open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
جان زانٹس ڈی ویزے

## جان زانٹس ڈی ویزے (1825-1894)
جان زانٹس ڈی ویزے ہنگری-امریکہ دا ہک ماہر حیوانیات ہا ، جئیں 1825 وچ جنم گھدا تے 1894 وچ فوت تھیا ۔ اوں ریاست ہائے متحدہ امریکہ دے قومی عجائب گھر کیتے قدرتی تاریخ دے نمونے جمع کیتے ۔ زانٹس ڈی ویزے ہک ذہین تے محنتی سائنسدان ہا ، جئیں اپݨی زندگی قدرتی تاریخ دی تحقیق دے دیخلے لا ݙتی ۔ اوں خاص طور تے جانوراں دے نمونے جمع کیتے تے انہاں دے بارے وچ وݙیاں معلومات حاصل کیتیاں ۔ 

زانٹس ڈی ویزے ریاست ہائے متحدہ امریکہ دے قومی عجائب گھر کیتے نمونے جمع کرݨ دے بارے وچ خاص طور تے کم کیتا ۔ اوں ݙکھایا کہ نمونے جمع کرݨ سائنسی تحقیق کیتے کتنا ضروری ہے ۔ اوں ݙکھایا کہ نمونے جمع کرݨ نال جانوراں دی درجہ بندی تے جغرافیائی تقسیم دے بارے وچ معلومات حاصل تھی سڳدی ہے ۔ اوں ݙکھایا کہ نمونے جمع کرݨ نال جانوراں دے ارتقائی تعلقات دے بارے وچ معلومات حاصل تھی سڳدی ہے ۔ اوں ݙکھایا کہ نمونے جمع کرݨ نال جانوراں دے رویے تے ماحولیاتی تعامل دے بارے وچ معلومات حاصل تھی سڳدی ہے ۔ اوں ریاست ہائے متحدہ امریکہ دے قومی عجائب گھر کیتے کئی اہم نمونے جمع کیتے ، جیندے نال حیوانیات دے بارے وچ اساݙے بھوم وچ وادھا تھیا ۔ 

زانٹس ڈی ویزے اپݨے مشاہدات تے نمونے جمع کرݨ دے بارے وچ کئی مقالے لکھئے ، جیڑھے اوں شعبے وچ اہم حوالہ بݨدے ہن ۔ اوں جانوراں دی درجہ بندی تے جغرافیائی تقسیم دے بارے وچ کئی نویں نظریات پیش کیتے ، جیڑھے اوں دور وچ حیوانیات دی تحقیق وچ استعمال تھیندے ہن ۔ 

زانٹس ڈی ویزے دی تحقیق حیوانیات دے شعبے وچ اہم کردار ادا کیتا ۔ اوں نمونے جمع کرݨ دی تحقیق دے ذریعے جانوراں دے بارے وچ اساݙے بھوم کوں بہتر بݨایا ۔ اوں ݙکھایا کہ نمونے جمع کرݨ سائنسی تحقیق کیتے کتنا ضروری ہے ۔ 

زانٹس ڈی ویزے دی تحقیق اڄ وی حیوانیات دے شعبے وچ اہم سمجھی ویندی ہے ۔ اوں حیوانیات دی تحقیق دے ذریعے علم دے میدان وچ اہم کردار ادا کیتا ۔ اوں اپݨے دور دا ہک بہترین سائنسدان ہا ، جئیں اپݨی زندگی قدرتی تاریخ دی تحقیق دے دیخلے لا ݙتی ۔ اوں اپݨی محنت تے لگن نال ریاست ہائے متحدہ امریکہ دے قومی عجائب گھر کیتے کئی اہم نمونے جمع کیتے ، جیندے نال انہاں دے بارے وچ اساݙی معلومات وچ وادھا تھیا ۔ اوں ریاست ہائے متحدہ امریکہ دے قومی عجائب گھر کیتے قدرتی تاریخ دے نمونے جمع کیتے ، جیڑھا حیوانیات کیتے ہک اہم کم ہا ۔
فلاسی وونگ سٹال

## فلاسی وونگ سٹال (1947-2020)
فلاسی وونگ-سٹال امریکہ دی ہک وائرس شناس ہئی ، جئیں 1947 وچ جنم گھدا تے 2020 وچ فوت تھئی ۔ او ایچ آئی وی دے مکمل جینیاتی نقشے کیتے مشہور ہئی ۔ وونگ-سٹال ہک ذہین تے محنتی سائنسدان ہئی ، جئیں اپݨی زندگی وائرس شناسی دی تحقیق دے دیخلے لا ݙتی ۔ اوں خاص طور تے ایچ آئی وی دی پرکھ پرچول کیتی تے انہاں دے بارے وچ وݙیاں معلومات حاصل کیتیاں ۔ 

وونگ-سٹال ایچ آئی وی دے بارے وچ خاص طور تے کم کیتا ۔ اوں ݙکھایا کہ ایچ آئی وی دا جینیاتی نقشہ کیویں کم کریندے ۔ اوں ݙکھایا کہ ایچ آئی وی انسانی جسم وچ کیویں داخل تھیندے ۔ اوں ݙکھایا کہ ایچ آئی وی انسانی جسم وچ کیویں اپݨی تعداد ودھیندے ۔ اوں ݙکھایا کہ ایچ آئی وی ایڈز دا سبب بݨدے ۔ اوں ایچ آئی وی دے بارے وچ کئی اہم دریافتاں کیتیاں ، جیندے نال وائرس شناسی تے طب دے بارے وچ اساݙے بھوم وچ وادھا تھیا ۔ 

وونگ-سٹال ایچ آئی وی دے بارے وچ کئی مقالے لکھئے ، جیڑھے اوں شعبے وچ اہم حوالہ بݨدے ہن ۔ اوں ایچ آئی وی دے بارے وچ کئی نویں نظریات پیش کیتے ، جیڑھے اوں دور وچ وائرس شناسی دی تحقیق وچ استعمال تھیندے ہن ۔ 

وونگ-سٹال دی تحقیق وائرس شناسی تے طب دے شعبیاں وچ اہم کردار ادا کیتا ۔ اوں ایچ آئی وی دی تحقیق دے ذریعے ایڈز دے بارے وچ اساݙے بھوم کوں بہتر بݨایا ۔ اوں ݙکھایا کہ ایچ آئی وی انسانی صحت کیتے کتنا خطرناک ہے ۔ 

وونگ-سٹال دی تحقیق اڄ وی وائرس شناسی تے طب دے شعبیاں وچ اہم سمجھی ویندی ہے ۔ اوں وائرس شناسی دی تحقیق دے ذریعے علم دے میدان وچ اہم کردار ادا کیتا ۔ اوں اپݨے دور دی ہک بہترین سائنسدان ہئی ، جئیں اپݨی زندگی وائرس شناسی دی تحقیق دے دیخلے لا ݙتی ۔ اوں اپݨی محنت تے لگن نال ایچ آئی وی دے بارے وچ کئی نویں حقائق سامݨے آندے ، جیندے نال انہاں دے بارے وچ اساݙی معلومات وچ وادھا تھیا ۔ او ایچ آئی وی دے مکمل جینیاتی نقشے کیتے مشہور ہئی ، جیڑھا وائرس شناسی تے طب کیتے ہک اہم کم ہا ۔
فلوئڈ زائیگر

## فلوئڈ زائیگر (1926-2020)
فلوئڈ زائیگر امریکہ دا ہک پھلاں دا جینیات دان ہا ، جئیں 1926 وچ جنم گھدا تے 2020 وچ فوت تھیا ۔ اوں آڑو ، آلو بخارے تے ٻئے پھلاں دیاں قسماں تیار کیتیاں ۔ زائیگر ہک ذہین تے محنتی سائنسدان ہا ، جئیں اپݨی زندگی پھلاں دی جینیات دی تحقیق دے دیخلے لا ݙتی ۔ اوں خاص طور تے آڑو ، آلو بخارے تے ٻئے پھلاں دیاں نویاں قسماں تیار کیتیاں تے انہاں دے بارے وچ وݙیاں معلومات حاصل کیتیاں ۔ 

زائیگر پھلاں دیاں نویاں قسماں تیار کرݨ دے بارے وچ خاص طور تے کم کیتا ۔ اوں ݙکھایا کہ جینیاتی تبدیلی دے ذریعے پھلاں دیاں نویاں قسماں تیار کیتیاں ونڄ سڳدیاں ہن ۔ اوں ݙکھایا کہ نویاں قسماں تیار کرݨ نال پھلاں دی پیداوار تے معیار کوں بہتر بݨایا ونڄ سڳدے ۔ اوں ݙکھایا کہ نویاں قسماں تیار کرݨ نال پھلاں دیاں بیماریاں دے خلاف مزاحمت کوں ودھایا ونڄ سڳدے ۔ اوں ݙکھایا کہ نویاں قسماں تیار کرݨ نال پھلاں دے ذائقے تے غذائیت کوں بہتر بݨایا ونڄ سڳدے ۔ اوں آڑو ، آلو بخارے تے ٻئے پھلاں دیاں کئی نویاں قسماں تیار کیتیاں ، جیندے نال زراعت تے پھلاں دی صنعت وچ اہم کردار ادا کیتا ۔ 

زائیگر اپݨے مشاہدات تے نویاں قسماں تیار کرݨ دے بارے وچ کئی مقالے لکھئے ، جیڑھے اوں شعبے وچ اہم حوالہ بݨدے ہن ۔ اوں پھلاں دی جینیات دے بارے وچ کئی نویں نظریات پیش کیتے ، جیڑھے اوں دور وچ زراعت دی تحقیق وچ استعمال تھیندے ہن ۔ 

زائیگر دی تحقیق زراعت تے پھلاں دی صنعت دے شعبیاں وچ اہم کردار ادا کیتا ۔ اوں پھلاں دیاں نویاں قسماں تیار کرݨ دی تحقیق دے ذریعے پھلاں دی پیداوار تے معیار کوں بہتر بݨایا ۔ اوں ݙکھایا کہ جینیاتی تبدیلی زراعت کیتے کتنی ضروری ہے ۔ 

زائیگر دی تحقیق اڄ وی زراعت تے پھلاں دی صنعت دے شعبیاں وچ اہم سمجھی ویندی ہے ۔ اوں پھلاں دی جینیات دی تحقیق دے ذریعے علم دے میدان وچ اہم کردار ادا کیتا ۔ اوں اپݨے دور دا ہک بہترین سائنسدان ہا ، جئیں اپݨی زندگی پھلاں دی جینیات دی تحقیق دے دیخلے لا ݙتی ۔ اوں اپݨی محنت تے لگن نال آڑو ، آلو بخارے تے ٻئے پھلاں دیاں کئی نویاں قسماں تیار کیتیاں ، جیندے نال انہاں دے بارے وچ اساݙی معلومات وچ وادھا تھیا ۔ اوں آڑو ، آلو بخارے تے ٻئے پھلاں دیاں قسماں تیار کیتیاں ، جیڑھا زراعت تے پھلاں دی صنعت کیتے ہک اہم کم ہا ۔
ایبرہارڈ اگسٹ ولہیلم وون زیمرمن

## ایبرہارڈ اگسٹ ولہیلم وون زیمرمن (1743-1815)
ایبرہارڈ اگسٹ ولہیلم وون زیمرمن جرمنی دا ہک ماہر حیوانیات ہا ، جئیں 1743 وچ جنم گھدا تے 1815 وچ فوت تھیا ۔ اوں ممالیہ جانوراں دی جغرافیائی تقسیم تے پہلی کتاباں وچوں ہک لکھی ۔ زیمرمن ہک ذہین تے محنتی سائنسدان ہا ، جئیں اپݨی زندگی حیوانیات دی تحقیق دے دیخلے لا ݙتی ۔ اوں خاص طور تے ممالیہ جانوراں دی جغرافیائی تقسیم دی پرکھ پرچول کیتی تے انہاں دے بارے وچ وݙیاں معلومات حاصل کیتیاں ۔

زیمرمن ممالیہ جانوراں دی جغرافیائی تقسیم دے بارے وچ خاص طور تے کم کیتا ۔ اوں ݙکھایا کہ ممالیہ جانوراں دی تقسیم دنیا دے مختلف حصیاں وچ مختلف ہے ۔ اوں ݙکھایا کہ ممالیہ جانوراں دی تقسیم انہاں دے ماحول تے آب و ہوا نال منسلک ہے ۔ اوں ݙکھایا کہ ممالیہ جانوراں دی تقسیم انہاں دے ارتقائی تعلقات نال وی منسلک ہے ۔ اوں ݙکھایا کہ ممالیہ جانوراں دی جغرافیائی تقسیم سائنسی تحقیق کیتے کتنی ضروری ہے ۔ اوں ممالیہ جانوراں دی جغرافیائی تقسیم دے بارے وچ کئی اہم دریافتاں کیتیاں ، جیندے نال حیوانیات تے جغرافیائی حیاتیات دے بارے وچ اساݙے بھوم وچ وادھا تھیا ۔

زیمرمن ممالیہ جانوراں دی جغرافیائی تقسیم دے بارے وچ ہک کتاب لکھی ، جیڑھی اوں شعبے وچ اہم حوالہ بݨدی ہے ۔ اوں اوں کتاب وچ ممالیہ جانوراں دی کئی قسماں دا ذکر کیتا تے انہاں دی جغرافیائی تقسیم دے بارے وچ تفصیلی معلومات فراہم کیتیاں ۔ اوں جانوراں دی درجہ بندی ، تقسیم ، خوراک ، طرز زندگی تے انہاں دے مسکن دے بارے وچ وی معلومات جمع کیتیاں ۔

زیمرمن دی تحقیق حیوانیات تے جغرافیائی حیاتیات دے شعبیاں وچ اہم کردار ادا کیتا ۔ اوں ممالیہ جانوراں دی جغرافیائی تقسیم دی تحقیق دے ذریعے جانوراں دے بارے وچ اساݙے بھوم کوں بہتر بݨایا ۔ اوں ݙکھایا کہ جانوراں دی جغرافیائی تقسیم ماحولیاتی نظام کیتے کتنی ضروری ہے ۔

زیمرمن دی تحقیق اڄ وی حیوانیات تے جغرافیائی حیاتیات دے شعبیاں وچ اہم سمجھی ویندی ہے ۔ اوں حیوانیات دی تحقیق دے ذریعے علم دے میدان وچ اہم کردار ادا کیتا ۔ اوں اپݨے دور دا ہک بہترین سائنسدان ہا ، جئیں اپݨی زندگی حیوانیات دی تحقیق دے دیخلے لا ݙتی ۔ اوں اپݨی محنت تے لگن نال ممالیہ جانوراں دی جغرافیائی تقسیم دے بارے وچ کئی نویں حقائق سامݨے آندے ، جیندے نال انہاں دے بارے وچ اساݙی معلومات وچ وادھا تھیا ۔ اوں ممالیہ جانوراں دی جغرافیائی تقسیم تے پہلی کتاباں وچوں ہک لکھی ، جیڑھا حیوانیات تے جغرافیائی حیاتیات کیتے ہک اہم کم ہا ۔
ولیم یاریل

## ولیم یاریل (1784-1856)
ولیم یاریل انگلینڈ دا ہک ماہر حیوانیات ہا ، جئیں 1784 وچ جنم گھدا تے 1856 وچ فوت تھیا ۔ اوں "دی ہسٹری آف برٹش فشز" تے "اے ہسٹری آف برٹش برڈز" کتاباں لکھیاں ۔ یاریل ہک ذہین تے محنتی سائنسدان ہا ، جئیں اپݨی زندگی حیوانیات دی تحقیق دے دیخلے لا ݙتی ۔ اوں خاص طور تے برطانوی مچھیاں تے پکھیاں دی پرکھ پرچول کیتی تے انہاں دے بارے وچ وݙیاں معلومات حاصل کیتیاں ۔

یاریل برطانوی مچھیاں تے پکھیاں دے بارے وچ خاص طور تے کم کیتا ۔ اوں ݙکھایا کہ برطانیہ وچ کتنی قسماں دیاں مچھیاں تے پکھی موجود ہن ۔ اوں ݙکھایا کہ ایہ جانور کیویں اپݨے ماحول وچ زندہ راہندے ہن ۔ اوں ݙکھایا کہ ایہ جانور انسانی زندگی کیتے کتنے ضروری ہن ۔ اوں برطانوی مچھیاں تے پکھیاں دے بارے وچ کئی اہم دریافتاں کیتیاں ، جیندے نال حیوانیات دے بارے وچ اساݙے بھوم وچ وادھا تھیا ۔

یاریل "دی ہسٹری آف برٹش فشز" تے "اے ہسٹری آف برٹش برڈز" کتاباں لکھیاں ، جیڑھیاں برطانوی مچھیاں تے پکھیاں دے بارے وچ اہم کتاباں ہن ۔ اوں انہاں کتاباں وچ برطانوی مچھیاں تے پکھیاں دیاں کئی قسماں دا ذکر کیتا تے انہاں دے بارے وچ تفصیلی معلومات فراہم کیتیاں ۔ اوں جانوراں دی درجہ بندی ، تقسیم ، خوراک ، طرز زندگی تے انہاں دے مسکن دے بارے وچ وی معلومات جمع کیتیاں ۔ اوں اپݨے مشاہدات کوں خوبصورت تصویراں دے نال پیش کیتا ، جیندے نال اوں کتاب کوں ہر عام بندے کیتے قابل فہم بݨایا ۔

یاریل دی تحقیق حیوانیات دے شعبے وچ اہم کردار ادا کیتا ۔ اوں برطانوی مچھیاں تے پکھیاں دی تحقیق دے ذریعے حیوانیات دے بارے وچ اساݙے بھوم کوں بہتر بݨایا ۔ اوں ݙکھایا کہ برطانوی مچھیاں تے پکھی ماحولیاتی نظام کیتے کتنے ضروری ہن ۔

یاریل دی تحقیق اڄ وی حیوانیات دے شعبے وچ اہم سمجھی ویندی ہے ۔ اوں حیوانیات دی تحقیق دے ذریعے علم دے میدان وچ اہم کردار ادا کیتا ۔ اوں اپݨے دور دا ہک بہترین سائنسدان ہا ، جئیں اپݨی زندگی حیوانیات دی تحقیق دے دیخلے لا ݙتی ۔ اوں اپݨی محنت تے لگن نال برطانوی مچھیاں تے پکھیاں دے بارے وچ کئی نویں حقائق سامݨے آندے ، جیندے نال انہاں دے بارے وچ اساݙی معلومات وچ وادھا تھیا ۔ اوں "دی ہسٹری آف برٹش فشز" تے "اے ہسٹری آف برٹش برڈز" کتاباں لکھیاں ، جیڑھا حیوانیات کیتے ہک اہم کم ہا ۔
کارل الفریڈ وون زٹل

## کارل الفریڈ وون زٹل (1839-1904)
کارل الفریڈ وون زٹل جرمنی دا ہک قدیم ماہر حیاتیات (بائیولوجسٹ) ہا ، جئیں 1839 وچ جنم گھدا تے 1904 وچ فوت تھیا ۔ اوں "ہینڈبک ڈیر پیلیونٹولوجی" کتاب لکھی ۔ زٹل ہک ذہین تے محنتی سائنسدان ہا ، جئیں اپݨی زندگی قدیم حیاتیات دی تحقیق دے دیخلے لا ݙتی ۔ اوں خاص طور تے فوسلز دی پرکھ پرچول کیتی تے انہاں دے بارے وچ وݙیاں معلومات حاصل کیتیاں ۔

زٹل فوسلز دے بارے وچ خاص طور تے کم کیتا ۔ اوں ݙکھایا کہ فوسلز زمین تے زندگی دی تاریخ کوں سمجھݨ کیتے ہک اہم ذریعہ ہن ۔ اوں ݙکھایا کہ فوسلز جانوراں تے پودیاں دے ارتقائی تعلقات کوں سمجھݨ وچ مدد کر سڳدن ۔ اوں ݙکھایا کہ فوسلز زمین دی ارضیاتی تاریخ کوں سمجھݨ وچ مدد کر سڳدن ۔ اوں ݙکھایا کہ فوسلز ماحولیاتی تبدیلیاں کوں سمجھݨ وچ مدد کر سڳدن ۔ اوں فوسلز دے بارے وچ کئی اہم دریافتاں کیتیاں ، جیندے نال قدیم حیاتیات دے بارے وچ اساݙے بھوم وچ وادھا تھیا ۔

زٹل "ہینڈبک ڈیر پیلیونٹولوجی" کتاب لکھی ، جیڑھی قدیم حیاتیات دے بارے وچ ہک اہم کتاب ہے ۔ اوں اوں کتاب وچ فوسلز دی کئی قسماں دا ذکر کیتا تے انہاں دے بارے وچ تفصیلی معلومات فراہم کیتیاں ۔ اوں فوسلز دی درجہ بندی ، تقسیم ، خوراک ، طرز زندگی تے انہاں دے مسکن دے بارے وچ وی معلومات جمع کیتیاں ۔ اوں اپݨے مشاہدات کوں تفصیلی خاکیاں دے نال پیش کیتا ، جیندے نال اوں کتاب کوں ہر عام بندے کیتے قابل فہم بݨایا ۔

زٹل دی تحقیق قدیم حیاتیات دے شعبے وچ اہم کردار ادا کیتا ۔ اوں فوسلز دی تحقیق دے ذریعے زمین تے زندگی دی تاریخ دے بارے وچ اساݙے بھوم کوں بہتر بݨایا ۔ اوں ݙکھایا کہ فوسلز سائنسی تحقیق کیتے کتنے ضروری ہن ۔

زٹل دی تحقیق اڄ وی قدیم حیاتیات دے شعبے وچ اہم سمجھی ویندی ہے ۔ اوں قدیم حیاتیات دی تحقیق دے ذریعے علم دے میدان وچ اہم کردار ادا کیتا ۔ اوں اپݨے دور دا ہک بہترین سائنسدان ہا ، جئیں اپݨی زندگی قدیم حیاتیات دی تحقیق دے دیخلے لا ݙتی ۔ اوں اپݨی محنت تے لگن نال فوسلز دے بارے وچ کئی نویں حقائق سامݨے آندے ، جیندے نال انہاں دے بارے وچ اساݙی معلومات وچ وادھا تھیا ۔ اوں "ہینڈبک ڈیر پیلیونٹولوجی" کتاب لکھی ، جیڑھا قدیم حیاتیات کیتے ہک اہم کم ہا ۔
جے زیڈ ینگ

## جے زیڈ ینگ (1907-1997)
جے زیڈ ینگ برطانیہ دا ہک اعصابی جسمانیات دان ہا ، جئیں 1907 وچ جنم گھدا تے 1997 وچ فوت تھیا ۔ اوں اعصاب وچ سگنل دی ترسیل تے کم کریندے ہوئے سکوئڈ دا وݙا ایکسون دریافت کیتا ۔ ینگ ہک ذہین تے محنتی سائنسدان ہا ، جئیں اپݨی زندگی اعصابی جسمانیات دی تحقیق دے دیخلے لا ݙتی ۔ اوں خاص طور تے اعصابی سگنل دی ترسیل دی پرکھ پرچول کیتی تے انہاں دے بارے وچ وݙیاں معلومات حاصل کیتیاں ۔

ینگ اعصابی سگنل دی ترسیل دے بارے وچ خاص طور تے کم کیتا ۔ اوں ݙکھایا کہ سکوئڈ دا وݙا ایکسون اعصابی سگنل دی ترسیل دا مطالعہ کرݨ کیتے ہک بہترین ماڈل ہے ۔ اوں ݙکھایا کہ اعصابی سگنل برقی کیمیائی تبدیلیاں دے ذریعے منتقل تھیندن ۔ اوں ݙکھایا کہ ایکسون دی جھلی وچ آئن چینلز اعصابی سگنل دی ترسیل وچ اہم کردار ادا کریندن ۔ اوں ݙکھایا کہ ایکسون دے اندر آئن دی حرکت اعصابی سگنل دی رفتار کوں متاثر کریندی ہے ۔ اوں اعصابی سگنل دی ترسیل دے بارے وچ کئی اہم دریافتاں کیتیاں ، جیندے نال اعصابی جسمانیات دے بارے وچ اساݙے بھوم وچ وادھا تھیا ۔

ینگ سکوئڈ دے وݙے ایکسون تے اعصابی سگنل دی ترسیل دے بارے وچ کئی مقالے لکھئے ، جیڑھے اوں شعبے وچ اہم حوالہ بݨدے ہن ۔ اوں اعصابی سگنل دی ترسیل دے بارے وچ کئی نویں نظریات پیش کیتے ، جیڑھے اوں دور وچ اعصابی جسمانیات دی تحقیق وچ استعمال تھیندے ہن ۔

ینگ دی تحقیق اعصابی جسمانیات دے شعبے وچ اہم کردار ادا کیتا ۔ اوں سکوئڈ دے وݙے ایکسون دی تحقیق دے ذریعے اعصابی سگنل دی ترسیل دے بارے وچ اساݙے بھوم کوں بہتر بݨایا ۔ اوں ݙکھایا کہ اعصابی سگنل دی ترسیل انسانی صحت کیتے کتنی ضروری ہے ۔

ینگ دی تحقیق اڄ وی اعصابی جسمانیات دے شعبے وچ اہم سمجھی ویندی ہے ۔ اوں اعصابی جسمانیات دی تحقیق دے ذریعے علم دے میدان وچ اہم کردار ادا کیتا ۔ اوں اپݨے دور دا ہک بہترین سائنسدان ہا ، جئیں اپݨی زندگی اعصابی جسمانیات دی تحقیق دے دیخلے لا ݙتی ۔ اوں اپݨی محنت تے لگن نال اعصابی سگنل دی ترسیل دے بارے وچ کئی نویں حقائق سامݨے آندے ، جیندے نال انہاں دے بارے وچ اساݙی معلومات وچ وادھا تھیا ۔ اوں سکوئڈ دا وݙا ایکسون دریافت کیتا ، جیڑھا اعصابی جسمانیات کیتے ہک اہم کم ہا ۔
مارگریٹ زولزر

## مارگریٹ زولزر (1877-1943)
مارگریٹ زولزر جرمنی دی ہک ماہر حیوانیات ہئی ، جئیں 1877 وچ جنم گھدا تے 1943 وچ فوت تھئی ۔ او پروٹوزوا دے مطالعے وچ ماہر ہئی ۔ زولزر ہک ذہین تے محنتی سائنسدان ہئی ، جئیں اپݨی زندگی حیوانیات دی تحقیق دے دیخلے لا ݙتی ۔ اوں خاص طور تے پروٹوزوا دی پرکھ پرچول کیتی تے انہاں دے بارے وچ وݙیاں معلومات حاصل کیتیاں ۔

زولزر پروٹوزوا دے بارے وچ خاص طور تے کم کیتا ۔ اوں ݙکھایا کہ پروٹوزوا کتنے متنوع تے اہم جاندار ہن ۔ اوں ݙکھایا کہ پروٹوزوا ماحولیاتی نظام وچ اہم کردار ادا کریندن ۔ اوں ݙکھایا کہ پروٹوزوا انسانی صحت تے بیماری وچ اہم کردار ادا کریندن ۔ اوں ݙکھایا کہ پروٹوزوا دی تحقیق سائنسی علم کیتے کتنی ضروری ہے ۔ اوں پروٹوزوا دے بارے وچ کئی اہم دریافتاں کیتیاں ، جیندے نال حیوانیات تے خرد حیاتیات دے بارے وچ اساݙے بھوم وچ وادھا تھیا ۔

زولزر پروٹوزوا دے بارے وچ کئی مقالے لکھئے ، جیڑھے اوں شعبے وچ اہم حوالہ بݨدے ہن ۔ اوں پروٹوزوا دی درجہ بندی ، تقسیم ، خوراک ، طرز زندگی تے انہاں دے مسکن دے بارے وچ وی معلومات جمع کیتیاں ۔ اوں اپݨے مشاہدات کوں تفصیلی خاکیاں دے نال پیش کیتا ، جیندے نال اوں تحقیق کوں ہر عام بندے کیتے قابل فہم بݨایا ۔

زولزر دی تحقیق حیوانیات تے خرد حیاتیات دے شعبیاں وچ اہم کردار ادا کیتا ۔ اوں پروٹوزوا دی تحقیق دے ذریعے زندگی دے بنیادی عمل دے بارے وچ اساݙے بھوم کوں بہتر بݨایا ۔ اوں ݙکھایا کہ پروٹوزوا ماحولیاتی نظام کیتے کتنے ضروری ہن ۔

زولزر دی تحقیق اڄ وی حیوانیات تے خرد حیاتیات دے شعبیاں وچ اہم سمجھی ویندی ہے ۔ اوں حیوانیات دی تحقیق دے ذریعے علم دے میدان وچ اہم کردار ادا کیتا ۔ اوں اپݨے دور دی ہک بہترین سائنسدان ہئی ، جئیں اپݨی زندگی پروٹوزوا دی تحقیق دے دیخلے لا ݙتی ۔ اوں اپݨی محنت تے لگن نال پروٹوزوا دے بارے وچ کئی نویں حقائق سامݨے آندے ، جیندے نال انہاں دے بارے وچ اساݙی معلومات وچ وادھا تھیا ۔ او پروٹوزوا دے مطالعے وچ ماہر ہئی ، جیڑھا حیوانیات تے خرد حیاتیات کیتے ہک اہم کم ہا ۔
میاں عامر علی

میاں عامر علی پاکستانی سیاست دان ہن۔ اوہ قومی اسمبلی دے رکن وی رہ چکے ہن۔

## پاکستان عام انتخابات، 2013ء
انہاں پاکستان عام انتخابات، 2013ء وچ سندھ دے حلقہ این اے۔206 (NA-206 (Larkana-III)) وچ پاکستان پیپلز پارٹی توں انتخاب وچ حصہ ڳھدا اتے کامیابی حاصل کیتی۔

## حوالہ

ونکی:سندھ دے سیاستدان
ونکی:سندھی شخصیتاں
ونکی:پاکستان پیپلز پارٹی دے سیاست دان
ونکی:سندھ دیاں شخصیتاں
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
خالد احمد خان لنڈ

خالد احمد خان لنڈ پاکستانی سیاست دان ہن جیہڑے اگست 2018ء دے الیکشن وچ رکن قومی اسمبلی منتخب تھئے۔ انہاں  دا تعلق ضلع گھوٹکی دے علاقے ڈھرکی نال ہے۔

## حوالہ

ونکی:پاکستان پیپلز پارٹی دے سیاست دان
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
علی گوہرخان

علی گوہر خان بلوچ، ہک پاکستانی سیاست دان ہن جیہڑے اکتوبر 2018 توں اگست 2023 تائیں پاکستان دی قومی اسمبلی دے رکن رہے۔ اوہ 14 اکتوبر 2018 کوں تھیوݨ آلے پاکستانی ضمنی انتخابات 2018 وچ حلقہ NA-103 (فیصل آباد-III) توں پاکستان مسلم لیگ (ن) دے امیدوار دے طور تے پاکستان دی قومی اسمبلی کیتے منتخب تھئے۔

## حوالہ

ونکی:ڄمّݨ دا سال موجود نِھیں (جِین٘دیاں شخصیتاں)
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
فضل علی شاہ جیلانی

پیر سید فضل علی شاہ جیلانی، ہک پاکستانی سیاست دان اتے رکن پارلیمنٹ ہن۔ اوہ اگست 2018 توں اگست 2023 تائیں قومی اسمبلی دے رکن رہے۔ اوہ این اے 209 (خیرپور) توں منتخب تھئے ہن۔ اوہ 1997 توں 1999 اتے 2002 توں 2007 اتے 2008 توں 2013 دے دوران صوبائی اسمبلی سندھ دے رکن اتے وزیر رہے۔  

## حوالہ

ونکی:سندھی شخصیتاں
ونکی:سندھ دے سیاستدان
ونکی:پاکستان پیپلز پارٹی دے سیاست دان
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
عبدالعلیم خان (سیاست دان)

عبد العلیم خان ہک پاکستانی سیاست دان ہن جیہڑے پاکستان دی قومی اسمبلی دے منتخب رکن ہن۔

## سیاسی کیریئر
انہاں 2024 دے عام انتخابات وچ متحدہ قومی موومنٹ پاکستان دے ٹکٹ توں حلقہ NA-219 (حیدرآباد-2) توں قومی اسمبلی دی نشست جتائی۔ انہاں 90,000 توں ودھ ووٹ حاصل کیتے، جݙاں جو انہاں دے نیڑے ترین حریف ہک آزاد امیدوار ہن جنہاں 70,000 توں ودھ ووٹ حاصل کیتے۔

## حوالہ

ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:ڄمّݨ دا سال موجود نِھیں (جِین٘دیاں شخصیتاں)
ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
ذوالفقار ستار بچانی

ذو الفقار ستار بچانی، ہک پاکستانی سیاست دان ہن جیہڑے اگست 2018 توں اگست 2023 تائیں پاکستان دی قومی اسمبلی دے رکن رہے۔ اوہ 2018 دے پاکستانی عام انتخابات وچ پاکستان پیپلز پارٹی دے امیدوار دے طور تے حلقہ این اے 224 (ٹنڈو الہ یار) توں پاکستان دی قومی اسمبلی کیتے منتخب تھئے۔

## حوالہ

ونکی:ڄمّݨ دا سال موجود نِھیں (جِین٘دیاں شخصیتاں)
ونکی:پاکستان پیپلز پارٹی دے سیاست دان
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
عامر علی شاہ جیلانی

پیر عامر علی شاہ جیلانی ہک پاکستانی سیاست دان ہن جیہڑے پاکستان دی قومی اسمبلی دے منتخب رکن ہن۔

## سیاسی کیریئر
عامر علی شاہ نے 2024 دے پاکستانی عام انتخابات وچ این اے-214 (تھرپارکر-1) توں پاکستان پیپلز پارٹی پارلیمنٹیرینز دے امیدوار دے طور تے کامیابی حاصل کیتی۔ انہاں 129,992 ووٹ حاصل کیتے جݙاں جو گرینڈ ڈیموکریٹک الائنس دے عبد الرزاق نے 60,245 ووٹ حاصل کیتے۔

## حوالہ

ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:ڄمّݨ دا سال موجود نِھیں (جِین٘دیاں شخصیتاں)
ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
نواب محمد یوسف تالپور

نواب محمد یوسف تالپور (ڄمݨ دی تریخ 15 جنوری 1943ء-مرݨ دی تاریخ 18 فروری 2025ء) ہک پاکستانی سیاست دان ہن جیہڑے فروری 2024ء توں پاکستان دی قومی اسمبلی دے رکن رہے اتے ایندے توں پہلے اگست 2018ء توں اگست 2023ء اتے 2002ء توں مئی 2018ء تائیں ایں عہدے تے خدمات انجام ݙے چکے ہن۔

## ابتدائی زندگی
یوسف تالپور 15 جنوری 1943ء کوں پیدا تھئے۔ انہاں دے ݙو ٻال نواب یونس تالپور اتے نواب تیمور تالپور ہن۔ 

## سیاسی کیریئر
تالپور 2008ء دے پاکستانی عام انتخابات وچ حلقہ این اے 228 (عمرکوٹ) توں پیپلز پارٹی دے امیدوار دے طور تے قومی اسمبلی کیتے ولا منتخب تھئے۔ انہاں 75,080 ووٹ حاصل کیتے اتے آزاد امیدوار محمد قاسم سومرو کوں ہرایا۔ اوہ 2013ء دے پاکستانی عام انتخابات وچ حلقہ این اے 228 (عمرکوٹ) توں پیپلز پارٹی دے امیدوار دے طور تے قومی اسمبلی کیتے ول منتخب تھئے۔ انہاں 99,700 ووٹ حاصل کیتے اتے شاہ محمود قریشی کوں ہرایا۔ اوہ 2018ء دے پاکستانی عام انتخابات وچ حلقہ این اے-220 (عمرکوٹ) توں پیپلز پارٹی دے امیدوار دے طور تے قومی اسمبلی کیتے ولا منتخب تھئے۔ اوہ 2024ء دے پاکستانی عام انتخابات وچ این اے 213 عمرکوٹ توں پیپلز پارٹی دے امیدوار دے طور تے قومی اسمبلی کیتے ولا منتخب تھئے۔ انہاں 179,188 ووٹ حاصل کیتے اتے پاکستان مسلم لیگ (ن) دے امیدوار میر امان اللہ خان تالپور کوں ہرایا۔

## وفات
یوسف تالپور 18 فروری 2025ء کوں 82 سال دی عمر وچ انتقال کر ڳئے۔

## حوالہ جات

ونکی:سندھی سیاست دان
ونکی:سندھ دے سیاستدان
ونکی:پاکستان پیپلز پارٹی دے سیاست دان
ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
مخدوم جمیل الزمان

مخدوم جمیل الزمان، ہالا، حیدرآباد ضلع، سندھ نال تعلق رکھݨ آلے ہک پاکستانی سیاست دان ہن، جنہاں دا تعلق پاکستان پیپلز پارٹی پارلیمنٹیرینز نال ہے۔ اوہ پاکستان دی قومی اسمبلی دے رکن رہ چکے ہن۔ اوہ اپݨے پیؤ مخدوم محمد امین فہیم دی وفات دے بعد سروری جماعت دے روحانی پیشوا بݨے اتے درگاہ غوث الحق حضرت مخدوم سرور نوح ع دے 19ویں نگران مقرر تھئے۔ 

## تعلیم اتے سیاسی کیریئر
جمیل الزماں نے ماسٹر آف آرٹس دی ڈگری حاصل کیتی۔ انہاں اپݨیاں سیاسی سرگرمیاں دا آغاز 1981 وچ کیتا۔ اوہ بین الصوبائی رابطہ دے وزیر اتے سندھی ادبی بورڈ دے چیئرمین ہن۔ جمیل الزماں 1997 توں 2002 اتے 2002 توں 2007 تائیں رکن صوبائی اسمبلی سندھ رہے۔ اوہ طالب المولیٰ اکیڈمی، اسٹینڈنگ کمیٹی اتے سندھی ادبی بورڈ دے چیئرمین سندھ یونیورسٹی دے انسٹی ٹیوٹ آف سندھالوجی دے بورڈ آف گورنرز اتے سندھی ادبی بورڈ دے بورڈ آف گورنرز دے رکن وی رہے۔ 

## ادبی شراکتیں

* *ملکات* (شاعری)
* *سبوہی* (نظموں دا مجموعہ)
* *اتر لوگا آو پیریں* (نظمیں)
* *محبت پائی من میں* (نظمیں/دیوان)
* *سندھ جی وقیاطی تاریخ (570ء تا 1990ء)* (تاریخی تریخ)
* *Tazkara-e-Makhdooman-e-Hala* (ہالہ دے مکدوموں دی تاریخ)
* *چیونٹی محبوبی* (نظموں دا مجموعہ)
* *روح روچندیاں* (شاعری)
* *قافیہ کوش* (لغت، زیر طبع)

## حوالہ

ونکی:ڄمّݨ دا سال موجود نِھیں (جِین٘دیاں شخصیتاں)
ونکی:سندھی شخصیتاں
ونکی:سندھ دے سیاستدان
ونکی:پاکستان پیپلز پارٹی دے سیاست دان
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا کنوں ماخوذ پیشہ ورانہ ٻولی
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
مہیش کمار ملانی

مہیش کمار ملانی ہک پاکستانی سیاست دان ہن جیہڑے اگست 2018 توں پاکستان دی قومی اسمبلی دے رکن ہن۔ اوہ پاکستان دی قومی اسمبلی وچ جنرل سیٹ (غیر مخصوص نشست) جتݨ آلے پہلے غیر مسلم ہن۔

## سیاسی دور
انہاں دا تعلق تھرپارکر دے ہک سیاسی ٹٻر نال ہے۔ انہاں اپݨے سیاسی کیریئر دا آغاز 1996-97 وچ کیتا اتے پی پی پی ڈسٹرکٹ تھرپارکر دے صدر اتے اقلیتی ونگ پی پی پی صوبہ سندھ دے صدر رہے۔ انہاں 2004 وچ شوکت عزیز دے خلاف این اے 229 تھرپارکر تے الیکشن لڑیا اتے ول 2008 وچ ولا این اے 229 تھرپارکر توں عام انتخابات وچ حصہ ڳھدا اتے 2008-3013 تائیں پیپلز پارٹی دی اقلیتوں دی مخصوص نشست توں ایم این اے منتخب تھئے اتے اوہ این اے دی قائمہ کمیٹی دے چیئرمین وی رہے۔ اقلیتوں دے امور تے انہاں 2013 وچ PS-61 تھرپارکر تے الیکشن لڑیا اتے 42,137 ووٹ حاصل کر تے ارباب گروپ دے ارباب نعمت اللہ (29,346) ووٹ ڳھن تے اتے PML-F دے رانا حمیر سنگھ کوں (11,348) ووٹاں نال ہرایا۔ انہاں اسٹینڈنگ کمیٹی پی اے ایس آن فوڈ دے چیئرمین دی حیثیت نال خدمات انجام ݙتیاں۔ 2018 وچ ڈاکٹر مہیش ملانی نے 109,056 ووٹ حاصل کیتے اتے GDA دے ارباب ذکاء اللہ (89,290) ووٹاں نال ہرایا۔ اتے ایل ایف او 2001-02 دے بعد جنرل سیٹاں تے ایم این اے منتخب ہووݨ آلے پہلے غیر مسلم بݨ ڳئے۔ ایندے علاوہ این اے 222 وچ 2018 وچ سب توں ودھ ووٹ پئے جیہڑے 70.91 فیصد ہن۔ حال ہی وچ انہاں کوں نیشنل ہیلتھ سروسز، ریگولیشنز اتے کوآرڈینیشن دے پورٹ فولیو دے نال وزیر اعظم دا معاون خصوصی مقرر کیتا ڳیا ہے۔      

## ٻیا ݙیکھو

* پندرہویں قومی اسمبلی پاکستان (2018 تا 2022) کے ارکان کی فہرست

* پاکستان تحریک انصاف حکومت کے خلاف امریکی سازش اور پی ٹی آئی اراکین اسمبلی کا استعفی

* پاکستان تحریک انصاف کے منتخب اراکین کی فہرست (2013–2018)

* پشپا کماری کوہلی
* ویرو کوہلی
*

## حوالہ

ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
آفتاب حسین شاہ جیلانی

پیر آفتاب حسین شاہ جیلانی ہک پاکستانی سیاست دان ہن جیہڑے 2002ء توں 2013ء تائیں پاکستان دی قومی اسمبلی دے رکن رہے۔

## سیاسی کیریئر
آفتاب حسین شاہ 2002ء دے پاکستانی عام انتخابات وچ پاکستان پیپلز پارٹی (پی پی پی) دے امیدوار دے طور تے حلقہ این اے-226 (میرپورخاص-1) توں پاکستان دی قومی اسمبلی کیتے منتخب تھئے۔ انہاں 63,638 ووٹ حاصل کیتے اتے متحدہ قومی موومنٹ (ایم کیو ایم) دے امیدوار رئیس احمد خان کوں ہرایا۔ 

## حوالہ

ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:ڄمّݨ دا سال موجود نِھیں (جِین٘دیاں شخصیتاں)
ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
سید غلام مصطفیٰ شاہ

سید غلام مصطفیٰ شاہ پاکستانی سیاست دان ہن۔ اوہ قومی اسمبلی دے رکن وی رہ چکے ہن۔

## پاکستان عام انتخابات، 2013ء
انہاں پاکستان عام انتخابات، 2013ء وچ سندھ دے حلقہ این اے۔214 (NA-214 (Nawabshah-II)) وچ پاکستان پیپلز پارٹی توں انتخاب وچ حصہ ڳھدا اتے کامیابی حاصل کیتی۔

## حوالہ

ونکی:سندھی سیاست دان
ونکی:سندھی شخصیتاں
ونکی:پاکستان پیپلز پارٹی دے سیاست دان
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
صادق علی میمن

صادق علی میمن، ٹھٹھہ نال تعلق رکھݨ آلے پاکستانی سیاست دان ہن۔ اوہ سابق ممبر صوبائی اسمبلی سندھ (2010-13) اتے سابق وزیر (2011-13) رہ چکے ہن۔ انہاں 2013 دے عام انتخابات وچ NA-237 (ہݨ NA-232) توں قومی اسمبلی دی نشست جیتی ہئی پر دہری شہریت دی وجہ توں نااہل قرار ݙے ݙتے ڳئے۔ اوہ اگست 2021 توں وزیر اعلیٰ سندھ دے معاون خصوصی برائے معذور افراد کوں بااختیار بݨاوݨ دے محکمہ (DEPD) دے طور تے خدمات انجام ݙیندے رہے ہن۔ اوہ اوکلاہوما اسٹیٹ یونیورسٹی دے گریجویٹ ہن۔

## سیاسی کیریئر
صادق علی میمن 2013 دے پاکستانی عام انتخابات وچ حلقہ این اے 237 (ٹھٹھہ-I) توں پاکستان پیپلز پارٹی دے امیدوار دے طور تے پاکستان دی قومی اسمبلی کیتے منتخب تھئے ہن۔ انہاں کوں ایں عہدے کیتے نااہل قرار ݙے ݙتا ڳیا ہئی۔ اتے انہاں کوں کینیڈین شہریت دی وجہ توں ہٹا ݙتا ڳیا ہئی۔

## حوالہ

ونکی:سندھی سیاست دان
ونکی:ڄمّݨ دا سال موجود نِھیں (جِین٘دیاں شخصیتاں)
ونکی:سندھی شخصیتاں
ونکی:پاکستان پیپلز پارٹی دے سیاست دان
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
کائنات دا سفر ۔ سرائیکی قوم کیتے تحفہ خاص

رب عظیم نے انسان دے اندر تجسس دا مادہ ازل کنوں رکھیے ۔ اے تجسس دا مادہ ہی ہے جیندے سہارے انسان نے اپݨی سائنسی ترقی دا سفر ایں موڑ تک آ کھڑائے جو اڄ او تسخیر کائنات اچ مصروف اے۔ تجسس دی جان سوال اچ پوشیدہ اے ۔ سوال آپ اڳوں تے درست جواب دے رستے تلاش کریندے۔ سوال علم دی معراج اے تے سائنس تے فلسفے دی بنیاد اے ۔ 

بقو ل پال ڈیویز سائنس نامعلوم دیسیں دی تلاش دے سفر دا ناں اے۔ اے کتاب انسانی تجسس دا ہتھ پکڑ کے کائنات دی ابتدا کنوں لا تے کائنات دی موجودہ حالت تے اڳونہی دی سیر کرویندی اے تے قاری دے ذہن اچ علم دی جوت جڳیندی ہے۔ ݙوجھیں لوظیں اچ اے کتاب قدیم یونان دے زمین دے مرکز ہووݨ دے نظریے کنوں گھن تے ہاکنگ تک دے نظریات سلیس تے سادہ ز بان اچ بیان کریندی اے۔  

جعفر بزدار دی سائنس دے علم نال دلچسپی طالب علمی دے زمانے کنوں لا تے اڄ تک قائم اے بلکہ ایندے اچ مسلسل اضافہ تھیندا پے۔ اے کتاب اوں دلچسپی دا پکا ثبوت اے۔ 

رب کائنات نے قرآن مجید اچ انسان کوں تسخیر کائنات دا درس ݙتے اور سچ دی تلاش انسان دا پہلا فرض مقرر کیتے۔ سائنس دا اے دعوی جو کائنات سنگولیریٹی کنوں بگ بینگ دے بعد وجود اچ ائی اے، رب کائنات نے 1400 سال پہلے اپݨی کتاب عظیم اچ اے ݙس ݙتے جو اسمان تے زمین پہلے بند ہن جیکوں اساں اپݨی قدرت نال کھول ݙتے ۔ 

ساݙے ملک اچ سائنس دے پڑھاوݨ دا غیر حقیقی طریقہ ساݙا مقدر اے، جیرھا ٻال کوں رَٹا لاوݨ تے مجبور کریندے تے سائنس دے مضمون کوں نہایت غیردلچسپ کر ݙیندے۔ جیرھے تعلیم دا مقصد ای صرف زیادہ نمبریں دا حصول ہووے اور زیادہ نمبر صر ف رَٹے نال ممکن ہوون تاں ول سمجھݨ دی کیکوں ضرورت اے۔ جیڑھی قوم بغیر سمجھیے قرآن مجید پڑھدی ہووے اوندی گُھٹی اچ سمجھݨ دا مادہ تاں موجود ای نئیں ہوندا۔ اور جیرھے بغیر سمجھیے ہی تعلیم حاصل کرݨی ہوے تاں ہر مضمون بے جان ہوکے غیر دلچسپ تے زندگی دے حقائق کنوں پرے تھی ویندے۔ جیویں جو اٹامک انرجی کمیشن دے چئیر مین ڈاکٹر عشرت حسین عثمانی اپݨی ہک تقریر اچ آکھیا ہا جو جے تک اے قوم سائنس تے ریاضی دی مساوات کوں سُݨ تے جھمر دی پھیری پا مست نہ تھیسی، جیویں جو بندہ میر یا غالب دا شعر سُݨ تے وجد اچ آ ویندے اوں وقت تک اے قوم سائنس تے ٹیکنالوجی اچ ترقی نئیں کر سڳدی۔ 

سائنس کوں اوندے کنسپٹ تے تخیل نال پڑھاوݨ علمی ترقی دی معراج اے تے دنیا اچ علمی اقتدار دی بنیاد اے۔ جعفر بزدار دی اے کتاب ہک انقلابی کتاب اے جیڑھی ساݙے ملک اچ رائج سائنسی تعلیم دے پڑھاوݨ دے طریقے کوں ہکل مریندی اے۔ ایں کتاب اچ نہایت لطیف پیرائے اچ سائنس دے مشکل نظریات کوں آسان کر تے ورتیا ڳے۔ اے کتاب سرائیکی قوم کیتے تحفہ خاص ہے۔  

  عبدالسمیع مجاز 

ساہن والا 

30-12-2020 

## حوالہ
کتاب: کائنات دا سفر ، مصنف : جعفر عباس بزدار ، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
سائنسی علم دی پہلی کتاب تے جعفر عباس بزدار

کائنات دے سائنسی علم بارے سرائیکی زبان اچ لکھیجݨ آلی پہلی کتاب'کائنات دا سفر' تواݙے ہتھاں اچ ہے۔ واہ واہ اے۔ اللہ بادشاہ اے۔ بزدار شاعری دے جھر جنگل جھڳیندے، نثر دے پندھ کریندے سائنسی علم دی پوڑی چڑھ ڳن۔ اے چھڑا بزداریں دا اعزاز نئیں بلکہ سرائیکی قوم دا ماݨ اے۔ زباناں مختلف علوم نال تکڑیاں تھیندن۔ سرائیکی زبان دی ترقی دا پندھ شاعری توں نثر ،تے ہݨ سائنسی نثر تک پُڄ ڳے۔ اے ایں ڳالھ دی ݙس اے جو پرہا باکھدی پئی اے۔ وسوں جاڳدی پئی اے۔ سُتے اْشاک تھیندے پن۔ سوشل میڈیا دے ایں دور اچ جیڑھے نینگر کتاب ٹھپ انٹرنیٹ تے ٻہہ ڳئے، فیس بک دی جان نئیں چْھڑیندا، اتھاں ہک نینگر سوجھوان دا سائنس بارے اپݨی ما ٻولی اچ کتاب لکھݨ، سرائیکی نینگر دے ہوش تے شعور دی علامت اے۔ سائنس ہمیشہ دنیا تے راج کیتے۔ مُنڈھ قدیم کنوں سیانڑیں سوڈھے سائنسدان کائنات دے راز ڄانڑݨ دے تݨ مریندے رہ ڳن۔ اڄ وی اے سلسلہ جاری اے۔ 

ـ"روز نویں ہم چس وے میاں جی "

انگریزی زبان ایں ویلھے دنیا تے راج کریندی پئی اے۔ مکمل سائنسی زبان بݨ ڳئی اے لیکن ایندا اے مطلب کینی جو دنیا تے ݙوجھیاں زباناں اچ سائنسی کم کینی ہونڑاں۔ 

"ہر جاہ ذات پنل دی"

تݨ وݨ دا پندھ جاری رہندے۔ ہر قوم او بھانویں ترقی یافتہ ہووے یا ترقی پذیر، اڳونہی دا پندھ جاری رہندے۔ سرائیکی قوم دے سوجھوان وی روز نویں سک اچ ہن۔ جعفر عباس بزدار دا اے پورھیا ایندی ہک سوہنڑیں مثال اے۔ شوق بانہہ پکڑیندے، جذبے کم کرویندن، عشق راہ ݙکھیندے ول دلی ڈھہی کوہ تھیندی اے۔ ساݙے نویں نینگر، جعفر عباس بزدار دے ایں کم دی ریس کریسن، ماݨ کریسن تے ایں کم کوں مزید اڳونہاں ٹُریسن کیوں جو ٹردا بندہ پندھ کر ویندے۔ 

سرائیکی زبان اچ جعفر عباس بزدار دا سائنسی موضوع تے بنیادی کم آوݨ والے ایرے دی پہلی سِلھ ہے۔ دنیا ماء ٻولی دی اہمیت کوں تسلیم کیتے۔ یونیسکو[UNESCO] دا چارٹر آہدے جوٻال کوں مونڈھی تعلیم اوندی ما ٻولی اچ ݙیو۔ سائنس ݙسیندی اے جو ٻال ماء دے پیٹ اچ ماء دی زبان سکھݨ تے سمجھݨ پئے ویندے۔ ساری دنیا اچ ہک توں زیادہ زباناں کوں نعمت سمجھیا ویندے۔ رنگا رنگی رب سوہنڑیں کوں وی بھاندی اے۔ الحمداللہ! اساں ہک اینجھے ملک اچ وسدے ہیں، جیندا بیانیہ ہک اللہ، ہک کتاب تے ہک زبان (اردو) ہے۔ جے صدیاں دی تاریخ رکھݨ آلیاں قوماں اپݨی زبان تے زبان دی ترقی کیتے ٻولن تاں "غدار" ____ واہ بھئی واہ۔ اتھاں ݙوجھیاں دی زبان تے قبضہ کرݨ، سرائیکی کوں پنجابی زبان دا لہجہ آکھݨ ݙڈھپ اے، کوئی تقدیر دا لکھیا نئیں۔ 

جعفر عباس بزدار ہک ماہر استاد وانگو ٹرمینالوجی[TERMINOLOGY] کوں کِھڑائے بغیر ہک ہک، ݙوں ݙوں فقریاں اچ چیزیں دی وضاحت کیتی اے۔ 

کہکشاں کیا ہے؟

"اے ارباں کھرباں تارئیں، نیبولائی، گیسیں، گردوغبار تے سیارئیں نال مل تے بنڑدی اے"۔ 

تارا کیا ہے؟

"تارا گیس دا بنڑیا ہویا ہک گول جسم ہوندے جیندی آپڑیں روشنی ہوندی ایـ"۔

سیارا کیا ہے؟

"سیارہ ہک گیسیں یا چٹانیں نال بنڑیا ہویا وݙا گولہ ہوندے۔ جیڑھا تارے دے گرد گھمدے۔ ساݙی زمین وی ہک سیارہ اے تے اے ہک وݙے تارے (جیندا ناں سجھ اے) دے گرد 19 میل فی سیکنڈ یا 67 ہزار میل فی گھنٹہ دی رفتار نال گھمدی پئی اے"۔

ایویں جعفر عباس بزدار پُکھ در پکُھ، باب در باب مونڈھی سائنس کنوں لا تے جدید سائنس دیاں ڳالھیں اینجھے سوہنڑیں طریقے نال بیان کیتین جو چس آ ڳئی اے۔ کتاب پڑھ تے میں جیہاں نثرنگار، سارے لوظ بْھل، کائنات اچ اْݙدا ودے۔ جعفر خاں مبارک ہووی، اے کم تیݙے حصے آیا۔ عاشق خان بزدار دے بعد بزداریں دا ہک نمبر ٻیا ودھ ڳئے۔ 

عبدالباسط بھٹی 

30 ستمبر 2019 

ملتان

## حوالہ
کتاب: کائنات دا سفر ، مصنف : جعفر عباس بزدار ، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
کائنات دا سفر ۔ سرائیکی زبان داجام جم

مہرے والا جادو نگری ہے۔ لوک تربیت یافتہ ، اکھریں دے سیوک تے سر سنگیت دے کن رس ہن۔ اتھاں لوظیں دی صنعت گری عام اے۔ ساوݨ دی لوڑھ کینی ۔ اتھاں بن بادل اکھریں دی رم جھم جھڑی ہر ویلھے رہندی اے۔ شعوری طور تے خوش نصیب شہر اے ۔ ایں باشعور ماحول اچ سئیں جعفر بزدار اکھ کھولی اے۔ ہکے چولے وچ پہلا سرائیکی میلہ ݙٹھس۔ پڑھائی وچ لائق ہا ۔ تعلیمی پوڑیاں چڑھدا ڳیا تے آخر مقابلے دا امتحان پاس کر تے تھاݨے دار بݨ ڳیا۔ طبیعت نال پولس دی نوکری دا جوڑ نہ بݨیا۔ ادبی تے سائنسی مزاج رکھݨ آلے کوں اے ماحول پسند نہ آیا تے او استعفی ݙے گھر آ ڳیا، تدریس تے وکالت دے پیشے کوں اپنا گھدا۔ علم نال سانگا جاری رکھ تے سرائیکی زبان دی پہلی کتاب جیڑھی کائنات دے سائنسی علم تے سند دا درجہ رکھیندی اے، لکھݨ شروع کر ݙتی۔ اے کتاب سائنس دے علم کوں سمجھݨ کیتے جام جم دا درجہ رکھیندی اے۔ جڳ جہان دے سائنسی کارنامے ایں کتاب اچ موجود ان۔ دھرمی لوکیں دی مخالفت ، چرچ تے ریاست دا گٹھ جوڑ اینجھا سفاک ہا جو سائنسدان قتل کیتے ڳئے۔ جڳ مشہور سائنسدان برونو کوں زندہ جلا ݙتا ڳیا۔ اوندا جرم اے ہا جو اوں ارسطو تے تنقید کیتی ہئی۔ گلیلیو کوں 14سال قید بامشقت آ ڳئی۔ او اے آہدا ہا جو میں اسمان دی چٹھی نئیں منیندا، میݙا ایمان انسانی عقل تے ہے۔ 

یکے ناں میں نہ ݙساں، کجھ آپ وی پڑھو،' کائنات دا سفر'  ٻہوں عظیم کتاب اے تے سرائیکی زبان دی بے مثال خدمت اے۔ میں ایندا ہک ہک لوظ پڑھیم، میݙے علم اچ ودھیک اضافہ تھئے تے عقل دے نال میݙا پیار ودھ ڳئے۔ 

صوفی تاج گوپانگ

فاضل پور ؎

23-11-2019  

## حوالہ
کتاب: کائنات دا سفر ، مصنف : جعفر عباس بزدار ، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
کائنات دا تعارف

ساݙی کائنات ہک ٻجھارت [RIDDLE]ہے. قدیم زمانے دے فلسفی تے دانشوریں توںلاتے اڄ دے زمانے دے سائنسدانیں تک اِیں  ٻجھارت دا حل نئیں پا سڳئے. 

کائنات ہے کیا؟ کتھوں شروع تھئی اے؟ ایندا انت کیا ہے؟ وقت کیا ہے؟ روشنی دی اصل کیا ہے؟ اسمان تے موجود مختلف جسم کیا ہن؟ اے او بنیادی سوال ہِن جیڑھے انسان دے دماغ اچ ازل کنوں موجود ہِن۔ 

دنیا 2600 سال پہلے ایویں نہ ہئی۔ سائنس تے عقل دا دور دور تک کوئی ناں نشان کینا ںہا۔ جہالت دا دور دورہ ہا۔ پوجا واسطے دیوتا موجود ہن تے پُجارئیں دے عیش لڳے پئے ہن۔ شعوری طور تے انسانیت دا اے تاریک دور ہا۔ 

سائنس دے علم دی ابتدا فلسفے نال تھئی۔ حکیم طالیس [THALES](624 تا 550 ق م)  آیونا توں یونان آیاتے عقلی بنیاد تے اے سوال پچھیا "اے دنیا کیا شئے نال بنڑی اے؟" اوں خود ای جواب ݙتا "پاݨی نال"۔ اتھاں اساں ݙیہدوں جو اہمیت سوال دی ہوندی اے۔ تلاش کرݨ نال جواب آخر کار مل ہی ویندے۔ایویںاناکسیمیندرس [ANAXIMANDER]نے پْچھیا "صرف پاݨی نال زندگی کیویں بݨ سڳدی اے؟" خود ہی جواب ݙتا "زندگی سِنی مٹی کنوں پیدا تھیندی اے یعنی پاݨی تے مٹی نال۔" ہیرا کلیٹس[HERACLITUS] نے پْچھیا "پاݨی تے مٹی نال زندگی کیویں بنڑدی اے؟" خود ہی جواب ݙتا "بھا دی مدد نال یعنی پاݨی، مٹی دے بھا نال۔" زینو [XENO]نے آکھیا جو وجود دی کثرت کوئی شئے نئی دراصل حقیقت ہک ہی وحدت دا مختلف روپ اے۔ ایں ڳالھ کنوں وحدت الوجود دے نظریے دا جنم تھیا۔ پارمی نائڈس [PARMENIDES]نے آکھیا جو ساݙے حواس ساکوں دھوکا ݙیندن۔ چیزاں اویں نئیں جیویں ساکوں ݙسدین۔  ایمپی ڈوکلس [EMPEDOCLES]نے آکھیا "زندگی ہوا، پاݨی، بھا تے مٹی نال جنم گھندی اے تے مادہ ابدی اے۔" اناکسا غورس[ANAXAGORAS] نے پْچھیا جو اگر زندگی مادہ اے تاں ایندے اچ حرکت کیوں پیدا تھیندی اے؟ اوں خود جوا ب ݙتا جو ایں حرکت دے پچھوں ہک کائناتی دماغ کم کریندا پئے۔ ڈیمو کریٹس [DEMOCRITUS]نے پْچھیا "مادہ کیا ہے؟" خود جواب ݙتا جو مادہ ٻہوں چھوٹے چھوٹے ذرات نال مل تے بنڑیے جیکوں ایٹم آکھیا ویندے اور دیوتا تے مندر سارا کوڑ اے۔"

درست سوال ہی دراصل فلسفے تے سائنس دی اصل روح اے۔ 

فلسفے نے سائنس دی ترقی اچ بنیادی کم ادا کیتے اور فلسفے دی شاخ منطق سائنسی سوچ دی بنیاد بنڑی اے۔ سائنس دان منطقی سوچ اپنا تے کائنات دی تحقیق دے مسافر بنڑئین تے سائنس جدید زمانے اچ داخل تھئی اے۔ 

فلسفے تے سائنس دا اے ملاپ ساکوں کائنات کوں سمجھݨ دے قابل کیتے۔ اساں فلسفے تے سائنس دے رستے تے ٹُردئیں ہوئیں کائنات کوں سمجھݨ دے سفر تے روانہ تھیندوں۔      

## حوالہ
کتاب: کائنات دا سفر ، مصنف : جعفر عباس بزدار ، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
کہکشاں

کہکشاں ارباں، کھرباں تارئیں، نیبولائی[NEBULAE]، گیسیں، گردوغبار تے سیارئیں نال مل تے بنڑی ہوندی اے۔ کائنات تاںٻہوں وسیع اے۔ کائنات دا او حصہ جیڑھا ساکوں ہک وقت اِچ نظردے ،ہوندے اِچ 80 ارب کہکشائیں پاتیاں ویندین۔ 

ساݙی کہکشاں جیڑھی اندھاری رات اِچ ساکوں ٻیڑی دے گاسے وانگ ݙسدی اے اصل اچ 200 ارب تارئیں نال مل تے بݨی ہوئی اے۔ اینداں ناں مِلکی وے[MILKY WAY] ہے۔ ساݙا سِجھ 200 ارب تارئیں دے وچوں ہک درمیانے وجود دا تارا اے۔ سجھ مِلکی وے دے مرکز کنوں 30 ہزار نوری سال دے فاصلے تے موجود اے۔ ہک نوری سال[LIGHT YEAR] او فاصلہ اے جیڑھا روشنی ہک سال اچ طے کریندی اے۔ ہک نوری سال 9 کھرب کلو میٹر دے برابر ہوندے۔ ملکی وے مکان [SPACE]اچ 22 لَکھ کلومیٹر فی گھنٹہ دی رفتار نال حرکت کریندی پئی اے۔ 

شکل دے لحاظ نال ترے قسم دیاں کہکشائیں پاتیاں ویندن:

1۔ سپائرل گیلیکسی [SPIRAL GALAXY]  (جھڑ یا تھالی دی شکل آلی کہکشاں)

2۔ ایلیپٹیکل گیلیکسی [ELLIPTICAL GALAXY]  (انڈے دی شکل آلی کہکشاں)

3۔ اِرریگولر گیلیکسی[IRREGULAR GALAXY]  (بے قاعدہ شکل آلی کہکشاں)

## حوالہ
کتاب: کائنات دا سفر ، مصنف : جعفر عباس بزدار ، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
ڈوارف مرحلہ

وقت دے گزرݨ نال سجھ جیڑھا کہ ہک وݙے رَتے دِہ دی شکل اچ ہوسی، ٹھڈا تھیوݨ لڳ ویسی۔ ایں مرحلے کوں ڈوارف مرحلہ (DWARF STAGE) آہدن۔ آخر اچ سجھ ہک سڑئیے ہوئے تے ٻہوں کٹھی تھئی ہوئی شکل دے ٻجَھئیے ہوئے وجود اچ بدل ویسی۔ ایں مرحلے اچ سجھ روشنی چھوڑݨ بند کرݙیسی۔ سجھ یا سجھ جیݙے تارئیں دی زندگی دا اے چھیکڑی مرحلہ ہوندے۔ 

سجھ کنوں وݙے تے باری تارئیں دی حیاتی دے مرحلے

او تارے جیڑھے ساݙے سجھ کنوں 6 گنا باری ہوون، اْنہیں دی حیاتی چھوٹے تارئیں کنوں تھوڑی ہوندی اے۔ او اپݨی ہائڈروجن گیس جلدی کھا ویندن تے  5 کروڑ کنوں    10  کروڑ سالیں اچ اپݨی یکی گیس مکا ویندن۔

## سُپر جائنٹ مرحلہ[SUPER GIANT STAGE]
ایں مرحلے تے  تارے دا جسم وݙا تھی ویندے تے ایندا وجود ہزار گنا ودھ ویندے۔

## سُپر نووا مرحلہ[SUPERNOVA STAGE]
ایں مرحلے تے تارے دی ٻاہرلی سطح دھماکے نال پَھٹ ویندی اے تے اندرݙو کٹھی تھی ویندی اے۔ تاراٻہوں زیادہ روشن تھی ویندے۔ تارے اچ موجود گیسیں دے بادل تارے کوں چھوڑ تے خلا اچ کِھنڈ ویندن۔ صرف تارے دا مرکز بچ ویندے۔

## نیوٹران تارے دا مرحلہ[NEUTRON STAR STAGE]
جیڑھے ویلھے صرف تارے دا مرکز بچ ویندے تاں مرکز اچ صرف نیوٹران باقی ول بچدن۔ اینکوں اساں نیوٹران تارا آہدوں۔ اے ٻہوں کٹھا تھیا ہویا تے ٻجھیا ہویا تارا ہوندے۔

## حوالہ
کتاب: کائنات دا سفر ، مصنف : جعفر عباس بزدار ، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
تارا

تارا گیسیں دا بنڑیا ہویا ہک وݙا گول جسم ہوندے جیندی آپڑیں روشنی ہوندی اے۔ مطلب اوآپ روشنی پیدا کریندے۔ سورج ہک تارا اے جیڑھا ݙو گیسیں ہائڈروجن تے ہیلیئم نال مل تے بنڑیا ہویا اے۔ ہیندے اچ  3  حصے ہائڈروجن تے ہک حصہ ہیلیئم پاتی ویندی اے۔ سجھ دے ٻاہروں ٻاہر  گرمی 55 ہزار ڈگری سینٹی گریڈ اے۔ اتنی زیادہ گرمی دی وجہ سجھ دے مرکز اچ ہائڈروجن گیس دی ہیلئیم گیس اچ مسلسل تبدیلی اے۔ ہر تارا گرمی تے روشنی پیدا کریندے۔ تارے دا رنگ تارے کنوں نکلݨ آلی گرمی کوں ظاہر کریندے۔ تھوڑی گرمی آلے تارے دا رنگ رَتا تے ٻہوں زیادہ گرمی پیدا کرݨ آلے تارے دا رنگ نیلا ہوندے۔ او تارے جیڑھے درمیانی مقدار اچ گرمی پیدا کریندن انہاں دا رنگ پیلا، چِٹا یا مالٹے دے رنگ آلی کار ہوندے۔ ساݙے سجھ دا رنگ پیلا اے۔ او تارے جیڑھے سجھ کنوں تھوڑا زیادہ گرمی پیدا کریندن انہاں دا رنگ چِٹا تے او تارے جیڑھے سجھ کنوں تھوڑی گھٹ گرمی پیدا کریندن انہاں دا رنگ مالٹے دے رنگ آلی کارہوندے۔ 

## تارے دا دورحیات
تارے دی زندگی ارباں سال ہوندی اے۔ تارا بنڑݨ کنوں لا تے مَرݨ تک مختلف شکلیں اچوں گزردے۔ 

سجھ یا سجھ جیݙ ے تارئیں دی حیاتی دے مرحلے

## تارے دی پیدائش
کہکشاں اچ گیسیں تے گردوغبار دے ٻہوں وݙے بادل پاتے ویندن جیکوں اساں نیبولائی آہدوں۔ تارے ایں نیبولائی اچ ڄمدن۔ نیبولا حرکت کریندئیں ہوئیں زیادہ کنوں زیادہ گردوغبار تے گیس کٹھی کر گھندے۔ گیس تے گردوغبار دے ذرات مادے دی ہک گُھمدی ہوئی ڳوڑھی آلی کار بݨ ویندن۔ ایں گرم مادے دی ڳوڑھی کوں پروسٹار[PROSTAR] آکھیا ویندے۔ وقت دے نال نال پروسٹار ٻہوں زیادہ روشنی تے گرمی چھوڑݨ پئے ویندے۔ ایں ویلھے اساں پروسٹار کوں سٹار یعنی تارا آہدوں۔ 

## تارے دی موت
تارے اچ موجود مادہ ہر وقت توانائی اچ تبدیل تھیندا پیا ہوندے جیندی وجہ کنوں تارا گرمی تے روشنی خارج کریندا پیا ہوندے۔ ساݙا سجھ وی ہک تارا اے جیڑھا آہستہ آہستہ مَردا پئے۔ 

## حوالہ
کتاب: کائنات دا سفر ، مصنف : جعفر عباس بزدار ، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
ریڈ جائنٹ مرحلہ

RED GIANT STAGE 

ساݙا تارا(سجھ) پچھلے 5 ارب سالیں توں روشنی تے گرمی چھوڑیندا پئے۔ اے اڳلے 5  ارب سالیں اچ اپݨے اندر آلی ساری ہائڈروجن گیس کو کھا ویسی۔ ایندا مرکز کٹھا تھی تے زیادہ گرم تھیوݨ پئے ویسی۔ سجھ دے وجود اچ ودھارا تھیوݨ پئے ویسی تے او ودھدئیں ودھدئیں ہک وݙے رَتے دِہ آلی کار بݨ ویسی۔ اے مرحلہ 50 کروڑ سالیں تک رہسی۔ 

## حوالہ
کتاب: کائنات دا سفر ، مصنف : جعفر عباس بزدار ، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
بلیک ہول BLACK HOLE

کہیں ویلھے ہک ٻہون باری تارا  سُپرنووا مرحلے دے بعد نیوٹران تارا بݨݨ دی بجائے بلیک ہول بݨ ویندے۔

## بلیک ہول کیا ہے؟
پرسٹن یونیورسٹی امریکہ دا استاد جان اے ویلر[JOHN ARCHIBALD WHEELER] او پہلا شخص ہا جئیں 1967 اچ بلیک ہول دی اصطلاح استعمال کیتی۔ جیڑھے ہک  ٻہوںباری تارا بلیک ہول بنڑدے تاں اوں وقت اوندا سارا وجود ٻہوں زیادہ کٹھا تے آپَت اچ گْھٹیج ویندے تے سارا وجود تارے دے مرکز اچ کٹھا تھی ویندے۔ اے سارا کْجھ کشش دی عظیم قوت دی وجہ کنوں تھیندے۔ بلیک ہول دی سطح کینی ہوندی۔ تارے دا وجودٻہوں کٹھا تے چھوٹا تھی ویندے۔ مثال دے طور تے اساں اگر اپݨی زمین کوں بلیک ہول بنڑاوݨ چاہوں تاں ایندی جسامت ہک ٹینِس بال جییݙی تھی ویسی لیکن زمین دے وجود دی مقدار (ماس) اوہے جتلا ہوسی پئی جتنا ہُݨ ہے۔ تارئیں دے وجود دے مطابق بلیک ہول دا وجود وی مختلف ہوندے۔ بلیک ہول دے اندروں دی کشش اتنی ودھ ویندی اے جو او روشنی کوں وی ٻاہر نئیں ونڄݨ ݙیندا تے اوکوں اپݨے اندر ڈھک ݙیندے۔

بلیک ہول ساکوں نظردا کینی۔ ساݙی کہکشاں دے مرکز اچ کئی بلیک ہول موجود ہِن۔ بلیک ہول ہک وݙے تے باری تارے دی زندگی دا چھیکڑی مرحلہ ہے۔

## بلیک ہول ساکوں ݙسدا کیوں نئیں؟
ساکوں کوئی وی چیز اوں ویلھے ݙسدی اے جیڑھے روشنی دی شعاع اوکوں ٹکرا تے ساݙی اکھ اچ آ کے اوں شئے دی تصویر بݨا ݙیوے۔ ایں وجہ کنوں ساکوں چیزاں اوں ویلھے ݙسدین جیڑھے روشنی موجود ہووے۔ ایہا وجہ اے جو گُگھ اندھارے اچ ساکوں کئی شئے نئیںݙسدی۔ بلیک ہول روشنی کوںٻاہر نئیں ونڄݨ ݙیندا تے اوکوں اپݨے اندر ڈَھک ݙیندے۔ بلیک ہول کنوں روشنی ساݙی اکھ اچ نئیں اندی تے ایہاوجہ اے جو ساکوں بلیک ہول سِروں نئیں ݙسدا۔

10 اپریل 2019 کوں سائنسدان ایونٹ ہاریزن دوربین [EVENT HORIZON TELESCOPE]دی مدد نال بلیک ہول دی تصویر ݙیکھݨ اچ کامیاب تھی ڳئے۔ تصویر اچ بلیک ہول دی باؤنڈری لائن نظر آئی جیڑھی جو گیس، روشنی تے دھوڑ نال بنڑی ہوئی مُندری والی کار ہئی۔ ایندا رنگ مالٹے دے رنگ والی کار ہا۔ اے بلیک ہول ہک کہکشاں میسر [MESSIER 87] 87 دے مرکز اچ موجود ہا جیڑھی ساݙی زمین کنوں 55 ملین نوری سال دے فاصلے تے ہئی۔ ایں بلیک ہول دی لمبائی 400 ارب کلومیٹر ہئی تے اے بلیک ہول زمین کنوں 30لکھ گنا وݙا ہا۔ 200 سائنسدانیں ہیں تجربے اچ حصہ گھدا۔ 

ہاورڈ یونیورسٹی دا پروفیسر شیپرڈ ڈولمین[SHEPERD DOELEMAN]  جیڑھا ایں پراجیکٹ دا اسسٹنٹ ڈائریکٹر ہا، اوں ویلھے اے بیان ݙتاجو بلیک ہول کائنات دے پراسرار جسم ہن۔ اساں اڄ او شئے ݙیکھ گھدی اے جیڑھی پہلے نہ ݙسدی ہئی۔ اے ہک ٻہوں عظیم تے حیران کن سائنسی کارنامہ ہے۔ اساں او کم کیتے جیڑھا ایں توں پہلے ناممکن سمجھیا ویندا ہا۔ 

بلیک ہول دے چارے پاسوں موجود دائرہ بلیک ہول دے داخلے دا مرکز ہا۔ اتھوں گزرݨ والی ہر شئے عظیم کشش دی وجہ توں بلیک ہول دے وچ چلی ویندی اے۔ ایں جاہ تے فزکس دے تمام اصول تے قانون ناکام تھی ویندن۔  

## حوالہ
کتاب: کائنات دا سفر ، مصنف : جعفر عباس بزدار ، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
سیارہ

سیارہ(PLANET) ہک گیسیں یا چٹانیں نال بنڑیا ہویا وݙا گولہ ہوندے۔ جیڑھا تارے دے گرد گھمدے۔ ساݙی زمین وی ہک سیارہ اے تے اے ہک وݙے تارے (جیندا ناں سجھ اے) دے گرد 19 میل فی سیکنڈ یا  67  ہزار میل فی گھنٹہ دی رفتار نال گھمدی پئی اے۔

سیارے دی اپݨی روشنی کینی ہوندی۔ سیارہ تارے دی روشنی نال چمکدے۔

امریکی خلائی ادارے ناسا دے مطابق جیڑھی کائنات ساکوںݙسدی اے ہوندے وچ تقریباً  1023 سیارے پاتے ویندن۔ 

ساݙے سجھ تے اوندے گرد گھمنڑ والے سیارئیں کوں سجھ دا نظام[SOLAR SYSTEM]آکھیا ویندے۔ اے کُل 8 سیارے ہِن جنہیں دے ناں اے ہن:

1۔ عطارد [MERCURy]  _____سب توں چھوٹا

2۔ زہرہ [VENUS]  ______سب توں گرم

3۔ زمین[EARTH]  _______زندگی دا گھر

4۔ مریخ[MARS]  _______رتے رنگ والا

5۔مُشتری[JUPITER]  ______سب توں وݙا

6۔ زحل[SATURN]  ______برف دے ارباں گولے ایندے گرد پھردے پِن 

7َََََََ۔یورینس______[URANUS]نیلی تے ساوی جھال والا

8۔ نیپچون_______[NEPTUNE]  نیلے رنگ والا۔

## حوالہ
کتاب: کائنات دا سفر ، مصنف : جعفر عباس بزدار ، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
سیارچہ

سیارچہ(COMET) ہک برف دا گولہ ہوندے جیڑھا سجھ دے گرد گُھمدے۔ اے پاݨی، کاربن ڈائی آکسائیڈ گیس، امونیا گیس تے میتھین گیس دی دھوڑ نال بنڑیا ہویا ہوندے۔ ایندے مرکز اچ برف ہوندی اے۔ برف دے چارے پاسوں گیس تے دھوڑ دا ہک ٻہوں وݙا بادل جیکوں' کوما' آکھیا ویندے موجود ہوندے۔

جیڑھے اے گُھمدئیں گُھمدئیں سجھ دے نال آ ویندے تاں گیس تے دھوڑ دے گرم تھیو ݨ نال ایندا ہک وݙا پُچھ بݨ ویندے۔ ایں ویلھے ایکوں پْچھ آلا تارا آکھیا ویندے۔

1662 اچ ایڈمنڈ ہیلے [EDMOND HELLEY]نے ہک پُچھ آلا تارا دریافت کیتا ہا۔ جیکوں ہیلے دا پُچھ آلا تارا آہدن۔ اے ہر  75 یا  76  سال دے بعد اسمان تے ݙسدے۔ اے تارا 1758، 1835، 1910 تے 1986 اچ نظر آیا ہا ولا اے ہݨ 2062 اچ نظرآوسی۔ سیارچے ساݙے سجھ دے نظام دا حصہ ہن۔ 

## ترٹ ونڄݨ والے تارے [METEORS]
ہک چھوٹا پتھر جیندا ناں میٹریائیڈ[METEOROID] ہے زمین دی ٻاہروالی خلا کنوں کشش دی قوت دی وجہ کنوں زمین تے ڈھاندے۔ اے چھوٹے داݨے کنیں لا تے ہک میٹر جیݙا تھی سڳدے۔

اْتوں کنوں ڈھاندئیں ہوئیں جیڑھے اے ہوا اچ داخل تھیندے تاں ایندی رفتار ہک سیکنڈ اچ 20کلو میٹر تھی ویندی اے۔ ہوا نال رڳڑ کھا تے اے ٻہوں گرم تھی ویندے تے ہیکوں بھا لڳ ویندی اے۔ اکثر اے ہوا اچ سڑ تے ختم تھی ویندے تے ساکوں اسمان تے روشنی دی ہک تِکھی لکیرݙسدی اے۔ ایں سڑیئے ہوئیے تارے کوں ترٹ ونڄݨ آلا تارا یا میٹیئر آہدن۔

اگرمیٹریائیڈ پورا نہ سڑے تے چھیکڑ اچ زمین تے آ ڈھاوے تاں اینجھے میٹریائیڈ کوں میٹریائیٹ[METEORITE] آہدن۔ 

ہر سال زمین دی فضا اچ ٻاہر کنوں تقریباً 15 ہزار میٹریائیڈ داخل تھیندن تے اکثر اے ترٹݨ والا تارا  بݨ تے فنا تھی ویندن۔ 

## پلسارز (دھڑکدا ہویا تارا)PULSARS
پلسار ہک گھمدا ہویا نیوٹران تارا یا وائیٹ ڈوارف(جنہیں دا ذکر پِچھوں تھی چکئیے) ہوندے جیندے اندر ٻہوں زیادہ مقناطیسی کشش پاتی ویندی اے۔ اے تارا دھڑکدا ہویا ہوندے تے اے مقناطیسی بجلی دی ٻہوں طاقت آلی شعاع چھوڑیندے۔ اے شعاع ساکوں ہوں ویلھے ݙسدی اے جیڑھے ایندا منہ زمین ݙو ہووے۔ 

## حوالہ
کتاب: کائنات دا سفر ، مصنف : جعفر عباس بزدار ، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
کاسرز

ہک کاسر(QUASARS) انتہائی چمکدار جسم ہوندے جیڑھا کہ ہک ٻہوں وݙے بلیک ہول اَتے اوندے اردگرد تھالی دی شکل آلی کار گیس تے مشتمل ہوندے۔ اے گیس بلیک ہول ݙو ڈھاندی رہ ویندی اے تے ٻہوں زیادہ شعاعیں خارج تھیندین۔ اے اجسام اساں کنوں ٻہوںپرھے اِن تے ہنیں کنوں نکلݨ آلی روشنی دی شعاع فضاء دے مستقل پھیلاؤ دی وجہ کنوں ریڈشفٹ دی شکل اچ ہوندی اے۔ کاسرز سُڄاک تے نویئں کہکشائیں دی نمائندگی کریندن تے کائنات دے سب کنوں زیادہ چمکدار تے طاقتور اجسام اچ شمار تھیندن۔ 

## حوالہ
کتاب: کائنات دا سفر ، مصنف : جعفر عباس بزدار ، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
ڈارک میٹر

ڈارک میٹر DARK MATTER مادے دی او قسم اے جیندا براہ راست مشاہدہ ہݨ تک نئی تھی سڳیا۔ اے ساݙی پوری کائنات اچ ٻہوں زیادہ پھیلیا پے تے تقریباً ہر جاہ تے موجود ہے۔ ساݙی کائنات دی موجودہ شکل ڈارک میٹر دی وجہ کنوں ہے۔ اے یقین کیتا ویندے جو کائنات دے سمجھݨ اچ ایندا  ٻہوں وݙا کردار اے۔ ڈارک میٹر کوں اساںݙیکھ نِسے سڳدے کیوں کہ اے کہیں وی شئے نال ایں طرح دا واسطہ یا تعلق نئی رکھیندا جو اساں ایندی پہچان کر سڳوں۔ اے یقین کیتا ویندے جو شاید اے کوئی نویں قسم دے ذرات نال مل تے بنڑیا ہویا اے جیڑھے حالی تک دریافت نئی تھئے تے اے ذرات مادے دے ذرات کنوںٻہوں مختلف ہن۔

اے مادہ نہ روشنی جذب کریندے نہ خارج کریندے لیکن ایندی کشش دا اثر عام مادے تے پوندے۔ اگر ساݙی کائنات اچ اے مادہ نہ ہووے ہا تاں اے کائنات گھمدئیں گھمدئیں انجھو انجھ تھی ونڄے ہا۔ ساݙی کائنات دا ہیں شکل اچ قائم رہ ونڄݨ تاریک مادے دی موجودگی دی بنیادی گواہی ہے۔   سرن لیب [CERN LAB]دے مطابق ڈارک میٹر پوری کائنات دے وجود دا  27 فیصد حصہ ہے۔ 

## حوالہ
کتاب: کائنات دا سفر ، مصنف : جعفر عباس بزدار ، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
جیوڈیسی

## جیوڈیسی (Geodesy)
جیوڈیسی (Geodesy) زمین دے سائز ، شکل ، تے اوندی کشش ثقل دے مطالعہ دی سائنس ہے ۔ ایہ سائنس زمین دے مختلف حصیاں دے درمیان فاصلے ، اونچائی ، تے پوزیشن دا درست تعین کرݨ دے طریقے ݙسیندی ہے ۔ جیوڈیسی دا مقصد زمین دیاں فزیکل خصوصیات کوں سمجھݨ تے انہاں دا درست نقشہ بݨاوݨ ہے ، تاں جو انسانی سرگرمیاں جیویں کہ تعمیرات ، ٹرانسپورٹ ، موسمیات ، تے قدرتی وسائل دی تلاش وچ مدد مل سڳے ۔

## جیوڈیسی دی تاریخ
جیوڈیسی دی تاریخ قدیم دور توں شروع تھیندی ہے ۔ قدیم مصری ، یونانی ، تے رومی لوک زمین دی پیمائش تے نقشہ سازی دے طریقے استعمال کریندے ہن ۔ ارسطو تے بطلیموس جیہے فلاسفر تے سائنسداناں زمین دے سائز تے شکل دے بارے وچ نظریات پیش کیتے ۔ جدید جیوڈیسی دا آغاز ستارہویں صدی وچ تھیا ، جݙݨ جیوڈیسٹ سائنسداناں زمین دے سائز تے شکل کوں درست طریقے نال ماپݨ دے طریقے دریافت کیتے ۔

## جیوڈیسی دے اہم تصورات
1. زمین دی شکل: جیوڈیسی وچ زمین دی شکل کوں "جیوائڈ" (Geoid) آکھیا ویندے ۔ جیوائڈ زمین دی ہک مثالی شکل ہے ، جیڑھی سمندری سطح تے کشش ثقل دے مطابق ہوندے ۔ ایہ شکل مکمل طور تے گول کائنی ، بھل قطبین تے ہلکی جہیں چپٹی ہوندی ہے ۔

2. کوآرڈینیٹ سسٹم: جیوڈیسی وچ زمین تے کہیں وی مقام دی پوزیشن کوں بیان کرݨ کیتے کوآرڈینیٹ سسٹم استعمال کیتا ویندے ۔ ایں سسٹم وچ طول البلد (Latitude) تے عرض البلد (Longitude) دا استعمال کیتا ویندے ۔

3. کشش ثقل : زمین دی کشش ثقل جیوڈیسی دا ہک اہم حصہ ہے ۔ ایہ میدان زمین دی اندرونی ساخت تے مادے دی تقسیم تے منحصر ہوندے ۔ کشش ثقل دے مطالعہ نال زمین دے اندرونی حصیاں دے بارے وچ معلومات حاصل کیتیاں ویندین ۔

4. ٹیکنالوجی دا استعمال: جدید جیوڈیسی وچ جی پی ایس (GPS) ، سیٹلائٹ ، تے لیزر ٹیکنالوجی دا استعمال کیتا ویندے ۔ ایہ ٹیکنالوجی زمین دے مختلف حصیاں دے درمیان فاصلے تے پوزیشن کوں انتہائی درستگی نال ماپݨ وچ مدد ݙیندی ہے ۔

## جیوڈیسی دے اطلاق
جیوڈیسی دے اطلاقات روزمرہ زندگی وچ وسیع ہن ۔ ایں سائنس دا استعمال ہیٹھ درج شعبیاں وچ کیتا ویندے:

1. نقشہ سازی: جیوڈیسی زمین دے درست نقشے بݨاوݨ وچ مدد ݙیندی ہے ۔ ایہ نقشے تعمیرات ، شہری منصوبہ بندی ، تے فوجی مقاصد کیتے استعمال کیتے ویندن ۔

2. ٹرانسپورٹ: جیوڈیسی دے ذریعے سڑکاں ، ریلوے لائناں ، تے ہوائی رستیاں دا تعین کیتا ویندے ۔ جی پی ایس (GPS) ٹیکنالوجی جیوڈیسی تے مبنی ہے ، جیڑھی سفر تے نیویگیشن وچ مدد ݙیندی ہے ۔

3. موسمیات: جیوڈیسی موسمیاتی تبدیلیاں دے مطالعہ وچ وی مدد ݙیندی ہے ۔ زمین دی کشش ثقل وچ تبدیلیاں دا مطالعہ کرݨ نال سمندری سطح وچ تبدیلیاں دا پتہ لایا ویندے ۔

4. قدرتی وسائل دی تلاش: جیوڈیسی دے ذریعے تیل ، گیس ، تے معدنیات دے ذخائر دی تلاش وچ مدد ملدی ہے ۔ زمین دی اندرونی ساخت دا مطالعہ کرݨ نال انہاں وسائل دے مقام دا تعین کیتا ویندے ۔

## جیوڈیسی دا اڳوتر
نویں ٹیکنالوجی جیویں کہ مصنوعی ذہانت (AI) تے بگ ڈیٹا دے استعمال نال جیوڈیسی دے مطالعہ وچ مزید ترقی تھی سڳدی ہے ۔ مستقبل وچ جیوڈیسی زمین دے علاوہ ٻئے سیاریاں دے مطالعہ وچ وی مدد ݙیوݨ دے قابل تھیسی ۔

جیوڈیسی ہک اہم سائنس ہے ، جیڑھی زمین دے بارے وچ بھوم فراہم کریندی ہے ۔ ایں سائنس دے ذریعے اساں زمین دی شکل ، سائز ، تے اوندی اندرونی ساخت کوں بہتر طریقے نال سمجھ سڳدے ہیں ۔ جیوڈیسی دے اطلاقات روزمرہ زندگی دے مختلف شعبیاں وچ وسیع ہن ،