میݙا عشق وی توں

موجودہ انسانی تہذیب کنوں ہزاراں سال پہلے وادیٔ سندھ وچ دراوڑیں یا اُنھیں کنوں وی اڳوں انسانی زندگی وچ اَج وانگوں ݙو بنیادی ضرورتاں ہَن ۔ ہک خوراک تے ٻی جنس ۔ انھیں دے حصول واسطے انسان کوں ٻہوں جدوجہد کرݨی ہوندی ہئی ۔ ہک تاں انسانی نسل دے ارتقاء واسطے عورت کوں خوش رکھݨا ہوندا ہا ۔ اَتے ݙوجھے زرعی پیداوار لیوں بارش واسطے نامعلوم آسمانی قوتیں کوں راضی رکھݨا ہوندا ہا ۔ ایں عمل واسطے اوں کنیں نہ علم ہوندا ہا اَتے نہ ہتھیار اَتے انھیں ݙوہیں چیزیں دا پیدائش دے عمل دے حوالے نال ہک ٻے نال رشتہ وی ہوندا ہا ۔ یعنی ہک عورت دا تے ٻیا ماء دھرتی دا۔

اِت واسطے انسان عورت کوں خوش رکھݨ اَتے زرعی پیداوار واسطے آسمانی قوت کوں راضی رکھݨ لیوں اُنھیں دی تعریف دا حربہ استعمال کیتا اَتے ایندے واسطے او اُنھیں دے اڳوں رقص کریندا ہا ۔ ڳاوݨ ڳندا تے سازوڄیندا ہاتے اُمید رکھدا ہا جو ڳاوݨ وڄاوݨ تے نچݨ ٹپݨ نال ایہہ قوتاں خوش تھیندین اَتے ہر قسم دے تولیدی عمل کوں جاری رکھدین۔

’’آریائوں کی آمد سے پہلے ہمارے معاشرے کی رہتل جادو کی رہتل تھی ۔ جسے جادو کی ثقافت یا میجک کلچر کا نام دیا جاتا ہے اور جس میں عظیم عمل ‘ تمام اَوزار ‘ مشینیں ‘ شاعری ‘ ڳانے‘ رقص اور دیگر فنون فطرت کی قوت پر قابو پانے کے لئے جتن میں تخلیق کئے‘‘۔(1)

’’فطرت کی قوتوں کے خلاف جدوجہد اور کسی کام میں مل کر زور لگانے کے لئے جس ردھم کی ضرورت تھی ۔ وہ جادوگری کے عمل میں پیدا ہونے والی موسیقی اور رقص کے ذریعے منظم ہوا ۔‘‘(2)

اَتے ’’اُس دور کی رہتل کا پہلا سرچشمہ جنسی عمل ہے ۔ اُس دور کے جو نقش و نگار ملتے ہیں ۔ وہ جنسی عمل کی علامتیں ہیں ۔ قدیم شاعری میں سب سے اہم رشتہ مرد اور عورت کے رشتہ کو قرار دیاگیا ہے ۔ جادوگری کی سب سے بڑی دیوی رقص کرتی ہوئی (Dancing girl)دریافت کی گئی ہے ۔(3)

شاعری دے موضوعات دا تعلق جنس نال تاں ہے اِی  ہے لیکن موسیقی دا تعلق وی اوں دور کنوں جنسی عمل نال جڑیا ہویا ہے ۔ اوں دور دے جادوئی مذہب ’’تنترمت‘‘ وچ راڳیں کوں ݙیکھوں تاں اوندے ترئے مرحلے ہن ۔پہلا الاپ یا اکار‘ ݙوجھا بلمپت اَتے تریجھا دُرت ۔ اَتے او ہندو متھالوجی کنوں تھیندیں ہوئیں اِچ وی رائج ہن ۔ عام راڳ اَتے خصوصاً طبلے دے حوالے نال ۔ ’’موسیقی کی تاریخ ہمیں بتاتی ہے کہ تینوں شکلیں دراصل عورت اور مرد کوایک دوسرے کو جنسی عمل کے لئے تیار کرنے کی شکلیں ہیں۔ بلمپت جو ردھم کے ساتھ شروع ہوتی ہے ۔ وہ جنسی عمل کے شروع ہونے کی عکاسی کرتی ہے ۔ اور دُرت جو تیز رفتار ہوتی ہے جنسی عمل کے آخری حصے کو ظاہر کرتی ہے ۔(4)اینویں اِی ’’جس طرح جنسی عمل میں ایک دوسرے کے ساتھ جُڑنے والے مرد عورت شاعری ‘ ناچ اور گانے کو عشق کا لازمی اور تکمیلی عنصر سمجھتے تھے ۔ اس طرح کاشتکاری کا پیداواری عمل کرنے والے بھی شاعری ‘ ناچ اور گانے کو کاشتکاری کا تکمیلی عنصر سمجھتے تھے۔(5)

’’تنترازم‘‘ (جادوئی ثقافت) دراصل زراعت اَتے جنسی عمل کوں ݙو بنیادی تخلیقی عمل قرار ݙیندا ہا ۔ جیندے تکمیلی عناصر ناچ ‘ ڳاوݨ ‘ وڄاوݨ ہَن ۔

فنون لطیفہ دا ایہ سارا عمل دراوڑیں یا اُنھیں کنوں وی پہلے شروع تھیا اَتے آریائیں دے آوݨ دے بعد جیرھلے ذات پات دا نظام بݨیا اَتے مقامی باشندیں کوں غلام بݨا تے شودر قرار ݙتا ڳیا تاں اُنھیں دی ایہ امیر ثقافت وی اُنھیں کنوں کھس گھدی ڳئی اَتے آریائیں ‘ شودریں دے دیوتائیں وانگوں اُنھیں دی ثقافت کوں اپݨے ویدیں تے پرانیں دا حصہ بݨا گھدا اَتے الہامی قرار ݙتے ݙتا (6)۔ ایندے بعد ہولے ہولے ہندو عالمیں اَتے نائیکیں موسیقی کوں باقاعدہ ہک علم دی شکل ݙے ݙتی اَتے جنک میل (ٹھاٹھ) تیار کر گھدے ڳئے تے وَل جنسی عمل تے مینہ وساوݨ دے وی راگ بݨ ڳئے ۔ تتر ازم دی ہک سدا سہاڳݨ دیوی ’’بھرویں‘‘ ہندو موسیقی وچ بھیرویں ٹھاٹھ تے وَل راڳݨی بݨ ڳئی ۔ جیرھی سدا سہاڳݨ ہے اَتے ہر موسم تے ہر ویلھے ڳائی ونڄ سڳدی اے۔

موسیقی دے ابتدائی عالمیں چار مت قائم کیتے اَتے ٻہتر جنک میل بݨائے ۔ لیکن بعد وچ لکشن سنگیت دے مصنف بھاتکھنڈے (1937ء 1860ء) ݙاہ ٹھاٹھ مقرر کیتے ۔ اوندے مطابق سارے راگ انھیں ݙاہ ٹھاٹھیں وچ پاتے ویندن (7)کافی انھیں ݙاہ ٹھاٹھیں وچوں ہک ٹھاٹھ ہے ۔ ایہ جنک میلیں وچ ٻاوینویں نمبر تے ہے اَتے گرنتھیں وچ ایندا ناں کریر پریا میل ہے ۔ لیکن ہک خیال ایہ وی ہے جو کافی ٹھاٹھ کوں حضرت امیر خسرو (1325ء۔1253ء) شامل کیتے اَتے ایندے نال ہک ٻی ضلع کافی وی ہے ۔ ایہ وی امیر خسرو دی ایجاد ہے ۔ کافی ٹھاٹھہ دا پہلا راڳ وی کافی ہے ۔ ایہہ سمپورن ہے یعنی آروہ اَتے انور وہ وچ پورے ست سُر لڳدن ۔ پنچم ایندا وادی اَتے شڑج سموادی ہے ۔ ایندے ڳاوݨ دا وقت شام دا ہے ۔

آروہ: سا رے گ م پا دھان سا

انور وہ: سان دھا پا م گ رے سا

ضلع کافی کھماج ‘ جھنجھوٹی اَتے پیلو دا مرکب ہے ۔ ایندا بھائو ‘ غزل ٹھمری ‘ قوالی تے بھجن دا ہے ۔(8)

کافی رات دیاں آپݨیاں راڳݨیاں وی ہِن ۔ جنھیں وچوں بھیم پلاسی ‘ سندھورا پٹ دیپ ‘ باگیشری ‘ بھارا ‘ بندرابنسی سارنگ ‘ میاں دی ملہار ‘ شدھ سارنگ ‘ سور داسی ‘ ملہار ‘اَتے دھنا سری وغیرہ مشہور ہن۔(9)

اَتے اُنھیں وچوں بعض وچ خواجہ فرید دیاں وی کئی کافیاں مِلدین۔

کافی جتھاں موسیقی دا ہک ٹھاٹھہ اَتے ہک راگ ہے اُتھاں سرائیکی شاعری وچ ہک صنف وی ہے ۔ جیندے ناں نال خواجہ فریدؒ آپݨا سارا کلام آکھیئے۔

کافی دا مُنڈھ کیویں ٻدھا ڳیا ۔ ایندے بارے مختلف خیالات ہِن ۔ ہک خیال ایہ ہے جو سندھی خصوصاً شاہ لطیف دی وائی ایندی بنیاد ہے لیکن خواجہ فریدؒ دی کافی براہِ راست شاہ لطیف دی وائی کنوں اخذ کئے نھیں ۔ کیوں جو خواجہ فریدؒ کنوں پہلے وی کافی گو سرائیکی شاعری موجود ہَن ۔ کافی کوں ایہ ناں ݙیوݨ وچ وی اختلاف ہے ۔ کجھ اینکوں سہون شریف دے حجریں (کافیں) کنوں اینکوں مشتق سمجھدن لیکن کجھ اینکوں عربی دے لفظ قناعت کنوں ماخوذ سمجھدن (10)۔

بالکل اینویں کافی دی ہئیت وچ وی اختلاف ہے ۔ حقیقتاً کافی دے سب کنوں وݙے شاعر خواجہ فرید (1901ء ۔ 1845ء) دی شاعری وچ کافی دی کوئی مخصوص فارم کائنی ۔ بعض کافیاں جینکوں آسانی نال غزل دی صنف وچ رکھیا ونڄ سڳدے ۔ او وی کافیاں ہن ۔ ایندے علاوہ ٻنھیں کافیں دی وی کوئی خاص ہیئت مقرر کائنی ۔ اصل وچ کافی کوں شاعرانہ ہیئت اَتے موسیقی نال رَلا تے ݙیکھݨا چاہیدا ہے ۔ اینویں کافی دے اَوزان بارے وی علماء وچ اختلاف ہے ۔ کجھ دا خیال ہے جو کافی موسیقی نال’’ماترک چھند‘‘ وی لکھی ڳئی اے ۔ لیکن کجھ دا خیال ہے جو کافی اُردو ؍عربی عروض وچ لکھی ڳئی اے ۔ خواجہ فریدؒ کوں ماترک چھند اَتے عروض تے مکمل مہارت ہئی ۔ اَتے اُنھیں دے ملفوظات (مقابیس المجالس) وچ ایندے کئی ثبوت موجود ہِن (11)۔اینجھیاں کافیاں جیڑھیاں غزل دی فارم وی ہِن زیادہ تر عروض دے مطابق ہَن ۔ لیکن جیرھے شاعر (جیویں جو خواجہ فریدؒ ہن) کوں علم موسیقی نال دلچسپی ہئی ۔ او پہلے نال ؍ٹھیکہ منتخب کریندے ہَن ۔(12)جیویں جو خواجہ فریدؒ دیں بعض کافیں کنوں اندازہ تھیندے ۔ خواجہ فریدؒ کوں علم موسیقی تے پورا عبور حاصل ہا ۔ ہک مجلس وچ اُنھیں علم موسیقی تے گفتگو کریندیں ہوئیں فرمایا ’’اصول راگ جو ہندوستان میں مروج ہیں  چھ ہیں اوّل بھیرمی ‘ دو سری سری ‘ سوم مینگھ ‘ چہارم ہنڈول ‘ پنجم مالکوس ‘ ششم دیپک۔ چنانچہ تمام راگنیاں اِن ۔ چھ راگوں سے نکلی ہیں۔‘‘ہِیں مجلس وچ اُنھیں کتاب ’’مطلع العلوم‘‘ دا ذکر وی کیتا ۔ وَل او کتاب ڳول تے خواجہ فریدؒ دے سامݨے پڑھی ڳئی ۔ جیندے وچ سارے راڳ راڳݨیاں دا ذکر ہا ۔(13)اینویں خواجہ فریدؒ کوں آلات موسیقی؍ مزامیر نال وی مکمل شناسائی ہئی ۔ ہک ٻی مجلس وچ مزامیر دے بارے ڳالھ کریندیں ہوئیں خواجہ صاحب فرمایا ’’او آلات جیندے وچ تار لڳی ہوئی ہے ۔ اُنھیں وچ سارنگی ‘ تنبورہ ‘اَتے ستار وغیرہ ہن۔

لیکن جیرھے ہوا دے پھوکے نال وڄائے ویندن ۔ اُنھیں وچ مُرلی ‘ شہنائی اَتے بینسری ہِن ۔ ایہ سب مزامیرآکھیے ویندن ۔ ایندے علاوہ دف ‘ ڈھولک ‘ نغارہ وغیرہ ہن ۔ ایہ مزامیر وچ داخل کائنی (14) 

خواجہ فریدؒ اَتے خصوصاً چشتی صوفیاء کرام موسیقی دی محفل کوں قوالی آہدے ہَن ۔ قوالی دی موجودہ شکل حضرت امیر خسرو دی ترتیب ݙتی ہوئی سمجھی ویندی ہے۔(15)قوالی دا موضوع حمد ‘ نعت اَتے منقبت  ہوندے ۔ قوالی دا اپݨا مخصوص انداز ہے ۔ ایندے انداز وچ مخصوص ٹکڑیں دا تکرار ‘ مخصوص تالی ‘ ٻولیں دی چلت اَتے تاڑی دا کھٹکا ہک خاص لطف پیدا کریندے ۔ قوالی کئی آدمی مِل تے اَہدن ۔ قوالی وچ ڳاوݨ دے ٻول اَتے تال تے زور ݙتا ویندے ۔ ایندے تال دے سم تے خالی کوں واضح کرݨ واسطے طبلے ‘ ڈھولک تے زور نال تھاپ ݙتی ویندی اے اَتے سارے قوال رَل کراہیں ہتھیں نال تاڑی وڄیندن ۔(16)

قوالی وچ ٻہوں سارے مزامیر کوں وی شامل کیتا ویندے ۔ خصوصی طور تے ڈھولک وی شامل ہوندی ہے ۔ ہک مجلس وچ خواجہ فریدؒ ݙسایا ’’مجلس سماع وچ اصل ڈھولک دا وڄاوݨ ہے۔ جیرھی صرف کوٹ شریف وچ باقی ہے۔ ٻنہیں جاہیں تے ڈھولک دی جاہ طبلہ ‘ تنبورہ اَتے سارنگی گھن گھدی ہے ۔ کوٹ مٹھݨ وچ بعض لوک مزامیر نال وی آندن اَتے وڄیندے وی ہِن لیکن عام دستور ڈھولک داہے۔‘‘(17)

خواجہ فریدؒ قوالی دے علاوہ خالص موسیقی نال دلچسپی دی وجہ کنوں ٻے ساز وی سُݨدے ہَن ۔ ہک دفعہ مولوی محمد علی راجن پوری خواجہ فریدؒ دے نویں محل دی تعمیر واسطے مبارک ݙیوݨ آئے تاں قوال وی نال گھن آئے ۔ خواجہ صاحبؒ فرمایا ۔ شہنائی وڄائی ونڄے ۔ قوالیں شہنائی وچ غزلاں سُݨائیاں ۔ حتیٰ کہ نماز عصر دا وقت تھی ڳیا ۔ عصر دی نماز دے بعد آپ مسیت دے ہک کونے وچ ٻہہ ڳئے اَتے قوالیں کوں آکھیا جو شہنائی وچ راگ بھاگ ڳاون اَتے قوالیں حکم دی تعمیل کیتی اَتے خواجہ فریدؒ محظوظ تھئے۔ (18)(اِتھوں ایہ واضح تھیندے جو خواجہ فریدؒ کوں راڳیں نال شناسائی ہئی)۔

موسیقی نال محبت ݙیکھ تے کئی گلوکار از خود خواجہ فریدؒ کوں اپݨے فن دا مظاہرہ ݙکھاوݨ واسطے آ ویندے ہَن ۔ ہک دفعہ ہک قوال آیا اَتے طائوس وڄاوݨ شروع کر ݙتا ۔ اوں طائوس اُتے مور دی شکل بݨی ہوئی ہئی ۔ خواجہ فریدؒ فرمایا اینکو ںلہا سٹو ۔ اوں قوال تصویر لہا سٹی اَتے وَل خواجہ صاحب کوں طائوس وڄا تے سُݨایا ۔(19)

خواجہ فریدؒ دے عقیدت مندیں وچ بے شمار ہندو وی ہَن اَتے او وی اپݨے فن دا مظاہرہ کریندے ہَن ۔ مولانا رکن الدین مقابیس المجالس وچ لکھیئے ۔ ہک دفعہ اساں غلامیں دے دیرے تے موجود ہاسے ۔ ہک خادم آ تے ݙسایا جو خواجہ صاحب فرمیندن ۔ سارے لوک آ ونڄو ہک تماشا ہے اَتے اساں سارے چلے ڳیوسے ۔ اَتے خواجہ صاحب دے سامݨے ٻہہ ڳیوسے ۔ مجلس وچ رنگین قالین وِچھی ہوئی ہئی اَتے شیشے دے ݙو لالٹین ٻلدے لاتھے ہَن ۔ خواجہ صاحب ہتھ وچ تبسییح گھن تے وظیفہ پڑھدے ٻیٹھے ہَن ۔ بشن لال گویا اپݨے ہمراہیاں نال ہک پاسے ٻیٹھا ہا ۔ اوں رَتے کپڑے پاتے ہوئے ہَن اَتے پیریں وچ گھنگھرو ٻدھے ہوئے ہَن ۔ پہلے اوں اُٹھی تے رقص کیتا اَتے اوندے ہمراہی طبلے تے سارنگی نال اوندی سنگت کریندے ریہے ۔ کجھ دیر رقص کرݨ دے بعد اوں راگنی  تلنگ وچ خواجہ صاحب دی ایہ کافی ڳاوݨ شروع کر ݙتیء

شالا راݨا ایندم رات

موہنجا مٹھڑا ‘ ماہݨوں کاک جا

ایندے نال خواجہ صاحب کجھ محظوظ تھئے اَتے واہ واہ اکھیونے (20

(دیوان فرید کافی نمبر26وچ ایہ شعر ایں ہے۔ میݙا مٹھڑا ماݨھوں کاک جا۔ شالا راݨاں ایندم رات اَتے خواجہ طاہر محمود کوریجہ دے دیوان تے راگنی دا ناں پہاڑی لکھیا ہویا ہے)

اینویں بعض مجلسیں وچ ہندو وی ڳندے ہَن ۔ مولانا عزیز الرحمن خان اپݨے معروف دیوان فرید دے پیش لفظ وچ لکھدن ’’مجھے اُس زمانے کا وہ ناقابل فراموش واقعہ بار بار یاد آ کر دِل کو چرکے لگاتا ہے جب حضور (خواجہ فریدؒ) کی مجلس قوالی میں ایک نوعمر سندر نامی کائستھ بنارس کی طرف سے آیا ہوا تھا ۔ جو فن موسیقی کے ساتھ ساتھ خوبصورتی کے تمام لوازمات سے آراستہ تھا ۔ اُس کی قوالی کے وقت بلا مبالغہ قیامت بپا ہو جاتی تھی اور حضرت خواجہ کی جو حالت ہوئی تھی ۔ وہ خاص خاص لوگ ہی بیان کر سکتے ہیں۔ میرا قلم ان جذبات کی عکاسی سے عاجز ہے ۔‘‘(21)

خواجہ فریدؒ ہک مجلس وچ فرمایا راڳ انتہائی مؤثر ہوندن ۔ موسیقی نال خواجہ فریدؒ دی دلچسپی دا ایہ عالم ہا جو اپݨے وصال والے ݙینہ بلکہ وصال کنوں کجھ دیر پہلے اُنھیں دے منظور نظر قوال میاں برکت علی ربابی اُنھیں کنیں آیا اَتے آکھیس ایں غلام کتاب زلیخا وچوں کجھ شعر یاد کیتن ۔ میں ستار گھن آواں تے پیش کراں ۔ لیکن آپ  نے انکار کر ݙتا ۔ برکت علی ݙوجھے دفعہ وَل عرض کیتا تاں آپ اجازت ݙے ݙتی مگر حاضرین آکھیا جو خواجہ صاحب تے ضعف اَتے استغراق طاری ہے ۔ ایہ مناسب کئے نھیں ۔(22)

خواجہ فریدؒ دی حیاتی وچ تقریباً ہر عرس تے قوالیاں تھیندیاں ہَن اَتے مختلف قوالیں دیں چوکیاں لڳدیاں ہَن حتیٰ کہ اجمیر شریف وچوں وی قوال آندے ہَن ۔ جیندے وچ خواجہ فریدؒ دا مستقل منظور نظر قوال برکت علی وچ شامل تھیندا ہا ۔ اَتے بعض اوقات خواجہ فریدؒ کلہے وی برکت علی کوں سُݨدے ہَن ۔ برکت علی دا تعلق امرتسر دے گھراݨے نال تعلق ہا ۔جیندے وچ موجودہ دور دے معروف فنکار غلام حسن شگن وی شامل ہن ۔(23)ہک مجلس وچ خواجہ فریدؒ برکت علی بارے فرمایا جو برکت علی کوں فن راگ وچ کمال حاصل ہے ۔ اونکوں چار سو کنوں زیادہ راڳݨیاں یاد ہِن ۔ ایں سلسلے وچ او عالم فاضل ہے اَتے ہر راڳݨی دے اختراع اَتے تالیف وچ مہارت رکھدے۔(24)

اِتھوں ایہ ظاہر تھیندے جو خواجہ فرید دیں کافیں دی کمپوزنگ برکت علی کریندا ہوسی ۔ ویسے خواجہ فریدؒ خود وی موسیقی تے مہارت رکھݨ دی وجہ کنوں کمپوزنگ دے اسرار رموز ڄاݨدے ہوسن ۔ ہک محفل وچ اُنھیں ڈھولک وڄاوݨ والے کوں ٹوکیا اَتے اونکوں مدھم سر وچ وڄاوݨ دا آکھیا ۔ ایندا مطلب ایہ وی ہے جو خواجہ فریدؒ کومل اَتے تیور سُریں وچ فرق کر سڳدے ہَن بلکہ نت نویں مقامی راڳݨیں دی اختراع کنوں وی باخبر راہندے ہَن ۔ ہک دفعہ ڳلی وچ ہک آدمی ڳانمݨ ڳاندا ویندا ہا ۔ خواجہ فریدؒ او سُݨ تے آکھیا جو خیال گانمݨ منشی غلام حسن گانمݨ (1848ء۔1791ء) دی اختراع ہے ۔ جݙاں جو خیال چہلہ (چھلہ) میرݨ شاہ دی ایجاد ہے۔(25)

خواجہ فریدؒ دی موسیقی تے اِتلا مہارت دی وجہ کنوں اندازہ تھیندے جو او کافی لکھݨ کنوں پہلے تال ؍ٹھیکہ خود منتخب کریندے ہوسن ۔(26)

خواجہ فریدؒ دے کافیں دے بعض مجموعیں خصوصاً خواجہ طاہر محمود کوریجہ دے دیوان اُتے ہر کافی نال راڳ دا ناں لکھیا ہویا ہے ۔ ایندے بارے میکوں ریکارڈ اُتے کجھ نہیں ملیا ۔ لیکن اندازہ ہے جو ایہ خواجہ فریدؒ خود ݙسائے ہوسن یا وَل برکت علی اینویں کمپوز کیتے ہوسن۔

میں ڳالھ کوں ٻہوں سارا ودھا ڳیاں ۔ میݙا مقصد ایہ ہے جو قارئین کوں علم تھیوے جو خواجہ فریدؒ دی علم موسیقی تے مہارت دی وجہ کنوں اُنھیں دیاں اکثر کافیاں مقبول عام راڳیں یا راڳݨیں وچ تخلیق کیتیاں ڳئین جیڑھی ہک شعوری کوشش تھی سڳدی ہے ۔ ایہا وجہ ہے جو خواجہ فریدؒ دی کافی بے شمار گلوکاریں ‘ شوق اَتے جذبے نال ڳائیں ۔ کیوں جو انھیں وچ ہک خاص خوبصورتی ‘ تاثیر اَتے مخصوص کیفیت پیدا تھیندی ہے اَتے گلوکاریں کوں ونڈی ہے۔

کافی کوں ڳاوݨ واسطے غزل تے گیت وانگوں استھائی اَتے انترہ ہوندے مگر عام طور تے کافی ڳاوݨ کنوں پہلے گلوکار مختلف الاپ گھندے اَتے وَل کوئی شعر یا ݙوہڑہ اَہدے ۔ کافی ڳاوݨ دے دوران مختلف تانیں نال اونکوں سجایا ویندے ۔ غزل دی نسبت کافی وچ کلاسیکی رنگ اَتے سُریں دا پھیلائو زیادہ ہوندے ۔ ایہ اُتلے سُریں وچ شاندار لڳدی ہے ۔ معروف گلوکاریں وچ استاد سلامت علی خان ‘ زاہدہ پروین ‘ حسین بخش دیاں ڳائیاں ہوئیاں کافیاں گائیکی دے اعلیٰ نمونے ہِن ۔ کجھ گلوکاریں کافی کوں لوک گیتیں دے رنگ وچ آکھیے ایندے باوجود ایہ ٻہوں پُر اثر ہن ۔ (27)

خواجہ فریدؒ دیں کافیں کوں بدرو ملتانی ‘ ثریا ملتانیکر ‘ فقیرا بھگت ‘ ‘ موہن بھگت ‘ حسین بخش خان ڈاھڈھی‘ سخاوت حسین دے علاوہ اَج دے بے شمار گلوکارئیں ڳائیں اَتے ڳاندے پئین ۔ انھیں وچ ہر گلوکار دا اپݨا سٹائل ہے ۔خواجہ فریدؒ دی ہک کافی ’’پیلوںں پکیاں نی وے‘‘ کوں ثریا ملتانیکر ‘ حسین بخش خان ‘اَتے پٹھاݨے خان وی ڳائے ۔ ثریا ملتانیکر اونکوں ہک ہلے پھلکے لوک گیت دی شکل وچ آکھیئے ۔ جݙاں جو حسین بخش خان اونکوں ہک خاص کلاسیکی انداز وچ عاشق علی خان دی بے مثال تان دا انداز ݙتے جݙاں جو پٹھاݨے خان دا اندازہ ہک گہرے قسم دا وجدانی ؍ عارفانہ انداز ہے۔

پٹھاݨے خان 1926ء وچ تنبو والا تحصیل کوٹ ادو ضلع مظفرگڑھ وچ ڄایا ۔ اوندا خاندانی ناں غلام محمد ہا ۔ پٹھاݨے خان دے والد دا ناں خمیسہ خان ہا اَتے او کمبھار دا کم کریندا ہا ۔ پٹھاݨے خان ستویں جماعت وچ پڑھدا ہا جو اوندا وݙیرا فوت تھی ڳیا ۔ اوندی ماء غریبی دے حال وچ اونکوں پالیا ۔پٹھاݨے خان موسیقی پہلے لیہ دے ہک اُستاد نذر حسین خان اَتے بعد وچ وہوا دے قاضی رمضان کنوں سِکھی۔ (28)

لیکن ٻی روایت دے مطابق اُنھیں ایہ فن بابا میر خان کیوں سِکھیا ۔(29)

لیکن موسیقی نال جنوں دی حد تائیں محبت اونکوں اپݨے ریاض نال ہک وݙا گلوکار بݨایا او موسیقی دے اسرار رموز ڄاݨدا ہا ۔ اَتے اوندے گائیکی دے انداز کتھائیں کتھائیں کلاسیکی یا نیم کلاسیکی موسیقی دی جھلک نال موسیقاریں وچ خود کوں منوایا۔

پٹھاݨے خان دا خواجہ فریدؒ نال کوئی وجدانی رشتہ ہا ۔ اوں خود کوں خواجہ فریدؒ دیں کافیں ڳاوݨ واسطے وقف رکھیا اَتے ٻہوں ساریاں کافیاں ڳائیاں ۔ اوں اپݨی مخصوص سٹائل اَتے مؤثر گلوکاری نال خواجہ فریدؒ دی شاعری دے عارفانہ میلانات کوں نویں معانی ݙتے ۔ اَتے عالمی سطح تے منوائے ۔ شاید قدرت خواجہ فریدؒ دی شاعری دے سوز و گداز کوں دنیا تے نشابر کرݨ واسطے پٹھاݨے خان کوں جنم ݙتا ۔ جیندے وچ پٹھاݨے خان دیں اَپݨیں محرومیں دا ݙکھ وی شامل تھی ڳیا ۔ جتھاں خواجہ فریدؒ دے کلام وچ Museدیوی الیندی اے اُتھاں پٹھاݨے خان دے گلے وچ سرسوتی دی اَواز وی گونجدی ہے۔

پٹھاݨے خان دی طرفوں خواجہ فریدؒ دیں مختلف ڳائیں ہوئیں کافیں وچ تفریق یا موازنہ کرݨ میݙے واسطے ممکن نئیں ۔ اِت واسطے اِتھاں میں صرف اُنھیں دی ہک ڳائی ہوئی کافی ’’میݙا عشق وی توں‘‘ دا ذکر کرینداں ۔ اگرچہ فن دا ایہ شاہکار نمونہ کہیں وی تبصرے دا نہ محتاج اے اَتے نہ اوندیں خوبیں کوں سمجھا سڳدے کیوں جو اوندا تعلق صرف سُݨݨ اَتے لطف تے روحانی مسرت حاصل کرݨ نال ہے۔  ایں کافی پٹھاݨے خان دے اندر تخلیقی عمل کوں رواں دواں کر ݙتا اَتے اونکوں جذبے نال ڳاوݨ دا انداز وی سکھایا۔

خواجہ فریدؒ دیں کافیں دے فنی حسن تے ڳالھ کرݨ میݙے واسطے ہک مشکل کم اے ۔ ایں حوالے نال تجزیہ کریندے ہوئیں ہر کافی میݙے ہتھوں تلک ویندی ہے ۔ ’’میݙا عشق وی توں‘’ خود فن شاعری دا ہک اعلیٰ نمونہ ہے ۔ ایہ اپݨے مطالب ‘ فلسفیانہ فکر ‘ فنی حسن اَتے تاثیر نال مالا مال ہے فنی حسن وچ ایہ فکری اَتے لسانی حوالے نال صنعتی تضاد دا اپݨا آپ نمونہ ہے ۔ مثال دے طور تے ایں کافی دا پہلا شعر اپݨے مفہوم وچ ہک نظریے وچ یقین اَتے ایمان دی ڳالھ کریندے لیکن آخری شعر ’’امکان‘‘ دی ڳالھ کریندے ۔ جیرھا ہمیشہ مذہب اَتے فلسفے وچ شبہات دا موضوع ریہے ۔ اینویں لسانیاتی حوالے نال صنعتی تضاد شعریں وچ ٻی خوبی پیدا کیتی ہے ۔ 

میݙا ݙکھ سُکھ ‘ رووݨ کِھلݨ وی توں

میݙا درد وی توں درمان وی توں

میݙیں خوشیں دا اسباب وی توں

میݙے سُولیں دا سامان وی توں

پٹھاݨے خان دی گائیکی دے فن تے مہارت ایں کافی کوں منتخب کیتے ۔ اَتے کافی اُتے درج راگ ملہار دی بجائے اینکوں ’’ایمن‘‘ وچ آکھیے ۔ کلیان ٹھاٹھ دی ایں راڳݨی مدھم (تیور) ہے ۔ باقی سارے سُر شدھ (خالص) ہِن ۔ ایندا برن (سُریں دی تعداد) سمپورن (ست سُریں دا راگ)ٖ ہے ۔ وادی سُر( کہیں راڳ وچ کثرت نال استعمال تھیوݨ والا سُر) گندھارا اَتے سمو وادی (گھٹ اہم) نکھاد ہے ۔ کافی دا وقت رات دا پہلا پہر ہے ۔ایندی خاص تال نی رے گا ما گا رے نی سا ہے ۔ آر وہ سارے گا ما پا دھا نی سا اَتے اور وہ سانی پاماگارے سا ہے ۔(30)

ماضی وچ اینکوں یمن اَتے ایمن کلیان آکھیا ویندا ہا ۔ بعد وچ ایں راڳ کوں یمن دی ݙوجھی قسم سمجھ تے ڳایا تے وڄایا ونڄݨ لڳا۔ اَڄ کل یمن یایمن کلیان ݙو انج انج راڳݨیں دی شکل وچ رائج ہن ۔ فرق صرف اِتلا ہے جو ایندی انور ودھی وچ شدھ مدھم کومل لائی ویندی ہے ۔ ایمن یا یمن کہیں شہر دی ناں نال مناسبت دی وجہ کنوں ہے ۔(31)

پٹھاݨے خان غلام علی دے برخلاف ’’رگی‘‘ ہووݨ دی بجائے میڈم نور جہاں وانگوں کھلے ڳلے نال ڳاوݨ والا فنکار ہے اَتے اوں ایں کافی کوں وی کھلے ڳلے نال ڳائے ۔ چونکہ پٹھاݨے خان کوں کافی ڳاوݨ دے فن تے مہارت ہئی ۔ اِت واسطے اُنھیں ایں کافی کوں ڳاوݨ ویلھے فن دے تقاضے پورے کیتن۔ 

کافی ڳاوݨ کنوں پہلے جیویں گلوکار اَلاپ گھندن اَتے کوئی شعر یا ݙوہڑہ وی پڑھدن ۔ پٹھاݨے خان وی ایں کافی کنوں پہلے خواجہ فریدؒ دا ہک ݙوہڑا پڑھیئے ٭

کافی ڳاوݨ وچ مختصر تانیں نال اونکوں سجایا ویندے لیکن پٹھاݨے خان اپݨے مخصوص انداز وچ بعض جاہیں تے لمبیں تانیں نال رنگ ڄمائے ۔ جیندے وچ سُریں دا پھیلائو معمول کنوں زیادہ  ہے ۔ اینویں کافی دے مخصوص انداز وچ اینکوں اُچے سُریں وچ ڳائے ۔ ایں طرح گائیکی دا ایہ انداز پٹھاݨے خان دے مخصوص سٹائل دا شاہکار بݨ ڳئے ۔ جینویں خواجہ فریدؒ دی کافی دے فنی حسن دا تجزیہ مشکل ہے ۔ اینویں پٹھاݨے خان دی اَواز دا مخصوص حسن اَتے فنِ گائیکی دا تجزیہ وی اوکھا ہے ۔ تاہم خواجہ فریدؒ دی ایہ شاہکار کافی ایمن راگ دیں دل پذیر سُریں وچ پٹھاݨے خان دی مستانی گائیکی نال سرائیکی موسیقی دا ہک غیر فانی شہکار بݨ ڳئی اے۔ جتھاں شاعری‘ موسیقی اَتے گائیکی دی تکون ہک اکائی دا روپ گھن گھدے اَتے ہمیشہ زندہ رہݨ والا نمونہ بݨ ڳئے ۔ جیرھا ہمیشہ لوکیں دے دِلیں کوں گرمیندا رہسی۔

…………………

٭ایہ ݙوہڑا خواجہ فریدؒ دا نئیں بلکہ سارے ݙوہڑے جیرھے خواجہ فریدؒ دے ناں نال منسوب ہِن مختلف شاعریں دے خود ساختہ ہِن ۔ پٹھاݨے خان وی انویں خواجہ فریدؒ دے ݙوہڑے پڑھدا ہا ۔ ہک دفعہ میں اُنھیں کوں ایہ ڳالھ کیتی تاں اُنھیں آکھیا میں تاں سُݨیے ہوئے ݙوہڑے پڑھداں۔ وَل اُنھیں وعدہ کیتا جو میں اڳوں تے اینویں نہ کریساں ۔ پتہ نئیں اُنھیں ایندے اُتے عمل کیتا یا نہ ؟(ا ۔ ر)

## حوالہ
کتاب: لیکھے، مصنف : محمداسلم رسول پوری، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان