ݙوہڑہ : خاص شعری ونکی

سرائیکی شاعری وچ ہر او ونکی پاتی ویندی ہے جہڑی اُردو تے فارسی دے علاوہ پاکستان دیں ݙوجھیں زبانیں اِچ موجود ہے بھل کجھ ونکیاں ایہو جھیاں وی ہِن جہڑیاں سرائیکی ادب دی خاص سُنڄاݨ ہن جیویں جو روایتی شاعری وچ کافی تے ݙوہڑہ اَتے جدید شاعری وچ سرائیکو ۔ جے تائیں ݙوہڑے دا تعلق ہے تاں ݙو بیت دی وجہ توں اینکوں ݙوہڑہ آکھیا ویندے ۔ گوکہ اینجھے ویلھے تاں ݙوہڑہ چار مصرعیں دا پابند سمجھا ویندے پر پہلے دور وچ مصرعیں دا حد ٻنہ چار تائیں ضروری نہ ہا ۔کئی شاعر ایں توں وادھو مصرعیں دے ݙوہڑے وی آہدے رہ ڳئین جیویں جو لطف علی تے میر حمل خان لغاری دے کلام وچ چھی چھی تے ست ست مصرعیں دے ݙوہڑے وی ملدن۔

کجھ لوک ݙوہڑے تے رُباعی کوں ہکو کجھ سمجھدن ۔ جیکر موضوع دے اعتبار نال ݙٹھا ونڄے تاں ضرور رَلدے مِلدن، بھل ہیئت دے حوالے نال ٻہوں سارا فرق ہے ۔ رُباعی دا تریجھا مصرعہ ہم قافیہ نئیں ہوندا تے اوئیں وی اے ہک مشکل صنف ہے جیکوں ہر شاعر نئیں لکھ سڳدا ۔ پر ݙوہڑہ ہک اینجھی صنف ڳݨی ویندی ہے جو سرائیکی دے اکثر شاعر ݙوہڑہ آکھ کے شاعری دی مشق شروع کریندن ۔ سرائیکی ݙوہڑے دی تاریخ دو دید بھنوائی ونڄے تاں پتہ لڳدے جو اے روایت اتنی پُراݨی ہے جو لوک ادب وچ وی ݙوہڑے پاتے ویندن ۔ جیویں جو ہک ݙوہڑہ ہے:

مدت تھی ڳئی یار نہ ملیا ہائے وے لوکو ہُٹیاں

کاں اُݙیندی پیر سُریندی راہ بھلیندی ہُٹیاں

بسمل وانگے پئی تڑپھانواں نِت ہجر دی کُٹھیاں

بھیڑی اَمڑی جوڑ پلائم درد ݙکھاں دیاں گُھٹیاں

جیویں لوک ادب وچ پاتے ونڄݨ والے ایں ݙوہڑے وچ ہجر تے فراق دے موضوع کوں سامݨے آندا ڳئے اوئیں عام ورتارے وچ وی وچھوڑے یا کلھپ دے موضوع کوں ݙوہڑے دا موضوع بݨایا ویندے پر اے ڳالھ محدود نئیں ۔ تصوف ، حمد ، نعت ، سانحہ کربلا ، فطرت دے مناظر ، موسم دے موضوع ، لوک داستاناں تے آس اُمید وی ݙوہڑے دے موضوع بݨدے رہ ویندن ۔مہاندرے شاعر قیس فریدی دا نعتیہ ݙوہڑہ کجھ ایں طرحاں ہے:

میݙے میم کریم ؐدی شان کیا پُچھدیں پھول نہ مُفتے پھولے

توں خود چا پُچھ بے میم کنوں کیوں لُکدے میم دے اولے

کئیں منت کیتی ہِس میم اُتوں پیا تھیندے صدقے گھولے

او کیوں نہ پاوے قیسؔ میاں جیکوں چھکدِن میم دے چولے

ایویں اساں ݙیہدے ہائیں جوموسم دے حوالے نال جہڑے شاعریں لکھیے اُنہیں ساوݨ کوں خاص طور تیں آپݨے سخن دا موضوع بݨائے ۔ قدیم روایت دے ڳانڈھے نال ڳنڈھیے ہوئے شاعر خوشدل ایں موضوع کوں ایںطرحاںٹوریے:

ساوݨ ماہ سُہیلا آیا پاند لیاں دے رتے

رَحٖ رُنو تے رَحٖ روایو ہجر لایوئی مَتھے

نہ ٹِکدی روح ٹکاݨے وچ سَے جوڳی جوڳ کمتے

خوشدلؔ مول نہ وِسرم دل توں رُخ ماہی دے پتے

خوشدل دے علاوہ محمد بخش نوروز، دامودر داس، خیر شاہ ، جان محمد گداز ، خرم بہاول پوری ، احمد یار اُچوی ، یتیم جتوئی ، نور محمد سائل ، فیض محمد دلچسپ تے جانباز جتوئی جھئیں شاعر ݙوہڑے دے وݙے لکھاری تھی گزرین ۔ حسینی ݙوہڑے دے حوالے نال غلام حیدر فدا ، عاشق ملتانی تے غلام سکندر غلام دے ناں خاص طور تیں سُنڄاتے ویندن ۔ اڄوکے دور اِچ احمد خان طارق ، اقبال سوکڑی ، سرور کربلائی ، عزیز شاہد ، سفیر لاشاری ، شاکر شجاع آبادی ، اُمید ملتانی ، اللہ بخش یاد ، عباس ملک ، مشتاق سبقت، اعجاز ڈیروی ، شفقت بزدار ، مصطفیٰ خادم ، شاکر مہروی ، امداد اللہ امداد ، سیف اللہ سیفل ، عبدالرشید اُشتر اَتے فضل سوکڑی جھئیں کئی شاعریں ایں روایت کوں اڳونہاں کرݨ وچ آپݨا کردار ادا کیتے۔

اونویں تاں خواجہ غلام فرید دے ناں نال وی کئی ݙوہڑے چھپدے رہ ویندن پر اکثر محقق ایں ڳالھ نال اتفاق کریندن جو اے ݙوہڑے خواجہ غلام فرید دے آکھیے ہوئے نئیں۔ اکثر تاں ایویں تھیندا رہ ڳئے جو قوال محفل کوں گرماوݨ سانگے خواجہ سئیں دا ناں ورتا چھوڑیندے ہن یا وَت مرید شاعر آپݨی محبت دے اظہار سانگے آپݨا کلام خواجہ سئیں دے ناں نال منسوب کر ݙیندے ہن ۔ جیویں جو اُنہاں دے خاص مرید ولایت شاہ سید دا ہک ݙوہڑہ ہے:

حال کنوں بے حال کیتا بُرے بِرہوں بروچل والے

الڑے زخم کللڑے پندھڑے کنڈڑے پیریں چھالے

پیت پلیساں کنڈ نہ ݙیساں کیجو مِلݨ محالے

سید پیر فرید بِناں ہُݨ کون میݙے ݙکھ ٹالے

ݙوہڑے دا مزاج کجھ ایں قسم دا ہوندے جو ہر شخص اینکوں آپݨے دل دی آواز سمجھدے تہوں تاں وساخیںتیں ݙوہڑے آہدیں ہوئیں پوہ دیاں راتیں دھم ویندین ۔ ݙوہڑے میلے ٹھیلے دی رونق بݨدن۔ ݙنگریں دے چھیڑو ، اَجڑیں دے آجڑی تے وَڳیں دے جتوال جئیں ویلھے آبادی توں پریں نکل ویندن تاں کن تیں ہتھ رکھ کے ہک خاص سُر وچ ایں طرحاں ݙوہڑے آہدن جو ٻیا کہیں شے دا ہوش نہیں رہندا ۔ آپݨے آپݨے حالات دے مطابق کوئی خوشی دے ݙوہڑے ڳاندے تے کوئی مونجھا مونجھارا تھی کے ݙوہڑے نال غم ونڈیندے ۔ اَحٖ کل احمد خان طارق دے اینجھے ݙوہڑے خاص طور تیں پسند کیتے ویندن جنہیں وچ پار دا حوالہ مِلدے ۔ جیویں جو:

کیوں میں توں حال لکیندا پئیں ہے حال چودھار توں پار ویندیں

توں نہ ݙس یار ݙسیندا پئے تیݙا رنگ رُخسار توں پار ویندیں

جݙاں ویندیں ہوندے حال ایہو  ݙے کِھل دی مار توں پار ویندیں

ہے طارق سو دی ڳالھ ہِکا ݙیویں سو اعتبار توں پار ویندیں

کئی واری ایں وی تھیندے جو ݙوہڑے دے مصرعیں وچ ݙو ݙو قافیے پاتے ویندن تاں ایں ونکی دے ݙو ݙو قافیے والے ݙوہڑے کوں سوائی والا ݙوہڑہ آکھیا ویندے ۔ کجھ شاعریں دے کلام وچ ایں سوائی کوں وی ہر مصرعے وچ وکھرے وکھرے انداز نال ورتاوݨ دی کوشش کیتی ویندی ہے ۔ جیویں جو محمد بخش نوروزؔ دے کلام وچوں ہک چوݨواں ݙوہڑہ ہے جیندا ݙوجھا حصہ سوائی کوں ظاہر کریندے:

سانوݨ آیا روہی وُٹھڑی گھا لوارے کھاوِن ، پئے من بھاوِن

ٹوبھے پلر پاݨیاں تے پئے جھوکاں لوک بݨاوِن، من پرچاوِن

تھی بے تاب اُڈیکاں کھڑ متاں یار سندھوچڑ آوِن، آ ڳل لاوِن

نوروزؔ ایہے ݙینہ بِن سڄݨاں دے شالا گزر نہ جاوِن ، کئی سُکھ پاوِن

ڄمدوں لا لُڑھی ہم دریا توڑے ڄائی ہم شیش محل وچ ، عیش دی جھل وچ

تصویر پُنل دی ݙیکھ کرائیں پئے عشق ڳلانواںڳل وچ ، پل دے پل وچ

جݙاں مل پئے او ہئی دِل پھاتھی اوندی زُلف دے پیچ کُنڈل وچ ، ہک ہک وَل وچ

ہئی اُلفتؔ سیج دی رات میݙی جہڑی گِھیل گِھنائم تھل وچ ، بھا دے ٻل وچ

ݙو افیے ورتاوݨ دی روایت توں متاثر تھی کے راقم (حمید اُلفت ملغاݨی) وی کوشش کیتی ہے:

اَحٖ دے دور وچ کئی شاعریں روایتی موضوع توں ہٹ کے معاشرے دی ݙکھدی رَڳ تیںہتھ رکھݨ دی کوشش وی کیتی ہے تے ݙوہڑے دی زبان وچ کیتی ونڄݨ والی اے کوشش ٻہوں کامیاب رہی ہے جیویں جو اقبال سوکڑی دے ایں ݙوہڑے توں پتہ لڳدے جو پنجے انڳلیں برابر کائنی:

رکھ فرق ݙتے تخلیق دے وچ میݙے مالک زیر زبر دا

تہوں ہر کوئی اپݨے وَس توڑیں نئیں ظلم کرݨ توں ݙردا

رَت پی کے سِجھ دی رات آندی سِجھ پیندے خون سحر دا

میݙے لیکھ ایویں اقبالؔ ہوسِن کوئی دوش نئیں دلبر دا

سرائیکی شاعری دی روایت موجب ݙوہڑے کوں تریمت دی زبان وچ ادا کیتا ونڄے تاں اوندی سُنڄاݨ اِی وکھری ہوندی ہے جیویں جو فضل سوکڑی دا ہک ݙوہڑہ ہے:

جوں پار کنوں اُروار ولیو سُݨ وونت ولا ،تیݙے شہر آئی ہاں

چَڑیے بوچھݨ پئین فریمیں تیں کیݙا وقت ونڄا، تیݙے شہر آئی ہاں

ٻیا چیلک ویچ ہمسائی کولوں کر خرچہ پا ،تیݙے شہر آئی ہاں

ہئی چُنری چاک لویر فضلؔہر لیر کھنڈا ،تیݙے شہر آئی ہاں

سرائیکی شاعری دیں اکثر کتابیں وچ ݙوہڑے شامل ہوندن تے ایجھاں وی کئی کتاباں پاتیاں ویندین جنھیں وچ محض ݙوہڑیں کوں ہی شامل کیتا ویندے ۔ جیویں جو فریدی ݙوہڑے ، اقبال سوکڑی دے چوݨویں ݙوہڑے ، احمد خان طارق دے ݙوہڑے ، شاکر دے ݙوہڑے ، ارشد دے ݙوہڑے ، سیفل دے ݙوہڑے ، شمیم دے ݙوہڑے ، امداد اللہ امداد دے ݙوہڑے ، آزاد شاہ دے ݙوہڑے ، نایاب ݙوہڑے تے ٻئے ڈھیر سارے عنوانیں نال لکھیاں ڳیاں کتاباں موجود ہِن۔

مُدعا ڳالھ دا ݙوہڑہ ہک ایہو جھئیں ونکی ہے جہڑی قدیم دور دے لکھاریں توں گھن کے جدید دور دے لکھاریں تائیں اونویں مقبول ہے تے نویں لکھݨ والے ایں صنف وچ نت نویں تجربے کریندے پئین۔ نویں لکھاریں وچوں عبدالرشید اُشتر دا ہک ݙوہڑہ:

جے مِل پئیں میل مقدروں تھئے ہُݨ ڳئے ہئیں رَل الوائوں ڄلدے

چُپ چاپ کٹھے ہئیں فجریں دے ڳئی رات ہے ڈھل الوائوں ڄلدے

توں مِہݨے ݙے میݙی غربت دے ، توں دُعائیں جھل اَلوائوں ڄلدے

متاں نکھڑ کے اُشتر نکھڑ ونڄوں نہ ٹکروں وَل اَلوائوں ڄلدے

## حوالہ
لکھّت ویورا، ڈاکٹرحمیداُلفت ملغاݨی ،چھاپہ خانہ: جھوک پرنٹرز ملتان