open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
لوک ادب دی تاریخ وِچ شاعر تے ادیب

تاریخ دے تناظر وچ ہر واقعے دا معروضی اثر، انسانی شعور اتے سماج دے اُتے اپݨے نقش نشابر کریندے ایں صورت وچ تخلیقی کار دی تخلیقی صلاحیت فن پارے (نظم و نثر) دی شکل وچ تاریخی حقیقت بنٹر دی ہے۔ اتھاؤں تاریخ دے اسرݨ لسنرݨ دا عمل شروع تھیندے۔

لوک ادب دی تاریخ محض شاعراں ادیباں دی سوانح عمری دا مجموعہ نی ہوندی، اتے نہ ای فن پاریاں، تخلیقات دا بستہ ہوندے ہے بلکہ تاریخ ادب تاں بیک وقت ادب، اسلوب، تخلیق کار تے معاشرے ناں دلواں ملواں ہوندی ہے جیندے توں تاریخ، تہذیب دے ݙونگھے شعور تے سماج دے تعلق دی وضاحت تھیندی ہے۔"ادبی تاریخ جتنی زیادہ تہذیبی، ثقافتی، سماجی اتے فکری تاریخ دے نزدیک ہوسی، او اتنا زیادہ وقیع، ڈھیر بصیرت افروز اتے ڈھیر مفاہیم و مطالب رکھدی ہوسی۔"لوک ادب وچ پیدا تھیوݨ والیاں تبدیلیاں، سماجی اتے تہذیبی سطح تے تبدیلی دا نتیجہ ہوندین۔ ایں تبدیلی بارے سوالات دے جواب مورخ کوں ݙیوݨے چاہیدن۔

ڈاکٹر گیان چند لکھدن:"ایندے وچ میں اضافہ کرینداں جو ادبی مورخ کوں ایندا جواب ضرور ݙیوݨا چاہیدے جو ہک تخلیق، ہک خاص صنف وچ کیوں تخلیق تھئی؟ جݙاں او ایندا جواب ݙیسی تاں اوندا واسطہ، اوں تہذیب نال ضرور پوسی جیندے وچ اوصنف وجود وچ آئی۔"یقیناً لوک ادب دی تاریخ نویسی وچ ایہو سن٘وّیں سوالات، تہذیبی شعور دی وضاحت کریندن تے ایہہ شعور، ادبی تخلیقات، اصناف ادب تے زبان و بیان وچ تھیوݨ والیاں تبدیلیاں دے مطالعے وچ اہم کردار ادا کریندے۔ اتے ایہہ ݙیکھݨاں  ضروری ہوسی جو کہیں تخلیق کار نے اپݨے عہد کوں کیا ݙتے؟ اوندی تخلیقات دا معیار کیا ہے؟ ادب عالیہ وچ اوندا مقام تے مرتبہ کیا ہے؟ ایں طرحاں، ادبی تاریخ نویسی وچ ہک تخلیق کار دے کردار کوں اُوندیاں تخلیقات دی روشنی وچوں، معاشرتی، تاریخی تناظر وچ ݙیکھݨاں پوندے۔

## ٻیا ݙیکھو

* لوک ادب دی تاریخ وِچ تحقیق تے تنقید

* رام بابو سکسینہ تے لوک ادب دی تاریخ

* لوک ادب دی تاریخ

* تاریخ نویسی دا بُھوم

* لوک ادب دی تاریخ نویسی کیا ہِے

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:ادبی تاریخ نویسی
مآخذ تے لوک ادب دی تاریخ

تاریخ حقائق کوں بیان کرݨ داناں ہے۔ جیندے وچ مآخذ بنیاد ہوندن۔ ادبی مورخ، لوک ادب دی تاریخ وچ جو کجھ بیان کریندے اوندے کیتے مآخذی مواد پیش کریندے۔ اتے پرکھ پرچول توں بعد کہیں نتیجے تائیں پڄدے۔ تاریخ نویسی دے ضمن وچ سارے حقائق کہیں حوالے اتے سند دے نال پیش کرݨے چاہیدن۔ ثانوی مآخذات دی بجائے منڈھلے مآخذات دی اہمیت کوں سامݨے رکھیندے ہوئے داخلی و خارجی تنقید دے اصولاں کنوں کم گھݨاں چاہیدے۔ داخلی تنقید، جینکوں متن دی بحالی (Restoration of Text) وی آکھیا ویندے۔ ایندی مدد نال اساں ایں نتیجے تے پہنچدے ہیں کہ مصنف نے جو آکھیا ہئی اوندا مطلب / معنی کیا ہے؟ ایں طرحاں داخلی تنقید دی مدد نال کہیں دستاویز یا تحریر یا کتاب توں اساں اوندے وچ موجود حقائق دا تعین کریندے ہیں۔ کیوں جو حقائق دا تعین کرݨ، داخلی تنقید دااصل مقصد ہوندے۔ بنیادی مآخذات یا سندجے نہ مل سگے تاں ول ٻئیاں تصانیف، غیر مطبوعہ مواد کوں شامل کرݨاں ضروری ہے۔داخلی تنقید دے ݙوذیلی پکھ وی ضروری ہوندن۔

* مثبت داخلی تنقید (Positive Internal Criticism) جیندے وچ ایہہ کوشش کیتی ویندی ہے جو مورخ دے بیان دے اصل مقصد یا معنی تک پجیا ونجے۔
* منفی داخلی تنقید (Negative Internal Criticism) جیندے وچ مورخ دے بیان دی صحت اتے نیت بارے گویٹر لایا ویندے۔ ایندے بعد حقائق دا تعین ممکن تھیندے۔

خارجی تنقید وچ دستاویز، مخطوطے یا مسووے دی پرکھ پڑچوں توں بعد ایں ڳالھ دا تعین کیتا ویندے جو اصل دستاویز کتھوں ملی، اُوندی ہئیت مختلف ادوار وچ کینوییں ہئی۔ اُوں دستاویز دا کوئی حصہ کاغذ، اوندی سیاہی کینویں ہے کیہڑھے دور دی ہے اُوندا رستم الحظ کیا ہے؟ ایندے علاوہ اوں دور دی لفظیات اتے اوں دستاویز وچ ورتی ڳئی زبان دا استعمال کینویں ہے۔ ایں طرحاں خارجی تنقید ہک اینجھا عمل ہے جیندے نتیجے وچ مورخ کہیں دستاویز دیاں غلطیاں دور کریندے اتے جیندی تصدیق یا تردید کیتے اوخارجی لوازمات کوں وی اپݨے مدنظر رکھیندے۔ مثلاً

* متن بارے تنقید
* مصنف دی شناخت
* مصنف دے مآخذات دا تنقیدی جائزہ
* مصنف دی تحقیقی صلاحیت بارے جان کاری اتے انہاں ضروریات توں بعد داخلی تنقید کیتی ویندی ہے۔ کیوں جو خارجی تنقید دے تقاضے پورے کیتے بغیر داخلی تنقید ممکن نئی ہوندی۔

ایندے نال نال تحقیق ہک جامع انداز دا تقاضا کریندی ہے۔ ادبی تحقیق یا موضوعاتی تحقیق وِچ ترے متناسب پکھ، ادبی تحقیق تے تنقید، فلسفہ اتے فکر، تجزیہ و مطالعہ وچ شامل ہوندن۔

ڈاکٹر گیان چند لکھدن:"ادبی تحقیق دے ݙو شعبے ہن۔ 1۔ سوانحی اور تاریخی تحقیق۔ 2۔ تدوین متن۔ "ادبی تاریخ کے کیتے سوانحی تحقیق تے ادبی تنقید مرکزی شعبے ہن۔"

## ٻیا ݙیکھو

* لوک ادب دی تاریخ وِچ شاعر تے ادیب

* لوک ادب دی تاریخ وِچ تحقیق تے تنقید

* رام بابو سکسینہ تے لوک ادب دی تاریخ

* لوک ادب دی تاریخ

* تاریخ نویسی دا بُھوم

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:ادبی تاریخ نویسی
رت دیاں ہنجوں

سرائیکی لوک ادب دا تذکرہ "رت دیاں ہنجوں" جیندے مولف صادق بشیر ہن منتخب سرائیکی لوک ادب دے شعراء دے منتخب کلام تے مشتمل ایہ تذکرہ 500 دی تعداد وچ پہلی واری 1967ء وچ چھپیاتے بعد وچ ݙوجھی واری 1986ء اتے تریجھی واری 1997ء وچ سرائیکی ادبی مجلس بہاول پور وی طرفوں چھپیا۔ تریجھے ایڈیشن دی قیمت 60 روپئے ہے تے ایں تذکرے کوں حکومت پنجاب دے مالی تعاون مال چھاپیاڳیا۔ ایں تذکرے دے صفحات دی کل تعداد 127 ہے۔

سرائیکی لوک ادب دا تذکرہ "رت دیاں ہنجوں" دے پیش لفظ وچ سردار نجم الدین خان لغاری ایڈووکیٹ ہائی کورٹ مغربی پاکستان، بہاول پور، اپݨی رائے دا اظہار کریندے ہوئے لکھدن:"مرحوم شعراء دا کلام اگرچہ ٻہوں اہم ہے اتے انہاں شعراء دے مکمل کلام یا نمونہ کلام دی اشاعت نہات ضروری ہے لیکن صادق بشیر نے جو کوشش موجودہ شعراء دے کلام دے نمونے دی اکٹھے کرتے پیش کیتی ہے اور واقعی سرائیکی زبان دی وݙی خدمت ہے اگرچہ ایہ شاعریں دی فہرست نامکمل بالکل سخت ناکافی ہے۔ ایں زبان دے موجودہ شعراء دی تعداد ٻہوں زیادہ ہے اتے ایں تالیف کوں صرف چند شعراء دے نمونہ کلام دے مجموعے داناں ݙتا ونڄ سڳدے۔ وت وی صادق بشیر صاحب داکم واقعی قابل تعریف ہے۔"تذکرہ ’’رت دیاں ہنجوں‘‘ وچ کل 26 شعراء دا منتخب کلام تے نامکمل حالات زندگی دے کوائف درج ہن۔

ایں تذکرے ’’رت دیاں ہنجوں‘‘ دی ترتیب مطابق شعراء دے ناں کجھ ایں طرحاں درج ہن۔

* حافظ دلشاد

* جانباز جتوئی

* سفیر لاشاری

* عاصم اُچوی

* رسول بخش حافظ

* نقوی احمد پوری

* خوشتر

* شوخ ریاستی

* صدیق طاہر

* نادم

* مسرور

* گل صاحب

* سرور کربلائی

* اقبال سوکڑی

* رمضان طالب

* مہجور صاحب

* پنوں زادہ

* بھنور صاحب    

* شمیم صاحب

* عثمانی صاحب

* دل بخت              

* ریاض

* دل گیر

* صادق بشیر  

ایں تذکرے وچ انہاں شعراء دے مختصر اتے نامکمل حالات زندگی دے کوائف درج ہن مگر کہیں شاعر دا سن پیدائش درج نی کیتا ڳیا البتہ شاعر دے شہر ، جائے پیدائش ، تے اوندی شاعرانہ خصوصیت بارے کجھ سطراں موجود ہن۔

## ٻیا ݙیکھو

* قیامِ پاکستان تُوں بعد پاکستانی زباناں

* لوک ادب دی تاریخ وِچ اصناف دی ونڈ

* لوک ادب دی تاریخ وِچ ادوار دی ونڈ

* تحقیق تے لوک ادب

* مآخذ تے لوک ادب دی تاریخ

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:سرائیکی لوک ادب وِچ تذکرہ نویسی
ونکی:سرائیکی تذکرہ نویسی
مینگھ ملہار

"مینگھ ملہار" … جیندے مُرتبین: امید ملتانی، خادم ملک ملتانی تے فرحت ملتانی ہن۔ ایہ کتاب سرائیکی مجلس ملتانی دی طرفوں 1979ء کوں 500 دی تعداد وچ چھاپی ڳئی ہے۔ تعداد کل صفحات کتاب 299 ہن۔ جیندی قیمت 40 روپئے ہے۔ ایہ کتاب سرائیکی مجلس ملتان دے طرحی مشاعرے (1972-73ء) وچ شریک تھیوݨ والے شاعراں دے کلام اتے مشتمل ہے۔

سرائیکی ادبی مجلس دے زیراہتمام کل 29 مشاعرے منعقد تھئے جیندے وچ 231 شاعراں دا حمد، نعت تے مجموعی طور تے غزلاں تے مشتمل کلام محفوظ تھی ڳئے۔ اے ہک اینجھا تذکرہ ہے جیندے وچ سرائیکی زبان دے نمائندہ شاعراں دا مصرع طرح اتے تخلیق کیتا گیا کلام موجود ہے۔ ایہ کتاب ہک طرحاں نال تاریخی شعری ورثہ ہے۔ جیندے ذریعے نال سرائیکی زبان وچ غزل جھئیں صنف دی روایت کوں مضبوط کرݨ دی شعوری کوشش نظر آندی ہے۔ ایں کتاب دے پیش لفظ وچ مرتب امید ملتانی لکھدن:"ایں مجموعے دی اشاعت دے نال سرائیکی شاعری کوں ہک ایہو جھئیں موڑتے گھن آئے ہیں۔ جتھوں سرائیکی شاعری تے ادب دے بے شمار رستے نکلدن۔ ایں مجموعے دی اشاعت دے نال اے گاٖلھ ساریاں تے کھلسی جو نویں سرائیکی شاعری کیڈے بے انت امکانات توں پُر ہے۔ اوں نے زندگی دے نویں تجربیاں نویاں سوچاں، نویں مسائل تے نویاں جذبیاں کوں اپݨے دامن اچ سمیٹݨ واسطے کیا کجھ کیتے۔"ایں کتاب مینگھ ملہار دے مقدمہ وچ پروفیسر اسلم انصاری لکھدن:"اے ہک امر واقعہ ہے جو سرائیکی لوک شعر تے لوک ادب دے رشتے اپݨے علاقے دی ثقافت دے نال ٻہوں ڳوڑھے ہن ایندے وچ واقعی زندگی دے سارے تموجات موجود ہن۔ زندہ زباناں دا ادب ہر عہد دیاں سچائیاں کوں قبول کریندا ہے۔ اِت پاروں ایندے وچ تبدیلی دا عمل ہووݨاں لازمی ہے۔ جیکر کݙاہیں سرائیکی شاعری دی کوئی جامع اَتے مستند تاریخ لکھی ڳئی تاں باآسانی محسوس کیتا ویسی جو سرائیکی شاعری وچ زبان ، اسالیب ، موضوعات ، علامات ، استعارات دے اعتبار نال تاریخی ارتقاء موجود ہے اتے عہد بہ عہد تبدیلیاں دے واضح نشانات ایندے وچ موجود ہن۔ ایندے وچ رومانوی تے کلاسیکی ادوار دی درجہ بندی وی کیتی ونڄ سڳدی ہے تے بعض عقلی تحریکاں دا سراغ وی لایا ونڄ سڳدے۔"

## ٻیا ݙیکھو

* وہن٘دے نِیر اَتے کُجھ ٻئے تذکرہ جات

* سرائیکی لوک ادب دے کُجھ تذکرے

* رت دیاں ہنجوں

* قیامِ پاکستان تُوں بعد پاکستانی زباناں

* لوک ادب دی تاریخ وِچ اصناف دی ونڈ

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:سرائیکی لوک ادب وِچ تذکرہ نویسی
ونکی:سرائیکی تذکرہ نویسی
سرائیکی لوک ادب وِچ مرثیہ نگاری

سرائیکی لوک ادب وِچ مرثیہ نگاری دی تاریخ دے حوالے نال خلش پیرا صحابی ہک اہم حوالہ ہے۔ ’’سرائیکی مرثیہ گوئی کے چار سو سال (مطبوعہ مارچ 1980ء تے) سرائیکی مرثیہ گوئی کے پانچ سو سال‘‘ مطبوعہ 1983ء تے ایندے بعد ’’ملتانی مرثیہ‘‘ مطبوعہ 1984ء پاکستان پنجابی ادبی بورڈ لاہور۔

## حافظ جمال اللہ ملتانی دا تذکرہ
حضرت حافظ جمال اﷲ ملتانیؒ بارے، حضرت ]]علامہ عبدالعزیز پرہاڑیدی عربیزبان وچ کتاب ’’انوار جمالیہ‘‘ دا سرائیکیترجمہ محمد اعظم سعیدی[نے کیتا۔ 80 صفحات اتے مشتمل ایں کتاب کوں 1983ء وچ سرائیکی، اردو رائٹرز گلڈ، کراچی دی طرفوں چھاپیا ڳیا۔

== مثنوی ہِیر ران٘جھا ==
"[مثنوی ہیر رانجھا" مولوی نور الدین مسکین (1915-1845ء) دی تصنیف ہے۔ ایں مثنوی دا اردو ترجمہ فدائے اطہر نے کیتا۔ جینکوں 1981ء وچ اردو اکادمی بہاول پور نے چھاپیا۔ ایں کتاب وچ شاعر دے حالات زندگی تے فن شاعری بارے تذکرہ کیتا ڳئے۔

## حمل لغاری بارے
"حمل لغاری بارے" (1889-1810ء) محمد اسلم رسول پوری دا مرتب کیتا ہویا تذکرہ ہے۔ 128 صفحات اتے مشتمل ایں تذکرے کوں 1981ء وچ بزم ثقافت ملتان دی طرفوں چھاپیا ڳئے۔ حمل لغاری سندھ دے راہوݨ والے شاعر ہن تے ایں کتاب وچ انہاں دے حالات کوائف اتے سرائیکی کلام بارے فکری فنی محاسن بیان کیتے ڳئین۔

سرائیکی لوک ادب وِچ لوک شاعری دے تذکرہ دی اہمیّت تُوں انکار نِھیں کِیتا ون٘ج سڳین٘دا اِیہ اُوہ مہان٘درا کَم ہِے جین٘دی وجہ کنُوں اَڄ اَساݙا لوک ادب جِین٘دا ودّے۔

## ٻیا ݙیکھو

* مینگھ ملہار

* وہن٘دے نِیر اَتے کُجھ ٻئے تذکرہ جات

* سرائیکی لوک ادب دے کُجھ تذکرے

* رت دیاں ہنجوں

* قیامِ پاکستان تُوں بعد پاکستانی زباناں

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:سرائیکی لوک ادب وِچ تذکرہ نویسی
ونکی:سرائیکی تذکرہ نویسی
ونکی:سرائیکی لوک ادب وِچ مرثیہ نگاری
لوک شاعری اَتے لوک نثر دا تذکرہ

سرائیکی غزل جیندے مرتب حیدر قریشی ہن تے ایہہ کتاب ستمبر 1980ء وچ ، جدید ادب پبلی کیشنز خان پور ولوں چھاپی ڳئی ہے تے ایندی چھپائی کیتے ممتاز اکیڈمی ، بھٹہ واہن دا تعاون وی شامل ہے۔ ترے سو دی تعداد وچ ایہ کتاب چھاپی ڳئی ہے۔ سرائیکی غزل دا مزاج ، م ۔ ی قیصرانی دا مضمون تے سرائیکی غزل بارے حیدر قریشی دا مضمون ٻہوں  اہمیت رکھیندن۔ ایہ کتاب ایں بحث کوں واضح کریندی ہے جو شاعری دی صنف غزل سرائیکی زبان وچ لکھی ونڄ سگدی ہے یا کوئے ناں۔ ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز ایں کتاب بارے لکھدن:"سرائیکی غزل حیدر قریشی دی کتاب ہے جینکوں ستمبر 1980ء وچ جدید ادب پبلی کیشنز خان پور نے ممتاز اکیڈمی بھٹہ واہن دے تعاون نال چھاپیا ڳئے۔ 64 صفحات دی ایہہ کتاب، م۔ ی قیصرانی دے ہک مضمون: (’’ غزل تے سرائیکی دا مزاج‘‘ مطبوعہ: ادبی شمارہ نمبر 4 ’’سوجھلا‘‘ اشاعت دسمبر 1979ء) دے جواب وچ لکھی ڳئی ہے۔ جاں جو حیدر قریشی نے م۔ ی قیصرانی دی طرفوں سرائیکی زبان وچ غزل گوئی کوں مسترد کیتے ونڄݨ دے دعوے کوں اپݨے مضمون ’’سرائیکی غزل‘‘ وچ ثبوت دے طور تے 38 شعرا دا سرائیکی غزلاں دا ہک انتخاب پیش کیتا"۔"سرائیکی کلام مصری شاہ" (1906-1828ء) انہاں دا کلام اتے حالات زندگی بارے تعارف مہر کاچیلوی نے مرتب کیتے۔ ایہہ کتاب پہلی وار 1982ء تے ݙوجھا ایڈیشن، مہر پبلی کیشنز، میر پور خاص توں چھپئے۔

"میرن شاہ": (1898-1858ء) بارے کتابچہ حفیظ الرحمن بہاول پوری نے عزیز المطابع، بہاول پور توںچھاپیئے ایندے وچ شاعر دے حالات تے نمونہ کلام موجود ہے۔

"سرائیکی اور اس کی نثر" دلشاد کلانچوی دی ایہہ کتاب 1982ء وچ مکتبہ سرائیکی لائبریری بہاول پور دی طرفوں چھپی اے۔ جیندے وچ 32 سرائیکی نثر لکھݨ والے لکھاریاں دے حالات و کوائف شامل کیتے ڳئین۔ سرائیکی نثری ادب دے تذکرے دے حوالے نال ایہہ پہلی کتاب ہے۔

"چراغ اعوان" (1145-1090ء) ڈاکٹر طاہر تونسوی دا مرتب کیتا ہویا تذکرہ ہے۔ جیڑھا 1982ء وچ سرائیکی ادبی بورڈ (رجسٹرڈ) ملتان دی طرفوں چھاپیا ڳئے۔ جیندے وچ چراغ اعوان دے حالات، کوائف اتے نمونہ شاعری شامل ہے۔

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی لوک ادب وِچ مرثیہ نگاری

* مینگھ ملہار

* وہن٘دے نِیر اَتے کُجھ ٻئے تذکرہ جات

* سرائیکی لوک ادب دے کُجھ تذکرے

* رت دیاں ہنجوں

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:سرائیکی لوک ادب وِچ تذکرہ نویسی
ونکی:سرائیکی تذکرہ نویسی
ماہنامہ فکرِ فرید اتے ٻئے رسالے

سرائیکی لوک ادب وِچ لوک ادب دے کُجھ منڈھلے اخبار، ریاض الاخبار، ریاض نور، خبر ملتان، شعائے شمس، اخبار محقق، چشمٔہ فیض، صادق الاخبار نخلستانِ ادب، ماہانہ حکمت، میراث، لالہ صحرا، العزیز، رودستلج، رسالہ فکر، المعین، سفینہ، ڈیرہ غازی خان رپورٹر، جودھن، اصلاح، نوائے اسلام، بلال، سلیمان، عزب، پاک سرزمین، ساحل بشارت، نوائے تھل، پاک کھلاڑی، سدھ رسائن، سیر و سفر، قانون، پرواز، تبلیغ، خاتون، مخزن العلوم، فکر فرید، راستہ، دفاع، اخبار حق، خضر دیہات، جگنو، اصلاح، سخنور، دے ناں نال چھپݨ والے رسالیاں بارے جائزہ گھدا ڳئے۔ مذکورہ بالا رسائل وچ فارسی تے اردو دیاںصحافتی تحریراں دے نال نال سرائیکی مواد وی  چھپدا رہ ڳئے۔ ایہہ رسائل تواتر نال نہ چھپ سگیئے۔جیندی وجہ معاشی ناہمواری حکومتی سرپرستی دا نہ ہودن جھئیں مسائل اہم ہن۔

ماہنامہ فکر فرید بارے مصنف علامہ محمد اعظم سعیدی لکھدن:"ایں رسالے دے صرف ݙوشمارے چھپئے ہن۔ میݙے سامݨے ایں ویلھے ݙوجھا شمارہ بابت عزہ رمضان المبارک 1318ء مطابق دسمبر 1900ء موجود ہے۔ ایندے ٹائٹل دے متھے تے اﷲ واحد فرد لکھیا ہویا اے تے گول دائرے وچ رسالے دا ناں ’’فکر فرید‘‘ اے: زیرادارت فقیر حکیم اﷲ بخش جکھڑ لکھیا ہویا اے۔ ایں رسالے وچ خواجہ غلام فریدؒ دے اقوال، افکار اتے ناصحانہ گفتگو وی ہے۔ جیڑھی انہاں نے محمد نواز خان مرانی دے گھر مریدیں دے سامݨے کیتی ہئی۔ ایندے علاوہ ہک مضمون اے ’’حضرت فرید سئیں تے ابن العربی سئیں دا مسلک‘‘ اے مضمون پورا سرائیکی وچ ہے۔ پہلا مضمون یعنی خواجہ صاحب دے اقوال وغیرہ اردو وچ ہے۔"

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی لوک ادب دے رسالے

* لوک شاعری اَتے لوک نثر دا تذکرہ

* سرائیکی لوک ادب وِچ مرثیہ نگاری

* مینگھ ملہار

* وہن٘دے نِیر اَتے کُجھ ٻئے تذکرہ جات

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:سرائیکی لوک ادب وِچ تذکرہ نویسی
ونکی:سرائیکی تذکرہ نویسی
ونکی:سرائیکی لوک ادب دے رسالے
قدیم سرائیکی شاعر تے ادیب

"قدیم سرائیکی شاعر تے ادیب" دلشاد کلانچوی دی ایہ کتاب 1987ء وچ اکادمی سرائیکی ادب بہاول پور توں چھپی اے۔ جیندے وچ تیرہ ادیباں، شاعراں دا تذکرہ موجود ہے۔

"سرائیکی زبان و ادب" دل شاد کلانچوی دی کتاب ہے۔ جیڑھی 1987ء وچ سرائیکی ادبی مجلس، بہاول پور دی طرفوں چھپی اے تے ایں کتاب کوں اکیڈمی آف لیٹرز دی طرفوں ایوارڈ وی ݙتا ڳئے۔ ایں کتاب وچ سرائیکی شاعری تے جدید نثری ادب اتے ادبی شخصیات بارے تذکرہ کیتا ڳئے۔

تذکرہ "قدیم سرائیکی شاعر تے ادیب‘‘ دے مصنف دلشاد کلانچوی ہن۔ ایہ تذکرہ اکادمی سرائیکی ادب بہاول پور دی طرفوں چھاپیا ڳئے۔ اینداسن اشاعت اپریل 1987ء ہے۔ ایندے وچ 14 کلاسیکل شاعراں، ادیباں دے حالات زندگی، تاریخ پیدائش، تاریخ وفات اتے انہاں دے کلام دیاں خصوصیات، نمونہ کلام دے نال نال انہاں دی فکر، فلسفہ، اوں عہد دے سیاسی، سماجی حالات کوں دی بیان کیتا ڳئے۔ تذکرہ ’’قدیم سرائیکی شاعر تے ادیب‘‘ کل 80 صفحات اتے مشتمل ہے۔ تعداد چھپائی 500 ہے تے مل (10) ݙاہ روپئے ہے۔ مصنف دلشاد کلانچوی ایں تذکرے دا تعارف ’’پہلوں پہلوں دے عنوان نال کریندے ہوئے صفحہ نمبر 5 وچ لکھدن:"ایں مختصر کتاب وچ میں آپݨے قدیم شاعراں تے ادیباں کوں عملی ادبی مرتبے یا فنی پختگی دے پیمانے نال کَچھ تے قطار وچ نہیں کھڑا کیتا۔ بلکہ زیادہ تر انھاں دی تاریخ پیدائش یا یوم فوتیدگی دے مطابق انہاں دی تندیرٻدھی ہم۔ میݙے نزدیک ایہ سارے حضرات آپݨے آپݨے مرتبے دے مطابق نویکلی حیثیت دے مالک ہن۔ سرائیکی ادب دی شناخت ہن اتے سرائیکی زبان و ادب دا مان ہن۔ایہ چھوٹی جھئیں کتاب جہڑا کجھ وی ہے۔ سرائیکی زبان و ادب دی تاریخ دا ہک اہم حصہ ضرور ہے۔ ٻیا کجھ نھیں تاںایں وقت جو کجھ ہتھ لگے اوکوں اڳوں آوݨ والے مؤرخین کیتے کم از کم محفوظ ضرور کر گھدا ڳئے تے وݙی امید ہے جو سرائیکی زبان تے ادب دا مطالعہ کرݨ ویلھے اینکوں ضرور سامݨے رکھیا ویسی۔ اندھارے وچ چھوٹی جھئیں مشعل وی وݙا کم ݙے ویندی ہے۔"

## ٻیا ݙیکھو

* ماہنامہ فکرِ فرید اتے ٻئے رسالے

* سرائیکی لوک ادب دے رسالے

* لوک شاعری اَتے لوک نثر دا تذکرہ

* سرائیکی لوک ادب وِچ مرثیہ نگاری

* مینگھ ملہار

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:سرائیکی لوک ادب وِچ تذکرہ نویسی
ونکی:سرائیکی تذکرہ نویسی
ضلع مظفر گڑھ ۔ تاریخ، ثقافت تے ادب

ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز دی کتاب "ضلع مظفرگڑھ ۔ تاریخ ، ثقافت تے ادب" مئی 1989ء وچ پاکستان پنجابی ادبی بورڈ لاہور دی طرفوں چھاپی ڳئی ہے۔ ایں کتاب دے کل صفحات دی تعداد 958ہے۔ ضلع مظفرگڑھ تاریخ ، ثقافت تے ادب دے صفحہ 384تا صفحہ نمبر 899 وچ

* سرائیکی ادبی جائزہ

* پنجابی ادبی جائزہ

پیش کیتا ڳئے۔ اتے مظفرگڑھ ضلع دے سرائیکی لوک ادب گھندے ہوئے اینکوں ترے ادوار وچ تقسیم کیتے۔

## پہلا دور
ابتداء توں گھن تے 1989ء تک د ے مرحوم لکھاری:

## ݙوجھا دور
ویہویں صدی دے شروع توں پاکستان بݨݨ تک دوران ڄمݨ والے لکھاری۔

## تریجھادور
پاکستان بݨݨ توں بعد تے ہن توݨیں دے دوران ڄمݨ آلے لکھاری

ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز دی تحقیق مطابق پہلے دور وچ وِیہہ لکھاری ہن۔ ݙوجھے دور وچ تے تریجھے دور وچ 41 لکھاری ہن۔ اُنہاں پہلے دور دا پہلا لکھاری نواب مظفر خان بانی مظفرگڑھ لکھیئے ۔ جیہڑا 1757ء وچ ڄمیاہا۔ او مظفرگڑھ وچ لکھتی شکل وچ لبھݨ آلے سرائیکی ادب دا پہلا لکھاری تے شاعر ہے۔ اتے ایندا حوالہ انہاں ’’تاریخ ملتان از منشی عبدالرحمن 1985ء صفحہ 159 درج کیتے مگر شاعر دا نمونہ کلام درج نی کیتا ڳیا۔ البتہ شاعر بارے منڈھلے کوائف درج کیتے ڳیئن۔

* نواب مظفر خان (1757ء … 1818ء)

* اصل ناں : مظفر خاں    تخلص: مظفرؔ

* ڄمݨ دا سال:      1757ء

* مرݨ دا سال :     1818ء

## حالات زندگی
نواب مظفر خان شہید بانی مظفرگڑھ 1171ھ (1757ء) وچ ابدالی روڈ ملتان دے نیڑے شیش محل (موجودہ کمشنر ہائوس ملتان) دے سامݨے ہک مکان وچ ڄمے۔ آپ دے والد نواب شجاع محمد خان ہن۔ 1779ء توں 1818ء توݨی نواب مظفر خان ملتان دے حاکم رہے۔ 1798ء وچ نواب نے موسن دی ہٹی (موجودہ مظفر گڑھ شہر) دے مقام تے ہک عالی شان قلعہ تعمیر کرایا جیکوں مظفر گڑھ دا ناں ݙتا۔ 1211ھ (1796ء) وچ اینکوں اپݨی دریائے چناب پار دی مقبوضات دا صدر مقام بݨایا۔ نواب مظفر خان وݙا پاکباز انسان ہا۔ نماز پنجگانہ تے تہجد نماز کݙاہیں قضا نہ کیتی۔ مولوی حکیم اللہ بخش نظامی دے قول مطابق نواب مظفر خاں سرائیکی وچ شاعری وی کریندے ہن اتے نواب صاحب دی ہک سی حرفی بزبان سرائیکی موجود ہے جیندے وچ مظفر تخلص موجود ہے۔نواب مظفر خان کوں مہاراجہ رنجیت دی فوج نے 1875ء بکرمی 1818ء وچ شہید کرݙتا۔ تاریخ شہادت 2 جون دے ݙینہہ چھݨ چھݨ ہا"

## ٻیا ݙیکھو

* قدیم سرائیکی شاعر تے ادیب

* ماہنامہ فکرِ فرید اتے ٻئے رسالے

* سرائیکی لوک ادب دے رسالے

* لوک شاعری اَتے لوک نثر دا تذکرہ

* سرائیکی لوک ادب وِچ مرثیہ نگاری

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:سرائیکی لوک ادب وِچ تذکرہ نویسی
ونکی:سرائیکی تذکرہ نویسی
سرائیکی شاعری دے کجھ مہاندرے شاعر

سرائیکی لوک ادب وِچ سرائیکی لوک شاعری دے شاعراں دا تذکرہ "سرائیکی شاعری دے کجھ مہاندرے شاعر" جیندے مصنف تے مؤلف ، دلشاد کلانچوی ہن۔ ایہ تذکرہ ’’اکادمی سرائیکی ادب (رجسٹرڈ) بہاول پور دی طرفوں 1994ء وچ چھپیئے۔ جیندے وچ یارھاں (۱۱) شاعراں دے حالات زندگی ، نمونہ کلام سن پیدائش اتے مرحومین شاعراں دے سن وفات ، اتے اُنہاں دے کلام دے سن دے نال نال فنی طور خامیاں بارے بھرویں انداز نال جائزہ پیش کیتا ڳئے۔ ایں تذکرے وچ کلاسیکل اتے جدید ݙوہیں اسلوب رکھݨ والے شاعر موجود ہن۔ تندیر کجھ ایں طرحاں ہے۔

* فرید الدین مسعود گنج شکرؒ

* نصیر الدین خرم بہاول پوری

* خیر شاہ

* محمد بخش نوروز

* گل محمد عاشق ملتانی

* اقبال سوکڑی

* حسن رضا گردیزی

* جانباز جتوئی

* نصراللہ خان ناصر

* عبدالحکیم اُچوی

* مولوی لطف علی

دلشاد کلانچوی ، سرائیکی زبان اتے ادب دی ٻہوں زیادہ خدمت کیتی اتے اور ٻہوں ڈھیر کم کرݨ دی سک وی رکھدے ہن۔ اپݨے ایں مذکورہ تذکرے کنوں پہلے او ’’چار سرائیکی صوفی شاعر‘‘ سرائیکی ادب دے قارئین تے طالب علماں کیتے پیش کرچکے ہن۔ پر انہاں دی ایہ خواہش اتے کوشش ہئی جو سرائیکی شاعراں بارے کوئی مکمل تذکرہ ہووݨاں چاہیدے۔ جیندا ذکر او ایں کتاب ’’سرائیکی شاعری دے کجھ مہاندرے شاعر ‘‘ وچ ایں طرحاں کریندن :"میݙی ایہ کتاب کوئی تکمیلی یا آخری کتاب کائنی۔ ایہ تاں ہک منزل دُو ٹور ٹوری ہے ، تاں جو ٹردی رہوے تے او ݙینہہ وی آوے جو سرائیکی شاعراں دا یا کم از کم سارے مہاندرے شاعراں دا ہک مکمل تذکرہ لکھیج ونڄے تے ضرورت دی ضرورت پوری کرݨ لگ پووے۔"دلشاد کلانچوی دا ایہ تذکرہ ’’سرائیکی شاعری دے کجھ مہاندرے شاعر‘‘ وچ کلاسیکل اتے جدید شاعراں دے حالات زندگی ٗ انہاں دے کلام دا نمونہ تے وت کلام (شاعری) دا فکری فنی جائزہ وی پیش کیتا ڳئے۔

کلاسیکل شاعراں دے سن پیدائش اتے سن وفات بارے اُنہاں دی تحقیق مانگویں ہے مثلاً کتاب دے صفحہ نمبر 9 اُتے ، بابا فرید الدین مسعود گنج شکر ؒ اور لکھدن:"ایندی پیدائش دے سن بارے کافی اختلاف ہے۔ پروفیسر آصف خان نے انہاں دے ڄمݨ دے سال تے وفات دے سال وی وݙی تحقیق کرتے آکھئے جو او 584 ھ مطابق 1188ء وچ جمیئے ہن تے منگل دے ݙینہہ 679ء مطابق ست مئی 1280ء کوں وفات پاڳئے ہیں۔"دلشاد کلانچوی نے پروفیسر آصف خان دی کیڑھی کتاب توں سن پیدائش / سن وفات دا حوالہ گھدے۔ ایں ڳالھ دی تحقیق کیتے کوئی فٹ نوٹ ، بنیادی مآخذ ، مخطوطے یا کہیں دا کوئی ذکر نہیں ملدا۔

## ٻیا ݙیکھو

* ضلع مظفر گڑھ ۔ تاریخ، ثقافت تے ادب

* قدیم سرائیکی شاعر تے ادیب

* ماہنامہ فکرِ فرید اتے ٻئے رسالے

* سرائیکی لوک ادب دے رسالے

* لوک شاعری اَتے لوک نثر دا تذکرہ

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:سرائیکی لوک ادب وِچ تذکرہ نویسی
ونکی:سرائیکی تذکرہ نویسی
سرائیکی شاعری اچ غزل گوئی

"سرائیکی شاعری اچ غزل گوئی" فیض بلوچ دی تحقیق و تالیف ہے ایں کتاب دے ناشر، مشعل ادب، ملتان ہن۔ ایندے چھپݨ دی تاریخ 2003ء ہے تے۔ ایہ کتاب، جھوک پرنٹرز ملتان توں 500 دی تعداد وچ شائع ڳئی ہے۔ ایندی قیمت 120 روپئے تے صفحات دی کل تعداد 192 ہے۔

"میݙی عرض" دے عنوان نال، محقق و مرتب، کتاب دے ابتدائیے وچ لکھدن:"میݙی ایں ساری محنت دا مقصد سرائیکی غزل دا شروع توں گھن کے اج تونٹیں دا پندھ، ایندی رفتار، مختلف ادوار اچ لکھی ونڄݨ آلی غزل دے نمونے، جنہاں شاعراں غزل تے زیادہ محنت کیتی، انہاں دی محنت کوں سرھاواں، غزل اچ آوݨ آلیاں تبدیلیاں کوں بیان کرݨ تے غزل دے متعلق عصری عوامل کوں کتابی صورت وچ پیش کرݨ ہا تاں جو کتاب دے قاری کوں سرائیکی غزل دے نین، نقش، ایندی پوری تاریخ دے آئینے وچ نظر آ سڳن تے ٻیا ایہ جو سرائیکی غزل دا ایہ گلدستہ آوݨ والے زمانے کوں وی خوشبو ونڈا سگے۔ میں اپݨی معلومات دی حد تائیں غزل دے ہر نویں موڑ دی نشان دہی کرݨ دی پوری پوری کوشش کیتی اے تے معروف غزل گو شعراء حضرات دے حوالے پیش کیتے ہن۔ پر میں ناچیز نہ تاں کوئی علمی دعویٰ رکھداں تے نہ ای پورے سرائیکی وسیب دے شاعراں توں میݙی واقفیت ممکن اے۔ سو اپݨی علمی کوتاہی تے رہ ڳئے ٻہوں  سارے شعراء حضرات توں ناوا قفیت پاروں میں معذرت دا خواست گارہاں۔ اپݨے پاروں میں پوری کوشش کیتی ہے جو سرائیکی غزل دی ٹور بارے کجھ معلومات پیش کرسگاں پر یقینا ایہہ مضمون نہ تاں کل مکمل ہاتے نہ اَج مکمل ہے۔""سرائیکی شاعری وچ غزل گوئی" محقق اتے مرتب، فیض بلوچ ہوراں دا سرائیکی لوک شاعری دی صنف غزل بارے اتے سرائیکی غزل گو، شاعراں دا ہک نا مکمل تذکرہ شمار کیتا ونڄ سگدے۔ ایں کتاب وچ شاعراں دے کوائف، تاریخ پیدائش، اصل ناں، قلمی ناں، جاء ٹکانہ (مستقل رہائش دا پتہ) درج ہن۔ اتے شاعراں دا نمونہ کلام، مختصر تاثراتی جملیاں دی صورت وچ درج ہے۔مثلا: ہک نمونہ:

* نصیر سرمد سائروی

* اصل ناں   …… نصیر الدین

* تخلص      …… سرمد

* جمن       …… 1946ء

* پتہ  …… دین پور روڈ۔ ڈیرہ اسماعیل خان

نصیر سرمد سرائیکی شاعری دا ہک معتبر حوالہ ہن۔ انہاں دی شاعری پڑھݨ تے سݨن والیاں کوں ٻہوں  متاثرکریندی ہے۔ کیوں جو آپ دی شاعری وچ درد ہے وچھوڑا، مونجھ مونجھاری تے سوزو گداز پاتا ویندے۔ او ہک باشعور تے سجاک شاعر ہے تے غزل دے مزاج کوں سمجھدے۔نمونہ کلام:

خنجراں کوں تیز شمشیراں کوں ݙیہدا رہ ڳیاں

اوہ میݙے دل کوں تے میں تیراں کوں ݙیہدا رہ ڳیاں

دل کھتائیں قید تاں نئیں تھیندا اوں کالی زلف دا

خواب دے وچ رات زنجیراں کوں ݙیہدا رہ ڳیا

فیض بلوچ لکھدن:"جتھوں تک سرائیکی غزل دا تعلق ہے تاں ایندے مونڈھی (ابتدائی) شاعر بارے کوئی حتمی فیصلہ نہیں کیتا گیا جو پہلا غزل گو شاعر کون ہے؟ بہر حال میݙی ناقص معلومات موجب غزل دی ابتداء سرائیکی شاعری اچ باقاعدہ طور تے حضرت خواجہ غلام فریدؒ دے زمانے توں بعد تھئی ہے تے قاضی راضی، پہلا صاحب دیوان غزل گو شاعر ہے۔ جیندے دیوان وچ اکونجھا (51) غزلاں شامل ہن تے انہاں غزل ہک باقاعدہ صنف اَپنا کے لکھی ہے۔"

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی شاعری دے کجھ مہاندرے شاعر

* ضلع مظفر گڑھ ۔ تاریخ، ثقافت تے ادب

* قدیم سرائیکی شاعر تے ادیب

* ماہنامہ فکرِ فرید اتے ٻئے رسالے

* سرائیکی لوک ادب دے رسالے

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:سرائیکی لوک ادب وِچ تذکرہ نویسی
ونکی:سرائیکی تذکرہ نویسی
جانباز: جیندا ناں ہے

"جانباز: جنیدا ناں ہے" سرائیکی زبان دے معروف شاعر جانباز جتوئی دے فن و شخصیت بارے ایہ کتاب حمید اُلفت ملغانی ہوراں نے ترتیب ݙتی ہے تے سرائیکی ادبی بورڈ (رجسٹرڈ) ملتان دی طرفوں ، 2005ء وچ چھپی ہے۔ ایں کتاب وچ جانباز جتوئی دے مختصر کوائف ، انہاں دی حیاتی ، شعری صنفاں ، فن تے فکر ، ایوارڈ تے اعزازات دے تذکرے دے نال چوݨواں کلام وی شامل ہے۔ ایہ تحقیقی بنیاداں اُتے استوار ہک تذکرہ ہے۔ جانباز جتوئی دی شخصیت اُتے اوندی شاعری بارے جو بنیادی مواد اتے مآخذات میسر آئن اُتھوں استفادہ کیتا ڳئے تے کتاب دے چھیکڑ تے حوالہ جات ، کتابیات دی فہرست ݙتی ڳئی ہے۔ ڈاکٹر طاہر تونسوی پہلا صفحہ دے عنوان نال لکھدن :"اے کتاب سرائیکی زبان دے مہاندرے شاعر سئیں جانباز جتوئی دے فن تے اُنہیں دی شخصیت دا بھرپور احاطہ کریندی ہے۔ دراصل اکادمی ادبیات پاکستان ، اسلام آباد معروف لکھاریاں بارے کتابیاں لکھواوݨ تے چھاپݨ دا پروگرام بݨایا ہا تے اے سلسلہ مفید وی ہاتے تحقیق و تنقید دے حوالے نال اہم وی ۔ کیوں جو ایندے نال اُردو تے پاکستانی زبانیں دے دانشوریں دا ہک جائزہ سامݨے آویندا تے مکمل تعارف دی ہک صورت نکل آندی۔ پر ایہ منصوبہ پورا نہ تھی سگیا۔"اکادمی ادبیات پاکستان ، اسلام آباد دی طرفوں ، اردو تے ٻئیاں پاکستانی زباناں دے معماراں بارے کتاباں چھاپݨ دا ایہہ سلسلہ زیادہ دیر اگاٖں نہ ٹر سڳیا۔ بہرحال ایں سلسلے وار مطبوعات دے تحت ’’جانباز جتوئی : شخصیت اور فن‘‘ دے حوالے نال اُردو زبان وچ حمید اُلفت ملغانی دی ایہ کتاب 2007ء وچ چھپی۔ ایہ کتاب حمید الفت ملغانی ہوراں دی کتاب ’’جانباز : جیندا ناں ہے۔‘‘ دا سرائیکی توں اُردو ترجمہ ہے۔

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی شاعری اچ غزل گوئی

* سرائیکی شاعری دے کجھ مہاندرے شاعر

* ضلع مظفر گڑھ ۔ تاریخ، ثقافت تے ادب

* قدیم سرائیکی شاعر تے ادیب

* ماہنامہ فکرِ فرید اتے ٻئے رسالے

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:سرائیکی لوک ادب وِچ تذکرہ نویسی
ونکی:سرائیکی تذکرہ نویسی
سرائیکی ادبی تذکرے

سرائیکی لوک ادب وِچ سرائیکی ادبی تذکرے جغرافیائی ونڈوتیر موجب علاقائی تذکریاں وچ شمار تھیندن۔ جنہاں وچ مختلف علاقیاں دے شعراء دا ذکر موجود ہے۔ انہاں تذکریاں وچ بنیادی اتے کار آمد معلومات وچ مل ویندن۔ انہاں تذکریاں وچ ہکو سنویں سانجھ وی موجود ہے۔

* انہاں تذکریاں وچ نادر اشعار موجود ہن۔ بھانویں جو اشعار دا انتخاب تذکرہ نگار دی ذاتی پسند مطابق ہے۔

* انہاں تذکریاں دی ترتیب عموماً حروف تہجی دے اعتبار نال ہے۔ جیندی وجہ نال تاریخی ترتیب دا اندازہ بمشکل تھیندے۔ اینویں ای کجھ تذکریاں وچ سن ولادت اتے سن وفات درج کوئنی جتھوں تقدیم و تاخیر دا پتہ لاوݨ مشکل تھی ویندے۔

* بعض تذکرے پہلے کنوں موجود تذکریاں کوں سامݨے رکھ تے لکھے ڳئین۔

* بعض تذکریاں وچ شعراء دے حالات زندگی، مختصر، متضاد اتے، متناقص درج ہن۔

* نثری تذکریاں دی تعداد سرائیکی ادب وچ ناں ہووݨ برابر ہے۔

* انہاں تذکریاں وچ شاعری کو جانچݨ پرکھݨ دا معیار عربی، فارسی عروض ہے۔

* سرائیکی ادب وچ تذکرے، تاریخ ادب دا بنیادی مآخذ ضرور ہن پر ایہہ تذکرے، ادبی تاریخ دا متبادل نہیں سمجھے ونڄ سکدے۔

سرائیکی خطے دا لسانی جغرافیہ ٻہوں وسیع ہے۔ جیندے پاروں سرائیکی زبان و ادب دے ہر شہر دی نسبت نال نویں مراکز وجود وچ آئن تے انہاں شہراں دے شاعراں، ادیباں تے ادبی انجمناں نے اپݨے اپݨے طور تے شاعراں، ادیباں دے تذکرے انفرادی تے اجتماعی صورت وچ چھاپن۔ جنہاں وچ شعراں دے حالات ٻہوں مختصر بیان کیتے ڳئین۔ اتے شاعراں دی ترتیب دا خیال وی نہیں رکھیا ڳیا۔ اتے انہاں شاعراں کوں شامل کیتا ڳئے جنہاں توں مرتبین خود واقف ہن۔ البتہ انہاں تذکریاں وچ تنقیدی شعور اتے سوانح دی کجھ اینجھیاں خوبیاں وی ہن جتھوں سرائیکی ادبی تاریخ دی کجھ واضح اتے کجھ غیر واضح جھلک ملدی ہے ٻہوں سارے تذکریاں وچ شعراء بارے پُرکشش مرضع الفاظ تے خوبصورت بیان درج کیتا ڳئے۔ جیندے نال شاعر بارے کوئی ٹھوس اتے واضح رائے سامݨے نی آندی۔

ڈاکٹر فرمان فتح پوری لکھدن:"اساکوں تذکریاں بارے لکھدے ہوئے ایں ڳالھ کوں نظرانداز نہیں کرݨاں چاہیدا جو او ہک اینجھے ماحول اتے ادبی فضا وچ لکھے ڳئے ہن جیندے وچ نقد شعراء اتے سخن فہمی دا معیار اج دے معیار کنوں بالکل مختلف ہا۔"سرائیکی ادب وچ تذکرہ نویسی دا پندھ جاری ہے خاص طور تے سرائیکی زبان دے مضافاتی علاقیاں وچ اڄݨ وی مختلف ادبی انجمناں دے زیراہتمام شعراء دے کوائف اتے شاعری کوں اکٹھا کرتے چھاپیا ویندا پئے۔ البتہ سرائیکی وسیب دے مرکزی شہراں ملتان، بہاول پور، ڈیرہ غازی خان،تونسہ شریف، لیہ، میانوالی توں ہݨ ٻہوں سارے شاعر اں دی شخصیت اتے فن بارے، تحقیق، تنقید، تاریخ، سوانح دے تناظر وچوں جھات پیندیاں کتاباں، ادبی رسائل دے نمبر وغیرہ چھپݨ لگ پئین تے ایہ تذکرے تاریخ نویسی دی ابتدائی شاخ ہن۔

## ٻیا ݙیکھو

* جانباز: جیندا ناں ہے

* سرائیکی شاعری اچ غزل گوئی

* سرائیکی شاعری دے کجھ مہاندرے شاعر

* ضلع مظفر گڑھ ۔ تاریخ، ثقافت تے ادب

* قدیم سرائیکی شاعر تے ادیب

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:سرائیکی لوک ادب وِچ تذکرہ نویسی
ونکی:سرائیکی تذکرہ نویسی
رشوت لوک نظم

سئیں ابن کلیم احسن نظامی شاعر ادیب و صحافی دی سرائیکی وسیب دے رشوت دے مسئلے کُوں بیان کرین٘دی ہوئی ہِک سرائیکی لوک نظم: ۔

دَوز خِیال دِی فوج تیارے

رشوت دا ڄو گرم بزارے

بد عملاں کُوں فِکر نہ غم اِے

ڄُوٹھ فریب دا یکّا کم اِے

رشوت گھِمّݨ ݙیوݨ آلے،

حرام دِی کھٹِی کو لُوں بچّو!

اِیں حکم تے عمل کریسن او

ڄیڑھے دین نبی تے جیسن سیئں

کوثر دَا پاݨی پِیسن سَیئں

ڄیڑھے چنگے قدراں بھُلدے ہن

وِچ دُنیا محشر رُلدے ہِن

ڄیڑھا سر تے لوبھ مُارے

دَوز خیاں دی فوج تِیارے

رشوت دا ڄو گرم بَزارے

اِیں جگ تے گندے لوکاں نےِ

مخلوقِ خُدا کوں مارِیا تھاں ہے

رشوت دی کھٹی کھاندے ڄو

"ذلِیل کمینہ" اُوندا ناں ہِے

حشر ݙیہاڑے ڄو کُجھ تھِیسی

ݙِٹھّا ویسِی،ݙِٹھّا ویسی

آسِن قبراں پوسِن خبراں

اُتھّاں بھَانویں دَوزخ ساڑے

اِتھ تاٻ پُوریاں تھِیوِن سَدھراں

اُچیاں ماڑیاں سب رَہ ویسِن

لمبیاں گاݙیاں اَتے پَجارےِ

دَوزخیاں دی فوج تیارے

رِشوت دا ڄو گرم بزارے

ہِک مُشبہّ شکل والا بندہ

پنج وَقتی نماز دا عادِی ہا

وڄ گج کے رشوت گِھندا ہا

لوکاں نے ٻہُوں حیرانی ءِچ

اُوں کو لُوں ہِک ݙینہہ پُچھیا چا

نمازاں وِی تاں پڑھدے ہو

محراب وِی مَتھّے اُتّے ہِے

سوہݨی ݙاڑھی لمبی مُنہ تے ہے

ہک پاسے رشوت گھِندے ہو

ٻئے پاسے رَب تُوں پندے ہو

اِیں وِی بھلا کوئی ٹھاندی اِے

لڳدا اِے ڄو عقل دِی مارے

دوزخیاں دی فوج تیارے

رشوت دَا ڄو گرم بَزارے،

اُوں رشوت خور جَواب ݙتا

بَندہ بشر تاں میں وِی ہاں

خطا دَا پُتلا وِی آکھوِینداں

میں ڄیکر رشوت گھِندا ہاں

وَت توناں وِی تاں منگدا ہاں

نیکی تے ندی دے ݙو پلڑے

اِیں طرحَاں برابر رکھدا ہاں

اِے سُݨ تے لوک حَیران تھئے

کئی لوک تاں نیکیاں بَدیاں دے

معنے وِی وَکھ کریندے ہِن

خباثت دَا کوئی اَنت شمارے

دوزخیاں دِی فوج تیارے

رِشوت دا ڄو گرم بَزارے

اللہ سَئیں دے حُکمیں دَا،

اَساں مَذاق اُݙیندے ہَیں

کیڑھا مُنہ وت گھِن کے سئیں

سوہݨے دے دَر تےِ ویندے ہیں

حرام دِی کھَٹّی کھَاوَݨ آلے

بے حیَا سَڈ وِیندے ہِن

رشوت گھِنّݨ ݙیوݨ آلے

یکّے جہنمّی تھِیندے ہِن

نیکیاں دَا ڄے کروں وَپارے

توباں کروں نصُوحِے والی

بخشݨ وَالا رَب غفّارے

دوزخیاں دِی فوج تیارے

رشوت دا ڄو گرم بَزارے

## ٻِیا ݙیکھو

* ابن کلیم۔

* ہٻڑاس پوتھی۔

* سئیں ڈاکٹر مہر عبدالحق تے ابن کلیم

* لُوت ٻُوٹی لوک نظم۔

* ہِک ہِک تھِی تے ملک بچاؤ لوک نظم

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی دا اُردو وکیپیڈیا تے تعارف

* ہٻڑاس (پوتھی) آن لائن پڑھݨ کِیتے۔

* گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے ٻئے کتاباں

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی (مرحوم) دا ٻِیا پورھیا

ونکی:سرائیکی لوک ادب
ونکی:سرائیکی لوک شاعری
ونکی:سرائیکی وِچ موضوعاتی تے مزاحمتی شاعری
ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم
ونکی:سرائیکی لوک ادب اَتے ابنِ کلیم
ونکی:گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے سرائیکی لوک اَدب وِچ اشاعتاں
ونکی:ہٻڑاس سرائیکی لوک ادب دی پوتھی
سرائیکی لوک نظم اساں مُسلم ہیں

سئیں ابن کلیم احسن نظامی شاعر ادیب و صحافی دی سرائیکی وسیب دے رشوت دے مسئلے کُوں بیان کرین٘دی ہوئی ہِک سرائیکی لوک نظم: ۔

اَساں مسلم ہیں'اساں مسلم ہیں

ساݙے دِل وِچ چانݨ وسیا اِے

قرآن نے ساکُوں ݙسیا اِے

ڄیڑھا سبق ݙتا ہا پاک نبیؐ

محبّت تے اخوّت دا

قرآن دے وِچ وِی حکم تھِیا

ہِک ٻئے دے نال مُروّت دا

دین دِی رسِّی پکڑ گھِنو!

اسلام نے ساکُوں ݙسیا اِے

اَساں مسلم ہیں'اَساں مسلم ہیں

ساݙے دِل وِچ چانݨ وسیا اے

قُرآن تے آکھے کٹھے تھِوو

جِیوو دِین دی خاطر جِیوو

فِرقہ بازی وِچ نہ پھَسّو

ہِک ٻئے کُولوں وَکھ نہ تھِوو

اتحاد،ایمان یقین محکم

قائد نے ساکوں ݙسیا اے

اساں مسلم ہیں،اساں مسلم ہیں

ساݙے دِل وِچ چانݨ وسیا اِے

کُجھ مولوی تاں اے آکھدے ہِن

فرقے بازیاں چلݨ ݙیوو

سیاست کار وی آکھدا ہِے

نفرت ے بھانبڑ بلݨ ݙیوو

یہُود ہنُود نے رَل مِل کے

اَڄ دِین اَساں تُوں کھسیا اِے

اَساں مُسلم ہیں اَساں مُسلم ہیں

ساݙے دِل وِچ چانݨ وسیا اِے

اَڄ ذاتی مفاداں دی خاطر

نفرت دِیاں بَھائیں ٻلدیاں ہِن

ہِک ٻئے دے مَار مُکاوݨ کُوں

کلا شنکوفاں چَلدیاں ہِن

ساݙے عمل کُڄّڄے ݙیکھ کے سب

کن پکڑ شیطان وِی نسیا اِے

اَساں مسلم ہیں اَساں مسلم ہیں

قرآن نے ساکُوں ݙسیا اِے،

ساݙے دِل وِچ چانݨ وسیا اِے؟

## تبصرہ
اے ہِک سوالیہ نظم ہِے ڄیندے وِچ پُچھیا ڳے ڄو اَساں سچی مُچی مُسلمان ہیں؟اَتے کیا اساݙے کم وِی مسلماناں آلے ہِن؟ نظم دے پہلے بَندہ ءِچ اے آکھیا ڳے ڄو اللہ اَتے اُوندے رسول (صلی اللہ علیہ وآلہٖ وسلم) دا حکم ہِے ڄو ہک مُٹھ تھِی تے راہوو۔ ݙوجھے بند ءِچ بانئی پاکستان حضرت قائد اعظم محمد علی جناحّ دے مشہُور اَتے مقبولِ عام مرمودات "ایمان،اتحاد اَتے یقین محکم" کُوں شعر ءِچ ڈھالیا ڳِے ڄیڑھے ڄو ءِچ وی فوج ءِچ تاں مقبول ہِن پر لڳدے ڄینویں باقی قوم قائد دا اے فرمان بھُل چکی اِے اِیں نظم دے تریجھے بند ءِچ اِتھوں دے روایتی مولوی اَتے سیاستدان دے اَڄ دے کردار کُوں ظاہر کیتا ڳے، ڄیندا نتیجہ اے ہے ڄو اَڄ پوری قوم دے اڳّوں بد امنی تے تخریب کاری دا جِن پیا نچدے ڄیکوں ساری محِبّ وطن خوف زدہ تھی تے ݙیدھے پین۔ اَتے لب تے اے دُعا ہنّے ڄو شالا اے سوپݨی دھرتی تے اِیندے واسی خوش پئے وَسِّن۔ سئیں ابنِ کلیم نے طنزیہ انداز ءِچ اے مزاحمتی نظم یا ݙوجھے لفظاں ءِچ مسلمانیت دا نغمہ لِکھّے ڄیکوں پڑھ تے سمجھݨ آلیاں کُوں ءِی سبق حاصِل تھِسی۔  ۔

## ٻِیا ݙیکھو

* ابن کلیم۔

* ہٻڑاس پوتھی۔

* سئیں ڈاکٹر مہر عبدالحق تے ابن کلیم

* رشوت لوک نظم۔

* ہِک ہِک تھِی تے ملک بچاؤ لوک نظم

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی دا اُردو وکیپیڈیا تے تعارف

* ہٻڑاس (پوتھی) آن لائن پڑھݨ کِیتے۔

* گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے ٻئے کتاباں

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی (مرحوم) دا ٻِیا پورھیا

ونکی:سرائیکی لوک ادب
ونکی:سرائیکی لوک شاعری
ونکی:سرائیکی وِچ موضوعاتی تے مزاحمتی شاعری
ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم
ونکی:سرائیکی لوک ادب اَتے ابنِ کلیم
ونکی:گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے سرائیکی لوک اَدب وِچ اشاعتاں
ونکی:ہٻڑاس سرائیکی لوک ادب دی پوتھی
نصیحت سرائیکی لوک نظم

سئیں ابن کلیم احسن نظامی شاعر ادیب و صحافی دی سرائیکی وسیب دے رشوت دے مسئلے کُوں بیان کرین٘دی ہوئی ہِک سرائیکی لوک نظم: ۔

## نصیحت
سُݨ ڳالھ اِے عقلمندی دِی 

ہِئی چَس منصُوبہ بندی دِی

عرشاں تے جوڑ بَݨے ویندِن

اِیں جگ تے وَل رَلَے ویندن

نکاح نبیؐ دی سُنّت ہِے

تے عمل چنگے دِی پُنّت ہِے

ہِک پاسے نعمت شادی ہِے

ٻئے پاسے ایہا بربادی ہِے

سُݨو نصیحت دِی ہِک ڳالھےِ

کثرت ٻالاں دِی جَنجَالےِ

ڄݙاں ذال تُہاڈی آسِی

چڑھنا وَل وَل نہ چوپھَاسی

صبر تحمّل وِچ ڄو ہوسِی

اُو کُوں نہ کوئی خطرہ پوسی

سٹر دا ٻلدا کھاندے ڄو۔!

مُنہ پڄلیندے راہندن او

ڄیڑھے ٹھار ٹھار تے کھاندے ہِن

خوش تھِی ہر دَم راہندے ہِن

او موجاں خوب کریندے ہِن

صِحت دیاں چَسّاں چیندے ہِن

کئی کھاندے پِیندے غم کُوں ہِن

اَتےِ تُن کے رکھدِے کم کُوں ہن

سال پسالی ڈِھڈھ پیا تھیندے

وَت وِی تھَاں پِیا وَر تِیندے

کڄھ کُوں عقل دِی مار وِی ہِے

حَیَاتیِ اُنھاں دِی خُوار وِی ہِے

زیادہ ٻال جَمیدن ڄو۔!

لودھاں پال کھڑیندن او

خرچہ کِتھُوں گھِن تےِ آوِے

ٹبّر سَارا جِند کُوں کھاوے

وَݙّا کُنبہ روندا راہندے

ہِک کمیندے چَٹّہ کھاندے

ڄے ٻال زیادہ ہوسِن تاں

وَت کال زیادہ پوسِن تاں

اَبادی کُوں وَدھاؤ نہ

ڳل ءِچ فَستہ پاؤ نہ

ہر ویلے دِیاں سووچاں ءِچ

خود کُوں مار مُکاؤ نہ۔!

قصّہ کوتا اِے ہِے پِیا

چھوٹا کُنبہ ڄے اِے ہِے پِیا

اُوہو مَوج مَریندا اِے

جگ دا وِی خیال رکھیندا اے

ڄیڑھا اپݨی غرقی غرق ہِے پِیا

کیا پاندا اُو کُوں فرق ہِے پِیا

او دُنیا دا نَہ دین دَا ہِے پِیا

ٻس کیڑا ہِک زمین دا ہِے

اِتھ کماوݨ دے وِچ جُتّا اِے

وِچ قبریں وَت وَنڄ سُتّا اِے

ٻال پِچھُوں وَت روندے ہِس

دَر در پِندے بھَوندے ہِس

کیا فائدہ اُوں اُلاد دا ہِے

ڄَیں نَک کپیا اَجداد دا ہِے

ہِئی کلیم نطامی دِی اِے دُعا

پووی عِلّت نہ گئی گندی ویِ

سُݨ گالھ اے عقلمندی دِی

ہِئی چَس منصُوبہ بندی دِی

## ٻِیا ݙیکھو

* ابن کلیم۔

* ہٻڑاس پوتھی۔

* ابن کلیم دی نصیحت

* رشوت لوک نظم۔

* ہِک ہِک تھِی تے ملک بچاؤ لوک نظم

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی دا اُردو وکیپیڈیا تے تعارف

* ہٻڑاس (پوتھی) آن لائن پڑھݨ کِیتے۔

* گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے ٻئے کتاباں

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی (مرحوم) دا ٻِیا پورھیا

ونکی:سرائیکی لوک ادب
ونکی:سرائیکی لوک شاعری
ونکی:سرائیکی وِچ موضوعاتی تے مزاحمتی شاعری
ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم
ونکی:سرائیکی لوک ادب اَتے ابنِ کلیم
ونکی:گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے سرائیکی لوک اَدب وِچ اشاعتاں
ونکی:ہٻڑاس سرائیکی لوک ادب دی پوتھی
ابن کلیم دی نصیحت

اِیہ سئیں ابن کلیم احسن نظامی دے بارے وِچ "سیئں ڈاکٹر مہر عبدالحق" دِی ہِک یادگار تحریر ہِے جیڑھی سرائیکی لوک ادب دے ہِک رسالے ۔ وِچُّوں گِھدّی ڳئی اے۔ لِکّھت ملاحظہ فرماؤ:

منصوبہ بَندی اُتے ہِک وَکھری "نصیحت سرائیکی لوک نظم" ہے، اِے ردیف قافئے دے حوالے نال وݙی خوبصورت اَتے رِدَم والی نظم ہِے۔ اِیندے ءِچ شروع آلے شعر ناصل ءِچ اِیہو ڄیاں نصیحتاں ہِن ڄیڑھیاں ڄو سرائیکی وسیب دے وضع دار پِیُو ماء آپݨی اولاد کُوں شادی ایلے لُ٘کے چھُپے لفظاں ءِچ'اتے شریفانہ اندا ءِچ سمجھاوݨ کِیتے کریندن۔ میں ہِک وضاحت کر ݙیواں ڄا عام طور تے منصُوبہ بَندی تے عمل کراوݨ آلے ادارے عَورت کُوں الزام ݙیندن اَتے ہر طریقے نال ہُوں کُوں ءِی سمجھیندن ڄو او ٻالاں دے جَلدی جلدی ڄماوݨ ءِچ احتیاط کرے "وقفہ ٻہُوں ضروری اِے" حالانکہ حقیقت اِے ہِے ڄو عورت شودی اِیں معاملے ءِچ مجبورِ محض ہِے۔ کم از کم مشرقی ماحول ءِچ تاں او مَرد دے رحم و کرم تے ہوندے اے۔ اِیں ڳالھُوں اے ضروری ہِے ڄو ایہو ڄیں ادارے نِرا پِرا عَورت کُوں سمجھاوݨ دی بجائے مَرد کُوں اِے تلقین کرن ڄو آپݨے اُتے قابُو پاوے، آپݨے جذبات کُوں ہَر ویلے بھڑکائی نہ رَکھّے، سچ تاں اِے ہِے کہ ڄے تائیں مرد کنڑول نہ کریسی خاندانی منصوبہ بندی تے کݙاہیں کنڑول نِیں تھی سڳدا، ہِناں ڳالھیں کُوں طریقے تے وَݙے سلیقے نال اِیں نظم ءِچ سمجھایا ڳے۔ سئیں ابنِ کلیم نے اِیں نظم دے حوالے نال ہِک نوِیں سوچ ݙے تےِ پُوری قوم اُتےِ وݙا احسان کیتے۔ ایں نظم ءِچ شروع توں اخِیر تئیں انہاں دا تخاطب مَرد دِی ذات ہِے' شادی توں گھِن تے مَرݨ تئیں ہر مشکل توں آگاہ کِیتے اَتے ہر نصیحت وݙی عقلمندی نال نظم ءِچ ڈھال ݙتی اِے۔ اَتے اشاریاں اشاریاں ءِچ کمال ہُنر مندی نال اِے مضمون نظم ءِچ ٻدھے۔ اِیں ڳالھ دی ڄتنی تعریف کِیتی ونڄے گھٹ اِے۔ کیا ءِی چنڳا ہووے ڄو منصُوبہ بندی آلے حکومتی ادارے سئیں ابنِ کلیم دی اِیں نظم توں فائدہ چاوِن اَتے اِیندی ریکارڈنگ کرکے ریڈیو تُوں نشر کرِن اَتے اِیکُوں ڈرامائی انداز ءِچ فِلما تے ٹی وِی تُوں وِی ٹٰیلی کاسٹ کرن، ساکُوں یقین اِے ڄو اِیں نظم دا وَݙا چنگا اثر تھِسی اتے منصُوبہ بندی دے چنگے نتائج نِکلسِن۔ مختصر اِے ہِے ڄو اِیں نظم دے لِکھݨ ءِچ دلچسپی کُوں وِی برقرار رکھیا ڳے، مذاق وی ہِے تے حقائق وی ہِن، نصیحتاں وِی ہِن تے سبق آموز ڳالھیں وِی، مںظر نامہ وِی ہِے تےِ انجام توں خبردار تھی ونڄݨ دی تلقین وی۔

## ٻِیا ݙیکھو

* ابن کلیم۔

* نصیحت سرائیکی لوک نظم۔

* ہُݨ گھر گھر بجلی آ ڳئی اے

* لُوت ٻُوٹی لوک نظم۔

* ہِک ہِک تھِی تے ملک بچاؤ لوک نظم

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی دا اُردو وکیپیڈیا تے تعارف

* ہٻڑاس (پوتھی) آن لائن پڑھݨ کِیتے۔

* گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے ٻئے کتاباں

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی (مرحوم) دا ٻِیا پورھیا

ونکی:سرائیکی لوک ادب
ونکی:سرائیکی لوک شاعری
ونکی:سرائیکی وِچ موضوعاتی تے مزاحمتی شاعری
ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم
ونکی:سرائیکی لوک ادب اَتے ابنِ کلیم
ونکی:گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے سرائیکی لوک اَدب وِچ اشاعتاں
ونکی:ہٻڑاس سرائیکی لوک ادب دی پوتھی
سرائیکی ادب دی مختصر تاریخ

"سرائیکی ادب دی مختصر تاریخ" اے کتاب ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز ہوراں دیاں تحقیقی کاوشاں دا نتیجہ ہے ایں کتاب دے سرنانویں تے ’’ سرائیکی لوک ادب دی آپݨی طرز دی پہلی ادبی تاریخ‘‘ لکھیا ڳئے، ایہ کتاب س ۔ سرائیکی پبلیکیشنز چغتائی بلڈنگ ۔ بلوچ نگر مظفر گڑھ دی طرفوں اپریل 1986ء وچ چھپی۔ جیندے صفحات دی تعدد 464 ہے۔ پہلی واری ایہ کتاب 500 دی تعداد وچ چھاپی ڳئی تے علی بھائی پریس ملتان نے ایہ کتاب چھاپی۔ ایں کتاب دی ہک خصوصیت اے ہے جو ایہ کتاب تحقیق کار سجاد حید پرویز دے اپݨے ہتھ دی لکھائی وچ ہے۔ ݙوجھی خصوصیت اے اے جو ایں کتاب دے صفحہ نمبر 4 اتے سرائیکی دے مخصوص حروف تہجی:

* ب (ٻ):    بکری (ٻکری)

* ج (ڄ):     جالا (ڄالا)

* ڈ (ݙ):      ڈاک (ݙاک)

* گ (ڳ):   گڑ (ڳڑ)

* ن (ݨ):    ن(ݨ)

سرائیکی رسم الخط دے انہاں مخصوص حروف کوں بمطابق سرائیکی حروف کمیٹی منعقدہ اجلاس ملتان (18 مئی 1979ء ) دے بار ے فٹ نوٹ نال چھاپیا ڳئے۔

کتاب دے موضوعات دی تندیر کجھ ایں طرحاں ہے:

* سرائیکی شاعری دی تاریخ             (681ء تا 1986ء)

* سرائیکی مرثیے دی تاریخ             (983ء تا 1986ء)

* سرائیکی نعت گوئی دی تاریخ          (1107ء تا 1986ء )

* سرائیکی شعری مجموعیاں دی تاریخ  (1107ء تا 1986ء)

* سرائیکی تراجم دی تاریخ               (1484ء تا 1986ء)

* سرائیکی قطعہ نگاری دی تاریخ       (1710ء تا 1986ء)

* سرائیکی ڈرامے دی تاریخ             (1811ء تا 1986ء)

* سرائیکی صحاف دی تاریخ             (1851ء تا 1986ء)

* سرائیکی سفر نامے دی تاریخ          (1881ء تا 1986ء)

* سرائیکی لسانیات دی تاریخ             ( 1888ء تا 1986ء)
** (الف) زبان و ادب               (1913ء تا 1986ء)
** (ب) قاعدے                      (1893ء تا 1986ء)
** (ج)لغتاں                           (1880ء تا 1986ء)
** (د) گرائمر                        (1888ء تا 1986ء)
** (ر) رسم الخط                    (1966ء تا 1986ء)

* سرائیکی مزاحیہ نثر دی تاریخ         (1967ء تا 1986ء)

* سرائیکی ناولاں دی تاریخ              (1949ء تا 1986ء)

* سرائیکی افسانوی مجموعیاں دی تاریخ        (1976ء تا 1986ء)

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی ادبی تاریخ

* سرائیکی ادبی تذکرے

* جانباز: جیندا ناں ہے

* سرائیکی شاعری اچ غزل گوئی

* سرائیکی شاعری دے کجھ مہاندرے شاعر

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:سرائیکی ادبی تاریخ
سرائیکی ادب دی مختصر تاریخ تے تنقیدی اقتباسات

"سرائیکی ادب دی مختصر تاریخ" اے کتاب ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز ہوراں دیاں تحقیقی کاوشاں دا نتیجہ ہے ایں کتاب دے سرنانویں تے ’’ سرائیکی لوک ادب دی آپݨی طرز دی پہلی ادبی تاریخ‘‘ لکھیا ڳئے، ایہ کتاب س ۔ سرائیکی پبلیکیشنز چغتائی بلڈنگ ۔ بلوچ نگر مظفر گڑھ دی طرفوں اپریل 1986ء وچ چھپی۔ اِیں کتاب اُتّے تِھیوݨ آلے کُجھ مہان٘دریاں دے تنقیداں دی تفصیل کُجھ اِنڄ ہِے:

* "مصنف نے ’’ پہلی گاٖلھ‘‘ دے عنوان نال لکھیئے جو کتاب "سرائیکی شاعری" کیفی جام پوری مرحوم نے ݙاہ سال وچ مکمل کیتی ہئی پر میں ایہ کتاب صرف ݙو مہینے وچ مکمل کیتی اے……… میکوں خیال آیا جو سجاد حیدر پرویز نے جیڑھے ویلے ایہ کتاب لکھی تاں انہاں دے سامݨے کیفی جام پوری دی "سرائیکی شاعری" تے دل شاد کلانچوی دی "سرائیکی اوراس کی نثر" تُوں سیٹھ عبید الرحمٰن دی ’’ سرائیکی کتابیں‘‘ جھئیاں تحقیقی کتاباں موجود ہن"۔

* "مطالعہ محدود جھئیاں اے پر میں کجھ گاٖلھیں وی نوٹ کیتن۔صفحہ نمبر185 تے صادق ایجرٹن بارے وچ انکشاف کیتا ڳئے جو ایہ 1970ء وچ بند کر ݙتا ڳیا۔ حالاںجو ایندا 1972ء دا 60 سالہ نمبر تے 1973ء، 1976ء ، 1982ء تے 1985ء دے شمارے تاں میݙی الماری وچ موجود ہن"۔

* ’’صفحہ 133 تے درج ہے جو اکتوبر 1985ء وچ ممتاز حیدر ݙاہر دا شعری مجموعہ ’’ اندھا رے دی رات‘‘ چھپا تے ٹائٹل، علی بھائی پرنٹرز ملتان نے چھاپیا۔ چھڑا ٹائٹل چھاپݨ آلے دا ناں ݙیوݨ عجیب جھیاں لگیا۔ کتاب میݙے کول ہئی پئی۔ اوں تے نظر سٹی تا پتہ لگا جو ایہ علی بھائی پرنٹرز نے نھیں، خالد معراج پرنٹرز نے چھاپی اے تے خاص گاٖلھ اے جو ایہ اکتوبر85ء وچ نہیں بلکہ جون  1985ء وچ چھپی، بالکل قریبی زمانے دی ادبی تاریخ دا ایہ حال اے‘‘۔

* ’’صفحہ 239 تے درج اے جو غلام حسن حیدرانی1972ء وچ پیدا تھئے تے اگلے صفحے تے انہاں دی تاریخ وفات 1975ء درج اے‘‘۔

* ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز ،مضمون نگار حضور بخش جام دی تنقیدی تبصرے بارے اپݨا جواب، اپݨی کتاب ’’سرائیکی ادب ٹور تے پندھ‘‘ دے صفحہ نمبر 102 لکھدن:

* ’’پہلی گاٖلھ تاں ایہ ہے جو جیڑھے ویلے کوئی بندہ تاریخ یا ادبی تاریخ لکھدے تاں تاریخاں تے کوائف دیاں غلطیاں کڈھݨ ہک پراݨی روایت ہے بس فاضل نقاد نے ایہو کیتے‘‘۔

* "نخلستانِ ادب" 1970ء وچ بند نہ تھیا ہا۔ پہلی گالھ تاں ایہ جو انہا ں غلط پڑھے۔ ایہ اردو ہندسیاں وچ ۱۹۷۰ ء نھیں۔ انگریزی ہندسیاں وچ۱۹۲۰ء لکھیا ہویا ہا۔ تے ایںگالھ دا حوالہ علامہ محمد اعظم سعیدی دی کتاب ’’ وادی پنجند اچ صحافت‘‘ دے صفحہ نمبر 51 تے ݙتا ڳئے‘‘۔

* "…… غلام حسن حیدرانی دے بارے لکھیا ڳئے جو 1972ء وچ پیدا تھئے، 1975ء وچ وفات پاتی تاں عرض اے ہے جو کتابت دی غلطی اے‘‘۔

* "ممتاز حیدر ݙاہر دی کتاب دے حوالے نال ذاتی معلومات ݙتیاں ڳئیاں ہن۔ جنھاں دی تصدیق علی بھائی پرنٹرز ملتان دے پروپرائٹرز اختر عزیز ہوراں کنوں کیتیاں ونج سگدین تے ٹائٹل دے ناشر دا تذکرہ اکثر کتاباں وچ الگ درج ہوندے‘‘۔

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی ادبی شخصیات

* سرائیکی لوک ادب دے شخصیّات

* سرائیکی ادب دی مختصر تاریخ

* سرائیکی ادبی تاریخ

* سرائیکی ادبی تذکرے

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:سرائیکی ادبی تاریخ
سرائیکی ادب دی مختصر تاریخ تے سجاد حیدر پرویز دے دعوے

ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز دی کتاب "سرائیکی ادب دی مختصر تاریخ" بارے مضمون نگار: حضور بخش امام دے تحقیقی و تنقیدی تبصرے تے ڈاکٹر سجاد حیدر جواب دعویٰ دا مطالعہ کروں دا حسب ذیل نکات سامݨے آندن:

* تحقیق دی بنیاد ٹھوس حقائق ہوندن، تحقیقی میدان وچ جلد بازی دی بجائے ارتکاز توجہ ضروری ہوندے

* پہلے توں موجود تحقیقی مواد کنوں استفادہ کرݨ  توں پہلے اوندی وی تحقیق ضروری ہے۔ وگرنہ پہلے توں موجود تحقیقی مغالطہ اگتے ٹردا ویسی۔

* سنین دا اندراج کرݨ لگیاں، ہندسیاں دا اندراج واضح ہووݨ چاہیدے وگرنہ غلطیاں دا احتمال راہندے۔

* کتابت دی غلطی دُور کرݨ کیتے ضروری ہے جو پروف ریڈنگ اُتے مکمل توجہ ݙتی ونجے وگرنہ ایں طرحا ں دی غلطی مئولف/ مصنف دی طرفوں ڳݨی ویندی ہے۔

* کہیں وی کتاب ، اوندی اشاعت ، مصنف، مقام اشاعت، سن اشاعت، صفحہ نمبر دا اندراج، زبانی روایت دی بجائے تحقیقی سند کنوں مدد گھنݨی چاہیدی ہے۔

کوئی ادبی تاریخ مکمل نھیں ہوندی۔ کیوں جو ادبی تاریخ دا گھیر ٻہوں  وسعت پذیر ہوندے۔ ایہا وجہ ہے جو شائع شدہ ادبی تواریخ جݙاں وی دوبارہ چھپ تے سامݨے آئن۔ انہاں وچ تصیح اتے اضافہ تھیندا رہے۔"ادب دی تاریخ تے ادب دی تحقیق وچ فرق برقرار رکھݨاں ضروری ہے۔ ادبی تاریخ تے ادبی تحقیق دے منصب کوں واضح طور تے سمجھݨ دی ضرورت ہے۔ اساݙے کول ٻہوں سارے کم کرݨ والے، انہاں شعبیاں دے تصورات کوں گُد مُڈ کر ݙیندن۔ مسئلہ ایہ ہے جو ادبی مورخین دا ہک گروہ تحقیقی حقائق دی دریافت تے کھوج کوں ای ادبی تاریخ سمجھدے۔ ایں کیتے مورخین دیاں تاریخاں وچ تحقیقی حقائق اُتے ای ساری توجہ مرکوز کر ݙتی ویندی ہے۔"ایندے وچ کوئی شک نئیں جو اعتبار دار تحقیق ادبی تاریخ کوں اعتبار عطا کریندی ہے مگر صرف تحقیقی حقائق دی دریافت، کہیں ادیب، عہد، رجحان یا صنف بارے خام مواد پیش کرݨ ٻہوںاہم کوئے نی۔ ادبی تاریخ تاںتخلیق دے تہذیبی تاریخی پس منظر دے نال نال اصناف ادب دے ارتقائی افکار دی تاریخ وی ہوندی ہے ۔ اتے ادبی تاریخ ادب اتے کلچر دے آپت دے ربط کوں وی واضح طور تے پیش کریندی ہے۔

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی ادب دی مختصر تاریخ تے تنقیدی اقتباسات

* سرائیکی ادبی شخصیات

* سرائیکی لوک ادب دے شخصیّات

* سرائیکی ادب دی مختصر تاریخ

* سرائیکی ادبی تاریخ

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:سرائیکی ادبی تاریخ