خواجہ فریدؒ ولی کامل تے اُچے شاعر

### لکھت: مجید پیرزادہ
حضرت خواجہ فریدؒ سئیں کوں اساݙے کولوں جُدا تھئے تقریباً سو سال تھی ڳئے ہن پر اُنہاں دی یاد ہر دِل وچ وَسی ہوئی ہے ۔ انہاں دیاں مٹھیاں تے پیاریاں گاٖلھیں لوک ہُݨ وی وݙی محبت نال یاد کریندے ہن تے آپ دامحبتاں تے پیاراں بھرا کلام جیڑھے ویلے لوک سُݨدے ہن تاں مست تھی ویندے ہن ۔ خواجہ سئیں دی محبت تے اُنہاں دی یاد مناوݨ واسطے ہر پاسے مجلساں ڄمیندے ہن۔جلسے تے وݙے وݙے جشن منیندے ہن تے ایں طرح اپݨی محبت تے عقیدت دا اظہار کریندے ہَن۔

اکثر لوک خواجہ صاحب کوں سرائیکی دا ٻہوں وݙا تے مہاندرا شاعر سمجھ تے انہاں دیاں کافیاں ، ݙوہڑے تے عارفانہ کلام سُݨا تے انہاں نال پیار تے محبت کریندے ہَن ، اے تاں ٹھیک ہے جو خواجہ سئیں دی شہرت تے اُنہاندے اُچے ناں دا سبب لبھیا ونڄے تاں پتہ چلدا ہے جو خواجہ صاحب کوں اے شہرت تے اے اُچا ناں سوہݨے نبیؐ سئیں دی محبت تے عشق دی وجہ نال حاصل تھیا ۔ آپ یقینا اپݨے وقت دے جنیدؒ بایزید بن عالماں دی صف وچ ’’راس العلما‘‘ صوفیاں دے ٹوٹے وچ ٻہوں وݙے صوفی ہن ۔ موسیقی وچ اپݨے وقت دے امیر خسرو تے سخاوت وچ حاتم طائی دے ثانی ہن۔ خدا دے بندیاں نال پیار ، کالی کملی والے نال عشق تے اللہ نال بے پناہ محبت آپ دی شہرت دا اصل سبب ہے ۔ تے انشاء اللہ تعالیٰ خواجہ فریدؒ سئیں دا ناں ہمیشہ زندہ تے یاد رہسی۔

خواجہ فریدؒ سئیں جیڑھے گھراݨے تے ماحول وچ ڄمے تے پلئے اوں ابتداء کنوں آپ کوں روحانی تے پاکیزہ ماحول وچ رنگ ݙتا تے آپ دے وݙے بھرا سئیں فخر جہاںؒ جیڑھے وݙے بزرگ تے شیخ کامل ہن دی صحبت دا اثر ہا تے آپ دی پاکیزہ تے روحانی زندگی آپ دی لازوال شاعری دا اثر ہا کہ دنیا آپ دے اڳوں جُھکݨ لڳی تے آپ دی شیدائی بݨ ڳئی ۔ جیڑھے ویلے خواجہ سئیں ایں درجے تے پُڄے تاں مستی دے عالم وچ آپ دی زبان وچوں اے شعر نکلے۔

ہیوں او قلاش تے رِند اساں

پئی جُھکدی ہے ہند سندھ اِتھاں

ہیوں بیشک عارف چند اساں

کل راز رموز دے دفتر ہوں

خواجہ غلام فریدؒ سئیں دا روحانی تعلق سلسلہ چشتیہ نال ہے تے سلسلہ چشتیہ کوں اے امتیاز حاصل ریہا ہے کہ ایں سلسلے نال تعلق رکھݨ والے بزرگ جتھاں علوم دینی دے ٻہوں اُچے تے بے بدل عالم ہن اُتھاں رسول پاکؐ دے عاشق تے اللہ رب العزت دے نور دے پوری طرحاں مظہر ہن۔

حضرت داتا گنج بخشؒ دا فرمان ہے جو جیڑھے شخص اپݨا دِل کدورتاں کولوں پاک کر گھدا تے اللہ تعالیٰ دا سچا بندہ بݨ ڳیا او صحیح صوفی بݨ ڳیا ۔ حضرت خواجہ فریدؒ سئیں وی اپݨی زندگی ایں طرحاں گزاری جو آپ کوں اللہ اپݨا دوست بݨا گھدا تے اللہ تعالیٰ آپ کوں اندھاریاں وچوں کڈھ تے نورِ ہدایت دی ایہو جھئیں روشنی تے سوجھلا عطا کیتا جو خواجہ سئیں دی اِی نورانیت دی روشنی بے شمار گمراہ لوکاں کوں سِدھی راہ نصیب کیتی تے گناہاں دی زندگی کولوں چھٹکارا نصیب کیتا۔

حضرت دی مجلس وچ وݙے رمز تے رموز دیاں گاٖلھیں تھیندیاں ہن۔ ہک دفعہ مجلس گرم ہائی تے ہک مرید سوال کیتا جو حضور اے فرمائو کہ دوزخ وچ کیڑھے لوک ویسن ۔ آپ فرمایا کہ فقیر ایندا جواب کل انشاء ݙیسی ۔ چنانچہ اڳلے ݙینہ جیڑھے ویلھے وَل مجلس ڄمی تے خواجہ سئیں پُچھیا جو کل کیڑھے بندے سوال کیتا ہا تاں او عقیدت مند کھڑا ریہا تے آکھݨ لڳا کہ حضور میں ہا ں۔تاں آپ فرمایا کہ میاں بندے کوں دوزخ وچ ایہا ’’میں‘‘ اِی گھن ویسی ۔ اے جواب سُݨ تے وݙے وݙیاں گردناں جھک ڳیاں ۔ حضرت شاعری وچ جیڑھا اثر تے چاشنی ہائی تے اوندے وچ جیڑھا سوز و گداز ہا ۔ دراصل اوندی وجہ اے ہائی جو ٻہوں باکردار شخص ہن آپ دی زبان وچوں جیڑھی وی گاٖلھ نکلدی ہئی او دِلاں دی گہرائی وچ لہہ ویندی ہئی ۔ تقریباً چار کروڑ سرائیکی ٻولݨ تے سمجھݨ والے لوک آپ دی شاعری دے دیوانے ہن لیکن سرائیکی نہ ٻولݨ تے سمجھݨ والے وی آپ دے کلام کولوں تے اوندی فنی بلندیاں کولوں ٻہوں متاثر ہن تے ٻہوں پسند کریندے پن ۔ بہاول پور دے ہک کمشنر سید ہاشم رضا اُردو دے اُچے تے مشہور ادیب تے شاعر ہن آپ خواجہ سئیں دے کلام دے کولوں متاثر تھی تے سئیں خواجہ صاحب دی خدمت وچ اے شعر نذرانہ دے طور تے پیش کیتے:

وحید عصر سخنور شہید عشق فریدؒ

کسی سے بن نہ پڑی آج تک تری تقلید

ترے کلام ی وہ پختگی و پرکاری

کہ جس کا سوز ہی انجام سوز ہی تمہید

خدا نے تجھ کو عطا کی وہ درد کی دولت

کہ جس کی گردکو پنچے گہر نہ مروا رید

مجھے اہل محبت پہ رشک آتا ہے

کہ جن کے خون کو گرما چکی تھی تری دید

حضرت خواجہ فریدؒ دا کلام عشق الٰہی وچ ݙٻیا ہویا تے اللہ دی واحدانیت دا ترجمان ہے تے روح دیاں گہرائیاں وچ لہہ ویندا ہے۔ پر ٻہوں تھوڑے لوک خواجہ صاحب دے جیڑھے ویلے اُچے اُچے فنکار خواجہ صاحب دیاں کافیاں گاٖندے ہَن تاں لوک محبت تے عقیدت وچ مست تھی ویندے ہَن لیکن جے کر خواجہ سئیں دے کلام دے صوفیانہ تے عارفانہ رمزاں کوں ݙٹھا ونڄے تاں ٻہوں جاہیں تے آپ دا کلام قرآن شریف تے حدیث دی ترجمانی کریندا ہے۔

جے کر قرآن شریف دی اے آیت شریف ݙٹھی ونڄے جو اللہ سئیں ایں دنیا دا ’’بار امانت‘‘ ایں زمان تے اَسمان دے سپرد کرݨ دی پیش کش کیتی تاں ایں زمین اَسمان ایں بار امانت چاوݨ کولوں معذرت کر گھدی پر حضرت انسان اوں ویلھے تاں خوشی خوشی اے امانت سنبھال گھدی پر بعد وچ پچھتاندا ریہا ۔ ایں واقعے اَتے قرآن کریم وچ ارشاد تھیا جو ’’اِنہ کان ظلوماً جَھُوہ‘‘ایں آیت کریمہ کولوں متاثر تھی تے خواجہ صاحب عارفانہ تے صوفیانہ انداز وچ کتنے سوہݨے شعر آکھیے:

آپے یار محبت چایم ڑی

ونڄ آپ کوں آپ اَڑایُم ڑی

ݙوکھا تھل مارو آ پیش ڳیا

وَل جان گجر دِل ریش تھیا

تتی عشق اولڑا لایُم ڑی

ونڄ آپ کوں آپ اَڑایُم ڑی

کتھائیں بنسری دی ہک ہوک سُݨی تے خواجہ سئیں عشق تے مستی وچ ایں پکار اُٹھیے کہ 

اَن حد مُرلی شور مچایا

بنسی خوب بتائیاں باتاں

ڳجھڑے راز انوکھیاں گھاتاں

گم تھیاں کُوڑیاں ذات صفاتاں

’’لمن الملک‘‘ دا دورہ آیا

جب ہک رمز ملی توحیدوں

دِل آزار ݙٹھم تقلیدوں

تھی کر فرد فرید فریدوں

سِری روحی وعظ سُݨایا

اے اللہ دے پیارے لوک جیڑھے ویلے آپݨے دِل دے شیشے وچ جھات پیندے ہن تاں اُنہاں کوں ایندے وچ تصویر ِ یار نظر آندی ہے تے اللہ سئیں دے جلوے نیر نگیاں نظر آوݨ پئے ویندیاں ہن:

ہر صورت وچ دیدار ݙٹھم

کل یار اغیار کوں یار ݙٹھم

اے مذہب پاک نبیاں دا

اے مشرب صاف صفیاں دا

اے رُشد ارشاد ولیاں دا

آیات ݙٹھم اخبار ݙٹھم

سب اعلیٰ اعلیٰ شان ݙٹھم

حسنینؓ تے شاہ مردانؓ ݙٹھم

بوبکرؓ ، عمرؓ ، عثمانؓ ݙٹھم

او پاک نبیؐ مختار ݙٹھم

کتھ شاہ نظام الدینؒ ݙٹھم

کتھ فخر جہاںؒ دِلدار ݙٹھم

کتھ قطب معین الدینؒ ݙٹھم

کتھ فرد فرید الدینؒ ݙٹھم

ہر صورت وچ یار ݙٹھم

کل یار اغیار کوں یار ݙٹھم

حضرت خواجہ فریدؒ وحدت الوجود دا نظریہ رکھیندے ہن تے حضرت ابن عربیؒ تے حضور منصور حلاجؒ کولوں ٻہوں متاثر ہن تے ایں نظریے دا اپݨے کلام تے اپݨی تعلیمات وچ کافی پرچار کیتا ۔ وحدت الوجود دے ایں نظریے تے آپ دا کلام جیڑھے ویلے پٹھاݨے خان تے گلشن آرا سید اپݨی پُر سوز آواز وچ گاٖندے ہن تاں لوکاں تے وجدانیت دا عالم طاری تھی ویندا ہے۔

ہے عشق دا جلوہ ہر ہر جاہ

سبحان اللہ سبحان اللہ

خود عاشق خود معشوق بݨیا

سبحان اللہ سبحان اللہ

کتھے راز انا الحق فاش تھیا

کتھے سبحانی دا ورد پڑھیا

کتھے انی عبد رسولؐ تھیا

سبحان اللہ سبحان اللہ

ہے پیت فرید دی ریت عجب

ہے درد تے سوز دی گیت عجب

سُݨ سمجھو سارے اہل صفا

سبحان اللہ سبحان اللہ

جیڑھے ویلے دِل دے ساز دیاں تاراں تے وحدانیت دی ضرب لڳدی ہے تاں رب قدوس دی عظمت تے یکتائی دی آواز اُٹھدی ہے

بے رنگ کہوں بے مثل کہوں

بے صورت ہر ہر آن کہوں

سبوح کہوں قدوس کہوں

رحمان کہوں سبحان کہوں

اے پاک الکھ بے عیب کہوں

اسے حق بے نام و نشان کہوں

جیویں اُتے ذکر تھیا کہ آپ اللہ دی ذات دی وحدانیت تے لاشریک دے نظریہ دے شیدائی ہن تے ایندا بھر پور پرچار کیتا ۔ کتنے خوبصورت انداز وچ آپ ایندی ترجمانی کیتی ہے۔

ہک ہے ہک ہے ہک ہے

ہک دی ہر دم سِک ہے

جیڑھا ہک کوں ݙوں کر ڄاݨے

او کافر ، مشرک ہے

روز اَزل دی دِلڑی میݙی

راہ حق دی سالک ہے

یار فریدؒ سُنڄاݨݨ کیتے

ایہ نسخہ ہک ٹِک ہے

ایندے باوجود کئی لوک جیڑھے ویلے خواجہ صاحب دے نظریہ وحدت الوجود تے اعتراض کریندے ہن ۔ تاں خواجہ صاحب فرمایا جو

مُلاں مارن سخت ستاوِن

ڳجھڑے راز دا بھید نہ پاوِن

بے وس شودے ہِن معذور

خواجہ صاحب اپݨے نظریہ وحدت کوں زیادہ سمجھاوݨ کیتے ہک ٻئی جا تے فرمایا:

الف ہکو ہِم بس وے میاں جی

ہور کہاݨیاں مول نہ بھاون

الف ڳیوم دِل کھس وے میاں جی

جیندے ہوئیں ہک یار دے رہسوں

وِسری ہور ہوس وے میاں جی

اوڑک عشق جندر جند ݙیسوں

نہ سمجھیں کھل ہَس وے میا ںجی

حضرت فراقِ حبیب رسولؐ وچ وݙے بے قرار رہندے ہَن تے آپ کوں عرب دی سوہݨی دھرتی نال ٻہوں محبت ہائی تے ہر وقت تڑپدے رہندے ہن ۔ جیڑھے ویلے خواجہ سئیں دا پیمانہ عشق منہ تئیں بھریج ڳیا تاں بے صبری وچ آپ فرمایا جو:

اِتھاں میں مُٹھڑی نِت جان بلب

او تاں خوش وسدا وچ ملک عرب

تتی تھی جوڳݨ چودھار پھراں

ہند سندھ پنجاب تے ماڑ پھراں

سُنڄ بَر تے شہر بازار پھراں

متاں یار ملم کہیں سانگ سبب

توڑے دِھکڑے دھوڑے کھاندڑی ہاں

تیݙے نام توں مفت وِکاندڑی ہاں

تیݙی باندیاں دی میں باندڑی ہاں

ہے دَر دیاں کُتیاں نال ادب

واہ سوہݨاں ڈھولݨ یار سڄݨ

واہ سانول ہوت حجاز وطن

آ ݙیکھ فریدؒ دا بیت حزن

ہِم روز ازل دی تانگ طلب

بھلا اوں رحمت عالم کوں کتھاں گوارا ہا جو اوندا ہک عاشق صادق تے طالب صادق ایں بے قراری نال تڑپدا رہوے تے انہاں دی رحمت جوش نہ کھاوے ۔ ہجر تے فراق دیاں گھڑیاں ختم تھیاں تے پہلے مکہ شریف دی زیارت دا شرف حاصل تھیا تاں خواجہ صاحب پکار اُٹھئے:

آ پہنچم جِیندے مکیّ

ایہ شہر مبارک مکّے

واہ دیس عرب دیاں چالیں

خوش طرحیں خوب خصالیں

ہے ملک مقدس نُوری

ہے جنت حور قصوری

بݨ عاشق پاک حضوری

ٻیا کون قدم اِتھ رکھے

آپ رب دے حضور سِر نِوا تے خوب سجدے کیتے تے عبادت دیاں لذتاں حاصل کیتیاں تے اُتھوں وَل جیڑھے ویلے قافلہ مدینے وَل ٹُریا تے سامݨے رسول کریمؐ دا ساوا روضہ نظر آیا تاں بے اختیار آپ دی زبان وچوں ایہ شعر جاری تھی پئے:

تھیواں صدقے صدقے آیا شہر مدینہ

سُکھ دی سیجھ سہایُم ڳیا ݙکھڑا دیرینہ

حرم معلی روشن ہے نوری آئینہ

عرب ساری دھرتی سوہݨی صاف نگینہ

جیڑھے ویلے اے قافلۂ شوق سوہݨے شہر مدینے وچ قدم رکھیا تے مدینے شریف دی زیارت نصیب تھئی تاں خواجہ سئیں فرمایا جو:

ونڄ ݙٹھم مدینہ عالی

جتھ کون و مکان دا والی

ہے دھرتی عیبوں خالی 

پیا نُورِ رسالتؐ چھکے

دم جیندے کرسوں پھیرے

یا لݙ ٻاہسوں آ پکے

سینکڑاں میلاں وچ پھیلے ہوئے ایہ روہ ، جبل ، اے ریت دے وݙے وݙے ٹِٻے  ، اے سخت گرم لُو والی اندھاریاں ، اے پاݨی تے سبزے کولوں محروم علاقے کوں بھلا کون پُچھدا ہا ۔ اے تاں خواجہ سئیں دی جیڑھے ویلے ایں علاقے تے نظر پئی تے خواجہ صاحب ایں روہی وچ اپݨا ٹِکاݨہ ونڄ کیتا تاں خواجہ دے قدم دی برکت نال اے روہی زندہ جاوید بݨ ڳئی تے جݙاں تئیں خواجہ سئیں دا ناں زندہ تے یاد رہسی لوک روہی کوں وی یاد کریسن۔

اوں تاں خواجہ صاحب دی شاعری کوں تصوف تے علم و عرفان وچ ٻہوں وݙا مقام حاصل ہے ۔ روہی دے مختلف مناظر دی ترجمانی وچ خواجہ صاحب اپݨے فنِ شاعری دا جو کمال ݙکھایا اوں روہیکوں سدا بہار کر ݙتا ۔ جیڑھے ویلے روہی وچ خشک سالی ہوندی اے ۔ روہیلے پاݨی دی بوند بوند کوں ترسدے پئے ہوندن تے ہک پاسوں ساوݨ دے بادل اُٹھدے ہن تاں خواجہ صاحب کتنے پیارے انداز وچ ساوݨ دی ایں برسات دا ذکر فرمیندے ہن:

آئے مست ݙیہاڑے ساوݨ دے

واہ ساوݨ دے من بھاوݨ دے

بدلے پورب ماڑ ݙکھݨ دے

کجلے بھورے سو سو وَن دے

چارے طرفوں زور پون دے

سارے جوڑ وَساوݨ دے

چکویاں چکوے اغن ٻٻہیے

کوئل مور چچونے جیہے

سہنس چکور چنڈور پپیہے

شاغل گیت سُݨاوݨ دے

ݙینہاں پینگھاں ساویاں پیلیاں

راتیں کھمنڑیاں کھمݨ رنگیلیاں

گج گج گاجاں گجن رسیلیاں

وقت سنگھار سہاوݨ دے

وینہہ فریدؒ آباد تھیوسے 

مال مویشی شاد تھیوسے

دِل دردوں آزاد تھیوسے

چولے انگ نہ ماوݨ دے

اوں تاں روہی دی منظر کشی تے خواجہ صاحب ٻیاں ٻہوں ساریاں کافیاں آکھیاں ہن ۔ پر اتنی اوکھی بندش تے استعاریاں وچ خواجہ صاحب جیڑھے سوہݨے انداز وچ اشعار موزوں کیتے ہن کوئی مائی دا لال ایہو جیہے شعر ایں روانی نال لکھ تاں ݙکھاوے۔

خواجہ صاحب سرائیکی دے علاوہ سندھی ، اُردو تے پوربی وچ وی شعر آکھے ہن پر اے ہِن ٻہوں تھوڑے تے عام لوکاں تک اے شاعری نہیں پُڄ سڳی۔

خواجہ صاحب حضرت امیر خسرو دے انگ اِچ پوربی زبان دے کجھ شعر آکھے ہن جیڑھے لوکاں وچ ٻہوں پسند تھئے۔

جو میں ایسا جانتی پیت لاوݨ دکھ ہو

مگر ڈھنڈورا پھیرتی پیت نہ لاوے کو

کانگا کرنگ نچوڑیو سب چُن کھائیو ماس

یہ دو نیناں نہ کھائیو جنہیں پیا مِلن کی آس

پیتم کو پیتاں لکھوں اوپرا لکھوں سلام

جس دِن سے تم بچھڑے میری نینا نیند حرام

حضرت علامہ اقبالؒ اپݨی آخری عمر وچ اللہ دی درگاہ بڑے عجز تے نیاز نال چند شعر آکھیے ہَن جیڑھے علامہ دی شاعری دا نچوڑ ہِن تے عین ممکن ہے کہ ایہے شعر حضرت علامہ دی بخشش تے مغفرت دا سبب بݨ ڳئے ہوون او شعر ہن:

تو غنی از ہر دو عالم من فقیر

روز محشر عذر ہائی من پذیر

در حسابم را تو بینی نا گزیر

از نگاہ مصطفیؐ پنہاں بگیر

ایویں خواجہ فرید سئیںؒ وی اپݨیاں غلطیاں تے کوتاہیاں دا رب دے حضور اعتراف کریندے ہوئے جیڑھی عاجزی نال اے شعر آکھئے ہن یقینا جے خواجہ سئیں دے معتقدایہ شعر وظیفہ سمجھ تے پڑھدے رہون تاں کوئی بعید نئیں کہ اللہ سئیں وی بخشش تے رحمت آپݨے دامن وچ چھپا گھنے۔

خواجہ صاحب فرمیندے ہن کہ 

پیر پیغمبر تیݙے ٻانھے

تُو مالک تُو مختار

میں بدعملی تے کر توں رحمت

جیں ݙینہ یار وی یار نہ یار

اوڳݨ ہاری نہ کہیں کم دی

کوجھی کملی بدکردار

تیݙا شان ہے فضل کرم دا

میں وہ ݙوہ تے عیب ہزار

رات قبر دی ݙینہ حشر دا

سر تے کڑکم بارے بار

میں مسکین فریدؒ ہاں تیݙا

توں بِن کون اُتارِم پار

## '''حوالہ'''
کتاب: سلک سلوک فریدی