فریدیات دی چول

حضرت خواجہ غلام فریدؒ ایں وسدی رَسدی نگری توں جھوک لݙائی تاں ویہویں صدی دا مُنڈھ ٻدھیج چکا ہا ۔ جیوݨ دے ایں اَنت دے بعد جہڑا نکھیڑا تھیا اوندی پڑاݙو صدی توں ودھ مُدت لنگھ ونڄݨ دے بعد وی گھٹ کائنی تھئی ۔ ویلھے دے نال نال خواجہ فریدؒ نال ڳانڈھا ڳنڈھݨ والیں دی ڳݨتری اِچ جتھاں وادھا تھیندا پئے اُتھاں سرائیکی ادبی دنیا وچ ’’فریدیات‘‘ دے موضوع دی نویکلی سُنڄاݨ آئے ݙینہ ودھ توں ودھ تھیندی ویندی ہے ۔ فریدیات دی ایں سُنڄاݨ کوں ݙوحصیں وچ ونڈیا ونڄ سڳدے:

1۔                  فریدی لکھتاں: تدوین تے ترجمہ

2۔                فرید دا فن تے شخصیت : تجزیہ

## 1۔فریدی لکھتاں: تدوین تے ترجمہ:۔
’’دیوان فرید‘‘ سرائیکی ادب دی خاص سُنڄاݨ ہے ۔ ایں دیوان دیاں کجھ کافیاں ’’معدنِ عشق‘‘ دے عنوان نال 1882ء وچ شائع تھیوݨ نال اے سلسلہ شروع تھیا پر باقاعدہ دیوان دی شکل وچ خواجہ سئیں دی وفات دے ہک سال بعد1902ء وچ ’’اسرار فریدی‘‘ دے ناں نال چھپ کے سامݨے آیا ۔ اوندے بعد چالھی سال تک ایں دیوان کوں کئی پبلشرز آپݨے آپݨے طور تیں شائع کریندے رہ ڳئے۔آخر کار 1944ء وچ مولوی عزیز الرحمن دا ترتیب ݙتا تے ترجمہ کیتا ہویا ’’دیوانِ فرید‘‘چھاپے چڑھیا ۔ 272کافیاں دا اے دیوان ردیف دے حوالے نال حروف تہجی دی ترتیب دے مطابق مرتب کیتا ڳئے تے بعد وچ شائع تھیوݨ والے جہڑے دیوان وی سامݨے آئن اُنھیں دی بنیاد ایہو دیوان بݨیے ۔ بزمِ ثقافت ملتان توں کیفی جام پوری تے ریاض انور دا مرتب کیتا تے ترجمہ کیتا ہویا ’’کلامِ فرید‘‘ تے مولانا نور احمد فریدی دا ݙو جلدیں وچ ترتیب ݙتا تے ترجمہ کیتا ہویا’’دیوان فرید‘‘ وی فریدیات دے قارئین دی توجہ دا مرکز بݨیے ہن ۔ ایویں ڈاکٹر مہر عبدالحق’’پیامِ فرید‘‘ دے ناں نال خواجہ سئیں دے کلام کوں موضوعات دی ترتیب نال مرتب کیتا تے اے وی اُردو ترجمے نال شائع تھی کے سامݨے آیا ۔ خواجہ غلام فریدؒ دے کلام کوں ترجمہ کرݨ دا اعزاز اُنہاں دے خاندان دے مہاندرے لکھاری خواجہ طاہر محمود کوریجہ کوں وی حاصل تھئے ۔ اے نویکلے انداز دا ترجمہ تھیا دیوان ہے۔فریدیات دے موضوع نال خصوصی ڳانڈھا رکھݨ والے مجاہد جتوئی دی تدوین تے ترجمہ نال سامݨے آوݨ والا ’’دیوان فرید بالتحقیق‘‘ دی وونت ادبی دنیا وچ سُݨی ویندی پئی ہے۔جاوید چانڈیو دا مرتب کیتا ’’دیوان فرید‘‘ تہوں انج سُنڄاݨ رکھدے جو ایں دیوان وچ پہلی واری مولوی عزیز الرحمن دے متن دا ’’اسرارِ فریدی‘‘ نال تقابلی مطالعہ حواشی ݙے کے شامل کیتا ڳئے۔ صدیق طاہر دا ترتیب ݙتا ہویا ’’کلام خواجہ فرید‘‘ آپݨی اہمیت ایں ڳالھوں رکھدے جو ایں دیوان وچ خواجہ غلام فریدؒ دی سرائیکی شاعری دے علاوہ سندھی ، فارسی تے اُردو شاعری کوں وی شامل کیتا ڳئے۔ڈاکٹر محمد بشیر انور ابوہری ملتانی دی طرفوں ’’صدائی خلخل جاناں‘‘ دے عنوان نال خواجہ فرید دا فارسی کلام اُردو ترجمے نال پیش کیتا ڳئے۔اُردو شاعری دے حوالے نال صدیق طاہر’’دیوان فرید اُردو‘‘ اَنج ترتیب ݙتے۔ میر حسان الحیدری دی ترتیب تے حواشی نال سامݨے آوݨ والا ’’دیوان فرید(اُردو)‘‘ آپݨی نوعیت دی وکھری سُنڄاݨ رکھیندے۔

ترجمے دے بغیر جہڑے جہڑے دیوان سامݨے آئن انھیں وچوں محمد یار گڑھی شریف ، اخلاق بک ڈپو ملتان ، عزیز المطابع بہاول پور ، کتب خانہ حاجی نیاز احمد ملتان ، قدیمی اسلامی کتب خانہ ملتان ،نذر منظور سیرانی اویسی ملتان ، واصفہ جبیں(تدوین کلام فرید اُردو)، مسعود اشعر صدیقی(اُردو دیوان) لاہور ، کرنل محمد اقبال (خواجہ فریدکا اُردو دیوان)، یوسف مثالی (کلام خواجہ غلام فرید) لاہور،دے علاوہ اُردو اکیڈمی بہاول پور (مرتبہ دلشاد کلانچوی) تے جھوک پبلشرز ملتان(مرتبہ قیس فریدی) جھئیں اداریں دیاں خدمات خاص طور تیں ذکر دے قابل ہن۔ محمد اسلم میتلا دی تحقیق تے تدوین نال سامݨے آوݨ والی کتاب ’’محرم راز دلیندے‘‘ وچ خواجہ فرید دے ݙوہڑے تے 9مزید کافیاں پیش کیتیاں ڳئین۔

حضرت خواجہ غلام فریدؒ دے کلام دے قلمی نسخے وی موجود ہن جنھیں دے بارے محقق آپݨے طور تیں کم کریندے پئین ۔ انھیں وچوں نسخہ حدادیہ ، نسخہ نباہیہ ، نسخہ فقیریہ ، نسخہ برخورداریہ ، نسخہ مخدومیہ ، نسخہ پیریہ تے نسخہ جیلانیہ دے ناں خاصے مشہور ہن۔ 

اے وی پتہ لڳے جو مولانا اللہ بخش ازہری عربی وچ تے فرید بخش فارسی وچ کلام فرید دی شرح لکھی ہے جہڑی اَݨ چھپی شکل وچ پاتی ویندی ہے ۔ محمد آصف خان ’’آکھیا خواجہ فریدنے‘‘ ، محمد افضل خان ’’کلیات خواجہ فرید‘‘ ، شفقت تنویرمرزا’’کلیات فرید‘‘ تے حمید اللہ ہاشمی ’’کلام حضرت خواجہ غلام فرید‘‘ مرتب کرݨ دے نال نال اے ظاہر کرݨ دی کوشش کیتی ہے جو خواجہ فرید پنجابی شاعر ہے۔پنجابی دے مہاندرے لکھاری ڈاکٹر حنیف چودھری دی مرتب کیتی کتاب ’’کافیاں خواجہ غلام فرید‘‘ منتخب کافیں کوں گورمکھی رسم الخط توں شہ مکھی رسم الخط وچ بدلݨ دی کوشش ہے ۔

جے تک خواجہ فرید دے کلام دے ترجمے دا تعلق ہے تاں ترجمے سُودھے مکمل دیوان مرتب کرݨ دے نال نال جزوی ترجمے دیاں کتاباں وی چھپ کے سامݨے آئن۔ جیویںجو کشفی ملتانی دا سرائیکی توں اُردو منظوم ترجمہ ’’نغمہ صحرا‘‘ تے نور الزماں اوج دا منظوم اُردو ترجمہ ’’روہی رنگ‘‘ دے ناں نال شائع تھین ۔

ادارہ مطبوعات پاکستان کراچی دی طرفوں الطاف گوہر تے شان الحق حقی دی ادارت وچ چھپݨ والی کتاب ’’خیابانِ پاک‘‘ اگست 1965ء وچ سامݨے آئی جیندے وچ پاکستان دیں علاقائی زبانیں دی شاعری دے منظوم تراجم شامل ہِن ۔ایں کتاب وچ خواجہ فریدؒ دیں کافیں توں ترائے کافیاں نفیس چغتائی ، ترائے کافیاں جمیل نقوی تے ہک کافی شہاب رفعت دے منظوم اُردو ترجمہ نال شائع تھئین۔ اِمداد نظامی ’’فریدرنگ فریدانگ‘‘ دے عنوان نال منتخب سرائیکی کافیں دا منظوم اُردو ترجمہ پیش کیتے تے ’’ذکر فرید‘‘ دے ناں نال چوݨویں کافیں دا اُردو ترجمہ بشیر احمد بے تاب دا تھیا ہوئے۔ محمد اسلم میتلا دی کتاب ’’ذوقِ فرید‘‘ وچ خواجہ فرید دے فارسی کلام دا منظوم اُردو ترجمہ شامل ہے۔اکادمی ادبیات پاکستان دی طرفوں سعیدہ درانی تے راشد متین دی مرتب کیتی کتاب ’’پاکستان کے صوفی شعراء‘‘ وچ خواجہ غلام فرید دیں سرائیکی کافیں دا منظوم اُردو ترجمہ ارشد ملتانی دا تھیا ہوئے۔ شوکت مغل دی کتاب ’’تفہیم اُردو‘‘ وچ منتخب کافیں دی تشریح شامل ہے ۔ جݙاں جو خالد اقبال دی مرتب کیتی کتاب ’’بھاڳ سُہاڳ فرید‘‘ وچ منتخب کافیں دی تشریح کئی لکھاریں کیتی ہے۔ ڈاکٹر مہر عبدالحق خواجہ غلام فرید دے کلام دے اوکھے سرائیکی لفظیں دا اُردو ترجمہ ’’لغاتِ فریدی‘‘ دے عنوان نال کتابی شکل وچ پیش کیتا۔’’کلید فرید‘‘ دے عنوان نال آوݨ والیاں ݙو جلداں علامہ طالوت دے خاندان وچوں ابومحمد منظور بن عبدالحمید آفاقی دی او کاوش ہے جیندے وچ لفظیں دے معنے دے علاوہ مرتب تھئے ہوئے مختلف مصرعیں دی اصلاح خصوصی اہمیت رکھیندی ہے۔ ایندے نال نال محمد اکرم قریشی دی کتاب ’’اوزان دیوان فرید‘‘ وچ عروضی فن دی بحث شامل ہے۔بی اے پنجابی دے سلیبس دے حوالے نال ڈاکٹر مہر عبدالحق ’’دیوان فرید دیاں کافیاں‘‘ ترجمہ نال پیش کیتیاں ۔ دلشاد کلانچوی دی کتاب ’’فریدی کافیاں‘‘ وچ ایم۔ اے سرائیکی دے نصاب وچ شامل ویہہ کافیاں ترجمے تے تشریح نال شامل ہن۔ ڈاکٹر کرسٹوفرشیکل دی کتاب "Fifty Poems of Khawaja Farid"خواجہ سئیں دی پنجاہ کافیں دا انگریزی ترجمہ ہے ۔ انگریزی وچ ترجمے دی کتاب جیلانی کامران تے اسلم انصاری "Kafies"دے عنوان نال پیش کیتی ۔ عامر حفیظ ملک دی مرتبہ کتاب "Selected Kafies of Khawaja Farid"وچ رئوف لوٹھر ، ڈاکٹر کرسٹوفرشیکل ، ڈاکٹر شہزاد قیصر ، پروفیسر عرش صدیقی ، فاروق نوید ، سلمان قریشی ،بریگیڈئیر(ر) نذیر علی شاہ ، ڈاکٹر اسلم انصاری ، پروفیسر جیلانی کامران ، عبدالرشید غوری تے محمد سعیدشیخ دے سرائیکی توں انگریزی ترجمہ کوں شامل کیتا ڳئے ۔2007ء وچ پروفیسر سعید احمد ،خواجہ سئیں دیں منتخب کافیں دا انگریزی ترجمہ کیتے۔ انگریزی وچ خواجہ فریدؒ دے کلام کوں ترجمہ کرݨ بارے ہک اہم کتاب عبدالرئوف لوٹھڑ دی "Khawaja Farid's Love Laden Lyrics"ہے جیندے وچ 166منتخب کافیں دے ترجمے شامل ہن ۔ بزم ثقافت ملتان دی اشاعت دے طور تیں شائع تھیوݨ والی کتاب ’’فرید یرکویتا‘‘ وچ خواجہ فریدؒ دیں کجھ کافیں دا بنگالی زبان وچ ترجمہ پیش کیتا ڳئے ۔ اے ترجمہ کوی شمس الرحمن دا تھیا ہوئے۔ 2005ء وچ ریاض قدیر دی طرفوں خواجہ فرید دے مکمل کلام دا منظوم انگریزی ترجمہ پیش کیتا ڳئے۔

شعری دیوان دے نال نال نثری لکھتاں وی خواجہ غلام فرید دی سُنڄاݨ بݨ کے سامݨے آئن اُنھاں دا نثری سرمایہ فارسی زبان وچ پاتا ویندے ۔ اوں ویلھے فارسی کوں دفتری زبان دی حیثیت ہووݨ دی وجہ توں خواجہ فریدؒ خط و کتابت وی فارسی وچ کریندے ہَن اوئیں تاں اُنھاں دے اے خط وی نثر وچ ٻہوں اہمیت رکھیندن پر اُنھاں دی لکھی ہوئی کتاب ’’فوائد فریدیہ‘‘ تے مولانا رکن الدین دی مرتبہ ’’اشارات فریدی‘‘ دیاں پنج جلداں خاص اہمیت رکھیندین۔’’فوائد فریدیہ‘‘ مذہبی حوالے دی اینجھی کتاب ہے جیندے وچ مختلف مسائل تیں بحث کیتی ڳئی ہے یعنی ایں تخلیق کوں خالصتاً عقائد تے تصوف دی کتاب آکھیا ونڄ سڳدے ۔ خواجہ غلام فریدؒ دی ایں تصنیف دا سرائیکی ترجمہ میر حسان الحیدری چانڈیو ’’فتوحاتِ فریدیہ‘‘ دے ناں نال کیتے جینکوں سرائیکی ادبی مجلس بہاول پور توں کتابی شکل وچ سامݨے آندا ڳئے ۔ جے تک ’’اشارات فریدی‘‘ دا تعلق ہے تاں ایندے وچ خواجہ غلام فریدؒ دی حیاتی دے چھیکڑی 10سالیں دے ملفوظات دا نچوڑ کٹھا کر ݙتا ڳئے ۔ پنج جلدیں وچ لکھیے ونڄݨ والے اے ملفوظات مولوی رکن الدین پرہاروی دی بھرویں محنت دا ثمر ہن۔انھیں پنج جلدیں وچوں ترائے جلداں ویہویں صدی دے آغاز 1902ء وچ تے چوتھی جلد چالھی سال بعد شائع تھئی ۔ پنجویں جلد ہُݨ وی قلمی شکل وچ موجود ہے ۔ انھیں پنج جلدیں دا اُردو ترجمہ کیپٹن واحدبخش سیال کیتا جہڑا ’’مقابیس المجالس‘‘ دے عنوان نال ہکی جلد وچ شائع تھی کے سامݨے آئے ۔ ڈاکٹر طاہر تونسوی ’’فرموداتِ فرید‘‘ دے عنوان نال خواجہ سئیں دے ملفوظات کٹھے کیتن ۔ انھیں ملفوظات داانگریزی ترجمہ عامر حفیظ ملک دی پیش کش دے طور تیں سامݨے آئے ۔ 

خواجہ خدا بخش محبوب الٰہی دے بارے وچ لکھی ہوئی خواجہ فرید نال منسوب تالیف ’’مناقبِ محبوبیہ‘‘ دا ترجمہ مجاہد جتوئی ’’حیات المحبوب‘‘ دے عنوان نال کیتا ۔ جینکوں لاہور توں شائع کیتا ڳیا۔

## 2۔فرید دا فن تے شخصیت: تجزیہ:۔
حضرت خواجہ غلام فریدؒ دے فن تے شخصیت دے حوالے نال کتاباں اُنھاں دی حیاتی وچ سب توں پہلے شہزادہ مرزا احمد اختر لکھیاں تے چھپوایاں ۔ میر حسان الحیدری ’’فتوحات فریدیہ‘‘ دے پیش لفظ وچ خواجہ سئیں دے دور وچ مرزا احمد اختر دیں لکھیں ہوئیں ݙاہ کتابیں کوں ایں طرح ڳݨوائے ۔(2-1)مناقب فریدی(ݙو جلداں)،3۔ سفرنامہ فریدی ،4۔ آئین فریدی ، 5۔ فیضان فریدی،6۔ مکتوباتِ فریدی،7۔ پنچ رقعہ فریدی ، 8۔ سلاسل فریدی ،9۔ اعمال چشتیہ فریدیہ،10۔ مخزن المعالجات فریدی۔ خواجہ فریدؒ دے جھوک لݙاوݨ دے بعد ویہویں صدی دے شروع وچ وی مرزا احمد اختر ’’فریدیات‘‘ دے بارے لکھدے رہ ڳئین ۔ انہیں دیں لکھیں ہوئیں پنج کتابیں کوں ’’خواجہ فرید‘‘ دے عنوان نال مرتب کرکے جاوید چانڈیوویہویں صدی دے چھیکڑ وچ سامݨے گھن آئن ۔انھیں یکجا تھی کے شائع تھیوݨ والیں کتابیں وچ مناقب فریدی (جلد اول تے دوم)، سفرنامہ فریدی ، کشف الخلافتہ تے سوانح عمری حضرت فرید ثانی شامل ہن ۔ ’’سوانح حضرت فرید ثانی‘‘ کوں اونہی سال (1999ء) خواجہ معین الدین کوریجہ مرتب کرکے ’’کون فرید فقیر‘‘ دے ناں نال شائع کیتے ۔1919ء وچ محمد انور فرویز دی کتاب ’’گوہر شب چراغ‘‘ شائع تھئی جینکوں خواجہ فریدؒ دی شخصیت تے فن دے حوالے نال لکھی ڳئی پہلی کتاب آکھیا ویندے، اے کتاب جاوید چانڈیو دی ترتیب نال1999ء وچ تریجھی واری چھپ کے سامݨے آئی ۔ سٹھ دی دہائی وچ چھپ کے سامݨے آوݨ والی بریگیڈئیرنذیر علی شاہ دی کتاب "Farid"انگریزی دے 159تے اُردو دے 17صفحیں نال شائع تھئی ۔ فریدیات دے حوالے نال اے کتاب ݙوجھیاں زباناں ٻولݨ والیں تائیں پُچاوݨ دا اہم ذریعہ ثابت تھئی ۔ جیندے وچ خواجہ فرید دا تعارف، خاندان تے کافیں دے علاوہ روہی دے ٻوٹیں وچوں ڄال ، اُکانہہ، لئی ، کرینہہ، ڄنڈ، ٻوئی تے کِھپ دیاں اَنج اَنج صفحے تیں ݙتیاں ہوئیاں تصویراں کتاب دے سوہݨپ دی واضح دلیل ہِن ۔ خواجہ غلام فریدؒ دیں کافیں دے انگریزی ترجمے وی ایں کتاب دا حصہ ہِن ۔ محمد بشیر اختر اللہ آبادی دی کتاب ’’فقر فرید‘‘ دی اہمیت دا اندازہ ایں ڳالھ توں لایا ونڄ سڳدے جو نذیر علی شاہ آپݨی کتاب "Farid"دی کتابیات وچ اوندا ذکر شامل کیتے ۔ اے کتاب1963ء وچ ملتان توں شائع تھئی ۔ مولانا عزیزالرحمن داترجمہ تھیا ’’دیوان فرید‘‘ 1944ء وچ شائع تھیا تاں اوندا مقدمہ علامہ نسیم طالوت دا لکھیا ہویا ہا جیندے وچ خواجہ سئیں دے سرائیکی دے علاوہ اُردو کلام تے فارسی نثری تصنیفاں بارے وی معلومات شامل ہن ۔ ایں اہم مقدمے دے طویل ہووݨ پاروں یا کہیں ٻئی وجہ توں ایں دیوان دے وَل وَل چھپݨ دے باوجود اے مقدمہ وَل شامل نہ کیتا ڳیا ۔ ایندی اہمیت دی وجہ توں 1963ء وچ بزم ثقافت ملتان دی اشاعت دے طور تیں علامہ نسیم طالوت دا اے مقدمہ ’’خواجہ غلام فرید:آثار و احوال‘‘ دے ناں نال کتابی شکل وچ سامݨے آیا ۔ 1963ء وچ اِی اُردو اکادمی بہاول پور دی طرفوں مسعود حسن شہاب دی کتاب ’’خواجہ فرید‘‘ شائع تھئی ۔ ایں کتاب وچ خواجہ فریدؒ دی حیاتی تے فن دے  بارے معلومات ہووݨ دی وجہ توں 1973ء وچ ݙوجھی واری شائع تھیوݨ ویلھے ایندا عنوان ’’خواجہ غلام فرید: حیاتی و شاعری‘‘ رکھ ݙتا ڳیا ۔1977ء وچ رفیق خاور جسکانی دی کتاب ’’روح فرید‘‘ چھپی جیندے وچ انھاں دے اخباریں تے رسالیں وچ چھپے ہوئے مضمون شائع کرکے خواجہ فریدؒ دے فن تے فکر بارے کئی موضوع سامݨے آندے ڳئین ۔ 1982ء وچ دلشاد کلانچوی دی کتاب ’’کون فرید فقیر‘‘ شائع تھئی جیندے وچ خواجہ فرید دی شاعری دے مختلف رنگ تے اَنگ شامل ہِن ، نال نال کتاب دے چھیکڑ وچ خواجہ فرید دی حیاتی دیاں تاریخ وار ڳالھیں وی شامل ہن۔ ایں کتاب کوں اکادمی ادبیات پاکستان دی طرفوں خواجہ فرید ایوارڈ دان تھی چکے ۔ ایں کتاب دی اہمیت پاروں ایندا ݙوجھا ایڈیشن سرائیکی ادبی بورڈ ملتان دی اشاعت دے طور تیں 1999ء وچ سامݨے آ چکے ۔ ’’کون فرید فقیر‘‘فریدیات دے حوالے نال پہلی باقاعدہ سرائیکی کتاب ہے ۔ ’’فریدیات‘‘ دے ناں نال چھپݨ والی دلشاد کلانچوی دی کتاب ایم ۔ اے سرائیکی دے طالب علمیں دے نصاب دی ضرورت دے مطابق لکھی ڳئی ہے ۔ تہوں اے کتاب وی ٻہوں مقبول تھئی ہے ۔ ڈاکٹر انوار احمد دی کتاب ’’خواجہ فرید کے تین رنگ‘‘ بزم ثقافت ملتان دی اشاعت دے طور تیں 1985ء وچ سامݨے آئی جیندے وچ رُشد و ہدایت ، حسن و عشق تے روہی رنگ دے حوالے نال خواجہ فرید دیں کافیں دی ونڈ کیتی ڳئی ہے ۔1988ء وچ ڈاکٹر مہر عبدالحق دی کتاب ’’فرد فرید‘‘ تنقیدی حوالے دے ویہہ توں ودھ مضمونیں دی شکل وچ سامݨے آئی جیندے وچ خواجہ فرید دے نظریات ، فکر تے فن دے موضوع خاص طور تیں اہمیت رکھیندن ۔ عمرانہ پروین عنبر دی کتاب ’’چاہت فرید‘‘ کوں فریدیات دے حوالے نال کہیں تریمت دی پہلی کتاب آکھیا ونڄ سڳدے۔اے مختصر جھئیں کتاب (ص56-)خواجہ فرید علمی ادبی بورڈ لاہور توں شائع تھئی۔

ویہویں صدی دی چھیکڑی دہائی وچ فریدیات دے موضوع بارے ڈھیر سارا کم سامݨے آئے ۔جتھاں کئی نویاں تحقیقی ، تنقیدی تے تخلیقی لکھتاں چھپین اُتھاں پہلے چھپیں ہوئیں اہم کتابیں کوں نویں اشاعت دے طور تیں سامݨے گھن آوݨ دا کم وی ایں ݙہاکے وچ زور شور نال سامݨے آئے (جنھیں دا ذکر تقریباً تھی چکے) انھیں ݙاہ سالیں وچ چھپ کے سامݨے آوݨ والیں لکھتیں بارے ڈاکٹر طاہر تونسوی دی کتاب ’’مطالعہ فرید کے دس سال‘‘ ویہویں صدی مُکݨ دے فوراً بعد سامݨے آئی ہے ۔ ایں کتاب وچ فریدیات بارے کتابیں دے نال نال وکھرے وکھرے چھپے ہوئے مضمونیں دی تفصیل وی شامل ہے جیندی وجہ توں اے کتاب ویہویں صدی دے چھیکڑی ݙاہ سالیں بارے حوالے دا کم ݙیندی ہے ۔ ڈاکٹر طاہر تونسوی دی کتاب ’’خواجہ غلام فرید: شخصیت اور فن‘‘ ایں حوالے دی اہم کتاب ہے۔جہڑی اکادمی ادبیات پاکستان دے سلسلہ ’’پاکستانی ادب کے معمار‘‘ دا حصہ ہے۔ڈاکٹر طاہر تونسوی دی تحقیقی تے تنقیدی کتابیں وچوں اُردو کتاب ’’لمحہ موجود: ادب اور ادیب‘‘ وچ فریدیات دے بارے وچ اَنج گوشہ بݨا کے چار مضمون شامل کیتے ڳئین ۔ ایویں اُنھیں دی سرائیکی کتاب ’’سرائیکی ادب: ریت تے روایت‘‘ وچ وی ݙو مضمون ایں موضوع دی نمائندگی کریندن۔

ویہویں صدی دے چھیکڑی ݙاہ سالیں وچ چھپݨ والیں کتابیں وچوں خانوادہ فرید دے مہاندرے لکھاری خواجہ طاہر محمود کوریجہ دی کتاب ’’خواجہ فرید اور ان کا خاندان‘‘ سب توں اہم ڳݨی ونڄ سڳدی ہے ۔ الفیصل ناشران لاہور توں شائع تھیوݨ والی ایں کتاب دی خوبی اے ہے جو خواجہ غلام فریدؒ دی حیاتی دے حال حوال بارے اے سند دا درجہ رکھدی ہے ۔ خواجہ معین الدین کوریجہ دے انٹرویو دے حوالے نال کتاب ’’احوال و واقعات حضرت خواجہ غلام فرید‘‘ تے مولانا نور احمد فریدی دے مرتبہ دیوان فرید دے دیباچے تیں مشتمل کتاب ’’حضرت خواجہ غلام فرید حالات زندگی کشف و کرامات‘‘ وی خواجہ سئیں دی حیاتی بارے ہے۔

فریدیات دے موضوع دے متعلق محمد اسلم میتلا دیاں کتاباں ’’ذکر فرید‘‘، تذکارِ فرید، انوارِ فرید تے’’فریدنامہ‘‘ سرائیکی ادب وچ ٻہوں سوہݨا ودھارا ہن۔ محمد اسلم میتلا دی تحریر دی خوبی اے ہے جو چھوٹے چھوٹے مضمونیں دی شکل وچ کئی نویں تے اہم موضوع وݙی سادگی نال متعارف کراوݨ دی کوشش کریندن۔’’ذکر فرید‘‘ تے ’’انوارِ فرید‘‘ سرائیکی زبان وچ لکھیے ہوئے مضمونیں دے مجموعے ہن اَتے ’’فرید نامہ‘‘ وچ اُردو مضمونیں دے نال تصویراں ، کئی قلمی نسخیں دے عکس تے ڈھیر سارے دستاویزی نمونے وی شامل کیتے ڳئین۔

ویہویں صدی دے چھیکڑی ݙہاکے دے پہلے سال رحیم طلب دی کتاب ’’سخن فرید دا‘‘ سرائیکی ادبی مجلس بہاول پور دی پیشکش دے طور تیں سامݨے آئی ۔ جیندے وچ کلام فریدؒ دے کئی گوشے سامݨے گھن آوݨ دی بھرویں کوشش کیتی ڳئی ہے۔

1994ء وچ چھپ کے سامݨے آوݨ والی عبدالعزیز اختر دی کتاب ’’عظیم صوفی شاعر: خواجہ غلام فرید‘‘ تے علامہ دین محمد عباسی دی کتاب ’’تعلیمات تصوف حضرت خواجہ غلام فرید‘‘ وچ سلک سلوک دے موضوع کوں اہمیت ݙتی ڳئی ہے۔

1995ء وچ ظفر لاشاری دا تحقیقی مقالہ ’’خواجہ فرید دے تعلیمی نظریات‘‘ وچ خواجہ سئیں دی حیاتی دے حوالے نال توحید ، رسالت ، انسانیت ، اطاعت ، احترام معلم تے طریقہ تدریس جھئیں اہم نظریات دی وضاحت کرکے محقق اپݨا فرض پورا کرݨ دی ہر ممکن کوشش کیتی ہے۔

جمیلہ درانی دی کتاب ’’خواجہ غلام فرید: شخص و شاعر‘‘1996ء وچ کتاب سرائے جام پور دی اشاعت دے طور تیں سامݨے آئی ۔ ایں کتاب وچ تحقیقی انداز نال پیش کیتے ڳئے موضوعات وچوں سرائیکی وچ خواجہ سئیں دا مقام ، شہرت ، شعری موضوعات تے ذاتی حالات شامل ہن۔ ایں سال اُردو اکیڈمی بہاول پور دی طرفوں خورشید ناظر دی کتاب ’’کلام فرید اور مغرب کے تنقیدی رویے‘‘ وچ مغربی نقاداں دے نظریات سامݨے رکھ کے کلام فرید دا جائزہ گھدا ڳئے۔

1998ء وچ خواجہ فرید دے سو سالہ عرس دے حوالے نال ’’فرید صدی‘‘ دے سلسلے دیاں کئی لکھتاں سامݨے آوݨ شروع تھی ڳئین۔ ’’فرید صدی‘‘ عیسوی حوالے نال 2001ء وچ خواجہ فرید کوں سو سال پورے تھیوݨ دی وجہ توں 1998ء توں 2001ء تائیں مناوݨ دا اعلان کیتا ڳیا ۔ ایں طرحاں ایں دوران ڈھیر ساریاں کتاباں سامݨے آئن جنھیں وچوں کجھ اہم کتابیں کوں نویں سروں چھاپݨ ے حوالے پہلے آ چکن تے باقی کتابیں وچوں ڈاکٹر شہزاد قیصر دی انگریزی کتاب بعنوان "Dimensions of Khawaja Farid's Metaphysics"  وچ نظریہ وحدت الوجود دی وضاحت دی بھرویں کوشش کیتی ڳئی ہے ۔ سرائیکی ادبی بورڈ ملتان توں شائع تھیوݨ والی ایں کتاب دے علاوہ تحقیقی تے تنقیدی حوالے نال ایم ۔ اے دے تحقیقی مقالہ تیں مشتمل خورشید عالم دی کتاب ’’پاکستان میں مطالعہ فرید کی روایت‘‘ پی ایچ ڈی دے مقالے وچوں خواجہ غلام فرید دے بارے ڈاکٹر روبینہ ترین دی کتاب ’’خواجہ غلام فرید: شخصیت و شاعری‘‘ تے ڈاکٹر محمد امین دی کتاب ’’خواجہ غلام فرید: فکر و فن‘‘ وی بور ڈ دی پیشکش دے طور تیں سامݨے آئن۔ جھوک پبلشرز ملتان دی طرفوں شائع تھیوݨ والیں کتابیں وچ علامہ اعظم سعیدی دے سرائیکی مضمونیں دا مجموعہ ’’رمز فریدی‘‘ تے محمد سعید احمد شیخ دی کتاب ’’اُستاد دلیں دے‘‘ وچ خواجہ فریدؒ دے کلام تیں حسین بن منصور حلاجؒ تے محی الدین ابن العربیؒ دے اثرات دا فکری جائزہ گھدا ڳئے ۔ سرائیکی ادبی مجلس بہاول پور دیں پہلے تذکرے تھئیں ہوئیں کتابیں دے علاوہ سعید احمد شیخ دی انگریزی کتاب "Khawaja Ghulam Farid (Poetry: A Brief Analysis)"وچ خواجہ فریدؒ دی شاعری دا تجزیہ مختلف موضوعات دے حوالے نال کیتا ڳئے ۔ چاچڑاں شریف توں حضرت مخدوم احمد میاں قریشی الکوریجہ دی تحریر کیتی کتاب ’’اسرارِ فرید‘‘ وچ خواجہ فریدؒ تے اُنھاں دے خاندان بارے معلومات پیش کرݨ دی ہک کوشش کیتی ڳئی ہے ۔ خواجہ غلام فرید تے اُنہاں دے خاندان بارے ڈیرہ غازی خان وچوں شائع تھیوݨ والی سلسلہ چشتیہ دے بزرگیں دے حوالے نال لکھی ڳئی مولانا غلام جہانیاں دی تالیف ’’ہفت اقطاب‘‘ وچ وی اہم معلومات شامل ہن۔

فریدیات دے حوالے نال حمید اللہ ہاشمی دی کتاب ’’پیر فرید‘‘ ، اسلم رانا دی کتاب ’’یار فرید‘‘ ، سرفراز حسین قاضی دی کتاب ’’مٹھل فرید‘‘ تے زاہد حسن دی مرتب کیتی کتاب ’’فرید وچار‘‘ پنجابی زبان دی نمائندگی کریندین۔

تحقیقی، تنقیدی تے تخلیقی لکھتیں وچوں اخباریں تے رسالیں وچ چھپ کے کھینڈو کھانڈ تھی ونڄݨ والیں لکھتیںدی اہمیت وی کہیں توں ڳجھی کائنی۔انھیں لکھتیں دی اہمیت دی وجہ توں انھیں کوں کٹھا کرکے کتابی شکل وچ مرتب کرݨ دا کم وی آپݨی وکھری سُنڄاݨ رکھدے ۔ ایں سُنڄاݨ کوں قائم رکھدیں ہوئیں فریدیات دے موضوع تیں وی کئی کتاباں مرتب تھی کے سامݨے آ چکین ۔ محمد کریم تونسوی ، ارشد ملتانی تے ریاض انور دی مرتب تھئی ہوئی کتاب ’’پریت مہار‘‘ کوں ایں سلسلے دی پہلی کتاب آکھیا ونڄ سڳدے۔ایندے علاوہ ایں کتاب کوں اے اعزاز وی حاصل ہے جو معروف ادبی تے ثقافتی ادارے بزم ثقافت ملتان دی پہلی کتاب دے طور تیں 1962ء وچ اینکوں شائع کیتا ڳیا ۔ مرتب تھی کے سامݨے آوݨ والیں کتابیں وچ ’’فرید صدی‘‘ دے حوالے نال چھپݨ والیاں سرائیکی ادبی بورڈ دیاں چار کتاباں خاص طور تیں اہم ہِن۔ انھیں کتابیں وچ ڈاکٹر طاہر تونسوی دی ترتیب ݙتی’’عکس فرید‘’ وچ اسد ملتانی ، سید علی عباس جلالپوری، مولانا نور احمد فریدی، احمد ندیم قاسمی ، محمد کریم تونسوی ، شریف کنجاہی ، ڈاکٹر مہر عبدالحق ، شہاب دہلوی ، دلشاد کلانچوی ، آفاق صدیقی ، رفیق خاور جسکانی ، ڈاکٹر سلیم اختر ، ڈاکٹر شہزاد قیصر (ترجمہ عامر حفیظ ملک) ، صدیق طاہر ، ارشد ملتانی ، ڈاکٹر اسلم انصاری ، قاضی جاوید ، خواجہ طاہر محمود کوریجہ ، ممتاز احمد سومرو ، ڈاکٹر نصراللہ ناصر، اعزاز احمد آذر، معین شہلا ، ڈاکٹر محمد امین ، جاوید احسن ، فاروق فیصل تے ڈاکٹر طاہر تونسوی دے اُردو مضامین مختلف رسالیں تے اخباریں دی پٹ پھرول کرکے شامل کیتے ڳئین ۔مہر گل محمد دی مرتبہ کتاب ’’فکر فراق فریدی‘‘ وچ پندھراں تے حمید اُلفت ملغاݨی دی ترتیب ݙتی ہوئی کتاب ’’سلک سلوک فریدی‘‘ وچ اُنوی سرائیکی لکھاریں دیاں لکھتاں کٹھیاں کر ݙتیاں ڳئین ۔ عائزہ قریشی دی مرتب تھئی ہوئی اُردو مضمونیں دی کتاب ’’تناظرات فرید‘‘ سرائیکی ادبی بورڈ دی چوتھی کتاب ہے جیندے وچ ویہہ مضمونیں دا انتخاب شامل کیتا ڳئے ۔ اے چارے کتاباں بورڈ دے سیکرٹری جنرل ڈاکٹر طاہر تونسوی دیں ذاتی کوششیں تے خواجہ فرید نال عقیدت دا بھرواں ثبوت ہن ۔ انھیں کتابیں دے علاوہ ڈاکٹر طاہر تونسوی دی سرپرستی وچ گورنمنٹ ترقی تعلیم کالج خان پور دے میگزین ’’بانگِ سحر‘‘ دی خاص اشاعت، گورنمنٹ ایجوکیشن کالج ملتان دے میگزین ’’مسلک‘‘ دا’’فرید نمبر‘‘ تے گورنمنٹ صادق ایجرٹن کالج بہاول پور دے میگزین ’’نخلستانِ ادب‘‘ دے خواجہ فرید نمبردی اشاعت وی خصوصی اہمیت رکھیندی ہے ۔ شعبہ سرائیکی اسلامیہ یونیورسٹی بہاول پور دے میگزین ’’سویل‘‘ دے ݙو پرچے شائع تھئین۔ ݙوہائیں وچ خواجہ غلام فریدؒ دے متعلق لکھتیں کوں انج گوشے دے طور تیں شامل کیتا ڳئے ۔ اے میگزین شعبے دے انچارج جاوید چانڈیو دے مرتب تھئے ہوئے ہن ۔ 

شبیر حسن اختر دی کتاب ’’فرید شناسی‘‘، محمد حیات چغتائی دی کتاب ’’خواجہ فرید تے سماجیات‘‘ تے جاوید چانڈیو دی مرتب کیتی کتاب ’’ارمغانِ خواجہ فرید‘‘ ،2001ء وچ سامݨے آئن ۔ ڈاکٹر شہزاد قیصر دیاں انگریزی وچ لکھیاں کتاباں "Metaphysies of Khawaja Farid"تے "Iqbal and Khawaja Farid"،2002ء وچ پیش کیتیاں ڳئین ۔ ایں طرحاں ڈاکٹر مہر عبدالحق دی انگریزی وچ لکھی کتاب "Vision of Khawaja Farid: Past of Present"دے عنوان نال سرائیکی ادبی بورڈ دی طرفوں چھپی۔ سعید احمد شیخ دی کتاب ’’جہانِ فرید‘‘ وچ خواجہ فرید دی حیاتی دے مختلف موضوع شامل کیتے ڳئین ۔ ڈاکٹرجاوید چانڈیو دیاں مرتب کیتیاں کتاباں ’’اللہ میلے ول سنگ یارا‘‘ تے ’’مقالات خواجہ فرید سیمینار‘‘ وچ مہاندرے قلم کاریں دے فریدیات بارے لکھیے مقالے کٹھے کر ݙتے ڳئین ۔ مولوی محمد عمر دے ترتیب ݙتے ہوئے خواجہ غلام فرید دے حج دے سفرنامے کوں مجاہد جتوئی سرائیکی ترجمہ کرکے ’’آ پہنتم جیندیں مکے‘‘ دے عنوان نال پیش کیتے ۔ مجاہد جتوئی دیاں کتاباں ’’اطوارِ فرید‘‘ تے ’’راہ تحقیقی سلک فریدی‘‘ وچ فریدیات بارے کئی گُتھیاں سلجھاوݨ دی کوشش کیتی ڳئی ہے۔ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز دی کتاب ’’فرید تے فریدیات‘‘ وچ خواجہ فرید دا تعارف تے خواجہ فرید دی فکر کوں سامݨے گھن آوݨ دا سایو کیتا ڳئے ۔ خورشید ناظر دی لکھت ’’خواجہ فرید کی کافیوں میں قوافی کا فنی جائزہ ‘‘ ، محمد اعظم سعیدی دی کتاب ’’خواجہ غلام فرید: سائنسی پرکھ پرچول‘’ ، کرنل محمد اقبال دی تحریر کیتی کتاب ’’کوٹ مٹھݨ دا گھوٹ‘‘ ، محمد سعید احمد شیخ دیاں کتاباں ’’جہانِ فرید‘‘ تے ’’مرشدمن‘‘ ، ڈاکٹر مختار ظفر دی کاوش ’’آفاقی و سرمدی سرائیکی شاعر: خواجہ غلام فرید‘‘ انور بودلہ دی کتاب ’’خواجہ غلام فرید: احوال و آثارتے محبوب تابش دی کتاب ’’انہد مُرلی‘‘ فریدیات دے حوالے دیاں اہم کتاباں ہِن۔

جے تک اخباریں تے رسالیں دا تعلق ہے تاں انھیں وچ وی فریدیات دے حوالے نال خصوصی ایڈیشن شائع تھیندے رہ ڳئین۔ روزنامہ ’’امروز‘’ ملتان ، روزنامہ ’’نوائے وقت‘‘ ملتان، ݙینھ وار ’’جھوک‘‘ خان پور ؍ملتان، روزنامہ ’’سڄاک‘‘ ملتان؍لاہور ،روزنامہ’’آفتاب‘‘ ملتان ، روزنامہ ’’خبریں‘‘ ملتان ، روزنامہ ’’سرائیکی سانول‘‘لاہور، ہفت روزہ ’’صدائے مخدوم‘‘ مظفرگڑ ھ ، ہفت روزہ سرائیکی آواز‘‘ خان پور ، ماہنامہ ’’فرید رنگ‘‘ ڈیرہ غازی خان ، ماہنامہ ’’سرائیکی ادب‘‘ ملتان ، مہینہ وار ’’روہی‘‘کراچی ، ماہنامہ ’’زم زم‘‘ بہاول پور ، سہ ماہی ’’سرائیکی‘‘ بہاول پور تے سہ ماہی ’’فرید میگزین‘‘ کوٹ مٹھݨ دا کردار خا طور تیں سُنڄاپوں ہے ۔باقاعدہ چھپݨ والے اخباریں تے رسالیں دے علاوہ ’’سچار‘‘ کراچی،’’سُنڄاݨ‘ رحیم یار خان ، ’’عصائے کلیم‘‘ کوٹ مٹھݨ ،’’وسوں ویہڑے‘‘ شادن لُنڈ، ’’روہی رنگ‘‘ خان پور تے ٻئے کئی اخبار تے رسالے فریدیات دے موضوع کوں خصوصی اہمیت ݙیندے رہ ڳئین۔

سرائیکی وسیب تے سرائیکی ادب نال ڳانڈھا رکھݨ والے ڈھیر سارے لکھاری ایہو جھئیں ہن جنھیں دے تحقیقی ، تنقیدی یا تخلیقی مضمون ’’فریدیات‘‘ دا سرمایہ ہن۔ پر اے مضمون اخباریں یا رسالیں وچ شائع تھیوݨ دے باوجود کتابی شکل وچ سامݨے آوݨ دے بھالے وند ہِن۔ انھیں لکھاریں وچوں محمد اسماعیل احمداݨی ، نذیر لغاری ، محمد اسلم رسول پوری ، شبیر حسن اختر ، ڈاکٹر مزمل حسین ، جاوید احسن خان ، ظہور دھریجہ ، شکیل پتافی ، ارشاد امین ، عمر علی خان بلوچ ، مسرت کلانچوی تے ٻئے کئی لکھاریں دے ناں ڳݨوائے ونڄ سڳدن۔ 

خواجہ غلام فریدؒ کوں خراج عقیدت پیش کرݨ سانگے سرائیکی شاعر وی کہیں توں پچھوں نئیں رہے ۔ایں حوالے نال محمد حیات چغتائی دی کتاب ’’نذرِ فرید‘‘ وچ خواجہ غلام فرید کوں انگریزی ،فارسی ، اُردو، پنجابی تے سرائیکی زبان وچ منظوم خراج عقیدت پیش کیتا ڳئے۔ سرائیکی لکھݨ والا شاید اِی کوئی شاعر ہووے جنھیں خواجہ فریدؒ بارے قلم نہ چاتا ہووے ۔ ایں حوالے نال سرائیکی نظم دے مہاندرے شاعر جانباز جتوئی دی کتاب ’’تنواراں‘‘ وچوں گھدی ڳئی نظم ’’خواجہ پیر فرید‘‘ دا ہک بند ایں طرحاں ہے:

عشق دے چرخ معظم دا پُر نُور چمکدا تارا

میم دا سچا مست موالی بحر وفا دا تارا

عاشق ، صادق ، سالک ، عارف ، خالص ،نیکوکارا

منصف تھی کے من آپݨے وچ آہدا پئے جڳ سارا

رمز رموز دیاں ڳالھیں ݙس ڳئے فخر جہان دا پیارا

کوٹ مٹھݨ دا وارث والی مٹھڑا موہن فریدؒؔ

وچ سرائیکی ٻولی ٻولیا واہ واہ سخن فریدؒؔ

## حوالہ
لکھّت ویورا، ڈاکٹرحمیداُلفت ملغاݨی ،چھاپہ خانہ: جھوک پرنٹرز ملتان