بھگوان داس درکھاݨ

## شوکت صدیقی
کچہری شروع ناہی تھئی ۔ جئیں کمرے وچ مقدمات دی سُݨیج ہوندی ہئی اَڄاں خالی ہا ۔ پَر صدر دروازے دی درسال کول ݙو ٻیلی طاق نال ٹیک لئی فرش تے پلتھی مار تے ٻیٹھے ہَن ۔ کمرے دے ادھ وچکار دیوار توں ذری ہٹ تے رنگیل کھٹ پئی ہئی۔ ایہ لمبا چوڑا پلنگ ہا ۔ ایندے پاوے اُچے ہَن ۔ اُنہاں تے رنگ روغن نال ݙاڈھے سوہݨے نقش نگار بݨے ہوئے ہَن ۔ پلنگ تے صاف ستھری لسکدی ہوئی چٹی چادر وِچھی ہئی ۔ پیراں آلے پاسے دوہتھی ہئی ۔ ایں تے رنگیل دھاڳیاں نال سوہݨی کشیدہ کاری کیتی ڳئی ہئی تے چُنڈ رَتی نول دی ہئی ۔ سِرہاندی وݙے گف سِرہاݨیاں رکھیاں ہَن ۔ کمرے دے اڳوں لمبا ورانڈہ ہئی ۔ ورانڈے دے سامݨے کُھلا ڈُلا حویل ہا ۔ جیندے پوادھی پاسے گھاٹے وَݨ ہَن ۔ ورانڈے تے وَݨاں تلے مزیرے ٻڈڑھے تے کئی کسباں نال ڳانڈھا رکھݨ آلے کمّی جاہ جاہ نکی وݙی ٹولیاں وچ ٻیٹھے ہَن ۔ انہاں وچ ڈھیر او مُڑس تے تریمتیں وی ہَن ۔ جنہاں دے مقدمے سردار دی کچہری وچ سُݨیجے ہَن یا جنہاں دی سُݨیج اَڄاں نہی تھئی ۔ او کِھلدے پئے ہَن ڳالھیں کریندے پئے ہَن یا اپݨے مقدمیاں بارے ہک ݙوجھے نال ڳالھ مہاڑ کریندے پئے ہَن ۔ انہاں دی رَلیاں مِلیاں اَوازاں دا شور ہولی ہولی اُبھردا پیا ہا ۔ جئیں وچ سرائیکی دے نال نال کتھائیں کتھائیں بلوچی دی وی رَلت ہئی ۔ یکیاں اَوازاں اچݨ چیت بند تھی ڳیاں ۔ ہر پاسے چُپ غُڑپ تھی ڳئی ۔ کچہری دے صدر دروازے تے بیٹھے ہوئے ݙونہیں ٻیلی وِٻلا تے اُٹھیے تے نظراں جِھکیاں کر تے ہشیاری نال کھڑے تھی ڳئے ۔ ݙیہدیں اِی ݙیہدیں دروازے تے سردار شہ زور خان مزاری ظاہر تھیا ۔ اوں گوݙیاں توں وی تلے لمبی قمیض تے پورے ویہہ گز دی شلوار گھیرے دار پاتی ہوئی ہئی ۔ اوندے دھوتے دھنوائے لباس تے عطر لڳا ہئی ۔ جیندی تِکھی خشبو نال کمرے دی فضا مہکݨ لڳی ۔ اوندی کالی ݙاڑھی ݙاڈھی گھاٹی ہئی ۔ مُچھاں وی گھاٹاں ہَن تے چڑھیاں ہوئیاں ہَن ۔ اَکھیں توں وݙیپا ݙسدا ہا ۔ چہرے تے وی وݙیپا ہا ۔ پچوں اوندا کاردار چاکر خان سرگاݨی تے حویلی دا مالشکیا ہا ۔ ݙوہیں سِر نِوا تے اوندے پچھوں پچھوں ٹُردے پئے ہَن ۔ سردار کوں ݙیہدیاں سار نوکراں اڳتے وَدھ تے اوندے پیریں کوں ہتھ لایا  تے’’ پیریں پووݨ ‘‘ کیتا ۔ اُچی اَواز نال دُعاواں ݙتیاں ۔ سئیں سردار سدا جیویں ، سُکھی صحت ہووی ، خیر خیریت ہووی ۔ ٻالیں ٻچیں سُکھی صحت یہووی ۔ سب راضی باضی ہووی ۔ سردار مزاری ہولی ہولی اپݨی ڳچی ہلائی تے اُنہاں دو ݙٹھے بغیر آکھیا ۔ خیر ، خیر صلا اے ۔ او سر اُچا کر تے ہولی ہولی اڳتے ودھیا ۔ رنگیل کھٹ دے کول ڳیا ۔ جنگھاں سُنیگڑ تے اُچے پُڄا ۔ چاکر خان سرگانی نوّ کراہیں اوندے پیراں توں کُھسے لہائے ۔ سردار سرہاݨے دی ٹیک لڳ تے ٻہہ ڳیا ۔ اوں ݙوہیں پیراں دے چنبے جوڑ کراہیں ہک ݙوجھے نال مِلائے تے گوݙے چا تے اُچے کر گِھدے ۔ سرگاݨی دے اشارے تے ہک ملازم وَدھ تے اَڳتے آیا ۔ اوندے ہتھ خیری ہئی ۔ ایہ چِٹی ململ دا ڈھائی گز لمبا ٹوٹا ہا جیکوں تہہ کر تے چِھی انچ دے نیڑے تیڑے چوڑا کر گھدا ڳیا ہئی۔ ملازم نِوریا تے ہشیاری نال خیری اوندی چیل تے گوݙیاں تے ولھیٹ تے کچھی بندی کر ݙتی ۔ وَت خیری دے ݙوہیں سِرے جوڑ تے ایویں دموکا لایا جو اَکھیں توں سِوا چہرے دا ڈھیر حصّہ لُک ڳیا ۔ بلوچ نواز سرائیکی رئیساں دی روایت مطابق جݙاں سردار ایویں دپھ مار تے بیٹھا تاں ہک نوکر حقہ تازہ کرکے رنگیل کھیٹ دے کول اسٹول تے رکھ ݙتا ۔ سردار حُقے دی نڑی سنبھالی تے ہونٹھاں وچ دٻا تے کش لاوݨ لڳا ۔ تمباکو دی خُشبو کمرے وچ کھنڈݨ لڳی ۔ مالشیا جلتی نال سردار مزاری دی کنڈ تے پُڄا تے ہُشیاری نال اوندے مونڈھے تے چیل گھٹݨ لڳا ۔ کچہری دی کاروائی دا آغاز تھیا تاں چاکر خان سرگاݨی جہڑا پیش کار دے فرائض وی نبھیندا پیا ہا ۔ پہلا مقدمہ سُݨیج کیتے پیش کیتا ۔ملزم آجڑی ہا تیسردار دے سامݨے سِر نِوا وِسما ہوئیا کھڑا ہئی ۔ اوندے خلاف ایہ الزام ہئی جو اوندے اُڄڑدیاں ݙو بھیݙاں سردار مزاری دی ہک رڑھ وچ وڑ ڳیاں ہَن تے مکئی دے کئی ٻوٹیاں دا زیان کیتا ہانے۔ آجڑی سئیں سئیں کریندا معافی منگدا ریہا ۔ قسماں چا چا یقین ݙویندا ریہا جو اڳوں تے بُھل نہ تھیسی ۔ پَر اوندی ہک نہ سُݨی ڳئی ۔ سردار دی نظراں وچ ایہ ٻہوں وݙا جُرم ہئی ۔ تہوں اوندیاں جرمانے وچ پنج بھیݙاں مال خانے وچ پُڄاوݨ دے نال نال ترائے مہینے جیل وچ بندی بݨاوݨ دی سزا وی ݙتی ڳئی۔

چاکر خان سرگاݨی ݙردیں ݙردیں ݙسایا ’’سئیں سرکار جیل وچ جاہ کوئنی ‘‘۔ جیل وچ جاہ کوئنی تاں ولت مجرم کوں سُکے کھوہ وچ سٹ ݙتا ونڄے ۔ ’’سُکے کھوہ اَندھے کھوہ ہَن ۔ ایہ چورے ککھاڑ آلے اہجے وݙے کھوہ ہَن جیڑھے کݙاہیں رڑھیں کوں پاݨی لاوݨ دے کم آندے ہَن پَر سُک ونڄݨ پاروں ہُݨ اُنہاں وچ نہ پاݨی ہا نہ نکلݨ دی اُمید ہئی۔

سردار دی اپݨی جیل جݙاں قیدیاں توں بھریج ویندی تے ایندے وچ ٻئے دی جاہ نہ راہندی تاں قیدیاں کوں سُکے کھوہ وچ سَٹوا ݙتا ویندا ۔ او اَندھے کھوہ وچ اُٹھدے ٻہندے ، سُمدے ، کھاندے تے اُتھاہیں ہنگدے مُتردے ہَن ۔ اُنہاں نال ناں کہیں کوں مِلݨ تے نہ ٻولݨ دی اجازت ہئی ۔ ٹُکر پاݨی ویلے سِر سویلے شامیں رسّی نال ٻدھ ݙتا ویندا او وی اُنہاں دے بھئی بند ݙیندے ہَن ۔

قیدیاں کوں جہڑا کھاݨاں ݙتا ویندا ہا ۔ اوندی قیمت  وی اُنہاں دے اے سکے ݙیندے ۔ جیکر قیمت ادا نہ تھیندی تاں وَت قیدیاں کوں بُکھا راہݨاں پوندا۔ ٻہوں سارے قیدی بکھے رہ رہ سہک سہک تے مر ویندے ۔ سُکے کھوہ وچ نانگ ، وٹھوہیں تے اہجے زہریلے کیڑے وی ہَن جنہاں دے ݙنگ وی قیدیاں دی موت دا سوّب بݨدے ۔ سردار دا فیصلہ تھیوݨ توں بعد اونہی ویلے اونہہ تے عمل وی شروع تھی ڳیا ۔ ݙنڈ ݙیوݨ تے سُکے کھوہ وچ قید کرݨ کیتے مجرم کوں چھک دھرو تے ٻاہر گھن ڳئے ۔ سردار دا فیصلہ چھیکڑی تے اَٹل فیصلہ ہا ۔ جیندے خلاف کئیں وی عدالت وچ نہ عذر داری تھی سڳدی ہئی نہ اَرداس۔

چاکر خان سرگاݨی ݙوجھا مقدمہ پیش کیتا ۔ مقدمہ سردار شہ زور خان مزاری دے سامݨے پہلی واری نئیں پیش کیتا ڳیا ہئی ایندی سُݨیج پچھلے چار مہنیاں توں تھیندی پئی ہئی ۔ ہُݨ تئیں کئی پیشیاں پئے ڳیاں ہَن ۔ مقدمہ ٻہوں اوکھا ، ولدار ، پھیرانواں ہا ۔ تاہوں سردار مزاری سُچیندیں سمجھدیں ہشیاری نال اینکوں ڄاݨ ، بُجھ تے لمباݨ ݙیندا پیا ہا جو ویلے دے نال نال ݙوہیں گروہاں دے دِلاں وچ موجود ݙکھ کاوڑ ٹھڈی پئے ونڄے تے اوندے فیصلے توں ہر گروہ کوں ترسلا تھیوے جو دِلاں وچ گُندر میل تے رنجکی نہ راہوے ۔ ایہ پاݨی دی ونڈ دا پُراݨا جھیڑا ہا ۔ وجہ ایہ ہئی جو ݙوہیں گروہ ہکو نئیں نالے توں اپݨیاں فصلاں کوں پاݨی لیندے ہَن ۔ نئیں دے کھݙ وچ پاݨی گھٹ ہا تے فصلاں کیتے لوڑ ڈھیر ہئی ۔ اَخیرپاݨی دی ونڈ تے جھیڑا تھیا ۔ اہجے جھیڑے بارانی علاقیاں وچ ہٹے ویلے تھیندن جتھاں نئیں نالیاں توں رڑھیں کوں پاݨی لایا ویندے ۔ 

ڈیرہ غازی خان تے اوندے نیڑے تیڑے پہاڑی علاقیاں وچ پاݨی لاوݨ دا ایہ نظام ٻہوں پُراݨا ہے ۔ اِتلا پُراݨا جو ایندی خبر نئیں جو کݙاں رواج پیا تے کئیں رواج ݙتا ۔ ایں نظام پاروں ہک پاسوں تے بارش دے پاݨی کوں ضایو تھیوݨ توں بچایا ویندے نال دے نال رڑھ واہی کیتے وی ڈھیر توں ڈھیر فیدہ وند بݨاوݨ دا اَہر کیتا ویندے ۔ تھیندا ایہ ہے جو جݙاں پہاڑاں تے بارش تھیندی اے تاں پاݨی اُچیاں جھکیاں چوٹیاں تے چاٹیاں دی اُچائیاں توں جِھک دے پاسے تِکھائی نال وہندے ۔ مشہور ہے جو ایندے تِکھے دھارے دی کاٹ اہجی ہنودی ہے جیکر اُٹھ وی ایندی وہند اِچ آ ونڄے تاں ایندے پیراں تے کوچاں دیاں ہݙیاں وی آرے وانگوں کپ چھوریندے ۔ ایں نئیں دا پاݨی لحظے اِچ چھل دی اہجی چھولی بݨ ویندے جیندے تکھے ݙاڈھے ریلے وچ مسافراں توں بھریاں بساں وی لُڑھ ویندن ۔ فصلاں برباد تھی ویندن ۔ انسان تے مال مویشی لُڑھ ویندن ۔ پتھر ، مٹی تے گھاہ ، ککھ کانے دے بݨے ہوئے گریڑے ڈھہہ پوندن۔ ہر پاسوں جل تھل تھی ویندے ۔ تباہی تے بربادی دا بازار گرم تھی ویندے ۔ ایہوپاݨی جہڑا پہاڑاں تے کوہساراں دے وچکار وَسݨ آلیاں کیتے رحمت دی بارش بݨ سڳدے ۔ ’’رحمت تے مصیبت بݨ ویندے ۔ پَر او جاہیں جتھاں رودکوہیاں موجود ہن ۔ ایں تباہی توں بچیاں راہندن ۔ اہجی جاہیں تے پاݨی دا تِکھا وِدھاند تے رُخ موڑݨ کیتے رڑھاند تے جاہ جاہ مٹی تے پتھراں دے مضبوط تے اُچے اُچے پُشتے بݨائے ویندن ۔ اینویں بارش دا پاݨی نِکیاں وݙیاں نالیاں توں ویہہ کراہیں ایںبھوئیں تے پُڄدے ۔ جتھاں واہی بیجی تھیندی اے۔ پر اہجی بارانی بھوئیں تے عام طور تے صرف ہک فصل تھیندی ہے جئیں وچ مکئی توں ٻیا جوار ٻاجرہ تھیندے ۔ اہجھیاں رودکوہیاں (نئیں ؍ نالے) پہاڑیں دی تلیٹی تے جاہ جاہ ݙیکھݨ کوں مِلدن ۔ پَرجھیڑے آلی کار رودکوہی عام رودکوہیاں توں انجو انج ہئی ۔ ڈھیر کم آوݨ آلی تے دیر تئیں راہوݨ آلی وی ہئی ۔ اپݨی ونکی تے فائدے دے اِتبار نال او ہک نِکے ٻن آلی کار ہئی ۔ ایندی بݨاوٹ ایں طرح کیتی ڳئی ہئی جو بارش دے پاݨی دا تکھا وہیند پشتیاں نال ٹکرا تے جݙاں اپݨا راہ وٹیندا تاں نالیاں توں لنگھدا ہوئیا تل دو اینویں واہندا ویندا جتھاں بھوئیں کھٹ کراہیں پاݨی کوں کٹھا کرݨ دا ݙاڈھا سُتھرا  اہرکاری ہا ۔ پاݨی دا ایہ ذخیرہ پاݨی دی سطح توں ڈھیر اُچائی تے ہا تے ایندا وݙا حصّہ ہک کُھلے ڈُلے غار دے اندر دور دور تئیں کھنڈیا ہویا ہا۔

ایہ پاݨی دا ذخیرہ جیکوں سرائیکی ٻولی اِچ کھݙ آکھیا ویندے ۔ کوہستانی چاٹیاں دے کُراڑے وݙے وݙے پتھربھن تروڑ تے ٻہوں محنت تے جان مار تے ہٹایا ڳیا ہا تاں جو ہاڑ اِچ پاݨی سُکݨ توں محفوظ راہوے ۔ کھݙ دا پاݨی عام طور تے گھر دے کمّاں کاراںدے وی کم آندا ۔ کھݙ توں رڑھیں کوں پاݨی لاوݨ کیتے آبجو تے نالیاں بݨائیاں ڳئیاں ہَن جیڑھیاں ساوݨیتوں ہوا کڈائیں کݙائیں کݨک رہاوݨ کیتے وی پاݨی دی لوڑ پوری کریندیاں ہَن ۔ ݙوہیں گروہاں دا ڳانڈھا تمن مزاری دے رستمانی تے مصدانی قبیلاں نال ہا ۔ او کوہ سلیمان دے لموچڑ سلسلے دے اَدھ وچکار واہی بیجی دے نال نال آجڑی وی ہَن ۔ کٹھے رودکوہی توں اپݨی رڑھیں کوں پاݨی لیندے ہَن ۔ ایہ علاقہ بلوچستان دے بگتی قبیلے دے ٹکاݨے نال رُلدے جہڑا شہ زور خان مزاری دی ہک بلوچ ذال کوں اوندے پیو توں ورثے وچ ملیا ہا ۔ تاہیوں ہُݨ او اوندی جگیر ہا ۔ پاݨی دی ونڈ دا قضیہ وَدھ کراہیں ہولے ہولے رُسماݨیاں تے مصداݨیاں دے وچکار پُراݨی قبائلی دشمن دا روپ وٹیندا ڳیا ۔ بدلے دی کارروائی کرݨ لڳیاں مال ڈنگر دی چوری تے فصلاں دا زیان کرݨ دیاں کوششاں کیتیاں ویندیاں ۔ رات دے اندھارے وچ لُک چھپ تے پاݨی دے وہگ دا رُخ مُوریاویندا ۔ کھݙ دے کھکاڑ توں رُکاوٹاں ہٹا تے ڈھیر توں ڈھیر اپݨی رڑھیں کوں پاݨی لاوݨ کیتے پاݨی چوری کیتا ویندا۔

کئی واری جھیڑے تھئے پَر پچھلے ہفتے ٻہوں ݙاڈھا ہتھیاراں دے نال ٹاکرا تھیا ۔ ٹکارے توں پہلوں ہکل ݙے تے مخالفاں کوں للکاریا ڳیا ہا ۔ تاں جو او پوری تیاری نال مقابلے کیتے آوِن ۔ تہوں ݙوہیں برادریاں اپݨے اپݨے لڑاکیاں تے بہادراں کوں کٹھا کیتا ۔ ساری رات جاڳدے تے صلاح مشورہ کریندے رہیے ۔ پاݨی تے دشمنی دی جنگی طاقت دی پرکھ پڑچول کریندے رہیے تے آوݨ آلے ویلے کیتے جیندا اثر تھیوے اہجی سوچ سُچیندے ریہے ۔ رات جاڳدیاں گزری ۔ سِجھ اُبھریا ۔ دُھپ پہاڑیں دی چوٹیاں توں کھنڈردی ہوئی تلے لہوݨ لڳی ۔ سویر تھی ڳئی ۔ او تیاری کرتے ہکل آلی جاہ تے پُڄ ڳئے ۔ او ݙاڈھے جوش خروش نال نعرے پئے لیندے ہَن ۔ ڈھول پئے وڄیندے ہَن ۔ پڳوں پئے اُچھلیندے ہَن ۔ہتھیں چاتے ہتھیاراں کوں سِروں اُچا چا تے لہریندے ہَن ۔ اپݨے لہو کوں گرمیندے ہَن ۔ اپݨے حوصلے پئے ودھیندے ہَن ۔ 

بلوچیں دے ٻول سُدھ اِچ ایہ میل کشی ہئی او کجھ دیر آمݨے سامݨے کھڑے ریہے ۔ میل کشی دے ذریعے اپݨی قوت تے جرأت ݙکھلیندے رہیے ۔ وَت تلواراں لہریندے ہوئے اڳیتے ودَھے تے اپݨیاں ݙاڑھیاں ݙنداں وچ پا کوڑیندیں ہوئے حال اِچ ہک ݙوجھے تے تُرٹ پئے ۔ تلوار تلوار نال تے کُہاڑی کُہاڑی نال ٹکرائی ۔ دُھوڑ دے بدل چویّ ۔ محول دھواں دھار تھی ڳیا ۔ نعرے اُچے توں اُچے لڳدے رہیے ۔ شور ودھدا ڳیا ۔ ہر پاسوں خون دے چھٹے اُݙݨ لڳے ۔ ݙاڈھا جھیڑا تھیا ۔ پر ٻہوں ڈھیر خون خرابے دی نوبت نہ اَئی ۔ تھیا ایں جو لڑائی دا مُنڈھ ٻدھیندے سار ہک کِراڑ رَڑدا پٹیندا دھانہہ فریاد کریندا ہک پاسوں ظاہر تھیا تے تکھائی نال بھڄدا ہویا نیڑے پُڄ ڳیا ۔ اوندا ناں بھگوان داس ہا ۔ ادھوکڑ عمراں دا ہا ۔ سِر تے ݙاڑھی دے وال کھنڈرے ہوئے ہَن پَر بُت تکڑا ہَس ، قد اُچا ہئی ۔ پیشے دے اِتبار نال درکھاݨ ہا ۔ مطلب اے درکھاݨے دے نال نال مستریاں دا کم وی کریندا ہا تے گوانڈھی وستی کوٹلہ شیخ وچ رَہندا ہا۔ اُوں توں سِوا کوٹلہ شیخ وچ کِراڑاں دے کجھ ٻئے خاندان وی آباد ہَن جیڑھے رڑھ واہی کریندے ہَن ۔ اَجڑ پلیندے ہَن ، یا بھگوان داس وانگوں محنت مزدوری کریندے ہَن ۔ بھگوان داس درکھاݨ بھڄ دھروک توں بعد ݙاڈھا سہکدا کھڑاہا ۔ اوندا منہ متھا پگھرو پگھر ہا ۔ اوندی پڳ کُھل تے اوندے ڳل آپئی ہئی ۔ سِر دے لمبے لمبے وال کھنڈرے ہوئے ہَن ۔ ہکل دی سُدھ سِجھ اُبھرݨ توں پہلوں اوندے کنَیں پئے ڳئی ہئی ۔ خبر مِلدیاں سار او تاریاں دی چھاں وچ گھروں نکھتا ۔ اوں ہکل دی جاہ تے جلتی توں جلتی پُڄݨ دا اَہر کیتا تے ڈاہندے پوندے ویلے سِر پُڄ وی ڳیا ۔ اوں ݙاڈھی جرأت تے بہادری ݙکھالی ۔ اپݨی جان داء تے لا تے بے دھڑک لڑݨ آلیاں دی صفاں وچ وڑ ڳیا ۔ میڑھ کرݨ کیتے چیک چیک تے دھانہیں ݙیندا ریہا تے اَدھ وچکار چٹان وانگوں اکڑیج تے کھڑا تھی ڳیا ۔ اوں اپݨے ݙوہیں ہتھ اُچے کیتے ۔ تلواراں تے کُہاڑیاں دیاں سَٹاں ہتھاں تے جھلیاں ۔ پھٹل تھیا تے پھٹاں توں لڑدا لڑدھا ڈھہ ڳیا ۔ اُوں خون خرابہ روکݨ کیتے ایہ حربہ اَزمایا ہا جیکوں بلوچی وچ میڑھ آکھیا ویندے ۔ بھگوان داس کِراڑ ہا تے کِراڑ اُنھاں گھٹ ہَن ۔ تہوں مسلمان بلوچ اپݨی اعلیٰ قبائلی روایات مطابق اُنہاں دی جان تے مال دا ایں حد تئیں خیال رکھدے ہَن او سمجھدے ہَن جو کئیں کوں معیار منݨ توں بعد اوندا خون وہاوݨ یا کئیں طریقے دھک ݙیوݨ ، بلوچاں دے قبائلی اخلاقی ضابطیاں مطابق ٻہوں مکروہ تے قابل پُچھ پرتیت فعل ہا۔ تاہیوں بھگوان داس دی ایں کوشش جرأت بہادری دا پھلیسیا تھیا ۔ فساد ٹھڈا پئے ڳیا ۔ چویّ ہوئے ہتھ ݙکیج ڳئے ۔ جو جتھاں ہئی اُتھاہیں رُک ڳیا ۔ جھیڑا اُونہی ویلے بند تھی ڳیا ۔ اونویں وی جیکر میڑھ کیتے ایں ہندو درکھاݨ توں سِوا کوئی سیّد زادہ قرآن شریف چا تے لڑݨ آلیاں ݙونہیں گروہاں دے وچکار آ ویندا یا برادری دیاں کجھ ٻڈھڑیاں ننگے سِروال کھنڈارے ڳل وچ چادر پا ویلے سِر لڑائی دی جاہ تے پُڄ ویندیاں تاں اُنہاں دے احترام وچ لڑائی بند کرݨ دا اعلان کر ݙتا ویندا ہا ۔میڑھ مطابق عارضی طور تے جنگ بندی تھی ڳئی ۔ بھگوان داس دی اُنہی ویلے مَلم پٹی کیتی ڳئی تے اونکوں کوٹلہ شیخ پُچایونے ۔ رستمانی تے مصدانی لڑاکے اپݨے اپݨے پھٹل بندیاں کوں چا تے گھراں دو گھن ڳئے پر اُنہاں دے چہریاں تے اَڄاں تئیں کاوڑ اونویں ہئی ۔ اَکھیں شکار تے جھپٹݨ کیتے عقاب وانگوں چمکدیاں پئیاں ہَن۔ خون کھولدا پیا ہا۔لڑݨ بھڑݨ دا جوش سَوا نیزے تے ہا ۔ ݙوہیں پاسے چڑھاوت ، چھکیاں ہوئیاں تے نراضگی دا ماحول ہا ۔

اوں ویلے تاں ماحول ٻہوں وِڳڑ ڳیا جݙاں تریجھے ݙینہہ سِجھ لہݨ توں کجھ دیر پہلوں مصداݨیاں دا پھٹل بندہ جھوک لݙاڳیا ۔ مرݨ آلے دے گھر دھاڑ پِٹ تے سیاپا پئے ڳیا ۔اوندے بھرانواں تے قبیلے دے ݙوجھے بندیاں دے سینیاں وچ انتقام دی تِکھی بھاہ بھڑک پئی۔ تے او مستدیر کرݨ مطلب اے رَت دا بدلہ رَت دیاں تیاریاں زور شور نپ ڳیاں ۔ اہجی انتقامی کارروائی کوں مَست ویر آکھیا ویندے ۔ رُستماݨیاں کوں جݙاں ایں مست ویر دی خبر تھئی تاں اُݙے وی لوہا گرم تھیا ۔ مرݨ مارݨ دیاں تیاریاں ٻدھیج ڳیاں ۔ اُونہی ویلے ݙاہ دا بندوبست کیتاڳیا ۔ اوندے کیتے طریقہ ایہ ہا جو ہک ایجھے بندے کوں ݙاہ ݙوک بݨایا ڳیا ۔ جیندا ڳانڈھا ݙونہیں گروپاں نال نہ ہا ۔ ݙاہ ݙوک ہک اُچا لمبا جوان ہا تے منجھیا ہویا ڈھولکیا ہا۔ ݙینہہ چڑھدیاں اِی او ڳل وچ ڈھول پا تے نکھتا تے ڈھول وڄا تے ہر پاسے منادی کرݨ لڳا ۔ اوہ پہلوں تڑ تڑ کئی وار ڈھول تے قمچی نال سٹ مریندا ہا تے وَت کھٻا ہتھ چھنڈک کراہیں اپݨے خاص انداز نال اینویں تھاپ ݙیندا جیندا صاف سدھا مطلب ایہ ہا جو لڑݨ بھڑݨ دا خطرہ سِراں تے بھوندا پئے۔ جنگ دا نغارہ وڄݨ آلا ہے ۔ او ݙینہہ ڈھلدیاں تئیں ݙوہیں فریقین کوں اینویں خبردار کریندا ریہا ۔ 

ݙاہ دااعلان تھیندیاں سار ہک واری وَل ݙوہائیں پاسے جنگ دیاںتیاریاں تھیوݨ لڳیاں ۔ پَر کئی ایجھیاں برادریاں وی ہَن جیڑھیاں ایںجھیڑے وچ کئیں دے پاسے نہ ہَن ۔ اُنہاں دا ڳانڈھا بلچاݨی تے سرگاݨی برادریاں نال ہا ۔ او خون خرابے دی بجائے ݙوہیں گروپاں وچ صلح صفائی چاہندے ہَن ۔ اُنھاں آپت وچ صلاح مشورے نال میڑھ مرکہ مطلب اے ایں جھیڑے کوں مُکاوݨ دا منصوبہ بݨایا ۔ مرݨ آلے دے قبیلے کوں اپݨے آوݨ دی خبر ݙونہیں تے وَت صلح کیتے پُڄ ڳئے ۔ اُنہاں دے نال قبیلے دے وݙکے تے معتبرین وی ہَن ۔ علاقے دا ہک سیّد زادہ وی ہا تے جیڑھے قبیلے دے ہتھوں بندہ مریجا ہا اوندے معتبر وی ہَن ۔ ڳالھ مہاڑ دا مُنڈھ ٻدھیجا تاں ماحول ٻہوں چھکیا چھکیا ہا ۔ خاص طور تے مرݨ آلے دے بھرانویں دا روّیہ ٻہوں مچھریا ہویا ہا ۔ اینویں لڳدا ہا جو میڑھ مرکہ دا منصوبہ ناکام تھی ویسی۔صلح صفائی دا اَہر ضایو تھی ویسی ۔ ڳالھ بݨݨ دی بجائے وِڳڑݨ لڳی۔ پَر معتبراں تے وݙکیاں ویلے سِرد خل ݙتا ۔ وچلی چال چلی ۔ ݙوہیں پاسے دے کاوڑے تے مچھرے ہوئے نینگراں دی کاوڑ کوں ٹھڈا کیتا ۔ مرݨ آلے دے لڳدیاں کوں ضد ہَٹ کرݨ توں روکیا ۔ انتقامی کاروائی دے ݙراکلے تے اڳتے ودھݨ آلے جھیڑیاں توں خبردار کیتا ۔ ہولے ہولے چھکاوٹ گھٹ تھیوݨ لڳی۔ چہریاںتوں رنجگی ،گُندر تے تُھڑی ہوئی دھوڑ چُھٹݨ لڳی۔ اَکھیں توں نکلدیاں چوانتیاں ٻجھݨ لڳیاں ۔

معتبر چاہندے ہَن جو قصاص دی بجائے مرݨ آلے دی رَت دے بدلے عیوضا تے زخمیاں دے ݙنڈ بھرݨ دا آپت وچ رضامندی نال مقرر کیتا ونڄے ۔ پَر مقتول دی ماء زرینہ بی بی عیوضے تے تاوان تے راضی نہ ہئی ۔اورنڈڑ ہئی۔ اوندے پنج پُتر ہَن جنہاں وچوں ہک دے مرݨ توںبعد چار رہ ڳئے ہَن ۔ چارے شینہہ جوان ہَن ۔ اُنہاں دے جذبے دی بھاہ بس ہکو صورت ٹھڈی تھی سڳدی اے جو سِراں دیاں پڳوں ڳل وچ پا تے ملزماں وانگوں نظراں جُھکا تے باقاعدہ سب دے سامݨے معافی منگی ونڄے ۔ اُنہاں دے قبیلے دے معتبر وی ایہو چاہندے ہَن ۔ پَر ݙوجھے فریق کوں ایہ مطالبہ کئیں طرانویں منظور نہ ہا ۔ ایہ اوندی قبائلی عزت دی کُھلی بے عزتی ہئی ۔ دیر تئیں بحثا بحثی تھیندی رہی ۔ کوئی نتیجہ نہ نکھتا ۔ ݙوہیں فریق اپݨی اپݨی ڳالھ تے اَڑے ہوئے ہَن ۔ چھیکڑ ایہ مُکیجو کجھ ݙینہہ بعد ولا سِر جوڑ تے ٻیٹھا ونڄے تینویں سِروں صلح صفائی دا اَہر کیتا ونڄے ۔ اُوں ویلے تئیں جھیڑا نہ ہوسی ۔ میڑھ یعنی جنگ بندی دا پوری طرح خیال رکھیا ونڄے ۔ کئیں پاسوں بھڑک ، بھڑکار نہ ݙکھالی ݙیوے ۔ غیر جانبدار قبیلاں دے معتبر تے وݙکے جیڑھے خون خرابے دی بجائے صلح صفائی چاہندے ہَن ۔ اُنہاں برابر اپݨیاں کوششاں جاری رکھیاں ۔ فریقین نال مسلسل رابطہ قائم رکھیا تے ایجھا طریقہ سوچݨ دا اَہر کیتا جئیں تے ݙوہیں تھوک راضی ہوون ۔ چھیکڑ تے ایں ڳالھ تے مکُکا کیتونے ۔ بلوچاں دے قبائلی قانون مطابق ایہ ہنج دا طریقہ ہا ۔ اوندی ونکی ایویں ہئی جو سزا دے طور تے مرݨ آلے دے ہک بھرا کوں مخالف قبیلے دی کئیں چھوہِر دا رشتہ ݙتا ونڄے ۔ جیڑھا میڑھ مرکہ دی روح نال ہنج سݙویندا ہا ہنج دا دستور صرف بلوچاں اِچ اِی نئیں دیس دے ݙوجھے علاقیاں دے قبیلیاں وچ وی رواج ہے تے اینکوں سوارہ آکھیا ویندے ۔ ہنج تھیوݨ آلی چھوہِر گل زریں دے پیو دا ناں نور بخش رستماݨی ہا ۔ او رڑھ واہی توں سِوا کھجیاں دے تھݙاں دا ٹھیکہ گھنݨ آلا زمان دار وی ہا ۔ نور بحش رُستماݨی اپݨے قبیلے دا خوشحال تے معتبر بندہ سمجھا ویندا ہا ۔

پاݨی دی ونڈدے جھیڑے دا او ایں حوالے نال ظاہراً وݙا کردار ہا جو اوندیاں رڑھیں دا رقبہ ڈھیر ہا تے اوندی رڑھ جھیڑے آَی رودکوہی نال رَلے ہوئے وی ہَن ۔ ہتھیاریاں دے ٹکرا وچ وی او اَڳوں اَڳوں ہا تے وَدھ چڑھ تے حملے پیا کریندا ہا ۔ مرݨ آلے دے سِر تے جیڑھا مارو پھٹ ہا ۔ اَکھیں ݙٹھے گواہیں مطابق او وی نور بخش رُستماݨی دی کُہاڑی دے وار توں لڳیا ہا ۔ نور بخش رُستماݨی کوں معتبراں تے وݙکیاں دے دٻائو دے سامݨے کُھل کراہیں انکار دیجرأت نہ تھئی پر او اپݨی دھی کوں ہنج بݨاوݨ کیتے کئیں حویلے راضی نہ ہا ۔ او ݙاڈھی پریشانی دی وکیڑ اِچ ہا۔ اوندی وݙی بھیݨ شیریں دی ݙکھی حیاتی اوندے سامݨے ہئی ۔ قتل دی ہک واردات توں بعد قبائلی جرگے دے فیصلے مطابق شیریں کوں وی ہنج بݨݨ تے مجبور کر ݙتا ڳیا ہا ۔ ہنج تھیوݨ توں بعد اوندا مرݨ آلے دے وݙے بھرا دے نال نکاح پڑھایا ڳیا ۔ او ٻڈھا ہا تے دَمے دا پُراݨا مریض ہا ۔ سِر تے ݙاڑھی مُچھاں دے وال چِٹے تھی ڳئے ہَن ۔ او نہ صرف پَرنا پتریا ہا نالے اوندیاں ݙو ذالئیں وی ہَن ۔ شیریں رخصتی توں بعد اپݨے پئے دے گھر پُڄی تاں اُوں صرف پرنیوے دی رات اوندے نال گزاری تاں او وی اپݨے انتقام دے جذبے دی تسکین کیتے اوں اینکوں منجھو ننگا کرکے ساری رات ہک توں ہک وَدھ اذیت ݙیندا ریہا ۔ ذلیل تے خوار کریندا ریہا ۔ سویل تھیندیاں اونکوں پیکے دو بھیج چھوڑیس ۔ وَلا نہ کݙاہیں سݙوایُس ، نہ اونکوں مِلا نہ طلاق ݙتُس ۔ شادی توں پہلوں او جوانی دی ٻاڑ توں نِہال ہک سوہݨی سوڈھی چھوہِر ہئی ۔ ہکو رات اِچ او سڑ تے سواہ تھی ڳئی ۔ اپݨا رنگ روپ وَٹا ڳئی ۔ اَکھیں دے کنّول ٻجھ ڳئے ہن۔چہرے تے ویرانی چھا ڳئی ۔ ایں صدمے کوں او کجھ مُد تئیں تاں برداشت کریندی رہی ۔ وَت چیتا جاہ تے نہ ریہا ۔ او ہٹے ویلے چُپ بیٹھی خلاء وچ گھوری پائی رکھدی ۔ نہ کئیں نال اَلیندی نہ ڳالھ کریندی ۔ پُچھݨ تے وی کجھ نہ ݙسیندی ۔

ماء کوں وسواس ہا جو کتھئیں خوف تے دہشت توں اوندا دل کمزور نہ تھی ڳیا ہووے ۔ تاہوں تیر ریچ کرایا ڳیا ۔ ایں طریقے دے نال روا دارو مطابق شیریں کوں بسترے تے سدھا سَما تے پتل دے کٹورے وچ پاݨی بھر تے رکھ ݙتا ویندا ہا ۔ ایں وچ سیسہ پگھال تے پاتا ویندا ہا ۔ ایہ عمل کئی وار کیتا ڳیا پَر کوئی فرق نہ پیا ۔ شیریں دا دوا داروبرابر تھیندا ریہا ۔ دوا دے نال نال ٹوݨے تے ٹوٹکے وی اَزمائے ویندے ۔ تاہیوں شامرز منگوایا ڳیا۔ ایہ ساوے رنگ دا گول پتھر ہا ۔ جئیں تے کئی رنگاں دے نِکے نِکے نقش و نگار ہَن ۔ ایں وچ مُورا کیتا ڳیا تے ہک ݙوری وچ پرو تے شیریں دے ڳل وچ پا ݙتا ڳیا ۔ تاں جو جیکر کوئی جن بھوت ݙیݨ ہووے تاں اوندا اثر ضایا تھی ونڄے ۔ ایں پاروں شیریں دے سرہاݨے آسان پری رکھا ڳیا ۔ ایہ وی کولے وانگوں بدبو دار پتھر ہا ۔ خاتون بی بی دی منت وی مَنی ڳئی ۔ پاکصاف تھی کراہیں ونکو ونک دے کھاݨے پکائے ڳئے تے ایجھی جاہ تے جتھوں کوئی مرد نہ لنگھیا ہووے ۔ غریب غربا تے محتاجیں کوں ایں خیرات اِچ کھاوݨ اپݨے سامݨے ٻلہا تے کھوایا ڳیا ۔ ایندے وچ کئیں ٻال ، مرد یا ڈڈھ آلی تریمت کوں اصلوں نہ آوݨ ݙتا ۔ ایجھی منّت کوں بی بی دستی آکھیا ویندے۔

پر نہ کئیں منّت کم ݙکھالا نہ کوئی دوا دارو کم آئی نہ ٹوݨا ٹوٹکا ۔ شیریں دا پڳلپ ودھدا ڳیا ، نہ اونکوں کھانوݨ دا ہوش ریہا نہ پانوݨ دا ۔ کݙاہیں کھلدی تے کݙاہیں دھاڑیں مار مار روندی ۔ کݙاہیں جھنجھلا تے تن دے لیڑے جھڑجھڑپاڑ ݙیندی تے اُکا منجھ ننگی تھی ویندی ۔ پڳلپ دا ایجھا تکھا دورہ پوندا تاں اَکھیں لال تھی ویندیاں ۔ چہریاں تے وحشت چھا ویندی ۔ ایں وحشت اِچ گھروں ٻاہر ٹُر پوندی ۔ جݙے مُنہ اُٹھدا اوݙے لگپی ویندی ۔ پیّو اوں ویلے جیندا ہا ۔ او ولا ولا اونکوں نپ تے ولدا گھن آندا ۔ جݙاں او ایندی پڳلپ توں اُکا تنگ تھی ڳیا تاں گھر وچ بندی بݨا ݙتُس ۔ پیراں وچ لوہے دی زنزیر پا ݙتس۔ ہر ویلے ݙاڈھی نگرانی وی کیتی ویندی جو او گھروں ٻاہر نہ ونڄ سڳے ۔ ہک ݙینہہ او کئیں نہ کئیں طریقے گھر توں ٻاہر نکل ڳئی ۔ پیّو کوں خبر تھئی ۔ او گھوڑے تے سوار تھی تے اوندی ڳول وچ نکھتا ۔ چھیکڑ او ایں وستی توں دور ہک سُنڄ بَر رستے تے مل ڳئی ۔ حال ایہ ہا جو لیرے لیر کتیراں ہَن تے ہک پاسے کھنڈرے پئے ہَن ۔ او منجھو ننگی ہئی ۔ تے رستے توں ہٹ کراہیں جنگلی جتھاں دے اوڈھر پئی ہئی ۔ اوندی بدحالی ݙیکھ کراہیں پتہ لڳدا ہا جو کئیں اونکوں شہوتی ہٻلاس دا نشانہ بݨائے ۔ ایہ اوندی دھی شیریں نہ ہئی ۔ اوندی عزت نموس دا جنازہ ہا ۔ ݙکھ تے کاوڑ توں اوندا خون کھولݨ لڳا ۔او گھوڑے توں تلے لتھا ۔ شرم توں نظراں جھکا تے اوندے کول پُڄا تے اپݨی پڳ سِروں لہا تے اوندے جوان تے ننگے جُثے تے سَٹ ݙتی ۔ کجھ دیر او اوندے کول مونجھا ماندہ تے لُڑھیا پُڑھیا کھڑا ریہا ۔ وَت خون جوش ماریُس تے دل بھریج آیُس ۔ اَکھیں توں ٹپ ٹپ ہنجوں ڈھہݨ لڳے ۔ او ہولی ہولی دھی دا سِر تھپکݨ لڳا ۔ دھی اَکھیں کھول تے پیو دو ݙٹھا تے چنگھدی ہوئی اُٹھ تے ٻہہ ڳئی ۔ اُوں پیّو نال کوئی ڳالھ ڳالھ نہ کیتی ۔ اوندیاں سُنڄیاں اَکھیں وچ کوئی شرم نہ ہئی نہ خفت ۔ چہرہ اُکا پدھرا ہا ۔ ہکو لحظے اوں اپݨے تے اوندے جُثے کوں کڄ ݙتا پَر او باز نہ آئی ۔ پڳ ہٹا تے وَت انج کر سٹیندی ۔ پیّو وَت اونکوں کڄیا ۔ کئی واری ایویں تھیا ۔ پیّو کیتے اوندا پڳلپ برداشت توں ٻاہر تھی ڳیا ۔ او کاوڑ توں چِھتا تھی ڳیا ۔ اُوں شیریں دے ڳلہاں تے تڑاق نال تھپ ماری ۔ ݙوجھی وَت تریجھی ۔ اوندی کاوڑ گھٹ تھیوݨ دی بجائے ودھدی ڳئی ۔ او ایں حالیں اونکوں کُٹیندا مریندا ریہا ۔ اِتھوں تئیں جو او سہکݨ لڳا ۔ شیریں مہڈا نہ لایا ۔ نہ رُنی نہ چِیکی اوں دھانہہ کیتی نہ فریاد ۔ چُپ چپیتے مار جھلیندی رہی ۔ اوندی ہک اَکھ سُنڄ ڳئی ہئی ۔ پھٹل تھوݙاں توں خون چُوندا ہا ۔ او بھوئیں تے چُپ غُڑپ تے بے حال پئی ہئی۔ اوندے سِر دے وال مِٹی وچ اٹیجے ہوئے ہَن ۔ چہرہ وی دھوڑو دھوڑ تھی تے مٹی رنگا تھی ڳیا ہئی ۔ پر او ڈھیر لحظے انہاں حالاں نہ رہ سڳی ۔ اوں پاسہ پرتیا تے اُٹھ تے ٻہہ ڳئی ۔ اوں تے وَت ہک واری پاڳل پوݨے دا دورہ تھیا۔اُوں تن تے ولھیٹی پڳ دا ہک سِرا نپ تے چِھکیا تے اونکوں لیرو لیر کر تے حقارت نال ہک پاسے سٹ ݙتُس ۔پیّو کوڑیلی نظراں نال اونکوں ݙٹھا ۔ پڳ چاتی تے اُونہی نال شیریں دے وجود کوں ولھیٹ تے ڳنڈھڑی بݨا یُس ۔ چا تے گھوڑے تے سٹس ۔ آپ وی سوار تھیا تے گھوڑا تکھائی نال بھڄݨ لڳا ۔ پَراو اپݨے گھر نہ ڳیا۔ سُنڄ بر تے اَݨ وسندڑ راہیںتوں لنگھدا ہویا ہک کُری لوپ تے پُڄا۔ ایہ ایہو جئی چاہ ہئی جتھاں ترائے پاسوں کالے کالے پتھراں دیاں سُنڄ بَر پہاڑیاں ہَن ۔ اتھاںرَہݨ آلیاں چڑیاں وی کالیاں ہَن ۔ گھوڑا لوپ وچ داخل تھیا تاں گھوڑے دیاں سنمبھ سنبھاں اُبھریاں تاں چڑیاں دی جھار بھراٹا مار تے اُݙریتے کالے بدلاں وانگوں فضا وچ کھنڈر ڳیاں ۔ پیو ایں پاسے کوئی دھیان نہ ݙتا ۔ گھوڑا ہک پہاڑی دے تلویں حصّے روکیا ۔ تلے لتھا ۔ دھی کوں گھوڑے دی چیل توں تلے لہا تے پتھریلی بھوئیں تے ہک پاسوں سٹیس۔او اُکا چُپ غُڑپ ہئی ۔ خالی نظراں نال پیّو دے چہرے دو ݙیہدی پئی ہئی ۔ پَر اوں ولدا دھی وَل نہ ݙٹھا ۔ چیل نہ ٻدھا خنجر کڈھیُس دھی دو وَدھیا ، اوندے مٹی نال لٻڑے والاں کوں ہک ہتھ نال نپ تے سِر نوایا ۔ گوݙیاں دے بھار بھوئیں تے بیٹھا تے خنجر نال دھی دا ڳالا لہا چھوڑیُس ۔ خون دا فوارہ اُٻلیا ۔ جیندیاں چھینڈکے نال پیّو دا مہ متھا وی خون نال لٻڑیا ہئی ۔ خنجر نال ذبح کرݨ توں بعد او کجھ لحظے تئیں دھی دے تڑپدے ہوئے وجود کوں ݙیہدا ریہا ۔ اوندی گھاٹی ݙاڑھی تے مُچھاں دے سخت والاں تے خون دے لال پینگھے کھنڈیے ہوئے ہَن ۔ اَکھیں دے ݙیوے ٻلدے پئے ہَن ۔ٻجھدے پئے ہَن ۔ او رُک رُک تے لمبیاں ساہواں گھندا ریہا ۔ وَت اُوں خون نال لٻڑے خنجر کوں مضبوطی نال نپا تے ہک چاٹی نال اَڑا تے پوری طاقت نال اپݨے سینے وچ کُھٻا ݙتا ۔ او لُڑھیج پُڑھیج تے ڈٹھا تے مٹی وچ لٻڑی ہوئی بھوئیں تے پھڑکݨ لڳا۔

نوربخش رُستماݨی کوں ایں افسوسناک سانحے دی سُدھ ہک آجڑی توں ڈھئی ۔ او وِٻلیا ہویا ایں حالیں گھوڑا بھڄیندا ہویا لوپ ونڄ پُڄا ۔ سِجھ لوپ دی پہاڑیاں دی چوٹیاں تے جگمگاندا پیا ہیا ۔ اوندی رنگ لال تھیندی ویندی ہئی ۔ جئیں توں کالیاں پہاڑیاں دی رَت رنگیلیاں تھی ڳئیاں ہَن ۔ اُتے اَسمان تے ہلاں تے ڳجھاں دا ہک جھڑجتھہ بھوندا پیا ہا ۔ ہک پہاڑی دے ریڑھ تل اِچ اوندے پیّو تے وݙی بھیݨ شیریں دے وجود نال نال پئے ہَن ۔ لال خون ڄم کراہیں کالا تھی ڳیا ہا ۔ ݙونہیں مر مُک ڳئے ہن ۔ پیّو دا ہتھ اَڄاں تئیں خنجر دے دستے تے ڄمیا ہویا ہا ۔ ڳچی ہک پاسے رڑھی ہوئی ہئی ۔ بھیݨ دیاں بے نور اَکھیں کُھلیاں ہَن ۔ او نال دے نال رَتے تھیندے اَسمان دو ݙیہدیاں پیاں ہَن ۔ نور بخش رُستماݨی دی عمرااں اُوں ویلے سُولاں سالاں دے نیڑے تیڑے ہئی ۔ بھانویں جو اوندے سِر تے ݙاڑھی دے والاں وچ ہُݨ کتھائیں کتھائیں چٹول ݙسݨ لڳی ہئی ۔ پَر ایہ دل چیرواں نظارہ او ہُݨ تئیں نہ بُھلا سڳیا ۔

نوربخش رُستماݨی اپݨی لاݙڑی دھی گل زریں کوں ہنج بݨا تے وݙی بھیݨ دے روح چِھکویں روپ وچ نہی ݙیکھݨا چاہندا ۔ جیکوں یاد کریندے ہوئیں اونکوں ہمیش تڑفا لڳ ویندے ہَن ۔ اوندا ہاں اوندی مُٹھ اِچ ہا تے او ݙاڈھا پریشان ہا ۔ اوندی پریشانی دی مڈھلی وجہ ایہ وی ہئی جو کجھ مُد پہلوں او گل زریں دا رشتہ اپݨے مرتبے مطابق ہک خوشحال گھراݨے دے ہک نینگر نال طے کیتا ہویا ہئی جیڑھا لاہور دے ہک کالج وچ اپݨی تعلیم مکمل پیا کریندا ہا ۔ رشتے طے تھیوݨ توں بعد اوں پنجی ہزار روپے وی بطور ولور گھن گھدے ہَن ۔ ایہ او پیسے ہَن جیڑھے بلوچاں دے سماجی دستور دے مطابق چھوہِر تے پیّو ماء کوں اوندے ہووݨ آلے پئے توں گھنݨے ہوندن ۔ بہاول پور تے اوندے ایڈو ایݙوں دے علاقیاں وچ وی ایہ رسم عام ہے ۔ پَر ولور دے پیسیاں کوں اُتھاں سمبھا آکھیا ویندے ۔ گل زریں جیکر میڑھ مرکہ دی رو نال ہنج بݨ ویندی تاں نور بخش کوں ݙوڑا نقصان تھیندا ۔ ایویں ہک تاں اوندی دھی نہ صرف مرݨ آلے دے وارثاں دے جذبے انتقال دی بھینٹ چڑھ ویندی ، ݙوجھا اونکوں ولور دے پنجی ہزار روپے وی ولا ݙیوݨے پوندے ۔ تہوں اوندی خواہش ہئی جو گل زریں پرنیج تے اپݨے ہووݨ آلے ولور دے کول لڳی ونڄے ۔ تے اوندے نال کِھل ہَس تے زندگی گزارے تے ولور دے پیسے پنجی ہزار خون دے عیوضے دے طور تے مقتول دے وارثاں کوں ݙے ݙتے ونڄن۔ پَر جرگے وچ میڑھ مرکہ دا فیصلہ اوندی سوچاں دے خلاف ہووݨ آلا ہئی ۔ جرگہ ٻاہوݨ اِچ اَڄاں ݙو ݙینہہ راہندے ہَن ۔ نور بخش نے چھیکڑی تݨ ماریا ۔ او راتیں رات لُکدا لُکاندا شاہ میر پُڄا ۔ چاکر خان سرگاݨی نال لُک لُکا تے ملیا ۔ سارا حال حویلہ کیتا ۔ اپݨا ݙکھ ݙسایُس ۔ رڑیا پِٹا ۔ پن سو روپیہ کڈھ تے سردار کیتے نذرانہ پیش کیتُس تے اپݨی خواہش ظاہر کیتوس جو جرگے دی بجائے سردار اپݨی کچہری وچ مقدمے دا فیصلہ کرے تے اوندی دھیگل زریں کوں ہنج تھیوݨ توں بچاوے ۔ چاکر خان خان سرگانی کوں مِلݨ توں بعد نور بخش اُونہی ویلے گھر دو ولدا وَل ڳیا ۔ سرگاݨی کلہے ویلے سردار شہ زور خان مزاری کوں ملیا ۔ نوربخش رُستماݨی جیڑھے پنج سو نذرانے دے ݙتے ہَن او پیش کیتونس ۔ نور بخش دی پریشانی ݙسایُس تے جِھکے اَلا وچ ایہ وی ݙسایُس جو او کیا چاہندے ۔ چاکر خان سرگاݨی جانثار تے وفادار ہووݨ دے نال نال سردار مزاری دا محرم راز وی ہا تے مُشیر وی ہا ۔ تاہیوں سردار مزاری نے سارا حال حویلہ ڄاݨݨ توں بعد صورتحال دا جائزہ گھدا ۔ سرگانی نال صلاح مشورہ کیتا تے جرگے وچ میڑھ مرکہ دا فیصلہ تھیوݨ توں پہلوں اپݨے ہتھیں ایں مقدمے کوں گھن گھدا ۔ مقدمے دی سُݨیج شروع تھئے کئی گھنٹے لنگھ ڳئے ہَن ۔ ہاڑ دے مہینے دا تپدا سِجھ چڑھ تے اَسمان دے اندری اندر پُڄ ڳیا ہئی ۔سیک ودھ ڳیا ہا ۔ کچہری وچ مصدانیاں دے ݙو معتبراں دے نال مقتول دی رنڈر ماء زرینہ بی بی تے اوندے پُتر دی موجود ہَن ۔ رُستماݨیاں دے معتبراں دے نال نور بخش وی عدالت وچ حاضر ہا ۔ کچہری وچ چُپ غُڑپ ہئی ۔ سبھ چُپ ہَن ۔ سردار شہ زور خان مزاری دی چُپ ہا ۔او نظراں جُھکا تے سُچیندا پیا ہا جو مقدمے کوں ہُݨ ڈھیر لمباݨ نئیں ݙتا ونڄ سڳدا ۔ پچھلی پیشیاں تے ݙوہیں گروہ بیان ݙے ڳئے ہَن ۔ شہادتاں وی تھی ڳیاں ہَن ۔ ثبوت وی پیش کیتے ونڄ سڳدے ہَن ۔ فریقین تے اُنہاں دے گواہاں تے جرح وی کیتی ڳئی ہئی۔ ہُݨ او ویلہ آ ڳیا ہا جو سردار مزاری کوں مقدمے دا فیصلہ سُݨاوݨا ہا ۔

پراو فیصلہ سُݨویندے ہوئے ڈِھل گُھس پیا کریندا ہا ۔ مقدمے دی مڈھلی کاروائی توں اِی اونکوں اندازہ تھی ڳیا ہئی جو اونکوں سوچ سمجھ تے فیصلہ کرݨا ہئی ۔ مقدمہ ٻہوں گنجل دار تے اوکھا ہئی ۔ فیصلے دی ترائے صاف سِدھیاں صورتاں ہَن تے او ایہ ہَن جو مقتول دے وارثاں کوں راضی کیتا ونڄے جو او خون دے عیوضے دے طور تے نقد پیسے گھن گھنن ۔ جیکر او راضی نہ ہوون تاں رُسماݨیاں تے زور ݙتا جو او مصداݨیاں دے مطالبے دے مطابق معافی منگ گھنن ۔ یا وَت نور بخش دی دھی گل زریں کوں ہنج کرݨ دا طریقہ ہا جیڑھا غیر جانبدار قبیلے دے معتبراں تے وݙکیاں کیتا ہا ۔ پَر نور بخش توں پنج سو روپے نذرانہ وصولݨ توں بعد او ایویں ناہی کرݨا چاہندا ۔ او جیڑھا وی فیصلہ کریندا کئیںفریق وچ اِتلی جُرأت نہ ہئی جو او منݨ توں انکار کریندے ۔ او سردار ہا اوندا ہر فیصلہ اخیری فیصلہ ہئی ۔ پَر سِر تے سوار تھی تے زبردستی فیصلہ کرݨ تے ایہ وہم وی ہا جو میڑھ مرکہ تے پورا نہ لہوݨ پاروں ݙوہیں گروہاں دے وچکار جھیڑا فساد تے دشمنی مُکݨ دی بجائے ڈھیر ودھ ویندی ۔ کئیں نہ کئیں بہانے کِھڑاند لڳی رہندی تے وَت ہک واری ہتھیار بند ٹاکرا تھیندا خون خرابہ تھیندا ۔ کجھ مردے تے کجھ پھٹل ۔ ایہ ڳالھ سردار مرزاری کیتے خفت تے بدنامی دا سوّب بݨدی ۔ اوندے عدل انصاف تے حرف آندا ۔ تاہوں اوندی کوشش ایہ ہئی جو ایجھا فیصلہ کرے جئیں تے ݙوہیں فریقین راضی بہ رضا ہووِن۔سردار مزاری چنتیاں وات حُقے دی نڑی ہونٹھاں وچ دٻا تے ہولے ہولے کش لیندا پیا ہا ۔ اونہی ویلے بھگوان داس درکھاݨ کچہری وچ پیٹھا ۔ پَر دروازے وچ اِی اَجھک ڳیا ۔ سردار اونکوں ݙٹھا تاں پہلی نظر اِچ سُنڄاݨ گھدوس ۔ 

پچھلے سیالے دی ڳالھ ہے ۔ سردار مزاری اپݨی وݙی دھی دے پرنیوے توں پہلوں اپݨی حویلی دے صدر دروازے کوں نویں سِرے بݨوایا تے پھاٹک دے بدرنگ تے بُتھے پھڑکے بدل تے نوّیں بݨوائے ہَن ۔ ایں کم تے چاکر خان سگرانی درکھاݨ بھگوان داس کوں لایا ہا ۔ او اپݨی ہنر مندی تے مہارت کیتے مشہور ہا ۔ اوندے راہوݨ دا بندوبست وی حویلی دی وِساخ دے اوں نُکرے کیتا ڳیا ہا ۔ جتھاں نوکر چاکر تے ݙوجھے شاگرد پیشہ کوٹھڑیاں وچ راہندے ہَن۔

بھگوان داس ݙاڈھا محنتی تے مشقتی ہا ۔ ہمیش اپݨے کم نال کم رکھدا ۔ سِجھ اُبھردے سار او اَوزار سنبھال تے اپݨی کوٹھڑی توں نکلدا تے سِجھ ڈھلدیاں تئیں اپݨے کم اِچ لڳا رَہندا ہا ۔ او منگل کوں چُھٹی کریندا ۔ سنوار شام کوںاو کوٹلہ شیخ لڳا ویندا تے ٻدھ دی سویر وَلدا کم تے آ ویندا ۔ اوندے ایں معمول اِچ کݙاہیں فرق نہ آیا ۔ سردار مزاری چاہندا ہئی جو حویلی دا صدر دروازہ وی بݨاوٹ دا کم جلدی نبیڑ ونڄے ۔ تاہوں اوں ہک واری بھگوان داس کوں رُکݨ دا آکھیُس تے او ہتھ جوڑ تے کھڑا تھی ڳیا ۔ عاجزی نال آکھیُس ۔ سئیں توں سردار ہیں تو شینہہ ہیں تیݙا حُکم سِر اَکھیں تے ۔ پَر میں منگل آلے ݙینہہ اِتھاں نئیں رہ سڳدا ۔ منگل کوں میں وستی وچ اپݨا مندر بݨاوݨ دا کم کرینداں ۔ کوئی ݙوجھا کم نئیں کریندا ۔ بھگوان داس درکھاݨ ٹھیک آکھیا ہئی اُنہاں ݙینہاں اُوں تے ہکو دُھن سوار ہئی جو ایہ ہئی کوٹلہ شیخ اِچ مندر بݨاوݨ دا کم وی کلم کلہا پیا کریندا ہا ۔ کوئی ٻال وی نہ ہاسی ۔ ذال وی پچھلے سال ہیضے دی وِکیڑ وچ آ تے جُدائی ݙے ڳئی ہئی ۔ اوندی مونس تے غمخوار ہئی ۔ اوندے روکݨ تے بھگوان داس نیں پناہ گیر بݨ تے بمبئی ونڄݨ دا ارادہ ترک کر ݙتا ہا ۔ جتھاں اوندا نِکا بھرا تے ٻئے کئی سکّے پہلوں پُڄ ڳئے ہَن ۔ ذال دے مرݨ توں بعد اوندی حیاتی وچ جیڑھا خلاء ہا ۔ اونکوں پُر کرݨ خاطر بھگوان داس درکھاݨ نے مندر بݨاوݨ دی سوچ سوچی تے ایں کم کیتے منگل ݙینہوار خاص کیتا ہویا ہا ۔ اوندی ذال دا مرݨا وی منگل دے ݙینہہ کوں تھیا ہا ۔ او ہفتے وچ چِھی مہینے محنت مزدوری کریندا تے اِتھوں جو بچدا او مندر بݨاوݨ تے لا ݙیندا ۔ ایں ڳالھوں سردار شہ زور خان مزاری ولا ، اونکوں روکݨ دی کوشش نہ کیتی ۔ بھگوان داس پوری لڳݨ تے رُدھیمے نال سردار مزاری دی حویلی وچ کم کریندا ریہا ۔ پھاٹک دے اُچے اُچے طاقاں دی جوڑی تیار کرݨ دے نال نال حویلی دی روبکار بݨاوݨ دا کم وی اونہہ کیتا ۔طاقاں دی جوڑی تے ٻہوں سُہݨپ تے اَکھیں ٹِکا تے جیڑھے پُھل ٻوٹے تے ایجھیاں سُچل محراباں بݨایُس جو حویلی دی شان ݙوڑی تھی ڳئی ۔ جہڑا ݙیہدا عش عش کریندا ۔ سردار مزاری اوندے کم توں ایݙا خوش تھیا جو ٹُریندے ویلے پنجاہ روپے انعام وی ݙتس ۔ بھگوان داس درکھاݨ پہلی وار سردار مزاری دی کہچری وچ حاضر تھیا ہا ۔ بھانویں جو او ایں مقدمے دا ہک اہم گواہ ہا ۔ فریقین اپݨے اپݨے بیانات وچ اوندا وی ݙسایا ہا ۔ پَر کئیں اونکوں گواہ دے طور تے پیش نئیں کیتا ۔ سردار مزاری گُھوری پا کجھ لحظے اوندو ݙیہدا ریہا ۔ وَت ہتھ دے اشارے نال کول سݙیُس ۔ او اڳیتے ودھیا تے سنبھل سنبھل تے پیر چیندا سردار دے سامݨے پُڄ ڳیا ۔ دستور مطابق دُعائیہ جُملیاں نال نیاز وندی دا اظہار کیتُس۔

سئیں سردار سدا جیویں ، ٻالاں دی خیر ہووی ۔ او سردار دے پیراں دو نِویّا پَر پیریں پووݨ کیتے ہتھ نہ لایا ۔ نِوّے ہوئے سِر کوں چایُس تے سِدھا کھڑا تھی ڳیا ۔ سردار شہ زور خان کوں ایہ رویہ بُرا لڳیا ۔ پَر اُوں درگزر توں کم گھدا ۔ اُوں غور کیتا بھگوان داس درکھاݨ دی ڈاڑھی مُچھاں دے وال ڈھیر چِٹے تھی ڳئے ہَن ۔ او ہُݨ لِسا تے لُڑھیا پُڑھیا ݙسدا پیا ہئی ۔ سِر تے ڈِھلی پڳ ہئی تے گرمی دے ہوندیں ہوئیں تن تے میلی چادر ولہٹی ہوئی ہَس ۔ اوندے متھے تے پگھر دے تنکے ہَن تے اَکھیں دی ٻجھیاںٻجھیاں ہَن ۔ سردار مزاری کوں اچݨ چیت یاد آیا جو اَحٖ منگل دا ݙینہہ ہا تے ایں ݙینہہ بھگوان داس صرف اپݨا مندر بݨاوݨ دا کم کریندا ہا ۔ اُوں حریان تھی تے پُچھیا ۔ ’’درکھاݨ! اَحٖ منگل ہے۔ اَحٖ توں کیوں آ ڳئیں ۔ تئیں اَحٖ مندر دا کم نہ کرݨا ہئی؟۔ ’’ ناسئیں! میں ہُݨ مندر نئیں بݨیندا ۔ ‘‘کیوں؟ سردار ٻیا وی حریان تھیا ۔ بھگوان داس درکھاݨ کوئی ولدا نہ ݙتا ۔ چُپ کر تے کھٻے پاسے سِر کوں نِوایُس ۔ ڳچی نال اَڑیا ہویا چادر دا ہک پَلو ݙنداں نال نپ تے چھنڈکس تے اَنج کر ݙتس ۔ چادر گھلیج تے تلے ڈھہہ ڳئی ۔ بھگوان داس اپݨے ݙوہیں ہتھ کھنڈار تے سامݨے کر ݙتُس جیڑھے اِرکاں تئیں کپّے ہوئے ہَن ۔

سئیں جہڑا درکھاݨ مندر بݨیندا ہا او مر ڳئے۔او مر ڳئے جݙاں درکھاݨ اِی نئیں ریہاتاں وَت مندر کیویں بݨ سڳدے ۔ اوں ہک ٹھڈا ساہ گھدا ۔ میݙا مندر بݨاوݨ دا سُفنا ، سُفنا اِی رہ ڳئے ۔ او ہُݨ کݙاہیں نہ پورا تھیسی ۔ کچہری تے سکتہ طاری تھی ڳیا ۔ ہربندہ ہکا ٻکا ہا تے حریان تے پریشان نظراں نال بھگوان داس دیاں کپیاں ٻاہواں ݙیہدا پیا ہا۔ جنہاں کوں او ݙو پَر کترے کبوتراں آلی کار ہولی ہولی ہلیندا پیا ہا ۔ کجھ لحظے تاں ݙاڈھی چُپ رہی وَت سردار دی اَواز اُبھری ۔ ’’بھگوان داس تیݙے ایہ ہتھ مصداݨیاں تے رُستماݨیاں دے جھیڑے وچ میڑھ کریندے ہوئے کپیجے ہَن؟۔

’’نہ سئیں نہ کپیجے نہ ہَن پھٹل تھئے ہَن ۔ بھگوان داس وضاحت کیتی ۔ ’’جݙاں وستی وچ پھٹ ٹھیک نہ تھئے ، ڳل سڑ ڳئے تاں میں شاہر ونڄ تے سرکاری ہسپتال داخل تھی ڳیُم ۔ اُتھاں ڈاکٹراں میݙے ݙوہیں ہتھ کپ ݙتے ۔ میں ہُݨ تئیں ہسپتال وچ ہَم ۔ پچھلے آݙت کوں کوٹلہ شیخ وَل آیا ہَم‘‘۔ ایہ تاں ٻہوں بُرا تھئے ایویں تاں نہ تھیوݨاں چہیدا ہئی ۔سردار افسوس ظاہر کیتا ۔ تیݙے نال ٻہوں ظلم تھئے ۔’’نہ سئیں! کوئی ظلم شُلم نئیں تھیا ۔ جݙاں جھیڑے جھڳڑے ہوندن تاں وَت اینوںی تھیندے ۔ میکوں تاں ایہ ݙکھ ہے جو میں میڑھ کراوݨ کیتے کجھ پہلوں پُڄ ویندا تاں شئیت زرینہ بی بی دا پُتر بچ ویندا ۔ کئی پھٹل تھیوݨ توں بچ پوندے‘‘۔اُوں تھوڑی جئی ڈِھل توں بعد آکھیا ’’سئیں میں تاں ایہ سوچ تے کچہری آیا ہَم جو میڑھ کہ ……‘‘ 

ٹھیک اے ٹھیک اے۔ سردار اونکوں ٻیا کجھ نہ آکھݨ ݙتا ۔ بھگوان داس توں نیک بندہ ہیں تئیں ٻہوں چنگا کم کیتے۔سردار مزاری دا چہرہ اچݨ چیت رَتا لال تھی ڳیا ۔ اَکھیں توں وݙیپا ݙسݨ لڳا ۔ اُوں قہر بھریاں نظراں نال سامݨے کھڑے مصداݨیاں تے رُستماݨیاں کوں ݙٹھا ۔ ہتھ چا تے بھگوان داس درکھاݨ دے پاسے اشارہ کیتا ۔ تیکھے لہجے اِچ مصداݨیاں کوں آکھیُس ۔ ’’اینکوں ݙیہدے پئے ہو ۔ ایہ تہاݙا معیار ہے ۔ ایندی جان تے مال دی حفاظت کرݨ تہاݙا فرض ہے ۔ پَر تُساں دعویٰ گھن تے آ ڳئے وے ۔ تُساں ایہ وی نئیں سوچیا جو تہاݙے معیار تے کیا بیتی اے ۔ ایہو تہاݙی میار داری ہے ۔ ٻولو جواب ݙیوو‘‘ ۔ ’’سئیں سردار تُوں اُکا ٹھیک پیا آہدیں‘‘ ۔ مصداݨیاں دے ہک معتبر اپݨے قبیلے دی طرفوں معافی دا اظہار کیتُس ۔ ’’سئیں ساݙے توں بُھل تھی ڳئی اے ساکوں معافی ݙے ݙیوو‘‘۔ 

سردار نے رستماݨیاں دو ݙٹھا ۔ تُساں اپݨے میار کیتے کیا کیتے؟ تہاݙی میار داری کوں کیا تھی ڳئے؟ تُساں اپݨے جُرم دی صفائی پیش کرݨ آ ڳئے وے ۔ اپݨے گواہ وی گھن آئے وے ۔ ثبوت وی ݙتے وے‘‘ ۔ اُوں ہک واری وَت بھگوان داس دے پاسے ہتھ چا تے اشارہ کیتس۔ ’’ایں جُرم دی صفائی تُساں کیویں پیش کریسو؟‘‘۔

ایں واری رُستماݨیاں دے ہک معتبر معذرت دا اظہار کیتا ۔ سئیں! ساݙے توں وی بُھل تھی ڳئی اے ۔ معافی ݙے ݙیوو ۔ او اپݨی گھاٹی چِٹی ݙاڑھی تے ہتھ پھیر نالے سِر کوں نِوا تے سئیں سئیں کرݨ لڳا ۔’’سئیں تُوں سدا جیویں ۔ ربّ راضی باضی ہووی ۔ ساکوں معافی ݙے چا‘‘۔ ’’اینویں ایہ کم نہ ٹُرسی‘‘۔ سردار مزاری اپݨی دیداں بھنوا تے مصداݨیاں تے رُستماݨیاں دو ݙٹھا ۔ معیار تے جہڑا ظلم تھئے معافی منگݨ نال ایں بارے جُرم دی تلافی نئیں تھیندی ۔ اُوں کاوڑ نال گردن کوں چھنڈکا ݙتا ۔ اُکا نئیں تھی سڳدی۔‘‘ کمرے وچ ٻہوں چُپ غُڑپ ہئی ۔ سب چُپ ہَن ۔ وِسمے ہوئے ہَن ۔ سردار حقّے دی نڑی سنبھالی ۔ ہونٹھاں وچ دٻائی تے ہولے ہولے کش لاوݨ لڳا ۔ اُوندا کاردار چاکر خان سرگاݨی ، ہتھ ٻدھی ، اَکھیں جھکیاں ، ادب نال کھڑا ہئی ۔ مالشیا ہُشیاری نال سردار دی چیل تے ٻاہواں دے پٹھے پیا گُھٹیندا ہا۔ اوندے ہتھ تکھائی نال پئے چلدے ہَن ۔ سردار مزاری حقے دی نڑی ہک پاسے کیتی ۔ کھنگھورا مار تے سنگھ کوں صاف کیتا ۔ تے بارے لہجے وچ فریقین نال اَلاݨاں ۔ بھگوان داس دے کچہری آوݨ نال جیویں جو مقدمے دی نوعیت بدل ڳئی اے۔تاہوں ایندے بارے وچ نویں سِرے توں سوچ وچار کرݨا پوسی۔مقدمے دی کاروائی کل وی جاری رہی ۔ ہُݨ کچہری برخاست کیتی ویندی اے۔‘‘ سرگاݨی دے اشارے تے ہک ٻیلی جلدی نال اڳیتے وَدھا ۔ سردار مزاری کول پُڄا تے اوہندی چیل تے گوݙا دے نال ولھیٹی خیری دی ڳنڈھ کھولݨ لڳا ۔ ݙوجھے ݙینہہ چڑھے مقدمکے دی کاروائی دا وَل مُنڈھ ٻدھیجا ۔ پر زیادہ دیر جاری نہ رہی ۔ نہ کئیں فریق دا بیان گھدا ڳیا نہ کوئی گواہی پیش تھئی نہ جرح۔

سردار مزاری نے صرف مقدمے دا فیصلہ سُݨایا جہڑا ٻہوں تھولا ہئی۔ ’’اَکھیں ݙٹھے گواہاں دی شہادتاں توں رُستماݨیاں دے خلاف جُرم ثابت تھی ڳیا اے ۔ تاہیوں اُنہاں کوں حُکم ݙتا ویندا اے جو او پنجی ہزار خون دیا عیوضا مصداݨیاں کوں ادا کرن ۔ خون دے عیوضے دے پیسے نور بخش رُستماݨی ݙیسی ۔ پَر ایہ پنجی ہزار روپے مرݨ آلے دی ماء زرینہ بی بی کوں نئیں بلکہ بطور تاوان بھگوان داس درکھاݨ کوں ݙتے ویسن ۔ نور بخش رُستماݨی کوں ہک ہفتے دی مُہلت ݙتی ویندی اے ۔ جیکر ایں مُدت اِچ او روپے نہ ݙے سڳیا تاں اونکوں سُکے کھوہ وچ سَٹ ݙتا ویسی ۔ اُونکوں تݙاں تئیں رہائی نہ مِلسی جݙاں تئیں او بھگوان داس درکھاݨ کوں پورا تاوان ادا نہ کریسی۔

سردار شہ زور خان مزاری دے ایں فیصلے دے خلاف نہ کئیں فریق اعتراض کیتا نہ دھانہہ فریاد کیتی ۔ اُنہاں دے متھے تے نہ تریڈھی ہئی نہ میل رنجکی گُندر۔ اُنہاں چُپ چپیتے فیصلہ سُݨیا تے کچہری توں ٻاہر لڳے ڳئے۔

## حوالہ
کتاب: تھل دولا دریا، مصنف: تنویر شاہد محمد زئی، چھاپہ خانہ:جھوک پرنٹرز ملتان