open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
وسیب دا بخت ......ملک غلام عباس غمگین

(لکھت: پروفیسر محمد صدیق ملک....اسلام آباد)

سئیں غلام عباس غمگین ؔ ضلع بہاول پور دے مشہور قصبہ نور پور نورنگا دے نینگر بخت اتے فخر ہِن، طبعیتاً فقیر ہِن ۔ انہاں دی کتاب ’’ہنجھ دا ماتم‘‘ ڈُٖکھ ، درد، کشالے، ٻاݨ تراݨ دا مجموعہ ھے۔ اینکوں پڑھ تے معلوم تھیندے جو غلام عباس غمگینؔ عزم ہمت ، جوش جذبہ تے محبت دے اسیر ہِن۔ آپ وسیب دیاں سچیاں جذبیاں دے ترجمان ہِن ،و سیب دا حُسن تے سنگار ہِن۔ وسیبی رنگاں ، رواجاں ، خوشیاں ، غمیاں ، رسماں ،ریتاں دا اظہار ہِن۔ ٻالاں ،نینگراں ،بُٖڈھڑیاں دی زبان ہِن۔ جھڑ ، مینہہ ، کھِمن،گاج اتے دھرتی دی شان ہِن۔ غمگین سئیں سرائیکی زبان دیاں رڳاں اچ گردش کریندا سچا خون ہِن۔ اِنھاں دے کلام وچ اللہ تے اوندے رسول دا شان وی ھے، سچے تے لافانی دین دا بیان وی ھے۔اسلامی طور طریقے احیاء اتے ضابطیاں دی تڑپ وی ھے ۔ قومی بے حِسی بے راہ روی دا ارمان وی ھے۔

اِنھاں دے کلام وچ امیرویں ٹھاٹھ تے موج وی ھے۔ غریب دی عزت دے لیر کتیراں بوچھݨ دا عکس وی ھے۔ اتے پیروراݨے سردی وچ ݙکدے کنبدے اتے گرمی وچ گنجی ککری تلے اوکھے ساہ گھِندے ٻال دی فریاد وی ھے۔ انہاں دے کلام وچ صاحبِ اقتدار لوکاں دے گُنگے ٻوڑے ، پیروں منڈے اتے ہتھوں ٹُنڈے ہووݨ دا احساس وی ھے۔ اِنھاں دے کلام وچ دھاں وی ھے فریاد وی ھے اکھیں دے اندھیاں اڳوں رووݨ وی ھے۔ اِنھاں دے کلام وچ وسیب دے بے حِس بے تڑپ اتے مُردہ عقل لوکاں اَتے اُنھاں دی سوچ کوں جڳاوݨ اتے راہ تے لاوݨ دا احساس وی ھے۔ اِنھاں دے کلام وچ سوجھلا وی ھے صاف سُتھرا رستہ وی ھے ۔ پاندھی دا دِل ٻدھواوݨ دی جُرأت تے ہمت وی ھے۔ انھاں دے کلام وچ ہر او حیلہ اتے ترلہ ھے جیڑھا جو انسان کوں انسانیت دی معراج تے پُچاوݨ دا سبب ھے۔ میں دُعا کرینداں جو اللہ تعالیٰ اساݙی قوم کوں مذہبی ، روحانی تے جسمانی سکون بخشے اتے غلام عباس غمگین ؔ دے کلام وچ زور تے ہمت عطا کرے۔آمین
## حوالے
وسیب دا سُخن ......امتیازؔ فریدی

سرائیکی زبان اچ جیڑھی خوبصورت شاعری تھیندی پئی اے ایہ جہیں شاعری کہیں وی خطے تے کہیں وی زبان دے ادب اچ کائینی تھیندی پئی۔سرائیکی خطہ مُسلسل حملہ آوریں دی زد اچ رہ ڳئے ۔ حملہ آور قومیں اِتھوں دی ثقافت ، رسم ورواج تے زبان تے وی ݙاکے مارین۔ جبری طور تے حملہ آوریں اپݨیاں زباناں پڑھایاں ۔ ایہ تاں سرائیکی زبان دا فن ھے جو ایہ رحٖ اَمیر زبان اپݨی مٹھاس نال نہ صرف زندہ ھے بلکہ ایں زبان وݙے وݙے شاعر وی پیدا کیتن۔ وݙا شاعر بݨݨ کوئی عام گاٖلھ نئیں تے نہ ایہ سوکھا کم اے، جیکر اینویں ہووے ہا تاں ٻہوں سارے لوک وݙے شاعر بݨ ڳئے ہوون ہا۔ہر وݙا شاعر اپݨے وقت تے پیدا تھیندے۔ 

سرزمین عرب عجم تے کہیں وی قوم اچ شاعر دا پیدا تھیوݨ ہک ٻہوں وݙا واقعہ ہوندا ہاجیندے اُتے قبیلے دے لوک فخر کریندے ہَن ۔ رسول پور دے ادبی حوالے نال زرخیز قبیلے اچ سئیں امتیاز فریدی دا پیدا تھیوݨ ٻہوں وݙا واقعہ ھے۔ خوبصورت انسان تے وݙا شاعر جئیں اپݨی زبان تے ادب نال بھر پور انصاف کیتے جیندی شاعری اپݨی ریت روائیت نال جُڑی ہوئی اے ۔ امتیاز فریدی دی خاص گاٖلھ ایہ وی ھے جو اوں اپݨی شاعری وچ صاف سُتھری تے روز مرہ استعمال تھیوݨ والی زبان استعمال کیتی ھے۔ جیندے وچ کوئی بناوٹ یا تصنع نظر نئیں آندا۔ایندی شاعری وچ تشبیہات ، استعارے تے ترکیباں وسیبی ورتیاں ڳن او اپݨی مِٹی نال مکمل طور تے جُڑیا ہویا شاعر ھے۔ سرائیکی شاعری وچ عروج ہا تے اِتھاں ’’غزل ‘‘ جہیں محبوب صنف وی متعارف تھئی اے۔ ایہ خوشی دی گاٖلھ ھے جو امتیاز فریدی سئیں دی غزل جدید سرائیکی غزل دا اُتم درشن ھے۔ 

ایندی غزل وچ صرف نغمگیت نئیں بلکہ ادب برائے ادب تے ادب برائے زندگی دے سارے رنگ رڄے کڄے موجود ہِن۔ اِنہیں وسیب تے دھرتی دا ڈُٖکھ اپݨے مخصوص انداز اچ بیان کیتے۔ ݙوہڑیں دے علاوہ امتیاز فریدی دیاں نظماں وی کمال ہِن ’’لولی‘‘ جہیں نظم اپݨے وسیب ثقافت نال محبت دی گواہی ݙیندی ھے۔ میݙی دُعا ھے جو ساݙے ایں یار دے اللہ سوہݨا درجات بُلند کرے او احٖ وی ساݙیں بلکہ ہزاریں دِلیں دیوچ زندہ ہِن تے زندہ راہسن۔ میں اُمید کرینداں اِنھاں دی ایہ کتاب ’’عشق اَلیندا ناہیں‘‘ سرائیکی ادب اچ خوبصورت ودھارا ہوسی۔ (ریاض عصمت)
## حوالے
وسیب دے پنجابی

سرائیکی وسیب دے پنجابی ایجنٹ تے جاگیردار،سردار، سرمایہ دار، پیر،ملاں سُنْ گِھنو۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔

سرائیکی صوبہ کہیں فوجی آمر یا کہیں غیرسرائیکی سیاسی پارٹی نئیں ڈیواونْاں۔۔۔۔ اے سرائیکی وسیب دے حقوق دی سیاسی تحریک ہے۔۔ لوکاں دی تحریک ہے۔ ہُنْ کوئی جاگیردار،سردار، سرمایہ دار، پیر،ملاں سرائیکی تحریک کوں کیش کراوے، عوام ہُنْ کھلّے مریسن جو " ہُنْ تئیں کِتھاں ہاویں" کل تئیں اے سارے اسٹیبلشمنٹ دی سیاسی پارٹیاں دے وزیر مشیر ہن جیڑیھیلے اساں مِنتّاں کریندے ہاسے جو سرائیکی دھرتی ماء کوں لوڑھ ءِ -۔۔۔۔۔۔۔۔ اے لفظ "سرائیکی" تے کِھلدے ہَن جو "سرائیکی کیا ہوتی ہے"۔۔۔۔۔۔۔۔۔ ہُنْ کوئی انھاں کوں ڈساوے جو "لوک سیانْے تھی گئین وقت ویہلے نال" ۔۔ سرائیکی تحریک کل وی تے اج وی مڈل کلاس لیڈرشپ ءچ ہوسی۔
شہزاد عرفان
## حوالے
وسیب دے کسان دا المیہ

المیہ ایہ ہے جو کسان دی فلاح والے پاسے اساں توجہ نی ݙیندے پئے جݙاں جو ہمسائے مُلک دی رات ݙینھ دی ترقی دی وجہ اوندا’’کسان‘‘ ہے۔ غیر مُسلم ہمسایہ مُلک کسان کوں قرضے توں گھن کے کھاد سپرے تک ہر چیز بغیر سود دے ݙیندے اساں مُسلم مُلک دے واسی اپݨے کسان کوں قرضہ ، کھاد ، سپرے تے اوندی ضرورت دی ہر شئے تے اتنا سود لیندے ہئیں جو اوندی ڄڑھ نکل ویندی ہے۔ او کئی کئی سالیں تئیں چیل سِدھی نی کر سڳدا۔ اساں خود کوں مُسلم ریاست اکھویندے ہئیں لیکن افسوس نال آکھݨا پوندے جو اساݙے دیس وچ ’’سُود ‘‘ اتنا عام تھی ڳئے جو اساں حلال کھاوݨ دا سوچ ای نی سڳدے۔ کاشتکار تے زرعی ٹیکس وی ٻہوں زیادہ لاتا ڳئے جے کر اساں کسان دی معیشت دی بہتری تے توجہ نہ ݙتی تاں اساکوں زراعت دے حوالے نال ٻہوں وݙے نقصان دا سامݨا کرݨا پوسی۔ باقی ظلم دی چکی اچ پِسݨ والے کسان کوں وی ایہا ارداس ھے جو اپݨے حق دی خاطر ہک فورم تے ہک مُٹھ تھیوے۔ 

ریاست بہاول پور دا ڈھیر سارا حصہ سونے وانگوں چمکدی ہوئی ریت تے محیط ھے ، جیکوں اساں چولستان ، روہی دے ناں نال یاد کریندے ہئیں۔ جام حضور بخش لاڑ سئیں چولستان اچ وسݨ والے کساناں اتے اُتھ کے جیوݨ والے مظلوم انساناں توں وی باخبر رہندن۔اُنھاں چولستانی لوکاں دے مسائل تے گفتگو کریندیں ہوئیں آکھیا جو اساں چولستان اچ وسݨ والے لوکاں دے مسائل دے حوالے نال وی ڈھیر سارا کم کیتے۔ اُنھاں آکھیا اساں چولستانی لوکاں کوں شناخت دے حوالے نال وی ڈھیر سار ا شعور ݙتے ایندے علاوہ ’’پاݨی ‘‘ چولستان دا سب توں وݙا مسئلہ ہے جیکوں اساں حل کراوݨ اچ ڈھیر حد تک کامیاب ریہے ہئیں۔ چولستان اچ جتھاں دُور دُور تئیں پاݨی دا ناں نشان کائینی اساں اُتھاں پرنٹ تے الیکٹرانک میڈیا کوں گھِن ڳئے ہئیں اتے چولستانی لوکاں دا پاݨی دے حوالے نال احتجاج نوٹ کرائے ۔
## حوالے
وسیب دے ݙو رستے

وسیب دے وچ صرف ڈو کیمپ ۔۔۔۔ہک کیمپ اچ کٹھے تھیونڑ الیں دارستہ سدھا جنوبی پنجاب دو ویندے جیرھا انتہائی سوکھا رستہ اے جتھاں لگدی وی کئی شئے نئیں خرچ ہک ٹکہ وی نئیں تھیندا ہتھو کوئی شیئے بچدی اے عزت وی ھے وزیر مشیر وی نالن ناں ای نکلدے۔۔۔۔۔۔۔ڈوجھاکیمپ اے ۔۔۔جیندے ونجنڑ دا رستہ سرائیکستان دو نکلدے اے بہوں اوکھا رستہ تیں پریں دا پندھ اے ایں تیں زندگیاں وی لگ سگدین سزائیں سخت مل سگدین جیلاں وی ھن تکڑا کروپ اے لیکن اتھائیں ہک وضاحت کر ڈیونڑ ضروری سمجھداں اتلے جنوبی پنجاب الے کیمپ اچ ساریاں وقتی تیں مصنوعی عزتاں تیں صرف کالونڑ الا کم اے ایں سرائیکستان الے کیمپ اچ جدوجہد وی ھے عزت وی ھے سرائیکستان دے کیمپ دے پاندھی اپڑیں شناخت دی جنگ پئے لڑدن اپڑیں جغرافیئے دی جنگ پیئے لڑدن اپڑیں کلچر دی جنگ پئے لڑدن اپڑیں ثقافت دی جنگ پئے لڑدن سرخرو تھیسن مورخ اینکوں اچھے لوظیں نال لکھسی کیوں جو اےاپڑیں لوکیں واسطے اپڑیں مٹی واسطے اپڑیں نسل دی جنگ پئے لڑدن

اتھائیں اج سرائیکی فیصلہ کرن او جناب پنجاب الے کیمپ اچ ویندن یاسرائیکستان الے کیمپ دو ونج کیں اپ کوں تاریخ اچ لکھوانونڑ چاہندن رستے ڈوہیں کھلن ۔۔۔جھوٹی عزت دولت الا رستہ کھلااے جدوجہد الا کنڈیں الا لیکن عزت رستہ ایہو ھوے. 
## حوالے
[ونکی:[وسیب دے ݙو رستے]]
وسیبی سیاست

پاکستان ہک کثیر قومی،کثیر لسانی، کثیر مذہبی، کثیر نسلی تے کثیر ثقافتی ملک ہے۔اے گالھ ڈو طبقے چنگی طراں جانڑدن۔ہک او جیرھا صوبائی خودمختاری یا قومی ثقافتی حقوق منگدے، ڈوجھا او جیرھا انھیں عوامی جمہوری حقوق دا انکاری ہے۔ (ویسے قیام پاکستان دے بعد صاحب _اقتدار طبقہ 1940 دی قرارداد دی روح دے برعکس صوبائی خودمختاری تے نویں صوبیاں دی تشکیل دا مخالف تھیا آندے ۔جامی چانڈیو  ) 
سرائیکی سیاسی قومی تحریک دے دھارے تے انگ رنگ اتنے منہ زور کئے نی جتنے رستیں تے دگھرئے تے کھنڈئے پئین ۔موجودہ صورتحال مطابق اے گالھ حتمی ڈسدی ہے جو نویں صوبے دی بنیاد کیتے پارلیمنٹ وچ ڈو ترہائی اکثریت دی حمایت لازمی ہے۔ سرائیکی سیاسی ادبی لوکیں دی اواز، کٹھ،جلسے جلوس، گالھ مہاڑ،جھمر جاگے،پیدل مارچ، مزاحمت تے نعرے بازی نال عرصہ دراز توں الگ صوبے دی بنیاد دا ایرا رکھئے لیکن اے سب اسمبلی دے باہرو دا عمل ہے۔اسمبلی عام طور تے ترئے مین (پی پی پی ،ن لیگ تے پی ٹی آئی ) تے کجھ چھوٹیں اتحادی پارٹیں تے منحصر ہوندی اے۔ لہذا الگ صوبے دی قرارداد پاس کراون کیتے ہر پارٹی دے ملئے جلئے ممبران دے حمایتی ووٹ دی ضرورت ہے۔ ساڈے سرائیکی رہنما کہیں نہ کہیں حد تئیں مرکز پرست کہیں وڈی پارٹی نال تھوڑی بہوں وابستگی رکھدن۔چنگی گالھ اے ۔ذاتی تے علاقائی تعلق وی اتلی سطح تے کم آ سگدے ۔ایں حوالے نال الیکٹیبلز کوں پرانی ریت روایت دے وانگوں مندے گالھیں کڈھنڑ دی بجائے مزید نیڑے کر تے موٹیویٹ کیتا ونج سگدے۔جیرھے ساڈے کجھ قوم پرست رہنما تے کارکن قومی سیاست توں بیزار ہن تے لاتعلقی دی قسم چائی ودن او اپنے نظریے تے نظر ثانی کرن۔یا صوبہ بناون دا ڈوجھا یعنی غیر آئینی تے غیر پارلیمانی رستہ ڈسن ۔ سرائیکی عوامی پریشر تے تحریک دا زور اتلا کئے نی جو اسٹیبلشمنٹ تے مرکز پرست مجبور تھی کے خود ترمیم کرکیں پلیٹ وچ صوبہ چا ڈیون۔جڈاں رستہ ای ہکو بچدے تاں ول ضد کیہاں؟ ہن موجودہ حکومت سمیت ن لیگ دا کردار واضح ہے جو او سرائیکی صوبے کیتے کتنے بے چین ہن۔ رہی پی پی پی تاں کجھ نہ کجھ حد تک سرائیکی سمیت تمام نیٹوز دی نمائیندہ جماعت ہے۔مرکز تے وفاق وچ وی پر اثر ہے،صوبیں کوں وی بہوں کجھ آئینی سطح تے سوکھا کرنڑ دی کوشش کریندی اے،رہی سرائیکی صوبے دی گالھ تاں پی پی ہی سینٹ وچ سرائیکی صوبے دی قرارداد منظور کرا چکی ہے۔پچھلی زرداری گیلانی حکومت وچ سرائیکی صوبے دا جیرھا ماحول بنڑایا گئے او صرف پی پی دا کریڈٹ ہے۔صدر صوبے سمیت سرائیکی بینک بنڑاون دی گالھ کیتی اے،اپنی مادری زبان سرائیکی دا میڈیا تے انٹرویو وچ آہدے، گیلانی سئیں وزیراعظم ہوندیں قومی اسمبلی وچ سرائیکی وچ تقریر کریندے ، فرحت اللہ بابر دی نگرانی وچ انجھ صوبے کیتے کمیشن بنڑایا گئے،میڈیا تے ٹاک شوز تے بریکنگ نیوز وچ فضا سازگار کیتی گئی اے تاکہ ہر دوست دشمن دے تاثرات دا پتہ لگے تے سرائیکی خود ٹکڑے تھیون۔اپنا مقدمہ سمجھن تے  انھیں لوکیں کوں منتخب کر تے اسمبلی وچ بھیجن جیرھے کل انھیں دی خاطر الگ صوبے دی حمایت دا ووٹ ڈیون ۔ہن وی وقت ہے سرائیکی جیکر سمجھ گئے تاں منزل مقصود پا گھنسن نئیں تاں اپنا تے نسلیں دا نتیجہ آپ بھگیسن ۔گالھ اویڑی ہے اوکھی کئے نی جیکر چالھی سالیں دے پورھئے وچ کجھ نہیں سمجھے تاں اگلا وقت وی ونجا باہسن ۔اپنی انا تے ضد ،پارٹی دی ننگ نموز،مقابہ بازی تے ایرے غیرے دی ملامت دے خوف وچ ہر شئے ہتھو لگی ویسی، سوچ وچار تے تجربے نال مسائل دا حل نکلدے۔رستہ ڈسدا پئے ، درست ذاتی فیصلہ اجتماعی تے قومی مفاد دا پیش خیمہ ہوندے۔ 
دعاگو۔۔مالک اشتر
وسیبی ناں

وسیب وچ وسیبی نال رکھݨ دا رواج عام ہے۔ انہاں وچوں کجھ ناں ایہ ہن؛

## دھیاں دے ناں
بچل، شیتل، سسی، روہی، مٹھی، مٹھِݨ، مکھݨی،  پرا، صاحباں، بھاڳ بھری، جامل، مائی وسائی، سہاڳݨ بی بی، جند وݙی ۔ جیول، بخت وݙی، نازو، ڳݙو، راݨی، 

وادھل مئی ۔ گامن مئی  پیْڑاں، پیْڑی، نِرمل، سبھرائی، سوجھل، سویل، سنیہا،  شادو، جیوݨ، رابیل، بختاں، بختو، مومل، کھنڈل مئی

ست بھرئیی

جگو مئی

بکھومئی

بھراواں مئی

نور خاتوں

جگل مئی

بکھل مئی

جنو مئی

کندن مئی

بھاگا مئی

ہیر مئی

سسی مئی

بختاور مئی

لالاں مئی

صبھرائی مئیتاجو،

جنت

وسائی،

بتاں،

سیداں

ملکانی،

شزاں

شاہراں

بشیراں

کنیزاں

جندن

وسائی

کوڑی مائی

جندو

اللہ رکھی

صاحب بی بی

مراد مائی

وسو بی بی

صحت بی بی

جند وڈی

بخت بھری

نیک مائی

شہرو بی بی

سکھن

بھراوئں بھری

پھاپھل

## پتراں دے ناں
ودھایا، جند وݙا، سان٘ول، پنوں، سجاول،  

## دکاناں تے کاروباراں دے ناں
دکاناں، برانڈاں دے کجھ سرائیکی ناں ایہ ہن۔

وسیب، روہی، ہاکڑا، سنگھڑ، دمان،  سنگت، تانگھ، جھوک، چولستان، پریت، سن٘ڄان، سانجھ، ماݨ، کون٘ج، الفرید، سرائیکی، سرائیکستان، سوجھل، سویل، سِک، سن٘گار، سُجاڳ،
وسیم کھوسہ

وسیم کھوسہ سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔
## ڄم پل
## کتاباں
## نمونہ کلام
میݙا سہݨاں ڈھول سیاݨاں تھی ہن یاراشارے مطلب دے

ہک پل ویچ ترٹ کے ڈھہ پوسن ہن یار سہارے مطلب دے

قرآن کوں چیندن مطلب لیوں ہن کوڑے لارے مطلب دے

میݙا یار وسیم سیاݨاں تھی ہن سنگتی سارے مطلب دے

### میڈی پہلی غزل
ساوݨ  موسم   آیا 

اکھیں ویس  وٹایا 

ہنج دا موتی موتی 

بوچھن تیں ٹکوایا 

میں ہاں گھردے اندر 

کونڈا  کیں کھڑ  کایا 

اوندےمونجھیں میکوں 

انڈیں    پا        ہنڈایا 

جان     تبسم     میڈی  

میݙا  کُل     سر   مایہ   

وسیم تبسم  کھوسہ
وسیم گلشن

وسیم گلشن سرائیکی شاعر ہے۔

## ڄم پل
دریا خان نال تعلق ہے۔

## نمونہ کلام
بُکھ ڈیکھ کے پِلکدے بالاں دی'

پیو کیویں سکھ دا ساہ گھنسی....؟

،،

ھر پاسے زور منگھائی دا ھ'

کتھ ویسی کیڑھی راہ گھنسی.....؟

،،

کئیں دا ونج کھڑکیسی در 

کیویں پَتی مِٹھا چاہ گھنسی.....؟

،،

جئیں دی کل مزدوری ترائےسو ھ'

او عید دے کپڑے کیا گھنسی.

،،

سرائیکی شاعر. وسیم گلشن.دریاخان

### ہک شعر
تہاکوں سمجھ نٸیں پٸی آندی حالانکہ اےچوکھی ڳل اے۔؟

بندہ مارݨ سوکھا  ہونداۓ سوچ کوں مارݨ اوکھی ڳل اے

وسیم گلشن
وقار یوسف عظیمی

**وقار یوسف عظیمی** معروف قلم کار، صحافی، روحانی دانشور تے ماہنامہ روحانی ڈائجسٹ دے مدیر، پاکستان دے معروف صوفی بزرگ حضرت خواجہ شمس الدین عظیمی دے صاحبزادے ہن۔ وقار یوسف عظیمی دیاں تحریراں وچ روحانی علوم، سیرت النبیﷺ، تصوف، طب، مابعد النفسیات، روحانی علاج، عمرانیات جیہے موضوعات شامل ہن۔ آپ 1981ء توں شعبۂ طب تے صحافت نال وابستہ ہن۔ آپ روحانی ڈائجسٹ دے مدیر تے دیگر کئی کتاباں دے مصنف ہن۔

1986ء توں آپ پاکستان دے کثیر الاشاعت اخبار روزنامہ جنگ دے کالم نگار ہن، سال 2016ء تے 2017ء وچ ڈاکٹر وقار یوسف عظیمی دے کالم بعنوان حقوق العوام تے روشن راستہ روزنامہ ایکسپریس وچ شایع تھئے۔ اس دے بعد آپ دے تحریراں دوبارہ روزنامہ جنگ وچ شایع تھیوݨ لگے۔   آپ دے تحریراں پاکستان دے دیگر اخبارات و رسائل وچ وی شائع تھئے ہن۔ ڈاکٹر وقار یوسف عظیمی پاکستانی اخبارات دی تنظٰیم آل پاکستان نیوز پیپر سوسائٹی (APNS) تے ایڈیٹر دی تنظٰیم کونسل آف پاکستان نیوز پیپرز ایڈیٹر (CPNE) وچ کئی مرتبہ عہدیاں تے منتخب تھئے ہن۔
## حالاتِ زندگی
وقار یوسف عظیمی دی ولادت 9 اکتوبر 1958ء کوں کراچی وچ تھئی۔ آپ نے گریجویشن کراچی یونیورسٹی توں کیتی تے ہمدرد کالج توں طب دی ڈگری حاصل کیتی۔ حال ہی وچ کراچی یونیورسٹی توں پی ایچ۔ ڈی دی ڈگری حاصل کیتی۔
ڈاکٹر وقار یوسف عظیمی 1981ء توں صحافت نال وابستہ ہن۔ روحانی ڈائجسٹ دی ادارت دے علاوہ روزنامہ جنگ دے ادارتی صفحے تے 1986ء توں کالم نگاری وی جاری ہے۔ پاکستان وچ اخبارات و جرائد دی تنظیم آل پاکستان نیوز پیپرز سوسائٹی ( اے پی این ایس) تے ایڈیٹرز دی تنظیم کونسل آف پاکستان نیوز پیپر ایڈیٹرز (سی پی این ای) وچ وی مختلف اہم ذمہ داریاں تے کم کرݨ دا موقع ملا۔ متعدد واری آل پاکستان نیوز پیپرز سوسائٹی دے جوائنٹ سیکریٹری تے فنانس سیکریٹری دی حیثیت نال خدمات سر انجام ݙے چکے ہن۔   اس دے علاوہ آپ کنوینئر پیریاڈیکل کمیٹی تے کنوینئر ڈیویلپمنٹ اینڈ پروگرام کمیٹی تے کونسل آف پاکستان نیوز پیپر ایڈیٹرز (سی پی این ای) دے نائب صدر وی رہ چکے ہن۔

## ٻاہرلے جوڑ
* ڈاکٹر وقار یوسف عظیمی دا بلاگ
* روزنامہ جنگ وچ ڈاکٹر وقار یوسف عظیمی دے کالمز
* روزنامہ ایکسپریس وچ ڈاکٹر وقار یوسف عظیمی دے کالمز
* ڈاکٹر وقار یوسف عظیمی دی زیرِ ادارت، ماہنامہ روحانی ڈائجسٹ
* ڈاکٹر وقار یوسف عظیمی دے کالم دی فہرست برائے روزنامہ جنگ
* ڈاکٹر وقار یوسف عظیمی دے مضامین دی فہرست برائے ماہنامہ روحانی ڈائجسٹ

## مزید ݙیکھو
*محمد رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم، خانوادہ سلسلہ عظیمیہ دی ہک تصنیف، سرائیکی ترجمہ، اسماعیل بھٹہ
*حضرت حضرت بابا تاج الدین ناگپوریؒ رحمۃ اللہ علیہ، حضور قلندر بابا اولیاءؒ دے نانا تے پہلے روحانی استاد
*حضور قلندر بابا اولیاء رحمۃ اللہ علیہ، بانی سلسلہ عالیہ عظیمیہ
*حضرت قلندر علی سہروردی رحمۃ اللہ علیہ، حضور قلندر بابا اولیاءؒ دے روحانی استاد
*حضرت خواجہ شمس الدین عظیمی، خانوادۂِ سلسلۂِ عالیہ عظیمیہ
*قلندر شعور، تصنیف، حضرت خواجہ شمس الدین عظیمی، سرائیکی ترجمہ، اسماعیل بھٹہ
*سلسلہ عظیمیہ 
*میاں مشتاق احمد عظیمی 
*سید طاہر جلیل عظیمی (پرنسپل روحانی اکیڈمی لاہور).
*روحانی اکیڈمی لاہور
## حوالے
وقاص بزدار

وقاص بزدار سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔
## ڄم پل
## کتاباں
## نمونہ کلام

### گھڑا :-
گھڑا چانواں تاں سر ݙکھدے،

سر چانواں تاں گھڑا ترٹدے،

گھڑا ترٹدے تاں سائیں رٹھدے،

سائیں رٹھدے تاں دل ترٹدے،

دل ترٹدے تاں زخم پھٹدے،

زخم پھٹدے تاں ساہ کھٹدے،

ساہ کھٹدے تاں جی چھٹدے،

ݙسو سینگھیاں!

کیویں کراں؟کݙیں مراں؟

ݙیکھو اڑیاں!

تہاݙی گال میں منیندی نمی،

دل اپڑاں ترڑیندی نمی،

سائیں کوں میں رویندی نمی،

گھڑے کوں میں ترڑیندی نمی،

سر اپڑاں میں چیندی نمی،،

بس ہکا گال کریندی ہاں،

میں اپڑاں جی بچیندی ہاں،

میں ساہ اپڑیں جھلیندی ہاں،

میں زخم اپڑیں سجیندی ہاں،

میں دل اپڑاں جڑیندی ہاں،

سائیں اپڑاں منیندی ہاں،

گھڑا اپڑاں بچیندی ہاں،

سر اپڑاں سائیں کوں ݙیندی ہاں،

گھڑا سر تیں میں چیندی ہاں....

گھڑا سر تیں میں چیندی ہاں....

کلام: وقاص بزدار
ولی محمد لغاری

سَئیں فقیر نواب وَلی مُحمد لغاری ١٨٣٦ ــــــ ١٩١٦

اِنہاں دا تعلق تاجپور،سِندھ دے لغاری نواباں دے خاندان نال ھَئی ـ چالِیھ وَرہیں دی عُمر اِچ فقیری رنگ اختیار کِیتا شاعری تے موسیقی دا شوق ودھیک تھیا ـ وفات توں بعد 
اِنہاں دے شاگِرداں تے فقیراں جنازہ یکتاراں دے ساز تے
الاپ نال کڈھا ـ تے تاجپور اِچ اُنہاں دا مقبرہ اَڄ وی محفوظ 
اے ـ اُنہاں سِندھی،ہِندی،فارسی تے سرائیکی اِچ شاعری کِیتی

## کـــــافـــی

ـ ݙیکھ اکِھیں لِکھیا لوح قلم والا،نال ماھی دے ھُݨ میں مِلیاں مِلیاں

چھوڑ میں اپݨے شاھی ٻٻاݨے ، جھوک رانجھݨ دے ڄُلیاں ڄُلیاں

پار کَھیڑاں دے مُول ناں وَیساں ، توڑے آکِھن سُون٘ہیاں ڳَلیاں ڳَلیاں

سَبھ سیالیاں غیرت والیاں ، ھِیر ھِکا میں بُھلیاں بُھلیاں

عِشق ڄِنہاں سِر مَچ مَچیندا ، سے ناں رَھِن جَھلیاں جَھلیاں

وَلـــی مُحمــــد ایں دام زُلف دے ، کَئیں قابُو کِیتیاں دِلیاں دِلیاں

### بـــیـــت

آ صُورَت دِیدار ݙِکھایا ، ڄئیں وِچ غیر ناں کوئی

ـ ݙِتی عِشق مُبارک ، آکھیُس حاصل کم تِھیوئی
ـ

ڄئیں ران٘جھݨ دی خاھِش تیکُوں رَب آن٘دا اِتھ سوئی

ولی مُحمد دِل کِیتا سجدہ ، چھوڑ حِجاب سَبھوئی
وشنو

وشنو (سنسکرت: विष्णु) ہندو مت دے اہم نظریے تری مورتی دا ݙوجھا جزو ہے جیہڑا خدا دی ربوبیت تے رحمت نال متصف ہے۔ یعنی اگر برہما کوں تخلیق کار دے روپ وچ ݙٹھا ویندے تاں وشنو اپݨی رحمت و شفقت نال کائنات کوں قائم رکھے ہوئے ہے۔ لہٰذا اینکوں پالݨ ہار دا درجہ حاصل ہے۔ ویداں تے اپنیشداں وچ وشنو دا بار ہا ذکر آیا ہے۔ اینکوں نارائݨ دے ناں توں وی یاد کیتا ویندا ہے۔ فی زمانہ اہل ہنود دی تعداد ݙو وݙے مکاتیب فکر وچ بٹی ہوئی ہے، ہک وشنو مت دے منݨ والے تے ݙوجھے شیو مت دے پیروکار۔ انہاں وچ اول الذکر واضح اکثریت اچ ہن۔ رام تے کرشن وشنو ہی دے اوتار ہن۔
## تفصیل
وشنو تریمورتی دا ایک جزو ہے، دیگر ݙو برہما تے شیو ہن۔
ویشنو مت دے مطابق وشنو ہک استعماراتی شخصیت کوں مختلف زمانیاں اچ الڳ الڳ اوتار گھن کے دنیا وچ جلوہ افروز تھیندے۔ وشنو دے سارے اوتار، محافظ، امن پسند، بچاوݨ والے تے انسانیت پسند ہوندن۔ جݙݨ کݙہیں دنیا وچ بے امنی پھیل ویندی ہے یا کوئی شیطان آفت گری تے اتر آندے تاں وشنو کائی ہک اوتار دنیا وچ جلوہ افروز تھیندے تے اوں برائی دا خاتمہ کر کے دنیا کوں امن دا تحفہ ݙیندے۔ راماین وچ رام تے مہا بھارت وچ کرشن وشنو دے ݙو سب توں اہم اوتار ہن۔ اینکوں استعماراتی ہووݨ دی وجہ توں برہم آکھا ویندے ۔ ایندا ہک ناں نارائݨ وی ہے۔ دیگر ناواں وچ اننت، ترلوکی ناتھ، اشتدیو، واسودیو، وتھوبا، ہری، کیشو تے جگن ناتھ ہن۔ اگما دی پنچ رتر وچ وشو دی عبادت دا تذکرہ تفصیل نال درج ہے۔ مہابھارت دی انوسہاسن وچ وشنو دے 1000 ناں درج ہن جینکوں وشنو سہرسنامہ آکھا ویندے۔  اوہ ہندو مت دے سمارت سوتر دے پنج سب توں زیادہ پوجے ونڄݨ والی شخصیات اچوں ہک ہے۔

## حوالے
وسیب تے ظلم

۔۔۔۔ﭘﺒﻠﮏ ﺳﺮﻭﺱ ﮐﻤﯿﺸﻦ ﺩﯼ ﻃﺮﻓﻮﮞ ﯾﻮﻧﯿﻮﺭﺳﭩﯿﺰ ﮐﺎﻟﺠﺰ ﮐﯿﺘﮯ ﻟﯿﮑﭽﺮﺍﺭﺩﯾﺎﮞ ﺳﯿﭩﺎﮞ ﮐﺠﮫ ﮈﯾﮩﻨﮧ ﭘﮩﻠﮯ ﻣﻨﻈﻮﺭ ﮐﯿﺘﯿﺎﮞ ﮬﻦ ﺟﻨﯿﺪﮮ ﻭﭺ ﺳﺒﮫ ﮐﻨﻮﮞ ﻭﮈﺍ ﻇﻠﻢ ﺍﮮ ﮐﯿﺘﺎ ﮬﺎﻧﯿﮟ ﺗﺮﯾﮫ ﺳﯿﭩﺎﮞ ﭘﻨﺠﺎﺑﯽ ﺩﯾﺎﮞ ﻣﺮﺩ ﺗﯿﮟ ﻋﻮﺭﺗﯿﮟ ﻭﺍﺳﻄﮯ ﮐﮉﮬﯿﺎﮞ ﮬﺎﻧﯿﮟ ﻭﻝ ﻇﻠﻢ ﺍﮮ ﮐﯿﺘﯿﻨﮯ ﺍﻭﻧﺪﮮ ﻣﻘﺎﺑﻠﮯ ﺍﭺ ﺻﺮﻑ ﺳﺖ ﺳﯿﭩﺎﮞ ﺳﺮﺍﺋﯿﮑﯽ ﺩﯾﺎﮞ ﮐﮉﮬﯿﺎﮞ ﮬﺎﻧﯿﮟ ﺍﻭﻭﯼ ﺻﺮﻑ ﻋﻮﺭﺗﯿﮟ ﻭﺍﺳﻄﮯ ﺍﯾﮟ ﻇﻠﻢ ﺯﯾﺎﺩﺗﯽ ﺩﮮ ﺧﻼﻑ ﺍﯾﺎﺯﺧﺎﮞ ﺭﻧﺪ ﺳﺮﺍﺋﯿﮑﯽ ﺳﮑﺎﻟﺮ ﺳﺠﺎﺩ ﺧﺎﮞ ﻣﻠﮑﺎﻧﮍﯾﮟ ﺳﺮﺍﺋﯿﮑﯽ ﺩﺍﻧﺸﻮﺭ ﺍﯾﻢ ﻓﻞ ﺩﮮ ﺳﭩﻮﮈﻧﭧ ﻣﻠﮏ ﻣﺤﻤﺪ ﺭﻣﻀﺎﻥ ﺍﺭﺍﺋﯿﮟ ﺍﻑ ﻭﮨﻮﺍ ﮐﺎﻣﺮﯾﮉ ﻋﻤﺮﺧﺎﮞ ﺑﺰﺩﺍﺭ ﺍﺑﻮﺍﻟﺤﺴﻦ ﺧﺎﮞ ﻟﻐﺎﺭﯼ ﻏﻼﻡ ﺍﮐﺒﺮ ﺧﺎﮞ ﮐﮭﻮﺳﮧ ﻋﺒﺪﺍﻟﺤﺌﯽ ﺧﺎﮞ ﭼﺎﻧﮉﯾﮧ ﻋﺎﺑﺪﺧﺎﮞ ﻣﯿﺮﺍﻧﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﺨﺶ ﺑﺮﺍﭨﮭﺎ ﮔﻮﺩﺍ ﺑﭽﻞ ﺧﺎﮞ ﺳﻨﺠﺮﺍﻧﯽ ﺧﺮﻡ ﻋﺎﺷﻖ ﺧﺎﮞ ﻣﻠﮑﺎﻧﮍﯾﮟ ﻋﻨﺼﺮ ﺧﺎﮞ ﻣﻠﮑﺎﻧﮍﯾﮟ ﺧﺮﻡ ﺧﺎﮞ ﻣﻠﮑﺎﻧﮍﯾﮟ ﺍﺳﻠﻢ ﺧﺎﮞ ﻣﻠﮑﺎﻧﮍﯾﮟ ﺍﺭﺷﺪ ﺧﺎﮞ ﺳﮑﮭﺎﻧﮍﯾﮟ ﻣﻨﻈﻮﺭ ﭨﮭﻼ ﺍﺳﺘﺎﺩ ﻃﺎﻟﺐ ﺣﺴﯿﺌﻦ ﺧﺎﮞ ﺟﺘﻮﺋﯽ ﺣﺎﺟﯽ ﺍﻟﻠﮧ ﺑﺨﺶ ﻟﺸﺎﺭﯼ ﻋﺎﻣﺮ ﺧﺎﮞ ﻣﻠﮑﺎﻧﮍﯾﮟ ﺣﻤﺎﺩﺭﺿﺎ ﺧﺎﮞ ﻣﻠﮑﺎﻧﮍﯾﮟ ﻣﻨﺘﻈﺮ ﺧﺎﮞ ﻣﻠﮑﺎﻧﮍﯾﮟ ﻧﮯ ﻭﻓﺎﻗﯽ ﻭﺯﯾﺮ ﺍﮮ ﺗﻌﻠﯿﻢ ﺟﻨﺎﺏ ﺷﻔﻘﺖ ﻣﺤﻤﻮﺩ ﺳﯿﮑﺮﭨﺮﯼ ﺗﻌﻠﯿﻢ ﮈﺭﯾﮑﭩﺮ ﯾﻮﻧﯿﻮﺭﺳﭩﯽ ﮐﺎﻟﺠﺰ ﻧﺎﻝ ﺩﺭﺧﻮﺍﺳﺘﺎﮞ ﻭﯼ ﮔﺰﺍﺭﯾﺎﮞ ﺗﯽ ﺑﮭﺮﭘﻮﺭ ﺍﺣﺘﺠﺎﺝ ﻭﯼ ﮐﺮﯾﻨﺪﮮ ﺭﮦ ﮔﯿﻮﮞ ﺟﯿﻨﺪﺍ ﻧﺘﯿﺠﮧ ﺍﮮ ﻧﮑﮩﺘﺎ ﺟﻮ ﺍﮮ ﺳﯿﭩﺎﮞ ﺟﯿﺮﮬﯿﺎﮞ ﺍﻧﺎﻭﻧﺲ ﮐﯿﺘﯿﺎﮞ ﮔﯿﺎﮞ ﮬﻦ ﻓﯽ ﺍﻟﺤﺎﻝ ﭘﻮﺳﭧ ﭘﻮﻥ ﺗﮭﯽ ﮔﯿﺎﮞ ﺟﯿﻨﺪﮮ ﻭﭺ ﺍﺳﺎﮞ ﺳﻤﺠﮭﺪﻭﮞ ﺟﻮ ﺍﮮ ﺳﺎﮈﯼ ﺑﮩﻮﮞ ﻭﮈﯼ ﮐﺎﻣﯿﺎﺑﯽ ﺍﮮ ﮨﻨﮍ ﺍﺳﺎﮞ ﺍﭘﮍﯾﮟ ﭘﻮﺭﮮ ﻭﺳﯿﺐ ﮐﻮﮞ ﺍﭘﯿﻞ ﮐﺮﯾﻨﺪﮮ ﺍﻭﮞ ﺟﻮ ﺍﯾﮟ ﺍﮨﻢ ﻣﺴﺌﻠﮯ ﺗﯿﮟ ﭘﻮﺭﺍ ﻭﺳﯿﺐ ﯾﮑﺴﻮﺋﯽ ﺩﺍ ﻣﻈﺎﮨﺮﮦ ﮐﺮﮮ ﺳﯿﺴﮧ ﭘﻼﺋﯽ ﺩﯼ ﺩﯾﻮﺍﺭ ﺑﻨﮍ ﮐﯿﮟ ﺍﯾﻨﺠﮭﺎ ﯾﮑﺠﮩﺘﯽ ﺩﺍ ﻣﻈﺎﮨﺮﮦ ﮐﺮﻥ ﺟﻮ ﺍﻧﮩﯿﮟ ﮐﻮﮞ ﺍﮮ ﺳﯿﭩﺎﮞ ﻣﺴﺎﻭﯼ ﻃﻮﺭ ﺗﯿﮟ ﺑﮩﺎﻭﻟﭙﻮﺭ ﻣﻠﺘﺎﻥ ﮔﻮﻣﻞ ﺩﯾﺮﮦ ﺍﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺧﺎﻥ ﻏﺎﺯﯼ ﯾﻮﻧﯿﻮﺭﺳﭩﯽ ﺩﯾﺮﮦ ﻏﺎﺯﯾﺨﺎﮞ ﺍﭺ ﺗﻘﺴﯿﻢ ﮐﯿﺘﯿﺎﮞ ﻭﻧﺠﻦ ﻧﮧ ﺗﺎﮞ ﭘﻮﺭﮮ ﻭﺳﯿﺐ ﺍﭺ ﺑﮭﺮ ﭘﻮﺭ ﺍﺣﺘﺠﺎﺝ ﮐﯿﺘﺎﻭﯾﺴﯽ۔۔۔۔۔ﺍﮎﺑﺮ ﺧﺎﻥ ﻣﻠﮑﺎﻧﮍﯾﮟ ﭘﺎﮐﺴﺘﺎﻥ ﻋﻮﺍﻣﯽ ﺳﺮﺍﺋﯿﮑﯽ ﭘﺎﺭﭨﯽ
## حوالے
ولید دوم

ولید بن یزید، (743-744), ہشام بن عبدالملک دے بعد ربیع الثانی 125ھ وچ تخت نشین تھیا۔ اوہ انتہائی نالائق تے غلط کار شخص ہئی۔ ہشام بن عبدالملک نے اپݨی زندگی وچ ولی عہد دی عادات کوں سنوارݨ دی کئی ناکام کوششاں کیتیاں ھن ۔
ولید ثانی دی بد اخلاقی دی بنا تے کئی امرا نے ایندی ولی عہدی دی مخالفت کیتی ہئی۔ جݙݨ اوہ تخت نشین تھیا تاں اوں نے سب توں پہلے ایہ کم کیتا کہ اپݨے مخالفاں کوں چݨ چݨ کے مروا ݙتا۔ ایندی ایں سفاکی تے بعض متاثر افراد اس قدر پریشان تھئے کہ اوہ ہشام بن عبد الملک دی قبر تے ونڄ کے روندے ہوندے ہن۔

## قتل
ظلم و ستم دے علاوہ اپݨی حد توں ودھدی ہوئی بد اخلاقی دی وجہ توں وی ایندی مخالفت زور پکڑیندی ڳئی۔ آخر کار ہک سال تے ݙو مہینے دی خلافت دے بعد اپݨے مخالفاں نال لڑدا ہویا مارا ڳیا۔ ہک مشہور مؤرخ نے تاں ایہ لکھا ہے کہ جیہڑے ویلے لوگ ایں کوں قتل کرݨ کیتے چڑھ آئے تاں اے، ایہ آکھ کے قرآن خوانی وچ مصروف تھی ڳیا کہ " جیں طرح حضرت عثمان رض تلاوت قرآن کریندے ہوئے مارے ڳئے ہن میݙا وی خاتمہ ہوں طرح تھیوے"

## حوالے
ولید بن عبدالملک

ولید بن عبد الملک ، (668ء توں 715ء، دور خلافت 705ء توں 715ء)، بنو امیہ دا چھیواں نامور خلیفہ ہئی جیہڑا بڑا فیاض، فاتح تے رفاہ عامہ دے کماں وچ بڑی دلچسپی گھندا ہئی۔ اندلس، سندھ تے وسط ایشیا دے علاقے فتح کیتے۔ حجاج بن یوسف، طارق بن زیاد، قتیبہ بن مسلم تے محمد بن قاسم ایں دے نامور سپہ سالار ہن۔ خلیفہ ولید بن عبد الملک دے دور وچ سپین، ترکستان تے پاکستان دے وسیع علاقے فتح تھئے۔ خلیفہ ولید دے دور وچ عرب اپݨی تاریخ دی سب توں وݙی سلطنت قائم کر چکے ہن جیندا دنیا وچ کوئی حریف نہ ہئی۔ ولید دے دور وچ اندلس دی فتح تاریخ دا ہک اہم واقعہ ہے۔ جیں نے مستقبل دی ہسپانوی، یورپی تے دنیا دی تاریخ کوں ہمیشہ کیتے بدل کے رکھ ݙتا۔ بنو امیہ دی علم دوست، انصاف پسند تے روادار طبیعت نے ایہوجیہے ماحول کوں جنم ݙتا جیہڑا ہک شاندار تہذیب دی تخلیق دا باعث بݨا۔ سائنس، فلسفہ، ادب تے ݙوجھے فنون نے ہک نواں جنم اندلس وچ گھدا جیں نے یورپ تے ول پوری دنیا کوں گہرے طور توں متاثر کیتا۔

بقول سر ولیم میور 

'''ولید اول دا زمانہ تاریخ اسلام دا شاندار ترین دور ہے۔ فتوحات، وسعت سلطنت۔ ملکی استحکام، امن و امان، خوشحالی تے تہذیبی و ثقافتی ترقی دے لحاظ نال ایہ دور انتہائی بلند تے ممتاز مقام رکھدا ہے ایں دور وچ تھیوݨ والی فتوحات دا دائرہ ایں قدر وسیع ہئی کہ عہد فاروقی دی یاد تازہ تھی ویندی ہے۔ اگر محض فتوحات ہی کوں عظمت و معراج دی کسوٹی قرار ݙتا ونڄے تاں وی ایہ بنوامیہ دا شاندار ترین دور سݙیجݨ دا یقیناً مستحق ہے ۔

## مسجد نبوی صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلّم دی تعمیر
مسجد نبوی دی تعمیر ولید دا سنہری کارنامہ ہے۔ ولید نے حضرت عمر بن عبدالعزیز کوں مسجد نبوی دی تعمیر دا حکم ݙتا۔ چنانچہ انہاں دی نگرانی وچ جݙݨ او عامل مدینہ ہن، ایں کم کوں پایہ تکمیل تک پہنچایا ڳیا۔ فن تعمیرات دے نقطہ نظر نال ایہ ایں دور دا عظیم کارنامہ ہے۔ عمر بن عبدالعزیز نے اردگرد دی زمین خرید کے اینکوں وسعت ݙتی۔ ٻاہر دے ملکاں توں کاریگر سݙوائے ڳئے۔ شاہ روم نے ہک لکھ مثقال سونا تے پچی کاری دا کام کرݨ والے کاریگر فراہم کیتے۔ پوری مسجد پتھر نال بݨوائی ڳئی تے ایندیاں دیواراں تے طلائی مینا کاری کیتی ڳئی تے ہک فوارہ وی بݨایا ڳیا ۔ مسجد دی بنیاداں صحابہ کرام دے پتراں دے ہتھوں رکھوائے ڳئے۔ ایندی تعمیر وچ 3 سال صرف تھئے۔ ایندے صحن وچ 20 ہزار آدمی کٹھے ٻیہہ سڳدے ہن۔ ایں مسجد دی شہرت چار دانگ عالم وچ پھیل ڳئی تے دور دور توں سیاح ݙیکھݨ کیتے آئے۔ جݙݨ تعمیر دا کم پایہ تکمیل تک پہنچ ڳیا تاں ولید 91ھ وچ خود اینکوں ݙیکھݨ کیتے آیا تے ایں نے اینکوں ٻہوں پسند کیتا۔ 

## حوالے
ون ویلنگ

اماں میڈا پُتر کڈھاؤ ڈیٹھی؟، نہ اماں میں تاں نیں ڈیٹھا تساں گھر جُلو اُو آ ویسی چنتا نہ کرو میڈا پُتر چنتا کیویں نہ کراں ایھا گال تاں میڈا پُتر وی کریندا ھا اماں تُوں چنتا نہ کیتا کر میکوں کجھ نیں تھیندا میں ہُنڑ موٹر سائیکل ہکے ویل تیں وی چلا سگداں میں ہُنڑ پکا استاد بنڑ گیاں، توں ایویں چنتا کریندی ھئیں، پَر میڈا چنتا ٹھیک ھا ہک ڈینھ اُو لوکیں دے مونڈھیں تیں گھر آئے میڈی دنیاں سُنج تھی گئ ھے، میڈا پورھیا لُٹیج گئے میں بخت دے تخت توں ڈیھ پئ ھاں، اماں میں پُنجھ ہار کے اوکوں پالیا ھا میں پُوہ دے پالے ءچ اوکوں تن ساڑ کے گرمی ڈتی ھئ میں ہاڑ دی دُھپ ءچ ٹھڈے ساہ ڈتے ہن، میں سِرو ننگیں گزار کے بوچھنڑ دی گنگوٹی بنڑائ ھئ، میں زمانے دے نظریں ءچ کُوڑھی تھی کے گندی سڈویج کے اوکوں بمبوٹے سکھائے ہن کلھی تریمت ہم اماں توں سوچ کے ڈس میڈے نال کیا کجھ نہ تھیاء ھوسی، میں مانگویں جُتی کپڑے پاء کے اوکوں شھر ءچو مہانگے کپڑے گھن تے پویندی ہم، جڈاں نویں کپڑے پاء کے میڈا لال شھر ویندا ھا وستی دے طعنے میں سُنڑدی ھم، پتہ نیں ایندی ماء کتھو پیسے انیندی ھے 

میڈا پتر، انھیں کوں سمجھا جیرھے موٹر سائیکل چلیندن انھیں کوں آکھ میڈے لال پُتر اؤکھے جوان تھیندن، تھاڈے ابے اماں دی زندگی گلدی ھے، تھاڈا ابا در بدر تھیندے، کڈھائیں سعودیہ دی گرمی ءچ اٹھویں منزل تیں مونڈھیں تیں سلھیں سیمنٹ چئیندے کڈھائیں دوبئ دے بڑکدے صحراء ءچ جسم تیں روح کوں بُھن کے تھاڈیاں خُوشیاں گُلیندے، کڈھائیں چوک تیں وکدے گالھے پُترو اتناں سوچ وی نہوے آندی خود چوک تیں کُکڑیں دے مُل وکا کے تہاکوں پنجاہ سٹھ ہزار دا موٹر سائیکل گھنا ڈیندے، تساں لحظے دی خوشی واسطے ساڈی عمراں دا پُورھیا ساڑ چھوڑیندے ھاؤ تھاکوں ماء دے مونھ تیں وقت کنیں پہلے بڈھیپے دیاں جُھریاں نیں نظردیاں تھاکوں پیؤ دے اکھیں ءچ چمکار نیں نظردا جو ہنڑ پتر جوان تھی آئے میڈا سہارا تھی آئے میڈے تھکیڑے لہسن میڈے ہتھیں دے چھالیں دی قیمت وصول تھیسی ،میں گھوٹ دا پیؤ سڈویساں میں گانے بدھساں میں جھمراں پئیساں اے کینجھی تھاڈی خوشی ھے جیرھی ساکوں عمراں دا چُوڑھیا ڈی ویندی ھے، میڈا پُتر ملے تاں آکھیں اوکوں، امڑی تانگھ ءچ ھے، ہک واری آ کے صرف اماں سڈ ونج،،،،،،
(جمیل بلوچ)
ونود ݙاوڑا

خان پور کٹورا دی مائیگریٹڈ فیملی نال تعلق اے تے سری گنگا نگر، بھارت وچ رہندن.
وَیلھے خُوشیاں دے

## نظم
نمانڑیاں کونجاں

## بیرسٹرجگدیش بترادے ناں
یاد اَمدن ویلھے خوشیاں دے ۔

ہن جھوک تے میلے خوشیاں دے۔

ہر پاسے مینگھ ملہاراں ہن۔

ہر پاسے کونج قطاراں ہن۔

ساݙے ویہڑے کونجاں لَہندیاں ہن۔

ساݙیاں کندھیاں تے آ بہندیاں ہن۔

بے خوف ہن دِل کونجاں دے۔

ساݙے ڳل تے ڳل ہن کونجاں دے۔

ساݙی پیار ونڈییدیں نِبھدی ہائی۔

ساݙی چوڳ وٹیندیں نِبھدی ہائی۔

بے چِنتے ہاسے مونجھیں توں۔

پل وسدے ناسے کونجیں ٹوں۔

ساݙیاں وکھریاں پیار پریتاں ہن۔

ساݙیاں مندریں مال مسیتاں ہن۔

ہک شام اچانک اݨ چِتی ساݙے شہر تے آن ڈٹھی۔

اساں رڄ کے کیتا ناسے اَجاں پیارکونجیں کوں

جاری ھے 

شاعر (امان اللہ ارشد)
وِِسریا ملتان

## تعارف
کہیں زمانے اچ راوی دا دریا ملتان دے پراݨے قلعے دے نال وہندا ہا،  تے اینکوں 
 ہک بندرگاہ دی حیثیت حاصل ہائی ، ٻیڑیں ( کشتیوں) دے ذریعے صرف سکھر بھکر ہی نئی، بلکہ منصورہ ، عراق ، ایران ، مصر ، کا بل،  دلی (دہلی) تے حیدرآباد دکن تک دی تجارت ہوندی ہئی، ایں واسطے ملتان  کوں دنیا  دے بہوں وݙے علمی،  تجارتی تے مذہبی مرکز دی حیثیت حاصل تھئی،  تے صرف ہندوستان ہی نہی بلکہ پوری دنیا اچ ملتان دی شہرت ہای ۔
## قلعہ ملتان کتنا قدیم ھ؟

 ایں   بارے آکھیا ویندے ،  کہ اے پنج ہزار سال پرانا ھ،  لیکن ہو سگدے،  کہ اے ہنیں تو وی زیادہ پراݨا ہووے  ،ایں ڳال تے پر سارے مورخین دا اتفاق ھ، کہ ملتان تے قلعہ ملتان دا وجود قبل از تاریخ دیو مالائی دور کنوں وی پہلے دا ھ ، افسوس دا مقام اے ھ۔ ، جو حملہ آوراں نے ہمیشہ ایں قلعے کوں نشانہ بنڑا تے اینکوں فتح کرݨ توں بعد خوب لُٹ مار کریندے رہ ڳئے،  پر اینکوں بحال کرݨ دا کہیں نا سوچیا، 1200قبل مسیح " دارا " نے اینکوں تباہ کیتا ، 325 قبل مسیح سکندر اعظم نے ایندے اُتے چڑھائی کیتی،  ولا عرب ، افغان ، سکھ تے انگریزاں حملہ آوراں قدیم قلعہ ملتان کوں برباد کرݨ اچ کوئی کسر نہ چھوڑی ، ہنڑ فرزندان  ملتان تے سرائیکی وسیب دے سارے واسیاں دا فرض ھ،  کہ او اپنڑی پراݨی کوتاہیں تے غور کرِن ، تے اپنڑے وسیب دے نال تھیونڑوالی پنج ہزار سالہ زیادتیاں دی تلافی کرݨ، تے اپنڑے فخر (عظمت رفتہ) کوں سنڄانڑن۔ 
## حداں

تاریخ اساکوں ݙسیندی ھ،  کہ ملتان(کوٹ مولتان ، مولتان) ہک شہر ہی نی، بلکہ ہک تہذیب تے ہک سلطنت دا ناں وی ھ ۔ 372ہجری کتاب ’’حدود العالم بن المشرق الی المغرب‘’ وچ ملتان دی حدود دے بارے لکھیا ھ،  کہ قنوج دے راجہ تے امیر ملتان دی سرحدیں جالندھر تک ہوندیاں ہن،’’ سیر المتاخرین‘‘ وچ اقلیم ملتان دی حدود ایں طرح بیان کیتی ڳئی ھ ،  کہ ملتان اول،  دوم تے سوم اقالیم کنوں زیادہ وݙا (فراخ) ہا، کیونکہ ٹھٹھہ ایں صوبے تے ودھیا( زیادہ) ہا،  فیروز پور کنوں سیوستان تک چار سو ترہی(٤٣٠) کوس لمبا تے چتوڑ کنوں جیسلمیر تیئں ہک سو اٹھ (١٠٨)کوس چوڑا ہا،  ݙوجھے پاسوں طول کیچ تے مکران تک چھ سو سٹھ (٦٦٠)کوس ہا،  ا یندے پوواد ﴿مشرق﴾ رویہ سرکار سرہند تک ہا،اُبھی ( شمالی) دریائے شور اچ،  تے لمی(جنوبی)صوبہ اجمیر تک ھ،  تے پچادھ﴿مغرب﴾ اچ کیچ تےمکران ہا ۔ ابوالفضل نے اپنڑی مشہور عالم کتاب "آئین اکبری " اچ صوبے ملتان دی حدود اے بیان کیتی ہن ، صوبے ملتان دے نال ٹھٹھہ دے الحاق کنوں پہلے اے صوبہ فیروز پور کنوں سیوستان تک ۶۲۴کروہ ھا ، چوڑائی اچ " کھت پور" کنوں جیسلمیر تک۶۲۱ کروہ ھا،  ٹھٹھہ دے الحاق دے بعد اے صوبہ "کیچ" تے "مکران" تک وسیع تھی گیا ، ایندا اے فاصلہ ۰۶۶ کروہ ھا ، پوواد (مشرق ) اچ ایندی سرحداں سرہند سرکار نال، ابھے پاسوں (شمالی)  پشاور نال ،  لمے پاسوں(جنوب )اجمیر دے صوبے نال، تے پچادھ الے پاسوں ( مغرب)  کیچ مکران نال ملدیاں ہن۔ کیچ تے مکران پہلے صوبہ سندھ اچ شامل ہن،  ملتان دے صوبے اچ تراے سرکاریں ﴿ملتان خاص، دیپال پور تے بھکر﴾ ہن، تے کل اٹھاسی پراگنے ﴿ضلعے ﴾ ہن۔ ملتان دی وسعت تے عظمت تے تاریخ اج وی ناز( رشک )کریندی ھ ، ملتان دی قدامت دے ہم پلہ دنیا اچ شاید ہی کوئی شہر ہووے ۔
## گواہی
پاکستان اچ جیہڑے شہراں کوں مصنوعی طریقے نال ملتان کنوں کئی گنا وݙے شہر بنڑائے ڳن ، آج کنوں چند سو سال پہلے اے ملتان دی مضافاتی وستیاں ہن،  ایں ڳال دی شہادت حضرت داتا گنج بخش(رح) نے اپنڑی کتاب
’’کشف المجوب‘‘ اچ ’’لاہور یکے از مضافاتِ ملتان‘‘ ݙے ݙتی ھ ۔

thumb|ملتان دے علاقے دا پراݨا نقشہ
 مترجم۔۔

thumb|غلام مرتضٰی لاکھا
وڄدا پنجابیاں دا ڈھول وے

"وجدا پنجاپیاں دا ڈھول وے۔۔۔۔ 
میں نچاں فراٹے مار کے اج تیرے نال فنگشن تے"

میں ہمیشہ یہ سمجھتا رہا کہ پاکستان میں سب سے مظلوم قوم "سرائیکی " ہیں مگر کل پتہ چلا کہ پنجابی سب سے زیادہ مظلوم، مرحوم اور مغفور قوم ہے جب ایک مہاجر فوجی ڈکٹیٹر اپنی گھر کی لونڈی "پنجابی اشرافیہ" اور اسکی نام نہاد اسلامی تحریکوں کی مارتا اور لیتا ہوا، مُکے لہراتا ہوا اسلام کے مضبوط قلعے سے باعزت روانہ ہوا۔ پاکستان کی باقی تمام قوموں نے اپنی قومی غیرت کا مظاہرہ کرتے ہوئے اپنی قومی لیڈرشپ کی قربانیاں دی ہیں ماسوائے پنجابی قوم کی نمائیندہ لیڈرشپ کے جس کی حکومت میں فوجی ڈکٹیٹر سگار سے دھوئیں کے چھلّے بنا کر چلا گیا۔ پنجابی اشرافیہ کو فوج کی ڈانسر بن کر کیا ملا ۔۔۔۔۔ سب کچھ سوائے عزت کے جوآج تک صرف بنگالیوں، سندھیوں، بلوچوں اور پشتونوں کے پاس ہے۔ 
شہزاد عرفان
## حوالے
وپار

وپار یا تجارت اجناس یا خدمات دے تبادلے کوں اہدن۔ 

وپار  دی اصل شکل تبادلۂ اجناس ہائی، جیندے وچ اجناس تے خدمات دا براہِ راست یا بلاواسطہ تبادلہ کیتا ویندا ہائی۔ جدید تاجر عموماً تبادلۂ اجناس دی بجائے وپار دا ہک وسیلہ اِستعمال کریندے ہن، مثلاً پیسہ. نتیجتاً، خریداری کوں فروخت یا منافع وچوں تفریق کیتا ون٘ڄ سڳدے۔ پیسے دی ایجاد نے وپار کوں سادہ تے غیر پیچیدہ بݨا ݙتا ہے اتے ایں کوں ٻہوں ترقی ݙتی ہے۔

ݙو تاجراں دے درمیان وپار کوں ݙو طرفی وپار ڄݙآن٘جو ݙو توں ودھ تاجراں دے درمیان وپار کوں کثیر فرقی وپار اہدن۔

وپار، اُوں عمل کوں  وی اہدن جو تاجران اور مالیاتی منڈیوں دے کماش یا کارندے انجام ݙیندے ہن۔
[thumb|[کراچی دی ہک مارکیٹ]]

## حوالے
وکھرے ٻول

عنوان "ساوے باغ کالے ڈیم"
سیانڑے آہدن
کھیر ڈتس
پھینگڑیاں رلا تے
کیا فائدہ آیا
صوبہ ملدے
ولدیت وٹواونڑ شرط ہے
صوبہ لُنڈا ہوسی
ساریاں گالھیں آپڑیں جاہ
لڑسوں بھڑسوں
مر مک ویسوں
دھرتی ماء دا ہک انچ نہ ڈیسوں
جیکر میانوالی ضلع تخت لاہور دے پکھے امدے
یا او
زور دھینگانڑیں کھس ویندے
تاں سمجھو
اساں بہوں نقصان وچ آ گئیوں
ساکوں ساوے باغ ڈکھا تے
کالے باغیں ڈیم بنڑیسن
سارا پانڑیں تخت لاہور کوں ملسی
ساڈی دھرتی تریہہ مر ویسی
ڈیم دا مطلب لغام سندھو سائیں کوں
اساں وانگیں سندھ سخی
بندی وانڑ سڈیسی
تاکیاں بند کریسن
جیں ویلھے پانڑی نہ ہوسی
جے ویلھے آؤسی لوڑھ سیلابا
ساریاں تاکیاں کھول چھوڑیسن
ساکوں چھل بڈیسی
پانڑی کھُٹدا ویندے
سائنس دے ماہر
ایویں اھدن
ساڈا پانڑی بند تھی ویسی
ساری وسوں بر تھی ویسی
پکھی تریہہ کنوں پھڑک پھڑک مر ویسن
مچھیاں مہاجر تھیسن
تساں پیر فرید دیاں کافیاں والی روہی دے سونہیں ہاؤ
تساں دیوان دے اندر واہ ٹھڈی بیا گاویاں لسیاں 
راتیں کھیر کاڑھ تے پڑھدے بیٹھو
تساں اصل روہی دو جھات نی ماری
جتھاں ڈینہ کوں گھُلدین
نرگ دی نار دیاں تتیاں سخت ہوائیں 
جیکوں خواجہ سائیں جیہیں صابر شاکر بندے وی پر وحشت سنجڑی روہی آکھئے 
تواکوں پتہ لگسی 
اے تل ہا مرحوم ہاکڑے سائیں دا
جئیں دھرتی دے دریا رس ویندن او نگری دوزخ دی شاند ڈیندی اے
ہاکڑا واہندا ہا سندھ ندی دے وانگوں 
ہاکڑ ہ چھم چھم وہندا ہا
جیویں ککی ریت دے اتے
ایویں آج  پئی وگدی اے  ماء دھرتی دے سینے تے 
سندھو ندی
صوفی تاج خان گوپانگ
عنوان "ویلہے دا لقمان" 

اُبھی چُنڈ توں جوگی آیا
ناں سائیں رحمان سڈیندے
مرض توں پہلے مریض تے ہر ہک انگ تے پیار دی مالا دا جاب کریندے 
لقمان حکیم دیاں شانداں ڈیندے
میڈی شفا دا منتر روز پڑھیندے
الیندا گھٹ ہے
سوچیندا ڈھیر ہے
مریض گونگا
حکیم چپ ہے
سچے سائیں دے سچے سیوک
"حق باہو" ہک ڈینہ ایہ فرمایا
"لوں لوں دے وچ لکھ زباناں
پھردے   گونگے    باتے   ہُو "شاعر :صوفی تاج خان گوپانگ ر
وکیل احمد نادر

اج سرائیکتان ھاوس رشید اباد کالونی دیرہ غازیخان اچ سئیں وکیل احمد نادر ریٹائرڈ چیف انجینئر واپڈا تشریف گھن ائین ڈاڈھی خوشی تھئی اے اج وکیل نادر صاحب انتہائی خوشگوار موڈ اچ ھن اونڑ نال اکھیئےنیں جو اج میں صرف توھاکوں ہیں گال دی مبارکباد ڈیونڑ ایاں جورات ڈیہنہ تساں سرائیکی تحریک واسطے ہک کیتی پیو میں وی اپڑیں تمام دوستیں سمیت کم کریساں اللہ کریسی بہوں جلد اساں اپڑاں صوبہ انج گھنڑ اچ کامیاب تھی ویسوں اللہ کریسی ساڈی بھج درک ضایو نہ تھیسی کافی ٹائم سرائیکی مسئلے تیں سئیں ھونریں نال گفتگو تھیندی رہی سئیں ھونریں لنگر پانڑیں وی قبول کیتا جیرھی گال وکیل نادر سئیں دی میکوں سبھ کنوں زیادہ متائثر کیتا اوھئی سرائیکی مسئلے تیں انہیں دا نالج اج وکیل صاحب نے کافی ٹائم سرائیکستان ھاوس کوں ڈتا انہین دی مہربانی اے محبت اے اکوی فروری رل کیں منانونڑدی وی حامی بھرینیں سرائیکستان ھاوس کوں مکمل وقت ڈیونڑدی حامی نال سرائیکستان ھاوس توں روانہ تھئین وکیل صاحب نال اجدی ملاقات خوبصورت ملاقات تھئی اے ۔۔۔اکبر خاں ملکانڑیں پاکستان عوامی سرائیکی پارٹی
26 January at 20:20
## حوالے
ویدانت تے صوفی ازم

لکھت: مشتاق ڳاݙی

ویدانت اتیں صوفی ازم دا سانگا: تاریخ دے کُجھ پَنے

ناویں ݙاہویں صدی وچ جݙاں وادی سندھ اتیں برصغیر وچ اسلام ننواں ننواں کھنڈا ودا ہئی تاں اتھاں ویدانت دا طوطی ٻلیندا ہئی۔ ویدانت دی ڄاݨکاری کیتے اوندی علمی ریت دی جے ڳول پھرول کروں تاں پتہ لڳدے جو اے ہزاراں وریہیں پیلھوں رشیں مَنیں دے لکھیں ویدیں اتیں اُپنشدیں دے دا نتارا ہئی۔ لُنڈی ڳالھ کراں تاں ناویں ݙاہویں صدی وچ ویدانت دے ݙو وݙے پُکھ ہئین۔ ہک ادویت ویدانت اتیں ٻئی دویت ویدانت ۔۔۔۔ ادویت اتیں دویت ہک ٻئے دے اُلٹ سنسکرت دے شبد ہن۔ دویت دا مطلب "ݙو" اتیں ادویت اوندا اُلٹ یعنی ݙو نہ ہووݨ ۔۔۔ ہک ہووݨ ہے۔ اوں ویلھے ویدانت دے علمی بحثیں دا وݙا مرکز کشمیر ہئی جتھاں شیوا مت دا زور ہئی۔ ایں طرانح نال ادویت اتیں دویت ویدانت شیوا مت نال جُڑی ہوئی ہئی۔ ادویت ویدانت دے منݨ آلے آہدے ہئیں جو برہما اتیں آتما ہک ہے اتیں سبھے جی جان اوندے انجو انج روپ ہن ۔۔ وکھرپ مایا ہے، ایندے پچھوں ہک ای ہک ہے ۔۔۔۔ ایں ہک دی سُنڄاݨ پچھاݨ ای مُکتی ہے ۔۔۔ ایشا اُپنشد دے منترے ول ول ایں اصول دا پرچار کریندن۔ کشمیر دا وݙا فلاسفر ادی شنکر اچاریہ ادویت ویدانت دا وݙا داعی ہئی۔ جݙاں جو دویت ویدانت دے منݨ والے آہدے ہئین جو " دوئی" ، "دویت"، "ݙو" ہووݨ ای ہووݨ دی بݨیاد ہے ۔۔۔ جے ایں اصول کوں بُھل ونڄوں تاں وت ڄاݨ سُنڄاݨ دا کم ای مُک ویسی۔ ایندا اظہار "وجنانا یوگا" دی ٹیکسٹ وچ تھیندے۔ جیندا سدھا مطلب ڄاݨ دی یوگا بݨدے ۔۔۔۔ ایندے مننݨ آلے ودھیک "تنترک" ہئین اتیں او شیوا ۔ شکتی دی دویت اتیں ملاپ کوں ای سنسار دے کھیݙ اتیں ڄاݨ سُنڄاݨ دی بݨیاد سمجھدے ہئین۔۔۔ اے انسانیں دے ازلی دشمن برہمنیت دے مخالف ہئین ۔۔۔ اپݨے آپ کوں ہک "کُلی ۔۔ کُلا ۔۔۔ جُھڳا " بݨا کنیں رکھدے ہئین ۔۔۔ انہیں دی وݙی رسم وچ گوشت، مچھی، مدھر، متھ (سیکس) جہیں کرت کار وی شامل ہوندے ہئین ۔۔۔۔اے جیوݨ کوں شکتی سمجھدے ہئین۔۔۔ ہتھ یوگا وی انہائیں کنیں نکھتی۔۔۔۔ میں ہک ٻہوں وݙی ونڈ کوں ٻہوں سادہ بݨا کے پیش کریندا پیاں، اوندی معذرت ۔۔۔۔ میݙا مطلب اے نُشابر کرݨ ہے جو ادویت ویدانت اتیں اوندے جڑے ہک ہووݨ تے سنسار دے مایا ہووݨ جہیں اصولیں کوں اسلامک صوفی ازم فوری قبول کیتا ۔۔۔ منصور حلاج دے سندھ دے پھیرے باد وحدت الوجود دا آئیڈیا صوفی ازم وچ پاڑیا پکڑ چُکیا ہئی اتیں او ایں کنیں سُنڄاݨوں ہئین ۔۔۔ اسلامی صوفی ازم دے ادویت ویدانت کنیں متاثر تھیوݨ دی ہک وجہ ایندا ہند سندھ وچ اسلامی حکمرانی نال وی مطابقت کھاندا ہئی۔۔۔۔ سبھ ہک ہے اتیں ٻیا مایا ای مایا ہے دا اصول اوں وکھرپ کوں گھٹاوݨ وچ مدد ݙیندا ہئی جیڑھا ہک ٻاہرلے راج پاٹ نال ڄمدا پھلدا ہئی۔۔۔۔ جݙاں دویت ویدانت وکھرپ دی ڄاݨ سُنڄاݨ کوں ودھیندی ہئی اتیں شکتی دے اصول دی صورت وچ ہک وݙا چیلنج ہئی۔۔۔۔

ایں ساری ڳالھ دا مطلب اے آکھݨ ہے جو صوفی ازم کوئی آفاقی وچار نئیں بلکہ پیلھے دے فلسفیں اتیں اوں ویلھے دی سیاست دے لوڑھیں وچ پھلے ودھے ۔۔۔۔ ادویت یا وحدت الوجود ست ۔۔ سچ کوں ݙیکھݨ دی چھڑی ہک دید ہے جݙاں جو ایندے موابلے وچ دویت ۔۔۔ شکتی اتیں برہمنیت مخالف تنترک فلسفے اتیں ریتاں کوں صوفی ازم اپݨی سیاسی لوڑھیں کنیں پریں رکھے ۔۔۔۔ آؤ ۔۔۔ صوفی ازم کوں ولا اوندے تاریخی، علمی اتیں سیاسی پچھوکڑ وچ ولا سمجھݨ دا اَہر کروں، بجائے سبھ مایا ہے دا منتر جپ کرݨ دے
ویندی رُت دی شام

ویندی رت دی شام حفیظ خان دی کتاب ہے۔ ایہ افسانیاں دی کتاب ہے۔ ایہ فروری ١٩٩٥ء وچ چھپی ہے۔ ایں کوں پاکستان سرائیکی رائٹرز ملتان چھاپیا ہے۔ ایں کتاب دے ١٠٣ صفحے ہن۔
انھاں افسانیاں وچ نسائی کرداراں بارے ݙسایا ڳئے۔ تے حفیظ خان نے آپݨے افسانیاں وچ مقصدیت کوں خاص جاہ ݙتی ہے۔
ونکی:سرائیکی زبان تے ادب
ویٹیکن سٹی

thumb|سرکاری نشان
thumb|جھنڈا
thumb|یورپ اچ ویٹیکن سٹی دی لوکیشن
ویٹیکن سٹی، اٹلی دے شہر روم اچ واقع ہک خود مختار ریاست ہے۔ ریاست تقریباً چاراں طرفوں دیواراں نال گھری ہوئی ہے جیندا کل رقبہ 44 ہیکٹر ہے تے ایہ دنیا دی آبادی تے رقبے دے لحاظ  نال سب توں چھوٹی خود مختار ریاست اکھیندی ہے۔ ریاست کوں 1929ء وچ قائم کیتا ڳیا تے ریاست دا سربراہ پاپاۓ روم ہوندے تے اتھاں ہی پاپاۓ روم دی رہائش گاہ اپوسٹالک محل ( رسولی محل ) تے رومی کریا (پاپائیت) واقع ہن۔ ویٹیکن سٹی کوں بلاشبہ کاتھولک عیسائیاں دا مذہبی دار الخلافہ اکھیج سڳدا ہے۔

## آبادی
آبادی تقریباً ہک ہزار  ہے۔ 

## زبان
دفتری تے سرکاری زبان لاطینی ہے۔

## تفصیل
رومی کریا (پاپائیت) دی بنیاد پاپ سکسٹس پنجم نے سولہویں صدی عیسوی اچ رکھی جیندے ابتدائی مقاصد مذہبی تے سماجی ہن۔ اُنیہویں صدی عیسوی اچ پیدمونتیز اطالوی حکومت دے پھلاؤ توں ایندے اختیارات گھٹ تھیوݨ لڳے۔ 1860ء تک اطالوی حکومت اطالوی جزیرہ نما دا زیادہ تر حصہ جیہڑا پاپاۓ روم دی ریاست (پاپائی ریاستاں) وچ شامل ہئی، زیر اقتدار گھنا چکی ہئی۔ 1870ء وچ روم وی اطالوی حکومت دے زیر اقتدار ہئی جیندے  نال ہی پاپائے روم دی طاقت دا خاتمہ تھی ڳیا۔ 1919ء تک اطالوی حکومت پورے جزیرہ نما بشمول سسلی تے ساردینیا تے قائم تھی چکی ہئی۔ 1929ء اچ پاپاۓ روم تے اطالوی حکومت لیٹرن معاہدہ (Lateran Treaties) تے متفق تھئے۔ جیندی رو نال رومی کریا سابقہ پاپائی ریاست (Papal States) توں دست بردار تھی ڳیا تے ہݨ رومی کریا زیادہ تر پاپائے روم تے کاتھولک عیسائی مذہبی خدمات سر انجام ݙیندا ہے۔

پاکستان دے ویٹیکن سٹی دے نال خاص تعلقات ہن۔ ویٹیکن سٹی کیتے پاکستان دا ہک مخصوص سفیر ہے۔ انہاں دے تبادلۂ خیال وچ عموماً سب توں اہم موضوع پاکستان وچ عیسائیاں دے نال برتاؤ ہوندا ہے۔

## حوالے
ویہاں دا حساب

اوں زمانے دی گال ہے جڈاں لوگ ان پڑھ مگر سادہ تیں مخلص ہوندے ہن... دیہاتیں دے لوگیں دے حساب کتاب ویہاں (20) دے بنیاد نال تهیندا ہئ ... مثال دے طور تیں اگر ساڈے واسطے ہک چیز سو روپے دی ہے تیں انهاں دے مطابق او چیز پنج ویہاں دی ہئ ... اچها سئیں ..ہک بزرگ اپنی گاں ویچنڑی ہئ..ہن او بزرگ چٹے ان پڑه..وپاری آکهیا میں ایں گاں دے ہک سو ویہه دیندا..اناں آکهیا نا بابا نا..میں تاں پورے پنج ویہاں گهنسا...(طلحہ خان)

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی وسیب

## حوالے
١٠ محرم

10محرم الحرام اللہ دے چنڑیے ہوۓ انسانیں دی عزت دا ڈینہہ، ت اللہ دے دشمنیں دی ذلت دا ڈینہہ...

حضرت آدم ۴ دی پیدائش، ت سجدے دا ڈینہہ،
ابلیس دی پھٹکار ت ذلت دا ڈینہہ،
حضرت آدم ۴ دی توبہ دا ڈینہہ،
حضرت ادریس ۴ کوں آسمان ت چاونڑ دا ڈینہہ،
حضرت نوح ۴ دی کشتی دا کوہ_جودی ت لگڑ دا ڈینہہ،
قوم_نوح ۴ دے غرق تھیونڑ دا ڈینہہ،
حضرت ابراہیم ۴ دی بھا گلزار تھیونڑ دا ڈینہہ،
نمرود دی ذلت دا ڈینہہ جو اپنڑے سر چ آپ کھلے مریندا رہ گۓ اے پہلا ماتمی ہئ..
حضرت یوسف ۴ دی قید خانے توں رہائ ت مصر دی حکومت ملنڑ دا ڈینہہ، حضرت یوسف ۴ و حضرت یعقوب ۴ دی عرصے بعد ملاقات دا ڈینہہ،
حضرت سلیمان ۴ دی بادشاہی دا ڈینہہ،
حضرت یونس ۴ مچھلی دے پیٹ توں باہر آۓ،
حضرت عیسی' ۴ دی پیدائش ت یہودیں دی ذلت دا ڈینہہ،
دنیا وچ سب توں پہلی بارش وسنڑ دا ڈینہہ،
ایں ڈینہہ قریش_مکہ خانہ کعبہ کوں غلاف پویندے ہن..
حضرت محمد صلی اللہ علیہ و اصحابہ وسلم دا حضرت_خدیجہ رضی اللۂ عنہ نال نکاح دا ڈینہہ.
اتے ایہو ہی قیامت دے قائم تھیونڑ دا ڈینہہ..
.
.
.
حضرت حسین رض و آل_ مرتضی' رض دی شہادت ت عظمت دا ڈینہہ وی ایہو ہے ت آل_محمد ص دے دشمنیں دی ذلت دا ڈینہہ وی ایہو ہے ڈیکھ گھنو اج یزیدیت و آل_شمر ماتم کناں ہے....
سبحان اللہ (لکھاری، منصور شانی، ١٢ اکتوبر ٢٠١٦ء)
## حوالے
١٨٥٧ء دی جنگِ آزادی

1857ء دی پہلی جنگ آزادی دے وقت بہادر شاہ ظفر 82 سال دے ہن جݙݨ انہاں دے سبھے ٻالاں دے سر قلم کر کے انہاں دے سامݨے انگریز تھال وچ سجا کے انہاں دے سامݨے تحفے دی شکل وچ گھن آئے۔ میجر ہڈسن نے انہاں دے چارہے پتراں مرزا غلام، مرزا خضر سلطان، مرزا ابوبکر تے مرزا عبد اللہ کوں وی قید کر گھدا، میجر ہڈسن نے سبھے چاراں صاحبزادیاں دا سر کٹا تے انہاں دا گرم خون چلو نال پی کے ہندوستان کون آزاد کرݨ دء چاہ رکھݨ والیاں نال انگریزاں دی جنگ اور بغاوت کوں جاری رکھݨ دے خطرناک وحشیانہ عہد کوں جاری رکھا۔ بہادر شاہ ظفر نے اپمے پتراں دے کٹے ہوئے سراں کوں اپݨے ہتھاں وچ گھن کے درد بھرے الفاظ وچ انہاں دے کیتے دعا کریندے ہوئے آکھا کہ تیمور دی اولاد ایویں ہی سرخرو تھی کے پیو دے سامݨے اپݨا فرض ادا کریندی اے۔
## جنگِ آزادی دا ہیرو، [[سرائیکی]] سردار، اسلم ملغاݨی
جنگ آزادی ١٨٥٧ء توں پہلے لال قلعہ دہلی وچ بہادر شاہ ظفر دی بطور شہنشاہ دوبارہ تاجپوشی کیتی ڳئی تے جنگ دا آغاز کیتا ڳیا. ڈیرہ غازیخان دے سردار جیہڑے انگریزاں دے کتے دھنواوݨ تے انہاں دے گھوڑے چھکݨ تے مراعات حاصل کریندے ریہے۔ جنہاں دے نسلاں خوب تکبر وچ ہن. مگر ݙوجھی جانب اصل مسلمان تے اصل وسیبی ڈیرہ غازیخان، تونسہ شریف نال تعلق رکھݨ والے ہک عظیم سرائیکی رہنما سردار اسلم خان ملغاݨی جنہاں نے برصغیر وچ سب توں پہلے انگریزاں دے خلاف عدم تعاون تحریک چلائی، تے اس دے نال نال اپݨے علاقے دے لوگاں دت معاشی حالات کوں بہتر بݨاوݨ کیتے ہک زرعی بینک وی تشکیل ݙتا جس وچ صرف اناج، بھوں تے ݙوجھے زرعی ضروریات دے چیزاں رکھے ویندے ہن ول بعد وچ ضرورت منداں وچ تقسیم کر ݙتے ویندے ہن۔بعد ازاں انگریزاں نے انہاں کوں جلاوطن کر ݙتا تے او افغانستان وچ ریہے تے فوت وی اتھائیں کابل وچ تھئے. 
## [[سرائیکی]] شہیدِ آزادی، رائے احمد خان کھرل
رائے احمد خاں کھرل (1776ء-1857ء) 1857ء دء جنگ آزادی دے دوران نیلی بار دے علاقے وچ مقامی قبیلیاں دی برطانوی راج دے خلاف بغاوت (گوگیرہ بغاوت) دے رہنما اور سالار ہن۔ 21 ستمبر کوں انگریزاں تے سکھوں دے فوجی دستیاں نے گشکوریاں دے قریب 'نورے دی ڈل' دے مقام تے دورانِ نماز احمد خان تے حملہ کر ݙتا۔ احمد خان تے انہاں دے ساتھی بڑی بہادری نال لڑدے ہوئے شہید تھی گئے ۔

## حوالے
٢٠١٨ دا منڈھ

عجیب منڈھ 2018 دا ایں ٹائم میں ایهو کجھ سوچ سگداں کیفیت دی گاهل هے.....
اگر شاعریں دی پوچھڑ هووے تاں مشاعرے دے متام وی ڈھیر هوون ها....
هک آکھے ها میکوں اینجھی سوڑی جاه تے بلهائس جو میڈا پوچھڑ سدھا نه تھی سگدا.
بیا آکھے ها الله دا بنده میکوں پاوڑی آلے پاسے بلهائ سی چا آندا ویندا پوچھڑ تے چڑھ ویندا ها ڈیکھ تاں سهی چھلیا لاتھے.... جیکر آدر نهی کر سگدا تاں نه پیا سڈے ها.
بیا آکھے ها میکوں چاونڑ لو سائیکل بھیج ڈتی سی باقی میڈی پوچھڑ وی چین اچ آ گئ هے...
هک آکھے ها سٹیج سیکٹری کتنا بد تمیز ها میڈے پوچھڑ کولو پکڑ کے جھبی ڈتی سی میڈے مصرع منه اچ پھس گئن....
لوگ شاعریں کوں بد دعا ڈیون ها شالا پوچھڑ تے پیر آوی....
یقین کرو مشاعریں دا رنگ ای بیا هووے هااا...

ساڈی توبه مشاعریں توں.....

## حوالے
٢١ فروری دا آہر

21فروری نیڑے لگدی اندی اے لگدے ایں دفعہ دوست کافی بھج درک لائی ودن سرائیکستان ھاوس رشید اباد کالونی اچ ایں واری اگیں کنیں زیادہ چہل پہل لگی رھ ویندی اے رات اتھاں میڈے کولھو میڈا یار قیصر عباس مراثی ائے اوں میکوں اکھیئے ایں واری اکوی فروری مابولی دے ڈیہنہ تیکوں گودا دول دی چس چویساں عاشق خاں صدقانی وی مکمل تیاری اچ اے دعا کریسو اللہ خیر کریسی اکوی فروری دے توھاڈے میزبان۔۔۔۔اکبر خاں ملکانڑیں ۔اسلم خاں ملکانڑیں سجاد خاں ملکانڑیں ۔ملک محمد بلال کھنڈوا ۔سید عنصر عباس شاہ عظیمی صاحب کونسلر۔ملک ظفر اقبال کھنڈوا۔ھدایت اللہ خاں چانڈیہ محمد اکرم بھٹی۔محمدعمران لکی صحافی۔سید علی عمران شاہ۔ استاد عطا محمد زور۔ملک محمد یونس ماچھی۔ابوبکر بلال وثیقہ نویس۔ارشاد شیروانی ۔مہر خالد میکن زراعت افیسر۔ملک عرفان ککھ۔محمد نواز خاں لغاری۔ملک خلیل لنگانی۔ارشد خاں نتکانی مسرت عباس خاں گورمانی۔کامران خاں مستوئی نقاش خاں سکھانی۔زاھد شیر بھٹی۔جاوید بھٹی
## حوالے
٢١ فروری دی ڳال

21 فروری ماء بولی دے ڈینہہ سول سوسائٹی بہاولپور دے زیراہتمام بہاولپور آرٹس کونسل وچ تقریب سرائیکی ایکشن کمیٹی دے چیئرمین راشد عزیز بھٹہ دا خطاب جیویں پاکستان دے دیگر صوبے زبان ثقافت کلچر اور شناخت دی بنیاد تے بنڑائے گن اینویں زبان ثقافت کلچر اور شناخت دی بنیاد تے سرائیکستان صوبہ بنڑایا ونجے۔ عثمان بزدار کوں زبان قوم اور خطہ دی بنیاد تے الیکٹرانک چینلز تے مندے نہ کڈھیے ونجن۔ سرائیکی ادیب دانشوریں کوں سلام جنھاں اج سرائیکی زبان دی تاریخ ٹھوس دلائل دے مطابق ڈسی اے سول سوسائٹی بہاولپور دے منتظمین کوں سلام جنھاں بہاولپور وچ خوب صورت محفل سجائی اے سرائیکی قوم کہیں ڈوجھی قوم زبان دی مخالف کینھی اساں ہرقوم زبان ثقافت کلچر شناخت دا احترام کریندوں سرائیکی زبان دا وی احترام کیتا ونجے. (راشد عزیز بھٹہ)
## حوالے
٣. امام حسین

حضرت علی رضی اللہ عنہ دے پتر ہن۔ کربلا وچ شہید تھئے ہن۔

## ٻیا ݙیکھو

* کربلا دے بہتر شہید

thumb|امام حسین
٣١ واں مہرے آلا سرائیکی میلہ

31 واں سرائیکی ادبی ثقافتی میلہ مہرے آلا جیرھا 19،20 نومبر کوں چھنڑ چھنڑ تے آڈت دی رات تھیندا پئے. . .
سرائیکی وسوں دے ایں سال پسالی کٹھ بارے سوجھواں استاد اعجازبلوچ فرمیندن. . .
.
"پاکستان کثیرالقومی تے کثیرالسانی ملک ہے ایں سانگے اتھاں صوبیں خود مختاری ،قومیں دی خود مختاری نال سلہڑ ہے. جے ریاست دے وڈپردھان وفاق پاکستان نال تھوڑے جہیں وی مخلص ہن انہیں کوں 1940 ء دی قرار داد مطابق نویں عمرانی معاہدے دے تحت سبھے قومیں کوں برابری دی بنیاد تے انہائیں دی اکائی اچ حقوق ڈے تے ایں ریاست کوں مضبوط کرے. . . .مہرے آلے دا میلہ ایں پیغام کوں گھن تے ٹردا پے."

استاد اعجاز بلوچ

## حوالے
ٹانوری

اوچشریف دے نواحی علاقے موہاݨی والی موری تے ارد گرد دے دیہاتاں وچ موجود نسلی سرائیکی قبیلہ اے. تمام لوگ رڑھ واہی نال منسلک ہن. اہم افراد وچ ملک رمضان ٹانوری دا ناں مشہور اے.
٩ نومبر ٢٠١٨ء دی احتجاجی ریلی دا جائزہ (اکبر ملکاݨی)

کل سرائیکستان ھاوس رشید اباد کالونی اچو نکلنڑ الی نوں نومبر دی ریلی ڈیکھ کیں مخالفین دیاں اکھین ہنڑ تاں اکھیں کھل ونجنڑاں چاہیدیاں ان کوئی منے یا نہ منے سچ سچ ھوندے جیرھی سرائیکی پار ٹی یاسرائیکی رہنما اپڑیں عوام اچ کم کریندے عوام اوند ے نال ھوندن کل الی ریلی ثابت کیتے اتھو دے لوک پاکستآن عوامی سرائیکی پارٹی دے نالن اے ھے سچ دا ساتھ جیوے سرائیکستان جیون عوام ۔۔۔چلھ دی خیر تیں کل دی خیر پاکستان عوامی سرائیکی پارٹی دا اے کھلا ڈلا پیغام اے اساں گودے گوداڑیں دے نال کینسے اساکوں کہیں ایم این اے ایم پی اے دی ضرورت نئیں اساں کہیں وڈے گودے کوں یا جنوبی پنجاب اکھنڑ الے کوں اجرک نئیں پوانڑیں صرف سچ الاونڑ الے سرائیکستان کوں مننڑ الیں دے دامے درمے سخنے نوکر ہیں کہیں وفاق پرست جماعت جیرھی ساکوں جنوبی پنجاب دی شکل اچ ڈہدی اے اوں وفاقی پارٹی نال ساڈا کوئی تعلق نئیں اساں کہیں کوں ووٹ نہ ڈیسوں جیرھی جماعت اپڑیں منشورا چ جے تک لوظ سرائیکستان کلئیر نہ لکھسی ساڈے جغرافیئے دی مکمل گال نہ کریسی اساں سرائیکی یاپاکستان عوامی سرائیکی پارٹی اونکوں بلکل نہ ڈیسی ساڈا اہیو اٹل فیصلہ اے سرائیکستان زندہ باد. (١٠ نومبر ٢٠١٨ء، اکبر ملکاݨی)

## حوالے
ٹانک

ٹانک سرائیکی علاقے دیرہ اسماعیل خان دا ہک ضلع ہے۔ 
thumb|Khyber Pakhtunkhwa Districts Tank
thumb|سرائیکستان دا نقشہ

## جغرافیہ
کجھ حصہ پہاڑی ہے تے کجھ حصہ میدانی ہے۔

## تاریخ
پہلے ایہ ضلع دیرہ اسماعیل خان وچ شامل ہائی۔

## آبادی

## پیشے
تجارت تے ٹرانسپورٹ اہم پیشے ہن۔

## رقبہ
١٦٧٩ مربع کلومیٹر رقبہ ہے۔

## زبان
سرائیکی

## شخصیات

* معوذ آرائیں
ویہویں ویں صدی اتے بیزاد دیاں تصویریاں

ویہویں صدی اپنی آخیر تے پُج گئی ہے ، ساڈی نسل دے ٻہوں تھوڑے بندے اکویہویں صدی دے پہلے دیہائیں اچ زندہ ہُوون ، اُوں ویلھے اُنہاں دی کیا حالت ہُوسی شاید اُو اَڄ اندازہ کر سگدے تاں اُو اکویہویں صدی کوں ڈیکھن دی خواہش نہ کریندے ، اِیندی وجہ اے نہیں جو اکویہویں صدی اِیں صدی کنوں بُری ہُوسی بلکہ اینہہ واسطے جو اکویہویں صدی اگلی نسل دی صدی ہُوسی تے اُوندے وچ اُو اُنویں ہُوسی جیویں کوئی بندہ ایجھیں مُلک اچ ہُووے جیندے وچ کوئی شخص وی اُوندی زبان نہ سمجھدا ہُووے ، اکویہویں صدی آزادیں ، روشنیں اتے زندگی دے نویں امکانات دی صدی ہے ، اے اُو صدی ہے جیں بندے کولوں اُوندے ماضی اتے اجداد دی زندگی دیاں تمام آچھائیں بُرائیں اُوں توں اَنج کر ڈتن ، اُوندا ماضی بھاویں جو اُوندے لاشعور اچ کتنیاں جِھکیاں پاھڑاں رکھدا ہُووے جسمانی طور تے اُونکوں نکھیڑ گھدس ۔ آڄ ماضی دے تمام ڈرامے تے جھاتی پاؤں تاں ساکوں اپنے اجداد کتنے مضحکہ خیز تے بے بس لگدن اتے اُوں ڈرامے دے منظر کتنے ڈراکلے لگدن بازار تے اُنہیں اچ وکدے ہوئے بندے بلا تخفیض رنگ ، نسل ، عقیدہ ، مُلک اتے اپنے تمام جذبیں ، خواہشیں ، حسرتیں اتے ڈکھیں کنوں علحیدہ کیتے ہُوے محض وکاؤ مال کشمیری شال ، یمنی جوتی اتے عربی گھوڑیں کنوں وی ذیادہ بے قیمت ، ویچن والے عالم ، تاجر، محدث ، ترک ، عرب ، پُرتگالی اتے ولندیزی گھنن والے بادشاہ ، جنرل ، شاعر ، فلاسفر ، مفسر ، قاضی جاگیردار اتے درباری سب دے نزدیک ہاتھی دانت دے دستے آلے خنجر ، اصفہان دے قالین تے بلقان یا افریقہ وچوں پکڑے ہُوئے اُنہاں دے ہم جنس اچ کوئی فرق کائنی ، دربار جیندے وچ ہک زرنگار تے ٻیٹھا ہویا بادشاہ سامنے ہَتھیں وچ بلوریں کٹوریں وچ ارغوانی شراب گھدی کنیزاں ہَتھ قصیدہ چائی ہُویا شاعر، انسانی کھوپڑیں دے مینار اُسریندے فوجی جنرل سب سر جھکائی کھڑن اتے ہک کونے اچ درباری واقعہ نویس ٻیٹھا ترکی دے سلطان دے سفیر دے بیھجے ہُوئے تحائف دی تفصیل اتنی تیزی نال لکھدا ٻیٹھے اُونکوں اے پتہ ہے جو اگر کوئی چیز چُک گئی تاں فہرست دے آخیر اچ جیہڑی چیز شامل ہُوسی اُو اُوندی سِری ہُوسی ، ویسے بیزاد دے تصویریں اچ اے سارا منظر کتنا خوبصورت ہے۔

* لکھت: ارشاد تونسوی
ٹریفک چوک دے ناں دی تبدیلی

پہلے تیں ہیں ٹریفک چوک دے ناں تبدیل کرنڑ دی کوئی لوڑھ نہ ھئ پرانڑاں ہوندا ناں ٹریفک چوک ٹھیک ھئی اگر ِخواہ مخواہ تبدیل کرنڑاں وی ھئی ڈو چار ناں ایں شھر دی سنجانڑ دے ھن ہنیں اچو ہک ناں چا رکھڑاں ھامسلن سرور کربلائی۔محسن نقوی۔نورمحمدسائل۔احمدخاں طارق۔ حمید اصغر شاہین اے پنج ناں انتہائی معتبر ناں ھن انہیں نانویں اچ ہر ناں دے پچھو ہک تاریخ کھڑی اے مگر انہیں تاریخ دے نابلد لوکیں کوں تاریخ دا ای پتہ ھوسی تاں مگر اے یاد گار چوک کڈاہیں وی کہیں کوں یاد نہ رہسی اے اللہ سئیں دے حکم نال اے انویں ای ٹریفک چوک رہسی البتہ انہیں پنج نانویں اچو کہیں ناں تیں ایں چوک دا ناں رکھیا ونجے ھا تیں شاید لوک قبول کر گھنن ھا مگر ہنڑ اوھو ٹریفک چوک ای بہتر رہسی ایں کنوں پہلے وی ہک حرکت کیتی گئی ھئی پل ڈاٹ دا ناں سنگم چوک رکھیا گیا ھا سوائے سردار حبیب خاں لغاری دے بیا کوئی سڈیندے سنگم چوک ہرکوئی اونکوں پل ڈاٹ سڈیندے ایویں اینکوں سوائے میئر حمید خاں چانڈیہ دے ہرکوئی اینکوں ٹریفک چوک سڈیسی اللہ دے حکم نال جیوو جی نال ٹریفک چوک زندہ باد ۔پل ڈاٹ زندہ باد۔۔۔۔محمد اکبر خاں ملکانڑیں چیر مین پاکستان عوامی سرائیکی پارٹی

4 February at 00:03
## حوالے
ٹوٹکہ

ٹوٹکہ، چٹکلہ، ٹپہ

ٹوٹکے دا لفظی معنی ہے"چھوٹا جیہاں ٹکڑا" ایں معنی دی روایت نال ایہ اکثر ݙو ترائے لفظاں دا مجموعہ ہوندے اتے ایندے فعل محذوف کر ݙتا وین٘دے۔ ایندا رن٘گ مذاقیہ ہووے یا کہیں کوں مسخری کرتے چڑھاوݨ دی نیت نال آکھیا ونڄے تاں ایں کوں چُٹکلہ آکھسوں۔
**ٹپہ**: کہیں بیت یا کافی دا حصہ ہووے یا ایندی تُک بندی ہم قافیہ الفاظ نال تھئی ہوئی ہووے تاں ایہ ٹپہ ہے۔ اڳلے ویلے دے لوکاں کوں موقع محل دے مطابق ورتݨ کیتے کئی کئی ٹپے یاد ہوندے ہن۔ ادھ پچدھے مہمل لفظاں دے او مجموعے وی پٹے دی قسم ہن، جہڑے نین٘گر تے نین٘گریں آپݨیاں کھیݙاں دے دوران ٻولین٘دن۔ 
* ݙو پتر اناراں دے، ساݙا ݙُکھ سُݨ سُݨ کے رون٘دے پتھر پہاڑاں دے
* ٹپی سرائیکی تے پشتو زبان دی کوئی ݙڈھ ہزار سال پراݨی صنف ہے ۔ پشتو دانشوراں دا خیال ایہ ہے جوایہ پشتو شاعری دی سبھ کنوں پہلی صنف ہے۔  ایہ پٹے سرائیکی وچ زیادہ تر دیرہ غازی خاں تے دیرہ اسمعیل خان دے علاقیاں وچ ڳئے وین٘دے ہن۔ انھاں ٹپیاں وچ محبت، نفرت، میل محبت، دھرتی دی محبت، بہادری، تاریخی واقعات ہرقسم دے مضمون ٻدھے وین٘دن۔

ونکی:سرائیکی زبان تے ادب