سرائیکی ادب وچ اشاریہ سازی دی روایت

### لکھت: فرزانہ حمید (ایم فل سرائیکی)
ادب دے لغوی معنی تہذیب دے ہن تے تہذیب کوں سلیقہ مندی وی آکھ سڳدے ہیں۔ ایں پاروں لوکاں دا ڳالھ مہاڑ دا انداز تے زندگی گزارݨ دا طریقہ تہذیب یا ادب سݙیندے۔ ادب لفظاں دا محتاج ہے تے سرائیکی ادب دے اندر لفظیں دا عمیق ذخیرہ موجودہے۔ ایں پاروں سرائیکی ادب دی وسیع ہے تے سرائیکی وسیب وی وسیع ہے۔ ساریاں قوماں تے انہاں دے علاقے سرائیکی وسیب ہن۔ سرائیکی دانشور اسلم رسول پوری آپݨی کتاب ’’معنی دا پندھ وچ لکھدن: 

’’ادب کہیں قوم دی مجموعی نفسیات کوں سمجھݨ وچ مدد کریندے‘‘ (۱)

جیکر ݙٹھا ونڄے تاں ادب کہیں وی قوم دا مزاج بلکہ لا شعور ہوندے تے ادب دی تخلیق وچ لا شعور دے نال نال شعور وی ہک ٻہوں وݙا ذریعہ ہے۔ ادب دی بنیاد دراصل انسان دی پُوریاں نہ تھیوݨ آلیاں خواہشاں تے محرومیاں ہوندن تے سرائیکی ادب دی اصلیت وی ہک ایجھا سمندر ہے جیڑھا شعور تے لا شعور جیہاں وسیع اتے گہرا ہے۔ کیفی ڄام پوری اپݨی کتاب ’’سرائیکی شاعری‘‘ وچ ڈاکٹر مہر عبدالحق توں پیش لفظ لکھوایا تاں مہر عبدالحق ملتانی زبان دے بارے وچ ایویں لکھدن: 

’’اس زبان میں شعر و نغمہ ، قصے کہانیوں، داستانوں، بجھارتوں اور محاوروں کا بہت ذخیرہ ہے، جسے ضبط تحریر میں نہیں لایا گیا۔ ملتانی زبان کا بہت بڑا خزانہ اس کے ضرب الامثال ہیں‘‘(۲)

فیضی بہاولپوری آپݨی کتاب ’’سرائیکی خزانہ‘‘ وچ بشیر احمد غفور جیڑھے بہاول پور مسجد دے خطیب ہن، انہاں دا بیان لکھدن جو:

’’ادب زبان دی شناخت سنڄاݨ تے سرمایہ ہوندے۔ ہر ادب وچ کجھ خصوصیات اینجھیاں ضرور ہوندن جیڑھاں اونکوں نشابر سوہݨا اتے مل مہانگا بݨا ݙیندن۔ مواد موضوع دی مناسبت نال ہووے تے ایندے وچ ادبی حسن وی ہووے تاں ایجھی ہر تحریر کوں ہک اعلیٰ ، چنڳا تے چوکھا مقام حاصل تھیندے۔ معلوماتی ادب وچ او تحریراں شامل ہوندین جنہاں تے وقت دے نال نال توجہ نئیں ݙتی ویندی تے او لک ویندین۔ ول کوئی انہاں پردیاں کوں ہٹیندن تے او نشابر تھی آندن۔ ایہے علمی، ادبی تے تحقیقی تحریراں ہوندین‘‘ (۳)

فیضی بہاولپوری آپݨی کتاب ’’سرائیکی خزانہ‘‘ وچ لکھدن:

’’ادب زبان دا سرمایہ ہوندے تے ادب دی ہر صنف آپݨی ہک وکھری سنڄاݨ رکھیندی ہے۔ زبان کوئی وی ہووے، مٹھی تے سوہݨی ہوندی اے تے سب کنوں زیادہ مِٹھی تے سوہݨی زبان سرائیکی وچ اڄ کل جیہڑا ادب تخلیق تھیندا پئے۔ اوندے وچ نویں نویں رنگ سامݨے گھن آئے ویندے پین۔ سرائیکی زبان وچ ادب دا ہر رنگ موجود اے‘‘ (۴)

ادب دا جیہڑا وی رنگ ہووے، کتاب اوں ادب دے علمی خزانے کوں لوکاں تک پڄاوݨ دا وسیلہ بݨدی اے تے کتاب دے وسیلے نال سارے علوم توں واقفیت تھی سڳدی اے۔ کتاب پراݨے وقتاں توں انسان دی سچی دوست ہے۔ کتاب کوں طاق وچ رکھݨ دا رواج یونان وچ ۲۶۹۹ ق ۔ م وچ تھیا تے لائبریری دا رواج ٻہوں بعد وچ آیا۔ جیویں کتاب علم دا وسیلہ ہے ایویں ایں لائبریری وی معلومات دا ذریعہ تے کتاباں کوں سنبھال کے رکھݨ دا ہک اہم وسیلہ ہے۔ لائبریری معلومات حاصل کرݨ دا وسیلہ ہے۔ جیندے تئیں سب دی رسائی ممکن ہے۔ لائبریری وچ ہزاراں دی تعداد وچ کتاباں تے رسالے موجود ہوندن، تحقیق دے فن نال تعلق رکھݨ آلیاں کوں کہیں وی کتاب تے رسالیاں دے مصنف دا ناں، اُوں کتاب تے رسالیاں وچ کیڑھے مضامین ہن، یا کیڑھے موضوع تے کوئی کتاب یا رسالہ لکھیل ہے۔

ایندے نال ہر ویلے واسطہ پوندے تے انہاں تحقیق دے پیاسے لوکاں ہک فن تخلیق کیتے۔ جیکوں اشاریہ سازی آکھدن۔ ایندے نال نہ صرف تحقیق کرݨ آلیاں کوں بلکہ عام قاری کوں وی فائدہ پُڄے، عبدالحمید خان عباسی آپݨی کتاب ’’اصول تحقیق‘‘ وچ لکھدن:

’’اشاریہ سازی ایک تکنیکی عمل ہے۔ جس میںکتاب میں موجود تمام اطلاعات قاری کو مکمل طور پر فراہم کی جاتی ہے۔ اشاریہ بالعموم درج ذیل امور پر مشتمل ہوتا ہے:

۱۔ کتاب کے آخر میں ، متن میں مذکورہ اشخاص ، مقامات، کتب ، اداروں وغیرہ کی ہجائی ترتیب مع صفحہ نمبر۔

۲۔ کسی ادیب کی تخلیقات ، نیز اس کی لکھی گئی کتابوں اور مضامین کی سلسلے وار فہرست‘‘ (۵)

عبدالحمید خان عباسی ’’اصول تحقیق‘‘ وچ مزید لکھدن:

’’ماہرین تحقیق نے ترتیب اشاریہ کے دو اسلوب متعین کئے ہیں، 

۱۔ پہلا اسلوب یہ ہے کہ اشخاص، کتابوں اور مقامات کو ملا جلا کر الف بائی ترتیب سے درج کیا جائے۔

۲۔ دوسرا اسلوب جو کہ بہتر ہے اور وہ یہ ہے کہ اندراجات کو کئی زمروں میں تقسیم کر دیا جائے۔ ان میں اہم ترین دو زمرے ہوں گے۔ ایک اشخاص اور دوسرے کتابیں اور رسالے (۲)

کجھ تحقیق کرݨ آلیاں نے کتابیات تے اشاریہ سازی کوں انج انج نی سمجھا۔ بلکہ اشاریہ سازی کو کتابیات ہی سمجھدن۔

البتہ گیان چند نے ا ٓپݨی کتاب ’’تحقیق کا فن‘‘ وچ انہاں ݙوہاں اصطلاحات کوں وکھوں وکھ لکھے۔ پر وضاحت ہکو جہیں ہے۔

گیان چند اپنی کتاب ’’تحقیق کا فن‘‘ وچ لکھدن:

’’کتابیات ، کتاب کے آخر میں اشاریے سے پہلے ہوتی ہے۔ اگر اشاریہ نہ ہو تو کتابیات ہی آخری جزو ہوگی۔ (۷)

لفظاں دی ہیر پھیر کوں سامݨے رکھیندے ہوئے مختصر آکھ سڳدے ہاں جو اشاریہ سازی یا کتابیات ہک مفید تے اہم ترین فن ہے۔ ایں فن توں بغیر کوئی تحقیق وی موثر نی سڳدی۔ ادب دے ذخیرے کوں وسعت ملدی ہے۔ رسالے تے جرائد دا اشاریہ موجودہ دور دی اہم ضرورت ہے۔ اشاریہ دی مدد نال کہیں ادیب یا شاعر دے بارے وچ ٻہوں تھوڑے وقت وچ زیادہ تے بہترین معلومات مل سڳدی ہے۔ تحقیق کرݨ آلے سکالرز واسطے مزید آسانیاں تھی ویندن تے ایں ڳالھ دا وی اندازہ تھی ویندے جو کیڑھے موضوعات تے مزید کم تھیوݨاں چاہیدا ہے۔ نویں تحقیق کرݨ آلیاں کوں رہنمائی ملدی ہے تے انہاں دا وقت وی بچدے۔ اشاریہ سازی دے فن وچ کتاباںیا کتاباں دے توضیحی اشاریاں دی روایت تحقیق کرݨ آلیاں واسطے ٻہوں آسانیاں پیدا کیتن تے احٖ دے الیکٹرانک میڈیا دے دور وچ کتاباں دا اشاریہ ترتیب ݙے کے آن لائن کرݨ نال دنیائے ادب دے کیتے ٻہوں فائدے دی ڳالھ ہے تے دنیائے ادب دے سکالرز آگاہی حاصل کریسن تے علم و ادب دی دنیا وچ انہاں اداریاں دے ناں روشن راہسن، جنہاں اداریاں اشاریہ سازی تے کم کروایا ہوسی یا اوتھاں کم تھیا ہوسی۔

سرائیکی وچ اشاریہ سازی دے حوالے نال حمید الفت ملغاݨی آپݨی تصنیف ’’کتابیات سرائیکی ادب‘‘ وچ لکھدن:

’’کتابیات ہک ایجھی فہرست کوں آکھیا ویندے۔ جیرھی انہیں لکھاریں کیتے بݨائی ویندی ہے۔ جیہڑے کہیں موضوع تے لکھے ہوئے مواد بارے ڄاݨݨ چاہندے ہوون۔ ایں فہرست کوں عام طور تے الف بائی ترتیب نال تیار کیتا ویندے۔ جیندے وچ کہیں وی کتاب دی تفصیل دے حوالے نال مصنف دے ناں، کتاب دا عنوان، چھپݨ دا مقام ، چھاپݨ والے ا دارے، چھپݨ دے سال تے کتاب دے صفحیں دا اندراج منیے منائے فنی اصولیں دے مطابق کیتا ویندے۔ کتابیات دی اہمیت دا ندازہ ایں ڳالھ توں لایا ونڄ سڳیندے۔ جو ایندے بغیر کہیں وی تحقیق دا تصور بے معنی ہوندے‘‘ (۸)

ہݨ تک سرائیکی کتاباں دیاں کئی فہرستاں چھپ چکن۔ جنہاں وچ سیٹھ محمد عبید الرحمن دی ۱۹۹۷ء وچ سامݨے آوݨ والی فہرست سرائیکی کتابیات وچ محض کتابیں دے عنوان شامل ہن۔ جݙاں جو انھیں دی ہی کتاب ’’سرائیکی کتابیں‘‘ دے عنوان نال ۱۹۸۳ء وچ شائع تھی۔ جینکوں سرائیکی کتابیات دے حوالے نال پہلی باقاعدہ کوشش آکھیا ونڄ سڳیندے۔ ایندے وچ کتابیں کوں موضوع دے اعتبار نال انج انج کر کے عنوان دی ترتیب نال پیش کیتا ڳئے۔ ڈاکٹر طاہر تونسوی دی کتاب ’’سرائیکی کتابیات‘‘ وچ ۱۹۹۳ء تئیں دیاں کتاباں دے اندراج شامل ہن۔ اے کتاب وی موضوع وار پیش کیتی ڳئی ہے تے ہر موضوع دیاں کتاباں کوں مصنف دی ترتیب نال درج کیتا ڳئے۔ پروفیسر سجاد حیدر پرویز دیاں ݙوں کتاباں ’’سرائیکی ادب ٹور تے پندھ‘‘ اتے ’’سرائیکی ادب کی نشاۃ ثانیہ کا دور‘‘ سرائیکی کتابیات دی نمائندگی کریندین۔ ’’سرائیکی ادب ٹور تے پندھ‘‘ ۱۹۸۰ء توں ۱۹۹۵ء تئیں چھپݨ والیں کتاباں دی دستاویز ہے۔ جیندے وچ نثری کتابیں دی فہرست کوں عنوان دی ترتیب نال تے شعری مجموعے مصنف وار شامل ہن۔

’’سرائیکی ادب کی نشاۃ ثانیہ کا دور‘‘ وچ ۱۹۷۲ء توں ۱۹۹۵ء دے دور وچ چھپݨ والے ادب کوں شامل کیتا ڳئے۔ا یں کتاب وچ شامل موضوعاتی معلومات کوں زبانی ترتیب نال سنگھاریا ڳئے۔ انہیں دے علاوہ سجاد حیدر پرویز دی کتاب ’’سرائیکی ادب دے تیرھاں سال‘‘ ہک ایجھی فہرست ہے۔ جیندے وچ ماہنامہ ’’سرائیکی ادب‘‘ ملتان وچ نومبر ۱۹۷۱ء توں اکتوبر ۱۹۸۴ء تئیں چھپݨ والیں تحریریں دا اشاریہ شامل ہے۔ سبط الحسن ضیغم دی کتاب پنجابی کتابیں ، ڈاکٹر شہباز ملک دی پنجابی کتابیات تے ڈاکٹر انعام الحق جاوید دی ’’کتابیات پنجابی تے اردو تراجم ‘‘ (توضیحی کتابیات) وچ پنجابی کتابیں دے نال نال ڈھیر ساریں سرائیکی کتاباں دے کوائف وی ݙتے ڳن۔ فریدیات دے حوالے نال خورشید عالم دی کتاب ’’پاکستان میں مطالعہ فرید کی روایت‘‘ وچ ۱۹۸۹ء تئیں چھپݨ والیاں کتاباں دی کتابیات تے مضموناں دا اشاریہ ݙتا ڳئے۔ جݙاں جو ڈاکٹر طاہر تونسوی دی کتاب ’’مطالعہ فرید کے دس سال وچ ۱۹۹۰ء توں ۲۰۰۰ء تئیں شائع تھیوݨ والے فریدیات دے مواد کوں موضوع بݨایا ڳئے۔ تھل دے علاقہ پیر اصحاب دے واسی خلش پیر اصحابی مرثیہ دے موضوع بارے کتابیات تیار کیتی ہئی۔ جینکوں اجمل مہار (مرحوم) دی ترتیب نال سرائیکی ادب وچ مرثیہ (کتابیات) دا عنوان ݙے کے کتابی شکل وچ پیش کیتا ڳئے۔ ایں کتاب کوں ݙوں حصیاں وچ ونڈیا ڳئے۔ پہلے حصے وچ کتاب وار ݙوجھے حصے وچ مصنف وار فہرست ݙتی ڳئی ہے۔

اکادمی ادبیات پاکستان اسلام آباد دی طرفوں کتابیات پاکستان ادب دا سلسلہ ۱۹۹۰ء وچ شروع تھیا تے ۲۰۰۷ء وچ ایں سلسلے کوں ختم کر ݙتا ڳئے۔ ۱۸ سال تئیں شائع تھیوݨ آلیں کتاباں دی تدوین سعیدہ درانی دے ذمے ہئی۔ تے ہر زبان دے کہیں لکھاری توں سال بھر دیاں چھپݨ والیاں کتاباں دی فہرست بݨوائی ویندی ہئی۔ سرائیکی کتابیات مرتب کرݨ والیں وچ کنول مشتاق ، ڈاکٹر شہباز ملک ، ڈاکٹر طاہر تونسوی، ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز، جاوید اختر بھٹی، حمید الفت ملغاݨی تے شاکرحسین شاکر دے ناں شامل ہن۔ اکادمی ادبیات دی ایں فہرست سازی دے مطابق ’’سرائیکی کتابیات کوں ݙوجھیاں پاکستانی زباناں تے برتری حاصل ہے تے سرائیکی کتابیات وچ ۱۹۶۹ء کتابیں دی فہرست شامل ہئی۔ (۲) ایویں ایں حمید الفت ملغاݨی دی کتابیات سرائیکی ادب ۲۰۱۳ء وچ سرائیکی ادبی بورڈ ملتان ولوں شائع تھئی۔ جیندے وچ ۲۰۰۵ء تئیں دیاں ساریاں سرائیکی کتاباں دا ہک تفصیلی اشاریہ موجود ہے۔ سیٹھ محمد عبیدالرحمن ۱۹۷۹ء دی پہلی کوشش توں گھن تے ۲۰۰۷ء تئیں دے سفر تے ہک واری ول جھات پائوں یا اکادمی ادبیات حمید الفت ملغاݨی دیاں ۲۰۰۵ء تئیں دیاں کتابیات سرائیکی ادب دے تحقیقاتی کم کوں ݙیکھݨ توں بعد وی ایں ڳالھ دا پتہ نئیں لڳدا جو ایہ کتاباں کتھاں ، کیڑھی جاہ۔ یا کیڑھی لائبریری وچ موجود ہن، گوشہ میاں ممتاز سومرو دے تحت جیہڑی اشاریہ سازی کیتی گئی ہے اوندے وچ ایہ ہے جو بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان دے سرائیکی ایریا سٹڈی سنٹر وچ ایہ ساریاں کتاباں تحقیق کرݨ آلیاں کوں آسانی نال مل سڳدن۔

## حوالہ: کتاب لڑی چھی ماہی "حوا" بہاول پور توں چوݨ