تھل دے حالات

سرائیکی خطہ روہ روہی تھل دمان تے مشتمل اے ، سرائیکی وسیب دی روہی تے تھل دے حالات ہکو جہے ہن ، روہی اچ پاݨی کینھی تے تھل اچ پاݨی کینھی ، اُتھاں دے دھرتی واس اوکھے ہن تے اتھاں وی ، روہی وچ وی زمینیں دی لُٹ مار تھوک دے حساب نال تھئی اے تے تھل وچ وی ، فرق ہے تے بس اتنا جو تھل کوں رُس ڳئے سمندر دا پیٹ آکھیا ویندے تے روہی کوں رُس ڳئے ہاکڑہ دریا دا ۔ تھل بارے پروفیسر اکرم میراݨی لکھدن ’’ دریائے سندھ دے نال نال ضلع میانوالی توں گھن تے ضلع مظفر گڑھ دی تحصیل کوٹ ادو تے ضل جھنگ، بھکر تے لیہ ضلعیاں دے متصلہ علاقے جتھاں کجھ عرصہ پہلے ریت دے ٹٻے ہوندے ہن تے کجھ علاقیاں اچ اڄ وی اوہو منظر ہے ، تھل اکھویندن ۔ بہاولپور وچ ایں طرح دے ریتلے علاقے کوں چولستان تے سندھ وچ تھر دا ناں ݙتا ویندے ۔

تھل دے ہک پاسے دریائے سندھ وہندے تے ݙوجھے پاسے کجھ فاصلے تے تھل تے دریائے جہلم ساتھ ݙیندے ، جݙݨ جو تریموں دے مقام تے جہلم ، چناب ایکا کر تے تھل دے ساتھی بݨ ویندن ، تے ول راوی وی انہاں دے نال آ ملدے ۔ پر ول وی تھل ہزاراں سال دی تریہہ کٹی ہے تھل کوں کڈاہیں دو آبہ سندھ ساگر وی آکھیا ویندا ہئی ، لیکن ہُݨ اے ناں صرف تھل دے اُتوں دے علاقے یعنی پوٹھوہار دے کیتے استعمال تھیوݨ لڳے ۔ ضلع خوشاب کوں کندیاں نال ملاوݨ آلی ریلوے لائن دو آبہ سندھ ساگر کوں تھل توں انج کریندی ہے پر ایں جاہ کوں تھل دی ابتداء آکھدن ۔ 
thumb|سرائیکستان دا نقشہ
تھل دی تہذیب:۔

روہی دے لوکیں دے طرح تھل دے لوکیں دیاں وی اپݨیں رسماں ریتاں ہن ، روہی دا علاقہ راجستھان نال ملدے ایں واسطے اتھاں سرائیکی تے مارواڑی زباناں الایاں ویندن پر تھل خالص سرائیکی خطہ ہے ، اتے اتھاں سرائیکی زبان الائی ویندی اے ، تھل ہک ریگستان ہے ، اتھوں دی اقتصادیات دے ترائے بنیادی عنصر ہن ۔

۱۔ زراعت                                          ۲۔ بھیݙ ٻکریاں چراوݨ                                        ۳۔ اُٹھ پالݨ

جݙݨ تھل زیادہ تئیں غیر آبادی ہئی اوں ویلھے جانور پالݨ خاص کر بھیݙاں تے ٻکریاں پالݨ ای در اصل آمدنی دا سب توں وݙا ذریعہ ہئی ۔ زراعت جزوی ہوندی ہئی ۔ کجھ رقبہ کھواں نال سیراب تھیندا ہئی ۔ کھلے میدان جانوراں کیتے بہترین چراگاہیں دا کم ݙیندے ہن ، بھیݙ ٻکریاں دے علاوہ اُٹھ پالݨ وی تھل دی بنیادی ضرورت ہئی ۔ کیونجو سفر کیتے صحرائی علاقے وچ اے واحد قابل اعتماد ذریعہ ہوندے نہ صرف سامان دی نقل و حمل وچ اُتھ مدد کریندے بلکہ خود مالکاں دے سفر وچ وی سہولت کیتے ایندا کوئی نعم البدل کینھی ،ایں واسطے آکھیا ونجٖ سڳدے جو آمدنی دا وݙا ذریعہ بھیݙ ٻکریاں تے ڈفوجھے جانور پالنق کجھ بارانی زراعت توں حاصل شدہ غلہ مثلاً کݨک ، چھول تے جئو تے ول اُٹھاں دی مدت نال اتھاندے لوکیں صدیاں توں اوکھی جھٹ گزریندے پن ۔ 

جہلم ، چناب تے راوی دریا مل تے ایندی مشرقی سرحد تعمیر کریندن تے دریائے سندھ ایندا مغربی کنارا اے ۔ دریائے سندھ دے نال نلا او رقبہ جتھاں اکثر ساوݨ اچ سیلا ب آویندا ہا تے کݙاہیں کݙاہیں ہُݨ وی آ ویندے ، کچھی ، کچہ یا ٻیٹ آکھیا ویندے جیڑھا کافی عرصے توں قابل کاشت چلیا امدا ہووے ۔

ایں طرح تھل دا اُتلا سرا کافی وݙا ہے ، پر جیویں جیویں ضلع بھکر توں ضلع مظفر گڑھ آلے پاسے ونجٖوں تاں ایندی چوڑائی گھٹ تھیندی ویندی اے تے آخر کار ضلع مظفر گڑھ اچ ہک فوک دی شکل اختیار کر گھندی اے ، ایں طرح تے آکھیا ونجٖ سڳدے جو تھل دا علاقہ ہک مثلث وانگے ہے ۔ 

انتظامی طور تے ہک یونٹ ہووݨ دے باوجود تھل دے کئی ضلعے تے کئی ڈویژناں اچ ونڈیا ہویا ہے ، اے علاقہ ضلع میانوالی ، بھکر ، خوشاب ، جھنگ ، لیہ تے مظفر گڑھ دے ضلعیاں وچ ونڈیا ہویا ہے تے ایندا زیادہ تر حصہ ضلع بھکر تے ضلع لیہ دی حدود اچ امدے ۔ 

تھل دی تریخ دے بارے ٻہوں گھٹ پتہ لڳدے ، نہ تاں اتھاں کوئی تفصیلی سروے تھئے تے ناں ای کتھائیں کھاٹی وغیرہ کیتی ڳئی اے ، جو ایندے بارے پتہ لڳ سڳے ، ماہرین دا خیال اے جو تھل اپݨی خصوصیت دے حوالے نال بیکارنیر دے نال ملدا جُلدا ہے ۔ ایندا امکان زیادہ ہے جو اے کݙاہیں ہک ݙوجھے دا حصہ ریہے ہوسن تے ݙوہیں صحرا سمندر وچ دفن رہ ڳن کیونجو ݙوہاں صحراواں دا رُخ وی ہکے پاسے ہے ۔ تھل دے رہݨ آلے سخت حالات دا سامݨا کریندے پن ، پر خوشحالی انہاں توں پرے کینا ہئی ، ایں سانگے او تصوف آلے پاسے زیادہ مائل نظر امدن ۔

چار دریانوٰں دے وافر پاݨی دے درمیان اے خطہ در اصل امیند تے نا امیندی ، خوشی تے غم دا ملیا جُلیا تاثر سامݨے گھن آندے ۔ مذہب وچ تصوف پسندی ہے تاں صرف توہم پرستی دی حد تک ، موسیقی ہے تاں ݙکھاں تے محرومیاں دا نوحہ ، شاعری محبت کنوں بھری ہوئی تے زبان مٹھاج توںبھری ہوئی ۔ ایں مختلف مزاج نے اتھاں دے لوکیں دی تہذیب کوں عجیب رنگ وچ رنگ ݙتے۔

جھوک پبلشرز دی طرفوں شائع تھیوݨ آلی کتاب پروفیسر اکرم میراݨی تھل دی تہذیب، ثقافت ، جغرافیہ تے پس منظر تے مکمل روشنی پاتی اے ، انہاں تہذیب ، ثقافت دے نال نال اے وی لکھئے جو تھل وچ زمینیں دی لُٹ مار کیویں کیتی ڳئی اے تے ایں لٹ مار سانگے کیا کیا طریقے اختیار کیتے ڳئے ہن ۔ تھل دے لوکین دی تہذیب، ثقافت تے رسمیں ریتیں بارے پروفیسر اکرم میرانی لکھدن جو :

’’ عوام دا طرز رہائش تے تمام طرح دی نمائش تے آسائش کنوں پاک سادہ ہے، گھر کچی مٹی دے ہن ، گھاہ وغیرہ دیاں چھتاں ،چادر تے چار دیواری دے قید خانیں وچ آزاد ، کم وچ تریمتاں تے مرد کٹھے ،عام زندگی ، سادہ پر رسمیں ریتیں دی بھرمار ، ایویں لڳدے جیویں ہر موقع کوں ریت دا رنگ ݙیوݨ دی کوشش کیتی ڳئی اے ۔ 

اے ڳالھ وی عجیب ہے جو لوک اکثر پیر پرست ہن ، درباریں تے ونجٖݨاں ، منتاں منݨاں ، عرس وچ شریک تھیوݨا، انہاں دے ایمان دا حصہ بݨ ڳئے ۔زیادہ تر کلچر فنکشن ، درباراں تے عرس دے موقع تے تھیندن ۔ کوئی وی خوشی دا موقع ایجھا کائنی ہوندا جتھاں ڳاوݨ وجٖاوݨ دا پروگرام نہ ہووے ۔ علاقائی ڳاوݨ تے سہرے تریمتاں دے فنکشناں دی جان ہوندن ۔ خواجہ فرید ، بلھے شاہ ،سلطان باہو تے شاہ حسین دیاں قافیاں ہر محفل وچ سݨیاں ویندن ۔ ایندے علاوہ ݙو واقعات کوں اِتھاں دے شاعراں خاص اہتمام نال پیش کیتے ، ہک تاں حضرت امام حسینؓ دی شہادت تے ݙوجھی سسی پنوں دی کہانی ۔ اے ݙو کہانیاں لوکاں دے دِلاں وچ بلکہ روح وچ شامل ہن ۔شعری دیاں ٻیاں مقبول صنفاں کافیاں تے ݙوہڑہ ہِن ۔ ‘‘

روہی والی کار تھل دی تریخ وی قدیم ہووݨ دے نال نال دردناک ہے ، اے تھل بارے کتاباں پڑھݨ توں زیادہ تھل وچ ونجٖ تے تھل کوں ݙیکھݨ دی ضرورت ہے ۔

## '''حوالہ'''
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی وسیب) وچوں چوݨ