وسیب دی ڄاݨ سن٘ڄاݨ

سرائیکی وسیب چار نشابر خطیاں تے مشتمل اے ۔ روہ ، روہی ، تھل ، دامان ۔ اونویں کچھی تے ٻئے وی ناں ہِن پے۔ پر اے چار ناں ہر جٖݨے دی زبان تے ہن۔ ریڈیو ملتان توں ایں ناں نال سرائیکی پروگرام وی وݙا عرصہ چلدا رہ ڳے۔ اوں ویلے خورشید ملک ایں پروگرام دے پروڈیوسر ہوندے ہن تے لوک وݙی چاہ نال اینکوں سݨدے ہن۔ کیونجو ایں پروگرام ءِ چ سݨݨ آلیں کوں اپݨی مٹی، اپݨی دھرتی تے اپݨے وسیب نال محبت دے درس ملدے ہن۔ بعد ءِ چ اے پروگرام معروف شاعر تے براڈ کاسٹر خالد اقبال وی کریندے رہ ڳے۔ اساں ڳالھ اپݨی دھرتی تے اپݨے وسیب توں شروع کیتی ہاسے۔ اڄ نیٹ دا دور اے، اسیݙے نینگر کوں سارے جڳ جہان دا پتہ ہے۔ او دنیا دے گلوب بارے جٖاݨدے ۔ اونکوں ایں ڳالھ دی سُدھ وی ہے پی جو دنیا دا کیڑھا مُلک کتھاں ہے تے اوندے دارالحکومت دا ناں کیا ہے ۔ جے پتہ تے سُدھ کائنی تاں اپݨے وسیب دی کائنی۔ میݙا ایمان ہے جو بھانویں جڳ جہان دے بارے تُساں لَکھ جٖاݨدے ہووو ، جے تہاکوں اپݨے وسیب دا علم کائنی تاں ایویں جٖاݨو تُساں کجھ نی جٖاݨدے ۔

ایں ڳالھ کوں سامھے رکھ تے میں ݙسݨ چہنداں جو سرائیکی دے ساڈھے چھ ڈویژن تے 23 ضلے ہن۔ ڈویژنیں دے ناں اے ہِن : ملتان ، بہاولپور، دیرہ غازی خان ، دیرہ اسماعیل خان، سرگودھا ، ساہیوال ۔ ملتان ڈویژں دے چار ضلعے خانیوال ، وہاڑی ، لودھراں تے ملتان ہِن تے ایندیاں تحصیلاں ملتان ، شجاع آباد، دنیا پور، خانیوال ، کبیر والا ، میاں چنوں ، وہاڑی ، میلسی ، بورے آلا ۔ 

دیرہ غازی خان ڈویژن دے چار ضلعے دیرہ غازی خان، مظفر گڑھ، لیہ تے راجن پور ہِن۔ تحصیلاں دی ترتیب ایویں ہے: دیرہ غازی خان، تونسہ شریف، کوٹ چھٹہ ،راجن پور ، روجھان ، جام پور، علی پور، مظفر گڑھ ، کوٹ ادو، خان گڑھ تے جتوئی ۔ اے وی ݙسی ونجٖاں جو مظفر گڑھ پنج تحصیلیں دا ٻہوں وݙا ضلع ہے ۔ ایندے وچ ہک نواں ڈویژن تے ݙو نویں ضلع بݨݨے چہیدن۔ حکومت سرائیکی وسیب ءِ چ نویں ضلعے تے نویں ڈویژن نی پی بݨیندی ۔ پچھلے ݙینہاں تھل ڈویژن بݨاوݨ دی رِتھ رتھی ڳئی پر تھل کوں اونویں ڈویژن بݨاوݨ چہندن جیویں پہلے اوکاڑے ، ٹوبے تے چنیوٹ کوں ضلع یا ول ایں توں پہلے لائل پور تحصیل کوں ضلع تے ول ڈویژن بݨا تے سرائیکی قوم توں کھس گھدا ہانے۔ ہُݨ نواں دھک ساہیوال کوں ڈویژن بݨا تے کھسیے نے ، پہلے جنگاں اسلحے دے زور تے ہوندیاں ہن۔ ملخ تے جاگیراں کھسیاں ویندیاں ہَن۔ ہُݨ عقل تے قلم دے ہتھیار توں اے کم گھدا ویندے۔ سرائیکی وسیب تے جیرھی چڑھائی رنجیت سنگھ کیتی ہئی ،اوندی معنوی اولاد تے اوندے پیروکار رنجیت سنگھ وانگے قبضے کریندے ویندن ۔ اسمبلیں ءِ چ ٻیٹھے مٹی دے مادھو سرائیکی جاگیردار عقل دے ایجھے اندھن جو انہائیں کوں وی کجھ نظر نی امدا۔ انہائیں تھڳڑیں دے گُڈیں توں تاں ربوٹ وی چنڳے ہوندن جیرھے بٹن تے زور آوے تاں ٹھک ٹھک تاں لا کھڑدن۔ وسیب دے نینگراں کوں اشاک تھیوݨا پوسے تے اپݨی نگری آپ بچاوݨی پمسے نہ تاں پھَکا نہ بچسے۔

مظفر گڑھ دی ڳالھ آئی اے تاں اے وی ݙسی ونجٖاں جو مظفر گڑھ رنجیت سنگھ دا مقابلہ کرݨ آلے نواب مظفر خان شہید دے ناں تے وسایا ڳے۔ نواب مظفر دی ٻہوں وݙی دلیری دی نسبت نال انہائیں کوں ’’ شجاع ابن شجاع‘‘ دا لقب پاتاتے پنجابی جنگلی درندے رنجیت سنگھ شیر پنجاب دا لقب پاتا ، مظفر گڑھ دا ملک غلام مصطفی کھر پنجاب دا گورنر بݨیا تاں آپ کوں آپ ’’ شیر پنجاب ‘‘ اکھوایُس، جیویں رنجیت سنگھ دی آل اچوں ہووے۔ ایویں مظفر گڑھ دا ’’ ہتھ دستی ‘‘ سیاستدان جمشید دستی آئے تاں اے وی جنوبی پنجاب ، جنوبی پنجاب لائی ودے ۔ جیویں پنجاب ایندا ماما لڳدا ہووے۔ مظفر گڑھ دے وسیب دشمن ݙوہائیں تلی واٹویں سیاستدانیں کوں ݙیکھ تے اساں آکھ سڳدوں ’’ دودا دھوڑ چنیسر چھئی ‘‘ ۔

دیرہ اسماعیل خان ڈویژن وچ ݙو ضلعے ٹانک تے دیرہ اسماعیل خان امدن ، جݙاں جو تحصیلاں ءِ چ کلاچی ، پہاڑ پور تے دیرہ اسماعیل خان شامل اِن ۔ ہک ویلے بنوں وی دیرہ اسماعیل خان ءِ چ شامل ہئی۔ 1882ء دے ڈسٹرکٹ گزٹیئر دے مطابق اوںویلے بنوں دے لوک 98 فیصد سرائیکی ( جنہاں کوں جٹان آکھیا ویندا ہا ) تے چھڑا ݙو فیصد پشتون ہن۔ اڄ حالت اے ہے  بنوں وچ سرائیکی لبھدا نی ۔ ہک ویلے بنوں کوہاٹ ، وانا، وزیرستان سرائیکی قوم دے علاقے ہَن تے سرائیکی کابل ، قندھار تئیں ویندی ہئی پر 1901ء جݙاں سرائیکی دشمن انگریز بد بخت پشتونیں دے دہشت گردیں کوں قابو کرݨ سانگے صوبہ سرحد بݨایا تاںدیرہ اسماعیل خان ، ٹانک تے بنوں میانوالی وغیرہ پٹھاݨیں کوں ݙے ݙتے پر جݙاں کالا باغ میانوالی دا نواب ملک امیر محمد گورنر بݨیا تاں او اپݨا میانوالی ولا گھن گھدا پر اوں ظالم دیرہ اسماعیل خان ڈویژن دے سارے علاقے ظالمیں دے نرغے ءِ چ راہݨ ݙتے حالانکہ اونکوں قومی غیرت ہووے ہا تاں سارے سرائیکیں کوں آزاد کراوے ہا ۔ اپݨے وسیب دے نینگریں کوں میں اے وی ݙسݨ چہنداں جو توپ ، میزائل تے تلوار توں وی قلم دی مار بری ہے ۔ تُساں تریخ دے ورقے پھرولو تاں دیرہ اسماعیل خان تے ٻے سرائیکی علاقیں تے دارااول ، سکندر اعظم، محمود غزنوی تے رنجیت سنگھ تئیں دے حملے تھیندے رہ ڳن ۔ بھانویں او سارا کجھ لُٹ تے چا ویندے ہن پر او اسیݙی زبان، ثقافت تے دھرتی نہ کھس سڳئے ۔ پر جݙاں دے صوبے بݨین تے اساں تخت لہور تے تخت پشور دے غلام بݨیوں تاں حاکم اپݨی قلم نال جاگیراں اپݨی ٻولی ٻولݨ آلئیں کوں ݙیندے ٻیٹھین۔ او امدے ویندن ، دھرتی ملیندے ویندن تے اسیݙے لوک غریبی تے بے روزگاری دے ہتھوں بے روزگار تھی تے دھرتی چھوڑی ویندن ۔ اے قبضہ گیر کرو دھیں دی غیر محسوس حملہ آوری اے ۔ بچدا کجھ بچاوݨ چہندو تاں پڑھو تے قلم دا اختیار حاصل کرو ۔ سی ایس ایس کر تے ڈی سی او ،ڈی پی او بݨو نہ تاں اے ظالم پھَکا نہ بچیسن۔ وسیب دے لوکو! یاد رکھو 1901ء سرائیکی قوم سانگے بد ترین سال ہا جو ہک تاں سرائیکی دے قومی شاعر سئیں خواجہ غلام فرید سئیں دا وصال تھی ڳیا تے ݙوجھا اسیݙی ماء دھرتی دیرہ اسماعیل خان،بنوں ، ٹانک اساں توں کھس تے افغانیاں دے حوالے کیتی ڳئی

ایویں سرگودھا ڈویژن ءِ چ سرگودھا ، خوشاب، میانوالی تے بھکر دے ضلعے امدن ، تحصیلاں ءِ چ سرگودھا ، شاہ پور صدر، بھلوال ، خوشاب، نور پور تھل ، میانوالی ، عیسیٰ خیل ، بھکر، کلور کوٹ تے منکیرہ شامل ہِن۔ سرگودھے دا قدیم شہر شاہ پور سرائیکی دا مرکزی علاقہ ہے۔ سرائیکی دے جیرھے چالہی دے نیڑے ناں اِن ، انہاں ءِ چ شاہ پوری وی شامل ہے ۔ پنجاب آلے مارکہ آکھدن جو میانوالی تے بھکر ضلعے تاں سرائیکی اِن پر سرگودھا تے خوشاب پنجابی اِن ۔ اے چٹا کوڑ اے ’ گودھا ‘‘ پنجابی دا لوظ ای نی تے نہ ای کہیں پنجابی دے ناں تھی سڳدے۔ ٻیا اے جو جیکر اے ݙوہائیں ضلعے پنجاب دے ہوون ہا تاں ول اتھاں غربت تے پسماندگی نہ ہووے ہا ۔ انہائیں علاقیں وچ موٹر وے ، کارپٹ سڑکاں ، فلائی اوورتے ٹیکس فری انڈسٹریل زون ہوون ہا۔ وسیب دے لوک سیاݨے تھیون ، زیادہ ذمے واری ووٹ گھنݨ آلے سیاستدانیں دی ہے جو تکڑے تھیون تے اپݨی دھرتی بچاون ،جیکر اڄ وی او پیو ݙاݙے آلی کار ابوجہل دی اولاد بݨدن تاں ول نینگر انہائیں دے گریوانیں ءِ چ ہتھ پاون تے خود سرگودھا، خوشاب دی ہک ہک تحصیل تے ہک ہک وستی ونڄ تے انہائیں کوں اپݨی ماء ٻولی دی سِک دا سنیہا پُجٖاون نہ تاں لائل پور آلی کار اے وی کھسوا ٻہسوں تے دھرتی دے اصل وارث جیرھے اتھائیں وسدن ݙوجھے درجے دے کیہل کُٹاݨے ، کمی، کسبی تے جانگلی بݨا ݙتے ویسن ۔ 

فیصل آباد ہک ویلے سارا اپݨا ہا۔ کیونجو لائل پور ضلع جھنگ دی تحصیل تے جھنگ ملتان کمشنری دا حصہ ہا پر ہولے ہولے سب کجھ دھروٹھی ویندن ۔ مشرقی پنجاب توں آوݨ آلیاں اُبھے دیاں بلائیں سرائیکی دھرتی کھس تے کھا ڳن۔ اڄ جھنگ اساݙا ہے، جھنگ وچوں لائل پور کڈھیا ڳے ،ولا ٹوبہ تے چنیوٹ ضلعے جھنگ توں کھسے ڳن، شیخوپورہ وی جھنگ توں کھیسا ڳے۔ جھنگ دا پہلے توں وی حال پتلا ہے پر فیصل آباد کوں کیا توں کیا بݨا ݙتا ڳے۔ وسیب دے لوک سیاݨے تھیون ۔ جھنگ ، چنیوٹ تے ٹوبہ نہ چھوڑن ، پاݨی دے وسیلے ہیڈ تریموں ، چشمہ جناح تے کالا باغ وغیرہ مارکہ کھسݨ تے اساکوں تریہہ دی موت مارݨ چہندن ۔ اے معاملہ ایویں کرݨ چہندن جو ’’ مار نہ کُٹ تے آندر چا گھٹ‘‘۔

بہاولپور ڈویژن دے ترائے ضلعے بہاولنگر ، بہاولپور تے رحیم یارخان ہِن تحصیلاں ءِ چ بہاولپور، یزمان، احمد پور شرقیہ ،حاصل پور، بہاولنگر، منچن آباد، چشتیاں ، ہارون آباد، فورٹ عباس، رحیم یارخان ، لیاقت پور، خانپور، صادق آباد شامل ہن۔ قیام پاکستان واسطے بہاولپور یعنی سابق ریاست بہاولپور دیاں خذمتاں سب توں ڈھیر ہن۔ قائد اعظم آکھیا ہا جو پاکستان بݨݨ توں پہلے ہک پاکستان ہا اوندا ناں بہاولپور ہا ۔ انہاں آکھیا جو اصل محسن پاکستان نواب بہاولپور صادق محمد عباسی ہے۔ پاکستان دی پہلی تنخواہ نواب بہاولپور 7 کروڑ روپے ݙتی ۔ اوں ویلے سونا 100 روپے تولہ تے چھوٹا گوشت 4 آنے دا سیر ہا۔ پاکستان کوں کرنسی دی ضمانت ریاست بہاولپور ، ہک لکھ ہک ہزار ، ہک سو بھل منسایاں گݨ تے سݨوا سڳدوں پر تُساں ایندا سرائیکی قوم کوں کیا صلہ ݙتا۔ تُساں ریاست تے ایویں پے ڳیوے جیویں ڳجھیں ڈھونڈ تے پمدن ۔ تُساں ایں لُٹ مار دی ات مچائی جیویں کݙاہیں کجھ ݙٹھا نہ ہووے ۔ سرائیکی ریاست بہاولپور دے محلات تے تُساں صرف کروڑیں اربیں دے ہیرے ، جواہرات تے سونے دے تھاں تھپیں تے ہتھ صاف نہ کیتا، کرسیاں ، میزاں ،قالیناں تے گندی گندولے تک لہور چا ڳیوے ۔ اجٖاں آکھدو اسیݙے اُتے ڳالھیں کریندن تے اسیکوں بُکھے ، حرسی تے پھڑوشے تے جاہل سݙیندن ۔ ایویں نہ سݙوں تے کیا سݙوں ؟ کیا پڑھئے لکھئے تے مہذب لوک ایویں کریندن جیویں تُساں کریندے پیو ؟ اساں تہاکوں اربیں ، کھربیں دے ہیرے ، جواہرات ، سونے دے تھاں تھپے تے کرسیاں ، میزاں تاں معاف کر سڳدوں پر سرائیکی دھرتی دی لُٹ مار معاف نی کر سڳدے ۔ سرائیکی دھرتی دے ناجائز الاٹمنٹیں دے ذریعے جو تُساں لُٹ مار مچائی اے ۔ جیویں تُساں بہاولپور تے چولستان کوں لُٹئے ، اساں ہک گیرے دی وکھ وی تہاکوں معاف نی کر سڳدے ۔ اُتھاں آوݨ آلے ماء دھرتی یا ایں آکھوں جو بندے دے پُتر بݨ تے اٹے ءِ چ لوݨ تھی تے مقامی لوکیں نال ہک تھی ونجٖو ، جے تہاݙے بھیجٖے ہوئے آباد کار اٹے ءِ چ روڑا بݨسن تاں اٹا ملݨ آلی دے ہتھ چھلیسن، ہتھ پھٹ تھیسن تے رت واہسی ۔ رہک ‘مزارعے ‘ آباد کار تے بھرا بݨ تے رہو، حملہ آور نہ بݨو۔ یاد رکھو تہاکوں بنگال ، بلوچستان تے سندھ ءِ چوں کیویں کڈھیا ڳے، اوں ویلھے وی سرائیکی قوم پناہ ݙتی، جے تُساں اِتھاں وی اوہے کرتوت کیتے تں ولا تہاکوں کون پناہ ݙیسے ؟

## حوالہ
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی اجرک) وچوں چوݨ