چھند پتری

’’چھند پتری‘‘سئیں عبداللطیف بھٹی دی کتاب ہے ۔ ایہ شاعری دے اوزان دے ہک مخصوص نظام ’’چھند بندی‘‘ بارے لکھی ڳئی ہے ۔ اینکوں دسمبر 2006ء وچ جھوک پبلشرز دولت گیٹ ملتان چھاپیئے۔

شعر وچ وزن دا ادراک شاعر کوں اپݨے جبلی وجدان نال تھیندے ۔ لیکن زبان وچ جیویں گرائمر دے نظام کوں بعد وچ دریافت کرتے اوندے اصول ‘ قوانین بݨائے ڳئین۔ اینویں شاعری وچ موجود وزن کوں دریافت کر تے ‘ قانون قاعدے وچ آندا ڳیا اَتے ایں طرح مختلف زبانیں دی شاعری دے مختلف اوزان اساݙے سامݨے آئے ۔جنھیں اُتے شعر کوں پرکھیا ویندے ۔

فطرت دے نظام دے اندر اپݨا ہک توازن اَتے آہنگ موجود ہے ۔ انسان اینکوں محنت دے دوران اپݨے اپݨے وسیب وچ خود دریافت کیتے۔

وادیٔ سندھ وچ ابتدائی انسان جیرھلے رَل تے محنت کریندا ہا  یا ول جھمر تاڑی لیندا ہا تاں مشترکہ زور اَزمائی یا شوق وچ ہک ردھم پیدا کر گھندا ہا ۔ او رَل کراہیں منظم ا تے ہم آہنگ فقرے وی اَلیندا ہا ۔ جیویں جو بعض اوقات اَج دا مزور وی مشترکہ زور اَزمائی وچ کریندے   جیوںہیا ہیا  چھوآ چھو یا جھمر تاڑی  وچ گاون۔

’’مل کراہیں فطرت دے قوتیں دے خلاف جدوجہد کرݨ اَتے کہیں کم کوں مل تے زور لاوݨ واسطے جیرھے ردھم دی ضرورت ہئی ۔ او جادوگری دے عمل وچ پیدا تھیوݨ والی موسیقی اَتے رقص دے ذریعے منظم تے مرتب تھئی ۔(1)

وادیٔ سندھ وچ ایہہ ردھم  اول منڈا قبائل  ول دراوڑیںدریافت کیتا اَتے اپݨے فنون موسیقی ‘ شاعری اَتے رقص وچ استعمال کیتا ۔ بعد وچ  جیرھلے آریا وادی اُتے  قبضہ کیتا تاں اپݨے بھونڈے ردھم نال ایں کوں رَلا تے اپݨی نویں آریائی شکل بݨا گھدی اَتے اصل مقامی ردھم کتھائیں گم تھی ڳیا ۔ ’’جیرھلے استحصالی طبقے (آریا۔ برہمن) محنت کشیں (شودریں‘ مقامی آبادی) دے کلچر کوں مکمل طور تے ختم کرݨ وچ ناکام تھی ڳئے تاں اُنھیں خود وی شودریں دی شاعری‘ رقص اَتے موسیقی دیں ٻہوں ساریاں ڳالھیں کوں اپݨے رنگ وچ ڈھال گھدا۔(2)

آریائیں وادی دے مقامی کلچر اَتے شاعری کوں اپݨا رنگ ݙیوݨ دے بعد اوندے کجھ حصیں کوں اپݨے ویدیں دا حصہ وی بݨا گھدا ۔ جیرھا حالی تائیں سمجھیا نئیں ویندا ’’اَتے بعد وچ ایہ دعویٰ کر ݙتا جو رڳ وید اُنھیں (آریائیں) دی کتاب ہے‘‘ (3)آریائیں نہ صرف مقامی قنون کوں چوری کیتا بلکہ اوندی ہیئت وی مکمل طور تے تبدیل کر ݙتی۔

’’برہمن بعد وچ انھیں فنون کوں نقل کیتا اَتے بد شکل بݨا کراہیں رکھ ݙتا ۔ اَڄ تائیں برہمن پنڈت جیرھی گائیکی کریندیں ۔ اوندے وچ سوز گداز نئیں ہوندا ۔ او مینڈھ تے شرتی دا استعمال نئیں کریندے او اَہدن جو انھیں جذبات اَتے احساسات کوں ملاوݨ نال سُردی حرمت نئیں رہندی ۔(4)

اَڄ وادیٔ سندھ دی ثقافت دی باقیات وچ شاعری دے جیرھے اَوازاں اساں تائیں آئین اُنھیں بارے اساں یقینی طور تے نئیں آکھ سڳدے جو ایندا کیرھا حصہ مقامی اے تاہم زیادہ تر حصہ آریائی ہے۔کیوں جو ایہ انڈو آریائی ہے

ابتدائی درواڑی زندگی فطرت نال ہم آہنگ ہئی ۔ اِت واسطے اُنھیں دا فن وی نیچر نال ہم آہنگ ہا ۔ مگر آریائی طبقاتی تے ذات پات دی مصنوعی زندگی دی وجہ کنوں انھیں دے فن وچ مصنوعیت ‘ بے ڈھنگی اَتے جھول آیا جیرھا اَڄ تائیں اُنھیں دے آرٹ دا حصہ ہے ۔ اَتے اساکوں وی ورثے وچ ایہو کجھ آن ملیے ۔ ’’چھندی بندی‘‘ دا نظام جزوی  دراوڑی تے زیادہ تر آریائی زبانیں تے ہے۔

سنسکرت دی کلاسیکی شاعری وچ ابتدائی طور تے وزن دے معیار قائم کرݨ واسطے فقرے دے اجزا کوں ’’پدا‘‘آکھیا ویندے ۔ ’پداا‘‘ کوں Laghu(ہلکا) اَتے guru(باری) وچ ونڈیا ویندے اَتے وزن کوں پرکھݨ واسطے ترئے معیار بݨائے ویندن۔

1۔اکشرا ’’اَکھر‘‘

ایندے ذریعے شعر دی تقطیع (ونڈ) لمبے ؍باری یا چھوٹے؍ہلکے اجزا نال کیتی ویندی ہے ۔ ایندے وچ لکھاری کوں اَزادی حاصل ہوندی ہے۔

2۔ورنا۔

ایندے وچ لفظیں دی ڳݨتری تے انحصار کیتا ویندے ۔لیکن اجزا مقرر کر ݙتے ڳئے ہوندن۔

3۔ماترا۔

ایں نظام وچ وقت اُتے انحصار ہوندے ۔ ایندے وچ ہر حصے دے اجزا دی تعداد مقرر ہوندی ہے ۔ جیرھی چار ہے۔(5)

سنسکرت اَتے ہندی وچ شعری اَوزان دے نظام کوں پنگل آکھیا ویندے ۔ ایہ تاں شاید ’’پنگالا‘‘ دی وجہ کنوں ہے ۔ پنگالا دے بارے زیادہ معلوم کئے نھیں ۔ کجھ لوکیں دا خیال ہے جو او پاݨنی (چوتھی صدی قبل مسیح) دا بھرا ہا ۔ اَتے کجھ اونکوں پتنجلی (ݙوجھی صدی قبل مسیح) قرار ݙیندن ۔ پنگالا ایں موضوع تے جیرھی کتاب لکھی ہے ۔ اوندا ناں ’’چند اشاستر‘‘ ہے ۔ ایہ اَٹھ بابیں تے مشتمل ہے ۔ اَتے اپݨی تشریح دا تقاضا کریندی ہے ۔ جیرھی بعد وچ کیتی ڳئی ۔

اپݨے نظام کوں متعارف کراوݨ واسطے پنگالا نے Binary number systemمتعارف کرایا اَتے فقرے دے چھوٹے اَتے لمبے جزو واسطے او Binary numberاستعمال کریندے ۔ جیرھا ݙو نمبریں دی بنیاد تے ہے (0-1) اوندے نزدیک long Syllableݙو Shost Syllableدے برابر ہوندے۔(6)

سنسکرت اَتے ہندی وانگوں انڈو یورپین آریائی زبانیں لاطینی اَتے یونانی شاعری وچ وی ماترا ہک بنیادی یونٹ ہے ۔ جینکوں Single Short Syllableآکھیا ویندے ۔ جݙاں جو Long Syllableاوں کنوں ݙوڑا ہوندے ۔ بعض اوقات اُنھیں ماتریں کوں heavyاَتےlightدا ناں وی ݙتا ویندے ۔ انگریزی وچ ایہ Stresedاَتے unstresedوی اَکھویندین۔(7)

انگریزی اَوازاں دا نظام جیندی بنیاد یونانی تے ہے وچ شعر دے وزن دی بنیاد qualityاَتے quantityتے ہے ۔qualityوچ اجزا دا خفی یا بلند ہووݨ ہے۔ مثال دے طور تے Agoوچ Aخفی جز ہے ۔ اَتے goبلند ۔ ایں نظام کوں Lambusآکھیا ویندے ۔ ایندے علاوہ ٻے اَوزان وی ہِن ۔ جنھیں وچ Trochee۔Anapeastاَتے Spondeeوغیرہ ہن۔ انگریزی وچ Prosodyدا نظام ٻہوں ڈِھلا ڈھالا ہے ۔ حتیٰ کہ ہک نظم وچ Trochee ' lambusاَتے anapeastدا سسٹم وی استعمال کیتا ونڄ سڳدے ۔(8)یعنی ݙوجھے لفظیں وچ ایہ آکھیا ونڄ سڳدے جو :

بحر رجز کو چھوڑ کے بحر رَمل چلے

آریائی ماترک نظام کوں شعری تلاوڑے دے حوالے نال دنیا دا سب کنوں پُراݨا معلوم نظام سمجھیا ویندے ۔ جیرھا انڈو آریائی زبانیں دے شعری تلاوڑیں وچ کجھ اختلافات دے باوجود مشترک ہے ۔ ایندے برخلاف ہک سامی زبان عربی (جیرھی اپݨے مزاج دے حوالے نال آریائی زبانیں کنوں مختلف ہے) دا شعری تلاوڑا جینکوں ’’عروض‘‘ آکھیا ویندے ۔ ماترک نظام کنوں بالکل انج ہے ۔ ایہ عربی کنوں فارسی‘ اُردو اَتے سرائیکی وچ آئے ۔ ’’عروض‘‘ دا تعلق ہک لفظ دے حرفیں دی حرکات نال ہے ۔ متحرک اَتے ساکن حرفیں دا ربط ہک لفظ دے وزن دا تعین کریندے ۔ ایندے وچ لفظیں کوں حرکات دے حساب نال مختلف درجیں وچ ونڈیا ڳئے ۔ سبب ‘ وتد اَتے فاصلہ ول اُنھیں دی وی تقسیم ہے ۔

ایں نظام دا بانی؍ دریافت کنندہ معروف نحوی خلیل بن احمد (791۔718ء) ہے ۔ اوں ابتدائی طور تے ایں نظام دیاں پندرھاں بحراں بݨائیاں اَتے بعد وچ ہک ٻی بحر متدارک اوندے شاگرد ابوالحسن اخفش (وفات793ء) بݨائی۔ ایندے بارے اختلاف ہے ۔ جو خلیل دے دماغ وچ ایہ خیال لوہار دے ہتھوڑے دی ٹھکا ٹھک کنوں آیا جیویں جو الحریری اَتے ابن خلکان آکھیئے یا وت حمزہ اصفہانی دے مطابق اوں موسیقی کنوں ایہ تصور گھدا یا وَت ہارٹ مان دے مطابق صحرائے عرب وچ پندھ کپیندے ہوئے اُٹھیںدی چال کنوں ایہ خیال خلیل دے دماغ وچ ٻیٹھا ۔ ڳالھ کوئی ہووے ۔ ایہ ماترک نظام کنوں زیادہ متعین اَتے سائنٹیفک ہووݨ دی بنیاد تے مقبول تھیا ۔ عربیں دے علاوہ ہک آریائی زبان فارسی وی اینکوں اپݨا گھدا۔ وَل ایرانیں ایندے وچ ترئے بحریں دا اضافہ وی کیتا ۔

عروض دی کہیں بحر دے مکمل ارکان وچ کمی بیشی کر ݙتی ونڄے تاں وَل نویں نویں وزن بݨ ویندن ۔ اُنھیں کوں زحافات آکھیا ویندے۔ اُنھیں زحافات نال ایہ نظام کجھ لمبا تے پیچیدہ تھی ویندے ۔

ماترائی نظام وانگتوں حرفیں کوں چار چار دے گھریں وچ ونڈݨ دی بجائے عروض وچ حرفیں دیں حرکات دی بنیاد تے شعر دی تقطیع کیتی ویندی ہے ۔ ایہ ہک کسیا ہویا سخت قالب ہے ۔ جیندے وچ حرفیں دی دھوݨ دا وی باقاعدہ نظام ہے اَتے چھند بندی وانگوں نہ کوئی مصمتہ ڈھ سڳدے اَتے نہ کہیں رکن دا خالی گھر ہے۔

علماء انھیں ترئے نظامیں چھند بندی (پنگل) عروض اَتے Prosodyوچ مطابقت تلاش کرݨ دی کوشش کیتی ہے ۔ بلکہ بعض اوقات مطابقت پیدا کرݨ دا اَہر وی کیتے۔

بحر الصناعت  دے مصنف نجم الغنی عروض اَتے  پنگل دے درمیان ترئے مشترک بحریں دا ذکر وی کیتے جنھیں وچ چوپائی بحر سریع دے مطابق ہے ۔ تربھنگ متدارک دے اُتے بھجنگ پریان متقارب دے مشابہ ہے ۔(9)ایندے علاوہ اُردو دی شاعری دے کجھ نمونیں دی پنگل دے نظام وچ تقطیع کیتی ڳئی ہے ۔ مثال دے طور تے علامہ اقبال دے گیت:

رومی بدلے شامی بدلے بدلاہندوستان

کوں سرسی چھند نال جوڑیا ڳئے ۔ اَتے ڈاکٹر گیان چند نے ’’دوہے‘‘ کوں عروض نال جوڑیندے ہوئے اوندا ایہ وزن لکھیئے۔

فعلن ‘ فعلن ‘ فاعلن ‘ فعلن‘ فعلن‘ فاع (10) ایں معاملے کوں صرف ایہ تائیں نئیں رکھیا ڳیا بلکہ انگریزی نظمیں دی وی عروض دے مطابق تقطیع کیتی ڳئی ہے۔(11)

ــCare

فاع

Left her with

مفعولن

Tenderly

مفعولن

Take her up

مفعولن

Fare

فاع

young and  so

مفعولن

slenderly

مفعولن

Fashioned

مفعولن

اینویں ایڈگرایلن پو دی معروف نظم Raves(میلارمے ایں نظم کوں پڑھݨ واسطے انگریزی سکھی)دا وزن فراق گورکھپوری دی ایں نظم :

دنیا دنیا عالم عالم تھے اِک روز یہی ویرانے 

(فعلن سولھاں دفعہ) نال جوڑیا ڳئے ۔(12)عروض اَتے پنگل نظام دی بنیاد وی اَٹھ اَرکان تے مشتمل ہووݨ دی وجہ کنوں اُنھیں دے درمیان مطابقت ثابت کرݨ دی کوشش کیتی ڳئی ہے ۔ جیرھی ایں طور تے ہے ۔

مفعولن 

فع

فعلن

فعولن

فعول

فاعلن

فعلن

فعلان

مگن 

نگن

بھگن

یگن

جگن

وگن

سگن

تگن

                                                                       (13)

عظمت اللہ خان اُنھیں نظامیں دے درمیان مطابقت دی کافی کوشش کیتی اُنھیں دے مطابق انگریزی دا خفی جز(short syllable)پنگل دا ہک ماترا ہوندے ۔ اُنھیں اُردو شاعری واسطے ماترک نظام اپݨاوݨ دی سفارش کیتی  اَتے تقطیعی نظام واسطے انگریزی علامتیں Vاَتے ۔   استعمال کرݨ تے زور ݙتے ۔ ڈاکٹر گیان چند وی ایندی نہ صرف حمایت کیتی ہے بلکہ ایں ملفوبے دی کامیابی دی پیشین گوئی وی کیتی (14)۔ تاہم ایہ کوششاں کامیاب نہ تھی سڳیاں ۔ کیوں جو انھیں دے درمیان مزاج اَتے ثقافی پس منظر دا تاریخی اختلاف موجود ہا ۔ ایندے علاوہ خود اُنھیں علماء دے درمیان وی اختلاف موجود ہے ۔ مثال دے طور تے غالباً عظمت اللہ خان دے حوالے نال یا مصنف نے  اپݨے طور تے ’’دوہے‘‘ دے اٹھتالی ماترے آکھین اَتے سرسی چھند دے ںستاوی (15)۔ جݙاں جو ’’چھند پتری‘‘ دے فاضل مصنف دے مطابق دوہے دے ٻتری(32)ماترے ہوندن ۔ جنھیں وچ چوّی یا پنجوی بھریے ہوئے ہوندن اَتے باقی خالی ۔(16)اَتے ایں طرح غیر متعین ماترائی نظام دی تقطیع ویلے او یقینی صورتحال قائم نئیں تھیندی جیرھی عروض دے ارکان دے متعین حرکات دے حوالے نال سامݨے آندی ہے۔

کجھ لوکیں دا خیال ہے جو عروض ‘ پنگل اَتے Prosodyموزونیت دا ناں ہے ۔ او ماتریں دی تعداد دی شکل وچ ہووے یا حرفیں دی حرکت دی صورت وچ یا وَل Shortاَتے Long syllableدی شکل وچ ۔ ایہ سب ہر زبان اَتے اوندی شاعری دے مزاج اَتے ثقافتی تے تہذیبی پس منظر دا معاملہ ہے ۔ انھیں دے نزدیک ایہ موزونیت ایہ نغمگی خاص مزاج اتے خاص زبانیں نال متحد ہے اوزان دا تعلق شعری تجربے اَتے شاعردے باطن نال ہے ۔ عروض صرف وزن دی ڳݨتری دا ناں کائنی ۔ ایندا اَپݨا ثقافتی پس منظر ہے ۔ جیرھا شاعر دے شعور اَتے لاشعور دا حصہ ہے ۔(17)

خاص مزاج تے زبانیں دے حوالے نال اِتھاں عروض وچ موزونیت کوں نغمگی نال جوڑیا ڳئے ۔ ویسے وی نغمگی دے حوالے نال شاعری اَتے موسیقی کوں عام طور تے لازم ملزوم سمجھیا ویندے جیندی وجہ کنوں ہک سوال وَل وَل پُچھیا ویندے جو وزن موسیقی وچ ہوندے یا شاعری وچ اگر ایہ ݙوہیں وچ ہوندے تاں وَل اُنھیں دا آپت وچ تعلق کیویں بݨدے ۔ شاید ایہا وجہ ہے جو اُنھیں وچ ہم آہنگی پیدا کرݨ واسطے شاعرانہ اوزان کوں ’’موسیقیانے‘‘ دی وَل وَل کوشش کیتی ڳئی ہے۔

یروشلم یونیورسٹی دے پروفیسر گاٹ ہولڈ ویل جتھاں جرمن عروض نگاریں ہارٹ مان اَتے ایوالڈ وغیرہ دیں اینجھیں کوششیں کوں مسترد کیتے اُتھاں خود وی ایہا کوشش کیتی ہے جیرھی کامیاب نئیں تھئی۔(18)

دراصل موسیقی تے شاعری دا تعلق قریبی ہووݨ دے باوجود ݙو طرفہ اَتے پیچیدہ ہے ۔ ہک ویلے کہیں گیت کافی وغیرہ دی دُھن بݨاوݨ واسطے پہلے استھائی دے ماتریں دی ڳنتی کیتی ویندی ہے اَتے وَل دُھن بݨدی ہے ۔ اَتے کہیں ویلھے عروض دیاں ترکیباں ‘ سبب ‘ وتد اَتے فاصلہ سامݨے رکھیے ویندن ۔(19)لیکن بعض اوقات ایندے برخلاف دھن پہلے تیار تھیندی ہے ۔ اَتے گیت ‘ نظم وغیرہ بعد وچ لکھی ویندی ہے ۔ اَڄ کل فلمی گاݨے وچ ایہ رواج عام ہے ۔ 

میݙا خیال اے جو خواجہ فریدؒ دیاں ٻہوں ساریاں کافیاں اُنھیں دے دماغ وچ کہیں ہک راڳ دی دھن دے پہلے موجود ہووݨ دے حوالے نال  لکھیاں ڳیاں ہوسن۔ کیوں جو شروع کنوں ساریں کافیں اُتے راڳیں دے ناں لکھیئے ہوئے ہِن۔ 

شاعری پہلے یا موسیقی دے سوال نال کئی ٻے اختلافات وی ساݙے سامݨے آندن۔

’’توڑے جو اُنھیں ݙوہیں (موسیقی تے شاعری) دیاں بنیاداں اوزان تے ہن ۔ تاہم چھند موزونیت دے اختصار اَتے راڳ اوندے اطناب (طوالت) دا فن ہے ۔ موسیقی چھند کوں قبول کریندی ہے لیکن چھند راگ کوں قبول نئیں کریندی ۔ وزن چھند دے اندر موجود ہے ۔ جݙاں جو موسیقی دا فن طبلے یا کہیں ٻے اینجھے ساز دی ’’لَے‘‘ دے ہر ٻول دی مطابقت نال موزوں تھیندے۔ نثر کوں عروض ‘ چھند اَتے (Prosodyقبول نئیں کریندے لیکن راڳ قبول کر گھندے۔(20)

ایندے علاوہ موسیقی دا  ہک اینجھا نظام ہے ۔ جینکوں لفظیں دی لوڑ کائنی ۔ لیکن شاعری وچ لفظ اِی واحد اَتے معین ذریعہ اظہار ہِن۔ موسیقی دا وزن سُر‘ لَے تے تال ہے  خیال‘دھرپت ‘ ترانہ ‘ ٹھمری ‘ دادرا اَتے گیت تے ٻول برائے ناں کجھ لفظیں دے مجموعے ہن ۔ انھیں وچ شعری وزن دی ضرورت کائنی ۔ غزل عام طور تے سب کنوں زیادہ غنایت رکھݨ والی صنف ہے ۔ لیکن کلاسیکی موسیقی دے ماہر گلوکار اینکوں ہک تنگ میدان سمجھدن ۔ غزل سُریں دے تنوع کوں نئیں سمیٹ سڳدی۔ جیویں خیال ‘ ٹھمری وغیرہ سمیٹ گھندن۔(21)

شعر وچ موسیقی دیاں ݙو بنیادی صورتاں Melodyاَتے Harmonyکیویں پیدا تھیندین ۔ ایہ ہک اہم سوال ہے اَتے خود موسیقی کوں ݙو حصیں وچ ونڈیندے ۔Melody(نغمگی) ہک اینجھے ڳاوݨ واسطے استعمال تھیندی ہے ۔ جیندے وچ نغمگی اَتے سُریلے پَن دا تاثر نمایاں ہووے ۔ ایندے برخلاف Harmony(ہم آہنگی) اینجھے ڳاوݨ واسطے استعمال تھیندی ہے ۔ جیندے وچ سازیں دی ہم آہنگی دا عنصر نمایاں ہووے ایں طرح مغربی موسیقی دی بنیاد Harmonyتے ہے اَتے مشرقی موسیقی دی Melody(نغمگی) تے  ۔(22)

ایں حوالے نال مغربی موسیقاریں دا ساݙی (مشرقی ۔ ہندوستانی) موسیقی تے سب کنوں وݙا اعتراض ایہ ہے ۔ جو ایندے وچ ہم آہنگی دا کوئی تصور کائنی ۔ ایں اعتراض کوں دور کرݨ واسطے معروف رقاص اودے شنکر 1930ء وچ کافی کوشش کیتی۔ اَتے مشہور سرودنواز علائو الدین خان ‘ علی اکبر خان اَتے پنڈت روی شنکر دیاں کجھ کمپوزنگز ایں ہم آہنگی دے سلسلے وچ معروف وی ہن۔(23)

مشرقی موسیقی وچ ہم آہنگی نہ ہووݨ دے اعتراض دی وݙی وجہ ماترائی نظام کوں قرار ݙتا ویندے ۔ کیوں جو ماترے دا کوئی واضح تصور کائنی ۔ اَتے ماترے دی وضاحت کرݨ والے وی  ایندے اُتے متفق کائنی ۔ 

ماترے بارے مختلف ماہرین دیاں تعریفاں ایہ ہِن:

1:جتلا دیر وچ ہک معمولی صحت دے آدمی دی نبض ہک دفعہ حرکت کرے۔

2:جتلا دیر وچ پلک ہک دفعہ جھمکے۔

3:جتلا دیر وچ انسان دی زبان کنوں لفظ کا‘ کھا ‘ گا ‘ وچوں کوئی ہک لفظ نکلے۔(24)

4:ماترا او ویلھا یا وقت ہوندے جیرھا ہک گھر دے ٻولݨ تے خرچ تھیوے یا کہیں مصرعے کوں وزن وچ پڑھدیں ہوئیں ݙو گھریں دے درمیانی وقفے کوں ماترا اَہدن ۔ ایں آکھوں جو کہیں وی چال یا وزن قائم تھیوݨ توں بعد برابر دے وقفے کوں ماترا اَہدن۔(25)

ایندے  علاوہ کجھ مغربی ماہرین عروض اَتے شعراء نے Short Syllableجیرھا ماترے دے برابر ہوندے دی بنیاد گفتگو دے آہنگ اَتے ساہ تے دِل دی دھڑکݨ تے وی رکھی ہے۔(26)

مشرقی موسیقی اَتے نیگل (چھند بندی) دی بنیاد ماترا تے ہووݨ نال کجھ مسئلے کھڑے تھیندیں ۔ جیندی وجہ کنوں مشرقی موسیقی وچ ہم آہنگی نہ ہووݨ دا الزام ہے جݙاں جو شاعری اُتے بے وزنی دا ۔ دراصل ایندی وجہ بعض اوقات خالی ماترا اَتے بھریے ماترے دے معاملے کوں نہ سمجھݨ اُتے ہے۔

موسیقی وچ ماترے دی اصطلاح ’’تال‘‘ وچ استعمال تھیندی ہے ۔ تال ماتریں تے مشتمل ہوندین۔اَتے ماترے خالی تے بھریے ہوئے ہوندن۔ مثال دے طور تے ترئے تال وچ سولھاں ماترے ہوندن ۔ ایں تال وچ نویں ماترے تے خالی ہوندے ۔ اینویں دادرا وچ چوتھے ماترے تے اَتے کہروا وچ پنجویں ماترے تے خالی ہوندے ۔(27)

چھند بندی وچ شعر کوں پڑھݨ اَتے اوندی تقطیع کرݨ واسطے خالی تے بھریں ماتریں دی سمجھ ٻوجھ رکھݨ ضروری ہوندی ہے ۔ مثال دے طور تے ’’دوہا‘‘ چھند وچ ہک مصرعے ٻتری(32)ماترائیں دا ہوندے ۔ مگر اوندے وچ چوی؍پنجوی ماترے ورتیے ویندن اَتے باقی خالی ہوندین ۔(28)جیندی وجہ کنوں شعر وچ جھول آ ویندے ۔ لیکن چھند بندی وچ اینکوں عیب نئیں سمجھیا ویندے  ۔ عروض دے تحت مصرعیں دے مقرر ارکان وچوں کوئی رکن گم یا خالی نئیں ہوندا ۔ اِت واسطے شعر وچ کوئی جھول نئیں ہوندا۔ اگر مصرعے وچ کوئی رکن خالی ہووے تاں جھول آ ویندے جیرھا وݙا عیب ہے ۔

سرائیکی شاعری وچ عروض اَتے پنگل دے بیک وقت استعمال (جیویں خواجہ فریدؒ دی شاعری وچ تھئے) دی وجہ کنوں جھول یا خالی ماتریں دے استعمال دا مسئلہ خاصا پیچیدہ بلکہ کہیں حد تائیں الجھن دا سبب ہے ۔ اَتے بعض اوقات اوں ویلے مزید پیچیدہ تھی ویندے جیرھلے ہک حرف دی ادائیگی ہک ماترہ نئیں رہندی ۔ کیوں جو مقامی لہجیں دی وجہ کنوں بعض علاقیں وچ کہیں ہک حرف کوں کافی لمبا کر تے ادا کیتا ویندے بلکہ گھاتاں گھن تے اَلایا ویندے اَتے اوں ویلے او حرف سوا یا ݙوھ ماترے دے برابر تھی ویندے ۔ اَتے ایں طور تے مختلف لہجیں نال ہک حرف کوں پڑھݨ دی وجہ کنوں شعر دے وزن وچ گڑ بڑ تھی ویندی ہے۔

عرب اَتے ایرانی مسلمانیں دے آوݨ کنوں پہلے وادیٔ سندھ دیں مقامی زبانیں جنھیں وچوں ہک سرائیکی وی ہے دا شعری نظام ماترک چھند دے اثر ہیٹھ ریہے ۔ ایہ اَوزان دی تقریباً آریائی شکل ہئی ۔ لیکن مسلمانیں آ کراہیں جنھاں اِتھوں دے ٻہوں سارے فنون تے اثر سٹیا ۔ اُتھاں اُنھیں چھند بندی دے مقابلے وچ آپݨے عروض کوں وی متعارف کرایا ۔ محکومیں اُتے حاکمانہ اثرات دے علاوہ درباری شعراء تے فن کاریں دی چھند بندی دی شکل تبدیل کرݨ دی کوشش کیتی ۔حضرت امیر خسرو (1325۔1253ء) جتھاں موسیقی دے سازیں طلبہ ‘ ڈھولک اَتے ستار وچ تبدیلی کیتی ۔ اُتھاں ٻہوں ساریاں ہندی ایرانی راگݨیاں دی ترتیب ݙتیاں اَتے طبلہ ڈھولک دیں چار ابتدائی ’’تالیں‘‘ وچ فارسی عروضی بحریں تے اوزان کوں سامݨے رکھ تے ستارہاں تال بݨائے۔(29)

فارسی زبان دے سرکاری اَتے درس تدریس دی زبان  بݨݨ نال فارسی دے اثر ہیٹھ اُردو اپݨی نویں شکل بݨائی تاں شاعری وچ وی ہولے ہولے عروض دا سلسلہ چل نکھتا۔ اَتے پنگل دے اثرات کھڑی؍ اُردو دے نال نال مسلمانیں دیں ٻنھیں مقامی زبانیں وچ وی گھٹ تھیندے ڳئے۔ایندے علاوہ فارسی دے اثر ہیٹھ اُردو اَتے مقامی شاعری وچ نویں صنفاں وی رائج تھیاں۔ جنھیں وچ مثنوی ‘ قصیدہ اَتے غزل خصوصی طور تے قابل ذکر ہن۔جنھیں دازیادہ تر تعلق عروض نال ہا ۔

خواجہ فریدؒ جیرھے ہندی اَتے مسلم علوم تے دسترس رکھدے ہَن ۔  نے سرائیکی شاعری کنو ںپہلے اُردو غزل وچ عروض کنوں کم گھدا ۔ کیوں جو او عروض تے وی پوری مہارت رکھدے ہَن ۔ البتہ اُنھیں دی سرائیکی شاعری دے اوزان بارے اختلاف ہے ۔ دلشاد کلانچوی اَپݨی کتاب ’’سرائیکی شاعری دے اوزان اَتے قوافی‘‘ اَتے محمد اکرم قریشی اپݨی کتاب ’’اوزان دیوان فریدؒ‘‘ وچ خواجہ فریدؒ دی تمام تر سرائیکی شاعری کوں عروض دے تحت منیے ۔ جݙاں جو ’’چھند پتری‘’ دے فاضل مصنف جزوی طور تے عروض دے استعمال نال زیادہ تر چھند بندی دے استعمال دا ذکر کریندن۔

خواجہ فریدؒ د ا جتلا تعلق شاعری نال ہا اُتلا موسیقی نال وی ہا ۔ اُنھیں کوں ٹھاٹھیں‘ راڳیں تے راڳنیں دا پورا پورا علم ہا ۔(30)او خالی اَتے بھریے ہوئے ماتریں بارے وی ڄاݨدے ہَن اَتے بسرام تے چرن بارے وی ۔ اِت واسطے او روانی نال اپݨیاں کافیاں عروض اَتے چھند بندی وچ لکھدے ہَن ۔ اُنھیں دی پوری شاعری کوں کہیں ہک وزن وچ فِٹ کرݨ درست کائنی ۔ اگر اینویں کیتا ویسی تاں ہک عجیب و غریب صورت حال بݨ ویسی ۔ جیویں ’’اوزان دیوان فریدؒ‘‘ وچ کافی نمبر چوی نال تھئے ۔ جو ترئے مصرعیں دے ہک بند دے ہر ہر مصرعے دا انجو انج وزن بݨ ڳئے ۔(31)اَتے وَل ایں مشکل کوں دور کرݨ واسطے فرضی طور تے 86بحور فرید بݨائیاں ڳئین جیندا کوئی تاریخی حوالہ موجود کائنی ۔ دراصل معاملہ ایہ ہے جو موسیقی دے ماترک نظام کوں سامݨے رکھیندیں ہوئیںکہیں خاص راڳ یا دھن وچ لکھی ہوئی کافی کوں اڳوں اگر عروضی نظام دے ذریعے پرکھیسو تاں ہر مصرعے دا انج انج وزن بݨ ویسی ۔ مگر موسیقی دیں ماتریں تے ہر ویلے پورا لہسی ۔(32)ایہو حال عروض تے آکھیے ہوئے کلام دا تھیسی ۔ اگر اونکوں چھند بندی وچ پرکھیسوں تاں ٻہوں ساریں مصمتیں  کوں دھوݨ لاوݨی پوسی یا ماتریں کوں اڳوں پچھوں کرݨا پوسی ۔ یا خالی ماتریں دا عذر گھڑڑاں پوسی۔

کئی اصناف شاعری جیرھلے حملہ آوریں نال اپݨے نظام عروض سمیت سرائیکی وسیب وچ آوڑین جیویں مثنوی اَتے غزل وغیرہ تاں او عروض دے تحت لکھیندے رہ ڳئین ۔ او اَپݨی بنڄر وچ چھند بندی دے سونہیں کائنا ہَن ۔ حتیٰ کہ خواجہ فریدؒ دیں کافیں وچ جیرھی کافی ‘ غزل دا روپ دھار گھندی ہئی تاں او ’’عروض‘‘ وچ لکھی ویندی ہئی۔ 

اُردو شاعری کوں ’’چھند بندی‘‘ وچ ڈھالݨ دی کوشش کیتی ڳئی ۔ لیکن او مقبول نہ تھئی ۔ اِت واسطے سرائیکی وچ غزل کوں چھند بندی تے گھن آوݨ دی کوشش کیتی ویسی تاں وَل خالی ماتریں کوں وی لاوݨاں پوسی اَتے بے وزنی دا الزام وی سہݨا پوسی ۔ یا وَل اینجھی بے وزن غزل کوں۔ نجم الغنی دے بقول ’’شاعریں وزن دیاں جتلا غلطیاں کیتن اُنھیں کوں زحافات من گھدا ڳئے ۔(33)خالی ماتریں دا سبب قرار ݙتا ویسی ۔

’’چھند پتری‘‘دے جائزے واسطے تمہید  یقینی طور تے ٻہوں لمبی تھی ڳئی ہے تاہم سرائیکی وچ پہلی دفعہ چھند بندی دے نظام اُتے لکھی ہوئی ایں نویکلی کتاب کوں سمجھݨ واسطے ایہ ضروری ہئی جو میݙے قاری  کوںکتاب پڑھݨ کنوں پہلے پہلے شاعری وچ ایں عروضی نظام اَتے اوندیں مختلف قسمیں بارے کجھ نہ کجھ پتہ ہووے تاکہ او نہ صرف مختلف نظامیں دے درمیان فرق کر سڳے بلکہ ݙوجھیں نظامیں عروض اَتے پر سوڈی دے مقابلے وچ چھند بندی دی صورت حال کوں وی سمجھ سڳے ۔ 

ایہ کتاب ’’چند پتری‘‘ دا پہلے پُکھ ہے ۔ جیویں جو اوندے اُتے لکھا ہویا ہے اَتے کتاب دے ٹائٹل تے ایہ وی چھپیا ہویا ہے جو ایہ تحریر وادی سندھ دے شعری تلاوڑے دی ڳول ہے ۔ بلاشبہ ایہ فقرہ کتاب دا خلاصہ بیان کر ݙیندے۔

کتاب دے منڈھ وچ سئیں شمیم عارف قریشی دی تحریر ’’تل وطنی ورثے دی ڳول‘‘پڑھݨ کوں ملدی ہے ۔ ایہ اپݨے موضوع تے ہک عالمانہ اَتے تخلیقی تحریر ہے۔

اڳوں تے مصنف دی طرفوں ’’چھند بندی ہک ورداس‘‘دے ناں نال کتاب کوں سمجھݨ واسطے کجھ  صفحیں دی لکھت ہے جینکوں مقدمہ یا دیباچہ آکھیا ونڄ سڳدے۔ایندے اندر مصنف چھند بندی اَتے اوندے نال وابستہ کجھ مسائل بیان کیتن ۔ مثال دے طور تے تقطیع دے دوران حرفیں د ے ڈھاہن بارے (جینکوں او ’’ڈھوݨ‘‘ دا ناں ݙیندن) ݙسائے۔ اینویں سرائیکی زبان دیں ’’ٻچکار‘‘ اَوازیں دا وزن اُتے اثرات دا جائزہ وی گھدے ۔ اَتے ݙو اضافی اَوازیں واسطے انج علامتیں بݨاوݨ بارے اپݨے پُراݨے مؤقف تے اصرار کیتے۔

سرائیکی زبان دے کئی لفظیں دے مختلف لہجیں دے حوالے نال ماتریں دی تعداد دے گھٹ ودھ تھیوݨ بارے اُنھیں لفظ ’’قسم‘’ دے حوالے نال اوندے ترئے کنوں چار ماتریں دی مثال ݙتی ہے ۔ ایں قسم دے غیر متعین ماتریں والے لفظیں دی وجہ کنوں سرائیکی شاعری وچ وزن دا مسئلہ کھڑا تھیندے ۔ اینویں بعض کافیں بارے چھندیں دا ماہرین دے درمیان جیرھا اختلاف ہے ۔ اونکوں وی بیان کیتے ۔ اَتے ایں سلسلے وچ خواجہ فریدؒ ‘ شاہ حسینؒ اَتے بلھے شاہؒ دے کلام وچوں مثالاں ݙتن۔ جو ہک مصرعے وچ برابر ماترے ہووݨ دے باوجود چوگھری اَتے ݙوہڑا چھند وچ کیویں امتیاز کیتا ونڄ سڳدے۔

مزید اُنھیں بسرام اَتے چرن بارے وی ݙسائے ۔ جئیں کنوں عام طور تے قاری گھٹ واقف ہوندن۔

بسرام ہک عروضی وقفہ ہے ۔ اینکوں انگریزی وچ Pauseآکھیا ویندے اَتے ایہ انگریزی شاعری وچ موجود ہوندے ۔ ماہرین ہک لمبے عرصے تائیں بسرام بارے غور نہ کیتا ۔ حتیٰ کہ نجم الغنی بحرالفصاحت وچ پنگل دے حوالے نال ایں ݙو اشارہ کیتا مگر کوئی زیادہ ڳالھ نہ کیتی۔

بہرام دا مطلب رہنا‘ ٹھہرنا یا رُکنا ہے ۔ مصنف بسرام دے بارے وچ بعد ازاں پوری وضاحت وی ݙتی ہے اَتے مثالاں وی ݙتن ۔ ایندے علاوہ ’’ورداس‘‘ وچ مصنف ݙوہڑے ‘ تے دوہے دیں انج انج اصناف بارے وی ݙسائے ۔ اَتے معروف دوہے لکھݨ والے شاعریں فرید الدین گنج شکرؒ‘ تلسی داس ‘ کبیر اَتے گورنانک دا ذکر وی کیتے۔

آخر وچ اُنھیں چھند بندی اَتے موسیقی وچ ماترا دے قریبی تعلق کوں وی واضح کیتے۔ اُنھیں دے نزدیک ’’لَے‘‘ اَتے ماترے وچ ڳوڑھا ڳانڈھا ہے۔ مصنف دے نزدیک وادیٔ سندھ دی شاعری واسطے عروض اِت واسطے ناکافی  ہے جو او لفظیں دا صرف لکھتی روپ ہے ۔ جݙاں جو وادی سندھ وچ موسیقی انسان دے ڄاوݨ نال پیدا تھئی ہے اَتے اِتھوں دے انسان دا رووݨ  کھلن ماترک نظام دے تحت ہے۔

کتاب دے باقاعدہ شروع تھیوݨ نال پہلے پہلے چھند بندی بارے مختلف اصطلاحات مثلاً چھند بندی ‘ اَکھر ‘ گھر وغیرہ وغیرہ دی تشریح کیتی ڳئی ہے اَتے  اڳلے باب وچ ڳانوݨ دے مختلف حصیں دے حوالے نال جیرھیاں اصطلاحات ہِن او مختصر طور تے ٻیاں کیتیاں ڳئین ۔ مثلاً الاپ ‘استھائی ‘ انترہ ‘ سنچاری وغیرہ اُتے اُنھیں دی تھوڑی تھوڑی تشریح وی کیتی ڳئی ہے۔

اڳلے باب وچ چھندی ونڈ دیاں قسماں بیان کیتیاں ڳئین ۔ مثلاً اَکھرک ونڈ ‘ ماترک ونڈ‘ سطری تے چکری ونڈ وغیرہ ‘ انھیں دی تفصیل وی ݙتی ڳئی ہے اَتے مثالاں تے نمونے وی ݙتے ڳئین ۔ ایہ کافی تفصیلی تے وضاحتی باب ہے ۔ جیندے وچ ٻہوں سارے چھندی مسائل کوں سمجھایا ڳئے ۔ ایں باب دے آخر وچ ہک درجن مشہور چھندیں دے ناں وی ݙتے ڳئین ۔ جنھیں وچ سگری چھند ‘ سرسی چھند ‘ وار چھند ‘ تݙا چھند ‘ چوگھری چھند اَتے ݙوہڑا چھند وی شامل ہِن۔

وَل وارے وارے تے ہک ہک باب وچ انھیں ساریں چھندیں دی تفصیل ݙتی ڳئی ہے ۔ پہلے اوں چھند دے کل ماترے اَتے استعمال تھیوݨ والیں ماتریں دی تعداد ݙسائی ڳئی ہے ۔ بعد وچ اوں چھند دے چرن اَتے بسرام دی موجودگی یا عدم موجودگی بارے وضاحت کیتی ڳئی ہے ۔ اَتے جھول بارے ݙسایا ڳئے ۔ جو او موجود ہے یا کائنا؟ ایندے نال اوں چھند وچ آکھیا ہویا کوئی شعر ‘ مصرع یا کافی دا حوالہ ݙتے تے اوندی ونڈ (تقطیع) کر تے ݙکھائی ڳئی ہے ۔ جیرھی اکھرک ‘ ماترک ‘ سطری اَتے چوکوری ونڈ دے حوالے نال ہے ۔ اِنھیں وچ بعض اُتے میݙے تحفظات وی ہِن جیویں :

ݙولی چڑھدیاں ماریاں ہیر کوکاں

مینوں لے چلے بابل آ لے چلے وے

بلاشبہ پوری کتاب کافی مطالعے دے بعد محنت اَتے ہنر مندی نال لکھی ڳئی ہے ۔ یقیناایہ  ہک تکنیکی موضوع ہے جیندے واسطے خصوصی مہارت دی لوڑ ہوندی ہے ۔ کتاب دی زبان عام طور تے سادہ تے عام فہم ہے مگر موضوع دے حوالے نال جاہ جاہ تے ہندی لفظ وی ورتیے ڳئین ۔ شاید ایہ سرائیکی زبان کوں اَپݨی پُراݨی شکل ݙیوݨ دی خواہش ہووے۔

پوری کتاب وچ کتھائیں ریفرنس نئیں ݙتے ڳئے حالانکہ بعض جاہیں تے ایندی ضرورت محسوس تھیندی ہے ۔ البتہ آخر وچ کتابیات دی فہرست ݙے ݙتی ڳئی ہے ۔ جیرھی رسمی ہے ۔ ایہ کتاب وادیٔ سندھ دے اعلیٰ علمی ورثے کوں سنبھالݨ دی ہک اہم کوشش ہے کتاب دے منڈھ وچ اندازہ تھیندے جو ایہ اوزان وادیٔ سندھ دی تہذیب دی بنیاد رکھݨ والے دراوڑیں دے ہن  لیکن بعد وچ ’’رڳ وید‘‘ دے حوالے نال پتہ لگدے جو ایہ آریائیں دی چھند بندی ہے ۔

ایہ کتاب نویں سرائیکی قومی شعور دے حوالے نال اپݨی ثقافتی شناخت کوں نویں سراں ولا ڳولݨ دا ہک خواب وی ہے۔اتے مصنف دی خواہش وی ہے ۔ جو ایہ چھند بندی دا نظام سرائیکی شاعری واسطے ولا رائج کیتا ونڄے ۔ تاہم تاریخ ٻہوں سارا سفر اڳوں تے کر ڳئی ہے اَتے پُراݨی تہذیب دے بعد وادیٔ تے کئی ٻیاں تہذیباں دی اپݨا اثر کر ڳئین اَتے اِتھوں دیں زبانیں تے ثقافتیں دا مزاج وی بدل ݙتے ۔ ایہا وجہ ہے جو اُردو وچ چھند بندی کوں رائج کرݨ دا سلسلہ  مقبول نئیں تھیا۔

ایندے علاوہ چھند بندی واسطے عام طور تے موسیقی دے ابجد کنوں واقف ہووݨ وی فائیدہ مند ہے ۔ ماضی وچ سرائیکی صوفی شعراء ایں کنوں واقف ہن اَتے کامیابی نال چھند بندی نظام دے تحت شاعریں کریندے ریہن ۔  جݙاں جو اَج دے ٻہوں سارے شاعر موسیقی دیں رمزیں کنوں واقف کائنی۔

بلاشبہ سرائیکی دیاں اَپݨیاں قدیمی اصناف کافی ‘ ݙوہڑا اَتے لوک گیتیں دی ملائمت اَتے موسیقیت چھند بندی دے قریب ہے اَتے انھیں دا اپݨی ایں ہم آہنگی دی وجہ کنوں قریب رہݨ دا امکان  وی ہے مگر غزل اپݨی مقبولیت دے باوجود عروض دے قریب ہے ۔اتے اوندی بے وزنی واسطے خالی ماتریں دا عذر نئیں گھنڑاں چاہیدا

’’چھند بندی‘‘ بہرحال اپݨے موضوع تے سرائیکی وچ اولین کتاب ہے اَتے ٻہوں اہم ہے ۔ اَتے ایں سرائیکی شاعری دے وِسریے ہوئے وزن ݙو دوبارہ توجہ ݙیوائی ہے لیکن اَڄ وی ساری سرائیکی شاعری دا تجزیہ چھند بندی دے حوالے نال کرݨ درست نئیں لڳدا ۔ میݙی خواہش ہے جو فاضل مصنف اپݨے کم کوں جاری رکھݨ اَتے کتاب دے ٻے پُکھ وی سامݨے گھن آون۔ کیوں جو شاید کوئی ٻیا آدمی ایں مشکل کم کوں ٹھیک طریقے نال نہ نبھا سڳے۔

## حوالہ
کتاب: لیکھے، مصنف : محمداسلم رسول پوری، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان