کلامِ فریدؒ تے لوک داستاناں

کہیں وی معاشرے وچ لوک داستاناں دا وجود ہک فطری گاٖلھ ہے تے ایہ ساری داستاناں سینہ بہ سینہ آوݨ والی نسلاں کوں منتقل تھیندیاں رہندیاں ہِن ۔ سرائیکی معاشرے وچ وی سارے لوک داستاناں دی روایت ٻہوں پراݨی ہے ۔ ایہ داستاناں منظوم صورت وچ وی موجود ہِن۔ دھرتی دے حوالے نال گاٖلھ کیتی ونڄے تاں سسی پنوں ، ہیررانجھا ، مرزا صاحباں ، سہتی مراد ، سوہݨی مہینوال ، سمی راول وغیرہ مشہور داستاناں ہِن ۔ انہاں داستاناں دے منظوم کلام وچ جتھاں اساکوں حسن تے عشق دا تذکرہ ملدا ہے اُتھاں فطری منظر کشی ، رسم و رواج تے تریخی حوالے وی مِلدے ہِن تے انہاں حوالیاں دا وی تعلق دھرتی نال اِی ہوندا ہے۔

کلامِ فریدؒ وچ لوک داستانیں دے حوالے کثرت نال مِلدے ہِن ۔ خاص گاٖلھ ایہ ہے جو کتھائیں وی کہیں داستان کوں نظر انداز نئیں کیتا ڳیا تے ساری لوک داستاناں دے کرداراں کوں علامت دے طور تے استعمال کیتا ڳیا ہے ۔ ایں لحاظ نال کلامِ فریدؒ دی ایہ خوبی ہے جو کہیں وی داستان دے مکمل طور تے منظوم نہ ہووݨ دے باوجود مکمل داستان دا مفہوم سمجھݨ وچ قاری کوں وکئی مشکل پیش نئیں آندی ۔ داستاناں دا انتخاب ایں طرحاں کیتا ڳیا ہے جو وسیب دا عام قاری وی اُنہاں دے بارے وچ معلومات رکھیندا ہے۔

جنہاں داستاناں دا کلامِ فریدؒ وچ ذکر آندا ہے اُنہاں وچ سسی پُنوں ، ہیر رانجھا ، سوہݨی مہینوال ، مومل میندھرا قابل ذکر ہِن ۔ ایں ساری داستاناں دے بارے وچ ڄاݨݨ دے بعد ایں کلامِ فریدؒ وچ وی علامتی اظہار کوں بہتر طور تے سمجھا ونڄ سڳدا ہے ۔ کلامِ فریدؒ وچ مجاز دا رنگ وی موجود ہے ۔ لیکن ہک طبقہ ایجھے کلام کوں وی حقیقت دی طرف گھن ونڄݨ تے بضد ہے ۔ خواجہ سئیںؒ کوں ہک حیثیت فنکار دی وی ہے تے فنکار دے بارے وچ لکھدے ہِن جو ہر او گاٖلھ جیڑھی موضوع نال مطابقت رکھیندی ہے تے تذکرہ ضروری تھی ویندا ہے ۔ فریدیات دے ماہر دانشوراں خواجہ سئیںؒ دی زندگی دے رومانی پہلو دی طرف وی اشارے کیتے ہِن۔ جتھاں حسن توں متاثر ہووݨ اہلِ دِل دا شیوہ ہے اُتھا ںحسن دے نخرے سہݨاں وی اُنہاں دا فرض بݨ ویندا ہے ۔ حسن دے جلویاں دا بیان وی ہر کہیں دے وس دی گاٖلھ کائنی تے ایندے کیتے علم جذبہ تے زبان دانی ، بہم ہوون تاں کلامِ فریدؒ جیہی تخلیق سامݨے آندی ہے۔

مختصر تذکرہ انہاں داستاناں دا جیڑھی کلامِ فریدؒ وی ملدی ہِن ضروری ہے ۔ سسی بھنبھور دے راجے دی دھی ہئی ۔ جینکوں نجومیاں ݙسایا جو سسی اپݨے ماء پیئو کیتے بدنامی دا باعث بݨسی ۔ راجے ہک صندوق تیار کرایا تے ایندے وچ سسی کوں سٹ تے دریا دی موجاں دے حوالے کر ݙتا ۔ صندوق ہک دھوٻی کوں ملیا تے اوں سسی کوں پالیا پوسیا ۔ جوان تھیوݨ تے سسی پنوں دی تصویر ݙٹھی تاں دِل ݙے ٻیٹھی ۔ پنوں کوں خبر تھئی تاں او سسی دے کول پُڄ ڳیا ۔ پنوں کیچ مکران دے راجے دا پُتر ہا ۔ پنوں دے بھرانواں اپݨے بھرا دی ڳول کیتی تے اونکوں ڳول گھدا ۔ رات دے ویلے جݙاں سسی سُتی ہوئی ہئی اوہ پنوں کوں تیز رفتار اُٹھݨی تے سوار کرتے گھن ڳئے ۔ سسی دی اَکھ کُھلی تاں پنوں کوں نہ پا تک تھل ریگستان وچ ٹُر ڳئی۔ پنوں وی ایندی ڳول وچ نکلیا تے او ݙوہیں ریت وچ دفن تھی ڳئے۔

یار بروچل کیچ دا والی

پربت روہ رُلایو وو یار

آپے شہر بھنبھور ݙو آیوں

یاری لا کر چھوڑ سدھایوں

مفتا کوڑ کمایو وو یار

ہیر رانجھا سر زمین جھنگ دی رومانی داستان ہے جیندے مطابق رانجھا ہیر دے عشق وچ مبتلا تھیا ۔ اوہ ہیر دے پیئو دی منجھیں چریندا ہا ۔ کیدو جیڑھا ہیر دا چاچا ہا دے آکھݨ تے ہیر دے پیئو ہیر دی شادی سیدے کھیڑے نال زبردستی کرا ݙتی ۔ رانجھا جوڳی بݨ تے ہیر نال ملاقات کیتے ڳیا۔

کِتھ رانجھݨ کِتھ کھیڑے بھیڑے

کِتھ رہ ڳے او جھڳڑے جھیڑے

کِتھ چوچک دی ڄائی وو یار

کِتھ او مکر فریب دا چالا

کِتھ او جوڳی مندرا والا

پرم جڑی جَیں لائی وو یار

سوہݨی مہینوال او داستان ہے جیندے وچ سوہݨی اپݨے محبوب نال ملݨ کیتے دریا وچ تیرنے لگی تے دھوکہ نال اینکوں پکے گھڑے دی بجائے کچا گھڑا رکھ ݙتا ڳیا جیندے نتیجے وچ اوہ دریا وچ ٻݙ ڳئی۔   ؎    

سنگ مہینوال دے لوڑھ لوڑھایم

میں مٹھڑی من تاری وو یار

میں واری لکھ واری وو یار

میندھرا جیسلمیر دا رہائشی دا رہائشی تے چوڑے دا سوداگر ہا ۔ مومل دے قصبے وہٹ وچ چوڑا ویچݨ آیا تاں مومل کوں ݙیکھ تے عاشق تھی ڳیا ۔ سادھاں مومل دی سہیلی تے سومل ایندی بھیݨ ہئی ۔ مومل دا پیئو وہٹ کوں چھوڑ تے قصبہ لودر وچ ونڄ مقیم تھیا ۔ میندھرا کریر دے وَݨ دے تلے ریت وچ مومل دا انتظار کریندے کریندے ریت وچ اَدھا دھنس ڳیا تاں ہک قافلہ اُتھوں گزریا تے قافلے والیاں اوندا حال سُݨیا تاں اوہ اینکوں لودر وچ مومل دے گھر گھن ڳئے تاں جݙاں ݙوہیں ہک ݙوجھے کوں ݙٹھا تاں اُنہاں دیاں روحاں جسماں توں آزاد تھی ڳیاں ۔ مومل دے پیئو دی اجازت نال ݙوہیں دی اوں وَݨ کریر دے تلے دفن کیتا ڳیا۔

وہٹ میں وسدا میندھرا

وچ لودر دے مومل

توں بِن نظرم او پریاں

توڑیں سادھاں سومل

## حوالہ
فرید نامہ ، مصنف: اسلم میتلا ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان