دھیہ ۔ مافوق الفطرت کردار

دھیہ ہک مافوق الفطرت کردار ہے جیڑھا ہندی متھالوجی دی وجہ توں سرائیکی وچ آئے ۔ دھیہ جن کنوں ڈھیر طاقتور ہوندے ۔ ایہ لفظ سنسکرت وچ ’’دیو‘‘Devکنوں دلوو(Dewoo)دیو کنوں دھیہ تھئے۔ ہندی مِتھالوجی وچ ہے جو کجھ نیکی دے دیوتا ہِن اَتے کجھ بدی دے ۔ نیکی دے دیوتا کوں دیو یا دیوتا آکھیا ویندے تے بدی دے کوں ’’دیو‘‘یا ’’دھیہ‘‘ آکھیا ویندے۔

آر سی ٹیمپل جن ، دھیہ تے مافوق الفطرت کرداریں دیاں کہاݨیاں دی اہمیت بارے لکھدن:

’’لوک کہانیوں کے کرداروں کو زیادہ دلچسپ بنانے کے لئے انہیں نظر نہ آنے کی طاقت دی جاتی ہے ۔ بسا اوقات یہ طاقت قدرتی یا وارثتہً حاصل شدہ ہوتی ہے۔ جیسے ایک بزرگ کے ساتھ ہجوم میں دونوں قسم کے لوگ ہوتے ہیں ۔ نظر آنے اور نہ آنے والے ۔ یہ  پسندیدہ نظریہ ہے اور نظر نہ آنے کی خاصیت سے کہانی چلانے میں بھی مدد مل جاتی ہے ۔‘‘(5)

سرائیکی لوک قصّیاں وچ دھیہ ہک منفی کردار ہے ۔ ایہ ظالم ، قبضہ گیر ،غاصب ، آدم خور اَتے امن دشمن کردار ہے۔

ایہ کردار درحقیقت ظالم بادشاہ ، جاگیردار اَتے سرمایہ دار دا علامتی اظہار ہے ۔ جینویں کہاݨیاں وچ دھیہ لوکیں تے ظلم کریندے ۔ انہاں دا پاݨی بند کر ݙیندے۔

’’کھوہ وچ ہک دھن دولت دا بُکھا دھیہ ٻیٹھا ہے ۔ اپݨے نال اشرفیاں دی ہک تھیلی گھدی ونڄ ۔ کھوہ وچ لہہ ونڄیں اصلوں نہ  ݙریں تے تھیلی اوندی تلی تے رکھ تے آکھیں ۔ دھروہی ہئی آپݨے مَنݨ آلے دی ۔ اساتھوں ٹل ۔ لوکاں کوں تِرسا (تریہہ نال) نہ مار…دھیہ دولت گھن تے ٹُر ویسی تے کھوہ وچ ولدا پاݨی آ ویسی۔‘‘(6)

دھیہ اِنہاں دے رزق روزی تے خزانیاں تے قبضہ کر گھندے ۔

’’دھیہ آکھیا میں تیݙی کار عشق اِچ نئیں پھسیا ۔ اساں تاں لعل جواہر تے ہیریں دے وپاری ہَیں۔ جنگل دے لمے پاسوں جہڑا پُراݨا بھڑ پیا ہے ۔ اوں بھڑ وچ ست بادشاہیاں دا خزانہ دفن ہے ۔ یار ہوریں ذوقی سونے چاندی تے لعل جواہر دی طراوت مزے نال سُمدے ہَیں۔ اساݙی جمعرات کوں نندر کُھلدی اے تے یار ٻیلیاں کوں مِلݨ کیتے جمعے دا ݙینہ جنگل وچ گزریندے ہَیں۔‘‘(7)

دھیہ انسانیں تے خصوصاً شہزادیاں اَتے شہزاداں کوں قید کر گھندے ۔

’’پہلا بندہ ویندے تاں کیا ݙیہدے جو غار دے منہ اَڳوں کاݨاں دھیہ بھاہ سریندا ٻیٹھے ۔ اوہ آہدے ’’تھولی جیہیں بھاہ چاہیدی اے ۔‘‘ کاݨا دھیہ آہدے ’’چا گھن‘‘ اوہ بھاہ چاوݨ لڳدے دھیہ اوکوں پکڑ غار وچ ڈھک ݙیندے تے اڳوں آپ ٻہہ ویندے۔‘‘(8)

دھیہ آدم بو آدم بو کریندا آندے اَتے انسانیں کوں کھا ویندے اَتے کہیں وسوں وچ وڑ تے اوندا امن برباد کر ݙیندے ۔ ایہ ہک لالچی تے لوبھی کردار ہے دھن دولت کیتے ایہ کجھ وی کر سڳدے ۔ لوکیں کوں مار سڳدے اَتے انہاں دے رزق روزی تے قبضہ کر گھندے۔

دورِ قدیم وچ کہیں وی وَسوں دے وسدے اپݨے ظالم حکمران اَتے قبضہ گیر دے ظلم و جبر دے اظہار کیتے کرداریں وچ’’دھیہ‘‘ دا کردار علامتی طور تے پیش کریندن ۔ اَتے اپݨے اُتے تھئے ظلم کیتے تشفی قلب یا Catharsisکریندن۔

لوک قصّیاں وچ دھیہ گو ٻہوں طاقتور تے ٻہوں وݙا ہوندے پر اوندی کوئی ہک نہ ہک کمزوری ہوندی ہے اتے دھیہ براہ راست نئیں مردا بَھل اپݨی کہیں کمزوری دی وجہ توں مردے جیڑھی اونکوں ٻہوں کمزور تے ہیݨا کر ݙیندی ہے ۔ عموماً دھیہ دی جان ہک طوطے وچ ہوندی ہے تے او طوطا کہیں خطرناک جنگل وچ کہیں وݙے اَتے گھاٹے وَݨ تے ٹنگیے ہک پنجرے دے وچ ٻیٹھے  طوطے وچ ہوندی ہے اَتے طوطے کوں مارݨ نال دھیہ وی آپو آپ مر مُک ویندے۔

’’دھیہ آکھیا ڄالے دے وچ ہک پنجرہ ہے ۔پنجرے دے وچ ہک طوطا ہے ۔ جیندے وچ میݙی جان ہے ۔ جئیں توݨی طوطا نہ مرسی اوہ توݨی میں نئیں مردا۔‘‘(9)

ایں ڳالھ توںمراد ایہ ہے جو ہر وݙے اَ تے امیر بندے دی کوئی نہ کوئی ہک اَدھی کمزوری ہوندی ہے او کمزوری اوندا ،پُتر ، دھی ، جائیداد وغیرہ تھی سڳدی ہے جینکوں مارݨ نال او امیر صدمہ برداشت نئیں کرسڳدا تے مرویندے ۔ ݙاڈھا آپ تاں ݙڈھپ کماندے پر ہک ہیݨے جیہے کرتن نال مر مُک وی ویندے ۔ ایہ ایہا ڳالھ غریب تے کمزور لوکیں کیتے ہک اُمید تے حوصلے دی ڳالھ ہوندی ہے ۔ ’’طوطا‘‘ امیر تے ظالم دی ہک کمزوری اَتے مجبوری ہے جیندے توں او قابو وچ آ ویندے۔

سرائیکی لوک قصّیاں وچ دھیہ دا نشابر ہووݨ تاں ہمیش مافوق الفطرت ہوندے پر اوندا عمل اَتے ردِ عمل بالکل فطرتی اَتے انسانی ہوندے او بندے کلی کھاندے پیندے تے سُمدے …… 

’’رات کوں دھیہ مِٹیاں پٹیندا آیا …… ’’آدم بُو ۔ آدم بُو ۔ ہُو … ہُو … ہُو …‘‘چارے پاسے ناس مار تے ڳئے دھیہ دی ٻڈھڑی ماء نارض تھئی تے آکھݨ لڳی :

’’پاڳل تاں نئیں تھی ڳیا ۔ اِتھاں آدم زاد کِتھ اے ۔ ٻہہ ٹُکر کھا تے آرام کر۔‘‘

دھیہ ماء ٻڈھڑی دی ڳالھ سُݨ تے ٻہہ ڳیا ۔ کھاݨا کھادُس تے وَل ماء دی جھولی وچ سِر رکھ تے سُم پیا۔‘‘(10)

جھٹ گزرا تاں دھیہ گھم تھیا ۔ دھیہ آکھے توں وار کر اوں آکھیا توں وار کر ۔ دھیہ آکھیا ہک شرط ہے ۔ میں گپ اِی ونڄا تاں میکوں بُجا نہ ماریں ۔ آہدن ایہ بُجے نال جلدی مردے ۔ اوں آکھیا دھیہ کوں توں پہلے وار کر ساݙا مسلماناں دا اصول ہے جو اساں پہلے وار نئیں کریندے ۔ دھیہ اوں کوں چا تے سٹیا تے او ڳٹیاں توݨیں گپیا ڳیا ۔ شہزادے دھیہ کوں چاتے سٹیا تے او ڳچی توݨیں گپیا ڳیا۔(11)

اَحٖ کل دے دور وچ سرمایہ دار، انڈسٹریل پرسن ، ملٹی نیشنل کمپنیاں ،امریکہ ،اسرائیل ، آئی ایم ایف ، ورلڈ بینک تے ظالم حکمران ،آمر سبھے دھیہ ہِن جیڑھے لوکیں دیاں جاناں ، مال اَتے مستقبل تے قابض ہِن ۔ جیڑھے ݙوجھیاں دیاں ’’جاناں‘‘ دا زیان کر ݙیندن پر اپݨا ’’طوطا‘‘ جیندا زیان وی برادشت نئیں کر سڳدے ۔ جینویں امریکہ کیتے ریمنڈ ڈیوس ہک طوطا ہئی جیکوں بچاوݨ کیتے اوں پاکستان تے حملے دی دھمکی ݙے ݙتی ہئی تے اوڑک اوںکوں گھن ڳیا۔

’’طاہر غنی نے مافوق الفطرت اور فطرت کا رشتہ انتہائی خوبصورت انداز میں جوڑا ہے اس نے خوف اور ڈر کی وہ فضا پیدانہیں ہونے دی جو اکثر مغربی ادباء کے ہاں ملتی ہے ۔ یہاں ’’دھیہ‘‘خوفناک اور طاقتور ہوتے ہوئے بھی اپنی زندگی کو ایک طوطے میں محفوظ کئے ہوتے ہیں۔ طوطا چونکہ پنجرے میں ہے اور پنجرہ درخت پر اور درخت پر چڑھ کر کوئی بھی طوطے کو مار سکتا ہے ۔‘‘(12)

سرائیکی لوک قصّیاں وچ دھیہ کݙاہیں کݙاہیں مثبت کردار وی ادا کریندے پر او کاݨا یا اَندھا دھیہ ہوندے ۔ جینویں ’’ماما دھیہ‘‘ ہک ٻیلی تے دوست دھیہ ہے ۔ اینویں جیکراہیں بندہ زور آلا ہووے تاں دھیہ اوندے تابع وی تھی ویندے تے نوکر آلی کار اوندا حکم منیندے جینویں کتاب’’قصّہ قصولی‘‘ وچ طبع شدہ کہاݨی ’’زور بادشاہ‘‘ وچ پنج دھیہ زور بادشاہ دے غلام بݨ تے اوندے حکم دے تابع تھی ویندن۔

## حوالہ
سرائیکی لوک قصیاں دے کردار، مصنف : شہزاد اسد خان لغاری ، ناشر: جھوک پرنٹرز ‘ ملتان