انجݨ بند کر

’’میݙی دھی اَڄ میں اس واسطے تینوں سݙا اے جو میں سمجھیناں تیݙا میݙا ساتھ ہُݨ مُکݨ آلا ہے۔ٻہوں سارے ݙینہاں توںمینوں محسوس تھیندا اے بھئی میں ہُݨ قبر دا سفر شروع کرݨ آلا ہاں۔ ویہہ(20)سال صدی داپنجواں حصّہ ہن ۔ ہاںایہہناں ویہہ سالاںوچ میݙی زیبؔ… تیݙی ماء… مینوں اتنی شدت نال کݙائیں یادناہی آئی ۔جِتی ہُݨ ہروقت میݙے دماغ وچ رچݨ لڳ پئی اے ۔ میݙی پوری شخصیت دے دِلآ ویز چہرے دے وچ تحلیل تھی ویندی ہے تے میںآپݨے آپ نوں ڳول ناں سڳدا۔ ہُݨ وی جیہڑے ویلے میں ڳلاںپیا کریندا ہاں اوہ میݙے ساہمݨے کھلی اے تے مینوں سݙیندی پئی اے……‘‘

نفسیات دے مشہور پروفیسر انتخاب عالم جَیںڳل ختم نائی کیتی جو اُس دی دھی عالیہ ہنجھواں بھری اَکھیاںتوں پلکاں دی ریشمی جھالر چا کے آکھیا:

’’ابا جی ! تُساں ہُݨ ایہہ ڳلاں بندکرو۔تساݙی حقیقت پسند زبان چوں ایہہ وہم بھریاںڳلاں میںاَڄ پئی سُݨدی ہاں۔ تُساں تاں ہر وقت میݙی امّی نوں یادرکھا اے ۔پورے ویہہ سال اُس دی یادوچ گزارے ہن اَڄ کوئی نویں ڳل اے ۔ تُساںاپݨی عمر داخوبصورت  حصہ اُسے دیاں یاداںدی نذر کیتااے ۔مینوں تُساںاُسے دی نشانی سمجھ کے پیار کیتااے ۔تُساں آپݨے آپ نوں ۔آپݨی شخصیت نوں ݙوں حصّیاں وچ تقسیم کر ݙتا۔ تُساںمیݙی ماء وی بݨ ڳئے تے پیو وی۔ ہُݨ اَڄ کیوں ایݙی مایوسی دیاںڳلاں پئے کریندے ہائو۔‘‘

’’پُتر توں ٹھیک پئی آہدی ہیں پر جذباتی نہ بݨ ۔تیݙیاںاَکھیّاںوچ میںہنجھواں نہ ݙیکھݨا چاہندا۔ میں صبر تے ثبات نال حالات دا مقابلہ کرݨا تینوں سکھایاہے۔ میںجیہڑی ڳل کرݨاچاہندا ہاںاوہ مینوں کرݨ ݙے ۔ اس وقت وہم تے حقیقت دے فلسفے دیاںڳلاں چھوڑ ۔ آوݨ آلے حادثاں دے پچھاویں پہلے پوݨ لڳ ویندے ہن ۔ بس توںاُس ݙینہہ کݨ تیار تھی ونجٖ جس ݙینہہ تیݙا پیو تَیں نال ڳلاںنہ کرسڳسی ۔ تینوںݙیکھ نہ سڳسی تے تیݙے پیار بھرے ہتھاںدا لمس محسوس نہ کر سڳسی تے ایہہ ݙینہہ ہر کَیں تے آندا اے۔میں کوئی لافانی نہ رہی تیݙی ایہہ ڳل جومیں تینوں ماء تے پیو ݙوہائیں دا پیار ݙتا ہے ۔ تاںمیںکوئی احسان نہیں کیتا۔ ایہہ وی میںآپݨے آپ نال پیار کیتااے ۔آپݨی خواہش پوری کیتی اے ۔ آپݨی شخصیت دی تکمیل دی کوشش کیتی اے ۔ شخصیت نوں تقسیم نہیںکیتا۔اچھا ایہہ توں ݙساسڳدی ایں جو مَیں تیݙی شخصیت دی تعمیرواسطے کیہ کیتااے۔‘‘

’’تساں مینوںخود اعتمادی ݙتی اے۔ تُساں مینوں کَیںدی اُنگلی نپ کے نہیں اَپݨی طاقت نال چلݨاسکھایا اے تے میں سمجھیندی ہاںہک پیوآپݨی اولاد تے اِس توں وݙااحسان کوئی نہیں کر سڳدا۔‘‘

’’ٹھیک ہے ٻچہ‘ میں تینوں ہر قدم تے ایہہ سکھایا ہے جو آپݨے فیصلے آپ کرݨے چاہیدے ہِن ۔میں تیݙی قوتِ فیصلہ نوں جوان کیتااے ۔تینوں ٻہوں سارے تجربیاںتوںگزارا اے تاں جو تینوں معلوم تھی ونجٖے جوغلط فیصلاں دا کیہ نقصان ہوندا اے۔ صحیح فیصلاں دا کیہ فائدہ اے۔اَڄ میں تینوں اس واسطے سݙا اے جو تیݙے کولوں ہک فیصلہ سُݨݨا چاہندا ہاں۔‘‘

’’پچھو ابّا جی۔‘‘

’’پُتر میں ایہہ پُچھداں جوتیں آپݨی زندگی دے متعلق وی کوئی فیصلہ کیتا اے ۔ توں ماشاء اللہ سوشیالوجی دی لیکچرر ہیں۔ پچھلے تے موجودہ تمدّناں دا تیں ݙونگھی نظر نال مطالعہ کیتااے۔ توں اچھی طرح جٖاݨدی ہیں جو مرد تے عورت مِل کے اِی تمدن دے دھارے نوں اَڳے چلیندے آئے ہن تے وَت وی چلاوݨا نیں۔‘‘

’’تُسیں ایہہ کیہڑا موضوع گھن ٻیٹھے ہائو ۔ کوئی ہور ڳل کرو۔‘‘

’’ٹھیک ہے پُتر میں کول ذرا جیہی غلطی تھی ڳئی اے ۔ میںایہہ نہ سوچ سڳا جو ہک ایہہ جیہی لڑکی نال ڳل پیا کریندا ہاں جیس نوں میں خود مشرقی لڑکی دے تمدن توں ‘ تہذیب توں واقف کیتا تے جیس نوں شرم و حیا دی تعلیم ݙتی ۔بہرحال میںچاہنداہاںجو مرݨ توں پہلے آپݨاایہہ فرض اداکر چھوڑاں ۔ تیںہک حقیقت پسند لڑکی آر …کوئی فیصلہ ضرور کیتا ہوسی پر تیݙی زبان تے مشرقی لڑکی دی شرم وحیا دے تالے لڳے ہوئے ہِن ۔اچھا میݙے اس سوال دااَڄ ݙوپہر تئیںمینوں تحریری جواب مِل ونجٖݨاںچاہیدا ہے۔ہُݨ توں ونجٖ سڳدی ایں۔ ونجٖ آپݨے معمولات سر انجام ݙے۔‘‘

عالیہ اُٹھی کے لڳی آئی تے پروفیسر صاحب آپݨے ماضی دیاں یاداں دے ساحل توںسپیاںتے گھونگھے چُݨݨ لڳ پئے۔ اوہ ہک غریب گھر دے لڑکے ہن ۔ اوہناں محنت تے قابلیت نال نفسیات وچ امتیازی شان نال ایم اے کیتا ۔ وَت پی ایچ ڈی کیتی۔ مُلک توں ٻاہر آلیاں یونیورسٹیاں اوہناں نوں ملازمت دی پیشکش کیتی پر اُوہناں آپݨے ملک نوں ترجیح ݙتی ۔ وَت اوہناں ادب تے نفسیات دے موضوعاں تے کتاباں لکھیاں۔ ترے کتاباںجنہاں دی ہر پاسے دھوم مچ ڳئی ۔ سیرت دے حُسن توں علاوہ صورت داحُسن وی ݙتا ہائی ۔ ٻہوں ساریاں لڑکیاں اوہناںݙئیں توجہ کیتی پر اوہ چُپ رہے۔ گُم سُم جنجٖے آدمی نہ ہوݨ کوئی ممی ہوݨ ۔ روپیہ کمیندے رہے تے ماء پیو دی خدمت کریندے رہے ۔ ماء بار بار اوہناں دی شادی لئی ضد کیتی پر اوہناں صاف لفظاں وچ انکارکیتا ۔ اوہناں آکھا:

’’اماںجی! میںنہ چاہندا جو کوئی ہور آکے تیݙی میݙی محبت وچ رکاوٹ بݨے تے وَت نونہہ سس دے روائتی جھڳڑے کھلے تھی ونجٖن۔‘‘ تے وَت ماء آکھے ہا۔ ’’بالموں ایہہ ضروری تاں نہیں جوساݙے جھڳڑے ہوݨ ‘ میںتاں اُس تے اَکھیاں دے تنبو تݨیساں تے پیار دی چھاں تلے رکھیساں۔‘‘

’’نہیں اماں جی ! کوئی وی رقیب نوں برداشت نہیں کرسڳدا ۔ہک شے دے ݙوں چاہوݨ آلے کݙائیںآپ وچ صلح کرکے نِن ٹُرے ۔ اُس وقت ایہا حال تھیسی تساݙی تاں میݙے نال دائمی محبت ہک عارضی محبت آلی آسی تے تہانوں میں توں کھسݨ دی کوشش کریسی۔ بس اِتھوں جھڳڑا کھلا تھی ویسی تے میںوچالے وچ ݙوں مولویاں آلی ککڑی بݨ ویساں۔‘‘ ایہہ آکھ کے ایہہ فلسفہ جھاڑ کے اوہ اُٹھی ویندا ہائی تے ماء شوہدی پریشان تھی کے آپݨے خاوند کول ونجٖ ٻاہندی ہائی۔

’’وے بالموںؔ دا پیو ! اس پڑھے لکھے ڈھڳے نوں کجھ سمجھاویں ہا۔‘‘ تے بالموںؔ دا پیو ٹھڈی ساہ بھر کے آہدا ہائی :

بالموں دی ماء ! سُݨیانیا :۔

’’پتُر پڑھیا کالجاں تے عقل نوں تھیّاں فالجاں۔‘‘ اُس دے دماغ تے تاں فالج ڈھاڳئی اے اساں کیہ کر سڳدے ہاں۔‘‘

اوہ ݙوجھے کمرے وچ کھلو کے آپݨے والاںتے کنگھا پھریندا ۔ایہہ ڳل سُݨدا ہائی تے شیشے وچ آپݨا مونہہ ݙیکھ کے آہدا ہائی ۔

’’اے جناب پروفیسر ڈاکٹر انتخاب عالم صاحب ایم اے پی ایچ ڈی سُݨاہے ای توں اَڄ وی ماء پیو دے ساہمݨے کوئی سکالر نہیں‘اوہابالموں دا بالموں ہیں۔‘‘ تے وَت اوہ سوچیندا ہائی۔ پیو دا پیر وی کوئی عجب آدمی ہائی ۔جاہلاں دے اِس پِنڈ وچ اُس ہک اِس آدمی دا ناںانتخاب عالم کیوں رکھ چھوڑاہائی۔ جیہڑے نوں وِڳاڑ کے اوہناںبالموںؔ بݨا ݙتا ہائی۔

اوہ جنجٖے ملازم تھیا ہائی ماء پیو نوں کول گھن آیا ہائی ۔ اُس توں بعد اُس نوں پِنڈ ونجٖݨ دا اتفاق اُس وقت تھیا جس وقت اُس دی ماء سخت بیمار تھئی۔ ڈاکٹراں جواب ݙتا تے ماء اُس نوں کول ٻلھا کے ٹُٹدیاںساہواںنال آکھیا:

’’بالموں مینوں آپݨے پِنڈ گھن ونجٖ ۔ میں اس بے سیاپے شہر وچ نہ مرݨاچاہندی ۔‘‘ تے اُس نوں ماء دی ایہہ ڳل ٻہوں پیاری لڳی اُسے ویلے اُس ویگن کرائے تے کیتی تے ماء پیو نوں آپݨے پِنڈ گھن ڳیا۔ اُس داکچا کوٹھا اجٖیں کھلا ہائی۔ ماسی داراں جو اُس تے لپائی وغیرہ کریندی رہندی ہائی۔ اوہ گھر پہنچے تاں پِنڈ دیاںزنانیاں آڳئیاںتے صفائی صفوئی کرکے گھر نوں گھر بݨا ݙتا ۔ تے وَت اُس دی ماء آپݨیاں سکیاں سہیلیاںدے وچ گھری ہوئی اِس جہان نوں چھوڑ ڳئی ۔ پیو دی وار وی انجٖے آر تھیا۔ اُس توںبعد پروفیسر صاحب آپݨے پنڈ نوں ونجٖݨاںچھوڑ ݙتا ۔ ٻہوںعرصے بعد ماسی داراں دا خط آیا۔ایہہ اُس دی سکّی ماسی ناہی۔ ماء دی سہیلی ہائی پر سکیاں ماسیاں توں ودھ پیار کریندی ہائی۔ اُس داخاوند بیمار ہائی تے اُس بیچاری نوں آکھیا ڳیا جواس دے پیٹ وچ رسولی ہے۔ شہر دے ہسپتال وچ اُس دا آپریشن تھیسی۔ ماسی اُس نوں ٻہوں درداں بھری چٹھی پائی تے وَت اوہ آپݨی کار وچ پِنڈ آ ڳیا۔ اُس دے پہنچݨ توں پہلے ماسی داراں داخاوندمرڳیا ہائی۔ اُس نوں ترئے ݙینہہ اُتھے رہوݨاپیا۔ اوہناں ای ݙینہاں وچ ہک ݙینہہ اوہ پِنڈ وچوں نکل کے پِھرݨ ٹُرݨ ویندا پیاہائی ۔ کھوہ تے زنانیاںپاݨی پئیاںبھریندیاںہَن۔ ایہہ کولوں لنگھیاتاں ہک آکھیا:۔

’’پتہ نہیں ایہہ بندہ کوݨ اے۔ ساݙے پِنڈ وچ تاں ایہہ کݙاہیں نہیں ݙٹھا ڳیا۔‘‘

’’تئیںنہیں سیاتا۔ایہہ ماسی عالوؔ دا پُتر ہے ۔بالموںؔ۔‘‘

کچ دیاںونگاںپتل دے کڑاں نال ٹکرا کے چھڑنگ چھڑنگ کرݨ لڳیاں۔ 

’’ہائے نی ماری ۔ ایہہ بالموںؔ اے چاچے رحیم بخشے داچھوہر؟‘‘

پہلی زنانی حیرانگی دااظہار کیتا۔

’’ہا ‘ ایہہ بالموںؔ ہے ناں۔ یاد ہے اِی ایہہ نِکاںلا کیݙا کملا ہوندا ہائی ۔ ایہہ سکولی بݨا تاں کتاب پڑھداٻیٹھا ہوندا ہائی تے کاں اڳوں روٹی چاکھڑینداہس تے ماسی عالوؔ شوہدی کاںدے پِچھوں ودی بھجٖدی ہوندی ہائی۔‘‘ تے وَت کچ دیاںونگاں تے پتل دے کنڳݨ دے ٹکراوݨ جیہی چھݨکار دی آوازآئی۔

پروفیسر صاحب مُڑکے ݙٹھا اوہ ایہہ زیبؔ ہائی ۔ طولیئے کھوکھر دی دھی۔ ایہہ ݙوہائیں بھیݨاں تاں پِنڈ دیاںحوراں ہوندیاںہَن۔وݙی بھیݨ دا ناں کنیزاںہائی ۔ عطاء اللہ کھوکھر نرینہ اولاد توں محروم ہائی ۔ پروفیسر صاحب اَڳے نہ ٹُر سڳے ۔ اوہ ہک ٻوٹے دے پِچھّے چُھپ کے کھلو ڳئے تے اوہناںدے ماضی دی کتاب دا ہک ہک ورقہ پُھل ڳیا۔بچپن وچ زیبؔ تے اوہ اکٹھے کھیݙدے ہَن۔ایہہ چھیر کیݙی شیطان ہائی ۔ درختاں تے کیݙی پُھرتی نال چڑھ ویندی ہائی تے اُسے دی عُمراں دا بالموںؔ چھوہر ہونداں ہویاںوی ایݙی جُرأت ناہی کر سڳدا ۔ہک ݙینہہ اوہ بالموںؔ دی تختی اُچّی ساری ٹاہلی دے ساراں توں اُچے ٹہݨ نال ٻنھ آئی تے بالموںؔ روݨ ٻہہ ڳیا۔اوہ شیطان اِسدے کول ٻہہ کے ہسدی رہی۔ ایہہ اُس نوں مارݨ بھجٖے تاں اوہ ٻلی آر درخت تے چڑھ ونجٖے ۔آخر اس دی ماء نوں ونجٖ ݙسوس۔ماء جھڑکا تاں اُس تختی تلے سٹی۔بالموں پڑھدا پیاہوندا ہائی تاں ایہہ ہولے ہولے پچھوں آکے سر تے دھپ مار کے بھجٖ ویندی ہائی تے اوہ شوہدا پچھوں بھجٖدا رہ ویندا ہائی پر اوہ کتھوں ہتھے آندی ہائی۔ ہک ݙینہہ او چٹے سفید کپڑے پا کے سکول پیا ویندا ہائی تے زیب منجھ دی ٻہوں وݙی پھوسی اُس دے سینے تے ماری تے اُس ݙینہہ اوہ سکول نہ ڳیا۔ سارا ݙینہہ روندارہیاتے وَت زیب ڳلاںڳلاں وچ اُس نوں منا گھدا۔

’’ݙیکھ بالموں میںآپ تینوں کپڑے آپݨی ماء کولوں دھوا ݙیساں ۔ اللہ دی سونہہ میں تیں نال مشکری کیتی ہائی۔میں آکھیا توں سکول نہ ونجٖیں۔ اَڄ اساںتِتر دے ٻچے نپساں ۔اوہ کھوہ توں پروں ‘ سواں دے ٻوٹے ہِن ناں ‘اوہناں اِی دے وچوں ہک ٻوٹے وچ اوہ ٻچے ہِن۔ میں کل اُس تے نشان لا آئی ہم۔‘‘ وَت سارا ݙینہہ اوہ اُس نوں بھجٖیندی رہی پر ہائی جو ساراکُوڑ تے دیگر ویلے اُس نوں آکھوس:

’’توں اُکا کملا ایں ۔ تتر دے ٻچے اس موسم وچ وی کݙوئیںہوئے۔‘‘

پرائمری پاس کرکے پروفیسر صاحب ہائی سکول لڳے ڳئے تے ہوسٹل وچ رہوݨ لڳ پئے۔اوہناں ݙاہویں پاس کیتی تاں زیب شریر ٻچی ناہی رہی۔ جُوان کُڑی ہائی۔ اوہ آپݨی وݙی بھیݨ کنیزاں نال پاݨی بھرݨ آندی ہائی۔ ہُݨ اُس دی چال وچ ٹھہرائو تے وقار آڳیا ہائی تے عمر نال سنجیدگی وی آڳئی ہائی ۔ اوہناںدے وچالے جوانی فاصلے پا ݙتے ہَن ۔ پروفیسر صاحب ٻہوں عرصے توں بعد پِنڈ آندے ہَن ۔ گرمی دیاں چُھٹیاں وی اوہ شہر گزریندے ہَن۔ زیب اوہناں دے شعور دی کَیں پرت تلے دٻ ڳئی ہائی ۔ اوہ چُھٹیاں وچ ٹیوشن پڑھیندے ہَن ۔انجٖے کݙائیں کݙائیں اوہناں نوں ماہیا یاد آندا ہائی جیہڑا فضل دین کمہار آپݨی کھوتی نوں چھِکیندیاں ڳاندا رہندا ہائی:

سپ چڑھ ڳیا کِکری تے

بالو ہُݨاں ݙوں بھیݨاں میںعاشق نِکڑی تے بالموں ٻچہ ہائی تاں سمجھیندا ہائی بالوفضل دی کھوتی داناں ہے۔وݙا تھیندا ڳیا تاں اوہناں لفظاں دے معنے تبدیل تھیندے ڳئے۔ پر نہ فضل دین دی سُر تبدیل تھئی تے نہ اُس کولوں اُس کوئی ہور ماہیا سُݨا ۔ ملازمت توں بعدتاں اُس پِنڈ آوݨاچھوڑ ݙتا تے انجٖے اوہ زیب نوںبُھل بُھلاڳیا۔

’’ایہہ ہُݨ کوئی افسر بݨ ڳیااے؟‘‘ ہک ہور زنانی پُچھا۔

’’افسر کیہڑا بݨ ڳیا اے‘ کَیںوݙے سکول وچ اُستاداے۔ تیرھویں چوݙھویں آلے چھوہراں نوں پڑھیندا اے ۔ ماسی عالوؔ شوہدی آہدی ہوندی ہائی میݙا کملا پُتر پڑھ پڑھ کے مر ڳیا تے پٹواری نہ بݨ سڳا۔‘‘

وت اوہا چھݨکار تھیا تے پروفیسر صاحب نوں کَیںاندروں ٹھوکر ماری۔

’’بالو ہُݨاںݙوںبھیݨاں میںعاشق نِکڑی تے‘‘

پروفیسر صاحب دے دماغ وچ فرائیڈؔ تے ایڈلرؔ تے یُنگؔ تے کاسموسؔ رینگݨ لڳ پئے ۔محبت غیر فانی ہے۔ وقت تے فاصلے دیاں دُوریاں اس بھاہ نوں ٻہوں حد تئیں مسما چھوڑیندیاں ہِن پر وَت وی راکھ وچ کوئی چنگاری باقی رہ ویندی اے تے جنجٖے اس نوںموقع ملدا اے شُعلاں وچ بدل ویندی اے ۔ زیب دی چاہت دی ایہہ چنگاری وی پروفیسر صاحب دے دِل دے کَیںگوشے وچ پئی ہائی ۔ اُس دے اُتے فلسفہ تے نفسیات دیاں ٻہوں ساریاں کتاباںدے ڈھیر آڳئے ہَن تے پروفیسر صاحب زیب نوں بُھل ڳئے ہَن۔ اَڄ جو اس چنگاری نوں موافق ہواداجھونکا لڳا تاں ایہہ بھڑک پئی تے فرائیڈؔ‘ کانتؔ ‘ یُنگؔ ‘ ایڈلرؔ ‘ڈیکارٹؔ ‘ ارسطوؔ مارلےؔ سڑݨ لڳ ڳئے ۔ اوہ ماسی داراں کول آئے تے پُچھݨ لڳے۔ ’’ماسی ہک چاچا طولیا کھوکھر ہوندا ہائی۔‘‘

’’پُتر! اوہ شوہدا مر ڳیا اے ۔اُس نوں کالانانگ لڑ ڳیا ہائی۔ اُس دی تریمت پھاپو ݙکھ جھلݨ کݨ اجٖیں جیندی اے ۔ وݙی دھی کنیزاں ہک سکول ماسٹر نال ویاہی ڳئی تے اوہ کہیں ہور شہر وچ رہندی اے ۔پتہ نہیں شہر دا کوئی چنگا جیہا ناں ہے۔ چیتاجو کونہیں رہیاپُتر ۔ شہراں دے تاں کیہ بندیاں دے ناں وی بُھل ویندی ہاں۔‘‘

’’تے چھوٹی دھی داکیہ بݨا؟ اوہ زیب ناں دی شیطان جیہی چھیر ہائی۔‘‘

’’پُتر اوہ کڑمی ہائی۔ اُس دی شادی وی شہر دے ہک بندے نال تھئی پر اوہ کوئی بھیڑا آدمی ہائی ۔ چرس افیم دا وپار کریندا ہائی تے ہک ݙینہہ پولیس مقابلے وچ مارا ڳیا۔ پتہ نہیں مقابلہ کیتا ہس کہ نہیں ‘ لوک آہدے ہِن جو اوہ نپا ڳیاہائی تے تھاݨیدار نوں گالیاں کڈھݨ لڳ پیا ۔آکھوس اَڳے تینوں ہݙی گھتیندا ریہا ہاںتاںتوں چُپ ریہا ہیں۔ ہکا اِسے مہینے کوشے نمی ݙتی تاں آپݨاحرام پُݨا جڳا کھلوتا ہیں۔ مینوں تاں سزامِلسی بھلا تینوں وی میںنوکری نہ کرݨ ݙیساں۔ تیݙے رُقعے میں کول پئے ہِن جَیںتے توں لکھیندا ہائیں جو مقررہ تاریخ نوں گزراں پنج ݙینہہ تھی ڳئے ہِن رقم نہیںپہنچی۔ میںایہہ ساریاں چِٹاںعدالت و چ پیش کر ݙیساں۔ اُس ایہہ آکھیا تاں تھاݨیدار اُس نوں بندوق مار ڳیا تے کاغذاں وچ لِکھ چھوڑوس جو پولیس مقابلے وچ مارا ڳیا ہے۔‘‘

’’زیب اُس دے گھر خوش تاں ہوسی ۔ پیسے تاں اوہناں لوکاںکول ٻہوں ہوندے ہن۔‘‘

’’خوش کِتھے ہائی کرماںنوں پٹیندی رہندی ہائی ۔ گھر ہر وقت لوفر آدمی پئے ہوندے ہَن تے ایہہ ڳل کرے ہا تاں اُس داگھر آلا اُس نوں کُڈھی مار ݙیندا ہائی تے ایہہ ہر ہفتے اُس دے گھر آوڑدی ہائی۔ پھاپو شوہدی ہݙیاں نوں ٹکوراں ݙیندی رہندی ہائی۔‘‘تے وَت اُسے ویلے پروفیسر صاحب ہک فیصلہ کیتا تے کجھ ݙینہاںتوں پچھے زیبؔ اُس دی بیوی بݨ ڳئی ۔ شادی توں ڈیڑھ سال بعد عالیہ پیدا تھئی ۔ہُݨ کنیزاں دا وی اس گھر وچ آوݨ ونجٖݨ تھی ڳیا۔ اس دیاں ݙو وݙیاں دھیاں ہَن تے ہک پُتر عامر ‘عالیہ دا ہم عمرہائی ۔ ݙوہائیں پنج سال دے تھئے تاں کنیزاں عامر نوں پڑھݨ کݨ اس گھر وچ چھوڑ ݙتا۔ اے اجٖیں ݙوہائیں تریجھی جماعت وچ ہن جو زیب نوں اپنڈکس داآپریشن کراوݨا پیا تے آپریشن ناکام تھی گیا۔ زیبؔ ‘ عالیہؔ نوں تے پروفیسر صاحب نوں ہمیش لئی الوداع آکھ چھوڑا۔ ہُݨ عامر اُتھے ناہی رہ سڳدا۔ ماء اُس نوں گھر گھن ڳئی۔

ایہہ زندگی ہک کُھلی کتاب آر پروفیسر صاحب دے دماغ وچ سطر سطر کرکے گُھلدی پئی ہائی تے اُݙوں عالیہ وی اِسے کتاب دے ہک اڳلے باب دے مطالعے وچ مصروف ہائی۔عامرؔ اُس دی ماسی داپُتر ‘اُس داہم جولی ‘ اُس دا ہم جماعت تے اُس دا بچپن داساتھی ‘ماء دی موت توں بعد اُس توں دُور تھینداڳیا۔ اتنا جو ݙوہائیں ہک ݙوجھے نوں بُھل بَھل ڳئے۔ وَت بی اے دے وچ ݙوہائیںداساتھ آ بݨا تے بچپن دی محبت ہک وار وَت تازہ تھی ڳئی۔ عامر بی اے کرکے انکم ٹیکس دے محکمے وچ انسپکٹر تھی ڳیا تے عالیہ سوشیالوجی دی کلاس وچ داخلہ گھݨ کے ایم اے کرݨ توں بعد لیکچرر شپ اختیار کرگھدی ۔ ہُݨ کوئی اَٹھ مہینیاں توںوی اِسے شہر وچ آڳیا تے اکثر عالیہؔ نوں مِلݨ اُس دے گھر آندا رہیا۔ اُسے دی زبانی معلوم تھیا ہائی جو اُس دے ماء پیو فوت تھی چکے ہن تے اُس بھیݨاں دیاںشادیاں کر چھوڑیاں ہن ۔اَڄ پروفیسر صاحب پُچھیا تاں عالیہ ‘عامر دے حق وچ فیصلہ کیتا۔

پروفیسر صاحب عالیہؔ دا رُقعہ پڑھا تے اُس نوں کول سݙاگھدونیں ۔ آکھݨ لڳے ’’پُتر تیݙا فیصلہ میںپڑھ گھدا اے۔عامر تیݙا ماسی دا پُتر ‘ تیݙا بچپن دا ساتھی تے سبھ کجھ اے‘ ملازمت وی اُس دی اچھی ہے۔اس دی شخصیت وی اچھی ہے تے اوہ ہر لحاظ نال تیݙے واسطے موزوں نظر آندا ہے ۔ میں تیݙے فیصلے نوں بدل نہ سڳدا ۔ صرف ہک ڳل مینوںآکھݨی ہے ۔ ہوسڳدا اے توں اِس فیصلے تے نظر ثانی کریں۔‘‘

’’آکھو اَبّا جی…‘‘عالیہ دے چہرے تے شفق مُسکرائی تے اوہ ٻیر ٻہوٹی بݨ ڳئی۔

’’عامر دابچپن ساݙے گھر گزرا ہے۔ میں سمجھینداں اُس دی شخصیت دی تعمیر وچ کجھ نقص رہ ڳیا اے۔‘‘ عالیہ کن کھلے کیتے ۔

’’اوہ نقص ایہہ ہے پُتر تینوں یاد ہوسی اُس وقت ساݙے گھر دے نال ملکاں دا ہک چھوٹا جیہا باغ ہوندا ہائی جس دے وچ امباں دے چاردرخت ہَن۔ اِس دی روز شکایت آوندی ہائی جو ایہہ اُتھوں چوری چُھپے کچے پکے امب تُرڑیندا ہائی۔اس دیاں ایہہ شکایتاں سُݨ کے میں گھر وچ آوݨ آلے فروٹ وچ امباں داٻہوں اضافہ کر ݙتا پر وَت وی شکایتاںوچ کمی نہ آئی۔ تینوں ایہہ وی یاد ہوسی جو اوہ ساݙے نوکرابراہیم دے بکسے وچوںروپیہ اَٹھ آنے چوری کر گھندا ہائی ۔ تیں آپ ہک ݙینہہ مینوں ݙسایا تے وَت میںتساݙے جیب خرچ وچ اضافہ کر ݙتا پروَت وی اُس دیاںچوریاںاُنجٖے آررہیاں تے ہک ݙینہہ اِس اُس غریب داݙاہ روپے دانوٹ چوری کیتاتے ابراہیم اُسنوں موقعے تے نپ گھدا۔‘‘

’’ابّاجی اوہ بچپن دیاںڳلاںہن۔‘‘ عالیہ ہلکی جیہی وکالت کرݨ دی کوشش کیتی۔

’’پُتر میݙا علم تاںآہدااے جو شخصیت بچپن وچ اِی بݨ ویندی اے ۔ خیر تیݙا ہر فیصلہ ٹھیک ہے ۔ میںصرف تینوں ݙساوݨاچاہنداہم جومیݙیاںکتاباں ایہو جیہے ٻچے نوں کوئی مکمل شخص نہیں آہدیاں۔‘‘

عالیہ چُپ تھی ڳئی پر اُس دے اندر کوئی پیاآہدا ہائی۔

’’ابا جی! کتاباں دی زندگی تے حقیقی زندگی وچ ٻہوں فاصلے ہوندے ہِن۔ تُساں ماضی نال چمٹے رہندے ہاؤ تے حال دے فیصلے وی ماضی دیاںانھاریاں کوٹھیاں وچ ٻہہ کے کرݨ دے عادی ہائو۔‘‘

٭…٭…٭

عامرتے عالیہ دی شادی تھی ڳئی ۔ اوہ ہنی مون مناوݨ سوات ٹُرڳئے تے پچھوں پروفیسر صاحب فوت تھی ڳئے۔ ٹیلی فون تے اطلاع ملی تے ݙوہائیں پہنچ ڳئے تے عالیہ من ڳئی بھئی پروفیسر دا وہم ناہی اوہناں سچ آکھیاہائی جو اوہ ٻہوں جلدی قبر داسفرشروع کرݨ آلے ہِن۔

٭…٭…٭

ہُݨ گھر داساراانتظام ݙوہائیں مِل کے سنبھالݨا ہائی تے ایہہ انتظام ٻہوں سوہݨے طریقے نال چلݨ لڳ پیا۔ پیو دا نوکر موجود ہائی ۔ اوہ گھر دے سارے کم کریندا ہائی تے میاں بی بی ݙوہیں اپݨیاں نوکریاں نبھاندے پئے ہَن۔ زندگی ٻہوں خوشیاں بھری تے کپاہ دے گولے آر نرم تے نازک بݨ ڳئی ہائی۔ کجھ مہینے گزرے تاں پیو دے نوکر بابے دُلے نوںبخار چڑھ ڳیاتے ڈاکٹر اُس نوں موت توں نہ بچا سڳے ۔ ہُݨ گھر دے کم کار ‘ خاص طور تے روٹی پکاوݨ کݨ اوہناں نوںنوکر دی ضرورت ہائی ۔اخبار وچ اشتہار ݙتاڳیا۔ کجھ عورتاں مرد آئے۔ عالیہ اُدھیڑ عمر کالی کلہوٹی بیوہ عورت داانتخاب کیتا۔ اُس داناں شبراتݨ ہائی۔ گھر دا مسئلہ حل تھی ڳیاتے ݙوہائیں مطمئن تھی کے اپݨیاںملازمتاں نبھاوݨ لڳ پئے۔ عالیہ نوں صرف ݙوں گھنٹے کالج ونجٖݨاں ہونداہائی ۔اُس توں بعد اوہ گھر آ ویندی ہائی ۔ ہک ݙینہہ او کالج وچ ہائی ‘اُس نوں کوئی ڳل یاد آئی تے اُس عامر دے دفتر ٹیلی فون کیتا۔ دفتر آلاںآکھیا :’’اوہ ہُݨیںہُݨیں گھر ڳئے ہِن ‘آہدے پئے ہَن جوگھر اوہناں داکوئی ضروری کم اے۔‘‘  عالیہ اپݨے ٹائم تے گھر آئی جس وقت عامرگھر آیا تاںعالیہ اُس توں پُچھا:

’’تُساں اَڄ دفترچوں کݙائیںنِکلے ہائے۔‘‘

’’نہیں ……… کیوں؟‘‘

’’تساں اُکانکلے نائو!‘‘

’’نہیںمیں تاں ہک منٹ لئی وی دفتر نہیںچھوڑا ۔ تے عالیہ ݙسا ڳل کیہ اے؟۔‘‘

’’کوئی ڳل وی نہیں ‘میںتاں انجٖیںپُچھا اے۔‘‘ عالیہ مسکرا کے آکھیا۔ 

عامر مطمئن تھی ڳیا۔ پرعالیہ دے دِل وچ شک دابیج بوڳیا ہائی ۔اُس ݙوجھے ݙینہہ وَت اُسے ویلے ٹیلی فون کیتاتے اُس نوں وَت اوہا جواب ڈھیا۔ اُس گھر ٹیلی فون کیتا۔ شبراتݨ جواب ݙتا۔

’’میاںجی اِتھے تاں کونن آئے۔‘‘ تے عالیہ دے دِل وچ پیا ہویا شک دابیج پُھٹ پیاتے ہک نِکی جیہی کونپل نِکل آئی ۔ 

اَڄ عامر گھر آیا تاں اوہ وی کجھ اُلجھا ہویاہائی ۔ دفترآلاں اُس نوںݙسا ݙتا ہائی بھئی مقرر وقت تے اُس نوں ݙوجھے ݙینہہ توں کوئی زنانی پُچھدی ہے ۔ عالیہ اُس دے کمرے وچ آئی تاں اُس ہک نِکا جیہا کاغذ ردی دی ٹوکری وچ تِرکھے تِرکھے واہ ݙتا تے اُس دے چہرے اُتے کجھ ہور طرح دے رنگ اُبھرݨ تے ڈُٻݨ لڳ ڳئے ۔ عالیہ نوں اوہ ٻچہ یاد آ ڳیاجیہڑا کچے پکے امب تُرڑیندا نپاویندا ہائی تے مالی اُس نوں پروفیسر صاحب کول گھن آندے ہَن ۔ پروفیسر صاحب بڑی سنجیدگی نال مالی توں معذرت کردے ہَن تے اس ٻچے نوں آپ بڑی وسیع النظری نال معاف کر ݙیندے ہَن ۔عالیہ اُسے وݙے پیو دی دھی ہائی ۔اُس عامر دے چہرے دے رنگاںنوںنظر اندازکر ݙتا تے وݙے خوشی دے مُوڈ نال موسم دی ڳل چھیڑ ݙتوس۔

’’عامر! پتہ نہیں ایہہ سوات دے بدل اَڄ بُھل کے اِݙے کنجٖے آوڑے ہِن۔‘‘

’’ہاموسم ٻٖہوں خوشگوار اے۔‘‘

’’اَڄ شام نوں ریکس سینما تے ویساں،’’فال آف دی رومن امپائر‘‘ لڳی ہوئی ہے۔‘‘

’’نہیںاَڄ تاں مشکل اے ۔ میݙا کجھ دفتری کم رہ ڳیا اے تے مَیں مرزا صاحب دے گھر ونجٖ کے رجسٹر مکمل کرݨے ہِن۔‘‘عامرآکھیا تاں وَت بابے ابراہیم دے بکسے چوں اَٹھانیاں چھپاوݨ آلاچھوہر نپا ڳیا تے وَت وسیع الظرف پروفیسر صاحب دی وسیع الظرف دھی اُس دی اس ڳل نوں نظر انداز کرڳئی۔

شبراتݨ کھاݨا کھوا کے ٹُر ڳئی تے اُس دے ونجٖݨ توں ہک گھنٹہ بعد عامر اپݨاموٹرسائیکل سنبھالا ۔

عالیہ  میں مرزا صاحب کول ویندا پیا ہاں‘ ݙوں گھنٹیاں بعد آویساں۔ توںلُڳی گھٻراسیں تاں سہی پر میںکیہ کراں مجبوری اے۔ کل  ساݙی چیکنگ اے۔‘‘

’’نہیںعامر ‘ میݙے ابا جی مینوں خود اعتمادی سکھائی اے ۔ میں گھٻراندی نہ۔ توں آپݨا کم کر آ۔‘‘

تے عامر موٹرسائیکل سٹارٹ کرکے نکل ڳیا۔

عالیہ اُٹھ کے پروفیسر صاحب دے کمرے وچ لڳی ڳئی۔ پروفیسر صاحب دیاں خوبصورت اکھیاں عینک دے شیشیاں وچوں جھانک جھانک کے عالیہ تے صدقے تھیندیاں پئیاں ہَن۔اَڄ اوہناں دی تصویر عالیہؔ نال ڳلاں پئی کریندی ہائی ۔ اوہ ڳلاں جیہڑیاں ہونٹاں تے زبان دی حرکت نال لفظاں دا روپ دھار کے اِیتھر دیاں لہراں نال نہیں ٹکراندیاںتے نہ کن دے پردے نال ٹکرا کے دماغ وچ کوئی مفہوم چھوڑیندیاں ہن۔ اے ڳلاں جیہڑیاں بس ڳلاں ہوندیاںہن تے اَکھیاں دے عرش توں ہک پاک صحیفے آر دِل تے نازل تھیندیاں ہن ۔ تے عالیہ دیاںاَکھیں ہنجھواں نال بھریاں ڳئیاں۔ ادھے گھنٹے توں بعد عالیہ مرزا صاحب دے گھر ٹیلی فون کیتا۔ پتہ نہیں اَڄ بدگمانیاں کیوں ودھدیاں ویندیاں ہن تے وَت اعتماد دی مضبوط زنجیر پاݨی تھی ڳئی ۔جیہڑے ویلے مرزا صاحب آکھیا:

’’جی نہیں‘ نہ کل کوئی ساݙی چیکنگ اے تے نہ عامرصاحب میںکول آوݨا ہائی۔‘‘

عالیہ بڑے سکون نال ٹیلیفون رکھ ݙتا تے بڑے وقار نال عامر دے کمرے وچ ڳئی ۔ اُس ردی دی ٹوکری نوں پھرولا تے ہک مُڑا تُڑا کاغذ ڳول گھدا ۔ کاغذ تے لِکھا ہائی:

’’سلیمان کوارٹرز ۔ کوارٹر نمبر3کچی آبادی نزد مسجد سبز گنبد والی۔‘‘

عالیہ وائس پرنسپل صائمہ عبدالعلی دے گھر ڳئی۔ اُس توں کار دیاں چاٻیاں گھدیاں تے صائمہ دی ضد دے باوجود اُس دے ڈرائیور نوں نال نہ آندا۔ آپ سٹیرنگ سنبھالا تے کارکچی آبادی ݙئیں ٹُر پئی۔ اُس نوں سبز گنبد والی مسجد ڳولݨ تے کوئی دیر نہ لڳی تے وَت سلیمان کوارٹرز دا کوارٹر نمبر3 جنجٖ پکارپکار کے آہدا ہائی:

’’عالیہ بیگم میںکوارٹر نمبر3ہاں۔‘‘ کیوںجواُس دے دروازے تے عامر دا موٹر سائیکل سٹارٹ حالت وچ کھلوتا ہائی ۔ پتہ نہیں کیہڑی بدحواسی وچ اوہ اُس نوں بند کرݨا بُھل ڳیا ہائی ۔ ایہہ سارے کچے کوارٹر ہَن تے ٻہوں غلیظ آبادی ہئی ۔ عالیہ بڑے وقارنال جھولدے کواڑاں تے دستک ݙتی تے کجھ دیر توںبعد کُنڈی کُھلی۔ اندروں شبراتݨ نکلی تے تھر تھر کنبݨ لڳ ڳئی۔

’’شبراتݨ جااپݨے صاحب نوں آکھ موٹر سائیکل دا انجن بند کر ݙیوے۔‘‘

عالیہ بیگم کار وچ ٻہہ ڳئی تے بڑے وقار نال کار غلاظت دیاں ڈھیریاں توں لنگھدی اَڳے نکل ڳئی۔

٭…٭…٭

## حوالہ
کِکّر دے پُھل (سرائیکی افسانے) مصنف: سید نصیر شاہ، جھوک پبلشرز  ملتان