’’خیر کُلامی‘‘ دا شاعر

’’خیرکلامی‘‘ دے عنوان نال شعری مجموعہ تیار کرݨ والے شاعر عبدالقدوس ساجد کوں شعری ذوق ورثے وچ ملیے ۔ اُنھیں دے اباسئیں (میݙے ماماں جی) محمد عبداللہ نذرؔ اُردو تے سرائیکی دے من موہݨے شاعر ہَن ۔ کئی موقعیں تیں ماماں جی دی فی البدیہ شاعری دیاں مثالاں وی مِلدین جیڑھے جوانی وچ جھوک لݙا ڳئے ہَن تے عبدالقدوس ساجد انھیں دی شعری روایت کوں اَڳونہاں ٹورݨ وچ کردار ادا کیتے ۔

عبدالقدوس ساجد آپݨے ابا سئیں وانگوں روزی دی ڳول پھول سانگے بلوچستان دا رُخ کیتا اَتے لورالائی وچ فرنٹیئر کور وچ کلرک دے طور تیں نوکری دا مُنڈھ ٻدھا ۔ اوئیں تاں سارے بلوچستان وچ دمان توں ڳئے ہوئے سرائیکی ٻولݨ والے لوک پاتے ویندِن بھل لورالائی وچ اے ڳݨتری کجھ چوکھی ہے۔ایہا وجہ ہے جو اُتھاں ادب نال ڳانڈھا رکھݨ والے لوک عبدالقدوس ساجد نہ صرف ڳول گِھدے (ایں قسم دے ڳول پھول دے او ماہر ہن) بل کہ 1977ء وچ سرائیکی ادبی حوالے دی ہک تنظیم وی بݨا گِھدی۔ایں موقعے دیرہ اسماعیل خان دے سنگتی محمد رمضان عامر اُنھیں دے ٻانہہ ٻیل ریہے ، کُجھ مُد اے تنظیم ٹُردی رہی ، کئی مشاعرے کرائے تے کئی شاعریں نال شام مناوݨ دا اہر کیتا ڳیا ۔ اتھاں شفقت بزدار نال وی ہک شام منائی ڳئی تے آڈیو کیسٹ ریکارڈ کرکے پورے وسیب وچ کِھنڈاوݨ دا فرض پورا کیتا ڳیا جیندے نال شفقت بزداردی شاعری چُنڈ چُنڈ وچ پُڄ ڳئی ۔ عبدالقدوس ساجد دا تبادلہ لورالائی توں کوئٹہ تھی ڳیا تے ایں دوران میکوں وی روزی حیلے کوئٹہ دا پاندھی تھیوݨاں پیا ۔ میݙے بعد میݙا نِکا بھرا لطیف ملغاݨی وی کوئٹہ اَپڑ ڳیا۔ عبدالقدوس ساجد تے لطیف ملغاݨی ݙوہیں شاعری کریندے ہَن تے میݙے ادبی ذوق پاروں انھیں کوں ہک سامع وی مل ڳیا کیوں جو میں وی بھنی ترٹی شاعری کریندا ضرور ہم بھل زیادہ تر سامع بݨݨ کوں اہمیت ݙیندا ہَم۔

1980ء دی ڳالھ ہے جو ساݙے کول ماہنامہ ’’سرائیکی ادب‘‘ ملتان باقاعدگی نال آندا ہا ۔ ایں رسالے وچ کوئٹہ دے نمائندہ دا ناں فاروق آتش لکھیا ہویا ݙٹھا تاںکوئٹہ پٹ ماریا بھل ساکوں کوئی اتہ پتہ نہ ملیا ۔ آخر ’’سرائیکی ادب‘‘ دے ایڈیٹر عمر علی خان بلوچ کوں خط لکھ کے فاروق آتش دا پتہ پچھوایا تے ایں طریقے نال اساں اوکوں ڳولݨ وچ کامیاب تھیوسے۔ فاروق آتش سرائیکی نثر دا مزاح نگار ہا اَتے پہلی ملاقات وچ پتہ لڳا جو او محمد اسلم رسول پوری دا نِکا بھرا تے محمد اسماعیل احمداݨی دا بھنڑیجا تے ڄنواترا وی ہئی ۔ ایں ملاقات وچ رسول پور نال ڳانڈھا رکھݨ والا بلوچستان یونیورسٹی کوئٹہ دا نوجوان طالب علم تے سرائیکی لکھاری طلعت محمود وی موجود ہا (طلعت محمود ٻہوں تِکھے جھوک لݙا ڳیا ہئی)۔ ایں طرحاں پہلی واری رَل ٻیٹھوسے تے کوئٹہ وچ سرائیکی ادبی حوالے دی ہک تنظیم بݨاوݨ دا مشورہ تھیا ۔ آخر کار’’سرائیکی ادبی سنگت بلوچستان‘‘ قائم کیتی تاں فاروق آتش کوں صدر ، عبدالقدوس ساجد کوں جنرل سیکرٹری تے میکوں سیکرٹری نشرو اشاعت دی ذمہ داری ݙتی ڳئی۔ بعد اِچ ملک دے مہاندرے قلم کار امداد نظامی ایں سانگت دے چیئرمین بݨیے جنھیں دی سرپرستی وچ سنگت دے ترتیب ݙتے کئی اہم پروگرام اَحٖ تئیں کوئٹہ دی ادبی دنیا وچ یاد کیتے ویندن۔

عبدالقدوس ساجد بلوچستان دے بعد سرائیکی وسیب وچ آ کے وی آپݨے ادبی پندھ کوں اڳونہاں کیتی رکھیا ۔ شعری حوالے نال سنجیدہ شاعری دے نال نال مزاحیہ شاعری تے اہم شاعریں دے کلام دی پیروڈی دے حوالے نال تھل تے دمان وچ خاص طور تیں سُنڄاݨ بݨائی ۔ جے تئیں شعری مجموعے دا تعلق ہے تاں کئی سڄݨیں اَتے کئی شاگردیں دے مجموعے سامݨے آوݨ دے باوجود وی او آپݨے بارے نہ پئے سوچیندے ہَن۔ احباب دے وَل وَل آکھݨ تے مجبور کرݨ تیں آخر کار مجموعہ کلام ’’خیر کلامی‘‘ دے عنوان نال سامݨے گھن آوݨ دا آہر کیتا۔

’’خیر کلامی‘’ وچ پاتیاں ونڄݨ والیاں شعری ونکیاں وچ غزل ،نظم، قطعہ تے ݙوہڑہ شامل ہن۔جے تئیں نظمیں دا تعلق ہے تاں ایں مجموعے دیاں زیادہ تر نظماں سندھی صنف ’’وائی‘’ نال میل کھاندیاں نظر آندین۔ اے نظماں وزن تے بحر دے حوالے نال لڳ بھڳ ہکو جھیاں ہِن یعنی فنی حوالے نال رَلدیاں مِلدیاں ہِن اَتے ہر نظم دی فکر وکھری تے نویکلی ہے ۔ ایں مجموعے وچ شامل نظمیں وچوں ’’آپݨے ناں‘‘ دے عنوان نال ݙتی ڳئی نظم وچ جتھاں آپݨے بارے ڳالھ ٹوری ڳئی ہے اُتھاں کتاب دے عنوان دی مناسبت نال وی ہک بند شامل ہے ۔ جیندے وچ آکھیا ڳئے:

روح معراج دا سونہاں کائینی

                                                                                               جڳ دی سوبھ تمامی

اپݨی ذات اِچ گم ہے جیڑھا

                                                                                               کینہاں خیر کُلامی

اینہہ نظم دے ہک بند وچ آپݨی ذات بارے ایں انداز نال قلم چاتا ڳئے:

لفظیں دے نِت جُڑتاں جوڑے

                                               علموں رُعب ڄماوے

کݙی متھا ٹیک نئیں ݙٹھا

                                               ساجد نام سݙاوے

’’خیر کُلامی‘‘ دی شاعری وسیب دے واسی دی ڳالھ کوں ایں طرحاں نشابر کریندی ہے جو شاعر دے مشاہدے کُھل کے سامݨے آ ویندن۔ جیویں جو وسیب دے مُکدے ثقافتی رنگیں تیں اَکھ نُوٹی کرݨ دی بجائے نظم ’’ناچا‘‘ وچ اوڈھر تھیندی لوک رِیت بارے ایں طرحاں ݙکھ دا اظہار کیتا ڳئے:

جاڳے دا ڳڑ انڳلیں ونڈِن

                                               جھولی رہ ڳئی خالی

دول دی کئو ہے ٻاہری ٻاہر

                                               اندر بُھوت بھنوالی

وسیبی حوالے نال ݙٹھا ونڄے تاں وسوں دی نیاݨی دی محرومی کوں بیان کریندیں آکھیا ڳئے:

بے سینکیاں ہئیں سِرو ننگیاں

                                               نہ بوچھݨ نہ لوئی

اِتھاں اُتھاں ݙوہیں جھڳیں

                                               ساݙا گھر نہ کوئی

ایندے وچ شک نئیں جو محرومی ودھ ونڄے تاں اوکھ کوں ٹالݨ کیتے سوکھ دارستہ ڳولݨ دا اَہر کرݨ ہک فطری ڳالھ ہے تے ایں رستے تیں کئی اَڑول وی آندن تے سوجھل سویل دی ڳول وچ کئی شاماں ڈھال کے پندھ اڳونہاں کرݨ دے جتن کرݨے پوندِن۔ جیویں جو نظم ’’ہک شام شریک ہئی‘‘وچ آکھیا ڳئے:

جیندی ڳول اِچ وقت پندھیڑو ہا

او سوجھل شاید گُھنڈ وچ ہا

ہک شام شریک ہئی توڑے جو

سِجھ ڄاݨے کیڑھی چُنڈ وچ ہا

ول ایں تھی ڳئے ہک لال اُشا

ساݙی اَکھ دے منظر وچ رہ ڳئے

ٻس شام شریک ہئی سفریںوچ

ہک سِجھ دی ڳول اِچ سِجھ لہہ ڳئے

ہک سِجھ دی ڳول اِچ ڳئے ہاسے

سوجھل دی ڳول پھول وچ وَل وَل ناکامی دا سامݨا تھیوے تاں سُرت سنبھال کے مزاحمت دے رستے تیں ٹُرݨ دا ݙا آ ویندے۔ ایں حوالے نال نظم’’اَکھیں بھال رکھیجن‘‘ وچ ڳالھ کوں ایں انداز نال ٹوریا ڳئے:

آ ہُݨ دھرتی چِیر کرائیں

سوجھلے سانبھ چُھڑیجِن

آوݨ والے نسلیں کیتے

اَکھیں بھال رکھیجن

مزاحمت دی ڳالھ کوں اَڳونہاں ٹوریا ونڄے تاں ہک ویلھا او ضرور آندے جو اُمید دی جھلک ݙسݨ پئے ویندی ہے ۔ ظاہر ہے دنیا اُمید تیں قائم ہے ۔ مزاحمت تے رِجائیت دے ایں حوالے کوں ’’خیر کلامی‘‘ دی شاعری وچ جاہ جاہ تیں ݙٹھا ونڄ سڳدے ۔ ایں سلسلے دی ہک مثال نظم ’’وسوں تھیسی جھوک‘‘ دے عنوان ہیٹھ کجھ ایں طرحاں پیش کیتی ونڄ سڳدی ہے:

تیشے سنگ آ رستہ جوڑوں

                                               سینے تیر دی نوک

ساوَل ݙیکھ مسافر آسِن

                                               وسوں تھیسی جھوک

عبدالقدوس ساجد جتھاں مزاحمت تے رجائیت دے حوالے نال شعوری طور تیں سُڄاک کرݨ دی کوشش کیتی ہے اُتھاں شعور ݙیوݨ والے لکھاری بارے آپݨی معرا نظم ’’شاعر‘‘ وچ جیڑھا کجھ آکھیے او وی پڑھݨ تے سُݨݨ دے ݙا دے:

ساکوں وقت اَسور دی بخشش ہے

تہوں جڳ دا محسن کیتا ڳئے

اساں سِجھ دا پہلا نور ہِسے

اساں اُبھریے درشن کیتا ڳئے

توڑے ساجدؔ رات مخالف ہئی

ساݙے ناں توں سوجھل گھن گھن کے

کُل جڳ کوں روشن کیتا ڳئے

’’خیر کلامی‘‘ دیں نظمیں وچ شاعر کئی رنگ ورتائن ۔جیندے وچ تاثراتی نظماں وی شامل ہن۔ تاثراتی سلسلے دی نظم ’’دھی راݨی‘‘ او ݙکھ دی کہاݨی ہے جیندے وچ ساݙے خاندان وچ اچݨ چیت پیش آوݨ والے اوں المیے کوں قلم بند کیتا ڳئے جئیں خاندان برادری کوں تاں غم ناک کیتا اِی ہا مگر ایں واقعے خاندان برادری توں ہٹ کے وی ہر سُݨݨ والے کوںہک واری ضرور ہلا ݙتا ہا ۔2019ء دا اے واقعہ تاں میݙے گھر دا ہا بھل عبدالقدوس ساجد دی وی گھر دی ڳالھ ہئی ۔ اُنھیں ’’دھی راݨی‘‘ دے عنوان نال جیڑھے تاثرات دا اظہار کیتے اوندے وچوں ہک بند ہے:

اٹھاراں جنوری میندی ہئی آئی اُنوی اوندا پرنا ہا

جُنڄ ویہہ کوں جڳ دا میل تھیا وَت وار قضا نے کرݨا ہا

آئی اِکوی ݙینہ سنوار دا ہا دھی راݨی ٹُر پئی گھر اَپݨے

عزریل دے ہتھ اختیار دا ہا دھی راݨی ٹُر پئی گھر اَپݨے

جے تئیں غزل دی ڳالھ ہے تاں عبدالقدوس ساجد دی غزل وچ کئی رنگ تے کئی انگ پاتے ویندن ۔ جیویں جو ثقافت دے رنگ ، وسیب دے سنگ ، ملامت دا سلسلہ ، مزاحمت دا حوالہ ، معاشرے دے اُچ جِھک ، حیاتی دے حویلے ، طنز دا انداز ، سیاست دے راز ، اُمید دی جھلکی تے آپݨے آپ دی سُنڄاݨ کوں خاص طور تیں سُنڄاپوں آکھ سڳدے ہئیں۔ہک موقعے آپ خوردی ڳالھ کریندیں ہوئیں بندے بندے کوں اوقات یاد ݙویندیں آکھیا ڳئے:

جسم پیریں تیں جھݨ پئے تاں احساس تھئے

چھت دی اوقات ہئی ݙو مناریں اُتیں

چھوٹی بحر دی ہک غزل دے ݙو شعر مُکدی ثقافت دا ویݨ کجھ ایں طرحاں پیش کریندن:

سنگتی کتھ لݙ ڳئے ہوسِن

روز ہماچہ خالی لڳدے

سر کوں کتھاں ویچ آیا ہئیں

اَحٖ تاں پٹکا خالی لڳدے

پڳ بچاوݨ تے پڳ وٹاوݨ جھئیں محاورے تاں ساݙے وسیب اِچ اکثر ورتیے ویندن بھل ’’خیرکلامی‘‘ وچ مانگویں پڳ‘‘ دی اصطلاح کوں خوب ورتیا ڳئے:

میں اپݨے شہر دے حاکم توں کیا منگدا او کیا ݙیندا

جیندی پڳ مانگویں پڳ ہے جیندا منصب اُدھارا ہے

ایندے وچ شک نئیں جو چِنتا لاوݨ والے ہمیش آپݨی ذمہ داری پورا کرݨ دے جتن کریندن اَتے بے چِنت عموماً اوہے ہوندن جنھیں پاتری ہیٹھوں چاوݨاں ہوندے ۔ تہوں تاں آکھیا ویندے جو ’’ابا سݙویسو تاں پتہ لڳسی‘‘ ایں چِنت تے بے چِنت دے حوالے کوں تکرارلفظی دے رنگ وچ ورتݨ دی خوب کوشش کیتی ڳئی ہے:

اساݙے سر تیں بھا دا  لنب اساں ݙیوے دے وانگوں ہئیں

اساکوں ٻال کے اکثر اساݙے ٻال سم ویندن

ہک شعر دے پہلے مصرعے وچ آس تے اُمید دے ݙیوے اُڄالݨ اتے ݙوجھے مصرعے وچ آساں اُمیداں دے بݨائے ونڄݨ والے بُت بھورے بھورے تھی ونڄݨ کوں نویکلے انداز نال پیش کیتا ڳئے:

بارش، پینگھاں ، خوشبو ، بلبل ، تتلی ، جگنو، چوݙی

تیݙی تانگھ طلب دے سارے بُت ہِن بُھردے ویندن

وسیب اِچ تھل دی ڳالھ تاں ڈھیر ٹُردی رہندی ہے بھل ایں طرحاں دا تذکرہ گھٹ مِلدے جو تھل تے چھل کوں کٹھے ٹورݨ دا اَہر کیتا ونڄے ۔ روح تے بدن دے تضاد کوں پیش کریندیں ہوئیں ساجد آکھیے:

روح واس دی زد وچ ہے بدن ریت دے ہتھ وچ

چھل یاد ݙوا ڳئے اݙو تھل یاد ݙوا ڳئے

انسان دی حیاتی دی حقیقت کوں سامݨے گھن آوݨ والا ہک شعر دریا کوں کوزے وچ بند کرݨ دے مترادف ہے تاں چھیکڑ تیں اونہی شعر نال ڳالھ مُکیندا پیاں:

زندگی وی لباس وانگوں ہے

پا گھدی ہے تاں دانگ لڳݨے ہِن

## حوالہ
لکھّت ویورا، ڈاکٹرحمیداُلفت ملغاݨی ،چھاپہ خانہ: جھوک پرنٹرز ملتان