خواجہ فرید دی منظر نگاری

دنیا دے شاعراں ہمیشہ موسمیں وچوں موسم بہار دا پسند کیتے ۔ اے موسم خوشی دا موسم ہے ۔ باغیں اِچ پُھل تِرڑدِن ، وَݨ پھپھڑدِن ،رُت اِچ مستی ہوندی اے ، فضا اِچ حسن ہوندے … چدھاروں ساول اِی ساول ہوندی اے ۔ خوشبو اِی خوشبو ہوندی اے ۔ ہر شے تے نکھار آ ویندے تے چیتر بہار دا موسم انسان دے من دے اندر وی گلزار کِھلا ݙیندے۔

سرائیکی زبان دے عظیم صوفی شاعر حضرت خواجہ غلام فریدؒ ہوریں وی آپݨی شاعری وچ بہار دے ٻہوں سارے منظر ݙکھالن۔خواجہ غلام فریدؒ اُنھاں شاعراں وانگوں نئیں جہڑے گھر دے دروازے بھیڑ کے ، طاقیاں دریچے ولا تے سُݨی سُݨائی گاٖلھیں تے بہار دے منظر ݙکھلاوݨ دی کوشش کریندے ہن۔

خواجہ صاحب حقیقت دی اَکھ نال اَپݨے آسوں پاسوں چدھاروں دید بھنوائی تے ہر شے کوں آپݨی شاعری وچ ایں طریقے نال پیش کیتا جو او ہک عظیم شاعر دی عظیم یادگار بݨ ڳئی۔

بہار دے سوہݨے تے رنگ بھرے موسم توں کُئی وی صرف اوں ویلھے لطف چا سڳدے جہڑے ویلھے اوندے اندر دا موسم وی رنگین تے بہار دے پُھلیں آلی کار خشبو کنوں مہکدا ہووے … خواجہ صاحب جمال پرست شخص تے شاعر ہن ۔ اُنہیں دی من دھرتی تے بہار دا موسم سدا پھل کِھلائی راہندا ہا تے اُنہیں دے لُوں لُوں وچوں جمال دی خُشبو پُھٹدی ہئی … خواجہ صاحب دی زندگی دے زیادہ ݙینہ روہی اِچ گزرئیے تے روہی وچ بہار اوں ویلھے آپݨاں جلوہ ݙکھلیندی اے جہڑے ویلھے اُتھاں کالے کالے بدل اَسمان تے تھی ویندن ، ٹھڈی ٹھڈی ہوا تن من کوں ٹھار ݙیندی اے۔ کِݨ مِݨ دے بعد زور دا مینہ وسدے ۔ مینہ دیاں اے پھینگاں روہی دے بربیابان وچ گُل گلزار کِھلا ݙیندن تے وَل خواجہ فریدؒ ہوریں آہدن:

روہی وُٹھڑی ٹوبھا تار وے

آ مِل توں سینگا یار وے

تھئے تھلڑے باغ بہار وے

چودھار گل گلزار وے

کتھے چنڑکیں دے چھنڑکار وے 

کتھے مٹیاں دے گھٻکار وے

ݙینہ رات مینگھ ملہار وے

وچ پکھیاں دے چوہنکار وے

کتھے گاج دے دھدکار وے

کتھے کھمݨ دے لسکار وے

پئے ٹھاہندے ہار سنگار وے

سُرخی تے کجلہ دھار وے

آئے سُکھ سہاڳ دے وار وے

ڳئے ݙکھ وی آ وے پار وے

کیا منظر نگاری کیتی ہے ، ایں لڳدے اُنھاں قلم کوں اَکھ تے زبان عطا کر ݙتی اے ، روہی خواجہ غلام فریدؒ دی شاعری دا دِل ہے ۔ خواجہ صاحب دا اپݨا دِل وی روہی اِچ دھڑکدے تے روہی دے حسن توں فیضاب تھیندے ۔ روہی نال خواجہ صاحب کوں ٻہوں پیار ہے ۔ او دُعا کریندن جو اے دھرتی ہمیشہ ساوی راہوے :

اے روہی یار ملاوڑی اے

شالا ہووے ہر دم ساوڑی ہے

ونڄ پیسوں لسڑی گاٖوڑی اے

گھن اپݨے سوہݨے سئیں کنوں

اے اوہو روہی دا تھل بَ:ر ہے جیندا حال کہیں ویلھے اے ہوندے:

گدڑے چیکن ، ڳیرے گھوکن

جرکھاں ترکھاں لونبڑ کُوکِن

ڳوہیں شوکن ، سانھے پھوکن

نانگیں دی شوں شوں ہے یار

اینجھے خوفناک ، ݙراکلے دشت ، جبل وچ جتھاں نانگ ، گِدڑ ، لومبڑ ، گوہیں ، سانھے ودن ۔ جتھوں لنگھدیں بندے کوں ݙر تے خوف دی ٻکل مار ݨی پوندی اے ، اِتھا ںجہڑے ویلھے جُھڑ مینہ دا موسم آندے تے اِتھوں دی تسی دھرتی کوں ہک نویں حیاتی مل ویندی اے ۔ مینگھ ملہار دا اے موسم بھاڳ سہاڳ دا تے بہار دا موسم ہے۔ ٻوٹا ٻوٹا گلزار نظردے تے دِل اِچ اے خواہش جاڳدی اے جو ایں موسم اِچ یار دِلدی وی آ ونڄے۔

روہی وُٹھڑی مینگھ ملہاراں

ٻوٹے ٻوٹے تھیاں گلزاراں

شالا موڑم دوست مہاراں

بھاڳ سُہاڳ دی موسم آیُم

سُکھی ، بُکھی ، ترسی تے سِجھ دی بھا نال تتی زمین دے سینے اُتے جہڑے ویلھے ساوݨ موسم دے مینہ دیاں ٹھڈیاں ٹھڈیاں پھینگاں ڈھاندیاں ہِن اوں ویلھے ٻوٹے ٻوٹے تے نکھار آ ویندے ۔ حتیٰ کہ پھوڳ ، لائی تے لاݨیں جہئیں خشک ٻوٹے وی تروتازہ ݙسݨ پئے ویندن تے خواجہ صاحب فرمیندن:

بدلیں جُڑ گھنگھور مچائی

پھوڳیں لاݨیں خنکی چائی

ناز کریندی لائی لائی

عارف عبرت کھاندے ہن

مینہ دیاں اے حیاتی بخش پھینگاں صرف دھرتی دے سینے وچ ٹھڈ نئیں پیندیاں اے روہی دے چٹیل میدانیں وچ راہوݨ والیاں محنتی تے جفا کش انسانایں دے ہاں وچ وی بہار دے سوہݨے سوہݨے پُھل کِھلا ݙیندیاں ہِن۔ ایں تاثر کوں خواجہ سئیں کیجھے سوہݨے طریقے نال بیان کریندن۔

باد شمالی لُرکے لُرکے

بارش رِم جِھم ٻرکے ٻرکے

اَکھیاں پُھرکن لُوں لُوں مُرکے

ٹھر ڳئے گوشے ہاں دے ہِن

جہڑے ویلھے اُبھی ہوا گُھلدی اے تے رِم جھم مینہ وَس تے ہاں دے گوشے ٹھار ݙیندے اوں ویلھے دِل بے اختیار تھی تے آہدے۔

ساوݨ وقت سہاڳ دے

رِم جِھم برسِن بادل

بٹھ پئے ہجر دے ݙینہ ڑے

عمر گزاروں رَل مِل

مینگھ ملہار دے ایں موسم اِچ جݙاں چدھاروں گُل گلزار تے باغ بہار ہووشن ، مینہ دی نِکی نِکی پُھنگار پئی وسدی ہووے ۔ پُھل ٻوٹے مُسکدے پے ہونون ، جے تئیں دید بھنوائوں ساول اپݨی بہار پئی ݙکھلاوے۔تاں وَل یاریں دوستیں ، سنگتی ساتھیں تے سڄݨیں پیارئیں دارُسݨ وی نئیں ٹھاہندا۔

چیتر بہار سہائوں 

کرکے ہار سنگھار

پلہر پاݨی پیوں

تھیا تھل باغ بہار

خوش تھی نینہہ نبھائوں

رُس نہ سانول یار

اے موسم تاں او ہے جو ایندے وچ سوہݨے ہووِن تے بھانویں کوجھے ، سبھاں کوں گاٖہݨے ، کپڑے ، ہار سنگھار ، سیندھاں ، مانگھاں ، تلک تلولے تے کجل مُساڳ ہر شے ٹھاہندی تے چھکدی اے ۔ گویا اے موسم کوجھیاں کوں وی سوہݨا بݨا ݙیندے۔

سوہݨی کوجھی ڳہݨے ڳٹھڑے

پاوے پا ٹھمکاوے

سیندھاں مانگھاں تِلک تلولے

کجل مُساٖ سہاوے

ساوݨ دے ایں موسم وچ جھڑ دی گاج وی کنیں وچ رَس گھلیندی اے ۔ ݙینہ کوں اَسمان تے رنگ رنگیلیاں تے ساویاں پیلیاں پینگھاں ہوندن تے رات کوں کھمݨ لشکارے مار کے آپݨاں رُوپ ݙکھلیندی اے۔

ݙینہاں پینگھاں ساویاں پیلیاں

راتیں کھمݨیاں کھمݨ رنگیلیاں

گج گج گاجاں گجن رسیلیاں

وقت سنگھار سہاوݨ دے

خواجہ غلام فریدؒ ہوریں اپݨی حیاتی وچ اکثر ساوݨ مہینے وچ ٻیڑیں تے دریا دی سیر کریندے ہَن ۔ ٻہوں سارے مُرید تے محبت کرݨ والے نال ہوندے ہَن ۔ کئی کئی ݙیہاڑے دریا اِچ گزر ویندے ہَن ۔ دریا دی سیر توں ٻہوں لطف اندوز تھیندے ہَن۔

ساوݨ دا گجدا وَڄدا تے ترمدا وَسدا موسم خواجہ صاحب کیتے بہار دا سنیہا گھن تے آندا ہا ۔ اُنہاں دے دِل دی دھرتی تے گلاب ، موتیئے تے ربیل کھل ویندے ہَن ۔ اے بدلیں بھریا موسم اُنہاں دے دِل تے اثر کریندا ہا جو اُنہاں دِل دی ہر کیفیت شعریں دے روپ وچ ڈھل ویندی ہائی۔

پورب سہاوے پتالوں پاݨی آوے

پینگھاں ونو ون دیاں 

مچھلے پیلے ڳوڑھے ساوے

بدلے دردوں روون

بجلی اَکھ مارے مُسکاوے

روہی رنگ رنگیلی 

چک کھپ ہار حمیلاں پاوے

ٻوٹے ٻوٹے گھنڈ سہاڳوں

گیت پرم دے گاٖوے

کیسر بھنڑی ، چولی چنڑی

وَل وَل مینہ پساوے

پورب ماڑ ݙکھݨ دے بادل 

کوئی آوے کوئی جاوے

ساوݨ مینگھ ملہاراں

سہجوں تھلڑیں مال نہ ماوے

نند نہ ماوِن کھیر ڳئیں دے

پُر تھئے جھاٻ ݙوہاوے

کونجاں کرکن مور چنگھاڑے

کوئل کوک سُݨاوے

خواجہ فریدؒ روہی دی برسات ، روہی دی بہار کوں آپݨی شاعری اِچ ایں پیش کیتے تے اوندی منظر نگاری کیتی اے جو اے سُنڄ، بَر ، تھل جتھاںتریہہ ، بُکھ تے دُھپ دا راج ہے اونکوں جنت دا ٹوٹا بݨا ݙتے ۔ ورڈزورتھ تاں یورپ دے خوبصورت مناظر دا حسن پیش کیتے پر خواجہ ہوریں تتی ریت تے سُکے ٹوبھیں وچ حسن تلاش کرکے روہی دی دھرتی کوں امر بݨا ݙتے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: سلک سلوک فریدی