open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
فدا حسین شہباز

سئیں فدا حسین شہباز 1958 ء اچ محمد نواز رند بلوچ دے گھر موضع بیلداراں چنی گوٹھ اچ ڄمئے ۔ میٹرک تئیں تعلیم حاصل کیتی ۔ 1978 ء اچ شاعری شروع کیتی تے صوفی فیض محمد دلچسپ دی شاگردی اختیار کیتی ۔ انہاں دی کتابیں اچ میم کریم دے ݙوہڑے، زلف ملوک ، مٹھا محمد ؐ شامل ہِن ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
فن خطاطی تے ملتان

میر عبد اللہ ملتانی نے اپݨی خوشنویسی دے ڈنکے ملتان توں دلی تئیں وڄا ݙتے ۔ شیخ سعدی شیرازی ؒالمتوفی 691ھ خود ہک اعلیٰ درجہ دے خوشخط خطاط ہن۔ آپ کوںملتان نال ٻہوں پیار ہا تے سُݨیا ویندے جو آپ ملتان وی تشریف گھن آئے ہن آپ دی تحریر کردہ گلستان ہُݨ وی ملتان دے کہیں ذاتی کتب خانے دی زینت ہے۔ 

ملتان اچ تیرھویں صدی ہجری اچ وݙے وݙے خطاط پیدا تھئے۔ نواب مظفر خان شہید دے دور گورنری اچ فنِ خطاطی کوں ملتان اچ ٻہوں تقویت ملی۔ حضرت حافظ جمال ؒچشتی ملتانی المتوفی 1236ھ حضرت خواجہ خدا بخش چشتی ملتانی المتوفی 1251ھ حضرت منشی غلام حسن شہید ملتانی المتوفی 1265ھ حضرت پیر دلیر قادری ملتانی جیہیں جید بزرگاں نے فنِ خطاطی کوں نہ صرف عام کیتا بلکہ عامتہ الناس اچ ایندی حق الوسیع اشاعت و ترویج کیتی۔ بذاتِ خود نواب مظفر خان شہید ہک نفیس خطاط ہن تے فن خطاطی اچ تمام اسرار رموز توں واقف ہن۔

حضرت سید عبد النبی ملتانی شہید دا ناں صرف جنگ آزادی دی وجہ نال ای نی بلکہ اعلیٰ ذوق دی خطاطی اچ مشہور ہا۔ مخدوم عبد الہادی مولانا قاضی نور مصطفیٰ قریشی شہید ملتانی علی مردان قادری ملتانی المتوفی 1288ھ حضرت قاضی عبید اللہ چشتی ملتانی المتوفی 1301ھ خواجہ خدا بخش ملتانی سید جلال الدین ملتانی المتوفی 1275ھ جیہیں نفوس قدسیہ نے اپݨے مریدین و حلقہ احباب اچ فن خطاطی کوں جیڑھی پذیرائی بخشی او اپݨی عدیم المثال قائم رکھدی ہے۔ پاکستان د ے معرض وجود اچ آ ونڄݨ دے بعد ملتان اچ فن خطاطی کوں از سر نو عروج حاصل تھیا۔ ایندے اچ حضرت محمد حسن خان کلیم رقم دا ناں تاں نا قابل فراموش ہے۔ جنہاں نے ملتان اچ خوشخطی و فن خطاطی دی شمع روشن رکھی۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
فیض علی فیض

آپ دا اصل ناں فیض علی قلمی ناں فیض تے ابے سئیں دا ناں مستر پلیہ ہے۔ بھٹہ برادری نال تعلق رکھدن۔ 1934ء کوں جام پور اچ پیدا تھئے۔ مڈل توݨیں تعلیم حاصل کیتی۔ بطور درکھاݨ اپݨے فرائض سرانجام ݙیندے پن۔سئیں مہجور بخاری (مرحوم) دی شاگردی اچ 1955ء کوں شاعری دا آغاز کیتا۔ جام پور ضلع راجن پور اچ رہائش پذیر ہن۔ سرائیکی ماء دھرتی تے ماء ٻولی نال بے پناہ محبت کریندن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
قصہ گانمو سچار

گانموں سچار تے ’’شخصیات ‘‘ دے ضمن اچ کافی کجھ لکھیا ونڄ چکیا ہے۔ ایندا حوالہ ’’اکھا‘‘ اچ وی آیا ہے۔ او صاف گوانسان ہا تے ایندی صاف گوئی توں امرائے سلطنت دی بدعنوانیاں ظاہر تھی ویندیاں ہن۔ کیوں جو گانموں سچار بھرے دربار اچ صاف گاٖلھیں سُݨا ݙیندا ہا۔ ایں طرح درباری ایندے دشمن تھی ڳئے۔ انہاں نے غازی خاں کوں ایندے خلاف بھڑکایا تے یقین ݙیواوݨ دی کوشش کیتی جو گانموں اکثر غلط بیانی توں کم گھندے۔ غازی خان نے انہاں دی گاٖلھیں تے یقین نہ کیتا۔ البتہ انہاں دی تسلی دی خاطر گانموں دا امتحان گھنݨ دا ارادہ کیتا۔ درباریاں نے استدعا کیتی جو ایندا امتحان گھنݨ دی غرض نال درباراچ ایہو جیہاں قصہ سُݨاوݨ دا حکم ݙتا ونڄے جیڑھا سو فیصد سچا تے طویل ہووے۔ ول اساں ایندی کذب بیانی تے ایکوں ٹوکیسوں ۔ اے قصہ ایں علاقے اچ قصہ گانموں سچار دے ناں نال مشہور ہے تے اتھاں ایں قصے دا اُردو خلاصہ جناب عبدالقادر لغاری دی کتاب ’’تاریخ ڈیرہ غازی خان‘‘ توں نقل کیتا ویندے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
قلعہ مروٹ

ضلع بہاولنگر وچ واقع اے قدیم العہد قلعہ ہے ایں وچ بعض شہیداں دے مزار ہن جنہاں دے متعلق اے مشہور ہے جو کافریں نال جنگ وچ انہاں کوں شہادت نصیب تھئی ۔ قلعے دے ہک مقام کوں بیٹھک مولا علی دے ناں توں یاد کیتا ویندے ۔ اتھاں ہک پتھر تے حضرت علی کرم اللہ وجہہ دے قدم مبارک دا نشان ہے جیرھا لوکاں دی عقیدت دا خاص مرکز ہے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
عمراں ݙولکھ

نامور مورخ تے سیاح البیرونی اپݨی تصنیف ءِ چ لکھدے کہ یارھویں صدی ءِ چ میݙے قیام ملتان دے دوران مقامی باشندے ایں خطے کوں ݙ و لکھ سولہاں ہزار چار سو تریھ سال پُراݨاں ݙسیے ۔ اڄ دور دے ماہرین آثار قدیمہ مختلف ثبوت دی وجہ ایں خطے دی تہذیب دی عمر ݙو لکھ سال ݙسیندن ۔حالانکہ ہُݨ دی تاریخیں ملتان دی قدامت ایں حد تک تسلیم کریندن جو ݙاہ ہزار سال پہلے جݙاں آریائی نسل دے لوک اِتھاں آئے انہاں ایں شہر کوں آباد کیتا ۔

ست دریاویں دی سر زمین دے مصنف ابن حنیف ملتان دی تاریخ بارے بیان کریندن جو ’’ اندرون فصیل ملتان دیاں ڳلیاں تے سڑک تے گزدیں ہوئیں اکثر خیال امدے جو انہاں ڳلیاں دے تَلے ، انہاں سڑکاں دے تَلے گہرائی اچ ہزاراں سال پہلے دا او ملتان سُتا پے جیہڑا صدیاں تک اڄڑدا تے آباد تھیندا ریہے ،جیہڑا اڄ کنوں ساڑھے چار ہزار سال پہلے کجھ اہم ترین شہریں اِچوں ہا ۔‘‘

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
قلعہ فرید کوٹ

سرائیکی وسیب دے قلعے وسیب دی عظمت تے بہادری دے نشان ہِن ،1914ء دی جنگ اچ ہندوستان دیاںریاستاں دے جنہاں راجیاں انگریز دی امداد کیتی ہئی، جنگ توں انہاں راجیاں دے خاندان دے بندیاں دے ناں برطانوی حکومت زمیناں الاٹ کیتیاں ہن کیونجو راجیاں دے اپݨے ناں اراضی نہ تھی سڳدی ہئی ۔ اوں ویلھے ریاست فرید کوٹ دا راجہ ہرندرسنگھ ہئی۔اوندے ہک بھرا دا ناں کنور من جیت سنگھ ہئی جیڑھا راجہ کور دے ناں توں مشہور ہئی۔ 1936-37ء دے اچ برطانوی حکومت نیلی بار دے علاقے اچ راجا کور دے ناں شکار گاہ دے طور تے اندازاً ترائے سو مربع اراضی الاٹ کر ݙتی ۔ ایہہ علاقہ بورے والا توں اُبھے پوادھی آلے تقریباً 8 توں 10 میل دے پندھ تے آویندا ہے ۔ جیں دور وچ پاک پتن نہر جاری کیتی ڳئی ’’راجہ کور ‘‘ ایں علاقے اچ چھ وستیاں آباد کیتیاں تے انہاں وستیاں دے وچکار ہک قلعہ تعمیر کرایا جیڑھا تقریباً چار ایکڑ اراضی تے کھنڈیا ہویا ہئی۔ ایہ قلعہ کچی سلھ دا بݨیا ہویا ہئی جݙاں جو وݙے ٻوہے کیتے پکی سِلھ استعمال کیتی ڳئی ہے ، وݙا ٻوہا اُبھے آلے پاسے بݨایا ڳئے ۔ کچی چار دیواری دے اندر ہک وݙا کمرہ ہئی تے ݙوجھی منزل تے ترائے وݙے کمرے بݨائے ڳئے ہن ، نال ای برانڈا وی ہئی ،ترائے چار فٹ چوڑی چار دیواری دے اندر ای ملازماں دے کوارٹر ہن ۔ وݙے گیٹ دے نال ای پوڑیاں وی بݨائیاں ہویاں ہن جیڑھیاں ہُݨ ختم تھی ڳیاں ہن ۔ ایں قلعے وچ مورچے وی بݨئے ہوئے ہن ۔راجہ کور اتھاں آ تے شکار کھیݙدا ہئی ۔ جݙاں جو ایہ قلعہ چک 112/EB وچ آ ڳیا ہے ، ایں وجہ توں ایں چک کوں راجے آلا آکھیا ویندا ہے ۔ جیں ویلھے ایہ قلعہ اساریا ڳیا ہئی اوں ویلھے غلام محی الدین ، راجہ فرید کوٹ دا سرکاری درکھاݨ ہئی ۔اوں ایں قلعے دا وݙا ٻوہا لکڑی دا بݨایا ہئی تے ایہہ ٻوہا فرید کوٹ اچ بݨایا ڳیا ہئی تے اتھوں ای ٹرک اُتے غلام محی الدین اپݨے نال گھن تے اتھاں آیا ۔ دروازے دے ݙو پَٹ ہن ۔ فرید کوٹ توں لہور ، ساہیوال ، عارف والا تے ول بورے والا توں کچے رستے دے راہیں ایہے ٻوہا قلعہ والی آ ڳیا۔ ایہ ڳال ذکر دے قابل اے جو اوں ویلھے بوریوالا توں چیچہ وطنی کوں کچہ رستہ ویندا ہئی ۔ ایں کچے رستے توں پاک پتن نہر دے کنڈھے دے نال نال اوں قلعے تئیں سفر کیتا ڳیا ۔ایں قلعے دا ٻوہا غلام محی الدین ای فٹ کیتا ہئی۔ ایہہ ڳال وی قابل ذکر اے جو جݙاں پاکستان بݨیا تے اوں ویلھے ریاست فرید کوٹ دے مہاجرین زیادہ تئیں ایجھے علاقے اچ آن کے آباد تھئے ۔ ایہہ علاقہ زرعی پیدوار دے لحاظ نال وݙا زرخیز ہے ۔ جݙاں مہاجرین اتھاں آئے تاں ایں قلعے اچ آ تے آباد تھئے ۔ کجھ بݨئے ہوئے کمرے سانبھ گھدے تے کجھ اتھاں بݨیاں ہویاں شہئیں ݙھہا چھوڑیاں تے اپݨی لوڑھ دے مطابق تبدیلیاں کر چھوڑیاں ۔ ہُݨ ایں قلعے دی صرف اُبھے آلی کندھی کھڑی اے تے ایں وچ ٻوہا موجود ہے ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
قاسمؔ سہانی

انہاں دا اصل ناں محمد قاسم علی ہے۔ 1976ء کوں پیدا تھئے۔ تعلیم مکمل کرݨ دے بعد محنت مزدور ی نال حیاتی دے سفر کوں جاری رکھی پن۔ ڈیرہ غازی خان دے رہائشی ہن۔ ہر کہیں کوں محبت نال ملدن۔ سرائیکی ماء دھرتی دے سرائیکی زبان و ادب نال ٻہوں پیار رکھدن۔ آپ وی ٻہوں چنڳی سرائیکی شاعری کریندن۔جگ مشہور افسانہ نگار میر غلام حسن خان حیدرانی دی دھرتی(شادن لنڈ)دا واسی نوجوان شاعر و ادیب قاسم سہانی ہک با شعور لکھاری ہے جیڑھا سرائیکی ادب دی ست رنگی کہکشاں وچ ہک چمکدا ہویا ستارہ ہے ،جئیں بہوں جلدی سرائیکی ادب اچ اپنی سنجان بنائی ہے تے بہوں تیزی نال اگوں تے ودھدا پئے۔ہر صنفِ سخن تے طبع آزمائی کریندا پئے لیکن زیادہ تر مشق اوں ڈوہڑے تے غزل تے کیتی ہے۔علاوہ ازیں قاسمؔ سہانی دا ہک بیا حوالہ مضمون نگار تے کالم نگار دا وی سامنے آندے۔مگر جدید سرائیکی غزل دے بانی حضرت اقبال سوکڑی دے بقول ’’قاسم سہانی غزل دا ہک مہان شاعر بن کے سامنے آسی تے اپنے ہم عصر شاعریں دی قیادت کریسی‘‘بے شک قاسمؔ سہانی اجاں ہُن تاں ادب دی فضا اچ پرواز پکڑی ہے،جے ایویں مشقِ سخن جاری رہی تاں انشاء اللہ ضرور ہک ڈینہ قاسمؔ سہانی وڈے غزل گو شعراء دی صف اچ شامل تھی ویسی۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
قلعہ کہنہ ملتان

ملتان دی قدامت دی ہک اہم نشانی قلعہ کُہنہ ہے۔ جیکوں ہُݨ قاسم باغ آکھیا ویندے۔ اے قلعہ تاریخی، مذہبی، روحانی تے ثقافتی حوالیاں نال اپݨے اندر او خزینے گھٖدی پے جنہاںدا احاطہ کرݨ اوکھا ہے۔تاریخ اے ݙساوݨ توں قاصر ہے جو اے قلعہ کݙاں تے کئیں تعمیر کرایا۔ البتہ ایں دا ݙھڈ پھاڑ تے ایندے اندر جھاتی پاوݨ آلے سرالیگزینڈر کنگھم ایندی تہہ اچوں 800سال قبل مسیح تک دے آثار حاصل کیتن۔انہاں 40فٹ تک کھدائی کیتی ہئی جݙاں جو ملتان دے ابن حنیف نے 20فٹ گہرائی توں ایجھیاں بے شمار چیزاںدریافت کیتیاں جنہاں کوں ݙیکھݨ نال وثوق تھیندا ہا جو ملتان دا قلعہ ہڑپہ دا ہم عصر بلکہ ایں توں وی قدیم ہے۔ شروع اچ قلعہ ݙڈھ میل دے گھیرے اچ ہشت پہلو بݨیا ہویا ہا۔ جیندی باقاعدہ فصیل ہئی جیڑھی ہُݨ منہدم تھی چکی اے 1974ء تک ایندے آثار باقی ہن ۔ فصیل اتنی چوڑی ہئی جیندے تے کئی گھڑ سوار برابر بھڄدے ہن تے ایندے تے 26برج ہن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
قائد اعظم تے سرائیکی وسیب

بانی پاکستان قائد اعظم محمد علی جناح نال گہرا تعلق ہا ، آکھیا ویندے جو قائد اعظم دے وݙکیں دا تعلق ملتان نال رہ ڳے ، قائد اعظم پاکستان دا دارالحکومت ملتان ، دیرہ غازی خان دے درمیان بݨاوݨ دی سوچ رکھدے ہَن ، قائد اعظم تے ریاست بہاول پور دا ٻہوں گہرا تعلق ہا ، قائد اعظم فرمایا ہا جو پاکستان بݨݨ توں پہلے ہک پاکستان ہا تے اوندا ناں ریاست بہاول پور ، قائد اعظم بہاول پور دے بادشاہ نواب صادق محمد خان عباسی کو محسن پاکستان دا خطاب ݙتا ہا تے ریاست بہاول پور دی پاکستان سانگے اپݨا تن من دھن سب کجھ قربان کر چھوڑیا۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
قاسم سندیلہ

ملک غلام حیدر سندیلہ دے گھر 1970 اچ جلال پور پیر والہ اچ پیدا تھیوݨ آلے ایم قاسم سندیلہ مڈل تئیں تعلیم حاصل کیتی تے زمیندارہ شروع کر گھدا ۔ 1997 ء اچ شاعری دا آغاز کیتا تاں سئیں احمد خان طارق دی شاگردی اختیار کر گھدی ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
قاسم سیال

سئیں غلام قاسم سیال مہر احمد بخش سیال دے گھر ٹھٹھ گورمانی اچ 14 اکتوبر 1952 ء اچ پیدا تھئے ۔ایم اے کر تے ملازمت کر گھدی ۔ انہاں دی تصانیف اچ دھی دھرتی دی ، میݙا عشق وی توں تے ٻیاں کتاباں شامل ہِن ۔ سئیں قاسم سیال دی سرائیکی واسطے ٻہوں خدمات ہِن ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
قلعہ عمر پور

ایہہ گگو توں جملیراساہوکا روڈتے 3/4 کلومیٹر دے فاصلے تے ہے تے پکی سڑک توں تقریباً ہک فرلانگ تے لہندے پاسے ہے ، عمر حیات ڈھڈی قوم دا ہک راجہ ہا ۔ایں جاہ تے اوندی حکومت ہئی تے اوندے ماتحت تقریباً 16 مربع میل دا علاقہ آندا ہئی۔ایہ قلعہ ہک اُچے ٹٻے تے بݨایا ڳیا ہئی ، پاکستان بنݨ توں پہلے ایندی چار دیواری موجود ہئی تے وݙا ٻوہا پوادھ آلے پاسے موجود ہئی تے چاراں کنڈیاں تے مینار بݨیئے ہوئے ہن ۔ ول ایں دے آثار آہستہ آہستہ ختم تھیوݨ پئے ڳئے ہن ، صرف چندگز دی لمبی کندھی پچادھ آلے پاسے کئی سالاں دی داستان اپݨے سینے لاء تے کھڑی ہے ، جیڑھی تقریباً چار پنج فٹ چوڑی اے ، ایہہ کندھی چوٹی ٹائل نما سلھ نال بݨی ہوئی اے تے ایں دی چنائی گارے دی اے ۔ وچ وچ کنگھر تے پتھر وی امدے ہن ۔ تقریباً سارا علاقے وچ سلھاں ، روڑے ،ٹھیکریاں تے بھڄے برتناں دے ٹوٹے کھنڈریئے ہوئے ہن ، کتھائیں کتھائیں ہݙیاں دے ٹوٹے وی نظردن ۔ ایں علاقے دے بزرگ ہرن پیر دی بد دعا نال ایہہ قلعہ برباد تھی ڳیا۔  ݙھڈی قوم دے بندے اتھوں اٹھی تے موضع کھوکھر اں اچ چلے ڳئے ہن ، ایں قلعے بارے ہک تے ایہہ روایت وی ݙسی ویندی ہے جو اے قلعہ کھوتوال دے زمانے نال ای تعلق رکھیندا ہے جݙاں جو ݙوجھے روایت ایہہ ہے پئی جو ایہہ قلعہ اکبر بادشاہ دے دور اچ تعمیر تھیا ہے ، بہرحال ایندی تاریخی اہمیت توں انکار نی کیتا ونڄ سڳدا ۔ 1927ء اچ انگریزاں ایں جاہ توں کجھ کلومیٹر دے فاصلے تے نہر دے کنڈھے عمر پور ریسٹ ہاؤس اساریا ہئی، اتھاں دے ڈھڈی وسنیکاں کوں 11 مربع اراضی الاٹ کر ݙتی ہئی جیں دی وجہ توں ایں قلعے دے نیڑے دا رقبہ سدو خان ڈھڈی ، محمد خان ڈھڈی سکے بھراواں کوں ملیا ، ایں ٹیلے تے موجود مسیت اڄ توں تقریباً پنجاہ سال پہلاں انہاں بݨوائی ہئی ،محمد خان ڈھڈی دے پتر ریاض احمد ڈھڈی ہوران ݙسیا ہے جو ہُݨ صرف کجھ گھرانے اتھاں آباد ہن جݙاں جو باقی ڈھڈی موضع کھوکھراں وچ چلے ڳئے ہن ، صوفی عبدالکریم جموں ( جیندا ݙیرا ایندے نال ای اے ) ہوراں ݙسیا ہئی جو 1960ء اچ ایندی کھدائی تھئی ہئی جیں دی نشاندہی چراغ شاہ نامی بندے کیتی ۔ اوݙوں اتھاں شاہ جہاں دے دور دے سکے ملے ہن ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
قلعہ ولہر

ضلع بہاولنگر دے چولستان اچ دریائے گھاگھرا تے اُبھے پاسوں دریائے ستلج دے کنارے قلعے تعمیر تھئے ، جنہاں دا ذکر تاریخی کتب اچ موجود ہے ۔ ہُݨ یا تاں قلعیاں دے صرف کھنڈر رہ ڳن یا او صفحہ ہستی توں نابود تھی چکئے ہن ، نواب محمد مبارک خان عباسی 1768ء اچ مہاراجہ بیکانیر توں جیں ویلھے ولہر پٹہ توں حاصل کیتا تاں قدیم قلعہ ولہر دے کھنڈر تے قلعہ سردار گڑھ تعمیر کیتا۔ ہک کھوہ قلعے دے اندر جݙاں جو ݙوجھا ٻاہر ہا مگر ݙوہیں دا پاݨی کھارا ہا ۔ اتھوں بیکانیر دی سرحد ڈھائی میل دے فاصلے تے ہے ۔ جݙاں جو 1866ء اچ انگریز پولیٹیکل ایجنٹ دا تقرر تھیا تاں قلعے اچ ترائے توپاں موجود ہن ۔ علاقہ ولہر پٹہ تے حاصل کرݨ دے بعد جݙاں تعمیر شروع تھئی تاں مہاراجہ گنج سکھ والئی بیکانیر ٻہوں ناراض تھیا ۔ ایں اپݨے سردار دیوان مول چند براہیلہ کوں فوج ݙے تے روانہ کیتا جو ایہ علاقہ بازیاب کراوے، جواب اچ مبارک خان عباسی خیر محمد خان تے مہرو خان پرجانی تے کرم خان عربانی کوں زبردست فوج دے نال مزاحمت کیتے بھیڄیا ۔ جنگ اچ بیکانیر افواج دی پسپائی تھئی تے ایں قلعہ دی تعمیر نوممکن تھئی ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
قلعہ پھولڑہ

ایہ قلعہ قدیم ہے ، ایں دی بنیاد ریاست بیکانیر دی بنیاد توں وی پراݨی ہے ۔ 1166ھ اچ ایں قلعہ دی حالت ٻہوں خراب تھی ڳئی تاں ایںدی مرمت قائم خان دے پُتر کرم خان عربانی کرائی ہئی ۔ بانی قائم پور قائم خان ایں کوں مضبوط کیتا۔ پچادھی دیوار دے اندر پکا کھوہ ہا جیں دا پاݨی مِٹھا ہا ۔ قلعے دے ہر گوشے اچ ہک ہک برج ہا ، جیں اچ چھوٹے چھوٹے کمرے ہن ،اُبھے پچادھی برج پختہ سِلھاں نال بݨیا ہویا ہا ،قلعے دے ٻاہر مِٹھے پاݨی دے ترائے کھو ہن ، قلعے دے لمے پودھی حصے اچ ہک ترائے منزلہ مکان ہا ۔ جیں دی بالائی منزل ہک چھوٹا جیہابنگلہ نظرآندی ہئی، ایں بنگلے دی پیشانی تے ایہ الفاظ لکھئے ہوئے ہن ۔ ’’ مالک محل محمد اکرم خان داؤد پوتراہ در شہر رمضان 1166ھ ‘‘۔ پھولڑہ دا ناں ہندو راجہ پھول سنگھ ٹھاکر دے ناں تے رکھیا ڳیا ۔ جݙاں جو مقامی روایت دے مطابق ایہ قلعہ ’’ راجکماری پھول ‘‘ تعمیر کرایا ہا ۔ بعض روایات دے مطابق ایں راجکماری دا نان ’’ لاکھا پھولنی ‘‘ ہا ۔

ا ڄ وی قلعیاں دے نیڑے کھنگر سلھیں دے ٹکڑے ملدے ہن ۔ باقی قلعے ( قلعہ مروٹ ،قلعہ جام گڑھ ، قلعہ میر گڑھ ) اچ موجود حالات اچ کھنگھر سلھیں دا استعمال نی ملدا مگر قلعہ پھولڑہ دے ٻاہروں موجود ہک چھوٹے جہے کمرے دے کھنڈر اچ تعمیر دا جیڑھا انداز ورتیا ڳیا ہے، ایں اچ باہر درست سلھیں دی تہہ ول کھنگھر سلھیں دی تہہ ، ول گارے دی بھرتی ، ول کھنگر تے اندرلے پاسے ول درست سلھیں دا استعمال ہے ۔ ایں کمرے دی دیواراں دے چارے پاسے ہوا کیتے سوارخ رکھے ڳئے ہن ، ہر دیوار اچ ݙاہ ݙاہ سوراخ ہن ، جیں دا اندرلا قطر اڈھائی ضرب اڈھائی انچ ہے ۔ایہ قلعہ بالکل کھنڈر بݨ چکیا ہے ، ایہ آبادی اچ گھرا ہویا آبادی دے عین وسط اچ واقعہ ہے ۔ ایں دی 95 فیصد سلھیں غائب تھی چکیاں ہن ۔ حتیٰ کہ ایں دے دروازے دے اڳوں وی مقامی لوکاں گھر بݨا گھدے ہن ، ایہ قلعہ جیرھے جو کݙاہیں اپݨے کھڑکیاں تے جھروکیاں دی بدولت حسین تے پر شکوہ شان و شوکت دا مظہر ہے ۔ ہُݨ محض مٹی دا ڈھیر بݨ چکیا ہے ۔ تہہ خانہ مٹی توں بند تھی چکیا ہے تے محض ہک ٹھیٹر دی صورت رہ ڳئی ہے ۔ میسن دی رائے دے مطابق ریگستان دا او حصہ جیرھا بہاولپور توں بیکانیر تئیں چلیا ویندا ہے ، ایں اچ ٻہوں گھٹ پیدوار تھیندی ہے ، تاہم بعض قطعات ایجھے ہن جتھاں ریت نی پاتی ویندی ۔ پھولڑہ ، مروٹ ، موج گڑھ آباد مقامات ہن تے انہاں اچ اناج دی تجارت تھیندی ہے ۔ پھولڑہ ، بیکانیر دی سرحد تے واقع ہے تے ایں اچ بزار ہن لیکن ایں وچ خرید و فروخت زیادہ کائنی تھیندی ۔ جݙاں جو کرنل ٹاڈ دا آکھݨ ہے جو پھولڑہ تے مروٹ ہُݨ وی کجھ نہ کجھ اہمیت رکھیندے ہن ،پھولڑہ نہایت ای پراݨا ہے ۔ایں قلعہ دا جدید ناں فورٹ عباس ہے۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
قلعہ دین گڑھ

صادق آباد تحصیل اچ چولستان دا جیڑھا علاقہ آندا ہے اتھاں ہک پراݨا قلعہ دین گڑھ دے ناں توں موجودہے، پہلے ایں قلعہ دا ناں ترہارا ہا ۔ جیں کوں بہادر خان ہلانی 1171ھ ، 1747ء اچ ہک پراݨے شہر ترہار دے کھنڈرات تے تعمیر کیتا ۔ ایہ جاہ جیسلمیر دی سرحد دے نیڑے واقع ہووݨ دی وجہ توں فوجی نقطہ نگاہ نال وݙی اہمیت رکھیندی ہئی،۔ ایہ وی آکھیا ویندا ہا جو محمد معروف کہرانی دے پُتر ابراہیم خان 1170ھ اچ ایں دی تعمیر شروع کیتی ، جیں کوں ایں دے بھتریجے نور محمد مکمل کرایا، ایں دے دوازے دے اُتلے حصہ تے کلمہ شریف تے تلویں حصے تے فارسی عبارت درج ہئی، جیں کوں ہُݨ سِیوی کھا ڳئی اے ۔ ایہ قلعہ ہُݨ کھنڈرات اچ تبدیل تھی ڳیا ہے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
قلعہ ڄام گڑھ

قلعہ جام گڑھ دے چارے کنڈیاں تے برجیاں ہن ، قلعے دے تہہ خانیاں کوں ونڄݨ آلے سارے رستے تے برجیاں مٹی توں پر تھی تے بند تھی چکئے ہن ، تاہم مٹی توں ٻاہر موجود آرچ دے نشان ظاہر کریندے ہن جو ایہ تہہ خانے دے رستے رہے ہن ۔ ٻاہرلے دروازے توں اندر ونڄو تاں مٹی اچ دفن ’’ قوسی دروازاں ‘‘ دے آثار ݙکھائی ݙیندن ،قلعے دے اندر تے ٻاہروں لوک سلھیں چا ڳن ۔ ایہ قلعہ چھوٹا ہے ۔ ایں دی وجہ ایہ وی ہے جو قلعہ دے چاریں پاسے وسیع رقبے تے مشتمل آبادی معدوم تھی چکی ہے ۔ البتہ موجودہ صورتحال اچ سڑک اچ لہہ تے لمے دے پاسے قلعے کوں ونڄو تاں سلھیں پکاوݨ آلیاں بھٹیاں دے آثار معلوم تھیندے ہن تاہم باقاعدہ بھٹیاں ݙکھائی نی ݙیندیاں ۔ البتہ مختلف مقامات تے کھنگر سلھیں دے ٹکڑے ملدے ہن ،قلعے دی تعمیر اچ استعمال تھیوݨ آلی سلھیں دا حجم اوہو ہے جیڑھا قلعہ مروٹ دے سلھیں دا ہے ۔ تاہم سلھیں دی لمبائی ، چوڑائی اچ کتھائیں زیادہ ہک ادھ انچ دا فرق ہے ۔ قلعے دے برجاں اچ پرے تئیں ݙٹھے ونڄݨ کیتے لمبائی دے رخ سوراخ ہن ، جنہاں دی چوڑائی تقریباً ترائے انچ تے لمبائی 1.5 فٹ ہے دے نیڑے ہے ۔ 1203 ہجری بمطابق 1785 ء اچ جام خان معروفانی ایں سوہݨے قلعے کوں بہاولپور توں 30 میل پوادھ تے بیکانیر دے سرحد دی طرفوں تعمیر کروایا ۔ ایہ قلعہ مروٹ تے میر گڑھ دے درمیان چک نمبر 303/HR  دے برابر واقع ہے ۔ایں چھوٹے قلعے دی فصیل تے دمدمیاں دی ٻاہرلے پاسے سلھیں دی چݨائی ہئی ۔قلعے دے چاریں میناراں تے کمرے بݨائے ڳئے ہن جیرھے ہُݨ مسمار تھی چکئے ہن ، ہک وݙا برج قلعے دے اندر ہا لیکن ٻاہرلے پاسے کچا برج معدوم تھی چکیا ہے ۔ ایں دا پختہ دروازہ ہُݨ غائب ہے، قلعے دی تعمیر اچ لکڑی دا استعمال کائنی تھیا ، پاݨی کوڑا تے ناقابل استعمال ہے ۔ایہ قلعہ مروٹ تے میر گڑھ دے درمیان واقعہ ہے ۔ میر گڑھ توں ایں دا فاصلہ غربی پاسے چار میل ہے ۔ قلعہ موج گڑھ اچ کھوہ دا مٹھا پاݨی درجہ 13 دا ہا جݙاں جو قلعہ مروٹ اچ ݙو پراݨے کھوہ ہن جنہاں دی نسبت مشہور ہا جو انہاں دا بنیادی پتھر تلونگ ( تانبے ) دے بݨئے ہوئے ہن ، ایہ کھوہ گہرائی اچ گھٹ توں گھٹ 150 فٹ ہے ۔ قلعہ مروٹ دی حیثیت کیونجو چھاوݨی وانگے ہئی تاں کھوہ مٹھے پاݨی دے ہوسن ۔ لیکن قلعہ موج گڑھ توں تقریباً  20 یا 25 کلومیٹر پرے ایں سیدھ اچ قلعہ مروٹ توں تقریباً 10 کلومیٹر پرے قلعہ جام گڑھ تے پاݨی کوڑا تے ناقابل استعمال ہے ۔ جام گڑھ توں اٹھ ، ݙاہ کلومیٹر پرے قلعہ میر گڑھ اچ مِٹھے پاݨی دے پختہ کھوہ دا ذکر ملدا ہے ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
قلعہ بہاول گڑھ

امیر بہاول خان ثانی 1791ء اچ ضلع بہاولنگر تحصیل منچن آباد اچ قلعہ بہاول گڑھ تعمیر کرایا ۔ ہُݨ ایہ قلعہ معدوم ہے ۔ تاہم ایں جاہ ایں ناں دی وستی موجودہ ے، لیکن کݙاہیں کݙاہیں قلعہ دی باقیات اچوں تانبے دے سکے مل ویندے ہن ۔ ایں جاہ تے 1870ء اچ چار چار سیر وزن دے ݙو ہزار توپ دے گولے برآمد تھئے ۔ قلعے دے کول ہک باغ ہا، اپݨے دورے دے دوران ݙاہ وگھے رقبہ تے مشتمل ایں باغ اچ نواب محمد بہاول خان ثانی قیام کریندے ہن، ایں جاہ دا ناں قلعے دی تعمیر توں پہلے مسافرنوالہ ہا ۔بہاول گڑھ 1870ء تئیں تحصیل ہیڈ کوارٹر ریہا ہے ۔ علاقہ دئے منتظم کاروائیاں کوں مقامی قبائل ٻہوں پریشان کریندے ہن ، ایں قلعے اچ مضبوط فوج متعین ہئی ،جیں دا مقصد بیکانیریاں دے علاوہ جوئیہ تے وٹو سرداراں دی سرکوبی وی ہا۔ ایہ قلعہ ہُݨ صفحہ ہستی توں غائب ہے ۔ ایجھی کئی قدیم تاریخی عمارات محض مناسب ݙیکھ بھال نہ ہووݨ دی بدولت تباہ و برباد تھی چکیاں ہن ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
قلعہ میر گڑھ

فورٹ عباس توں تقریباً 12 میل پرے قلعہ میر گڑھ ٻہوں سوہݨا ہے۔ قلعے دے بُرج بلند تے فصیل چوڑی ہئی ،ٻاہرلی دیوار پختہ لیکن بھاری برجاں اچ کچیاں سلھیں استعمال تھیاں 

ہن ۔ 1218ھ بمطابق 1799ء اچ سردار جام خان دے فرزند نور محمد خان ایں کوں تعمیر کرایا ۔ ایں قلعے دے ست مینار تے ہک وݙا مرکزی پھاٹک ہا جیں دے ݙو دروازے ہن ، اندرلا دروازہ لکڑ دا ہا تے ٻاہرلے دروازے اچ لوہے دی چادراں تے سلاخاں دا استعمال تھیا ہا ۔ انہاں میناراں اچ ہک برج پختہ ہا ۔ قلعہ میر گڑھ ، قلعہ پھولڑہ توں 14 میل غربی پاسے ہے ۔ قلعے دے اندر مٹھے پاݨی دا ہک پکا کھوہ ہے جݙانجو قلعے دے ٻاہروں 9 کھوہ ہن ۔ ہُݨ ایہ سارا کجھ حوادثِ زمانہ دی دست برد دا شکار تھی چکیا ہے ۔

ایں قلعے دیاں چھ برجیاں ہن ، ایں قلعے دی خستہ حالی ہُݨ وی باقی قلعیاں جہی ہے‘ ایں قلعے دے سامݨے ایں مرکزی دروازے دے نال سڄے ہتھ ٻاہر ݙیکھݨ تے پرے پرے دا جائزہ گھنݨ کیتے طاق بݨیا ہویا ہے جیندا سائز تقریباً 1.5 یا ݙو فٹ ہے ۔ قلعے دے لمے پاسے ہک مسیت دے آثار ہِن ، اتھاں برجیاں نویں دور دیاں ہن ، جݙاں جو باقی ماندہ عمارت شکستہ تے پراݨی ہے ۔ چھت دا ابھار گولائی اچ ہے تے سجدہ گاہ دے اُتے محراب اندر تے ٻاہر گولائی اچ ہے۔  البتہ محراب دے اطراف اچ بݨئے طاق روایتی انداز دے ہن ، مسیت اچ چھوٹی سلھیں دا استعمال تھیا ہے ،فرش وی اکھڑا ہویا ہے ،انہاں قلعیاں ( مروٹ ، جام گڑھ ، میر گڑھ تے پھولڑہ ) اچ تعمیر دے دوران جیرھا مسالہ استعمال تھیا ہے او چونا ، سرخی ، پسی ہوئی ماش دی دال ، چاول دا بھوسا تے انہاں اجزاء دے ملاپ نال بݨایا ڳئے ، جیرھا ایں زمانے اچ مروج ہا ، قلعیاں دی پختگی اچ قدیمی مسالے دا وی کمال ہے ۔ قلعہ میر گڑھ دے ٻاہروں پوادھ دے پاسے تھوڑے جہے فاصلے تے ہک گنبد نما کمرے دے آثار وی پاتے ویندے ہن ، ݙیکھݨ توں معلوم تھیندا ہے جو ایں دے تلے تہہ خانہ وی ہا جیں دا رستہ مٹی نال بند کر ݙتا ڳئے ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
قلعہ لوہ کوٹ (لوہا بھڑ)

ضلع جھنگ دے آثار قدیمہ وچ ݙوجھا مشہور ترین برباد شدہ قلعہ لوہ کوٹ ہے جیرھا مقامی زبان وچ لوہا بھڑ دے ناں توں مشہور ہے۔ ایں قلعے دے  اج وی خوشاب ، مظفر گڑھ روڈ تے قصبہ ماچھیوال دے نیڑے آثار موجود ہِن ۔ ایندی متواتر و مسلسل تریخ دیاں کڑیاں نی مل سڳیاں البتہ ایندی قدامت توں اندازہ تھیندے جو یونانی عہد توں پہلے دا ہے۔ ہک محقق دیوتا رام چندر دی اولاد دا ذکر کریندیں ہوئے لکھیے جو رام چندر دا ہک پُتر لئو ہا جئیں لہور وسایا پر لہور ایندی راج دھانی نہ ہئی بلکہ ایندی راج دھانی لوہ کوٹ وچ ہئی جیرھی دریا جہلم دے کنارے ہے لوہ کوٹ کہیں زمانے وچ نہایت خوبصورت اَتے بارونق شہر ہا ایندا قلعہ اتنا وݙا اَتے تکڑا ہا جو اوں تمام علاقے وچ اتنا وݙا ٻیا کوئی قلعہ کائنا ہا جتھاں بعد وچ تاتاری ماچھی خان حاکم بھیرہ نے اپݨے ناں تے شہر ماچھیوال وسایا ۔ ماچھی خان دا وسایا ہویا شہر وی دریا برد تھی ڳیا تے ہݨ تریجھی ڄاہ تے ہک اُچے ٹیلے تے نواں ماچھیوال موجود ہے ۔ ماچھی خان دے عہد وچ لوہا بھڑ موجود ہا یعنی لوہ کوٹ دے برباد شدہ قلعے دے کھنڈر موجود ہن انہاں نے انہاں کھنڈر دے نیڑے نواں قلعہ ماچھیوال تعمیر کرایا ہا۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
قصہ سیف الملوک دا اثر

قصہ سیف الملوک نہ صرف سرائیکی وسیب بلکہ سندھ پنجاب دے شاعریں کوں وی متاثر کیتا۔ ڈاکٹر نبی بخش بلوچی سندھی ادبی بورڈ دی مطبوعہ کتاب ’’ سیف نامو‘‘ اچ لکھدن جو سندھ دے مشہور شاعراں لعلݨ کان لغاری ،حمل خان فقیر تے ایں طرح دے ٻہوں سارے شاعراں مولوی لطف علی دے قصہ سیف الملوک توں متاثر تھی تے شاعری شروع کیتی ۔ حضرت خواجہ غلام فرید سئیں فرمایا جو شاعری دی فصل لطف علی کپ ڳئے ، اساں وݙھ ودے چݨدوں ۔ ایں طرح پنجابی زبان دے شاعراں وی قصہ سیف الملوک دی مقبولیت توں متاثر تھی تے قصے لکھئے ۔ جݙاں قصہ سیف الملوک سرائیکی زبان اچ آیا تاں سینکڑاں شاعر پیدا تھئے تے انہاں اپݨی اپݨی دُھر تے اپݨے اپݨے انداز نال شاعری کیتی ۔ سیفل نامے اچ لکھئے ڳئے جنہاں وچوں مئو مبارک ضلع رحیم یارخان دے مخدوم محمد بخش دا قصہ سیفل ملوک قابل ذکر ہے ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
قلعہ پنڈی ابن شاہ

ایں قلعے دے آثار شور کوٹ دے شمال وچ شاہی محل دے ہک فرلانگ پَرے موجود ہن ۔ ایں جاہ کوں پنڈی ابن شاہ دے ناں توں موسوم کیتا ویندے ۔ ہک اُچے ٹیلے تے مختصر جہا قبرستان وی ہے اَتے ابن شاہ نامی بزرگ دا مزار وی ۔ ایں قلعے تے یونانی عہد دیاں مہراں اَتے سکے مسلسل ملدے رہییے۔ اتھاں وی ہک مندر دے نشان ملدے ہن جتھاں گھیو دے چراغ ٻلدے ہن کیونجو ہک خاص جاہ ہݨ تئیں روغن آلود نظر اَمدی ہے ۔ جاہ جاہ بھاہ لڳݨ دے نشان موجود ہن ۔ کجھ عمارتاں دے آثار وی پاتے ویندن پر انہاں وچ کچیاں سِلھیں استعمال تھیاں ہوئیاں ہن ، اتھاں ہک سخت گول پر لمبوترا پتھر پیا ہے جئیں دا وزن ویھ مݨ توں زیادہ ہے اَتے اوں تے سِجھ دی تصویر ہے۔ معلوم تھیندے جو اتھاں ایں قوم دا غلبہ رہیا ہے جیرھی سورج دی پرستش کریندی ہئی اَتے اے پتھر انہاں دے معبد وچ رکھیا ہویا ہا۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
قلعہ ماڑی ہیڈ

شور کوٹ شہر دے شمال وچ ماڑی ہیڈ توں چار میل غروب آلے پاسے ݙو بھڑکیاں موجود ہن ۔ انہاں ݙونہاں دے درمیان ہک فرلانگ دا فاصلہ اوں ویلھے نظر اَمدے لیکن ݙیکھݨ دے بعد اندازہ تھیندے جو اے ݙونہیں بھڑکیاں ہک شہر یا قلعہ دے برباد شدہ کھنڈ ر ہن ۔ اے وی ممکن ہے جو ہک حصہ شہر دا ہووے اَتے ہک حصہ قلعے دا ۔ انہاں ݙونہیں جاہیں دے تانبے دیاں مہراں دستیاب تھیاں جنہاں تے پپل دے پَن دا نقش ہا۔ اینویں لڳدے جو کہیں دور وچ ایں علاقے تے او قوم حکمران رہی جیرھی پپل دی پرستش کریندی ہئی ۔ ہیں کھنڈر توں زمین وچ دفن شدہ ہک شخص دا مکمل ڈھانچہ وی ملیا۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
قلعہ فتح گڑھ

امروکا  ریلوے اسٹیشن توں 15 میل اُبھا پچادھ اچ ایہ قلعہ واقع ہا ۔ ایں کچے قلعے دیاں ٻاہرلے پاسوں پختہ سلھیں نصب ہن ۔ قلعہ تے توپاں وی نصب ہن ،ہک کھوہ قلعے دے اندر تے ݙو ٻاہر ہن ۔ ایں دے علاوہ مینہ دا پاݨی جمع کرݨ کیتے ہک ٹوبہ وی تعمیر کیتا ڳیا ہا ۔ علاقہ گوردیا نہ اچ قلعہ فتح گڑھ کوں نواب بہاول خان ثانی تعمیر کرایا ، ایں اپݨے والد محروم فتح خان دے ناں تے ایں قلعہ دا ناں فتح گڑھ رکھیا ۔ ہݨ ایں قلعے دی جاہ تے چار فٹ اُچا مٹی دا ڈھیرہے ۔ ایہ قلعہ انگریزیں  دے ویلھے توں پہلے تئیں عربانی داؤد پوترہ سردار دی تحویل اچ ریہا ، ایہ خاندان قلعے دے قرب و جوار اچ ہُݨ وی آباد ہے۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
قلعہ مبارک پور

جوئیہ تے لکھویرے سرداراں دے شورش دے مقابلہ کرݨ کیتے قلعہ شہر فرید تحصیل چشیتاں دے نیڑے ایں سوہݨے ، اُچے تے کچے قلعہ کوں نواب مبارک خان 1174ھ اچ تعمیر کرایا ۔ایہ دلکش بنگلہ قلعے دے اُبھا دے پاسے وݙے دروازے دے اُتے ہا تے اندر چند عمارتاں وی ہن ۔ ایں قلعے تے ہک وݙی توپ نواب بہاول خان ثانی رکھوائی ۔ 1880ء تئیں قلعے دے لمے دمدے تے ایہ توپ نصب ہئی۔ بعد اچ ایں توپ کوں بہاولپور چھاوݨی اچ منتقل کر ݙتا ڳیا ۔ توپ تے درج ذیل الفاظ کنداں ہن : ’’ نصر جنگ ، سیف الدولہ، محمد بہاول خان عباسی 1217ھ‘‘ ہُݨ ایں قلعہ دے کھنڈرات وی ناپید ہن ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
قلعہ فرید محمود

شور کوٹ توں پنج میل پرے مشرق بنگلہ فرید محمود دے آسے پاسے ٻہوں بھڑکیاں نظر اَمدن ، انہاں دے درمیان ٻہوں کم فاصلہ ہے اَتے انہاں ساریں دی ہک وݙی بھڑکی ہے جیرھی اتھاں غالباً کہیں زمانے دا مضبوط قلعہ ہا۔ آسے پاسے دیاں بھڑکیاں شہر دے مختلف محلے ہن ، ہک نظر ݙیکھݨ دے بعد احساس تھیندا ہا جو صدیاں پہلے اے علاقہ تہذیب اَتے تمدن صنعت اَتے حرفت ، تجارت دولت دے اعتبار نال ٻہوں مشہور ہا۔ اتھاں دیاں تمام بھڑکیاں تقریباً ݙاہ ایکڑ تے کِھنڈیاں ہوئیاں ہن ۔ اتھاں دے لوکاں کوں اڄ تئیں وی قیمتی جواہرات، عقیق ، زمرد، نیلم ، زہر مہرہ، ہیرے ، پتھر اَتے مݨکے مِلین ۔ بلکہ کجھ لوکاں بارے وچ روایت ہے جو او محض غریب ہن پر ایں جاہ توں انہاں کوں ایجھیاں قیمتی چیزیاں ملیاں جنہاں کوں ویچ تے ہزاراں لکھاں دے مالک بݨ ڳئے، زمیناں خرید کیتیاں ، انہاں کھنڈراں دے گرد ہک فصیل دے نشان وی ملدن ۔ ہاتھی دے ݙند دی شکستہ چوڑیاں ، نیزاں دی زنگ آلود شکستہ انیاں ، تیراں دے ٹکڑے ، پتھر اَتے پکی مٹی دے ثابت اَتے ترٹیے ہوئے کھݙائوݨے ، خاکستر شدہ اجناس دے ڈھیرملدن۔ اتھوں ملݨ آلا ہک مٹی دا پکا مجسمہ حیران کن چیز ہے اے مجسمہ کہیں جانور دی شکل دا ہے ۔ ایندا صرف اُتلا حصہ ملیے جیرھا مونڈھے تئیں ہے۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
قومی سنڄاݨ

کہیں وی قوم دی شناخت ٻہوں ضروری ہوندی اے ۔ شناخت مُلکیں دی وی ہوندی ہے ، خطیں دی وی ہوندی اے تے صوبیں دی وی ہوندی اے ۔ اساں صوبے توں وی پہلے اپݨی شناخت منگدوں ۔ اساں اپݨا صوبہ وی شناخت دی بنیاد تے منگدوں ۔ ’’بہاولپور جنوبی پنجاب‘‘ ناں کوئی شناخت کائنی ۔ پہلی ڳالھ تاں اے ہے جو بہاولپور دا ناں عباسی خاندان دے ہِک شخص دے ناں تے ہے ۔ میݙے واسطے سارے عباسی قابلِ احترام ہِن پر اساں اپݨے وطن کوں کہیں شخصی ناںنال منسوب نی کر سڳدے ۔ایویں سعودی عرب دے شاہ سعود دے ناں تے سعودی ناں درست کائنی ، اے ٹھیک اے ہوجو ایندا ݙو حصہ عرب شناخت تے ہے ، حجاز مقدس دا ناں تبدیل کرݨ تے ہِک شخص سعودی ناں غلط ہے ، ایویں بہاولپور ناں وی غلط ہے ، ایویں تُرکی ٹوپی دا وی وسیب دی شناخت نال کوئی تعلق کائنی ۔ اے سارے سوالات ایں سانگے پیدا تھین کہ بہاولپور دے حکمرانیں 200 سال سرائیکی قوم تے حکومت کرݨ دے باوجود او وسیب دی ثقافت کوں اپݨے اندر جذب نی کر سڳئے ۔ ایویں سرائیکی اجرک تے اعتراض کیتا ڳیا ، ہِک سندھی اجرک دے اسٹاکسٹ میکوں آکھیا ’’ تمہاری سرائیکی اجرک نہیں چلے گی ۔ ‘‘ میں اوں کوں آکھیا جو ’’ اے رُک وی نی سڳدی جو تہاݙے قدیم عمارتیں دیاں کندھیاں وی اساݙی سرائیکی اجرک پئی کھڑن ۔ تُساں کیں کیں کوں روکیسو ۔ ایویں وسیب اچوں کجھ لوکیں سرائیکی اجرک دے خلاف محاذ بݨایا تے میں آکھیا جو اے سرائیکی اجرک میݙے پیو دی نی ، سرائیکی قوم دی ہے تے کہیں دا پیو وی اینکوں نی روک سڳدا۔ میکوں آکھیا ڳیا کہ تُساں فریدی رومال دی مخالفت کریندے پیو ۔ میں آکھیا کہ فریدی رومال میݙے اکھیں دا نور اے ، اے رومال میݙا ابا وی پیندا ہئی ، میں وی پینداں پر اے سرائیکی قوم دی شناخت نی بݨ سڳدا کہ اتھاں مسلک ، فرقے دے مسائل اِن ، مذہب دی ڳالھ وی وچ آ ویندی اے ۔ جݙاں جو سرائیکی اجرک سرائیکی قوم دی نشانی اے ، ایندے وچ نہ کہیں مسلک دی ڳالھ اے ، نہ مذہب دی ڳالھ اے ، اے اساݙی سرائیکی قومی شناخت اے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
قربانی دا صلہ؟

1818ء وچ اسلامی سلطنت ملتان کوں ہڑپ کرݨ دے بعد رنجیت سنگھ بہاولپور کوں پنجاب اچ شامل کرݨ دی کوشش کیتی تے ریاست تے تابڑ توڑ حملے شروع کر ݙتے، ریاست دی بقاء تے سلامتی کیتے انگریز سرکار کوں محدود اختیارات ݙیوݨے پئے پر نواب آف بہاولپور انگریز واسرائے دے استقبال کیتے کݙاہیں نہ ڳئے ۔ وݙے وݙے امراء آندے رہے ، نواب بہاولپور اپݨی شان نوابی کوں نہ چھوڑیا پر جݙݨ ہندوستان توں مہاجرین آئے تاں نواب آف بہاولپور ریلوے اسٹیشن بہاولپور تے استقبال کیتے موجود ہن تے مہاجرین دی خوراک تے ݙوجھی ضروریات دی نگرانی خود کریندے پئے ہن ۔ نواب بہاولپورمہاجرین کوں لکھاں دکاناں ، مکانات تے ݙوجھے علاقیاں دی نسبت کئی گنا زیادہ اراضی دے کلیمی ݙتے پر انہاں ڳالھیں دا ذکر اڄ کیوں مفقود ہے ؟ اے ڳالھ وی یاد رکھݨ دی ہے جو وائسرائے دا استقبال نہ کرݨ والا نواب پناہ گیریں کوں بھاکل پیندا کھڑا ہا، پر اڄ اسیݙے مہاجرین بھرا اپݨے محسن کوں پنج سو مندے ݙیندن ، اوندا کیا جرم ہا؟ اوندا جرم اے ہا جو سرائیکی ماء دے گھر ڄایا ہا۔

استحکام پاکستان نواب آف بہاولپور اپݨی تمام فوج تے ریاستی مشینری پاکستان دے حوالے کیتی ، عدلیہ انتظامیہ دا پورا سسٹم پاکستان دے حوالے کیتا۔ حفیظ جالندھری تے چوہدری رحمت علی جہے ہزاراں شاعر دانشور پاکستان دے حوالے کیتے ۔ مختصر اے جو کیڑھی ایجھی چیز ہئی جو انہاں پاکستان کوں نہ ݙتی پر ایندے بدلے ریاست دے لوکاں کوں کیا ملیا؟بہاولپور ریاست کھسیج ڳیا۔ستلج دریا ویچ ݙتا ڳیا ۔ رقبے ہڑپ کر گھدے ڳئے ۔ تجارت ، صنعت ، زراعت سمیت روزگار دے وسائل کھس گھدے ڳئے۔

کیا ایں طرح بھرا بندی ہوندی ہے ؟ اہل دانش خود ایمانداری نال فیصلہ کرن جو ریاست بہاولپور دی عوام یوم آزادی کیتے کیا دعائیں منگن ؟ اے صرف سرائیکی وسیب دے ہک حصے بہاولپور دا ذکر ہے ۔ سارے سرائیکی وسیب دی پاکستان واسطے خدمات دا احاطہ انج تھیسے۔ یاد رکھݨا چہیدے جو ٻئے سرائیکی علاقے دیاں خذمتاں کہیں توں گھٹ کائنی ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
قلعہ گڑھی اختیار خان تے خانپور

خانپور شہر دی بنیاد بہاول خان ثانی قلعہ گڑھی اختیار خان کوں فتح کرݨ دے بعد 1806ء اچ رکھی ، انہاں اِتھاں عالیشان مسیت بݨوائی ۔ خانپور دے ہک پراݨے قلعے دی تعمیر و مرمت کرائی ۔ خانپور کوں نظامت دے صدر مقام دا درجہ ݙتا۔ ڈسٹرکٹ جیل ، عدالتاں تے ݙوجھیاں سرکاری عمارتاں وی بݨوائیاں ۔ ݙیکھدے ای ݙیکھدے خانپور عالیشان شہر بݨ ڳیا ، بازار تے تجارتی مرکز قائم تھئے ، جنس مثلاً پھُٹی ، اناج ، سبزی تے پھل فروٹ دی ٻہوں وݙی منڈی وی بݨ ڳئی ۔ ایںطرح بہاولپور دے بعد خانپور کوں ریاست دے سب توں وݙے تے مرکزی شہر دی حیثیت حاصل تھی ڳئی ۔ 1871ء اچ خانپور اچ تباہ کن سیلاب آیا جیندی وجہ توں خانپور غرق تھی ڳیا تے سب کجھ نیست و نابود تھی ڳیا ، پر خانپور دے باہمت لوکاں کجھ سال دے عرصے اچ خانپور کوں ہک دفعہ ولا تعمیر کر ݙتا۔ 1874ء اچ خانپور کوں میونسپلٹی دا درجہ ملیا تے اتھاں جدید طرز دی سولائزیشن زندگی دا آغاز تھیا ۔ میونسپل کمیٹی ہک خودمختار ادارہ ہئی ، اوندی آمدنی خرچیں توں وافر ہئی ، اے کمیٹی شہریاں کوں اعلیٰ سہولتاں ݙیوݨ دے نال نال بچت اتنی کر گھندی ہئی جو درالحکومت بہاولپور دی میونسپلٹی خانپور دی بلدیہ توں قرض گھندی ہئی ۔ خانپور شہر دیاں سڑکاں تے ڳلیاں کوں پکا کیتا ڳیا ۔ خانپور دی صدر بزار کیتے ایجھیاں سلھیں منگوائیاں ڳیاں جیڑھیاں چمکیلیاں تے لیسویاں ہن ، اوجھیں سلھیں دا نمونہ تے تصور صرف دلی یا ملتا ن اچ موجود ہا ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
قلعہ چنیوٹ

چنیوٹ شہر وچ ݙو عظیم الشان قلعیاں دے آثار ملدن ، انہاں وچ ہک قلعہ رنجیتی ہے جیرھا نواب وزیر خان حاکم لہور نے شاہ جہان دے عہد وچ تعمیر کرایا ہا۔ ایں قلعے دی عمارت تباہ و برباد تھی چکی ہے ، لوکاں اینکوں رہائشی مکانات بݨا گھدن، ہݨ ایندی نشانی صرف خستہ دیوار موجود ہے اَتے چند قبریں وی ہن کجھ درختاں دے جھنڈ ہن ، اے ٹیلہ کم و بیش ایں ویلھے ݙو سو فٹ اُچا ہوسے اَتے ترائے ایکڑ تے محیط ہوسے ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
قلعہ شاہ گڑھ

قلعہ شاہ گڑھ دریائے چناب دے مغربی کنڈے واقع شہر مظفر گڑھ توں تقریباً ݙاہ پندرہ کلو میٹر دور جنوب مغرب وچ واقع ہے۔ اے کچا قلعہ مونڈکا شاہجمال روڈ تے واقع موضع دولت پور وچ ہے۔ ایندے جنوب مغرب وچ کینجھر(شاہجمال ) تے مشرق وچ خان گڑھ‘ شمال مشرق وچ مظفر گڑھ سٹی ہے ۔ اے گمان غالب ہے جو اے قلعہ مغلیہ بادشاہ نور الدین جہانگیر دی ملکہ نور جہاں نے تعمیر کرایا ہئی۔کیوں جو اے ہک صحرائی علاقہ ہے تے ایں دور وچ اتھاں ہرن ٻہوں ہن تے اتھاں ہرن دا شکار کیتا ویندا ہئی۔ ایندے ہمعصر تے ہکوجہے علاقے نور پور تھل ضلع خوشاب‘ مَنکیرہ ضلع بھکر‘ چوبارہ ضلع لیہ تے رنگ پور کھیڑا ضلع مظفر گڑھ دے ریت دے ٹیلے جتھاں مغلیہ دور وچ چوکیاں ہوندیاں ہن تے ریت دے ٹیلیاں دی وجہ نال اتھاں اُٹھ استعمال کیتے ویندے ہن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
کے ایل گابا

وسیب دی ہک شخصیت سئیں کے ایل گابا 1899ء اچ موضع سہو والا ( لیہ ) اچ پیدا تھئے۔ صاحب طرز ادیب یکم مارچ 1933ء کوں اپݨی اہلیہ سمیت مولوی محمد علی لاہوری دے ہتھ تے اسلام قبول کیتا۔ مسلمان عمائدین لاہور اچ ہک وݙی تقریب منعقد کیتی ۔ علامہ اقبال کنہیا لال توں انہاں دا ناں خالد لطیف تجویز کیتا۔ لیکن آخر کار ہندی قوم پرستی ترک نہ کر سڳے۔ مولانا ظفر علی خان دا انہاندے بارے اچ آکھݨ ہا جو گابا مسلمان تھیا وی تاں کیا تھیا او مرزائی تھی ڳیا، ایں توںچنڳا ہا جو ہندو راہندا۔ عیش و عشرت دی زندگی گزارݨ آلا ایہ معروف قانون دان نہایت کسمپرسی دی حالت اچ لاہور اچ انتقال کر ڳیا۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
کے سری بترا

سئیں کے سری بترا خان گڑھ دے راہݨ آلے ہن، انہاں اپݨی آپ بیتی اچ تقسیم پاک و ہند دے دوران مسلمان احباب دی انسان دوستی کوں خوب سراہا، جنہاں آڑے وقتاں اچ وی انہاں دا ساتھ نبھایا۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
کنور مہندر سنگھ بیدی

کنور مہندر سنگھ بیدی سحر ساہیوال اچ پیدا تھئے۔ تقسیم توں پہلے ملتان تے مظفر گڑھ دے مشاعریاں اچ باقاعدگی نال شرکت کریندے ریہے۔ بعد کئی وݙیاں مشاعراں اچ شریک تھئے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
قلعہ دوراں پور

شور کوٹ شہر توں چار میل جنوب آلے پاسے وستی دوراں پور توں گھن تے وستی جرالہ تئیں یعنی شرقاً غرباً اَٹھ میل اَتے شمالاً جنوباً بارہ میل دا علاقے اویں تاں کھلا ڈلا میدان ہے ایں تے بھڑ کی یا ٹیلے نظر نی اَمدے پر اے کھلا میدان ٹھیکریاں اَتے ترٹیاں پھٹیاں سِلھیں نال بھریا پے ۔ ہالی لوکیں اے زمین زراعت کیتے پورے طور تے استعمال نی کیتی ۔ البتہ کھٹݨ دے دوران ایں میدان وچ چووی مربع فٹ حد دے کھو دستیاب تھئن ۔ مٹی دے ایجھے برتن وی ملدن جنہاں تے سکندر یونانی دیاں تصویراں مہاتما بدھ دیاں تصویراں منقش ہن ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
قلعہ پنڈی آباد گراں

شور کوٹ شہر توں ݙو میل مشرق وچ ہک چھوٹی جہی بھڑکی ہے جتھاں اجکل پنڈی آباد گراں دے ناں توں موسوم کیتا ویندے ۔ اے جاہ ݙڈھ سو سال پراݨی غیر آباد ہئی ، بعد وچ ضلع ہوشیار پور دے کاشتکاراں نے اتھاں آ تے زراعت شروع کر ݙتی اَتے اے علاقہ انہاں دے ناں توں مشہور تھی ڳیا۔ اتھاں قلعے دے کھنڈر 125ایکڑ رقبے تے کھِنڈیے ہوئے ہن ، بعض جاہ جھِکے کھڈے اَتے غار وی نظردن ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
کندن لال کندن

کندن لال کندن اپݨی کتاب’’ رباعیات و ماہیے اور ماہیے کی ہیئت ‘‘ مطبوعہ 2007ء اچ وطن دے حوالے نال اپݨے کوائف اچ قصبہ کوٹ قیصرانی تحصیل تونسہ شریف ضلع دیرہ غازیخان لکھیا ہے ۔ انہاں ݙینہاں دہلی اچ قیام ہے ، ٻئی مطبوعات اچ ارمغانِ کندن، مثنوی لذتِ عشق، رباعیات اختر ، تاریخی مثنویاں ، ارمغان عروض شامل ہن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
کمار پاشی

4 جولائی 1935ء کوں بہاولپور اچ پیدا تھئے، افسانیاں تے ڈرامیاں دے علاوہ چھ توں ودھ شعری مجموعے شائع تھئے۔ رسالہ ’’ سطور ‘‘ دے مدیر ریہے ۔ ہک اشاعتی ادارہ سطور پرکاش دے ناں توں قائم تھیا ، دِلاس یاترا، روبرو ، ایک موسم میرے دل کے ندر ایک موسم باہر ، قابل ذکر تصانیف ہن ۔ پاک و ہند دے ادبی جرائد اچ انہاں دا کلام باقاعدگی نال شائع تھیندا ریہا۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
کزن نی سوتر مسات آکھو

احساس کمتری دا شکار پڑھے لکھے نینگر اپݨے رشتے جݨواون ویلے انگریزی لوظ ’’کزن‘ ‘ دااستعمال زیادہ کریندن۔ایں چھوٹے لوظ دے استعمال نال کوئی پتہ نی لگدا جو ’’کزن‘‘ مسات اے،ملیر اے سوتر اے ،پوپھیر اے یا کوئی ٻئی بلا اے؟جݙاں جو سرئیکی جیڑھی جو انگریزی توں زیادہ بلیغ زبان ہے دے وچ رشتے جݨواوݨ ویلھے پتہ لڳدئے جو مسات کیا ہوندے ، ملیر کیا ہوندے ، سوتر کیا ہوندے ، چاچا کیا ہوندے تے ماماں کیا ہوندے ۔ جتنا تھی سڳے ایں لوظ دا استعمال گھٹ کرو تے ہر معاملے اچ اپݨی مٹھی ٻولی ورتو ، ٻئی زباناں دی ملاوٹ تے علامت توں بچو۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سجل علی

سجل علی (اردو: سجل علی، کنوں) ہِک پاکستانی اداکارہ ہِن، جہڑی معاصر معاشرتی کنوں گِھن تے رومانوی ڈرامیاں وِچ کَئی طرح دے ڈرامیاں وِچ اَن٘جو ان٘ج ونکی دے کردار ادا کرݨ کِیتے مشہور ہِن۔

## فلمو گرافی

### فلم

### ٹیلی ویژن

### ٹیلی فلم

## حوالے

ونکی:ہندی سینما دی اداکارہ
ونکی:اردو سینما وِچ اداکارائیں
ونکی:لاہوری شخصیتاں
ونکی:لاہور دیاں اداکار زنانیاں
ونکی:پاکستانی ٹیلی ویژن دیاں اداکار زنانیاں
ونکی:پاکستانی ماڈل زنانیاں
ونکی:پاکستانی فلمی اداکار زنانیاں
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:تمغۂ امتیاز گِھنَّݨ آلے
کارخانے

سرائیکی وسیب اچ اڄ تک ٹیکس فری انڈسٹریل زون نی بݨایا ڳیا ۔ حالانکہ سرائیکی وسیب زرعی خطہ ہے ، اتھاںخام مال تے افرادی قوت وافر مقداراچ موجود ہے ول وی سرائیکی وسیب اچ جیڑھے کارخانے کم کریندے پن انہاں دے وچ بجلی گھر ،ڈھوڈک آئل اینڈ گیس ریفائنری ، شوگر ملاں ، کپڑے دے کارخانے ،سیمنٹ فیکٹری ، ٹریکٹرفیکٹری ، لوماں ، ٹیکسٹائل ملاں ،کاٹن فیکٹریاں ، وولن ملاں ، پلاسٹک، ماربل کارخانے، فوڈانڈسٹری ،فلور ملاں، کھاد دے کارخانے، گتہ تے برتن فیکٹریاں ، برف تے تیل دے کارخانے ،گھیو تے صابݨ دیاں مِلاں، تھاں بݨاوݨ آلے کارخانے، پرنٹنگ انڈسٹری تے گھریلو دستکاریاں داوسیع کاروبار موجود اے۔ جیکر اتھاں ٹیکس فری انڈسٹریل زون بݨائے ونڄن تاں اے خطہ سب توں وݙا کاروباری، تجارتی تے صنعتی مرکز بݨ سڳدے ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
کبیروالا

کبیر والاضلع خانیوال دی تحصیل ہے۔ لاہور ملتان روڈ خانیوال توں 9میل دے فاصلے تے واقع ہے۔ تحصیل دا صدر مقام پہلے سرائے سدھو اچ ہا لیکن سدھنائی نہر دی تعمیر دے نال ای اتھاں منتقل تھی ڳیا۔ صنعتی لحاظ نال حالی ترقی یافتہ کائنی۔کپاہ دے ݙو کارخانے، گھیو دا کارخانہ تے ہک برف دا کارخانہ ہے۔ طلبہ کیتے انٹر کالج طالبات کیتے ہائی سکول ہن۔ دینی مدارس اچ عربیہ تے دارالعلوم عید گاہ قابل ذکر ہن۔ ہک جدید ہسپتال وی بݨایا ڳیا ہے۔ جھنگ روڈ تے نویں غلہ منڈی قائم کیتی ڳئی ہے۔ اتھاں حضرت شیخ کبیر دا مزار مرجع خلائق ہے۔ انہاں دی نسبت نال کبیروالا سݙویندا ہے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
کھڑک سنگھ دے ڄمݨے تے عیاشی

9مارچ 1821ء کوں رنجیت سنگھ دا پُتر کھڑک سنگھ پیدا تھیا تاں رنجیت سنگھ وݙا جشن منایا ۔ شراب دے واٹر وہا ݙتے۔ نامی گرامی کنجریاں سݙیاں، خُسرے تے نچݨ آلے چھوکرے سݙے ڳے۔ لکھاں خرچ کیتے ڳئے خزانہ خالی تھی ڳیا تاں رنجیت سنگھ صوبہ ملتان دے علاقیاں اِ چ لٹ مار داحکم ݙتا، سکھاں اسلحے تے بدمعاشی دے زور تے صوبہ ملتان دے مختلف علاقیاں ظلم دی حد کیتی تے لکھاں کروڑاں دا مال اسباب لُٹ ڳے۔ ڈھیر سارے لوک سکھ ڈاکواں دی مزاحمت کریندیں شہید تھئے۔ تاریخ بھکر دے مصنف نور محمد تھند لکھدن جو بھکر دے علاقے وچ وی سکھیں لُٹ مار کیتی ہئی۔جاہ جاہ تے سکھیں دے ظلم دیاں داستاناں تہاکوں ملسن، ایجھے موقعے تے آکھیا ڳیا اوترا ڄمدا نہ ڄاوے ہا ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سٹینفورڈ مور

### سٹینفورڈ مور
سٹینفورڈ مور (4 ستمبر ، 1913 – 23 اگست ، 1982) ہک امریکی بائیو کیمیاء دان ہئی ۔ انہاں 1972 وچ کرسچن اینفنسن تے ولیم ہاورڈ سٹائن دے نال کیمسٹری وچ نوبل انعام ونڈیا ، جیڑھا راک فیلر یونیورسٹی وچ اینزائم ریبونیوکلیز دی بݨتر تے کم کیتے تے ریبونیوکلیز مالیکیول دی کیمیائی بݨتر تے کائٹیلیٹک سرگرمی دے درمیان تعلق کوں سمجھݨ وچ حصہ پاوݨ کیتے کیتا ڳیا ہئی ۔ 

مور پی باڈی ڈیمونسٹریشن سکول وچ تعلیم حاصل کیتی ، جیڑھا ہݨ یونیورسٹی سکول آف نیش ول دے ناں نال ڄاݨیا ویندا ہے ، تے 1935 وچ وینڈربلٹ یونیورسٹی توں سما کم لاؤڈ گریجویشن کیتی ، جتھاں او فائی کاپا سگما دا ممبر ہئی ۔ انہاں 1938 وچ یونیورسٹی آف وسکونسن–میڈیسن توں آرگینک کیمسٹری وچ ڈاکٹریٹ دی ڈگری حاصل کیتی ۔ مور اوندے بعد راک فیلر انسٹیٹیوٹ دے عملے وچ شامل تھیا ، جیڑھا بعد وچ راک فیلر یونیورسٹی بݨ ڳیا ، جتھاں انہاں ݙوجھی عالمی جنگ دے دوران سرکاری ملازمت دے ہک عرصے کوں چھوڑ تے اپݨا پورا پیشہ ورانہ کیریئر گزاریا ۔ او 1952 وچ بائیو کیمسٹری دے پروفیسر بݨئے ۔ 

1958 وچ ، انہاں تے ولیم ایچ سٹائن مل تے پہلا خودکار امینو ایسڈ تجزیہ کار تیار کیتا ، جیندے نال پروٹین سیکوینس دا تعین آسان تھی ڳیا ۔ 1959 وچ ، مور تے سٹائن ہک اینزائم ، ریبونیوکلیز دی مکمل امینو ایسڈ سیکوینس دے پہلے تعین دا اعلان کیتا ، جیڑھا کم نوبل انعام وچ پیش کیتا ڳیا ہئی ۔
سبیتا دیوی

سبیتا دیوی (اردو: سبیتا دیوی، کنوں) (1914ء – 1965ء) بھارتی سینما دے ابتدائی دور دی ہِک اداکارہ رہی ہِے۔ انّھاں بالی ووڈ دے عہدِ زریں دے کُجھ مشہور اداکارائیں وِچ ڳِݨیا وین٘دا ہِے۔ انّھاں کوں "بیبو"، "درگا کھوٹے"، "دیویکا رانی" اَتے "سیتا دیوی" جئیں اداکاراواں دی صف وِچ شامل کِیتا وین٘دا ہِے۔ اُوہ اصلاً یہودی ہَئی پَر بالی ووڈ وِچ کَم کرݨ کِیتے آپݨاں ناں بَدل گِھدّا ہَس۔ اِنّھاں آلی کار ٻئے اداکاراواں نے وی اِین٘ویں کِیتا ہئی جیویں روبی میئر] سلوچنا بݨ ڳئی، رینی سمتھ سیتا دیوی بݨ ڳئی، بیرل کلاسین نے مادھوری ناں رکھ گِھدّا اَتے ایرین ڈینیئل نے منورما (اداکارہ) ناں رکھ گِھدّا۔ پہلے اُوہ کلکتہ وِچ دھیریندر ناتھ گنگنولی دے نال کَم کرین٘دی ہَئی وَل ممبئی منتقل تھی ڳئی اَتے ساگر مووی ٹون دے نال کَم کرݨ دا اَغاز کِیا۔ اِنّھاں دیاں فلماں وِچ ساتھی اداکار زیادہ تر موتی لال ہون٘دا ہَئی۔ موتی لال دے نال اِنّھاں دیاں ݙو فلماں: 1935ء وِچ ڈاکٹر مدھوریکا اَتے 1937ء وِچ کلودھو مشہور تھئے۔

## ٹٻّر
سبیتا دیوی دی پیدائش ہِک یہودی ٹٻّر وِچ تھئی۔ انّھاں دے پِیؤ پیرسی اوسبورن گیسپر ہَن جنّھاں دا انتقال 1938ء وِچ بامبے وِچ تِھیا۔ 

## حیاتی دا احوال
سبیتا دیوی دی پہلی کامانیر آگون  ہَئی جیکوں دھیریندر ناتھ گنگولی نے کلکتہ وِچ 1930ء وِچ پروڈیوس کِیتا۔ 

1940ء وِچ انّھاں نے پرتھوی راج کپور دے نال سجنی فلم بݨائی جہڑی اِنّھاں دی پہلی سماجی فلم ہَئی جیکوں سوداما پکچرز نے پروڈیوس کِیتا ہَئی۔

## حوالے

ونکی:لاہور دیاں اداکار زنانیاں
ونکی:ہندی سینما دی اداکارہ
ونکی:لاہوری شخصیتاں
ونکی:بھارتی فلمی اداکار زنانیاں
ونکی:ممبئی دیاں اداکار زنانیاں
ونکی:بھارتی یہودی
سارہ چودھری

سارہ چودھری (اردو: سارہ چودھری، کنوں) نامور اداکارہ تے ماڈل رہی ہِن، جنّھاں نے اکویہویں صدی دے پہلے ݙہاکے وِچ بݨن آلے کئی ڈرامیاں اَتے اشتہاراں وِچ اداکاری دے جوہر ݙِکھائے۔

## ابتدائی حیاتی
سارہ 27 ستمبر کوں لاہور وِچ ڄَمّی ہَئی۔ نو ورھیاں دی عُمر تئیں اِیں ٻالڑی نے ݙاݙکیاں اَتے نانکیاں ݙُون٘ہائیں ٹٻّراں وِچ اِین٘دے کنوں اَن٘ج کُئی ٻال نہ ہَئی، اِیں طرح اِیہ ہِکلی ٻالڑی دے طور تے پروان چڑھی۔

## کَم کار آلی حیاتی
مشہور فیشن فوٹو گرافر خاور ریاض نے زارا شیخ دے نال نال عینی یعنی سارہ چودھری کوں وی سوبز انڈسٹری وِچ متعارف کروایا۔ 

### پی ٹی وی اُتے پہلی سیریل
اِنّھاں دی پہلی سیریل "بہلاوہ" ہَئی جین٘دے ذریعے فاروق مینگل نے انّھاں کوں پی ٹی وی اُتے متعارف کروایا۔ 

### ٻئے ٹی وی سیریلز

* تاریکیاں
* تیرے جانے کے بعد
* دل دیا دہلیز
* تیرے پہلو میں
* شادی کرو (مزاحیہ سیریل)
* تیری اک نظر
* وہ رشتے وہ ناطے
* اڑان
* نوکر ووٹی دا

## حوالے

ونکی:پنجابی زنانیاں
ونکی:لاہوری شخصیتاں
ونکی:لاہور دیاں اداکار زنانیاں
ونکی:پاکستانی ماڈل زنانیاں
ونکی:پاکستانی فلمی اداکار زنانیاں
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:لاہور دے ڄماندرو شخصیتاں
ونکی:اکویہویں صدی دی پاکستانی اداکار زنانیاں
زیبا

شاہین (اردو: زیبا، کنوں) (ڄَمّݨ دی تریخ: 10 ستمبر 1943ء) پیشہ ورانہ طور تے "زیبا" دے ناں نال سُن٘ڄاݨیا وین٘دا ہِے، ہک پاکستانی اداکارہ ہِن۔ زیبا کوں 1960ء دے ݙہاکے وِچ اَتے 1970ء دے ݙہاکے دے اَغاز وِچ بہترین اداکاراواں وِچ ڳِݨَیا وین٘دا ہَئی۔ سی این این سروے دے مطابق (4 مارچ 2010ء)  اُوہ ایشیاء دی 25 عظیم اداکاراواں وِچ شامل ہَئی۔

زیبا نے 1962ء وِچ فلم "چراغ جلتا رہا" کنوں آپݨی فلمی حیاتی دا اَغاز کِیتا۔ زیبا نے 1966ء وِچ بݨن آلی فلم "ارمان" وِچ وی کَم کِیتا، جیکوں اداکار اَتے پروڈیوسر وحید مراد نے پروڈیوس کِیتا ہَئی۔ اِیہ فلم پاکستان دی پہلی پلاٹینم جوبلی فِلم ہَئی۔

## کَم کار آلی حیاتی
زیبا نے 1962ء وِچ فلم "چراغ جلتا رہا" کنوں آپݨی فلمی حیاتی دا اَغاز کِیتا۔ 

## ایوارڈز اَتے پِچھاݨ

* 2016ء وِچ صدر پاکستان دی طرفوں ہلال امتیاز

زیبا نے آپݨی فلمی حیاتی وِچ ترے واری نگار ایوارڈز حاصل کیتے۔

* 1966ء - نگار ایوارڈز، فلم ارمان کِیتے
* 1970ء - نگار ایوارڈز، فلم *انسان اور آدمی* کِیتے
* 1972ء - نگار ایوارڈز، فلم محبت کِیتے

### محمد علی دے نال فِلماں
زیبا نے محمد علی دے نال کئی فِلماں وِچ کَم کِیتا۔ میڈیا وِچ اِیں جوڑے کوں 'علی زیب' دے ناں نال سُن٘ڄاݨیا وین٘دا ہَئی۔اِنّھاں دیاں کُجھ قابلِ ذکر فلماں اِیہ ہِن:

* چراغ جلتا رہا   (1962) - 
* جیسے جینتے نعین (1969) 
* بہاریں پھر بھی آئینگی دل دیا درد لیا (1968) 
* نجمہ افسانہ زندگی کا (1972) 
* محبت (1972) 

## حوالے

ونکی:مہاجر شخصیتاں
ونکی:نگار اعزاز جِتّݨ آلیاں شخصیتاں
ونکی:لاہوری شخصیتاں
ونکی:لاہور دیاں اداکار زنانیاں
ونکی:پنجابی زنانیاں
ونکی:پاکستانی مسلم شخصیّتاں
ونکی:پاکستانی فلمی اداکار زنانیاں
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:ہلال امتیاز گِھنّݨ آلیاں شخصیتاں
زیب رحمان

زیب رحمان (اردو: زیب رحمان، کنوں) (ڄَمّݨ دی تریخ: 26 اپریل 1959ء) ہِک پاکستانی وکیل اَتے اداکارہ ہِن۔ انّھاں نے آپݨی 20 دے ݙہاکے دی عُمر وِچ ٹیلی ویژن وِچ اَغاز کِیتا ہَئی اَتے 2011ء دی کامیاب فِلم "بول" کنوں فلمی دُنیا وِچ پیر رکّھیا۔

## حیاتی دا احوال
زیب رحمان 26 اپریل 1959ء کوں پاکستان دے شہر بہاولپور وِچ ڄَمّی ہَئی۔ لاہور کالج برائے زنانیاں یونیورسٹی وِچ آپݨی تعلیم دے وِچالے، انّھاں نے ڈرامائی سوسائٹی دی صدر دی حیثیت نال کَم کِیتا اَتے نیشنل گارڈ دی تربیت پوری کِیتی۔ زیب رحمان نے انٹر کالج مباحثہ مقابلیاں وِچ ٻہوں سارے انعام گِھدّے۔ 1975ء وِچ انّھاں نے ناٹک "پھندے" دی سالانہ تیاری وِچ وی آپݨے فن دی مظاہرہ کِیتا۔

## فلمو گرافی

### ٹیلی ویژن

* *[[:ur:منّت_(ٹی_وی_سیریز)|منّت]]* (2016ء – 2017ء)
* *[[:ur:پیاری_بیٹو|پیاری بیٹو]]* (2017ء — 2018ء)
* *[[:ur:رانجھا_رانجھا_کردی|رانجھا رانجھا کردی]]* (2018ء)
* *[[:ur:آنگن(ہم_ٹی_وی_سیریز)|آنگن]]* (2018ء)

## حوالے

ونکی:پاکستانی فلمی اداکار زنانیاں
ونکی:اکویہویں صدی دی پاکستانی اداکار زنانیاں
ونکی:لاہور دیاں اداکار زنانیاں
ونکی:جامعہ پنجاب دے فضلا
ونکی:پنجابی زنانیاں
ونکی:پاکستانی ٹیلی ویژن دیاں اداکار زنانیاں
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:پاکستانی فلمی اداکار
ونکی:پاکستانی فلمی شخصیّتاں
ونکی:پاکستانی فلمی اداکارہ
ونکی:پاکستانی فلمی اداکارائیں
ونکی:پاکستانی اداکار ٻالڑیاں
ریما خان

ریما خان یا سمینہ خان (اردو: ریما خان، کنوں) (ڄَمّݨ دی تریخ: 27 اکتوبر 1971ء) جیکوں ریما دے ناں نال سُن٘ڄاݨیا وین٘دا ہِے، ہِک پاکستانی اداکارہ، ٹیلی ویژن دی میزبان اَتے سابقہ منچ رقاصہ، ہدایت کارہ اَتے پروڈٰوسر ہِن۔ ریما خان 1990ء دے ݙہاکے دے وِچالے پاکستان دی مشہور فلمی اداکاراواں وِچوں ہِک ہَئی۔ ریما نے 1990ء وِچ فلمی دُنیا وِچ پیر رکّھیا اَتے آپݨی پہلی فلم دے بعد کنوں اُوہ 200 کنوں وَدھ فلماں وِچ نظری ہِن۔

ریما خان 23 مارچ 2019ء کوں پاکستانی سینما وِچ شراکت کِیتے صدرِ پاکستان دی طرفوں تمغائے حسن کارکردگی وی گِھن چُکّی ہِن۔

## چوݨویں فلمو گرافی

### بطورِ اداکارہ

* ''بلندی'' (1990ء)
* زمین آسمان (1994ء)
* جو ڈر گیا وہ مر گیا (1995ء)
* عمر مختار (1997ء)
* نکاح (1998ء)
* مجھے چاند چاہیے (2000ء)
* پہچان (2000ء)
* شرارت (2003ء)
* کوئی تجھ سا کہاں (2005ء)
* *[[:ur:لو_میں_گم|لو میں گم]]* (2011ء)

### بطور ہدایت کارہ اَتے پروڈیوسر

### ٹیلی ویژن

## ایوارڈ

* 2019ء، تمغائے حسن کارکردگی، صدر پاکستان دی طرفوں

## حوالے

ونکی:پنجابی زنانیاں
ونکی:پشتو سینما دیاں اداکارائیں
ونکی:پنجابی سینما دیاں اداکارائیں
ونکی:پاکستانی ٹیلی ویژن میزبان
ونکی:پاکستانی ٹیلی ویژن دیاں اداکار زنانیاں
ونکی:نگار اعزاز جِتّݨ آلیاں شخصیتاں
ونکی:لاہوری شخصیتاں
ونکی:لاہور دے فلم ہدایت کار
ونکی:لاہور دیاں اداکار زنانیاں
ونکی:تمغائے حسنِ کارکردگی گِھنَّݨ آلے
ونکی:پاکستانی مسلم شخصیّتاں
ونکی:پاکستانی ماڈل زنانیاں
ونکی:پاکستانی فلمی اداکار زنانیاں
ونکی:پاکستانی فلم ہدایت کار
ونکی:پاکستانی فلم پروڈیوسر
ونکی:ویہویں صدی دی پاکستانی اداکار زنانیاں
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:اکویہویں صدی دی پاکستانی اداکار زنانیاں
ونکی:اردو سینما وِچ اداکارائیں