open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
محمد علی سفری

محمد علی سفری 18/W-B وہاڑی اچ ملک سکندر لنگڑیال دے گھر 1965 اچ پیدا تھئے ۔ پرائمری تئیں تعلیم حاصل کیتی ، ڈرائیوری دا پیشہ اختیار کیتا۔ 1990 ء اچ شاعری شروع کیتی تے ضمیر حسین ضمیر دے شاگرد بݨ ڳئے ۔ انہاں دی کوئی کتاب سامݨے نی آئی ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
مسعود اشعر صدیقی

مسعود اشعر صدیقی چاچڑاں شریف اچ در محمد اعوان صدیقی دے گھر 25 دسمبر 1958ء اچ ڄمئے ۔ ایم اے تے بی ایڈ کر تے در س و تدریس دے شعبے نال منسلک تھی ڳئے ۔ 1974 ء اچ شاعری شروع کیتی تے خلیق ملتانی مرحوم دے شاگرد بݨ ڳئے ۔ انہاں دی تصانیف اچ زخم سوچیں ، زہر لہجے شامل ہِن ۔سئیں مسعود اشعر صدیقی جھوک دے ایڈیٹر دی حیثیت نال اساݙے کٹھے ٻہوں عرصہ کم کریندے رہ ڳئے ۔ سرائیکی نال محبت کرݨ آلے انسان اللہ سئیں انہاں دی مغفرت فرماوے ، ݙاڈھے چنڳے آدمی ہَن ۔  

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
ملک غلام محمد واصف

ملک غلام محمد واصف ملک خدا بخش دے گھر دیرہ نواب صاحب اچ 1924 ء اچ ڄمئے ۔ نعت خوانی کریندن ۔ دیوانِ واصف انہاں دی ہِکا تصنیف ہے ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
محمد وزیر خان

محمد وزیر خان وزیر علیزئی حق نواز خان علیزئی دے گھر ملتان اچ 22 فروری 1942 ء اچ پیدا تھئے ۔ایم اے ، ایم ایڈ ، ڈی آئی ایل کیتا تے ملازمت شروع کر گھدی ۔ 1965 ء اچ شاعری شروع کیتی ۔ سرائیکی زبان واسطے آپ دیاں ٻہوں خدمات ہِن ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
محمد قاسم رضا

قاسم رضا دا اصل ناں قاسم عباس ہے ۔قادر پور راں اچ خادم حسین پٹخانہ دے گھر 2 مارچ 1975 ء اچ پیدا تھیوݨ آلے قاسم رضا بی اے تے CT عربی فاضل کیتا تے ول صحافت دا پیشہ اختیار کر گھدا ۔ روزنامہ خبریں وسیب سنگ دے انچارج تے ریڈیو پاکستان دے صدا کار ہِن ، سرائیکی وسیب خصوصاً شوبز دے حوالے نال سب توں زیادہ مضمون لکھئے ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
محمد رزاق بزمی

امیر خان سندھڑ دے گھر چک نمبر 170/W-B میلسی اچ 14 مئی 1982 ء اچ ڄمݨ آلے محمد رزاق ایم اے کیتا ۔ تے ول زمیندارہ شروع کر گھدا۔ 2000 ء اچ شاعری شروع کیتی تے شہزادہ آصف علی گیلانی دی شاگردی اختیار کر گھدی ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
مختار انجم مراد آبادی

مختار انجم مراد آباد اچ محمد نواز بھٹہ دے گھر 10 ماچ 1964 ء اچ پیدا تھئے ۔ بی اے تئیں تعلیم حاصل کیتی تے زمیندارہ کریندن ۔ 1980 ء اچ شاعری شروع کیتی تے بشیر مونس دی شاگردی اختیار کر گھدی ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
محمد رمضان شاہ شاد گیلانی

محمد رمضان شاہ گیلانی دا قلمی ناں شاد گیلانی ہا ، جولائی 1950 ء اچ سید عبدالقادر شاہ گیلانی دے گھر شجاع آباد اچ پیدا تھئے ۔ ایم اے ایل ایل بی کر تے سرکاری ملازم تھئے ۔ 1975 ء توں شاعری شروع کیتی ۔ ہاں دے ٻیرے ، ملتان سے مانٹریال ( سفر نامہ ) ، ہاں دی دھاں انہاں دیاں ݙو کتاباں ہِن ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
موسیقی تے موسیقار

1294ء اچ جݙاں علائو الدین نے ڈھاکے تے فوج کشی کیتی تے 1310ء اچ جݙاں ملک کافور نے جنوبی ہند تے یلغار کیتی تاں ایں ویلھے اتھاں موسیقی اعلیٰ پیمانے تے رائج ہئی۔ چنانچہ اُتھوں کر کجھ ماہرین فن شمالی ہند اچ گھن آ تے آباد کیتے ڳے جنہاں اچوں ݙو چار پسندیدہ گلوکار ملتان وی بھیجے ڳے۔ ایں توں اے ثابت تھیندے جو خلجی تے تغلق دور اچ اتھاں موسیقی دا خاصا چرچا ہا۔ مغل دور اچ وی اتھاں موسیقی زوریں تے ہئی تے بادشاہواں دی آمد تے اتھاں دے مشہور عالم ماہرین فن جمع تھی ویندے ہن تے ملتان دی مجالس کوں گرمیندے ہن۔ چنانچہ ایں فن دی مقبولیت دے مد نظر جہاندار شاہ نے نعمت خان نامی رقاص کوں اتھاں گورنر مقر ر کیتا ہا۔ غرض کہ مغل دور اچ وی ایں فن کوں حکومت دی سرپرستی حاصل تھئی۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
محمد رفیع ہاشمی

محمد رفیع بخش ہاشمی فیض بخش دے گھر شجاع آباد اچ یکم ستمبر 1962 اچ پیدا تھئے ۔ میٹرک تئیں تعلیم حاصل کیتی ۔ 2003 ء اچ شاعری شروع کیتی ۔ پروفیسر رفعت عباس کوں استاد بݨایا ۔ انہاں دی کوئی کتاب سامݨے نی آئی ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
مختار مخلص

سئیں مختار حسین مخلص شیخ عمر کوٹ ادو اچ غلام حسین بھٹی دے گھر پیدا تھئے۔ یکم جنوری 1965 ء کوں پیدا تھئے ۔ میٹرک تئیں تعلیم حاصل کیتی ۔ الیکٹریکل فیٹر کیپکو کوٹ ادو اچ کم کار کریندن ۔ 2004 ء اچ شاعری شروع کیتی تے سئیں مشتاق سبقت دی شاگردی اختیار کر گھدی ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
محمد حسین غمگین

محمد حسین غمگین بندلا تحصیل نور پور اچ حاجی شیر محمد اعوان دے گھر پیدا تھئے ۔ایف اے تئیں تعلیم حاصل کیتی ۔ گلوکاری نال شغف ہا 1973 ء توں شروع کیتی ، منظور راہی مرحوم انہاں دے استاد ہِن ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
ملتانی محلے

عالمی کانفرنس دے سلسلے وچ چار واری اساں ہندوستان ڳئے ، اساکوں دلی وچ ملتانی محلے اَتے ٻیاں سرائیکی آبادیاں ݙکھایاں ڳیاں۔ اساں پُچھیا اے لوک اِتھاں تقسیم توں پہلے دے ہِن یا بعد دے؟ اساکوں ݙسیا ڳیا جو اے آبادیاں پہلے دیاں ہِن کیوں جو ملتان تجارت دا وݙا مرکز ہا اَتے دلی ملتان دے تجارتی تعلقات ٻہوں مضبوط ہَن لہٰذا دلی دے خاندان ملتان تے ملتان دے دلی آ تے ہندوستان دے ٻئے علاقیاں وچ آباد تھی ڳئے ۔ جݙاں جو اَڄ وی یو پی  ، بہار ، بنگال تے دکن دی زباناں وچ درجناں نی سینکڑاں نی بلکہ ہزاراں الفاظ اپݨی اصلی سرائیکی حالت وچ موجود مِلدن ۔ سرائیکی ہک عظیم زبان ہے تے قدیم تہذیب ہے ۔ اَڄ وی پاکستان دی علاقائی زباناں تے سرائیکی اپݨی پوری آب و تاب تے شان و شوکت نال نظر اَمدی ہے ۔ پاکستان دے ہک سرے توں ݙوجھے سرے تئیں چلے ونڄوں ۔ تہاکوں سرائیکی کہیں نہ کہیں صورت وچ ضرور ملسِن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
مسیح اللہ جامپوری دی چنڳائی

زبان دی ترقی واسطے کمپیوٹر ٹیکنالوجی کوں وݙی حیثیت حاصل اے ، 11 جون 1990ء کوں اساں خانپوروں سرائیکی اخبار ݙینھ وار جھوک سرائیکی شروع کیتا تاں ہتھ نال کتابت تھیندی ہئی، کمپیوٹر ٹیکنالوجی آ ڳی ہئی پر اساں کنے اتنے وسائل نہ ہن، ول اساں 17نومبر 1994ء توں سرائیکی اخبار ملتان گھن آیو سے ، اتھاں کم ودھ ڳیا ہئی ، کتابت دے مسئلے وی زیادہ ہن، ول جھوک دے ایڈیٹر سئیں مسیح اللہ خان ڄامپوری اساکوں پیسے ݙتے جو کمپیوٹر دا انتظام کرو، اساں لہور ڳیوسے ، کمپیوٹر آلیںکوں آکھیا جو اساݙا مسئلہ سرائیکی ہے، سرائیکی دے پنج وادھو اکھر ہِن تساں اساکوں اے پروگرام بݨا ݙیو، اُنہاں کمپیوٹریں دی رقم کنوں تریھ ہزار روپے وادھو ڳھدے پر اُنہاں بے ایمانی اے کیتی جو اساکوں ݙسیے بغیر کمپیوٹر وچ چار سال دا ٹائم لا ݙتا ، چار سال بعد او پروگرام بلاک تھی ڳیا، اساں ݙاڈھی بھڄ دُھرک کیتی پر کجھ نہ بݨیا۔ 

جھوک دے بعد ملتان اچوں ارشاد امین دا اخبار ’’سُڄاک‘‘ وی شروع تھیا ، او وی سرائیکی رسم الخط ءِ چ لکھیندا ہا پر کجھ عرصہ بعد سڄاک بند تھی ڳیا تے کمپیوٹریں دے نال سرائیکی پروگرام وی ویندا رہ ڳیا۔ اساں کجھ عرصہ اردو آلے پروگرام تے گزارہ کیتی رکھیا ول لہور رہݨ آلے ہک سرائیکی نینگر عطا صَیب سرائیکی پروگرام بݨا تے اساکوں دان کیتا تے اساں کنوں ایندا معاوضہ وی نہ ڳھدا، ایندے بعد سرائیکی اڳواݨ سئیں فرید پیرزادہ ذاتی خرچ تے لہوروں ہک سرائیکی پروگرام ’’سرائیکا‘‘ بݨوایا تے اونکوں نیٹ تے سب واسطے عام کیتا، بر بدقسمتی نال او کامیاب نی تھی سڳیا ، ہُݨ گزارہ تاں تھیندا پے اصل سرائیکی پروگرام ضروری اے، کمپیوٹر ٹیکنالوجی دے نال نال اڄ سوشل میڈیا دا دور اے ، اڄ ہک نہؤں برابر موبائل سِم اِچ پوری کائنات سما ڳی اے ، اڄ سوشل میڈیا پرنٹ تے الیکٹرونک میڈیا توں وی اڳوں چلا ڳے، ایندی ریٹنگ بی بی سی تے وائس آف امریکہ توں وی زیادہ ہے، اڄ سرائیکی نوجوان سوشل میڈیا دے اُتے سرائیکی دی جنگ بھرپور انداز نال لڑدے پن تے میکوں خوشی اے جو میݙی وستی دھریجہ نگر دے نینگر سوشل میڈیا دی جنگ وچ اڳوں اڳوں ہن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
محمد علی اطہر

محمد علی اطہر محمد عبدالرحمن بڈھاݨ دے گھر دیرہ اسماعیل خان 31 مارچ 1946 ء کوں پیدا تھئے ۔ میٹرک تئیں تعلیم حاصل کیتی ۔ گلوکاری دا پیشہ اختیار کیتا۔ 1965 ء اچ ذوق ودھیا تاں سید ڈاکٹر اقبال شاہ دی شاگردی اختیار کر گھدی ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
مجاہد بھٹی

ایم بی مجاہد محمد عبداللہ بھٹی دے گھر چک 2/H کوٹ عباس شہید اچ 1971 اچ اکھ کھولی ۔ بی اے تئیں تعلیم حاصل کیتی تے صحافت دا پیشہ اختیار کیتا ۔ 1999 ء توں ادبی ذوق پیدا تھیا تاں نثر لکھݨ شروع کر ݙتی ۔ انہاں دی ہِک کتاب جھوک سرائیکی ڈائریکٹری سامݨے آئی اے ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
مبارک پور تے صابر مبارک پوری

مولوی صابر مبارکپوری سئیں دی وستی جانو آلا مبارکپور ونڄ تے ڈھیر بندیں توں مولوی صیب دے بارے پُچھیا، انہاں ڈھیر ڳالھیں ݙسیاں ، میں پُچھیا مولوی صیب کوں کہیں دور ءِ چ سزا تھئی تے او جیل وی ڳے۔ ساریں آکھیا جو کیا اے سچ اے جو مولوی صیب کوں نواب صیب دے دور ءِ چ سزا تھئی تے انہاں نواب دا قصیدہ لکھیا تے انہاں کوں رہائی ملی ہووے ۔ ساریں آکھیا ایویں اصلوں کائنی۔ میں آکھیا تُساں نواب بہاولپور دی حیاتی بارے چھپݨ آلی کتاب دولا سئیں پڑھی اے ۔ ساریں آکھیا نی پڑھی ۔ میں آکھیا اوندے صفحہ 47 تے ہک واقعہ ایویں لکھیا کھڑے۔ میں جیویں بیان کیتے۔ صابر سئیں دے ڄوانترے حضور احمد مجنوں جیرھے جو انہاندے بھتریجے وی ہِن، فٹ ٻولے جئیں لکھئے کوڑ لکھئے۔ اُتھاں مجنوں سئیں دے نکے بھرا عبدالمجید ٻولئے نواب صاحب آلا واقعہ اساں ایں سݨئے جو نواب صیب کوں کہیں ونڄ تے آکھیا جو مباکپور دا مولوی صابر کافیاں تے مولود وݙی سُر نال ڳمدے۔ نواب صاحب سݙوایا۔ ہک ݙینھ گزر ڳیا، ٻیا ݙینھ گزر ڳیا، تریجھا ݙینہ گزر ڳیا۔ شاہی محل ءِ چ دعوتاں خوب پر مولوی صیب آکھیا نواب صاحب کول وقت کائنی پر اساݙے پِچھوں گھر ءِ چ تاں چیکے ٻاکے ہوسن جو ڈھکیج ڳن ، مریج ڳن، زمین کھا ڳی اے یا ول اسمان تے چو ڳن؟ وزیر مشیریں آکھیا تہاݙی ڳالھ ٹھیک اے پر جݙاں تئیں نواب صیب سݨ نہ گھنے ،تُساں اِتھوں ونڄ نی سڳدے۔ اوڑک ہک ݙو ݙینھ بعد نواب صیب اپݨی کچاری ءِ چ سݨیا تے رڄ سݨیا ۔ وݙی داد ، انعام و کرام ملیا تے نواب صیب وݙے افسر دی تنخواہ برابر 55روپے مہینہ وظیفہ مقرر کر ݙتا۔ پر مولوی صیب کݙاہیں وظیفہ گھنݨ نہ ڳے۔ کہیں ڄہاڑے ڳالھ چلے ہا تاں مولوی صیب آکھدے ہن جو بادشاہ دی یاری تے گھوڑی دی پِچھاڑی کنوں پرے رہو۔بعد ءِ چ پتہ لڳا جو ریاست دے ختم تھیوݨ تک وظیفہ نواب صاحب دے ملازم وصول کریندے رہے ڳے۔ عبدالمجید اپݨی ڳالھ جاری رکھدے ہوئے آکھیا جو اے ٹھیک اے جو مولوی صیب تے انہاندے سنگتی شاہی محل اچوں ڈھیر ݙینھ واپس نہ آئے تاں افواہ اُݙ ڳی جو نواب صیب ساریں کوں ڈھک ݙتا ہوسے۔ واضح تھیوے جو مولوی صابر صیب دے ݙوہترے خلیل احمدخلیل اپݨے یاداشتیں وچ اے لکھئے جو نانے سئیں کوں نواب صاحب اپݨے پُتر دے ڄمݨے تے سݙیا ہا تے ٻہوں انعام ݙے روانہ کیتا۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
نوازشہانوی

ڈاکٹر نواز شہانوی دا اصل ناں اللہ نواز ہے۔ آپ 1954ء اچ پیدا تھئے۔ بی اے تئیں تعلیم حاصل کرݨ توں بعدہومیوپیتھک ڈاکٹر دے پیشے نال منسلک ہن۔ انسانیت نال پیار کرݨ آلی شخصیت ہن غریب لوکیں دی ٻہوں خدمت کریندن۔ سرائیکی زبان نال پیار تے ٻہوں سوہݨی سرائیکی شاعری کریندن۔ قصبہ شہانی تحصیل و ضلع بھکر اچ رہائش پذیر ہن۔سرائیکی نال ٻہوں محبت کریندن۔ڈاکٹر نواز شہانوی ہک پڑھیا لکھیا ، سطحی سوچ رکھن آلا شاعر و ادیب ہے ،جیندی کتاب ’’ شاعری دے گُر‘‘ انہاندی علمی ادبی بصیرت تے مقام دا تعین کریندی ہے۔432صفحیاں تے مشتمل ایہ کتاب پورے سرائیکی وسیب اچ نواز  شہانوی دی پہچان بن چکی ہے۔جیندے وچ علم عروض دے تمام قواعدو ضوابط تفصیل نال پیش کیتے گئین ،ایہ کتاب عروض نال دلچسپی رکھن آلے خصوصاََ نو آموز شعراء واسطے سنگِ میل دی حیثیت رکھدی ہے ۔ وسیب وچ ٻہوں پذیرائی حاصل تھئی اے۔علاوہ ازیں نواز شہانوی دا ناں کالم نگار دے حوالے نال وی ہک معروف ناں ہے۔ جنہاں دے اردو ،سرائیکی کالم اخبارات تے رسائل وچ اکثر چھپدے رہ ویندن۔جھوک توں کتاب چھپی تے جھوک اچ تحریراں وی چھپدیاں ہن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
ناہیداختر

ناہید اختر پاکستان دی ہک معروف گلوکار ہِن۔ستویں تے اٹھویں دہائی اچ تقریباً ویہہ سال تک احمد رشدی دی آواز دے مقابلے ا چ اے سوہݨی نسوانی آواز اپݨے ویلھے دی صف اول دی ہیروئن دے ہونٹاں تے ہئی۔ وحیدمراد تے احمد رشدی دی آواز تے بابرہ شریف تے ناہید اختر دی آواز خوب جچدی ہئی ۔ انہاں دے نا قابل فراموش گیت جیڑھے اڄ وی ول ول شوق نال سُنڑیے ویندن اے ہن۔تم سے الفت کے تقاضے۔ ساون کے دن آئے۔ دل توڑ کے مت جائیو ۔ اللہ ہی اللہ کیا کرو۔ یہ آج مجھ کو کیا ہوا۔ دل سنبھالا نہ جائے۔ 

اٹھویں دہائی دے بعد جݙاں فلمی صنعت تے زوال آیا قدرتاً ناہیداختر نے ٹیلی ویژن دا رُخ کیتا۔ اتھاں انہاں نے کجھ سنجیدہ گاٖݨے گاٖئے۔ ایندا پروگرام ’’سر بہار‘‘ ایں اعتبار نال یاد گار ہے جو انہاں کوں کلاسیکی موسیقی اچ اپݨی صلاحیت اُجاگر کرݨ دا موقع ملیا ۔اے پروگرام امیر خسرو دی موسیقی تے مبنی ہا۔ ہُݨ ناہید اختر خالص گھریلو زندگی بسر کریندی پئی ہن۔  انہاں سرائیکی کلام وی گاٖئے ۔نندر نے کیاں جھوکاں لایاں، بیشک ڄاݨاں ‘‘ ٻہوں مشہور ہن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
دیرہ نواب صاحب

دیرہ نواب صاحب ضلع بہاول پور دا مشہور شہر ہے۔ خان پور ، سمہ سٹہ ریلوے سیکشن تے سمہ سٹہ توں 23میل دے فاصلے تے واقع ہے۔ امیر بہاول پور دی ذاتی رہائش گاہ دی بناء تے پورا علاقہ دیرہ نواب صاحب دے ناں نال مشہور ہے۔ صادق گڑھ پیلس ، العباس پیلس ، صادق سرائے، صادق منزل، مبارک منزل تے دارالامان صاحب زادگان اہم عمارات ہن۔صادق گڑھ پیلس اچ انتہائی دیدہ زیب مسجد تے ہر قسم دیاں دکاناں ہن۔ ایں دے نواح اچ نو لکھ باغ ہے۔ ایں باغ اچ یورپ تے امریکا توں گھن آ تے خاص پودے لاتے ڳے ہن۔ ڈیرہ نواب صاحب اچ طلبہ کیتے انٹر کالج تے طالبات کیتے ہائی سکول ہن۔ ہک عجائب گھر وی ہے جیکوں ’’سلطانی میوزیم‘‘ آکھیا ویندے۔ ایندے اچ مختلف اقسام دے سکے، سونے تے چاندی دے پُراݨی وضع دے زیورات، مخطوطات، تصویراں ، بہاولپور دے ڈاک دے ٹکٹ تے مغلیہ عہد دا 500تولے دا وزنی چاندی دا سکہ وی محفوظ ہے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
نوگزی قبراں

مدینتہ الاولیاء ملتان اچ اُونویں تاں قدم قدم تے بزرگان دین دے مزار تے مقابر ملدن پر بعض جھئیں تے خلافِ معمول وݙیاں لمبیاں لمبیاں قبراں نظر آندین جیڑھیاں نو گزی قبراں سݙویندین۔اے قبراں محمد بن قاسم دے ویلھے 59ھ بمطابق 713ء دے زمانے دیاں ہن۔ایں زمانے اچ مجاہداں تے اللہ والیاں دیاںقبراں عقیدتاً تے احتراماً ݙوجھی عوامی قبراں توں ممیز و ممتاز کرݨ سانگے بطور نشانی لمبیاں لمبیاں بݨایاں ویندیاں ہن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
نور تھہیم

نور احمد المعروف نور تھہیم ایڈوکیٹ خانپور اچ منظور احمد تھہیم دے گھر 2 جنوری 1963ء کوں پیدا تھئے ۔ایم اے سرائیکی تے ایل ایل بی کیتا تے وکالت دے شعبے نال منسلک تھی ڳئے پر سرائیکی زبان ادب واسطے اپݨے کم کار کوں نِت جاری رکھیا ۔ سرائیکی دے بہترین افسانے لکھئے ، وکالت توں پہلے آپ مدرس ہَن انہاں سرکاری سکول اچ وی طالب علمیں کوں سرائیکی ماء ٻولی دے سبق پڑھائے تے سندھی تے بنگالی استاد وانگے اپݨے سرائیکی استاد ہووݨ دا ثبوت ݙتا۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
ننھا

اداکار ننھا دا اصل ناں رفیع خاور ، اپݨی عملی زندگی دا آغاز کہروڑ پکا ضلع ملتان توں کیتا ۔شروع اچ ہک بینک کلرک دی حیثیت نال ملازمت اختیار کیتی۔ اگرچہ فنی زندگی دا آغاز زمانہ طالب علمی توں ای کر ݙتا ہا۔ اسلامیہ کالج لاہور دے مختلف ثقافتی پروگراماں اچ حصہ گھندے ہن ۔ حصول تعلیم دے بعد اسٹیج تے مزاحیہ خاکیاں دے علاوہ ڈرامیاں اچ وی اداکاری شروع کر ݙتی۔ اسٹیج توں ٹیلی ویژن تے آئے ۔ کمال احمد رضوی دے سیریل ’’الف نون‘‘ اچ شامل تھی تے دُھم مچا ݙتی تے خود وی ملک گیر شہرت حاصل کیتی۔ سٹھ دی دہائی اچ اپݨی مخصوص کامیڈی دے نال دنیائے فلم اچ ایہو جیہیں ویلے داخل تھئے جݙاں اُتھاں لہری تے رنگیلا دی حکمرانی ہئی۔ فلمی دنیا اچ تمنا دے نال انہاں دی جوڑی ایں طرح مل ڳی جیویں جو ٹیلی ویژن تے کمال احمد رضوی دے نال ۔ ننھا(نون )ہک دفعہ ول ٹیلی ویژن اچ اپݨی پراݨی جوڑی کمال احمد رضوی (الف ) دے نال ’’شیطان صاحب ‘‘ اچ نمودار تھئے۔ اپݨے آخری پروگرام اچ انہاں خود کشی دے خلاف تقریر کیتی تے خود کشی کوں حرام تے خود کشی کرݨ آلیاں کوں سخت بے وقوف قرار ݙتا۔ پر کجھ ہفتیاں دے بعد خود ای 2 جون 1986ء کوں خود کشی کر تے رخصت تھئے۔ ننھا نے اپݨی زندگی اچ تقریباً ݙو سو توں ودھ فلماں اچ کم کیتا۔ سرائیکی فلم ’’دھیاں نِماݨیاں ‘‘ وچ انہاں دا کردار یادگار ہے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
نواب علی محمد خان خوگانی

نواب علی محمد خان خوگانی ݙو واری ملتان دے گورنر بݨیے۔پہلی واری1752ء توں 1758ء تک ݙوجھی واری 1761ء توں 1767ء تک ۔ اپݨے دور حکومت اچ اُنہاں عوامی فلاح و بہبود سانگے ٻہوں کم کروائے۔ 1767ء اچ احمد شاہ ابدالی نے ناراض تھی تے سِر دربار علی محمد خان خوگانی کوں قتل کر ݙتا۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
نعمت خان میراثی

جہاندار شاہ ، فرخ سیر تے محمد شاہ رنگیلا دے عہد حکومت اچ نعمت خان ملتان دے ناظم مقر ر تھئے۔ نعمت خان میراثی ملتان دا مشہور رقاص وموسیقار تے وݙا فنکار ہا جیکوں ملتان دا گورنر بݨایا ڳیا۔ قلیل عرصہ ملتان دی گورنری کیتی۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
نواب عبدالصمد خان دلیر جنگ

نواب عبدالصمد خان جوتورانی سردار ہا 1713ء توں 1726ء تک لاہور دا تے 1726ء توں 1737ء تک صوبہ ملتان دا گورنر ریہا۔ عبدالصمد خان دی وفات دے بعد ایندا چہیتا فرزند نواب زکریا خان صوبہ ملتان دا گورنر بݨیا۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
نام نہاد محققین

سرائیکی زبان کوں نام نہاد محققین وچوں کہیں سنسکرت دی دھی اَتے کہیں سندھی دی بھیݨ آکھیے جݙاں جو اصل حقیقت ایویں نی سرائیکی زبان ’’مادرلنگوئج‘‘ اے ۔ پنجاب میں اُردو‘‘ وچ حافظ محمود شیرانی ملتانی تاجراں دے دلی وچ راہوݨ نال اے نتیجہ اخذ کیتے جو اُنہاں مقامی تاجراں دے میل ملاپ نال ہریانی زبان تے ملتان دا اثر پئے تے اے زبان اُردو دا پیش خیمہ بݨی، درحقیقت شیرانی صاحب دی اے تحقیق ہر طرح نال تحقیق طلب ہے تے اساکوں افسوس ہے جو شیرانی صاحب ایں زبان کوں پنجاب وچ اُردو دے پاسے کیوں گھیل ڳن ۔ جݙݨ جو خود شیرانی صاحب دی تحقیق مطابق قدیم مؤرخین جتھاں ملتان دا لفظ استعمال کریندن ، اُتھاں انہاں دی مراد صرف موجودہ ملتان دی حداں نی ، تاریخ دے ورقے پھرولیّے ونڄن تاں ملتان دیاں حداں اُلخیں مُلخیں تے کھنڈیاں نظر آئوسِن، حافظ محمود شیرانی کوں اَڄ دے قبضے کیتے ڳئے پنجاب کوں ݙیکھݨ دی بجائے قدیم سرائیکی وسیب کوں ݙیکھݨا چہیدا ہا ، جیندیاں حداں اَڄ دے اپر پنجاب توں وی اڳوں نکل ویندیاں ہَن البتہ حافظ محمود شیرانی دی اے گاٖلھ ٹھیک اے جو ملتانی یعنی سرائیکی زبان دے لوظاں نال اُردو زبان دا تاݨا واݨا وݨیا ڳے ، ایں طرح سرائیکی اِی اُردو دی بنیاد بݨی اے ، اساں آکھ سڳدوں جو سرائیکی اُردو دی ماء اے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
نواب زادہ نصر اللہ خان

ملکی سیاست وچ نواب زادہ نصر اللہ خان دا وݙا ناں اے۔آپ ضلع دے مشہور شہر خان ڳڑھ وچ 1918اچ پیدا تھیے۔ابتدائی تعلیم خان گڑھ کنوں حاصل کیتی۔گریجوایشن گورنمنٹ ڈگری کالج ملتان توں کیتی،آپ دا تعلق بابر پٹھان فیملی نال اے۔نواب مظفر خان وݙے شاعر ہن،انہاں دی شاعری وچ کلاسیکیت عصری شعور دا رنگ نظر امدے۔نواب مظفر خان جنہاں نے ضلع دی بنیاد رکھی آپ دے والد دے خاندان موجودہ خان گڑھ آباد کیتا ہا کیونجو خان گڑھ ،شاہ گڑھ،غضنفر گڑھ تے مظفر گڑھ ملتان دی ریاست دے زیر انتظام مضبوط تے اہم تصور کیتے ویندے  ہن،اتھاں کے حفاظتی قلعے وی تعمیر کیتے ڳے ہن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
نہ پنجاب تے نہ جنوبی پنجاب

سرائیکی وسیب نہ پنجاب اے تے نہ جنوبی پنجاب ۔ اے خطہ تاریخی ، جغرافیائی تے ثقافتی طور تے ہمیش توں اپݨی شناخت تے اپݨی انج سنڄاݨ رکھیندے ۔ کائنات تے سب توں وݙی تے سب توں قدیم سرائیکی سلطنت ملتان اساݙی تریخی سنڄاݨ دا سب توں وݙا حوالہ ہے ۔ جݙاں پنجاب یا پنجابی زبان وجود اچ نہ آئی ہئی اوں ویلھے ریاست ملتان تے ملتان دنیا ددے نقشے تے موجود ہئی پر اھٖ کل کجھ لوک جیندے وچ سرائیکی ماء دھرتی دے غدار سیاستدان وی شامل ہن سرائیکی خطے کوں جنوبی پنجاب آکھدن ۔ ایجھے لوکیں تے نظر رکھݨ دی لوڑھ ہے کیونجو سرائیکی ماء دھرتی سرائیکی وسیب تے ایں خطے دا ناں سرائیکستان ہے ۔سرائیکی وسیب دے غریب جیڑھے بکھ ، ݙکھ تے مصیبتیں کوں ڳل لا تے اپݨی دھرتی نال ڳانڈھا ڳنڈھی بیٹھن ۔ سرائیکی ماء دھرتی دے اصل وارث اِن ۔ او جاگیردار یا سرمایہ دار جیڑھے سرائیکی دھرتی دا رزق لہور یا پیرس وچ اپݨے محلات بݨواوݨ تے خرج کریندن ۔ جنہاندے اولاداں اوں ماء دا کھیر پیتا جئیں ماء دھرتی دا رزق کھادے ۔ ایں مٹی تے ماحول اچ پرورش نی پاتی ۔ انہاندے ہتھیں تے پیرس کوں سارئیکی دھرتی دی مٹی لڳی ای نی او دھرتی دے پُتر نی بلکہ دھرتی دے پُتر او ہن جنہاندے ہتھ پیر تے بُت سرائیکی مٹی اچ بݨیا ہویا ہے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
ناصر عباس

سید ناصر عباس رضوی سید احمد حسن رضوی دے گھر ملتان اچ 13 اکتوبر 1970 ء کوں پیدا تھئے ۔ انگریزی ، اردو تے سرائیکی اچ ایم اے کیتا تے درس و تدریس دے شعبے نال منسلک تھی ڳئے ۔ نثر اچ انہاں دا وݙا ناں ہے ۔ ٻولی بھوم دی سنڄاݨ انہاں دی ہِک تصنیف ہے ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
نواز فرید خان ڈاہر

نواز فرید خان ڈاہر موضع فخر آباد اچ 2 جنوری 1965 ء اچ ڄمئے ۔ آپ دے والد دا ناں در محمد خان ݙاہر ہے ۔ ایف اے کیتا تے پرائیوٹ نوکری شروع کر گھدی ۔ 1985 ء اچ دلنور نور پوری کوں استاد بݨا تے شاعری شروع کیتی ۔ انہاں دی ہُݨ تئیں کوئی کتاب سامݨے نی آئی ۔ آپ سوہݨی آواز دے مالک وی ہِن ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
ناظم اقبال ناظم

ناظم حسین ناظم جوئیہ میٹرک تئیں تعلیم حاصل کیتی ۔ مدرس دے شعبے نال وابستہ ہِن ۔ 1995 ء توں شاعری شروع کیتی تے تھل دے واسی انہاں دی ہِک کتاب ہے ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
نوبل انعام اساں وی گھن سڳدوں

اساں اپݨے اکھیں دے سامھے جو وی ترقی ݙیکھدے ٻیٹھوں ، اے ساری ترقی علم تے سائنس دے ذریعے حاصل تھئی اے ۔ چھومنتر تے اکھ مندر نال اے سب کجھ نی تھی سڳیا۔ وسیب کوں علم تے سائنس توں پرے رکھݨ سانگے کجھ لوکیں اڄ وی جہالت دیاں ہٹیاںکھولیاں ہوئین۔ الف کوں کلی آکھݨ آلے عامل بݨ تے عملیات دے ناں تے آپ کوں آپ پروفیسر لکھدن ۔ جنہائیں کوں اپݨے لیکھ تے نصیب دا پتہ کائنی او طوطا فال دے ذریعے قسمت دے حال ٻیٹھے ݙسیندن ۔ ڈھیر سارے لوک درباراں مَلی ٻیٹھن، ڈبہ پیر بݨیئے ٻیٹھن۔ انہائیں ظالمیں توں بچو ، مکری مُلاں ، ٹھڳو پیر تے ظلمی جاگیردار‘ اے ظالم اساݙیاں نسلاں کھا ڳن۔ انہائیں توں بچ تے علم تے ہنر آلے پاسے آوݨ دی ضرورت اے ۔ یورپ ہک ہزار سال توں علم آلے پاسے ہے اساں اڄ وی جہالت دے اندھے کھو ءِ چ ݙیݙر بݨئے کھڑوں ۔ میݙے وطن دے نینگرو اکھ پٹو ، اُشاک تے سیاݨے تھیوو۔ 

میݙی ڳالھ درگھی تھی ڳئی اے ۔ میں اصل ءِ چ نوبل انعام دی ڳالھ کرݨ چہنداں تے اے آکھݨ چہنداں جو نوبل انعام اساں وی تاں گھن سڳدوں ۔جیرھے لوک گھندے کھڑن انہائیں کوں سرخاب دے پَر تاں نی لڳئے ہوئیے۔ ہاں اے ڳالھ ضرور اے جو او پڑھدن ، محنت کریندن تے ول مقام پیندن ۔ سب توں پہلے اسیکوں پتہ ہووݨا چہیدے جو نوبل انعام ہے کیا ؟ نوبل انعام دا قصہ ایویں ہے جو سویڈن دا ہک شخص ہا اوندا ناں ’’ Alfared ‘‘ ہا ۔ سرائیکی وچ اساں ایں کوں ’’ الفرید ‘‘ وی پڑھ سڳدوں ۔ الفریڈ پڑھیا لکھی تے سیاݨا بندہ ہا ۔سائنس دے شعبے ءِ چ کمال حاصل کیتا تے ’’ ڈائنا مائٹ ‘‘ دا موجد بݨیا۔ اونکوں سائنس تے علم نال عشق ہا۔ پا پیسہ تے دھن دولت ڈھڳ ہئی۔ اپݨی حیاتی ءِ چ سائنسی علم دے ودھارے سانگے ڈھیر کم کیتاتے وݙا کم اے کیتا جو مرݨ توں پہلے ساری جائیداد ( منقولہ تے غیر منقولہ ) علم تے سائنس دی ترقی سانگے وقف کر ݙتُس تے وصیت کیتُس جو ہر سال سائنس سانگے کم کرݨ آلئیں کوں نوبل انعام ݙتا ونڄے۔ لہٰذا 1895ء ءِ چ نوبل پرائز دا اجراء تھیا ۔ ایں ویلھے تئیں کیمیا، فزکس  ، میڈیکل، ادب دے شبعیاں ءِ چ کم کرݨ آلے سینکڑاں لوکیں کوں نوبل انعام ملئے پر ماسوا چند ہک سارے دے سارے یورپ دے لوک اِن ۔ وجہ اے ہے جو او لوک پڑھدن ۔ یورپ ءِ چ ہک ہزار سال پہلے یونیورسٹیاں بݨ ڳیاں ہن۔ سرائیکی وسیب ءِ چ اڄ کائنی ، جیکر چند ہک ہِن وی سہی تاں سارے سفارشی تے نالائق لوک کٹھے تھئے پِن ۔ یونیورسٹی دے استاد پڑھاوݨ کیا آؤسن جو انہائیں کوں آپ کجھ امدا ویندا کائنی ۔ یونیورسٹیں ءِ چ صرف گپاں مارݨ ، چہوں پیوݨ تے چھوہرچھوہریں نال دل پشوری کرݨ امدن۔ انہائیں ءِ چ چند ہک قابل ہن وی سہی تاں او وی جیویں خربوزہ خربوزے کوں ݙیکھ تے رنگ وٹیندے ، انہائیں دا حال ایہو ہے۔ یونیورسٹیں ءِ چ فیس دے ناں تے ڈگریاں وِکدین۔ میݙے سرائیکی وسیب دے ٻالو! انہائیں دے خلاف بغاوت کرو ۔ پڑھو ، پڑھو تے بس پڑھو ۔ خدا دے ناں تے تحقیق تے ریسرچ آلے پاسے آؤ جو نوبل انعام تہاݙا وی ہے۔

2013ء دے نوبل انعام یافتگان وچ ایلس منرو ( ادب ) ، میڈیکل وچ جیمز روتھ مین ( امریکا ) ، رینڈی شیلمین ( امریکا ) ، تھامس سوئد ہاف ( جرمنی ) ، کیمیا وچ اریح وارشل ، مائیکل لیوٹ کارپلس ( امریکا ) ، طبیعات وچ پیڑ ڈبلیوبگز ( برطانیہ ) ، فرانکو اینکلرٹ ( بیلجیم ) ، معاشیات ءِ چ یوجین فارما ، لارس پیڑہینسن، رابرٹ شلر( امریکا ) تے امن وچ آرگنائزیشن فار دی پروبیبیشن آف کیمیکل ویپنز دے ناں شامل ءِ ن ۔میݙا ہاں ٹھر پوسے جݙاں سرائیکی وسیب دے کہیں پُنل ، سانول ،بھورل ، بلاول ،مٹھل یا بختیاور، سیاݨی، وادُھل ، جمل ، اللہ جیوائی تے اللہ وسائی دا ناں نوبل انعام دی تندیر ءِ چ آؤسے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
وسیب نال محبت سکھاؤں

وسیب دے اہل قلم تے بھاری ذمہ واری ہے جو او قوم کوں خطریں توں آگاہ کرن ۔ لوکیں کوں اپݨی دھرتی ،اپݨی مٹی تے اپݨے وسیب نال محبت کراوݨ سِکھاون ۔ سیاستدانیں کوں جیرھی ڳالھ اڄ وی سمجھ نی آمدی خواجہ غلام فرید سئیںؒ سوا سو ، ݙڈھ سو سال پہلے آکھیا ہئی جو ’’ اپݨی دھرتی آپ وسا توں ، پٹ انگریزی تھاݨے ‘‘ ۔ خواجہ فرید اوں ویلھے وی ماء دھرتی نال محبت دا درس ݙیندے ہوئیں روہی دے ٹٻیں کوں کوہ طور نال تشبیہ ݙتی ہئی ، روہی دے کرڑ کنڈیاں کوں شمشاد تے صنوبر آکھیا ہئی ۔  اڄ اساں ولا انہاں چیزیں کوں یاد کروں ، خواجہ فرید سئیں دے فرمان مطابق ہِک ہِک وستی ، ہِک ہِک ڳوٹھ تے ہِک ہِک شہر ونڄ تے وسیب سانگے ہِک مُٹھ تھیوݨ تے وسیب نال محبت کرݨ دے سنہیئے پُڄاؤں تے ہر جاہ تے خواجہ فرید سئیں دی اے ڳالھ پُڄاؤں جو آئے سرائیکی ! توں عظیم ایں ، نماݨاں پن چھوڑ ، اپݨے سِر کوں اُچا چا توں کہیں دا ٻیٹھا ٻلہایا کائنی ، تیݙی اپݨی دھرتی اے ، اپݨا خطہ اے ، اپݨا وسیب اے توں ہزاراں سالیں دی تہذیب دا وارث ایں ، اپݨے آپ کوں سنڄاݨ ۔ خواجہ سئیںفرمائے ’’ فاش فرید اے وعظ سݨا توں ، عالم جاہل شاہ گدا کوں ، جو کوئی چاہے فکر فنا کوں ، اپݨے آپ کوں ڳولے ‘‘ ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
ودیا پرکاش سرور تونسوی

تقسیم توں پہلے ملتان توں ’’ شانِ ہند ‘‘ دے ناں توں ہک رسالہ جاری کیتا، ایہ سلسلہ بھارت ونڄݨ دے بعد وی جاری رکھیا، او کہیں لڳی لپٹی دے بغیر سچ کوں سادگی نال بیان کرݨ دے ہنر توں آشنا ہن ، دیوان سنگھ مفتون دے پرچے ریاست اچ باقاعدگی نال کالم لکھیندے ہن، بھارت دے صحافتی حلقیاں اچ قدر دی نگاہ نال ݙٹھے ویندے ہن ، دہلی اچ قیام کیتا۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
نواب احمد خان کھرل دی بغاوت

کمالیہ دے کھرلاں دی اکثریت برطانوی فوج دی معاون اَتے مدد گار ثابت تھئی پر صرف ہک اللہ دا نیک بندہ نواب احمد خان کھرل میدان وچ نکلیا جئیں نے قلت اَتے کثرت دی پرواہ نہ کریندیں ہوئے راوی ، چناب دے دوآبہ وچ علم بغاوت بلند کیتا ۔ اوں وہݨی وال ، کاٹھیے ، بگیلے ، بنبابے ، جوئیے، سیال اَتے وٹو قبائل دے بندیاں کوں ایں مقصد کیتے سَݙیا چنانچہ ترائے ہزار دے نیڑے مجاہدین نے اوندی قیادت وچ لڑݨ اَتے مرݨ دی قسم چاتی ۔ نواب احمد خان نے ہک قسم دی متوازی حکومت قائم کیتی ایں دے رفقاء وچ دلیل فتیانہ ، مراد فتیانہ ملک سردار خان ، ولید داد خان ، پیر نادر شاہ ، مردانہ بلوچ ، لال خان کاٹھیا، موکھا وہنی وال پیش پیش ہن ۔ نواب احمد خان انگریزاں نال عدم تعاون دی تحریک شروع کر ݙتی ، سرکاری افسران کوں لگان اَتے مالیہ ادا نہ کیتا۔ حکام کوں دیہاتاں وچ قیام دیاں سہولتاں نہ ݙیوݨ اَتے انگریزی ڈاک دیاں چوکیاں کوں لُٹݨ اَتے افسراں کوں تنگ کر تے اپݨے علاقیاں وچوں کڈھݨ لڳے ۔ چنانچہ احمد خان دی اے تحریک کامیاب رہی اَتے رچنا دوآب دا وسیع علاقہ انگریز افسراں توں خالی تھی ڳیا کیونجو ہالی افسران دااثر و رسوخ پوری طرح پیدا نہ تھیندا پیا ہا عام لوکاں دیاں ہمدردیاں وی احمد خان دے نال ہن ۔ اے صورتحال برطانوی حکمراناں کیتے تشویشناک ہئی انہاں گوگیرہ چھائوݨی وچ مزید مسلح فوج جمع کر گھدی اَتے ایندا انچارج مسٹر برکے کوں مقرر کیتا اے شخص انتہائی ضدی ، بد زبان ، تیز گفتار ہا۔ اوں نے فوجی قوت دی بناء تے مجاہدین دے خفیہ ٹکاݨے تلاش کیتے اَتے ناکہ بندی کر تے ٻہوں لوکاں کوں گرفتار کیتا۔

انہاں دی گرفتاری نال عوام دے جذبات بھڑک اُٹھیے ، او مسلح تھی تے احمد خان دی قیادت وچ گوگیرہ دے قید خانے تے حملہ آور تھئے۔ نواب احمد خان نے جیل دا دروازہ کھول ݙتا اَتے خود اندر ونڄ تے اپݨے ساتھیاں کوں رہا کرایا۔ ایں واردات دی اطلاع ݙوجھے ݙینھ ڈپٹی کمشنر جھنگ ایچ ایس ہاز کوں ملی۔ اوں جیل دے مسلمان سپرنٹنڈنٹ کوں طلب کیتا، اوں نے جواب وچ آکھیا جو نواب احمد خان ایں علاقے دا بے تاج بادشاہ ہے۔ ہزاراں دی معیت وچ او جیل آیا، میݙے کول مدافعت اَتے مزاحمت دی قوت نہ ہئی لہٰذا میں احمد خان کوں نہ روک سڳیا۔ ڈپٹی کمشنر نے اوں کوں معطل کر ݙتا اَتے اوندی جاہ تے سکھ افسر جیل کوں لا ݙتا۔ جئیں نے باقی قیدیاں تے سختی شروع کر ݙتی ۔ انہاں قیدیاں وچ مراد فتیانہ دا ماماں دلاور وی ہا جئیں قیدیاں کوں اُکسایا اَتے جیل دا نظام درہم برہم کر ݙتا۔ سکھ افسر ایں بغاوت کوں نہ روک سڳیا،  اوں نے جیل دا نظام مسٹر برکلے دے حوالے کر ݙتا ۔ برکلے نے قیدیوں تے فائرنگ کرائی جئیں دی وجہ توں کافی قیدی زخمی اَتے ہلاک تھئے۔ حالات سنگین تھی چکیے ہن پر مجاہدین ہمت کر تے جیل تئیں پڄیے اَتے اپݨے ساتھیاں دیاں لاشیاںحاصل کیتیاں۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
نویں دیرے دی بنیاد

1823ء اچ تاریخ دے بدترین سیلاب پراݨے دیرہ اسماعیل خان کوں صفحہ ہستی توں مٹا ݙتا۔ نواب آف دیرہ اسماعیل خان نواب احمد خان پراݨے شہر کوں ݙینھ لا آلے پاسے نویں شہر دی بنیاد رکھی تے شہر دے سارے واسی ہند و مسلم رَل تے سارے شہر کوں ولا وساوݨ لڳ پے وݙے وݙے انجینئر سݙیے ڳے نواب احمد سدوزئی آکھیا جو دیرے کوں ہندوستان دا سوہݨا شہر بݨا ݙیساں پر اڄاں دیرہ بݨدا ودا ہا جو نواب احمد خان 1825ء اچ فوت تھی ڳے نواب دی  وفات دے بعد اوندا پُتر شیر محمد خ ان سدوزئی تخت تے ٻیٹھا دیرے دے لوگیں چند سال دے عرصے وچ دیرے کوں سوہݨا شہر بݨا ݙتا ۔ جو1836ء دے وچ بد بخت رنجیت سنگھ دا بے حیابھنڑیجا نونہال سنگھ دیرے تے ابڑ غُت چڑھائی کرݙتی تے ہک واری ولا  دیرے کوں برباد کر تے رکھ ݙتا۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
وسیب اچ ٹیلی ویژن

کہیں وی علاقے دی سماجی ، ثقافتی تے کاروباری حیثیت کوں اُچا کرݨ واسطے ٹیلیویژن تے ریڈیو دا کردار اہم ہوندے ۔ سرائیکی وسیب اچ سرکاری سطح تے پی ٹی وی ملتان بݨایا ڳے ، پر اتھاں فنڈز تھوڑن، سٹاف دی کمی اے تے پی ٹی وی دا اے سنٹر پی ٹی وی ملتان سنٹر او کم نی پیا کر سڳداجیڑھے جو ٻئے سنٹراں کوں سہولتاں حاصل اِن۔ پی ٹی وی ملتان دی بے نصیبی اے ہے جو اڄݨ تک اینکوں کیبل نیٹ ورک تے نی گھن آیا ڳیا ، جیندی وجہ توں خود پی ٹی وی ملتان اپݨے احاطے دے وچ اپݨے پروگرام نی ݙیکھ سڳدا ۔ سرائیکی وسیب دے وچ ٹیلی ویژن بوسٹر اِن جنہاں اچوں شجاع آباد بوسٹر ،جمال دین والی ، جمن شاہ وغیرہ دے ناں قابلِ ذکر اِن ۔ ایں دے نال نال پرائیوٹ چینل اساں ݙیکھوں تاں وسیب ہے پر او وݙے چینلیں دا مقابلہ نی کر سڳدا۔ اوندے وی ڈھیر سارے مسئلے ہِن ۔ روہی شروع کیتا ڳیا تاں سرائیکی اچ ہا پر بعد اچ بند کر ݙتا ڳیا ، ہُݨ ول جیں ویلھے شروع تھئے تاں اردو اچ ہے ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
وسیب ٹی وی چینل

سندھی زبان دے ٻہوں چینل ہِن پر سرائیکی دے چینل کائنی، ہک چینل روہی ہا ، اونکوں اوندے مالکاں ویچ ݙتے او اُردو تھی ڳے ، ہک چینل کوک دے ناں تے ہا او بند تھی ڳے تے ہک چینل وسیب ہے ۔ اوندے وچ ایم ڈی گل دے نال لائیو پروگرام اِچ وسیب دے مسئلے بیان تھیندن تے وسیب دا مقدمہ طاقت نال پیش تھیندے ۔ عارف ملغاݨی ادبی ثقافتی پروگرام پیش کریندن ، ہندوستان وشچوں ہک چینل بہاول پور دے ناں تے شروع تھئے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
وادی ہاکڑہ

دنیا دی ساریاں قدیم تہذیباں دریاواں نال منسوب ہن، تے زیادہ تر دریاواں دی وادیاں کوں ای اعلیٰ انسانی تمدن دے گہوارا ہووݨ دا شرف حاصل تھیا۔ کیونجو قدیم زمانے اچ دریا صرف انسانی استعمال تے زرعی مقاصد کیتے ای پاݨی مہیا نہ کریندے ہن بلکہ او کشتیاں دے ذریعہ آمد و رفت دا بہترین وسیلہ وی ہن۔ ایں سانگے زراعت دے علاوہ تجارت تے صنعت و حرفت دا انحصار وی دریاواں اچ ای ہا۔ ایہا وجہ ہے جو دنیا دے وݙے وݙے قدیم شہر دریاواں دے کنارے ملدے ہن۔

وادی ہاکڑہ موجودہ بہاولپور ڈویژن دے علاقہ تے مشتمل ہے، ولر توں ریتی تئیں سُکا دریائے ہاکڑہ دی وادی پوادھی اُبھے توں پِچھادھی لمے دے پاسے ترائے سو میل لمبی ہے تے ایں دی چوڑائی قریباً پنجاہ میل ہے ۔ دریائے سندھ دا ایہ عظیم معاون دریا جیڑھا اپݨے منبع توں پٹیالہ تئیں دریائے سرسوتی ، بیکانیر تئیں دریائے گھاگھرا تے فورٹ عباس توں صادق آباد تئیں دریائے ہاکڑہ دے ناں توں موسوم ہے۔ جݙاں واہندا ہا تاں ایں دی بھِک تے سینکڑاں بھرے پرے شہر تے انسانی وستیاں ہن ۔ صنعتی تے تجارتی مراکز دفاعی قلعے تے دریائے بندرگاہیں ہن ، انہاں دا علیٰ تمدن تے طرز بود باش ہئی۔ ول ایویں تھیا جو جغرافیائی تبدیلیاں دے نتیجے اچ دریا سُک ڳیا۔ شہر برباد تے وستیاں ویران تھی ڳیاں۔ دریا کیا مِٹا ہک پورا تمدن مِٹ ڳیا تے انسانی وستیاں تے صحرائے چولستان دی زرد ریت اپݨے پنجے گاڑ ݙتے۔ 

وادی ہاکڑہ اچ انسانی آبادی دی تاریخ شاندار وی ہے تے عبرت انگیز وی ۔ زمانہ ما قبل از تاریخ تے پتھر دے زمانہ توں گھن تے موجودہ سائنسی دور تئیں ایں وادی ا چ شہر دے وسݨ تے اُڄڑݨ تے تمدن تے ثقافت دے بݨݨ تے مٹݨ دی مسلسل داستان ہے۔ دریاواں تے انساناں دی کہاݨی ہے۔ جنہاں ہک ݙوجھے تے ول ول غلبہ پاتا ۔ مختلف مذاہب تے قوماں دی روئداد ہے جنہاں کوں ایں علاقے اچ عروج حاصل ریہا تے انہاں منزلاں تے رستیاں دا بیان ہے۔ ایں وادی دے انساناں کوں جتھوں جتھوں لنگھݨا پیا ایں وسیع علاقے اچ انسانی جدوجہد دی ساری تاریخ بہرحال قدیمی وادی ہاکڑہ دی تاریخ ہے۔ 

ایہا او تاریخ ہے جیں دے پاݨیاں دی روانی تے وادی دی شادابی کیتے مقدس ویداں اچ دعائیں موجود ہن۔ تے ایہا او افسانوی دریاہے جیں دے بارے اچ دیو مالائی کہانیاں قدیم کتاباں دی زینت ہن ایہ معدوم دریا ہُݨ تئیں جغرافیہ داناں ، مورخین تے ماہرین آثار قدیمہ دے تحقیقی مباحث دا موضوع ہے۔ ایں دی وادی دی مدفون آبادیاں دی باقیات اثریاتی تحقیقات دا مواد فراہم کریندی پئی ہے ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
وسیب دے ڈویژن ،اضلاع تے تحصیلاں

سرائیکستان چار ڈویژناں دیرہ غازی خان ،بہاولپور ، ملتان ، دیرہ اسماعیل خان تے مشتمل ہے ۔ ایندے نال نال سرگودھا ڈویژن دے کجھ علاقے وی ایں وچ امدن ۔ ایندے نال نال  تحصیلیں دی ڳالھ کروں تاں دیرہ غازی خان ،تونسہ شریف، کوٹ چھٹہ ، راجن پور روجھان ، جام پور، مظفر گڑھ علی پور، کوٹ ادو، خان گڑھ ، جتوئی ، لیہ ، چوبارہ ، کروڑ لعل عیسن ، دیرہ اسماعیل خان ، پہاڑ پور، کلاچی ،ٹانک ، ملتان ، شجاع آباد ، دنیا پور ، ساہیوال چیچہ وطنی ، پاکپتن ، عارف والا، خانیوال کبیر والا، میاں چنوں ،وہاڑی ، میلسی ، بورے والا، لودھراں ، کہروڑ پکا ،جلال پور پیر والا، سرگودھا ،شاہ پور صدر، بھلوال ، خوشاب ، نور پور تھل ، میانوالی ، عیسیٰ خیل ، بھکر، کلور کوٹ، منکیرہ ، بہاولپور ، یزمان منڈی ،حاصل پور، رحیم یارخان، خانپور، لیاقت پور، صادق آباد ، چشتیاں ،بہاولنگر ، فورٹ عباس، ہارون آباد، منچن آباد شامل ہِن ۔ ایویں اگر ضلعیں دی ڳالھ کروں تاں سرائیکستان اچ رحیم یارخان، بہاولپور، راجن پور، بہاولنگر، وہاڑی، لودھراں ،ملتان ، مظفر گڑھ ، دیرہ غازی خان، پاکپتن ، ساہیوال ،خانیوال ،اوکاڑہ، ٹوبہ ٹیک سنگھ ، جھنگ ، لیہ ، چنیوٹ، سرگودھا، خوشاب، میانوالی ،بھکر، دیرہ اسماعیل خان ،ٹانک دے ضلعے امدن ۔ ایندے علاوہ سندھ تے بلوچستان دے ٻہوں ضلعیاں دی مقامی زبان سرائیکی ہے ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
واحد بخش ربانی

(1995-1911ئ) صوفی بزرگ، عالم دین ، مصنف تے مترجم ہن۔ سیدمحمد ذوقی شاہ دے خلیفہ ثانی ۔ آپ موضع واحد بخش سیال (تحصیل اللہ آباد ریاست بہاولپور ) اچ پیدا تھئے۔ آپ نے بی اے دی ڈگری امتیازی حیثیت نال حاصل کیتی۔ نواب بہاولپور نے آپ دی نمایاں قابلیت کوں سرہیندے ہوئیں آپ کوں اپݨے زیر کفالت گھن گھٖدا تے ایں طرح آپ ڈیرہ دون ملٹری اکیڈمی توں کمیشن حاصل کرݨ اچ کامیاب تھی ڳئے۔ 1933ء اچ آپ افواج بہاولپور اچ بطور لفٹنٹ تعینات تھئے۔ ݙوجھی جنگ عظیم اچ آپ کوں ملایا دے محاذ تے بھیج ݙتا ڳیا۔کئی کتاباں لکھین۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
وسیب دی عورت

عورت دے بغیر اے جہان مکمل کائنی ۔ عورت کوں ادب دے میدان اچ نال رلاوݨا پوسے ۔ عورت ٻہوں وݙی تخلیق کار ہوندی اے ۔ انسانی تخلیق اوندے وجود نال ہے تاں ول او ادب کیوں نی تخلیق کر سڳدی ۔ عورتاں سہرے لکھدین ، او سہرے ادب عالیہ دا حصہ ہِن ۔ انہاں سہریں دے وچ اساں آپ کھڑے ہوندوں ، اساݙا وسیب کھڑا ہوندے ، اساݙی زبان تے ثقافت کھڑی ہوندی اے ۔او سہرے کیا ہوندن در اصل او دعائیں ہوندن ۔ اساکوں وی عورت کوں برابر رتبہ ݙیوݨا پوسے ۔ سرائیکی قلم قبیلے دے لوک تریمتیں دی مدد کرن تے انہاں کوں ادب دے میدان اچ گھن آون ۔ جے اساں ایویں نہ کر سڳیوسے تاں ول وانجھے رہ ویسوں ۔ ہِک ہتھ نال تاڑی نی وڄدی ۔ ہِک ہِک اے ݙو یارھاں ہِن ۔ مرد تے عورت کوں رَلے رل تے نہ صرف ادبی محاذ بلکہ وسیب دے حق حقوق دے محاذ تے وی رلے رل تے جنگ لڑنی پوسے۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
وسیب دے دریا تے ڈیم

سرائیکی وسیب بنیادی طور تے دریاویں دی دھرتی تے سرزمین اے ، اینکوں ست دریاویں دی سرزمین وی آکھیا ویندے ۔ سرائیکی وسیب دا اہم دریا ستلج ، سندھ طاس معاہدے دے تحت بھارت کوں ویچ ݙتا ڳیا ، جیندے نتیجے اچ ستلج دی پیج دے سرائیکی علاقے غیر آباد تے روہی وانگے صحرا وچ تبدیل تھیوݨ دا خطرہ پید اتھی ڳئے ۔ سرائیکی وسیب دی ہر قابل کاشت زمین کوں پاݨی ملݨا چہیدے پر اتھاں زیر کاشت رقبے کوں وی بمشکل 50 فیصد پاݨی ملدے ۔ سرائیکی وسیب وچ مزید ڈیمز ، نہراں تے دریاویں ، بیراجز تے پُلاں بݨاوݨ دی لوڑھ ہے ۔سرائیکی وسیب اچ جناح بیراج ، تونسہ بیراج ، چشمہ بیراج ، ہیڈ پنجند، ہیڈ اسلام ، ہیڈ اسلام تریموں تے سدھنائی ہیڈ ورکس بݨائے ڳئے ہِن ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
وادی سون سیکسر

کوہستان نمک دا جیڑھا سلسلہ کھیوڑہ ضلع جہلم توں شروع تھی تے کالا باغ ڈیم تک ویندے ، اوندے دامن اچ کئی سوہݨیاں وادیاں ہن۔ انہاں وادیاں اچ سون سیکسر دی وادی سب توں سوہݨی ہے۔ سیکسر کوہستان نمک دی سب توں وݙی چوٹی ہے ۔ سطح سمندر توں 5010فٹ دی اُچائی تے واقع ہے۔ اے وادی ضلع خوشاب دے شمالی کونے اچ واقع ہے۔ وادی دی لمبائی تقریباً35میل ، چوڑائی نو میل تے کل رقبہ تقریباً300مربع میل ہے۔ پوری وادی اچ ہکو ای نسل اعوان لوگ آباد ہن جیڑھے حضرت علیؓ دے صاحبزادے امام حنیف دی اولاد ہن۔ 

اتھاں شہتوت ، انجیر، خومانی، آلو بخارا، پستہ تے ہیں قسم دے ݙوجھے پھلاں دی اعلیٰ قسماں پیدا تھیندیاں ہن۔ اتھاں دے جنگلات اچ بھابھڑا گھاہ ٻہوں پیدا تھیندی ہے جیڑھی کاغذ سازی اچ کم آندی ہے۔ وادی دے پہاڑ معدنی دولت توں مالا مال ہن ۔ لوکاں دے صرف ݙو پیشے ہن یا تاں کاشتکاری کریندن یا ول فوجی ملازمت۔ ایں وادی اچ پیدا تھیوݨ آلیاں لوکاں نے اپݨا ناں اُچا کیتا تے وادی سون سیکسر دا وی۔ انہاں اچ زیادہ مشہور  اے ہن ۔ احمد ندیم قاسمی۔ عبدالقاد ر آزاد۔ پروفیسر ظہور احمد۔ میجر جنرل شفیق احمد۔ بریگیڈیر عزیز احمد۔ بریگیڈئیر اکبر خان اعوان ۔ سینٹ دے رکن محمد حیات خان اعواݨ وغیرہ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
وݙے لوکیں دی وستی ، دین پور شریف

خانپور دے نیڑے اچ دین پور شریف دی وستی علم و عرفان، تصوف تے روحانیت تے اسلامی تحریکاں دے مرکز دی حیثیت نال سابق ریاست بہاولپور اچ نمایاں مقام دی حامل رہی ہے۔ تقریباً ہک صدی پہلے موجود دین پور دی جاہ گھاٹا جنگل ہا، خلیفہ غلام محمد ؒ اپݨے مرشد حضرت سلطان العارفینؒ توں خرقہ خلافت حاصل کرݨ دے بعد ایں جاہ سکونت اختیار کیتی تے تھوڑے ای عرصے اچ ایہ ویران جاہ ہک آباد وستی دی شکل اختیار کر ڳئی، ایں وستی اچ خلیفہ صاحب ہک مسیت بݨوائی ، جیں اچ ہر ویلھے فقراء دی جماعت ذکر واذکار اچ مشغول راہندی ہئی۔حضرت صاحب دی وفات دے بعد رشد و ہدایت دا سلسلہ آپ دے فرزند ارجمند مولانا عبدالہادی ؒ جاری رکھیا تے ایں ویلھے حضرت دے فرزند مولانا سراج احمد ایہ سلسلہ جاری رکھیا ہویا ہے۔ دین پور شریف تحریک ریشمی رومال ، تحریک خلاف تے تحریک ختم نبوت دا اہم مرکز ہا۔ ہندوستان بھر دے علمائے کرام دین پور اچ آوݨ اپݨی سعادت سمجھدے ہن۔، حضرت مولانا عبیدا للہ سندھی ، مولانا تاج محمد، حضرت خلیفہ غلام محمد، حضرت مولانا عبدالہادی تے ٻئے اکابرین دے مزارات اتھائیں انتہائی سادہ مقبریاں اچ ہن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
وسیب دی زبان دا ناں

’’سرائی‘‘ وسیب دا ہک قدیم تے پراݨاں لفظ اے جیندا مطلب ہے معزز تے سردار،اے لوظ وسیب ءِ چ صدیں توں الایا ویندے ،احترام دے طور تے اے لوظ کجھ لوکیں دے ناں دا حصہ بݨدا رہ ڳے جیویں حکیم الٰہی بخش سرائی آف لیہ اتے احترام دے طور تے اے لوظ کجھ قبلییں دا حصہ وی بݨدا رہ ڳے جیویں خان پور ءِ چ ہک ٻہوں وݙا قبیلہ کورائی ہے پر احترام دے طور تے اس سارا قبیلہ سرائی اکھویندے ۔ایں قبیلے دے وݙے آݙت خاں سرائی ٻہوں وݙے آدمی ہن ،عبدالرحیم خاں سرائی خان پور دے ٻہوں وݙے زمیندار تے سیاستدان ہن ، سردارمرید خان سرائی یونین کونسل کوٹلہ ماہی دے ہمیش توں ناظم تے چیئر مین بݨدن ۔سرائی دے ناں تے ٻہوں ساریاں آبادیاں تے وستیاں وی ہن جیویں جو دھریجہ نگر دے نال آلی دھریجییں دی وستی دا ناں ’’سرائی دا کھوہ ‘‘ ہے ۔ سرائی لوظ توں سرائیکی بمعنی سردار  معزز تے وݙے لوکیں دی زبان ۔اے ہک وجہ تسمیہ ہے جو کہ خطے دی خوشحالی دی وجہ توں سامھے آیا ، کیوں جو سرائیکی خطے کوں ایندے دریاویں دی وجہ توں ’’ سیت سندھو‘‘ یعنی ست دریاویں دی سر زمین آکھیا ڳیا تے سیت سندھو ءِ چ رہݨ آلے لوکیں کوں سرائی آکھیا ڳیا جو کہ بعد ءِ چ سرائیکی ءِ چ بدل ڳیا ۔ سردار یا معزز دراصل اتھاں رہݨ آلے صرف او نی جو سرائی اکھویندن بلکہ سارے لوک ہن ، سرائی توں سرائیکی وی تے سکنی حوالے نال سرائیکستان وی ہے ۔ ایں خطے کوں سرائیکی دیس ، سرائیکی ݙیس تے سرائیکی دیش وی آکھیا ڳے ۔ دیس ݙیش تے دیش ، ہکو لوظ اے ، بعض علاقیں ‘‘دیس ‘‘ بعضءِ چ’’ ݙیس ‘‘ تے بعض ءِ چ ’’دیش‘‘ الایا ویندے ۔ جیویںملتان بہاولپور دال تے دیرہ اسماعیل خان ءِ چ ’’ݙال ‘‘ الایا ویندے اے تھولے تھولے فرق دنیا دے سارے زبانیں ءِ چ ہوندن ۔اساݙے خطے کوں سرائیکی وسیب وی آکھیا ویندے ، اے ناں وی ݙاڈھا من بھاوݨا ہے ، میݙی ہک کتاب دا ناں ’’سرائیکی وسیب ‘‘ ہے ، ایں ناں تے میں روزنامہ خبریں وچ پندھراں سال توں زائد عرصہ کالم وی لکھیے ،جݙان میݙی کتاب ایں ناں نال آئی تاں معروف ریسرچ سکالر خواجہ طاہر محمود کوریجہ سئیں آکھیا جو دھریجہ صاحب ! تیݙی بخشش سانگے لفظ ’’سرائیکی وسیب ‘‘ ہی کافی ہے ،جو اپݨے خطے کوں ریاستی بہاولپور ی یاملتانی اکھواوݨ نکی ڳالھ ہئی ہݨ صادق آباد توں ڈی آئی خان تک اساں اپݨے علاقے کوں اپݨا وسیب آکھ سڳدوں ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
وسیب دا یونان تونسہ شریف

تونسہ شریف ضلع ڈیرہ غازی خان دی ہک تحصیل تے مشہور قصبہ ہے ۔ ڈیرہ غازی خان توں تریہہ میل دے فاصلے تے دریائے سندھ دے کنارے، کوہ سلیمان دے دامن اچ واقع ہے۔ اتھاں ممتاز صوفی بزرگ خواجہ محمد سلیمان تے خواجہ محمود دے مزارات ہن۔ کجھ میل دے فاصلے تے قیصرانی دے علاقے اچ روڈو دے مقام توں قدرتی گیس دا وݙا ذخیرہ دریافت تھیا ہے۔ایں کوں سرائیکی وسیب دا یونان وی آکھیا ویندے ‘ اتھاں وݙے ناں آلے سرائیکی ادیب ، دانشور تے شاعر پیدا تھین ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
ہوٹل ہالی ڈے ان

ابدالی روڈ تے واقع ہوٹل ہالیڈے ان دی سوہݨی عمارت واقع ہے ۔ ایندی خوبصورتی کیتے ہلکے ہلکے بھورے رنگ گُٹکا تے رنگین شیشہ استعمال کیتا ڳیا ہے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
ہاکڑہ تمدن

ڈاکٹر مغل1974ء توں گھن تے 1977ء دے موسم سرما تک چار واری چولستان دا سروے کیتا ۔ انہاں اُتھاں جیڑھیاں دریافتاں کیتن ، چولستان وچ دریائے ہاکڑہ (گھاگرا)  دی وادی وچ 424جیڑھیاں جو قدیم وستیاں لبھین ، اُنہاں دے نتیجے وچ پاکستان دے پراݨے تہذیبی ارتقاء دے سلسلے وچ انقلابی نوعیت تے اہمیت دے انکشافات تھئے ہن ۔ تحقیق دے نویں زاویے سامھے آ ڳئے ہن ، ایویں لڳدے جیویں وادی سندھ دی تہذیب دراصل چولستان دی وادی ہاکڑہ وچ جنم گھدا ہا کیوں جو اتھوں ’’قبل از ہڑپائی دور‘‘(۳۰۰۰۰؍۲۵۰۰ق ۔ م) یعنی ہاکڑہ دور (۳۰۰۰ ؍۳۵۰۰ ق ۔ م) ابتدائی ہڑپہ دور (۲۵۰۰؍۳۲۰۰ق ۔ م) ’’عروج یافتہ ہڑپائی دور‘‘ (۲۰۰۰؍ق ۔ م ) تے وَل ’’متاخر ہڑپائی دور‘‘(۱۸۰۰ ق ۔ م) دی وستیاں لبھیاں ڳن ۔ چولستان وچ وادی سندھ دی ہڑپائی تہذیب دے آغاز ، ایندے ارتقاء عروج تے وَل زوال دے شواہد دے امین قدیم آثار سامھے آ ڳن ۔ ایندا مطلب اے تھیا جو ’’ہڑپائی تہذیب‘‘ اتھاں پیدا تھی تے عروج کوں پُڄی تے وَل زوال آشنا وی تھئی ۔ ڈاکٹر مغل دے الفاظ وچ ’’چولستان دے سروے توں جیڑھے نتائج سامھے آئن او انتہائی حیران کن تے معلومات افزاء ہِن ۔ چولستان توں وݙی مقدار وچ تہذیبی و تمدنی باقیات ملیاں ہن ۔ انہاں باقیات دے تفصیلی تجزیے تے توضیح دا کم باقی ہے ۔ (وادی سندھ دی) ’’ہڑپائی تہذیب‘‘ دی ابتداء عروج تے زوال تے پاکستان دے میدانیں وچ اولین انسانی وستیاں دے بارے وچ بنیادی سوال کیتے ویندے ہن ۔ ہُݨ تک چولستان توں جیڑھیاں اثری باقیات ملین اُنہاں دی روشنی وچ  بنیادی سوالاں دے سلسلے وچ بعض ضروری نتائج اَخذ کیتے ونڄ سڳدن۔

ڈاکٹر مغل چولستان وچ دریائے ہاکڑہ (گھاگرا) دی گزرگاہ دے نال نال جیرھے424جاہیں دا پتہ لاتے انہاں وچوں 363ہڑپائی تہذیب دے چار مراحل یعنی ’’قبل از ہڑپائی تمدن‘‘،’’ عروج یافتہ ہڑپائی تہذیب‘‘ تے ’’متاخرہڑپائی تہذیب‘‘ دے آئینہ دار ہن ۔ چولستان وچ اُنہاں دے ہڑپائی تہذیب دے ابتدائی دور توں وی پہلے یعنی ’’قبل از ہڑپائی دور‘‘ دی ودھانوے فیصد وستیاں دی نشاندہی کیتی اے ۔’’قبل از ہڑپائی دور‘‘ دے ایں تمدن کوں چولستان دی ’’ہاکڑہ وادی‘‘ دی نسبت نال ’’ہاکڑہ تمدن‘‘ دا علمی ناں ݙتا ڳے ۔ ایں ’’ہاکڑہ تمدن‘‘ دا تعلق چوتھی ہزاری قبل مسیح دے ݙوجھے نصف (۳۵۰۰ ق ۔ م) نال ہا تے اے جلیل پور دا ہم عصر اے۔ ہاکڑہ تمدن دے علاوہ چولستان وچ ’’کوٹ ڈیجی تمدن‘‘ یعنی ابتدائی ہڑپائی تمدن دی امین وستیاں وی ملین ۔ انہیں دی تعداد چالھی (40)اے ۔ پاکستان دے ݙوجھے علاقیاں وچ ابتدائی دور دی علم برادر وستیاں جلیل پور سرائے کھولا (پنجاب) تے کوٹ ڈیجی (سندھ) وغیرہ ہِن ۔ چالھی جاہیں کوں پاکستان وچ مِلݨ آلی (ہم عصر) وستیاں دی صف وچ رکھ تے ݙٹھا ونڄے تاں ہک ایجھے (ابتدائی ہڑپائی(ابتدائی شہری) تمدن دا پتہ لڳدے جیڑھا ہڑپہ تے موہنجودڑو جہے پراݨے شہراں دے ظہور توں پہلے وادی سندھ وچ تشکیل تھیندا پیا ہا۔ چولستان وچ جنہاں قدیم وستیاں دے عروج یافتہ ہڑپائی تہذیب دے شواہد سامھے آئن ، انہاں دی تعداد ہک سو چوہتر(174)ہے ۔ چولستان وچ ڈاکٹر مغل دے اثریاتی سروے دی ہک ٻئی انتہائی اہم خصوصیت اے ہے جو ایندے نتیجے وچ اِتھاں ’’ہڑپائی تہذیب‘‘ دے ’’دور متاخر‘‘ دے تہذیبی آثار وی ملیے ہِن ۔ ایں تمدن دی حامل پراݨیاں وستیاں دی تعداد پنجاہ (50)اے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
ہاکڑہ منہ پھیر ڳے

سرائیکی وسیب دا وݙا دریا ہاکڑہ جݙاں منہ پھیر ڳیا تاں ہاکڑہ تہذیب مِٹ ڳئی ، ہَسدے وَسدے شہر ویران تے چولستان بݨ ڳے ۔ ہاکڑہ دی ایں پراݨی گزرگاہ تے جیڑھے لوک آباد تھے او مخصوص ’’منقوش بھورے‘‘ سفالی تھاں بݨیندے ہَن ۔ اِنہاں تھانواں کوں استعمال کرݨ والے ہُݨ توں کئی ترائے ہزار سال پہلے وی موجود ہَن تے اے او دور ہا جݙاں آریہ پاکستان تے حملہ آور تھی تے اِتھاں پیر دَگھیر گھدے۔ تاں کیا اے تھاں بݨاوݨ آلے آریہ ہن ؟ او جیڑھے وی ہوون چولستان وچ اُنہاں دیاں ݙاہ(10)وستیاں دے آثار ملیے ہِن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
ہمدرد کھوسہ

اصل ناں امداد حسین ہمدرد کھوسہ قلمی ناں ہمدرد تے ابے سئیں دا ناں غلام کاظم کھوسہ ہے۔ کھوسہ برادری نال تعلق ہے۔ 1986ء کوں معموری دیرہ غازی خان اچ پیدا تھئے۔ بی اے توݨیں تعلیم حاصل کیتی تے ملازمت اختیار کر گھٖدی ۔ 1995ء کوں سئیں سعید احمد راشد دی شاگردی اچ شاعری دا آغاز کیتا۔ تصانیف اچ پن نہ بازار ملنگݨی شامل ہے۔ دیرہ غازی خان اچ رہائش پذیر ہن۔ ٻہوں چنڳے انسان ہن۔ سرائیکی ماء ٻولی تے اپݨی دھرتی نال ٻہوں پیار کریندن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
ہر چرن چاولہ

اردو ادب اچ بین الاقوامی شہرت دے حامل افسانہ نگار ہرچرن چاولہ 3 نومبر 1925ء کوں داؤد خیل میانوالی اچ پیدا تھئے ۔ جولائی 1971ء اچ بھارت توں 13 ملک گھمݨ دے ارادے توں نکلے تے اِیݙے اُوݙے دی دنیا ݙیکھݨ دے بعد ناروے اچ ٹِک ڳئے۔ ایں دوران ہندوستان تے پاکستان اچ آوݨ ونڄݨ ریہا۔ 1987 اچ آخری دفعہ پاکستان آئے۔ انہاں دی تصانیف اچ ’’البم ، درندے ، عکس آئینے کے ، چراغ کے زخم، ریت سمندر جھاگ ‘ گریباں بولتا ہے ‘‘شامل ہِن ۔ انہاں دا آکھݨ ہے جو میݙا جسم بھارت اچ ریہے یا ناروے اچ میݙا ذہن تے میݙی روح ہمیش میانوالی اچ راہندے ہن۔ میں جیڑھا کجھ لکھیا ایں اچ میݙی دھرتی دا سہاگ ضرور شامل ہے، انہاں کوں داؤد خیل دے مرونڈے مردے دم تئیں یاد ریہے جیڑھے مائی بختاں چاول بھُن تے بݨیندی ہئی تے انہاں اچ ڳڑ دے شِیرے دے نال اپݨیاں دعائیں وی شامل کرݙیندی ہئی، انہاں دی اہلیہ  وی سرائیکی دی نظم گو شاعرہ ہئی۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
ہائیکورٹ بلڈنگ

لاہور ہائیکورٹ ملتان بنچ کئی ݙہاکیاں توں کم کریندا پے۔ چھائونی دے علاقے اچ پُراݨا بہاولپور روڈ دے اختتام تے واقع ہائیکورٹ دی عمارت ملتان دے روایتی فن تعمیر دا نمونہ ہے۔ایندے علاوہ ابدالی روڈ تے پی۔ آئی ۔ اے بکنک آفس تے روزنامہ نوائے وقت دی جدید عمارات وی ملتان دی عمارات اِچ ہک سوہݨا ودھاراہن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
ہوشو شیدی

سرائیکی وسیب دے لوک ہک ویلھے ترائے چار مُکیں دے مالک ہوندے ہن ، انہاں ملکیں وچ سلطنت ملتان ، ریاست بہاولپور، ریاست دیرہ غازی خان ،ریاست خیر پور تے ہکے ویلھے سندھ دے بادشاہ مثلاً سومرے سمے سرائیکی ہَن ۔ سندھ تے قبضے کیتے نیت دے کھوٹے حملے کریندے رہ ویندے ہن تے سرائیکی ماء دھرتی دے حلالی پُتر انہاںدے نال مقابلے کریندے ہن۔ انہاں حلالی پُتریں وچوں ہک ناں ہوشو شیدی ہا۔ جݙاں حملہ آوریں سندھ تے حملہ کیتا تاں ہوشو شیدی ہکل ݙتی ’’ سر ݙیسوں ‘ سندھ نہ ݙیسوں ‘‘ ۔ اڄ ہوشو شیدی تے ایندے ایہے لفظ سندھ دی تریخ دا حصہ بݨ ڳن ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
ہندواں دے میلے

ملتان ءِ چ ہندواں دے میلے لڳدے ہِن انہاں وچ بدھلہ سنت دا میلہ ۔سورج کنڈ میلہ ۔ رام تیرتھ میلہ ۔ جوگ مایہ میلہ ۔ وساخی میلہ ۔ میلہ نار سنگھ چوداس تے ٻئے میلے وی ملتان دے نال نال سارے وسیب وچ ،گدے ہن پر سب توں وݙا میلہ پر ہلاد میلہ ہا جتھاں سارے ہندوستان ءِ چوں یاتری امدے ہن ،ملتان ہندو اں دا مقدس مقام ہا ،جیویں پنجاب حکومت گردوارے بحال کیتن ایویں پر ہلاد مدرسہ دی بحالی سانگے وی پنجاہ لکھ رکھیت ڳئے ہن نی ڄاݨے او کیݙے ڳئے ؟

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء