ضلع رحیم خان اِچ صحافت دا پچھوکڑ

ظہور احمد دھریجہ دا تعلق وی رحیم یارخان نال ہے ۔ پہلا سرائیکی اخبار جھوک وی خان پور ضلع رحیم یارخان توں شروع تھیا۔ایں واسطے میں سمجھدی آں جو ضلع رحیم یارخان دی صحافت دا پچھوکڑ ݙسیا ونڄے تاکہ تاریخ دا علم تھی سڳے۔علامہ اعظم سعیدی سرائیکی رسالہ روہی خان پور اِچ شائع تھیوݨ آلے اپݨے ہک مضمون اِچ لکھدن اے حقیقت اے جو رحیم یار خان سابق ریاست بہاولپور دا ہک اہم ضلع ہے اتے جدید تحقیق دے مطابق ایں علاقے دی تاریخ موہنجو داڑو اتے ہڑپہ کنوں وی قدیم ءِ۔ اتے ایں طرح ضلع رحیم یار خان دی صحافتی تاریخ وی ٻہوں پراݨی اے۔ زیر نظر مضمون اِچ ضلع رحیم یار خان دی صحافتی تاریخ دا جائزہ گدھا ڳے۔ توجہ طلب ءِ جو ایں علاقے دے وچوں طباعت و اشاعت دے ذرائع نہ ہووݨ دے باوجود وی اتنا وݙا صحافی کم تھیندا رہ ڳیا۔ نوابان ریاست بہاولپو دے قائم کیتے ہوئے شہر اللہ آباد کنوں ساڈھے ترے میل ݙینہہ لا والے پاسے مووجدہ نیجڑیں دی وستی اِچوں ہک رسالہ حکمت دے ناں دا نکلدا ہا۔ ہک رسالے دا ہک شمارہ بابت ۳۲ ہاڑ، ۱۹۷۹ء بکرمی موافق ۱۵ ، جولائی        ؁ء سئیں محمد نواز خاں عباسی، میتلا کنیں موجود اے اے رسالہ ماہنامہ ہا اتے ایندے مالک نتھو رام ہن۔ معاون دی جاہ تے حکیم غلام یٰسن دا ناں ہے۔ اے پتہ نئیں لڳ سڳیا جو اے رسالہ کݙݨ جاری تھیا ہا۔ اتے کݙاں بند تھیا ہا۔ ایں رسلاے تے نہ تاں جلد نمبر اے نہ شمارہ نمبر۔ صرف بابت ماہ ہاڑ کنوں پتہ کائے نھیں لڳدا جو ایندی تاریخ اجراء کیا ہے۔ا ے رسالہ لاہور بزنس پریس لاہور دا چھپا ہویا اے اتے اٹھتالی صفحیاں دے دگھریا ہویا اے۔ زبان پراݨی اردو اے یارھاں صفحے ہندی ’’کڑکی‘‘ زبان اِچ اِن۔ اللہ آباد دے ہک پنساری حکیم رانجھے خاں پنساری دی دوکان دا اشتہار وی اے۔ اشتہار دے الفاظ خالص سرائیکی زبان دے ہن جو ایں طرح ہن۔تپ جیجھا ہووے، لپ رانجھے دی ہووے۔ دعا نال دوا مفت اکھیں کیتے تھٻل دا پانڑیں ، ضروری ناں چانڑیں۔ 

                       ماہنامہ میراث دا پہلا پرچہ ۱۹۳۲ء اِچ نکھتا ہا۔ ایندے بانیمبانی فریدی مشرب دے پرور دہ خواجہ غلام فرید علیہ الرحمتہ دے شاگرد تے مرید سراج الفقہا مولانا سراج احمد صاحب مکھݨ بیلوی علیہ الرحمتہ ہن۔ ایں رسالید ے صرف ݙو شمارے چھپئے ہن۔ پہلا شمارہ صرف ترائے مودی تعداد اِچ چھپیا ہا اتے ݙوجھے شمارے دیاں صرف سو کاپیاں چھپیاں ہن۔ اے رسالہ عربی تے اردو ءِچ چھپدا ہا۔ ایں رسالے دے نکلݨ دا محرک خواجہ غلام فرید علیہ الرحمۃ دے بعد گدی نشینی دا جھگڑا ہا۔ میراث دے پہلے شمارے اِچ مسئلہ ذوی الارحام دے متعلق فتوے ہن  ݙوجھے شمارے اِچ میراث دے متعلق تحقیقی فتاویمثالاں ݙے کراہیں لکھئے ڳن۔ ایں رسالے دی ہک خصوصیت اے ہے جو وراثت دے حقداریں دی جاہ تے ناں لکھئے ڳن او سبھے پراݨی طرز دے سرائیکی ناں ہن۔ بہر حال اے رسالہ وی صرف ݙو واری چھپݨ دے بعد بند تھی ڳیا۔ وجہ او ہو ہے یعنی فنڈ دی قلت۔ خانپور جہیں شہر ءِچوں جتھاں سراج الفقہاء مولانا سراج احمد سئیں مکھݨ بیلوی رحمتہ اللہ علیہ دا رسالہ ’’المیراث‘‘ نکل ݨ شروع تھیا ہا اتے ول صرف ݙو شمارے چھپݨ دے بعد بند تھی ڳیا ہا۔ ٹھیک ایندے ویہہ ورہیاں دے بعد ہیں خانپور اِچوں ہک نواں رسالہ نکھتا ہا۔ اے نواں رسالہ ’’ہفت روزہ راستہ‘‘ ہا۔ سوہݨاں ٹائٹل ، سوہݨی لکھائی اتے تحقیقی اسالمی لکھتاں چھاپݨ اِچ ایں رسالے دا خاص اتے نویکلا انداز ہا۔ ایں رسالے دے ایڈیٹر سئیں میر واجد علی ہن، اے چوراہٹھ صفحیاں دا ہوندا ہا۔ اتے عزیز المطابع بہاولپور اِچوں چھپ تے دفتر راستہ خان پوروں ونڈیندا ہا۔ اے رسالہ مجموعی طور تے مذہبی  ہا لیکن علاقائی مسائل اتے ملکی سیاست دے بارے اِچ وی مذہبی رنگ دے مضمون ایندے  اِچ چھپدے ہوندے ہن۔ ایں ویلھے میݙے سامہیں ۳۰ اپریل ۱۹۶۰؁ء  جلد ۳ شمارہ ۵۳ دا پرچہ رکھئے، ٹائٹل  دے صفحے تے ہک حدیث مع ترجمہ اتے راز بلگرامی مرحومی دے ݙوں شعر ءِن، جیرھے جو دین پور دے بانی بزرگ حضرت خلیفہ غلام محمد قدس سرہٗ دیمنقبت اِچ ہِن۔

تقویم ہر دو کون زنام محمد است

ہتے کہ ہت مست زجام محمد است

ایں جا ٻیا کہ دولت دنیا و عاقبت

پیدا بیک نگاہ غلام محمد است

                       ایندے علاوہ ایں شمارے اِچ حضرت خلیفہ رحمتہ اللہ دے ترائے پتر ’’خط‘‘ بنام محمد مسو خاں، حضرت خلیفہ علیہ الرحمۃ دا اردو قصیدہ، جو دین پور دی وستی بارے اِچ اے۔ تحریک ولی اللہی اتے دین پور … دی نظم ، خلیفہ غلام محمد علیہ الرحمۃ دی زندگی دے حالات ، شجرہ خاندان دا راشدیہ، صدر محمد ایوب خاں دا پیغام، ملکیت زمین اتے اقبال اسلام اِچ زرعی زمین دا مسئلہ ، میݙے ݙاݙا حضرت غلام محمد دین پوری، تحریک جہاد دیاں ونڄیاں ہویاں کڑیاں، دین پور دے کھنڈردا فوٹونقوش آزادی، مولانا عبید اللہ سندھی دا مضمون ، وحدت انسانیت، میݙے مربی دین پوری، مضمون حکیم غلام غوث نواں کوٹی، آخرینشانی خواجہ غلام فرید علیہ الرحمۃ، ایں دے ابتدایئے اِچ ادارے دی طرفوں فٹ نوٹ لکھیا ڳئے اتے خواجہ فرید کوں سرائیکی ٻولی دا آدم آکھیا ڳئے۔ اتے نال خواجہ غلام فرید دی کافی ۲۴۶ء؁ وی چھاپی ڳئی اے، ملتان قدیم دا ہک موحد ’’پرہلاد بھگت‘‘ مَئے وحدت از پنڈت واحد بخش بلوچ، جہیں مضمون دی تندیر اے۔اے ہفت روزہ جنوری ۱۹۵۶ئاِچ نکلݨ شروع تھیا ہا، اتے ۱۹۶۴ء اِچ یکدم بند تھی ڳیا ہا۔ ایں رسالے دے ایڈیٹر جناب ظہیر الحق سئیں دین پوری بقید حیات ہِن، حکمت کریندن، وݙے ملݨسارتے محبت والے آدمی ہن، سرائیکی زبان دا وݙا درد رکھیندن، میں خود انہاندی زیارت کیتی اے، مولانا عبید اللہ سندھی دا ترتیب ݙتا ہویا  سرائیکی زبان دا قاعدہ میکوں حکیم ظہیر الحق سئیں نے خود ݙتا۔ میݙی دعا ہے جو تحریک آزادی دے عالمی شہرت یافتہ سپہ سالار حضرت مولانا عبید اللہ سندھی دے ݙوہترے سئیں ظہیر الحق دا سایہ عاطفیت تا دیر اساݙے سریں تے سلامت رہے۔

                       خان پور اِچوں سہ ۳ روزہ دفاع وی نکلدا رہ ڳئے۔ پہلے اے بہاولپور اِچوں نکلدا ہا۔ مسلسل ݙہ سال تئیں بہاولپور اِچوں ہفتہ وار نکلدا رہ ڳئے۔ ول اے رسالہ خان پور منتقل تھی ڳیا۔ صدر دفتر تونڑیں جو بہاولپور اِچ ہا لیکن کم کار سبھو برانچ آفس خان پور اِچ ہا اتے شائع وی اتھاہوں تھیندا ہا۔ جیں ویلھے اے رسالہ بہاولپور کنوں منتقل تھی تے خان پور آیا تاں ہفت روزہ دی بجائے سہ ۳ روزہ تھی ڳیا ہا۔ اتے پورے ݙہ سال تئیں سہ روزے اخبار دی حیثیت نال چھپدا ریہا ہا۔ ایں رسالے  دے مدیر سئیں عبدالحمید قریشی ہن اتے مدیر مسئول محمد قاسم شاہ صاحب ہن۔ اے اخبار اصولی طور تے سیاسی ہا، مگر ادبی مضامین وی چھپیندا ہا، ہر شمارے دے وچ ہک ادھ نظم لازمی ہوندی ہئی۔ ادبی چُٹکلے وی ہوندے ہن، ویہہ سال تئیں اے اخبار وݙی شان و شوکت نال نکلدا ریہے۔ بالآکر مالی مشکلات دی وجہ کنوں بند تھی ڳیا، مدیر مسئول سید محمد قاسم شاہ صاحب کنیں ایں اخبار ’’دفاع‘‘ دا سبوھ ریکارڈ ہا مگر ۷۳ء؁ دے سیلاب اِچ سارا ریاکرڈ پاݨی اِچ پاݨی ءِچ ویہہ ڳیا ہا۔ ہݨ انہاں کنیں ہک کاپی ݙیکھݨ جوڳی وی کائے نھیں۔ سید محمد قاسم شاہ صاحب صحافت دے میدان کوں اڄݨ بھلیئے کائے نھیں، موصوف سرائیکی ٻولی دے ودھارے دے متمنی ہن۔

                       اللہ سئیں نیا ساکوں وݙیاں عظیم ہستیاں ݙتیاں ہن۔ انہاں ہستیاں اِچوں ہک ہستی مولانا نور احمد صاحب راجوڑ وی ہن جو اپݨے دور دے ٻہوں وݙے عالم دین ہن۔ ڄنگھیں کنوں کجھ معذور ہن۔ اپݨی راجوڑیں والی وستی دی مسیت اِچ عربی دا مورس پڑھیندے ہن، اتے وݙی منیج والے ہن، مولانا نور احمد صاحب رحمتہ اللہ علیہ دے چھوتے فرزند مولانا محمد افضل صاحب رحمتہ اللہ علیہ میݙے اُستاد ہن۔ قرآن مجید اتے فارسی دیاں اتبدائی کتاباں میں انہائیں کنیں پڑھیاں ہن۔ مولانا نور احمد صاحب رحمتہ اللہ علیہ ہر مہینے چار صفحیں دا اخبار کڈھیندے ہن، آپ نمبردار وی ہن۔ اوں ویلھے نمبرداری دا کوئی ٻیا ناں ہوندا ہا۔ علاقے دے وچ ہووݨ والے کم، ٹھیکے دی وصولی، راہداریاں لکھ تے پورے موضع ء، چ بھڄ ݙیندے ہن۔ اتے ایں اطلاع نامے دا ناں انہاں نے اخبار حق رکھیا ہویا ہا۔ اکثر ہتھ نال لکھدے ہن، اوں ویلھے موجودہ تحصیل ہئی ضلع رحیم یار خاں دی۔ سبھے خبراں اتے راہداریاں سرائیکی ٻولی ءِچ  ہوندیاں ہن۔مولانا نور احمد علیہ الرحمت دے پوترے محمد اظہر صاحب دی زبانی میکوں معلوم تھئے جو ہک واری ݙاݙا سئیں ، مولانا نور احمدؒ، اجمری شریف، ہندوستان ، عرس تے ڳئے ہن اتے اتھاں انہاں کوں پنج مہینے لڳ ڳئے ہن۔ ونڄݨ ویلھے کجھ ڳالھیں لکھیاں ہویاں او نال چا ڳئے ہن۔ اتے انہاں کوں چار وݙے موٹے صفحیاں تے چھپوا تے جلد اگر مرحوم تے جام جند وݙہ کمبوہ مرحوم دے ہتھ بھیڄا ہا نے متھے اونویں اخبار حق لکھیا ہانے اوکوں اخبار اِچ  علاقے دی ݙو چار ڳالھیں دے علاوہ باقی سارا اپݨے سفر جام چھپوایا ہانے۔ ایں اخبار دی چھپی ہوئی کاپی تاں کائے نھیں مل سڳی۔ قلمی کاپیاں ایں اخبار دیاں میں خود اپݨے گھر ݙٹھیاں ہم جو انہیں کوں پال ݙیوݨ دے کم امدیاں ہن، غالباً میں اوں ویلھے چوتھی پنجویں پڑھدا ہم، اتے او حادثہ وی میݙی کم عمری اِچ تھیا ہا جو میݙے والد صاحب رحمتہ اللہ علیہ ساری کتاباں جمع کرتے ݙو ݙاند گاݙیاں بھر تے مولانا عبدالکریم صاحب فینسی دے مدرسے کوں ݙے آئے ہن۔ جیندے وچ با تصویر گلستان دا قلمی نسخہ، سکندر نامہ اتے مثنوی شریف دا کجھ حصہ قلمی ہا۔

                       محمد اظہر کنیں اخبار حق دا ہک قلمی نسخہ موجود ہا، جیرھا جو میں چا آیاں ، ایندے اِچ ݙوں چوری دیاں وارداتاں ، چھی راہداریاں اتے ہک نعت شریف اے، نعت کاپی مٹ ڳئی اے ، مگر راہداریاں صاف پڑھیندن، جو سرائیکی رسم الخط اِچ تحریر ء ِن اتے استعمال واضح طور تے سرائیکی اضافی علامتاں استعمال کیتیاں ڳن۔ راہداریں تے کوئی تریخ پاتی ہوئی کائے نھیں۔ البتہ ایں قلمی اِچ دے متھے اتے ’’اخبار حق دے تلوں لکیریں دے ادھ اِچ ہندی تاریخ موجود اے، جو اے ہے۔ ۶۸ مانگھ وار اتوار ۱۶۵۷ بکرمی ’’یعنی اڄ کنوں تریاسی سال پہلے ۔ اے قلمی پرچہ صرف چار صفحیاں دا ہوندا ہا، خط سوہݨا اے، بقول محمد اظہر، پوترا  مولوی نور احمد، ایں پرچے اِچ وراثت دے مسئلے ، شادی اتے طلاق دے مسئلے وی ہوندے ہن، نعتاں جیڑھیاں وی چھپدیاں ہن یا لکھیندیہن او انہاندیاں اپݨیاں ہوندیاں ہن۔ افسوس  جو مولوی نور احمد دی کوئی نعت باقی نئیں رہ ڳئی۔ راہداری اِچ انہاں نے ڳ اتے ٻ کوں تلوں ڳول صفر پاتے لکھئے اتے ݨ کوں آخر اِچ وی ’’نڑ‘‘ لکھئے۔ 

ملفوظات دے بارے اِچ حتمی ڳالھ نہیں کر سڳدا جو ٻتری صفحیاں دا اے سلسلے وار تبلیغی سیریز اے یا باقاعدہ ماہنامہ رسالہ اے۔ کیونکہ ایندے پہلے صفحے یعنی ٹائٹل تے سلسلہ نمبر ۱۳ وی لکھیا ہویا اے اتے ماہانہ اتے شمارہ اتے جلد نمبر وی لکھیا ہویا اے۔ جلد نمبر ۲ شمارہ نمبر ۱ فروری ۱۸۶۶ء ؁ دا شمارہ یا سیریز میݙے سامھݨے ہے۔ بلکہ ایں آکھاں جو اے رسالہ ’’ماہنامہ ملفوظات‘‘ استاذ العلماء مولانا عبدالواحد صاحب ،مفتی مدرسہ سراج العلوم خان پور دی ذاتی لائبریری اِچ موجو داے۔ نولکشور رام چندر اے پریس نو لکشور دا چھپیا ہویا اے ایں رسالے  یا سیریز اُتے کہیں دا ناں کائے نھیں۔ جونا نگے شاہ در بار کتھاں  اے ، مفتی صاحب دا ارشاد اے جو نانگے شاہ دا دربار یا مزار فیروزہ تحصیل لیاقت پور دے نیڑے ہے۔ اتے ایں دربار دے خاندان دے لوک وی اتھاہیں رہندن اتے او اپݨے آپ کوں ہݨ وی قومی طور تے  نانگے لکھویندن۔ ملفوظات فارسی اِچ ہن، ایں تریھاں نمبر سیریز اِچ ملفوظات اتے اقوال دے علاوہ ݙو فارسی نعتاں وی ہن۔ آخر اِچ اُٹھرا دے دردویں گولیں دا اشتہار اے، صرف اشتہار کنوں معلوم تھیندے جو اے رسالہ اے یا سیریز اے۔ کتاب کائے نہیں۔ (واللہ اعلم) 

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی