خواجہ فریدؒ تے سرائیکی شعراء

### لکھت: محمد اسلم میتلا
قدیم سرائیکی شاعری دے بارے جیڑھی تحقیق کیتی ڳئی ہے اوندے مطابق ایں علاقے دے صوفیاء کرام دا کلام مختصر صورت وچ مِلدے ۔ جتھوں اے پتہ لڳدے جو سرائیکی شاعری دی مُدت ٻہوں زیادہ ہے ۔ ایں سلسلے وچ بہاء الدین زکریاؒ ملتانی ، مخدوم حمید الدین حاکمؒ تے بابا فریدؒ  شکر گنج دے ناں گھدے ونڄ سڳدن ۔ ویلے دے نال نال قدیم سرائیکی شاعری ملکی انتشار تے افراتفری دی وجہ توں مکمل طور تے ساݙے تئیں نی پُڄ سڳی ۔ البتہ نُور نامہ ہک ایجھی نظم ہے جیندے وچ شاعر نے سبب تصانیف تے سَن تصنیف لکھ ݙتا ہے ایں خاطر نُور نامے کوں سرائیکی تصانیف دے اولین دور دی یادگار آکھ سڳدے ہیں ۔ اے 1108ء ، 1111ء دا زمانہ ہے ۔ جیندا مطلب اے ہے جو سرائیکی شاعری دے سفر دا زمانہ کم از کم تقریباًاَٹھ سو سال تے مشتمل ہے ۔ اے ٻہوں وݙی مدت ہے تے ایں دوران سرائیکی شاعری وی ٻہوں تھئی ہوسی تے شاعروی ٻہوں گزرے ہوسن پر اے سرمایہ ساݙے تئیں افسوس ہے جو نی بچ سڳیا ۔ جیڑھے شاعریں دا کجھ کلام ساݙے تئیں پُڄیا ہے اُنہیں وچ بابا فریدؒ شکر گنج ، مادھو لال حسینؒ ،دامودر داس ، علی حیدر ، چراغ اعوان ، حمل خان لغاری ، حافظ جمال اللہ ملتانی ؒ ، منشی غلام حسین شہیدؒ ، سید اکبر شاہ ، سید شاہ مراد شامل ہن۔

ہر شاعر ، ادیب تے تخلیق کار اپݨے توں پہلے گزرے ہوئے تخلیق کاراں دے کم کوں نہ صرف ݙیہدے بلکہ اوں تے مکمل غور کریندے تے اوندی روشنی وچ اَڳاں ودھݨ دی کوشش کریندے تے آپݨے کیتے نواں رستہ بݨیندے تے آوݨ والیاں نسلاں کیتے روشنی دے چراغ چھوڑ ویندے ۔ خواجہ صاحب جیڑھے زمانے وچ شاعری شروع کیتی اوں توں پہلے دے قریب ترین زمانے وچ جیڑھے مشہور تے اہم شاعر نظر آندن اُنہاں وچ شاہ عبداللطیف بھٹائی ؒ(1102ھ تا 1125ھ) ، سچل سرمستؒ (1740ھ تا 1800ھ) ، مولوی لطف علی (1129ھ تا 1209ھ) شامل ہن ۔ خواجہ صاحب دا زمانہ (1261ھ تا 1311ھ) ہے۔

شہ عبداللطیف بھٹائی ؒ سندھی شاعر ہن تے خواجہ صاحب دی رہائش دا علاقہ سندھ دے قریب تر واقع ہے ایں طرح او سندھی توں نہ صرف واقف ہَن بلکہ اوندے وچ شاعر وی کریندے ہن ۔ میر حسان الحیدری تذکرہ لطیفی دے حوالے نال لکھدن جو اے گاٖلھ پائیہ تحقیق کوں پُڄ چکی ہے جو خواجہ صاحب شاہ بھٹائی ؒ دا رسالہ اپݨے مطالعہ وچ رکھدے ہن تے ایں مطالعے دے نتیجے وچ شعر گوئی کیتے ہک جوش تے ولولہ پیدا تھیا اُنہاندے ابتدائی کلام دا ابتدائی حصہ سندھی وچ ہائی ۔ جیڑھے ویلے دے ضائع تھی ڳیا تے جیڑھا بچ ڳیا ہے اوندے وچ شاہ لطیفؒ دا رنگ نظر آندے۔

سچل سرمستؒ تے خواجہ فریدؒ دی شاعری دا موضوع تصوف ہائی تے خواجہ فریدؒ سالک صوفی ہن تے سچل مجذوب صوفی ہن ۔ فریدؒ دی زبان خالص سرائیکی تے سچل دی زبان اُتے سرائیکی تے سندھی دا اثر نظر آندے ۔ فریدؒ ، ماہر عروض ہَن تے اوزان قوافی دا خیال رکھیندے ہن ۔ جݙݨ جو سچل فنی حدود دا بعضے ویلے خیال نی رکھیندے ۔ سچل سرمست ؒ اپݨے مُرشد حضرت عبدالحق دا اول وَل اپݨے کلام وچ ذکر کریندن تے خواجہ فریدؒ دی عقیدت اپݨے بھرا مولانا فخر جہاںؒ نال ہائی تے او اُنہاندا ذکر اپݨے کلام وچ کریندن۔

ݙوہیں شاعر وحدت الوجود دے قائل ہن تے اپݨے کلام وچ قرآن تے حدیث دے حوالے نال ݙیندن ۔ خواجہ صاحب کوں سچل دے کلام نال ٻہوں دلچسپی ہائی تے ایندا ثبوت دیوان توں وی مِلدے ۔ خواجہ صاحب سچل دیاں سندھی تے سرائیکی دیاں کافیاں لکھیاں ہن ۔ ہک مثال کجھ ایں طرحاں ہے ۔ خواجہ فریدؒ فرمیندن:

ہر دم وسیں پیا ساݙے ویڑھے

رَلیاں تے دیداں تیݙے دیرے

جندڑی چھٹݨ فریدؒ ہے مشکل

ویڑھیا عشق اویڑے

سچل سرمستؒ:

وسیں اساݙڑے نیڑے

تھیویں نماݨی دے نیڑے

سبق وِسارا سچوؔ کوں سارا

تیݙی سو عشق اویڑے

خواجہ صاحب سچلؒ دے ایں اتباع دے باوجود عظیم شاعر ہن تے سچلؒ تے فریدؒ دا کلام علاقائی حداں پار کرکے بین الاقوامی حداں وچ داخل تھی چکیا ہے ۔ 

مولوی لطف علی جنہاں دی مشہور تصنیف مثنوی سیف الملوک (سیفل نامہ) ہے ۔ انہاں سرائیکی شاعری دی اے مثنوی لکھ کراہیں ٻہوں خدمت کیتی ہے ۔ خواجہ صاحب نہ صرف ایں کلام دا مطالعہ کیتا بلکہ ایں کلام کوں یاد وی کیتا ایں سلسلے وچ مقابیس المجالس وچ تفصیل وی درج ہے ۔ جذبات نگاری ، کردار سازی ، تے شعری مصوری وچ مولوی لطف علی دا کمال خواجہ صاحب دے سامݨے ریہا ۔ ایں خاطر اساں اے آسانی نال آکھ سڳدے ہیں جو قدیم سرائیکی شاعریں دے شعری سرمائے توں خواجہ صاحب اثر قبول کیتا۔

سرائیکی زبان دے عظیم شاعر خواجہ غلام فریدؒ سال 1845ء وچ ڄمے تے اُنہاں دا انتقال 1901ء وچ تھیا ۔ ایں طرحاں اے سن ہجری 1261ھ تا 1319ھ دا زمانہ ہے ۔ خواجہ غلام فریدؒ دے سرائیکی کلام سرائیکی خطے وچ اِی نئیں بلکہ بین الاقوامی طور تے شہرت حاصل کیتی ہے تے لوک اُنہاں دا بحیثیت شاعر وی تے بحیثیت مصلح بزرگ دِل توں احترام کریندن ۔ اُنہاندا سرائیکی شاعری وچ ایݙا بلند مقام ہے جو اُنہاندے دور دے تے اُنہاں توں پہلے یا بعد دے سرائیکی شاعریں دا عام قاری نال تعارف اِی نئیں تھی سڳیا تے ایویں معلوم تھیندے جو ٻے شاعر پیدا اِی کائنی تھئے ۔ اے وی عام قاری دے احساس دی گاٖلھ کریندا پیاں ۔ اہل تحقیق پیدااِی کائنی تھئے ۔اے وی عام قاری دے احساس دی گاٖلھ کریندا پیاں ۔ اہل تحقیق ضرور انہاں وچوں کجھ شاعراں دے بارے ڄاݨدے ہوسن کیوں جو کیفی جامپوری اپݨی کتاب وچ گل محمد چشتی ، جوگی ، شاہد احمد یار ، سید نازک ، گداز تے نوروز دا ذکر کیتا ہے ۔ خواجہ صاحب دے ہمعصر شاعریں وچ ٻے وی کافی شاعر موجود ہن تے اُنہاں دی قادراکلامی وچ وی انگشت نمائی نئیں کیتی ونڄ سڳدی ۔ مقصد ایں تحریر دا ہے جو عام قاری دا خواجہ صاحب دے ہمعصر شاعری ںنال تعارف کرایا ونڄے سارے شاعراں دا نمونہ کلام ݙیویجے تاں اوندے کیتے ہک پوری کتاب دی لوڑ پوسی ۔ ایں خاطر چیدہ چیدہ شاعریں دا نسبتاً تفصیلی ذکر کیتا ویندا پے تے باقی شاعریں دے بارے اشارتی انداز اختیار کیتا ڳے۔

جیڑھے شاعریں دا اُتے ذکر کیتا ڳے اُنہاندے کلام تے تعارف ’’سرائیکی شاعری‘‘ بذریعہ کیفی جامپوری وچ موجود ہے ۔ البتہ

(1)             خواجہ عاقل محمد جوگی دے بارے اُنہاں لکھے جو اُنہاں کوں اُنہاندا سرائیکی دیوان نئیں ملیا ۔ ایں توں علاوہ اُنہاندی تاریخ وفات وی اُنہاں نئیں لکھی۔ خواجہ عاقل محمد جوگی دی وفات 1311ھ بعمر41سال تھئی ہئی ۔ جیویں جو اُنہاندے دیوان فارسی (فارسی وچ شائق تخلص کریندے ہن ) وچ درج ہے ۔ اُنہاندا سرائیکی تے فارسی دیوان راقم الحروف دے کول موجود ہے تے او کلام جیڑھا جام پوری نمونے دے طور تے اپݨی کتاب وچ درج کیتا ہئی او صفحہ نمبر3تے موجود ہے ۔ جوگی دا تعلق کوہ سلیمان دے دامن وچ واقعہ قلعہ ہڑند دی ہک وستی میاں صاحب نال ہئی ۔

(2)            سردار کوڑے خان جتوئی (1800ء تا 1892ء)قصبہ جتوئی دے عظیم فرزند ہن تے اُنہاں پندھراں ہزار ایکڑ زمین ٻالاں دی تعلیم کیتے وقف کیتی ۔ علی گڑھ حمایت الاسلام لاہور ، نصرت الاسلام ملتان دے تعلیمی اداریاں کوں وی عطیے ݙیندے ریہے ۔ نمونہ کلام:    ؎     

تئیں ٻاجھوں دِل سنگ یارا

ہوں اَڄکل ݙاڈھے تنگ یارا

ہک تِل جتی ترس نہ آیو

ہیں ݙاڈھا سخت اَڑنگ یارا

کوڑے خان سٹ فخر وݙائی 

بݨ دھوئیں دار ملنگ یارا

(3)مولوی تاج محمود ، وفات 1933ء بعمر 80سال ۔ جامپور دے مولوی تاج محمود جیڑھے اہل حدیث ہن خواجہ صاحب دے ہم مکتب تے ہمدرس ہن تے خاصے بے تکلف وی ہن ۔خواجہ جیڑھی کافی صوفیانہ رنگ وچ لکھدے ہن تاں مولوی صاحب اوندے رد وچ کافی لکھ کے خواجہ صاحب کوں ونڄ سُݨیندے ہَن مگر خواجہ صاحب ہمیشہ مولوی صاحب کوں انعام اکرام ݙے کے رخصت کریندے ہن ۔ ہک واری خواجہ صاحب کافی لکھی :   ؎  

ناصح ناہی نہ تھی مانع

عشق اساݙا دین ایمان

مولوی صاحب رد وچ جواب لکھیا :

صوفی سالک نہ تھی منکر

امر نہی ہے دین ایمان

اخترعات ، اعمال عقیدے 

سب مخالف شرع نبیؐ دے

ہن عصیان اَتے طغیان

(4)            خواجہ محمد یار بلبل

ٻہوں چھوٹی عمر وچ خواجہ غلام فریدؒ کنوں علوم ظاہری تے باطنی وچ کمال حاصل کیتا ۔ اُردو ، فارسی تے سرائیکی وچ شاعری کیتی ۔ 1367ھ وچ انتقال تھیا ۔ آپ گڑھی اختیار خان دے رہݨ والے ہن۔ نمونہ کلام :   ؎

حقیقت محمدؐ دی پا کوئی نئیں سڳدا

اِتھاں چُپ دی جا اے اَلا کوئی نئیں سڳدا

اے بلبل تیݙا نعت خواں ہے قدیمی

ایندی نعت گاٖوݨ اَلاوݨ توں صدقے

(5)            سیدؔ:              مخدوم دیوان ولایت شاہ بخاری اُچ بخاری سادات نال تعلق ہئی ۔ خواجہ فریدؒ دے مُرشد تے مقربین خاص وچ ہَن ۔ سفر حضر وچ شامل رہندے ہَن ۔ سفر حج وچ خواجہ صاحب دے ہمسفر ہَن ۔ خواجہ صاحب دی حیاتی وچ اِی انتقال تھی ڳیا ہئی ۔ نمونہ کلام ݙوہڑہ دی صورت حاضر ہے:

جذب الٰہی جوش کیتا رو پوش تھئے سب خطرے

ونڄ پیوسے بحر فنا وچ جیوں دریاواں قطرے

ٻاجھوں شغل دوام دے دِلڑی ہک پل مول نہ جترے

سیدؔ لڳیاں اَکھیاں کوں بن درشن کون اُپترے

(6)            خواجہ صاحب دے فرزند ارجمند خواجہ محمد بخش نازک دینی علوم خواجہ صاحب توں حاصل کیتا ۔ نمونہ کلام ݙوہڑہ ہے:    ؎

جئیں وَل بھالاں جئیں دو ݙیکھاں جتھاں نظر لُکاواں

تیکوں ڄاݨاں تیکوں سمجھاں تیݙا روپ پکاواں

میں حادث توں لڄپال قدیمی کیویں قدم ودھاواں

جے نازکؔ یار چا کرم کرے میں چولی انگ نہ ماواں

(7)            مولوی احمد یار ڳڑھی اختیارخان دے رہݨ والے ہن ۔ خواجہ صاحب دے مُرید ہن تے اُنہاں دیاں بھولی بھالی گاٖلھیں سُݨ تے خواجہ صاحب ٻہوں خوش تھیندے ہن۔

ونگ دے ساوڑے رنگ اُتوں اژرنگ بھبھوت ملنگ ہوئے

تیݙے قطع برید بریدڑے توں سے نوک سنان خدنگ ہوئے

چھمکار چھمک چھم چوڑیاں دا کوچے کوچے ہزار کرنگ ہوئے

اُنہاں وینڑیاں دست اویڑیاں توں احمد یارؔ حیاتی توں تنگ ہوئے

(8)            عمر خان شاہد خان پوردے قصبے خان بیلے دے نیڑے دے رہݨ والے ہن ۔ خواجہ صاحب دے مُرید ہن ریاست وچ تحصیلدار ہن ۔ کافی وچوں نمونہ کلام ہے:

عشق دی اُلٹی چال

اوپرے پھردے جہانوں

مخفی لنگھ ڳئے کون مکانوں

ݙیکھݨ حسن جمال اندر رنگ مجازی

(9)            میاں محمد بخش نوروز قصبہ مبارک پور ریاست بہاول پور دے رہݨ والے ہن ۔ خواجہ صاحب دی خدمت وچ حاضر تھیندے ہن ۔1917ء وچ انتقال تھیا ۔

چڑھدے ساوݨ مینہ برساوݨ کوئل کوکے راتیں

اغن پپیہے چہکن چیہے گونا گوں دیاں باتیں

جھلک لسک بدل گج رم جھم مینہ برساتیں

بخش ٻہوں مسرور تھیوں اے ݙیکھ کے نُورؔ صفاتیں

(10)         گامݨ کروڑی ۔ کوٹ کروڑ وچ 1840ء وچ سرائیکی دا اے قادر الکلام شاعر پیدا تھیا ۔ قصبے دے ہندو دکاندار جندے مل دے گھوڑے بارے شعر ملاحظہ فرمائو:

گھوڑا گھدا جندے مل

کلے توں نئیں سڳدا اہل

آ گھوڑے دیاں دھماں پیاں

شہر بزاراں ٻوٹے لیاں

خان کوں تازیاں خبراں ڳیاں

اُبھے لمے پیا تھر تھل

(11)           باغ شاہ قریشی :  کروڑ لعل عیسن وچ سال 1838ء وچ پیدا تھئے۔ فارسی تے سرائیکی دے قادر الکلام شاعر ہن ۔ پیلھوں چُݨݨ دے منظر کوں وݙی خوبی نال نظم کیتا ہے:

واہ راوی دیاں نازک کُڑیاں

پیلھوں ݙھیلے چُݨݨ کوں ٹُریاں

سوہݨیاں ڄٹیاں حُسن دیاں صاحب

ٹھم ٹھم ٹُردیاں چال عجائب

اُٹھدیاں دھمی نال سویلے

چھیڑ ٹُرݨ کئی بھیݙاں لیلے

(12)         گل محمد فائق : بیرون دہلی دروازہ ملتان علمی خاندان وچ سال 1840ء وچ پیدا تھئے ۔ اُنھاں دی طویل نظم ’’تیرھویں صدی‘‘ ٻہوں مشہور ہے ۔ نمونہ کلام ملاحظہ فرمائو:    ؎

دِلدار دِلداری کرو

ݙکھیاں دی غمخواری کرو

سینگیاں دی ٹولی ہک طرف

خلقت دی ٻولی ہک طرف

دِل کملی بھولی ہک طرف

ہک دی طرف داری کرو

(13)         اللہ بخش جانباز : علی پور ضلع مظفرگڑھ وچ 1840ء وچ پیدا تھئے ۔ مثنوی بیزن منیژہ توں نمونہ کلام ملاحظہ فرمائو:   ؎

عاشق معشوق جݙاں پیدا تھئے خوش خوابوں

آن کنیز حمام تپایا مشک عبیر گلابوں

(14)         مستݨ ملتانی :ملتان وچ 1839ء وچ پیدا تھئے تے 1900ء وچ انتقال تھیا ۔ نمونہ کلام غزل ملاحظہ فرمائو:  ؎

رات ݙینہاں غم کھانواں  

آکھ ڈھولݨ کِن جانواں

یاری لایُم سُکھ نہ پایُم

ہُݨ میں پئی پچھتانواں

سُول ہزاراں جندڑی کلھی

کیویں جان بچانواں

(15)         جہان شاہ مجروح: اللہ آباد ضلع رحیم یارخان وچ 1831ء وچ پیدا تھئے ۔ خواجہ فریدؒ نال مراسم تے نیاز مندی ہئی ۔ تبرک دے طور تے اصلاح وی گھدی ہئی ۔ نمونہ کلام :    ؎

کوئی ݙینہ وصل دا ہوسی 

سہاڳݨ جڳ سݙیساں ڑی

ہتھاں پیراں کنڳݨ کڑیاں

سیاں سیجھاں تے ونڄ چڑھیاں

اساں کرماں دیاں سڑیاں

کروں کئیں نال ریساں ڑی

(16)         نباہو شاہ افگار:ٹٻی جُھلݨ رحیم یارخان وچ 1838ء وچ پیدا تھئے ۔ کافیاں تے ݙوہڑے پسندیدہ اصناف ہن ۔ نمونہ کلام :   ؎

سہنس سوالی حُسن تیݙے دے میں بھی منگدی بھیکاں

یار افگارؔ تے بار برہوں دا دردوں نکلن چیکاں

(17)          ݙتن ملتانی : 1840ء کوں میاں اللہ ݙتہ ملتان وچ پیدا تھئے ۔ نعتیہ سہ حرفی دا حصہ ملاحظہ فرمائو:    ؎

ذ                      ذکر تیݙا دا ڈھولا ذوق اساکوں

                       تیݙے خاک قدم دا پاوݨ شوق اساکوں

س                 سک تُساݙی ڈھولا ملو کݙاہیں

                       نِت سݙ میں ماراں کرکے لمبیاں ٻانہیں

(18)         نور سیت پوری: (1811ء تا 1946ء) شکوہ جواب شکوہ دا منظوم سرائیکی ترجمہ کیتا ۔ نمونہ کلام :   ؎

(منڈھ شکوہ)

کیوں گنہگار بݨاں تیݙے احسان بُھلاواں

فکر کل دی نہ کراں ٻہہ نیر وہاواں

(پاند شکوہ)

دِل چاک ہوون بلبل تنہا دی صدا توں

جاڳ اُٹھے زمانہ میݙی بانگ دَرا توں

(19)         موجی : دلورام موجیؔ 1860ء وچ خیر پور سادات وچ پیدا تھئے تے1925ء وچ انتقال تھیا ۔ قصہ نونہہ سس دا مُنڈھ تے پاند ملاحظہ فرمائو:   ؎

(منڈھ)

نوہریں اَڄ کل نیک سݙاون،نال سسوں دے جھیڑا لاون

شور مچاون لوک سُݨاوِن ، آکھن ݙس توں کیا کھوائے

(پاند)

لکھ اے موجی آ ڳئے سمہ 

تھی ڳئی شادی لہہ ڳیا طمہ

بُھل ڳیا بابا رُل ڳئی اماں

بھیݨ نہ گھر وچ پیر ٹِکائے

(20)        کہتر:اصل ناں نور محمد تھہیم (1871ء تا 1941ء) قصبہ سبائے والا جتوئی دے رہائشی ہن ۔ اُنہاں دیاں سرائیکی نعتاں اسلامی جلسیاں تے روحانی محفلاں دی جان ہوندیاں ہَن ۔ نمونہ کلام ملاحظہ فرمائو :   ؎

ہول وݙا منزل دا ، پلے

رہ دا خرچ تیار نہیں

اٖگوں اوکھیاں گھاٹیاں رہ لمے

ݙوجھا نال میݙے میݙا یار نہیں

خواجہ صاحب دے ہمعصر شاعریں وچ اکبر شاہ ، شیخ علی کمترؔ شجاع آباد ، مستن ملتانی (ملتان 1938ء) ناطق ملتانی 1848ء ، سید مبارک شاہ (احمد پور شرقیہ ) ، اکبر شاہ ، قاضی عطا محمد مشتاق ، محمد عظیم خٹک ، محمد امین چنی ڳوٹھ ، پیر بخش فرخ ، محمد جلال لنگاہ ، میاں اللہ ݙتہ تے شمس الدین اُچوی وی شامل ہن ۔ انج تاں خواجہ صاحب دے ہمعصر شاعریں دی تندیر ٻہوں لمبی ہے پر اُنہاں وچوں کجھ دا ذکرایں طرحاں ہے۔

ناں

پیدائش

وفات

رہائش

میرݨ شاہ

1808ء

1898ء

کوٹ ادو

جیوݨ خاتون نمکی

1835ء

1898ء

چاچڑاں شریف

غلام فقیر

1820ء

1938ء

ڈیرہ اسماعیل خان

جلال شاہ کلیم

1846ء

1985ء

بدلی ، رحیم یارخان

مخدوم شاہ محمود

1800ء

1869ء

دائرہ دین پناہ

مولوی فیروز

1823ء

1889ء

روہیلانوالی

مولوی مسکین

1845ء

1915ء

"

دلریش

1845ء

1915ء

بصیرہ

نُورݨ

1846ء

1906ء

"

بابا جمال شاہ 

1846 ء

1906ء

مراد آباد (ضلع مظفرگڑھ)

مولوی صدیق 

1859ء

1922ء

رنگ پور

آصف

1860ء

1823ء

جتوئی

عاجز

1860ء

1925ء

دائرہ دین پناہ

خادم مکھݨ ٻیلوی

1860ء

1931ء

روہیلانوالی

اِنہاں توں علاوہ ٻے وی ڈھیر سارے شاعر خواجہ صاحب دے دور دے وچ شاعری کریندے پے ہَن ۔ مقصد عرض کرݨ دا اے ہے جو تحقیق تے جستجو دے دروازے کݙاہیں وی بند نی ہوندے تے ساݙے اَڄ دے لکھاری کیتے ضروری ہے جو اُنہیں لوکیں دے حالات تے کلام دے بارے وچ جو کجھ وی لکھ سڳدن لکھن تاں جو آوݨ والیاں نسلاں ماضی دے شعری سرمائے توں اَپݨے آپ کوں محروم نہ سمجھن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: سلک سلوک فریدی