صدیق لالی

1080)ھ ؍1179ھ) 

صدیق لالی موضع لالیاں ضلع جھنگ دے وسوں واݨ ہن۔ آپ ہک عالم فاضل تے نیک درویش لوکاں دے خاندان دے فرد ہن ۔ انھاں دے خاندان وچوں کئی لوک وݙے وݙے عالم دین ‘ درویش تے ولی گزرین۔ صدیق لالی اپݨی نظم ’’سپراء والی‘‘ وچ انھاں بزرگاں دا تذکرہ کریندن۔ صدیق لالی دے والد دا ناں موسیٰ ہئی تے آپ بہلول دریائی یا شاہ بہلول دے ناں نال مشہور ہن۔ صدیق لالی دی تاریخ پیدائش دے بارے وچ ڳویڑ پایا ویندے۔ بلال زبیری تذکرہ اولیائے جھنگ وچ سن ولادت 1152وفات 1218ھ لکھدن ۔ مولانا بخش کشتہ پنجابی شاعراںدے تذکرے وچ سال پیدائش 1885دے نیڑے تیڑے عبدالغفور قریشی پنجاب دی ادب کہاݨی وچ مثنوی یوسف زلیخا لکھن دی تاریخ 1138ھ بمطاق 1725لکھدن۔(14)۔ پروفیسر ریاض احمد ناز ایں سلسلے وچ کافی نتارا کیتے تے کافی چھاݨ پھٹک دے بعد او صدیق لالی دی پیدائش 1084؍1673تے وفات دا سن 1179بمطابق 1766مقرر کریندن ۔(15) صدیق لالی کوں بچپن کنوں اِی علم دا شوق ہئی ۔ خاندان دے علمی تے دینی ماحول انھاں کوں اے شوق بخشیا۔ انھاندی ساری زندگی ذکر خدا تے علم دے حصول وچ گزاری۔ انھاں دی شاعری توں اندازہ تھیندے او خود ہک وݙے عالم تے صوفی بزرگ ہن۔ انھاں دی شاعری پڑھ تے صدیق لالی دا جیڑھا روپ تصور وچ اُبھردے او وی ہک نیک انسان تے اچھی پاکیزہ سوچ فکر دے شاعر دا ہے ۔ آپ وݙی طویل عمر پاتی ہئی ۔ آپ دی وفات ویلے عمر 90سال ہئی۔ 

صدیق لالی دی شاعری دااُبھرواں رنگ صوفیانہ ہے ۔ کلام وچ عربی فارسی دے الفاظ دی کثرت ہے ۔ انہاں دی شاعری وچ عام لوکاں دے اخلاق دی اصلاح نیکی دے وادھے تے بُرائیاں دے خاتمے تے وݙی توجہ ݙتی ڳئی ہے۔

محل ماڑی گھر بار چھوڑیسیں دھن لُٹا کر ٹُرسیں

تخت مجالس چھوڑ کراہیں تخت جنازے چڑھیس(ص:93)

صدیق لالی سرائیکی زبان دی شاعری دا ٻہوں وݙا خزانہ یادگار چھوڑئیے۔ جنھاں وچ کجھ کتاباں دے ناں اے ہن۔ چہل حدیث ‘ فرحت نامہ ‘ رسالہ احوالِ قیامت ‘ حلیہ شریف ‘ سپراء والی ‘ سورۃ یوسف ‘ نور الحقیقت‘ رسالہ ٹوے ‘ صدق نامہ ‘ رسالہ موج الفقر ‘  باغ الٰہی ‘ جنگ نامہ ‘ جنگ خیبر ‘ عبرت نامہ ‘ رسالہ ذوق شوق ‘ قلندر نامہ ‘ رسالہ چہل جوگی ‘ نعمت نامہ ‘ چو برگے سی حرفیاں اتے قصہ ہیر رانجھا ‘ قصہ بحر العشق ۔(16)۔ چہل حدیث وچ پہلے او منظر بیان کریندن تے اوندی مطابقت نال ہک حکایت چالیہویں 40حدیث دا بیان ایں ہے۔

چالیہویں 40 ایہہ حدیث نبی دی السنت احمد

عن عبداللہ بن عباس قال رسول محمدؐ

کو ہک حاجت بھائی مومن روا کرے تاں مولیٰ

ستر حاجتاں اوس دیاں خود روا کریسی اللہ  

صدیق لالی دا زیادہ تر کلام قرآن و حدیث یا اصلاح معاشرہ تے مبنی ہے انھاں دے رسالے فرحت نامہ (رسالہء قرآن) وچوں چند شعر:

حمد ثنائیں رب نوں اللہ جیں دا نام

رحمان رحیم کریم ہے ذو رحمت اکرام

ہرمومن تے کافراں ݙیندا رزق کریم

کافر کھڑے جحیم وچ مومن وچ نعیم

کہاں درود رسول نوں پاک محمدؐ نام

رحمت یاراں اوس دیاں جو کجھ آل تمام(ص:166)

صدیق لالی نے بحر العشق دے نال نال قصہ یوسف زلیخا وی لکھیئے ۔ ایں قصے وچ واقعات گھٹ تے کتھاہیں کتھاہیں تاں ہک ادھ اشارے تے اکتفا کیتا ڳے۔ معلوم تھیندے او ڄاݨ ٻجھ تے قصہ دے واقعات توں درگزر کریندن تاںول ول اخلاقی تے روحانی پہلواں تے زیادہ توجہ ݙیندن۔ قصے وچ رومانیت تے زبان دی چس وی گھٹ اے ۔ حضرت یوسف ؑ دا مل لڳن:

رغبت جݙݨ زلیخا دی معلوم سوداگر ہوئی

کیتوس منع زیارت لوکاں ویکھن وڑے نہ کوئی

مالک تائیں ملک پچھیندا ایہہ غلام وچینا ئیں

مل سُݨا اسانوں اس دا جتنے مل توں دینائیں

آدمیاں جو کوئی فرشتہ آکھے دیہہ برابر

سونا تولیں روپا تولیں دُر یاقوت بھی عنبر

آکھیا ملک میں راضی اس تے ایہو بھاء دساہاں

یوسف  نال برابر  ناہیں  دنیا کل  متاعاں 

مصر دیاں عورتاں حضرت یوسف ؑ دے حسن کوں ݙیکھ تے اپݨے ہتھ کپ ٻہندن ‘ اے منظر صدیق لالی دی زبانی:

جے او آیاں تخت ٻہایاں ہتھ رومال پھدائے

بعضاں گھن ترنجاں چھریاں ہر ہرتاں کپ کھائے

یوسف نوں پہنا لیائی وال بھی لٹکن سردے

قدم سرو تن روپا صافی وانگوں چن بدر دے

گویا ہُݨ چھڈ آیا یوسف ؑ باغ بہشت کشاوے

لکھ سلام درود خدا دے یوسف دے پیو ݙاݙے

یوسف ؑ نظر انھاں نوں آیا حسن جمال ݙٹھونے

بھل ڳیاں ہتھ کپن لڳیاںپیڑ نہ ہیونے

سبحان اللہ اے بشر نہیں اے پاک فرشتہ ہوسی

مومن سخن خدا سُݨیسی تلخی پیڑ نہ روسی

کہے زلیخا تیں تھیں یوسف بہتر شکل نہ کائی

ویکھی سُݨی نہ ساری عمرے اندر سب خدائی

محمد صدیق لالی موضع لالیاں ضلع جھنگ دے رہن والے زمیندار ہن۔ سرائیکی وچ سب توں پہلے اے حقانی قصہ ہُناں لکھیئے او قصے دے اخیر تے ایندا سن تصنیف لکھدن۔

قصہ عشق محبت والا آپ الٰہی چُݨیا

حال حبیباں تے محبوباں کل عالم وچ سُݨیا

تار ازل دی راڳ اُٹھایا کن پیا مشتاقاں

مست پیالا دلبر والا پی سُتے وچ خاکاں

آیا وقت قیامت نیڑے لڳے ہوون اُکھیڑے

لوکاں حرص پیالہ پیتا چُکئیے عشق دے جھیڑے

ہک سو ہک ہزار ستتری سن پیغمبری ہجری

آہندے میݙے اماں بابا عمر ضائع سب گزری

ستواں سن محمد شاہ چوغطے دی بادشاہی

جوڑن دی رب ہمت بخشی ہویا کرم الٰہی(141)

کتھائیں کاتب دی غلطی نال 1137ھ دی جا تے 1133ھ وی لکھ ݙتا ڳے۔ کیونکہ محمد شاہ 1131ھ وچ تخت تے ٻیٹھے اگر اوندی تخت نشینی دے ست سال بعد اے قصہ لکھیا ڳے تاں ایں حساب نال اے 1138ھ ہووݨا چاہیدا ہے۔ صدیق لالی اے قصہ سدھے سادھے انداز اِچ تحریر کیتے۔ انھاں سادہ تے عام ٻول چال دی زبان استعمال کیتی ہے۔ انھاں زبان و بیان دے جوہر ݙکھاوݨ دی بجائے قصے دے مضمون تے ساری توجہ ݙتی رکھی ہے۔ پنجابی زبان دے مہاندرے شاعر میاں محمد بخش سیف الملوک وچ صدیق لالی دے فن کوں ایں خراج پیش کریندن۔

ہک صدیق کہاوے لالی مرد بھلا کوئی ہویا

مہتر یوسف دا اُس سہرہ چݨ چݨ پھل پرویا

ستواں سنہ محمد شاہ چوغطے دی بادشاہی

جوڑن دی رب ہمت بخشی ہویا کرم الٰہی(142)

صدیق لالی اپݨے قصے وچ حضرت یوسف ؑ دے کردار تے خصوصی توجہ ݙیندن۔ او کئی جہیں تے حضرت یوسف ؑ دے حسن دے نقشے چھکیندن۔ بی بی بازغہ حضرت یوسف ؑ دا حسن ݙیکھ تے اپݨے زر و جواہر دے سارے ماݨ بُھل ویندی ہے۔

امر کیتوس غلاماں تائیں کل جواہر موتی زینت

درم دینارے دے بھار لݙائیونیس چڑھی سنبھال خزینت

نظر پیئس جو مہتر یوسف ہو رہی وچ حیرت

آکھے کون توں کئیں بݨایا واہ جو تیری صورت

مُل تیݙے دے پاسنگ ناہیں مال خزانہ میرا

دولت ملک جے دنیا ساری مُل نہ ہوندا تیرا(143)

اینویں مالک ابن فرغر حضرت یوسف دا حسن ݙیکھ تے ٻوّا تھی ویندے۔

مہتر یوسف دا اس ݙٹھا حسن جمال جو اصلی

مار آوازاں گِریا دھرتی لوک ڄاݨے جند نکلی(144)

زلیخا نے یوسف دے حسن دا شہرہ سُݨیا تاں عزیز دی اجازت نال اپݨیاں سہیلیاں سودھی سنگر پُنگر تے یوسف ؑکوں ݙیکھݨ چلی۔

کیتی طلب زلیخا بی بی ݙیکھݨ یوسف چلی

ملیا اذن عزیز کیہا جاناں سہیلیاں رلی

ماری عشق دی صورت باطن راہ قدیم ݙکھائی

اوسے عشق شکاری اس کوں کیتا مار بقائی

کسے نہ حسن زلیخا جیہا جدوں آہی گھر بابے

مہتر یوسف نظری آیس گھول کھلاوچ خوابے

(ص:264-263)

زلیخا یوسف دے عشق وچ بے حال تھی تے اونکوں اپݨے دل دی ارداس سُݨویندی ہے ۔ صدیق لالی شعر دے ہک ہک مصرعے وچ زلیخا دا مکالمہ تے ݙوجھے وچ یوسف ؑ دا جواب وݙی مہارت نال پیش کریندن:

کہے زلیخا یوسف سیاں واہ جو تیریاں چشماں

آکھیُس تیری روز قبر وچ بھس پووے وچ اکھیاں

کہے زلیخا یوسف تیرے وال عجائب کیہے

آکھیُس وچ قبر دے پہلوں میتھوں جھڑسن ایہے

آکھیس اللہ صورت میری ایسی راس بݨائی

تے ہور بݨاوݨ اس قادر نوں مشکل ناہی کائی(145)

اے قصہ بنیادی طور تے ایمانی پہلو کوں سامݨے رکھ تے لکھیا ڳے۔ حضرت یوسف ؑ دے اُچے کردار کوں بیان کر تے صدیق لالی اساکوں نیکی تے بلند کردار ی دا ݙس ݙیندن۔ قصے وچ کئی جہیں تے او ایمان دی وݙائی تے چنڳائیاں دے معیار خالص مذہب دی روشنی وچ پیش کریندن۔ او ایمان کوں نوح ؑ دے بیڑے دی کار پناہ ݙیوݨ والا ‘ دھرتی دی کار مضبوط تے سونے روپے توں قیمتی قرار ݙیندن۔ انھاں دے ہک بند وچ ہک حدیث شریف دا ترجمہ ݙیکھو:

ترے شخصاں کوں کیہا نبیؐ  نہیں شفاعت میری

ما پیئو دا جو عاق ہووے یا خمر ویچے کجھ دیری

تریجھا جو کر کرے غمازی جاوے چغلی کھاوے

چغلاں اتے رحمت رب دی ہرگز مول نہ آوے

(ص:237)

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان