open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
وَہُوا

سرائیکی دے لوک ادب دا تذکرہ وی ٻہوں وسیع اَتے پھیلاء آلا ہِے جیکُوں ہِک جاء تے کٹّھا کرݨ ٻہوں اوکھا کَم ہِے تہوں اِیکُوں اساں انجو انج شہراں دے ناں دے نال اُنّھاں دے لوک ادب (Folklore) دے حساب نال ونݙین٘دے ہِسے۔ سرائیکی وسیب ہِک ٻہوں قدیم اَتے لوک تہذیب تے لوک ثقافت دا ڳڑھ ہِے۔ اِیں سانڳے اِتّھوں دے انجو انج شہراں وِچ انجو انج مزاج دے لوک رہن٘دے ہِن۔  

## ضلع ڈیرہ غازی خان
اِیہ دریائے سندھ دے سڄے پاسے دے نیڑے اَتے ملتان توں 41 میل مغرب وِچ ہِے۔ آکھیا ویندے جو جیڑھی جا تے ڈیرہ غازیخان واقع ہِے۔ اِتھاں کݙاہیں دریا دا لانگھا ہائی۔ اِیندی بُنیاد 400 سال پہلاں غازیخاں میرانی نے رکھی ہئی۔ ’’تواریخ ڈیرہ غازیخان‘‘ لالہ حکم چند نے لِکھی ہَئی۔ قاضی عبداللہ ڈیروی (عالمِ دین)، آنسہ بخت آور کریم، اُردو، سرائیکی دی معروف شاعرہ ہَن، اَٹک مٹک دیداں، گوہر شب چراغ، آنحضرت دور کی نعتیہ شاعری، اُنہاں دِیاں تصانیف ہِن۔

## وَہُوا دا لوک ادب
ضلع ڈیرہ غازی خان دی تحصیل تونسہ دا تاریخی قصبہ ہِے، اَتے اِیہ تونسہ کنُوں ڈیرہ اِسماعیل خان ونڄݨ والی سڑک تے 48 کلو میٹر دے فاصلے تے ہِے۔ اِیہ قصبہ تقریباً 2 سو سال پراݨاں ہِے۔ ہِک روایت بیان کِیتی ویندی ہِے جو اِتّھاں سارا سال پاݨی دِی فراوانی ہُوندی ہَئی کھڄیاں دے وَݨ تے ساول، خوشحالی ہر ویلے ہُوندی ہَئی اِیہ ݙیکھ تے کہیں نے واہ واہ کِیتی وَل اِیہُو لفظ وَہواہ بݨ گیا۔

## ٻِیا ݙیکھو

* ڈیرہ غازی خان

* سرائیکی وسیب

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد
 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب بلحاظ خِطّہ۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب بلحاظ ضلع۔ 
ونکی:وسیب دے لکھاری بلحاظ شہر
ونکی:لوک ادب بلحاظ قصبہ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:لوک ادب۔ 
ونکی:لوک فنون
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:ڈیرہ غازی خان دی لوک ثقافت
ونکی:ڈیرہ غازی خان دا لوک ادب
بہاول پُور

سرائیکی وسیب لوک تہذیب تے لوک ثقافت دا ڳڑھ ہِے۔ اِیں سانڳے اِتّھوں دے انجو انج شہراں وِچ انجو انج مزاج دے لوک رہن٘دے ہِن۔ اِتُّھوں دے لوک ادب دا تذکرہ وی ٻہوں وسیع اَتے پھیلاء آلا ہِے جیکُوں ہِک جاء تے کٹّھا کرݨ ٻہوں اوکھا کَم ہِے تہوں اِیکُوں اساں انجو انج شہراں دے ناں دے نال اُنّھاں دے لوک ادب (Folklore) دے حساب نال ونݙین٘دے ہِسے۔

## بہاول پور

### جُغرافیہ
بہاول پور جِیکُوں ماضی وِچ ریاست دا دَرجہ حاصل ہَئی۔ آثارِ قدیمہ دے ماہرین دے مُطابق وادیٔ سِندھ دی پُراݨی تے عظیم تہذیب بہاول پُور دے آسوں پاسوں وجود وِچ آئی۔ جِیکُوں وادیٔ ہاکڑہ دِی تہذیب وی آکھیا ویندے۔

### لوک ادب
بہاول پور جِیکُوں ماضی وِچ ریاست دا دَرجہ حاصل ہَئی۔ آثارِ قدیمہ دے ماہرین دے مُطابق وادیٔ سِندھ دی پُراݨی تے عظیم تہذیب بہاول پُور دے آسوں پاسوں وجود وِچ آئی۔ جِیکُوں وادیٔ ہاکڑہ دِی تہذیب وی آکھیا ویندے۔ ہَڑپائی دور کنُوں پہلے دے آثار صحرائے چولستان وِچ کھنڈے ہوئے ملدِن۔ ماہرینِ آثارِ قدیمہ نے ہاکڑہ تمدّن دے دور دا زمانہ 4000 ق م توں 3000 ق م ڈَسائے۔  نواب بہاول پور، بہاول خاں اَوّل نے بہاول پور شہر دی بُنیاد رکھی ہَئی۔ ضلع بہاول پور دی شمالی سرحد دے نال دریائے ستلج وہندے، جِیندے پاروں ضلع ملتان تے ضلع وہاڑی ہِن، مشرق وِچ ضلع بہاول نگر ہِے۔ جنوب وِچ بھارت دا علاقہ ہِے تے مغرب وِچ ضلع رحیم یار خان ہِے۔ احمد پُور شرقیہ ، بہاول پور، حاصل پور، خیر پور ٹامیوالی اَتے یزمان دیاں تحصیلاں ہِن۔ بہاول پور کوں علمی اَدبی مرکز دی حیثیت حاصل ہِے۔ منشی رائے دولت نے نواب بہاول پور ثانی دے عہد وِچ ’’مراۃ دولت عباسیہ‘‘ دے ناں نال بہاول پور دی پہلی تاریخ لکھی۔ دبیرُ الملک مولوی عزیز الرحمٰن نے بہاول پور دی اَدبی روایات کِیتے ٻہوں خدمات اَنجام ڈِتیاں۔ مولانا عزیز الرحمن دا وَݙا کارنامہ دیوانِ فریدؒ دا اُردو ترجمہ ہِے۔ مولانا عزیز الرحمن نے تقریباً 14 کتاباں لکھ تے دبستانِ بہاولپور وِچ اِضافہ کِیتے۔

بہاول پور وِچ علمی اَدبی روایات کُوں اَگتے ودھاوݨ سانگے دِل سوز کلانچوی، پروفیسر دِل شاد کلانچوی (مترجم قرآن مجید بزبانِ سرائیکی)، محمد بشیر ظامی بہاول پوری، محمد اَسلم قریشی، ڈاکٹر قاسم جلال،  مسرت کلانچوی، بتول رحمانی، پروفیسر ڈاکٹر سلیم ملک، دِل نور نور پُوری، ڈاکٹر نواز کاوِش، جمشید کلانچوی، سرائیکی لوک شاعری دا اِرتقاء (تحقیقی مقالہ) تے جدید سرائیکی شاعری دا مُنݙھ بدھݨ والے ڈاکٹر نصر اللہ خان ناصر۔

## ٻِیا ݙیکھو

* ملتان دا لوک ادب

* سرائیکی لوک ادب

* سرائیکی وسیب

## حوالہ جات



## ٻاہرلے جوڑ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

* ملتان دے وِچ سرائیکی ٻولی دا علمی اَدبی خزانہ جیڑھا انجو انج لائبریریاں وِچ موجود ہِے۔

* https://www.mintageworld.com/history/detail/247-Bahawalpur/ بہاولپور، پنجاب، پاکستان دی تاریخ۔ (انگریزی ٻولی وِچ)۔

 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب بلحاظ خِطّہ۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب بلحاظ ضلع۔ 
ونکی:وسیب دے لکھاری بلحاظ شہر
ونکی:لوک ادب بلحاظ قصبہ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:لوک ادب۔ 
ونکی:لوک فنون
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:بہاولپور دا لوک ادب۔ 
ونکی:بہاولپور دی لوک ثقافت
ونکی:بہاول پور دا لوک ادب۔
جام پُور

سرائیکی خِطّہ ہِک ٻہوں قدیم اَتے لوک تہذیب تے لوک ثقافت دا ڳڑھ ہِے۔ اِیں سانڳے اِتّھوں دے انجو انج شہراں وِچ انجو انج مزاج دے لوک رہن٘دے ہِن۔ اِتُّھوں دے لوک ادب دا تذکرہ وی ٻہوں وسیع اَتے پھیلاء آلا ہِے جیکُوں ہِک جاء تے کٹّھا کرݨ ٻہوں اوکھا کَم ہِے تہوں اِیکُوں اساں انجو انج شہراں دے ناں دے نال اُنّھاں دے لوک ادب (Folklore) دے حساب نال ونݙین٘دے ہِسے۔

## ضلع راجن پُور
راجن پُور جس کی بُنیاد مخدوم شیخ راجن نے 1145ھ (1732-33ء) میں رکھی۔ راجن پور 1862ء  تئیں ہِک چھوٹا جیہا گائوں ہَا، راجن پور ، دریائے سندھ دے سَڄّے پاسے تے اَٹھ یا نَو مِیل دے فاصلے تے ہِے، ڈیرہ اِسماعیل خان دے وِچکار براستہ ڈیرہ غازیخان جیکب آباد ونجݨ والی سڑک تے واقع ہِے۔

## جام پُور (قصبہ)

### جُغرافیہ
قصبہ جام پور دِی بُنیاد تقریباً 600 سال قبل جام نامی مانک جٹ نے رکھی۔ جام پُور، ڈیرہ غازی خان توں 32 مِیل دور، جیکب آباد ونڄݨ والی شاہراہ تے واقع ہِے۔ جام پُور قدیم زمانے وِچ لکڑ دِی اَشیاء بݨاوݨ دے حوالے نال ٻہُوں مشہور ہَئی۔

جام پُور دے نیڑے مشہور ٹھیٹر دِلورائے ہِے جِیندے بارے وِچ آکھیا ویندے جو اِیہ سندھ دے شہر موہنجوداڑو اَتے پنجاب دے ہَڑپہ دا ہَم عصر ہِے۔

### لوک ادب
جام پُور دے نیڑے مشہور ٹھیٹر دِلورائے ہِے جِیندے بارے وِچ آکھیا ویندے جو اِیہ سندھ دے شہر موہنجوداڑو اَتے پنجاب دے ہَڑپہ دا ہَم عصر ہِے۔ شعر و لوک ادب دے حوالے نال کیفی جام پُوری (سرائیکی لوک شاعری)، ڈاکٹر اسلم عزیز دُرانی (سِجّھ دا سنیہا، عالمی اَفسانے، سرائیکی وِچ ناول نگاری)، عبدالکریم شہباز دے ڈوہڑے، فرحت نواز (چوݨویاں نظماں، منزلاں دے پندھیڑے)، اَسلم رسول پُوری (سرائیکی رَسمُ الخط کی مختصر تاریخ، سچل سر مستؒ)، بیدِل سندھی، اِسماعیل خان احمدانی (پیت دے پندھ، چھولیاں، اَمر کہانی، خوابیں دا مول)، طارق اِسماعیل احمدانی، جمشید کمتر رسول پوری (سرائیکی لوک شاعری، سک سوجھلا، چندر چوڈی دا، سرائیکی ساڈی سنڄاݨ، بلدا ڈِیوا، سرائیکی ساݙا ساہ، پاندھی ٹردا ڄُل)۔

## داجل
داجل تحصیل جام پُور دا قصبہ ہِے۔ اِتھ دے شاعر ناشاد بخاری (چاندڑیاں راتیں، فریاداں، کنڈیراں، ݙینہہ دے تارے، تھل دا پندھیڑو) دِیاں کتاباں چَھپ چُکین۔

## ہڑند
تحصیل جام پور دا قصبہ، ہِک زمانے ’’وستی پناہ علی‘‘ دا شمار علمی مرکز دے طور تے ہَئی۔ اِتھاں ہِک علمی کتاب خانہ ہَئی جِیندے میاں عاقل جوگی متولی ہَن۔ میاں عاقل جوگی اُردو / سرائیکی / فارسی زبان وِچ شاعری کریندے ہَن۔ اُنہاں دا شعری مجموعہ ’’دیوانِ جوگی‘‘ شائع تِھی چُکیئے۔

## ٻِیا ݙیکھو

* سرائیکی وسیب

## حوالہ جات


ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب بلحاظ خِطّہ
۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب بلحاظ ضلع
۔ 
ونکی:وسیب دے لکھاری بلحاظ شہر
ونکی:لوک ادب بلحاظ قصبہ
ونکی:سرائیکی لوک ادب
۔ 
ونکی:لوک ادب
۔ 
ونکی:لوک فنون
ونکی:سرائیکی لوک رِیت
۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب
۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری
۔ 
ونکی:راجن پُور دا لوک ادب
ونکی:راجن پُور دی ثقافت
مِٹّھݨ کوٹ

سرائیکی وسیب ہِک ٻہوں قدیم اَتے لوک تہذیب تے لوک ثقافت دا ڳڑھ ہِے۔ اِیں سانڳے اِتّھوں دے انجو انج شہراں وِچ انجو انج مزاج دے لوک رہن٘دے ہِن۔ اِتُّھوں دے لوک ادب دا تذکرہ وی ٻہوں وسیع اَتے پھیلاء آلا ہِے جیکُوں ہِک جاء تے کٹّھا کرݨ ٻہوں اوکھا کَم ہِے تہوں اِیکُوں اساں انجو انج شہراں دے ناں دے نال اُنّھاں دے لوک ادب (Folklore) دے حساب نال ونݙین٘دے ہِسے۔

## مِٹّھݨ کوٹ

### جُغرافیہ
اِیہ دریائے سِندھ دے سَڄے کنارے تے پنجند اَتے سندھ دے سنگم توں کُڄھ میل تَلّے واقع ہِے۔ تذکرہ اولیائے پنجاب دے مطابق ہِک واری مخدوم محمد شریف اِیں پُر فِضا مقام توں گُذریئے تاں اُنہاں مِٹھن خاں بلوچ کُوں آکھیا دِل آہدے جو اِتھاں ہِک وَستی وَسائی وَنڄے۔ مِٹھن خاں نے اُنہاں دِی خواہش موجب اِتھاں ہِک شہر آباد کِیتا۔

### لوک ادب
حضرت خواجہ محمد عاقل دِی ولادت 1151ھ وِچ کوٹ مِٹھن وَِچ تَھئی۔ خواجہ عاقل دِی تریڄھی پُشت وِچُوں حضرت خواجہ غلام فریدؒ پیدا تَھئے۔ خواجہ غلام فرید، خواجہ خُدا بخش دے فرزندِ اَرجمند ہَن۔ خواجہ خُدا بخش شروع وِچ کوٹ مِٹھن رھیئے تے بعد وِچ چاچڑاں سکونت اِختیار کِیتی۔ خواجہ غلام فریدؒ دِی پیدائش 1261ھ کُوں چاچڑاں شریف وِچ تَھئی۔ خواجہ غلام فریدؒ دا تاریخی ناں خورشید عالم ہِے۔ خواجہ سئیں دِی تعلیم اَتے تربیت غلام فخر الدین نے کِیتی۔ خواجہ غلام فریدؒ دِی سرائیکی لوک شاعری تصوّف اَتے عِرفان دے حوالے نال اَپݨی مثال آپ ہِے۔ خواجہ غلام فریدؒ دِی وفات 24 جولائی 1901ء وِچ تَھئی۔ اَتے آپ کُوں کوٹ مِٹھن وِچ دفنایا گیا۔ حضرت خواجہ غلام فریدؒ دِیاں تصانیف وِچوں دیوانِ فریدؒ (سرائیکی)، دیوانِ فریدؒ (اُردو)، مناقب محبوبیہ اَتے رسالہ فوائد الفرید قابلِ ذِکر ہِن۔

حضرت خواجہ غلام فریدؒ دے ملفوظات کُوں اُنہاں دے ہِک مُرید مولانا رُکنُ الدین نے اِشاراتِ فریدی دے ناں نال پنج جلداں وِچ مرتب کِیتا۔ تے اِیہ ملفوظات ‘‘مقابیس المجالس‘‘ دے ناں نال اُردو ترجمے دِی صورت وِچ چَھپ چُکن۔

اتھوں دے ٻئے اہم ناں جند وَݙا مغموم اَتے ڈاکٹر خورشید ملک وی ہن۔ ڈاکٹر شکیل پتافی نامور محقق، ماہرِ تعلیم، تنقید نگار، شاعر ہن۔ اَکھ بے خواب عذاب (سرائیکی لوک شاعری) دے مجموعے دے شاعر ہِن۔

## ٻِیا ݙیکھو

* سرائیکی وسیب

## حوالہ جات


ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب بلحاظ خِطّہ
۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب بلحاظ ضلع
۔ 
ونکی:وسیب دے لکھاری بلحاظ شہر
ونکی:لوک ادب بلحاظ قصبہ
ونکی:سرائیکی لوک ادب
۔ 
ونکی:لوک ادب
۔ 
ونکی:لوک فنون
ونکی:سرائیکی لوک رِیت
۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب
۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری
۔ 
ونکی:راجن پُور دا لوک ادب
ونکی:راجن پُور دی ثقافت
راجن پُور

سرائیکی خِطّہ ہِک ٻہوں قدیم اَتے لوک تہذیب تے لوک ثقافت دا ڳڑھ ہِے۔ اِیں سانڳے اِتّھوں دے انجو انج شہراں وِچ انجو انج مزاج دے لوک رہن٘دے ہِن۔ اِتُّھوں دے لوک ادب دا تذکرہ وی ٻہوں وسیع اَتے پھیلاء آلا ہِے جیکُوں ہِک جاء تے کٹّھا کرݨ ٻہوں اوکھا کَم ہِے تہوں اِیکُوں اساں انجو انج شہراں دے ناں دے نال اُنّھاں دے لوک ادب (Folklore) دے حساب نال ونݙین٘دے ہِسے۔
thumb|سرائیکستان دا نقشہ

## راجن پُور (ضلع)
راجن پُور جس کی بُنیاد مخدوم شیخ راجن نے 1145ھ (1732-33ء) میں رکھی۔ راجن پور 1862ء  تئیں ہِک چھوٹا جیہا گائوں ہَا، راجن پور ، دریائے سندھ دے سَڄّے پاسے تے اَٹھ یا نَو مِیل دے فاصلے تے ہِے، ڈیرہ اِسماعیل خان دے وِچکار براستہ ڈیرہ غازیخان جیکب آباد ونجݨ والی سڑک تے واقع ہِے۔

### راجن پُور دا لوک ادب
علم و لوک ادب دے حوالے نال شبیر حسن اختر ــ’’فرید شناسی،  غیر آریائی زبانوں کی تقابلی لُغت،  ملوھیا سدا سہاگن، اَتے مُلتان اُردو دِی جنم بھومی‘‘ دِیاں تصانیف ہِن۔ ہمہ جہت شخصیت دے مالک عبداللطیف بھٹی ’’سرائیکی قاعدہ،  چھند پتری (علمِ عروض)،  ٻیڑی دا جگ سارا پُور (سرائیکی لوک شاعری)،  ساکھ (کہاݨیاں)‘‘ چھپ چُکیاں ہن۔

### حاجی پُور (قصبہ)

#### جُغرافیہ
حاجی پُور، ضلع راجن پُور دا قصبہ ہِے۔ فاضل پور توں 15 کلو میٹر دے فاصلے تے ہِے۔ 

#### لوک ادب
اَللہ بخش عارض، حضرت خواجہ غلام فریدؒ دے ہم عصر شاہر ہن اُنہاں دا تعلق اِیں شہر نال ہِے۔

### مہرے والا (قصبہ)

#### جُغرافیہ
ضلع راجن پُور دا قصبہ ہِے تے سرائیکی علمی ، اَدبی، ثقافتی سرگرمیاں دا مرکز ہِے۔ 

#### لوک ادب
ضلع راجن پُور دا قصبہ ہِے تے سرائیکی علمی ، اَدبی، ثقافتی سرگرمیاں دا مرکز ہِے۔ اِتھ ہر سال سرائیکی ثقافتی میلہ منعقد تھیندے جِیندے اَگواݨ سَئیں عاشق بُزدار ہُوندِن، جِنہاں دِی شاعری دِی کتاب ’’قیدی تخت لہور دے‘‘ کُوں ٻہُوں پذیرائی مِلی ہِے۔

## ٻِیا ݙیکھو

* سرائیکی وسیب

* ملتان دا لوک ادب

## حوالہ جات

ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب بلحاظ خِطّہ
۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب بلحاظ ضلع
۔ 
ونکی:وسیب دے لکھاری بلحاظ شہر
ونکی:لوک ادب بلحاظ قصبہ
ونکی:سرائیکی لوک ادب
۔ 
ونکی:لوک ادب
۔ 
ونکی:لوک فنون
ونکی:سرائیکی لوک رِیت
۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب
۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری
۔ 
ونکی:راجن پُور دا لوک ادب
ونکی:راجن پُور دی ثقافت
ضلع رحیم یار خان

سرائیکی وسیب دا اِیہ خِطّہ لوک تہذیب تے لوک ثقافت دا ڳڑھ ہِے۔ اِیں سانڳے اِتّھوں دے انجو انج شہراں وِچ انجو انج مزاج دے لوک رہن٘دے ہِن۔ اِتُّھوں دے لوک ادب دا تذکرہ وی ٻہوں وسیع اَتے پھیلاء آلا ہِے جیکُوں ہِک جاء تے کٹّھا کرݨ ٻہوں اوکھا کَم ہِے تہوں اِیکُوں اساں انجو انج شہراں دے ناں دے نال اُنّھاں دے لوک ادب (Folklore) دے حساب نال ونݙین٘دے ہِسے۔

## رحیم یار خان

### جُغرافیہ
جنوبی پنجاب دا ضلع رحیم یار خان، پنج ہزار سال پُراݨی تاریخ رکھدے۔ اِیندا پُراݨاں ناں ’’نوشہرہ‘‘ ہَئی۔ نواب صادق خان پنجم والی ریاست بہاول پُور نے اِیں شہر دا ناں اَپݨے وَݙے پُتر رحیم یار خان دے ناں نال رکھیا۔

### لوک ادب
اِیہ شہر سرائیکی وسیب دا اہم علمی و اَدبی مرکز ہِے۔ سعید احمد سعید (تاریخ و تعارف رحیم یار خان)، محقق، نقاد، اِنشائیہ نگار، ڈاکٹر سلیم ملک شُعبہ اُردوپنجاب یونیورسٹی لاہور، ڈاکٹر قاضی عبدالرحمن عابدؔ (صدر شعبہ اُردو بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)، فرحت نواز، امداد اللہ امداد، ایم ڈی کانگا، سجاد بلوچ، ظہور احمد دھریجہ (خواجہ غلام فرید ؒ کی شاعری کا  اُردو روپ، سرائیکی وسیب، علامہ اِقبال تے سرائیکی وسیب تے ٻئیاں ٻہوں ساریاں کتاباں دے مصنف)، ڈاکٹر مخدوم محمد حُسین (سیف الملوک، نسخہ مخدومی) ۔

## گڑھی اختیار خان (قصبہ)

### جُغرافیہ
ضلع رحیم یار خان دا ہِک اہم قصبہ ہِے، تے خان پُور توں 10 کلو میٹر دے فاصلے تے ہِے۔

### لوک ادب
ضلع رحیم یار خان دا ہِک اہم قصبہ ہِے، تے خان پُور توں 10 کلو میٹر دے فاصلے تے ہِے۔ اِیہ قصبہ نامور صوفی بزرگ تے سرائیکی شاعر خواجہ محمد یار فریدیؒ دِی وجہ توں مشہور ہِے۔ دیوانِ محمدی الموسوم انوار فریدی اُنہاں دا شعری مجموعہ ہِے۔

## مئو مبارک (قصبہ)

### جُغرافیہ
مئو مبارک، رحیم یار خان  توں چھی میل دے فاصلے تے ہِے۔ اِتھاں ہِک پراݨے قدیم قلعے دے آثار پاتے ویندِن۔

### لوک ادب
مئو مبارک، رحیم یار خان  توں چھی میل دے فاصلے تے ہِے۔ اِتھاں ہِک پراݨے قدیم قلعے دے آثار پاتے ویندِن۔ اِیہ قلعہ مئو مبارک دے ناں نال موسوم ہِے۔ سرائیکی زبان دے قادرُ الکلام شاعر جنہاں سیف الملوک لِکھی ہَئی، مولوی لطف علی دا مزار اِی اِتھائیں ہِے۔

## حوالہ جات

ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب بلحاظ خِطّہ۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب بلحاظ ضلع۔ 
ونکی:وسیب دے لکھاری بلحاظ شہر
ونکی:لوک ادب بلحاظ قصبہ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:لوک ادب۔ 
ونکی:لوک فنون
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:رحیم یار خان دا لوک ادب
ونکی:رحیم یار خان دی ثقافت
بھونگ

سرائیکی وسیب دا اِیہ خِطّہ لوک تہذیب تے لوک ثقافت دا ڳڑھ ہِے۔ اِیں سانڳے اِتّھوں دے انجو انج شہراں وِچ انجو انج مزاج دے لوک رہن٘دے ہِن۔ اِتُّھوں دے لوک ادب دا تذکرہ وی ٻہوں وسیع اَتے پھیلاء آلا ہِے جیکُوں ہِک جاء تے کٹّھا کرݨ ٻہوں اوکھا کَم ہِے تہوں اِیکُوں اساں انجو انج شہراں دے ناں دے نال اُنّھاں دے لوک ادب (Folklore) دے حساب نال ونݙین٘دے ہِسے۔

## ضلع رحیم یار خان
جنوبی پنجاب دا ضلع رحیم یار خان، پنج ہزار سال پُراݨی تاریخ رکھدے۔ اِیندا پُراݨاں ناں ’’نوشہرہ‘‘ ہَئی۔ نواب صادق خان پنجم والی ریاست بہاول پُور نے اِیں شہر دا ناں اَپݨے وَݙے پُتر رحیم یار خان دے ناں نال رکھیا۔

## بھونگ

### جُغرافیہ
بھونگ ضلع رحیم یار خان دا ہِک چھوٹا ڄیہاں قصبہ، 25 کلو میٹر دے فاصلے تے ہِے۔

### لوک ادب
بھونگ ضلع رحیم یار خان دا ہِک چھوٹا ڄیہاں قصبہ، 25 کلو میٹر دے فاصلے تے ہِے۔ تقریباً ست سو سال پہلے اِتھاں ہِک سرائیکی شاعر اَعظم چانڈیہ نے معراج نامہ لکھیا ہَئی۔ اِیں قصبے دِی ہِک عظیم الشان مسجد کُوں بین الاقوامی شہرت حاصل ہِے۔ اِیں مسجد کُوں 1986ء وِچ آغا خان ایوارڈ برائے اِسلامی فنِ تعمیر ݙِتا گیا۔ اِیہ مسجد، اِیں علاقے دے ہِک زمیندار رئیس غازی محمد نے بݨوائی۔ محقق شاعر اَتے ماہر لسانیات میر حسان الحیدری دا تعلق وِی اِتھائوں ہِے۔ میر حسان الحیدری سرائیکی اکیڈمی ملتان دے بانی ہِن۔ پنجاب یونیورسٹی لاہور توں چھپݨ والی، تاریخ اَدبیات وِچ مقالہ سرائیکی لوک ادب، ہِک اہم اَتے پہلی سرائیکی لوک ادبی تاریخ ہِے۔ جاوید حسان چانڈیو دا بنیادی تعلق اِتھائوں ہِے۔ جاوید حسان چانڈیو شعبہ سرائیکی اِسلامیہ یونیورسٹی، بہاول پور دے چیئرمین ہِن تے سرائیکی زبان و لوک ادب دے نامور اَسکالر ہِن۔ سرائیکی زبان دے شاعر راہی گٻول دا تعلق وِی بھونگ نال ہِے۔

## حوالہ جات


ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب بلحاظ خِطّہ۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب بلحاظ ضلع۔ 
ونکی:وسیب دے لکھاری بلحاظ شہر
ونکی:لوک ادب بلحاظ قصبہ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:لوک ادب۔ 
ونکی:لوک فنون
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:رحیم یار خان دا لوک ادب
ونکی:رحیم یار خان دی ثقافت
خان پُور

سرائیکی وسیب دا اِیہ خِطّہ لوک تہذیب تے لوک ثقافت دا ڳڑھ ہِے۔ اِیں سانڳے اِتّھوں دے انجو انج شہراں وِچ انجو انج مزاج دے لوک رہن٘دے ہِن۔ اِتُّھوں دے لوک ادب دا تذکرہ وی ٻہوں وسیع اَتے پھیلاء آلا ہِے جیکُوں ہِک جاء تے کٹّھا کرݨ ٻہوں اوکھا کَم ہِے تہوں اِیکُوں اساں انجو انج شہراں دے ناں دے نال اُنّھاں دے لوک ادب (Folklore) دے حساب نال ونݙین٘دے ہِسے۔

## ضلع رحیم یار خان
جنوبی پنجاب دا ضلع رحیم یار خان، پنج ہزار سال پُراݨی تاریخ رکھدے۔ اِیندا پُراݨاں ناں ’’نوشہرہ‘‘ ہَئی۔ نواب صادق خان پنجم والی ریاست بہاول پُور نے اِیں شہر دا ناں اَپݨے وَݙے پُتر رحیم یار خان دے ناں نال رکھیا۔

## خان پُور (تحصیل)

### جُغرافیہ
خان پور، ضلع رحیم یار خان دا شہر، کراچی، پشاور ، ریلوے لائن تے اہم ریلوے جنکشن، رحیم یار خان توں 45 کلو میٹر دے فاصلے تے ہِے۔

### لوک ادب
خان پور، ضلع رحیم یار خان دا شہر، کراچی، پشاور ، ریلوے لائن تے اہم ریلوے جنکشن، رحیم یار خان توں 45 کلو میٹر دے فاصلے تے ہِے۔ اِیکُوں خان پور کٹورہ وِی آکھیا ویندے۔ کِیُوں جو ہِک زمانے اِتھوں دے بݨے ہوئے کٹورے (برتن) جگ مشہور ہَن۔ ٻئی وجہ اِیہہ ݙَسائی ویندی ہِے جو اِیہ شہر کٹورے وانڳ جِھکا ہِے۔ اِت پاروں اِیکُوں خان پور کٹورہ آہدِن۔ اِسلام گڑھ دا تاریخی قِلعہ، چولستان دے وِچ ہِے اَتے اُو تحصیل خان پور دا حِصہ ہِے۔ خانپور وِچ وستی مولویاں دا مدرسہ تاریخی اہمیت رکھیندے۔ جِیکُوں تحریک ریشمی رومال دے ہِک مرکز دِی حیثیت حاصل رَہی ہِے۔ اِیندے بانی مولوی غلام محمد ہَن۔ اِتھ دِین پُور شریف دا قیام 1876ء اِچ عمل وِچ آیا۔ اِتھائوں دے مدرسے تُوں مولانا عبیداللہ سندھی اِبتدائی تعلیم حاصل کِیتی۔ اُنہاں دا مزار وِی اِتھ مرجع خلائق ہِے۔ مولانا عبدالہادی تے مولانا عبداللہ درخواستی ڄئیں بزرگانِ دین وِی اِتھاہِیں آسودئہ خاک ہِن۔ نامور شاعر قیس فریدی، راز جتوئی، مجاہد جتوئی (تجزیہ کلیاتِ فریدؒ، کلام فرید میں اِلحاق کے مسائل، فرزند فریدؒ)، حیدر قریشی (سرائیکی غزل گو شاعر)۔

## ٻِیا ݙیکھو

* سرائیکی وسیب

* ضلع رحیم یار خان

## حوالہ جات


ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب بلحاظ خِطّہ۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب بلحاظ ضلع۔ 
ونکی:وسیب دے لکھاری بلحاظ شہر
ونکی:لوک ادب بلحاظ قصبہ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:لوک ادب۔ 
ونکی:لوک فنون
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:رحیم یار خان دا لوک ادب
ونکی:رحیم یار خان دی ثقافت
ججہ عباسیاں

سرائیکی وسیب دا اِیہ خِطّہ لوک تہذیب تے لوک ثقافت دا ڳڑھ ہِے۔ اِیں سانڳے اِتّھوں دے انجو انج شہراں وِچ انجو انج مزاج دے لوک رہن٘دے ہِن۔ اِتُّھوں دے لوک ادب دا تذکرہ وی ٻہوں وسیع اَتے پھیلاء آلا ہِے جیکُوں ہِک جاء تے کٹّھا کرݨ ٻہوں اوکھا کَم ہِے تہوں اِیکُوں اساں انجو انج شہراں دے ناں دے نال اُنّھاں دے لوک ادب (Folklore) دے حساب نال ونݙین٘دے ہِسے۔

## ضلع رحیم یار خان
جنوبی پنجاب دا ضلع رحیم یار خان، پنج ہزار سال پُراݨی تاریخ رکھدے۔ اِیندا پُراݨاں ناں ’’نوشہرہ‘‘ ہَئی۔ نواب صادق خان پنجم والی ریاست بہاول پُور نے اِیں شہر دا ناں اَپݨے وَݙے پُتر رحیم یار خان دے ناں نال رکھیا۔

## ججہ عباسیاں (قصبہ)

### جُغرافیہ
ججہ عباسیان، تحصیل خان پُور دا قصبہ، خان پُور توں 15 کلو میٹر دے فاصلے تے ہِے۔

### لوک ادب
ججہ عباسیان، تحصیل خان پُور دا قصبہ، خان پُور توں 15 کلو میٹر دے فاصلے تے ہِے۔ اِیہ قصبہ رائے ججہ نے 300 ہجری وِچ بݨوایا ہَئی۔ اِتھُوں دیاں پِنݙوں (کھجور) پورے مُلک وِچ مشہور ہِن جِیندے وِچُوں ڈیندا، شاہی، لالو، بھانوݨ اَتے واڑے دے ناں قابلِ ذِکر ہِن۔ اِتھاں حضرت احمد بخش دا مزار ہِے جِہڑے حضرت خواجہ غلام فریدؒ دے مقرب خلیفہ ہَن۔ سرائیکی دے نامور شاعر محمد نواز خاں خوشتر ججہ عباسیاں دے راہوݨ والے ہَن، جِنہاں سرائیکی وِچ قصہ یوسف زلیخاں لکھیا۔ اَمان اللہ ارشد (اَرشد دے ڈوہڑے، عشق دِیاں چُنگاں، اَرشد دے قطعے، ہنڄو دے ݙِیوے، سک دا ساوݨ، اَکھیں خواب جگارے شائع تِھی چُکیئن)۔

## چاچڑاں شریف (قصبہ)

### جُغرافیہ
ضلع رحیم یار خان دِی تحصیل خانپور دا مشہور تے پراݨا قصبہ، خان پُور توں 36 کلو میٹر مغرب والے پاسے دریائے سِندھ دے کھٻّے کنݙے آباد ہِے۔

### لوک ادب
ضلع رحیم یار خان دِی تحصیل خانپور دا مشہور تے پراݨا قصبہ، خان پُور توں 36 کلو میٹر مغرب والے پاسے دریائے سِندھ دے کھٻّے کنݙے آباد ہِے۔ چاچڑ قبیلے اِیکُوں آباد کِیتا۔ پنجاب دے چار دریا ستلج، بیاس، راوی، جہلم پنجند دے مقام اُتے آپت وِچ آ مِل ویندِن۔ وَت دریائے چناب، چاچڑاں شریف تے کوٹ مِٹھن دے وِچکار، سمکہ دے مقام اُتے دریائے سندھ نال آ تے مِل ویندِن۔

چاچڑاں شریف اَتے کوٹ مِٹھن دے درمیان سٹیمر سروس دا اِنتظام موجود ہِے۔  چاچڑاں شریف، حضرت خواجہ غلام فریدؒ اَتے اُنہاں دے خاندان دے بزرگاں دا مَسکن تے علم و اَدب دا مرکز، اِیہ شہر خواجہ نور محمد مہاروی دے نامور خلیفہ قاضی محمد عاقل اَتے انہاں دِی آل اولاد دا مسکن ہِے۔

## ٻِیا ݙیکھو

* سرائیکی وسیب

* ضلع رحیم یار خان
* خان پُور

## حوالہ جات


ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب بلحاظ خِطّہ۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب بلحاظ ضلع۔ 
ونکی:وسیب دے لکھاری بلحاظ شہر
ونکی:لوک ادب بلحاظ قصبہ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:لوک ادب۔ 
ونکی:لوک فنون
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:رحیم یار خان دا لوک ادب
ونکی:رحیم یار خان دی ثقافت
لیاقت پُور

سرائیکی وسیب دا اِیہ خِطّہ لوک تہذیب تے لوک ثقافت دا ڳڑھ ہِے۔ اِیں سانڳے اِتّھوں دے انجو انج شہراں وِچ انجو انج مزاج دے لوک رہن٘دے ہِن۔ اِتُّھوں دے لوک ادب دا تذکرہ وی ٻہوں وسیع اَتے پھیلاء آلا ہِے جیکُوں ہِک جاء تے کٹّھا کرݨ ٻہوں اوکھا کَم ہِے تہوں اِیکُوں اساں انجو انج شہراں دے ناں دے نال اُنّھاں دے لوک ادب (Folklore) دے حساب نال ونݙین٘دے ہِسے۔

## ضلع رحیم یار خان
جنوبی پنجاب دا ضلع رحیم یار خان، پنج ہزار سال پُراݨی تاریخ رکھدے۔ اِیندا پُراݨاں ناں ’’نوشہرہ‘‘ ہَئی۔ نواب صادق خان پنجم والی ریاست بہاول پُور نے اِیں شہر دا ناں اَپݨے وَݙے پُتر رحیم یار خان دے ناں نال رکھیا۔

## لیاقت پُور (تحصیل)

### جُغرافیہ
لیاقت پُور، ضلع رحیم یار خان دِی تحصیل ہِے، سابق گورنر پنجاب نواب مشتاق احمد گورمانی نے پاکستاندے پہلے وزیرِ اعظم، لیاقت علی خان دِی یاد وِچ، اِیں تحصیل دا ناں لیاقت پُور رکھیا۔ اِیہ پنجاب دِی سب کنُوں وَݙِی گُڑ منڈی ہِے۔

### لوک ادب
عِلم و اَدب دے حوالے نال علامہ محمد اعظم سعیدی (وادیٔ پنجند میں صحافت) دا تعلق وِی اِیں شہر نال ہِے۔ اُنہاں دِیاں کتاباں کتب انوارِ جمالیہ، خطبات شریفیہ، روہیلی فطرت، سرائیکی قومیں اور آثار عرب میں، اَکھیں وِچ دوزخ، فرید التفاسیر اَتے رمز فریدی، قابل ذِکر ہِن۔ رضا گیلانی / رازِش لیاقت پُوری ’’کنوار ‘‘(سرائیکی ڈرامے) دے مصنف ہِن۔

## الہ آباد (قصبہ)

### جُغرافیہ
تحصیل لیاقت پُور دا ہِک تاریخی قصبہ تے لیاقت پُور توں چار کلو میٹر دے فاصلے تے ہِے۔

### لوک ادب
تحصیل لیاقت پُور دا ہِک تاریخی قصبہ تے لیاقت پُور توں چار کلو میٹر دے فاصلے تے ہِے۔ اِتھاں کَپاہ، چاول، پِنݙ (کھجور)، پیداواری حوالے نال ٻہوں زیادہ تھِیندی ہِے۔ اِتھاں سیّد جِیوݨ شاہ مجروح اَللہ آبادی دا مزار ہِے۔ جِہڑے حضرت خواجہ غلام فریدؒ دے دور دے شاعر ہن۔ اِیندے علاوہ اِتھاں حضرت مجنوں شاہ، حضرت نانگ شاہ، تے کیپٹن واحد بخش سیال (1910ء ۔ 1995ء)  دے مزارات وِی ہِن۔

اُردو دے نامور مزاح نگار محمد خالد اَختر 1920ء وِچ اِیں قصبے وِچ پیدا تھئے۔ سرائیکی دے معروف شاعر صالح اَللہ آبادی وِی اِتھائوں تعلق رکھیندے ہَن۔ اَللہ وسایا المعروف خان رضوانی (1994ء وفات)، ’’وَسدیاں جھوکاں‘‘، دے مُدیر ، اِتھائوں ملتان ڳئے ہَن۔

شاعر تے محقق خواجہ طاہر محمود کوریجہ، جنہاں دِی ذاتی لائبریری وِچ گیارہ ہزار دے نیڑے کتاباں تے ٻہُوں سارے قلمی نُسخے موجود ہِن۔ دیوانِ خواجہ فریدؒ، خواجہ فرید اور اُن کا خاندان، اُنہاں دِیاں کتاباں ہِن۔

## ٻِیا ݙیکھو

* سرائیکی وسیب

* ضلع رحیم یار خان

* خان پُور

## حوالہ جات


ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب بلحاظ خِطّہ۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب بلحاظ ضلع۔ 
ونکی:وسیب دے لکھاری بلحاظ شہر
ونکی:لوک ادب بلحاظ قصبہ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:لوک ادب۔ 
ونکی:لوک فنون
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:رحیم یار خان دا لوک ادب
ونکی:رحیم یار خان دی ثقافت
تحصیل صادق آباد

سرائیکی وسیب دا اِیہ خِطّہ لوک تہذیب تے لوک ثقافت دا ڳڑھ ہِے۔ اِیں سانڳے اِتّھوں دے انجو انج شہراں وِچ انجو انج مزاج دے لوک رہن٘دے ہِن۔ اِتُّھوں دے لوک ادب دا تذکرہ وی ٻہوں وسیع اَتے پھیلاء آلا ہِے جیکُوں ہِک جاء تے کٹّھا کرݨ ٻہوں اوکھا کَم ہِے تہوں اِیکُوں اساں انجو انج شہراں دے ناں دے نال اُنّھاں دے لوک ادب (Folklore) دے حساب نال ونݙین٘دے ہِسے۔

## ضلع رحیم یار خان
جنوبی پنجاب دا ضلع رحیم یار خان، پنج ہزار سال پُراݨی تاریخ رکھدے۔ اِیندا پُراݨاں ناں ’’نوشہرہ‘‘ ہَئی۔ نواب صادق خان پنجم والی ریاست بہاول پُور نے اِیں شہر دا ناں اَپݨے وَݙے پُتر رحیم یار خان دے ناں نال رکھیا۔

## صادق آباد (تحصیل)

### جُغرافیہ
ضلع رحیم یار خان دِی تحصیل، اِیہ شہر پنجاب اَتے سِندھ دے سنگم تے آباد ہِے۔  جغرافیائی طور تے سابقہ ریاست بہاول پور دا حِصہ ہَئی اِیہ شہر رحیم یار خان توں مغرب دِر 22 کلو میٹر دے فاصلے تے ہِے۔ سابق ریاست بہاول پُور دے نواب صادق محمد خان پنجم نے 1936ء وِچ اِیں شہر دِی بُنیاد رَکھی ہَئی۔

### لوک ادب
بہاول پُور ڈویژن دا سب کنُوں معیاری کُتب خانہ اِتھائیں ہِے۔ کݨک، کپاہ، گنا، اِتھوں دِیاں اہم فصلاں ہِن۔ اِیں شہر دِی تہذیب و ثقافت سندھی / سرائیکی رلواں ملواں ہِے۔

## بھٹہ واہݨ (قصبہ)

### جُغرافیہ
بھٹہ واہݨ دا تاریخی مقام صادق آباد توں جمال دین والی روڈ تے 10 کلو میٹر دے فاصلے تے ہِے۔

### لوک ادب
بھٹہ واہݨ دا تاریخی مقام صادق آباد توں جمال دین والی روڈ تے 10 کلو میٹر دے فاصلے تے ہِے۔ بھٹہ واہݨ بارے مشہور ہِے جو اِیہ سَسّی کُوں پیدا تِھیوݨ توں بعد صندوق وِچ بند کر تے اِتھاہوں دریائے سِندھ وِچ سَٹ ڈِتا گیا ہَئی۔

## احمد پُور لمّہ (قصبہ)

### جُغرافیہ
تحصیل صادق آباد دا شہر، مونجھیاں حویلیاں، قلعیاں تے کھنڈراں ٹھیٹراں دا شہر اَکھویندے۔ 1775ء وِچ عباسیہ خاندان دے ہِک سردار احمد خان نے اِیں شہر دِی بُنیاد رَکھی ہَئی۔

### لوک ادب
علم و اَدب دے حوالے نال احمد پُور لمہ ڈاکٹر ایاز احمد ایاز سہروردی، ایاز فقیر سہروردی دے ناں نال مشہور ہِے اُنہاں دِیاں معروف کتاباں روح رہاݨ، پتھر نال ٹکر کن شیشے، ڈھیر برساتاں دے بعد، شائع تِھی چُکیئن۔ ݙوڄھی اَدبی شخصیت فقیر بخت علی بخت (1887ء ۔ 2004ء) دِی ہِے۔ دیوانِ بخت، کلامِ بخت، پنجتن دِی ذات ، اُنہاں دِیاں کتاباں چَھپ چُکیئن۔

## جمال دین والی (قصبہ)

### جُغرافیہ
صادق آباد تُوں 19 کلو میٹر دے فاصلے تے قصبہ جمال دین والی اَباد ہِے۔

### لوک ادب
صادق آباد تُوں 19 کلو میٹر دے فاصلے تے قصبہ جمال دین والی دے شاعر اَسد جھلݨ جنہاں دے سرائیکی لوک شاعری دے مجموعے ’’ریت دے پندھ‘‘ اَتے ’’کِھلدے پُھل‘‘ چَھپ چُکیئن۔

## سنجر پُور (قصبہ)

### جُغرافیہ
تحصیل صادق آباد کنُوں 24 کلو میٹر دے فاصلے تے ہِے۔

### لوک ادب
تحصیل صادق آباد کنُوں 24 کلو میٹر دے فاصلے تے ہِے۔ سنجر پُور دے نیڑے محمد آباد وِچ مبارک اُردو لائبریری ہِے۔ مبارک شاہ جیلانی تے انیس شاہ جیلانی، علم و لوک ادب دے حوالے نال وݙے ناں ہِن۔ اِتھاں تاریخ، فلسفہ، لوک ادب اَتے 16000 (سولہاں ہزار) کتاباں دِی لائبریری ہِے۔ انیس شاہ جیلانی مرحوم اِیندے سرپرست ہَن۔ انیس شاہ جیلانی دے لکھیئے سرائیکی صنف خاکیاں دِی کتاب وِی چَھپ چُکی ہِے۔

## ٻِیا ݙیکھو

* سرائیکی وسیب

* ضلع رحیم یار خان

## حوالہ جات


ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب بلحاظ خِطّہ۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب بلحاظ ضلع۔ 
ونکی:وسیب دے لکھاری بلحاظ شہر
ونکی:لوک ادب بلحاظ قصبہ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:لوک ادب۔ 
ونکی:لوک فنون
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:رحیم یار خان دا لوک ادب
ونکی:رحیم یار خان دی ثقافت
خانیوال (ضلع)

سرائیکی وسیب دے لوک ادب دا تذکرہ وی ٻہوں وسیع اَتے پھیلاء آلا ہِے جیکُوں ہِک جاء تے کٹّھا کرݨ ٻہوں اوکھا کَم ہِے تہوں اِیکُوں اساں انجو انج شہراں دے ناں دے نال اُنّھاں دے لوک ادب (Folklore) دے حساب نال ونݙین٘دے ہِسے۔

## خانیوال (ضلع)

### جُغرافیہ
جنوبی پنجاب دا مشہور ضلع خانیوال، ملتان تُوں 56 کلو میٹر دے فاصلے تے ہِے۔ اِیں ضلع دے مشرق وِچ ساہیوال، مغرب وِچ ملتان، شمال وِچ جھنگ، جنوب وِچ وہاڑی اَتے شمال آلے پاسے ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ واقع ہے۔ اِینکُوں 1985ء وِچ ضلع دِی حیثیت دِتی گئی۔ اِیں ضلع دِیاں چار تحصیلاں خانیوال، میاں چنوں، کبیر والا اَتے جہانیاں، جاں جو سرائے سدھو، عبدالحکیم، مخدوم پُور اَتے تلمبہ ڄئیں اہم چھوٹے شہر ہَن۔

### لوک ادب
پروفیسر نذر طارق دُھول (پیدائش 1937ء)، گورنمنٹ اِسلامیہ کالج خانیوال وِچ پروفیسر رہیئے۔ ’’تاریخ خانیوال‘‘ ، ’’تذکرہ اَولیائے حجرہ‘‘، اَتے اُردو نعت گوئی اُنہاں دِیاں اہم تصانیف ہَن۔ معروف علمی اَتے روحانی شخصیت، چشتی نظامی سلسلہ دے مشہور بزرگ مولانا اَللہ بخش اَسد نظامی (پیدائش 1919ء۔ وفات 2002ء) 45 مطبوعہ کتاباں دے مُصنف، اُنہاں دیاں تصانیف مجالس کلیمی، دیوانِ اُحدی، گلزارِ جمالیہ، سلسلہ چشتیہ کی اُردو خدمات، سلسلہ قادریہ کی اُردو خدمات، سلسلہ نقشبندیہ کی اُردو خدمات شامل ہِن۔ ضلع خانیوال دی سب کنُوں وَڈی نجی لائبریری اُنہاں دی ہِے۔ پروفیسر غلام حسین ساجد  (پیدائش 1952ء)، اُنہاں دِی سرائیکی لوک شاعری دِی کتاب ’’پاݨی رمز بھرے‘‘ شائع تھی چُکی ہِے۔ شکیل ملتانی، 

## مخدوم پُور پہوڑاں (قصبہ)

### جُغرافیہ
مخدوم پُور پہوڑاں، ضلع خانیوال دا ہِک قدیم قصبہ ہِے۔

### لوک ادب
مخدوم پُور پہوڑاں، ضلع خانیوال دا ہِک قدیم قصبہ ہِے۔ علم و لوک ادب دے حوالے نال حکیم محمد اَکرم خان بلہوڑ دا ناں قابلِ ذِکر ہِے۔ اِتّھوں ’’تاریخ پہوڑ‘‘ ݙو جِلداں وِچ چَھپ چُکی ہِے۔

## کبیر والہ (تحصیل)

### جُغرافیہ
کبیر والہ ضلع خانیوال دی تحصیل اَتے معروف قصبہ ہِے۔

### لوک ادب
اِیہ شہر کبیر والہ، سیّد احمد کبیر شاہ بخاری دی نسبت نال کبیر والہ اَکھویندے۔ علم و لوک ادب دے حوالے نال شاعر مشہدی، خادم حسین رزمی، بیدل حیدری، قمر رَضا شہزاد، منیر راہی، فیصل ہاشمی، ریاض ارم، ڈاکٹر غلام رسول مقبول، ظفر نجمی، سیّد سہیل عابدی، عمار یاسر مگسی، حسنین اصغر تبسّم دے ناں نمایاں ہِن۔

## تُلمبہ (قصبہ)

### جُغرافیہ
تُلبمہ ضلع خانیوال دا ہِک تاریخی قصبہ ہِے۔ اِیہ خانیوال تُوں 47 کلو میٹر دے فاصلے تے ہِے۔ تلمبہ شہر 1200 ق م تُوں 800 ق م  تئیں علم و عرفان دا مرکز رہیئے۔ راجہ چچ جݙاں حُکمران ہا، اُوں دور وِچ مشہور چِینی سیّاح ہیون تسانگ اِیں علاقے وِچ آیا ہا۔

### لوک ادب
علی حیدر ملتانی (پیدائش 1690ء) موضع چونترہ ہمجانہ وِچ پیدا تھئے اُو جامعہ تلمبہ وِچ زیر تعلیم رہیئے۔ علی حیدر ملتانی سرائیکی دے ناموّر شاعر ہَن۔

ضلع جہانیاں، دا ناں سیّد جلال الدین مخدوم جہانیاں جہاں گشت (1308ء ۔ 1384ء) دی نسبت نال رکھیا گیا۔ سرائیکی دے معروف اَدیب، شاعر، دانشور، محقق ہن اُنہاں دِیاں تصانیف وِچوں وسیب رنگ، ݙُکھ سنڄوک، ذکر فرید، پیت اَولڑی، انوار فرید، ملتان نامہ قابلِ ذِکر ہِن۔

## حوالہ جات


ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب بلحاظ خِطّہ۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب بلحاظ ضلع۔ 
ونکی:وسیب دے لکھاری بلحاظ شہر
ونکی:لوک ادب بلحاظ قصبہ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:لوک ادب۔ 
ونکی:لوک فنون
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:خانیوال دا لوک ادب
ونکی:خانیوال دی ثقافت
پاک پتن

سرائیکی وسیب دے لوک ادب دا تذکرہ وی ٻہوں وسیع اَتے پھیلاء آلا ہِے جیکُوں ہِک جاء تے کٹّھا کرݨ ٻہوں اوکھا کَم ہِے تہوں اِیکُوں اساں انجو انج شہراں دے ناں دے نال اُنّھاں دے لوک ادب (Folklore) دے حساب نال ونݙین٘دے ہِسے۔

## پاک پَتݨ / پاکپتن / پاک پتن (ضلع)

### جُغرافیہ
پاک پتن ہِک تاریخی اَتے قدیم شہر ہِے۔ پاک پتن دا قدیمی ناں اجودھن ہَئی۔ اِیہ تاریخی قصبہ حضرت بابا فریدؒ دِی آمد تئیں کئی واری آباد تِھیندا تے تُرٹدا بَھڄدا رہیئا۔

### تاریخ
رگ وید آف اِنڈیا دے مُطابق اجودھن (پاک پتن) دیپال پُور تے قبولہ دیاں تہذیباں 25 ہزار سال پُراݨیاں ہِن مگر صرف 5 ہزار سال دے تاریخی حقائق سامݨے آندِن۔ پاک پتن صدیاں تُوں علم و لوک ادب دَا گہوارہ ہِے۔ حضرت بابا فریدؒ سرائیکی زبان دے عظیم صوفی شاعر دا تعلق اِیں شہر دے نال ہِے۔ حضرت بابا فریدؒ دے بارھویں سجادہ نشین حضرت ابراہیم فرید ثانیؒ  وِی قادِرُ الکلام شاعر ہَن۔

### لوک ادب
پاک پَتن دِی اَدبی تنظیماں وِچ مجلس اُفکارِ نَو، مجلس بابا فریدؒ، انجمن وارث شاہ، مجلسِ تعمیر لوک ادب، حلقۂ اَربابِ فریدؒ، حلقۂ فروغِ لوک ادب قابلِ ذکر ہِن۔ مولانا مسلم نظامی دِی کتاب ’’انوار الفرید‘‘ حضرت بابا فریدؒ دِی سوانح حیات بارے مستند کتاب ہِے۔ پاکپتن تُوں پندرہ روزہ مجلّہ ’’سرحد‘‘، ’’نوٹس‘‘، ’’بندگی‘‘ اَتے ’’پاکشیا‘‘ وی چھپدے رہندِن۔

## ملکہ ہانس (قصبہ)

### جُغرافیہ
ملکہ ہانس، ضلع پاکپتن دا تاریخی قَصبہ۔

### لوک ادب
ملکہ ہانس، ضلع پاکپتن دا تاریخی قَصبہ اَتے ناموّر شاعر وارث شاہ دا رہائشی شہر، جِتّھاں اُو ملکہ ہانس دے محلّہ بٹہ دی مسجد وِچ آن رھیئے۔ ہِیر رانجھا دِی لوک داستان، اُنہاں اتھاہِیں منظوم صورت وِچ لکھی۔ سترھویں صدی عیسوی دے عالمِ دین اَتے شاعر مولوی عبداللہ عبدی ملکہ ہانس دے راہوݨ والے ہَن۔ اُنہاں دِیاں تصانیف وِچوں رسالہ مہندی، تحفۃ الفقہ، معرفتِ اِلٰہی خیرُ العاشقین، حِصار اِیمان، رسالہ فِقہ ہندی شامل ہِن۔

## حوالہ جات


ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب بلحاظ خِطّہ۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب بلحاظ ضلع۔ 
ونکی:وسیب دے لکھاری بلحاظ شہر
ونکی:لوک ادب بلحاظ قصبہ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:لوک ادب۔ 
ونکی:لوک فنون
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:پاک پتن دا لوک ادب
ونکی:پاک پتن دی ثقافت
لیّہ

اِیہ سرائیکی وسیب دا خِطّہ ہِک ٻہوں قدیم اَتے لوک تہذیب تے لوک ثقافت دا ڳڑھ ہِے۔ اِیں سانڳے اِتّھوں دے انجو انج شہراں وِچ انجو انج مزاج دے لوک رہن٘دے ہِن۔ اِتُّھوں دے لوک ادب دا تذکرہ وی ٻہوں وسیع اَتے پھیلاء آلا ہِے جیکُوں ہِک جاء تے کٹّھا کرݨ ٻہوں اوکھا کَم ہِے تہوں اِیکُوں اساں انجو انج شہراں دے ناں دے نال اُنّھاں دے لوک ادب (Folklore) دے حساب نال ونݙین٘دے ہِسے۔

## لیّہ (ضلع)
سرائیکی وسیب کا اہم علی و اَدبی مرکز ہِے۔ یہ ضلع یکم جولائی 1982ء کُوں ضلع مظفر گڑھ ݙُو حِصّیاں وِچ تقسیم تِھیوݨ دے نتیجے وِچ وجود وِچ آیا۔ اِیندے شمال وِچ ضلع بھکر، مشرق وِچ ضلع جھنگ، جنوب وِچ ضلع مظفر گڑھ اَتے مغربی سرحد دے نال دریائے سندھ وہندے، اَتے اِیندے پار ضلع ڈیرہ غازی خان ہِے۔ اِیہ ضلع ترے تحصیلاں کروڑ، لیہ اَتے چوبارہ اُتے مشتمل ہِے۔ جبکہ چوک اَعظم اَتے چوک فتح کُوں سب تحصیلاں دا درجہ حاصل ہِے۔ سطح دے لحاظ نال اِیہ ݙُوں حِصیاں تے مشتمل ہِے۔ نشیبی دریائی میدان اَتے تھل دا علاقہ، ضلع لیہ وِچ دریائے سِندھ دے نال نال زمین ہموار اَتے زرخیز ہِے۔ اِیں زرخیز زمین دِی پَٹی کُوں کَچے دا علاقہ آکھیا ویندے اِیہ پَٹی 20 تُوں 25 کلو میٹر چوڑی ہِے۔

علم و لوک ادب دے حوالے نال لیّہ دِی شخصیات وِچُوں پروفیسر اکرم میرائی، پروفیسر ڈاکٹر مزمل حسین، اِلٰہی بخش سرائی، نسیم لیّہ، ڈاکٹر ظفر عالم ظفری، ڈاکٹر خیال اَمروہوی، ڈاکٹر حمید اُلفت ملغانی، ڈاکٹر گُل عباس اَعوان، نادر قیصرانی، شمشاد سرائی، منشی منظور، سلیم اختر ندیم، واصف حسین واصف قریشی، نور محمد تھند (مؤرخ)، اقبال نسیم صحرائی، اَمانُ اللہ کاظم، امین سہیل ملغانی، طاہر مسعود مہار، منور اِقبال بلوچ، بانو بلوچ، رفیق ہمراز، فیض سندھڑ، نذیر چوھدری۔

### چوک اَعظم (تحصیل)
چوک اَعظم، ضلع لیّہ دِی تحصیل، لیّہ شہر کنُوں 27 کلو میٹر دے فاصلے تے تَھل وِچ ٻہُوں سارے شہراں کُوں ملاوَݨ والیاں شاہراں دی اہم جاء ہِے۔ اِینکُوں تَھل دا دِل وِی آکھیا ویندے اِتھ دِیاں اَہم اَدبی شخصیات وِچُوں صابر عطا، حُبدار خوشابی، منظور سکھاݨی (جمݨ شاہ)، امام بخش اسیر (قصبہ لدھانہ)، نسیم اقبال صحرائی (آ چُݨوں رَل یار، سرائیکی لوک شاعری)، محمد افضال سندھو (تانگھاں) تے معروف شاعر شوکت ہاشمی (لو دا ہوکا)، دا تعلق قصبہ کوٹ سلطان نال ہِے۔

### کہروڑ لعل عیسن (تحصیل)
کروڑ لعل عیسن، ضلع لیّہ دی تحصیل ہِے دریائے سندھ کنُوں 10 کلو میٹر دے فاصلے تے ہِے۔ حضرت بہاء الدین زکریا ملتانیؒ (سن وِلادت 566ھ) جائے وِلادت کوٹ کروڑ ہِے۔ ہِک روایت دے مطابق تقریباً 5 صدیاں پہلے ملتان تُوں حضرت یوسف لعل عیسن کروڑ تشریف گِھن آئے تاں اُنہاں دِی نسبت نال اِیں قصبے دا ناں کروڑ لعل عیسن مشہور تِھی گیا۔

سرائیکی لوک ادب دے حوالے نال ڈاکٹر اَشُّو لال، سرائیکی لوک شاعری وِچ ہِک وَݙا ناں ہِے اُنہاں دا تعلق اِیں شہر نال ہِے۔ ’’چھیڑو ہَتھ نہ مُرلی‘‘، ’’کاں وسوں دا پَکھی اے‘‘، ’’گوتم نال جھیڑا‘‘، ’’سِندھ ساگر نال ہمیشہ‘‘ انہاں دِی شاعری دِیاں کتاباں ہِن۔

## حوالہ جات


ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب بلحاظ خِطّہ۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب بلحاظ ضلع۔ 
ونکی:وسیب دے لکھاری بلحاظ شہر
ونکی:لوک ادب بلحاظ قصبہ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:لوک ادب۔ 
ونکی:لوک فنون
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:لیّہ دا لوک ادب
ونکی:لیّہ دی ثقافت
میان٘والی

اِیہ سرائیکی وسیب دا خِطّہ ہِک ٻہوں قدیم اَتے لوک تہذیب تے لوک ثقافت دا ڳڑھ ہِے۔ اِیں سانڳے اِتّھوں دے انجو انج شہراں وِچ انجو انج مزاج دے لوک رہن٘دے ہِن۔ اِتُّھوں دے لوک ادب دا تذکرہ وی ٻہوں وسیع اَتے پھیلاء آلا ہِے جیکُوں ہِک جاء تے کٹّھا کرݨ ٻہوں اوکھا کَم ہِے تہوں اِیکُوں اساں انجو انج شہراں دے ناں دے نال اُنّھاں دے لوک ادب (Folklore) دے حساب نال ونݙین٘دے ہِسے۔

## میان٘والی (ضلع)

### جُغرافیہ تے تاریخ
ضلع میانوالی، سرائیکی وسیب دی قدیم تہذیب ثقافت، لوک ادب دا اہم مرکز ہِے۔ میانوالی توں ݙاہ  میل دور روکھڑی دے مقام توں گوتم بدھ دے مجسمے، گندھارا آرٹ دے شاہکار ہِن۔ تاریخی طور تے اِیں علاقے دا ناں دھنوان ہَئی جِہڑا بعد وِچ کرشنوان بݨیا۔ دریائے سندھ دے کنارے آباد ہُووَݨ دی وجہ کنُوں کچھی دا علاقہ وِی آکھیا ویندے۔ میانوالی دا جدید شہر انگریز عہد وِچ بݨیا۔ انگریز عہد دے شروع وِچ میانوالی، بنّوں دی ہِک تحصیل ہَئی۔ 1901ء وِچ اِینکُوں ضلع دا درجہ مِلیا اَتے اِینکُوں ملتان ڈویژن وِچ شامل کِیتا گیا۔ اِیندے بعد اِینکُوں راول پنڈی تے 1955ء وِچ ڈیرہ اِسماعیل خان ڈویژن دے نال شامل کِیتا گیا۔ 1960ء وِچ اِینکُوں سرگودھا ڈویژن دا حِصہ بݨایا گیا۔ ریلوے لائن جیہڑی ملتان توں راول پِنڈی کُوں ویندی ہِے۔ ضلع میانوالی تُوں تِھی کے ویندی ہِے۔

### لوک ادب
علم و لوک ادب دے حوالے نال میانوالی سرائیکی وسیب دا ہِک اہم مرکز ہِے۔ معروف اَدبی شخصیات وِچُوں فاروق روکھڑی، ندیم نیازی، سیّد نصیر شاہ، منصور علی ملک، ظفر خان نیازی، پروفیسر سلیم احسن، ڈاکٹر اجمل نیازی، فیروز شاہ، مظہر نیازی، اَسلم دِلبر، افضل عاجز۔

## واں بھچراں (قصبہ)

### جُغرافیہ
واں بھچراں، میانوالی دا ہِک قصبہ ہِے۔

### لوک ادب
واں بھچراں، میانوالی دا ہِک قصبہ ہِے۔ اِتّھوں دے شاعر تے اَدیب، روش ملک نے ہرن جندوڑ، ہَسی تے میانوالی دے شُعراء دا تعارف تے کلام شائع کِیتے۔

## پیلاں (قصبہ)

### جُغرافیہ
پیلاں (لیاقت آباد) دا ہِک قصبہ ہے۔

### لوک ادب
پیلاں (لیاقت آباد) تُوں، ملک عبدالکریم قاسم نے ’’مُسکار‘‘ دے ناں نال ’’تذکرہ شُعرائے پِیلاں‘‘ مُرتب کِیتے۔

## حوالہ جات


ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب بلحاظ خِطّہ۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب بلحاظ ضلع۔ 
ونکی:وسیب دے لکھاری بلحاظ شہر
ونکی:لوک ادب بلحاظ قصبہ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:لوک ادب۔ 
ونکی:لوک فنون
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:میان٘والی دا لوک ادب
ونکی:میان٘والی دی ثقافت
بھکّر

اِیہ سرائیکی وسیب دا خِطّہ ہِک ٻہوں قدیم اَتے لوک تہذیب تے لوک ثقافت دا ڳڑھ ہِے۔ اِیں سانڳے اِتّھوں دے انجو انج شہراں وِچ انجو انج مزاج دے لوک رہن٘دے ہِن۔ اِتُّھوں دے لوک ادب دا تذکرہ وی ٻہوں وسیع اَتے پھیلاء آلا ہِے جیکُوں ہِک جاء تے کٹّھا کرݨ ٻہوں اوکھا کَم ہِے تہوں اِیکُوں اساں انجو انج شہراں دے ناں دے نال اُنّھاں دے لوک ادب (Folklore) دے حساب نال ونݙین٘دے ہِسے۔

## بھکّر (ضلع)

### جُغرافیہ تے تاریخ
اِیہ شہر تاریخی اہمیت رکھدے۔ کیوں جو اِیہ شہر قدیم تہذیباں دا مرکز رہیئے۔ تھل دے علاقیاں تُوں مِلݨ والے آثار اِیندی گواہی ڈیندِن۔ بھکر دے آسے پاسے ہزار ہا سال پہلے اِنسانی آبادی ہَئی۔ اِیہ خطہ اِیرانیاں تے یونانیاں دے زیر تسلُّط رھیا۔ بھکر دا پُراݨاں ناں سکھر ہَئی۔ بعد وِچ اِتّھ دے بلوچ سردار بھکر خاں دے ناں نال منسوب تِھی گیا۔ بھکر صوبہ سرحد کُوں پنجاب دے وِچولے مقامات کُوں ملاوَݨ سانگے سرحدی شہر ہِے۔

### لوک ادب
دریائے سندھ اُتے پُل بݨن نال اِتّھوں ڈیرہ اِسماعیل خان تئیں فاصلہ صرف اَدھے گھنٹے دا ہِے۔ بھکر عِلمی اَدبی مرکز ہِے۔ سرائیکی زبان دے معروف شاعر غلام سکندر غلام (متوفی 1902ء) دا تعلق اِیں شہر دے نال ہِے۔ خلش پیر اصحابی، ملک سونا خان بے وسؔ، نجف علی شاہ، اَشرف کمال، موسیٰ کلیم بخاری، خلش پیرا صحابی۔

## حیدر آباد تَھل (قصبہ)

### جُغرافیہ
حیدر آباد تَھل، تحصیل بھکر تُوں مشرق آلے پاسے 25 کلو میٹر دے فاصلے تے ہِے۔

### لوک ادب
سرائیکی زبان و لوک ادب دے تخلیق کاراں وِچوں ملک بشیر احمد چھینہ اِتّھوں دے مشہور شاعر ہن سرائیکی ڈوہڑے لِکھدن۔ ’’سک سجناں دِی‘‘ انہاں دِی کتاب چَھپ چُکی ہِے۔

## منکیرہ (تحصیل)

### جُغرافیہ
منکیرہ ، ضلع بھکر دِی تحصیل ہِے اَتے اِیہ بھکر تُوں تقریباً 64 کلو میٹر دے فاصلے تے ہِے۔

### لوک ادب
لوک ادب دے میدان وِچ علی شاہ معروف ناں ہِے۔ تحصیل منکیرہ دا اَدبی منظر نامہ، تیکوں مِلݨ دِی سِک، انہاں دِیاں کتاباں چَھپ چُکیئن۔

منکیرہ تُوں ہِک ٻئی شخصیت ملک دوست محمد کھوکھر تاریخ ریاست منکیرہ، چَھپ چُکی ہِے جاں جو زیر طبع کتاباں وِچوں تَھل دمان، تاریخ ضلع بھکر، تاریخ چھینہ راجپوت، تاریخ قبائِل تَھل شامل ہِن۔

محمد اقبال بالم دی کتاب ’’تَھل دے ہِیرے‘‘ وِی چَھپ چُکی ہِے۔ شاعر، اَدبی، اَنیل چوہان دا تعلق دُلیوالہ تحصیل دریا خان نال ہِے۔ اُنہاں دے سرائیکی افسانیاں دا مجموعہ ’’اک دے اَمب‘‘ دے ناں نال چَھپ چُکے۔

## حوالہ جات


ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب بلحاظ خِطّہ۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب بلحاظ ضلع۔ 
ونکی:وسیب دے لکھاری بلحاظ شہر
ونکی:لوک ادب بلحاظ قصبہ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:لوک ادب۔ 
ونکی:لوک فنون
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:بھکّر دا لوک ادب
ونکی:بھکّر دی ثقافت
لودھراں (ضلع)

اِیہ سرائیکی وسیب دا خِطّہ ہِک ٻہوں قدیم اَتے لوک تہذیب تے لوک ثقافت دا ڳڑھ ہِے۔ اِیں سانڳے اِتّھوں دے انجو انج شہراں وِچ انجو انج مزاج دے لوک رہن٘دے ہِن۔ اِتُّھوں دے لوک ادب دا تذکرہ وی ٻہوں وسیع اَتے پھیلاء آلا ہِے جیکُوں ہِک جاء تے کٹّھا کرݨ ٻہوں اوکھا کَم ہِے تہوں اِیکُوں اساں انجو انج شہراں دے ناں دے نال اُنّھاں دے لوک ادب (Folklore) دے حساب نال ونݙین٘دے ہِسے۔

## لودھراں (ضلع)

### جُغرافیہ
لودھراں، جِیکُوں جولائی 1991ء وِچ ضلع بݨایا گیا۔ ایہ شہر شاہرہِ پاکستان  اتے واقع ہِے۔ کہیں زمانے اِیہ سڑک شیر شاہ سوری دے ناں نال سنجاتی ویندی ہَئی۔ لودھراں ملتان تُوں 50 کلو میٹر دے فاصلے تے ہِے۔ دُنیا پور اَتے کہروڑ پکا اِیندیاں تحصیلاں ہِن۔

### لوک ادب
شعر و لوک ادب دے حوالے نال کاروانِ لوک ادب، مجلسِ اَدب لودھراں، حلقہ اَربابِ ذوق، ڄیئاں انجمناں معروف ہِن۔ رحیم طلب، مجید ناشاد، مبشر وسیم لودھی۔

سعید احمد شیخ دِیاں کتاباں خواجہ غلام فریدؒ پوئٹری اے بریف فلاسفر، فریدی وظائف، جہانِ فریدؒ، شاہد شاہ دے ڈوہڑے غم دِی شام، پندھ پتھراں، کشور نثار دیاں کتاباں غم پلوائیے، گیت ڈوہڑے، مجید ناشاد، ڈُکھاں دِی کھاری، مغفور سعیدی دِیاں کتاباں سرائیکی نعتاں، عظمتِ رسول، محبتِ رسول، نور دیاں لاٹاں، مدینے دے موتی، رحیم طلب دِیاں کتاباں، سونا چاندی۔

## بہاول نگر (تحصیل)

### جُغرافیہ
بہاول نگر، بہاول پُور توں 160 کلو میٹر دے فاصلے تے ہِے۔

### تاریخ
ماہرینِ آثارِ قدیمہ دے مطابق بہاول نگر دِی تاریخ 5 ہزار سال قبل مسیح توں شروع تِھیندی ہِے۔ اِیہ پُراݨی ہاکڑہ تہذیب دا حِصّہ ہِے۔ تحصیل فورٹ عباس دِی روہی، سر سوتی دریا دی گذرگاہ ہَئی۔ اِیندی تحصیل مروٹ وِچ بُدھ مَت دے زمانے دا پُراݨا مندر موجود ہِے۔ بہاول نگر کُوں 1953ء وِچ ضلع بݨایا گیا۔ اَمیر بہاول پور نواب صادق محمد خان عباسی خامس نے اَپݨے والد نواب محمد بہاول خان خامس دے ناں اُتے 1898ء وِچ اِیں شہر کُوں نویں سُنڄاݨ ڈِتی تے شروع  وِچ اِیہ ضلع بہاول پور دی ہِک تحصیل ہَئی۔

### لوک ادب
علمی، اَدبی حوالے نال اِیہ شہر اَپݨی اَنڄ سُنڄاݨ رَکھدے۔ شاعر، محقق اَتے دانش وَر میاں فرید لالیکا دی ذاتی لائبریری دے وِچ نایاب قلمی نُسخیاں سمیت ہزاراں کتاباں موجود ہِن۔ معروف شاعر، ناول نگار سلیم شہزاد (گھاݨ، پلوتا، ناول)، پیریں ٹُردا شہر (سرائیکی لوک شاعری)۔

## کہروڑ پکا (تحصیل)

### جُغرافیہ
ضلع لودھراں دا تاریخی شہر اَتے تحصیل، صدر مقام ہِے، سَمّہ سَٹّہ ریلوے لائن تُوں لودھراں تُوں بذریعہ ریل اَتے سڑک دے رَستے 27 کلو میٹر، ملتاں تُوں 105 کلو میٹر دے فاصلے تے آباد ہِے۔

### لوک ادب
رانا محمد دائم، احمد بخش کلال، کہروڑ پَکا تُوں تعلق رکھݨ والے سرائیکی شاعر ہَن۔

اُستاد اَدیب شاعر، صحافی شاہین کہروڑی، تاریخ کہروڑ پکا تے انگریزی کتاب "The History of Distt. Lodhran" لِکھ چُکن۔

## حوالہ جات


ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب بلحاظ خِطّہ۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب بلحاظ ضلع۔ 
ونکی:وسیب دے لکھاری بلحاظ شہر
ونکی:لوک ادب بلحاظ قصبہ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:لوک ادب۔ 
ونکی:لوک فنون
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:لودھراں دا لوک ادب
ونکی:لودھراں دی ثقافت
آرتی مکھرجی

**آرتی مکھرجی** (اردو: آرتی مکھرجی) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: 18 جولائی 1945ء) ہِک بھارتی پس پردہ ڳائیہ ہِن جنھاں نے ہندی فلم جیویں گیت گاتا چل (1975ء)، تپسیا (1976ء)، منوکا منااور *معصوم* (1983ء) میں گایا ہے۔

آرتی مکھرجی بھارتیہ جنتا پارٹی دی ممبر ہِن۔ 

## ابتدائی حیاتی
آرتی مکھرجی بھارت دے مغربی بنگال وِچ ڄَمّی ہئی۔انہاں نے اپݨی امّاں توں موسیقی دی تعلیم حاصل کیتی۔ آرتی مکھرجی نے سوشیل بنرجی، استاد محمد صغیر الدین خان، پنڈت چنوموئے لہڑی، پنڈت لکشمن پرساد جے پور آلے اَتے پنڈت رمیش نڈ کارنی توں وی موسیقی دی تعلیم گِھدّی۔

## کَم کار آلی حیاتی
آرتی مکھرجی نے بنگلہ ٹی وی شو *داداگیری میں* توں ڳاوݨ دا اَغاز کِیتا ہئی۔ آرتی مکھرجی نے ݙسایا جو انہاں نے 1955ء وِچ 14 یا 15 ورھیاں دی عمر وِچ *آل انڈیا میوزک ٹیلنٹ پروگرام وِچ ڳایا ہئی۔*  این٘دے بعد آرتی مکھرجی نے بطور پس پردہ گلوکارہ فلماں وِچ ڳاوݨاں شروع کیتا۔  آرتی مکھرجی 1958ء وِچ ہندی فلم *سہارا* توں اَغاز کِیتا، جاں جو ایں فلم دی موسیقی محدود ہئی۔

## سُن٘ڄاݨ

* بنگال فلم جرنلسٹ ایسوسی ایشن ایوارڈ (1965ء) کا بہترین گلوکارہ ایوارڈ دیا گیا
* سور سنگر سمساد کا میاں تانسن ایوارڈ ملا
* ان کے گجراتی فلمی گانوں کے لیے گجرات کے ریاستی حکومت کے ایوارڈ کو تین سال تک لگا تار حاصل کیا۔
* اڑیسہ حکومت کی طرف سے لائف ٹائم اچیومنٹ ایوارڈ (2015ء)
* ٹائمز آف انڈیا گروپ کی طرف سے لائف ٹائم اچیومنٹ ایوارڈ (2016ء)
* قومی فلم اعزاز برائے بہترین پس پردہ گلوکارہ
* شیکھر کپور کے *معصوم* میں گانے "دو نینا" کے لیے فلم فیئر اعزاز برائے بہترین پس پردہ گلوکارہ۔
* بنگال فلم جرنلسٹس ایسوسی ایشن- بہترین پس پردہ گلوکارہ - 1976ء، چھتر پانڈے کے لیے
* بنگال فلم جرنلسٹس ایسوسی ایشن - بہترین پس پردہ گلوکارہ - 1967ء، گولپو ہولو ستیی کے لیے

### مہان٘درے گِیت

* "شام تیری بنسی پکارے" (جے سنگھ کے ساتھ - گیت گاٹا چل)
* "پنچھی دو ٹنکے"
* "کبھی کچھ پال زندگی کے"
* "دو نینا ، ایک کہانی"
* "بولو نا بولو نہ سوئی"
* "پرجاپتی سیٹھے گھور"
* "کون کلے آج بھرو تری"
* "سوپنا نیا"
* "سوجی الو دی"
* "انوگاٹاجانے کیونو کرو اٹو"
* "توکھون تومر ایکوش بسر"
* "ایئ پیر جوچونای اونگو وجیئ"
* "سارہ مورا کجرا چورایا تو نی" (رفیع۔ڈو دل کے ساتھ - 1965)
* "شیل شیل تھیکا کھلے"

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* انٹرنیٹ مووی ڈیٹابیس (IMDb) پر آرتی مکھرجی 
* بالی وڈ ہنگامہ پر Aarti Mukherji 
* Aarti Mukherjee on Calcuttaweb at the Wayback Machine (archived 13 February 2009)  
ونکی:بھارتی فلمی ڳائیکاں
ونکی:فلمی ڳائیکاں
ونکی:بنگالی ڳائیکاں
ونکی:بالی وُوڈ دیاں ڳائیکاں
ونکی:جِین٘دیاں مہان٘درے تِرِیمتاں
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:مہان٘درے زنانیاں
ونکی:مہان٘درے تِریمتاں
ونکی:بھارتی مہان٘درے زنانیاں
امرتھا سریش

**امرتھا سریش**، **امروتھا سریش** یا **امرتا سریش (اردو: امرتھا سریش)** (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: 2 اگست 1990ء) ہِک ہندوستانی ڳائیکہ، نغمہ ساز، نغمہ نگار اَتے ریڈیو میزبان ہے۔ 2007ء وِچ حقیقت ٹیلی ویژن ڳانے دا مقابلہ *آئیڈیا سٹار گلوکار* دے بعد مقبولیت حاصل تھئی۔ ایندے بعد توں، اوہ متعدد فلموں اَتے میوزک البم وِچ نغمہ سازی اَتے ڳائیکی کی۔ اوہ ریڈیو سنو 91.7 اُتے میوزک شو *سونو* میلوڈیز دے نال مہاندری شخصیت ریڈیو میزبان بݨی۔ 2014ء وِچ، ایں نے میوزک بینڈ امروتم گامے دا ایرا پاتا، جیندے وِچ امروتھا اتے انّھاں دی بھیݨ ابھیرامی سریش مرکزی کردار ہِن۔

## ڈسکوگرافی

### گلوکارہ

### سنگلز / میوزک ویڈیو

## فلمی گرافی

## ایوارڈ

* تخلیقی فلم ایوارڈز 2019ء - بہترین گلوکارہ - فلم جون 
* رامو کییرت سنگیتھا ایوارڈ برائے بہترین سولو 2019ء - فلم جون
* ماسٹر وژن انٹرنیشنل ایکسی لینس ایوارڈ (گلوکار) 2017ء

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* باضابطہ ویب سائٹ
* انٹرنیٹ مووی ڈیٹابیس (IMDb) پر امرتھا سریش 
ونکی:بھارتی پاپ ڳائیکاں
ونکی:بھارتی نغمہ نگار
ونکی:بھارتی مہان٘درے زنانیاں
ونکی:بھارتی مہان٘درے تِریمتاں
ونکی:بھارتی فلمی ڳائیکاں
ونکی:بھارتی شخصیّتاں
ونکی:بھارتی زنانیاں
ونکی:ملیالم فلمی ڳائیکاں
امیر بائی کرناٹکی

**امیر بائی کرناٹکی** (اردو: امیر بائی کرناٹکی) (انگریزی: Amirbai Karnataki) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: 1906ء - فوت تِھیوݨ دی تَرِیخ: 3 مارچ 1965ء) ابتدائی ہندی سنیما دی مشہور اداکارہ / ڳائیکہ اَتے پس پردہ ڳائیکہ ہَن۔ امیر بائی، کنڑا کوکیلا دے ناں توں وی  مشہور ہئی۔ مہاتما گاندھی وی امیر بائی دے بھجن ویشنو جان تو دے مداح ہَن۔ امیر بائی کرناٹکی کنڑا دی ابتدائی ڳائیکاں اَتے اداکارائیں وچوں ہِک ہَن جنھاں نے ہندی سنیما وِچ ٻہوں ناں کَمتّا۔ انہاں نے 150 کنڑاتے ہندی فلماں وِچ 380 ڳاݨے ڳائے۔ 1930ء دے ݙہاکے دے وِچالے اُوہ ثریا، شمشاد بیگم، نور جہاں اتے زہرہ بائی انبالے والی جئیں تاریاں دے نال ہِک نمایاں ناں ہَن۔

## ابتدائی حیاتی
امیر بائی کرناٹک دے ضلع باگلکوٹ دے بلگی قصبے وِچ ہِک متوسط ​​طبقے دے گھرانے وِچ ڄَمّی ہئی انہاں نے اپݨے پنڄے بھیݨیں وِچوں، امیربائی اتے انھاں دی وݙی بھیݨ، گوہر بائی نے شہرت اتے دولت حاصل کیتی۔ امیر بائی نے میٹرک دی تعلیم مکمل کیتی اتے پندرہ سال دی عمر وِچ بمبئی ٹُر ڳئی۔

## ذاتی حیاتی
امیر بائی دی شادی شدہ حیاتی اتار چڑھاؤ نال بھری ہوئی ہئی۔ انھاں دی پہلی شادی فلمی اداکار ہمالیہ ولا دے نال تھئی۔ اوہ فلماں وِچ ھلنایک کردار ادا کرݨ کِیتے ہِک مشہور اداکار ہَن۔ اوہ شادی دے بعد امیر بائی کوں کثرت نال کُٹیا کرین٘دے ہَن اَتے اپݨی زیادہ تر کمائی اپݨی ذاتی تفریح ​​کِیتے لین٘دے ہَن۔ امیر بائی نے ݙوجھی واری شادی پارس دے مدیر بدری کانچ والا نال کیتی، جیڑھے ہِک چنڳے پئے ہَن۔

## وفات
امیر بائی اُتے 1965ء وِچ فالج دا حملہ تِھیا، صرف چار ݙیہاڑیاں بعد بعد ایندی موت تھی ڳئی اَتے اِنّھاں کوں اپݨے اَبائی قصبے وِچ پور ݙِتّا ڳیا۔ 

## ٻاہرلے جوڑ

* Amirbai Karnataki filmography on Complete Index To World Film (C.I.T.W.F.) websiteآرکائیو شدہ [Date missing] بذریعہ citwf.com [Error: unknown archive URL]
* انٹرنیٹ مووی ڈیٹابیس (IMDb) پر امیر بائی کرناٹکی ، امیر بائی کرناٹکی کی فلمو گرافی
* She was the love song

## کتاباں

* *Amirbai Karnataki* written in Kannada by Rahamat Tarikere
* Amirbai Karnataki (translation by Prashant Kulkarni)

## حوالہ جات

ونکی:بھارتی نغمہ نگار
ونکی:بھارتی مہان٘درے زنانیاں
ونکی:بھارتی مہان٘درے تِریمتاں
ونکی:بھارتی لوک ڳائیکہ
ونکی:بھارتی فلمی ڳائیکاں
ونکی:بھارتی شخصیّتاں
ونکی:بھارتی زنانیاں
انورادھا سری رام

thumb|انورادھا سری رام اپݨے فن دا مظاہرہ کریندے ہوئے**انورادھا سری رام**  (اردو: انورادھا سری رام) (انگریزی: Anuradha Sriram) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: 9 جولائی 1970ء) ہِک ہندوستانی کارناٹک اتے پس پردہ ڳائیکہ ہِن جیڑھی بھارت دی ریاست تمل ناڈو نال تعلق رکھیندی ہِن۔ انورادھا نے تمل، تیلگو، ملیالم، کنڑ اتے ہندی فلماں وِچ 4000 توں وَدھ ڳاݨے ڳائے ہِن۔ 

## ابتدائی حیاتی
انورادھا دا ڄَݨ پَل چینائی وِچ پس پردہ ڳائیکہ رینوکا دیوی اَتے میناکشی سندرام موہن دے ہاں تِھیا۔

## ایوارڈ اَتے پِچھاݨ

* تمل ناڈو اسٹیٹ ایوارڈ، بہترین پس پردہ گلوکارہ (1996ء)
* ڈاکٹر جے جے للیتا سین ایوارڈ (1996ء)
* اجنتا ایوارڈ، بہترین پس پردہ گلوکارہ (1996ء)
* کرناٹک اسٹیٹ فلم ایوارڈ، بہترین پس پردہ گلوکارہ (1996ء)

## ذاتی حیاتی
انورادھا نے شادی ڳائیک سریرام پارسمرام نال کیتی ہے۔ انھاں دے ݙُو پُتر ہِن جنّھاں دا ناں جینت اَتے لوکیش ہے۔

## ٹیلی ویژن

## ٻاہرلے جوڑ

* انٹرنیٹ مووی ڈیٹابیس (IMDb) پر Anuradha Sriram 
* Fans of Anuradha Sriram on Yahoo Music[مردہ ربط]
* Interview of Anuradha Sriram
* Not quite a jugalbandhi!

## حوالہ جات

ونکی:بھارتی فلمی ڳائیکاں
ونکی:بھارتی نغمہ نگار
ونکی:بھارتی مہان٘درے زنانیاں
ونکی:بھارتی مہان٘درے تِریمتاں
ونکی:بھارتی لوک ڳائیکہ
ونکی:بھارتی شخصیّتاں
ونکی:بھارتی زنانیاں
ونکی:تیلگو پس پردہ ڳائیکاں
ونکی:چینائی دے ڳائیک
ونکی:بالی وُوڈ دیاں ڳائیکاں