یارہویں صدی ہجر ی وچ مرثیہ

سرائیکی مرثیہ گوئی دی سب توں پہلی وݙی شہادت جیڑھی اساکوں ملی ہے او دیرہ اسماعیل خان دے وسوں وان سید زمان شیرازی دے مرثیے ہن۔ سید زمان شیرازی دی ہک قدیم مخطوطہ بیاض انھاں دے خاندان دے ہک بزرگ سید خورشید عالم شیرازی کول محفوظ اے ۔ سید خورشید عالم شاہ ݙسائے جو انھاں دے پرڈاڈا سید ذوالفقار علی شیرازی دے پرݙاݙا وی ذاکر تے مرثیہ گو ہن۔ اے بیاض سید خورشید عالم کوں انھاں دے پرݙاݙاسید ذوالفقار شیرازی دے توسط نال ورثے وچ ملی ہے ۔ سرائیکی مرثیہ دی تاریخ دے مشہور محقق سئیں خلش پیراصحابی نے سب توں پہلے ایں قدیم بیاض کوں تلاش کیتا تے سید زمان شیرازی دے مرثیاں دا دور یارہویں صدی دا آخری تے ٻارہویں صدی ہجری دا ربع الاول متعین کیتا ۔(24)ہک تاں انہاں مرثیاں دی زبان ٻہوں قدیم ہے ۔ ڈیڑھ سو صفحیاں دی ایں کتاب وچ اشعار دی تعداد ترے ہزار دے قریب ہے۔ایندے قدیم رسم الخط وچ ڈ ۔ گھ ۔ ڑ ۔ گ کوں بالترتیب ۔ د ۔ ک ۔ ر ۔ ک نال لکھیا ڳے۔ اے بیاض سید زمان شیرازی دے اپݨے ہتھ دی لکھی ہوئی کائنی بلکہ اُنھاں دے بعد کہیں حاجی لعل کربلائی نے تحریر کیتی۔ راقم الحروف خود ڈیرہ اسماعیل خان ونڄ تے ایں قدیم قلمی بیاض دا مطالعہ کیتے۔ او ابتدائی صفحات جیڑھے سوّی دے کھاوݨ دی وجہ توں ہک ٻئے نال لنبڑ ڳے ہن اُنھاں کوں کوشش نال انج انج کیتا ڳیا تاں ابتدائی صفحات وچ ایندا سن تحریر 1097ھ اساکوں مل ڳیا۔ ایں طرح سرائیکی مرثیہ گوئی دی تاریخ وچ اے پہلی پوڑی ہے ۔ جیڑھی یارہویں صدی دے سرائیکی مرثیہ دی مکمل روایت دا ݙس ݙیندی ہے ۔(25)ایںبیاض دے تفصیلی مطالعے توںاے ڳالھ وی سامݨے آندی ہے کہ سید زمان شیرازی دے ویلے تئیں دفعہ مسدس دا رواج اَڄاں کینا پیا ہئی اَتے نہ ہی مرثیے وچ نثر دے ٹوٹے شامل کیتے ویندے ہن۔ سید زمان شیرازی دے مرثیے فضائل کنوں شروع تھیندن تے شہادت اَتے دعا تے ختم تھیندے ہن ۔ شیرازی صاحب نے سی حرفی دے انداز وچ مرثیے لکھین تے کجھ مرثیے قدیم اردو وچ وی ایں بیاض اِچ موجود ہن۔ شیرازی صاحب دے ویلے مرثیہ نگاری دی ہک ٻئی روایت وی ملدی ہے او مرثیے دے ہر بند دے بعد ہک ݙوہڑہ لکھدن۔ ول مرثیے دا بند تے اوندے وچکار ٻیا ݙوہڑہ اینویں سارا مرثیہ مکمل تھیندے۔

ݙوہڑہ

ورثہ شاہ کوں خنجر والا ملیا سجدے وچ علیؓ دا

زخم دع نے والا ورثہ آہس نبی دا

ݙند شہید امام دا ہویا جیویں ہویا پاک نبی دا

ہویا سید زمان محمدؐ شانی رُتبہ ابن علیؓ دا

…………

کاذب قوم کنوں آہیں موذی سن بدذات کمینہ

مارسٹیے توں سردار عرب دے جیویں بھاوے کر سینہ

تیں کٹھا حسینؑ علیؓ دے کوں اَڄ کیتا سُنڄ مدینہ

سب ساڑکے خیمے آل عبادے لٹ گھدا مال خزینہ(26)   

سید زمان شیرازی دے مرثیہ صلوات دے ݙوں بند ملاحظہ کرو:

لکھ صلوٰۃ پیغمبر کوں ہے اُمت دا سردار سلام

ونڄ توں کربلا دے بن وچ قاصد آکھ ہزار سلام

آکھ سبط پیغمبر دے کوں آہدی ہے بیمار سلام

جوں وِچھڑی وچ شہر مدینے رووے زارو زار سلام

…………

بے فرست بابل دی خدمت قاصد پہنچ شتاب ضرور

ایہہ نسیہ نانے سروردے جو مستک دے جلوہ طور

چہرہ سرخ مانند حیدر دے مثل نبی دے صیت صبور

ماخاتون قیامت دی پیئو صاحبِ ذوالفقار سلام  (27)

مرثیہ حضرت زین العابدین علیہ السلام :

جاں اقربا پیغمبر دے وچ شام سکردے آئے

سر تمام شہیداں دے کر طلب یزید مسکائے

ݙیکھ ویرن دے سر کوں زینب رو رو نیر وہائے

رو سید زمان علی عابد دے جو پیش کشالے آئے

…………

سلام اُوپر جو قیدی ہو شہزادہ شام وچ آیا

مصیبت تن اُوتے باری کشالہ با جفا پایا

آہا رہبر اسیراں دا جو ہو کے پیشوا آیا

جو طالب سر طلب کیتے علی عابد کوں سݙوایا

ݙوہرہ:

طرف یزید دے روندا جلیا سر نال شہیداں والے

رووے عابد ‘ ݙیکھو ہووے رَتے کوئی گیسو بابل والے

ݙیکھ سہرے قاسم دے رووے ‘ خم ابرو قاسم والے

رووے ݙیکھ جبیں حیدر دی شانے منہ علی عباس والے

رووے سید ݙیکھ سر عابد جو غلطاں خون میں

ݙیکھے اکبر دے خم ابرو سہرے قاسم دے بیاہ والے

جو رووے ݙیکھ کر زلفاں معتبر قبلہ گاہ والے

رووے مونہہ ݙیکھ عباس دا سخی حسین دا ڄایا(28) 

یارہویں صدی ہجری وچ ہک ٻئے مرثیہ گو شاعر اساݙے سامنڑیں آندن۔ اے ہن سید غلام حیدر شاہ آف ٹانک۔ ٻڈھڑے ذاکر انھاں کوں بابائے ؔذاکرین دے ناں نال یاد کریندن۔ سید غلام حیدر شاہ دیاں زیادہ تر کلیاں لوکاں کوں یاد ہن۔ کلیاں وچ بیت دی طرح ݙو مصرعے ہوندے ہن۔

تراڑاں تے مینہ وُٹھیا

تسے تسے ٻالاں تے کوں بے جرم ڳیا کٹھیا

کوئی ڈھگیوں چھٹ ڳئی آ

ماریا عباس ڳیا کمر حسین دی تُرٹ ڳئی آ    (29) 

اِتھوں معلوم تھیندے کہ یارہویں صدی وچ سرائیکی مرثیہ وچ سی حرفی ‘ کلیاں ‘ ݙوہڑے ‘ بیت تے سلام لکھیے ویندے ہن۔ مرثیے دے ہر بند دے بعد ݙوہڑہ آکھیا ویندا ہئی تے مرثیہ دعائیہ اشعار تے ختم تھیندا ہئی۔ ایں توں علاوہ مرثیے وچ نثر دے ٹوٹے شامل کرݨ تے دفعہ ‘ مسدس وغیرہ دا اَڄاں تئیں رواج کائنا پیا ہئی۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان