open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
سرائیکی ادب دے نویں عہد دے تنقید نگار

سرائیکی لوک ادب دے نویں عہد دے تقنیداں نگاراں نے ادب دے مطالعے کیتے ترے نقطہ نظر تجویز کیتن

# ہیئت پسندی
# ساختیات
# اسلوبیات

## ہیئت پسندی
ہیئت پسندی توں مراد ادب کوں متن دے قریب تھی پڑھݨ تے زور ݙتا ویندے۔ ہئیت توں مراد کہیں وی شعری صنف دی ساخت ہے جیویں عزل، نظم ، کافی دی انج صنفی ہیئت اتے ساخت ہے جینکوں خارجی ساخت آکھیا ویندے جاں جو نامیاتی ہیئت تو ںمراد ادب پارے دا اوکُلی اثر ہے جیندے توں قاری متاثر تھیندے۔

## ساختیات
ساختیات: اجو کی تھیوری ہے جیندا اطلاق لسانیات، نفسیات، سماجیات، انسانیات، اساطیر ، ہر سماجی ، ثقافتی مظہر اُتے لاگو تھیندے۔ ساختیات الفاظ اتے اشیاء دے درمیان ساخت اتے رشتے دے نظام دی سجان کریندی ہے ۔ ماہرین ساختیات ایں نکتے تے زور ڈیندن جو کہیں فن پارے دی اینجھی تعبیر نا مکمل ہوسی جینکوں اوندے پیدا کرݨ والے نظام دے اندر رکھ تے نہ ڈٹھا ونجے ۔ ایں طریق کار دے تحت ادبی تحریراں کوں سمجھݨ کیتے تجزیاتی اتے منظم طریقے اَپنا ئے ویندن ۔ روایتی طریق کار جینویں پلاٹ، کردار، مناظر وغیرہ دی تفہیم توں اجتناب کیتا ویندے۔ ساختیات والیاں دے نزدیک تحریر دا متن صرف ہک نظام ہے جیہڑا ایں سوال دا حامل ہے جو زبان وچ معنی کینویں موجود ہن ۔

## اسلوبیات
ادبی متن دی تفہیم دا ہک بیا نقطہ نظر اسلو بیاتی ہے اسلوبیات، اُنہاں الفاظ اتے گرائمر دے مطالے دا ناں نہیں جو مصنف استعمال کریندے بلکہ اُنہاں دے استعمال کے طریق کار اتے متن وچ موجود ٻئے کئی عناصر دا مجموعی مطالعہ ہے ۔ ݙوجھے الفاظ وچ اسلوبیاتی نقطہ نظر دی توجہ جملے دی بجائے پورے متن تے ہوندی ہے ایں طریق کار دے مطابق زبان کوں صرف زبان دے طور تے نہیں بلکہ ادب پارے دا محاکمہ اتے اُوندا تعین /قدر و قیمت دا اندازہ وی کیتا ویندے۔

]]اسلم رسول پوری]] اپݨی کتاب سرائیکی ادب وچ معنی دا پندھ دے دیباچے وچ لکھدن:

"میݙے ادبی تنقیدی تجزئیے وقت دے نال نال مختلف مکاتب فکر دی روشنی وچ ہن ۔ شاید کجھ لوک اُنہیں کوں ݙو سمتی آکھ سگدن ہک تاں فنی سطح تے پوسٹ سٹرکچرل ازم دے حوالے نال اتے ݙوجھا معنوی سطح تے پوسٹ کالونیل ازم دی فکر دے حوالے نال اپݨے ایں نقطہ نظر دے حوالے نال میݙے ادبی تنقیدی مضامین وچ کہیں دی تخلیق دے لفظیں دے نویں معنی دی دریافت دی کوشش ہئی۔ اینکوں تساں میڈی رد تشکیلی قرأت دا نتیجہ وی آکھ سگدو"

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی ادب وچ معنی دا پندھ وچ ادوار بندی

* اسلم رسول پوری تخلیق کار ذہن آلا محقق

* سرائیکی ادب وچ معنی دا پندھ دے خاصیّتاں

* سرائیکی ادب وچ معنی دا پندھ

* اصنافِ سُخن دا جائزہ تے سرائیکی شاعری دا ارتقاء

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:سرائیکی ادب وچ معنی دا پندھ
سرائیکی لوک ادب دے نویں رجحانات

اسلم رسول پوری نے سرائیکی لوک ادب کو نویں رحجانات، فنی تکنیکی تبدیلیاں، عصری حوالیاں نال ، رلاتے جوڑن دی کوشش کیتی ہے ۔

"سرائیکی ادب وچ معنی دا پندھ" ایں کتاب دا ݙوجھا حصہ "نثری ادب" 31، تحقیقی تنقیدی تجزیے، مضامین تے ادبی کتاباں دے تبصریاں اُتے مشتمل ہے ۔ انہاں مضامین دی ہک خصوصیت ایہ ہے جو انہاں مضامین وچ ٻہوں سارے سرائیکی ادبی صنفی مسائل بارے سوالات دا جواب ݙتا ڳئے مثلاً :

* سرائیکی کیوں؟

* سرائیکی رسم الخط دا دفاع

* چھوٹی زبان وچ وڈے ادب دے امکانات

* سرائیکی افسانے وچ عورت دے مسائل

* سرائیکی ڈرامے دا المیہ

* کیا بسنتی اہم ناول ہے ؟

* حملہ آوریں دی فکر دے سرائیکی ادب تے منفی اثرات

کتاب دے ݙوجھے حصے "نثری ادب" دے ٻئے مضامین ، مصنف دی تنقیدی ، تحقیقی بصیرت دا شاہکار ہن۔

* غلام حسن حیدرانی دیاں سرائیکی ادبی خدمتاں

* سرائیکی ادب وچ اسماعیل احمدانی دا حصہ

* مسرت کلانچوی: تا نیثیت کنوں اگاں

* اسلم میتلا دے سرائیکی انشائیے

* م ۔ ی قیصرانی بطور سرائیکی محقق

ایہ مضامین سرائیکی ادبی نثر لکھݨ والی شخصیات دے تذکرے ،نثر نگاراں دے ذاتی کوائف اتے انہاں دی فکر و فن دا وی جزوی حصہ ہن۔ جاں جو ایں حصے دے کجھ مضامین ، مختصر اتے جامع تبصرہ دی عمدہ مثال ہن جینویں جو :

* وادی پنجند وچ صحافت تے تبصرہ

* سرائیکی ثقافت ہک نظر وچ

* پکھی واس تے ہک جھات

* سمجھ دا سنیہا وچ سرائیکی وسوں

ایں حصے وچ جو مضامین سرائیکی ادبی تاریخ دے تناظر وچ اہم شمار ہن اُنہاں وچوں:

* سرائیکی افسانے وچ عورت دے مسائل

* سرائیکی ادب وچ تریمتیں دا حصہ

* سرائیکی دے پہلے چار ناولیں دا تنقیدی جائزہ

* مختصر تاریخ زبان و ادب : سرائیکی دے بارے کجھ گالھیں

ایہ مضامین سرائیکی ادب تاریخ دے طالب علماں، تحقیق ، تنقید نگاراں کیتے ہک راہنمائی دا حصہ بݨ سنگدن۔ کیوں جو انہاں مضامین وچ ٻہوں  ساری نویں معلومات اتے نویں زاویے ملدن۔ اسلم رسول پوری دے نثری ادب دے زیر عنوان لکھے ڳئے مضامین سرائیکی ادب دے نثر نویساں دے تذکرے دی خوبی وی رکھدن۔ مثلاً ایں نثری حصے وچ تحقیقی مضمون: منشی محمد حسن دا وطن ، غلام حسن حیدرانی ، م ۔ ی قیصرانی ، اسلم میتلا ، اسماعیل احمدانی جھئیں نثر نگاراں دیاں لکھتاں، حالات زندگی بارے منڈھیاں معلومات وی میسر آندن۔

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی ادب دے نویں عہد دے تنقید نگار

* سرائیکی ادب وچ معنی دا پندھ وچ ادوار بندی

* اسلم رسول پوری تخلیق کار ذہن آلا محقق

* سرائیکی ادب وچ معنی دا پندھ دے خاصیّتاں

* سرائیکی ادب وچ معنی دا پندھ

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:سرائیکی ادب وچ معنی دا پندھ
اسلم رسول پوری تے سرائیکی ادب دے اصناف

اسلم رسول پوری نے سرائیکی لوک ادب دیاں مختلف اصناف، شعری و نثری دا جائزہ ، تحقیقی ، تنقیدی اتے تخلیقی انداز نال گھدے ۔ اُنہاں سرائیکی ادب دی کلاسیکی شعری روایت توں گھن تے نویں عہد دے لکھاریں دے ادبی سمل، اُنہاں دیاں کتاباں، رائیکی ادب وچ مزاحمتی رویے ، لغت نویسی و لسانیاتی تحقیقی سرگرمیاں اتے بھرویں انداز نال روشنی پاتی ہے ۔

اسلم رسول پوری نے ایں کتاب دے کجھ مضامین وچ سرائیکی ادب تے ایندی تاریخ دا مطالعہ سیاسی ، سماجی پس منظر کوں سامݨے رکھیندے ہوئے کیتے۔ تے ایں سلسلے وچ اُنہاں دے مضامین وچوں:

* نویں سرائیکی شاعری تے ثقافتیں دے درمیان مدافعتی عمل

* سرائیکی قومی تحریک اتے سرائیکی ادب دا فائدہ

* حملہ آوریں دی فکر دے سرائیکی ادب تے منفی اثرات

مندرجہ بالا مضامین سرائیکی ادب اُتے سیاسی ، تہذیبی ، معاشرتی ترٹ بھیج دے تناظر وچ تاریخی پس منظر دا جائزہ ہے ۔ مگر اُنہاں دا ایہہ جائزہ کہیں تعصب دی بنیاد تے نہیں بلکہ ایں جائزے دی بنیاد تاریخی ، تہذیبی ، سیاسی حقائق ہن ۔

سرائیکی شعری ادب دی تحقیق اتے تنقید و تجزئیے سانگے ، اُنہاں دے ٻئے مضامین وچوں’’ سرائیکی کلاسیکی شاعری دیاں فلسفیانہ جڑھاں‘ سرائیکی دی معروف شعری صنف ݙوہڑے دا جائزہ اتے سرائیکی شاعری دے نمایاں رحجانات دا سرسری مطالعہ وچوں سرائیکی ادبی تاریخ دے نقوش وی ملدن نہ صرف ایہ بلکہ حملہ آواری دے نتیجے وچ حاکم و محکوم دی نفسیات، سرائیکی خطے وچ تصوف دے احیاء دے مقابلے وچ سائنس ، فلسفے تے عقلیت پسندی دے رویے دا تجزیہ غیر جانبداری نال کیتے۔ اسلم رسول پوری لکھدن :"اگرچہ صوفیاء کرام انسان دوستی دے سنیہیے کوں عام کیتے۔ لیکن عام طور تے مقامی جاگیرداریں اتے حکمرانیں دے استحصال اتے جبر دے خلاف ائنیں آواز نئیں چاتی جینویں تقاضا ہا ۔ ایندے علاوہ صوفیاء کرام علم دا ذریعہ ’’ وجدان‘‘ کوں قرار ݙتے ( حالانکہ تجربہ تے عقل کانٹی نقطہ نظر دے مطابق ذریعہ علم ہن )

ات واسطے عام علوم سائنس اتے فلسفہ دی اہمیت گھٹ ڳئی بلکہ انہیں عقلیت پسندی اتے عام علوم دی مخالفت وی کیتی۔

علموں بس کریں وو یار

جیندی وجہ کنوں سرائیکی وسیب وچ کوئی سائنسی اتے فکری تبدیلی نہ آئی اتے نہ کہیں قسم دے سماجی ارتقاء دی راہ ہموار تھئی اتے سرائیکی وسیب پس ماندگی تے غلامی دا شکار تھی گیا"اسلم رسول پوری اپݨی تحقیق راہیں جو فکری مسائل سامݨے گھن آندن اُوندا مقصد سماجی شعور دا رستہ ہموار کر تے حقیقی مسائل کوں حل کرݨ ہے اُنہاں اپݨی ایں کتاب راہیں محض تذکرہ نگاری نہیں کیتی بلکہ سرائیکی ادب کوں نویں میلانات، رحجانات اتے روّیاں دی تبدیلی بارے ڈسائے ۔ ایہا وجہ ہے جو او ادب دی جمالیاتی قدراں کوئی سماجیات کنوں انج نہیں سمجھدے۔

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی لوک ادب دے نویں رجحانات

* سرائیکی ادب دے نویں عہد دے تنقید نگار

* سرائیکی ادب وچ معنی دا پندھ وچ ادوار بندی

* اسلم رسول پوری تخلیق کار ذہن آلا محقق

* سرائیکی ادب وچ معنی دا پندھ دے خاصیّتاں

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:سرائیکی ادب وچ معنی دا پندھ
نَوِیں وَسّوں دِی تریہہ لوک نظم

سئیں ابن کلیم احسن نظامی شاعر ادیب و صحافی دی سرائیکی وسیب دے مسائل اَتے معاملات کُوں بیان کرین٘دی ہوئی ہِک سرائیکی لوک نظم: ۔

## لوک نظم
کئی عَالم فاضل ٹُر ڳئے ہِن

لِکھّے ہوئے لفظ اُنہاں دے

بُتھُت تھی تے رُل ڳئے ہِن

کتاباں قلمی لِکھیا ہوئیاں

سِوّی "دِیمک" کھا ڳئی اِے

بے علمی تے بے عملی دی

جگ تے لڳ ڄو بھا ڳئی اِے

لوبھ تُوں ہٹ تے سوچیں چَن!

ڄڈاں ہمدردی دے ویلے ہَن

مخلوق دی تریہہ مِٹاوݨ کُوں

شہر دے ہَر دروازے تےِ

ڳھوڑیاں کِیتے حَوضے ہَن

پاݨی دِیاں سَبیلاں ہَݨ

اِیں لڳدے لوکو شہر ءِچُوں

عِلم تے پاݨی وَیہہ ڳئے ہن

جانوراں دِی تاں ڳالھ اِی وَکھ اِے

اَڄ ڄݨیاں کِیتے پاݨی کَے نِیں

ہُݨ بَندے ترِسّے رَہ ڳئے ہِن

میڈے شہر دے لوگو ݙسّو ہا

او لفظ بھلا وَت زندہ تھِیسن؟

تِرِسّے جی وِی پاݨِی پِیسن؟

## تبصرہ
اِیں سرائیکی نظم "نَوِیں وَسّوں دِی تریہہ" ءِچ ڄیڑھی سُنڄاݨ دیاں ڳالھیں کِیتیاں ڳین اُنہاں کُوں اساں اپݨے ہاں تے ہتھ رکھ تے سوچوں تاں وَل ساکُوں پَتہ پوسِی ڄو اِے نرِی شاعری نِیں ہَتھّوں ہِک چِنتے دی ڳالھ ہِے۔ ڄیڑھیاں قوماں آپݨے عِلمی اَدبی خزانیاں دِی سانبھ نِیں کریندیاں اُنہاں کُوں اَڳُوں تے آوَݨ آلیاں زمانیاں ءِچ بیگانیاں سوچاں دا تھوریت تھِینوݨاں پوندے۔ اَسَّاں آپݨے نویں سرائیکی سوچ سنبھال کُوں ڄے نہ وِسار ٻِٹھو سے تاں وَل ساکُوں غیراں دے اَگُّوں مُنہ نہ ݙِکھاوݨاں پوسِی اِینویں تاں اَسّاں پہلے آپݨی ساری عِلمی اَدبی مُوڑِی ونڄا ٻیٹھے ہیں،ہِیں واسطے ساکُوں ڄیلکر کوئی "مُوڑی تھو تھے" آکھے تاں سچ ہوسی اِیں ڳالھ دا نِروار کوݨ کرسی ڄو اَسّاں ڄو کُجھ ہُݨ تئیں وَنڄائے اُو کُوں کِینویں پورا کریسُوں۔ ڳالھ ہِے صرف سوچ دی تے جاݨ سُنݨاݨ دِی ڄیکر اَسّاں آُپݨی سوچ کُوں ڳانݨھے نہ رکھسُوں تاں وَل ضرور ہک ݙُوجھے کُوں مُنہ ݙکھاوݨ جو گے ہوسوں، نہ تاں وَل اِیہو حَال ہوسی۔ ۔

مُنہ دُھوڑ مِٹٰی سِر پایُم

سَارا نَنگ نمُوز ونڄا یُم

کوئی پُچھݨ نہ ویہڑے آیُم

ہَتھُوں اُلٹا عالم کھلدا

کوئی محرم راز نہ مِلدا

## ٻِیا ݙیکھو

* ابن کلیم۔

* ہٻڑاس پوتھی۔

* نصیحت سرائیکی لوک نظم

* رشوت لوک نظم۔

* ہِک ہِک تھِی تے ملک بچاؤ لوک نظم

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی دا اُردو وکیپیڈیا تے تعارف

* ہٻڑاس (پوتھی) آن لائن پڑھݨ کِیتے۔

* گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے ٻئے کتاباں

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی (مرحوم) دا ٻِیا پورھیا

ونکی:سرائیکی لوک ادب
ونکی:سرائیکی لوک شاعری
ونکی:سرائیکی وِچ موضوعاتی تے مزاحمتی شاعری
ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم
ونکی:سرائیکی لوک ادب اَتے ابنِ کلیم
ونکی:گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے سرائیکی لوک اَدب وِچ اشاعتاں
ونکی:ہٻڑاس سرائیکی لوک ادب دی پوتھی
اِقراء سرائیکی لوک نظم

سئیں ابن کلیم احسن نظامی شاعر ادیب و صحافی دی سرائیکی وسیب دِین اَتے اُون٘دے معاملیاں کُوں بیان کرین٘دی ہوئی ہِک سرائیکی لوک نظم: ۔

## سرائیکی لوک نظم "اِقراء"
ڄیڑھے دین اسلام دے لوکاں کُوں

رب آکھ ݙتےِ

پہلی وَحِی دِی وِچ

پڑھو عِلم کتاباں سبھّے

اِیں حکم تے عَمل کرن والے

ٹُر گئے ہِن یار چہِیندے

اِے شوق اِے

پڑھن پَڑھانوݨ دَا اَڄ

کہیں عِلم و فن تخلیق اُتےِ

سَو ݙُو سَو چھپے کتاب ڄیکر

اِیں وَطن دے چَوݙاں کروڑ وِچُوں

مُل گھِندِن چَوݙاں بَندے

تخلیق آلیاں دے جذبے سَئیں

وَت تھِیندن ݙا ݙھے مَندے

اَتے قلم کا لِکھاریاں دے

وَت دِل تے چَلدِن رَندِے

## تبصرہ
اِے ہِک حقیقت ہِے ڄو کوئی قلمکار ڄیڑھے ویلے ہتھ ءچ قلم چَیندے تاں او آپݨے مضمون کُوں دِل دے خون دِی مس نال لِکھیندے'اے وصف ڄِنہاں لِکھاریاں وِچ ہِے اُنہاں وِچُّوں ہِک ناں سئیں حافظ محمد اقبال خان لنگاہ المعروف ابن کلیم احسن نظامی ہوراں دَا ہِے،میں انہاں کُوں وِیہہ پَنجی سالاں تُوں ڄاݨدا ہاں، آپ مُلخ دے نامور خطاط ہووݨ دے نال نال ٻہُوں وَݙے اَدیب تے شاعر وِی ہِن، میں حیراں تھِینداں ڄو ایں شخص تے خدا وند کریم دی کِتنی مہربانی ہِے ڄو ہِکّے وقت ءِچ مختلف اصناف توں نواز ݙِتّے۔ سئیں ابنِ کلیم آزاد نظم،غزل کُوں نَویکلے رنگ ءِچ لِکھدِن' آپ دی ہِک لوک نظم دا عنوان ہے "اِقراء" ڄیندے معنے ہِن "پڑھ" اَتے طنزیہ انداذ ءِچ اُنہاں ذِکر کیتے ڄو اڄکل پڑھن پڑھانوݨ کِتنا رہ گئے؟ اڄکل عام طور تے اِے ڈِٹّھا ویندے ڄو لوک پڑھدے گھٹ تے ٻولیندے زیادہ ہِن'حالانکہ اللہ پاک دا حکم اِے ہِے ڄو "پڑھو" پَر اَساں اِے وِی ݙیدھے ہیں ڄو ٻہُوں سارے پڑھے لِکھے لوک آُݨے علم دے مرتبے تے پہنچ کے وی ݙوجھیاں کُوں فائدہ نِیں پُچیندے عِلم تے پڑھائی اوہا چنگی ہِے ڄیڑھی آوݨ آلیاں نَویاں نَسلاں کُوں فائدہ ݙیوے۔ عالم عالماں نال ڳالھیں کرن کُوں تاں چنگا ڄاݨدے ہِن پر او اِے نِیں چاہندے ڄو عام لوکاں کُوں وی عِلم دا شعور پہنچ سڳے پَر اِے اَہُر ابنِ کلیم نے کر چھوڑے،پڑھو وِی تے اگُو ہنہ تے پڑھاوَݨ دا وسیلہ وی جوڑو اِیندے نال لوکاں دا شعور ودھسِی اَتے اِیندے وِچ اللہ تعا لیٰ راضی تھِیسی۔ اِیں کتاب ہٻڑاس" دے وچ ڄتنیاں نظماں لِکھیاں ڳین انہاں دی اہمیّت اینویں بݨسِی ڄو عام لوک وِی ایکُوں پڑھ تے عِلم دا سوجھلا حاصل کریسِن،بے عِلمی دے اندھارے تُوں بچ ویسن'۔ میں آپݨے وطن دے پڑھے لِکھے لوکاں کُوں وی پڑھواوِن تاں ڄو عِلم اَتے فن کُوں تخلیق کرن آلے لوکاں دِی ہمّت ٻئی وَدھ پووے،انہاں دِیاں مِحنتاں کُوں رنگ لڳ ونڄے،نِیں تاں ابنِ کلیم نے آکھیا ٹھیک اِے ڄو تخلیق آلیاں دی قدر اَتے سُنڄاݨ نہ ہووَݨ دِی وَجہ نال اُنہاں دے دِل تے رَندے چلدِن تے دل کپیندا ہِے۔ ۔

## ٻِیا ݙیکھو

* ابن کلیم۔

* نَوِیں وَسّوں دِی تریہہ لوک نظم۔

* نصیحت سرائیکی لوک نظم

* تَھل مارُو اپَینڈا سَارا لوک نظم۔

* ہِک ہِک تھِی تے ملک بچاؤ لوک نظم

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی دا اُردو وکیپیڈیا تے تعارف

* ہٻڑاس (پوتھی) آن لائن پڑھݨ کِیتے۔

* گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے ٻئے کتاباں

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی (مرحوم) دا ٻِیا پورھیا

ونکی:سرائیکی لوک ادب
ونکی:سرائیکی لوک شاعری
ونکی:سرائیکی وِچ موضوعاتی تے مزاحمتی شاعری
ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم
ونکی:سرائیکی لوک ادب اَتے ابنِ کلیم
ونکی:گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے سرائیکی لوک اَدب وِچ اشاعتاں
ونکی:ہٻڑاس سرائیکی لوک ادب دی پوتھی
حق سچ دے اَکھراں دا خالِق

اِیہ سئیں ابن کلیم احسن نظامی دے بارے وِچ "سیئں ڈاکٹر مہر عبدالحق" دِی ہِک یادگار تحریر ہِے جیڑھی سرائیکی لوک ادب دی ہِک پوتھی وِچُّوں گِھدّی ڳئی اے۔ لِکّھت ملاحظہ فرماؤ:

ابنِ کلیم دی رُوح اللہ ربّ العزت نے اُوں ویلے تخلیق کِیتی ڄیڑھے ویللے اللہ خود حق سچ کُوں انساناں دے دِلّاں اِچ احساس ڈِتّا۔ ابنِ کلیم ہک مِٹیا ہویا انسان ہِے۔ اُوندی دھرتی تے دھرتی واسیاں نال جُڑت کُوں صرف مَوت ءِی جُدا کر سڳدی اِے'کوئی پارٹی،جماعت یا انسان نِیں کرسڳدے،او کیوں؟

کیوں ڄو ابنِ کلیم اِیں صدی دا خطاطی دی دُنیا ءِچ سب توں وَݙا تے عظیم آرٹسٹ ہِے بلکہ اردو دی دُنیا دا عظیم تر فنکار تے خطاط! ابن کلیم دے دِل وِچ ہِک بھانبھڑ بھڑکدا پے، او ہِے سچ دَا بھانبَھڑ۔ ڄیندی نکی خَہیں چِڑنگ دا سیک اَڄ دا خود غرض تے مطلبی تے ڈوں چاپا انسان ذرِی پر ویلے ہِک ہُوک اُٹھدِی ہِے۔ پَر او کلّھا کیا کر سڳدے، کرناں تے اَسّاں تُسّاں رَل کے ہِے، یعنی آُݨے عوام تے ملک، تے وسیبیاں دِی حق سچ نال خدمت! اَتے ابنِ کلیم نے آپݨا حق اَدا کر چھوڑے ٻس اِیں سانگے اللہ سئیں ساکُوں ابنِ کلیم جہیں سچّے، کھرے انسان ڈھیر سارے ݙے ڈیوے تاں ول اللہ کنوں ٻیا کیا منگیجے۔ ۔

مزاحمتی اَدب یا مزاحمتی شاعری ہِک مخصوص اصطلاح اِے ڄیندا ہِک مخصوص مفہوم اِے، اَجکل اکثر لوک اِیندے لُ٘غوی تےِ مُرادی معنیاں تُوں ہٹ تے اِیندا استعمال کریندے پَین۔ اِیں وقت ہفت روزہ "کلیم" ملتان دے ادبی ایڈیشن نمبر ٧١ء ءِچ شامِل سئیں ابنِ کلیلم لدی ںظم "اَسَاں قیدی تخت لہور دے نِیں!" میݙے پیشِ نظر اِے۔ ڄیندے وِچ اُنہاں آپݨے نمائندیاں تے طنز کِیتی اے۔ انہاں دی سرائیکی لوک نظم دا عنوان 'ساکُوں آپݨیاں گھانڑِیں وات ݙِتےِ' اساں قیدی تخت لہوردے نِیں " نظم دا مرکزی خیال اِے۔ شاعر نے سچ دے اَکھراں وِچ کڄھ کھریاں کھریاں ڳالھیں کِیتن اُنہاں دے ایہہ آکھݨ کہ "ڄڈاں اَپڑیں وِی نہ قدر کرِن۔ کیا سمجھے کوئی اغیار سئیں" ہِک تلخ حقیقت اے،ڄیندے بنیاد تے اُنہاں سیں عاشق بُزدار دے مشہور مصرعے "اَساں قیدی تخت لہوردے ہیں" نال اختلاف کیت۔ اِیندے ثبوت ءِچ اُنہاں ملتان آرٹس کونسل دی عمارت دے منصوبے تے چار کروڑ لڳ وَنڄݨ دا ذِکر کریندے ہوئیں آکھے ڄو اِیندا کُجھ حصّہ فن کاراں دی بہبُود تے وی خرچ تھِیوݨاں چاہیدا ہا۔ کیوں ڄو'ڄے انساناں دی قدر نہ تھئی تے باقی سُنڄیں کوٹ اِی رَہ ویسن۔ تھنبھ ٹٻر، تے جدّی سَتّی، ٹھیٹھ لَوظ نظم دا سنگھار ہِن۔ نظم رواں اِے،شاعر دے خلوصِ دِل دا اظہار اِے،تے اِیہا خوبی سئیں ابنِ کلیم دی اوں شاعری وِچ وی موجود اے ڄیڑھی"ہٻڑاس"دے ناں نال تہاڈے ہتھاں وِچ اے۔ ۔                                                      

## ٻِیا ݙیکھو

* ابن کلیم۔

* نصیحت سرائیکی لوک نظم۔

* ہُݨ گھر گھر بجلی آ ڳئی اے

* اَسَاں قیدی تخت لہور دے نِیں!۔

* ساکُوں آپݨیاں گھانڑِیں وَات ݙِتےِ

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی دا اُردو وکیپیڈیا تے تعارف

* ہٻڑاس (پوتھی) آن لائن پڑھݨ کِیتے۔

* گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے ٻئے کتاباں

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی (مرحوم) دا ٻِیا پورھیا
ونکی:سرائیکی لوک ادب
ونکی:سرائیکی لوک شاعری
ونکی:سرائیکی وِچ موضوعاتی تے مزاحمتی شاعری
ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم
ونکی:سرائیکی لوک ادب اَتے ابنِ کلیم
ونکی:گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے سرائیکی لوک اَدب وِچ اشاعتاں
ونکی:ہٻڑاس سرائیکی لوک ادب دی پوتھی
ہِک درد مند دی ہٻڑاس

اِیہ سئیں ابن کلیم احسن نظامی دے بارے وِچ "سیئں ظہور دھریجہ" دِی ہِک سوہݨی لِکّھت ہِے۔ ملاحظہ فرماؤ:

خِطّۂ سرائیکستان دی تریخ اتنی پُراݨی اے ڄتنی کہ انسانی تریخ، خطۂ اوچ شریف تے ملتان سرائیکی علاقے دی عملی ادبی تے ثقافتی قدامت دِیاں زندہ تے ڄِیندیاں جاگدیاں مِثالاں ہِن۔ سرائیکی تہذیب دیاں ڄڑھاں اِتِنیاں ترکڑیاں تے مضبوط ہِن ڄو مخالفت دے ہزار جھکڑ جھولیاں دے باوجود سرائیکی زُبان تے تہذیب کُوں ختم نی کِیتا ونڄ سڳیا۔ بالا دست طبقے ہِک خوفناک سازش دے تحت سرائیکی علاقے کُوں صَدیاں تُوں اُندے لِسانی تہذیبی تے جغرافیائی حقوق تُوں محرُوم رکھیندے پَین۔ ١٨١٨ء اِچ رنجیت سنگھ دے حملے دے بعد سَرائیکی علاقے نال ظلم زیاتی تے ݙِڈھپ دا وادھا تھِی ڳے۔ ݙُکھ دی ڳالھ اِے ہِے ڄو لعنتی دَجّال تے قابلِ نفرت جرنیل رنجیت سنگھ دے کافرانہ عمل دے بعد وِی مسلمان بھرانویں وِی سرائیکی علاقے نال کوئی گٹکی نی کِیتی۔ زِیادتیاں کرݨ وَالیئں وچ ٻاہر دے حملہ آوریں دے ایخبٹ وِی شامل ءِن تے سرائیکی دھرتی دے ناخلف تے انگریزیں دی معنوی اولاد وِی شامِل اِے، سرائیکی لوکیں دے ݙُکھ درد، کرب، کشالے محرومیاں تے زیادتیاں جڈݨ حد توں وَدھ ڳن مصیبت دے مارئیے لوک غمیں تُوں ناسیں تار تھِن تاں دھرتی واسیاں دے ترجمان شاعراں نے محرومیاں کُوں "سرائیکی لوک ادب وِچ سرائیکی مزاحمتی شاعری" دی زبان ݙِتی اِے۔ خطۂ سرائیکستان دے ݙُکھاں دی ہٻڑاس ڄداں ٻاہر آئی اے تاں ایکُوں سئیں ابن کلیم احسن نظامی دی کتاب دا ناں ݙِتا ڳے۔ سئیں ابنِ کلیم ڄتنے چنگے خطاط تے آرٹسٹ ہِن،اُتنے چنگے انسان وِی ہِن،انہاں کُوں اپݨی ماء دھرتی، ماء ٻولی،تے ماء ٻولی دے لوکاں نال سچّا پیار ہِے، اِیں پیار دا اظہار انہاں دِی شاعری تُوں تھِیندے، انہاں دے تحریریں دے فنی رموز بارے میں کُجھ فی ڄاݨدا، البتہ انہاں دے جذبے دی سچائی، اپݨی مٹٰی نال پیار دِی رِیت تے ظلم دے خلاف کلمۃ الحق بلند کرݨ دے اسلامی فرض دی ادائیگی کُوں سلام پیش کرینداں، خداوندِکریم اپݨے حبیب پاکؐ صدقے انہاں دی توفیق کُوں مزید فرماوے۔ آمین ۔

## ٻِیا ݙیکھو

* ابن کلیم۔

* حق سچ دے اَکھراں دا خالِق۔

* سرائیکی لوک ادب وِچ مزاحمتی شاعری

* اَسَاں قیدی تخت لہور دے نِیں!۔

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی دا اُردو وکیپیڈیا تے تعارف

* ہٻڑاس (پوتھی) آن لائن پڑھݨ کِیتے۔

* گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے ٻئے کتاباں

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی (مرحوم) دا ٻِیا پورھیا

ونکی:سرائیکی لوک ادب
ونکی:سرائیکی لوک شاعری
ونکی:سرائیکی وِچ موضوعاتی تے مزاحمتی شاعری
ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم
ونکی:سرائیکی لوک ادب اَتے ابنِ کلیم
ونکی:گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے سرائیکی لوک اَدب وِچ اشاعتاں
ونکی:ہٻڑاس سرائیکی لوک ادب دی پوتھی
مالدیپ وِچ زنانیاں

thumb|مالدیب دی ہِک کُؤار
مالدیب وِچ زنانیاں (اردو: مالدیپ کی خواتین) (انگریزی: Women in the Maldives)۔ روائتی طور تے وݙّا مقام رکھین٘دیاں آن٘دیاں ہِن جیویں جو اِیں ڳالھ تُوں ظاہر ہِے جو اِتّھاں چار سلطانائیں رہ چُکّیاں ہِن۔ بھان٘ویں جو زیادہ تر مالدیپ دے زنانیاں / تِریمتِیں حجاپ پین٘دیاں آئیاں ہِن۔ جاں جو اُوہ سختی نال معاشرے تُوں کٹّیاں ہوئیاں کائے نِھیں۔ عوامی جائیں اُتّے زنانیاں کِیتے خصوصی نشستاں محفوظ کِیتیاں ڳئیاں ہِن، جیویں جو اسٹیڈیم اَتے مَسِیتاں۔ تاہم اُوہ زنانیاں جیڑھیاں اِیہ حجاب نئیں پاوݨاں چاہن٘دیاں کافی سماج وِچ اپݨے اِی ٹَٻَّر اَتے عوام دی طرفُوں کَھلّے ٻُڄّے دا شکار تِھین٘دیاں ہِن۔ شادی دے بعد زنانیاں اپݨے پئیاں دے ناواں کوں نئیں اپنین٘دیاں جاں جو اپݨے شادی تُوں پہلاں آلے ناں کُوں برقرار رکھین٘دیاں ہِن۔ جَذیت دی وراثت وِچ مرد اَتے زنانیاں ݙُون٘ہائیں دا حِصّہ ہون٘دا ہِے۔ 

مالدیپ وِچ زنانیاں کُوں سڑکاں اُتّے اَنجو اَنج نان٘واں نال سَݙّݨ اَتے اُنّھاں دے نال جنسی ہراسانی ہِک اہم مسئلہ ہِے جین٘دے نال مالدیپی اَتے غیر مالدیپی زنانیاں ݙُون٘ہائیں متأثر تِھین٘دیاں ہِن۔ زنانیاں دا ہِک عام احساس ہِے جو اُنّھاں دے نال روز ݙیہاڑے ہَتھ کِھڑان٘د کِتیی وین٘دی ہِے۔ اِیں مُلخ دی ٩٦ فیصد زنانیاں نے اِطّلاع ݙِتّی ہِے جو اُنّھاں کُوں حیاتی دے کہِیں نہ کہِیں موڑ اُتّے ہَتھ کِھڑان٘د دے مرحلے تُوں لھنگھݨاں پِیا۔ اِنّھاں وِچُوں وِی ٦٠ فیصد نے اِیہ ہراسانی ١٦ ورھیاں دی عمر تُوں پہلاں محسوس کِیتی اَتےء ٤٠ فیصد نے تاں اِیہ ݙُکھ ݙیوݨ آلا تجربہ ١٠ ورھیاں دی عمر تُوں پہلاں اِی محسوس کِیتا ہئی۔ 

مالدیپ وِچ ذالیں دی ودھ ڳِنتری جائز ہِے، تاہم اِین٘دے اُتّے ٻہوں گھٹ اِی عمل کِیتا وین٘دا ہِے۔ مالدیپ وِچ قحبہ گری غیر قنونی ہِے۔ ہم جنسیّت وی غیر قنُونی ہِے۔

مالدیپ دے سماج وِچ زنانیاں ہمیشاں ہِک اہم کردار نبھین٘دیاں آئیاں ہِن۔ مالدیپ دی ابتدائی تاریخ وِچ اِیہ خلافِ معمول ناں ہئی جو کوئی زنانی سلطانہ یا تِریمت فرماں روا بݨے اَتے اِیہ وی دعویٰ کِیتا ڳیا ہِے جو کݙان٘ہِیں اِتّھاں وی ٹَٻَّراں وِچ زنانیاں کُوں سرداری حاصل ہئی۔ 

## ٻِیا ݙیکھو

* مالدیپ وِچ ذالیں دی ودھ ڳِنتری

## حوالہ جات

ونکی:زنانیاں بلحاظ دیس
ونکی:زنانیاں اَتے اُنّھاں دے متعلقات
ونکی:زنانیاں
ونکی:تِرِیمتاں اَتے اُنّھاں دے متعلقات
ونکی:تِرِیمتاں بلحاظ دیس
صحرائی لوک ادب اتے ماحولیاتی مسائل

دنیا دے تقریباً ۶۰ ملکاں اِچ چھوٹے وے صحرا موجود ہن۔ انہاں صحراواں اِچ وسدے انساناں دا آپݨا ہک نویکلا تہذیبی پچھوال، حیاتی ہنڈاوݙ دا معاشرتی اتے تمدنی کلچر ہوندے۔ سُنݨ بر بے آسائش دھرتی، اوکھاوتاں، مصیبتاں تے مسائل دا کوجھا منظر، مخصوص حد ڄنے دے تناظر اِچ ودھݨ پھلݨ آلا سماجی نظام، بظاہر پاݨی توں وانڄا ریگستان، ایندے اِچ وسدے صحرائی لوک، چدھاروں کھنڈ تے ریت دے ذریاں وانڳوں بے مُلّے، کھنڈیاں پُنڈیاں، حیاتی دیاں سوجھل روایات، حیاتی ہنڈاوݨ دے اعلیٰ منظم ضابطے، مل مُسیندے، من بھاندے، جادو کریندے ثقافتی ست رنگی پینگھ کنوں محروم نی ہوندے۔ ایں صحرائی پکھی واسݨ ثقافت دی آپݨی ہک جادوئی اثر پذیری اَتے روح اِچ وسݨ آلی دلکشی ہوندی اے۔ ہیں سانڳوں تاں کہیں لوک شاعر آکھیئے :

سائیں! ہم صحرا کے لوگ

پیاسے میٹھی باتوں کے

قیدی سچے بولوں کے

’’ول دریا سمندروں ڈونگے‘‘

بہاولپور دا اَݨ کھٹ صحرا چولستان آپݨی ہک اَنڄ تہذیبی، سماجی، ثقافتی اَتے ادبی اہمیت رکھیندے۔ بھڑ تھئے شہراں دی ڄاݨ وندی رکھݨ آلے ماہرین دے نزدیک موہنجوداڑو اَتے ہڑپہ جیہاں سندھ وادی دیاں عظیم تہذیباں دے بالکل اَدھ اِچ ݙوں سو ایکڑ رقبے اُتے موجود "گنویری والا" دے ٹھیڑھ ہڑپہ اَتے موہنجوداڑو کنوں ترائے چار عہد پراݨے ہووݨ دی تصدیق کریندن۔ جیندی بنیاد اُتے ایہ اثار ’’قبل از ہڑپائی‘‘ دور یعنی ’’پری پن پیریڈ‘‘ دی اَݨ ملی یاد گار ہن۔

اڄ کنوں صدیاں پہلے ایہ صحرائی خطہ وادی ہاکڑہ دی سُکھی تے ساوی وادی تے مشتمل ݙیکھݨ لائق علاقہ ہا۔ ہاکڑہ دریا جینکوں بعد اِچ آریاواں "سرسوتی" دا ناں ݙتا۔ ایہو دریا ایں تل کوں سیراب کریندا ہا۔ پورب (شمال) آلے پاسے دریا ستلج تے بیاس اُبھے (مشرق) آلے پاسوں دریا جمنا تے لہندے (مغرب) آلے پاسوں عظیم سندھ دریا ایں وادی ولّا ݙتا ہویا ہا۔

ہیں سانگوں ہندو دیو مالا اِچ ’’تروینی‘‘ دی اصطلاح دے مطابق گنگا، جمنا اتے سرسوتی دی دھرتی کوں مقدس یاترا دا علاقہ قرار ݙتا ڳئے۔ دنیا دا قدیم ترین ادب انہاں تریہے دریاواں، سرسوتی، شتادرو، اتے سندھو‘‘ دے قصیدیاں اُتے ڳئیاں نال بھریا ہویا ہے۔

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی ادبی تاریخ

* صحرائی حیاتی اَتے سرسوتی

* صحرائی ادبی لوک ورثہ

* خواجہ غلام فرید تے روہی دا لوک ادب

* پندھیڑو اَتے صحرائی لوک ادب

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک شاعری
ونکی:نڳال
ونکی:صحرائی لوک ادب
ونکی:صحرائی ادبی لوک ورثہ
صحرائی حیاتی اَتے سرسوتی

تاریخ توں پہلے زمانے دے ماخذات اِچ "سپت سندھو" دیاں اُنہاں ساریاں ندیاں دا ذکر ہے جیڑھیاں ست دریاواں دی دھرتی یعنی آڄوکے سرائیکی خطے خصوصاً بہاولپور دے صحرائے چولستان دے چدھاروں واقع ہن۔ ویدک ہند ،دی لکھارݨ میڈیم زیڈ۔ اے راگوزن دے مطابق:

"اِتھوں ایہ ڳالھ نِتر دی اتے جو آریاواں دی روحانی زندگی دا مرکز ثقل حالی توݨیں سندھ دریا توں گنگا، جمنا آلے پاسے منتقل نہ تھیا ہا ۔ انہاں ندیاں اِچوں البتہ سر سوتی ہک ایجھی ندی ہے جیڑھی بہ لحاظ آپݨے انتہائی اعزاز اتے کئی مشکلاں دی اصلی دیوی خیال کیتی ونڄ سڳدی اے۔ جیندے چڑھاوے چڑھائے ویندے ہن اتے ایہ سوما پیوݨ کیتے سݙی ویندی پئی۔ ایہ آریائی تمدن اُتے روحانی وابستگی دی متبرک علامت ہئی۔" 

ویدک اب اِچ "سرسوتی" نال عقیدت دا اظہار ݙیکھو:

"سرسوتی ندیاں اِچوں سب توں پاک ہے او پہاڑاں توں آ سمندر اچ ڈھاندی اے۔ او دنیا کیتے دولت اتے فلاح گھن تے آندی اے۔ جیڑھے لوک ایندیاں کناریاں اُتے وسدن انہاں کیتے ایندا پاݨی کھیر تے ماکھی وانگوں ہے۔" 

آخری ویدک عہد اِچ ہاکڑہ دریا یا سرسوتی جغرافیائی، ماحولیاتی تبدیلیاں دے نتیجے اِچ سُک تے مُک ڳیا ول آہستہ آہستہ ایہ وادی آپݨی سوکھ ساول ونڄا صحرا بݨ ڳئی۔ لیکن کتھائیں کتھائیں، کݙاہیں کݙاہیں ایجھے تخلیقی معجزے وی تھیندن جنہاں دے توسط نال بہاولپور دے ایں وسیع صحرا اِچ شعر تے ادب دے سدا بہار پُھل کھلیئے ہوئے ہن۔جنہاں کوں حالی تئیں ماحولیاتی تبدیلیاں وی ختم نی کر سڳیاں۔ ایویں لڳدے جینویں صدیاں پہلے ریت دا کفن پاوݨ آلا دریا ہاکڑہ صحرا اِچ انہاں ترڑدے پُھلاں، پھلاں دی من بھاندی مہک کوں اَڄ وی دھرتی جگ دا خون پلیندے۔

صحرائی زندگی تے ایندے ادبی اَتے ثقافتی ورثے دیاں کاوشاں ساکوں اڄ کنوں ہزاراں سال پہلے دے مہینیاں تے سالاں تئیں گھن ڳئین۔ ایں حوالے نال کئی اساطیر لوک قصے، منظومات اتے اثری باقیات تئیں ساݙی اڄوکے دور دی ہک ناقابل یقین حقیقت دی حیثیت رکھیندی اے۔ ایہا وجہ ہے جو صدیاں بعد وی ایں صحرا اِچ دریائی گیتاں دی موجودگی ساکوں حیران کرݨ کیتے کافی ہے۔ ایں بر صحرا دا ہک دریائی گیت ݙیکھو۔ 

ٻیڑے کوں کندھی لا، لاوے سیّاں

ٻیڑے کوں کندھی لا

ٻیڑہ ساݙا لوݨ دا بھریا

مصری کر پُڄا سیّاں

اُتوں مینگھ ملہار، ٻیڑے کوں کندھی لا

ٻیڑے کوں کندھی لا

## ٻیا ݙیکھو

* صحرائی لوک ادب اتے ماحولیاتی مسائل

* صحرائی ادبی لوک ورثہ

* خواجہ غلام فرید تے روہی دا لوک ادب

* پندھیڑو اَتے صحرائی لوک ادب

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک شاعری
ونکی:نڳال
ونکی:صحرائی لوک ادب
ونکی:صحرائی ادبی لوک ورثہ
صحرائی ادبی لوک ورثہ

جے صحرائی ادبی لوک ورثے دا جائزہ گھنیڄے تاں ایندے لوک گیتاں اِچ مرکزی موضوع تریہہ ہے ایویں لڳدے جینویں ماحولیاتی تبدیلی دے نتیجے اِچ رونما تھیوݨ آلا ایہ المیہ اِتھوں دے وسدیاں دے لا شعور دی ہک اَݨ ٻٹ خلش دی حیثیت اختیار کر ڳئے۔ اساں ہݨ ایں صحرا دے ورتے اُتے عہد موجود دے تخلیقی تناظر دے حوالے نال ماحولیاتی تبدیلیاں دے اذیت ناک المیئے دے پیٹوں ابھرݨ آلے نغمے، لوک گیتاں اتے شعری تخلیقی جہتاں اُتے روشنی پیسوں۔ اِتھوں دے لوک ادب اِچ صحرا وسدیاں دیاں خواہشاں، خواب دے انت تریہہ دے قصے ہوندن۔ صحرا دا ہک مشہور لوک گیت "چرمی" ݙیکھو۔ ایہ لوک گیت تھوڑی جہیں تبدیلی نال تھل دے صحرا اِچ وی مشہور ہے۔ ایں گیت اِچ اِتھوں دے وسدیاں دے سچ تے کجھ خواب شامل ہن۔

"چرمی بابے جی لاݙکی"

ترجمہ:       "اڑی پیو ماء دی لاݙڑی میں توں پرے نہ ونڄ تیݙے کیتے سارے سُکھ میݙے کول موجود ہن۔ ٻیر دے مٹھے تے کھٹو کڑے پھل، ندی دی مݨ اُتے گھاٹی چھاں تے میݙے ٹٻر دی پیار بھری سانجھ۔"

صحرا اِچ ندی دی مݨ، تَتّی دھپ اِچ گھاٹی چھاں آلاوݨ، انہاں دا ہک خواب اے ایویں ہک ٻئے گیت دا مکھڑا ݙیکھو۔ جیندا پہلا مصرعہ اے۔

"ٹٻی ٹٻی کھوہ چا کھٹا… وے سدا جینویں۔ ٹٻی ٹٻی کھوہ چا کھٹا‘‘ یعنی محبوب توں فرمائش پئی تھیندی اے جو میݙے صحرا دے ہر ٹٻے نال کھوہ کھٹوا ݙے۔‘‘ جتھاںپاݨی دی جاء چھڑا چیترانگ (سراب) ہووے، اُتھاں ایجھیاں خواہشاں دا پیدا تھیوݨ ہک فطری ڳالھ ہے۔ صحرائے چولستان دی ہک ٻئی مشہور لولی اِچ ماء آپݨے سڄل ڄائے ٻال کوں لوری ݙیندے ہوئے ایں دعائیہ خواہش دا اظہار کریندی اے، جو اوندا پُتر وݙا تھی کے جوار دی فضل کپے۔ پورب (شمال) توں ݙکھݨ (جنوب) تئیں دیاں خبراں ݙیوے تے آپݨی ماء کوں آپݨے ہتھوں پاݨی پلاوے۔

"مارم لولی آں… مارم لولی آں لولی

پکیاں جواریں لاپاں کون لپیسے

اُبھے دیاں خبراں لمے کوں پڄیئے

اللہ پلیسے تیݙے ہتھیں دا پاݨی

ایہو جہیں بے شمار لوک گیت صحرائے چولستان دے عظیم لوک ورثے دا حصہ ہن۔ ایں موضوع دے علاوہ ݙوجھے موضوعات اِچ موسماں دی شدت موسماں دے سر اُتے گذردی زندگی دیاں اوکھاوتاں، آبادیاں دے درمیان فاصلے، آپݨے پیاریاں، سکے سوڑیاں (عزیز و اقارب) نال ملاقات نہ تھیوݨ بے آسائش دھرتی دے ݙکھ اَتے بے انت ویرانی دا شدید احساس، ایہ سبھو کجھ ماحولیاتی تبدیلیاں دے طفیل ایں پکھی واسݨ تہذیب دا مقدر ہے۔

## ٻیا ݙیکھو

* صحرائی لوک ادب اتے ماحولیاتی مسائل

* صحرائی حیاتی اَتے سرسوتی

* خواجہ غلام فرید تے روہی دا لوک ادب

* پندھیڑو اَتے صحرائی لوک ادب

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک شاعری
ونکی:نڳال
ونکی:صحرائی لوک ادب
ونکی:صحرائی ادبی لوک ورثہ
خواجہ غلام فرید تے روہی دا لوک ادب

سرائیکی زبان دے عظیم صوفی شاعر حضرت خواجہ غلام فریدؒ صحرا یعنی روہی تے اوندے ماحول کوں آپݨی لازوال تخلیقی وَٹھ (دسترس) نال ایں مقام تئیں پڄائے جتھاں پُھلاں، خوشبواں اَتے رنڳاں نال بھری سوہݨی من بھاندی سُکھی ساوی وادی وی بے معنی ہوندی اے۔

ایہ روہی یار ملا واری اے

شالا ہر دم ہووئے ساوڑی اے

ونڄ پیسوں سڑی ڳاوڑی اے

گھن آپݨے سوہݨے سئیں وہ کنوں

ایویں ہِک ٻِیا قطعہ ݙیکھو:

روہی لڳڑی ہے ساوݨی

ترت ولا ہوت مہاراں

کھمݨیاں کھمن رنگیلڑیاں

رم جھم بارش باراں

فرید سئیں ایں کافی اِچ ساوݨ رُت دے سوہݨپ دا ذکر کریندے ہوئے آہدن جو صحرا اِچ ساوݨ رت آ ڳئی اے۔ آسمان اُتے ہر پاسے بدلاں دے گجکار ہن۔ بجلی چمکدی اے۔ مینہ دی پھنوار آندی پئی اے رُت ݙاڈھی من بھاوݨی اے، توں واپس ول آ۔

جے صحرائی دھرتی اُتے ماحولیاتی مسائل دے پس منظر اچ اَڄوکے دور دی ݙوجھی سرائیکی شاعری دا جائزہ گھنوں تاں جاء جاء ایں تسی دھرتی دے عذاب نظماں دے ویس پاتے نظر آندن۔

’’کرماں والی اوں بدلی دا

ݙس کوئی میکوں ݙسے

دریانواں دے پاݨی جھپ نے

صحرانواں دے ویڑھے ٹپ تے

جیڑھی چھم چھم لِسے

ہک ٻئی نظم دے کجھ مصرعے ݙیکھو :

’’تریہہ کوں چا تے اڄر ٹُر پئے سُکھ دے ٹوبھے ڳولݨ

رستے وچ کئی واجھلوڑے کاتیاں چاتے پُنے

لال بھنوالیاں کھیݙدیاں ہوئیاں گھگھ اندھاریاں آیاں

پر مونجھاں دے راہ دی سنگت ہمت مول نہ ہاری

جیڑھے پندھ کپیندے سفری تھل دے ٻنے پُنے

وݨ چھانواں کوں دھپ دے تَتّے

بھاکل پائی ݙسیئے

آپݨے آپݨے پرچھانویاں کوں ڳل نال لاتی ݙسیئے

ریت دی چادر تاݨ کراہیں

سُتے پے ہن ٹوبھے

سکے پے ہن ٹوبھے

جے اساں اڄوکے عہد دے تخلیقی منظر نامے اُتے نگاہ ماروں تاں عمومی طور تے اکثر غزلاں اِچ صحرا دے حوالے نال کجھ شعر ضرور مل ویندن لیکن صحرائی زندگی دی حقیقی فکری معنویت صرف انہاں تخلیق کاراں دے تخلیقی وجدان دا حصہ بݨدی اے جنہاں صحرائی زندگی نزدیک کنوں ݙٹھی ہے تے ایندے غورل نال مشاہدہ کیتے۔

میݙے کیتے ایہ فکر تے ماݨ دی ڳالھ اے جو صحرا میݙی تخلیقی زندگی دا بنیادی استعارہ ہے میں کئی رستیاں کنوں ایں موضوع کوں آپݨی اردو اتے سرائیکی شاعری دا حصہ بݨائے بھانویں جو ایجھے موقعیاں اُتے خود آپݨی شاعری دے حوالے ݙیوݨ کوں چنڳی ڳالھ کائینی لیکن کیا کریڄے جو ساݙے بعض تخلیق کار سخنور آپݨے ادبی اظہاریاں اِچ صحرائی استعاریاں اتے تلازمیاں کوں قابل توجہ نی سمجھدے۔ ٻس ٻہوں تھوڑے ایجھے دھرتی ڄائے ہن جیڑھے ریت دیاں تاہیں اِچ لُکیئے تے کافی حد تئیں مردے مُکدے ایں ورثے کوں آپݨی تخلیقی جہتاں اِچ بیان کریندن۔

شوق بہاولپوری دا ہک شعر ݙیکھو:

یہ مہر تاباں سے جا کے کہہ دو کہ اپنی کرنوں کو چن کے رکھے

میں اپنے صحرا کے ذرے ذرے کو خود چمکنا سکھا رہا ہوں

میں شوق کا دریا ہوں میری راہ میں حائل

صحرا ہے سمندر میں اترنے نہیں دیتا

(ناصر)

ہݨ تساں صحرا دی ہک چُنڈ وسدے دھرتی ڄائے دے تخلیقی سرمائے اِچوں کجھ چُݨیل نظماں ݙیکھو۔

پیلوں چنتی ہوئی لڑکیاں

گیت گاتی ہوئی، مسکراتی ہوئی

یہ پری چہرہ شہزادیاں

بے خبر ہیں تپش کے عذابوں

سرابوں کے آسیب سے

اور اس ریت کے… بے اماں قہر سے

یوں ہی صحرا میں ساون برستے رہیں

ٹوبھے پاݨی سے لبریز ہوتے رہیں

پیاس بجھتی رہے بحروبر کے خدا

## ٻیا ݙیکھو

* صحرائی لوک ادب اتے ماحولیاتی مسائل

* صحرائی حیاتی اَتے سرسوتی

* صحرائی ادبی لوک ورثہ

* پندھیڑو اَتے صحرائی لوک ادب

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک شاعری
ونکی:نڳال
ونکی:صحرائی لوک ادب
ونکی:صحرائی ادبی لوک ورثہ
پندھیڑو اَتے صحرائی لوک ادب

صدیاں پہلے جݙاں بہاول پور دا صحرا چولستان ہک سکھا ساوا سدا بہار تے جنت والی کار موجود ہا تاں ہوں زمانے سائبیریا دی برف پاتی دھرتی توں آئے مسافر پکھی ہر سال ایں وادی اِچ آ تے سیالا گزریندے ہن۔ اڄ وی دور پرے دے ویسوں آئے پکھی خاباں دی ایں دنیا اِچ ہزاراں میل دا پندھ طے کر تے آندن۔ راہ رستے اِچ کئی دریا تُرکڑیاں (جھیلاں) اَتے پاݨی دے ذخیرے اُنہاں کوں آپݨے پاسے سݙیندن لیکن او آپݨے خاباں دی دھرتی دو پندھ کریندے راہندن۔

اوکھے سوکھے میلاں دے پندھ کریندے ایں صحرا اِچ صدیاں پہلے سُک تے مُک ونڄݨ آلے دریا دی پَٹی اِچ آ لاہندن۔ اتھاں آ او یا تاں تریہہ توں مر ویندن یا شکار تھی ویندن۔

ترسے پکھیاں کیتے دعا:

دور دیسوں کی سر زمین سے

میرے صحرا میں آ کے اُترا ہے

اِک پرندہ مسافرت لے کر

خشک دریائے ہاکڑہ کی ریت

اس کے خوابوں کو چاٹ جائیگی

تشنگی اس کو مار ڈالے گی

اے خدا میرے خشک صحرا میں

اپنی رحمت کی بارشوں کو بھیج

اندازہ لاؤ جو ساری دنیا اچ ماحولیاتی تبدیلیاں Arid Zone دا ودھارا کریندیاں پئین۔ ساویاں کچوچ دھرتیاں، فصلاں نال رڄیئے کھیت، صحرا ویندے بݨدن۔ پہلے توں موجود صحرا مزید دھردے ویندن۔ ساکوں جغرافیائی اتے ماحولیاتی تبدیلیاں اُنہاں دیاں تباہ کاریاں دا حالی توݨی کوئی اِدراک کائینی۔ ایں سنڳین صورتحال نال جڑئے کئی المیاں آلے پاسے ساݙی کوئی توجہ کائینی ۔ سرائیکی دھرتی پہلے ای صحرا دے ہک عظیم المیئے کوں ݙٹھے۔ ایندے بعد ایوبی مارشل لا دے دور اچ ساݙا ستلج دریا انڈس ٹریٹی دے تحت وکیا ایہ ہک ٻیا وݙا ظلم ہا۔ اساں او بد نصیب ہیں جنہاں آپݨے واہندے دریا وگدے ݙٹھن۔ ہݨ ستلج تے ایندے معاون دریا سکھ بیاس دا کچہ وی صحرا دا منظر پیش کریندا پئے۔ سرائیکی وسیب اِچ کئی سال پہلے بے شمار کونڄاں دے ولھر آپݨیاں سوہݨیاں آوازاں نال ساݙے کݨاں اِچ رس آگھو لیندیاں تے آپݨے آوݨ دی ݙس ݙیندیاں۔ اللہ ڄاݨے ہݨ او کونڄاں کتھ ہن۔ سݨیے او وی راہ رستے وَٹا ڳئین۔ ایہو حال ݙوجھے مسافر پکھیاں دا ہے۔ ایویں نہریں دیاں وَٹاں ہاتے کھڑے وݨاں اُتے ٻیٹھے بگلے وی ہجرت کر ڳئین۔ کیا کینجھر جھیل اِچ ہݨ پہلے جتی پکھی آندن؟ اللہ ڄاݨے ماحولیاتی تبدیلیاں دا ایہ ویلا کئی ٻیاں صورتاں اِچ اَڄوکیاں انسانی آبادیاں کوں چتویندا پئے۔

## ٻیا ݙیکھو

* صحرائی لوک ادب اتے ماحولیاتی مسائل

* صحرائی حیاتی اَتے سرسوتی

* صحرائی ادبی لوک ورثہ

* خواجہ غلام فرید تے روہی دا لوک ادب

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک شاعری
ونکی:نڳال
ونکی:صحرائی لوک ادب
ونکی:صحرائی ادبی لوک ورثہ
نویں سرائیکی لوک نظم ۔ تجزیاتی مطالعہ

زندگی دا ہک وصف اے وی ہے جو ایں اَزل توں اپݨا سفر جاری رکھیا ہوئے۔ زندگی دا اے سفر کہیں وی ویلھے نئیں رُکیا۔ لوک ادب زندگی دی ڈَس دا ناں ہے۔ ادب وی انسانی زندگی، اُوندی ثقافت، اُوندی تہذیب تے تمدن نال اپݨا ڳانڈھا ایں جوڑی رکھیے جوجیویں جیویں انسانی زندگی پندھ کریندی رہ ڳئی ہے ادب وی اوندے نال نال  اونویں ٹُردا رہ ڳئے ۔

کہیں وِی ادب نے اگر انسانی زندگی دے سارے پہلوؤاں کوں موضوع نئیں بݨایا  تاں ایویں سمجھو جو اُوں زندگی نال سفر اِی نئیں کیتا ۔ نویں سرائیکی نظم دی اے خوبی ہے جو او زندگی دے ناں نال پندھ کریندی پئی ہے ۔ ایندا ایرا (1980ء توں 1990ء) دے درمیان رکھیا ڳئے ۔ سئیں نصر اللہ خان ناصر تے سئیں اقبال سوکڑی دی شاعری اِچ نویں سرائیکی نظم دا بھرواں اظہار ملدے۔

ادب جئیں ویلھے ’’نویں (جدید)‘‘ توں جدید تر (پس جدیدیت) دے دور اِچ داخل تھئے تاں جتھاں ایں اپݨی ثقافت دی ڳول ، اپݨی تاریخ دی اصل حقیقت دی پتہ لاوݨ دی کوشش کیتی اے، اُتھاں ایں دور اِچ سرائیکی شاعری اِچ مارکسزم یا سوشل ازم دے نظریات  وی واضح طور تے نظر آوݨ لڳ ویندن ۔ گوکہ سماجی، سیاسی تے معاشی انصاف ، اسلام دے نظریات ہِن ۔چونکہ بین الاقوامی سطح تے ہک عرصہ توں تے برصغیر اِچ 1936ء دے بعد توں ، مارکسزم دی ڳالھ تھیندی پئی ہے لہٰذا ادب اِچ مساوات دی ڳالھ کوں اسلامی نظریات دی بجائے مارکسزم دا ناں ݙتا ڳئے۔

1970ء توں 1980ء دے درمیان دا دور سرائیکی وسیب اِچ تعلیم دی بقاعدہ شروعات دا ݙہاکہ سمجھیا ویندے۔ اِیں دور اِچ پڑھے لکھے لوکیں سرائیکی زبان تے ادب دو توجہ ݙتی۔ ایکوں اساں سرائیکی زبان دے مکالمے (Discourse) دا دور وی آکھ سڳدے ہیں۔ سرائیکی زبان اِچ نویاں ونکیاں متعارف تھیاں ۔ لکھاریاں اپݨی شناخت دی ڳول دے نال نال سرائیکی ثقافت کوں دگیرن تے  وی  توجہ ݙتی ۔

اپݨی شناخت تے اپݨی ثقافت کوں پدھرن دے پچھوں دراصل او احساس موجود ہئی جو سرائیکی خطے اِچ آباد کاراں کوں نہ صرف زمیناں دا مالک بݨایا ویندا پئے بلکہ سرائیکی اکثریت کوں اقلیت اِچ  بدلݨ دی کوشش وی کیتی ویندی پئی ہے۔

پڑھے لکھے دانشوراں غیر ملکی ادب دے تراجم پڑھے ، تاں اُنہاں کوں معاصر، ادب تے افکار پڑھݨ دا موقع ملیا ۔ اِتھاں وی فکری تبدیلی دی شروعات تھی ڳئی ۔ سرائیکی لوک نظم بندے دے مسائل کوں اپݨا موضوع بݨاوݨ شروع کر ݙتا۔ اے نویں لوک شاعری ہئی تے اے نویں بندے دی شاعری ہئی ۔

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی شاعری اَتے روائتی لوک شاعری

* چولستان اتے سرائیکی لوک شاعری

* نویں لوک نطم وِچ لہجے دی تبدیلی

* جدید سرائیکی لوک نظم دا پندھ

* سرائیکی وسیب دی ثقافت تے دانشور

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک شاعری
ونکی:سرائیکی لوک نظم
سرائیکی شاعری اَتے روائتی لوک شاعری

اَساں جئیں ویلھے 1975ء توں گھِن کرائیں اجوکے دور تک دی سرائیکی لوک شاعری دا ویورا کریندے ہیں تاں اے گالھ سامنے آندی اے جو سرائیکی شاعری روایتی شاعری توں انَج تھیندی نظردی پئی اے۔

سرائیکی شاعری روایتی مضامین توں پرے ہَٹدی پئی اے۔

اے نویں فکر دان کریندی پئی اے۔

اے ہئیت دے نویں تجرے کریندی پئی اے۔

ہُن سرائیکی شاعری اپݨی نویں فکری مُکھ نال سامنے آندی اے۔ نویں سرائیکی شاعری دے موضوعات کجھ ایں طرح دے ہِن۔

۱۔     سماجی قدراں دی بے حُرمتی دا اظہار۔

۲۔     روحانی کلیپھا۔

۳۔     بندے دا کلیپھا تے بے چینی۔

۴۔     اُمیداں پوریاں نہ تھیون دا ڈُکھ

۵۔     فرسودہ عقائد تے فرسودہ سیاسی نظام نال ٹُرن توں انکار

۶۔     خود ساختہ اخلاقی نظام تے تنقید

۷۔     رائج مذہبی خیالات کا وَلا جائزہ گھنن دا  آہر۔

۸۔     آپنی ثقافت تے آپنی اسطور دی گول۔

۹۔     استحصالی طبقے دے خلاف احتجاج

۱۰۔   درباری تاریخ ( سرکاری بیانیے) توں درست منن توں انکار

۱۱۔   مقامی بندے دی ڈَسی ہوئی تاریخ دا مطالعہ۔

نویں شاعری نے ہئیت دے وِی نویں تجربے کیتے۔ اے او تجربے ہَن جنہیں نال سرائیکی شاعری ہُن تئیں متعارف کائنی۔

"آزاد نظم کوں ، نویں نظم دا ایرا آکھیا ونج سگدے۔ اے نظم انگریزی کنوںاُردو تے وَل اُردو توں سرائیکی اِچ اَئی۔ آزاد نظم وچ قافیے دی پابندی نئیںہوندی۔ ایندے مصرعے وِی ہکو جیڈے نئیں ہوندے۔ پر، ایندی بحر، شروع توں گھنن تے آخر تئیں ہِکا ہوندی اے۔" 

آزاد نظم اِچ بحر دے نال نال وَزن، آہنگ تے ہِک لَئے ہوندی اے۔ اے ساریاں گالھیں مِل تے، سرائیکی نظم کوں موسیقی عطا کریندئین۔ جیڑھی قافیہ تے ردیف دی موسیقی توں انج ہِک موسیقی ہوندی اے۔  اِیکوں اَساں سرائیکی شاعری دی خاص آواز (musical meter) آہدے ہیں۔ اے رنگ آزاد تے معری نظم اِچ وی موجود ہوندے، جیڑھا اوکوں مقفی نثر توں وی انج کریندے۔  اِیں موضوع تے گالھ کریندے ہوئے مہاندرے سرائیکی محقق سئیں اسماعیل احمدانی آہدن جو:

"آزاد نظم صرف لفظیں ، ترکیبیںدی جوڑ  جُک اتے وݙئیں چھوٹیںمصرعیں تے سطریں دی اُٹھا ٻلہا دا ناں نئیں، ایندے اِچ تخیل، وزن بحر، نویکلا ڈکشن، خصوصی اسلوب، فنی گرفت اتے آہنگ دیاں کتلیاں ای شعری پابندیاں اَتے مومل دی  ماڑی جہیاں رکاوٹاں ہِن، جنہاں اِچوں لنگھ کے شاعر سوبھارا تھیندے۔" 

## ٻیا ݙیکھو

* نویں سرائیکی لوک نظم ۔ تجزیاتی مطالعہ

* چولستان اتے سرائیکی لوک شاعری

* نویں لوک نطم وِچ لہجے دی تبدیلی

* جدید سرائیکی لوک نظم دا پندھ

* سرائیکی وسیب دی ثقافت تے دانشور

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک شاعری
ونکی:سرائیکی لوک نظم
چولستان اتے سرائیکی لوک شاعری

سرائیکی دی نویں شاعری دو دِید بھوئنوں تاں اے نظر آندے جو، سئیں ڈاکٹر نصر اللہ خان ناصرؔ سرائیکی لوک نظم دے مزاج کوں بدلیے۔ اُنہاں اُوں ویلھے سرائیکی مشاعریاں اِچ نویں نظم متعارف کرائی اے جݙاں لوک قافیے ردیف دی تکرار تے موسیقیت اِچ مست تھی ویندے ہَن ۔ پرڈاکٹر نصراللہ خان ناصرؔ کوں اے یقین ہا ،جو اے نویں ونکی لوکیں کوں ضرور متاثر کریسی تے لوک ایکوں ضرور قبول کریسن ۔ اُنہاں دیاں نظماں ، ’’پتن منارہ‘‘  کروڑا  وَٹ ، اگر توں سچ دے سفر تے نکلیں (۳) لافانی لوک نظماں ہِن۔

نویں نظم دا ہک اہم ناں اقبال سوکڑی ہے ۔ دامان وی چولستان ، ریت تس تے کریہہ دا علاقہ ہے ۔ پر اِتھاں تمنداری نظم تے وݙیرہ شاہی نظام موجود ہے ۔ اقبالؔ سوکڑی ایں نظام تو ںانحرافیت کر تے جدیدیت دی بنیاد رکھی ہے ۔ اُنہاں دی 1969ء اِچ لکھی ڳئی ہک نظم ’’قومی سا  لمیت‘’ کوں پڑھ تے اندازہ تھیندے جو اُنہاں اِچ فکری تبدیلی شروع تھی چکی ہئی ۔ ایں نظم دا ہک مصرعہ ݙیکھو:

"نہ نکھڑے کوئی مسلم درس ایجھاں کوئی پڑھائوں اَڄکل"

اقبالؔ سوکڑی ڄاݨدن جو کہیں خطے تے تبدیلی گھن آوݨ کیتے ضروری ہے جو اُوں خطے دے نوجواناں (youth)کوں متحرک کیتا ونڄے ۔

اقبال سوکڑی دی شاعری اِچ روایتی مضامین دے نال نال نویں فکر وی ملدی اے۔ نویں مسائل کوں نویں رنگ اِچ پیش کرن اِی نویں شاعری سڈویندی اے۔  اُنہاں دی شاعریتے تبصرہ کریندے ہوئے سئیں دلشاد کلانچوی لکھدن جو:

’’اقبال سوکڑی نویں شاعری دا ہک نمائندہ شاعر ہے۔ او ہِک عام آدمی ہے تے بہوں حساس دل تے دماغ رکھیندے۔ بس کوئی اوکھا تھیندے تاں اے ڈیکھ تے تڑپ پوندے۔ وسیع النظر ہے تے وسیع القلب ہے۔ او وسیبی بندہ ہے تے وسیب دا ہے۔ اوندے سوچ ، اوندی عقل، اوندی شاعری ۔۔۔ہر شئیے وسیب کیتے ہے۔ او  وسیب اِچ وگاڑ گھتن والیاں کوں وِی جانڑدن۔ ‘‘

## ٻیا ݙیکھو

* نویں سرائیکی لوک نظم ۔ تجزیاتی مطالعہ

* سرائیکی شاعری اَتے روائتی لوک شاعری

* نویں لوک نطم وِچ لہجے دی تبدیلی

* جدید سرائیکی لوک نظم دا پندھ

* سرائیکی وسیب دی ثقافت تے دانشور

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک شاعری
ونکی:سرائیکی لوک نظم
نویں لوک نطم وِچ لہجے دی تبدیلی

نویں نظم دے حوالے نال رفیق خاور جسکانی تے حسن رضا گردیزی دے ناں وی مِلدن ۔ کوئی شک نئیں جو اِنہاں لوک نظم دے لہجے کوں تبدیل کیتے ۔ احساسات دا کومل پن تے نرماہٹ ، اِنہاں دی نظم دا خاصہ ہے۔ عزیز شاہد، اشو لال، ممتاز حیدر ݙاہر، قیس فریدی تے سلیم احسن، ہم عصر شعراء ہِن ۔ اِنہاں دی شاعری 1980ء توں بعد دی سرائیکی شاعری کوں کہیں نہ کہیں حوالے نال ضرور متاثر کیتے ۔ کجھ شعراء ہئیت دے نویں تجربے کیتن تے کجھ شعراء سرائیکی نظم کوں نویں نکور مضامین نال متعارف کرائے ۔ عزیز شاہد دی نظم ’’تارا مسیح‘‘ شعراء تے فکر دے نویں دروازے کھولین۔

اشوؔ لال سمجھدن جو بندے کوں روزی دے پِٹݨے کھا ڳئین ۔ بندے کوں مادی زندگی دے سُکھاں دی سِک مُکا چھوٹڑیے ۔ البتہ جیڑھا شخص مادی زندگی دی پرواہ کیتے بغیر روحانی زندگی نال گاٖنڈھا ڳنڈھیندے او سچا موتی (گوتم) بݨ ویندے ۔

درد پکاوے آوی مَن دی

تن تے مینجھ نہ تھارے

چویا چویا اَکھیں دے وچ

ݙیوا رات پنگھارے

سکاں دے وَس بندہ اَپݨے

سئیں دی سُرت وِسارے

کوئی کوئی تھیوے گوتم ، جہڑا

تن دا جنگل رہاوے 

سئیں عزیز شاہد دی شاعری دا پندھ اَن کھٹ ہے۔ او کم از کم پنجاہ سال توں شاعری کریندے پئین۔ اُنہاں نے نویں فکر متعارف کراون دے نال نال ، ہئیت دے وی نویں تجربے کیتن۔  اُنہاں نے تضمین لکھدے ہوئے، سرائیکی شاعری کوں نویں فکر  دان کیتی ہے۔

اَݨ سُݨی سہانوݨی

اَݨ ݙٹھی ہنڈاوݨی

جاگ جاگ لانوݨی

کہیں کوں کیا ݙساوݨی

رات کیویں کٹی اے 

پر ، عاشق بزدار ’’جیویں کٹی اے‘‘ اونویں سُݨائی وی ہے ۔ اُنہاں محسوس کیتے جو اپݨے دیس اِچ کہیں دی قیدی تھی کے رہ ڳئین ۔ اُنہیں نوآبادباتی سوچ کو محسوس کیتا۔ اُنہیں دا خیال ہے جو سرائیکی خطہ کہیں نویںنوآبادیات دا شکار تھی گئے۔ ا اُنہاں اپݨے محسوسات دا اظہار ’’اساں قیدی تخت لاہور دے‘‘ لکھ کے کیتے ۔ ایکوں اساں سرائیکی وسیب دی طرفوں ’’پہلی باضابطہ شناخت دی ڳول‘‘ آکھ سڳدے ہیں۔ عاشق بزدار سرائیکی خطے دے مسائل کوں ہک مقدمے دی صورت اِچ پیش کیتے ۔ اُنہاں ݙسائے جو سرائیکی ہک وݙی قوم ہے تے ایندے وجود کوں تسلیم کریندے ہوئے ایکوں اوندے سیاسی تے سماجی حقوق ݙتے ونڄن۔

’’جے کر اپݨی عظمت نہ سنبھلیسوں

اپݨے شجرے گُم کر ݙیسوں

تاں ساݙے ڄائے ، اساں وانگوں

صدیاں تاݨی

کیہل، کُوٹاݨے ، کمی، چُوڑہے

پکھی واس فقیر سݙیسن 

## ٻیا ݙیکھو

* نویں سرائیکی لوک نظم ۔ تجزیاتی مطالعہ

* سرائیکی شاعری اَتے روائتی لوک شاعری

* چولستان اتے سرائیکی لوک شاعری

* جدید سرائیکی لوک نظم دا پندھ

* سرائیکی وسیب دی ثقافت تے دانشور

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک شاعری
ونکی:سرائیکی لوک نظم
جدید سرائیکی لوک نظم دا پندھ

جدید سرائیکی لوک نظم دے پندھ کوں اڳونہاں ٹورݨ آلے لوکیں اِچ ہک اہم ناں ارشاد تونسوی دا وی ہے ۔ اُنہاں بندے دے وجود (Existence) کوں سنوارݨ سانگھے ہک بھرویں کوشش کیتی ہے۔

دنیا اِچ ساریاں قوماں دے آپنے آپنے اخلاقی، معاشی، سیاسی، معاشرتی، مابعدالطبیعاتی تے روحانی تصورات ہوندن۔ پر قوماں اِنہاں تصورات دے نال نال آپنے عصری تقاضیاں کوں وی سامنے رکھیندن۔ اُنہیں دا عصری شعور اِتنا وسیع ہوندے جو او کہیں وی طرح دی یوٹوپیا اِچ پناہ نئیں گھندے۔ عملی زندگی اِچ او  قوماں کہیں رومانس دا شکار نئیں تھیندیاں۔

سئیں ارشاد تونسوی اِتھوں دی اجتماعی بے خبری دے خول کوں تروڑ تے ، لوکیں کوں نویںفکر ڈِتی نیں۔ اُنہیں آپنا نویکلا دَگ چنڑے۔ اے سماجی تے ثقافتی قدریں کوںنویں ترتیب نال پیش کرن دا  آہر ہے۔ سرائیکی شاعری دے مزاج کوں بدلن دا اے ڈوجھا وڈا مظاہرہ ہئی۔ تِریمتِیں دے عالمی ڈینہہ تے اُنہیںدی لکھی ہوئی ہِ نظم ملاحظہ فرمائو۔

بابل تیں توں کجھ نہیں منگدے

نہ گھر ٻار ، نہ کنت ، نہ ڈھول

ساکوں ساݙے پیر ، ولا ݙے

ساݙے پیریں جھانجھر پا ݙے

ہک واری ساکوں ٹُرݨ سِکھا ݙے 

نویں سرائیکی نظم کوں عزیز شاہد نیں معتبر بناون اِچ اہم کردار ادا کیتے۔ او پچھلے پنجاہ سال توں اپنے قاری نال جڑے گھڑئین۔ کہنیں ویلھے عزیز شاہد دا قاری چُݨ پُچݨ (2000۔1960ء) اِچ اوندا ٻانہہ ٻیلی بݨدے ۔ عزیز شاہد اوکوں پُھل سرمی دے وی ݙکھیندے تے اوکوں جوڳ وچ وی آپݨا بھائیوال رکھیندے ۔ اوندا قاری 2001ء توں 2011ء تئیں دی چُݨ پُچݨ وچ اوکوں نئیں چھڑیندا ۔ عزیز شاہدؔ دا قصہ ‘ پݨیال توں شروع تھیا ہویا دھمی تئیں جاری ہے۔ اے قصولی اپݨے اسلوب نال ‘ اپݨے لفظیں نال‘ اپݨے خیال دے رنگینی نال ‘حیران کر ݙیوݨ آلیاں ڳالھیں وی کریندے۔ سُوہݨے سوہݨے فوٹو (لفظی پیکر تراشی  تے منظر کشی) وی ایں طرح پیش کریندے جو ہک دفعہ تاں سامع تے جادوائی کیفیت طاری تھی ویندی ہے۔ 

## ٻیا ݙیکھو

* نویں سرائیکی لوک نظم ۔ تجزیاتی مطالعہ

* سرائیکی شاعری اَتے روائتی لوک شاعری

* چولستان اتے سرائیکی لوک شاعری

* نویں لوک نطم وِچ لہجے دی تبدیلی

* سرائیکی وسیب دی ثقافت تے دانشور

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک شاعری
ونکی:سرائیکی لوک نظم
سرائیکی وسیب دی ثقافت تے دانشور

کہیں وی قوم دی سُنجاݨ ‘اوندے ثقافتی رویاں دی صورت اِچ نشابر تھیندی اے۔ دانشور ‘اپݨی زبان تے اپݨی شناخت کوں نتار کے ایں طرانویں پیش کریندے جو زبان تے ثقافت (ݙوہائیں) آپݨے مُکھ مہاندرے نال ‘اپݨا اثر وی ݙکھیندن تے آپنی سنجان وِی کرویندن۔ اپݨی تہذیب تے ثقافت نال جُڑت ‘دراصل انسان کوں اوندی شناخت عطا کریندی اے ۔ بندہ اپݨی تاریخ دا مطالعہ کر ‘ تے وسیب اِچ اپݨے مقام دا تعین خود کریندے۔ او عہدِ حاضر دا مطالعہ ‘ اپݨے تاریخی پس منظر اِچ کریندے ۔ اتھائیں ‘اوکوں اپݨی عظمت دا احساس تھیندے ۔ اوندی اپݨی مٹی تے ماء دھرتی نال جُڑت ودھدی اے۔ ’’ایہو او مقام اے ‘ جتھوں مقامیت توں لافانیت جنم گھندی اے۔ 

اُنھاں دیاں لوک نظماں کنگھی (ص۔357) ‘ تھی نئیں سڳدا (ص۔263)‘ پردے آلے پردہ کرو (ص۔263)‘ وانگو واݨی(ص۔240) ‘ کہیں شئے دے کُھنج ونڄݨ دا ‘ واضح ثبوت ہِن ۔ کنگھی‘ والیں کوں سُوہݨپ عطا کریندی ہے ۔

ساݙے اندر رنگ وِسر ڳئی

ٻانہیں چا تے ونگ وِسر ڳئی

اُنھاںدی شاعری ‘ ایں اندری اندر دے خوف کوں مار تے اپݨا سفر کریندی ہے ۔ اَتے بالآخر او اپݨے اندر اتنی قوت پیدا کر گھندی ہے جو او نظم ’’لوڑھی‘‘ اِچ واضح طور تے آہدن جو:

ہُݨ اسمان دا کئی اَن داتا 

ساݙے راہ تیں

آس اواندھے نہ پیا ٻدھے

ہُݨ کُئی دھرتی واس اساݙا

ساݙے منہ تے

چُپ دی چھاب نہ ݙیوے

## ٻیا ݙیکھو

* اشو لال فقیر دی لوک شاعری

* رفعت عباس دی سرائیکی لوک شاعری

* جہانگیر مخلص دی لوک شاعری

* چولستان دی لوک شاعری دی اَواز

* ارشاد تونسوی دی لوک شاعری

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک شاعری
ونکی:سرائیکی لوک نظم
اشو لال فقیر دی لوک شاعری

اشو لال فقیر دا اصل ناں محمد اشرف ہے۔ آپ دے بابا سئیں دا ناں غلام محمد ہے۔ آپ قوم دے راں تے کروڑ لعل عیسن دی ہک وستی راں اِچ جمے۔ آپ پیشے دے لحاظ نال ایم بی بی ایس ڈاکٹر ہِن۔ آغاز شاعری اِچ شعاع تخلص کریندے ہَن۔ بہاول پور ایم بی بی ایس کرن گئے تاں فقیری وی گول گھدونیں۔ اُنہاں دے اشرف شعاع توں اشو لال فقیر بنن تے تبصرہ کریندے ہوئے پروفیسر نواز صدیقی لکھدن:

"ڈاکٹر اشرف شعاع، گیانی ، بنن توں بعد اشو لال فقیر سڈویجن لگ گیا۔ فقر ، عاجزی ، انکساری تے جھک نوائی ، ہک عارف یا گیانی دا جوہر ہوندے۔"  

اشوؔ، کوں ایویں لگدے جیویں  ایں وستی دے لوگ، زندگی دے سوہنے رستے توں ہٹ گئین ۔ اپنا راہ بھل گئین ، یا وت او جیڑھے راہ کوں صراط مستقیم سمجھ تے ٹُردے پئین ، اوندا انت خوشگوار نئیں۔ ’’چھیڑو ہتھ نہ مُرلی‘‘ ہک پہلودار عنوان ہے ۔ جیندا ہر پہلو، نویں موضوع دی نشاندہی کریندے۔ کیا اتھوں  دا حکمران ، ہک ایجھاں چھیڑو ہے ، جیندے ہتھ مُرلی کائنی ۔ اصل حکمران کتھائیں پس منظر اِچ موجود ہے ۔ جیڑھا الیکشن اِچ ’’جھرلو‘‘ پھیر ڈیندے اَتے عوام دی مرضی دے خلاف  ، اپنی مرضی دا حکمران گھن آندے ۔ یا اے ایجھاں چھیڑو ہے، جیندے کول علم ، آگہی ، سوجھل ، سوجھل قدراں تے خیر ،شر،  دا،  ادراک کرن دی صلاحیت کائنی ۔ جیڑھا ، مالوسائل تاں رکھیندے پر،  انہاں دی قدر تے اِنہاں دے استعمال بارے نئیں جاندا۔

اشوؔ لال اپݨے وسیب دا مطالعہ تے مشاہدہ کریندن تے ایں نتیجے تے پُجدن جو

اساں چوڑھے ’’ جگ اُدھرکے‘‘

ڈاج  اساڈی  ماء  دا

سنگتی  نِکے  لا دا         (نظم .... چوُڑھے)

ہک پانی دی دیگر ساڈی

ہک پانی دی شام

باقی سئیں دا نام            (نظم کُنگر)

وسیب دا ہک المیہ اے وی ہے جو اِتھاں حکمران یا وڈے لوک اپنے توں وڈے لوکاں یا غیر ملکی حکمراناں کوں خوش کرن سانگے ، اِتھوں دے لوکیں دیاں خوشیاں نال کھیڈدن۔ اِتھوں دے لوکیں تے ظلم کریندن، پر،  او،  اپنے توں زور آور  لوکیں دی نظر اِچ اونویں نوکر دے نوکر اِی رہ ویندن:

نولو ،دی  کوئی چھت نہ چھپری

نہ کوئی راج رعایا

شاہاں دے لڑ،  لگ کے نولو

اپنا بھرم  ونجایا

بھلا ویچ کے روح دی راوی کوں

ہتھیں تخت لہور دے آیا کیا؟

چھڑی نہر آئی وچوں زہر بھری

اُچے برج آئے، جنہاں ڈھہ ونجناں

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی وسیب دی ثقافت تے دانشور

* رفعت عباس دی سرائیکی لوک شاعری

* جہانگیر مخلص دی لوک شاعری

* چولستان دی لوک شاعری دی اَواز

* ارشاد تونسوی دی لوک شاعری

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک شاعری
ونکی:سرائیکی لوک نظم