لوک قصے

لوک داستاناں تے لوک قصے تہذیبی زندگی دی جڑ پاڑ نال ڳانڈھا رکھدن۔ صدیاں دے انھاں قصیاں وچ اساݙی معاشرتی زندگی دیاں تصویراں تے تاریخی حقیقتاں دے پچھانویں ملدن۔ سرائیکی زبان وچ اے قصے کئی طرحاں دے ملدن کجھ ٻالاں واسطے ہن۔ انھاں وچ جانور ‘ پکھی ‘ پُھلے تے ایجھاں کھاوݨ پیوݨ دیاں چیزاں کوں موضوع بݨایا ڳے جیندے وچ نکے ٻال دلچسپی گھنن۔ سب توں پہلا قصہ ٻالیں کوں اوندیاں ۔ پنج انگلٖیںتے ہک ہک انڳل کوں واری واری موٹ تے سُݨایا ویندے۔ اِتھاں ڳاں ویائی ۔ اُتھاں نارہ ݙدھوسے ۔ اِتھاں کھدوسے پتوسے ۔ اتھاں میݙاحصہ ۔ ٻلی آئی تے چا ڳئی ۔ ٻلی دا پیرا چائو ۔ پکڑوپکڑو۔ اے آکھ تے ٻالیں دی کچھ وچ کُتکتالیاں کڈھیاں ویندن۔ جیں تے ٻال کھلدن ۔(31)۔ چھوٹے ٻالاں دے قصیاں وچ اے قصہ وی ٻہوں مشہور ہے ۔ قصہ قصولی ‘ مر ڳیا پولی ۔ پولی دی پاݨ چا ڳیا درکھاݨ ۔ درکھاݨ دی ݙوئی چا ڳئی چڑھوئی ۔ چڑھائی دا بھت چا ڳیا جت ۔ جت دا ݙنڈا چا ڳیا منڈا ۔ منڈے دے پیر چا ڳیا شیر۔ ایندے علاوہ ’’مئی ٻڈھڑی دے پُھلے‘‘ ۔’’کاں تے لالی‘‘۔ ’’جام جوہی دا قصہ‘‘ تے گنجولیلے دا قصہ‘‘ ٻالیں وچ ٻہوں مقبول ہن۔ کجھ وݙی عمر دے ٻالیں کیتے ’’لال شہزادی‘‘ ۔ ’’بہادر شہزادہ‘‘ ۔ ’’پُھلاں بادشاہ زادی‘‘ ۔ ’’بھورل شہزادہ‘‘ تے ’’دیہہ پری‘‘ دا قصہ سݨایا ویندے۔(32)۔ انھاں قصیاں وچ ٻالاں کیتے حیرت ‘ خوشی ‘ ݙر ‘ بھو تے جناں پریاں دے واقعات نال دلیری‘ سچ ٻولݨ ‘ والدین دی فرمانبرداری ‘ ہمت نہ ہارݨ تے محنت کرݨ دے سبق ݙتے ویندن۔ سرائیکی زبان اِچ وݙیاں کیتے وی ٻہوں لوک قصے ملدن۔اے لوک قصے ۔ قصولی حضرات اپݨی ہک مخصوص طرز وچ بیان کریندن۔ اِنھاں وچ حسن تے عشق وی ملدے۔ جستجو داجذبہ وی پاتا ویندے۔ اپݨی دھرتی نال پیار۔ اسلام تے بزرگان دین دی عظمت‘ دلیری‘ مشکل چیزاں دا حصول تے سچ نال عشق دا سبق ملدے۔ ڈھیر سارے قصے تاریخی واقعات تے مبنی ہن۔ جیویں پتݨ منارے دی شہزادی دا قصہ ۔ سرائیکی علاقے وچ تریجھی دے چندر کوں منحوس سمجھا ویندے۔ اگر کوئی تریجھی دا چندر ݙیکھ گھنے تاں بزرگ اوکوں ہک خاص قصہ سݨیندن تاکہ چندر دی نحوست دا اثرختم تھیوے۔ اے غالباً سرائیکی زبان دا ہک ٻہوں قدیم قصہ ہے۔ اینویں پیغمبراں دے قصے وی ٻہوں ذوق شوق نال سݨئیے ویندن۔ سرائیکی علاقے وچ اکثر بادشاہاں دا راج ریہے۔ ہر قصے دا آغاز اِی ہک جمہوری سوچ نال تھیندے۔

’’ہک ہئی بادشاہ زمین دے ٹوٹے دا بادشاہ ۔ اساݙا تساݙا خدا بادشاہ‘‘ یعنی حقیقی بادشاہ اللہ سئیں ہے۔ اے تاں وقتی تے محدود ٹکڑے دا حاکم ہے ۔ 

ایں جملے دے بعد کافی طویل منڈھ دے خاص جملے قصے دے شروع وچ آکھے ویندن۔ انھاں وچ دُعا وی ہوندی ہے تے قصولی کوں موقعہ وی ملدے کہ او لوکاں دی توجہ اپݨے پاسے کر سڳے۔ سرائیکی زبان دے ادب وچ لوک قصیاں دا ٻہوں وݙا ذخیرہ موجود ہے ۔ ٻالاں دے قصیاں دے علاوہ ’’ہوائی محل‘‘ ۔ ’’مقسوم دا ہک ٹکا‘‘ ۔ ’’سوداگر زادہ‘‘ ۔ ’’ہک ہا بادشاہ‘‘ ٻہوں مشہور ہن۔ سرائیکی زبان و ادب دے محقق محمد بشیر احمد ظامی بہاول پوری ڈھیر سارے اے قصے کٹھے کر تے اردو ترجمے نال شائع کرا چھوڑین۔ اینویں ملتان دے ݙوں منفرد قصہ گو اللہ بخش یادؔ تے مشکور قطب پوری کول وی لوک قصیاں دا ہک چنگا چوکھا ذخیرہ غیر مطبوعہ موجود ہے ۔ ایں توں علاوہ لوک قصیاں دے ضمن وچ سرائیکی ادب وچ ہک مہاندرا ناں مرحوم طاہر غنی دا آندے۔ طاہر غنی اپݨی لوک کہاݨیاں دی کتاب ’’ہک ہا بادشاہ‘‘ وچ ڈھیر لوک قصے کٹھے کر تے اپݨے چسولے انداز وچ تحریر کیتن۔ انھاں قصیاں وچ ’’سوجا ملاح‘‘ ۔’’کہاݨی گانموں دی‘‘ ۔ ’’بھلو بھلی دا انت نی‘‘ ۔ ’’بھلا بُرا‘‘ ۔ ’’آجڑی‘‘ ۔ ’’ہک ہا بادشاہ‘‘ ۔ ’’سوداگر‘‘ ۔ ’’نامی چور‘‘ تے ’’تقدیر‘’ شامل ہن۔(33) ڈاکٹر طاہر تونسوی آہدن ’’اے سارے قصے اساݙے وسیب دی ہر طرح ترجمانی کریندن تے انسانی روئیں دی کہاݨی ہن۔ ہر عہد دے انسان دی کہاݨی ‘ انسان دے ہمہ قسم دے جذبیں ‘ خواہش تے جبلتیں دی کہاݨی‘‘۔ (34)۔ ڈاکٹر مہر عبدالحق دا آکھاݨ ہے کہ’’ اساݙے ایں لوک ادب دی خصوصیت اے ہے کہ ایں وچ سدھے سادھے جذبات دا سدھے سادے اسلوب دے ذریعے پوری صداقت دے نال جواب ملدے تے وادی سندھ دی کوئی داستان ایجھی کینی جیندا انجام المیہ نہ ہووے۔‘‘(35)

سرائیکی زبان دے لوک ادب دا ہک نشابر مجموعہ انھاں کہاݨیاں تے مشتمل ہے جیکوں ایف ڈبلیوسکیمپ ترتیب ݙتا تے ترجمہ کیتا۔ سکیمپ دی ایں کتاب جیندا ناں ’’ملتانی سٹوریز‘‘ ہے ۔ اے 1917ء وچ چھپی ۔ ایں کتاب دے آخری حصہ وچ کجھ ݙوہڑیاں تے کافیاں دے انگریزی ترجمے وی شامل ہن۔ ایں کتاب وچ کئی کہاݨیاں نواب بہاول خان ۔ نواب مظفر خان تے اوندے پہلوان کڑبل خان دے متعلق ہن۔(36)۔ اے سب کہاݨیاں اساݙے دیہی وسیب دی اندرلی سوچ وچار کوں ظاہر کریندن۔

سرائیکی زبان دے ایں علمی ‘ ادبی تے لوک ذخیرے دا ذکرہ اوں وقت تیں توڑ نی پڄ سڳدا جے تئیں سرائیکی زبان دے انھاں انگریز سڄݨاں دی ڳالھ نہ کیتی ونڄے جنہاں ہک سو سال پہلے ایں زبان دے ایں خزانے کوں سانبھݨ دا ذمہ چاتا ۔ ڈاکٹر کرسٹوفر شیکل آہدن ’’انگریزی زبان اِچ سرائیکی مطالعے دے سو سال‘‘ تیں جو تحقیقی کم تھے او چنگا مل مہانگا ہے۔ انگریزاں دے تحقیقی کارنامے ۔ ادبی یادداشتاں تے تاریخی حوالیاں کیتے دستاویزاں دی حیثیت نال ٻہوں توجہ دے لائق ہن۔(37)

ایں سلسلے وچ اوبرائن داکم وݙی قدر رکھدے۔ اوبرائن ضلع مظفرڳڑھ دا1870ء توں 1873ء تیں اسسٹنٹ کمشنر تے سٹلیمنٹ آفیسر ریہا تے 1882ء وچ ڈپٹی کمشنر بݨیا۔ اوں1881ء وچ گلاسری آف دی ملتانی لینگوئج مرتب کر تے چھاپی اے گلاسری 1800دے لڳ بھڳ اندرا جات والی ہے۔ لفظ عربی حروف ہجا دی ترتیب مطابق لکھیئے ہوئے ہن۔ ایں وچ لوک کہاوتاں‘ اکھاݨاں ‘ محاورے جمع کیتے ڳن۔ ایں کتاب دی ترتیب وچ ݙوں تل وطنی بندیاں مولوی عبدالرحمن مظفرڳڑھی تے احمد پور ضلع جھنگ دے قاضی غلام مرتضیٰ دا وݙا ہتھ ہے۔ ایں طرح ایں گلاسری دے شائع تھیوݨ نال سب توں پہلے سرائیکی لوک ادب دا ذخیرہ پہلی واری چھپ تے محفوظ تھیا۔ ایں توں بعد سر جیمز ولسن نے پنڈت ہری کشن کوں نال ملا تے گریمر اینڈ ڈکشنری آف ویسٹرن پنجابی لکھی جیڑھی1899ء وچ چھپی۔ اوبرائن دی وفات دے بعد ولسن اوندی گلاسری تے نظر ثانی کیتی اتے 1903ء وچ ایندا ݙوجھا ایڈیشن چھپا۔ ایں ایڈیشن وچ پہلے گرائمر دا حصہ ۔ول مختلف موضوعات دے تحت لفظاں دیاںفہرستاں تے اوندے بعد انگریزی ترجمے سمیت ضرب الامثال ۔ آکھاݨ ۔ شاعری تے آخر وچ 5ہزار لفظاں دی لغت ہے۔ زبان دے ذخیرہ کوں محفوظ کرݨ دا ہک عظیم کم ڈاکٹر اینڈریو جیوکس (1847ء تا 1931ء) کیتے۔انھاں دا کتاب مقدس داپہلا ترجمہ 1888ء وچ چھپا ہئی۔ اتے ݙوجھی واری سرائیکی ترجمہ 1898ء وچ اردو رسم الخط وچ شائع تھیا۔ مگر اساں اتھاں جیوکس دی ڈکشنری آف جٹکی اور ویسٹرن پنجابی لینگوئج دا تذکرہ کرݨ چہندوں۔ جیڑھی1900ء وچ شائع تھئی۔ ایندے وچ تقریباً10ہزار الفاظ دے ذخیرے کوں محفوظ کیتا ڳے ۔ سرائیکی زبان و ادب دے تحفظ کیتے اے ہک عظیم کم ہے۔ ڈاکٹر سی شیکل اینکوں ایں صدی دے ایں زبان واسطے ہک وݙے کم دا ناں ݙیندن۔ افسوس جو جیوکس دی انگلش سرائیکی ڈکشنری جیڑھی جو تقریباً مکمل ہئی نہ چھپ سڳی تے نہ اِی اوندا ہُݨ کوئی پتہ نشان ہے۔ انھاں دے علاوہ سرجارج گریرسن (1851ء۔1941ء) جیہے ماہر لسانیات ’’لینگوسٹک سروے آف انڈیا ‘ جیہاں لسانی سروے کرتے۔ سرائیکی زبان و ادب دی وݙی خدمت کیتی اے۔(38)۔ زبان دے علمی خزانے تے لوک ادب دے ضمن وچ انھاں شخصیات دا تذکرہ ایں کیتے ضروری ہئی کہ انھاں سب توں پہلے ایں زبان دے کھنڈئیے پُنڈئیے ادبی خزانے کوں ہک جاتے کٹھا کیتے۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان