اڄو کی سرائیکی شاعری دا پندھ

لکھت : پروفیسر شمیم عارف قریشی 

## اڄو کی سرائیکی شاعری دا پندھ

دنیا دی کہیں زبان دی شاعری کوں قدیم یا جدید آکھݨ دا فیصلہ اوندے سینگے سیاسی ، معاشی ، سماجی حالات اتے اوں دور اچ لکھی ونڄݨ آلی شاعری دے اُتے پووݨ آلے انہاں دے پچھانویں کوں ݙیکھ کر اہیں ای کیتا ونڄ سڳدے ۔کہیں ٻہوں پراݨے زمانے اچ لکھی ونڄݨ آلی شاعری وی ایویں جدید ہو سڳدی اے جینویں جیڑھے زمانے اچ اساں جیندے پئے ہیں ، ایں زمانے دی شاعری کوں اساں جدید شاعری آہدے ہیں۔اے الگ بحث اے جو سندھ وادی دے ایں وسیب اچ زمانہ قدیم توں لکھی ونڄݨ آلی شاعری بھانویں ’’رگ وید ‘‘دی شکل اچ ہئی تے بھانویں ’’اپنشد‘‘دی صورت اچ ،جے انسان دی جبلت نال جڑیے ہوئے موضوعات تے ڳالھ کریندی ہئی تاں او شاعری وی جدید ہئی اتے سچل سرمست ،علی حیدر ملتانی ،لطف علی ،خواجہ فرید یا ماضی دے ٻئے ٻہوں سارے شاعراں دے کلام اچ انھاں موضوعات دی موجودگی وی جدت دی حد اچ آندی اے ۔

اَڄ دی سرائیکی شاعری انسانی جبلت تے قدراں نال جڑیے ہوئے موضوعات دے نال نال جینویں چودھار ݙیہدی ہوئی نظر آندی اے ،اے وی جدت نال جڑی ہوئی اے ۔اے ݙوڳالھیں ہن ،پہلی جدت موضوعاتی اے اتے ݙوجھی زمانی جدت۔اساں اَڄ سرائیکی شاعری کوں ویلے تے ،ونکی (Time and Topic)دے حوالے نال ݙیکھݨ دا اَہر کریندے ہیں اتے اے ݙیکھݨ دی کوشش وی کریندے ہیںجو سرائیکی شاعری دیاں ماضی دیاں وݙیاں ریتاں پچھلے پنجوی سالاں اچ نویں حالات دے نال نال سرائیکی شاعری تے کینویں اثر انداز تھین ۔پچھلے ݙہاکیاں اچ سیاسی ،معاشی تے سماجی حالات سرائیکی شاعری کوں کینویں متاثر کیتے اتے آوݨ آلے زمانے اچ سرائیکی شاعری دی گھاڑت کینویں تھئی اے۔

اج دی سرائیکی شاعری کوں قدیم سرائیکی شاعری توں knife Edgeتے انج نئیں کیتا ونج سڳدا ۔اے ڳالھ وی اینویں ٹھیک اے جینویں کہیں زبان دی ادبی تاریخ اچ ہک دور کوں آوݨ آلے ݙوجھے زمانے توں انج نئیں کیتا ونڄ سڳدا۔موضوعات اتے زمانے دی ونڈ اصل اچ قدیم تے جدیددی ونڈ اے ۔قدیم سرائیکی شاعری موضوعات دے اعتبارل نال جو کچھ وی ہئی اونکوں ایں مضمون دے دائرے اچ راہندے ہوئیں اونویں نبیڑن تاں مشکل اے پر چند لفظاں اتے اشاریاں اچ اے آکھیا ونڄ سڳدے جو سرائیکی زبان کوں ماضی اچ زیادہ تر مسلمان صوفیاء نے لکھݨ دا وسیلہ بݨائے ۔ہک تاں تصوف دے موضوعات نال شاید سرائیکی زبان دا نماݨا پن وی ٻہوں مطابقت رکھدا ہئی جیڑھا سرائیکی زبان دے نشابر عنصر دے طور تے اڄ وی موجود اے ۔ ایہہ لہجہ کتھائیں سندھ وادی دے وسیب اچ رہݨ آلیاں دے اُتے ماضی اچ مسلسل چڑھ مارتے حملیاں دے نتیجے اچے Evolveتھئے اتے نت دی دھاڑل تے قتلام دے نتیجے تھیوݨ آلے متام ماضی دی سرائیکی شاعری اچ وݙے موضوع دے طور تے مرثیے کوں (سرائیکی زبان اچ نماݨے لہجے کوں)اتے سرائیکی گائیکی اچ راڳ جوڳ کوں ڄم تے پل ݙتے ۔قدیم سرائیکی دی ریت کوں ہکی جھات اچ ݙٹھا ونڄے تاں اے ناحق قتل دے خلاف ہک احتجاج وی لڳدے جیڑھا اوں تریمت دی ٻولی اچ ہے جیندا پیو ،پئے تے پُتر دھاڑ اچ ماریے ڳئین ۔ایندے ثبوت دے طور تے مرثیہ اڄ دی سرائیکی زبان اچ وݙی صنف سخن دی شکل اچ زندہ اے جیندے اچ امام حسین ؓ دا حوالہ مذہبی اتے ثقافتی اے اتے ایں صنف نے مختلف زمانیاں اچ سرائیکی شاعری دیاں ریتاں روایتاں کوں بݨاوݨ اچ اپنا کردار ادا کیتے اتے سرائیکی شاعری دی ریت کوں Vocal Tradition دے طور تے ٻہوں عرصے توں زندہ وی رکھیے ۔

ایہا روایت اے جیندے اُتے جدید سرائیکی شاعری نویں عمارت اُساری اے ۔ پراݨے تہذیبی ،مذہبی ،ثقافتی حوالیاں دے ورتیندے ہوئیں پچھلے پنجوی سالاں وچ نویں شاعری دی تخلیق دا عمل شروع تھئے ۔جیڑھے ویلے تریجھی دنیا اچ آپݨی ثقافتی ،معاشی اتے سیاسی محرومی دے نتیجے اِچ قومیتاں ملکی سطح تے اسٹیبلشمنٹ دے خلاف عدم اعتماد اظہار کرݙتا ہئی۔ انہاں مراکز دیاں پسندیدہ زباناں اتے پسندیدہ لکھاریاں دی جاتے ماٻولی اچ لکھݨ رواج پاوݨ لڳ پیا اتے اینویں لڳا جو لکھݨ دا عمل ریاست دی پسندیدگی تو فرددی پسندیدگی آلے پاسے ٹرپئے اتے عام بندے دی ما ٻولی اچ لکھیا ہویا ادبی ورثہ ہکے واری اہم تھیوݨ لڳ پیا اتے اتھاں لکھݨ آلیاں کوں اے وی یاد آیا جو ماضی اچ وی ما ٻولی توں ٻاہر وݙی شاعری کݙاہیں نئیں تھئی اتے دنیادیاں ساریاں کلاسک ما ٻولی اچ ای لکھیاں ڳئیاں ہن ۔ساݙے کول پشتو لکھݨ آلیاں کوں رحمان بابا تے خوشحال خان خٹک ،پنجابی لکھاریاں کو وارث شاہ ،سرائیکی شاعراں کوں بابا فرید حسین ،سچل سرمست تے خواجہ فرید اتے بلوچی لکھݨ کاراں کو جام دُرک اتے مست توکلی ہک واری ول نظر آوݨ پئے ڳئے۔ایں نویں لہر اچ پراݨے اساطیری ،ثقافتی ، علاقائی اتے تہذیبی حوالے نویں معنیاں نال سامݨے آوݨ لڳ پئے ۔کافی ،قصیدہ ،گیت اتے مرثیے دے نال نال نظم اچ اے حوالے نشابر تھیوݨ لڳ پئے اتے پڑھݨ آلیاں کوں ایویں لڳا جو شاعری تصوف اتے مرثیے توں آپݨی سُنڄاݨ احتجاج اتے مطالبے آلے پاسے ٹرن لڳ پئی اے۔

جدید سرائیکی شاعری دیاں مختلف صنفاں اچ ایں نویں زمانے دے رنگ نشابر ہن اتے شاعری دے اے نویں رنگ اتے نویں لہر غزل تے کافی اچ وی ظاہر تھئی۔پر اے نویاں ریتاں باقی صنفاں توں ودھ سرائیکی نظم اچ ݙیکھݨ کوں ملدن ۔تریجھی دنیا دے ادب اچ پچھلی صدی دے پچھو کڑݙہاکیاں اچ نظم جینویں سنجیدہ موضوعات کوں بیان کیتے (عالمی سطح تے بودلیئر توں رکھ کے ٹی ایس ایلیٹ اتے ڈبلیو ایچ آڈن دیاں نظماں دیاں مثالاں ساکوں نظر دیاں پین) ایندے نال رلدی ملدی صورت حال ساکوں سرائیکی نظم اچ وی نظر آندی اے ۔جدید سرائیکی شاعری اچ پہلا نظم لکھݨ آلا شاعر ڳولِن تاں سوکھی ڳالھ کائنی پر جدید نظم دی پہلی کامیاب مثال ساکوں ارشاد تونسوی دیاں نظماں اچ نظر دی اے ۔انہاں دیاں نظماں بندے دی حیاتی دے بنیادی تصورات دے اُتے ہک نویں جھات ماری اے ۔بندے دیاں خاہشاں کوں ہک نویں تیندنال ݙٹھا ڳئے ۔لغت بالکل مقامی اتے نویں انداز نال ورتی ڳئی اے ۔علامتاں اچ فلسفیانہ گہرائی ٻہوں ڈھیر اے جیڑھی ہݨ دیاں نظماں وچ وی ٻہوں گھٹ ݙیکھݨ وچ آندی اے ۔ ارشاد دیاں نظماں وچ روانی ٻہوں اے ،اینویں لڳدے جو ہتھ پاݨی تے ونڄ پیا ہووے ۔ لفظاں اتے علامتاں دے ورتارے ٻہوں مانجھے ہوئے ݙسدن ۔مثال دے طور تے اوندی نظم ’’جوگی ‘‘ دے کجھ ٻول ݙیکھو۔

خوشی تاں رنگ اے سرمی دا 

جیڑھا چُنی رنگے 

خوشی تاں ٻوٹا صندل دا 

جیڑھا نانگیں پلے 

خوشی تاں کوئی ٻال ایاݨا

جیڑھا مونڈھے چاوے انودا

خوشی نہ لڑھدی آئی اے 

خوشی ناں کوئی لاچی داݨے

جیڑھے ونڄ درباریں ونڈوں

نہ کہیں کنڈی لا پھسائی اے 

خوشی جے اینویں ملدی 

جینویں تیں ݙسایا 

تاں توں کیوں جوگی بݨیوں

میݙا ڈھولݨ ماہیا 

ارشاد تونسوی دیاں نظماں اچ لفظاں،علامتاں اتے حوالیاں دی دھرتی نال جڑت اے ۔اوندا کمال اے ہے جو اوں فارم اتے Contentݙوہاں اچ اپرپ کوں اصلوں نئیں آوݨ ݙتا ۔او کتھائیں آئرلینڈدے قومی شاعر ڈبلیو بی ییٹس طرحاں جان وند آرٹسٹ وی ہے جیندا ایمان اے جو آپݨی سُنڄاݨ دی جنگ ہتھیاراں توں ودھ آپݨی زبان اتے آپݨے لفظاں نال لڑی ویندی اے جو آپݨا لفظ ای اصل وچ آپݨی تلوار ہوندے جیڑھا ٻہوں جھِکا لہندے اتے جے ٻہوں تِکھا ہووے تاں ہاں اتے چیتے تئیں وی پُڄ ویندے ۔ارشاد دیاں بیاں نظماں اچ وی لفظاں ، علامتیاں اتے روّیاں دی اے اپݨائیت نظر دی اے ۔اوندی شاعری سُنڄاݨ دی شاعری اے جیڑھی کہیں وی قومی اتے ادبی واہند تے دھارے کوں ݙکھالا اتے سنبھالا وی ݙے سڳدی اے ۔ پرپروپیگنڈا وَت وی نئیں بݨدی، اے راہندی شاعری ای اے ۔ارشاددا Imaginationنہ نرگا گل وبلبل دی داستان نال جڑیا ہویا لڳدے اتے نہ ای نِری تبلیغ اے جو پڑھݨ آلے کوں اے نشہ یا ثواب دی کوئی شکل لڳݨ پئے ونڄے ۔اوندی شاعری اوندے سینگے شاعراں دی اپرپ دی رلی لکھت اچ اپݨائیت دی ہک لہر لڳدی اے جیندی واہند اچ اساں پڑھݨ آلے آپݨے آپ کوں محسوس کریندے ہیں۔اوندی شاعری پچھ ݙس نئیں کریندی بلکہ خود کلامی یا آپݨی ڳالھ لڳݨ پے ویندی اے ۔جینویں کوئی مست آپݨی مستی اچ ٻولݨ لڳدے یا کوئی رُسیا ہوا ٻال اَلاوݨ پئے ویندے ۔ اوندی ہک مختصر نظم ݙیکھو۔

سمجھی کوں اَݨ سمجھی سمجھے 

سمجھی ول سمجھاوے 

ساݙے ویڑھے بیچ چھٹیڄے

ٻے دے گھر وچ ڄاوے 

سمجھ نہ ساکوں آوے 

اشول لال سرائیکی شاعری وچ ڄاݨ وندی دے حوالے نال وݙا تے اعتباری ناں اے ۔اوندیاں نظماں ’’چھیڑوہتھ نہ مُرلی ‘‘دے ویلے توں ہݨ تئیں آپݨی نویکلی جاہ ملی کھڑن۔ اوندے شاعرانہ ور تاوے اچ ڳالھیں (Conversation)اے ۔اشو لفظاں دی گھݨی چُݨ پچُݨ دے بعد ورتیندے ۔اونکوں کتھائیں ایں ڳالھ دی سُنڄاݨ وی اے جو لفظ ای اینجھا Vehicle اے جیڑھا ٻہوں پچھوں تے ونج تے کل دے منڈھ (جغرافیہ تے عقیدے دے کٹھ دے معنی اچ) نال ونڄ جڑیندے۔آپݨیاں نظماں اچ لفظاں دی چوݨ نال فارم اُتے Contentݙوہاں دی اینجھی سنگت (Co-ordination)بݨیندے جیڑھی اوندی نظم دے پڑھݨ آلے کوں توڑ دا راستہ لیندی اے۔

اشو دیاں نظماں دے ابتدائی زمانے اچ وی اوندا ڈکشن اپرپ تو بچیا ہویا ہئی اتے شاعری وی سُنڄا پووسیب دی شاعری لڳدی ہئی۔پر اوندی شاعری وچ شاعر دا آپݨا آپ وی کتھائیں نظر دا ہئی ۔اے ٻہوں پراݨی ڳالھ اے پر شاعری دے بارے اڄ وی سچ لڳدی اے جو شعر اچ شعور ہوندے یا شاعر آپ ہوندے۔اوندی نظم ’’پکھی واس ‘‘تے اوں زمانے دیاں ٻئیاں نظماں اچ شاعر گھٹیے اتے شعور تے شاعری ودھݨ لڳ ڳئی اے ۔مثال دے طور تے اوندی نظم ’’مکھ مہاندرے ‘‘اچ شعور یا ڄاݨ وندی دا عمل ٻہوں اڳوں تے ڳیا ہویا ݙسدے ۔

چن ہولی رُت رتاوڑی 

چن سئیں دا روپ تے رنگ 

چن ٹکا بھاڳ سہاڳ دا 

چن کٹھ مالا چن ونگ 

چن تھل وچھاوے چانݨی 

چن پڑ پڑ جھمر کھیݙدا 

چن پل پل جاڳدی اَکھ 

چن ماڑی تے چڑھ روندڑا

چن کھلدا ڄالیں ہیٹھ 

چن ساوݨ ڄموں ساوݨی 

چن روہی تھل تے ٻیٹ 

چن سب رُتاں من بھاندڑا 

چن سئیں دا مُکھ مہاندرا

اشو لال دا تہذیبی اَتے تاریخی گھیر ٻہوں وݙا اے۔ اوندے بیت لوظی اتبار نال ٻہوں ٻہوں تِکھے تے کاری ہن۔’’سندھ سا گر نال ہمیشاں ‘‘وچ وی ایہا کیفیت نشابر ہے ۔اوندیاں نظماں وچ ہلے ویلے اچ ڄاݨ وندی دے نال نال موسیقیت دے Elementsودھݨ کار ہن۔ اشودیاں نظماں دا ورتارا آوݨ آلے ویلے دی سرائیکی شاعری کیتے ہک سوجھلا وی اے جیڑھا نظم دی گھاڑت اتے بݨت تے اثر انداز تھی سڳدے۔

اسلم جاوید دی شاعری سرائیکی دی سنگری ہوئی شاعری اے اوندا شعر پڑھدیں ہوئیں اینویں لڳدے جور وہ اچوں ڳاݨے پاتی ہوئی ݙاچی لنگھدی پئی اے اُتے کتھائیں کتھائیں ایں ݙاچی دے ڳل اچ گھتیاں گھنٹیاں تے ٹلیاں دا الارا وی کناں اِچ آوݨ لڳ پوندے۔اسلم لفظاں نال مورتاں بݨاوݨ دا ہنر ڄاݨدے جیڑھا اِݙوں اُݙوں ٻہوں گھٹ نظردے ۔اوندے لفظاں اچوں بندے دی حیاتی تے مواتی ݙوہیں ݙسدن ۔اوندے ایں ورتارے اچ جیندا بندا لفظاں ، اچوں آپ دی جھاتی پیندے۔اوندی شاعری وچ بدن تے خیال (Sensuous and Sensual) کٹھے تھی ویندن۔ایندی مثال ہک نظم اچ ݙیکھو۔

سوچاں مکوڑے مینہہ دے 

خواب چٹے ݙینہہ دے 

دل بھڑاس دھڑکن 

سکل جلول مچدے 

سینہ گھنگھ کھچدے 

لنگ تاپ چڑھدے 

ماس چنگھ ہٹ 

دھاڑ سنگھ ٻیٹھی

چھبی سمیت ٹکر بھور 

ڈھاندے منہہ توں، چھانولیاں ڳلھاں

واہندیاں اَکھیں چچرے تھوݙ 

ایہہ ݙیکھ ݙینہہ وار 

ساہ وار بیتی 

اسلم دی آپ بیتی 

اسلم جاوید دی نظم چھڑی حیاتی دے ݙکھ ای نئیں پرتیندی بھل او سُݨہپ دے ٻہوں سوہݨے ورتاوے ورتیندیں اوئیں لفظاں نال کھیڈدی اے۔او لفظ تے خیال کوں جڑیندے اَتے کہیں ویلے تاں لفظ کوں ہک پاسے کرتے خیال کوں اڳوں تے وی ٹوریندے۔اے کم اوں لفظ کوں استعارہ بݨاتے وی کریندے اتے کتھائیں کتھائیں او لفظاں دی Coinageیا نواں لفظ وی بݨا ݙیندے اتے ایں طرحاں بݨیے لفظ کوں او اینجھی Sound Effectݙیندے جو او نواں لفظ اوپرا نئیں لڳدا ہتھوں او کن بھاندے۔او آپݨے ورتاوے اچ ݙکھ تے خوشی کوں رلا ݙیندے۔اوندا ورتاوا ہکے واری Sensuosتے Sensualبن تے اسلم کو ںکتھائیں انگریزی دے معروف شاعر جان کیٹس دے ورتاوے (Ode on Melancholy)نال ونڄ رلیندے۔ایندی مثال ایں نظم اچ ݙیکھو:

وکھر چُݨدی سولھڑی 

گل ہسی کھل ٹھمکور

مہندی ہتھ پیر اٹھڑے 

سوجھل ہیٹھ چکور

ساوے پیر پچھاوڑے 

سانول سوہݨی ٹور

وا اݙائی چولڑی 

وکھر چݨدی سولھڑی 

سڑکاں پاندھ پرے 

ڳنڈھڑی چاتی بھارڑی 

یارو ݙیکھ ٹھرے 

تھوݙیں کھل مُساکڑی 

ڳلھاں چک جرے 

میل وڄائی ڈھولڑی 

وکھر چُݨدی سولھڑی

چمے ڈھولݨ ساہکدا 

منڈی لوتاں پیلیاں 

کھسہ خالی ٹھاکدا

متھے وٹ تریڑیاں 

پگھر واہندا ٻاکدا

مونہوں کجھ نہ بولڑی 

وکھر چُݨدی سولھڑی

لہندے سالھیں مُکھ 

ٹکر مکھے کجھ دا 

لسی ہݙاں بُکھ 

ایہہ ݙکھڑا پنج وسیب دا 

نیلے نیلے رُکھ

کھٹڑے ہیچوں ہولڑی 

وکھر چُݨدی سولھڑی 

عزیز شاہد دی شاعری (پھل سرمی دے )سرائیکی وی مٹھی تے رنگیل شاعری اے۔ایہا ڳالھ اوندی شاعری دے مزاج دا حصہ وی اے ۔اوندا تے اوندی شاعری دامزاج سندھ ساگر دے ٻیٹ اتے پاݨیاں وچوں نکلیے ۔شاہد دی اڄ دی شاعری اچ او اُپرپ نئیں نظر دا جیندے اچ ایں وسیب دے ٻئے وی ڈھیر سارے شاعراں لکھݨ شروع کیتا ہئی۔ٻولی اچ شاعری کرݨ جتنا اوکھا اے اوندے اثر اچوں نکلݨ اوں توں وی ٻہوں اوکھا ہے۔پر اے عزیز شاہد دی شاعری دا آندری زور اے جو او اُپرپ اچوں نکھتے۔اوندی ابتدائی شاعری اُتے کتھائیں اردو غزل دے اثرات نظردِن۔ول وی اقبال سوکڑی طرحاں اوں ڈھیر مُدایں ورتارے اچ نئیں گزاری ۔ اوندیاں اَڄ دیاں نظماں پڑھ تے اینویں لڳے جو او زبان اتے ورتارے ہر اعتبارنال شہر دے نصابی ماحول کنوں نکل کے ٻیٹ اَتے دریادے پاݨیاں اچوں آپݨا ورتاوا کڈھیے ۔اوندی ہک نظم ݙیکھو:

جیوݨ واہندا ویلا 

واہندا واہندا جُلے 

جیوݨ کلھی ٻیڑی 

متاں ݙکھݨ گھلے 

جیوݨ گچھی پل دی 

پل دی ڳنڈھ نہ کُھلے 

شاہد دی جمالیاتی حس ٻئے ڈھیر شاعراں کنوں ٻہوں تکڑی اے۔او سݨہپ کوں آپݨے اِݙوںاُݙوںبھل چودھاروں ݙیکھݨ دی اَتے ویلے دا سچ پرکھݨ دی ڄاݨ وندی وی رکھیندے۔ اوں کجھ ورتاوے فوک دی نویں ڄاݨ سُنڄاݨ نال دی کیتن۔اوندی نظم ’’کُھٻ کُھٻ مٹی اے ‘‘ ایندی ہک سوہݨی مثال اے ۔شاہد دے اڄ دے ورتاوے اڳوں تے ودھ کے سرائیکی کوں ڈھیر مٹھا تے سوہݨا کرسڳدن۔

عاشق بزدار (مجموعہ ’’اساں قیدی تخت لہور دے ‘‘)دی نظم دے حوالے متوں جدید سرائیکی نظم دی ڳالھ ہمیش ادھوری راہسی ۔جدید سرائیکی نظم اچ مزاحمتی تحریک دے حوالے نال عاشق بزدار دیاں نظماں سرکڈھویاں ہن ۔بزدار دیاں نظماں دے حوالے نال تل وطنی ،استعارے وسیبی اُتے ڈکشن اچ اپݨایت دا عنصر نشابر اے ۔اوندیاں نظماں ’’قیدی تخت لہور دے ‘‘توں رکھ تے ہن تئیں اوندا سارا شعری پندھ سرائیکی اچ جدید شاعری دا ٻہوں وݙا حوالہ بݨدے ۔عاشق بزدار دی ٻہوںسُنڄا پو مزاحمتی نظم ’’اساں قیدی تخت لہور دے ‘‘دی وجہ توں اونکوں صرف اور صرف مزاحمتی شاعر دے طور تے کھنݨ،اوندے نال انصاف نہ ہوسی ۔عاشق بزدار دیاں ڈھیر ساریاں نظماں انسانی محبت دی مٹھاس دا ٻہوں سوہݨا نمونہ ہن ۔اوندی شاعری دے سُݨہپ کوں نشابر کرݨ آلی ہک نظم ݙیکھو۔

بابل تیݙا ویڑھا 

امڑی دی جھولی وانگوں

ساکوں یاد اے بابل 

ساݙا ہتھ نپ آپ کھݙیندا ہاویں

پوں پوں ٹرݨ سکھیندا ہاویں

اساں تیں تو کجھ نہ منگدے 

نہ ساݙی لڄ حیل ہے کائی ہے 

بابل 

تئیں تائیں ہکاہے زاری 

آپݨے صحن اڳواڑتوں ساݙے 

پیر نہ میسیں                                                                  (بابل)

عابد عمیق دیاں سرائیکی نظماں (تل وطنی )اندرون ملتان دی ڈکشن اچ وسیبی ڄاݨ وندی ، اندھارے اچوں سوجھلے اچ آوِن اَتے آپݨے آپ اَلاوݨ تے پُچھ ݙس کرݨ دا ہک ٻہوں مُل ورتارا لگدین۔اوندیاں ڈھیر نظماں دی وݨت اچAffirmation.Question Mark  یا پچھ ݙس دے نال نال Criticism(جیڑھا کتھائیں Satireوی بݨ ویندے )کیتی ڳئی اے ۔ نظماں دے ٹائٹل اُتے اوندیاں نظماں آپ وی مختصر نویسی دی مثال ہن۔انہاں نظماں اچ عابد عمیق جگ اتے جیوݨ دے Concepts.Value Systemدے بارے ڳالھ کریندے۔عابد دیاں نظماں سوال کنوں شروع تھیندین جیڑھیاں آپݨے آپ کنوں سوال کریندین ۔ کتھائیں او انہاں سوالاں دا جواب وی ݙیندے۔ مثال کیتے ’تل وطنی ‘‘دی پہلی نظم ݙیکھو۔

کہانی دربار

قصہ کون کریندا اے 

قصہ کون کریندا اے 

ساݙے وچوں 

ساݙا بھیتی 

ساݙے ٻہوں اندر دا بھیتی 

عابد دیاں نظماں اچ ڈکشن دے تھوڑے اُپرپ دے باوجود دھرتی نال جُڑت دی ڳالھ پڑھݨ آلے کوں جدید سرائیکی نظم دی اج دی واہندتے نویں لہر اچ وی گھن ویندی اے ۔ اوندا ورتارا ،اوندی نظم ’’ما ٻولی ‘‘اچ ݙیکھو۔

ماٻولی 

جینویں کوئی پڳوہووے 

واہنداپڳو

جیندا ٹھڈا مٹھا پاݨی 

ون سونی وسوں پیوے 

دنیا پیوے 

ٻکیں بھر کے 

ٻچے مونہہ تے چھٹے مارن 

اَکھیں بھالِن

جیندا ٹھڈا مٹھا پاݨی 

ٻکیں بھرکے 

اَٹا گُنھو

کھاووٹکر ،ایہو ٹکر 

جینویں ساݙی ایہا بُکھ اے 

جینویں ساݙا ایہو سکھ اے 

عابد عمیق دیاں نظماں اچ ریت دا پلٹا وی نظردے ۔کتھائیں او نظم اچ ٹردی ہوئی Romanceدا انکاری تھی ویندے تے اوندے سامݨے Cruel Realityوی آویندی اے ۔ او Fancy اتے Epilepsyنال رلدی ملدی کیفیت اچوں ٻاہر نکل کے نال آلے دا مونڈھا ہلا ہلا کے پچھݨ پئے ویندے ۔او اَمب تے ٻیر دے مٹھپ اچ نئیں راہندا ،اوکو ڑتمے دی کوڑ آلے پاسے وی اشارہ کریندے ۔او جڳ جیوݨ دے ݙکھ تے کوڑ کوں متھے دا لیکھ تے ہتھ دا لیکا سمجھیندے ، او ایندا ݙوہی ایسٹیبلشمنٹ کوں قرار ݙیندے ۔اوندی ہک نظم ’’روہی رُت رنگیلڑی ‘‘ اچ ݙیکھو:

روہی رُت رنگیلڑی 

کینویں ساݙے ٹوبھے سُکے 

ڳاواں کتھاں لسیاں کتھاں 

توݙے کتھاں ݙندیاں کتھاں 

مݙی وکی مٹی دے مُل 

ٹوبھے سُکے 

ساݙے سارے مال مویشی 

کینویں مُکے 

تساں ساݙے فوٹو چھکو

ساݙے اُتے فیچر لکھو

روہی جینویں جنت ہووے 

جینویں کوئی سرکس ہووے

جدید سرائیکی نظم دے کئی ورتارے ساݙے سامݨے آئن ۔ہک ورتاراایں وسیب دی پراݨی اتے نویں شاعری دیاں لہراں دے سنگم دا وی اے جیندے اچ شہر تے دیہات ،قدیم تے جدید دی جڑت نظر دی اے ۔اے ساکوں خالد اقبال دیاں نظماں (کُہیڑاچوں سونہہ)اچ ݙیکھݨ کوں ملدے۔خالد اقبال دیاں نظماں اچ سُنڄاݨ دی ڳول پھرول ہک پندھ اے جیڑھا نظماں اچ ہک Thoughtfullnessدی شکل اچ اے۔اوں وسیب کوں کہیں اپرپ دی عینک دے بغیر آپݨی اَکھ نال ݙیکھݨ دا اَہر کیتے ۔خواجہ فرید توں رکھ کے ہن تئیں سرائیکی شاعری دی سوسال دی وتھ اچ اڳوں آوݨ آلی اپرپ دی کُہیڑ اے ۔ایں دھرتی اُتے اوندیاں نشانیاں کوں ول ڳولݨ دی ویتراوں آپݨیاں نظماں دی شکل اچ کیتی اے۔اوں وسیب دی نماݨتا اتے ہیݨے پن دے وچوں کڈھ کے ݙکھاوݨ دی کوشش کیتی اے ۔اوں کُہیڑ اچوں سونہہ کڈھ کے اتے کویلی اچوں طاقت کڈھ کے سُتیاں تے ہیݨاں کوں ہک نواں دڳ ݙتے۔خالد اقبال دیاں نظماں اچ ایہو سوجھل اے جو ݙاڈھا بھانویں جتنا ݙاڈھا ہووے کلہا ہوندے اتے کویلی جتنی ہیݨی تے نماݨی ہووے آپݨی تیند تے سانجھ اچ ہوندی اے ،پندھ کوڑا نئیں کریندی اتے ٹردی راہندی اے ۔کویلی جے ݙاڈھے دے کن اچ وڑݨ اچ کامیاب تھی ونڄے تاں اونکوں پلٹا کے رکھ ݙیندی اے ۔ایں واسطے خالد اقبال دی شاعری اج دے نماݨیاں دی شاعری اے اَتے انہاں موضوعات دے سانگے خالد اقبال ہِݨیاں دا تے نال ای آپݨے وسیب دی وٹک دا شاعر اے ۔اوندی مختصر نظم ’’ہِݨیاں کیتے ‘‘ ݙیکھو:

ݙاڈھے ہِݨیاں ݙڈھپ 

ہیݨے چپ ای چپ 

دُھپ اِچ کھڑے ہوئے 

کانیاں کوں 

کھانہ ونڄے دُھپ دا تا 

اوندی ہک ٻئی نظم ’’پہرے داراں کیتے ہک نظم ‘‘اچ ݙیکھو:

ساول کیارے 

بھریا پُرا باغ 

کانویں کانویں کاں کاں 

لالیاں ٹھونگے 

پاڑیا چولا پہرے دار 

ٻانہیں لتاں کانے چار 

خالد اقبال دی ایہا نماݨتا ہک ٻئے رنگ اچ ہک ٻئی نظم اچ ساکوں اینویں نظر دی اے :

لکڑیں دی چھدری چھانویں ہیٹھ 

بال ایاݨے ،پُھل نماݨے 

پھرول تے قاعدہ پڑھدے ٻیٹھن 

تختی اُتے لکھدے ٻیٹھن 

آکھ فقیرا توں وی آکھ 

پُھل نماݨے ،ٻال ایاݨے 

نسرن جینویں سرمی وانگوں 

سارا جگ پیار کرے 

خالد اقبال دی سُرت وند شاعری دا کمال اے ہے جو او کہیں نال جھیڑا لائے ٻناں ،ایں وسیب دے وچ وسدے ہوئیں ہک سچ اَڄ وی ٻولیندا اَتے رستہ لیندا ٻیٹھے ،جو انت کُہیڑوچوں سونہہ نکلسی ۔ہیݨے ہک مٹھ تھیسن ،جتیسن تے راندر سسی ۔شیام دی مُرلی رادھا کوں نچݨ کار کرݙیسی اَتے ساݙی نئیں کݙاہیں ساݙی من تے وی واہسی ۔

احسن واگھا وی جدید سرائیکی نظم دا ہک وݙا ناں اے ۔او سرائیکی نظم دا اڳواݨ اَتے ڄاݨ وندی رکھݨ آلا شاعر اے۔اوندیاں مونڈھی اَتے نویاں نظماں اچ ڈکشن ٻہوں تل وطنی اتے کھرا اے ۔شاعری اوں پڑھݨ آلیں دی توقع توں ٻہوں گھٹ کیتی اے۔اوندی وجہ اوندا فگشن آلے پاسے ٹر ونڄݨ وی اے ۔پر اوندا Imaginationشاعری کیتے Suitableہے ۔اوندیاں نظماں اچ Thoughtاَتے Imageryاکٹھے تھی کے ہک ورتارابݨدن ۔احسن واگھا وی شاعری پڑھݨ آلیاں توں ودھ شاعراں کوں آپݨے آلے پاسے چھکیندی اے ۔اوندی ہک نویں نظم ݙیکھو:

’’براٹن 1992ء ‘‘

رب سوبی تیݙا ساݙا میل کرایا 

آکھیں تاں کہیں حیلے اینکوں امر بݨاوں

اوکئی جھٹ وصال دا ستروں ہک تھئی پووں

یا کوئی انجھی راندرسائوں

انت ابدتئیں ملدے راہووں

جے میں بݨ سمندرتیݙے ساحل ڳولاں

ریتل وانگوں ہیٹھوں وہہ نہ ویسیں 

قائم تھیسیں؟

جے میں وقت د ابوہاٹپ کے روہ بݨ کھڑاں

ندی بݨ کے میݙے اندر وراہ کریسیں

بھل نہ ویسیں؟

وقت وچھوڑا تیݙی میݙی تاڑاچ جانی 

پتھر یا پاݨی

حسن رضا گردیزی (مجموعہ ’’دھابے دھوڑے ‘‘)دیاں نظماں جدید سرائیکی نظم اچ ہک ودھارا اتے شہر دے ڄم پل دے بندے دا شہروں ٻاہردی دنیا کوں ݙیکھݨ دا ہک ورتارا ہن۔ ڈکشن دے اُپرپ توں ہٹ کے ݙٹھا ونڄے تاں اے ورتارا جدید سرائیکی نظم اچ ہک نواں زاویہ سامݨے گھن آندے۔نظماں اچ جاہیں تے شئیں دی ہک جند کاری (Personification) اتے ٻہوں پرے دیاں شئیں کوں نیڑے کرتے ݙیکھݨ دا انوکھڑا اتے مل وندورتارا اے ۔حسن رضا گردیزی دیاں نظماں اچ بݨݨ آلیاں اے مُورتاں کہیں ویلے تاں ساہکݨ پئے ویندن اَتے نال ٻولیندیاں وی ہن اتے اے ورتارا اساطیر اَتے جادوداسانجھا ورتاراوی بݨݨ لڳ ویندے اَتے ڈراما یا ناٹک داوی ہک ہتھ انھاں نظماں کوں لگا ہویا لڳدے۔حسن رضا گردیزی دیاں نظماں اچ ’’کالی رات تے گھپ اندھارا ‘‘تے ’’سُنڄیاںسالھیں ‘‘اچ ایندی مثال ݙیکھو:

تھل دے ہاں وچ لڳیاں جھوکاں

ٻلدی ریت تے ٹلیاںپچھوں

بھردیاں کندھاں اُجڑے کھولے 

چھپر کاٹھ کٻاڑے متوں

وچ ہک اندھے کھوہ دا ٹوبھا

وقت دی ریت بھرے نت جینکوں

سامنے کھجیاں دا ہک جوڑا

تُر تُر ݙیکھے ایں سُنڄ بَرکوں

آہدن پچھلی رات دے ویلے 

جاں اے ریت دے ٹٻے ٹھردن

لہندے چن دیاں پیلیاں کرناں

سُنڄیاں سالھیں وچ آوڑدِین

اسماناں توں پوڑیاں لاکے 

کئی اَن ڄاݨوں لہندن

گھنگھروتے پازیباں وڄدین 

آپے ݙوکھجیاں جُھوٹے کھاندین

پیلا چن تے ٻݙدے تارے 

جھمریں پیندن وڄداچ آندن

لیکن جاں وی پوپھٹدی اے 

اے سب رونقاں ویندیاں راہندین

انہاں سُنڄیاں سالھیں وچوں

رووݨ دیاں آوازاں آندین

نویں نظم اچ نصراللہ خان ناصر (مجموعہ ’’اجرک‘‘)دا ورتارا جمالیاتی اے اَتے Episodic   تے Impressionistic۔اوندیں نظمیں وی جدید سرائیکی شاعری اچ سُݨہپ دا وادھا کیتے۔ایندی مثال ہک نظم ’’پاݨی دی کندھ ‘‘دے کجھ بنداں اچ ݙیکھو:

میݙی بھوری منجھ سُوئی تاں 

سب توں پہلے اوندے گھر وچ 

نارے دی بھری ہوئی تھالی 

’’اماں پٹھیے ‘‘!آکھ کے اُوندے کول پُڄایم 

ممتاز حیدر ݙاہر دی نظم اُچے اُلارے (Eloquence)دی نظم اے اَتے وݙی سُنڄاݨ اتے توڑ پُڄݨ دیاں نشانیاں وی ایندے اچ ہن۔بھلے راہی کوں توڑدا راہ لاوݨ آلا سچ وی انہاں دیاں نظماں اچ نشابراے ۔ممتاز حیدر ݙاہر آپݨیاں نظماں اچ وݙے سچ اَتے وݙے جذبے دا ہک جوڑ جوڑیے جو ہر ورتارے اچ ہِن نویں نظم بݨ تے سامݨے آئی اے ۔اوندیاں نظماں دے کجھ بند ݙیکھو:

اساکوں بزرگیں دے 

ترکے دی تقسیم توں زخم اُگڑین

جنھاں کوں سنبھیندیں ہتھیکا کریندیں جوانی گزرڳئی

کئی زخم حالی وی محفوظ ہن پئے 

جیڑھے آوݨ آلی نسل کوں 

اساں تحفے وچ ݙیوݨے ہن

(وراثت اچ خواب)

گھریں کوں نہ چھوڑو…

گھریں کو چھڑیسو

تاں گھر گھر دی سلھ دے 

سندھ سندھ وچوں

گزریے ہوئے لحظے لحظے دی 

کوئی نشانی نشابر نہ تھیسے 

گھریں کوں نہ چھوڑو…

  (ہجرت دی نفی )

## حوالہ
(کتاب : جدید سرائیکی شاعری ، مرتب : ڈاکٹر خالد اقبال، عبدالباسط بھٹی)