ملاح، جھٻیل،موہاݨا

لوک قصے کہاݨیاں وچ پندھ ٻہوں اہمیت رکھیندے تے انہاں قصیاں کہاݨیاں وچ کوئی ایجھی کہاݨی کائنی جیندے وچ کردار پندھ نہ کیتا ہووے جیویں آہدن نہ جو کوئی پاوݨ کیتے کجھ ونڄاوݨ ضروری ہے ۔ اینویں اِی لوک قصیاں وچ کجھ پاوݨ کیتے پندھ کرݨ ضروری ہوندے ۔ کردار ہک منظر نامے کنوں ٻئے منظرنامے وچ ویندن ۔ شہراں وچوں نکل تے جنگلاں وچ تے جنگلاں وچوں ٻنہاں ملکاں تے دیساں دا پندھ کریندن تے وَل اپݨے بخت کوں ڳولیندن ۔ پر جھٻیل دا کردار ایں لحاظ نال ٻہوں چسولہ تے دلچسپ ہے جو ایہ واحد کردار ہے جیڑھا ہکو جاء دریا تے کھڑو تے ٻئے کردار اوندے کول ٹُر ٹُر تے یا لُڑھ تے آندن ۔ ݙوجھے لفظاں وچ لوک قصیاں دے سبھے کردار گھر کنوں کہاݨیاں آلے پاسے پندھ کریندن تے جھٻیل یا مُوہاݨہ ایجھا کردار ہے جیندے کول کہاݨیاں خود ٹُر ٹُر تے لُڑھ لُڑھ تے آندیاں پیاں ہوندن۔ کݙاہیں کوئی صندوق لُڑھ تے آندے تے اپݨے نال ہک نویں کہاݨی گھن تے آندے ۔ تے کݙاہیں کوئی ڄݨا یا ڄݨی کوئی مچھی یا کوئی نانگ موہاݨے تئیں پُڄدے تے ہک نویں کہاݨی اَتے مہم جوئی منڈھ پکڑیندی ہے۔

موہاݨے دی کشتی ہک متحرک سٹیج Moveing stageہے جیندے وچ آروار آوے تاںنویاں کہاݨیاں تے پار ونڄے تاں ٻئے قصے تے دریا دے اَدھ وچ ہووے تاں عجب واقعے پیش آندن تے شودا خود ٻیڑی دا قیدی ہوندے او ٻیڑی کوں نئیں چھوڑیندا تے ٻیڑی اونکوں نئیں چھوڑیندی۔

’’بدرمنیر ملاح کوں منت کیتی جو میکوں پار گھن ونڄ۔

ملاح آکھیا……

’’میݙے سوال دا جواب ݙیویں تاں گھن ویساں۔‘‘

بدر منیر آکھیا … ’’ݙسا کیڑھا سوال اے؟‘‘

ملاح آکھݨ لگا… ’’مدتاں تھی ڳن ایں ٻیڑی تے ایں جھیل وچ قید ہاں ۔ اِتھوں ٻاہر نئیں ونڄ سڳدا؟‘‘

بدر منیر آکھیا … تیکوں ایندا جواب واپسی تے ݙیساں ۔ چل یار! پارلَے چل۔‘‘(53)

ملاح موہاݨے دا کردار وی ہک مزدور اَتے  Lay Manآلا ہے تے آجڑی ، لکڑ ہارا اَتے شکاری آلی کار جنگل بیابان دا کردار ہے ۔ جیندا فطرت اَتے مافوق الفطرت کرداریں نال واہ پیا راہندے ۔ پر بھولے بھاہ اوندے ہتھوں نویاں نویاں کہاݨیاں مچھی کُلّی پکڑیندیاں راہندن ۔ کݙاہیں مچھیاں دی ملکہ ہتھے چڑھدی ہے تے او قیمتی موتی دے عوض جان چھڑویندی ہے تے موہاݨے کوں مالا مال کر ݙیندی ہے ۔ کݙاہیں کوئی منہ بند بوتل لُڑھدی لُڑھدی آندی ہے جیکوں کھولݨ تے جن بوتل وچوں نکل آندے تے موہاݨے کیتے ڳیڑ دی وجہ بݨ کھڑوندے تے کݙاہیں لُڑھیا صندوق پکڑیندے تاں وچوں سوہݨی شہزادی نکلدی ہے جیڑھی اونکوں دھن دولت ݙیندی ہے ۔ جینویں ساکوں ’’سوجا ملاح‘‘ قصے وچ نظردے۔ صندوق وچوں نکلی شہزادی اونکوں سوہݨا ، سیاݨا ، امیر اَتے وزیر بݨوا تے ݙو مُہمّاں سر کرویندی ہے پر لوبھی سوجا ملاح اوندے نال وفا نئیں کریندا تے ݙوجھی ذال دے پچھوں لڳ تے اونکوں ولدا دریا بُرد کرݨ ٹُر پوندے تے اَنت سبھ کجھ ونڄا تے ٻیٹھے تے ہُݨ سوجے موہاݨے دی سراپا نگاری تے کردار نگاری طاہر غنی دے الفاظ وچ ݙیکھو ۔ بندہ خود ارمانی تھی ویندے جو ڄݨا پتہ نئیں کیڑھے ویکے دا ماریا ہویا ہے۔

’’سوجا ملاح ویہہ ورہیاں توں دریا دی واہندی گاٻ وچ کنڈی سٹ تے ٻیٹھا اے۔ ݙینہ ہووے بھانویں رات ، سیالا ہووے یا ہُنالا ، کڑکدی دُھپ ہووے بھانویں ساوݨ ماہ دی جھڑی ، شکاری شکار وچ مَست ݙور ہلیندا ٻیٹھا اے ۔ موسماں دی شدت کنوں اوندا رنگ ہور کالا تھی ڳیا اے ۔ بُکھ تریہہ توں ہݙیاں نکل آئیاں ہِن ، وال ودھ ڳئے ہِن ، جسم تے ٻک ٻک میل دا ڄم ڳیا ہِس ، مجھ ہک پوتڑی ہس تے پاگلاں دی کارݙور ہلیندا ٻیٹھا ہے ۔ نہ اُبھردے دی فکر ہِس تے نہ اپݨاں تے نہ خویش قبیلے دا چنتا ہِس۔ نہ ٻلیندا اے نا چُلیندا اے ۔ ٻس ہک تنوار تے ہک ذہن وچ مست ٻیٹھا ہے ۔ اے شکاری وی جڳ توں انوکھڑا تے وکھرا شکاری ہے ۔ مچھیاں نپ تے چھوڑ ݙیندا ہے ۔ اللہ ڄاݨے کِس شے دا شکاری ہے۔

کلہے رہݨ توں اوندے اندر بندیاں نال گھول تے پیار ، جیوݨ دا مزہ تے خوبصورتی دا احساس ختم تھی ڳیا ہے ۔ اوندی دنیا ݙور ، کنڈی ، دریا دی مَݨ تے شکار ہے۔ دریا دی کندھی تے رہندیاں اینکوں ویہہ سال تھی ڳئے ہِن تے کہیں کوں معلوم نئیں ۔ جو اے رب دا بندہ کوݨ ہے؟ کتھوں دارہݨ آلا ہے تے اے کُنڈی؟ اے ݙور ، اے شکار کیہاں راز ہے ۔ اَحٖ تائیں شکاری کہیں بندے ، بشر نال ڳالھ مہاڑ نِس کیتی تے نہ دِل دا حال ݙتا ہِس ۔‘‘(54)

جینویں آہدن نا جو ہر شے دا گرو اُنہاں پیشہ وراں دا پیر ہوندے تے اینویں موہاݨے وی اپݨے پیشے دے اُستاد ہوندن ۔ او کشتی دے ٹھلݨ ، ہوا دے گُھلݨ ، پاݨی دے لُڑھݨ تے کشتی دے پار لڳݨ اَتے ٻݙݨ جیہے واقعات کوں چنگی طرحاں ڄاݨدن ، اے اُنہاں دے تجربیاں دی ڳالھ ہوندن جینویں مولانا روم مثنوی معنوی وچ ہک حکایت بیان کیتی ہے جو :

ہک عالم دریا پار کرݨ سانگے کشتی وچ ٻہہ ڳیا ۔ ٻیڑی ٹھل پئی تے عالم ڳالھیں سروںڳالھ کریندے ہوئیں جھیل کوں آکھیا۔ کیا تو ں علم حاصل کیتے؟ ۔ اوں ولدی ݙتی ۔ کوئینا سئیں ۔ عالم آکھیا : وَل تاں توں اَدھی حیاتی چٹ کر سٹی وی ۔ جھٻیل شودااے سُݨ تے چُپ کرڳیا تے وِسر مور تھی تے ٻیڑی ٹھلیندا ریہا ۔ خدا دا کرݨا ایں تھیا جو ٻیڑی کپر وچ پھس ڳئی تے جیڑھے ویلے ٻݙݨ لڳی تاں جھٻیل عالم کنوں پُچھیا جو سئیں تہاکوں ٹھلݨ آندے تاں اوں ٻوّا تھی تے آکھیا کوئنا۔ جھٻیل آکھیا ۔ وَل تُساں تے ساری حیاتی چٹ کر گھتی وے ایہ آکھ تے جھٻیل کندھی اُتّے اَتے عالم دریا وچ۔

اینویں ساݙیاں لوک کہاݨیاں وچ وی جھٻیل تے موہاݨیاں دی دناوت دے ٻہوں سارے قصے موجود ہِن ۔ عصمت اللہ شاہ دا بیان کردہ’’موہاݨت آپ دناوت اے‘‘ وچ ہک سیاݨے بزرگ موہاݨے دی کشتی دے حالات ݙیکھ تے اوندے ٻݙݨ دی پیش گوئی کیتی تے او سچ ثابت تھی ڳئی تے او اپݨی دناوت دی دلیل ایں ݙیندے۔

’’ایہ سُݨ کے ٻڈھڑا کِھلیا تے آکھݨ لڳا ’’بھلے مانس آ! میں موہاݨہ ہاں ساری حیاتی اساں ہِیں دریا نال کھیݙئے ہئیں اَتے ٻیڑی تے لوکاں کوں پار پُڄائے۔ میں جیڑھلے ݙٹھے جو ٻیڑی دے اَدھ اِچ اُٹھ ٻیٹھے تھیا ۔ ہک پاسے سواریاں ٻیٹھن تھیاں۔ جنہاں وچوں ہک کول باندر ہے تے اوندے پچھوں ہک کاݨاں جوان ڳناں ٻیٹھا کھاندے تے او چھلڑ باندر آلے پاسے ٻیٹھا سٹیندے تے میں ݙٹھے جو ٻئے پاسے کجھ لکڑیں کاٹھیاںپِن تے بھیݙاں ٻکریاں ٻیٹھن تاں میں ڳویڑ لائے جو کاݨے ڳنے دے چھلڑ باندر آلے پاسے سٹݨ ۔ باندر چھلڑیاں دے لڳن نال تنگ تھیوݨیں تے اَخیرچھتا تھی کے ٹپے مارݨن۔ اوندے ٹپیاں نال اُٹھ اُدرسی تے اوندے اُٹھݨ نال بھیݙاں ٻکریاں ٻاکݨ پئے ویسن تے ٻیڑی اِچ ہل چُل مچ ونڄݨی ہے تے اَخیر ٻیڑی ٻݙ ونڄݨی ہے ۔ بس ایہا ساری ڳالھ ہے ۔ ہݨ ایندے اِچ فقیراں آلی تاں کوئی ڳالھ نئی ۔ ایہ تاں بس ݙیکھݨ تے سوچݨ دی ڳالھ ہے۔‘‘

## حوالہ
سرائیکی لوک قصیاں دے کردار، مصنف : شہزاد اسد خان لغاری ، ناشر: جھوک پرنٹرز  ملتان