پنجابی دانشور دی گواہی

بر صغیر جنوبی ایشیاء دی سب توں وݙی قومیت تے زبان سرائیکی اے ، اردو ، پنجابی زبانیں دا جݙاں ڳل گارا بند وادھا ، اوں ویلھے سرائیکی زبان پورے بر صغیر تے راج کریندی پئی ہے ، ایہا وجہ ہے جو قدیم اردو سرائیکی لفظیں نال بھری پئی اے ملاحظہ کرو پروفیسر شوکت مغل دی کتاب ’’ اردو میں سرائیکی کے انمٹ نقوش ‘‘ اردو زبان کوں پہلے دکنی تے ہریانوی آکھیا ویندا ہا جݙاں جو پنجابی دے لوظ توں وی کوئی شخص سونہا نہ ہا ، جݙاں جو سندھ وچ اوں ویلھے وی سرائیکی کوں سرائیکی سݙیا ویندا ہا ، تاریخ وچ صوبہ لہور دا ذکر تاں ملدے پر صوبہ پنجاب دا کوئی ذکر کینھی ، لہور دے بزرگ شاعر حضرت شاہ حسین سرائیکی زبان وچ شاعری کیتی اے ۔ صدیں دے کوشش دے باوجود حضرت شاہ حسین دے کلام کوں ’’ پنجابیا ‘‘ نی ونجٖ سڳیا ، انہاندے کلام دی مِتھ تے بنیاد اڄ وی سرائیکی اے ۔ سرائیکی دی قدامت تے الگ قومیت بارے پنجابی دانشور پروفیسر عزیز الدین احمد ہوراں لکھئے جو سرائیکی ، سندھی ہک ݙوجھے تے قریب اِن پر پنجابی قومیت نال سرائیکی دا مزاج نی رَلدا نہ صرف تاریخی طور تے سرائیکی علاقے دا ارتقاء باقی ماندہ پنجاب دے مختلف طریقے تے تھئے بلکہ ثقافتی اعتبار نال وی ݙونہیں علاقے واضح طور تے مختلف ہن ۔ 

سرائیکی علاقے دے سندھ دے نال تریخی رابطے ہے ، جݙݨ جو لہور توں ثقافتی طور تے ٻہوں نیڑے ہے ۔ ملتان تے سندھ دے نال تے لہور ید دِلی دے نال ثقافتی تعلقات دی وجوہات، جغرافیائی کوائف، صوبیاں دا باہمی میل جول تے تجارتی تعلقات ہن ۔ لہور ، مشرقی پنجاب دے ٻہوں نیڑے ہے جیڑھا جو ہک زمانے وچ دریائے جمناتے ختم تھیندا ہئی جݙݨ جو دریائے جمنا دے ݙوجھے کنارے توں دلی دا صوبہ شروع تھیندا ہئی۔ ایں جغرافیائی قرب دی وجہ نال انگریزاں تے پنجاب فتح کرݨ دے بعد کجھ عرصے کیتے دلی کوں وی صوبہ پنجاب وچ شامل کر ݙتا ۔ لہور دے امرتسر تے مشرقی پنجاب دے رستے توں اندرون ہند دے نال تجارتی رابطے ہن ۔ ݙونہیں دیاں سرحداں ہک ݙوجھے نال ملدیاں ہن ، ایں واسطے ݙوہیں دے ہک ݙوجھے تے ثقافتی اثرات مرتب تھیوݨ فطری ڳالھ ہئی ، مشرقی پنجاب تے یو پی دے سرحدی علاقیاں وچ ہریانوی زبان ٻولی ویندی ہے جیڑھی جو پنجابی تے اردو ݙونہیں دے اثرات گھدے ہوئے ہن ۔ سرائیکی علاقہ ہمیش اپݨی انج سنجٖاݨ رکھی اے ، ایں علاقے دی تہذیب دے اثرات گھدے ہوئے ہن ۔ سرائیکی علاقہ ہمیش اپݨی الگ سنجٖاݨ رکھی اے ، ایں علاقے دی تہذیب دے اثرات دلی لکھنئو تے اجمیر تک ݙٹھے ونجٖ سڳدن ۔ سرائیکی قومیت تے زبان کوں ٻہوں سارے علاقیاں اچ مقامی قومیت تے زبان دی حیثیت حاصل رہ ڳئی ، اے تاریخی طور تے صوبہ ملتان دے نیڑے ہئی ، سرائیکی ٻولݨ والیاں دی معقول تعداد سندھ وچ ونجٖ کے آباد تھئی تے صدیاں کٹھے رہوݨ دے نتییج وچ سندھی قومیت دا حصہ بݨ ڳئی ۔ سندھ دے تالپور حکمران خود سرائیکی ٻولݨ والے ہن ۔ او وی صدیاں بعد سندھی قومیت وچ ضم تھی چکئے ہن ۔ سندھ تے ملتان وچ کئی ٻئے ثقافتی رشتے موجود ہن ۔ ملتان زمانہ ما قبل اسالم وچ آس پاس دے علاقیاں بشمول سندھ دا روحانی مرکز بݨیا رہ ڳئے ۔ 

سلام دے زمانے توں پہلے اتھاں سورج دیوتا دی پرستش کیتی ویندی ہئی ۔ سورج دیوتا دے مندر وچ پرے پرے کنوں زائرین آندے ہن ۔ اسلام آوݨ دے بعد ایں سورج دیوتا شاہ شمس دا روپ دھار گھدا ۔ شاہ شمس دے نال جیرھیاں کرامتاں منسوب ہن انہاں وچ ہک سورج کوں سو ا نیزے تے گھن آوݨ دی وی ہے ۔ جیں طرح اڄ بہاؤ الدین زکریا دے عرس دے موقع تے سرائیکی علاقے بلکہ سندھ دے دور دراز دے مقامات تک توں ننگے پیر لوک حاضری ݙیندن ۔ اسلام توں پہلے ملتان وچ ایں طرح نال انہاں علاقیاں دے لوک سورج دیوتا دے مندر دی یاترا کوں آندے ہن ۔ انہاں روحانی تعلقات دی مادی بنیاداں وی موجود ہن ۔ سرائیکی علاقے دے لوک سندھ دے شہراں دے نال تجارتی تعلقات رکھیندے ہن ۔سڑکاں دی عدم موجودگی دی وجہ نال تجارت زیادہ تئیں دریائے سندھ دے رستے ہئی ۔ اے آبی گزر گاہ اڄ وی سندھ تے سرائیکی علاقے وچ تجارتی مقاصد کیتے استعمال تھیندی ہے ۔ اتھاں وݙے وݙے ’’ ٻیڑے ‘‘ سندھ تے سرائیکی علاقے دے درمیان تجارتی سامان پُڄاوݨ دا کم ݙیندن ۔ ایں واسطے سرائیکی قومیت دا قرب سندھی قومیت نال تھی سڳدے ، پنجابی نال نی تھی سڳدا۔ رسماں ریتاں تے سرائیکی سندھی صوتیات دا اشتراک الگ سرائیکی قومیت دیاں مضبوط بنیاداں ہِن ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء