سرائیکی وسیب۔ اپݨی ڳالھ

سرائیکی وسیب ہک ذات دا نی بلکہ ہک کائنات دا ناں ہے، تاریخی حوالے نال ایندی اہمیت تے وسعت اتنی زیادہ ہے جو پاکستان، ہندوستان تاں کیا سارا جہان ایندے وچ آ سڳدے، اے خطہ ہزار ہا سالاں توں تہذیب، ثقافت اَتے مذہب دی پیشوائی دی فریضہ سر انجام ݙیندا رہ ڳے، بلا شبہ اسلام توں پہلے برصغیر جنوبی دے سارے مذہباں دا مرکز ملتان رہ ڳے۔ تاریخ وچ ایں علاقے کوں تہذیب دی ماء اتے مذاہب دا مؤلد وی قرار ݙتا ڳے۔ ’’ سلطنت ملتان‘‘ کوں دنیا دا پہلا مہذب ملک وی آکھیا ڳے۔ا ے منی منائی حقیقت اے جو سرائیکی وسیب خصوصاً اوندا مرکزی شہر ملتان ہی او علاقہ ہے جتھاں انسان اپݨے ݙو پیریں تے کھڑݨ سکھیا اتے انسان تے حیوان دے نکھیڑے دا عمل شروع تھیا۔ سلطنت ملتان دیاں حداں تے ٻئے وقت تے حالات دے مطابق بدلدے رہ ڳن پر ایندے تہذیبی خدو خال ہزاراں سالاں دی طرح اَڄ وی اپݨی اصل حالت وچ موجود ہن۔

ست دریاویں دی سر زمین سرائیکی دیس جیرھی ہزاراں سال پہلے کائنات دی ٻہوں وݙی مملکت ہئی، اَتے ایندیاں مزید چھوٹیاں چھوٹیاں ریاستاں وی موجود ہن، ہولے ہولے ایندی حیثیت کوں گھٹ کیتا ویندا رہ ڳیا، ملک توں صوبہ ، صوبے توں ڈویژن تے اَڄ صرف ݙو تحصیلیں دا ضلع ملتان۔ صوبے دی وسعت ݙیکھو جو معروف مصنف ابوالفضلی دی کتاب ’’ آئین اکبری ‘‘ دے مطابق مغلیہ دور وچ صوبہ ملتان دیاں حداں ہک پاسوں کیچ مکران، ݙوجھے پاسوں ٹھٹھہ، تریجھے پاسوں فیروز پور، جیسلمیر ، اجمیر تے چوتھے پاسوں کشمیر تک کھنڈیاں ہویاں ہن۔ اے خطہ ہمیشہ توں زرخیز ، مالدار تے خود کفیل خطہ رہ ڳے۔ عرب مؤرخین ایں خطے کوں بیت الذہب (سونے دا گھر ) لکھیے۔ ایں خاصیت دی وجہ توں حملہ آوریں اِتھاں لُٹ مار دے نظریے نال حملے کریندے رہ ڳئے، ایں طرح اے علاقہ ہزارہا سالاں توں حملہ آوراں دی دست برد دا شکار تھیندا ریہے۔ اے ہک الگ داستان ہے، میݙا عرض کرݨ دا مقصد فقط اے ہے جو میں اتنی وݙی تہذیب اتے اتنے وݙے وسیب کوں ہک مختصر کتاب وچ بند کرݨ دا دعویٰ نی کر سڳدا۔ بلکہ سچی ڳالھ اے ہے جو میں اتنے وݙے موضوع تے لکھݨ دا سوچ وی نہ سڳدا ہم جیکر علم دی بھیم بھرم والے محترم دوست تے وݙے بھرا سئیں ڈاکٹر طاہر تونسوی میݙی ہمت نہ ٻدھویندے۔ میکوں اپݨی کم علمی اَتے کم مائیگی دا احساس اے، میں نہ عالم آں اَتے نہ محقق، میکوں اے وی احساس ہے جو میں اپݨے وسیب بارے اتنا کجھ نی پیا ݙسا سڳدا جتنا جو اوندی قدامت تے عظمت ہے پر ول وی میں اپݨے وسیب  بارے او کجھ ݙسݨ دی کوشش کیتی اے جیرھا کجھ میں ڄاݨداں۔

اے ٹھیک اے جو میں اپݨے آپ کوں اتنے وݙے موضوع تے کتاب لکھݨ دے قابل نہ سمجھدا ہم پر ایں ڳالھ دی میکوں خواہش تے سک ضرور ہئی جو سرائیکی وسیب بارے ہک ایجھی کتاب ضرور ہووے جیندے وچ سرائیکی وسیب دی تاریخ، جغرافیہ، زبان، ادب تے ثقافت بارے مضامین شامل ہووِن، سرائیکی وسیب دی شخصیات دا ذکر ہووے، اتے ادب دے عالمی اصولاں Information, Education & Entertainment دے مطابق وسیب دے  لوکیں کوں انہاندے شاندار ماضی توں با خبر کر تے آوݨ والے  وقت کیتے رہنمائی کیتی ونڄے تاں جو او مایوسیاں توں بچ سڳن۔

سرائیکی وسیب بارے میݙی کتاب پہلی تے آخری کتاب نی، ایں بارے کم تھیندا آئے، تھیندا پئے اتے تھیندا رہسے۔ میݙی کتاب تاں بس ہک نکی جہی کوشش ہے ۔ اے کتاب سئیں ڈاکٹر طاہر تونسوری صَیب دے حکم تے ہک مختصر وقت وچ لکھی ڳئی اے۔ ایندے وچ کمیاں، خامیاں اتے کمپوزنگ دیاں غلطیاں ہوسن، غلطیاں بارے نشاندہی کر تے سنگتی میݙی مدد کرن، تاںجو بعد والا ایدیشن چنڳاں ہووے۔

میݙی خواہش ، حسرت، آرزو اتے ارداس ہے جو سرائیکی وسیب دے پڑھیے لکھیے تے باشعور لوک سرائیکی وسیب دی ثقافت، تاریخ، ادب تے زبان بارے اپݨا کم سائنسی بنیاداں تے کرن اتے اے کم نہ صرف سرائیکی بلکہ اردو، سندھی، پنجابی، پشتو، بلوچی، پوٹھوہاری، براہوی، کشمیری، ہندی ، فارسی، عربی، انگریزی، چینی، جاپانی، روسی ، فرانسیسی، جرمنی تے دنیا دے ٻئے زباناں وچ وی ہووݨاں چہیدے۔ انسان، زبان اتے سماج ٻہوں وݙیاں حقیقتاں ہن۔ انہاں بارے سوچݨ، انہاں بارے ڄاݨن، تے انہاں بارے کم کرݨ ٻہوں وݙی نیکی تے ثواب اے۔ ݙیکھݨاںاے ہے جو اساں ایں نیکی اتے ثواب وچوں کتنا حصہ حاصل کریندوں؟ کتاب وچ شامل تصویراں بارے کوٹ مٹھݨ دے دوست سئیں رائو ذوالفقار عنبر تعاون فرمائے اتے کجھ تصویراں سئیں ڈاکٹر مہر عبدالحق بہشتی، سئیں ابن حنیف اتے سئیں مظہر عارف دے کتاباں وچوں گھدیاں ڳن۔ سرائیکی وسیب دا نقشہ سئیں احسان چنگواݨی دان کیتے، میں انہاں سب دا تھورائت آں، سرائیکی بورڈ ملتان دا خاص طور تے شکر گزار آں جو انہاں میݙی کتاب دی اشاعت دا اہتمام کیتے۔ میݙی دعا ہے جو خدا وند کریم سرائیکی ادبی بورڈ کوں سندھی ادبی بورڈ دی طرح سوبھ تے ترقی ݙیوے۔ (آمین)

ظہور احمد دھریجہ          

دولت دروازہ، قاسم باغ ملتان

## حوالہ
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی وسیب) وچوں چوݨ