غلام حیدر یتیم جتوئی

غلام حیدریتیم جتوئی دا شعری مجموعہ 1967ء وچ سرائیکی اکیڈمی ملتان دی طرفوں شائع تھیا ۔ اکیڈمی دے جنرل سیکرٹری اختر خان بلوچ کتاب کوں سودھݨ تے چھپواوݨ اِچ ڈھیر سارا کم کیتا ، جے او نہ چھپویندے تاں ’’دُرِ یتیم‘‘ اساݙے کول نہ ہووے ہا۔ اختر خان بلوچ اپݨی گاٖلھ مہاڑ اِچ لکھّے جو اساں ڈاکٹر مہر عبدالحق دا مقالہ ’’ملتانی زبان اور اس کا اُردو سے تعلق‘‘ چھاپݨ چہندے ہاسے پر ڈاکٹر صاحب ساری گاٖل بات دے باوجود مقالہ اُردو اکیڈمی بہاول پور کوں ݙے ݙتا ، اساکوں ݙاڈھا ارمان لگاٖ ، وَل اساں سئیں غلام حیدر یتیم جتوئی دا کلام چھپواوݨ دا اَہر کیتا پر جتوئی صیب کول کلام کٹھا نہ ہا کیوں جو اُنہاں باقاعدہ بیاض نہ بݨائی ہئی، اُنہاں کوں کلام کٹھا کریندے وقت ٹائم لڳ ڳیا، ’’جوں دیر جوں خیر‘‘وانگوں دیر تاں تھی ڳئی پر کتاب سوہݨی چھپ ڳئی ۔ 

سئیں اختر خان بلوچ اساں تہاکوں سلام پیش کریندوں جو تُساںسرائیکی دی عظیم شعری میراث ہتھیکی کر ݙتی اے۔ سچی گاٖل اے ہے جواوں ویلے جݙاں سرائیکی دا کوئی ناں چاوݨ آلا نہ ہا ،یتیم جتوئی ، اختر خان تے اُنہائیں دے سنگتی رَل تے محنت نہ کریندے تاں جیویں ٻے ہزاراں تے لکھاں شاعریں دا کلام ضائع تھی ڳے ۔ ایویں اے وی رُل ونڄے ہا۔میں یتیم سئیں دی نظم ’’سرائیکی ٻولی‘‘ ݙٹھی ہے تاں حیران تھیاں جو اُنہاں سرائیکی زبان دے بارے ٻہوں وݙے شعور آلی کیتی ، اِتھوں پتہ لڳدے جو اُنہاں کوں سرائیکی قوم تے سرائیکی زبان کوں رولݨ آلے سارے وِرودھئیں دی ڄاݨ پچھاݨ ہئی ، یتیم جتوئی لکھدن:

سکھاں داپھ لتاڑی پہلے

وَل انگریزاں رولی

سرائیکی ٻولی ، سرائیکی ٻولی

یتیم جتوئی 1898ء وچ علاقہ جتوئی دے زمیندار عبدالرحمن خان جتوئی دے گھر پیدا تھئے ، اُنہاندا وصال 25اپریل 1972ء کوں تھیا ۔ انہاں انگریز دور کوں اپݨے شعور دی اَکھ نال ݙٹھا ، اُنہاں کوں ایں گاٖل دی سُدھ ہئی جو انگریز پنجاب اِچ پنجابیاں تے سندھ اِچ سندھی زبان دی سرپرستی کریندا پے پر سرائیکی زبان تے قوم کوں داپھی ویندے ۔ ایں سانگے اُنہاں سچ آکھیا جو ’’سکھاں داپھ لتاڑی پہلے وَل انگریزاں رولی، سرائیکی ٻولی سرائیکی ٻولی‘‘۔سندھیں دی انگریز کوں رڳ ہتھیں آئی جو سندھی زبان نال پیار کریندے لہٰذا انگریزیں سندھی زبان کو ںاُتے چا ݙتا ، سندھی خوش ۔ پنجابیاں دی سرپرستی ایں سانگے جو پنجابی اوندا سب توں وݙا وفادار ہا ، ساری فوج پنجابی ہئی ، انگریز سرکار دا سب توں وݙا تھنبا پنجاب تے پنجابی ہا ۔ سرائیکی وسیب دے لوک پنجابی فوج وچ بھرتی تھیوݨ دی بجائے احمد خان کھرل بݨ تے لڑدے ودے ہَن ایں سانگے جانگلی تے ریڈ انڈین بݨا ݙتے ڳئے۔

سئیں یتیم جتوئی دے کلام وچ خواجہ محکم الدین سیرانیؒ نال ݙاڈھی محبت تے عقیدت دا اظہار ملدے ، میکوں سُدھ نی او ایں خاندان دے بیعت اِن یا عقیدت مند؟ میں جیرھی گاٖلھ ݙسݨ چہنداں او اے ہے جو میں کراچی اِچ خواجہ محکم الدین سیرانی دے عقیدت مند ݙٹھن او میمن اِن ۔اُنہاندی زبان سرائیکی کائنی وَل وی اُنہاں زبان دا ناں سرائیکی اِچ ’’سیلانی ٹرسٹ‘‘ رکھیا ہوئے ۔ جیرھے علاقے اِچ رہندن اونکوں سیلانی چوک آہدن ، کراچی ونڄ تے ہک ذمے دار ممبر توں پُچھیا جو تساں سیرانی دی بجائے سیلانی کیوں آکھدو ؟ اوں ولدی ݙتی جو ’’ہمارے مرشد کی سرائیکی زبان میں سیرانی کو ’’سیلانی ‘‘کہتے ہیں اس لئے ہم نے سرائیکی لوظ سیلانی کوں مقدس جانا‘‘ ۔

اساݙے کول حالت ایہ ہے جو سیلانی سئیں دے خاندان دے کجھ لوک جنہاں وچ ہک ایم این اے وی ہے ،خودسرائیکی دی بجائے اپݨے آپ کوں ریاستی اَکھویندن ۔ ایجھے لوکیں دا کیا تے کیا داروں کریجے؟۔

سئیں یتیم جتوئی دی نظم چیڑی دا گھر تے کافی ’’یاری نہ لاوݨی تھئی لوکی کھلاوݨی تھئی‘‘ اتنی شاہکار تے عظیم اے جو بھاویں اُنہائیں دے سارے دیوان کوں نہ وی پڑھو وَل وی اے ݙو تخلیقاں ڈھیر سارے شاعریں دے وݙے وݙے دیوانیں یعنی ’’دواوین ‘‘تے باری اِن ۔ایہ وی حقیقت ہے جو یتیم دے دور وچ سئیں نور محمد سائل ، جانباز جتوئی ، غلام رسول ڈڈا ، کیفی ڄام پوری ، صالح اللہ آبادی ، غلام حسین زائر ، سرور کربلائی ، اقبال سوکڑی ، فیض محمد دلچسپ ، بشیر ظامی ، دلشاد کلانچوی ، نقوی احمد پوری ، صابر مبارک پوری ، سفیر لشاری تے نہ ڄاݨے کتنے ٻئے وݙے وݙے شاعر شاعری کریندے پے ہَن پر اتنے وݙے ہجوم اِچ اپݨی اَنج سُنڄاݨ بݨاوݨ ٻہوں وݙی گاٖل ہے ۔ ایں حوالے نال سئیں غلام حیدر یتیم جتوئی دی جتنی تعریف کیتی ونڄے گھٹ اے۔

تعلیم دی گاٖل تھیوے تاں مارکیں دے منہ نی ملدے ۔سر سید احمد خان ، سر سید احمد خان لگاٖ پیا ہوندے پر سر سید احمد خان دے مقابلے ہزار گنا زائد قربانی ݙیوݨ آلے سردار کوڑے خان مرحوم دا ناں تھاںکائنی۔ اُردو سرائیکی دا ایہو فرق ہے ۔ ’’دُرِ یتیم ‘‘اِچ یتیم جتوئی ’’مقبرہ نواب کوڑے‘‘ دا جو نوحہ لکھیئے او دراصل ساری سرائیکی تے سارے سرائیکی وسیب دا نوحہ ہے جیرھا سرائیکی وسیب دے سردار کوڑے خان وانگے رَڄا کڄا نواب خطہ ہے پر ’’سقوط ملتان‘‘ دے بعد سرائیکستان دا وی نواب کوڑے خان وانگے کوئی ولی وارث کائنی ۔ جݙاں قوماں آپ کوں آپ بُھل ویندن تاں صرف انہاندے ہیرو اِی نی او آپ وی رُل ویندن۔

میں سئیں پروفیسر شوکت مغل دا تھورائت آں جو اُنہاں ’’دُرِ یتیم‘‘ کوں چھپواوݨ سانگے میݙی توجہ ݙیوائی تے اشاعت دا ڈھیر سارا پندھ اُنہاں آپ اڳونہاں کرائے۔سخت ترین مشکلاں دے باوجود میݙی کوشش اے ہے جو ودھ توں ودھ سرائیکی کتاباں شائع تھیون ۔ سرائیکی ماء ٻولی دا دامن سرائیکی کتابیں نال بھریج ونڄے تے اساں سرائیکی مخالفاں نال گاٖلھ کرݨ جوگے تھیوون۔ دُرِ یتیم کوں ولا چھاپݨ دا ہک مقصد اے وی ہے جو اساݙا قدیم ادب ہتھیکا وی تھیوے تے اساݙی نویں پود ایں توں فیدہ وی چاوے۔

## حوالہ
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی اجرک) وچوں چوݨ