open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ابو عبد الرحمن السلمی

حضرت ابو عبد الرحمن السلمیؒ تفسیر تے تصوف دے وݙے امام ہن. ابو عبد الرحمن سلمی بروز منگل، 10 جمادی الآخرہ 325ھ مطابق 52 اپریل 937ء کوں نیشا پور وچ پیدا تھئے۔  پورا ناں محمد بن الحسین بن محمد بن موسیٰ، ابو عبد الرحمن السلمی، الازدی ہئی۔ انہاں دے والد بہت امیر نہ ہن۔ لیکن بیٹے دی ولادت دی خوشی وچ انھاں نے اپݨا تمام اثاثہ ویچ کے صدقہ کر ݙتا۔

## تعلیم و تربیت
ابو عبد الرحمن السلمیؒ دا گھریلو ماحول علمی و دینی ہئی۔ چنانچہ بالکل ابتدا وچ ہی انہاں دی تعلیم و تربیت دا آغاز تھی گیا۔ ابو عبد الرحمنؒ دے نانا ابو عمرو بن نجید وݙے عالم تے صوفی ہن۔ انھاں نے ہی ابو عبد الرحمن دی پرورش کیتی ہئی۔ اس واسطے پیؤ دی نسبت الازدی دے مقابلے وچ نانا دی نسبت السلمی نال زیادہ مشہور تھئے۔ جݙݨ انہاں دی عمر صرف 7 یا 8 سال ہئی،  اس وقت توں انھاں نے حدیث لکھݨی شروع کیتی۔ نیشا پور دے جید عالم ابو بکر الضبعیؒ دے سامݨے زانوے تلمذ تہ کیتا تے اتھوں تعلیم دی تکمیل دے بعد بلاد اسلامیہ دا سفر کیتا تے عراق، بغداد، رے، ہمدان، مرو، حجاز وغیرہ دے مشائخ توں حدیث، فقہ تے تصوف دی تعلیم حاصل کیتی۔ خطیب نے بغداد دے متعدد اسفار دا تذکرہ کیتا ہے۔  
## تصنیفات
ابو عبد الرحمن سلمیؒ نے تفسیر، تصوف تے اسماءالرجال وچ متعدد کتاباں لکھیاں۔
 
* 1-      حقائق التفسیر
* 2-      طبقات الصوفیہ: ایہ تصوف دی اہم ترین کتاباں وچوں ہے۔ شیخ الاسلام عبد اللہ انصاری نے اس دا آزاد فارسی ترجمہ تے اس تے اضافے کیتے ہن.   
* 3-      مناہج العارفین۔ ایہا کتاب سلوک مناہج العارفین دے ناں توں وی ملدی ہے۔ 
* 4-      جوامع آداب الصوفیہ۔ 
* 5-      عیوب النفس ۔
* 6-      رسالہ الملامتیہ
* 7-      درجات المعاملات
* 8-      آداب الصحبۃ و حسن العشیرة
* 9-      آداب الفقر و شرائطہ
* 10-    الفرق بین علم الشریعہ والحقیقہ
* 11-    مسالا درجات الصالحین
* 12-    غلطات الصوفیہ
* 13-    بیان زلل الفقراءو مواجب آدابھم
* 14-    کتاب الفتوة
* 15-    سلوک العارفین
* 16-    مقدمہ فی التصوف
* 17-    بیان احوال الصوفیہ
* 18-    تہذیب الناسخ والمنسوخ فی القرآن لابن شہاب زہری
* 19-    الاربعون فی اخلاق الصوفیہ
* 20-    مسائل وردت من مکہ
* 21-    وصیت
* 22-    آداب الصوفیہ
* 23-    کتاب السماع
* 24-    حدیث السلمی
* 25-    سوالات للدارقطنی عن احوال المشائخ والرواة
* 26-    مقامات الاولیاء
* 27-    الرد علی اہل الکلام
* 28-    الفرق بین الشریعہ والحقیقہ
* 29-    الفتوة
## وفات
ابو عبد الرحمن السلمیؒ دی وفات اتوار دے ݙینہہ 3 شعبان 412ھ، 1012ء وچ تھئی۔  

## حوالے
ابو عبد اللہ

ابو عبد اللہ (مکمل ناں: ابو عبد اللہ محمد الثانی عشر) (1460ء-1533ء) امارت غرناطہ یعنی بنو نصر دا آخری فرمانروا ہئی جیہڑی اندلس وچ مسلماناں دی آخری حکومت ہئی۔ اوہ طائفہ غرناطہ دے حکمران مولائے ابو الحسن دا بیٹا ہئی۔
thumb|ابو عبداللہ اندلسی
## حالات
ابو عبد اللہ ہک غدار ہئی، اس دا استاد ابو داؤد ہک منافق ہئی.  اوہ غیر مسلماں دى مدد كریندا ہئی.  ابو عبد اللہ اس وقت ولى عهد ہئی.  ابو الحسن بادشاہ ہئی تے اس بدر بن مغيرہ تے اس دے ساتھیاں دے نال لوشہ فتح كيتا تے اݙوں ابو عبد اللہ نے ابو داؤد دے آکھݨ تے بادشاہت دا اعلان كر ݙتا تے ابو موسٰى جیہڑا بدر بن مغيرہ تے اس دے ساتھیاں دی طرح بہترين انسان ہئی،  اس كوں قيد كر ݙتا تے سارے باغياں تے فسادياں كوں آزاد كر ݙتا.  بعد ازاں اس دے ضمير نے اس كوں چاتا.  اوہ دراصل ہک كمزور انسان ہئی۔ 1483ء و  ابو عبد اللہ گرفتار تھی کے لوسینا وچ قید تھی گیا تے اونکوں ایں شرط تے رہائی نصیب تھئی کہ امارت غرناطہ عیسائیاں دی باجگزار ہوسی۔ سقوط غرناطہ توں قبل اس چند سال اپݨے والد مولائے ابو الحسن تے عزیز عبد اللہ الزغال دے خلاف جدوجہد وچ گزارے۔
thumb|ابوعبداللہ دا مسیحیاں دے سامݨے ہتھیار سٹݨ دا منظر
## سقوطِ غرناطہ
1489ء وچ قشتالہ و ارغون دے شاہ فرڈیننڈ تے ملکہ آئزابیلا نے ابو عبد اللہ کوں غرناطہ خالی کرݨ دا حکم ݙتا تے انکار تے شہر دا محاصرہ کر ݙتا۔ 2 جنوری 1492ء کوں ابو عبد اللہ نے ہتھیار سٹ ݙتے تے اسپین توں مسلم اقتدار دا ہمیشہ کیتے خاتمہ تھی گیا۔
## ابو عبد اللہ بن ابوالحسن، سقوطِ غرناطہ دا اہم کردار
"جہڑی چیز دی حفاظت توں مرداں دی طرح نی کر سڳا ، اس دے چھکیج ونجݨ تے عورتاں دی طرح ہنجوں وہاوݨ نال کیا فائدہ۔"

ایہ اوہ تاریخی الفاظ ہن جہڑے مسلم اسپین (اندلس) دے آخری حکمراں ابو عبداللہ بن مولائے ابو الحسن دی والدہ نے اونکوں اُس وقت آکھے جہڑے ویلے اوہ غرناطہ دیاں چابیاں عیسائی حکمراناں دے حوالے کر کے ہمیشہ ہمیشہ کیتے غرناطہ توں جلا وطن تھیندا پیا ہئی۔ اس جہڑے ویلے آخری نگاہ اپݨے آباء و اجداد دے ورثے تے سٹی تاں اس دی اکھیاں ڈبڈبا گئیاں ۔ اس مقام تے جتھاں ابو عبداللہ دی آہ نکلی عیسائیاں نے مسلماناں دی شکست دی علامت دے طور تے محفوظ کر گھدا تے اج اونکوں مور دی آخری آہ دے ناں نال ڄاݨا ویندا ہے ۔خیال رہوے کہ یورپی تاریخ داں اندلس دے مسلماناں کیتے ’’مور‘‘ Moors دا لفظ استعمال کریندے ہن۔

ابو عبداللہ، اندلس دی آخری مسلم ریاست غرناطہ دا وہ بد بخت حکمران ہئی جس عین اس وقت اپݨے والد ابو الحسن تے چاچا محمد بن سعد الزاغل دے خلاف علم بغاوت بلند کر ݙتا جہڑے ویلے اوہ اندلس وچ عیسائیاں دے مشترکہ لشکر نال اندلس وچ مسلماناں دی بقا دی آخری لڑائی لڑدے پئے ہن۔

## موت
بعد ازاں اوہ آبنائے جبل الطارق عبور کر کے مراکش آگیا جتھاں فاس شہر وچ اوندا انتقال تھی گیا۔ 
## حوالے
ابو عبداللہ معاویہ بن یسار

ابو عبداللہ، عباسی خلیفہ، المہدی دا وزیر ہئی.  مہدی نے حکومت دے آغاز ہی وچ اینکوں اپݨا وزیر مقرر کیتا۔ اس اپݨے کیرئیر دی ابتدا مہدی دے کاتب یعنی سیکرٹری دی حیثیت نال کیتی لیکن اپݨے علم و فضل، انشاء پردازی تے ذہانت و فتانت دی بنا تے مہدی دا منظور نظر بݨ گیا تے بالآخر عہدہ وزارت تے متمکن تھیا۔ 
## حالات
اس نظم و نسق دی ازسر نو تنظیم کیتی۔ تمام محکمیاں دی نگرانی کیتے اس ہک شعبہ قائم کیتا جس دا ناں دیوان الازمہ رکھا۔ اس خراج دے سسٹم وچ تبدیلی کر کے بٹائی دا طریقہ رائج کیتا۔ پھل دار درختاں تے کھجوراں تے ٹیکس عائد کیتا تے خراج دے موضوع تے ہک کتاب تحریر کیتی جہڑی بعد وچ بطور سند دے طور تے استعمال کیتی ویندی رہی۔ 
## عہدے توں برطرفی
اس وچ دیگر خوبیاں دے علاوہ سب توں وݙی خرابی ایہ ہئی کہ اوہ مغرور تے متکبر شخص ہئی.  اس دی ایہ عادت وی شاید برداشت کر گھدی ویندی لیکن شومئی قسمت نال اس دا پتر ملحد (باطنی) تھی گیا تے اس تحریک ملاحدہ (باطنیہ) وچ بڑے جوش و خروش نال حصہ گھدا۔ مہدی نے اونکوں سزائے موت ݙتی تے ابو عبداللہ کوں وی عہدہ وزارت توں برطرف کر ݙتا تے اس دی کل جائداد ضبط کر گھدی۔ 
## حوالے
ابو علی فارمدیؒ

خواجہ ابو علی فارمدیؒ دا ناں فضل بن محمد ہے.  آپؒ دی ولادت 407 ہجری تے وفات 477 ہجری وچ تھئی. اسم گرامی فضل بن محمد بن علی تے کنیت ابو علی تے فارمد دی طرف منسوب ہن جیہڑا طوس (موجودہ ایران) دے دیہات وچ ہک گاؤں ہے۔ علم دا حصول فقہ دے امام ابو حامد غزالیؒ توں تھیا تے ابو عبد اللہ بن باکو شیرازیؒ،  ابو منصور تمیمیؒ، ابو عبد الرحمن نیلیؒ تے ابو عثمان صابونیؒ توں حدیث دا سماع کیتا۔
thumb|آپؒ دے مزار دا کتبہ
## مقام و مرتبہ
خراسان دے شیخ الشیوخ ہن اپݨے وقت دے یکتا ہن۔ تے اپݨی طریقت وچ خاص ہن وعظ و نصیحت وچ ابو القاسم دے شاگرد ہن۔ انہاں دی نسبت تصوف وچ ݙو طرف دی ہے۔ ہک تاں شیخ بزرگوار ابو القاسم گرگانیؒ(جرجانی) دی طرف ݙوجھی شیخ بزرگوار ابو الحسن خرقانیؒ دی طرف جیہڑے مشائخ دے پیشوا تے وقت دے قطب ہن۔ طریقہ نقشبندیہ وچ خواجہ ابوالقاسم گرگانیؒ توں بیعت تھئے لیکن اویسی طور تے ابوالحسن خرقانیؒ توں فیض یاب تھئے۔ آپؒ دے صاحب کمال ہووݨ کیتے ایہ دلیل کافی ہے کہ حجۃ الاسلام امام محمد غزالی آپؒ دے مرید تے تربیت یافتہ ہن۔
## استاد دی خدمت
دوران طالب علمی ابو القاسم قشیریؒ دی خدمت وچ رہے آپؒ فرمیندن جیہڑا حال میݙے تے ظاہر تھیندا،  انہاں کو عرض کریندا، فرمیندن علم سکھو،  لیکن ہر روز روشنائی ودھݨ لگی.  ہک ݙینہ قلم کو ݙٹھا اوہ سفید تھی گیا استاد کوں عرض کیتی تاں فرمایا جیہڑلے علم نے تیݙے کولوں علیحدگی کر گھدی تاں توں وی الگ تھی ونج.  ریاضت وچ مشغول تھی ونج،  میں خانقاہ وچ استاد امام ابو القاسمؒ دی خدمت وچ مشغول تھی گیا. ہک ݙینہ استاد حمام گئے،  میں پاݨی دے ڈول انہاں تے وہائے، جیہڑلے استاد ابو القاسمؒ نماز توں فارغ تھئے،  پچھا ایہ پاݨی کس وہایا ہئی،  میں سمجھا شاید ایہ بیوقوفی کیتی ہے،  خاموش رہا،  تریجھی مرتبہ عرض کیتا میں ہم تاں استاد نے فرمایا اے بو علی جو کجھ ابو القاسم نے ستر سال وچ پاتا توں ہک ہی ڈول وچ پا گھدے۔
بوعلی فارمدیؒ بڑے پر اثر خطیب تے شیریں گو واعظ ہن
طائفہ نقشبندیہ دے ہک بزرگ فرمیندن کہ شیخ بو علی کو خطرات قلب تے واقفیت ݙتی گئی مگر اس دے اظہار دی اجازت نہ ہئی
### وصال
شیخ بو علی فارمدیؒ دی تاریخ وصال حضرات القدس وچ 511ھ درج ہے جبکہ مشائخ نقشبندی مجددیہ وچ 477ھ لکھی ہے۔ ایران دے مشہور شہر طوس جینکوں اج کل مشہد آکھا ویندا ہے، وچ تھیا۔ آپؒ دا مزار طوس یعنی مشہد وچ زیارت گاہ خاص و عام ہے۔
## حوالے
ابو علی منصور الآمر باحکام اللہ

ابو علی منصور الآمر باحکام اللہ دولت فاطمیہ دا ݙاہواں خلیفہ تے اسماعلیاں دا ویہواں امام (495ھ تا 524ھ) ہئی. مستعلی نے اپݨے پنج سالہ لڑکے ابو علی تے نص کیتا تے اونکوں اپݨا جانشین بݨایا۔ ایہ کمسن لڑکا ہئی. اس واسطے افضل کوں اس دا ولی بنایا تے مستعلی دی وفات دے روز ہی منصور ابو علی دے ناں نال بیعت گھن کے اونکوں الآمر اللہ دا لقب ݙے ݙتا گیا ۔

## صلیبیاں دی کامیابیاں
صلیبیاں نے یافا تے قبضہ کر گھدا ہئی۔ 495ھ وچ سعد الدولہ کوں افضل ہک لشکر ݙے کے انہاں دے خلاف کارروائی کیتے بھیجا۔ صلیبیاں کوں شکست دا سامݨا کرنا پیا تے رملہ فاطمیاں دے قبضہ وچ آگیا۔ آپس دے اختلاف دی وجہ نال مصری فوج اگوں نہ ودھ سکی۔ اس دے بعد وی صلیبیاں دے خلاف کئی لشکراں کوں بھیجا گیا، لیکن مصری کوئی قابل ذکر کامیابی نہ حاصل کر سکے۔ بلکہ عکہ، جبیل، بنیاس تے صیدا چھک گھدا صرف عسقلان انہاں کول رہ گیا۔ 510ھ وچ انہاں نے مصر تے حملہ کر کے فرما دا کچھ علاقہ ساڑ ݙتا تے تینس دے قریب پہنچ گئے، لیکن صلیبی سپہ سالار دی علالت نے انہاں کوں واپس ونجݨ تے مجبور کر ݙتا۔ 518ھ وچ انہاں نے صور کوں قبضہ وچ گھن گھدا ۔
## فرقہ بدیعیہ
اس دے بانی ݙو مصری دھوبی برکات تے حمید بن مکی ہن۔ انہاں نے اصلی اسماعیلی عقیدے ظاہر کر ݙتے۔ افضل کوں علم تھیا تاں اس دارلعلم کوں بند کروا ݙتا تے اس فرقہ دے لوگاں کوں سزاواں ݙتے۔ برکات تے حمید قیصر وچ چھپ گئے۔ افضل دے قتل دے بعد 725 ھ وچ درالحکمۃ کوں دوبارہ کھولا۔ حمید تے برکات دوبارہ ظاہر تھئے۔ وزیر مامون البطائحی نے انہاں کوں قتل کروا ݙتا۔
### آمر دا قتل
مامون البطائحی دے بعد آمر نے کہیں کوں وزیر نہ بݨایا۔ صرف مشورے کیتے ݙو افسر جعفر بن عبد المنعم تے ابو یعقوب ابراہیم سامری مقرر تھئے۔ ایہ طریقہ ٻیا مضر ثابت تھیا تے جیہڑے الزمات وزیراں تے لگدے پئے ہن اوہ خود آمر تے لگݨ لگے تے خود آمر رعایا تے تشدد کرݨ لگا۔ نزار دے منݨ والے آمر دے سخت دشمن ہن۔ ایہ اس تاک وچ ہن کہ کہیں طرح آمر کوں قتل کر کے نزار دے سلسلے کوں مصر وچ قائم کرن۔ آمر ہک روز اپݨی معشوقہ دے نال سیر گاہ وچ ویندا پیا ہئی کہ چند نزاریاں نے جیہڑے ہک جگہ چھپے ہوئے ہن اس تے اچانک حملہ کر کے زخمی کر ݙتا۔ اونکوں قاہرہ گھنایا گیا.  524ھ وچ اوٻ شب اس دا انتقال تھی گیا ۔
## حوالے
ابو عباس

ابو عباس ہک ہوائی جہاز دی ہائی جیکنگ دے منصوبے دے ذمہ دار فلسطینی حریت پسند، فلسطین لبریشن فرنٹ دے بانی تے رہنما ہن.  
## حالات
عباس انہاں کئی فلسطینیاں وچوں ہک ہن جنہاں نے انیہہ سو پچاسی وچ اسرائیل دی حراست توں پنجاہ فلسطیناں کوں رہا کراوݨ دی غرض نال جہاز ہائی جیک کر گھدا ہئی۔ ݙو ݙینہہ جاری رہوݨ والی اس ہائی جیکنگ وچ مسلح فلسطینیاں نے ویل چیئر تے سوار ہک امریکی یہودی کوں گولی مار کے ہلاک کر ݙتا ہئی تے اس دی لاش سٹ ݙتی ہئی۔ اس واقعہ دے بعد مصر نے ہائی جیکراں کوں حفاظت دے نال نکل ونجݨ دی ضمانت ݙتی ہئی لیکن اس رعایت دے بدلے جہاز تے یرغمال کئی امریکیاں کوں رہا کرا گھدا گیا ہئی۔ تاہم ہائی جیکراں کوں تیونس دی طرف ونجݨ والا ایہ جہاز امریکا دی نیوی دے طیاریاں دی نظر وچ آگیا تے اینکوں اٹلی لہوݨ تے مجبور کر ݙتا گیا ہئی۔

عباس دے ساتھیاں کوں طویل سزاواں سݨائے گئے ہن لیکن اٹلی وچ حکام نے عباس کوں رہا کر ݙتا ہئی کیونکہ انہاں دے خلاف ثبوت ناکافی ہن۔ تاہم بعد وچ غیر موجودگی وچ انہاں کوں ایہ آکھ کے پنج سال دی سزا سݨائی گئی کہ انہاں نے اس ہائی جیکنگ دا منصوبہ بݨایا ہئی۔ عباس نے گزشتہ سال گرفتار تھیوݨ توں قبل تقریباً ستارہاں سال عراق وچ گزارے۔ انیہہ سو چھیانوے وچ انہاں نے آکھا ہئی کہ جہاز تے سوار امریکی یہودی کوں ہلاک کرنا ہک غلطی ہئی۔
## شہادت
مارچ 2003ء وچ امریکی افواج نے انھاں کوں بغداد توں فرار تھیندے وقت گرفتار کر گھدا۔ مارچ 2004ء وچ امریکیاں نے انھاں کوں شہید کر ݙتا۔
## حوالے
ابو طاہر سلیمان الجنّابی

قرامطہ ہک غالی تے باطنی اسماعیلی فرقہ ہئی جیندا مذہبی تے سیاسی رہنما ایہو ہئی. ایندا فرقہ 899 عیسوی وچ ہک مثالی جمہوریہ قائم کرݨ دی کوشش وچ مشرقی عرب وچ مرکوز ہک وݙا گروپ ہئی - ایہ عباسی خلافت دے خلاف بغاوت کرݨ دی وجہ نال مشہور ہن - فرقے دے رہنما ابو طاہر سلیمان الجنّابی‎ نے مکہ مکرمہ تے حملہ کیتا تے اس عظیم تے پاک شہر دی بے حرمتی کیتی.  خاص طور تے اتھاں بے شمار لوگاں دا قتلِ عام کیتا- اس خانہ کعبہ توں حجر اسود کوں وی چرایا تے زمزم وچ لوگاں دی لاشاں سٹیاں تے ایہ سب انہاں نے 930 عیسوی دے حج دے دوران کیتا-
## ابو طاہر دا مکہ مکرمہ تے حملہ تے حجر اسود دی چوری
7 ذی الحجہ 317 ھ کوں بحرین دے حاکم ابو طاہر سلیمان قرامطی نے مکہ معظمہ تے قبضہ کر گھدا، خوف و ہراس دا ایہ عالم ہئی کہ اوں سال حج بیت اللہ نہ تھی سڳا، کوئی وی شخص عرفات نہ ونج سڳا-

ایہ اسلام وچ پہلا اینجھا موقع ہئی کہ حج بیت اللہ موقوف تھی گیا، ایں ابوطاہر قرمطی نے حجر اسود کوں بیت اللہ توں کڈھا تے اپݨے نال بحرین گھن گیا- ول بنو عباس دے خلیفہ مقتدر باللہ نے ابو طاہر دے نال معاہدہ کر کے فیصلہ کیتا تے تریہی ہزار دینار ݙتے تے حجر اسود خانہ کعبہ وچ واپس کیتا گیا-
## حجر اسود دی واپسی، شیخ عبداللہ دی حکمت عملی تے ابو طاہر دی موت

ایہ واپسی 339ھ کوں تھئی، گویا کہ ٻاوی سال تک خانہ کعبہ حجر اسود توں خالی رہا، جݙݨ فیصلہ تھیا کہ حجر اسود کون واپس کیتا ویسی تاں اس سلسلہ وچ خلیفہ وقت نے ہک وݙے عالم محدث عبد اللہ کوں حجر أسود دی وصولی کیتے ہک وفد دے نال بحرین بھجوایا-

ایہ واقعہ علامہ سیوطی دی روایت نال اس طرح نقل کیتا گیا ہے کہ جݙݨ شیخ عبد اللہ بحرین پہنچے تاں بحرین دے حاکم نے ہک تقریب دا اہتمام کیتا جتھاں حجر اسود کوں انہاں دے حوالے کیتا ونجݨا ہئی- ہݨ انہاں نے ہک پتھر جیہڑا خوشبودار ہئی، خوبصورت غلاف توں کڈھا کہ ایہ حجر اسود ہے تے اینکوں گھن ونجو-

محدث عبد اللہ نے فرمایا کہ نہ، حجر اسود وچ ݙو نشانیاں ہن اگر اس وچ ایہ نشانیاں پائیاں ویسن تاں ایہ حجر اسود ہوسی ورنہ نی! ہک تاں ایہ کہ ایہ ٻݙدا نی ، ݙوجھا ایہ کہ بھاہ نال وی گرم نی تھیندا- اس پتھر کوں جیہڑے ویلے پاݨی وچ سٹا گیا تاں ڈب گیا ول بھاہ وچ اینکوں سٹا گیا تاں سخت گرم تھی گیا اتھاں تک کہ پھٹ گیا-

محدث عبد اللہ نے فرمایا ایہ ساݙا حجر اسود نی. ول ݙوجھا پتھر گھنایا گیا، اس دے نال وی ایہو عمل تھیا تے اوہ پاݨی وچ ڈب گیا تے بھا تے گرم تھی گیا. فرمایا کہ اساں اصل حجر اسود ہی گھنسوں- ول اصل حجر اسود گھنایا گیا تے بھاہ وچ سٹا گیا تاں ٹھڈھا نکلا ول پاݨی وچ سٹا گیا تاں اوہ پھل دی طرح پاݨی دے اتے تیرݨ لگا تاں محد ث عبد اللہ نے فرمایا ” ایہو ساݙا حجر اسود ہے تے ایہو خانہ کعبہ دی زینت ہے تے ایہو جنت والا پتھر ہے-"

اس وقت ابو طاہر قرامطی نے تعجب کیتا تے پچھا کہ ایہ ڳالہیاں آپ کوں کتھوں ملیاں ہن۔..؟ تاں محد ث عبد اللہؒ نے فرمایا، ایہ ڳالھیاں ساکوں جناب رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم توں ملیاں ہن کہ حجر اسود پاݨی وچ نہ بݙسی تے نہ ہی بھاہ نال گرم تھیسی- ابو طاہر نے آکھا کہ ایہ دین روایات توں بڑا مضبوط ہے-

جݙں حجر اسود مسلماناں کوں مل گیا تاں اینکوں ہک کمزور ݙاچی دے اتے لݙا گیا جس تیز رفتاری دے نال اینکوں خانہ کعبہ پہنچایا، اوں ݙاچی وچ زبردست قوت آگئی اس واسطے کہ حجراسود اپݨے مرکز (بیت اللہ) دی طرف ویندا پیا ہئی لیکن جس وقت اینکوں خانہ کعبہ توں کڈھا گیا ہئی تے بحرین گھدی ویندے ہن تاں جس ݙاچی تے لݙا ویندا اوہ مر ویندی حتی کہ بحرین پہنچݨ تک چالیہ اٹھ تے ݙاچیاں اس دے تلے مر گئے- . تاریخی روایات دے مطابق قرامطی دی موت چیچک دی وجہ نال تھئی. 
## حوالے
ابو عمر البغدادی

حامد داود محمد خلیل الزاوی (1959ء-2010ء) جیہڑا ابو عمر البغدادی، ابو عبد اللہ راشد البغدادی، ابو حمزہ البغدادی تے ابو عمر القریشی البغدادی دے ناواں نال معروف ہے، 21 رمضان 2006ء توں 2010ء تک ریاست اسلامی عراق دا سربراہ ہئی، نیز اینکوں ابو مصعب الزرقاوی دے بعد اینکوں مجاہدین شوریٰ کونسل دا امیر بݨایا گیا،  اس کونسل دے پرچم تلے آٹھ تنظیماں بر سر پیکار ہن جیہڑے عراق وچ امریکی افواج دی موجودگی دی مخالفت کریندی ہن۔
## زندگی
بیان کیتا جاتا ہے کہ ابو عمر البغدادی نے صدام حسین دے دور وچ عراقی فوج وچ ہک افسر دے طور تے کم کیتا ہے۔ 
## شناخت تے حراست دی غلط خبر
عراقی وزارت داخلہ نے دعوی کیتا کہ انہاں 9 مارچ 2007ء کوں ابو عمر البغدادی کوں حراست وچ گھن گھدا ہئی، لیکن بعد وچ آکھا گیا کہ اوہ شخص ابو عمر نہ ہئی۔  3 مئی 2007ء کو عراقی وزارت داخلہ نے اعلان کیا کہ شمالی بغداد میں ابو عمر کو امریکی و عراقی افواج نے مار دیا ہے۔  لیکن بعد ازاں جولائی 2007ء میں امریکی افواج نے رپورٹ کیا کہ ابو عمر البغدادی کا کبھی وجود ہی نہیں رہا۔  نیز مذکورہ زیر حراست شخص جینکوں خالد المشہدانی دے طور تے شناخت کیتا گیا، نے آکھا کہ ابو عمر البغدادی دراصل ہک افسانوی کردار ہئی جینکوں خصوصی مقاصد دے تحت تخلیق کیتا گیا ہئی۔ 
## حوالے
ابو عیسیٰ محمد ترمذیؒ

ابو عیسیٰ محمد ترمذیؒ ہک مشہور محدث گزرے ہن جنہاں دا پورا ناں ابو عیسیٰ محمد بن سورہ بن شداد ہے۔ آپؒ دے حالات دے متعلق بہت کم علم ہے۔ آہدے ہن کہ پیدائشی نابینا ہن۔ بعض دے بقول آخری عمر وچ نابینا تھی گئے ہم۔ آپؒ نے امام احمد ابن حنبلؒ، امام بخاریؒ تے امام ابو داؤدؒ توں حدیث دا درس گھدا تے ول احادیث جمع کرݨ کیتے خراسان عراق تے حجاز گئے۔ شہر ترمذ وچ، جیہڑا بلخ توں کجھ فاصلے تے دریائے آمو دے کنارے واقع ہے، انتقال کیتا، آپؒ دی ݙو تصانیف اساں تک پہنچیاں ہن۔ ہک آنحضرتؐ دی سیرت، جس دا نام شمائل ترمذی ہے۔ تے ݙوجھی احادیث دا مجموعہ جیہڑا جامع ترمذی دے ناں نال مشہور ہے۔ ݙوہاں کتاباں بہت وقیع تے مستند ہن۔ انہاں دے علاوہ انساب، کنیت تے اسماء الرجال تے وی آپؒ نے کجھ کم کیتا ہئی مگر ایہ کتاباں ہݨ نی ملدیاں۔
thumb|الترمذي
## نام و نسب تے وطن
کنیت: ابوعیسیٰ، ناں: محمد بن عیسی بن سَورة بن موسیٰ بن الضحاک، نسبت: ترمذی، بوغی، سُلمی، 209ھ وچ شہر ترمذ وچ پیدا تھئے۔ ترمذ، ہک قدیم شہر ہے جیہڑا دریائے جیحوں دے ساحل تے واقع ہے، اتھوں چند فرسخ تے بوغ نامی گاؤں ہے۔ آپؒ اصلاً اوں گاؤں دے باشندے ہن تے قبیلہٴ بنوسُلیم نال تعلق رکھدے ہن، اس واسطے سُلمی، ترمذی تے بوغی سݙیندے ہن۔
## تعلیم
آپؒ نے اپݨی تعلیم دا آغاز 220ھ تے 235ھ دے قریب کیتا،  قطعیت دی کوئی روایت نی کیتی۔ آپؒ دے شیوخ دی تعداد جیہڑی کتب وچ آئی ہے اوہ 221 دے لگ بھگ ہے۔ اج کل دے لوگاں کوں ایسے ڳالہیں عجیب لگدی ہن لیکن اس زمانے وچ لوگاں کوں حدیث حاصل کرݨے دا اتنا شوق ہئی کہ جس کوں بیان نہیں کریج سگدا۔ ایہ ہیچمدان عرض کریندا ہے کہ میکوں ایہ بیان کریندے تے لکھدے ہوئے پہلی جماعت توں گھن کے دورہ حدیث تک دے اساتذہ دے گݨن دا خیال تھیا تاں انہاں دی تعداد 30 دے لگ بھگ ہے تے اگر انہاں افراد یا حضرات کوں وی شمار کیتا ونجے جنہاں توں کجھ نہ کجھ سکھا تاں ایہ تعداد چالیہہ تک ونج پہنچدی ہے۔ امام مسلمؒ نال آپؒ دی ملاقات تھئی لیکن انہاں دے حوالے نال ہک روایت اپݨی کتاب وچ گھنائے تے ایویں ہی امام ابوداؤدؒ توں ہک روایت گھنائے. 
## آپؒ دی مرتب کیتی ہوئی جامع ترمذی دا مقام
بلاشبہ جامع ترمذی صحاح ستہ وچ شامل ہے لیکن اس تے بحث تھیندی ہے کہ اس دا درجہ کس نمبر تے ہے. کئی حضرات آہدے ہن کہ صحیحین (بخاری، مسلم) سنن ابی داؤد، سنن نسائی دے بعد ہے لیکن اکثر دا خیال ہے کہ صحیحین دے بعد اس دا مقام ہے تݙہاں تاں اس کوں جامع آہدے ہن جیہڑی بیک وقت جامع تے سنن ہے۔ جامع ایسی کتاب حدیث کوں آہدے ہن جس وچ حدیث دے تمام موضوعات دا لحاظ رکھا گیا ہووے تے سنن جیہڑی فقہی ترتیب تے ہووے ترمذی وچ ݙوہاں ڳالہیں دا لحاظ رکھا گیا ہے اگر بعض چیزاں یا اعتراضات کوں چھوڑ کے ݙٹھا ونجے تاں جامع ترمذی دے فوائد صحاح ستہ کتب توں زائد ہن اس واسطے ساڈے مدارس عربیہ وچ اکثر روایت ایہ رہی کہ شیخ الحدیث،  بخاری تے ترمذی ݙوہیں پڑھیندا ہے۔ 
## وفات
آپؒ دا انتقال ستر سال دی عمر وچ 13 رجب المرجب شب دو شنبہ 279ھ ترمذ وچ تھیا؛ لیکن علامہ سمعانی نے مقامِ رحلت قریہٴ بوغ کوں قرار ݙتا ہے تے سنِ رحلت 275ھ ذکر کیتا ہے۔
## حوالے
ابو عمرو بن علاء بصریؒ

ابو عمرو بن العلا البصری التمیمیؒ، قراء سبعہ وچ شامل ہن.  انہاں کوں ابو عمرو بصریؒ وی آکھا ویندا ہے. ولادت 68ھ مکہ وچ تھئی. انہاں دا پورا ناں زبّان بن العلاء ابن العريان بن عبد الله التميمی المازنی البصری ابو عمرو ہے. ایہ ابو عمرو بن العلاء بن عماد التمیمی بصرے دے رہݨ والے ہن۔ ائمہ رجال انہاں دی توثیق کریندے ہم۔
انھاں نے حمید بن قیس الاعرج یحیٰ بن یعمر، مجاہد بن جبیر، سعید بن جبیر، عکرمتہ البریری تے عبد اللہ بن کثیر توں قرآن پڑھا ہئی. 
## آپؒ دے حالاتِ زندگی
انہاں توں عبد الوارث بن سعید، حماد بن زید، معاذ بن معاذ، ہارون الاعور، یونس بن حبیب النحوی، یحیٰ بن مبارک الیزیدی، ابو بحر البکراری، خارجہ بن مصعب تے عبد الوہاب بن عطا وغیرہ نے قرآن پڑھا ہئی.  حمید بن قیس الاعرج ابو صفوان المکی الاسدی،  اسدیاں وچوں کہیں دے آزاد کردہ غلام ہن۔ مجاہد توں حدیث روایت کریندے ہن،  انہاں توں ابو عمرو بن العلاء نے قرآن پڑھا ہئی۔ یحیٰ بن یعمر المروزی البصری مرو دے رہݨ والے ہن۔ بصرے وچ آ وسے ہن۔ ول مرو وچ قاضی وی مقرر تھئے ہن۔ بڑے ادیب ماہر عربیت عالم لغت تے مشہور نحوی ہن۔ حسین بن الولید، ہارون بن موسیٰ توں روایت کریندے ہن کہ قرآن مجید تے سب توں پہلے نقطے انھاں نے لائے۔ نحو وچ ابو الاسود الدولی دے شاگرد ہن۔
## اِمام ابوعمرو بن العلاء البصری دے بارے اکابرین دے اقوال
انہاں تے مختصر مگر جامع تبصرہ جرح و تعدیل دے لحاظ نال پیش خدمت ہے :

1۔ امام ذہبی نے کہا: الإمام الکبیر المازني البصري النحوي، شیخ القراء بالبصرۃ ’’بہت بڑے امام مازنی بصری نحوی، بصرہ دے قاریاں دے شیخ‘‘ 

2۔ امام ابو عمرو الشیبانی نے آکھا: ما رأیت مثل أبي عمرو بن العلاء ’’میں ابوعمرو بن علاء جیہا (کوئی) نی ݙٹھا‘‘ 

3۔ امام یحییٰ بن معین نے آکھا: ’ثقہ‘ 

4۔ امام ابوعبیدہ نے آکھا: کان أعلم الناس بالقراء ات والعربیۃ والشعر وأیام العرب، وکانت دفاتر ملء بیت إلی السقف، ثم تنسک فأحرقہا۔ کان من أشراف العرب، مدحہ الفرزدق وغیرہ۔

5۔ قال ابو حاتم: لیس بہ بأس،  اس وچ کوئی حراج نی. 

6۔ وقال أبو عمر الشیباني: ما رأیت مثل أبي عمرو،  میں  ابو عمرو جیہا کہیں کوں نہ ݙٹھا. 

7۔ امام شعبہ نے آکھا: أنظر ما یقرأ بہ أبوعمرو مما یختارہ فاکتبہ، فإنہ سیسیر للناس أستاذا، قال إبراھیم الحربي: کان أبوعمرو من أھل السنۃ۔
## وفات
انہاں دی وفات سنہ154ھ وچ کوفہ وچ تھئی.  اس وقت انہاں دی عمر 86 سال ہئی. 
## حوالے
ابو غوش

**ابو غوش**(Abu Ghosh,  אבו גוש) اسرائیل وچ ہک عرب اسرائیلی لوکل کونسل ہے۔ ایہ کونسل یروشلم دے مغرب وچ ١٠ کلومیٹر دے فاصلے تے واقع ہے۔ ایہ کونسل سطح سمندر توں 610–720 میٹر بلندی تے واقع ہے۔ اس کونسل دا موجودہ ناں ایں قبیلے دے ناں تے رکھا گیا ہے، جبکہ قدیم ناں "قریۃ العناب" (انگوراں دا شہر) ہے۔ 
thumb|Abu Ghosh ابو غوش
### تاریخ
ابو غوش، اسرائیل دے قدیم ترین مساکن وچوں ہک ہے۔
ابو غوش دا قدیم عربی ناں  "قریۃ العناب" (انگوراں دا شہر) ہے، اس دی بنیاد ہک بائبلی شہر قریات یارم ہے، جینکوں انگریزی وچ  Kiriath-jearim تے عبرانی زبان وچ جس دا مطلب "لکڑیاں دا شہر" ہے۔
 thumb|رومی انسکرپشن، ابو غوش
رومی فوج دے لیگیو ایکس فرٹینسس نے ابو غوش وچ تریجھی صدی عیسوی دے اختتام تک اس کونسل وچ رہائش رکھی۔

1047ء وچ ناصر خسرو جݙݨ رملہ توں یروشلم دی طرف سفر کریندا پیا ہئی تاں اوہ اس کونسل توں گزرا۔
thumb|ہارل بریگیڈ عرباں دے ساتھ ابو غوش وچ : 1948

1948ء دی عرب اسرائیلی جنگ دے دوران ہارل بریگیڈ دے صدر دفتر دا مسکن ایہو ابو غوش ہئی۔
## آبادی تے انتظام
ابو غوش وچ لوکل کونسل (اسرائیل) دی حکومت ہے تے ایہ ضلع یروشلم دا ہک حصہ ہے۔ اس کونسل دا موجودہ میئر سلیم جابر ہے۔ اسرائیلی سنٹرل بیورو دی شماریات دے مطابق 2015 وچ ابوغوش دی آبادی 6,978 ہے۔

1997 توں ابو غوش دے جابر حسین، جیہڑے ہک مسلم عرب اسرائیلی ہوٹل دے مینیجر ہن، انہاں نے اسرائیلی چیف ربی توں ہک معاہدہ دے تحت چامتز دی ریاست خرید رکھی ہے۔ 2009 وچ حسین نے 150 ملین امریکی ڈالر مالیت دی چامتز دی زمین کیتے 4,800 امریکی ڈالر (تقریبا 20,000 شیکلز) دی رقم جمع کرا رکھی ہے۔
## حوالے
ابو فتح داؤد

سلطان محمود غزنوی نے جݙݨ ہندو راجاواں دے خلاف فوج کشی کیتی تاں داؤد بن نصر اس وقت صوبہ ملتان دا حکمران ہئی۔ جیہڑا شیخ نصر دا پتر ہئی۔ داؤد نے ہندو راجاواں دا ساتھ ݙتا۔ خاص کر جݙݨ محمود نے راجا بھاٹیہ دے خلاف فوج کشی کیتی تاں صوبہ ملتان دے اسماعیلیاں نے راجا بجے رائے دی مدد کیتی ہئی۔ اس واسطے سلطان محمود نے اگلا حملہ ملتان تت کرݨ دا فیصلہ کر گھدا۔

چنانچہ او درہ بولان دا قریبی رستہ چھوڑ کے درہ خیبر دے رستے توں اس واسطے روانہ تھیا کہ داؤد کوں علم نہ تھیوے کہ او ملتان تے حملہ آور تھیندا پیا ہے۔ رستے وچ راجا انند پال نے محمود دا رستہ روکݨ دی کوشش کیتی۔ حالآنکہ سلطان محمود غزنوی نے پہلے ہی اونکوں خبر ݙے ݙتی ہئی کہ او ملتان تے حملہ آور تھیندا پئے ۔ پشاور دے مقام تے آنند پال نے سلطان محمود غزنوی دا رستہ روکݨ دی کوشش کیتی مگر شکست کھادی تے پچھوں ہٹ گیا۔ اوݙوں داؤد کوں وی خبر تھی ڳئی ، اس واسطے او سلطان محمود دی آمد دا سݨ کے قلعہ بند تھی گیا۔ سلطان محمود نے قلعہ دا محاصرہ کر گھدا تے اے محاصرہ ست روز تک جاری ریہا۔ آخر داؤد سلطان دی خدمت وچ عاجزانہ صلح دی درخواست کیتی۔ سلطان محمود نے ݙو لکھ درہم سالانہ خراج تے، تے دریائے سندھ نال متصل علاقہ سلطان کوں ݙے کے صلح کر گھدی۔

## حوالے
ابو فضالہ انصاری

حضرت**ابو فضالہ انصاری** غزوہ بدر وچ شامل تھیوݨ والے انصار صحابہ وچ شامل ہن۔ 
انہاں دا نسب الحارث بن ربعی بن بلدمہ بن خناس بن سنان بن عبيد بن عدی بن غنم بن كعب بن سلمہ بن سعد بن علی بن راشد بن ساردة بن تزيد بن جشم بن الخزرج، ابو قتادة الانصاري الخزرجی، ثم من بنی سلمہ، ہے۔ 
## حالات زندگی
مسند احمد:جلد اول:حدیث نمبر 763 وچ ہے، 
فضالہ جنہاں دے والد ابو فضالہ انصاری بدری صحابہ کرام وچوں ہن،  آہدے ہن کہ ہک مرتبہ میں اپݨے والد دے نال سیدنا علی المرتضی  دی بیمار پرسی کیتے گیا، اوہ کجھ بیمار تھی گئے ہن تے اس نال انہاں دی طبیعت بوجھل تھیندی پئی ہئی، میݙے والد صاحب نے انہاں کوں آکھا کہ بیماری نے آپ دا کیا حال کر رکھا ہے؟ اگر آپ دا آخری وقت آ پہنچا تاں آپ دے کول جہینہ دے دیہاتیاں دے علاوہ کوئی نہ آسی جیہڑے آپ کوں مدینہ منورہ گھن ویسن ، اس واسطے اگر آپ دا آخری وقت قریب آ ونجے تاں آپ دے ساتھیاں کوں آپ دا خیال کرݨا چاہیدا اے تے آپ دی نماز جنازہ پڑھنی چاہیدی اے،  سیدنا علی المرتضی نے فرمایا کہ نبی (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) نے میکوں ایہ ڳال ݙسا رکھی ہے کہ میں اس وقت تک نہ مرساں جے تک کہ میں خلیفہ نہ بݨ ونجاں، اس دے بعد ایہ ݙاڑھی اس سر دے خون نال رنگین تھی ویسی چنانچہ ایویں ہی تھیا تے  سیدنا علی المرتضی اپݨے دور خلافت وچ شہید تھئے، جبکہ ابوفضالہ  علی المرتضی دے نال جہاد وچ شریک تھی کے جنگ صفین دے موقع تے شہید تھی گئے۔
## حوالے
ابو قحافہ

عثمان بن عامر،  ابو بکر صدیق دے والد دا ناں ہے جنہاں کوں عثمان ابو قحافہ وی آکھا ویندا ہے انہاں دی کنیت ابوقحافہ ہئی تے تعلق قبیلہ بنو تیم نال ہئی۔ انہاں دا ناں عثمان بن عامر بن عمرو بن كعب بن سعد بن تيم بن مرة بن كعب بن لؤی ہے۔ انہاں دی والدہ قتيلہ بنت أداة بن رياح بن عبد اللہ بن قرط بن رزاح بن عدي بن كعب ہن۔ 
## حالات زندگی
ابو قحافہ عثمان بن عمرو شرفائے مکہ وچوں ہن  تے نہایت معمر ہن ابتدا وچ جیسا کہ ٻڈھیاں دا قاعدہ ہے اوہ اسلام دی تحریک کوں بازیچہ اطفال سمجھدے ہن چنانچہ سیدنا عبد اللہ دا بیان ہے کہ جیہڑے ویلے سیدنا محمد صلی اللہ علیہ وسلم نے ہجرت فرمائی تاں میں محمد صلی اللہ علیہ وسلم دی تلاش وچ ابو بکر دے گھر آیا تے اتھاں ابوقحافہ موجود ہن،  انہاں نے سیدنا علی بن ابی طالب کوں ہک طرف توں گزردے ہوئے ݙیکھ کے نہایت برہمی نال آکھا کہ انہاں ٻالاں نے میݙے لڑکے کوں وی خراب کر ݙتا ہے۔
## خاص اعزاز
حضرت ابوبکر نے انہاں کوں قبول اسلام واسطے حضور ﷺ دے سامݨے ٻلہا ݙتا، آپﷺ نے انہاں دے سینے تے ہتھ پھیر کے فرمایا " اسلام قبول کر گھنو" چنانچہ اوہ مسلمان تھی گئے.  ابوبکرانہاں کوں مسلمان بݨاوݨ کیتے گھن کے گئے تے قبیلہ بنو تیم کوں ہک خاص اعزاز حاصل تھی گیا، او ایہ کہ اے ایسا گھراݨہ بݨ گیا جس دی چار پشتاں مقام صحابیت تے فائز تھیاں یعنی انہاں دے صاحبزادے ابو بکرصدیق تے انہاں دے بیٹے عبد اللہ(پوترے)، عبد الرحمن(پوترے) تے محمد(پڑپوترے). 
جݙݨ ابو قحافہ مسلمان تھئے تاں رسول اللہؐ نے ابوبکر کوں مبارکباد ݙتی.  اس تے انہاں نے آکھا،  قسم ہے اس ذات دی جس  حق ݙے کے تہاکوں بھیجا اگر ابو طالب مسلمان تھیندے تاں میکوں اپݨے پیؤ توں زیادہ خوشی تھیندی
## وفات
حضرت محمد صلی اللہ علیہ وسلم دے بعد تے اپݨے فرزند ارجمند سیدنا ابو بکر دے بعد وی کجھ ݙینہاں تک زندہ رہے.  آخر عمر وچ بہت ضعیف تھی گئے ہن تے اکھیاں دی بصارت چلی گئی ہئی۔  14ھ وچ 97 برس دی عمر وچ وفات پاتی۔
## حوالے
ابو محمد ابدال چشتیؒ

خواجہ محمد یاابو محمد بن ابو احمد ابدال چشتیؒ 
(پیدائش:محرم 331ھ﴾
﴿وفات:ربیع الاول 411ھ)
آپؒ دا لقب ولی الدین یا ناصح الدین ہئی.  آپؒ ابو احمد ابدالؒ چشتی دے فرزند ارجمند، مرید تے خلیفہ ہن۔ آپؒ مادر زاد ولی ہن۔ ابو احمد ابدال چشتیؒ کوں رسول کائنات ﷺ نے ایں فرزند ارجمند دی بشارت ݙتی ہئی۔ آپؒ نے فرمایا ہئی کہ اے ابو احمدؒ،  خدا تیکوں ہک بیٹا ݙیسی جیں دا ناں میݙے ناں تے محمد رکھݨا۔ 
## حالاتِ زندگی
چویہی سال دی عمر وچ آپؒ دے والد ماجد دا انتقال تھیا تاں آپؒ انہاں دے مصلے تے جلوہ افروز تھئے.  کئی وار کھوہ وچ لٹک کے نماز معکوس ادا کریندے۔ ست ݙینہ بعد یک کجھور تے پاݨی دے ہک گھٹ نال افطار کریندے۔ چہرے تے ایسا نور ہئی کہ ݙیکھݨ والا گرویدہ تھی ویندا ۔ آپؒ دے ہتھ تے کثرت نال غیر مسلماں نے اسلام قبول کیتا۔ 

ہک مرتبہ بادشاہ دیناراں دی تھیلی گھن کے حاضر تھیا جینکوں آپؒ نے انکار کر ݙتا تے فرمایا کہ ساݙے بزرگاں دا ایہ طریقہ نی.  جیہڑے وقت بادشاہ نے اصرار کیتا تاں آپؒ نے دریا دی طرف منہ کیتا، ہزاراں مچھلیاں منہ وچ دینار گھدی کھڑیاں ہن.  آپؒ نے بادشاہ کوں فرمایا جس دے کول اس قدر خزانہ غیبیہ موجود ہووے اوہ تیݙی ایں تھیلی دی کیا قدر کریسی.  
ستر سال دی عمر وچ اشارہ غیبی نال سلطان محمود غزنوی دے نال سومنات دے جہاد وچ شریک تھئے.  چند خدام وی نال ہن.
 آپؒ دے ترے خلفاء ہن.  ہک خواجہ ابو یوسف،  ݙوجھے خواجہ محمد کاکو تے تریجھے خواجہ استاد مروان،  ایہ تریہے حضرات آپؒ دی وفات دے بعد مسند ہدایت و ارشاد تے بیٹھے۔ سیرالاقطاب دے مصنف نے آپؒ دی تاریخ وفات چوݙہ ربیع الاول411ھ ݙسی ہے.  جبکہ شہزادہ دارا شکوہ قادری نے سفینۃ الاولیاء وچ یکم ماہ رجب 411ھ لکھی ہے۔

## حوالے
ابو منصور ماتریدیؒ

محمد ابو منصور امام ماتریدیؒ ( 853ء-944ء )، 
پورا ناں محمد بن محمد بن محمود ابو منصور ماتریدی سمرقندی حنفی ہے.  اسلامی فقہ قرآنی تفسیر دے ہک مشہور عالم ہن . امام ماتریدیؒ مذہب اہلسنت ماتریدیہ دے بانی ہن.  آپؒ اپݨے دور دے علما کرام دے درمیان ہک اعلی مقام دے حامل ہن۔
thumb|الماتريدي
## حالاتِ زندگی
آپؒ دی تاریخ ولادت دے متعلق کوئی متعین تاریخ تاں نی ملدی مگر علما کرام نے لکها ہے کہ آپؒ دی ولادت عباسی خلیفہ المتوكل دے عہد وچ تھئی، سمرقند دے قریب ماترید وچ پیدا تھئے۔ ماتریدی نسبت ہے ماترید دی طرف تے ایہ سمرقند ماوراء النهر وچ ہک مقام دا ناں ہے. امام أبو منصور الماتريدي کوں وی علما امت نے "امام الہدىٰ" و "امام المتكلمين" و "امام اہل سنت " وغيرہ دے القابات نال یاد کیتا ، اسلامی الٰہیات، تفسیر قرآن تے اسلامی فقہ وچ مہارت رکھدے ہن۔ 

انہاں دے اساتذہ ابو نصر العياضیؒؒ،  ابو بكر الجوزجانیؒ، امام ابو سليمان موسى بن سليمان الجوزجانی، نصير البلخی ،محمد بن مقاتل الرازی ہن.  آپؒ نے جنہاں مشائخ توں علم حاصل کیتا انہاں سب دی سند امام اعظم ابو حنيفہ النعمانؒ نال ملدی ہے۔ آپؒ علوم قران ، اصول فقہ ، علم كلام و عقائد دے بے مثال و مستند امام ہن تے آپؒ دی پوری زندگی حمایت اسلام و نصرت عقيدة اہلسنت و الجماعت نال عبارت ہے، تے آپؒ بالاتفاق اہلسنت و الجماعت دے امام جلیل محافظ عقائد اہلسنت قرار پائے، معتزلہ تے دیگر فرق ضالہ دا اپݨی مناظرات و محاورات وچ تے تصنیفات و تالیفات وچ بھرپور رد وتعاقب کیتا تے تمام عمر عقائد اہلسنت دی حفاظت و صیانت و تبلیغ و تشہیر کیتی۔

## تالیفات
* التوحيد
* اوہام المعتزلہ
* الرد على القرامطہ
* مآخذ الشرائع اصول الفقہ
* كتاب الجدل
* تأويلات القرآن
* (تفسير الماتريدی) تأويلات اہل السنہ
* شرح الفقہ الاكبر منسوب امام ابو حنيفہ
## وفات
مصنف كتاب "كشف الظنون" نے ذکر کیتا ہے کہ آپؒ دی وفات ( 332ھ ) وچ تھئی ہے، دیگر کئی مؤرخين نے سنہ وفات ( 333ھ ) وی لکھی.  عبد الله القرشی نے وى "الفوائد البھیہ" وچ سنہ وفات ( 333ھ) 944ء ہے تے آپؒ دی قبرسمرقند وچ ہے۔
امام اہل سنت تے اللہ دی بے شمار رحمتاں ہوون تے انہاں دے صدقے وچ ساݙی مغفرت فرماوے.  
آمین.

## حوالے
ابو کامل الحاسب

ابو کامل شجاع بن اسلم بن محمد بن شجاع الحاسب، مصری انجینئر تے حساب دان ہن.  انہاں دا زمانہ تریجھی صدی ہجری ہے.  قدیم عربی مصادر وچ انہاں دی زندگی دے بارے وچ کوئی تفصیل نی ملدی، “اخبار العلماء باخبار الحکماء” وچ لکھا ہے :

**“اوہ اپݨے وقت دے فاضل تے اپݨے زمانے دے عالم تے حساب دان ہن.  انہاں دے علم توں طالبانِ علم فارغ التحصیل تھئے. ”**

کجھ انہی الفاظ وچ ابن الندیم نے “الفہرست” تے ابن حجر نے “لسان المیزان” وچ انہاں دا تذکرہ کیتا ہے.  
## سائنسی خدمات
اے خوارزمی دے زمانے دے بعد دے سب توں وݙے حساب دان منے ویندے ہن. انہاں دی ریاضی تے فلکیات تے بہت ساری تصانیف ہن جیہڑیاں ایہ ہن : 

*کتاب الجمع والتفریق 
*کتاب الخطاین 
*کتاب کمال الجبر وتمامہ والزیادہ فی اصولہ جیہڑی “کتاب الکامل” دے ناں توں مشہور ہے.  
*کتاب الوصایا بالجبر والمقابلہ 
*کتاب الوصایا بالجذور 
*کتاب الشامل

اے اکھیج سڳدا ہے کہ انہاں نے الخوارزمی دی کتب توں بہت زیادہ استفادہ کیتا تے انہاں وچ بہت سارے مسائل واضح کیتے نیز اپݨی تصانیف وچ وی انہاں نے بہت سارے مسائل واضح کیتے تے انہاں کوں ایں انداز وچ حل کیتا کہ ایہ صرف انہی دا خاصہ رہا.  انہاں دی کجھ ٻیاں تصانیف ایہ ہن : 

*کتاب الکفایہ
*کتاب المساحہ والہندسہ
*کتاب الطیر (ایں کتاب وچ اݙݨ دے طریقے بیان کیتے گئے ہن. )، 
*کتاب مفتاح الفلاحہ

ایں دے علاوہ انہاں دی جبرا تے حساب تے وی کافی تصانیف ہن.  جبری کلیے حل کرݨ تے انہاں کوں ہندسی مسائل حل کرݨ کیتے استعمال کرݨ وچ اوہ اپݨے زمانے دے یکتا ہن.  اوہ تیرہویں صدی عیسوی تک یورپ دے سائنسداناں کیتے ہک ریفرنس رہے. 

## حوالے
ابو ہبیرہ بصریؒ

خواجہ امین الدین ابوہبیرہ بصریؒؒ،  سلسلہ چشتیہ دی ہک اہم شخصیت ہن۔ اکثر مشائخ نے صرف ہبیرہ ہی انہاں دا ناں لکھا۔ بعض ابو ہبیرہؒ آہدے ہن.  انہاں دا لقب امین الدین ہئی۔ ابو ہبیرہ بصریؒ دی ولادت 167ھ وچ تھئی.  انہاں دا تعلق بصرہ نال ہئی تے اکابر وقت وچوں ہن۔
## حالات زندگی
ابو ہبیرہؒ ستارہاں سال دی عمر وچ علوم ظاہری توں فارغ تھئے.  بعد وچ حذیفہ مرعشیؒ دے مرید و خلیفہ اعظم بݨے۔ ہر روز ݙو وار قرآن ختم کریندے.  حذیفہ مرعشیؒ دے مرید ہووݨ توں پہلے آپؒ نے تریہہ سال ریاضت شاقہ وچ گزارے. مجاہدہ و ریاضت وچ بے مثال ہن.  ہک ݙینہ زارو قطار روندے پئے ہن کہ ہاتف غیبی توں آواز آئی،  اساں تیکوں بخش ݙتا.  حذیفہ مرعشیؒ دی بارگاہ وچ ونج.  مرید تھیوݨ دے بعد ہک ہی ہفتے وچ مقام قرب حاصل تھی گیا تے ہک سال بعد خلافت ملی۔ جیں ݙینہ خرقہ خلافت عطا تھیا،  انہاں دے ناں توں ہک شاخ تصوف وی نکلی جینکوں ’’ ہبیریہ‘‘ آکھا ویندا ہے.  انہاں دے بہت سارے خلفاء ہن.  سب توں زیادہ مشہور ممشاد علوی ہن۔ جیں ݙینہ خلافت ملی اوں ݙینہ توں نمک تے شکر ترک کر ݙتی تے لذت کام و دہن توں دست بردار تھئے. آپؒ اس قدر روندے ہن کہ بعض اوقات حاضرین کوں اندیشہ ہوندا کہ آپؒ فوت تھی ویسن۔ ہک سو ویہہ سال تک زندہ رہے۔ ہمیشہ باوضو رہندے ہن۔ بلا ضرورت گفتگو نہ کریندے ہن تے اللہ دے ذکر وچ مشغول رہندے ہن۔ آپؒ صاحب عالی کرامات ہن. 
## وفات
ابو ہبیرہ بصریؒ دی وفات 7 شوال 278ھ کوں تھئی.  بعض جگہ 287ھ ہے.  انہاں دی عمر ١٢٠ سال ہئی ۔
## حوالے
ابو منصور اسماعیل الظافر لاعداء اللہ

*ابو منصور اسماعیل الظافر لاعداء اللہ* دولت فاطمیہ دا ٻارہواں خلیفہ ہئی. 544ھ تا 549ھ، حافظ دے انتقال دے بعد اس دی وصیت دے مطابق اس دا سب توں چھوٹا بیٹا سولہ سالہ اسمٰعیل خلیفہ بݨا تے اونکوں ظافر لاعداء اللہ دا لقب ݙتا گیا۔ اس دی کمسنی دی وجہ نال حافظ نے وصیت کیتی ہئی کہ ابن مصال وزارت دا کم سر انجام ݙیوے۔ لیکن ابن السلا اس انتظام توں ناراض تھی گیا۔ جس وقت ابن السلا کہیں باغی دی تلاش وچ قاہرہ توں ٻاہر گیا، ابن السلا نے ابن مصال کوں معزول کر کے خود وزارت سنبھال گھدی۔ ابن السلا کوں عباس نے قتل کیتا تے خود وزیر بݨ گیا۔ ظافر عیش و عشرت دا شوقین ہئی.  اونکو عباس نے 549ھ وچ قتل کر ݙتا ۔
## حوالے
ابو نعیم اصفہانیؒ

امام ابو نعیم اصفہانیؒؒ،  علمی اعتبار نال بہت بلند درجے تے فائز ہن.  آپؒ کتاب الحلیہ توں معروف ہن ۔ امام ابو نعیمؒ 336ھ بمطابق 948ء وچ اصفہان وچ پیدا تھئے۔ 
## علمی مرتبہ
امام ابو نعیم اصفہانیؒ دے علمی کمالات تے غیر معمولی فنی شہرت نے انہاں دی ذات کوں مرجع خلائق بݨا ݙتا ہئی۔ انہاں دا شمار عظیم محدثین وچ تھیندا ہے.  تفسیر حدیث ،فقہ تے جملہ علوم اسلامیہ وچ مہارت رکھدے ہن.  حدیث تے متعلقات حدیث دے علوم وچ انہاں کوں کمال دا درجہ حاصل ہئی.  حدیث دی جمع روایت تے معرفت و روایت وچ امتیاز رکھدے ہن۔ امام ابونعیم اصفہانیؒ جتھاں ہک بہت وݙے محدث ہن، بلکہ اس دے نال نال حفظ و ضبط تے عدالت و ثقاہت وچ وی ممتاز ہن.  امام ابو نعیم اصفہانیؒ مسلکاً شافعی ہن اور حدیث دے علاوہ فقہ و تصوف وچ جامع کمال ہن.  عقیدے ٢چ اشاعرہ دے ہمنوا ہن تے اشعری مذہب دی جا نب میلان رکھدے ہن ایں واسطے انہاں دی مجلسِ درس بڑی وسیع ہئی۔ لوگ دور دراز توں سفر کر کے انہاں دی مجلس وچ حاضر تھیندے ہن تے اتھوں جملہ علوم اسلامیہ وچ استفادہ کریندے ہن شاہ عبد العزیز محدث دہلویؒ نے انہاں دی مجلس درس دا ایں طرح نقشہ چھکیا اے کہ۔ جیہڑے ویلے انہاں دی مجلس درس آراستہ تھیندی تاں اربابِ فن تے محدثین عجز و نیاز دے نال انہاں دے دولت کدے،  بڑی رغبت تے مکمل انہماک دے نال اکتساب فیض کریندے ہن.  بقول علامہ ذہبیؒ

"لم يكن غذاء سوى التسميع والتصنيف"

حدیثاں سݨنا تے انہاں دی جمع و تالیف ہی انہاں دی غذا ہئی۔ انہاں نے خراسان و عراق دے بےشمار لوگاں توں کسب فیض کیتا۔ حقیقت ایہ ہے کہ انہاں کوں جس قدر اکابر شیوخ نال ملاقات دا شرف حاصل تھیا اوندے توں ٻئے محدثین محروم ہن۔
## تصنیفات
امام ابو نعیم اصفہانیؒؒ،  صاحبِ تصانیفِ کثیرہ ہن.  حاجی خلیفہ نے کشف الظنون وچ انہاں دی 29 کتاباں دی فہرست ݙتی ہے.  آپؒ دی تصانیف وچ درج ذیل کتاباں بہت مشہور و معروف ہن ۔

* 1۔ حلیۃ الاولیاء و طبقات الاصفیاء 10 جلدوں میں چھپی ہے 
* 2۔ دلائل النبوة 
* 3۔ کتاب الریاضتہ والادب
* 4۔ کتاب الطب النبوی 
* 5۔ کتاب الفتن 
* 6۔ کتاب فضائل الخلفاء 
* 7۔ کتاب فضآئل الصحابہ 
* 8۔ کتاب الفوائد 
* 9۔ کتاب مختصر الاستیعاب 
* 10۔ کتاب المستخرج علی البخاری 
* 11۔ کتاب المتعقد 
* 12۔ کتاب معرفتہ الصحابہ 
* 13۔ کتاب معجم الشیوخ 
* 14۔ کتاب معجم الصحابہ 
* 15۔ کتاب علوم الحدیث امام حاکم صاحب لاستدرک (م 405ھ)دی تصنیف معرفتہ علوم الحدیث تے مستخرج ہے. 
* 16۔ کتاب مستخرج علی التوحید علامہ ابن خزیمہ (م 311ھ) دی تصنیف کتاب التوحید والصفات تے مستخرج ہے. 
* 17کتاب المہدی 
* 18۔ کتاب تاریخ اصفہان ݙو جلداں وچ ہے. 
* 19۔ کتاب الاربعین
* 20۔ کتاب حرمتہ المساجد
* 21۔ الشعراء 
* 22۔ طبقات المحدثين والرواة
## وفات
امام اصفہانیؒ نے 96 سال دی عمر پا کے 430ھ 1038ء وچ اصفہان وچ انتقال کیتا۔ 
## حوالے
ابوالحسن الطبری

**ابوالحسن احمد ابن محمد الطبری** (وفات: 970ء) داہویں صدی وچ فارس وچ آمل شہر وچ پیدا ہوئے، ابو الحسن طبرستان دے ہک طبیب ہن۔ ڄیہڑے آل بویہ دے حکمران رکن الدولہ دے ذاتی معالج رہے۔ ابو الحسن نے داہ کتاباں وچ بقراط دی **کتاب المعالجہ البقراطیہ** دا خلاصہ لکھا ڄیہڑا مرض توں شفایابی لئی علاج معالجے یا عمل جراحی توں کم لوݨ دی تدبیر تے ہے۔ ایہ صرف عربی زبان وچ موجود ہے. 

## حوالے
ابوالحسن شاذلیؒ

شیخ ابوالحسن شاذلی جنہاں دا پورا ناں ابوالحسن علی بن عبد الله بن عبد الجبار بن يوسف ابن ہرمز المغربی الشاذلی الشريف الحسنی ہے، قطب اول، سلسلہ شاذلیہ دے بانی، بہت بڑے شیخ ، اولیاء دے امام تے امت مسلمہ دے بڑے بزرگ ہن۔

## حالاتِ زندگی
غمارہ جیہڑا سبتہ دے قریب شمال مراکش وچ واقع ہے، اتھاں سنہ 591ھ بمطابق 1195ء وچ ہک کسان دے گھر پیدا تھئے۔ انہاں دا لقب شاذلی تے کنیت ابو الحسن ہے۔ آپؒ سلسلہ شاذليہ دے بانی ہن جبکہ طریقت اپݨے شيخ عبد السلام بن مشيش توں حاصل کیتی جیہڑے حضرت عباس ابو المرسیؒ دے خلیفہ ہن. 
## تصنیفات
آپؒ دی مشہور تصانیف اے ہن: 

* حزب الشاذلی
* حزب الكبير
* حزب البحر
* الجواہر المصونہ واللآلی المكنونہ
## وفات
656ھ بمطابق 1258ء وچ خميثر جیہڑا بحیرہ احمر دے ساحل تے قنا تے قصیر فے درمیان واقع ہے، وچ آپؒ دی وفات تھئی۔
## حوالے
ابوالحسن عبیداللہؒ

آپؒ فقہ حنفی دے معروف بزرگ تے اصول الکرخی نامی کتاب دے مصنف ہن۔ آپؒ دا ناں ابوالحسن عبید اللہ بن الحسینؒ ہے تے آپ ابوالحسن کرخیؒ دے ناں توں معروف ہن۔ آپؒ بغداد(عراق) دے محلہ کرخ دے رہݨ والے ہن۔ آپؒ دی پیدائش 260ھ بمطابق 873ء/874ء وچ تھئی جبکہ سنِ وفات 340ھ بمطابق 952ء ہے۔ آپؒ کبار محدثین وچوں ہن تے امام ابن ماجہؒ، امام نسائیؒ دے ہم سن معاصر ہن تے اپݨے دور دے سب توں وݙے حنفی فقیہ مشہور ہن.  آپؒ کوں حنفی مذہب وچ مجتہد فی المسائل آکھا ویندے۔
## حوالے
ابوالحسن کبیر ٹھٹوی سندھی

شیخ ابو الحسن محمد بن عبد الہادی ٹھٹوی سندھی مدنی المعروف شیخ سندھی (وفات: بدھ 12 شوال 1138ھ/ 12 جون 1726ء) سندھ دے مشہور تاریخی شہر ٹھٹہ نال تعلق رکھݨ والے ستارہویں صدی دے عالمی شہرت یافتہ محدث تے فقیہ ہن۔ فقہ حنفی نال نسبت خاص دے سبب عرب دنیا وچ امام السِندی الحنفی دے ناں نال پہچاݨے ویندن ۔
## ناں تے کنیت
شیخ ابو الحسن دا ناں محمد بن عبد الہادی ہے۔ کنیت ابو الحسن تے لقب نور الدین ہے۔ والد دا ناں عبد الہادی ہئی۔
## ابتدائی حالات، تحصیلِ علم، درسِ حدیث
شیخ ابوالحسن محمد بن عبد الہادی سندھ دے شہر ٹھٹہ وچ پیدا تھئے، البتہ سال ولادت معلوم نی تھی سڳا۔ ابتدائی زندگی ٹھٹہ تے سندھ دے شہراں وچ گزری۔ ۔ عمر دے وسطی زمانہ وچ سفر حجاز دے واسطے روانہ تھئے تے قلیل عرصہ ایران دے شہر شوشتر وش مقیم رہے۔ بعد ازاں مدینہ منورہ پہنچے تے باقی تمام عمر مدینہ منورہ وچ بسر کیتی۔ اتھاں محدث علامہ ابراہیم کردی کورانی، شیخ محمد بن عبد الرسول برزنجی مدنی تے شیخ عبد اللہ بن سالم تے دیگر علماء توں علم حاصل کیتا تے سند گھدی۔ شیخ ابو الحسن نے باقی عمر اتھائیں علمِ حدیث دی خدمت تے درس و تدریس وچ بسر کیتی۔ مدینہ منورہ دے علما و فضلا انہاں دی شاگردی کوں اپݨے کیتے باعث عزت و شرف سمجھدے ہن۔ مشرق و مغرب دے ہزارہا علماء و فضلا نے انہاں توں حدیث دی سنداں حاصل کیتیاں۔
## تصانیف
شیخ ابو الحسن نے درس و تدریس دے علاوہ احادیث دی کتاباں تے وی عمدہ حواشی تحریر کیتے، جنہاں وچ چھی کتب دے حواشی مصر وچ وی شائع تھی چکے ہن۔ تحریر کردہ تصانیف تے حواشی دی تفصیل ایویں ہے

* حاشیہ سندھی علیٰ صحیح بخاری
* حاشیہ صحیح مسلم
* حاشیہ سنن ترمذی
* الفتوحات النبوة
* تحفۃ المحبین
* حاشیہ سنن نسائی
* حاشیہ مسند امام احمد بن حنبل
* حاشیہ فتح القدر فقہ
* منھل الھذات فی معدل الصلوات
* فتح الودود حاشیہ سنن ابو داؤد
## وفات
شیخ ابو الحسن نے طویل العمری وچ بروز بدھ 12 شوال 1138ھ/ 12 جون 1726ء کوں مدینہ منورہ وچ انتقال کیتا۔ نماز جنازہ مسجد نبویؐ وچ ادا کیتی گئی تے تدفین جنت البقیع وچ کیتی گئی۔ نماز جنازہ وچ خلقت دا اژدھام ݙٹھا گیا حتیٰ کہ خواتین نے وی شرکت کیتی۔
## حوالے
ونکی: شخصیات
ابو یوسف یعقوب المنصور

ابو یوسف یعقوب المنصور (1160ء تا 23 جنوری 1199ء) خلافت موحدین دا تریجھ خلیفہ ہئی جیں نے اپݨے والد ابو یعقوب یوسف دی جگہ تخت سنبھالا۔ اوں نے 1184ء تون 1199ء تک خلافت کیتی۔ اے موحدین دا سب توں مشہور حکمران ہئی۔

## ارک دی جنگ
یعقوب کوں سب توں زیادہ شہرت اوں فتح دی وجہ نال ملی جہڑی اوں نے شمالی اندلس دے مسیحی حکمران الفانسو تے جنگ ارک وچ حاصل کیتی۔ الفانسو ہشتم تے امیر یعقوب دے درمیان 5 سال کیتے صلح دا ہک معاہدہ تھی گیا ہئی لیکن الفانسو نے معاہدہ توڑ کے اسلامی علاقے تے حملہ کیتا۔ یعقوب کوں جیہڑے ویلے اطلاع تھئی تاں اوہ مراکش توں اندلس پہنچا تے 8 جولائی 1195ء کوں ارک دے مقام تے الفانسو کوں ویسی ہی زبردست شکست ݙتی جیسی 100 سال پہلے یوسف بن تاشفین جنگ زلاقہ وچ ݙے چکا ہئی۔

اس دے بعد یعقوب نے الفانسو دے دار الحکومت طلیطلہ دا محاصرہ کر گھدا۔ شہر فتح تھیوݨ دے قریب ہئی کہ الفانسو نے اپݨی ٻڈھی ماں کون امیر یعقوب دے کول بھیج کے معافی منگی۔ یعقوب اپݨے دشمن دی ٻڈھی اماں دی درخواست رد نہ کر سگا تے 10 سال کیتے صلح کر کے واپس تھی گیا۔ ایں طرح یعقوب المنصور دی رحم دلی دی وجہ نال طلیطلہ دا تاریخی شہر دوبارہ مسلماناں دے قبضے وچ آوݨ توں رہ گیا۔

ایں فتح دے بعد یعقوب نے المنصور باللہ دا لقب اختیار کیتا۔
## سیرت تے کردار
خلیفہ یعقوب دی زندگی عام بادشاہواں دی طرح نہ ہئی بلکہ اوہ سادہ زندگی گذاردا، معمولی کپڑے پیندا تے پنجاں وقتاں دی نماز عام مسلماناں دے نال مسجد وچ ادا کریندا ہئی۔ اونکوں انصاف دا اتنا خیال ہئی کہ ہر راہ چلدے فریادی کیتے سواری روک گھندا۔

اس دے عہد وچ علما، فقہا تے محدثین دے وظیفے مقرر ہن۔ اوں نے کئی سڑکاں تعمیر کرائیاں تے جگہ جگہ سراواں بݨوائیاں۔

اوں نے اپݨی سلطنت وچ مدرسے تے شفاخانے وی قائم کیتے۔ انہاں وچ مراکش دا شفا خانہ بہت شاندار ہئی۔ یعقوب ہر نماز جمعہ دے بعد خود ایں عظیم شفاخانے دا معائنہ کریندا تے مریضاں نال مل کے انہاں دی عیادت کریندا۔
## انتقال
خلیفہ یعقوب،  سلطان صلاح الدین ایوبی دا ہمعصر ہئی اور اوں زمانے وچ ساری دنیا وچ سوائے سلطان صلاح الدین دے کوئی ٻیا حکمران انہاں خوبیاں وچ ایندا مقابلہ نہ کر سڳدا ہئی۔

ایہ اچھا حکمران 15 سال حکومت کرݨے دے بعد 23 جنوری 1199ء کوں مراکش وچ انتقال کر گیا۔ اوں وقت اوندی عمر صرف 40 سال ہئی۔
## جانشین
یعقوب دے بعد اوندا بیٹا الناصر تخت خلافت تے بیٹھا۔ اوندا عہد وی بڑی خوشحالی دا زمانہ ہئی لیکن اونکوں 609ھ وچ اندلس وچ معرکہ العقاب وچ مسیحیاں دے مقابلے وچ ایسی شکست تھئی کہ خلفائے موحدین دا زور ٹٹ گیا۔ اگلے سال الناصر دا وی انتقال تھی گیا تے ایندے بعد خلافت موحدین دا زوال شروع تھی گیا۔

## حوالے
ابوالخیر کشفی

ڈاکٹر ابو الخیر کشفی (پیدائش: 12 مارچ، 1932ء- وفات: 15 مئی، 2008ء) کراچی،  پاکستان نال تعلق رکھݨ والے اردو نقاد، محقق، ماہر تعلیم تے کراچی یونیورسٹی دے سابق چیرمین شعبۂ اردو ہن۔
## حالات زندگی
ڈاکٹر ابو الخیر کشفی 12 مارچ، 1932ء کوں کانپور، برطانوی ہندوستان وچ پیدا تھئے۔ انہاں دے ݙاݙا سید شاہ محمد اکبر عربی، فارسی تے اردو زبان دے مشہور عالم ہن۔ انہاں دے والد سید ابو محمد ثاقب کانپوری اپݨے زمانے دے نامور شعرا وچ شمار تھیندے ہن۔ 1947ء وچ انہاں نے انٹرمیڈیٹ دا امتحان پاس کیتا تے ول کراچی آ گئے جتھاں 1952ء وچ انہاں نے جامعہ کراچی توں ایم اے دا امتحان پاس کیتا۔ ایم اے کرݨ دے بعد انہاں نے تدریس کوں اپݨا ذریعہ معاش بݨایا۔ پہلے اوہ اسلامیہ کالج وچ تے ول جامعہ کراچی دے شعبہ اردو نال منسلک تھئے۔ ترے سال تک اوہ ہک جاپانی یونیورسٹی وچ وی اردو دی تدریس دے شعبے نال وابستہ رہے۔
## ادبی خدمات
سیدابوالخیر کشفی نے **اردو شاعری کا سیاسی و تاریخی پس منظر** دے موضوع تے پی ایچ ڈی کیتی ہئی جیندا مقالہ کتابی شکل وچ اشاعت پزیر تھی چکا ہے۔ انہاں دی دیگر کتب وچ **ہمارے عہد کے ادب اور ادیب، جدید اردو ادب کے دو تنقیدی جائزے، ہمارے ادبی اور لسانی مسائل** اور خاکوں کا مجموعہ **یہ لوگ بھی غضب تھے** شامل ہن۔
## وفات
ڈاکٹر ابوالخیر کشفی 15 مئی، 2008ء کوں کراچی وچ وفات پا گئے تے جامعہ کراچی دے قبرستان وچ آسودۂ خاک تھئے۔
## حوالے
ابوالحسن ابنِ یونس

ابو الحسن علی بن ابی سعید عبد الرحمن بن احمد بن یونس المصری، البتانی تے ابی الوفاء البوزجانی دے بعد سب توں زیادہ شہرت پاوݨ والے ریاضی تے فلکیات دان ہن، مستشرق سارٹن انہاں کوں چوتھی صدی ہجری دے سب توں وݙے سائنسداناں وچ شمار کریندے ہن، اوہ شاید مصر دے سب توں وݙے فلکیات دان ہن، مصر وچ پیدا تھئے تے اتھائیں شوال 399 ہجری کوں وفات پاتی۔
## خدمات
ابن یونس دا خاندان ہک مشہور علمی گھرانہ ہے، انہاں دے والد سعید مصر دے محدث، مؤرخ تے مشہور عالم ہن، انہاں دے وݙے ݙاݙا یونس امام شافعی دے دوست تے علمِ نجوم دے ماہر ہن۔
“الزیج الحاکمی” دے ناں توں ہک زیچ بݨایا تے کافی تصانیف چھوڑیقں جنہاں وچ قابلِ ذکر تصانیف ایہ ہن : 
*غایہ الانتفاع فی معرفہ الدوائر والسمت من قبل الارتفاع 
*التعدیل المحکم 
*جداول السمت 
*جداول فی الشمس والقمر 

ابن یونس نے ہی یحیی بن ابی منصور دا زیچ درست کیتا ہئی، اوہ ٹرگنومیٹری دے ماہر ہن تے کروی مثلثات دے بہت مشکل مسائل حل کیتے تے اقواس دا حساب دریافت کیتا.  آخر وچ ݙسیندے ڄلوں کہ انہاں نے ہی گھڑی دا pendulum ایجاد کیتا ہئی نا کہ گیلیلیو نے جیویں کہ عام طور تے سمجھا ویندا ہے۔ 
علومِ ریاضی تے فلکیات وچ آپ نے قابلِ قدر خدمات سرانجام ݙتے جنہاں کوں سائنس دی تاریخ وچ ہمیشہ یاد رکھا ویسی. 
## حوالے
ابوالعرفان

ابوالعرفان قادیانی، (25 جون 1945), بچپن دا ناں شیخ محبوب ، تے معروف ابوالعرفان نال اے۔ مصنف تے اسلامک (قادیانیت) ریسورس سینٹر دا چئیرمین، جینکوں ایں نے تبلیغ قادیانیت تے اشاعتِ قادیانی ادب برائے تیلگو عوام کیتے قائم کیتا۔ ایں نے تیلگو زبان وچ قادیانی ادب دے کئی کتب لکھیاں تے تیلگو عوام تک پہنچائے۔ تیلگو ماہنامہ پربودھینی تے گیٹورائی کیتے بحیثیت کالم نگار تے نائب مدیر تے مدیر دا وی کم کیتا۔
thumb| ابوالعرفان

## علمی تے [[ادبی]] خدمات برائے قادیانی مذہب
اپݨا ادبی سفر، برائے قادیانیت، بذریعے تیلگو زبان دی ابتدا ہی بڑے خوبصورت تے منظم انداز وچ کیتی۔ تیلگو قادیانی رسالہ پرابودھینی وچ کالم نگار دی حیثیت نال شروع کیتا۔ ہیں طرح گیٹورائی وچ وی مضامین مقالے لکھدے رہے۔ بہت ساریاں کتاباں دی تصنیف کیتی، جنہاں کوں مختلف اداریاں نے شائع کیتا۔ فی الحال، اسلامک (قادیانی) ریسورس سینٹر دی جانب توں ایہ قادیانیت دا ادبی کم کریندا پئے۔

ایں نے اسلامک (قادیانی) ریسورس سینٹر (IRC) نامی ہک ادارہ قائم کیتا، جیہڑا چھتہ بازار حیدرآباد دکن وچ واقع ہے۔ اس ادارے دے ذریعے قادیانی ادب، قرآن و احادیث دے تراجم بمطابق احمدیت تیلگو زبان وچ کیتے۔ انہاں دا ایہ کم پچھلے 32 سالاں توں متواتر جاری ہے۔

## منسلک ادارے
* اسلامک ریسورس سینٹر - Islamic Resource Centre (برائے قادیانیت)
* کالم نگار - ماہنامہ پرابودھینی - Columnist in PRABODHINI monthly: 10/1976 to 6/1978
* کالم نگار - ہفت روزہ گیٹورائی - Columnist in GEETURAI weekly: 1/1979 to 5/1980
* نائب مدیر - گیٹورائی (ہفت روزہ)Sub-Editor in GEETURAI weekly: 6/1980 to 4/1987
* مدیر (انچارج) - گیٹورائی ماہنامہ - Incharge Editor in GEETURAI monthly: 5/1987 to 12/1995
* نائب مدیر - گیٹورائی ہفت روزہ - Sub-Editor in GEETURAI weekly: 1/1996 to 8/1996
* مدیر گیٹورائی ہفت روزہ - Editor in GEETURAI weekly: 9/1996 to 4/1997
* فری لانس مدیر - گیٹورائی ہفت روزہ - Free lance Editor for GEETURAI weekly: 5/1997 to date
* بنیادی چئیرمن، پلاننگ اڈوائزر - اسلامک ریسورس سینٹر (برائے قادیانیت) - Founder Chairman and Planning Advisor of I.R.C: 10/1997 to date
* تصانیف کتب، مختلف اداروں سے شائع کیے گئے۔ In addition, did translation of the following books published from various organisations.

## حوالے
ابوالفرح طرطوسیؒ

شیخ محمد یوسف ابوالفرح طرطوسیؒ،  اپݨے وقت دے قطب وقت تے جامع الکمالات گزرے ہن۔ ابو الفرح طرطوسیؒ دی ولادت طرطوس وچ تھئی۔ ناں محمد یوسف تے کنیت ابوالفرح ہے۔ آپؒ دے والد دا ناں شیخ عبد اللہ طرطوسیؒ ہے۔ 
## روحانی زندگی
ابو الفضل عبد الواحد تمیمیؒ دے مرید خاص تے اپݨے زمانے دے قدوۃ الاولیاء تے زبدۃ المشائخ وچ شمار تھیندے ہن.  آپؒ اپݨے عہد دے قطب تے جامع الکمالات شیخ گزرے ہن۔ آپؒ سلسلہ قادریہ دے چوݙہویں امام طریقت ہن۔ آپؒ ولی کامل، عالم فاضل، جمیع العلوم ظاہری و باطنی ہن۔ بہت بڑے صاحب کرامت بزرگ ہن۔ صبر و توکل وچ آپؒ دا مقام بہت بلند ہئی، عظیم خوبیاں دے مالک ہن۔ آپؒ نے پیر و مرشد دے نقش قدم تے چل کے خلق خدا دی رہنمائی دا فریضہ انجام ݙتا تے دین متین دی اوہ خدمات انجام ݙتے کہ اج وی آپ دا نقش قدم فیض روحانی دا سرچشمہ ہے۔
## وفات
آپؒ 3 شعبان المعظم 447ھ بمطابق 1055ء کوں ایں دارفانی توں رخصت تھئے۔ آپؒ دی آخری آرام گاہ طرطوس نزد بغداد وچ ہے۔

## حوالے
ابوالفضل صدیقی

ابوالفضل صدیقی (پیدائش: 4 ستمبر، 1908ء- وفات: 16 ستمبر، 1987ء) پاکستان نال تعلق رکھݨ والے اردو دے صفِ اول دے افسانہ نگار، ناول نگار تے مترجم ہن۔

## حالات زندگی
ابوالفضل صدیقی 4 ستمبر، 1908ء کوں عارف پور نوادہ، بدایوں، اترپردیش، برطانوی ہندوستان وچ ہک معزز زمیندار خاندان وچ پیدا تھئے۔ انہاں دا خاندان 1857ء دی جنگ آزادی وچ مجاہدین دی مدد کرݨ دی پاداش وچ معتوبین ِحکومت وچ رہ چکا ہئی۔ آپ دے ݙاݙا چوہدری احمد حسن علاقے دے معزز زمیندارہوݨ دے نال شاعر وی ہن تے *علیل* تخلص کریندے ہن، اس دے علاوہ قانون تے اچھی دسترس رکھݨ دی وجہ نال حکومت دی طرفوں اعزازی عدالتی عہدے 'منصفی' تے وی فائز ہن۔ چوہدری احمد حسن دے چھوٹے پتر تے ابوالفضل دے والد محترم ابوالحسن صدیقی وی علی گڑھ دے اعلیٰ تعلیم یافتہ ہن، معروف وکیل تے شاعر و ادیب وی ہن۔ 
## اعزازات
ابو الفضل صدیقی دی علمی ادبی خدمات دے اعتراف وچ انہاں دے افسانہ'چڑھدا سورج' تے 1957ء وچ انہاں کوں یونیسکو دا بین الاقوامی انعام ݙتا گیا۔ ناولٹ 'گل زمین کی تلاش میں ' تے 1983ء نقوش صدارتی ایوارڈ ݙتا گیا تے ناول'ترنگ' تے نیشنل بک کونسل ایوارڈ برائے 1989ء ݙتا گیا۔

## تصانیف
ابوالفضل صدیقی دی تصانیف و تراجم درج ذیل ہن :
* اہرام (افسانوی مجموعہ)
* تعزیر (ناول)
* رموز باغبانی
* سرور(ناول)
* چار ناولٹ (ناولٹوں کا مجموعہ)
* انیس سو چوراسی (جارج آرویل کے ناول کا اردو کا ترجمہ)
* جوا لامکھی (افسانوی مجموعہ)
* آئینہ (افسانوی مجموعہ)
* انصاف (افسانوی مجموعہ)
* ترنگ (ناول)
* گلاب خاص ( افسانوی مجموعہ)
* دن ڈھلے ( افسانوی مجموعہ )
* عہد ساز لوگ ( شخصی خاکوں کا مجموعہ)
* ستاروں کی چال ( افسانوی مجموعہ)
* زخم دل ( ناول)
* شکنی (افسانوی مجموعہ)
* کہاں کے دیر و حرم (خود نوشت سوانح عمری)
## وفات
ابوالفضل صدیقی 16 ستمبر، 1987ء کوں کراچی، پاکستان وچ وفات پاگئے۔ اوہ کراچی دے پاپوش نگر دے قبرستان وچ سپردِ خاک تھئے۔

## حوالے
ابوالقاسم عبدالکریم بن ہوازن قشیریؒ

امام ابوالقاسم عبد الکریم بن ہوازن قشیریؒ المعروف بہ امام قشیریؒ، (پیدائش: 376ھ بمطابق 976ء/وفات: 465ھ بمطابق 1072ء)، انہاں کوں ابو القاسم قشیریؒ تے صاحبِ رسالہ القشیریہ وی آکھا ویندا ہے. آپؒ کوں قشیر بن کعب بن ربیعہ بن عامر بن صعصہ دی طرف نسبت کرݨ دی وجہ توں قشیری آکھا ویندا ہے۔ 
## حالات زندگی
امام ابوالقاسم عبد الکریم بن ہوازن بن عبد الملک بن طلحہ بن محمد استوائی قشیری نیشاپوری شافعی (376ھ۔ 465ھ / 986ء۔ 1072ء ) انہاں دا پورا ناں اے. 
انہاں دی ولادت ربیع الاول 376ھ نیشا پور دے قریب استواء نامی وستی وچ تھئی ہیں وجہ توں نیشاپوری تے استوائی سݙویندے ہن۔ حالی ٻال ہی ہن کہ والد دا سایہ سر توں چو گیا تے یتیم دی حیثیت وچ پرورش پاتی۔

شیخ ابو علی دقاق دے وعظ وچ ونجݨ دا اتفاق تھیا جیہڑے اپݨے زمانے دے مشہور واعظ ہن جݙݨ انہاں دے اخلاص کوں ݙٹھا تاں انہاں دے حلقہ مریدین وچ شامل تھی گئے تے ول کجھ ہی عرصہ بعد انہاں توں خرقہ تصوف حاصل کیتا۔ خراسان وچ علم و فضل دے امام تے تصوف دے شیخ ہن۔
فقہ ابوبکر الطوسیؒ توں پڑھی. ابوبکر بن فورک توں علم اصول حاصل کیتا۔

16 ربیع الاول بروز اتوار 465ھ بمطابق 1072ء نیشا پور وچ وفات پاتی تے اپݨے مرشد دے پہلو وچ دفن تھئے۔
## تصنیفات
* اربعون فِي الحَدِيث۔
* استفاضة المرادات۔
* بلغَة الْمَقَاصِد فِي التصوف۔
* التخبير فِي علم التَّذْكِير فِي مَعَاني اسْم الله تَعَالَى.
* التَّيْسِير فِي علم التَّفْسِير۔
* عُيُون الاجوبۃ فِي فنون الاسئلۃ۔
* الْفُصُول فِي الاصول۔
* كتاب الْمِعْرَاج۔
* لطائف الاشارات فِي تَفْسِير الْقُرْآن۔
* الْمُنْتَهى فِي نكت اولى النهى.
* نَاسخ الحَدِيث ومنسوخہ۔
* نَحْو الْقُلُوب۔
* حَيَاة الارواح وَالدَّلِيل إِلَى طَرِيق الصّلاح۔
* شكاية اهل السّنۃ بحكایۃ مَا نالهم من المحنۃ۔
* منثور الْخطاب فِي شُهُود الالباب۔
* ’’الرسالۃ القشیریہ‘‘ آپؒ دی مشہور تصانیف ہن. 
۔

## حوالے