open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ابن عابدین

محمد امين بن عمر بن عبد العزيز عابدين دمشقی المعروف بہ ابن عابدین شامی شام دے فقیہ تے فقہ حنفی دے امام ہن۔ علامہ ابن عابدین دی پیدائش 1198ھ بمطابق 1783ء وچ تھئی۔ 21 ربیع الثانی 1252ھ بمطابق 1836ء کوں وصال تھیا تے جامع سنان باشا وچ مقبرہ باب صغير وچ مدفون ہن۔
## ݙو شخصیات دا ناں
ابن عابدین دے ناں نال ݙو شخصیات مشہور ہن۔ 
* (1)محمد امين بن عمر بن عبد العزيز عابدين دمشقی
* (2)محمد بن محمد بن عمر علاؤ الدین(1244ھ/1828ء۔ 1306ھ/1889ء) اپݨے والد دی وجہ توں ابن عابدین سݙویجے.  ایہ وی فقہ حنفی دے وݙے مفتی ہن۔ ایہ المجلۃ الشریعۃ دے مرتبین وچ شامل رہے، سب توں اہم قرۃ عیون والاخبار ہے جیہڑا اپنے والد دے حاشیہ (ابن عابدین)دا تکملہ ہے
آپ دا نسب نامہ حضرت علی تک ونج پہنچدا ہے جیہڑا درج ذیل اے: 

محمد امين بن عمر بن عبد العزيز بن احمد بن عبد الرحيم بن محمد صلاح الدين بن نجم الدين بن محمد صلاح الدين بن نجم الدين بن كمال بن تقی الدين المدرس بن مصطفى الشہابی بن حسين بن رحمت اللہ بن احمد فانی بن علی بن احمد بن محمود بن احمد بن عبد اللہ بن عز الدين بن عبد اللہ بن قاسم بن حسن بن اسماعيل بن حسين نتيف بن احمد بن اسماعيل بن محمد بن اسماعيل اعرج بن امام جعفر صادق بن امام محمد باقر بن امام زین العابدین بن امام حسین بن علی رضوان اللہ علیہم اجمعین۔
### فقہ حنفی دی خدمت
انہاں دی ولادت شام دے دار الحکومت دمشق وچ تھئی.  والد بچپن وچ انتقال کر گئے. شروع وچ والد دے کاروبار وچ مصروف رہے، بعد وچ علمی شغف وچ مصروف تھی گئے۔ محمد شاکر السالمی العمری العقاد توں علوم عقلیہ حدیث تے تفسیر پڑھی.  انہاں دی ترغیب نال مسلک حنفی اختیار کیتا تے اپݨے دور دے بہت وݙے عالم و مرجع خلائق بݨ گئے۔
## تصانیف
* رد المحتار علی در المختار شرح تنویر الابصارالمعروف حاشیہ ابن عابدین ایہ حاشیہ فقہ حنفی دی اہم ترین کتاباں وچ شمار تھیندا ہے.  ایہ نامور حنفی فقیہ علاؤ الدین الحصفکی دی الدرالمختار شرح تنویر الابصار دا حاشیہ ہے۔ 
* الابانہ عن اخذالاجرۃ عن الحصانہ،
* اتحاف الزکی النبیہ بجواب ما یقول الفقیہ،
* اجابۃ الغوث ببیان حال النقیب والنجاء والابدال والاوتاد والغوث،
* اجوبہ محققہ عن اسئلۃ مفرقہ،
* الاقوال الواضحہ الجلیہ فی مسا لۃ نقض القسمۃ بغیۃ الناسک فی ادعیہ المناسک،
* تحبیر التحریر،
* تحریر العبارہ فیمن ھو اولیٰ بالاجارہ،
* تحریرالنقول فی نفقۃ الفرع والاصول،
* تنبیہ الغافل الوسنان علی احکام ہلال رمضان،
* تنبیہ الوقود علی مسائل النقود،
* تنبیہ الولاۃ والحکام علی احکام شاتم خیر الانام او احد اصحابہ الکرام،
* الرحیق المختوم شرح قلائد المنظوم،
* سل الحسام الہندی لنصرۃ مولانا خالد النقشبندی،
* شفاء العلیل وبل الغلیل فی حکم الوصیۃ بالختمات والتہالیل،
* غایۃ المطلب فی اشتراط الواقف عود النصیب ،الفوائد العجیبہ۔
## حوالے
ابن عبد البر

ابن عبد البر القرطبی (پیدائش: 29 نومبر 978ء– وفات: 4 فروری 1071ء) حدیث تے فقہ دے امام و مجتہد ہن جنہاں نے اپݨے عہد دے اکابر اساتذہ توں حدیث سݨی تے احادیث دے حفظ و ضبط دے حوالے نال 'حافظِ مغرب' دے لقب نال مشہور تھئے۔ طلبہ تے علما دور دراز علاقیاں توں سفر کر کے انہاں دی خدمت وچ حاضر تھی کے فیض حاصل کریندے ہن۔ مختلف شہراں دی سیر و سیاحت وی کیتی۔ بشونہ ( لزبن ) وچ قاضی وی رہے۔ ادبی علوم تے بلاغت وچ کمال ہووݨ دے علاوہ مقدمات وچ بڑے صحیح فیصلے کریندے۔ کئی علمی و ادبی کتاباں دے مصنف ہن۔ جمعہ 25 ربیع الثانی 368ھ/ 29 نومبر 978ء کوں قرطبہ وچ پیدا تھئے۔ 20 ربیع الثانی 463ھ بمطابق 25 جنوری 1071ء کوں Jativa شاطبہ وچ وفات پاتی۔
## تصانیف
* الأجوبة الموعبة في الأسئلة المستغربة۔ 
* الاستيعاب في معرفة الأصحاب۔ **المعروف** الاستیعاب (صحابہ کرام کے حالات پر بہت ہی عمدہ کتاب ہے)
* الإشراف على ما في أصول فرائض المواريث من الإجماع والاختلاف۔ (وراثت کے مسائل پر ایک مکمل کتاب)
* الاتقاء في فضائل الثلاثة الأئمة الفقهاء۔ 
* بهجة المَجالس وانس المجالس وشحذ الذاهن والهاجس۔ **المعروف** بہجتہ المجالس
* التقصي لما في الموطأ من حديث الرسول۔ 
* جمهرة الأنساب۔ 
* شرح زهديات أبي العتاهية۔ 
* فهرست شيوخه أو فهرسته۔ 
* أخبار أئمة الأمصار۔ 
* الاستذكار الجامع لمذاهب فقهاء الأمصار وعلماء الأقطار۔ 
* الاكتفاء في قراءة نافع وأبي عمرو بن العلاء بتوجيه ما اختلف فيه۔ 
* الإنصاف فيما في بسم الله من الخلاف۔ 
* البيان عن تلاوة القرآن۔ 
* التمهيد لما في الموطأ من المعاني والأسانيد۔ **المعروف** التمہید (اس کتاب کے بارے میں ابن حزمؒ فرماتے ہیں، ’’میرے علم میں فقہ حدیث پر اس جیسی کوئی کتاب نہیں، تو اس سے اچھی کیا ہو گی۔‘‘)
* الدرر في اختصار المغازي والسير۔ 
* الشواهد في إثبات خبر الواحد۔ 
* القصد والأمم في التعريف بأصول أنساب العرب والعجم۔ 
* اختلاف أصحاب مالك بن أنس، واختلاف رواياتهم عنه۔ 
* تجريد التمهيد في الموطأ من المعاني والأسانيد۔ 
* الإنباه على قبائل الرواة۔ 
* البستان في الأخدان۔ 
* التجريد والمدخل إلى علم القرءات بالتجويد۔ 
* جامع بيان العلم وفضله۔ 
* رسالة في أدب المجالسة وحمد اللسان۔ 
* العقل والعقلاء وما جاء في أوصافهم عن الحكماء والعلماء۔ 
* الكافي في فقه أهل المدينة۔
## حوالے
ابن خلدون

thumb|ابن خلدون دا برونز دا مجسمہ
**ابن خلدون** (پیدائش: 1332ء -وفات: 1406ء) عالم اسلام دے مشہور و معروف مورخ، فقیہ، فلسفی تے سیاستدان ہن۔ انہاں دا مکمل ناں **ابوزید عبد الرحمن بن محمد بن محمد بن خلدون ولی الدین التونسی الحضرمی الاشبیلی المالکی** ہئی ۔ اوہ تیونس وچ پیدا تھئے تے تعلیم توں فراغت دے بعد تیونس دے سلطان ابوعنان دے وزیر مقرر تھئے۔ لیکن درباری سازشاں توں تنگ آ کے حاکم غرناطہ دے کوـ چلے گئے۔ ایہ سر زمین وی راس نہ آئی تاں مصر آ گئے تے جامعہ الازہر وچ درس و تدریس تے مامور تھئے۔

مصر وچ انہاں کوں فقہ مالکی دا منصبِ قضا تفویض کیتا گیا۔ ہیں عہدے تے انہاں نے وفات پاتی۔ ابن خلدون کوں تاریخ تے عمرانیات دا بانی تصور کیتا ویندا ہے۔ انہاں نے العبر دے ناں توں ہسپانوی عرباں دی تاریخ لکھی ہئی جیہڑی ݙو جلداں وچ شائع تھئی۔ لیکن اس دا سب توں وݙا کارنامہ **مقدمتہ فی التاریخ** ہے جیہڑا مقدمہ ابن خلدون دے ناں توں مشہور ہے۔ ایہ تاریخ، سیاست، عمرانیات، اقتصادیات تے ادبیات دا گراں مایہ خزانہ ہے۔

## مقدمہ تے تاریخ ابن خلدون دا اردو ترجمہ
مقدمہ ابن خلدون تاریخ ابن خلدون دا مقدمہ ہے جیہڑی بذات خود ہک کتاب ہے۔ اینکوں ابن خلدون نے تحریر کیتا ہے جیہڑا جدید عمرانیات دا بانی ہے۔ مقدمہ ابن خلدون پہلی دفعہ 1377 وچ شائع تھیا۔ اردو وچ مقدمہ ابن خلدون دا ترجمہ معروف ادیب تے شاعر ڈاکٹر ابوالخیر کشفی نے کیتا ہے۔ اینکوں دار الاشاعت کراچی نے شائع کیتا ہے۔ ترجمہ 534 صفحات تے مشتمل ہے۔ اس دے علاوہ مولانا راغب رحمانی نے وی ترجمہ کیتا ہے جینکوں نفیس اکیڈمی کراچی نے شائع کیتا ہے۔

## ذاتی حالات
ابن خلدون شمال مغربی افریقہ دے ملک تیونس وچ ۱۳۳۲ عیسوی وچ پیدا تھیا۔ اس دی ابتدائی تعلیم اس وقت دے دستور دے مطابق تھئی تے اس اپݨے زمانے دے مجوّزہ نصاب تے پورا عبور حاصل کر گھدا۔ اس پہلے قرآن کریم حفظ کیتا تے اس کوں ستاں قرأتاں دے نال پڑھا۔ احادیث وچ اس مُوطّا امام مالک تے صحیح مسلم دی تاں تکمیل کیتی، لیکن صحیح بخاری دے چند اجزا تک ہی اس دی رسائی تھی سڳی۔ لغت تے نحو دے علوم وچ اس دست رس حاصل کیتی، تے ادبیات دے سلسلے وچ اس دا اپݨا بیان ہے کہ عربی ادب و شعر دے کلاسیکی مجموعے کتاب الاغانی دا وݙا حصہ اس کوں ازبَر ہئی۔ اس بیان تے البتہ لوگاں نے زیادہ اعتبار نی کیتا کہ کتاب الاغانی ٻہوں ضخیم کتاب ہے (اج دے زمانے وچ ایہ ویہہ جلداں وچ آندی ہے)۔

اپݨی زندگی دے حالات دے بارے وچ ابن خلدون نے اپݨے سوانح نگاراں دی مشکل ایویں آسان کر ݙتی کہ اپݨے بعد آوݨ والیاں کیتے اس ہک اینجھی خود نوشت لکھ چھوڑی ہے جیہڑی اس دی زندگی دے حالات بڑی تفصیل دے نال بیان کریندی ہے تے انہاں دے تاریخی پس نظر کوں وی اُجاگر کریندی ویندی ہے۔ اپݨی بعض خامیاں دے باوجود (مثلاً ایہ کہ اس وچ ابن خلدون دے بچپن دے حالات دا کوئی ذکر نی) ایہ سوانح بہت جامع تے وسیع الاطراف ہے۔ ایہ اس دی ’’تاریخ‘‘ دا آخری حصہ ہے، جس طرح ’’مقدمہ‘‘ اس دی ’’تاریخ‘‘ دا پہلا حصہ ہے۔

## حوالے
ابن طقطقی

صفی الدین بن علی بن محمد بن طباطبا المعروف بہ ابن طقطقی ستویں صدی ہجری دے نامور عرب مؤرخ تے سیاسی مفکر ہن۔
## حالات زندگی
ابن طقطقی 660ھ / 1262ء کوں پیدا تھئے۔ اوہ مشہور مؤرخ تے سیاسی مفکر ہن۔ انہاں نے سیاسیات تے شہرۂ آفاق کتاب *الفخری* تصنیف کیتی۔ آر اے نکلسن دے مطابق قرآن حکیم دے بعد سب توں وݙا ادبی شہ پارہ *الفخری* ہے۔ ابن طقطقی نے اپݨی اس کتاب دا ناں حاکم موصل فخر الدین عیسیٰ بن ابراہیم دے ناں تے رکھا۔ اپمی تحریراں وچ ابن طقطقی قرآن حکیم، احادیث تے آثار صحابہ توں جا بجا حوالے ݙیندا ہے۔ جا بجا برمحل اشعار وی پیش کیتے گئے ہن۔ اوہ اُکتائی خان (چنگیز خان دا پتر)، ایرانی بادشاہ اردشیر،سکندر اعظم، نوشیروان عادل دے عاقل وزیر بزرجمہر دے خیالات دا وی معتعرف ہے۔۔
## فلسفہ و فکر
ابن طقطقی اپݨی تحریراں وچ اپݨے ذاتی عقائد کوں آڑے نی آوݨ ݙیندا۔ اوہ کامل بادشاہ کوں الملک الفاضل دے ناں نال یاد کریندا ہے۔ اوہ اس وچ ایجابی تے سلبی اوصاف ڳݨویندا ہے۔ ایجابی اوصاف وچ عقل، عدل، علم، خوف الہٰی، عفو و درگزر، سخاوت، جاہ و جلال، تدبیر تے ایفائے عہد شامل ہن۔ جبکہ عجلت، غصہ، بے زاری تے نفرت دا نہ ہووݨ سلبی اوصاف ہن۔ اس دے مطابق خلیفہ کوں غیر محدود اختیارات نی ݙیوݨے چاہیدے۔ اوہ اُس دے فرائض وچ دار الحکومت دی حفاظت، سرحداں دی نگہبانی، سرحدی چوکیاں دا قیام، رستیاں دی حفاظت تے شر پسنداں دی بیخ کنی، شکرِ خداوندی، کمزوراں دی دستگیری تے حلم و بردباری ڳݨویندا ہے۔ اونکوں انہاں فرائض توں مذہبی جذبے دے نال عہدہ برآ تھیوݨا چاہیدا اے۔ شہریاں تے ایہ فرض عائد تھیندا ہے کہ اوہ اُس دی اطاعت کرن تے اُس دی غیبت نہ کرن۔۔
## وفات
ابن طقطقی 709ھ بطابق 1309ء کوں وفات پا گئے۔
## حوالے
ابن قتیبہ دینوری

ابن قتیبہ دینوری (پیدائش: 213ھ/ 828ء– وفات: 15 رجب 276ھ/ 13 نومبر 889ء) نانویں صدی عیسوی دے مؤرخ ہن تے انہاں دی تاریخ دی کتاب معروف ہے۔
## ابتدائی زندگی
سن 889۔ 828 ابو محمد عبد اللہ بن مسلم بن قتیبہ الکوفی دینور دے قاضی ہن۔ انہاں کوں اکثر اوقات قتیبیا تے قتبی وی آکھدے ہن۔ کوفہ وچ پیدا تھئے تے بغداد وچ نشوونما تھئی تے تعلیم پاتی تے پیدائش دی نسبت نال کوفی تے والد دی پیدائش دے لحاظ نال انھاں کوں مروزی وی آکھا ویندا ہے۔ بغداد دے نجومی دبستان دے نمائندہ سمجھے ویندے ہن۔ انھاں کوں جاحظ دی طرح مختلف علوم و فنون وچ مہارت ہئی۔ لیکن اس دے برخلاف درایت دی بجائے روایت دے حامی ہن۔ قرآن تے حدیث دی روشنی وچ مذہبی عقائد کوں ݙیکھدے ہن۔ انہاں دی کئی کتاباں معیاری ہن۔ اوہ شعوبی یعنی محدود قومیت دے مخالف ہن۔
## ہک وضاحت
الامامہ و السیاسۃ دے مصنف: اس کتاب دی نسبت ہک وݙے عالم ابن قتیبہ دینوری (213-276/828-889) دی جانب کیتی ویندی ہے تاہم ایہ نسبت درست نی ۔ کتاب دے مطالعے توں معلوم تھیندا ہے کہ اس دے مصنف غالی شیعہ ہن جبکہ ابن قتیبہ دے بارے وچ ایہ ڳال معلوم و معروف ہے کہ اوہ اہل تشیع دے سخت مخالف ہن۔ انہاں دی "الامامۃ و السیاسۃ " نامی کہیں کتاب دا سراغ کہیں ٻئے ماخذ جیویں فہرست ابن الندیم وچ نی ملدا ہے تے نہ ہی اس کتاب دا اسلوب بیان انہاں دی دیگر کتب توں ملدا ہے۔ اس توں واضح تھیندا ہے کہ الامامۃ و السیاسۃ کہیں شیعہ عالم دی کتاب ہے۔
## کتاباں
* تأویل غریب القرآن۔ 
* غریب الحدیث۔ 
* عیون الأخبار۔ 
* مشکل القرآن۔ 
* مشکل الحدیث۔ 
* تأویل مختلف الحدیث۔ 
* عبارۃ الرؤیا۔ 
* کتاب المعارف۔ 
* الأشربۃ۔ 
* إصلاح الغلط۔ 
* کتاب التقفیۃ۔ 
* کتاب الخیل۔ 
* کتاب إعراب القراءات۔ 
* کتاب الأنواء۔ (شاید ایہ کتاب ابوحنیفہ دینوری دی ہووے)
* کتاب المسائل والأجوبۃ۔ 
* کتاب المیسر والقداح وغیر ذلک۔ 
* الشعر والشعراء۔ 
* کتاب المعانی الکبیر۔ 
* أدب الکاتب
## حوالے
ابن قدامہ

امام ابن قدامہ المقدسی حنبلی (عربی زبان: مؤفق الدین ابو محمد عبد اللہ بن احمد بن احمد بن محمد ابن قُدَامۃ المقدسی الحنبلی العدوي القرشي المقدسی الصالِحِیْ ) (پیدائش: 1147ء– وفات: 28 اکتوبر 1223ء) شیخ الاسلام، محدث، فقہ حنبلی دے عالم تے امام، فقیہ، قاضی تے مفکر ہن۔ فقہ حنبلی دے جدید فقہی مسائل تے بیشتر کتب تصنیف کیتیاں تے امام ابن قدامہ حنابلہ دے عظیم ترین فقہا وچوں ہک ہن۔ ابن قدامہ دی تصنیف کتاب المغنی فقہ حنبلی دی بنیادی کتب وچ شمار کیتی ویندی ہے۔

## نام و نسب
اما ابن قدامہ دی کنیت ابو محمد ہے جبکہ ناں عبد اللہ بن احمد بن محمد ہے۔ فقہ حنبلیہ نال نسبت دی وجہ نال الحنبلی سݙویندے ہن۔ امام ابن قدامہ دا نسب ایویں ہے :  **مؤفقُ الدین أبو محمد عبد اللہ بن أحمد بن قُدَامۃ بن مقدام من ذرية سالم بن عمر بن الخطاب العدوي القرشي الحنبلی المقدسی الصالِحِیْ**ہے۔
## تصانیف
ابن قدامہ دی تالیفات دی تعداد 25 توں زائد ہے۔
 **عمدة الفقه ** 
 **المقنع ** 
 الکافی فی فقہ الامام احمد بن حنبل 
 کتاب المغنی
 **الاستبصار : فی الانساب ** 
 لاعتقاد 
 ذم التأويل 
 ذم الوسواس 
 روضة الناظر وجنة المناظر
 فضائل الصحابة
 القدر 
 مسألة فی تحريم النظر في علم الكلام
 مناسک الحج 
 **التبيين فی أنساب القرشيين **
 تحريم النظر فی كتب أهل الكتاب
 البرهان فی مسألة القرآن
 مختصر منہاج القاصدین 
 **ذم ما عليہ مدعو التصوف **
 رسالة إلى فخر الدين ابن تيمية فی عدم تخليد أهل البدع فی النار
 كتاب التوابين
 اثبات صفة العلو
 الشرح الكبير على المقنع 
 لمعة الاعتقاد
 الرقة والبكاء 
 فضائل عاشوراء
 فضائل العشر 
 الفوائد 
 قنعة الأريب فی الغريب 
 المتحابين فی الله
 مختصر علل الحديث
 مختصر الهداية
 مشيخة شيوخه
 الكفر والتوحيدالوصية

 فقہ اسلامی دی جملہ کتب وچوں ابن حزم دی المحلی تے موفق الدین ابن قدامہ دی المغنی سب توں افضل ہے۔

## حوالے
ابنِ ابی الحدید

ابن ابی الحدید خلافت عباسیہ دے اواخر عہد دے مشہور مصنف، محقق تے مورخ ہن۔ اُنہاں کوں سقوطِ بغداد تک علمی و اَدبی خدمات دے حوالے نال عباسی حکومت وچ نمایاں درجہ حاصل ہئی۔ ابن ابی الحدید دی وجہ شہرت اُنہاں دی مشہور تصنیف شرح نہج البلاغہ ہے۔

## ڄمݨاں
ابن ابی الحدید دی ولادت بروز اِتوار یکم ماہِ ذوالحجہ 586ھ مطابق 30 دسمبر 1190ء کو مدائن وچ تھئی۔ مدائن ہݨ موجودہ عراق دے صوبہ بغداد وچ موجود ہے۔
## سقوطِ بغداد 1258ء
ماہِ ربیع الثانی 642ھ مطابق ماہِ ستمبر 1244ء وچ جݙݨ تاتاریاں نے چغتائی الصغیر دی قیادت وچ بغداد تے حملہ کیتا تاں معتصم باللہ دے سپہ سالار شرف الدین اِقبال الشرابی نے اُنہاں کوں شکستِ فاش ݙتی تاں ابن ابی الحدید نے اونکوں شیعی وزیر ابن العلقمی دے حسن تدبیر دا نتیجہ ݙسیندے ہوئے اُس کیتے ایک مدحیہ قصیدہ پیش کیتا۔ تاتاریاں دی ایہ شکست اینجھی فیصلہ کن معلوم تھئی کہ ابن ابی الحدید نے اینکوں حضرت علی المرتضیٰ رضی اللہ عنہ دی پیشگوئی دا مصداق خیال کیتا تے پورے وثوق دے نال ایہ پیشگوئی کیتی کہ بغداد تے عراق ہمیشہ واسطے تاتاریاں دے فتنے توں محفوظ رہسن ۔

ماہِ محرم 656ھ مطابق جنوری 1258ء کوں تاتاریاں نے ہلاکو خان دی قیادت وچ بغداد تے لشکر کشی کیتی۔ قریباً ہک مہینے دے محاصرے دے بعد تاتاری بغداد وچ داخل تھی گئے۔ تاتاریاں دے داخلہ بغداد تے ابن ابی الحدید دی اوہ پیشگوئی غلط ثابت تھی گئی جس دے متعلق اوہ 642ھ مطابق 1244ء وچ پہلے لکھ چکے ہن۔ بغداد یا عراق وچ داخلے دے متعلق ایہ پیشگوئی 14 سال بعد ابن ابی الحدید دی زِندگی وچ ہی غلط ثابت تھی گئی ۔
## وفات
ابن ابی الحدید نے 70 سال 6 ماہ دی عمر وچ جمادی الثانی 656ھ مطابق ماہِ جون 1258ء وچ وفات پاتی۔ اُس وقت تک تاتاریاں دے بغداد تے حملے کوں قریباً 6 مہینے گزر چکے ہن۔
## حوالے
ابنِ ابی الدنیا

حافظ ابوبکر بن ابی الدنیا المعروف عبد اللہ بن محمد بن عبید بن سفیان القرشی الاموی بغدادی ہن۔ابن ابی الدنیا 208ھ/ 823ء وچ بغداد وچ پیدا تھئے۔انہاں دے مشائخ وچ احمد دورقی، علی بن جعد جوہری، زُہیر بن حرب، ابوعبید قاسم بن سلام، داود بن رشید خورازمی، محمد بن سعد کاتبِ واقدی، امام بخاری اور امام ابوداود وغیرہ ہن جنہاں توں فنِ حدیث دی تعلیم پاتی،انہاں توں امام ابن ماجہ کوں تلمذ حاصل ہے۔ چنانچہ انھاں نے اپݨی ’’تفسیر‘‘ وچ انہاں توں روایتاں کیتیاں ہن، لیکن ’’سنن‘‘ وچ کوئی حدیث انہاں دی روایت توں منقول نی۔
## لکھتاں
ایہ بڑے مشہور مصنف تھئے ہن۔ 164 تصنیفات ہن دنیوی عروج وی خوب پاتا۔
* كتاب الإخلاص والنيۃ
* كتاب المطر والرعد والبرق
* كتاب صفة الجنۃ
* كتاب صفة النار
* كتاب الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر
* كتاب التوكل على الله
* كتاب التوبہ
* كتاب الرقۃ والبكاء
* كتاب الصبر وثوابہ
* كتاب العقوبات
* كتاب النفقة على العيال
* الجوع
* كتاب ذم الغيبۃ والنميمۃ
* كتاب الفرج بعد الشدة
* كتاب إصلاح المال
* كتاب ذم البغي
* كتاب ذم الملاهي
* كتاب المحتضرين
* كتاب الأهوال
* كتاب الزهد
* كتاب اليقين
* فضائل رمضان
* قرى الضيف
* قصر الأمل
* كلام الليالي والأيام
* محاسبة النفس
* هواتف الجنان
* الإخوان
* الإشراف في منازل الأشراف
* التواضع والخمول
* الحلم
* الرضا عن الله بقضائه
* الشكر
* الاعتبار
* التهجد وقيام الليل
* الصمت
* العقل وفضله
* العمر والشيب
* العيال
* والنميمة
* القناعة والعفاف
* الليالي والأيام
* المتمنين
* المرض والكفارات
* المنامات
* الهم والحزن
* الهواتف
* الوجل والتوثق بالعمل
* الورع
* حسن الظن بالله
* ذم الدنيا
* ذم الكذب
* ذم المسكر
* قضاء الحوائج
* مجابو الدعوة
* مداراة الناس
* مكائد الشيطان
* مكارم الأخلاق
* من عاش بعد الموت
* الاحکام فی القبور
* الأولياء
## وفات
ابن ابی الدنیا نے 281ھ بمطابق 894ء کوں بغداد وچ وفات پاتی۔
## حوالے
ابنِ ابی حاتم

ابن ابی الحاتم الرازی قدیم محدث، مفسر تے جرح و تعدیل دے امام تسلیم کیتے ویندے ہن۔ ابو محمد کنیت ہے ناں عبد الرحمن بن محمد بن ادریس بن منذر بن داود بن مہران تمیمی الحنظلی رازی اے.  240ھ بمطابق 854ء کوں رے، ایران وچ پیدا تھئے۔ ابن ابو حاتم دے ناں نال مشہور ہن.  انہاں دے والد ابو حاتم الرازی امام حافظ تے محدث ہن. ایہ اہلسنت والجماعت نال تعلق رکھدے ہن تے عقیدہ جہیمیہ دے سخت مخالف ہن۔

## حیاتی وہاݨی
انہاں دے والد امام فی الحدیث ،امام جرح والتعدیل ہن،  طلب حدیث وچ انہاں دے بال بہت سفر کیتے،  انہاں دے پتر عبد الرحمن آہدے ہن کہ میݙے والد فرمیندے ہن میں طلب حدیث وچ اس وقت نکلا جیہرلے میݙی عمر ست سال ہئی تے اکثر سفر میکوں پیدل کرݨا پئے، ہزاراں فرسخ چل کے علم حدیث حاصل کیتا.  انہاں سفراں وچ كوفہ توں بغداد کتنے سفر میں کیتے میکوں انہاں دا شمار وی یاد نی. ہیں طرح مکہ توں مدینہ کئی سفر کیتے تے بحرین جیہڑا صلا دے قریب ہئی.  پیدل مصر ویندا ہئی. مصر توں رملہ،  رملہ توں بیت المقدس، رملہ توں عسقلان رملہ توں طبریہ تے دمشق، دمشق توں حمص تے حمص توں أنطاكية، تے أنطاكية توں طرسوس، ول واپس طرسوس دا سفر کیتا 
## استاد تے شاگرد
بہت سارے مشائخ وچوں چند ہک ایہ ہن: 

*ابو حاتم محمد بن ادريس بن المنذر الحنظلی الرازی۔ (والد تھے)
*احمد بن اصرم۔
*يونس بن حبيب الاصفہانی۔
*احمد بن منصور الرمادی۔

تے مندرجہ ذیل حضرات شاگرداں وچوں ہن: 
* حُسينك التميمی۔
* يوسف الميانجی۔
* علی بن مدرك.
* علی بن محمد القصار۔
## تصانیف
* الجرح والتعديل - 8 جلداں وچ ہے ۔
* تفسير ابن ابی الحاتم کئی جلداں تے مشتمل ہے ݙو انہاں وچوں طبع تھئے۔ 
* الرد على الجهميہ 
* علل الحديث دو جلد 
* المسندكبير
* الكنى 
* الفوائد الكبرى 
* المراسيل 
* تقدمہ المعرفہ بكتاب الجرح والتعديل 
* زهد الثمانيہ من التابعين 
* آداب الشافعي ومناقبہ
## وفات
ابن ابو حاتم دی وفات 327ھ بمطابق 938ء وچ تھئی۔
## حوالے
ابنِ اسحاق

محمدؒ بن اسحاق بن یسار بن خیار المدنی (704ء تا 767ء) اٹھویں صدی دے قدیم ترین سیرت نگار ہن جنہاں دی مشہور کتاب سیرت رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم،  سیرت ابن اسحاق دے ناں نال مشہور ہے۔ ایہ کتاب ہݨ ناپید تھی چکی ہے مگر اس کتاب دا نثری حصہ سیرت ابن ہشام وچ گھدا گیا ہے۔ انہاں دی تاریخ،  اسلامی تاریخ دی قدیم ترین کتاب ہے۔ اوہ یسار دے پوترے ہن جینکوں 12ھ وچ عراق دے مقام عین التمر دے گرجا وچوں گرفتار کر کے مدینے گھنایا گیا ہئی، جتھاں اوہ عبد اللہ بن قیس دے قبیلے دا سردار بݨ گیا.
 ابو عبید اللہ محمد بن اسحٰق بن یسارمطلبی جیہڑے ابن اسحٰق دے ناں نال مشہور ہن،  مدینہ دے رہݨ والے ہن تے سیرت ابن اسحاق دے مصنف ہن۔

ابن اسحاق مدینہ منورہ وچ 85ھ، (704ء) وچ پیدا تھئے.  مدینہ وچ قیام کیتا۔ ول کہیں وجہ توں مصر تے اتھوں کوفہ چلے گئے۔ آخر وچ بغداد وچ مقیم تھی گئے ۔

## حیاتی وہاݨی
محمد بن اسحاق نے مدینہ وچ پرورش پاتی۔ ابتدائی تعلیم اتھئیں تھئی۔ انہاں نے محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے متعلق قصص و روایات جمع کرݨ دی طرف خاص توجہ کیتی.  انہاں دے اساتذہ وچ امام ابن شہاب زہری،عاصم بن عمر بن قتادہ، عبد اللہ بن ابوبکربن محمد مدنی، غزوات دی تفصیل وچ سب توں نمایاں ہن۔ ہک مستند تے ثقہ راوی ہن۔
## وفات
بغداد وچ سنہ 150ھ، 768ء وچ وفات پاتی۔ اگرچہ انہاں دا تعلق تابعین دے دور نال ہئی تے بعض انہاں کوں تابعین وچ وی شمار کریندے ہن۔ امام ابو حنیفہ دے مزار دے نال قبرستان ’’خیزران‘‘ وچ مدفون ہن۔
## حوالے
ابن کلیم

ابن کلیم (وِلادت:3 جنوری 1946ء وفات:  12 مارچ 2017ء ملتان) سرائیکی دانشور، محقق تے مہاندرے ہن۔ تے جگ مشہور خطاط تے خط رعنا دے موجد ہن۔ آپ معروف اُردو و سرائیکی ادیب، شاعر، خطاط، کالم نگار ہن.  

## خدمات
آپ ملتان دے معروف خطاط "احسنُ التحریر" مخدوم محمد حسن خان کلیم رقم (خطاطِ ایشیا) دے گھر پیدا تھئے۔ حفظِ قرآن دے بعد ایم اے عربی دی تعلیم مکمل کیتی تے نال ہی خطاطی دی تمام مروّجہ اصناف تے عبور حاصل کیتا۔ خطاطِ  ہفت قلم ہوݨ دے نال نال آپ کوں ہک نویں طرزِ تحریر ’’خطِ رعنا‘‘ دی ایجاد دا اعزاز حاصل ہے جینکوں دُنیا بھر دے صاحبانِ علم و فن تے معروف اِداریاں دی جانب توں  خطِ نستعلیق دی ایجاد دے 700 سال بعد ہک با ضابطہ خط تسلیم کیتا. 

1960ء وچ دبستان فروغِ خطاطی رجسٹرڈ دے ناں توں پاکستان وچ خطاطی دی ترویج دا پہلا اِدارہ قائم کیتا جس دے تحت دُنیا بھر وچ خطاطی دے فن دی نمائشاں، مقابلے تے معروف جامعات وچ ورکشاپس کیتیاں۔ آپ نے فنِ خطاطی دے موضوع تے متعدد مقالات تے 30 معرکہ آرا کتب تخلیق کیتیاں۔ آپ نے اپݨے فن دی 60 توں زائد قومی و بین الاقوامی نمائشیں کیتیاں تے 80 توں زائد قومی و بین الاقوامی اجتماعی نمائشاں وچ حصہ گھدا۔ آپ کوں فن تے خدمات دے اعتراف وچ قومی و بین الاقوامی اِداریاں دی طرفوں 35 توں زائد ایوارڈز و اعزازات نال نوازا ونج چکا ہے۔ خصوصاً ترکی دے معروف اِدارہ آرسیکا نے آپ کوں 1982 ء  وچ ’’نادر القلم‘‘ دے اعزاز نال نوازا۔

## کتاباں
ابن کلیم دیاں کجھ کتاباں ایہ ہن۔

* الولی
* ہٻڑاس
* دلی یاترا
* پھلپوٹ
* نقوش رعنا

## اعزار
*’’بارانِ غدیر ایوارڈ‘‘ حوزہ ہنری ایران 2012ء

*لیگ آف عرب اسٹیٹس نیو دہلی و عرب کلچرل سنٹر نیو دہلی 1980ء
*ہجویری ایوارڈ (پاکستان کیلی گراف آرٹسٹس گلڈ دی جانب توں)2004ء

قومی مقابلۂ خطاطی 1984ء وچ، پاکستان نیشنل کونسل آف دی آرٹس اسلام آباد دی جانب توں، خطِ رعنا دی ایجاد تے بین الاقوامی آرٹ بینال وچ اوّل انعام 1987ء وچ منعقدہ الحمرا آرٹ گیلری لاہور وچ ݙتا گیا۔

## اولاد

* مبشر کلیم

## حوالے
ابنِ بطلان

انیس المختار بن الحسن بن عبد ون بن سعدون بن بطلان، اہلِ بغداد دے مشہور طبیب گزرے ہن، ابی الفرج بن الطیب دے شاگرد ہن تے مشہور طبیب ابا الحسن ثابت بن ابراہیم بن زہرون الحرانی دے نال ریہے تے انہاں دے علم توں وی استفادہ کیتا، اوہ مصر دے مشہور طبیب علی بن رضوان دے ہم عصر ہن، ہک ݙوجھے نال ملݨ توں پہلے انہاں دے درمیان کافی بحث ومباحثے تھئے. 

thumb|Ibn Butlan ابن بطلان
## علمی خدمات
ابن بطلان نے بغداد توں رختِ سفر ٻدھا تے موصل تے دیار بکر توں تھینداے ہوئے حلب وچ کجھ عرصہ ریہے جتھوں دے والی معز الدولہ ثمال بن صالح نے انہاں دا خوب اکرام کیتا تے ول حلب چھوڑ کے اپݨے حریف ابن رضوان کوں ملݨ دی غرض نال مصر دی طرف ٹر پئے تے یکم جمادی الآخر 441 ہجری کوں فسطاط وچ داخل تھئے جتھاں اوہ ترے سال تک ریہے، اس دوران اپݨے حریف ابن رضوان نال انہاں دے خوب بحث ومباحثے تھئے تے اختلافی مقالے لکھے گئے جنہاں دے نتیجے وچ ابن بطلان نے غصہ وچ آکے مصر چھوڑ ݙتا تے ابن رضوان دی مخالفت تے ہک مشہور مقالہ لکھا. 

مصر چھوڑ کے اوہ 446 ہجری کوں قسطنطنیہ دی طرف نکل پئے جتھاں اس زمانے وچ طاعون دی وبا پھیلی ہوئی ہئی، قسطنطنیہ وچ ہک سال گزارݨ دے بعد اوہ انطاکیہ چلے گئے تے اتھائیں دے تھی کے رہ گئے، اس دوران اوہ کثرتِ سفر توں تنگ آچکے ہن چنانچہ دنیا چھوڑ کے عبادت وچ مصروف تھی گئے تے ہیں حال وچ 455 ہجری کوں انتقال کر گئے .
## حوالے
ابنِ بطوطہ

سیاح تے مورخ، ابوعبداللہ محمد ابن بطوطہ مکمل ناں ہے۔ مراکش دے شہر طنجہ وچ پیدا تھیا۔ ادب، تاریخ تے جغرافیہ دی تعلیم حاصل کرݨ دے بعد اکویہہ سال دی عمر وچ پہلا حج کیتا۔ اس دے بعد شوق سیاحت نے افریقہ دے علاوہ روس توں ترکی پہنچایا۔ جزائر شرق الہند تے چین دی سیاحت کیتی۔ عرب، ایران، شام، فلسطین، افغانستان تے ہندوستان دی سیاحت کیتی۔ چار واری حج بیت اللہ توں مشرف تھیا۔

## سیر تے سیاحت
ابن بطوطہ، محمد بن تغلق دے عہد وچ ہندوستان آیا ہئی۔ سلطان نے اُس دی بڑی آؤ بھگت کیتی تے قاضی دے عہدے تے سرفراز کیتا۔ اتھؤں ہک سفارتی مشن تے چین ونجݨ دا حکم ملا۔ 28 سال دی مدت وچ اس 75 ہزار میل دا سفر کیتا۔ آخر وچ فارس دے بادشاہ ابوحنان دی دربار وچ آیا۔ تے اس دے آکھݨ تے اپݨے سفر نامے کوں کتابی شکل ݙتی۔ اس کتاب دا ناں عجائب الاسفارنی غرائب الدیار ہے۔ ایہ کتاب مختلف ممالک دے تاریخی و جغرافیائی حالات دا مجموعہ ہے. 
thumb|ابو عبداللہ ابنِ بطوطہ
## ابنِ بطوطہ دی ہک تحریر دا [[سرائیکی]] ترجمہ
"جیہرلے اساں شہرِ صَنُوب وچ داخل تھئے تاں اتھوں دے لوگاں نے ݙٹھا کہ اساں ہتھ ٻدھ کے نماز نی پڑھدے۔ اتھوں دے لوگ حنفی المذہب ہن تے مذہبِ امام مالک تے اُس دی نماز توں واقف نی تے نی ڄاݨدے کہ مالکی مذہب وچ وی بہتر ایہو ہے کہ نماز دے دوران ہتھاں کوں ݙوہاں جانب تلے لٹکا ݙتا ونجے۔ اُنہاں وچوں بعض افراد ݙیکھ چکے ہن کہ حجاز و عراق دے روافض ہتھ ٻدھ کے نماز نی پڑھدے، لہٰذا اُنہاں نے ساݙے تے رافضی ہووݨ دی تہمت لائی۔ اُنہاں نے ساݙے کولوں ایں بارے وچ پوچھا۔ سو اساں ݙسا کہ اساں مذہبِ مالکی دے پیرو ہیں لیکن اوہ قائل نہ تھئے تے بدگمانی اُنہاں دے دل وچ پیہہ ڳئی، تݙاں تک کہ نائبِ سلطان نے ساݙے کیتے ہک خرگوش بھیڄا تے ہک خادم کوں مأمور کر ݙتا کہ اوہ ساݙے تے توجہ رکھے تے ݙیکھے کہ اساں اُس دے نال کیا کریندے ہیں۔ سو اساں اُونکوں کوہہ کے پکایا تے کھا گھدا۔ خادم، نائبِ سلطان دی جانب ول ڳیا تے اونکوں اِس وہاݨی دی خبر ݙتی۔ سو اوں ݙینہہ اساں اِس تہمت توں چھٹل تھئے تے بعد وچ اُنہاں نے ساݙے کیتے ہک ضیافت بھیڄی، کیونکہ روافض خرگوش نی کھاندے۔"

## حوالے
ابنِ النفیس

“الحسن علا الدین علی بن ابی الحزم”، ابن النفیس یا کݙہیں کݙہیں قرش جیہڑا ماورائے نہر دا ہک شہر ہے، دی نسبت نال قرشی دے ناں نال جاݨے ویندے ہن، طبیب تے فلسفی ہن، ابن النفیس 607 ہجری بمطابق 1210ء وچ دمشق وچ دریائے جیحوں دے کول پیدا تھئے تے قاہرہ وچ 687 ہجری کوں وفات پاتی۔ اوہ ایسے زمانے وچ پیدا تھیا جݙݨ علم و فنون مسلمان حکماء تے سائنسداناں دی قلمرو ہن، اس قلمرو دیاں سرحداں حالی سمٹݨ شروع نہ تھیاں ہن تے انحطاط تے انتشار دا زمانہ حالی کجھ دور ہئی۔
thumb|Ibn al-Nafis ابن نفیس

## خدمات
دمشق وچ طب تے حیاتیات دے مشہور علما توں طب دی تعلیم حاصل کیتی.  خاص طور تے مہذب الدین دخوار توں، ول مصر چلے گئے تے مستشفی الناصری (الناصری ہسپتال) وچ خدمات انجام ݙتے تے ول المستشفی المنصوری وچ جینکوں سلطان قلاوون نے تعمیر کرایا ہئی، اس ہسپتال دے سربراہ تے سلطان بیبرس دے طبیبِ خاص مقرر تھئے، اوہ سلطان دے گھر وچ امرا تے اکابرین طب دی مجلس وچ شرکت کریندے ہوندے ہن۔

طب وچ اوہ اپݨے زمانے دے مشہور اطباء وچ سمجھے ویندے ہن، اس حوالے نال انہاں دی بہت ساری تصانیف ہن، انہاں دی طبی تصانیف وچ جرات تے آزادیء اظہارِ دا بھرپور مظاہرہ ملدا ہے جیہڑا انہاں دے زمانے دے علما وچ بالکل مفقود ہے، اوہ اپݨے زمانے دے علما دے برعکس ابن سینا تے جالینوس دے بر خلاف ویندے ہوئے انہاں تے کھلی تنقید کریندے نظر آندے ہن. 
## لکھتاں
انہاں دی اہم تصانیف ایہ ہن :

اکھیاں دے طب وچ “المذہب فی الکحالہ۔ المختار فی الاغذیہ۔ شرح فصول ابقراط۔ شرح تقدمہ المعرفہ۔ شرح مسائل حنین بن اسحق۔ شرح الہدایہ۔ ابن سینا کی کتاب القانون کا اختصار “الموجز فی الطب”۔ شرح قانون ابن سینا۔ بغیہ الفطن من علم البدن۔ “شرح تشریح القانون” اس کتاب توں پتہ چلدا ہے کہ ابن النفیس فیزیالوجی دی ہک اہم دریافت تے اپݨے ہم عصر تے اج دے تمام اطباء تے سبقت گھن گئے، انہاں نے اج دی جدید سائنس توں کئی سو سال پہلے Lung Circulation تفصیل نال بیان کیتی ہئی۔

1252ء وچ ابنِ النفیس دی ہک غیر مطبوعہ کتاب’’ کتاب الشامل فی الصناع الطبّیہ‘‘ منظر عام تے آئی۔ اس کتاب نے بہت سارے حقائق توں پردہ ہٹا ݙتا۔تحقیق دے مطابق دل دے عضلات اتنے موٹے تے سخت تے مسام اتنے تنگ ہوندے ہن کہ خون انہاں وچوں وی نی گزر سڳدا۔ ابن النفیس نے اندازہ لایا کہ ایہ خون دل دے سڄے خانے توں پھیپھڑیاں دی نالی دے ذریعے پھیپھڑیاں وچ ونج کے پھیل ویندے تے اس وچ ہوا شامل تھی ویندی ہے، تاں ایہ خون پھیپھڑیاں توں شریان دے رستے واپس دل دے کھٻے خانے وچ چلا ویندے۔ ابن النفیس نے ایہ انکشاف 1242ء وچ کیتا۔
## حوالے
ابنِ تغری بردی

ابن تغری بردی (پیدائش: 2 فروری 1411ء– وفات: 5 جون 1470ء) مؤرخ مصر و مؤرخ اسلام دی حیثیت نال دنیائے اسلام وچ شہرت رکھدے ہن۔ ابن تغری بردی دا عرصہ حیات نانویں صدی ہجری یعنی پندرہویں صدی عیسوی دا ہے جس وچ دنیائے اسلام وچ کئی سیاسی انقلابات آئے جبکہ مصر وچ خلافت عباسیہ قائم تاں ہئی مگر اُنہاں دی حیثیت صرف کٹھ پتلی خفاء دی ہئی تے اصل حکمرانی سلطنت مملوک (مصر) دے مملوک سلاطین دے ہتھاں وچ ہئی۔ ابن تغری بردی دی وفات دے چند ہی عشریاں دے بعد عباسی خلفاء دی خلافت سلطنت عثمانیہ دے حکمراناں دے سپرد تھی گئی۔ ابن تغری بردی دی وجہ شہرت اُنہاں دی ݙو وݙیاں اہم لکھتاں المنہل الصافی تے النجوم الزاھرہ ہن۔
## تعارف
ابن تغری بِردی دا مکمل ناں ابو المحاسن جمال الدین بن یوسف بن الامیر سیف الدین تغری بِردِی الاتابکی ہے۔
## حیاتی وہاݨی
ابن تغری بِردی دے والد یوسف ہک مملوک ہن جنہاں کوں ایشیائے کوچک یعنی بلاد الروم توں گھنایا گیا ہئی۔ سلطان مصر الظاہر برقوق نے اِنہاں کوں خریدا تے ترقی ݙتی۔ یوسف سلطان الناصر فرج دے ماتحت 810ھ مطابق 1407ء وچ مصری فوجاں دے سپہ سالارِ اعظم یعنی امیر کبیر یا اَتَابک مقرر تھئے۔ 813ھ وچ دمشق وچ  اوہ نائب السلطنت مقرر تھئے تے ہیں سال ابن تغری بِردی دی ولادت تھئی۔ 815ھ مطابق 1412ء دے اوائل وچ ابن تغری بِردی دے والد دمشق وچ فوت تھئے جݙݨ ابن تغری بِردی محض 3 سال دے ہن۔ ابن تغری کوں اُنہاں دی بھیݨ نے پالا، جیہڑی پہلے قاضی کبیر محمد بن العدیم الحنفی دی زوجہ ہن تے بعد وچ قاضی کبیر عبد الرحمن البلقینی الشافعی (متوفی 824ھ /1421ء ) دے نکاح وچ آئی۔
## حوالے
ابنِ جبیر

ابن جبیر (پیدائش: یکم ستمبر 1145ء– وفات: 29 نومبر 1217ء) اندلس نال تعلق رکھݨ والے قرون وسطی دے جغرافیہ نگار تے سیاح ہن۔ ابن جبیر دا ناں محمد بن احمد تے کنیت ابوالحسین ہے۔ نسب ایویں ہے: محمد بن احمد بن سعید بن جبیر بن محمد بن عبد السلام بن جبیر الکتانی الاندلسی الشاطبی البلنسی. ابن جبیر دی ولادت شب ہفتہ 10 ربیع الاول 540ھ/یکم ستمبر 1145ء کوں بلنسیہ، اندلس وچ تھئی۔ انہاں دا گھراݨہ عرب ہئی تے بنو کنانہ قبیلہ ہئی. انہاں دے والد سرکاری خدمت گار ہن. ابن جبیر نے تعلیم شاطبہ دے قصبے توں حاصل کیتی جتھاں انہاں دے والد ملازمت کریندے ہن. اوہ بعد وچ غرناطہ دے گورنر الموحدون دے مشیر وی ریہے.

## ابنِ جبیر دی سیاحت
محمدابن جبیر دُنیا دے اُنہاں چند سیاحاں دی صفِ اوّل وچ نظر آندے ہن جنہاں نے اپݨی سیاحت وچ ہک دُنیا کوں شامل کر گھدا ۔ ایہ سفرنامہ کم و بیش اٹھ سو سال پہلے دا ہے۔ ابن جبیر دا تعلق غرناطہ (اندلس) نال ہئی۔ ایہ دراصل انہاں دا سفرنامہ حج ہے جیہڑا انہاں نے ذی الحج 578ھ وچ شروع کیتا تے صقلیہ، شام، مصر، فلسطین، عراق، لبنان تے حجاز مقدس دے مکمل احوال و آثار تے مشاہدات کوں سمیٹدے ہوئے محرم 581ھ غرناطہ واپس پہنچݨ تے مکمل کیتا۔ اس سفرنامے دی اہمیت ایہ وی ہے کہ ایہ ݙوجھی صلیبی جنگاں دے زمانے دی مستند تاریخی دستاویز ہے۔

ابن جبیر جتھاں جتھاں وی ڳئے،  انہاں نے اتھوں دے سیاسی، سماجی تے اقتصادی حالات دے نال نال لوگاں دے مذہبی عقائد و نظریات تے رُسوم و رواج تک تفصیل نال بیان کر ݙتے ہن۔ مزید برآں جس انداز و اسلوب وچ ایہ سفرنامہ لکھا گیا ہے، اس توں پہلے اس دی کوئی نظیر نی ملدی۔ اتھاں تک کہ ابن بطوطہ جیہے سیّاحِ عالم نے اپݨے شہرہ آفاق سفرنامے وچ متعدد جگہاں تے ’’سفرنامہ ابن جبیر‘‘ کوں بطور حوالہ پیش کیتا ہے۔ ایہ سفرنامہ چونکہ فصیح عربی زبان وچ ہئی۔ اس دے متعدد قلمی نسخے دُنیا دے مختلف کتب خانیاں وچ موجود ہن تے تقریباً تمام ترقی یافتہ زباناں وچ اس دے تراجم تھی چکے ہن.

انہاں نے غرناطہ دے حاکم دے آکھݨ تے حج دی خدمت کیتے بحری رستے توں سفر اختیار کیتا تے جبل طارق توں تھیندے ہوئے اسکندریہ پہنچے. انہاں نے اس بحری سفر دے دوران جنوبی افریقہ وچ اس مسلمان گھراݨے کوں وی ݙٹھا جس دی عورتاں تے ٻالاں کوں بطور غلام فروخت کر ݙتا گیا. انہاں نے سسلی دے ساحل تے اپݨے بحری جہاز دے شدید سمندری طوفان وچ گِھر ونجݨ دا وی تزکرہ کیتا. اوہ مصر دے سلطان صلاح الدین بن یوسف دا تذکرہ وی کریندے ہن. قاہرہ وچ مدرسیاں دی کثرت توں اوہ کافی متاثر نظر آندے ہن. ابن جبیر نے مکہ،  مدینہ، دمشق تے باقی شام دی وی سیاحت کیتی.

## وفات
ابن جبیر نے دوبارہ 1217ء وچ مشرق دی طرف سفر اختیار کیتا مگر ہݨ دے فرشتۂ اَزل نے انہاں کوں موقع نہ ݙتا تے اوہ اسکندریہ وچ فوت تھی ڳئے.
## حوالے
ابنِ جریر الطبری

أبو جعفر محمد بن جرير بن يزيد الطبری (ابن جریر طبری) عہد عباسی دے مشہور مفسر مورخ ہن۔ طبری دا تعلق طبرستان موجودہ ایران دے علاقہ ماژندران نال ہے۔ 
طبری دی تصانیف وچ سب توں زیادہ اہم تے مقبول انہاں دی تفسیر جامع البيان عن تأويل القرآن تے تاریخ الرسل و الملوک ہن۔ اول الذکر تفسیر طبری تے آخر الذکر تاریخ طبری دے ناں نال مشہور ہن۔ طبری فقہ شافعی دے پیروکار ہن، لیکن بعد وچ انہاں دے آراء تے فتاویٰ دی بنیاد تے ہک مسلک وجود وچ آیا جیہڑا انہاں ہی دی نسبت نال جریری دے نام توں مشہور تھیا۔
thumb|الطبري

## ڄمݨاں
محمد بن جریر بن یزید الطبری الآملی ابو جعفر دی پیدائش طبرستان دے علاقہ آمل وچ خلیفہ عباسی المعتصم باللہ دے عہد خلافت وچ 224ھ/ 838ء وچ تھئی۔ آمل دریائے ھراز دے ساحل تے واقع ہے، بحیرہ خزر توں 20 کلومیٹر جنوب وچ، کوہِ البرز توں 10کلومیٹر شمال وچ تے 180 کلومیٹر مشرق وچ تہران توں دور ہے۔
## حالات
آپ دے والد نے ہک رات خواب وچ ݙٹھا کہ ابن جریر نبی کریم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے ݙوہاں مبارک ہتھاں دے درمیان کھڑے ہن تے نبی کریم صلی اللہ و علیہ وسلم دے ہتھ مبارک وچ کنکریاں ہن جنھاں کوں ابن جریر ہک ہک چا کے سٹیندے ویندن۔ جیہرلے خواب دی تعبیر اس وقت دے علماء کرام توں معلوم کیتی گئی تاں انہاں نے آکھا کہ ابن جریر وݙے تھی کے دین دی خدمت سر انجام ݙیسن۔ تے ایہ خواب گویا آپ دے تحصیل علم دا ہک سبب بݨ گیا۔ 

آپ نے قرآن مجید ست سال دی عمر وچ حفظ کر گھدا۔ اٹھ سال دے تھئے تاں امامت جیہا اہم فریضہ انجام ݙیوݨ لگے۔ نو سال دی عمر وچ حدیث لکھݨا شروع کیتا تے جیہرلے سولہ سال دی عمر کوں پہنچے تاں امام احمد بن حنبل دی زیارت دا شوق پیدا تھیا۔ چنانچہ آپ نے بغداد دا سفر کیتا۔ اس دوران آپ دے اخراجات آپ دے والد ادا کریندے ہن۔ والد محترم نے انتقال دے وقت آپ کیتے ہک زمین دا ٹکرا چھوڑا ہئی جس نال آپ گزر بسر کریندے ہوندے ہن۔
## شیوخ
* محمد بن حميد الرازي التميمي (241ھ) رے۔
* ابو همام الوليد بن شجاع (243ھ) کوفہ۔
* عمران بن موسی الليثی البصری ( 240ھ) بصرہ۔
* احمد بن منيع البغوی ابو جعفر (244ھ)۔
* محمد بن العلاء الهمدانی ابو کريب (247ھ) کوفہ۔
* محمد بن عبد الملک بن الشوارب البصری الاموی (244ھ)۔
* محمد بن بشار العبدی البصری ( 252ھ)۔
* الامام الحافظ يعقوب بن ابراہيم الدورقی (252ھ)۔
* بشر بن عبد الاعلی الصنعانی البصری (245ھ)۔ 
* ربيع بن سليمان الازدی (250ھ)۔
* حسن بن محمد الزعفرانی البغدادی الشافعی (260ھ)۔
* اسماعيل بن يحيی المزنی (264ھ)۔ 
* محمد بن عبد اللہ بن عبد الحکم المالکی المورخ (264ھ)۔
* ہناد بن السری التمیمی (243ھ)۔
* سلیمان بن عبد الرحمٰن خلاد الطلحی (252ھ)۔
* یونس بن عبد الاعلیٰ الصدفی (264ھ)۔
* علی بن سراج المصری ابوالحسن (252ھ)۔
* احمد بن یحییٰ ثعلب الکوفی (308ھ)۔
* شیخ عباس بن ولید البیرونی (270ھ)۔
## وفات
آپ نے عباسی خلیفہ المُقتدر باللہ دے عہد خلافت وچ اتوار 26 شوال 310ھ / 16 فروری 923 ء کوں 86 سال دی عمر وچ بغداد وچ وفات پاتی۔ جنازے دے متعلق آکھا ویندا ہے کہ اتنی کثیر تعداد وچ لوگاں نے شرکت کیتی جنہاں دی تعداد اللہ تعالٰیٰ دے سوا کوئی نی ڄاݨدا۔ کئی مہینیاں تک نماز جنازہ ادا کیتی ویندی رہی ۔
## حوالے
ابنِ جزلہ

ابن جزلہ (وفات: ماہِ شعبان 493ھ/جون 1100ء) یارہویں صدی تے پنجویں صدی ہجری وچ بقیدِ حیات مسلم طبیب ہئی۔
thumb|Table in which various maladies and their treatments Wellcome L0033624 ابنِ جزلہ دا بݨایا ہویا ہک طبی جدول
## پیدائش
ابن جزلہ دا مکمل ناں ابو علی یحییٰ بن عیسیٰ ابن جزلہ البغدادی ہے۔ یورپ وچ اوہ بن گسلہ Ben Gesla دے ناں نال مشہور و معروف ہن۔ ابن جزلہ دے سال ولادت دا کوئی تعین نی کیتا گیا تے نہ ہی اِس دا ذِکر خود اُنہاں نے کیتا۔ بعد دے مورخین نے وی سال ولادت دا تذکرہ نہیں کیتا۔ لیکن اِتنا ضرور معلوم ہے کہ اوہ خلیفہ عباسی المقتدی باللہ دے عہدِ خلافت توں کجھ عرصہ قبل بغداد وچ پیدا تھئے۔
## قبولِ اسلام
ابن جزلہ اولاً نسطوری مسیحی ہن، لیکن اپݨے ہک معتزلی معلم دے اثر نال اوہ بروز منگل 11 جمادی الثانی 466ھ/ 11 فروری 1074ء کوں مسلمان تھی گئے۔ قبولیتِ اسلام نال اُنہاں دا مرتبہ و مقام اہل بغداد دے ہاں مزید ٻیا ودھ گیا۔
## طبی خدمات
ابن جزلہ دی رہائش بغداد دے محلہ کرخ وچ ہئی، جتھاں اوہ واقف و غیر واقف لوگاں کوں وی بلا معاوضہ ادویات فراہم کر ݙیندے ہوندے ہن۔ بغداد چونکہ دار الخلافہ ہئی تے اتھاں مقیم ہر قسم دے مشاہیر کوں دربارِ خلافت دی حمایت یا تائید حاصل تھی ویندی ہئی، باوجود اِس دے کہ اوہ عوام وچ اِس توں قبل شہرت رکھدا ہوندا یا نہ رکھدا ہوندا۔ علاوہ ازیں ابن جزلہ دا زمانہ شہرت خلیفہ عباسی المقتدی باللہ دا عہد ہے جیہڑا سباسی خلفاء دا دورِ زوال وی ہئی مگر اِس نال ابن جزلہ دی شہرت وچ کوئی کمی واقع نہ تھئی۔
## کتاباں
مہناج البیان فیما یستعملہ الانسان تے تقویم الاَبدان فی تدبیر الانسان انہاں دے مشہور کتاباں ہن تے ایندے علاوہ مسیحیت دے رَد وچ ہک رسالہ وی لکھا۔ نیز ہک ٻئی کتاب مختار مختصر تاریخ بغداد وی لکھی جیہڑی بغداد دی مختصر تاریخ ہے۔
## حوالے
ابنِ حنیف

مرزا ابن حنیف (پیدائش: 30 دسمبر، 1930ء - وفات: 29 جولائی، 2004ء) پاکستان نال تعلق رکھݨ والے اردو دے ممتاز ادیب، ماہرِ آثار قدیمہ، محقق تے مورخ ہن جیہڑے اپݨی کتب، مصر کا قدیم ادب، سات دریاؤں کی سرزمین، دنیا کا قدیم ترین ادب تے جنوبی پنجاب کے آثار ِ قدیمہ،  دی وجہ نال شہرت رکھدے ہن۔
## پیدائش
ابن حنیف 30 دسمبر، 1930ء کوں گاؤں کلیانہ، ضلع حصار، برطانوی ہندوستان وچ پیدا تھئے۔ انہاں دا ناں مرزا ظریف بیگ ہئء۔۔
## ادبی خدمات
انہاں نے آثار قدیمہ دے موضوع تے ٻہوں نادر و نایاب کتاباں تحریر کیتیاں جنہاں وچ *ہزاروں سال پہلے *،* گل گامش کی داستان*، *سات دریاؤں کی سرزمین*، *دنیا کا قدیم ترین ادب* تے*جنوبی پنجاب کے آثار ِ قدیمہ*، *مصر کا قدیم ادب*،*بھولی بسری کہانیاں *، *مصر کی قدیم مصوری* تے*تخلیق کائنات* کے نام سرِ فہرست ہن۔
## تصانیف
* ہزاروں سال پہلے
* جنوبی پنجاب کے آثار ِ قدیمہ
* مصر کی قدیم مصوری
* سات دریاؤں کی سرزمین
* دنیا کا قدیم ترین ادب
* تخلیق کائنات
* گل گامش کی داستان
## اعزازات
حکومت پاکستان نے 2005ء وچ ابن حنیف کوں انہاں دی خدمات کے صلے وچ ستارہ امتیاز عطا کیتا۔
## وفات
ابن حنیف نے 29 جولائی، 2004ء کوں ملتان، پاکستان وچ وفات پاتی۔
## حوالے
ابنِ خلکان

ابن خلکان (پیدائش: 22 ستمبر 1211ء– وفات: 30 اکتوبر 1282ء) تیرہویں صدی عیسوی وچ فقہ شافعی دے عالم ہن۔ ابن خلکان دی وجہ شہرت اُنہاں دی تصنیف وفيات الاعيان وانباء ابناء الزمان ہے جیہڑی اج وی مورخین دے نزدیک مقبول و متداول ہے۔

ابن خلکان دی ولادت جمعرات 11 ربیع الثانی 608ھ بمطابق 22 ستمبر 1211ء کوں عراق دے شہر اربل وچ تھئی۔ مورخ، پورا ناں شمس الدین ابن خلکان بن یحٰیی بن خالد برمکی،  اربل وچ پیدا تھیا۔
## تصنیف
وفیات الاعیان و ابناء الزمان ( ترجمہ“ تاریخ ابن خلکان ”دے ناں توں نفیس اکیڈیمی اردو بازار کراچی نے شائع کیتا ہے وفیات الاعیان و ابناء الزمان قاہرہ وچ 54ھ بمطابق 1256ء وچ لکھݨا شروع کیتی ہئی۔ لیکن دمشق دی ملازمت دے دوران وچ اینکوں کجھ عرصہ کیتے رک ونجݨا پیا تے بالآخر 12 جمادی الآخر 672ھ بمطابق 4 جنوری 1274ء کوں اس اینکوں مکمل کیتا۔ اس دے ہتھ دا لکھا ہویا نسخہ برٹش میوزیم وچ موجود ہے۔
## وفات
ابن خلکان نے جمعہ 27 رجب 681ھ بمطابق 30 اکتوبر 1282ء کوں دمشق وچ وفات پاتی. دمشق دے مشہور قبرستان الصالحیہ وچ دفن تھئے۔
## حوالے
ابنِ رجب

ابن رجب حنبلی (پیدائش: 4 نومبر 1335ء— وفات: 18 مئی 1393ء) فقہ حنبلی دے عالم، مفسر قرآن تے محدث ہن۔

## ناں تے نسب
خیر الدین الزرکلی نے موسوعۃ الاعلام وچ ابن رجب دا مکمل ناں ایویں لکھا ہے :

الامام الحافظ العلامہ زین الدین ابو الفرج عبد الرحمن بن احمد بن عبد الرحمن بن الحسن بن محمد بن ابی البرکات مسعود السلامی البغدادی الدمشقی الحنبلی المعروف ابن رجب ۔

ابن العماد نے شذرات الذہب وچ مکمل ناں ایویں لکھا ہے :

الامام الحافظ زین الدین ابو الفرج عبد الرحمن بن الشیخ الامام المُقری المحدث شہاب الدین احمد بن الشیخ الامام المحدث ابی احمد رجب عبد الرحمن البغدادی الدمشقی الحنبلی الشہیر بہ اِبن رجب۔

ابن العماد اِنہاں دے متعلق مزید لکھدے ہن :

الشیخ الامام العالم العلامۃ، الزاھد القُدوۃ، البرکۃ، الحافظ، العمدۃ، الثقۃ، الحُجۃ، الحنبلی المذہب۔
## وفات
ابن رجب دی وفات بروز اتوار 6 رجب المرجب 795ھ مطابق 18 مئی 1393ء کوں دمشق وچ تھئی۔ مدتِ حیات 59 سال 3 مہینے 21 یوم ہئی۔

تدفین قبرستان بابِ صغیر دمشق وچ امام ابی الفرج عبد الواحد بن محمد الشیرازی الدمشقی دے پہلو وچ کیتی گئی جیہڑے ذوالحجہ 486ھ مطابق دسمبر 1093ء وچ فوت تھئے ہن تے دمشق وچ مذہب حنبلیہ دی اشاعت وی اِنہاں دے ہتھوں تھئی ہئی۔
## حوالے
ابنِ زیاد

گورنر کوفہ، پورا ناں عبید اللہ بن زیاد،  مسلم بن عقیل نے کوفے وچ امام حسین دے حق وچ زمین ہموار کرنا شروع کیتی تاں یزید نے ابن زیاد کوں بصرے توں تبدیل کرکے کوفے دا گورنر مقرر کر ݙتا۔ اس پہلے مسلم بن عقیل تے انہاں دے ݙو کم سن فرزنداں کوں شہید کرا ݙتا۔ ول حُر کوں ہک ہزار سوار ݙے کے حضرت امام حسین دا رستہ روکݨ کیتے بھیجا۔

امام حسین میدان کربلا وچ خیمہ زن تھئے۔ ابن زیاد نے پہلے عمر بن سعد تے ول شمر زی الجوشن کوں فوج ݙے کے انہاں دے مقابلے کیتے بھیجا۔ جس دے نتیجے وچ حادثہ کربلا(محرم 61ھ) رونما تھیا۔ امام حسین دی شہادت دے بعد پہلے شہداء دے سر کٹ کے ابن زیاد کوں پیش کیتے گئے۔ اس امام حسین دے سر مبارک دی بے ادبی کیتی تے تمام سر یزید کوں روانہ کر ݙتے۔ 
## ابنِ زیاد دی موت
محرم 67ھ وچ ابن زیاد دا مختار ثقفی دے جرنیل ابراہیم نال مقابلہ تھیا۔ جس وچ ابن زیاد کوں شکست تھئی تے اوہ میدان جنگ وچ مارا گیا۔ قتل دے بعد اس دے سر کوں کوفے وچ ہوں مقام تے گھنا کے رکھا گیا جتھاں چھی سال قبل اس امام حسین دا سر رکھوایا ہئی۔ مختار ثقفی دے لشکر دے سپہ سالار نے ابن زیادہ دا سر قلم کیتا تے اونکوں نیزے تے چڑھا کے مختار ثققی دے کول بھیجا۔ بدبخت ابن زیاد دا سر مختار ثقفی دے سامݨے رکھا ڳیا۔ 

امام ترمذي رحمه الله (المتوفى279)نے آکھا:

حدثنا واصل بن عبد الأعلى قال: حدثنا أبو معاوية، عن الأعمش، عن عمارة بن عمير، قال: " لما جيء برأس عبيد الله بن زياد وأصحابه نضدت في المسجد في الرحبة فانتهيت إليهم وهم يقولون: قد جاءت قد جاءت، فإذا حية قد جاءت تخلل الرءوس حتى دخلت في منخري عبيد الله بن زياد فمكثت هنيهة، ثم خرجت فذهبت حتى تغيبت. ثم قالوا: قد جاءت، قد جاءت، ففعلت ذلك مرتين أو ثلاثا

عمارہ بن عمیر فرمیندے ہن کہ جیہرلے عبیداللہ بن زیاد تے اس دے ساتھیاں دے سر گھنا کے رحبہ دی مسجد وچ سٹ ݙتے گئے تاں میں وی اتھاں گیا۔ جیہرلے اتھاں پہنچا تاں لوگ آکھݨ لگے اوہ آگیا اوہ آگیا۔ ݙٹھا تاں اوہ ہک سانپ ہئی جیہڑا آیا سراں وچوں ہوندا ہویا عبیداللہ بن زیاد دے ناساں وچ گھس گیا۔ تھوڑی دیر بعد نکلا تے چلا گیا اتھاں تک کہ غائب تھی گیا۔ ول لوگ آکھݨ لگے،  اوہ آگیا،  اوہ آگیا، اس ݙو یا ترے مرتبہ ایں طرح کیتا۔[سنن الترمذي ت شاكر 5/ 660]

## حوالے
ابنِ بیطار

محمد ضیاء الدین عبد اللہ بن احمد بن البیطار المالقی الاندلسی، ایہ طبیب تے پودیاں یعنی نباتاتی عالم ہن، عرب وچ اوہ علمِ نبات (پودیاں دا علم) دے سب توں مشہور عالم سمجھے ویندے ہن، اوہ چھیویں صدی ہجری دے اواخر وچ پیدا تھئے، اندلس دے مشہور نباتاتی عالم ابی العباس دے شاگرد ہن جیہڑے اشبیلیہ دے علاقے وچ پودیاں تے تجربات کریندے ہوندے ہن .

thumb|Ibn al-Baytar ابنِ بیطار

## سائنسی خدمات
اپݨی جوانی دے ابتدائی زمانے وچ ہی اوہ ملکِ مغرب دی طرف نکل پے تے مراکش، جزائر تے تونس دا سارا علاقہ پودیاں دی تلاش تے تجربات وچ چھاݨ مارا. آکھا ویندا ہے کہ اس جستجو وچ بئے علمائے نباتات توں سکھݨ کیتے اوہ اغریق تے ملکِ روم دے آخر تک گئے تے کارِ آخر مصر آݨ پہنچے جتھاں ایوبی شاہ الکامل نے انہاں دا اکرام کیتا، ابن ابی اصیبعہ لکھدے ہن کہ الکامل نے انہاں کوں مصر وچ تمام علمائے نباتات دا سربراہ مقرر کر ݙتا ہئی تے انہاں تے اعتماد کیتا کریندے ہن، الکامل دے بعد اوہ انہاں دے پتر شاہ الصالح نجم الدین دی خدمت وچ دمشق آ گئے. 

دمشق وچ ابن البیطار پودیاں دی تلاش تے تجربات دے سلسلے وچ شام تے اناضول دے علاقیاں دے مسلسل چکر لیندے ہوندے ہن، اس عرصہ وچ “طبقات الاطباء” دے مصنف ابن ابی اصیبعہ انہاں نال ونج ملے تے پودیاں تے انہاں دی علمیت توں متاثر تھئے بغیر نہ رہ سڳے چنانچہ انہاں دی معیت وچ دسقوریدس دی دواؤاں دی تفاسیر پڑھی، ابن ابی اصیبعہ لکھدے ہن : “میں انہاں دی علمی زرخیزی توں بہت کچھ گھندا تے سکھدا ہئی، اوہ جس دوا دا وی ذکر کریندے ہن،  نال ہی ایہ وی ݙسیندے ہن کہ دسقوریدس تے جالینوس دی کتب وچ اوہ کتھاں درج ہے تے اس مقالے وچ مذکور ادویات وچ اوہ کیہڑے عدد تے ہے. 

## حوالے
ابنِ ماجہ

ابو عبد اللہ محمد بن یزید ابن ماجہ الربعی القزوینی ہک محدث ہن۔ انہاں دا شمار انہاں چھی محدثین وچ تھیندا ہے جنہاں چھی محدثین کوں سب توں زیادہ مستند تسلیم کیتا ویندا ہے۔ تے جنہاں دی کتب صحاح ستہ دے ناں توں مشہور ہن۔ انہاں کوں احادیث جمع کرݨ دا شوق ہئی تے اس سلسلے وچ عراق، عرب، مصر تک سفر کیتا انہاں دی تصنیف دا ناں سنن ابن ماجہ ہے۔ ابن خلکان نے لکھا ہے کہ انھاں نے تفسیر قرآن وی لکھی ہئی۔ لیکن اوہ ہݨ ناپید ہے۔ ابوعبداللہ، ناں : محمد بن یزید بن عبد اللہ ابن ماجہ القزوینی الربعی ہے۔ عراق دے مشہور شہر قزوین وچ 209ھ مطابق 824/ وچ پیدائش تھئی۔ امام ابن ماجہ نے 22 رمضان المبارک 273 ہجری کوں 64 سال دی عمر وچ وفات پاتی۔ آپ دی وفات تے بعض شعرا نے نہایت پر درد مرثیے آکھے۔
## تحصیل علم
امام ابن ماجہ نے جیہرلے شعور دی اکھ کھولی تاں آپ دے شہر قزوین وچ بڑے بڑے علما مثلاً علی بن محمد طنافسی، عمرو بن رافع، اسماعیل بن ابو سہل، ہارون بن موسیٰ تمیمی وغیرہ موجود ہن۔ ظاہر ہے کہ امام ابن ماجہ نے ابتدائی تعلیم کیتے انھاں لوگاں توں استفادہ کیتا ہوسی، لیکن افسوس ہے کہ اس پہلو توں امام صاحب دے تفصیلی حالات معلوم نی تھیندے۔
## تصنیف و تالیف
امام ابن ماجہ نے ترے اہم کتاباں لکھن:
# پہلی سنن ابن ماجہ ہے۔ ایہ ابن ماجہ دا سب توں وݙا علمی و تصنیفی تے دینی کارنامہ ہے، موجود کتب حدیث وچ ایہ ہک اہم تے متداول کتاب تصور کیتی ویندی ہے۔
# ݙوجھی تصنیف تفسیر القرآن ہے۔ علامہ ابن کثیر اس دے بارے وچ آہدے ہن کہ ایہ ابن ماجہ دی ہک ضخیم و جامع تفسیر ہے۔ علامہ سیوطی نے دور صحابہ تے دور تابعین دے بعد دی تفاسیر دا ذکر کرݨ دے بعد تفسیر ابن جریر دے نال اس دا ذکر کیتا ہے۔ بہرحال، ایہ ہݨ ناپید ہے۔
# امام ابن ماجہ دی تریجھی تصنیف تاریخ قزوین دی ہک کتاب ہے، لیکن افسوس دے نال آکھݨا پوندا ہے کہ ایہ وی میسر نی ۔
## شاگرد
امام صاحب توں کسب فیض کرݨ والیاں وچ نمایاں ناں ایہ ہن:
# ابراہیم بن دینار جرشی
# احمد بن ابراہیم قزوینی
# ابو الطیب احمد بن روح شعرانی
# احمد بن محمد مدنی
# اسحاق بن محمد قزوینی
# جعفر بن ادریس
## حوالے
ابنِ ماسویہ الخوزی

ابن ماسویہ دا پورا ناں، زکریا یحیی بن ماسویہ الخوزی اے.  ماسویہ طبیب تھے تے پیؤ دی طرفوں سریانی تے ماں دی طرفوں صقلبی ہن، سامراء وچ جمادی الآخر 243 ہجری کوں وفات پاتی تے ورثے وچ کوئی چالیہہ دے قریب کتب تے مقالے چھوڑے .
thumb|Mesue! ابنِ ماسویہ الخوزی
## کتاباں
ابن ماسویہ دے معروف کتاباں ایہ ہن :
*النوادر الطبیہ 
*کتاب الازمنہ 
*کتاب الحمیات

ایہ کتاباں کئی زباناں وچ ترجمہ تھی کے کئی واری شائع تھی چکیاں ہن .

انہاں دی غیر شائع شدہ کجھ تصانیف ایہ ہن: 

*طبقات الاطباء 
*کتاب الکامل 
*الادویہ المسہلہ 
*کتاب دفع مضار الاغذیہ 
*علاج الصداع 
*الصوت والبحہ 
*الفصد والحجامہ 
*کتاب الفولنج 
*معرفہ العین وطبقاتھا 
*کتاب الب رہان 
*کتاب الاشربہ 
*کتاب الجنین 
*کتاب المعدہ 
*کتاب الجذام 
*کتاب السموم وعلاجہا 
*کتاب المالیخولیا 
*کتاب التشریح۔

ابن ماسویہ دی طبی تصانیف دی ایہ طویل فہرست عباسی دورِ حکومت دے ابتدائی زمانے وچ انہاں دے ہک بہت وݙے کردار دی عکاسی کریندی ہے، طبی سائنس دی ترقی وچ ہݨ ماسویہ دا بہت بڑا کردار ہے، انہاں نے طبی سائنس کوں یکمشت کئی قدم اگوں دی طرف دھکیل ݙتا، طلبہ دی ہک کثیر تعداد انہاں دے حلقۂ درس توں فارغ التحصیل تھئی تے عرب دے وݙے اطباء سݙویجے.
## ابنِ ماسویہ دا تاریخی طبی مشورہ
مچھلی تے کھیر نال نال جمع کرݨا شرعاً ممنوع نی البتہ اطباء اس توں منع کریندے ہن.  علامہ ابن قیم رحمہ اللہ نے اپݨی کتاب ”الطب النبوی“ وچ ابن ماسویہ دے حوالہ نال لکھا ہے کہ ”جیہڑا شخص معدہ وچ کھیر تے مچھلی کوں جمع کرے اس دے نتیجے وچ اس کوں جذام برص یا نقرس (پیراں دے جوڑاں دی بیماری جیہڑی اکثر انگوٹھے وش ہوندی ہے) تھی ونجے تاں اوہ اپݨے نفس ہی کوں ملامت کرے (کیونکہ اس انہاں ݙو چیزاں کوں جمع کیتا)۔ ومن جمع فی معدتہ اللبن والسمک فأصابہ جذام أو برص أو نقرس فلا یلومن إلا نفسہ (الطب النبوی لابن قیم: ۱/۳۰۹، ط: دارالہلال، بیروت)۔

## حوالے
ابنِ مسکویہ

ابنِ مسکوہ دا پورا ناں ابوعلی احمد بن محمد بن یعقوب مسکویہ ہے، اوہ 942ء وچ پیدا تھئے۔ انہاں کوں مورخین،  موجودات عالم تے سائنسی نقطہ نظر نال بحث و تحقیق کرݨ والا حکیم، حیاتیات دا ماہرِ خصوصی، نباتات وچ زندگی دریافت کرݨ والا پہلا سائنس دان، زندگی دی تحقیق تے دماغی ارتقا دی تشریح تے درجہ بندی کرݨ والا، نباتات، علم سماجیات تے معاشرت دا محقق، علم تمدن تے ثقافت دے نکتے بیان کرݨ والا، علم نفسیات Psychology دا ماہرِخصوصی تسلیم کیتا ہے۔ بہت سارے مغربی مؤرخ تاں ابن مسکویہ کوں اخلاقیات Ethics تے روحانیت دا محقق تے مفکر، کامیاب شہری اصولاں دی تشکیل کرݨ والا علم اخلاق تے علمی کتاب دا عظیم مصنف وی قرار ݙیندے ہن۔
## ذاتی حالات
ابن مسکویہ اپݨے بچپن توں گھن کے بلوغت تک ہک لااُبالی قسم دے نوجوان ہن۔ جݙݨ حالات نے محبور کیتا تے حصولِ رزق دی فکر لاحق تھئی تاں انہاں کوں کیمیا گری وچ دلچسپی تھی گئی۔ سونا بݨاوݨ دے شوق وچ جابر بن حیان تے زکریا رازی دی تحریر کردہ کیمیا گری دی کتاباں پڑھنا شروع کیتیاں تے جیہڑا نسخہ سمجھ وچ آندا، اس تے تجربہ کر گھندے مگر ہمیشہ ناکامی دا منہ ݙیکھݨا پوندا۔ انہاں ناکامیاں نے انہاں کو جھنجھوڑ ݙتا تے انہاں وش یکایک ہک انقلابی تبدیلی آئی۔ انہاں دا شعور جاگ اٹھا۔ انہاں نے اپݨی آزاد روی ترک کیتی تے گوشہ نشین تھی کے علوم وفنون دا مطالعہ شروع کیتا۔ قدرت نے انہاں کوں بہترین قوتِ ذہن و فہم تے قوتِ فکر عطا کیتی ہئی. 
## علمی تے سائنسی خدمات
چنانچہ ہر علم و فن دا عمیق مطالعہ کیتا تے بہت جلد ادب و اخلاق، حکمت و فلسفہ غرض کہ ہر فن وچ یگانۂ روزگار بݨ کے نمودار تھئے۔ زندگی دے ارتقا دا نظریہ سب توں پہلے معلم ثانی ابو نصر فارابی نے پیش کیتا، ابن مسکویہ نے اس ک
دی تشریح کیتی تے دلائل دے ذریعے ثابت کیتا۔ یورپ جݙݨ چوݙھویں صدی عیسوی وچ جاگا تے علم و فن دی طرف توجہ کرݨ لگا تاں مسلم ممالک دے علم و فن توں اس کافی فائدہ چاتا۔ ڈارون نے وی زندگی دے ارتقا دا نظریہ پیش کیتا، مگر ایہ اُس دا ذاتی نظریہ نہ ہئی، ایہ نظریہ تاں مسلم دانشور دنیا دے سامݨے پہلے پیش کر چکے ہن۔ ڈارون اٹھارویں صدی دا دانشور ہے تے ابن مسکویہ نے تے ابونصر فارابی نے انہاں نظریات کوں اٹھ نو سو سال پہلے پیش کر ݙتا ہئی۔ ڈارون دا نظریہ ارتقاء بالکل ابن مسکویہ دے نظریات دا چربہ ہے، ڈارون نے کوئی نویں ڳال نی آکھی، ہاں انسان کو باندر ضرور بݨا ݙتا۔ ابن مسکویہ نے تاریخ دی ہک کتاب ’’تجارت الامم‘‘ لکھی جینکوں طوفان نوح توں شروع کرکے 931ء تے ختم کیتا۔ انہاں دی ہک ٻئی کتاب ’’آداب والعرب والفرس‘‘ ہے جیہڑی ایرانیاں، عرباں، ہندواں، رومیاں تے مسلماناں دی تصانیف توں ماخوذ اقوال دا مجموعہ ہے۔ تریجھی مشہور کتاب ’’تہذیب الا خلاق‘‘ ہے، اس دا موضوع اخلاقیات ہے۔

## حوالے
ابنِ وحشیہ

ابو بکر احمد بن علی، ابن وحشیہ دے ناں نال مشہور ہن، جیویں کہ “الفہرست” وچ مذکور ہے، اوہ تریجھی صدی ہجری دے سائنس دان ہن۔
ابن وحشیہ دی زراعت تے “الفلاحہ النبطیہ” قدیم زرعی تصانیف وچ قابلِ قدر مقام رکھدی ہے، ایں کتاب وچ انہاں نے ایہ ثابت کرݨ دی کوشش کیتی ہے کہ انہاں دے نبطی اسلاف بہت عظیم علم دے مالک ہن.  آکھا ویندا ہے کہ ایہ کتاب قدیم بابلی کتب توں منقول ہے.  ایں کتاب دی تصنیف دا زمانہ کوئی 291ھ دا ݙسیا ویندا ہے، ایں کتاب دا تذکرہ یہودی فلاسفر “ابن میمون” نے اپݨی کتاب “مورہ نبوشیم” وش وثنیاں دے عقائد دے باب وچ کیتا ہے جتھاں انہاں نے ستاریاں دی عبادت تے زراعت دے تعلق تے بحث کیتی ہے، “الفلاحہ النبطیہ” وچ صرف زرعی قواعد ہی بیان نی کیتے گئے بلکہ ایں توں ودھ کے وہمی تے خرافاتی اعتقادات تے انباط تے انہاں دے پڑوسیاں دے درمیان قائم ازمنۂ قدیم توں چلدی ہوئی روایات تے ہے۔
## تالیفات
انہاں نے ہیٹھاں درج کتاباں لکھیاں ہن: 
### سحر
جادو تے طلسمات وچ انہاں دی تصانیف بہت مشہور ہن جیویں کہ اے: 
* کتاب طرد الشیاطین
* کتاب السحر الکبیر
* کتاب السحر الصغیر
### کیمیا
انہاں دی کیمیا تے وی کجھ تصانیف ہن جیہڑے ایہ ہن :
* کتاب الاصول الکبیر
* کتاب الاصول الصغیر
* کتاب شوق المستہام فی معرفہ رموز الاقلام۔
### لسانیات
* كتاب شوق المستهام في معرفة رموز الأقلام

## حوالے
ابو اسحاق ابراہیم الزرقالی

**ابو اسحاق ابراہیم الزرقالی** جینکوں الزرقالی تے ابن زرقالہ وی آکھا ویندا ہے، ہک عرب مسلمان ہیئت دان تے آلات ساز ماہر فلکیات ہئی۔ اس دا ناں مشہور الزرقالی ہے لیکن خیال کیتا ویندا ہے کہ اصل ناں الزرق اللہ ہے۔ جب کہ لاطینی زبان وچ اینکوں Arzachel یا Arsechieles توں ڄاݨا ویندا ہے، ایہ ناں Arzachel توں نظر ثانی شدہ ہے، جس دا مطلب ہے **نقش گر**۔

thumb|الزرقالی

## سائنسی خدمات
الزرقالی نے اپݨی کتاب وچ ݙسیا کہ ستاریاں دے مقابلے میر اوج الشمس حرکت پزیر ہے۔ اس حرکت نال پیدا تھیوݨ والے تغیر دی پیمائش وی کیتی۔ اس اس تغیر دی مقدار ہر ݙو سو ننانوے عام سالاں دے سیکنڈ کیتے ہک ڈگری ݙسی جیہڑی 1204 زاویائی سیکنڈ سالانہ بݨدی ہے۔ ایہ پیمائش منطقۃ البروج (Zodiac) ہی دی سمت وچ کیتی گئی ہئی۔ دور جدید دے نازک تے حساس ترین آلات نال ایہ پیمائش 11.08 زاویائی سیکنڈ سالانہ نکلی ہے۔
### طلیطہ کے جداول
الزرقالی دی پہلی کتاب طلیلہ دے جداول تے مشتمل ہے۔ اس دے ݙو لاطینی تراجم وی موجود ہن۔ اس وچ مطلع استوائی تے سورج، چندر تے سیاریاں دی مساواتاں کوں معلوم کرݨ نال متعلق الخوارزمی دا جدول ݙتا گیا ہے، اس دے علاوہ اس وچ البتانی دا جدول وی شامل ہے جس وچ طلع مائل، طالع اختلاف منظر، گرہن تے سیاریاں دی ترتیب جیہے موضوعات تے معلومات فراہم کیتی گئی ہن۔
تعدیل بروج توں متعلق ہرمس دا جدول اہتراز طریق الشمس یا آغاز تے اختتام توں متعلق ثابت بن قرہ دا جدول وی کتاب وچ موجود ہے۔ اس کتاب وچ ٹرگنومیٹری دی نسبتاں یعنی سائن، کوسائن، ٹینجٹ تے کوٹینجٹ دے نال کروگہ جیہے ہندوستانی عوامل دی پچھلے جداول وچ وی کافی حد تک تصحیح کیتی۔
## حوالے