غزنوی دور وچ سرائیکستان

١٠٣٠ء توں ١١٧٠ء تائیں سرائیکستان دے حکمران: ہک تاریخی جائزہ

## ١. تعارف
سرائیکستان، جیہڑا اجوکے جنوبی پنجاب اَتے سندھ دے بالائی علاقیاں تے مشتمل اے، تاریخ دے ہر دور وچ ہک اہم جغرافیائی اَتے ثقافتی مرکز رہیا اے۔ ایں وسیب دے دل، ملتان اَتے اُچ شریف، قدیم تجارتی رستیاں تے واقع ہووݨ دی وجہ نال ہمیشہ تزویراتی اہمیت رکھدے رہے ہن۔ ایں خطے دی تاریخ ہاکڑہ تہذیب نال جڑی ہوئی اے، جیہڑی دنیا دی قدیم ترین تہذیباں وچوں ہک اے۔ جلیل پور اَتے گنویری آلا جیہے آثار قدیمہ دے مقامات ایں گالھ دی تصدیق کریندن جو ایں دھرتی تے ہک وڈی تہذیب اپݨے عروج تے رہی اے ۔ ملتان دی تاریخ ٣٠٠٠ قبل مسیح توں وی پہلے دی اے، جیہڑی ہڑپہ دور توں شروع تھیندی اے۔ ایہہ شہر کئی قدیم حکومتاں دا مرکز رہیا اے، جیندے وچ ہندو متون دے مطابق ٹریگارٹا بادشاہت دا دارالحکومت ہووݨ دا ذکر ملدا اے ۔ سکندر اعظم نے ٣٢٦ قبل مسیح وچ ملتان (ملی دی راجدھانی) کوں فتح کیتا ہئی، اَتے ٧١٢ء وچ عرب کمانڈر محمد بن قاسم نے اونکوں فتح کر گھدا ۔   

١٠٣٠ء توں ١١٧٠ء دا دور جنوبی ایشیا دی تاریخ وچ وڈیاں سیاسی تبدیلیاں دا دور اے۔ محمود غزنوی دی وفات دے بعد غزنوی سلطنت دے زوال اَتے اندرونی کمزوریاں دا آغاز تھیا، جیندے نتیجے وچ مقامی حکومتاں کوں ابھرݨ دا موقع ملیا۔ ایں دوران، اسماعیلی ریاستاں دی بحالی، مقامی قبیلے دی مزاحمت، اَتے بعد وچ غوری سلطنت دے حملیاں نال ایں خطے دا سیاسی منظرنامہ مسلسل بدلدا رہیا۔

ایں دور وچ خطے دی ثقافتی اَتے روحانی اہمیت وی نمایاں ہئی۔ ملتان کوں "اولیاء دا شہر" آکھیا ویندا ہئی، جیہڑا گیارہویں اَتے بارہویں صدی وچ صوفی بزرگاں دی آمد نال روحانیت دا ہک وڈا مرکز بݨ ڳیا ۔ اُچ شریف وی ایں عرصے وچ ہک اہم علمی اَتے روحانی مرکز دے طور تے ابھریا، خاص طور تے اسماعیلی مبلغین دی سرگرمیاں دی وجہ نال ۔ ایں خطے دی ثقافتی اَتے روحانی اہمیت سیاسی کشمکش دے باوجود برقرار رہی۔ ایں دا مطلب اے جو مقامی آبادی دی شناخت اَتے وفاداری صرف حکمران خانداناں نال نہیں بلکہ روحانی رہنماواں اَتے ثقافتی روایات نال وی گہرا تعلق رکھدی ہئی۔ ایں ثقافتی تسلسل نے بیرونی حملیاں اَتے حکومتاں دی تبدیلی دے باوجود خطے دی ہوند کوں برقرار رکھݨ وچ اہم کردار ادا کیتا، جیہڑا مقامی مزاحمت اَتے آزادی دی خواہش دا ہک غیر سیاسی اظہار وی ہئی۔   

## ٢. غزنوی سلطنت دا راج
محمود غزنوی دی وفات (١٠٣٠ء) دے بعد، غزنوی سلطنت اندرونی طور تے کمزور تھیݨ لگ پئی۔ بھانویں محمود نے ملتان کوں ١٠١٠ء وچ فتح کر گھدا ہئی اَتے اسماعیلی حکمرانی کوں ختم کرݨ دی کوشش کیتی ہئی ، انہاں دی وفات دے بعد ملتان نے ہک واری ول آزادی حاصل کر گھدی اَتے اسماعیلی حکمرانی بحال تھی گئی ۔ ایں دے باوجود، غزنوی سلطنت دا پنجاب دے وڈے حصے اُتے کنٹرول برقرار رہیا ۔   

١٠٣٠ء توں ١١٧٠ء دے عرصے وچ غزنوی سلطنت دے کئی حکمران تخت نشین تھئے، جیہڑے اندرونی کشمکش اَتے بیرونی حملیاں (خاص طور تے سلجوقیاں اَتے غوریوں دے) دا شکار رہے۔ انہاں وچوں اہم حکمران ایں ہن:

  

غزنوی حکمراناں دی تیزی نال تبدیلی اَتے اندرونی اقتدار دی کشمکش ایں گالھ دا ثبوت اے جو مرکزی حکومت دا کنٹرول کمزور تھیندا پیا ہئی ۔ ایں کمزوری نے ملتان جیہے دور دراز علاقیاں کوں محمود غزنوی دی وفات دے بعد آزادی حاصل کرݨ دا موقع ݙیتا۔ ١١٥١ء وچ بہرام شاہ دے دور وچ غوری سلطان علاء الدین حسین نے غزنی کوں فتح کر گھدا ہئی، جیندے بعد غزنوی لاہور کوں اپݨا علاقائی دارالحکومت بݨا ڳئے ۔ لاہور کوں دارالحکومت بݨاوݨ دا اقدام ایں گالھ دا اشارہ اے جو غزنوی سلطنت ہݨ افغانستان دے بجائے مکمل طور تے پنجاب اُتے انحصار کریندی پئی ہئی۔ ایں نال پنجاب دی تزویراتی اہمیت ہور ودھ گئی ہئی، لیکن نال ہی اے نویں حملہ آوراں (غوریوں) دے سدھے نشانے تے وی آ ڳیا ہئی۔   

## ٣. ملتان دی اسماعیلی ریاست دی بحالی اَتے حیثیت
محمود غزنوی نے ١٠٠٥ء اَتے ١٠١٠ء وچ ملتان اُتے حملے کیتے، اسماعیلی حکمران فتح داؤد کوں ہٹایا اَتے اسماعیلی مسجد کوں تباہ کر ݙیتا ہئی ۔ انہاں نے اسماعیلی مسلک کوں دباوݨ اَتے سنی حنفی فقہ کوں فروغ ݙیوݨ دی کوشش کیتی ہئی ۔ لیکن ١٠٣٠ء وچ محمود غزنوی دی وفات دے بعد، ملتان نے غزنوی سلطنت توں آزادی حاصل کر گھدی اَتے ہک واری ول اسماعیلی حکمرانی دے ماتحت آ ڳیا ۔ ایں توں ظاہر تھیندا اے جو محمود دی فتح دے باوجود اسماعیلی اثر و رسوخ ایں خطے وچ گہرا ہئی اَتے مقامی آبادی وچ انہاں دی حمایت موجود ہئی۔ ایں گالھ توں پتہ چلدا اے جو محمود دی فتح صرف ہک عسکری قبضہ ہئی نہ کہ مکمل مذہبی یا سیاسی تبدیلی۔   

شاہ گردیز کوں ١٠٨٨ء وچ ملتان دی بحالی وچ اہم کردار ادا کرݨ دا سہرا ݙیتا ویندا اے۔ انہاں دی آمد ایں گالھ دا ثبوت اے جو ایں دور وچ وی اسماعیلی سرگرمیاں جاری رہیاں اَتے انہاں نے شہر دی ترقی وچ حصہ گھدا ۔ ایں توں ظاہر تھیندا اے جو مقامی آبادی دے مذہبی رجحان اَتے انہاں دی قبولیت دی نوعیت نے حکمراناں دی تبدیلی دے باوجود اپݨی ہوند برقرار رکھی۔   

بارہویں صدی دے اوائل وچ، عرب جغرافیہ دان محمد الادریسی نے ملتان کوں ہک "وڈے شہر" دے طور تے بیان کیتا، جیندے وچ ہک قلعہ ہئی جیہڑا کھائی نال گھریا ہویا ہئی ۔ ایں دور وچ ملتان ہک وڈا تجارتی مرکز وی ہئی، جتھاں وسطی ایشیا توں قافلے آندے ہن ۔ ایں دا مطلب اے جو ملتان ایں پورے عرصے وچ ہک نیم خود مختار اسماعیلی ریاست دے طور تے موجود رہیا، جیہڑا غزنوی سلطنت دے مکمل کنٹرول توں باہر ہئی، اَتے ایں دی اپنی ہک مضبوط مذہبی اَتے ثقافتی شناخت ہئی۔   

## ٤. اُچ شریف دی سیاسی حیثیت
اُچ شریف، جیہڑا بارہویں صدی توں پہلے بھاٹیا دے ناں نال جاݨیا ویندا ہئی ، ١٢ویں اَتے ١٧ویں صدی دے درمیان ہک اہم علاقائی اَتے علمی مرکز بݨیا ۔ ایں تے ١١٧٦ء وچ محمد غوری دی فتح تائیں اسماعیلی قرمطی اثر ہئی ۔   

اُچ اَتے ملتان دے آلے دوالے دا علاقہ قرون وسطیٰ دے دور وچ ہندو ویشنو اَتے سوریا دے زیارت دا مرکز رہیا۔ انہاں دا اسماعیلی روایت نال میل جول "ست پنتھ" روایت دی تخلیق دا سبب بݨیا ۔   

١٠٩٤ء وچ اسماعیلی شیعہ دے نزاری اَتے مستعلی فرقیاں دے درمیان پھوٹ دے بعد، اُچ نزاری تبلیغی سرگرمیاں دا مرکز بݨیا ۔ اے شہر مسلمان مذہبی علماء لئی ہک پناہ گاہ وی ہئی، جیہڑے بئے علاقیاں توں ظلم و ستم توں بچݨ لئی اتھاں آندے ہن ۔ اُچ شریف دی ایں علمی اَتے روحانی حیثیت نے اونکوں سیاسی حکمراناں دی تبدیلی دے باوجود ہک مستحکم مرکز بݨایا۔ مذہبی علماء اَتے صوفی بزرگاں دی موجودگی نے ایں خطے کوں ہک منفرد ثقافتی اَتے فکری گہرائی ݙیتی، جیہڑی صرف سیاسی اقتدار توں ودھ ہئی۔ ایں توں ظاہر تھیندا اے جو سرائیکستان وچ سیاسی طاقت دے نال نال روحانی اَتے فکری طاقت وی موجود ہئی جیہڑی خطے دی پہچان بݨی۔   

## ٥. سومرا خاندان دا اثر
سومرا خاندان نے ١٠٢٦ء توں ١٣٥١ء تائیں سندھ اُتے حکمرانی کیتی ۔ انہاں دی حکمرانی دا مرکز غالباً سندھ دے نلکے علاقے ہن ۔ بھانویں کچھ ذرائع دسیندے ہن جو سومرا خاندان دی حکمرانی بعد وچ (١٢٥٨ء دے بعد) ملتان، بہاولپور اَتے اُچ تائیں ودھ ڳئی ہئی ، لیکن اے ساڈے مطلوبہ دور (١٠٣٠ء توں ١١٧٠ء) توں باہر اے۔ ایں دور وچ، غزنوی اَتے غوری خاندان سندھ دے کچھ حصیاں اُتے سومراواں دے نال نال حکمرانی کریندے رہے ہن ۔ ایں توں ظاہر تھیندا اے جو سومراواں دا سرائیکستان دے شمالی علاقیاں (ملتان، اُچ) اُتے براہ راست سیاسی کنٹرول محدود یا متنازعہ ہئی۔   

سومرا خاندان دے کچھ حکمران اسماعیلی مسلک دے پیروکار ہن، اَتے انہاں دے فاطمی خلیفہ نال خط و کتابت دے ثبوت وی ملے ہن ۔ بھانویں سومراواں دا براہ راست کنٹرول ١٠٣٠ء توں ١١٧٠ء دے دوران ملتان اَتے اُچ اُتے واضح نہیں، انہاں دی سندھ وچ موجودگی اَتے اسماعیلی مسلک نال وابستگی ایں گالھ دا اشارہ اے جو سرائیکستان دے جنوبی علاقے انہاں دے اثر و رسوخ وچ ہو سگدے ہن۔ خاص طور تے ملتان اَتے اُچ دے اسماعیلی گڑھ ہووݨ دی وجہ نال، سومراواں دا مذہبی تعلق ایں خطے دے نال ہک غیر سیاسی کڑی بݨا سکدا ہئی، جیہڑا وڈیاں سلطنتاں دے درمیان ہک پیچیدہ علاقائی طاقت دی کشمکش کوں ظاہر کریندا اے۔ ایں صورتحال نے سرائیکستان کوں ہک ایسے خطے دے طور تے ابھارا جتھاں مرکزی سلطنت دے کنٹرول دے نال نال مقامی اَتے علاقائی طاقتوراں دا وی اہم کردار ہئی، جیندے نال سیاسی منظرنامہ ہک وڈی پچیتا اَتے متحرک ہئی۔   

## ٦. مقامی قبیلے اَتے انہاں دا کردار: جوئیہ قبیلہ
جوئیہ ہک قدیم اَتے جنگجو قبیلہ ہئی، جیہڑا ٣٠٠ قبل مسیح توں ہی ملتان دے آلے دوالے دے مرکزی پنجاب وچ حکمران رہیا اے۔ انہاں دا اثر دریائے ستلج دے کنارے بہاولپور دے علاقیاں تائیں وی ہئی ۔ جوئیہ قبیلے نے محمود غزنوی دی فوج دے خلاف مزاحمت کیتی، خاص طور تے سومنات توں واپسی دے دوران ملتان دے نیڑے انہاں کوں کئی واری روکیا ۔ ایں توں ظاہر تھیندا اے جو وڈیاں سلطنتاں دے حملیاں دے باوجود مقامی قبیلے اپݨی خودمختاری برقرار رکھݨ اَتے حملہ آوراں دا مقابلہ کرݨ دی صلاحیت رکھدے ہن۔   

بارہویں صدی عیسوی وچ، جوئیہ قبیلے دے تن سرداراں (لون خان، ڈونا خان، اَتے چونن خان) نے مشہور صوفی بزرگ بابا فرید گنج شکر دے ہتھ اُتے اسلام قبول کیتا ۔ جوئیہ قبیلے دی غزنوی حملیاں دے خلاف مزاحمت ایں گالھ دا اشارہ اے جو مرکزی سلطنت دے کنٹرول دے باوجود مقامی قبائلی ڈھانچے مضبوط ہن اَتے اپݨی خودمختاری برقرار رکھݨ دی کوشش کریندے ہن۔ انہاں دا ١٢ویں صدی وچ بابا فرید گنج شکر دے ہتھ اُتے اسلام قبول کرݨ ہک اہم ثقافتی اَتے مذہبی تبدیلی کوں ظاہر کریندا اے، جیہڑا فوجی فتح دے بجائے روحانی اثر و رسوخ دا نتیجہ ہئی۔ ایں توں مقامی سطح اُتے اسلام دے پھیلاؤ دی ہک مختلف جہت اجاگر تھیندی اے اَتے ظاہر تھیندا اے جو صوفی ازم نے ایں خطے دی سماجی اَتے مذہبی ساخت کوں گہرا متاثر کیتا۔ ایں نال خطے دی سماجی اَتے مذہبی ساخت وچ گہری تبدیلیاں آئیاں، جیہڑیاں بعد وچ وی ایں وسیب دی پہچان بݨیاں۔ ایں توں ظاہر تھیندا اے جو سیاسی حکمراناں دے نال نال روحانی رہنماواں دا وی خطے دی تاریخ اُتے گہرا اثر ہئی۔   

## ٧. سیاسی تبدیلیاں اَتے غوری حملیاں دا آغاز
١٠٤٠ء وچ سلجوقیاں ہتھوں دندانقان دی جنگ وچ شکست دے بعد، غزنوی سلطنت دے مغربی علاقے انہاں دے ہتھوں نکل ڳئے اَتے انہاں دی حکمرانی اجوکے افغانستان، پاکستان اَتے شمالی ہند تائیں محدود تھی ڳئی ۔ اندرونی اقتدار دی کشمکش اَتے کمزور جانشیناں نے ایں زوال کوں ہور تیز کیتا ۔ ایں توں ظاہر تھیندا اے جو غزنوی سلطنت دا زوال ہک وڈا سیاسی خلا پیدا کریندا پیا ہئی۔   

غوری خاندان، جیہڑا افغانستان دے علاقے غوری توں تعلق رکھدا ہئی، ١٢ویں صدی دے وسط وچ ہک وڈی طاقت بݨ کے ابھریا۔ انہاں نے ١١٥١ء وچ بہرام شاہ توں غزنی کھو گھدی، بھانویں غزنویوں نے بعد وچ اونکوں واپس حاصل کر گھدا ۔ بالآخر، ١١٧٣-٧٤ء وچ محمد غوری نے غزنی اُتے مکمل کنٹرول حاصل کر گھدا ۔ غوریوں نے ایں خلا کوں پر کیتا اَتے غزنویوں دے باقی ماندہ علاقیاں، خاص طور تے پنجاب اَتے سرائیکستان اُتے قبضہ کرݨ شروع کیتا۔   

محمد غوری دے حملیاں نال سرائیکستان دے سیاسی منظرنامے وچ ہک وڈی تبدیلی آئی:

* **ملتان دی فتح (١١٧٥ء):** محمد غوری نے ١١٧٥ء وچ ملتان اُتے حملہ کیتا اَتے اتھاں دے اسماعیلی حکمراناں کوں شکست ݙے کے شہر اُتے قبضہ کر گھدا ۔   
* **اُچ شریف دی فتح (١١٧٦ء):** ایں دے بعد، ١١٧٦ء وچ محمد غوری نے اُچ شریف کوں وی فتح کر گھدا، جیہڑا اوں ویلھے اسماعیلی قرمطیوں یا سومراواں دے زیر اثر ہئی ۔   

اے فتوحات ایں دور دے اختتام اَتے سرائیکستان وچ ہک نویں سیاسی دور دے آغاز دی نشاندہی کریندیاں ہن۔ غوریوں دی ملتان اَتے اُچ اُتے فتح صرف حکمراناں دی تبدیلی نہیں ہئی، بلکہ ایں توں سرائیکستان وچ اسماعیلی نیم خود مختاری دا خاتمہ تھی ڳیا اَتے ہک نویں، زیادہ جارحانہ اَتے سنی مرکزی طاقت دا آغاز تھیا۔ ایں نال ایں خطے دی تاریخ وچ ہک نواں باب کھلیا، جیہڑا بعد وچ دلی سلطنت دے قیام دی بنیاد بݨیا۔ غوریوں دا ایں علاقیاں اُتے خاص توجہ ݙیوݨ ایں دی تزویراتی اہمیت کوں اجاگر کریندی اے، خاص طور تے ہندستان وچ داخلے دے دروازے دے طور تے۔

## ٨. نتیجہ
١٠٣٠ء توں ١١٧٠ء دے دوران سرائیکستان لئی ہک پیچیدہ اَتے متحرک دور ہئی، جیندے وچ مختلف حکومتاں دا اثر و رسوخ ہئی۔ محمود غزنوی دی وفات دے بعد، ملتان نے ہک واری ول اسماعیلی حکمرانی بحال کر گھدی، جیہڑی مقامی طاقت اَتے مذہبی شناخت دی مضبوطی کوں ظاہر کریندی اے۔ غزنوی سلطنت، بھانویں اندرونی کمزوریاں دا شکار ہئی اَتے اپݨا دارالحکومت لاہور منتقل کر چکی ہئی، ایں خطے دے وڈے حصے اُتے حکمران رہی۔ اُچ شریف ہک اہم علمی اَتے روحانی مرکز دے طور تے ابھریا، جیندے اُتے اسماعیلی اثر ہئی۔ جوئیہ جیہے مقامی قبیلے نے وی اپݨی خودمختاری برقرار رکھی اَتے حملہ آوراں دے خلاف مزاحمت کیتی۔

ایں دور دے اختتام اُتے محمد غوری دے حملیاں نال ایں خطے وچ ہک وڈی تبدیلی آئی، جیندے نال اسماعیلی اَتے غزنوی حکمرانی دا خاتمہ تھی ڳیا اَتے نویں مسلم سلطنت دی بنیاد رکھی ڳئی۔ ایں دور نے سرائیکستان دی تاریخ وچ سیاسی، مذہبی اَتے ثقافتی پہلوواں دے درمیان پیچیدہ تعلقات کوں اجاگر کیتا، جیہڑے بعد دے صدیاں وچ وی ایں خطے دی شناخت دا حصہ بݨے رہے۔

ایں دور وچ سرائیکستان وچ اہم حکومتاں اَتے انہاں دے اثر و رسوخ دا خلاصہ ایں جدول وچ ݙیکھیا ونج سگدا اے:

## حوالے
ونکی:تاریخ سرائیکستان