت اِچ آکھیا ہویا فارسی قصیدہ وی حضرت خواجہ تے ’’فائد فریدیہ‘‘ ِچ شامل کیتا ہے جیندا قطعہ اے ہے:

چوں نیم لائق غلام آں شاہ ہاشم اے فریدؔ

چوں ہزاراں کاملاں سایند برپایش جبیں

مزید برآں خواجہ عاقل محمدؒ دی وفات تے منظوم مرثیہ تے ایندی مدحت وچ ہک نظم وی ’’فرید نامہ‘‘ دی زینت بݨی ہے ۔ انہاں دے کجھ شعر پیش ہِن پڑھوں تے لطف چائو:

دردیدہ چوں تصویر رخش جلوہ گری کرو

جاں را زسر آرزوئے حور بری کرو

ایں عجب قامش چوں سرو آزاد

لعل ، خرمائے تر ، ذقن چوں سیب

از درد ہجر ضعف بہ دل گشت پائیدار

بالعل ، بسکہ عین حیات است ، کن علاج

چشم شوخت ، جان و دل تاراج کرد

آرزو دارم ، برم ایماں ، ہنوز

جان نیست کہ از درد تو آید بسلامت

دل نیست کہ از عشق تو گردد بہ ملامت

عاشق آں نیست کہ بس شور و فغانے دارد

عاشق آ نست کہ ترک سرو جانے دارد

آنکس کہ ز درد تو خبر داشتہ باشد

صد داغ بہ دل ہمچو قمر داشتہ باشد

خواجہ فریدؒ دا بچپن نوابانِ بہاول پور دے شاہی محل اِچ گزریا ہے تے ہک لحاظ نال ’’صادق محل‘‘ (صادق گڑھ پیلس) خواجہ علیہ الرحمۃ دا ݙوجھا گھر ہا ۔ نوابانِ بہاول پور حضرت خواجہ ؒ دے مرید اِی نئیں بلکہ عاشقِ زار ہن تے ظاہر ہے جو کُئی پیر اپݨے مرید یا خلیفے کیتے مدحیہ قصائد یا تہنیتی نظماں نئیں لکھ سڳدا ۔ لیکن چونکہ خواجہ علیہ الرحمۃ کوں ایں خاندان دے نال انتہائی محبت ہئی تے او انہاں کوں صرف مرید اِی نئیں بلکہ اپݨے خاندان دا عزیز ترین فرد وی سمجھے ہَن ۔ چنانچہ جݙاں نواب صادق محمد خاں رابع دا ولی عہد نواب مبارک خان المقلب بہ بہاول خان (خامس) تخت نشین تھیا تاں حضرت خواجہ علیہ الرحمۃ ایں خاندان کیتے تہنیتی قصیدہ فارسی وچ لکھیا ۔ ذرا قصیدہ دے تیور ملاحظہ کرو پہلے شعر توں اِی حضرت خواجہ ؒ نصیحت تے ہدایت دا در کھول ݙتا ہے فرمیندے ہِن۔

(اے مبارک خان تیکوں تخت نشینی مبارک ہووے لیکن ہک گاٖلھ دا خیال رکھݨا جو رعیت دے سارے امور تے حقوق اِچ انہاں دی رعایت کریندے رہݨاں تے رعایا دی نگہبانی ، حفاظت تے انہاں دے حقوق توں وی غفلت نہ ورتائے)

ایں شعر دے پہلے مصرعہ وچ لفظ مبارک کوں ݙو دفعہ مختلف انداز اِچ استعمال ورت تے ݙوجھے مصرعے وچ رعیت ، رعایت تے رعایا دے الفاظ استعمال کرتے خواجہ علیہ الرحمۃ رعایتِ لفظی حسنِ تکرار تے صفتِ تجنیسِ لفظی توں خوب کم گھدا ہے ۔ ہُݨ اڳلا شعر ملاحظہ کرو:

مبارک خاں ! بہاول خاں ترانامے سزد زیبد

شہی ! ابن شہی ! ابن شہی در عرف پر

(تیکوں مبارک خان دے نال نال بہاول خان دا ناں تے لقب وی زیب ݙیندا ہے کیونجو توں خود وی بادشاہ ہیں تے ہک بادشاہ دا پُتر وی اِی بلکہ توں تاں ایں جانی قبیلے دا فرزند ہیں جیندے فرزند سلطان ابن سلطان چلے آندے ہِن)

’’فرید نامہ‘‘ دے مصنف سرحد دے ایں پار بھارت وچ خواجہ فریدؒ تے تھیوݨ والے کم دا وی جائزہ گھدا ہے ۔ ممکن ہے جو انہاں دا ایہ مضمون پاکستان دے فرید شناساں کیتے مہمیز دا کم ݙے سڳدے کیونجو خواجہؒ دے دیس توں پرے رہ تے وی اساݙے ہندوستانی دانشوراں جتنا کم کیتا ہے اوہ اساݙے کیتے مشعلِ راہ بݨ سڳدا ہے۔

ݙیوے نال ݙیوا ٻالݨ دی روایت توں انکار ممکن کائنی لیکن کہیں اہل علم تے صاحبِ فکر دی تحقیق تے محنت کوں بغیر کہیں حوالے تے اشارے دے درج کرݨا جہالت ،حق ناشناسی تے بد دیانتی ہے میں اُمید کریندا ہاں جو مصنف ’’فریدنامہ‘‘ خواجہ فریدؒ دے احوال و آثار تے فکر و فن دے سلسلے وچ جیڑھے تازہ انکشافات کیتے ہِن انہاں توں فائدہ چاوݨ والے اہلِ قلم اپݨی سوہݨی لکھتاں وچ انہاں دے حوالے ݙے تے ہک خوشگوار رسم دا آغاز کریسن ۔ ایہ نہ صرف علمی تے تحقیقی دیانت دا تقاضا ہے بھلکہ ایں کیتے وی   ؎

تابماند نام نیکت برقرار

میݙے خیال وچ آپ دے تے کتاب دے وچکار اتنی دیر رکاوٹ بݨ تے میں آپ دی حق تلفی دا مرتکب تھیندا پیا ہاں مگر کیا کریجے کتاب دے اہم تے متنوّع مضامین دے پیش نظر گاٖلھ نال گاٖلھ نکلدی ڳئی ہے ۔ ہک پاسوں خواجہؒ دا ذکرِ خیر ݙوجھے پاسوں اسلم میتلا دے قلم دی سحر انگیزی گویا بقول حضرت خواجہ علیہ الرحمۃ :

پینا بجائے خود کہ نہ دیکھا ہے مئے کو بھی

ہم تو بتوں کے ذکر پہ مستانہ بن گئے

مصنف جئیں محنت ، لگن تے خلوص دے نال خواجہ فریدت دے فکر و فن تے حیات و آثار دا ایہ ہفت خواں طے کیتا ہے ایندے تے انہاں دی خدمت وچ حضرت خواجہ علیہ الرحمۃ دا اِی ہک شعر پیش کرتے داد ݙتی ونجٖ سڳدی ہے تے بس:

بعد مدت کے ہوا دیدار جاناں کا نصیب

حمد للہ ’’نخلِ محنت کا ثمر‘‘ پیدا

خدا کرے کہ ’’فریدنامہ‘‘ دے لُطفِ سخن نال فرید شناساںِ عالم فائدہ چاون تے اینکوں قبولِ عام دی سند نصیب تھیوے ۔

فقط           

ہیچمدان         

میر حسان الحیدری    

چانڈیہ ہائوس اباڑو (سندھ)

## حوالہ
فرید نامہ ، مصنف: اسلم میتلا ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان