اللہ دے گھر دی زیارت

بھیݨ بھرانویں اِچوں میݙی اے خوش نصیبی ہے جو اللہ سئیں میکوں اپݨے گھر دی زیارت دا شرف بخشئے۔2016ء اپریل دی 19کوں روانگی اَتے3مئی کوں اساݙی واپسی تھئی ، وݙے بھئی جان نال پروگرام ہئی ، عمرہ کرݨ دا ۔ بھئی جان کوں جئیں ویلھے مِلوں تاں آکھاں ، بھئی جان عمرے تے کݙاں ڄُلوں؟۔

او نراض تھی تے آکھن، بس بس توں نی ویندی ، پچھلے سال حج کیتے درخواست ݙتی ہئی پر اللہ سئیں دی دربار اِچ شرفِ قبولیت نہ تھیا، اوں درخواست کوں۔

ڳالھ تھیندی پئی ہئی عمرے دی تاں ہک ݙینہ ایجھاں خوش بختی دا آیا اَتے مَیں اپݨے شوہر عثمان خان کوں آکھیا ، اَڄ ایجنسی کاغذات چا تے شمیم بھئی نال ونڄو ۔ درخواست تاں ݙے چھوڑوں متاں رب اپݨے گھر دی زیارت لکھے چا۔ پاسپورٹ گرمیاں دے چھٹیاں اِچ بݨوا رکھیا ہا ۔ عثمان خان اَتے شمیم بھئی ڳئے اُتھاں پیسے ݙسیئے اِتی لڳسن ، تے آکھیا اڳلے ہفتے تساں ویزا چا گھناہے ۔ ہفتے بعد ویزا آ ڳیا۔

چھٹی منظور کراوݨ اِچ میڈم مسرت بانو صاحبہ اَتے بھئی اقبال کانجو جناب ذاتی دلچسپی گھدی ، میں سوچ تے پریشان وی تھیواں جوکیہو جیہاں ماحول ہوسی اتھاں؟لوک وی آکھن جو تساں ݙو کلھے تاں ونڄو خدا نخواستہ کوئی ہک کوں پیش آوے ، کجھ تاں ݙوجھا کلھاگروپ نال ونڄو تاں ٹھیک ہے۔پر گروپ اُتھاں آکھیا کراچی اَتے لاہور توں مِلݨ ملتان کنوں ویسو تاں کلہے ہوسو ۔ میں آکھیا بس ہُݨ اَساں اتنا لمبا سفر نی کریندے ۔ لہٰذا ملتان دی پرواز ٹھیک راہسی۔اَتے کلھے ویندے ہِسے ، میں ہر ویلھے ایہو آکھاں ’’محمدؐ کا روزہ قریب آ رہا ہے ‘‘ تاں میݙا دِل سارے خوف بُھل تے سرشار تھی ونڄے ۔ میں سوچاں ، مَیں کِتی خوش نصیب ہاں جو اللہ سئیں میکوں اپݨے گھر دی زیارت نصیب کریندا پئے۔

چھٹی وی خیر نال منظور تھی ڳئی اَتے ٹکٹ وی آ ڳئے ۔ اساݙی 19اپریل شام سوا چھی (6:15) دی فلائٹ ’’شاہین‘‘ ہئی ۔ فجر دی نماز دے بعد سویر ے مَیں اَپݨی اماں سئیݨ دی مزار اُتے فاتحہ کیتے ڳئی(اماں سئیݨ دی زندگی اِچ مَیں ونڄݨ آوݨ ویلھے آ ہدی ہم اماں سئیݨ پیریں تے ہتھ تھی ڳیا)۔ فاتحہ پڑھݨ دے بعد میں اپݨی عادت پوری کیتی اَتے روندیں اماں سئیݨ کوں الوداع آکھیا ۔ گھر آ تے میں اپݨے گھر اَتے سسرال دا ناشتہ تیار کیتا ۔9وڄے سارے رشتے دار آ ڳئے ۔ ناشتہ کیتا کجھ واپس ونڄݨے ہَن اَتے کجھ ائیرپورٹ تئیں اساݙے نال ڳئے ، عثمان خان دے چاچا حفیظ خان صاحب میکوںآکھݨ لڳے کملی! ایویں لڳدے جو توں عمرے تے نی ویندی پئی بلکہ اے ویندے پئین ، تھک پوسیںکجھ آرام کر گھن۔

مَیں آکھیا !نی تھکدی میں ،میکوں تاں خوشی تھیندی پئی ہے۔’’سارا ناشتے پیکنگ دا کم ختم کر تے اساں یارھاں وڄے تک شہر سلطان اِچوں روانہ تھی پیوسے ۔ شمیم بھئی کوں گھر دی پارت ݙتی ،جیڑھیاں چیزاں اساݙے واپس آوݨ تئیں ٹھیک نہ رہون ہا ، بھئی کوں آکھیا غریب ہمسائیاں کوں ݙے ݙیواہے۔

شمیم بھئی اَتے میں روانگی ویلھے ٻہوں رُنے ، شمیم بھئی کوں میݙے نال اَتے میکوں شمیم بھئی نال ٻہوں پیار ہے ، کیونجو اتھاں میکوں پیو ماء ، بھیݨ بھرا اَتے سہیلی دا پیار ݙتے ۔ میکوں گݙیں دے گھر بݨا ݙیون تاں کھیݙݨ اَتے ڈیوٹی تے گھن ونڄݨ دے سارے کم اُنھاں دے سپرد ہَن ۔ رشتے داریں دے گھر اجازت گھݨ ڳئی تاں ساریاں آکھن توں خوش کائنی؟ روندی کیوں ہئیں ، جئیں آکھیا بس ٻیا ملک ہے سو سو خیال تاں آندن ، خوف وی ہے تے اپݨی خوش نصیبی اُتے خوش وی ہاں میں ۔ بہرحال روندیں اپݨے بھرا اَتے شہر کوں الوداع آکھیا ۔

ملتان پُڄے تاں ڈاکٹر فرحان جمیل بھتریجا تے راشد ہاشمی ،سلیم بھئی دا بیٹا اساٖݙے کیتے ائیرپورٹ تے جوسز ، بسکٹ وغیرہ گھن تے آئے۔اِحرام ساکوں نجم الحسن بھئی نے گفٹ کیتے ہَن ۔میں آخری روانگی آلی رات حسین آگاہی اِچوں شدید بارش اِچ گائون ونڄ گھدا ۔ ائیرپورٹ دی عمارت اِچ پُڄ تے وضو کرتے اہرام ٻدھیا ۔ سامان دی چیکنگ تھئی ، موبائل سروس بند تھی ڳئی ۔ اساݙی فلائٹ روانہ تھی ڳئی ۔

موسم شدید خراب ہووے بجلی دی کڑکڑ، چمکارے اَتے طوفانی رات جہاز اِچ وَل وَل اعلان تھیوے جو تساں کہیں وی قسم دی صورت حال کیتے تیار رہو۔ کہیں ویلھے وی ہنگامی صورتحال دا اعلان تھی سڳدے ، نال آلی سیٹ اُتے ڈاکٹر اقبال صاحب دی بیٹی ڈاکٹرشہناز صاحبہ پُرسکون صورتِ حال کنوں بے خبر تسبیح اِچ مشغول ہَن۔ انھاں ݙسایا جو ہمسائی یا نوکراݨی نال او اکثر عمرے کریندن ۔ میݙی اپݨی عادت ہے جو میں آیت الکرسی سفر اِچ پڑھدی ہاں میں ۔آکھیا اے اللہ پاک ! تساݙا فرمان ہے جو ہک دفعہ آیت الکرسی پڑھݨ آلے دی حفاظت کیتے میں فرشتے بھیج ݙینداں ، بندہ ݙوں واری آیت الکرسی پڑھے تاں میں فرشتے سݙ گھنداں اَتے وَل میں خود حفاظت کرینداں (سبحان اللہ)۔

اَتے میں تاں آیت الکرسی دا وِرد کریندی بیٹھی ہاں ، تاں اللہ پاک تساں خود سب دی حفاظت کریسو۔ مَیں عثمان خان دو ݙیکھاں تاں او میکوں خوف زدہ لڳن ، ڳالھ کراں تاں گم سُم جواب گھٹ ، مَیں آکھاں ایہ حال تاں مرد دا ہے ، میکوں حوصلہ ݙیون چا، خودگُم سُم ،اے بندہ تاں خود حوصلہ ، ہمت ہاری بیٹھے ۔ ایں دوران عثمان خان کوں واش روم دی ضرورت تھئی ، واپس آئے تاں آکھیا واش روم ٻہوں تنگ ہے اَتے اوندی ٹوٹی وی میݙے کنوں بند نی تھئی ۔ ہُݨ کیا تھیسی؟ وَل ݙٹھا تاں ہک بندہ واش روم ویندا پئے ۔ اُنھاں کوں تسلی تھئی جو اے بندہ کر گھنسی۔

اللہ اللہ کر تے موسم ٹھیک تھیا ، جہاز اِچ اعلان تھیا جو ہُݨ اساں خطرے توں ٻاہر ہئیں ، سوا چھی گھنٹے دی فلائٹ اے ’’جدہ‘‘ ائیرپورٹ ونڄ پُڄے ۔ ٹرام تے سوار تھی تے چیکنگ آلے پاسے آ ڳیوسے ۔ ضروری چیکنگ دے بعد ٻاہر آئے ۔ سِم گھدی ، ایجنٹ اپݨے اپݨے ملک دئیں ۔ اپݨے اپݨے سواریاں کوں گݙیاں اِچ سوار کرویندے پئے ہَن ۔ 

بنگال ، نیپال ، ہندوستان ، پاکستان اَتے ٻئے مُلکیں دیاں سواریاں گݙی اِچ سوار تھیاں ، گݙی مکّے دو ٹُر پئی ، او قافلیں دی صورت ہِن ۔ لوک آپت اِچ ڳالھیں کرن ، اساں ݙوہیں چُپ ۔ 2گھنٹے دے سفر دے بعد گݙی مکّے پُڄ ڳئی تاں ساݙے ایجنٹ ٹیکسی اِچ سوار کرایا ۔ ٹیکسی آلے کوں آکھیا اِنہاں کوں خیال نال ہوٹل چھوڑ آئو ۔ ایہ ساݙے اپݨے بندے ہِن ۔ ہوٹل پُڄ تے سامان کھولݨ کیتے عثمان صاحب چاٻیاں ڳولن تاں چاٻیاں آکھن ہتھ نہ لائو ۔ او آکھن تیݙے کول ہَن، میں آکھیا میکوں کائنا ݙتیاں ہاوے ۔ آپ ساری پیکنگ کیتی ہیوے تہاکوں پتا ۔خیر انھاں آکھیا دیر تھیندی پئی اے ، حرم پاک پُڄݨے ، سامان رکھ تے وَل میں آکھیا تروڑو تالا ،تروڑیا تاں چاٻیاں وچ بیگ دے ،میںآکھیا ہُݨ سلام تھیا آکھیا جو ہم ایہ تہاݙے کم ہِن ۔ کمرہ لاک کرتے ہوٹل توں ٻاہر نکلیئے تاں دکاناں نال ہن تالا گھندے کھڑے ہاسے تاں بھئی نجم الحسن دا فون آ ڳیا ۔ سلام دُعا توں بعد پُچھیا پُڄ ڳیوے ، اَساں آکھیا جیا ہُݨ پُڄوں ۔ آکھݨ لڳے میݙا اندازہ ایہو ہا تے میں فون کیتے ، میں آکھیا اچھا بھئی وَل ڳالھ کریسوں ۔ اساں تالا گھن تے ہوٹل ویسوں ، سامان بند کرتے وَل حرم پاک ونڄݨے ۔ میں خوش میݙے مُلیر فون کیتے بعد اِچ پتا چلیا جو اُتھاں ’’یو‘‘ دی سِم ایکٹو رہندی ہے تے کال چارجز جیکوں کرو فون ہوندے ہوندن ، چارجز دی تاں کوئی ڳالھ نی پر نجم بھئی اکثر ساݙی خیر صلاء پُچھدے ہَن ۔

بھئی جان جمیل ہاشمی صاحب ، بھتریجا راشد سلیم جݙاں ڳالھ کرن ہا ، ’’یو‘‘ دے نمبر اَتے بیلنس بھیج ݙیندے ہَن ، بیگ کوں تالے لا تے اساں حرم پاک ٹر پیوسے ۔ رش ٻہوں ہا ،اساکوں بازار دے شروع اِچ جاہ ملی ۔نماز ، نوافل ، طواف ، سعی توں بعد وال کٹواوݨ دا مرحلہ آیا تاں ستویں پھیرے ،مُکݨ اُتے اتھاں عورتاں وال کٹویندیاں بیٹھیاں ہَن ۔عثمان خان  میکوں آکھیا لِٹ انھاں کنوں کٹوا چا ۔وَل اُنھاں آکھیا میں نائی کنوں ونڄ تے دکان توں گنجا تھیساں توں اِتھاں ٻہہ ،میکوں ہک  پاسے ٻلھا تے ٹُر پئے ۔ آکھیا اِتھوں نہ چُلیں،میں اتھوں اَن گھنساں تیکوں ۔ میں آکھیا میں انتظاراِچ بیٹھی ہاں ، میں آب زم زم پیتا ، وَل اُتھاں سیڑھی ہئی ٻہہ تے آندے ویندے ݙیہدی بیٹھی ہم ۔ انھاں کوں کجھ دیر تھئی تاں میں لوکاں دو غور کرݨ شروع کیتا ، عثمان خان کو ں سُݨڄاݨن کیتے ، میں ایویں پُرسکون بیٹھی ہم جیویں اپݨے شہر بیٹھی ہوواں ۔ کجھ دیر بعد عثمان خان پریشان اِݙے اُݙے ݙیہدے نظریے ، میں اُٹھی تے اُنھاں دو ڳئی تاں او پُرسکون تھئے ، ݙسیا جو میں جتھاں تیکوں ٻلھا ڳیاں او جاہ بُھل ڳیاں ، وَل تیکوں ڳولیندا ودا ہم ۔ نفلیں منین ، دُعا منگی اے جو میں ایندے بھرانواں کوں کیا جواب ݙیساں ۔ نہ ملی تاں ، میں پُرسکون ہم میکوں ایہو خیال آیا جو عثمان کیوں دیر کریندے پئین یا رستہ بُھل ڳئے ہوسِن۔ 

ساݙی ہک خالہ اپݨے شوہر نال حج تے ڳئے ہَن او وی ایویں ݙسیندے ہَن جو میں تہاݙے خالو کنوں اَنج تھی ڳیُم اَتے نفلیں منیاں اَتے روواں کافی دیر بعد ہک ٻئے کوں ڳول گھدا۔ اڳلے ݙینہ طواف کریندے ودے ہاسے ۔ اُتے آلی منزل تے عثمان خان آکھیا سامݨے ݙیکھ جنید جمشید صاحب آندے پئین ۔ عثمان اَڳوں تھی تے سلام کیتا ۔ اُنھاں ݙوہائیں ہتھ ملا تے گرمجوشی نال پُچھیا کیا حال ہِن جناب ٹھیک ہیں؟ جئیں ویلھے جنید جمشید صاحب دا حادثہ تھیا تاں میکوں او منظر ولا ولا یادآوے ٻہوں چنگا اخلاق ہا اُنہاں دا ۔ اللہ جنت عطا کرے اُنھاں کوں ۔ آمین

ترائے ݙینہ بعد ساݙی مدینہ روانگی تھئی ۔ مدینہ دا سفر وی خطرناک ہے  چنگا بھلا مسجد نبوی پُڄے تاں جمیل بھئی جان دا فون آ ڳیا ۔ کتھاں ہیوے ۔ میں آکھیا روضہ رسولؐ دے سائے تلے کھڑی ہاں ۔ آکھیونے میݙے درِ اقدس تے سلام عرض کر ݙیوو۔ ایویں مسجد نبوی اِچ ہاسے تاں خلیل بھئی دا فون آیا انھاں وی آکھیا جو میݙے سلام عرض کروچا۔

پہلے عمرے دے بعد میں رات کوں سُتی پئی ہم ۔ تہجد کنوں پیلھے میݙی نندر اُکھڑی تاں میں شکر ادا کرتے روواں پئی جو اللہ سئیں میکوں عمرہ نصیب کیتے وے ۔ ٻہوں شکر اے پر اللہ سئیں میݙے اُتے راضی تھیوے جو مَیں مطمئن کائے نی کیونجو نہ میکوں ہجرِ اسود چُمݨ دا موقعہ ملیئے ، نہ میݙی سِک لتھی اے ۔ تہجد ویلھے وضو کر تے حرم پاک ٹُر پئے ہِسے ۔ تہجد پڑھ تے طواف کیتے فجر پڑھ تے وَل طواف کیتے ایں دوران اینجھا ویل تھیندا ڳئے جینویں فرشتے بندے ہٹیندے وَنڄن ۔ ایویں راہ بݨدا ڳئے ، عثمان میکوں آہدن آ ۔ اساں ہک ٻئے دا ہتھ پکڑی راہندے ہاسے ۔ طواف اِچ جو انج نہ تھی ونڄوں ۔ اساں طواف کریندیں ہجرِ اسود دے نیڑے پُڄ ڳئے ۔ عورتاں ، مرد رو رو تے ہجرِ اسود کوں بوسے ݙیندے پئے ہَن ۔ میں اَتے عثمان وی ہجرِ اسود کوں رَڄ رَڄ کے بوسے ݙتے ۔ اہرام ہجرِ اسود نال مس کیتا ۔ میں زیارت کرݨ کیتے او اہرام اَڄاں تئیں سانبھ رکھیئے ۔ اللہ تعالیٰ اتنی دیر ساکوں ہجرِ اسود کوں بوسے دی توفیق ݙتی جو ساݙی سِک لہہ ڳئی اے ۔وَل  اساں ہٹیوسے ، میں اللہ سئیں دے ٻہوں شکرانے ادا کیتے جو میکوں پاک ذات ہجرِ اسود کوں اتنی دیر تک بوسہ ݙیوݨ دی توفیق بخشی اے چا۔

مَیں ٻہوں خوش ، مطمئن جو اللہ سئیں میݙی فریاد سُݨ گھدی اے ، جے کر میݙی ایہ التجا نہ سُݨی ونڄے ہا تاں میکوں اطمینان کائناں تھیوے ہا ، اللہ پاک ہر مسلمان کوں اپݨا دَر، گھر ݙیکھݨ دی توفیق بخشے ۔ ایہ او خوشی ہے جیڑھی الفاظ اِچ بیان نی تھی سڳدی ۔ ایہ صرف محسوس کیتی ونڄ سڳدی اے ، دنیا دی کوئی خوشی، اطمینان ایندا مقابلہ نی کر سڳدی۔

اللہ سئیں دے دَر ، گھر پُڄ تے تہاکوں پتہ لڳدے جو ایہ کیہو جئی جاہ ہے اَتے اساں کِتھاں اَئے کھڑے ہِسے جو ہر رشتہ ، ہر خواہش غرض سب کجھ بندہ بُھل ویندے، صرف اللہ نال لَو لڳ ویندی ہے ۔ بندہ اپݨے آپ اِچ نی رہندا ۔ اللہ پاک نال محبت دی سرشاری ہے، کوئی لالچ ، کوئی خود غرضی نی راہندی ۔بخشواوݨ دی خود غرضی وی مٹ ویندی ھے بس دِل اِچ اللہ سئیں دی محبت دا سکون اطمینان اَتے سرشاری ہوندی ہے، جیویں منزل مل ڳئی ہووے جو بس ایں کنوں اڳوں تے کجھ وی کائنی۔

اللہ سئیں ایہ سکون اَتے راحت ہر مسلمان کوں نصیب کرے ۔ خوش نصیب ہِن او لوک جنہاں کوں اے دولت نصیب تھئی اے۔

سویرے اُٹھی تے تہجد اَتے فجر دی نماز کیتے تیار تھی تے ٹر پوندے ہاسے ۔ طواف ، سعی ، تلاوت دے بعد مکّے اِچ ہوٹل اِچ آ تے سُم پوندے ہاسے ، ݙاہ ، یارھاں وڄے اُٹھی تے فریش تھی تے ناشتہ گھن آندے ہاسے ، ناشتہ کرتے ظہر تئیں سُم پوندے ہاسے ۔ وَت اذان ظہر ویلھے وضو کر تے حرم پاک پُڄ ویندے ہاسے ۔ کہیں ویلھے ساکوں رش دی وجہ توں ٻاہر سڑک اُتے نماز پڑھݨی پئے ویندی ہئی ۔ طواف توں فارغ تھی تے ذکر اِچ ٻہہ تھیون ہا ۔ وَت عصر پڑھ تے کہیں ویلھے طواف اَتے کہیں ویلھے چھوٹے موٹے گفٹ گھنݨ ٹُر پوندے ہاسے ۔ روز دا ایہو معمول ہا ، کہیں ویلھے عصر اَتے کہیں ویلھے مغرب تئیں ویندے ہاسے ۔حرم پاک اِچ ، مدینہ اِچ ایویں اِی ہئی ۔ فجر پڑھ تے اساں مسجد نبوی توں ولدیں اسلام آباد ہوٹل توں ناشتہ گھدی آندے ہاسے ۔ پراٹھے اَتے آملیٹ انڈیں دا ، چھولے ݙوپارہیں کہیں ویلھے قیمہ اَتے کہیں ویلھے پیس ، کہیں ویلھے کڑھئی گھندے ہاسے ۔ سعودی عرب دے کھاݨے بھاری اَتے پِھکے ،تھوڑی جئی روٹی کھا تے کبوتریں کوں رستیں اِچ سٹی ونڄوں ہا ۔ کبوتر وی منہ پھیر کھڑدے ہَن تاں ساکوں کھل آ ویندی ہئی جو تہاکوں وی ایہ ٹیسٹ (Taste)پسند کائنی ؟ ہک ݙینہہ عثمان خان آکھیا اَڄ تاں انڈین ہوٹل توں کھاݨا کھاندے ہِسے ، کھاݨے اِچ تیز مصالحے ہَن ، میکوں24گھنٹے بخار نہ لتھا ، میں مشکل نال نماز پڑھݨ مسجد ونڄاں ۔ خیر 24گھنٹے بعد پتا لڳیا جو بخار آیا وی کائنا ہا ۔ فروٹ اِتھاں سٹور تھئے ہوئے ایویں لڳے فروٹ نی دوائی کھاندے پئے ہِسے۔ہک انڈہ 5روپے(150)تقریباً ۔ ایویں کیلے وݙے تاں ہَن ،5روپے دا ہک چاہ دی پیالی ایویں5روپے دی ۔

اساں ݙوہیں میاں بیوی چاہ نی پیندے پر واپسی ویلھے عثمان خان آکھیا سوا پنج گھنٹے دی فلائٹ اے ، چاہ پی گھناں ، چاہ گھدی تاں اَدھی رکھ ݙتی میں آکھیئے پی گھنو ، آکھݨ لڳے ہک گُھٹی تاں پی چا میں آکھیا ۔ میں نہ پیساں آکھے نہ توں ہک گھٹی پی تاکہ اندازہ تاں کر سڳیں جو مَیں کیویں ایہ پیندا ٻیٹھاں ۔ پِھکی پتلی چاہ ۔ ونڄݨ ویلھے سوا چھی (6:15)گھنٹے دی پرواز آوݨ ویلھے 5:15(سوا پنج) گھنٹے دا سفر ہئی ۔ پُچھیا جو ایہ کیا وجہ ہے ۔ ایہ وقت دا تضاد کیوں ہے تاں جواب ملیا ہوا دے دٻائو دی وجہ ہے اَتے آوݨ ونڄݨ ویلھے گھنٹے دا فرق تھی ویندے۔

میں عمرہ کرݨ اِچ ایں ڳالھوں وی دیر کیتی جو لوک آہدے رہ ڳئے سعودی عرب بارشاں ہِن تاں میں آکھیا بارش اِچ کیویں عبادت تھیسی ؟ ۔ اساں مدینے ہاسے تے کجھ ݙینہ شام کوں گرج چمک نال شدید بارش تھی ونڄے ہا ۔ انھاں دے ملازمین وائپر وغیرہ نال فوراً صفائی کر گھندے ہَن ۔ ایویں لڳدا تاں ہا اے جو بارش ہُݨ تھئی ہے اَتے اساݙے ملک اِچ تھوڑی بارش اِچ وی سڑکاں دریا دا منظر پیش کریندین۔اسلام آباد ہوٹل تے جیڑھے ویلھے ناشتہ گھنݨ ونڄوں ہا ، ہک ڳالھا پِچھوں لڳ پوندا ہا ۔ سارے ہوٹل آلے اونکوں بھڄاون ہا اَتے کِھلن ہا ۔ میں خوف زدہ تھی تے اپݨے شوہر دے پچھوں لُک ویندی ہَم ، مدینے اِچ کاریں دی بہتات اے ۔موٹر سائیکل کئی ہک ݙوں نظر پوندن ۔ زیادہ تر پٹھاݨیں دیاں دکاناں ہِن ۔ صفائی دا ٻہوں چنگا انتظام ہے۔

بجلی آلیاں پؤڑیاں ݙیکھ تے میݙی جند نکل ویندی ہئی ۔ مشکل نال سوچ سوچ تے چڑھدی ہَم ۔پہلے تاں آکھدی ہَم ایندا متبادل راہ سِدھی پؤڑی لبھ پووے ۔ مکے اِچ ساکوں تیرھویں منزل اُتے کمرہ ملیا ۔ ہوٹل اِچ اَتے مدینے اِچ تریجھی منزل ہئی یا ݙوجھی ۔ اساں ترائے چار جوڑے جُتیاں دے گھن ڳئے پر اُتھاں مسجد اِچ اپݨی جُتی لبھݨ اوکھا ہا ۔ جینکوں جیندی جُتی مِل ونڄے پاگھنداہا ۔ ہک ݙینہ میکوں جُتی نہ لبھی ۔ عثمان خان آکھیا پُراݨی ڳول تے پا گھن ۔ تُرٹی ہوئی مردانی جُتی ملی میں پا گھدی۔ عثمان خان آکھیا پاگھن ہوٹل تاں نال ہے ساݙا ۔ ہوٹل آیوسے تاں لفٹ خراب تھئی کھڑی ہووے ۔ عثمان خان آکھیا ٻہہ تھیویں تاں انتظار کر گھنوں ۔ لفٹ ٹھیک تھی ویسی جلدی ہووی تاں آہدن ݙوجھی منزل تے کمرہ ہے ۔ پیدل ڄُلوں؟میں آکھیا ٹھیک ہے لفٹ دا انتظار نِسے کریندے۔ پؤڑیاں چڑھ گھندوں ، پؤڑیاں چڑھݨ شروع کیتا تاں او تاں مُکݨ اِچ نہ آون ، میں پُچھیا اَڄاں کِتی پؤڑیاں ہوسِن ، تاں عثمان تسلی ݙیون ، بس بس مُکݨ آلیاں ہِن۔ ایݙوں جُتی تُرٹ ڳئی تاں میں پؤڑیں اِچ لہا سٹی ۔ پِچھوں ہک موٹا لمبے قد دا حبشی آوے پیا میکوں اوندے کنوں خوف آوے ۔ جݙاں اوں ݙٹھا ایہ جُتی سٹی ویندی اے تاں اوں اپݨی زبان اِچ شٹ بٹ لا ݙتی ، میکوں کیرھی اوندی ٻولی آندی ہئی ۔ محسوس ایویں تھیا جو آہداہوسی او مئی جتی سٹی ویندی ہِیں ۔ جُتی تاں پا ، جُتی ہئی چھوٹا جیہاں کوکا تاں نہ ہا جو میکوں پتا نی لڳیا سٹیندیں۔میں ہتھوں تکھا ٹُرݨ شروع کر ݙتا ۔ اوندے ݙر کنوں ۔خیر اپݨے کمرے اِچ پُڄ ڳیوسے، میں تاں بیڈ تے ڈھہ تے جو سُتی تاں کافی دیر سُتی رہی۔

مسجد نبوی اِچ مغرب توں بعد ہر جاء دیاں عورتاں عشاء دی نماز تئیںرَل تے ٻہن، تعارف تھیوے ، نعتاں پڑھن، ہک ٻئے کوں مسائل دا حل اَتے ٹوٹکے ݙسِن، اپݨا پروگرام ݙساوِن ۔ کئی آکھے اِتی ݙینہ ہِن باقی، کئی آکھے کِتی طواف کریندوں ۔ عورتاں دے گائون اَتی وݙے ہوندے ہِن جو ٻوہاری ݙیندے ودے ہوون ہا ۔ میں آکھاں ہا یا تساں آپ ڈھا سو یا ٻئے کوں سٹیو گائون تاں پورے گھنو ہا ، ٻئے کوں مسلمان تاں تکلیف نی ݙیندا تساں ایں پاسے نی سوچیندیاں؟۔

عثمان خان آکھن ہا چُپ کرتے طواف کر اِنھاں کوں جو توں سمجھیندیں بھلا اِنھاں کوں تیݙی ٻولی سمجھ آندی ہوسی۔کوئی کیڑھے ملک توں ہے تے کوئی کیڑھے توں ۔ مسجد نبوی اِچ مزار شریف اِچ عورتاں اندرنی ونڄ سڳدیاں ۔ عثمان جݙاں اندر ونڄن ہا تاں میکوں ہِک جاہ ٻلہا ونڄن ہا جو توں اِتھ ٻہہ تے ذکر کر بیٹھی ۔ اِتھوں تیکوں گھن ویساں او اندر ڳئے تاں کجھ دیر بعد شئیت ملائشیا دی عورت ہئی ، نال لنگھی تاں کوئی خیال آیا ہوسس، شئیت پنج ریال ہَن تے بھانویں زیادہ ، مُٹھ اِچ پا تے میݙو ودھاوݨ پئی ، میں ݙوہیں ہتھ پرے کر تے سر ہلایا ، انکار اِچ تے قہقہہ وی ماریا ، اوں وی قہقہہ ماریا اَتے منہ دا تاثر معذرت خواہانہ ظاہر کیتوس۔ انسان ٻہوں حساس مخلوق ہے تاثرات ، حرکات توں اندازہ کر گھندے۔

ورنہ ساکوں ہک ٻئے دی زبان تاں نہ آندی ہئی ۔ ٻہوں افسوس نال آکھݨا پوندے جو پاکستان دے لوکاں سعودیہ اِچ اپݨا ٹھیک امیج نی بݨایا ۔ اکثر لوک مغرب دے بعد عثمان خان کوں اَنج سݙ ونڄن ہا جو بھئی ذرا بات سُݨیں (بھرا ذرا ڳالھ سُݨو)

عثمان ڳالھ سُݨ آون ہا تاں میں پُچھدی ہَم کیا آہدے ہِن اے ۔ او آکھن ہا ایہ آہدن بھئی اِتھ آ ڳیسے تے پیسے مُک ڳئین ۔ کئی آکھے ہا گم تھی ڳئین ۔ عثمان کوں میں آکھاں ہا کوئی ڳالھ نی ݙیو ہاں چا کجھ ۔ او آکھن مَیں آکھیئے آئو تہاکوں کھاݨا گھن ݙیواں او آہدِن نہ کھاݨا کھا گھدے ساکوں جو ݙیسو نقد ݙیسو ۔ بھلا ایہ ضرورت مند ہِن؟

مَیں آکھیا ، اوں سوال کیتے تساں کجھ ݙے چھوڑوہا ، آکھݨ لڳے میں حوصلہ افزائی نی کریندا بس ، ایہو جہیں بندیاں دی حوصلہ شکنی کریسوں تاں معاشرے اِچ محنت کرݨ دا رجحان پیدا تھیسی۔کرین اُتے کھجور دے درخت چا تے آوِن اَتے سڑکیں دے کنارے لا ونڄن۔

زیارت کیتے ٹیکسی کر تے ڳیوسے۔ ڈرائیور گوجرانوالہ دا ہا ، اوں ݙسایا میدان عرفان اِچ ایہ بکائݨ دے جیرھے درخت ہِن جنرل ضیاء الحق لائے ہَن ۔ ٻہوں وݙے درخت تاں ہالی نی بݨیئے ،وݙے پودے ہِن ۔ چار سال پیلھے دی ڳالھ ہے ، کیاپتہ ہُݨ وݙے بݨ ڳئے ہووِن درخت۔

جݙاں اساں واپس آوݨا ہا ہک ݙینہ پہلے میں آکھیا ہر نماز دے بعدطواف کر گھنوں تلے۔پندھراں منٹ اِچ تقریباً طواف مکمل تھیندا ہا اَتے اُتلی منزل اُتے گھنٹہ لڳ ویندا ہا ۔ مَیں کوشش کیتی جو تلے طواف دا ۔ اساکوں موقع مل ونڄے ، ٻاہر پولیس آلے بیٹھے ہوندے ہَن ۔ عثمان انھاں کوں شرطے سݙیندے ہَن پتا نی او سݙیندے ہن یا ہر کوئی ؟ میں اُنھاں کوں آکھیا بھئی اساکوں ونڄݨ ݙیوو رات اساں واپس روانہ تھی ویسوں ۔ ساکوں آخری طواف تلے کرݨ ݙیوو ۔ عثمان کِھل تے آکھیا ہا تیݙی ڳالھ تاں انھاں کوں جیویں سمجھ نہ آندی پئی ہووے؟انھاں وچوں ہک کوں اُردو آندی ہئی اوں آکھیا بس مغرب دی نماز دے بعد ونڄݨ ݙیسوں کر گھناہے تلے طواف تساں۔

مغرب دے بعد اساں تلے طواف کیتا ، دُعا منگی ۔ اے اللہ پاک میکوں عشاء دے بعد وَل طواف دی توفیق ݙیواہے ۔ اللہ سئیں دُعا قبول فرمائی ۔ عشاء دے بعد وی طواف نصیب تھیا ۔ دُعا منگی میں  جو اللہ سئیں ول وَل اپݨا گھر ݙیکھݨ دی توفیق بخشیں اساکوں۔

ملائشیا ، انڈونیشیا اَتے ٻئے ملکیں دے قافلے آندن ، ہکو جھئیں سکارف ہوندن انھاں دے پر پاکستانی قافلے ونڄن تاں انھاں دا پتہ نی لڳدا جو کتھوں آئن؟ (ٻئے ملکاں دے) انھاں دے قافلے دُعاواں کتابچے دی صورت ہتھاں اِچ چا تے پڑھدن اکثر نو مسلم ہوندن ۔ عرب دعاواں اُتے انھاں دا لہجہ سیٹ نی تھیندا اوپرا لڳدے (طواف اِچ)میں ایہ ݙیکھ کے لکھاں شکر پڑھیم کہ اللہ تعالیٰ شکر ہے الحمد للہ ۔ جو ساݙے پیئو ݙاݙا مسلمان ہِن ۔ ایہ دین تے ایندیاں تعلیمات اساکوں ورثے اِچ ملین ۔ ایہ دعاواں ساݙی گُھٹی اِچ رَلیاں ہوئیاںہِن ۔ اساں غافل لوک ہِیں جو شکر نِسے ادا کریندے انھاں نعمتاں دا ۔ اللہ تعالیٰ ساکوں اپݨا پسندیدہ دین عطا کیتے۔اُتھوں اَتے اِتھوں دے نمازاں اِچ زمین اَتے اَسمان دا فرق ہے ۔ اُتھاں اساں خشوع خضوع اَتے دل جمعی نال نماز پڑھدے ہَیں جئیں ویلھے امام صاحب اللہ اکبر ، اَتے آمین آہدن ایویں سرشاری دا احساس تھیندے جیویں جو فرشتے اَتے ساری کائنات ساݙے نال اللہ اکبر اَتے آمین آکھݨ اِچ شامل ہے ۔اَڄ وی او لمحات سوچ تے میکوں اتنا خوشی دا احساس تھیندے جو ایندا اندازہ کوئی اُتھوں تھی تے آوݨ آلا اِی محسوس کر سڳدے ، اِتھاں نماز پڑھݨ کھڑدے ہسے تاں نیت ٻدھیندیں اِی زمانے دے سارے خیالات اَتے کم ساݙے ذہن اِچ فلم وانگوں چلݨ پئے ویندن ۔ ساری دنیا دیاں ڳالھیں یاد آوݨ پئے ویندین ۔ ایہ تاں خیال اِی نی آندا جو اساں دنیا تے آخرت دی سبھ توں وݙی بارگاہ اِچ کھڑے ہِسے، اَتے بادشاہیں دے بادشاہ نال ہمکلام ہِسے ۔ شیطان اساݙے اُتے حاوی ہوندے او ساکوں اوں ویلھے کلھا چھوڑیندے جئیں ویلھے اساں عبادت کرتے فارغ تھی ویندوں ، اَتے سعودی عرب اِچ جئیں ویلھے عبادت کریندوں اساکوں ایہ بُھل ویندے جو اساݙا کوئی خاندان گھر ٻار وی ہے اُتھاں عبادت دا نشہ تھی ویندے ۔ ایمان دی شرط وی ایہا ہے جو اساکوں گھر بار اَتے سارے رشتیاں کنوں عزیز نبیؐ سئیں دی ذات پاک ہووے ۔ ایویں میݙے نال تھیندا ہا ۔ حرم پاک اَتے بھانویں مسجد نبوی اِچ ونڄ تے عبادت کروں ہاتاں اساکوں ذرا خیال نہ آندا ہا جو گھر ٻار ہے ۔ کوئی ساݙے رشتے دار ہِن ۔ صرف عبادتیں اِچ اطمینان دا خیال آندا ہا ۔ سبھ کیتے خاص طور تے شمیم بھئی کیتے ٻہوں مونجھ آندی ہئی ۔ آوݨ ویلھے ہر کہیں ذمے لائیاں دعاواں منگین ۔ ساݙے کیتے حرم پاک اِچ اَتے روضہ رسولؐ اُتے ونڄ تے مَیں ناں گھن گھن تے جو دعاواں کہیں ݙسائیاں ہِن منگیاں جیرھیاں دعائیں یاد نہ رہیاں ۔میں آکھیا اللہ پاک جئیں جو دُعائیں منگن میݙے ذمے لائن ناں گھن گھن تے انھاں دیاں جو خواہشاں ہن میں منگین جو میݙے ذمے لائیاں ڳن اَتے میکوں یاد کائنی بندے اتے انھاں دیاں خواہشاں تساں بہتر ڄاݨدے ہیوے ، او قبول فرمائو ۔ آمین

روضہ رسولؐ دے احاطے اِچ ہک ݙینہ بیٹھے ہاسے ، ہک جاہ لوک کٹھے تھیوݨ پئے ڳئے ، میں عثمان خان کوں آکھیا نیڑے ونڄ ݙیکھو کیا ہے انھاں ݙیکھ آئے تاں ݙسایا ہک بندے کوں دِل دا دروہ تھی ڳئے اَتے شرطے(فوجی) فون کر تے گݙی منگوائی ۔ مریض کوں ہسپتال گھن ڳئے ، وَل اوں بندے دا پتہ نہ لڳیا کیا بݨیا اوندا۔

عمرہ کرݨ توں پہلے میں سوچیندی ہم جو مکہ مدینہ کینویں ہوسِن ۔ صفاء تے مروہ کیویں ہوسِن ۔ صفاء مروہ دا میں سوچا ہم جو اُچے وݙے پہاڑ ہوسِن ۔ انھاں دا درمیانی فاصلہ چٹیل میدان ہوسی پر ایہ پہاڑ شیشے نال کوّر تھئے کھڑن اَتے درمیان دا فاصلہ کوّر گیلری نما ہے ایہ ٻہوں روشن اَتے ٹھڈا ہے ۔ صفاء اَتے مروہ دی ’’سعی‘‘ دے بعد اِتھاں دیواریں نال ٻہہ تے لوک تلاوت کریندن۔

ساݙی روانگی آلی رات اَئی ۔ عشاء دے بعد ہوٹل آ تے اساں اپݨی پیکنگ کیتی ۔ تھوڑی دیر نندر کیتی اَتے اَدھی رات کوں PTCLاَتے فون آ ڳیا جو کمرہ خالی کرو ۔ سمان چا تے تلے آ ونڄو ۔ اتھاں آ تے اساں اپݨے کاغذات ہوٹل آلیں کنوں واپس چاتے جہڑے آوݨ ویلھے جمع کرائے ہَن ، گݙی اِچ ساریں سواریں کوں ٻلھا ݙتا ڳیا جنہاں دی فلائٹ سویرے ہئی ۔ اساں مکے کوں روندیں الوداع آکھیا ۔ ساݙے رووݨ دے نال نال اَسمان وی روندا کھڑا ہا اوں ویلھے بارش تھیندی پئی ہئی ۔ اساں سویلے سویلے جدہ ائیرپورٹ پُڄ ڳیوسے اَتے ساݙی فلائٹ یارھاں وڄے ’’شاہین‘‘ ہئی ۔ سارے مسافر انتظار گاہ اِچ تھکے تھکے یارھاں وڄݨ دا انتظار کریندے پئے ہَن ۔ آبِ زم زم ٻاہر گھن گھدا ہر کہیں، ضروری چیکنگ تھئی ہر مسافر دی ، ہک پٹھاݨ چیکنگ کیتے اندر آیا تاں کسٹم آلیں آکھیا بابا جی ! کاغذات دکھائو اوں آکھیا پانی کدھر ملے گا او وَت آکھن بابا جی کاغذات دکھائو او وَت آکھے بابا جی پانی تو باہر سے پہلے لینا تھا آپ کو اب نی مل سکتا ۔ او وَت آکھے نہیں باہر والے کہتے تھے اندر ملے گا ۔ خیر ہر کوئی یارھاں وڄے جہاز اِچ ٻہݨ لڳا۔ ٻہݨ توں پہلے ہر کہیں گھر فون کیتے اَتے ݙسایا جو ہُݨ فلائٹ روانگی کیتے تیار ہے ۔ جہاز اِچ ٻہݨ دے بعد اعلان تھیا جو کوئی مجرم ہے جہاز اِچ کہیں مخبری کیتی ہے واپسی تئیں ہر کہیں خوف دی حالت اِچ سوا پنج گھنٹے گزاریے ۔ خیر ملتان ائیرپورٹ اُتے جہاز لینڈ کیتا ۔ اساں اپݨے وطن دی سر زمین اُتے بخیریت واپس آوݨ تے ٻہوں شکر ادا کیتا جو اللہ سئیں ساکوں عظیم سفر توں خیر خیریت نال واپس آندے ۔ ٻہوں کرم ہے اللہ سئیں دا اِتھاں سمان دی چیکنگ شروع تھئی ، بھرا جمیل صاحب اَتے بھتریجے ڈاکٹر فرحان سئیں دا بار بار فون آوے پیا جو کتھاںہیّوے؟ 

میں ݙسایا سامان دی چیکنگ تھیوݨی اے ، عثمان آکھیا ۔ میں کروا گھنساں توں ٻاہر ونڄ پئی۔ نجم بھئی دا فون آ ڳیا ائیرپورٹ دی عمارت دے اندر ، باجی آ ڳئے ہیوے ۔ میں آکھیا جیا ! اللہ سئیں دا لکھ لکھ شکر ہے ۔ خیر خریت نال آڳئے ہِسے ۔ میں ٻاہر آئی تاں جمیل بھئی جان ، بھتریجاڈاکٹر فرحان سئیں ، راشدسلیم ، بھابیاں ، سارا سسرال اَتے پھپھو جی دا پتر اختر بھئی صاحب اپݨے نواسے عبداللہ ، اَتے بھانجے جلیل صاحب نال سارے پُھلیں دے ہار چا تے استقبال کیتے آئے کھڑے ہَن ۔پھل نچھاور کیتونے ۔ ساریں کوں مل تے شکرانے دے طور تے ٻہوں رووݨ آ ڳیا ۔ اپݨا استقبال اتنا شاندار ݙیکھ تے شکرانے دے ہنجوں آ ڳے ۔ یا اللہ اساں ایں قابل تاں نہ ہاسے جتنی عزت بخشی ہیوے ، تھوڑی دیر بعد عثمان وی آ ڳئے ۔ سارے ہک ٻئے کوں مل تے قافلے دی صورت گھر روانہ تھی پیوسے ۔ شمیم بھئی وی ساریں دا کھاݨا تیار کروائی کھڑے ہن ۔ کھاݨا کھا تے اَدھی رات کوں سارے واپس ٹُر ڳئے ، اساں تقریباً2ݙینہ آرام کیتا ، وَت ہر کوئی آوݨ پئے ڳیا ۔ مبارک باد ݙیون، جو چھوٹے موٹے تبرکات ہِن ، تقسیم کیتے ۔ سٹاف گفٹ گھن تے آیا ،مٹھائی پھل ٻہوں خوشی وی ہئی تھکاوٹ وی ٻہوں ہئی،خیرات کیتی ۔ شہر سلطان وی ،علی پور وی 2ݙینہ بعد سکول حاضری تھئی۔ میڈم مسرت بانو صاحبہ استقبال داٻہوں اہتمام کیتا ہویا ہا ۔ میڈم کنیز فاطمہ صاحبہ ، انھاں کنوں پہلے جہڑے شہر سلطان رہ ڳئے ہن ۔ انھاں کوں سݙیا ہا ۔ انھاں دعاواں کرائیاں ، پھل نچھاور کیتے ۔ سہرے پوائے ، مَیں اپݨی اتنی عزت افزائی اَتے پہلے اللہ تعالیٰ دی شکر گزار اَتے حیران جو اللہ تعالیٰ میں ایں قابل تاں کائنا ہم ، میکوں اتنی عزت چا بخشی ہیوے ۔ وَل انھاں ساریں دا شکریہ ادا کیتا جو میکوں تساں اتنی عزت بخشی ہے ۔ ٻہوں مہربانی ساریں دی اللہ تعالیٰ ہر مسلمان کوں اپݨا گھر ݙیکھݨ دی توفیق بخشے، آمین ۔ ایہ او خوشی اَتے سرشاری اے جیڑھی لفظیں اِچ بیان نی تھی سڳدی۔

پاکستان آ تے میں سوچا کیڑھا مہینہ اے ، کیڑھا موسم اے ۔ اُتھاں اے سی چلدے ہَن ، ٹھنڈک اَتے اتھاں مئی اِچ گرمی شروع تھی ویندی اے ۔ جہڑا عمرے تے ونڄے مَیں آکھاں دُعا منگائے رب میکوں وی اپݨا گھرولا ݙکھاوے ۔ آمین

## حوالہ
کتاب: رَلے پندھ کریسوں ، مصنّف: زاہدہ اجمل ہاشمی، چھاپہ خانہ : جھوک پرنٹرز‘ ملتان