جھوک دیاں خدمات

ظہور احمد دھریجہ بہاء الدین زکریا یونیورسٹی دے سرائیکی شعبے واسطے پُرخلوص کوششاں کیتیاں ۔1997ء اِچ صوبائی محتسب اعلیٰ دی عدالت اِچ کیس دائر کیتا تے اَنت 2006ء دے وچ عدالت دی طرفوں شعبہ کھلواوݨ اِچ کامیاب تھی ڳئے ۔ اپݨی کتاب ’’سرائیکی شعبہ دی کہاݨی‘‘ اِچ ظہور دھریجہ لکھدن جو:

’’ سرائیکی ادارے کیویں وجود اِچ آئن؟ یونیورسٹیں اِچ سرائیکی تعلیم دا آغاز کیویں تھئے؟ سرائیکی اداریں دی تاریخ کیا ہے؟۔میں مختصر تاریخ تے ایں واسطے روشنی پیندا پیاں جو جیرھا ٻال سرائیکی اِچ ماسٹر کریندا پے اونکوں پتہ تاں ہووے جو او جتھاں پڑھدا پے اوں شعبے دی تاریخ کیا ہے؟ تے جیرھی زبان پڑھدا پے او کیویں شروع تھئی۔‘‘(9)

صوبائی محتسب دے فیصلے تے اساݙیاں مطالبیاں تے سیکرٹری تعلیم ڈاکٹر شہزاد قیصر جیرھے ملتان تے ٻئے ضلعیاں وچ ڈپٹی کمشنر رہ ڳے ہن تے اُنہاں خواجہ فرید تے پی ایچ ڈی وی کیتی ، اے مہربانی کیتی جو وزارت خزانہ کوں چھی سرائیکی لیکچررز دی سمری بھیجی جو منظور تھی ڳئی پر اساݙی بے نصیبی جو کجھ عرصہ بعد وزارت تعلیم دے منظور شدہ آسمیاں تے 60فیصد کٹ لڳ ڳیا ۔ چھی وچوں سرائیکی دیاں ݙو آسامیاں رہ ڳیاں ۔ جݙاں اخبار اِچ لیکچرر دے آسامیاں دا اشتہار آیا تاں باقی سارے شعبے دیاں آسامیاں ہن پر سرائیکی نہ ہئی ، میکوں ݙاڈھی پریشانی تھی ڳئی ، میں آکھیا ونڄوں تاں ونڄوں کیݙے ، آکھوں تاں آکھوں کینکوں ؟ جیرھے ممبر ووٹ گھن تے اسمبلیں اِچ ویندن اُنہائیں دا سارئیں کوں پتے اے جو اے موئی دھی توں ڄائن تے اُنہائیں دی آکھاݨ ایویں ہے جو ’’اُتلاپتر جُوار دا نہ کم دا نہ کار دا‘‘۔اے سچ اے جو اساݙے ارکان اسمبلی وسیب دی ڳالھ نی کیتی ۔ وسیب دا مقدمہ ایوان اسمبلی دے وچ بیان نی کیتا ۔ ٻہوں پریشان کن صورتحال اے ۔ظہور دھریجہ لکھدن جو:

سرائیکی لیکچررر دے پوسٹیں تے عدالت دے فیصلے تے عمل نہ تھیوݨ تے پریشان ہم ۔سوچ سوچ تے میں ڈاکٹر شہزاد قیصر کول ونڄݨ دا فیصلہ کیتا ، لاہور ڳیُم تاں ݙسیا ڳیا جو اُنہاندا تبادلہ تھی ڳے ۔ واپس وَل آیُم ، ہک واری وَل لہور ڳیا ودا ہم ، اخبار اِچ خبر آئی جو ایوان اقبال اِچ تصوف سیمینار اے ۔ ڈاکٹر شہزاد قیصر دا ناں وی ہا ، میں اُتھاں پُڄ ڳیُم ،ڈاکٹر صیب کوں ملیُم ، انہائیں کوں اُٻاہل ہئی ، تھولا جیہا حال حویلہ کیتم جو ایویں حال اے ، تساں سرائیکی لیکچرر دیاں آسامیاں ݙتیاں ہن ، چھی وچوں اُنہاں ݙو بچایاں تے او وی نی ݙیاں ، ڈاکٹر شہزاد قیصر صیب پنجابی اِچ مختصر جواب ݙتا ، تسی اِک واری فیر عدالت چلے جائو‘‘ اے سُݨ تے میں عدالت ونڄݨ دا فیصلہ کیتا ۔ میں ہک نویں درخواست محکمہ تعلیم پنجاب دے خلاف دائر کیتی تے موقف اختیار کیتا ۔ 

**صوبائی محتسب دی عدالت طرفوں اساݙے حق اِچ فیصلہ ہا جو:**

1۔                  سرائیکی ڈیپارٹمنٹ قائم کرو۔

2۔                بی اے ، ایف اے تے میٹرک دا نصاب بݨائو۔

3۔                کالجاں اچ ٹیچر تعینات کرو۔

’’میں لکھیا جو وزارت تعلیم چھی آسامیاں ݙتیاں ، چا ر کوں کٹ لڳ ڳے ، باقی ݙو وی نی پے ݙیندے ، میں لکھیا جو ایں فیصلے دی روشنی  اِچ اساں مطالبات کریندے اَمدوں ، ایس ای کالج بہاو لپور اِچ پرائیویٹ بی اے سرائیکی پڑھیجݨ پئے ڳی اے ، عدالت دے فیصلے دے باوجود حکومت کالجاں وچ لیکچرر تعینات نی کیتے تے نصاب وی نہ بݨایا ۔ درخواست ہے انصاف فراہم کیتا ونڄے تے عدالت دے فیصلے تے عمل کرایا ونڄے۔‘‘(10)

ظہور احمد دھریجہ ݙسیندن جو میݙی درخواست تے محکمہ تعلیم توں جواب منگ گھدا۔سچی ڳالھ اے جو سرائیکی تعلیم دے رستے دے وچ روڑے اَٹکیندی رہ ڳئی اے تے طرحاں طرحاں دیاں رکاوٹاں پیندا رہ ڳئی اے تے بہانے وی تھیندے رہ ڳن پرجنہاں لوکاں دے وچ ماء دھرتی دی محبت ہوندی او ہر طرحاں دی مشکلات دا مقابلہ کریندے تے اپݨے حق واسطے جدوجہد کریندے رہ ویندن۔ہک طرف زکریا یونیورسٹی اِچ سرائیکی شعبے دے قیام دی کوشش تھیندی پئی ہئی تے ݙوجھے پاسے کالجاں دے وچ سرائیکی تعلیم تے سرائیکی لیکچررر دے آسامیاں دی کوشش تھیندی پئی ہئی ۔ ظہور دھریجہ لکھدن :

’’ڳالھ ایویں ہے جو پنجاب یونیورسٹی اِچ پنجابی شعبہ 70دے ݙہاکے اِچ شروع تھیا ، اساں ہک عرصے توں مطالبہ کریندے اَمدے ہاسے جو جیویں پنجاب یونیورسٹی دے وچ پنجابی شعبہ قائم کیتا ڳے ایویں بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان تے اسلامیہ یونیورسٹی بہاول پور اِچ سرائیکی ڈیپارٹمنٹ قائم کیتے ونڄن۔ ہر آوݨ آلے گورنر تے اوں ویلے دے وائس چانسلر کوں درخواستاں ݙتیاں پر کوئی سُݨوائی نہ تھئی ۔ محترمہ دا دور آیا ، اساں گورنر دے نال انہاں کوں درخواست بھیڄی ، اساݙی سُݨی ڳئی ۔ محترمہ دی ہدایت تے 1989ء اِچ گورنر پنجاب جنرل ٹکا خان بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان تے اسلامیہ یونیورسٹی بہاول پور اِچ سرائیکی ڈیپارٹمنٹ قائم کرݨ دا نوٹیفکیشن جاری کر ݙتا ۔ اسلامیہ یونیورسٹی دی انتظامیہ اے عذر پیش کیتا جو اساݙے کول پڑھاوݨ آلے اُستاد کائنی تاں اوں ویلھے سئیں دلشاد کلانچوی صاحب جہے عظیم لوک میدان اِچ آئے تے آکھیا جو اساں سرائیکی پڑھیسوں تے معاوضہ وی کائنا گھنسوں ۔ اسلامیہ یونیورسٹی بہاول پور اِچ سرائیکی تعلیم شروع تھی ڳئی پر بہاء الدین زکریا یونیورسٹی سرائیکی تعلیم شروع نہ کیتی ۔ اساں خان پوروں خط پتر لکھدے رہ ڳئے پر اساݙیاں ساریاں چٹھیاں تے درخواستاں ردی دی ٹوکری اِچ ویندیاں رہ ڳیاں۔ ہک خبر چھپی جو عاشق درانی صاحب بہاء الدین زکریا یونیورسٹی دے وائس چانسلر بݨ ڳن ۔ میں مبارکباد دا خط سرائیکی اِچ لکھیا ۔ عاشق درانی صاحب سرائیکی دے وچ ہک سطر دا ولدا بھیڄا’’سئیں تہاݙا شکریہ‘‘ ۔ اساکوں خوشی تھئی جو اے سرائیکی اِن تے اساݙا کم کریسن ۔ اساں خانپوروں آیوسے ۔ عمر علی خان بلوچ نال تھئے ۔ اساں ونڄ تے ملیوسے تاں ݙٹھاجو عاشق درانی صاحب دا سِر نہ اِچ لُݙدا ہا ۔ اساں سرائیکی شعبے دی درخواست کیتی ۔ اوندا نہ نہ آلا سِر زور دا لُݙݨ پئے ڳیا تے مذاق کریندے ہوئیں عاشق درانی صاحب آکھیا جو زمانہ چندر تے پُڄ ڳے ، دنیا سائنس پڑھدی پئی اے ، تساں اپݨی سرائیکی چئی ودو۔ اساکوں ݙاڈھا ارمان لڳا ۔ اساں مایوس تھی تے واپس وَل آئے تے عدالت ونڄݨ دا فیصلہ کر گھدا۔کیونجو ایندے سوا چارہ کائنا ہا۔(11)

اسلامیہ یونیورسٹی اِچ سرائیکی شعبہ مستقل نہ تھیندا ہئی ۔آکھیا ویندے جو وسیب دے لوک پریشان ہن ، اپݨی اپݨی جاہ تے کوششاں کریندے ہن ۔ سنڈیکیٹ دے اجلاس وی تھیندے ہن ۔ ٻے سارے کم تھی ویندے ہن ، نویں شعبیاں دیاں منظوریاں وی تھی ویندیاں پر سرائیکی شعبہ منظور نہ تھیندا ہا۔عارضی طور تے چلایا ویندا پیا ہا ۔ نہ شعبہ مستقل ہا نہ اُستادیں کوں مستقل ملازمت ملی ہوئی ہئی ۔ ساری پریشان کن صورتحال ہئی ۔ ایں صورت اِچ صدر فاروق خان لغاری کوں خط لکھیا ڳیا تے ایندا کریڈٹ وی ظہور احمد دھریجے دے حصے اِچ آیا ۔ظہور احمد دھریجہ لکھدن :

’’ اسلامیہ یونیورسٹی اِچ شعبہ بݨ ڳیا ، جیڑھے طالب علم پڑھدے ہن عارضی طور تے انہاں کوں اُستاد وی بݨا ݙتا ڳیا پر اُنہاں کوں پکا نہ کیتا ڳیا ۔ سنڈیکیٹ دے اجلاس تھیندے رہ ڳئے ، ٻئے شعبے دیاں جتنیاں وی آسامیاں ہوندیاں ہن اُنہاں دی منظوری ݙے ݙتی ویندی ہئی پر سرائیکی شعبے دی منظوری نہ ݙتی ویندی ہئی ۔ خان پور ٻیٹھے ہاسے ، پروفیسر جاوید چانڈیو تے ریاض سندھڑ تشریف گھن آئے تے ݙسیا جو ایں واری وی سنڈیکیٹ دا اجلاس تھئے تے باقی سارے شعبے دیاں منظوریاں تھی ڳن پر سرائیکی شعبہ اونویں دا اونویں رہ ڳے ۔ سنڈیکیٹ دے ممبر مخدوم احمد عالم انور تے شیخ عزیز آئے کائنی ، پنجابی اَلاوݨ آلے ممبریں خود شعبے دی شدید مخالفت کیتی اے تے آکھے جو اساں شعبہ نی چہندے ، تُساں اَکھیندو جو ملازمتاں پکیاں کرو ۔ میں ساریاں ڳاکلھیں سُݨدا رہ ڳیم ۔ میکوں ݙاڈھی بھاہ لڳی ۔ جھوک اِچ وݙی خبر وی لئی تے اداریہ وی لکھیا تے نال صدر فاروق لغاری کوں خط لکھیا ۔ ہفتہ بعد ایوان صدر وچوں میکوں ہک کاپی ملی جیں دے وچ وائس چانسلر اسلامیہ یونیورسٹی کوں حکم ݙتا ڳیا جو ترائے ݙینھ دے اندر سرائیکی شعبے کوں مستقل کر تے ایندی رپورٹ ایوان صدر کوں بھیڄی ونڄے ۔ آرڈر دی کاپی پڑھ تے میکوں ݙاڈھی خوشی تھئی تے چوتھے ݙیہاڑے جاوید چانڈیو دا فن آیا جو تہاݙا خط دے ریفرنس نال شعبے کوں مستقل کر ݙتا ڳے ۔ اساݙیاں نوکریاں وی کنفرم کر ݙتیاں ڳن ۔ اساں یونیورسٹی اِچ ٻہوں جلدی تہاݙے اعزاز دے وچ تقریب کریندے پیوں تے پُھلیں دے ہار پویسوں ۔ خیر! تقریب نہ تھیوݨی ہئی تے نہ تھئی پر دل کوں ݙاڈھا سکون ملیا جو ایں فقیر دے ہتھوں اللہ سئیں وݙا کم کرا ݙتے ۔ اسلامیہ یونیورسٹی دے شعبے کوں پکا کراوݨ دے بعد اساں زکریا یونیورسٹی دے شعبے سانگے کوششاں تیز کر ݙتیاں۔‘‘ 

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی