سرائیکی وسیب دی سماجی حیثیت

سیاسی ، سماجی تے انتظامی لحاظ نال ملتان دی اہمیت اتنی زیادہ ہے جو وزیراعلیٰ کوں ہفتے اچ چار ݙینھ لہور تے چار ݙینھ ملتان اچ قیام کرݨا چاہیدے ۔ مغلیہ انگلیشہ دور اچ آکھیا ویندا ہئی جو دہلی دا تخت اوندا مضبوط راہسی جیندا ملتان مضبوط ہوسی ۔ پر ایں ستم ظریفی کوں کیا آکھوں جو شاہاں وقت اپݨے تخت دی مضبوطی کیتے ملتان دی مضبوطی تے توجہ ݙیندے ریہے پر ملتان یا سرائیکی خطے دی محرومی ختم کرݨ کیتے کہیں توجہ نی ݙتی ۔ ویسے تاں ایں علاقے نال تعلق رکھݨ آلے صدر ، وزیراعظم تے وزرائے اعلیٰ دی چنڳی خاصی کھیپ پنجاب دے اقتدار یمزے گھندی رہ ڳئی اے ، پر سرائیکی علاقے دے مسئلیاں آلے پاسے کہیں توجہ کائنی ݙتی ، ایں علاقے دے بھولے بھالے لوک سمجھدن تے پنجاب دے دانشوراں دی طرفوں وی ول ول ویہو طعنہ وسیب دے لوکیں کوں ملدے جو اے سردار تے جاگیردار تہاݙے ای تاں ہن پر اصل حقیقت ایویں کائنی ، اے جاگیردار علاقے دے حقوق دے سوداگر تے ایں علاقے دی آبرو دے قاتل ہن ، اے گودے ایں دھرتی ایں مٹی تے اتھوں دے لوکاں دے خیر خواہ تے وفادار کائنی ،انہاں دے پیو ، ݙاݙے جاگیرداراں دے بدلے چٹے انگریزں دے ہتھ اساݙی آزادی، اساݙے عزت و عظمت ویچی ۔ اڄ انہاں دی اولاداں انگریزاں دے وفادار تے حاشیہ دردار بݨیاں ہویاں ہن ، لہٰذا اے غلط فہمی دورہووݨی چاہیدی اے جو اساݙے ’’ اپݨے ‘‘ ہِن۔

نواز شریف تے شہباز شریف دور اچ سرائیکی خطے دی محرومی کوں بالکل نظر انداز کر تے صرف لاہور شہر کیتے کھرباں روپے دے منصوبے شروع کرا ݙتے۔ رنگ پور روڈ ، موٹر وے ، لاہور دے انٹرنیشنل ائیرپورٹ تے ایں طرح دے ݙوجھے درجناں منصوبے شروع کیتے ڳئے ، سرائیکی علاقے دے تھل تے چولستان اچ لوک تریہہ نال مردے رہے پر لاہور اچ کروڑاں دی لاگت نال رنگین میوزیکل فوارے بݨا ݙتے ڳئے ۔ اخباراں دے ذریعے اساں فریاداں کیتیاں پر اساکوں جواب اے ملے جو ’’ ہک شریف سمجھدانی تے ݙوجھا شریف سݨدا نی ‘‘ ۔ سرائیکی خظے دے محرومی لوکاں دی شریفاں نہ سݨی پر خدا سُݨ گھدی ۔ شریف ڳئے فوج آ ڳئی، سرائیکی خطے دے محروم انساناں کوں حوصلہ تھیا جو فوج کوں مشرقی پاکستان دی علیحدگی دے اسباب دا ادراک وی ہے تے احساس وی ، فوجی حضرات یقینا پسماندہ علاقیاں دی ترقی دا سوچیسن پر ظلم اے تھئے جو اتھوں دے لوک اپݨے چھوٹے موٹے کماں کیتے نہ صرف اپݨے مقامی نمائندیاں توں محروم تھئے بلکہ محرومی دی آخری لکیر توں وی پِچھوں سٹ ݙتے ڳئے ۔ پنجاب دے گورنر جناب خالد مقبول نے پورے سرائیکی خطے کوں نظر انداز کر تے لاہور دی ترقی کیتے ارباں روپے مختص کرائے ۔ انہاں پنجاب اچ چھ نویں یونیورسٹیاں قائم کیتین ۔ پر انہاں وچوں ہک وی سرائیکی علاقے اچ کائنی ۔ آبادی تے رقبے وچ سرائیکی خطہ اپر پنجاب توں زیادہ ہے ، اپر پنجاب وچ 13 یونیورسٹیاں تے سرائیکی علاقے اچ صرف ݙو ہن ۔ انہاں دی حالت اے ہے جو پنجاب یونیورسٹی وچ پنجاب توں زائد شعبہ جات کم کریندے پن پر زکریا یونیورسٹی اچ 20 شعبے وی کائنی تے اسلامیہ یونیورسٹی دی حالت ایں توں وی پتلی اے ، لاہور دے ایچی سن تے گورنمنٹ کالج دا بجٹ پورے سرائیکی خطے دے کالجاں توں زیادہ ہے۔ اپر پنجاب وچ 8 میڈیکل کالج تے سرائیکی خطے اچ صرف ݙو ہن ۔ پورے سرائیکی خطے وچ سرکاری سطح تے ہک وی کیڈٹ سکول یا کیڈٹ کالج کینھی ، وزیراعلیٰ پنجاب کوں تعلیمی حوالے نال ایں فرق کوں ختم کرݨا چاہیدے تے ملتان بلکہ پورے سرائیکی خطے کیتے انجینئرنگ زرعی تے ہیلتھ یونیورسٹیاں دا اعلان کرݨا چاہیدے ۔ ایندے نال نال ملتان شہر کیتے گرلز تے بوائز سائیڈ تے چار مزید کالجاں دا اعلان تعلیمی حوالے نال احساس محرومی کوں گھٹ کرݨ دا باعث بݨسی ۔

کارڈیالوجی سنٹر ، چلڈرن ہسپتال تے ڈسٹرکٹ ہسپتال دے منصوبے ملتان کیتے ہک چیلنج بݨیئے ہوئے ہن ۔ اے ترائے منصوبے منظور شدہ ہن پر عملدرآمد دی نوبت نی آندی پئی۔ سرائیکی علاقے دا چپہ چپہ صحت دے بنیادی سہولتاں توں محروم اے ۔ سرائیکی علاقے دے لوکاں کیتے اے ڳالھ تعجب دا باعث اے جو لاہور دے منصوبے چھومنتر دی طرح مکمل تھیندن ، پر سرائیکی علاقیاں کیتے پہلے تاں کہیں منصوبے دا اعلان نی تھیندا ، اگر تھیندے تاں ایں کم دے آغاز دی نوبت سالاں تئیں نی آندی ۔ مذکورہ بالا منصوبیاں اچ بیورو کریسی ، روکاوٹاں پیندی اے تے وسیب دے پڑھے لکھے انساناں توں گھن کے عام آدمی تک اے مسئلہ حساس حیثیت اختیار کریندا ویندے ، حکومت اے مسئلہ حساس حیثیت اختیار کریندا ویندے ، حکومت ایں مسئلے کوں فوری سنبھال گھنے تے انہاں منصوبیاں دا اعلان نی بلکہ فوری تکمیل دا حکم ݙیوے ۔ 

بے روزگاری سرائیکی علاقے دا اہم مسئلہ ہے ، اتھاں دے پڑھے لکھئے نینگر ڳل وچ ڈگریاں پا تے برف دے گولے ، قلفیاں وچیندے پن یا ول کراچی اچ مزدوریاں کرݨ تے مجبور ہِن ۔  سول سیکرٹریٹ لاہور اچ سیکرٹریز ، ایڈیشنل سیکرٹریز تے مختلف محکمیاں دے سربراہیں تے ہائیکورٹ دے ججز وچ سرائیکی علاقے دے لوک اَٹے اچ لوݨ دے برابر ہن ۔ بے روزگاری دی ݙوجھی وݙی وجہ اے ہے جو اتھاں انڈسٹری تے مینو فیکچرنگ کینھی ۔ اڄ فیصل آباد، لاہور ، سیالکوٹ ، گورجرانولہ تے گجرات ٻہوں وݙے صنعتی مراکز ہن ۔ جݙݨ جو پورے سرائیکی خطے دا ہک وی شہر ایہو جیہا کائنی جینکوں صنعتی شہر آکھیا ونجٖ سڳے ۔ حالانکہ پورے پنجاب دی صنعتی ترقی دا دارومدار سرائیکی علاقے تے ہے کیونجو خام مال اتھاں پیدا تھیندے ۔ فیصل آباد تے کراچی دے ٹیکسٹائل اونر 25 روپے کلو کپاہ خرید کر تے ہک کپڑے دا سوٹ اوسطاً 3 سو روپے فروخت کریندے ۔ ایں طرح شیخوپورہ دے کاغذ دے کارخانے دار سرائیکی علاقے توں ہک روپے کلو بھوں تے ڳنے دا چورا خرید کر تے 40 روپے کلو کاغذ ویچیندے ۔ انہاں زیادتیاں دے نتیجے اچ سرائیکی علاقے دے پڑھے لکھئے نینگراں اچ شدید قسم دے احساس محرومی پیدا تھیندا تھیندا پے ۔ حکومت پنجاب کوں ایں علاقے دے احساس محرومی کوں مُکاوݨ کیتے جرات مندانہ اقدامات کرݨے چہیدن تے فوری طور تے ٹیکس فری انڈسٹریل زون علاقیاں دا اعلان کرݨا چاہیدے۔

لاہور دا ریونیو بورڈ پنجاب پبلک سروس کمیشن سرائیکی علاقے دے نال پچھلی ادھی صدی توں زیادتیاں کریندا پے ۔تھل تے چولستان وچ زمیناں دیاں اتنیاں زیادہ ناجائز الاٹمنٹاں تھین جو پاکستان دی پوری تریخ اچ ایندی مثال ملݨ مشکل اے ۔ تھل وچ محض ہک نہر دے بدلے مقامی زمینداراں دا 75 فیصد رقبہ کھسیا ڳئے پر تھل دے اصل باشندے اڄ وی پیاسے ہن تے تھل کینال دا پاݨی نو آباد کاراں تے قبضہ گیراں کوں ݙتا ڳئے ۔ ترقی دے ناں تے رقبہ کھس گھنݨ کتھوں دا انصاف ہے ؟ تھل کیتے نہر دا منصوبہ تاں چند کروڑ دا ہئی، لاہور تے ݙوجھے علاقیاں وچ کھڑباں دے ترقیاتی کم تھئے ، کیا اتھوں دے لوکاں توں ذاتی جائیداد بحق سرکار ضبط کیتیاں ڳن ؟ اگر ایویں نی تاںتھل دے ضلعیاں مظفر گڑھ ، لیہ، بھکر ، خوشاب تے میانوالی دے لوکاں کوں انصاف ملݨا چاہیدے ۔ چولستان اچ قبضہ گروپ زمیناں دے نال نال مقامی زمینداراں دا پاݨی وی کھسیندا پے ، حکومت کوں انہاں مسئا دے پاسے فوری توجہ دی ضرورت ہے ۔ پنجاب پبلک سروس کمیشن سرائیکی علاقے دے نینگراں دی ملازمتاں اچ سب وں وݙی رکاوٹ ہے ، حکومت سرائیکی علاقے کیتے انج پبلک سروس کمیشن بݨاون تاں انہاں دا وݙا احسان ہوسی ۔

پنجاب دا محکمہ اوقاف تے محکمہ آثار قدیمہ سرائیکی علاقے دے نال نال ٻہوں وݙی زدیتاں کریندا پے ، ایں سلسلے اچ وزیرا علیٰ پنجاب صاحب زیادہ پرے نہ ونجن صرف ملتان دے قدیمی قلعے دا دورہ کر گھنن ، انہاں کوں ساری صورتحال دا اندازہ تھی ویسی ۔ ایں طرح سرائیکی علاقے وچ پاݨی دا مسئلہ وی گھمبیر شکل اختیار کریندا ویندے ۔ ایں خطے کوں ست دریاواں دی سرزمین آکھیا ویندے ، پر اتھاں محض زیر کاشت رقبے کوں پاݨی نی ملدا۔ اڄ وی روہی اچ انسان تے حیوان تریہہ توں مردے پن تے سرائیکی علاقے دے 80 فیصد علاقے ایہو جہے ہن جتھاں پیوݨ دا صاف پاݨی مہیا کائنی تے حیوان تے انسان ہک گھاٹ توں پاݨی پیوݨ تے مجبور ہن ۔ سرائیکی علاقے اچ دریاواں تے ست پختہ پُلاں دی ضرورت ہے ، پر ہک پُل وی نی بݨایا ویندا پیا ۔ وزیراعلیٰ ایں علاقے دے محرومی دے پھٹ کوں کینسر دا گندا پھلوا بنݨ توں بچا گھنے ۔ اساں انہاندے شکر گزار راہسوں تے انہاں دے سیاسی تدبر ، دانائی تے دور اندیشی کوں سلام پیش کریندوں ۔

## '''حوالہ'''
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی وسیب) وچوں چوݨ