سرائیکی وسیب دے سردار، تمندار تے جاگیردار

حضرت علی کرم اللہ وجہ دا فرمان ہے جو زمین اللہ دی ہے تے ایندی پیدوار دا او مالک ہے جیڑھا اینکوں کاشت کریندے ، پر اسیݙے ملک اچ ڳالھ ایویں کائنی ، اتھاں جاگیردار صرف زمین دا مالک ای نی بلکہ دھرتی دا خدا وی بݨیئے بیٹھن ، او انسان کوں انسان نی سمجھدے ، غریب انسانیں نال انہاندا رویہ حیوانیں توں بد تر اے ، بر صغیر خصوصاً پاکستان وچ جاگیرداری کیویں وجود اچ آئی؟ جاگیردار کوں دھرتی دا خدا کئیں بݨائے ؟ غریب انسان واسطے مصیبت تے عذاب کیویں بݨ ڳئے ہن ؟ اے انج انج موضع ہن ، انہاں تے کئی ٻئے ویلھے بحث کیتی ویسی ،ایں ویلھے اساں سرائیکی وسیب دے بھرانویں کوں جاگیرداریں دے مزاج ، انہاندے عادات تے اطوار بارے کجھ جھلکیاں ݙکھاوݨ چہندوں تاں جو اسیݙے وسیب دے لوکیں خاص طور تے نینگر طالب علمیں کوں جاگیرداریں دے مزاج بارے کجھ جٖانݨ تے کجھ سمجھݨ دا موقع ملے ۔

جاگیرداریں دے مزاج شاہانہ ہوندن ۔ پل وچ تولہ تے پل وچ ماسہ ۔ سرائیکی وسیب دے جاگیردار ایجھے وی ہن جیڑھے جاگیردار ہووݨ دے نال نال پیری دی پڳ وی انہاں کوں لڳی ہوئی ہے۔ ضلع رحیم یارخان دے ہک پیر ایہو جہے ہن جنہاندے بارے آکھیا ویندے جو جݙاں جو اپݨی پجارو تں تلے لہندن تاں ٻئے عقیدت مندیں دے نال نلا اپݨی ڳاݙی دے ڈرائیور کوں وی (بھُل تے ) بھاکل پا گھندن تے پُچھدن جو سئیں تُساں کݙاں آیو؟ اپݨے رقبے دے منیجر توں پُچھدن جو تہاݙا تعارف ؟ پر انہاندے مقابلے انہاندے ہمسائے پیریں دے انداز نرالے ہن ، ہک ویلھے دی ڳالھ ہے جو ہک مرید پرے توں بھجٖ تے آیا تے آ تے پیریں تے ڈھہہ پیا ۔ پنج منٹ سیس نویندا رہ ڳیا ، ݙاڑھی ہنجوں توں تَر تھی ڳئی ۔ قدمیں تے پیا رہ ڳیا ۔ جاگیردار پیر اپݨے تکبر تے غرور دیاں چساں چیندا رہ ڳیا ۔ پر جݙاں او قدمیں توں اُٹھی تے بھاکل پاوݨ دی کوشش کیتی تاں جاگیردار اونکوں دھکا چا ݙتا تے او پچھی تے کنڈ بھرݨے ونجٖ پیا ۔ پیر اونکوں تھݙا مار ت آکھدے ’’ بے وقوف دا پُتر آ بھاکل پاوݨ دی جرات کیویں تھئی اے ؟ توں میݙے برابر تھی سڳدیں ‘‘ ۔

وسیب دے جاگیردار پیریں دی سیاست بربریت تے جباری ، قہاری دا انحصار تھاݨے تے رہ ڳئے ، بہاولپور وچ جیڑھا ڈی آئی جی آئے ۔جیڑھا ایس پی آئے پنجاہ پنجاہ ہزار دا فرنیچر تے کئی کئی لکھ دے قالین کراکری تے ٻئے نوادرات صاحبیں دی طرفوں ویندے ہن ، تھاݨے تے آوݨ آلے ہر ایس ایچ او کوں 20 ہزار دی سلامی ، گھر کیتے راشن پاݨی تے کپڑا لٹی صاحبیں دی طرفوں پیش کیتا ویندے ۔ انہاندے مقابلے اچ وسیب دی ہک وی ایجھی مثال کینھی جو کہیں غریب دے گھر اٹے دی پڑوپی ڳئی ہووے ، کہیں لیر و لیر بت کوں کپڑا ملیا ہووے ۔ کہیں غریب کنوار کوں ݙاج وچ بوچھݨ ملیا ہووے یا ول کہیں غریب کوں ݙو گز کفن گھنا ݙتا ڳیا ہووے ۔ وسیب وچ آکھیا ویندے جو حرام خور پُلسیاں واسطے اساݙے سئیں لکھ اِن، غریب واسطے ککھ وی کینھی ۔ پُلسیاں واسطے سارا کجھ دھرتی واسیں کوں مارݨ تے داپھݨ واسطے پیش کیتا ویندے۔

وسیب دے ہک سئیں دا مقولہ ہا’’‘ کھکھڑیاں ‘‘ کر ݙیو ۔ ایندا مطلب اے ہا جو جݙاں میݙے مخالف کوں مارݨ ونجٖو اوندیاں لتاں کھکھڑیاں کر تے آؤ۔  پالتو کارندے جݙاں مشن دی تکمیل دے بعد آون ہا تاں اکثر تفصیلی حال رات کوں تھیندا ہا ۔ سیالے کوں بھاہ دے مچ تے ٻہندے ہن ، ترائے چار خوشامتی زور ݙیندے ہن تے ہک قصولی ٻاہروں برانڈے وچ تھی ٻہے ہا ، اونکوں سئیں حکم ݙیون ہا جو ہاں بھئی قصہ سݨا ۔ او قصہ شروع کرے ہا ’’ سئیں دے حکم تے اساں فلاݨی جاہ تے ڳیوسے ، فلاݨا اوݙوں ظاہر تھیا تے اساں وچوں فلاݨے سئیں دا ناں گھن تے ݙانگ گھتی تے او چَو تے تلے آ پیا ۔ اوبے سئیں دا ناں گھن تے ہک لت وچ ماری تے اوبے سئیں دا ناں گھن تے ٻئی لت گھتی ، ݙوہیں لتاں کھکھڑیاں کھکھڑیاں تھی ڳیاں ‘‘ ۔ سئیں پُچھن ہا ولا ، قصولی آکھے ہا جو سئیں ولا تاں اوندے کتے آلی کار ککاٹ ہوندے ہن تے او کُتے …… سئیں پُچھن ہا جو ولا ، قصولی آکھئے ہا جو سئیں ہسپتال اچ اوندیاں لتاں اُتے چویاں پن تے انودے کتے آلی ککاٹیں نال اوندی ٻڈھڑی ماء دے کُرلاٹ وی شام ہن ، ہسپتال سر تے چئی پے تے واہ جو میلہ لڳا پے ، قصولی دی اے ڳالھ سݨ تے سئیں خوشی تھیون ہا تے چپٹی وجٖا تے آکھن پے ونجٖݨ ہا ’’چینڑاں ایںچھڑیندا یار ، چینڑا ایں چھڑیندا یا ‘‘ اے سݨ تے خوشامتی تے ہتھ دھمال اچ شامل تھی ویندے ہن تے سارے آکھݨ پے ویندے ہن چینڑاں ایں ……!

وسیب دے پیر نما جاگیردار دکوں وہم تھی ڳیا جو میں اڄ مردا کہ کل مرداں ؟ انہاں اپݨے علاج کیتے ذاتی ڈاکٹر رکھ گھدے تے وہم دے علاج تے کروڑاں روپے خرچ تھی ڳئے پر وہم دا علاج نہ تھی سڳیا تے وہم قبر تک نال ڳیا ۔ ایں ڳالھ دا درد ناک پہلو اے ہے جو انہاندی وستی وچ کئی لوک خطرناک بیماریاں دے ہتھوں علاج دے بغیر سسک سسک تے مر ڳئے پر انہاں کوں سجٖے ہتھ نال کہیں جاگیردار اسپریم دی گولی وی نہ گھنا ݙتی ، مرݨ آلیاں وچ ’’ صاحبان ‘‘ دے قریبی عزیز تے رشتے دار وی شامل ہن ۔

وسیب دے مظلوم ، جاگیرداریں دے ظلماںتے توہین آمیز رویے توں تنگ تھی تے لوک اپݨا شہر چھوڑ ڳئے ،انہاں لوکیں ٻاہر ونجٖ تے محنت کیتی تے او کراچی دے نال ٻاہرلے ملکاں سعودی عرب وغیرہ اچ کروڑاں پتی بݨ ڳئے پر جاگیرداراں کوں اے ڳالھ ناگوار گزری ہے ،او لوک انہاندی توہین دا موقع اپݨے ہتھوں نہ ونجٖݨ ݙیندے ہن ،مثلاً انہاں دا کوئی رشتہ دار کچاری وچ آ ٻیٹھا ہووے تاں ایں طرح آواز ݙیسن ، فلانے کمی دے پُتر سعودی عرب اچوں آیا بیٹھے ، جا ہکل ݙے تے آکھسن ، فلاݨے کمبھار دا پُتر سعودی عرب وچوں سوٹ کیس بھیجٖے ، فلاݨے چڑھوئے دی ماء آ تے میݙے پیریں ݙھہ پئی ، کراچی اچ فلاݨے نائی دے پُتر میکوں دعوت کیتی ہئی ، فلاݨے مجسٹریٹ دے پُتر لیڈر بݨ ڳئے ، فلاݨے ماشٹر دے پُتریں وݙی اَت مچائیء ہوئی اے تے فلاݨے کمی دے پُتر وی ازبک خان بݨئے ہوئے ہن ۔

ایٰں طرح اے لوک توہین تے بے عزتی دا وار نی چکیندے ۔ پر وݙی تے خوفناک ڳالھ اے ہے جو ایں طرح دے توہین آمیز سلوک تے نک گھر وڑی دے باوجود اسیݙے لوک ولا وی نک چا تے آئے بیٹھے ہوندن تے جُڑ جُڑ تے اڳوں تھی ٻہندن ۔ ایں توں خوفناک ڳالھ اے ہے جواڄ جݙاں لوک چندر تے پُجٖ ڳن ،اتھاں دے جاہل پیر تے وݙیرے آپ کھٹ تے ٻہندن تے باقی سب کوں تلے ٻلہا ݙیندن ، تلے ٻہݨ والیاں تے ٻلہاوݨ آلیاں دی جرات کوں حیف آکھݨ آلا کوئی اکینی ۔ کیا حضورؐ  یا صحابہؓ ایویں کریندے ہن ؟ کیا اسلامی تعلیمات ایویں ہن ؟ کیا سرائیکی ریت تے روایت ایں ڳالھ دی اجازت ݙیندی ائے جو میزبان اُتے تھی ٻہے تے مہمانیں کوں تلے ٻلہا چھوڑے ؟ ولا ایں توں زیادہ خوفناک ڳالھ اے ہے جو وسیب وچوں انہاں لوکاں دے زیادتیں دا شکار تھیوݨ آلا کراچی دے سرائیکی ٹریول ایجنٹ ظالمیں دے اڳوں پوچھڑ مریندے ودے ہوندن ، بد کرداریں کوں رناں پیش کریندن تے وسیب دے عزت داریں کوںپُٹھا ہتھ نی ݙیندے تے ٻاہر ونجٖݨ آلے مظلوم سرائیکیں دی اوور چارجنگ دے ذرعیے کھَل لہا گھندن ۔ اے لوک شئیت اپݨے بے عزتیں دا بدلہ مظلوم سرائیکیں توں گھنݨ چہندن؟

وسیب دے ہک پیر جاگیردار اپݨے واسطے 30 لکھ روپے دا بحری جہاز بݨوائے ۔ پر اوندے اُتے چڑھݨ نصیب نی تھیا ، او جہاز چاچڑاں تے کوٹ مٹھݨ دے درمیان جخ مریندا کھڑے ۔ آپ ہُݨ 60 لکھ روپے دی لینڈ کروز گھنݨ آلے ہن ۔ ٻئے کاریں ، موٹریں دی وی کوئی کمی کینھی، انہاں توں انہاندے ہک جدی پُشتی نوکر اپݨے پُتر دے سکول ونجٖݨ کیتے پراݨی سائیکل منگ گھدی تاں اونکوں پنج سو مندے کڈھئے ۔ اپݨے ذاتی کمرے دے باتھ تے 10 لکھ روپے خرچ کیتے پر اپݨی وݙی ذال دوا  کیتے 50 روپے منگے تاں نہ ݙتے۔ آپ قرب توں ٻاہر اِن ۔ اے پتہ کینھی جو قبر اچ کیاتھیسے پر جیندیں جی لکھاں روپے لا تے اپݨا مزار بݨواوݨ شروع کر ݙتے۔ ڳالھ اے تھیندی پئی ہے جو اے جیڑھے سرائیکی قوم دے مرشد ، رہنما ، وݙیرے ، پیر تے بھتار ہن اپݨے نوکریں کوں سائیکل نی ݙے سڳدے ، جݙݨ جو اپݨے کیتے جہاز وی گھن گھندن۔

انہاں لوکاں دے غیر انسانی رویاں توں تنگ آ تے وسیب دے مظلومیں دے دل وچوں آہیں تے بد دعائیں نکلدن ، ایندا نتیجہ اے تھئے جو اے لوک تلے آوݨ پئے ڳنتے انہاں دی جاہ ٻاہروں آوݨ آلے ایجھے پناہ گیر ملی ویندن جیڑھے انہاں کوں پُٹھا ہتھ ݙے تے راضی کینھی ۔ انہاں زیادتیاں دے نتیجے اچ چین تے آرام جاگیرداریں کوں وی نصیب کینھی ، نندر کیتے کئی سو دیاں گولیاں کھمدن۔ اللہ دے فضل نال چین انہاں کوں قبر اچ وی نصیب نہ تھیسے۔

جہاز دا ذکر آوے تاں ہک ٻئے سرائیکی دشمن دا ذکر وی ضرور تھیسے ۔ سرائیکی وسیب وچ سرائیکی دشمنیں دے مضبوط قلعے بݨئے ہوئے ہن ، انہاں قلعین دے ناں ایں طرح ہن ۔ جمال دین والی ، رحیم آباد، بھونگ ، میاںوالی قریشیاں ، شیداݨی ، محسن آباد، دیرہ نواب ، بہاولپور ، یارو کھوسہ ، جھنگ ، وہاڑی ، خوشاب ، لیہ ، چوٹی زیریں ، روجھان تے ایں طرح ٻئے وی درجناں ناں ہن ۔ انہاں بد بخت ناونٰن وچوں ہک ناں جمال دین والی دا وی ہے ۔ ظلمی ابن ظلمی تے ابن ظلمی دی تندیر وچوں ہک جاگریدار اپݨے وݙکیں والی کار اپݨیں دا غردار تے لہوریں دا یار ہے ۔ ایں غردار دے وݙکیں پاک تے مقدس دھرتی تل ابیب قائم کرائے تے خود پاک تے مقدس سرائیکی دھرتی دا رزق ہر مہینے کروڑیں دی شکل اچ لہور منتقل کریندے ۔

ڳالبھ جہاز دی ایویں ہے جو جاگیردار اپݨا ذاتی جہاز تے فلمی اداکار سحرش کان نال اُچیاں اݙاریاں اݙدا ودا ہا ، پتہ نہ لڳا، جہاز ڈھہہ پیا ، سحرش نال سئیں کوں ’’ سوہݨی شکل ‘‘ وچ کڈھیا ڳیا ۔ آپ زخمی تھی ڳئے ، جہاز دی مرمت دا حکم تھیا ۔ لہوری یاریں 20 لکھ دا ٻل بݨا رکھیا ۔ آپ خاص جیب اچوں 20 لکھ روپے دا ٻل ادا کر ݙتا تے ایندے نال ای لاہور ایوی ایشن کلب دے سیکرٹری ’’ سئیں ‘‘ کوں درخواست کیتی جو تہاکوں جان دی امان مل ڳئی اے تُساں اے جہاز کلب کوں ڈونیٹ کر ݙیو ۔چنانچہ آپ ہوریں کروڑاں روپے مالیت دا جہاز لاہور کلب کوں مفت ݙے تے سرائیکی قمدس دھرتی دے پاک رزق جیڑھا اتھاں دے غریبیں تے مظلومیں دا حق ہا، لہوری یاریں او وی اُچیاں اُݙاریاں اُݙݨ آلیں کوں ݙے چھوڑیا ۔ا ے واقعہ انہاں ݙینہاں دا ہے جݙاں سرائیکی وسیب دے ڳنے دے کاشتکار ( جمال دین والی شوگرمل ) تے الیکشن دا کم چھاپݨ آلے پرنٹنگ پریس مالکان اپݨے کروڑاں روپے دے واجبات کیتے سئیں دی جند کوں پٹیندے ہن۔

جاگیردار دھرتی واسیں نال جیڑھے ظلم کریندے ،انہاندے مظالم دا آلہ کار اوندے منیجر ہوندا ہا۔ منیجر دے غیر انسانی رویاں دی وجہ توں خدا اونکوں جنرل ضیاء والی کار ایجھی سزا ݙتی جو اونکوں اپݨی درھتی تے قبر وی نصیب نہ تھئی ، جݙاں اوندے مرݨ دی خبر وسیب اچ آئی تاں اوندے ظلماں دے ستائے ہوئے لوکاں دی زبان توں بے ساختہ اے الفاظ نکلئے ’’ مر ڳیا مردود ختم نہ درود‘‘۔

جاگیردار بھانویں گورا ہووے تے بھانویں کالا ۔ ڈاڑھی ہووے تے بھانویں ݙاڑھی مون ۔ اروار ہووے تے بھانویں پار ، وݙا ہووے تے بھانویں چھوٹا ۔ ٻڈھڑا ہووے تے بھانویں نینگر ،اوندی نفسیات ہک ہوندی اے ۔ اپݨے وسیب واسطے اوندے غیر انسانی رویے ہک مسلمہ حقیقت ہوندن ۔ ݙاڈھیں دا غلام تے ہینڑیں دا آقا اوندی فطرت اے ۔اپݨے وسیب کیتے اوندی چنڳائی والی کوئی ڳالھ نی ہوندی ۔ او 100 فیصد ہاں کالے تے دل کالے ہوندن۔

سرائیکی وسیب دے پڑھئے لکھئے نوجوانیں واسطے وقت دا تقاضا اے ہے جو او اپݨے پرائے ، سجٖݨ دشمن ، چنڳے مندے دی پچھاݨ کرن ۔ کراچی دے پڑھے لکھے نوجوان ایں سلسلے اچ ٻہوں اہم کردار ادا کر سڳدن ۔ کراچی دے سرائیکی نوجوانیں تے ایں واسطے زیادہ ذمہ داری عائد تھیندی اے جو او اتھاں قدرے آزاد فضا اچ ساہ گھندے پن ، وسیب وچ تاں وسیبی بھرا جاگیرداریں دے ظلم دی چکی اچ پہنیندے پن ۔ انہاں کوں تاں اے ڳالھ دا وی پتہ کینھی جو ٻاہر کیا تھیندے ، البتہ سرائیکی وسیب اچ راہݨ آلے سرائیکی حضرات جاگیرداریں دا سِر پھیتی اَمدن ۔ او انہاں کوں نونھ تے وی نی لکھدے ۔ ݙوجھے پاسے جاگیردار وی انہاں دے اڳوں سِدھے ہن ۔ کیوں جو اے انہاں دے رمزیں تے رنگیں توں چنڳی روت واقف ہن ، وسیب دے جاگیردار غی سرائیکی دے سامݨے کالے نانگ دی طرح پھن کھنڈاوݨ دی کوشش کریندن تاں جو مارکہ تخت لہور دے تنجیت سنگھ والا گنڈاسے نال انہاندا پھیہہ چوھڑیندن ول اے ݙوٹدے ودے ہوندن ۔ سرائیکی وسیب دے لوکیں کوں وی چہیدے جو او خود فریبی دی دنیا اچوں نکل تے نانگیں کوں کھیر پلاوݨ دی بجائے نانگیں دا سر پھیہݨ دا داء سکھن ۔ انہاں دے اڳوں ہتھ ٻدھݨ دی بجائے انہاں تے ہتھ چاوݨ دی ہمت کرن ۔ اپݨے ہتھیں کوں جاگیرداریں دے پیریں دا ناں انہاندے اڳواݨین دا سونہاں کرن ۔ اے ظلمی جاگیردار ، پکھکنڈی پیر، مَکری مُلاں کجھ نی ۔ اے کہیں کوں کجھ ݙیوݨ جوڳے جلم ، چمچیٹا تے ݙینبھوں وچھوں تے نانگ انہاندے ݙوجھے ناں ہن ۔ وݙی ذات اللہ دی ہے ۔ ݙرݨا صرف اللہ توں چاہیدے ۔ جیڑھا اساݙا تے اساݙی جان دا مالک اے ۔ سرائیکی وسیب دے لوکو سیاݨے تھیوو، ہر ظلم زیادتی تے برائی دے خلاف جہاد کرݨ خدا وند کریم دی طرفوں تہاڈے اُتے فرض عین ہے :۔

اب بھی نہ سنبھلو گے تو مٹ جاؤ گے

تمہاری داستان تک نہ ہوگی داستانوں میں

## '''حوالہ'''
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی وسیب) وچوں چوݨ