خواجہ فریدؒ دے خط

کہیں وی وݙی شخصیت کوں سمجھݨ واسطے کجھ اینجھیں بنیادی دستاویزات دا مطالعہ ضروری ہوندے ۔ جیندا براہ راست تعلق اوں شخصیت نال ہووے ۔ انہیں بنیادی دستاویزات وچوں ہک اوں شخصیت دے لکھیے یا لکھائے ہوئے خط وی ہوندن جیڑھے اوندی شخصیت ‘ زندگی اَتے کم کاریں کوں سمجھݨ وچ مدد ݙیندن۔

خواجہ فریدؒ دی شخصیت کوں سمجھݨ واسطے انہیں دے خطیں دا مطالعہ ایں قسم دیں بنیادی دستاویزات وچ اَندے ۔ جیڑھا انہیں دے حالات اَتے زندگی کوں سمجھݨ وچ مدد کر سڳدے اَتے عوام نال اُنھیں دے رابطے کوں وی ظاہر کریندے۔

خواجہ فریدؒ دی خطیں کوں اساں ترئے حصیں وچ ونڈ سڳدوں پہلے او خط اَندن جیڑھے کہیں مذہبی اَتے علمی مسئلے دے حوالے نال لکھئے ڳئے ہوون ۔ اینجھے خطیں دی تعداد حالی اساݙے سامݨے ٻہوں گھٹ اَئی‘ اے ہک اینجھا جوابی خط اساݙے کول اے ۔ جیڑھا مولوی مرید کوں لکھیا ڳئے ۔ ایندے وچ کہیں مسئلے بارے ایہ آکھیا ڳئے۔ جو اَڄ دے بعض صاحب ادراک علماء دی حقیقت کوں نہیں پا سڳے ۔ ایں خطے وچ خواجگان چشت اَتے اہل بیت دے مؤقف کو صحیح قرار ݙتا ڳئے ۔ ایہ ہک آفیشل خط اے ۔ کیوں جو ایندے اُتے خواجہ فریدؒ دی مہر لڳی ہوئی اے (خواجہ فریدؒ دی مہر اُتے خادم الفقراء فقیر غلام فرید تلے کنوں اُتے لکھیا ہویا ہوندا ہا ۔ ایہ مہر خاص خطیں اُتے لائی ویندی ہئی ۔ جیڑھے خط اُتے ایہ مہر لائی ویندی ہئی ۔ خواجہ فرید اوندے اُتے دستخط نہ کریندے ہن ۔ جیڑھی عام طور تے خصوصی خطیں تے لائی ویندی ہئی۔)ایں خط اُتے بدقسمتی نال تاریخ درج کائنی ۔ اَتے خط فارسی وچ اے کاغذ پُراݨا تھی ونڄݨ دی وجہ کنوں کجھ حصے پھٹے ہوئے ہن اَتے جیڑھے نئیں پڑھیے ونڄ سڳئے ۔ اینجھے علمی خطیں وچ او خط وی آندن جیڑھے مرزا غلام احمد قادیانی دے خطیں دے جواب وچ لکھئے ڳئین۔(1) ایہہ خط مقابیس المجالس دی تریجھی جلد وچ درج ہِن اَتے تحریک احمدیہ وایس اِنہیں اَتے مرزا غلام احمد قادیانی دے خطیں کوں ’’ارشادات فریدی‘‘ دے نال نال انج چھاپیئے ۔ ایہ خط کافی متنازعہ ہِن بعض حضرات اِنھیں خطیں کوں جعلی آہدن اَتے کہیں ساز باز دا نتیجہ قرار ݙیندن۔ اِنھیں خطیں کوں جعلی آکھݨ والیں وچوں مولوی غلام جہانیاں اَتے کیپٹن واحد بخش سیال خصوصی طور تے قابل ذکر ہن ۔ کیپٹن واحد بخش سیال جیڑھے مقابیس المجالس دا اُردو وچ ترجمہ کیتا تاں اُنھیں خطیں کوں کڈھ سٹیا ۔(2) ایہ خط نہ اپݨی اصلی شکل وچ کتھائیں ملدن اَتے نہ فوٹو سٹیٹ شکل وچ ۔ خواجہ فریدؒ دے ایہ خط ربوہ (چناب نگر) دی سب کنوں وݙی لائبریری فضل عمر وچ وی موجود کائنی ۔ 

خواجہ فریدؒ دے ݙوجھی قسم دے خط کاروباری ‘ سفارشی اَتے آفیشل ہن۔انھیں وچوں زیادہ تر خط زمینیں دے معاملے نال متعلق ہن اَتے اپݨے اہلکاریں میاں محمد‘ میاں اللہ بخش اَتے خصوصی طور تے قاضی محمد اکرم دے ناں لکھیئے ہوئے ہن ۔ قاضی محمد اکرم دا تعلق داجل نال ہا ۔ او خواجہ فریدؒ دا مرید ہا جیندا ذکر مقابیس المجالس وچ ملدے ۔ ایندے علاوہ او خواجہ سئیں دے زمینیں دے اَتے ٻئے معاملات سنبھلیندا ہا اَتے اوندی ماہوار ستارہاں روپے تنخواہ مقرر ہئی۔منشی محمد اَتے قاضی محمد اکرم دے ناں ہک مشترکہ خط جیڑھا 24رجب 1318ھ کوں لکھیا ڳئے ۔ اَتے فارسی زبان وچ اے ۔ ایندے وچ خواجہ فریدؒ انھیں کوں مختلف اجناس وغیرہ دی فروخت دی اجازت ݙتی اے ۔ اینویں ہک ٻیا خط وی انھیں ݙوہیں اہلکاریں دے ناں اے ۔ ایں خط وچ لکھیا ڳئے جو میاں الٰہی بخش صاحب دی شادی 14صفر المظفر 1319ء کوں مقرر تھئی اے ۔ ایں سلسلے وچ محمد عمر خان کوں رہائش اَتے سامان دے انتظام دا زبانی پیغام بھجوا ݙتا ڳئے ۔ مکانات وافر اَتے عمدہ تیار رکھو ۔ گوپے دی تکمیل وی ٹھیک ہووے ۔ کیوں جو گرمی دا موسم ہوسی ۔ خط دے آخر وچ کݨک ‘ گھیو اَتے … اشیاء دی تفصیل ݙتی ڳئی اے۔

ایہ خط کہیں منشی صاحب دا لکھیا ہویا اے ۔ اُردو وچ اے تے تلے خواجہ فریدؒ دے ’’فقیر غلام فرید‘‘ دے ناں نال دستخط ہِن۔ ایہ خط 16محرم الحرام 1319ھ کوں لکھیا ڳئے۔

اینویں ہک ٻیا خط جینکوں آفیشل خط آکھیا ونڄ سڳدے ۔ تحصیلدار جام پور دے ناں اے ۔ جیندے وچ داجل اَتے جام پور دے علاقے وچ فصلیں دا محصول اُڳاڑݨ وچ قاضی محمد اکرم دی مدد دی استدعا اے ۔ ایہ خط فارسی وچ اے ایہ وی کہیں منشی دا لکھیا ہویا اے اَتے ایندے اُتے مہر لڳی ہوئی اے ۔ خواجہ فریدؒ دے دستخط کائنی ۔ ایہ خط 9رجب المرجب 1310ھ کوں لکھیا ڳئے ۔

اینویں ہک ٻیا خط میاں اللہ بخش کوں لکھیا ڳئے ۔ ایندے وچ قاضی محمد اکرم دی تنخواہ دا معاملہ تحریر وچ آئے ۔ ایہ خط 29شوال 1318ھ کوں لکھیا ڳئے ۔ ایہ وی کہیں منشی دا لکھیا ہویا اے ۔ ایندے اُتے معمول دے مطابق خواجہ فریدؒ دے دستخط ہِن۔

ہک ٻیا آفیشل خط اطلاعی ہے جیڑھا معروف سرائیکی شاعر میاں عاقل محمد جوڳی کوں لکھیا ڳئے ۔ ایندے وچ ایہ ݙسایا ڳئے جو 22شوال 1296ھ کوں حج تے روانگی اے ۔ ایندے اُتے خواجہ فریدؒ دی مہر لڳی ہوئی اے ۔ ایہ رمضان المبارک 1296ھ کوں لکھیا ڳئے۔

انھیں دے علاوہ ٻئے وی کئی خط ہن۔ ہک خط جیڑھا قاضی محمد اکرم اہلکار کوں 10صفر المظفر 1319ھ کوں لکھیا ڳئے ۔ اُردو وچ اے ‘ ایندے اُتے خواجہ فریدؒ دے دستخط ہن ۔ ایں خط دی تحریر دا نمونہ ملاحظہ ہووے۔

’’ملک مانک و الٰہی بخش و نور احمد کو ضرور … رکھیں۔احوالات مفصل تحریر کرو اور جو مرد مان شرارتی ہیں ان کے ساتھ سلوک پیدا کرنے کی حاجت نہیں ۔ اپنا خیال کرکے کام میں سرگرم رہو غلہ و سونف؟ کے سودا کی بابت بیشتر لکھیا ڳیا ۔ اگر سودا ہو تو دے دیویں اور روپیہ لے کر ارسال کریں۔ د ہ صورت جو روپیہ وصول شدہ موجود ہو جلد بھیج دیویں۔ ضرورت بدرجہ غایت ہے ۔

فقط المرقوم                           

8صفر المظفر ۔7بجے شام الراقم    

فقیر غلام فرید سجادہ نشین چاچڑاں شریف(3)

اِنھیں دے علاوہ خواجہ فرید دے کئی ٻے اینجھے خطیں دے حوالیں مختلف کتابیں وچ موجود ہن ۔ جنہیں وچ کاردار خان پور دے ناں ہک خط اے جیندے وچ مہر شاہ صاحب دی سو روپے رقم دی ادائیگی دا ذمہ اپݨے ناں گھدا ڳئے ۔ (4)یا ملتان دے تاجر کتب مولوی خیر محمد ولد غوث بخش کوں اپݨی کتابیں دی اشاعت دا حق ݙیوݨ بارے خط اے ۔ جیندی نقل 1882ء وچ چھپݨ والے اُردو دیوان دے آخر وچ ݙتی ڳئی اے۔

خواجہ فریدؒ ایہ کاروباری یا سفارشی خط اپݨے ہتھ نال نہ لکھدے ہن بلکہ ایہ خط انہیں دے منشی لکھدے ہن ۔ مقابیس المجالس وچ درج اے جو عبداللہ عربی عرف حبشی نے(ایہ شخص ہک وݙی مُد کنوں خواجہ فریدؒ دے دربار وچ موجود رہندا ہا تے ݙو روپے مہینہ وظیفہ گھندا ہا) ہک دفعہ خواجہ فریدؒ کوں عرض کیتا جو او کاشتکاری کرݨ چاہندے ۔ خواجہ سئیں نواب تگیہ خان لغاری اَتے کجھ مریدین ݙو خط لکھ ݙیوݨ جو او عبداللہ کوں ڈاند ݙیون۔ خواجہ فریدؒ کجھ دیرچُپ ریہے تے وَل اَکھیونے جو اینجھے خط بنشی لکھدن اَتے تلوں میں اپݨاں ناں لکھ ݙینداں۔ لیکن اوں بندے اصرار کیتا جو میکوں سئیں خود خط لکھ ݙیون ۔ خواجہ فریدؒ کوں کاوڑ لڳی اَتے اَکھیونے کیا پنݨ واسطے میں خود سوال کراں۔؟

خواجہ فریدؒ دے تریجھے خطیں دی نوعیت ذاتی اے ۔ جیڑھے انھیں خود اپݨے ہتھیں نال لکھین ۔ انھیں وچوں ہک خط دا حوالہ مقابیس المجالس وچ ملدے جو اوں ویلے نواب صادق محمد خان عباسی دا خط ملیا ۔ جیڑھا بیماری کنوں شفا لیوں دعا واسطے ہا ۔ خواجہ فریدؒ اپݨے ہتھ نال لفافہ کھولیا اَتے پڑھݨ دے بعد اپݨے ہتھ نال خود جواب لکھیا ’’ایہ اصلی خط ہتھ نئیں آیا ۔ ورنہ خواجہ فریدؒ دیHand writingبارے ہک متفقہ ثبوت اساݙے کول ووے ہا۔

ہک ٻیا خط جیڑھا ماہانہ ’’تذکار فرید‘‘ ملتان دے شمارے اپریل 2006ء دے ٹائٹل تے چھاپیا ڳئے اَتے جیندے بارے آکھیا ڳئے جو ایہ خواجہ فریدؒ دا لکھیا ہویا خط اے ۔ایہ ہک دستی خط اے جیڑھا پیر محمد خان (ایہ خواجہ فریدؒ دا اہل کار ہا تے چالھی روپے مہینہ تنخواہ گھندا ہا) دے ذریعے اپݨے کہیں ذاتی دوست دی خیر خیریت معلوم کرݨ واسطے لکھیا ڳئے ۔ جیندا ناں درج کائنی ۔ ایہ خط اُردو وچ اے ۔ ایندے اُتے مہر وی کائنی اَتے انج دستخط وی کائنی ۔ اَتے اندازتحریر وی مختلف اے ۔(5) القابات رواج کنوں گھٹ ہن اَتے ایندے اُتے معمول دے خلاف ’’حق موجود‘‘ لکھیا ہویا اے ۔ تاہم خواجہ فریدؒ جیویں دستخط کریندے ہن اِتھاں ناں اوں کنیں قدرے مختلف اے ۔ف اَتے ق دے سریں دے اندر خلاء کائنی اَتے فرید دی ‘  ف ؛ر  نال رلی ہوئی وی کائنی ۔ ایہ خط کئی حوالیں نال اپݨے بھر پور تجزیے دا تقاضا کریندے۔

خواجہ فریدؒ دے خطیں دی ہک ٻی قسم دا ذکر وی اُتھاں ضروری اے ۔ جیڑھے دراصل خواجہ فریدؒ دے خط کائنی بلکہ انہیں دے ناں اتے دستخطیں نال مختلف امراء اَتے اراکین ریاست کوں کہیں گمنام شخص یا شخصیں لکھین ۔ جنہیں دا مقصد خواجہ فریدؒ دے ناں تے رقم وصول کرݨا ہا ۔ انھیں خطیں دی جیڑھے خواجہ فریدؒ کنوں تصدیق طلب کیتی ڳئی تاں انھیں نہ صرف زبانی تردید کیتی بلکہ انھیں امراء تے مریدین کوں تردیدی خط وی لکھئے ۔ ایہہ سلسلہ تقریباً ترئے مہینیں چلدا ریہا ۔ انھیں خطیں دا ذکر مقابیس المجالس مقبوس وچ مِلدے۔

خواجہ فریدؒ دے سارے خط فارسی یا اُردو وچ لکھئے ڳئین ۔ انھیں زبانیں دے علاوہ او کہیں ٻی زبان سرائیکی‘ سندھی یا ہندی وچ کائنی ملدے ۔ خطیں دے آخر وچ عام طور تے اسلامی مہینیں دی تاریخ پاتی ویندی ہئی تے منشی فقیر غلام فرید سجادہ نشین چاچڑاں شریف لکھ ݙیندا ہا اَتے تلے خواجہ فریدفقیر غلام فرید لکھ ݙیندے ہَن۔

خواجہ فریدؒ دے کجھ خطیں اُتے فقیر غلام فرید دے نال بقلم خود لکھیا ہویا وی ہے ۔ عام طور تے خیال کیتا ویندے جو ایہ خط خواجہ فریدؒ دے اپݨے ہتھ نال لکھیئے ہوئے ہِن۔ کیوں جو دیوان فخر جہاں اوحدی دے ہک قلمی نسخے اُتے خواجہ فریدؒ دے کئی جاہیں تے دستخط ملدن ۔ انھیں نال وی ’’فقیر غلام فرید بقلم خود‘‘ لکھیا ہویا اے ۔ تاہم ایہ ڳالھ یقینی وی کائنی جعلی دستخطیں نال وی بقلم خود لکھیا ونڄ سڳدے۔

خواجہ فریدؒ دے خطیں وچ اکثر مخاطب کوں بھر پور القابیں نال یاد کیتا ویندا ہا مثلاً فضائل ‘ کمالات ‘ فصاحت ‘ بلاغت ‘ منزلت وغیرہ ۔عام طور تے خط دی عبارت سادہ اَتے سلیس ہوندی ہئی ۔ مسجع مقضیٰ نہ ہوندی ہئی ۔ لمباݨ کنوں گھٹ کم گھدا ویندا ہا اَتے براہ راست مطلب بیان کرتے خط مُکا ݙتا ویندا ہا ۔ عام طور تے رقم دا اندراج عربی ہندسیں وچ ہوندا ہا ۔ خواجہ فریدؒ اپݨے دسخطیں وچ عام طور تے فقیر غلام فرید لکھدے ہن ۔ دستخطیں وچ فقیر دی ف اَتے ق دے سریں وچ خلاء ہوندا ہا ۔ ق اَتے یے دے نقطے اُلٹی اَتے سدھی جزم دی شکل وچ ہوندے ہَن ۔ جݙاں جو فرید دی ’’ر‘‘ ,’’ی‘‘ نال تلوں ونج تے رَل ویندی ہئی۔

خواجہ فریدؒ دے خطیں تے کاتب یا منشی دے دستخط کائنا ہوندے ہَن ۔ اِت واسطے نئیں آکھیا ونڄ سڳدا جو کیرھا خط کیرھے منشی دا لکھیا ہویا اے ۔ کیوں جو خواجہ فریدؒ کنیں جیرھے ملازمین تنخواہ گھندے ہَن اُنھیں ملازمین وچوں کئی دے ناں نال منشی لکھیا ہویا ملدے ۔ مثلاً منشی اللہ بخش ‘ منشی ملا محمد ‘ منشی غلام رسول ‘ منشی محکم الدین ‘ منشی محمد بخش اَتے منشی نور محمد وغیرہ انھیں ساریں منشیں وچوں منشی نور محمد ڈھیر تنخواہ گھندا ہا ۔ جیڑھی تریہہ روپے ہئی ۔ ممکن اے او ہیڈ منشی ہووے۔

ایں ڳالھ دا حالی تائیں علم کائنی جو خواجہ فریددی مہر کئیں کنیں ہوندی ہئی ۔ ظاہر اے او کہیں محفوظ ہتھیں وچ ہوسی کیوں جو جیڑھے خط تے مہر لڳدی ہئی اوندے اُتے خواجہ فریدؒ دے دستخط نہ ہوندے ہن۔ اِت واسطے او غلط استعمال تھی سڳدی ہئی۔

اَڄ کل خواجہ فریدؒ بارے تحقیقی کم دی رفتار خاصی تکھی اے ۔ اِت واسطے تھی سڳدے جو انھیں دے کافی خط لبھ آون ۔ میکوں ہک دفعہ برادرم مجاہد جتوئی لکھیا ہا جو انھیں کافی سارے خط لبھیئے وی ہِن ۔ اِت واسطے ضروری اے جو اساں کجھ اصول طے کروں جیندے ذریعے  اساں خواجہ فریدؒ دے اصلی تے جعلی خطیں وچ فرق کر سڳوں ۔ میں اِتھاں ابتدائی طور تے جیڑھے خطیں دا ذکر کیتے اُنھیں دی اگرچہ تجزیاتی مطالعے دی لوڑ باقی اے ۔ تاہم اساں انھیں دی روشنی وچ کجھ عارضی اصول طے کر سڳدوں۔ 

1۔خواجہ فریدؒ دا جیڑھا ذاتی لکھیا ہویا خط ہوسی جیویں جو نواب آف بہاول پور کوں لکھیا ڳئے یا کہیں ٻے ذاتی دوست پیر بخش خان دے ذریعے بھیڄا ڳئے ۔ تاں اوندی روشنی وچ اساں آکھ سڳدوں ۔ القاب گھٹ ہوسن ۔ انج دستخط نہ ہوسن ‘ مہر نہ لڳی ہوسی ‘ بقلم خود لکھیا ہوسی ‘ اَتے تحریر اپݨے حوالے نال خواجہ فریدؒ دی لڳدی ہوسی۔

2۔جیڑھا خط کہیں خاص افسر کوں سفارشی طور تے یا کہیں اپݨے سنگتی کوں اہم اطلاع بارے لکھیا ڳیا ہوسی اوندے اُتے مہر ہوسی لیکن دستخط نہ ہوسن ۔ جیویں جو تحصیلدار جام پور کوں یا میاں عاقل محمد جوڳی صاحب کوں لکھیئے ڳئے خط ہِن۔ اوندے اُتے ناں نال بقلم خود وی نہ ہوسی البتہ ناں دے بعد سجادہ نشین چاچڑاں شریف درج ہوسی۔

3۔کوئی وی خط کاروباری یا رقبے دی ݙیکھ بھال واسطے کہیں منیجر کوں لکھیا ڳیا ہوسی تاں او خط خواجہ فریدؒ دے ہتھ دا لکھیا ہویا نہ ہوسی ۔ اوندے اُتے صرف خواجہ فریدؒ دے دستخط ہوسن ۔ بقلم خود وی لکھیا ہویا نہ ہوسی اَتے نہ مہر لڳی ہوسی۔

4۔او خط جیڑھا کہیں نواب ‘ امراء یا مرید کوں لکھیا ڳیا ہوسی اَتے اوندے وچ رقم منگی ڳئی ہوسی ۔ او خط جعلی تھی سڳدے ۔ توڑے جو اوندے اُتے خواجہ فریدؒ دے دستخط وی ثبت ہوسن اَتے بقلم خود وی لکھیا ہوسی ۔ تاہم امکان ایہ اے جو اوندے اُتے مہر کائنا ہوسی۔

خواجہ فریدؒ دے اینجھے خط جیڑھے زیادہ تر کاروباری اَتے سفارشی ہَن ۔ عام طور تے انھیں دی زندگی دے آخری نئوں ݙاہ سالیں نال تعلق رکھدن ۔ ایہ خط اگرچہ علمی ‘ ادبی‘ مذہبی اَتے تخلیقی حوالہ نئیں رکھدے لیکن خواجہ فریدؒ دی زندگی دے مختلف پہلوئیں کوں سمجھݨ وچ مدد ݙیندن ۔ یعنی او اپݨے وݙے روحانی سلسلے کوں چلاوݨ واسطے اقتصادی ضرورتیں (لنگر ‘ غرباء دی امداد وغیرہ) کوں اپݨے وسائل نال پورا کریندے ہَن اَتے انہیں ضرورتیں واسطے از خود کہیں کنوں چندہ یا امداد نہ گھندے ہَن ۔ خواجہ فریدؒ دے ایہ خط اُنھیں دی سماجی زندگی دے اینجھے پہلو اساݙے سامݨے اَنیندن جیندا ذکر ایں کنوں پہلے کہیں سوانح نگار نئیں کیتا۔اَتے ایہ خط اُنھیں دے عوامی رابطے اَتے لوکیں نال تعلق نے محبت کوں وی نشابر کریندن۔

## حوالہ
کتاب: لیکھے، مصنف : محمداسلم رسول پوری، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان