باغیانہ شاعری

باغیانہ شاعری دی چاشنی

(پہلی لڑی)

تحریر: محمد اسلم رسول پوری

شاعری بلاشبہ ہک فن اے اتے ایندے واسطے فطری تخلیقی صلاحیتیں دی لوڑ اے ۔ کیوں جو شاعری حُسن تخلیق کرݨ دا  ڋوجھا ناں اے اتے شاعر کوں آپݨا خیال Beautify کر تے پیش کرݨا پوندے لیکن ہک پراݨا سوال ایہہ اے جو حُسن اتے فن را معیار کیا ہے۔ اتے اونکوں کون طے کریس۔ ہک خیال ایہہ اے جو حُسن دا کوئی معیار کائنی اتے ہر کوئی آپݨا معیار آپ بنڑیندے۔

قبائلی ، جاگیرداری اتے سرمایہ دارانہ سماج و چ بالا دست طبقے فن تے حُسن دا آپݨا ہک معیار طے کیتے آتے ہمیشہ کنوں شاعری کوں وی اوندے اُتے پرکھیا ڳئے ۔ ایہا وجہ اے جو کچلے آتے محروم طبقے دی شاعری کوں اُتلے طبقے اتے انھیں دے ادبی نقادیں کڋاہیں منہ نئیں لایا تے ہر دور وچ اونکوں بھونڈی تے غیر معیاری شاعری آکھ تے رد کر ڋتے ۔ سرائیکی ادب وچ وی ایہا صورت حال رہی اے مگر ایندے باوجود ہر دور وچ کچلے اتے مظلوم طبقیں جیرھلے آپݨے حقوق واسطے جدوجہد کیتی اے تاں اوں جدوجہد دی شاعری وی سامݨے آئی اے ۔ ایں قسم دی سرائیکی شاعری کوں کم از کم قیام پاکستان دی جدوجہد کنوں ہٹ تے ترائے حصیں وچ ونڈیا ونج سڳدے۔ پہلی قسم دی شاعری تحریک آزادی تے قیام پاکستان نال جڑی ہوئی اے۔ اوں دور دے کئی سرائیکی شاعریں سیاسی بیداری اتے انگریزی سامراج دے جبر دے خلاف آواز چاتی اے ۔ انھیں بے شمار شاعریں وچوں غلام رسول ڈڈا دیاں نظماں اڃ وی لوکیں دی زبان تے ہن ۔ ایندے بعد ڈوجھا دور ستر دی دہائی دا دور اے ۔ جیرھلے پاکستان پیپلز پارٹی دی تحریک سامݨے آئی تے جاگیرداری نظام دے خلاف سرائیکی شاعریں آواز بلند کیتی مہجور بخاری ، عبدالمجید ذوق، فيض على فيض ، نذیر فیض تے ٻنھیں شاعریں دیاں نظماں لوکیں کوں گرمیندیاں ریہاں

نہ لغاری رہے نہ مزاری رہے

جنگ جاری رہے جنگ جاری رہے

یا

ظالم جاگیردار آ مشکی تے پیر آوی

سرائیکی شاعری دا تریجھا تحریکی دور جدید سرائیکی قومی شاعری نال وابستہ اے جیرها سرائیکی قومی شناخت ، وسیب نال محبت اتے domestic colonialism دے خلاف آواز تے مبنی اے۔ ایندے وچ خصوصی طور تے سرائیکی دھرتی تے پنجابیں دی آبادکاری تے قبضہ گیری ، انھیں کوں زمینیں دی الاٹ منٹ تے نوکریں تے قبضے دے خلاف آواز بلند کیتی گئی اے۔ ایں دور دے شاعریں وچ اللہ ڋتہ بدنام ، جہانگیر مخلص، ثاقب قریشی ، خورشید بخاری، عاشق بزدار اتے نذیر فیض خصوصی طور تے قابل ذکر ہن تاہم اینجھے شاعر یں وچ اپݨے طور تے طبقاتی ونڈ نمایاں رہی اے ۔ جیرھے شاعر مزدور کلاس نال تعلق رکھدن یا انھیں دا کوئی سماجی مرتبہ نئیں ہوندا۔ جیویں اللہ ڋتہ بدنام تے نذیر فیض ہن تاں انھیں دے کلام کوں عام طور تے سیاسی ، وقتی اتے غیر معیاری آکھ تے نظر انداز کیتا ویندا ریہے۔

نذیر فیض دی شاعری دے بنیادی موضوعات جاگیر دارانہ جبر دے خلاف آواز دے نال نال خصوصی طور تے سرائیکی دھرتی تے آبادکاری تےقبضہ گیری دے خلاف ہے خواہ او بہاریں دی ہووے یا پنجابیں دی

ٹھا کیا لاتھے ہݨ تاں جھیڑا جنگ دی ہݨ کر تیاری

میں اہداں توں کڈھ پنجابی ،اہدیں  گھن بہاری

ات واسطے نذیر فیض دے مجموعہ کلام دا ناں وی ہے اتھوں کڈھ پنجابی جیرھا اوندی ہک مشہور نظم کنوں گھدا گئے ۔

ہنجھ دی جاہ تے رت ہے واہندی اکھیں رو رو پیرے

لہو نئیں رکدا رڳ رڳ دے وچ کیتن سول بسیرے

کے تئیں ساڋے حاکم راہسن تیڋے وڋ وڋیرے

اے سی ، ڈی سی تیڋے ساکوں ڋسن سخت لٹیرے

بی اے ساڋے برفاں ویچن مونجھے شام سویرے

مڈل تیڋے ایس پی بݨ تے  رکھن رعب گھنیرے

گوندل ، گجر گھر ٻدھ اپݨے قابو کر سکھیرے

کیویں ساڋے لیکھ اچ لکھی تیڋی ڋڈھ نوابی

میں نہیں اہدا جڳ پیا اہدے اتھوں کڈھ پنجابی

نذیر فیض صرف اے نہیں چاہندا جو صرف سرائیکی وسیب وچوں پنجابیں کوں کڈھ ڋتا ونجے بلکہ او اے وی اہدے جو ساڋی شناخت وی پنجابیں کنوں انج اے اتے اساں اپݨی شناخت سانگے اپݨا انج صوبہ بݨیسوں ۔ او اپݨی نظم توں اساں توں انج وچ اہدے۔

جیویں ساڋے جی دیاں جگتاں اونویں ساہ سنچاہوں 

رسمان ریتاں رونق میلے چاہت چاہ سنچاہوں

اونویں پیر پندھیرو ساڋے اونویں راہ سنچاہوں

تیڋے ڈو تے ڈاہ ہن وکھرے ساڋے ڋاہ سنچاہوں

لٹ تیڈی دے چھپر کوں ہݨ لڳسی بھاہ سنچاہوں 

توں اساں توں انج وے ظالم توں اساں توں انج

ساہ دا سادہ پن ھے ساڋا بے شک سادہ پن

اک ہیں تیں توں پہلے اساں اکیں نال نہ کھن

دھن دی دھونس ڋکھا نہ ساکوں ڈھیر ڋٹھنسے دھن

ہݨ تئیں ڈھیر لٹیا ھے ساکوں تیڋے مکر وفن

چارے تن وی سر اکھیں تے پہلے پنجواں تن

ڳالھ میڋی تے شک ہووی تاں ہݨ چا بھولا بھن

زورے نال بݨیسوں اساں صوبے اتھاں پنج

توں اساں توں انج وے ظالم توں اساں توں انج

نذیر فیض دے کلام وچ زور تے گھن گرج دے علاوہ لفظیں اتے ترکیبیں دی ذو معنویت وی ملاحظہ ہو وے ہک دفعہ انھیں مصرعیں تے وی غور کرو۔

اک ہیں اساں پہلے تیں توں ” اکیں نال نہ کھن“

چارے تن “ وی سر اکھیں تے پہلے پنجواں تن 

نذیر فیض صرف آباد کاریں دی مخالفت نہیں کریندا بلکہ اتھوں دے جاگیر دار جیر ھے سرائیکی وسیب وچوں ووٹ گھن تے وزیر بݨ ویندن اتے لہور ٹکاݨہ کر گھندن انھاں نال دو بدو ڳالھ کریندے۔ اوندی یک نظم سرائیکی وزیر ہے۔

کیوں غیر دا حامی بن ڳیا ہیں کیوں ظالم تیکوں بھاݨے ہن اتھ ہر مظلوم دے سینے تے پئے دُکھدے درد پراٹے ہن 

اتھ سریں ظلم دی بارش ہے تیڋے شہر لہور ٹکائے ہن

ہک وار تاں ول آ سݨ تاں سہی کیا اہدے لوک نماݨے ہن

تیڈی کار تے جھنڈا نئیں چھکدا تیڋے شہر دے واسی بکھے ہن

جیندی بھوئیں تے قبضہ غیر دا ہے او لوک ارداسی بکھے ہن ہک ویلھے پاکستان وچ بہاریں دی آمد تے انھیں دی آباد کاری دا ٻہوں شور ہا اتے ایہہ کوشش کیتی ویندی پئی ہئی جو انھیں کوں سرائیکی وسیب وچ آباد کیتا ونڃے ۔ نذیر فیض جیرھا پہلے پنجابیں دی آباد کاری دی مزاحمت پیا کربندا ہا ۔ اوندے ایہہ ڳالھ کتھاں قابل قبول ہئی ۔

غم ہئی ڈھیر بہاریں دا تاں سانبھ لہور اچ یکے

ساڋے وسبے ہک جے آیا جوڑ مریسوں دھکے

نذیر فیض کوں لفظیں دے سوہݨے استعمال تے وی قدرت حاصل ہے۔ اتھاں لفظ سانبھ دا وڋی ہنرمندی نال استعمال کیتا ڳئے بہاری نذیر فیض کوں اتھ واسطے قبول نہ ہن کیوں جو اتھاں پہلے کئی کئی حیلیں نال پنجاہیں دی آباد کاری زور شور نال جاری ہئی ۔

جیرھا فوجی فوج توں نکلے ساڋی بھوئیں سنبھلیندے ساڋی بھوئیں تے رہ تے بھتر ساکوں بھوتے ڋیندے

جاہل جعلی سنداں چا تے افسر آ سڋویندے

جھارا کستی جھݨے جے کر ملخ ساڋا لکھویندے

بے شک سرائیکی وسیب تے مسلسل جبر اتے محرومیں دے نتیجے وچ نذیر فیض دے لہجے وچ تلخی اتے کاوڑ موجود اے اتے او اوندا اظہار سختی نال کریندے لیکن ڋیکھݨا ایہ اے کیا عیش و عشرت دی زندگی گزریندے ہوئے سرمایہ دار دی ملائم زبان اتے کڑکدی دھپ وچ سݨدے ہوئے مزدور شاعر دی کھردری زبان دا آپت وچ موازنہ کیتا ونچ سڳدے ۔ کیا دولت مند دی ذہنی عیاشی تے مسرت لیوں خود ساختہ فنی تقاضے پورے کریندی ہوئی شاعری کوں سامݨے رکھ تے مزدور شاعر دی حقوق دی بازیافت واسطے کیتی ہوئی شاعری کوں رد کرݨ مناسب اے جیڑھی لوکیں وچ سیاسی شعور بیدار کر تے بہتر سماج واسطے تبدیلی گھن اندی اے ۔ جڋاں اعلیٰ داخلی شاعری تبدیلی وچ رکاوٹ بݨدی اے۔

نظم بنیادی طور تے نذیر فیض دے موضوعات نال مناسبت رکھدی اے ۔ ات واسطے اُوں زیادہ تر پابند یا آزاد نظماں لکھئین۔ تاہم اوں غزل ، ڈوہڑہ ، قطعہ تے گاوݨ (گیت) وی لکھئین . ھین ۔ آتے ہر صنف وچ وچ آپٹی مخصوص آواز قائم رکھی اے ۔ اتے این طرح ساریں اصناف دا روایتی مزاج وی بدل ڋتے ۔ جیرھا یقینی طور تے سرائیکی شاعری وچ انقلاب آفرین تبدیلی اے۔ اوندی یک غزل ملاحظہ ہووے۔ جیر ھی روایتی عشق محبت کوں موضوع بناوٹ دی بجائے اوندی مخصوص سوچ تے لہجے دی نمائندگی

کریندی اے

دھرتی ساڈی راج تہاڈا

کمت ساڈی کھاچ تہاڈا

اساں پیسے رڑھ رہا تے

دانا بھوں اناج تہاڈا

رت مزدوردی پیتی ویندے

تسا سخت سماج تہاڈا

ہک ڋینہہ فیض بدلݨا پوسی

ہمت نال مزاج تہاڈا

ایویں اوندا یک ڈوہڑہ ملاحظہ ہووے جیندے وچ اوندا پیغام نشابر اے اوں پورے ڋوہڑے دا مزاج بدل ڋتے اتے اوندے وچ ڋسکار دی بجائے بغاوت بھر ڋتی اے۔

میڋے سندھ دے ہر ہر سندھ اتے ڋے ہندھوں کوڑ ڋیوال ڳئی اے

میڋے تھل کوں ہل ہن زور گھٹیں رنگ روہی اپݨا جال ڳئی اے

تیڋے کوڑے کیدو مار گھتے ڋل من دی ہیر سیال ڳئی اے

فیض دے وسبے وسدے ہن میڈی سازش ظلم ڈکھال ڳئی اے

این سلسلے وچ نذیر فیض دے ڳاوݨ ( گیت ) وی کافی مشہور ہن ۔

کر دھرتی نال پیار ، نینگر ڈھیر سیاٹا تھی

ہئی غیریں دی سرکار ، نینگر ڈھیر سیاٹا تھی 

اے دھرتی ماء دے سینے تے ، کیوں قابض آن کمینے تھئے

چا حیدر دی تلوار نینگر ڈھیر سیاݨا تھی 

سنداں وچ صندوقیں ڳل ڳن سیٹاں سب پنجابی مل ڳن تیڋا علم تھیا ھے گار ، نینگر ڈھیر سیاݨا تھی

ہے لہور دے توٹے قصبے وچ 

لکھویندے ناں تیڋے وسبے وچ

تیڋا حق جو ویندے مار نینگر ڈھیر سیاݨا تھی

تیڋے بی اے گارے ڈھوون اوندے مڈل ایس پی ہوون

کے جیڋا اے ظلم اندھار ، نینگر ڈھیر سیاٹا تھی

ایویں ہک ہے گاوݨ دے کچھ بند ملاحظہ ہوون

دھرتی کر آباد وے جیویں

غیر دی پٹ بنیا دوے جیویں

سچی سانجھ تے سوچ سیاݨی

دھرتی تسی منگے پاݨی

ڋسدے سندھ برباد وے جیویں

ننگے تن پی ار تے وہاویں

کپڑے کاݨ کپاہ رہاویں

مل اے فیصل آباد وے جیویں

نذیر فیض جتھاں آباد کاریں دی لٹ پٹ دے خلاف نویں نسل وچ اوندے قومیتی شعور کوں جگواوݨ دی کوشش کریندے اُتھاں او این نسل کوں اوندی بے حسی دا احساس

ڋویندے۔

سب کجھ لٹیج ڳیا ہے

ساہ دی گھٹیج ڳیا ہے 

کاوڑ نوھی چا کیتی

تھوڋیں کوں ریہوں سیتی

تساں کڈاہیں سرائیکی مشاعرہ ڋٹھا ہوسی ۔ سینکڑیں شاعریں وچوں جیرھلے نذیر فیض یا کوئی ٻیا باغی شاعر سٹیج تے اندے تاں لوکیں وچ خوشی دی لہر رواں تھی ویندی اے اتے سامعین اوندی نظم دے ہک ہک مصرعے تے نہ صرف جھمدے پئے ہوندن بلکہ ول ول فرمائش وی کریندے پئے ہوندن ۔ اوں ویلھے عوام دا معیار ای سب کجھ ہوندے۔ اے طبقاتی سماج اے اتھاں ہر شے ونڈی ہوئی اے ادب وی اتے فن وی ۔ اتھاں ہر کہیں دیاں آپݨیاں دلچسپیاں اتے مفادات ہن ۔ ات واسطے ہر چیز کوں ایندے اُتے تولیا ویندے ۔ کہیں چیز دا کوئی پیمانہ کائنی ۔ عوامی تحریکاں جیرھلے سامݨے اندئین ۔ -اوندی شاعری وی سامݨے اندی اے ۔ اوندے وچ آپݨا حُسن تے آپݨی چاشنی ہوندی اے۔ جیرھی عوام دے جذبات ، احساسات تے ترجیحات کوں اپیل پئی کریندی ہوندی اے۔ ایہہ نہ صرف عوام دے جذبات دے کتھارسس دا سبب بݨدی اے۔ بلکہ آپݨا ہک تاریخی جواز وی رکھدی اے۔ حتی کہ بعض اوقات تاریخی تبدیلی دا سبب وی بݨدی اے ۔ اتے خود وی یک تاریخ ہوندی اے۔ نذیر فیض وی یک اینجھا شاعر اے۔ جیندی شاعری دا آپݨا حُسن ، چاشنی تے تاثیر اے۔ آتے آپݨی تاریخی اہمیت دی ہے۔ ایندے علاوہ اپݨا لہجہ، مزاج ، انفرادیت اتے شناخت دی ہے۔

تیں سندھ کوں سندھوں ماریاں ہن تیں راوی جہلم تار کیتے 

توں میڋے رزق دا دشمن ہئیں میڋی بھوئیں کوں تیں بے کار کیتے 

تیں منجھیں گاڋے جتیاں ہن بس اپݨے ونڑج وپار کیتے

ہر بال دے واتوں کھیر کھسی افسوس تیڋے کردار اُتے

ذہن تے فوجی وردیاں چھا گن منہ تے فوجی گناں

سچ کوں توݨے سچ وی سمجھاں ول وی سچ نہ مناں

جبر دے جندرے کھل نی سڱدے چپ دے چور خیالیں توں 

چپ  تاں  شودی  چپ اے  اونویں  ستیں اٹھیں سالیں توں