سرائیکی دے ڳݨ ڳاوݨ دا نہیں خدمت دا وقت اے

### لکھت: ڈاکٹر مہر عبدالحق
جنہاں لوکاں دنیا وچ ونکو ونک دیاں ٻولیاں، رنگ رنگ دیاں زباناں تے انہاں دی تاریخ تے اصلیت دے بارے وچ سوچ بچار کیتی ہے، او ݙسیندن جو زباناں تے ٻولیاں دا دنای وچ نہ کوئی انت اے تے نہ کوئی انہاں دا شمار ہے۔ چھڑے ہند تے پاکستان دیاں ٻولیاں کوں ڳنیا ونڄے تاں ایں ویلھے کوئی ۱۷۹ زباناں تے ۵۴۴ ٻولیاں جیندیاں جاڳدیاں موجود ہن۔ ہند یورپی خاندان دیاں ۱۵۸۔ ایہو جیہاں ٻولیاں دا پتہ ہݨ آ کے لڳا اے ، جیرھیاں سینکڑیاں ورھیاں پہلے موجود ہن تے ٻولیاں ویندیاں ہن پر ہݨ انہاں کوں سنڄاݨدا وی کوئی نہیں، نہ کوئی ایں ویلھے ݙس سڳدے، جو انہاں دے ٻولݨ والے لوک کتھاں ڳن۔ اتھوں اے معلوم تھیندے جو ٻولیاں تے زباناں وی ٻنہاں عام شئیں وانڳݨ جیندیاں وی ہن تے مر ویند ویندیاں ہن بلکہ میں تاں ایہہ وی اکھیساں جو مرݨ کنوں پہلے اے بیمار وی تھیندیاں ہن، بیمار پنے تے کمزور تھی ویندین تے کمزور تھی تھی تے اوڑک مر ویندن۔

جیرھی ٻولیت ے زبان نویاں نویاں علماں دے نال نہیں ٹردی، سماج دیاں بدلیاں ہویاں قدراں دا ساتھ نہیں نبھیندی تے زمانے دے نویں نویں تقاضے پوری نہیں کریندی اوں ٻولی کوں بیمار تے روڳی آکھسوں ، ایں ٻولی دا علاج وقت تے نہ کیتا ڳیا تاں ایندا بیماری وچ گھل گھل تے کمزور تھی ونڄݨ ضروری اے تے ایں کمزوری تے بیماری دے بعد مر ونڄݨ ایندا مقدر اے۔

ٻولیاں تے زباناں دا تعلق قوماں نال وی ہوندے۔ جیرھی قوم آپ زندہ ہوندی اے، زندگی دیاں بھرپور قوتاں رکھیندی اے تے زمانے دیاں تھپیڑیاں دا ، اچ جھک دا تے سر دیاں گرمیاں دامقابلہ کر سڳدی اے، او قوم اپݨی زبان کوں ، اپݨیاں روایتاں کوں، اپݨے رسم و رواج کوں تے اپݨے مذہب تے کلچر کوں وی زندہ رکھݨ دا پورا زور لیندی اے تے انہاں کوں کہیں قیمت تے مرݨ نہیں ݙیندی ۔ کیونجو روایتاں دی موت یا کلچر یا مذہب دی موت خود اُوں قوم دی اپݨی موت اے۔ تے جیرھی قوم دیاں رڳاں وچ زندگی دا خون بھڄدا پیا ہوندا ے تے اونوکں زندگی نال پیار تے ماݨ ہوندے او ایں ڳالھ دا ہر ویلھے خیال رکھیندی اے جو اوندی زبان کوں کوئی کشال نہ پڄے ۔ا وندی زبان نویں نروئی تے تندرست رہے تے کݙاہیں ماندی نہ تھیوے۔ اینکوں دشمن دے پاسے دی تتی وا نہ لڳے تے اے سدا نروئی رہے۔ زبان دا نروڳی رہوݨان ای ایندی تندرستی دی سب توں وݙی نشانی اے۔

زباناں دی تندرستی دے اصول سمجھݨ واسطے دریا دی مثال کوں سامݨے رکھݨا چاہیدا اے۔ جیویں وݙے وݙے دریا وی اپݨیاں لہراں تے موجاں دے جوش و خروش کیتے چھوٹے چھوٹے ندیاں نالے تے وہیریاں تے جھاریاں دے محتاج ہوندن اینویں زباناں وی علم تے ادب دیاں ندی نالیاں تے تے اپݨیاں ارد گرد دیاں امدادی ٻولیاں دے سہارے تے اڳاں ودھدھیاں ہن تے انہاں جھاریاں تے چشمے نال ڳلکڑی پا تے دنای والیاں دے سامݨے اپݨی جوانی دا رقص پیش کریندیاں ہن جیکراہیں اے جھارے تے چشمے سُک ونڄن یا اے ندی نالے سُک ونڄن، دریا دی روانی وی گھٹدی گھٹدی مُک ویسی۔ سر زور سمندر جیہاں دریا وی ہک ݙیہاڑے کھڑے پاݨی دا ٹوبھا بݨ ویسی۔ ایندا پاݨی گدلا تھی ویسی ، نہ پیوݨ دا رہسی ، نہ ݙیکھݨ دا ، نہ ورتݨ دا۔ اے اصول تہاݙا اساݙا بݨیا ہویا نہیں اے قدرت دا ہک اتل قانون اے تے ایں اٹل قانون تے تہاݙا ساݙا کوئی وس نہیں چل سڳدا، کوئی زبان بھانویں او سرائیکی اے تے بھانویں پنجابی، اردو، سنسکرت یا انگریزی ایں قدرت دے اٹل فیصلے دے اڳوں سر نہیں چا سڳدی۔

سرائیکی زبان دی ترقی دیاں صوتاں ݙیکھݨ واسطے پہلے اساکوں ایہہ رݙیکھݨا پوسی جو ایں زبان دی اصلیت کیا ہے؟ ایندے او چشمے تے وہیرے کیرھے ہن جیرھیا یں زبان دے دھارے کوں نت نویں تے تازے پاݨی دیاں موجاں تے لہراں ݙے تے اینکوں تھاٹھاں مریندا ہویا دریا بݨا سڳدن ۔ جتنے تئیں ایںزبان دی اصلیت دا تعلق اے ، تردید دے خوف دے بغیر اے آکھیا ونڄ سڳدے جو ایہہ قدیم ٻولی صوبہ سندھ دی مرکزی ٻولیا ے تے ایندا دامن بلوچی، سندھی، مارواڑی، اجمیری، پنجابی،لہندا، پوٹھوہاری، شِنا، گلگتی ، دردئی، زباناں تے ٻنوں کوہاٹ دیاں پہاڑی ٻولیاں نال جڑیا ہویا اے تے پشتو، فارسی، عربی ، انگریزی تے سنسکرت نال رلیا ہویااے۔ ݙوجھیا لفظاں وچ ایں آکھسوں جو ایں ٻولی دے مدد گار تے معاون ایندے ٻانہہ ٻیلی حمایتی سندھ ، بلوچستان کنوں گھنت ے صوبہ سرحد تے کوہ ہمالیہ دے دامن تئیں کھنڈئیے پن۔ قدیم زمانے دے ادب تے ہک نگاہ چا پؤں تاں ایہہ حقیقت چنڳی طرح کھل کے آ ویسی۔ گورو نانک ہوراں دا کلام ہووے، حضرت فرید گنج شکر دے پاکیزہ شعر ہوون، حضرت سچل سر مست دیاں کافیاں ہوون، شاہ حسین دیاں غزلاں ہوون، مولوی عبداللہ لاوہری دیاں مذہبی نظماں ہوون، حضرت خواجہ غلام فرید مٹھݨ کوٹی تے مٹھے گیت ہوون یا سلطان باہو دا عارفانہ کلام ہووے ۴۸۵۹ مربع میل دے وسݨ والے اینکوں اڄ وی اپݨی ٻولی سمجھیندے تے ڄاݨدے ہن۔ ایں ٻولی دی شیرینی ، مٹھاج تے مقبولیت دا ایں کنوں ٻیا وݙا ثبوت کیا ہوسی جو ہݨ ساریاں ہمسایاں ٻولیاں ایں زبان کوں اپݨے نال لاوݨ دیاں کوششاں کرݨ لڳ پن تے زور شور دا ویلا گتھݨ پے ڳن جو ایہہ تاں ساݙی ٻولی اے۔

جی ہاں بھراوو! اے تہاڈفی ٻولی اے ، اساں تہاڈفیاں ٻولیاں دیاں چشماں تے جھاریاںکنوں ضرور فیض یاب تھیسوں تے ایندی موجاں تے لہراں والی سیڑھ وچ کمی نہ آوݨ ݙیسوں۔ ساڈفے بزرگاں تے پراݨے شاعراں، ادیباں اپݨیمٹھی ٻولی دے ارد گرد دیواراں کھڑیاںنہیں کیتیاں تے فصاحت تے بلاغت دے اوکھے اصول مقرر نہیں کیتے تے نہ ایں ٻولی کوں ہمسایہ ٻولیاںنال کھل کھیݙݨ تے گھلݨ ملݨ کنوں روکیا ہانیں۔

ہݨ سرائیکی زبان دی مٹھاس تے لوچ لچک دے ڳݨ ڳاوݨ دا وقت نہیں۔ ایندیاں چنڳائیاں تے خوبیاں ڳݨاوݨ دا وقت گزر ڳئے۔ ساری دنیا اندے مٹھاس دی دیوانی اے تے ایندیاں خوبیاں دی قائل اے۔ ہݨ وقت ایں زبان دی صحیح تے بے لوث خدمت کرݨ دا آ ڳئے تے ایندی ترقیاں دیاں راہاں سوچݨ دا آ ڳئے۔ سرائیکی دی ترقی واسطے جتھاں ایندی ہمسایاں ٻولیاں دے ذخیریاں کوں کھنگالݨ دی لوڑھ اے اتھاں لفظاں علاوہ محاوریاں ، اکھاݨاں تے ضرب المثلاں کوں وی پر تالݨ دی لوڑ ہے تاں جو انہاں وچوں چنڳیاں چیزاں گھن تے سرائیکی دے اندر سمو گھدا ونڄے تے ایندے دامن کوں جیرھا پہلے وی وسیع اے ٻیا زیادہ وسیع کیتا ونڄ سڳے۔

جتھاں تئیں ایں قسم دی چھان پھٹک تے تحقیق دے کم دا تعلق اے ، ساکوں افسوس نال منݨنا پوسی جو ہݨ تئیں سرائیکی زبان تے جتلا وی کم کیتا ڳے، انگریزی یا ݙوجھیاں غیر ملکی لوکاں کیتے تے اپݨیاں ضرورتاں سامݨے رکھ تے کیتے۔ ساݙیاں اپݨیاں لوکاں ہݨ تئیںکوئی خاص توجہ نئیں ݙتی۔ سید علی مرحوم، اسد ملتانی، وحید اختر مرحوم، شیخ اکرام الحق صاحب، محمد بشیر احمد ظامی صاحب، خان رضوانی صاحب، صدیق طاہر صاحب، یا ݙوں چار ٻئے،ا دیب ڳݨیے مݨیے ایہو جہیں ہن جنہاں زباناں دی ٹھوس خدمت کرݨ دی کوشش کیتی اے۔

اساݙے سرائیکی زبان دے علاقے دی کوئی وستی ایہو جہی نہیں جتھاں پراݨیاں کتاباں، قلمی تے چھپیاں ہویاں موجود نہ ہوون ۔ میں پرے پرے دے پہاڑاں تے روہاں وچوں وی قلمی کتاباں کڈھدا رہیاں تے انہاں کوں ݙیکھ ݙیکھ تے حیران تھیندا رہیاں جو اساݙی ٻولی دے کیجھے انمول موتی کہیں اکھیں والے جوہری تے وݨجارے دی انتظار وچ اڄ وی راہ بھلیندے پن۔ تہاکوں اھٖ وی ایہو جہیں لوک مل ویسن جیرھے سیف الملوک دے حافظ ہن یا سلطان باہو دا پورا کلام سݨا سڳدن۔ ایندے علاوہ اڳلے ویلھے دے قصے کہاݨیاں اڄاں ساݙے لوکاں دے سینیاں وچ محفوظ ہن۔ لوک گیت ، جھماں، تے ٻولیاں ، ٹھولیاں، سماج دیاں رسماں، ریتاں جہڑیاں ززباناںکنوں للہ اڄاں قلم دی نوک توݨیں نہیں پہنچیاں، اݨ گݨت تے بے شمار ہن۔ ایںکنوں پہلے جو ایہہ سرمایہ ساݙیاں ہتھاں وچوںنکل ونڄے تے فلمی ڳاوݨیں دے طوفان وچ لڑھ ونڄے ضروریاے جو اساں ایں کوں کٹھا کر گھنوں تے اپݨی پہلی فرصت وچ ایں کوں ضائع ہووݨ کنوں بچا گھنوں۔

ایندے بعد سرائیکی دی مکمل گرائمر تے لغت کوں مرتب کرݨ دی لوڑھ ہے تاںجو ہک ٹکسالی زبان بݨ سڳے تے ہر پاسے ہکو جہیں ٻولی لکھی ونڄے۔ اساݙا حروف تہجی دا مسئلہ ہمسایہ ٻولیاںدیا یں قسم دے مسئلے کنوں ݙاڈھا سوکھا ہے کیوں جو کوئی آواز ایہو جہی نہیں جیندے واسطے اساݙے کولوں حرف موجود نہ ہووے۔ زبان دی چھان پھٹک تے لفظاں دے بارے غور و فکر کرݨ والی کمیٹی ہک پاسے ایہہ کم پئی کریندی ہووے تے لکھݨ والے ادیب تے شاعر غزلاں، افسانیاں تے ناولاں دے نال نال علمی تے سائنسی مضامین لکھݨ شروع کر ݙیون تے ݙوجھیاں زباناں دیاں کتاباں کوں سرائیکی وچ ترجمہ کر تے گھن آنون۔ اساکوںجتھاں اچیاں علمی مضامین دی لوڑھ اے اتھاں عام لوکاں دے مذاق تے ضرور تاںنال تعلق رکھݨ والے لٹریچر دی وی لوڑ اے۔ سرمائے دار امیراںتے وݙیاںزمینداراں کوں چاہیدا اے جو سرائیکی زبان دیاں کتاباں کوں عام کرݨ دے کیتے فنڈ کھولن تے ادارے بݨاوݨ، تاں جو ایہہ کتاباں مُل دے بھایا تھولے ٻہوں گھاٹے نال ویچݨ دا کم سَوکھا تھی ونڄے ۔ سرائیکی ٻولݨ تے لکھݨ والیاں طالب علماں کیتے سرائیکی ذریعہ تعلیم بݨایا ونڄے تے سرائیکی کوں امتحان دا مضمون قرار ݙتا ونڄے۔سرائیکی زبان دے ادیباں دی حوصلہ افزائی کیتی ونڄے تے دائو د ادبی انعام دی قسم دا کوئی ٹرسٹ قائم کیتا ونڄے جیرھا ہر سال سرائیکی ادب دا جائزہ گھن تے لکھݨ والیاں دی قدر دانی کرے۔ ایں زبان دا اپݨا ہک اخبار وی ہووݨا چاہیدا اے تے ایں ٻولی دے علاقے دے وݙیاں وݙیاں شہراں وچوں ہفتہ وار، پندھواڑے تے ماہانہ رسالے وی شائع تھیوݨے چہیدن۔ ہݨ وقت آ ڳے جو سالاں دا کم مہینیں وچ تے مہینیں دا کم ہفتیں تے ݙیہاڑئیں وچ کیتا ونڄے۔

## حوالہ
کتاب: کرینہہ دے پُھل، مصنف: نصیر شاہ ، جھوک پبلشرز ملتان