open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
سرائیکی مصادر

2500توں زائد سرائیکی مصادر تے مشتمل اے کتاب مصنف دیاں لسانی ، تحقیقی کاوشاں دچوں ہک ہے ۔ زمانہ قدیم کنوں سرائیکی وسیب وچ آمدنامے نصاب وچ شامل ریہے ہن تے فارسی کنوں ماخوذ ہن اے اُنہاندی اڳونہی شکل ہے۔ ہر مصدر دے چار کالم ہن ۔

(1)مصدر (2)اُردو ترجمہ                                      (3)حاصل مصدر                               (4)مشتقات

ابتدائی 20صفحات دے مقدمے وچ محقق مصادر دے ابتدائی نسخے ، اصطلاحواں تے پنجابی مصادر دا احول بیا کیتے ۔ظہور احمد دھریجہ لکھدن جو :

’’سرائیکی دا کم سرکاری ادارے نی کریندے ، اے حال ݙیکھ کے جھوک جہیں غریب ادارے نے ایہو جہیں کم کوں چھاپݨ دا انتظام کیتے جیکوں پاکستان دیاں ساریاں علاقائی زباناں اُتے برتری حاصل ہے ۔ اساں وعدہ کریندوں جو شوکت مغل دے اڳلے ہر لسانی کم کوں چھاپݨ دا جھوک اہتمام کریسی ۔ اُمید کرینداں جو ساݙے پڑھݨ آلے ایکوں ضرور پسند کریسن۔‘‘ 

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی
قدیم سرائیکی اُردو لغت

سرائیکی زبان دی قدامت تے زرخیزی کوں واضح کریندی اے لغت ’’دکنی اُردو لغت‘‘ از مسعود حسین خان ، غلام عمر خان تے ’’قدیم اُردو لغت‘‘ از ڈاکٹر جمیل جالبی توں ماخوذ ہے ۔ اے لغت مذکورہ لغات دے تقریباً ݙوں ہزار الفاظ ، تراکیب ، مصادر ، محاورات تے اصطلاحات تے مشتمل ہے جیڑھے ہو بہو تے معمولی فرق نال اَڄ وی سرائیکی وچ مستعمل ہن ۔ ݙوں ہزار الفاظ مذکورہ لغات دا 32فیصد بݨدن ۔ ابتدائی 14صفحات تے محقق دیباچے وچ ایں لغت کوں مرتب کرݨ دا مقصد واضح کیتے ۔ آخری ݙاہ صحافت تے ایہو دیباچہ انگریزی زبان وچ موجود ہے۔

’’پروفیسرمقبول حسن گیلانی ایں کتاب کوں پروفیسر شوکت مغل دی شاہکار کتاب دا ناں ݙتے تے آکھیے جو ادارہ جھوک پبلشرز تے سئیں ظہور احمد دھریجہ تے اساں جتنا فخر کروں گھٹ اے اُنہاں ایں عظیم کتاب کوں شائع کرتے سرائیکی ماء ٻولی دی وݙی خدمت کیتی اے۔‘‘ 

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی
احوال و واقعات حضرت خواجہ غلام فریدؒ

فریدیات دے موضوع تے جھوک پبلشرز ملتان دی طرفوں خواجہ معین الدین کوریجہ دی کتاب ’’احوال و واقعات حضرت خواجہ غلام فریدؒ‘‘ 1999ء وچ چھپ تے سامݨے اَئی۔کتاب دے مصنف خواجہ معین الدین کوریجہ غلام فریدؒ دے دربار کوٹ مٹھݨ دے سجادہ نشین ہن ۔ 64صفحات دی مختصر کتاب وچ خواجہ غلام فریدؒ دے حالاتِ زندگی ، فکر و فلسفہ ، شاعری، تے مختصر علوم تے دسترس تے مختصر ڳالھ کیتی ڳئی ہے ۔ آخروچ معین الدین کوریجہ دا ہک طویل انٹرویو موجود ہے جیڑھا فکرِ فریدؒ دی ترویج تے مزارِ فریدؒ دی ترقی واسطے سجادہ نشین دیاں کوششاں ، مجبوریاں تے مُشکلاں دی عکاسی کریندے ۔

’’پروفیسر مقبول حسن گیلانی اپݨی ڳالھ مہاڑ اِچ ایں کتاب کوں ادارہ جھوک پبلشرز تے جھوک دے مالک ظہور احمد دھریجہ دی بہترین کوشش قرار ݙتے تے آکھیے جو اے کتاب فریدیات دے طالب علمیں کوں سوہݨا کم ݙیسے ۔

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی
اُستاد دِلیندے

خواجہ غلام فریدؒ صوفیانہ فکر و فلسفہ وچ فلسفہ وحدت الوجود دے قائل ہن تے ابن العربی تے منصور بن حلاج دے پیروکار ہن ۔ ایں کتاب وچ مصنف خواجہ غلام فریدؒ دے کلام و افکار تے ابن العربی تے منصور بن حلاج دے فلسفے دے اثرات دا فکری جائزہ گھدے ۔ کتاب ست ابواب تے مشتمل ہے ۔ آخر وچ کجھ ضروری اصطلاحواں دی تشریح کیتی ڳئی ہے ۔ صد سالہ جشن فریدؒ تقریبات دے موضوع تے کتاب کوں ’’خورشید عالم‘‘ ایوارڈ مل چکے۔

کتاب دے بیک پیپر تے ظہور احمد دھریجہ لکھدن:

’’زیر نظر کتاب ’’اُستاد دلیندے‘‘میں نوجوان محقق محمد سعید احمد شیخ نے پہلی بار حضرت خواجہ غلام فرید کی شاعری پر ابن العربی اور حسین بن منصور حلاج کے فلسفہ کے اثرات پر بحث کی ہے اور اس بحث میں خاص طور پر انہوں نے وحدت ادیان اور وحدت الوجود جیسے حساس موضوعات پر قلم کشائی کرکے تشنگان علم معرفت کی پیاس بھجھانے کا بھر پور سامان مہیا کیا ہے ۔ سب سے قابل تحسین بات یہ ہے کہ اس کتاب میں مصنف نے التزاماً ابن العربی اور حسین بن منصور کی کتابوں اور دیگر بلاواسطہ ماخذ سے رجوع کیا تاکہ یہ فکری مطالعہ مزید تحقیق کے لئے معتبر سند و حوالہ کا کام دے سکے ۔ اسی طرح ایک تفصیلی باب میں شیخ اکبر ، حسین بن منصور حلاج اور حضرت خواجہ غلام فریدؒ کے حالات و کرامات اور ان کے اصول و فروغ کا بھی تفصیلاً تذکرہ کیا گیا ہے جو یقینا ایک قابل قدر کاوش ہے ۔ اُمید واثق ہے کہ سرائیکی زبان میں لکھی گئی یہ کتاب ، جو اپنی نظیر آپ ہے ۔ فریدیات میں ایک انمول اضافہ ثابت ہوگی۔(انشاء اللہ) 

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی
ہلڈگارڈ لمفروم

## ہلڈگارڈ لمفروم (1922-1984)
ہلڈگارڈ لمفروم ، جرمن-امریکی سالماتی ماہر حیاتیات (بائیولوجسٹ) ، 1922 وچ پیدا تھئی تے 1984 وچ فوت تھئی ۔ انہاں خلیہ توں آزاد پروٹین دی تیاری دے مطالعے کیتے ہک نظام تیار کیتا ۔ انہاں سالماتی حیاتیات دے میدان وچ ٻہوں پرکھ پرچول کیتی ۔

انہاں دی زندگی دا وݙا حصہ سالماتی حیاتیات دی تحقیق وچ گزریا ، جتھاں انہاں پروٹین دی تیاری دے عمل دا مطالعہ کیتا ۔ انہاں خلیہ توں آزاد پروٹین دی تیاری کیتے ہک نظام تیار کیتا ، جتھاں انہاں پروٹین دی تیاری دے مختلف مراحل دا مطالعہ کیتا ۔ انہاں دا کم انہاں دے زمانے دے سائنسداناں کوں ٻہوں پسند آیا ۔ انہاں دی تحقیق نال سالماتی حیاتیات دی سائنس کوں نویں راہ ملی ۔

ہلڈگارڈ لمفروم پروٹین دی تیاری دے متعلق کئی تحقیقی مقالے لکھئے ، جتھاں انہاں اپݨی تحقیق تے مشاہدات درج کیتے ۔ انہاں دے مقالے اڄ وی سالماتی حیاتیات دے ماہرین کیتے قابل قدر ہن ۔ انہاں سالماتی حیاتیات دی سائنس وچ نویں نظریات پیش کیتے ، جتھاں انہاں خلیہ توں آزاد پروٹین دی تیاری دے نظام دے متعلق ٻہوں کجھ ݙسیا ۔ انہاں دا کم انہاں دے مرݨ دے بعد وی سائنسداناں کیتے رہنمائی دا ذریعہ بݨیا ۔

ہلڈگارڈ لمفروم دا کم اڄ وی سائنسداناں کیتے ٻہوں اہم ہے ۔ انہاں سالماتی حیاتیات دی سائنس وچ جو کم کیتا ، او اڄ وی قابل قدر ہے ۔ انہاں دی تحقیق نال پروٹین دی تیاری دی سائنس کوں نویں راہ ملی ۔ انہاں دی زندگی سائنس دے شوقیناں کیتے ہک مثال ہے ۔ انہاں دی محنت تے لگن انہاں کوں سائنس دے میدان وچ ہک وݙا ناں ݙتا ۔ انہاں دا کم سالماتی حیاتیات دے میدان وچ ہک اہم سنگ میل ہے ۔ انہاں پروٹین دی تیاری دے بارے وچ معلومات فراہم کیتیاں ۔ انہاں دا کم پروٹین دی تیاری دے میکانزم کوں سمجھݨ وچ ٻہوں مددگار ثابت تھیندا ہے ۔
سرائیکی زبان اَتے لسانیات

اسلم رسول پوری لسانیات ، صوتیات ، آرتھوگرافی ، تاریخی لسانیات تے تقابلی لسانیات وچ نمایاں مقام رکھدن ۔ پیش نظر کتاب ترائے ابواب تے مشتمل ہے۔ پہلا باب ’’مطالعے‘‘ دا ہے ۔ جیندے وچ سرائیکی دیاں قدیم ماخذی زبان تے جدید ہمسایہ زباناں نال تعلق دے اُتے کُجھ ماہرین لسانیات دے نظریات پیش کیتے ڳن ، جیویں مہر عبدالحق ، نوم چومسکی ، ساسر تے باختن ۔ ݙوجھے باب وچ سرائیکی زبان دے ناں ، اِملاء تے انگریزی لہجے دے مسائل تے بحث کیتی ڳئی ہے ۔ آخری باب جائزے تے مشتمل ہے ۔ جیندے وچ غیر آریائی زباناں دی تقابلی لغت تے سرائیکی وچ لاطینی الفاظ دا جائزہ گھدا ڳئے۔

پروفیسر مقبول حسن گیلانی لکھدن جو:

’’اپݨے موضوع دے اعتبار نال اہم کتاب اے ،ظہور احمد دھریجہ ادارہ جھوک دی طرفوں ایں کتاب کوں شائع کرتے طالب علمیں واسطے ٻہوں سوکھ پیدا کیتی اے ۔ 

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی
دلی ڈھائی کوہ ۔ سفر نامہ

ایہ سفرنامہ 20اگست کنوں 28اگست 2009ء تئیں ہندوستان دے سفر دا حال ہے تے ’’رپورتاژ‘‘ دے انداز وچ لکھیا ڳیا اے ۔ سفرنامہ ہندوستان دے شہراں دِلی تے جے پور دی سیر تے منبی ہے ۔ ’’ساہتیہ اکیڈمی دلی‘‘ دے تعاون نال ’’ایج کیئر انڈیا‘‘ نامی تنظیم دے منعقدہ مشاعرے وچ شرکت کرݨ سانگے پاکستان دے شاعراں ، ادیباں تے دانشوراں دے وفد کوں انڈیا دعوت ݙتی ڳئی تے مصنف وی اُنہاں وچ شامل ہن ۔ دلچسپ انداز ، ٹھیٹھ سرائیکی اد استعمال ، زبان دی چس رَس ودھا ݙتی ہے ۔ رنگین فوٹو وی ݙتے ڳن۔

ظہور احمد دھریجہ ، دی کتاب ’’دلی ڈھائی کوہ‘‘دے بیک پیپر تے لکھدن:

’’سرائیکی لسانیات دے حوالے نال پروفیسر  ہک شخص دا نھیں ہک عہد دا ناں ہے ۔ اساݙی تے جھوک دی خوش قسمتی ہے جو اساکوں مغل سئیں دی محبت ، شفقت تے سرپرستی حاصل ہے ۔ انہاں نال یاری لا تے ایہ ݙٹھے جو لسانیات دا کم ہووے تاں بھاویں انہاں سر تے پہاڑ رکھ ݙیو ، چا ویسن پر ایں توں ہٹ تے ماسہ وی نھیں سہندے ۔ ایندے باوجود اساݙی ارداس تے انہاں ہندوستان دی پندھ وہاݨی لکھ ݙتی ہے جینکوں اساں ’’رپوتاژ‘‘ آکھ سڳدوں ۔ خاص ڳالھ ایہ ہے جو ایں پندھ وہاݨی وچ اُردو سفرنامیں آلی کار نہ تاں ’’چرھپ‘‘ پیدا کرݨ سانگے مرچ مصالحہ لایا ڳے تے نہ کُوڑ دے بِھکل ریڑھے ڳن۔ بھلا تھیوے پروفیسر  دا جو انہاں اپݨی لکھت وچ اساݙیاں کجھ ’’یاداں‘‘ ہتھیکیاں کر ݙتن ۔ ایں موقعے تے اساݙے آدری (میزبان) سئیں ڈاکٹر جے سی بترا تے ہندوستان دے ٻئے سنگتیاں دا شکریہ ادا کرݨ وی ضروری ہے جنہاں اساں کوں دل نال دلی سݙیا تے دلی دے نال نال اپݨے دل وچ جاہ ݙتی‘‘۔ 

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی
سانول سلوݨے

عبدالباسط بھٹی خاکہ نگاری وچ اپݨیاں ݙو لکھتاں ’’سانولے سلوݨے‘‘ تے ’’ݙکھ ݙول‘‘ ناول نمایاں شناخت حاصل کیتی ہے ، پر انہاندی پہلی پچھاݨ اے مختصر سفرنامہ ہے جیڑھا احمد پور شرقیہ توں گھن تے چولستان وچ چنݨ پیر دے میلے تک 3ݙینہہ تے 2راتیں دے سفر دا حال ہے ۔ زبان و بیان دی خوبی ، ثقافتی حوالیاں دا بھر پور استعمال تے وسیبی محبت دے شعور پاروں اہم ادبی مقام رکھدے تے نصاب وچ شامل ہے ۔

احسان اعواݨ لکھدن جو 

’’باسط بھٹی دی شاندار کتاب سامݨے اَئی اے ۔ سفرنامے دے پنج ابواب ہن ۔ پہلیاں چار پوڑیاں دے عنوانات نال ماضی دا احوال تے سفر دی روداد ہے ۔ آخری باب منزل وچ منزل تے پُڄݨ تے رہݨ دا ذکر ہے ۔ کتاب تے ممتاز عاصم تبصرہ کیتے ۔ اے سفرنامہ پہلی واری خان پور توں چھپیا ہئی۔باسط بھٹی دے نال نال ادارہ جھوک تے جھوک دے مالک ظہور احمد دھریجہ مبارکباد دے حقدار ہن۔ 

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی
سرائیکی دھرتی دے قصّے

جھوک پبلشرز ملتان دی طرفوں خدیجہ کبریٰ (م)دی کتاب ’’سرائیکی دھرتی دے قصے‘‘2008ء وچ شائع کیتی ڳئی۔کتاب چھی قصولیاں توں کٹھے کیتے ڳئے پندھراں قصیاں تے مشتمل ہے ۔ انہاں قصیاں وچ ترائے خواتین تے ترائے مرد ہن ۔ قصولیاں دا تعارف وی موجود ہے ۔

سرائیکی دھرتی دے قصیں بارے پروفیسر مقبول احمد گیلانی اَکھیندن جو :

’’ ڈاکٹر انوار احمد ، اسلم رسول پوری تے اجمل مہار کتاب تے تبصرہ لکھیے ۔ اے قصے سرائیکی زبان دے لسانی پہلوئواں کوں نشابر کرݨ دے نال نال ثقافت دا بھرواں اظہار ہِن۔ادارہ جھوک تے اوندے مالک ظہور احمد دھریجہ سرائیکی کتاباں دی اشاعت واسطے جتنا کم کریندے پن کہیں ادارے نی کیتا۔‘‘ 

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی
خواجہ فرید ؒ دیں کافیں دا ہندی ترجمہ

قیس فریدی (م) دی کتاب ’’خواجہ فرید ؒ دیں کافیں دا ہندی ترجمہ‘‘1993ء وچ جھوک پبلشرز ملتان چھاپی۔ اے کتاب ہندوستان دی سرائیکی ساتھیہ سنگم دی فرمائش تے خواجہ فریدؒ دے کجھ کافیں دا ہندی ترجمہ ہے ۔ اے کتابچہ خان پور دے مقام توں شائع تھیا۔ظہور احمد دھریجہ اَکھیندن جو 

’’اساں 1992ء وچ عالمی سرائیکی کانفرنس دہلی ڳئے تاں ڈھیر ساریاں کتاباں میں نال چا ڳیا ۔ پر اُتھاں دی نوجوان نسل واسطے سرائیکی رسم الخط شاہ مکھی ایویں ہا جیویں اساݙے واسطے گورمکھی یا دیوناگری ۔ ایں موقعے تے اُنہاں خواہش کیتی جو سرائیکی شاعری اساکوں ہندی (دیوناگری) رسم الخط اِچ لکھوا ݙیو ۔ ظہور احمد دھریجہ ݙسیندن جو واپس آ تے قیس فریدی صاحب کو حال احوال ݙتا ۔ قیس فریدی صاحب آکھیا جو کُئی ہندی کتاباں تے ہندی قاعدہ گھن آیو ، میں آکھیا جیا! اُنہاں آکھیا او میکوں ݙیو ۔ میں اُنہاں کوں ہندی قاعدہ ݙتا اَٹھویں ݙیہاڑے اُنہاں قافیاں ہندی رسم الخط اِچ لکھ ݙتیاں ۔‘‘

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی
دل تانگھ تانگھ اے

اے کتاب بہاول پور بورڈ دے سال دوم سرائیکی دے نصاب دے عین مطابق ہے تے ایوب دھریجہ دی وفات توں بعد شائع تھئی ہے ۔ کتاب وچ 12نظماں ،23نثر پارے ، 6غزلاں تے 2ݙوہڑیاں تے مشتمل ہے ۔ آخر وچ سرائیکی قاعدہ (حروف تجہی) تے گنتی وی موجود ہے۔ظہور دھریجہ لکھدن:

’’ایوب دی عمر اتنی نہ ہئی او اَڄݨ سِکھݨ دے عمل وچ ہا ۔ پڑھائی توں فارغ تھیا تاں سرکاری نوکری سانگے ٻاݨ مریندا رہ ڳیا ۔ او آکھدا ہا جو بھاویں وݙا عہدہ نہ ہووے ، عام نوکری ہووے پر ہووے سرکاری جو ایندے وچ اولاد دا تحفظ ہوندے ، ملازمت تے او وی سرکاری؟ سرائیکیں دے ایجھے نصیب کݙاں؟ ایوب ’’اوورایج‘‘ تھی ڳیا ۔ نوکری نہ ملی ، پر اوں اپݨے پرنٹنگ پریس آلے کم تے پوری توجہ ݙتی تے نال سرائیکی دا کم وی کریندا رہ ڳیا ۔ میں اے ڳالھ اَکھیندا پیا ہم جو ایوب دی عمر اتنی نہ ہئی جتنیاوندی سوچ ۔ اوندی خواہش ہئی جو ملتان یا دھریجہ نگر اِچ ہک جاہ ایجھی بݨائوں جتھاں:

٭…              سرائیکی نصاب دے متعلقہ ساریاں کتاباں ہوون۔

٭…              فوٹو سٹیٹ دی سہولت ہووے۔

٭…              ودھ توں ودھ گائیڈاں تے خلاصے لکھوائے ونڄن۔

٭…              تعلیمی اداریاں وچ طالب علماں کوں داخلیاں دی آگاہی ملے۔

٭…              ملک تے ٻاہر لے ملک نویں آوݨ آلے سبجیکٹ دے بارے وسیب دے نینگراں کوں آگاہی ملے۔

٭…              ہک ایجھی اکیڈمی ہووے جیڑھی طالب علماں کوں سی ایس ایس ، میڈیکل تے انجینئرنگ تے ٻئے مضمومن دی رہنمائی کرے۔

٭…              بے روزگاراں کوں ملازمتاں بارے آگاہی ملے۔

٭…              ٻاہرلے ملکاں اِچ روزی تے پڑھائی بارے معلومات مِلن۔

٭…              سرائیکی دا پاکستانی تے عالمی زباناں نال ڳانڈھاتھیوے۔‘‘

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی
آٹی ماٹی

ٻال ادب تے اوندی ضرورتیں کوں پیش نظر رکھیندے ہوئے  نے اے کتاب ’’آٹی ماٹی‘‘ پیش کیتی ہے ۔ ایں توں قبل ’’الف بے ٻٹوا‘‘ سامݨے آ چُکی ہے ۔ کتاب دے ݙوں حصے ہن ۔ پہلے وچ نثری کہاݨیاں موجود تے اُنہاں دی تعداد 44ہے ۔ ݙوجھے حصے وچ لوک سمل دے عنوان ہیٹھ ٹوک مکال ، خوشی دے ٻول ، کھیݙاں دے ٻول تے لولیاں موجودہن ۔ اے کتاب ٻال ادب دی ونکو ونکی کوں پیش کریندی ہے۔

ظہور احمد دھریجہ بیک ٹائٹل بیک پیج تے لکھدن:

’’پروفیسر اُستاد ہووݨ دی حیثیت نال ایں ڳالھ کوں سمجھدن جو ٻال ادب دی کیا اہمیت اے؟ ایں سانگے اُنہاں اپݨا کم لسانیات دے نال نال ٻال ادب کیتے ۔ خاص ڳالھ اے ہے جو انہاں سب توں پہلے سرائیکی قائدہ لکھیا ۔ بظاہر تاں اے نِکی جہی ڳالھ اے پر ݙٹھا ونڄے تاں بنیادی تے وݙی ڳالھ اے ۔ آٹی ماٹی بال ادب دے حوالے نال ہک چنگی تے سوہݨی کتاب ہے‘‘۔ 

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی
جان لیتھم

## جان لیتھم (1740-1837)
جان لیتھم ، انگریز فطرت دان ، 1740 وچ پیدا تھیا تے 1840 وچ فوت تھیا ۔ انہاں آسٹریلیا دے ٻہوں سارے پرندیاں دے ناں رکھئے تے "پرندیاں دا عام خلاصہ" نامی کتاب لکھی ۔ انہاں پرندیاں دے متعلق ٻہوں پرکھ پرچول کیتی تے انہاں دی تفصیل لکھی ۔ 

انہاں دی زندگی دا وݙا حصہ پرندیاں دی تحقیق وچ گزریا ، جتھاں انہاں آسٹریلیا دے پرندیاں دا مطالعہ کیتا ۔ انہاں آسٹریلیا دے پرندیاں دیاں مختلف قسماں دی شناخت کیتی تے انہاں دے ناں رکھئے ، جتھاں انہاں پرندیاں دے رنگ ، شکل تے عادتاں دے متعلق ݙسیا ۔ انہاں دا کم انہاں دے زمانے دے سائنسداناں کوں ٻہوں پسند آیا ۔ انہاں دی تحقیق نال پرندیاں دی سائنس کوں نویں راہ ملی ۔ 

جان لیتھم پرندیاں دے متعلق کئی کتاباں تے تحقیقی مقالے لکھئے ، جتھاں انہاں اپݨی تحقیق تے مشاہدات درج کیتے ۔ انہاں دی کتاب "پرندیاں دا عام خلاصہ" اڄ وی پرندیاں دے ماہرین کیتے قابل قدر ہے ۔ انہاں پرندیاں دی سائنس وچ نویں نظریات پیش کیتے ، جتھاں انہاں آسٹریلیا دے پرندیاں دے مختلف پہلواں دے متعلق ٻہوں کجھ ݙسیا ۔ انہاں دا کم انہاں دے مرݨ دے بعد وی سائنسداناں کیتے رہنمائی دا ذریعہ بݨیا ۔ 

جان لیتھم دا کم اڄ وی سائنسداناں کیتے ٻہوں اہم ہے ۔ انہاں پرندیاں دی سائنس وچ جو کم کیتا ، او اڄ وی قابل قدر ہے ۔ انہاں دی تحقیق نال پرندیاں دی سائنس کوں نویں راہ ملی ۔ انہاں دی زندگی سائنس دے شوقیناں کیتے ہک مثال ہے ۔ انہاں دی محنت تے لگن انہاں کوں سائنس دے میدان وچ ہک وݙا ناں ݙتا ۔ انہاں دا کم آسٹریلیا دے پرندیاں دے میدان وچ ہک اہم سنگ میل ہے ۔ انہاں آسٹریلیا دے پرندیاں دے بارے وچ معلومات فراہم کیتیاں ۔ انہاں دا کم آسٹریلیا دے پرندیاں دی حیاتیاتی گھݨ ونک کوں سمجھݨ وچ ٻہوں مددگار ثابت تھیندا ہے ۔
پیلے پتر

1994ء وچ پہلی واری اے کتاب دلنور سرائیکی پبلی کیشنز نے چھاپی ہئی ۔ ایں کتابچے وچ قطعے ، غزلاں تے ݙوہڑے موجود ہن۔

ایں کتاب دا انتساب شاکر شجاع آبادی ظہور احمد دھریجہ دے ناں کیتے ۔ آپ لکھدن:

’’سرائیکی وسیب دے ماݨ تے اپݨے مخلص دوست سئیں ظہور احمددھریجہ دے ناں‘‘۔ 

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی
وینس دا تاجر

جھوک پبلشرز ملتان دی طرفوں شیکسپیئر؍اقبال نسیم صحرائی (م) دی کتاب ’’وینس دا تاجر‘‘2001ء وچ چھاپی ڳئی۔اے ڈرامہ دراصل شیکسپیئر دے ڈرامے Merchant of Veniceدا ترجمہ ہے ۔ دیباچہ ڈاکٹر طاہر تونسوی لکھیئے ۔ گل عباس اعواݨ ، ظہور دھریجہ تے پروفیسر مزمل حسین کتاب تے تبصرہ لکھیئے۔ ڈاکٹر طاہر تونسوی لکھدن جو جھوک دا اے کم عالمی ادب دا حصہ بݨسے او لکھدن جو:

’’ایں ڈرامے دا اصل موضوع یہودیت تے عیسائیت دا تقابل ، انہیں دے مزاج ، رویے تے روایات ہے ۔ جیندے وچ یہودیت کوں شکست تے عیسائیت کوں فتح تھیندی ءِ …… ایں ڈرامے دی اصل خوبی اے ہے جو ایندے وچ رومانٹنک کامیڈی پیش کیتی ڳئی ہے تے شیکسپیئر تخلیقی اظہار دا شاہکار اَتے آفاقی ڈرامہ ہے ۔‘‘ 

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی
چاندی مڑھیئے طاق

جھوک پبلشرز ملتان دی طرفوں زبیر احمد دی کتاب ’’چاندی مڑھیئے طاق‘‘1999ء وچ چھاپی ڳئی۔ اکادمی ادبیات دی طرفوں ’’فرید ایوارڈ یافتہ‘‘ اے کتاب پابند تے آزاد نظماں دا مجموعہ ہے ۔ مزاحمت تے اپݨیاں محرومیاں دا اظہار کریندی اے کتاب 96 نظماں تے مشتمل ہے۔

پروفیسر مقبول حسن گیلانی اَکھیندن جو

’’اپݨی نوعیت دی اے بہترین کتاب ہے تے ایندے وچ جدید نظماں شامل ہن ۔ جنہاں کوں پڑھ تے اندازہ تھیندے جو سرائیکی شاعر کتنی سوہݨی جدید شاعری کریندی پے۔‘‘ 

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی
دُرِّ یتیم

جھوک پبلشرز دی طرفوں اے کتاب دی ݙوجھی اشاعت ہے تے ہُݨ ایندے مندرجات وچ تبدیلی تھئی ہے ۔ کتاب دی ترتیب و پیشکش  دی ہے تے ناشر نے ایں تے تبصرہ کیتے ۔ شاعر دا پیش لفظ اُردو وچ ہے ۔ عاصی کرنالی نے شاعرانہ انداز وچ شاعر دے فن دا اعتراف کیتے ۔ پس ورق تے شاعر دی تصویر تے  دا مختصر تبصرہ موجود ہے ۔ حمد دے تحت 3نظماں ، نعت تے مولود دے عنوان نال 4نظماں ، مناقب دے عنوان تلے 13نظماں ، کافیاں دے تحت 9کافیاں ، منظومات دے عنوان تلے 33نظماں ، شخصیات دے عنوان ہیٹھ 19، 60ݙوہڑے ، 3رُباعیاں تے متفرق دے عنوان نال 9بند موجود ہن۔

### ظہور احمد دھریجہ لکھدن:
غلام حیدر یتیم جتوئی دا شعری مجموعہ 1967ء وچ سرائیکی اکیڈمی ملتان دی طرفوں شائع تھیا ۔ اکیڈمی دے جنرل سیکرٹری اختر علی خان کتاب کوں سودھݨ تے چھپواوݨ اِچ ڈھیر سارا کم کیتا ، جے او نہ چھپویندے تاں ’’دُرِ یتیم‘‘ اساݙے کول نہ ہووے ہا ۔ اختر علی بلوچ اپݨی ڳالھ مہاڑ اِچ لکھّے جو اساں ڈاکٹر مہر عبدالحق دا مقالہ ’’ملتانی زبان اور اس کا اُردو سے تعلق‘‘ چھاپݨ چہندے ہاسے پر ڈاکٹر صاحب ساری ڳالھ بات دے باوجود مقالہ اُردو اکیڈمی بہاول پور کوں ݙے ݙتا ، اساکوں ݙاڈھا ارمان لڳا ، وَل اساں سئیں غلام حیدر یتیم جتوئی دا کلام چھپواوݨ دا اَہر کیتا پر جتوئی صیب کول کلام کٹھا نہ ہا کیوں جو اُنہاں باقاعدہ بیاض نہ بݨائی ہئی ، اُنہاں کوں کلام کٹھا کریندے وقت ٹائم لڳ ڳیا ،’’جوں ودیر جوں خیر‘‘ وانگوں دیر تاں تھی ڳئی پر کتاب سوہݨی چھپ ڳئی۔‘‘

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی
دھمال

کتاب کوں احسان اعواݨ نے مرتب کیتے تے کتاب چھپاوݨ وچ ’’ایمکو ویلفیئر فائونڈیشن‘‘ نے تعاون کیتے ۔ کتاب دے فلیپ تے سعید خاور نے اظہار کیتے تے کتاب اندر عزیز شاہد ، عاشق بزدار ، اسلم خان گور مانی تے ناشر دا تبصرہ موجود ہے ۔ اے شاعر دی پنجویں کتاب ہے ۔ ایں توں پہلے ’’ارشد دے ݙوہڑے‘‘ ، ’’سِک داساوݨ‘‘ ، ’’اَکھیں خواب جگارے‘‘ ، آسرا فقیریں دا‘‘ منظر عام تے آ چکن ۔ 

’’پروفیسر مقبول احمد گیلانی لکھدن جو عارفانہ کلام دی اشاعت اِچ جھوک دا کردار اہم ہے کیوں جو ظہور احمد دھریجہ خود صوفی مزاج ءِ ن ، نامور شاعر امان اللہ ارشد دی کتاب صوفیانہ شاعری دا سوہݨا نمونہ ہے۔‘‘

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی
شعر شاکر دے

شاکر شجاع آبادی دی کتاب ’’شعر شاکر دے‘‘2010ء وچ جھوک پبلشرز ملتان چھاپی۔  ایں مجموعہ اشعار توں پہلے مشہور کتاباں ’’پیلے پتر‘‘ ، ’’شاکر دے ݙوہڑے‘‘ ، ’’لہودا عرق‘‘ ، ’’ٻلدیاں ہنجوں‘‘ سمیت12کتاباں شائع تھی چُکن ۔ کتاب وچ شاکر شجاع آبادی دے حالاتِ حاضرہ تے مختلف موضوعات اُتے 222اشعار موجود ہن ۔ جنہاں وچوں اکثر روزنامہ ’’خبریں‘‘ وچ روز وار چھپدے رہیے ہن۔

کتاب تے ظہور دھریجہ نے اظہار خیال کیتے تے آکھیے جو ’’شعر شاکر دے‘‘ اپݨی مثال آپ ہِن ۔ الڳ الڳ شعریں دی سرائیکی وچ پہلی واری کتاب چھاپی ڳئی اے ، ہر شعر اپݨا ہک شاندار تے مکمل مفہوم رکھدے ۔ ‘‘

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی
عمراں دا پورھیا

احمد خان طارق ݙوہڑے دے نامور شاعر ہن ایں توں پہلے ’’گھروں دَر تاݨیں‘‘ ، ’’متاں مال ولے‘‘ ، ’’میکوں سی لڳدے‘‘ ، ’’ہتھ جوڑی ڄل‘‘ ، ’’سسی‘‘ شائع تھی چکن ۔ ’’عمراں دا پورھیا‘‘ کتاب دے اندر ظہور دھریجہ ، شبیر ناز ، ڈاکٹر نجیب حیدر ملغاݨی ، پروفیسر خان محمدخان ملغاݨی ، ڈاکٹر سجادحیدر پرویز ، اقبال سوکڑی تے فلیپ تے اشو لال ، تے عطا بلوچ نے تبصرہ کیتے ۔ عباس برمانی نے شاعرانہ انداز وچ خراج تحسین پیش کیتے ۔

### ظہور احمد دھریجہ ’’عمراں دا پورھیا ‘‘بارے لکھدن:
’’کہیں وی خطے دی ادبی تے ثقافتی سُنڄاݨ اوندی شاعری ہوندی اے ، روزِ اوّل توں گھن تے اَڄ تک ساری دنیا وچ شاعری کوں اہم مقام حاصل اے ۔ سچی ڳالھ اے ہے جو شاعری تہذیب وی ہے ثقافت وی تے تریخ وی ، ایں وجہ نال شاعر کوں مؤرخ تے شاعری کوں منظوم تاریخ آکھیا ویندے ۔ سرائیکی شاعری دی تاریخ صدیاں نی بھل ہزاراں ورہیاں تے کھنڈی ہوئی اے۔ سرائیکی دھرتی تے وݙے وݙے شاعر تے سوجھواݨ پیدا تھئے ، انہاں وچوں ہک وݙا ناں سئیں احمد خان طارقؔ دا ہے‘‘۔ 

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی
کلامِ شاکر

2002ء وچ اے کتاب پہلی واری شائع تھئی ہئی ۔ شاکر شجاع آبادی دیاں ورتیاں ڳیاں اصناف غزل ، ݙوہڑہ ، قطعہ ، گیت تے نظماں وچوں حمد و نعت دیاں ونکیاں پاتیاں ویندن۔

ظہور دھریجہ لکھدن:

’’بلاشبہ شاکر شجاع آبادی ہمارے نوجوان نسل کا پسندیدہ اور مقبول شاعر ہے ، وہ جب پڑھ رہا ہوتا ہے تو ہزاروں کے مجمعے میںخاموشی اور ہو کا عالم طاری ہوتا ہے ۔ سامعین ان کے کلام کو گوشِ جاں سے سنتے اور چشم قلب سے پڑھتے ہیں ، وہ سرائیکی زبان کا واحد خوش قسمت شاعر ہے جو سب سے زیادہ پڑھا اور سنا گیا ہے ، اس کی باتیں فکر اور دانائی کی باتیں ہوتی ہیں ، وہ جو بات کرتا ہے دل والی کرتا ہے اور ’’دل سے جو بات نکلتی ہے اثر رکھتی ہے‘‘ کی مانند اس کے شعروں کی باتیں پُر تاثیر اور پُر مغز ہوتی ہیں ، میں سمجھتا ہوں دانائی کی ایسی باتیں کرنا ہر کسی کے بس کی بات نہیں        ؎

بات ہیرا ہے ، بات موتی ہے

بات لاکھوں کی لاج ہوتی ہے

’’بات‘‘ ہر بات کو نہیں کہتے

بات مشکل سے ’’بات‘‘ ہوتی ہے‘‘ 

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی
ولیم ایلفورڈ لیچ

## ولیم ایلفورڈ لیچ (1790-1836)
ولیم ایلفورڈ لیچ ، انگریز ماہر حیوانیات تے سمندری ماہر حیاتیات (بائیولوجسٹ) ، 1790 وچ پیدا تھیا تے 1836 وچ فوت تھیا ۔ او کرسٹیشینز (چھلکے آلے جانور) دا ماہر ہئی ۔ انہاں سمندری جانوراں تے خاص طور تے کرسٹیشینز دے متعلق ٻہوں پرکھ پرچول کیتی ۔

انہاں دی زندگی دا وݙا حصہ حیوانات تے سمندری حیاتیات دی تحقیق وچ گزریا ، جتھاں انہاں سمندری جانوراں دا مطالعہ کیتا ۔ انہاں کرسٹیشینز دیاں مختلف ونکیاں دی شناخت کیتی تے انہاں دی تفصیل لکھی ، جتھاں انہاں کرسٹیشینز دے جسمانی ڈھانچے ، عادتاں تے ماحول دے متعلق ݙسیا ۔ انہاں دا کم انہاں دے زمانے دے سائنسداناں کوں ٻہوں پسند آیا ۔ انہاں دی تحقیق نال حیوانات دی سائنس کوں نویں راہ ملی ۔

ولیم ایلفورڈ لیچ سمندری جانوراں تے خاص طور تے کرسٹیشینز دے متعلق کئی کتاباں تے تحقیقی مقالے لکھئے ، جتھاں انہاں اپݨی تحقیق تے مشاہدات درج کیتے ۔ انہاں دیاں کتاباں اڄ وی حیوانات تے سمندری حیاتیات دے ماہرین کیتے قابل قدر ہن ۔ انہاں کرسٹیشینز دی سائنس وچ نویں نظریات پیش کیتے ، جتھاں انہاں کرسٹیشینز دے مختلف پہلواں دے متعلق ٻہوں کجھ ݙسیا ۔ انہاں دا کم انہاں دے مرݨ دے بعد وی سائنسداناں کیتے رہنمائی دا ذریعہ بݨیا ۔

ولیم ایلفورڈ لیچ دا کم اڄ وی سائنسداناں کیتے ٻہوں اہم ہے ۔ انہاں حیوانات تے سمندری حیاتیات دی سائنس وچ جو کم کیتا ، او اڄ وی قابل قدر ہے ۔ انہاں دی تحقیق نال کرسٹیشینز دی سائنس کوں نویں راہ ملی ۔ انہاں دی زندگی سائنس دے شوقیناں کیتے ہک مثال ہے ۔ انہاں دی محنت تے لگن انہاں کوں سائنس دے میدان وچ ہک وݙا ناں ݙتا ۔ انہاں دا کم کرسٹیشینز دے میدان وچ ہک اہم سنگ میل ہے ۔ انہاں کرسٹیشینز دے بارے وچ معلومات فراہم کیتیاں ۔ انہاں دا کم کرسٹیشینز دی حیاتیاتی گھݨ ونک کوں سمجھݨ وچ ٻہوں مددگار ثابت تھیندا ہے ۔
دیوان فرید

سرائیکی زبان دے مشہور صوفی شاعر خواجہ غلام فرید دیاں 272کافیاں تے مشتمل اے دیوان فرید ہے ۔ خان پور توں ایں کتاب دی 1100عدد کاپیاں چھپی ہئی ۔ ناشر منیر دھریجہ تے ظہور دھریجہ نے اُردو زبان اِچ عرض حال دے عنوان ہیٹھ ایں دیوان دی وجہ اشاعت بیان کیتی ہے ۔ ایں دیوان فرید دی بنیاد سردار پیر بخش خان کورائی موضع ڈیرہ گبولاں تحصیل خان پور ضلع رحیم یارخان دے معتبر تے قلمی نسخے تے ہے ۔ جیڑھے اپݨے وقت دے عالم و فاضل شخصیت تے خواجہ فرید دے دست بیعت مرید ہن ۔ دیوان دی خاص ڳالھ کافیاں دے آخر وچ مذکور او موضوع وار فہرستاں ہن جیڑھیاں کلام فرید اِچ مذکور رجال و مقامات ، نباتات و جمالیات ، پارچہ جات و ملبوسات ، ظروف و زیورات ، اوزار و آلات ، برسات تے ایندے متعلقات ، معدنیات ، سمیات ، خوشبویات، حیوانات ، پَھل ، پُھل ت مزامیر کوں بیان کریندن ۔ ایں توں علاوہ کلام فرید دے مترجمین دی فہرست وی موجود ہے بھاویں انہاں کلام فرید دا پورا ترجمہ کیتے ، بھانویں جزوی ترجمہ کیتے ۔

### کتاب دے بیک پیپر تے ظہور دھریجہ تے منیر دھریجہ لکھدن:
’’ادارہ جھوک سرائیکی زبان دی ترقی تے ترویج کیتے ہک عرصے توں کم کریندا پے ۔ ایں ادارے دے زیر اہتمام شائع تھیوݨ والا کلھا سرائیکی ݙینھ وار اخبار ’’جھوک‘‘ بے سروسامانی دے باوجود سرائیکی دے دشمنیں نال چومُکھی جنگ لڑدا پے ، توݨیں جو غیریں توں زیادہ ’’اپݨیں‘‘ جھوک کوں مار مکاوݨ دا پورا ترلا کیتے پر خدا دا شکر اے جو ادارہ جھوک اپݨا ’’جہاد‘‘ جاری رکھی پے، تے اپݨے اصل مشن توں ہک پَل کیتے وی غافل نی تھیا۔

سرائیکی اِملاء تے ݙوجھیاں غلطیاں توں پاک ’’دیوان فرید‘‘ دی اشاعت جھوک کیتے ہک اعزاز اے ، اڳلے ایڈیشن کوں سوہݨا بݨاوݨ کیتے رہبری کریسو۔

## '''وسیبی بھراوو!'''
چھیکڑ اِچ درد مندانہ ارداس کریندوں جو سرائیکی زبان دی اڳونہی کیتے ادارہ جھوک دے ٻانھ ٻیلی تھوو ، ہک مُٹھ تھی تے اسیݙے مونڈھے نال مُونڈھا رَلائو تاں جو اساں تھک نہ ونڄوں تے ’’منزل‘‘ تے پُڄݨ دا پندھ کھوٹا نہ تھیوے۔‘‘

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی
کلیاتِ شفیق

کتاب دی ترتیب و پیشکش شاعر دے پوترے سید کرامت علی شاہ کاظمی نے کیتی ہے ۔ سید امام علی شاہ پچھلی صدی دے شاعر ہن ۔ انہاں دا عرصہ حیات 1877ء تا 1962ء ہے ۔ انہاں کوں امام الشعراء ، ذاکر سید شہداء تے انیس پاکستان دے خطاب ملے ہن ۔کتاب دے آغاز وچ شاعر دا مفہوم شجرہ نسب ݙتا ڳے ۔ 

### بیک پیپر تے ظہور احمد دھریجہ لکھدن:
’’جینکوں آلِ رسولؐمحبت کینی او رسولؐ تے رسولؐ خدا دا محب نی تھی سڳدا۔ انسان تاں کیا خود خدا وی اپݨے کلام پاک دی سورۃ الاحزاب آیت نمبر33۔ 54، سورۃ آلِ عمران آیت نمبر61، سورۃ الانفال آیت نمبر33، سورۃ الصفت آیت نمبر73وچ اہل بیت دی شان بیان فرمائی اے ۔ زیر نظر کتاب دے مصنف سئیں سید امام علی شاہ شفیق دی ساری حیاتی امام عالی مقام حضرت حسین علیہ السلام تے آلِ اطہار دی تعریف وچ گزری ہے ۔ اے تعریف دراصل خدا دے ݙسیے ہوئے اوں فرمان دی تعریف اے جو قرآن مجید وچ بیان تھئی اے ۔ شفیق سئیں دی حسینی شاعری کوں خراج عقیدت دے بعد اساں کربل وانگے مصائب دا شکار اپݨے وسیب دی ڳالھ کریسوں۔‘‘ 

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی
نغمے لوک سنان دے

’’سجھ دا سینہ‘‘ شاعری دی پہلی کتاب کربلائی ادب تے مشتمل ہے ۔ کتاب ’’نغمے نوک سنان دے‘‘ دے مرتب غلام حُر خان کندانی ہن ، پہلے صفحے تے کتاب دی اشاعت دا اہتمام کرݨ والے کجھ حضرات دا ذکر ہے ۔ صفحہ نمبر5تا 9شاعر دا تعارف ، خاندانی پس منظر تے شجرہ نسب درج ہے ۔ صفحہ نمبر11تا صفحہ نمبر31تک مرتب تے تقریظ لکھی ہے ۔ جیندے وچ سرائیکی دے نامور مرثیہ گو شاعراں کوں زمانی ترتیب نال بیان کیتا ڳے تے سرور کربلائی دا ذکر پنجویں جا تے ہے ۔ اِتھاں اُنھاں دی شاعری دا تجزیہ کیتا ڳے تے شعری عظمت بیان تھئی ہے۔

### کتاب تے ظہور احمد دھریجہ اظہار خیال کیتے، آپ لکھیندن:
’’سرائیکی سرور کربلائی دی شاعری بارے اسیݙے بزرگ تے وݙے بھرا سئیں غلام حُر خان کنداݨی ٻہوں وݙا مقالہ لکھ تے ڳالھ مُکا چھوڑی اے انہاں دے بھر پور مقالے دے بعد میں جہے کم علم بندے دی ڳالھ دی گنجائش نی بݨدی۔ 

’’میں تہاݙا وقت ویلہانی ونڄاوݨ چہندا یوں جو اڳوں تساں تے اساں کنداݨی سئیں دا مقالہ اَتے کربلائی سئیں دی شاعری پڑھݨی ہے ۔ چھیکڑ وچ میں تھورائت ہاں سئیں ڈاکٹر محمد افضل خان ڈھانڈلہ سئیں غلام حُر خان کندانی اتے سئیں سرور کربلائی دے صاحبزادگان دا جو انہاں کربلائی سئیں دی ’’سجھ دے سینہ‘‘ دے بعد ݙوجھی کتاب ’’نغمے نوک سنان‘‘ دی طباعت دا اعزاز جھوک کوں بخشے۔‘‘ 

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی
ریت میں سونا

’’ریت میں سونا‘‘ علی تنہا دے مضامین دا مجموعہ ہے ۔ علی تنہا کوں ملک حفیظ الرحمن تے رفعت عباس دی سنگت حاصل رہی ہے ۔ رفعت عباس نے 8صفحات تے مبنی پیش لفظ وچ علی تنہا دی تنقیدی مضمون نویسی دے مختلف انداز دی وضاحت کیتی ہے ۔ خالص ادبی انداز تے وسیبی موضوعات تے شخصیات دی حامل کتاب ݙوں حصیاں تے مشتمل ہے ۔ پہلا حصہ سرائیکی وسیب دے شعراء ، ادباء تے اُنھاں دے فن تے بحث تے مبنی ہے ۔ ایں حصے وچ 12مضامین ہن ۔ ݙوجھے حصے وچ سرائیکی وسیب دے معروف کلاسیکی تے نیم کلاسیکی کافی دے گائیک تے اُنھاں دے فن تے تنقیدی نظر کیتی ڳئی ہے ۔ ایں حصے وچ 6مضامین ہن ۔ گائیک ہن بدرو ملتانی ، حسین بخش ڈاڈھی ، زاہدہ پروین ، نزاکت علی ، سلامت علی تے اُستاد توکل حسین۔

احسان احمد اعواݨ سئیں علی تنہا دی کتاب ’’ریت میں سونا‘‘ تے تبصرہ کریندے ہوئے لکھیا جو 

’’باوقار ٹائٹل تے اعلیٰ پیپر جھوک دے مالک ظہور دھریجہ دا حسن نظر ءِ کیوں جو وسیب دی ہر کتاب بھاویں سرائیکی ہووے یا اُردو محبت نال شائع کریندن۔‘‘ 

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی
تاریخ نائبِ مدینہ اوچشریف

جھوک پبلشرز ملتان دی طرفوں صداقت حسین خان (م) دی کتاب ’’تاریخ نائبِ مدینہ اوچشریف‘‘2011ء وچ شائع کیتی ڳئی۔ اوچ شریف مدینۃ الاولیاء ہے تے اے کتاب اوچ شریف دے اہم اولیاء تے صوفیاء دے احوال و تذکرہ تے مبنی ہے ۔ بزرگانِ دین دیاں کرامات ، حسب نسب، احوالِ حیات تے ادوار عملیات کوں بیان کیتا ڳئے مثلاً حضرت جلال الدین سُرخ پوش ؒ ثانی حیدر کرار، مخدوم جہانیاں جہاں گشتؒ وغیرہ ۔

احسان احمد اعوان صداقت حسین خان (م) دی کتاب ’’تاریخ نائبِ مدینہ اوچشریف‘‘تبصرہ کریندے ہوئے لکھدن جو:

’’ کتاب وچ اہم مزارات دیاں رنگین تصویراں وی موجود ہن ۔ اے کتاب دراصل مختلف کتاباں ’’تاریخ اوچ‘‘ ،’’خطہ پاک اوچ‘‘ و ’’تذکرۃ الاولیاء‘‘ تے دیگر قلمی مواد توں ماخوذ ہے۔‘‘ 

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی
نیل کتھا

کتاب دی اشاعت دا اَہر شاہدہ عارف قریشی تے قیادت حسین قریشی نے کیتے ۔ پس ورق تے رفعت عباس دا تبصرہ موجود ہے ۔ کتاب وچ 94کافیاں ،5قطعے تے16شعر موجود ہن ۔ 77کافیاں غزل دی طرح 2مصرعیاں والی ہئیت وچ ہن تے باقی 17کافیاں مثلث مربع ، مخمس والی فارم وچ ہن ۔ کافیاں دا رنگ ویدانت ، تصوف دا حامل ہے ۔ ماضی وچ سرائیکی وسیب وچ تھیندی دہاڑیل حملہ آوریں دے خلاف بغاوت ، عظیم ماضی دیاں کردیاں بُھردیاں ثقافتی تے تہذیبی علامتاں تے نیل وادی وچ نیل دی کاشت تے نیل دا استعارہ ورتیندی اے شاعری انوکھڑی ڄاپدی ہے۔

احسان احمد اعواݨ لکھدن:

’’پروفیسر شمیم عارف قریشی دی کتاب ’’نیل کتھا چھاپݨ دا اعزاز سئیں ظہور احمد دھریجہ کوں حاصل تھئے ، انہاندے ڈھیر سارے کارنامیاں وچ اے وی ہک کارنامہ ہے جواو دوستاں کوں کتاب آلے پاسے راغب کریندن تے انہاں کوں صاحبِ کتاب بݨا ݙیندن‘‘۔(70)

’’اُردو میں سرائیکی زبان کے اَن مٹ نقوش‘‘:

تحقیق و تنقید تے مبنی پروفیسر شوکت مغل دی کتاب ’’اُردو میں سرائیکی زبان کے اَن مٹ نقوش‘‘2008ء وچ جھوک پبلشرز ملتان دی طرفوں شائع تھئی ۔پہلی واری 1990ء وچ اے کتاب سرائیکی ادبی بورڈ ملتان نے شائع کیتی ۔ 

پروفیسر ڈاکٹر مقبول حسن گیلانی لکھدن جو :

’’ اپݨی نوعیت دی ہک بہترین تے شاندار کتاب اے۔ایں کتاب وچ اُردو دے کلاسیکی ادب وچوں سرائیکی زبان دے نقش تلاش کیتے ڳن ۔ دِلی دے کلام دیوانِ درد ، دیوان میر ، مثنوی سحر البیان ، دیوانِ غالب ، غالب دے خطوط تے مولوی نذیر احمد دی نثر نگاری وچوں گھدے ڳئے ۔ محاورے تے اَکھاݨ شامل ہن۔ادارہ جھوک کوں ایں کتاب دی جتنی مبارک باد ݙتی ونڄے گھٹ اے۔‘‘ 

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی
سرائیکی زبان و ادب ایک تاریخ ایک جائزہ

ڈاکٹر مقبول گیلانی ہک محقق تے نقاد ہن ۔ کجھ عرصہ قبل قرآن مجید دے سرائیکی تراجم دا تحقیقی و تنقیدی کم کر چُکن ۔ اے کتاب اُنہاں دے پی ۔ ایچ ۔ ڈی مقالے دا پہلا باب ہے ۔ طلبہ تے ریسرچ سکالرز واسطے ایں باب دی اہمیت پاروں اینکوں کتابی شکل ݙتی ہے ۔ کتاب9ابواب تے مشتمل ہے ، پہلے 8باب سرائیکی زبان دے آغاز و ارتقاء ، تاریخی پس منظر ،وجہ تسمیہ ، اوصاف و محاسن تے مشتمل ہے ۔ آخری درگھیل باب سرائیکی زبان دے قدیم منظوم تے منشور دینی ، صوفیانہ تے کربلائی ادب تے تراجم تے مشتمل ہے ۔

’’سرائیکی زبان و ادب ایک تاریخ ایک جائزہ ‘‘پروفیسر ڈاکٹر مقبول گیلانی کی یہ کتاب اُن کے ڈاکٹریٹ کے اُس مقالے کا پہلا باب ہے جس کا پہلا ایڈیشن دو سال قبل شائع ہوا ۔ اب یہ دوسرا ایڈیشن ہے ۔ اس مقالے کے لئے موصوف نے کئی سال محنت کی ۔وہ لائق صد مبارک باد ہیں کہ انہوں نے ایک منفرد اور اہم موضوع  پر ڈاکٹریٹ کرنے کا اعزازحاصل کیا ۔ میری خواہش ہے کہ مقالے کے تمام ابواب جو کہ قرآن مجید اور دینی ادب کے حوالے سے اہم دستاویز کی حیثیت رکھتے ہیں ، شائع ہوں۔ پہلے کے بعد مقالے کا دوسرا باب بھی بہت جلد آپ کے ہاتھوں میں ہوگا ، خدا نے چاہا تو ایک ایک کرکے مکمل مقالہ شائع کیا جائیگا جو کہ پانچ ابواب پر مشتمل ہے‘‘۔ 

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی
میری لیکی

## میری لیکی (1913-1996)
میری لیکی ، برطانوی قدیم انسانیات دی ماہر ، 1913 وچ پیدا تھئی تے 1996 وچ فوت تھئی ۔ انہاں اولدووائی گھاٹی وچ مضبوط "زنجانتھروپس" کھوپڑی دریافت کیتی ۔ انہاں انسانی ارتقا دے متعلق ٻہوں پرکھ پرچول کیتی تے اوندے متعلق اہم معلومات فراہم کیتیاں ۔ 

انہاں دی زندگی دا وݙا حصہ قدیم انسانیات دی تحقیق وچ گزریا ، جتھاں انہاں اولدووائی گھاٹی وچ کھدائی کیتی ۔ انہاں "زنجانتھروپس" کھوپڑی دریافت کیتی ، جیڑھی انسانی ارتقا دے مطالعے وچ ہک اہم دریافت ہئی ۔ انہاں قدیم انسانی فوسل تے اوزار دریافت کیتے ، جتھاں انہاں ݙسیا کہ انسانی ارتقا افریقہ وچ تھیا ہے ۔ انہاں دا کم انہاں دے زمانے دے سائنسداناں کوں ٻہوں پسند آیا ۔ انہاں دی تحقیق نال انسانی ارتقا دی سائنس کوں نویں راہ ملی ۔ 

میری لیکی انسانی ارتقا دے متعلق کئی کتاباں تے تحقیقی مقالے لکھئے ، جتھاں انہاں اپݨی تحقیق تے مشاہدات درج کیتے ۔ انہاں دیاں کتاباں اڄ وی انسانی ارتقا دے ماہرین کیتے قابل قدر ہن ۔ انہاں انسانی ارتقا دی سائنس وچ نویں نظریات پیش کیتے ، جتھاں انہاں اولدووائی گھاٹی وچ ملݨ والے فوسل تے اوزاراں دے متعلق ٻہوں کجھ ݙسیا ۔ انہاں دا کم انہاں دے مرݨ دے بعد وی سائنسداناں کیتے رہنمائی دا ذریعہ بݨیا ۔ 

میری لیکی دا کم اڄ وی سائنسداناں کیتے ٻہوں اہم ہے ۔ انہاں انسانی ارتقا دی سائنس وچ جو کم کیتا ، او اڄ وی قابل قدر ہے ۔ انہاں دی تحقیق نال انسانی ارتقا دی سائنس کوں نویں راہ ملی ۔ انہاں دی زندگی سائنس دے شوقیناں کیتے ہک مثال ہے ۔ انہاں دی محنت تے لگن انہاں کوں سائنس دے میدان وچ ہک وݙا ناں ݙتا ۔ انہاں دا کم انسانی ارتقا دے میدان وچ ہک اہم سنگ میل ہے ۔ انہاں انسانی ارتقا دے بارے وچ معلومات فراہم کیتیاں ۔ انہاں دا کم انسانی ارتقا دے افریقی مرکز دے نظریے کوں مضبوط کرݨ وچ ٻہوں مددگار ثابت تھیندا ہے ۔ انہاں دی "زنجانتھروپس" کھوپڑی دی دریافت انسانی ارتقا دے مطالعے وچ ہک وݙی سوبھ ہئی ۔
قلعہ ݙیراور آثار و تاریخ

اے کتابچہ چولستان وچ موجود تاریخی قلعہ ݙیراور دی تاریخ تے باقیات و آثار دا بیان ہے ۔کتاب وچ قلعہ دی تاریخ ، موجودہ حالت ، قلعہ ݙیراور دے ہم عصر قلعے تے ڈیرہ نواب وچ نوابیں دے محلات دی تفصیل موجود ہے ۔ 

احسان احمد اعواݨ، محمد حیات قریشی دی کتاب ’’قلعہ ݙیراور آثار و تاریخ‘‘وچ لکھدن جو ’’1726ء وچ عباسی حکومت دے قبضے وچ آوݨ والے ایں قلعے دے مختلف زاویں دی عکاسی رنگین تصاویر نال کیتی ڳئی ہے ۔ کتابچے دا پہلا چھاپہ حیات دواخانہ دی طرفوں چھپیا ہئی۔‘‘ 

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی
گریٹر تھل

اکرم میراݨی دی کتاب ’’گریٹر تھل‘‘ 1994ء وچ شائع تھئی ۔اے کتاب تھل دی تاریخ تے غیر قانونی آباد کاری تے اوندے اثرات تے مبنی ہے ۔ کتاب پنج ابواب وچ منقسم ہے ۔ 

پروفیسر ڈاکٹرمقبول گیلانی اپݨے انٹرویو وچ آکھدن جو

’’ تھل دی تاریخ تے ثقافت ، تھل دے ترقیاتی ڈویلپمنٹ اتھارٹی دے اصول و ضوابط تے مقاصد ، آبادکاری دے طریقے تے درجہ بندی ، آبادی دا اختلاف تے تقسیم اراضی وچ بدعنوانی تے اوندے سماجی اثرات تے بطور تھل دے ہک علاقے ’’پیر جگی‘‘ دی مکمل کیس سٹڈی درج ہے ۔ پیش لفظ وچ مصنف نہ صرف کتاب دے موضوع دی وضاحت کیتی ہے بلکہ عالمی سیاست تے مختلف ممالک دی خارجہ پالیسی کوں وی بیان کیتے۔‘‘ 

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی
سرائیکی تاریخ ، تہذیب ، ثقافت و جغرافیہ

جیو نیوز چینل نال وابستہ قیس مسیح دیروی دا تعلق ڈیرہ اسماعیل خان نال ہے ۔ اے کتاب دراصل 100صفحات دا ریسرچ پیپر ورک ہا ۔ جیڑھا مصنف نے غیرسرکاری تنظیم واسطے انجام ݙتا تے بعد وچ اونکوں کتابی شکل ݙتی ڳئی ۔ کتاب دی ونڈترائے حصیاں وچ ہے ۔ پہلا حصہ سرائیکی قوم دی تاریح قبل از مسیح تے بعد از مسیح تے مشتمل ہے ۔ ݙوجھا باب ثقافت تے تریجھا سرائیکی زبان دی تاریخ ، مختلف ناں ، حروف تہجی ، گروہ بندی ، علاقہ تے مختلف زباناں نال اشتراک تے مبنی ہے۔

کتاب دا انتساب جھوک دے ناں ہے ۔ ظہوراحمددھریجہ لکھدن:

’’قیس مسیح نے سرائیکی زبان کا بھی مختصر جائزہ لیا ہے میری گزارشات بھی اس سلسلے کی کڑی ہیں کہ سرائیکی زبان بارے کام کرنے کی بہت ضرورت ہے ، سرائیکی زبان بارے ہمارے بہت سے بزرگوں نے کام کیا ہے اور بہت اچھا کیا ہے مگر ’’سرائیکی زبان‘‘ بارے سب سے زیادہ کام پروفیسرشوکت مغل کا ہے ، ان کی لسانیات بارے چالیس کتابیں سرائیکی زبان کی وسعت ، قدامت اور عظمت کو ظاہر کرتی ہیں۔ کسی بھی زبان ، تاریخ ، جغرافیہ اور تہذیب بارے کام افراد نہیں ادارے کرتے ہیں اور یہ کام یونیورسٹیوں کا ہے مگر افسوس کہ سرائیکی وسیب میں پہلے تو یونیورسٹیاں بہت کم ہیں ،البتہ تین یونیورسٹیاں اسلامیہ یونیورسٹی بہاول پور ، زکریا یونیورسٹی ملتان اور گومل یونیورسٹی دیرہ اسماعیل خان نے سرائیکی بارے کوئی کام نہیں کیا ۔ گومل میں تو ڈپٹی سپیکر قومی اسمبلی فیصل کریم کنڈی کے ہاتھوں افتتاح ہو جانے کے باوجود ابھی تک سرائیکی ڈیپارٹمنٹ شروع نہیں ہو سکا۔‘‘ 

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی
سرائیکی نامہ

شوکت مغل دا تنقید ، لسانیات ، تے لوک ادب وچ نمایاں مقام ہے ۔ اُردو زبان تے مختلف علاقائی زبان دے ربط و اشتراک واسطے سرکاری سرپرستی وچ بلوچی نامہ ، پنجابی نامہ ، سندھی نامہ ، براہوی نامہ لکھیئے ڳئے جیندے وچ علاقائی زباناں دیاں ثقافتی ، علاقائی ، جغرافیائی اصطلاحات کوں اُردو وچ منتقل کیتا ڳیا پر سرائیکی کوں نظر انداز کیتا ڳیا ۔ مصنف نے بغیر سرکاری سرپرستی دے ایں کم دی تقلید وچ سرائیکی زبان دا سرائیکی نامہ لکھیا ۔ کتاب 10ابواب تے مشتمل ہے ۔ انہاں ابواب وچ سماجیات ، انسانیات ، قدرتیات ، حیوانیات ، لسانیات ، تفریحات ، زراعت ، امور خانگی ، اشیائے ساختہ دیاں اصطلاحات کوں اُردو وچ منتقل کیتا ڳئے۔پروفیسر ڈاکٹر مقبول گیلانی لکھدن: ’’جھوک پبلشرز ملتان دے بہترین کتابیں اِچ ہک کتاب سرائیکی نامہ ہے ۔ کتاب دے مصنف جناب پروفیسر شوکت مغل دے نال کتاب ناشر ظہور دھریجہ کوں مبارک ہووے جو انہاں کتاباں دی اشاعت اِچ ٻہوں قربانیاں ݙتن۔‘‘ 

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی
دیرہ مُکھ سرائیکستان

اے کتاب غلام عباس سیال دے تاریخی ، ثقافتی ، جغرافیائی تے سیاسی مضامین دا مجموعہ ہے ۔ جنہاں وچوں کجھ مقامی روزنامیاں وچ چھپدے رہ ڳن ۔ کتاب کوں 7حصیاں وچ ونڈیا ڳئے ۔ جتھوں موضوعات وی پدھرے تھیندن۔

(1)تاریخ دیرہ اسماعیل خان (2)سپت سندھو(3)پُھلاں دے سہرے دا سفر(4)سچے دیرے وال (5)سرائیکستان (6)تاریخ و ثقافت (7)میٹھی زبان ۔ انہاں 39مضامین وچ تاریخ تے ثقافت دا رنگ نشابر ہے۔

ظہور احمد دھریجہ ’’دیرہ مُکھ سرائیکستان‘‘ بارے لکھدن:

’’میں اپݨی اور ادارہ جھوک کی طرف سے اپنے پیارے بھائی سئیں عباس سیال ک بہترین کتاب کی اشاعت پر دل کی اتھاہ گہرائیوں سے مبارکباد پیش کرتا ہوں اور امید کرتا ہوں کہ وہ وسیب کے حوالے سے اپنی تحقیقات اور ریسرچ کا کام جاری رکھیں گے اور نہ صرف خود بلکہ اپنے ہر صاحب حیثیت دوست کو کتابوں کی اشاعت کی طرف راغب کریں گے۔‘ 

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی
ملتان تہذیب و ثقافت کے آئینے میں

تاریخی شہر ملتان دی تہذیب و ثقافت کوں عوامی انداز وچ بیان کریندی اے ۔ تاب پنج حصیاں وچ ونڈی ڳئی ہے ۔ پہلا حصہ شہر دا پس منظر تے تاریخ، رسماں ، میلے ، عرس ، ݙوجھا حصہ تاریخی مقامات ، تریجھا حصہ عوامی ثقافت ، چوتھا حصہ عقائد تے آخری حصہ اہم شخصیات تے مشتمل ہے ۔ ظہور دھریجہ نے کتاب تے تبصرہ لکھیے تے مصنف کوں زندہ تہذیب دا شناور قرار ݙتے۔پروفیسر ڈاکٹر طاہر تونسوی لکھدن :

’’جھوک اخبار دے وݙے کارنامیاں وچ کتاباں دی اشاعت ہے ۔ ظہور دھریجہ اہتمام دے نال کتاباں شائع کیتی آندن ۔ گریٹر تھل جو ریسرچ پیپر ہے ٻہوں اعلیٰ کتاب ہے۔‘‘(78)

’’میں نے پاکستان بنتے دیکھا‘‘:

رضیہ بیگ دا تعلق صحافت نال ہے ۔ روزنامہ نوائے وقت نال بطور سٹاف رپورٹر منسلک ہن ۔ انھاں نے ایں پلیٹ فارم توں تحریک پاکستان تے ہجرت دے چشم دید گواہاں دے انٹرویو کیتے تے تاریخ کوں محفوظ کیتا ۔ اے انٹرویو نوائے وقت وچ شائع تھیندے ریہے ہن ۔ اِنھاں کوں ہُݨ کتابی شکل ݙے ݙتی ڳئی ہے ۔ کتاب تے ڈاکٹر مجید نظامی ، جاوید ہاشمی تے گلزار مرزا نے تبصرہ کیتے۔ جیڑھا فلیپ تے وی موجود ہے ۔ کتاب دا مقصد نوجوان نسل کوں تاریخ حقائق ، واقعات ، تے سیاسی پس منظر کنوں آگاہ کرݨ ہے ۔ تے تحریک پاکستان دیاں مشکلاں و مصائب توں واقف کرݨ ہے ۔ کتاب وچ تحریک پاکستان وچ شریک 67شخصیات دے انٹرویوز تے آپ بیتیاں موجود ہن۔

ظہور احمد دھریجہ رضیہ بیگ دی کتاب ’’میں نے پاکستان بنتے دیکھا‘‘ بارے بیک پیج ٹائٹل تے لکھدن:

’’1947ء میں سب سے بڑا مسئلہ انتقال آبادی تھا ۔ آزید کے بعد دونوں حکومتوں نے تبادلہ آبادی کی سکیم تیار کی لیکن غیر دانشمندی کا ثبوت یہ دیا گیا کہ انتقال آبادی کا محفوظ پلان تیار نہ ہو سکا ، پھر دونوں ملکوں میں اس طرح کے حالات پیدا کر دئیے گئے کہ دونوں طرف سے لاشیں گرنے لگیں۔ہندوستان خصوصاً مشرقی پنجاب سے سب سے زیادہ مہاجرین آئے ، ایک اندازے کے مطابق 70لاکھ آبادی کا ہندوستان سے انخلاء ہوا‘‘۔ 

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی
امام عبیداللہ سندھیؒ

میاں ظہیر الحق دین پوری دی کتاب’’شاہ ولی اللہ سے امام عبیداللہ سندھیؒ تک‘‘ 2000ء وچ کتاب دا پہلا ایڈیشن طاہر امامان پرنٹنگ پریس خان پور توں شائع تھیا ہئی ۔ کتاب حضرت شاہ ولی اللہ دہلوی دی احیائے دین دی تحریک تے جہاد تے حضرت عبیداللہ سندھی دی تحریک ریشمی رومال تے جدوجہد دا تفصیلی بیان ہے ۔ ایں کتاب وچ حضرت عبیداللہ سندھیؒ دے حالاتِ زندگی تے تعلیمات وی تفصیلاً بیان کیتے ڳن ۔ کتاب دے مرتب تے پیش کار مبشر عرفات دین پوری ہن ۔ کتاب تے میاں سراج دین پوری تے مولانا عارف مکی تے تبصرہ کیتے۔

کتاب دے نویں ایڈیشن وچ بیک پیج تے ظہور احمد دھریجہ لکھدن:

’’مولانا عبیداللہ سندھیؒ ایک شخص نہیں ایک تاریخ کا نام ہے ۔ وہ بہت بڑے سکالر ہونے کے ساتھ ساتھ بہت بڑے لیڈر بھی تھے ۔ انہوں نے پوری زندگی انگریز استعماریت کے خلاف جہدوجہد میں گزار دی ، اس مقصد کیلئے انہوں نے ہر طرح کی صعوبتیں برداشت کیں اور سخت سے سخت اذیت بھی ان کے عزم کو متزلزل نہ کر سکی، 25سال کی جلاوطنی کے بعد 1939 میں آپ کراچی پہنچے ، اس موقع پر آپ کا خطاب تاریخ کا حصہ ہے ، آپ نے فرمایا:

’’میں چراغ سحری ہوں بجھا چاہتا ہوں مگر مرنے سے پہلے میں آپ کو بتانا چاہتا ہوں کہ انگریز بھاگ رہا ہے مگر وہ بہت مکار ہے ہندوستان چھوڑنے سے پہلے وہ آپ کو مذہب کے نام پر تقسیم کرنے کی کوشش کرے گا تم خبردار رہنا ، ہندوتان کی خود مختار ریاستوں (صوبوں) کی تشکیل مذہب کی بنیاد پر نہیں بلکہ ثقافت کی بنیاد پر کرنا ‘‘۔ مسلم رہنمائوں نے مولانا عبیداللہ سندھی کے فرمان پر توجہ نہ دی، اس کے نتائج آج ہمارے سامنے ہیں‘‘۔ 

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی
دِلّی یاترا

ابنِ کلیم احسن نظامی دی کتاب ’’دِلّی یاترا‘‘2011ء وچ ادارہ جھوک پبلشرز دی طرفوں شائع کیتی ڳئی۔ طباعت و اشاعت نال وابستہ ابن کلیم احسن نظامی خط رعنا دے موجد ہن تے ایں فن تے ست عدد تصانیف لکھ چُکن تے خط و عنا دے فن پاریاں تے کئی قومی تے بین الاقوامی اسناد تے ایوارڈز حاصل کر چُکن تے کامیاب نمائشاں منعقد کرا چُکن ۔ پیش نظر کتاب دا تعلق 1997ء دے سفر دلی نال ہے ۔ جیڑھا بنیادی طور تے مصنف دے فن دی ترویج تے فروغ واسطے ہا ۔ ولی یاترا تے عرش صدیقی نے پیش لفظ لکھیے تے رفعت عباس نے تبصرہ کیتے ۔سفرنامے وچ دلی وچ انٹرنیشنل سرائیکی کانفرنس دا احوال تے غالب اکیڈمی وچ نمائش خطاطی دا احوال غالب ہے ۔آخر وچ مصنف دے ناں کُجھ خطوط دی عکس کاپی موجود ہے۔’’دلی یاترا‘‘دا انتساب ظہور احمد دھریجہ دے ناں کیتا ڳیا ہے۔جیندا متن اے ہے۔ 

عرش صدیقی لکھدن:

ترجمہ : ’’ابنِ کلیم دا سفر نامہ حیران کرݨ دی حد تئیں سادہ تے رومانوی ہے ۔ (82)

’’محسنِ سرائیکی ادب و صحافت مشفقم و محترم جناب ظہور احمد دھریجہ مدیر معروف سرائیکی روزنامہ ’’جھوک‘‘ ملتان کے نام۔ دھریجہ صاحب کے اس عمل کو سلام ! جب انہو ںنے چوتھی انٹرنیشنل سرائیکی کانفرنس نیو دہلی کے سٹیج پر آ کر ایک ہندو وزیر کی بے ربط تقریر کے جواب میں حق گوئی و بے باکی کا مظاہرہ کرتے ہوئے قانونی اور آئینی مکالمہ ادا کیا اور وطنِ عزیز کی آن پر حرف نہ آنے دیا نتیجتاً دھریجہ صاحب کی گفتگو کے بعد مذکورہ وزیر صاحب کو سٹیج پر دوبارہ آ کر سب حاضرین کے سامنے اپنی غلطی پر معافی مانگنا پڑی۔اس پر مِن حیثُ القوم دھریجہ صاحب شکریے اور سلامِ عقیدت کے مستحق ٹھہرے ہیں ، تاریخ میں ان کے الفاظ سنہرے حروف میں محفوظ ہیں۔ 

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی
کافر کوٹ دے قلعہ ݙیراور تک

آسٹریلیا وچ مقیم غلام عباس دا اے سفرنامہ دیرہ اسماعیل خان توں شروع تھیندے تے قلعہ ݙیراور تے ختم تھیندے ۔ پیش نظر کتاب توں قبل مصنف ترائے کتاباں تحریر کر چُکن ۔ ’’خوشبو کا سفر‘‘ ، ’’دیرہ مُکھ سرائیکستان‘‘، ’’گلی کملی کے دیس میں‘‘۔ ایں کتاب دے 6ابواب ہن ۔ پہلا باب : ’’سندھوترا کافر کوٹ‘‘ دے عنوان ہیٹھ جیندے وچ دیرہ اسماعیل خان دے مندراں دی سیر شامل ہے ۔ ݙوجھا باب :’’لال ماہڑے کے ہندیڑے‘‘ عنوان ہیٹھ لال ماہڑہ دے مقام تے ہندیڑے دے مقابر دا سفر و سیر دا حال احوال ہے ۔ تریجھا : دیرہ اسماعیل خان توں ملتان دا سفر بذریعہ سڑک ہے ۔ چوتھا تے پنجواں باب : ملتان دے اہم مقامات دی سیر تے مبنی ہے ۔ چھیواں تے آخری باب قلعہ ݙیراور تک دا سفر تے سیر تے مشتمل ہے۔ ظہور دھریجہ ایں کتاب تے تبصرہ کریندے ہوئیں لکھدن:

’’عباس سیال کی کتاب ’’کافر کوٹ سے کوٹ ڈیراور تک‘‘کا آغاز ’’نذرانہ عقیدت بارگاہ ملتان‘‘ سے ہوتا ہے ۔ نذرانہ عقیدت اتنا دل آویز اور اتنا پُر تاثیر ہے کہ جی چاہتا ہے کہ اسے بار بار پڑھوں ، آپ کو بھی میری یہ دعوت ہے کہ اسے چشم قلب سے پڑھیے ۔ اس سے آپ کو ماں دھرتی سے محبت کی خوشبو محسوس ہوگی ۔ اس سے آگے کتاب کے عنوانات مثلاً سندھو تیرا کافر کوٹ ، ڈھکی کی کھجوریں ، کوہِ خیسور ، قلعہ بل اوٹ (جنوبی کافر کوٹ) ، قلعہ تل اوٹ (شمالی کافر کوٹ) ، پیر عیسیٰ شاہ ، جاتراں کھلنا ، شری گو سائیں کیول رام جی کا تھلہ ، لال ماہڑہ کے ہندیرے ، تحصیل پروآ کی تاریخ ، ڈیرہ اسماعیل خان ٹو ملتان براستہ چوک اعظم ، ڈیرہ دریا خان پل ، کچی ، کچھی سونے دی پچھی ، تھل ، ضلع بھکر ، ضلع لیہ ، تاریخ ملتان عالیشان ، دیکھ لیا ملتان ، سرائیکی وسیب کا کیکٹس ، قلعہ کہنہ قاسم باغ ، پرہلاد مندر ، حضرت بہاء الدین زکریا ملتان ، ملتان کے تاریخی دروازے ، بُھردا کِردا ڈیراور پڑھنے سے تعلق رکھتے ہیں۔‘‘ 

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی
سرائیکی شناخت دا سوال

ادارہ جھوک پبلشرز دی طرفوں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب ’’سرائیکی شناخت دا سوال‘‘2014ء وچ شائع کیتی ڳئی۔اے کتاب سرائیکی قومی شناخت دے موضوع تے مختلف اخبارات وچ شائع تھیوݨ والے مصنف دے مصنف دے مضامین دا مجموعہ ہے ۔ ایندے وچ قومیت دی تعریف قرآن دی روشنی وچ ، سرائیکی نام ، سرائیکی صوبے دی تحریک لسانی و نسلی تعصب دی تحریک؟ تے دیگر موضوعات تے 11مضامین شامل ہِن۔

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی
ملتان سے مانٹریال تک

رمضان شاہ گیلانی دا پہلا تعارف شاعر دا ہے ۔ اے سفرنامہ ݙوں حصیاں تے مشتمل ہے ۔ پہلا اندرون ملک ملتان توں شروع تھیندے تے ہالینڈ ، کینیڈا ، جرمنی تے سعودی عرب توں واپسی ملتان تک دا ہے ۔ ݙوجھا حصہ شمالی علاقہ جات بلتستان ، سکردو ، سیاچن تے گلگت دے سفر تے مشتمل ہے ۔ معلومات تفریح تے تعلیم نال مزّین اے سفرنامہ گہرے مشاہدے دا غماض ہے تے اپݨے وطن دی ترقی دا مغربی ممالک دی ترقی نال موازنہ کریندے خاص طور تے ریلوے دے نظام دا ، سفرنامہ دا رنگ ادبی ہے ۔ برمحل اشعار موجود ہن ۔ اسلوب سادہ ہے ۔ معلومات دے نال نال اہم مقامات دی رنگین تصاویر تے نقشہ جات وی موجود ہن۔

### ظہور احمد دھریجہ لکھدن:
’’اُردو ادب میں کرنل محمد خان کی مزا ح نگاری ،ابن انشاء اور بیگم اختر ریاض الدین کی سفرنگاری کے ساتھ سرائیکی میں نذیر لغاری کے ’’سینے جھوکاں دیدیں دیرے‘‘ ، باسط بھٹی کے ’’کوکدے پندھ کُرلاندے پاندھی‘‘ ، اسماعیل احمدانی کے ’’پیت دے پندھ‘‘ ، جہانگیر مخلص کے ’’پندھیڑو‘‘ اور مرحوم ممتاز حیدر ڈاہر کے ’’پکھی واس‘‘ کے علاوہ محبوب تابش کے غیر مطبوعہ ’’رول گابا‘‘ جیسے بہترین سفرنامے دیکھنے اور پڑھنے کو ملے ، سب کا انداز اور اسلوب اپنا اپنا ہے میں نہیں کہتا کہ رمضان شاہ گیلانی کا سفرنامہ ان سب سے بہتر ہے مگر قاری کیلئے ایجوکیشن ، انفارمیشن ، انٹرٹینمنٹ جو ایک بہترین سفرنامے کا لازمی حصہ ہوتا ہے ، ایسا سب کچھ ’’ملتان سے مانٹریال‘‘ میں موجود ہے اور اس میں بہترین اشعار کا انتخاب سونے پہ سوہاگہ ہے۔‘‘

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی
سئیںﷺ بِن ساݙا کون

امان اللہ ارشدؔ دیاں ڈھیر کتاباں چھپن، ساریں کتابیں دے شروع اِچ حمد تے نعت ہے ۔ توڑیں جو آپ کوں آپ نِیں اَکھوینداپر امان اللہ ارشدؔ درویش تے صوفی شاعر اے۔ جئیں ویلے میں سنگتیں اِچ ڳالھ کریندا ہَم تاں سنگتی ہاں ناں اِچ وَلدی نہ ݙیندے ہَن پر ’’دھمال‘‘ اَئی تاں دِل کوں خوشی تھئی جو میں غلط نئیں آکھیا ۔اے ڳالھ وی کیتی ونڄے جووسیب دے نعت خواں ارشدؔ دا نعتیہ کلام سِک نال پڑھدن،نعت خوانیں میں توں کئی واری نعتیہ مجموعے دے بارے پچھیے ،ایں کتاب دے آوݨ نال ہک ضرورت پوری تھئی اے ۔ سِک رکھݨ آلیں کوںکتاب مِل ویسے تے سرائیکی دے دینی ادب اِچ سوہݨا وادھا وی تھی ویسے ۔ 

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی
تاریخِ علی پور

پروفیسر عاشق حسین لکھدن جو : ’’عارف حسین ملک دی کتاب تاریخِ علی پور جھوک دی شاندار تے بہترین کتاب ءِ ۔ سارے ادیب تے وسیب دے لوک کتاب دے مصنف عارف صاحب تے جھوک دے مالک ظہور احمد دھریجہ کوں مبارک باد آکھدوں۔‘‘ 

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی