open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
شمسی رطوبتی-رطوبت کش ڈیسیلینیشن(ایچ ڈی ایچ)

اے ہک دوہری ٹیکنالوجی ہے جیڑھی دوہری طاقت نال کم کریندی ہے:

# شمسی حرارت (Solar Thermal)
# رطوبت کشی (Dehumidification)

سادے الفاظ اچ، اے ہک "مصنوعی بارش" بݨاوݨ دا طریقہ ہے۔ جیویں سورج دی تپش نال سمندر دا پاݨی بخارات بݨ کے اݙدے ہے تے ول ٹھڈھا تھی کے بارش دی صورت اچ مٹھا پاݨی وسدے، ایں سسٹم اچ وی ایہو کم کیتا ویندے، پر کنٹرول تھیے ہوئے ماحول اچ۔

**اے کین٘ویں کم کریندی ہے؟**
ایندے کم کرݨ دے چار اہم مرحلے ہن:

**مرحلا 1: پاݨی کوں گرم کرݨ (شمسی طاقت نال)**

*ہک شمسی کلیکٹر (Solar Collector) ہوندے جیندے اندر پاݨی (سمندر دا پاݨی یا زیر زمین کھارا پاݨی) ویندے۔
*سورج دی تپش نال اے پاݨی ڄَمݨ دے نقطے توں وی تلے تے بخارات (Vapour) بݨݨ لڳدے۔ اے پاݨی ہلکا ہوندے۔

**مرحلا 2: ہوا کوں خشک کرݨ (رطوبت کشی نال)**

*ہک علیحدہ ڈیوائس، جینکوں ڈیہمیڈیفائر (Dehumidifier) آکھا ویندے، اچ خشک تے ٹھڈھی ہوا ہوندی ہے۔ اے ہوا عام طور تے ایئر کنڈیشنر یا ہک سکݨ آلے سسٹم توں آندی ہے۔

**مرحلا 3: بخارات دا خشک ہوا نال ملݨ تے کنڈنس تھیوݨ (Condensation)**

*پہلے مرحلے دے گرم تے نم بخارات کوں ڈیہمیڈیفائر اچ گھنایا ویندے جتھاں او خشک تے ٹھڈھی ہوا نال ملدن۔
*ہوا توں خشک ہووݨ پاروں، او بخارات تیزی نال ٹھڈھے تھیندن تے مٹھے پاݨی دے قطرے بݨا ݙیندن۔ جیویں ٹھڈے گلاس تے ہوا دے بخارات، قطرے بݨیندن۔

*مرحلا 4: میٹھے پاݨی دا ذخیرہ تھیوݨ*'

*اے بݨݨ آلے قطرے ہک پائپ راہیں ہک ذخیرے آلے ٹینک (Storage Tank) اچ جمع تھی ویندن۔
*اے مکمل طور تے مٹھا تے صاف پاݨی ہوندے جیہڑا پی کے ورتیا ون٘ڄ سڳدے۔

## ایچ ڈی ایچ دے فائدے

1. سورج دی مفت توانائی: اے سورج دی تپش نال چلدی ہے، جیہڑی ہر جاہ مفت تے دستیاب ہے۔ بجلی دا خرچا گھٹ ہوندے۔

2. خشک ہوا دا فائدہ: اے سسٹم خشک ہوا نال چلݨ پاروں انہاں علاقیاں کیتے بہترین ہے جتھاں ہوا وی خشک ہووے تے پاݨی دی کمی ہووے۔

3. صاف پاݨی: اے عمل قدرتی بارش وانگوں ہے، ایں پاروں پاݨی وچوں نمکیات تے آلائشاں وی مک ویندن۔

4. ݙوں کم: ڈیہمیڈیفائر توں ٹھڈھی ہوا وی ملدی ہے، جیہڑی کہیں کمرے یا گھر کوں ٹھڈھا کرݨ کیتے وی ورتی ون٘ڄ سڳدی ہے۔ ایں طرح پاݨی دے نال نال ٹھنڈک وی ملدی ہے۔

## نقصان

1. موسم تے انحصار: جیہڑے ݙینھ سورج نہ نکلے یا بادل ہوون، ایندی کارکردگی گھٹ تھی ویندی ہے۔

2. شروع وچ لاڳت: شمسی پینل تے ڈیہمیڈیفائر سسٹم لاوݨ دی شروعاتی لاڳت (Cost) زیادہ ہوندی ہے۔

3. ہنرمند افراد دی لوڑ: ایں سسٹم کوں چلاوݨ تے ٹھیک رکھݨ کیتے ہنر مند لوکاں دی لوڑھ پوندی ہے۔

## سرائیکی علاقیاں کیتے اہمیت

ساݙے سرائیکی وسوں دے کئی حصے خشک تے نیم خشک ہن۔ اُتھوں دے پاݨی وچ نمکیات دی مقدار زیادہ ہے تے زیر زمین پاݨی وی تلے تھیندا پیا ہے۔ ایں پاروں:

*ساݙے کول شمسی توانائی گھٹ نی۔
*ساݙی ہوا وی خشک ہوندی ہے، جیہڑی ایں ٹیکنالوجی کیتے موزوں ہے۔
*جے ایں طرح دے سسٹم لائے ون٘ڄن تاں ساݙے دیہاتاں تے شہراں کوں صاف مٹھے پاݨی مہیا  تھی سڳدے۔
## خلاصہ
شمسی رطوبتی-رطوبت کش ڈیسیلینیشن ہک صاف، ماحول دوست تے پائیدار طریقہ ہے مٹھا پاݨی حاصل کرݨ دا۔ اینکوں ساݙی سرائیکی وسوں دی ضرورتاں کوں ݙیکھ کے مستقبل اچ ہک وݙے پیمانے  تے اپناوݨ دی ضرورت ہے۔ اے ساݙے کھارے پاݨی کوں شمسی توانائی نال مٹھا بݨا کے ساݙے پاݨی دے متعلق مشکلاں کوں گھٹ کر سڳدی ہے۔

## حوالے
سرائیکستان دی تعلیمی پالیسی

سرائیکستان دی تعلیمی پالیسی

1. سرائیکی پہلی کنوں لازمی ہوسی.

2. ذریعہ تعلیم تے ذریعہ امتحان سرائیکی ہوسی۔

3. چھیویں کنوں کوئی ٻئی ہک زبان آپشنل ہوسی۔

4. میٹرک تائیں دے امتحان سکول گھنسن۔

5. بورڈ انٹر دا امتحان گھنسی۔

6. ہر تحصیل وچ ہک وݙی یونیورسٹی بݨسی۔

7. ہم نصابی سرگرمیاں کوں ہک مضمون دے طور تے شامل کیتا ویسی۔
ملٹیپل ایفیکٹ ہیومیڈیفیکیشن (ایم ای ایچ)

ملٹیپل ایفیکٹ ہیومیڈیفیکیشن (MEH) ہک ڈسٹلیشن پروسس ہے جیڑھی کئی مرحلیاں (ایفیکٹس) وِچ پاݨی کوں صاف کرݨ کیتے حرارت (تپش) دا استعمال کریندی اے۔ ایں طریقے نال نمکین پاݨی (Sea Water) کوں مٹھا تے پیوݨ دے قابل بݨایا ویندے۔ ایں سسٹم کوں عام طور تے ڈیسیلینیشن پلانٹس وِچ استعمال کیتا ویندے۔

## ایم ای ایچ کیویں کم کریندی ہے؟

ایم ای ایچ دے کم کرݨ دا طریقہ کار کجھ ایں طرح ہے:

1. حرارت دا داخلہ (Heat Input): ایں سسٹم کوں چلاوݨ کیتے پہلے مرحلے وِچ حرارت دی لوڑھ ہوندی اے۔ اے حرارت کہیں بوائلر، صنعتی عمل توں فضلا حرارت (Waste Heat) یا ول سورج دی حرارت (Solar Thermal) نال حاصل کیتی ویندی اے۔

2. بخارات بݨاوݨ (Evaporation): اے حرارت ہک ایواپوریٹر (Evaporator) وِچ نمکین پاݨی کوں ݙتی ویندی اے، جیندے نال پاݨی بخارات (Vapor) وِچ تبدیل تھی ویندے۔ نمک تے ٻئے خراب مادے پاݨی وِچ ای رہ ویندن۔

3. کنڈنسر دا استعمال (Use of Condensation): اے بخارات ہک کنڈینسر (Condenser) وِچ لڳے پائپاں دے اتوں گزردن۔ انہاں پائپاں دے اندر ٹھنڈا نمکین پاݨی ویندا پیا ہوندے۔ بخارات دی حرارت ایں نمکین پاݨی کوں حاصل تھیندی اے تے او وی بخارات بݨاوݨ دے قابل تھی ویندے۔ ایویں پہلے مرحلے دے بخارات کنڈینس تھی کے صاف پاݨی وِچ تبدیل تھی ویندن۔

4. مرحلیاں دا سلسلہ (Multiple Effects): ایں طریقے نال حرارت دی ہک Input کئی واری استعمال تھیندی اے تے ہک توں بعد ہک کئی مرحلیاں وِچ زیادہ توں زیادہ صاف پاݨی حاصل تھیندا ہے۔ عام طور تے ہک پلانٹ وِچ 4 توں 21 تک مرحلے (ایفیکٹس) ہوندن۔ جیہڑے جیہڑے مرحلے زیادہ ہوسن، انہاں توں سسٹم دی کارکردگی (Efficiency) وی زیادہ ہوسی۔

ایں سارے عمل وِچ ویکیوم (خلا) وی بݨایا ویندے تاکپ پاݨی کوں گھٹ درجہ حرارت تے ابالیا ونڄ سڳے، جیندے نال توانائی دی بچت تھیندی اے۔

## ایم ای ایچ دے فائدے

*توانائی دی بچت: اے روایتی ڈسٹلیشن توں ٻہوں گھٹ توانائی استعمال کریندی اے کیونکہ او ہک ای حرارت کوں کئی واری استعمال کریندی اے۔
*فضلا حرارت دا استعمال: اے صنعتی عملاں توں نکلݨ والی فضلا حرارت (Waste Heat) کوں وی استعمال کر سڳدی اے، جیندے نال لاڳت گھٹ تھیندی اے۔
*اعلیٰ معیار دا پاݨی: اے ٻہوں صاف تے خالص پاݨی ݙیویندی اے جیہڑا پیوݨ، صنعت تے طبی مقاصد کیتے بہوں چنڳا ہوندے۔
*پیمانہ (Scalable): اینکوں چھوٹے یا وݙے پیمانے تے وی بݨایا ونڄ سڳدے۔

## ایم ای ایچ دے نقصان

*ابتدائی لاڳت: ایندے پلانٹ دی تعمیر دی لاڳت ٻہوں زیادہ ہوندی اے۔
*ݙیکھ بھال: ایں سسٹم دی ݙیکھ بھال وی ہک پیچیدہ تے مہنگا کم ہے۔
*کنسنٹریٹ (Brine) دا مسئلہ: ایں عمل وِچ نمکین پاݨی دی باقیات (Brine) آخر اچ  کڈھیندے، جینکوں صحیح طریقے نال ٹھکاݨے لاوݨ ہک ماحولیاتی چیلنج ہے۔

## سرائیکی علاقے کیتے اہمیت

سرائیکی خطہ جیہڑا کہ پاݨی دی قلت (Water Scarcity) دا شکار ہے، ایندے علاوہ زیریں سندھ دا علاقہ جتھاں پاݨی کھارا تھی ڳئے، اتھاں ایں قسم دی ٹیکنالوجی ہک نعمت ثابت تھی سڳدی اے۔ اگر سورج دی حرارت (Solar Thermal) نال ملٹیپل ایفیکٹ ہیومیڈیفیکیشن پلانٹس لائے ونڄن تاں نمکین پاݨی کوں مٹھا تے قابل استعمال بݨایا ونڄ سڳدے، جیندے نال پیوݨ دے پاݨی دے مسئلے کوں کافی حد تک حل کیتا ونڄ سڳدے۔

## خلاصہ
ملٹیپل ایفیکٹ ہیومیڈیفیکیشن ہک جدید تے توانائی بچت آلا طریقہ کار ہے جیہڑا حرارت دے ذریعے نمکین پاݨی کوں صاف پاݨی وِچ تبدیل کریندے۔ ایندے مہنگے ہووݨ دے باوجود، اے پاݨی دی کمی والے علاقیاں کیتے ہک پائیدار حل اے۔
## حوالے
فریزنگ ڈیسیلینیشن

فریزنگ ڈیسیلینیشن (Freezing Desalination) نمکین پاݨی کوں مٹھا بݨاوݨ دا ہک دلچسپ طریقہ ہے۔ اے "ڄما کے نمک الڳ کرݨ" دا قدرتی اصول ہے۔
ایں طریقے وچ نمکین پاݨی کوں ٹھڈھا کر کے تے ڄمایا ویندے۔ جڈݨ پاݨی ڄندے، تاں:

*مٹھا پاݨی پہلے ڄمدے تے برف بݨ ویندے
*نمک مائع (Liquid) پاݨی وچ رہ ویندے
*ول ایں برف کوں الڳ کر کے تے پگھلا ݙتا ویندے تے مٹھا پاݨی مل ویندے

جڈݨ پاݨی ڄمدے تاں نمک دے مالیکیول برف دے کرسٹل وچ گھس نی سڳدے۔ اے ٹھیک اوں طرح ہے جیویں سمندر دی برف مٹھی ہوندی ہے، حالانکہ سمندر دا پاݨی نمکین ہوندے۔

## عمل دے مرحلے

1. ٹھڈھا کرݨ: نمکین پاݨی کوں 0°C توں ٻہوں تلے ٹھڈھا کیتا ویندے

2. ڄماء: پاݨی دے کجھ حصے برف بݨ ویندن

3. الڳ کرݨ: برف کوں نمکین پاݨی توں الڳ کر ݙتا ویندے

4. پگھلاوݨ: برف کوں پگھلا کے مٹھا پاݨی حاصل کیتا ویندے

## فائدے

*توانائی دی گھٹ لاڳت: ابالݨ دے مقابلے وچ جماوݨ کیتے گھٹ توانائی دی لوڑھ ہوندی ہے
*سادہ ٹیکنالوجی: مشینری نسبتاً سادہ ہوندی ہے
*کم خراب کاری: ماحول کیتے ٻئے طریقیاں توں گھٹ نقصان دہ ہے

## نقصان

*سست عمل: ابالݨ دے مقابلے وچ اے عمل سست ہوندے
*مکمل صفائی نہ ہووݨ: کجھ نمک برف وچ رہ ویندے
*ٹھنڈک کیتے خاص قسم دی ٹیکنالوجی دی لوڑھ ہوندی ہے

## استعمال

ایں طریقے دا استعمال خاص بحری جہازاں تے ڄتھاں ٹھنڈک مفت وچ دستیاب ہووے، اتھاں تھیندے۔ کجھ برفانی علاقیاں وچ وی ایں طرح دے تجربات تھئین۔

سادہ مثال: جے تساں نمکین پاݨی دی پیالی فریزر وچ رکھو، تاں برف دے ٹکڑے جیہڑے بݨسن، او مٹھے ہوسن تے تہہ وچ رہݨ والا پاݨی زیادہ نمکین تھی ویسی۔
اے طریقہ ٻہوں پرانا ہے پر جدید دور وچ اینکوں گھٹ استعمال کیتا ویندے، کیونکہ ریورس اوسموسس ایندے کولوں زیادہ موثر ثابت تھئے۔
## حوالے
سید احمد کبیر بخاری

آپ سیّد السادات سید جلال بخاریؒ دے پُتر اَتے خلیفۂ اعظم ہَن۔ پِیؤ دے جھوک لݙا ون٘ڄݨ دے بعد مسندِ ارشاد دے مالک بݨے۔ 

## سیّد احمد کبیر بخاری سہروردی
سئیں احمد کبیر بخاری سہروردی سئیں سیّد السادات سید جلال بخاریؒ دے پُتر اَتے خلیفۂ اعظم ہَن۔ 

### نسب
سید احمد کبیر بن جلال بخاری بن سید علی الموئد بن جعفر بن محمد بن محمود بن احمد بن علی اصغر بن جعفر ثانی بن علی نقی بن محمد تقی بن علی رضا بن جعفر الصادق بن محمد باقر بن زین العابدین بن حسین بن علی ابن ابی طالب(علیہ السلام)۔

### خلافت تے احوال
سئیں سیّد السادات دے جھوک لݙا ون٘ڄݨ دے بعد مسندِ ارشاد دے مالک بݨے۔ سئیں اَݨ ڳِݨَت مرید ہَن۔ اَتے اُنّھاں وِچ ڈِھڳ قطب اَتے ابدال ہَن۔ خلیفیاں وِچ سید جلال سلہٹی دا ناں ڈھیر مشہور ہِے۔ 

### سیّد جلال سلہٹی
ایہ سئیں سیّد السادات سید جلال بخاریؒ دے ݙوترے اَتے سید احمد کبیر بخاریؒ دے بھݨین٘ڄے ہَن۔ سئیں ہالی ترے مہینے دے ہَن جو انّھاں دی اَمّاں سئیݨ جھوک لݙا ڳئے۔ اَتے ابّا سئیں ہِک لڑائی وِچ دادِ شجاعت ݙین٘دے ہوئے پہلے ای شہید تھی چُکّے ہَن۔ اَتے سیّد السادات نے انّھاں دی آپݨی تربیّت وِچ گِھن گِھدّا۔ جہڑیلے اُوہ عالمِ قدس کوں تشریف گِھن ڳئے تاں سیّد احمد کبیر بخاریؒ نے انّھاں اُتّے آپݨی شفقت دا سایہ پاتا۔ 
شیخ جلالؒ نے تِرِیہہ ورھیں آپݨے ماموں اَتے مُرشد دی ہدایت دے مطابق حجرے وِچ عبادت کِیتی۔ اَتے وَل انّھاں کوں مُرشد دی طرفوں بنگال وِچ جہاد کرݨ کِیتے ٹوریا ڳِیا۔ 

## ٻِیا ݙیکھو
* شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ ملتانی۔ 
* سید جلال بخاری۔
* سید جلال سلہٹیـ

## حوالے

ونکی:تاریخ سرائیکستان
ونکی:سرائیکستان
ونکی:ملتان
ونکی:تاریخ ملتان
ونکی:ملتان دے علماء
ونکی:ملتان دے صوفیاء
ونکی:ملتان دے حاکم
ونکی:شیخ الاسلام دے ٻیلی۔
سید جلال بخاری

## سیّد السّادات مخدوم جلال بخاری
سئیں حضرت سیّد علی دے پُتر ہَن۔ شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ نال عقیدت انّھاں کوں ملتان گِھن آئی۔ ہِک ݙِین٘ہ ملتان دی گرمی کنوں گھابر تے فرمایونے:- 
"آہ یخ بخارا، در چنیں حرارت ترا کجا یابم!" 
ترجمہ: (ہائے یخ بخارا! اِیں گرمی وِچ تیکوں کِتّھوں پاؤاں!)۔ 

### نسب
”جلال الدین بن سید علی الموئد بن جعفر بن محمد بن محمود بن احمد بن علی اصغر بن جعفر ثانی بن علی نقی بن محمد تقی بن علی رضا بن جعفر الصادق بن محمد باقر بن زین العابدین بن حسین بن علی ابن ابی طالب (علیہ السلام) “۔

## سئیں دا ملتان آوݨ
حضرت شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ کوں کشف دے ذریعے پَتہ لڳ ڳِیا اُوں ویلے مطلع اصلوں صاف ہَئی۔ اَچّݨ چیتی نیلے اَسمان اُتے ہِک نِکڑا جیہاں ٹوٹا بَدّل دا نظریا اَتے ݙیہدے ای ݙیہدے خانقاہ مبارک اُتے پھیل ڳِیا اَتے بدّل دی ڳاڄ دے نال مُرغی دے انڈے دے برابر اولے ڈھاوݨ لڳّے۔ سید جلال بخاری ݙاڈھے خُش تھئے اَتے نِݨاواں چاء تے کھاوݨ لڳّے۔ شیخ الاسلام ٻاہر تشریف گِھن آئے اَتے سیّد جلال نال مُسکرا تے فرمایا:- "دریں حال ژالۂ ملتان خوب است یا یخ بُخارا؟" (ترجمہ: ملتان دا ژالہ چنڳا ہِے یا یخ بخارا؟) سیّد السادات نے کھڑو تے ادب نال عرض کِیتا "ژالۂ ملتان از یخ بخارا ہزار درجہ بہتر و اولیٰ است!" (ترجمہ: اِیں حال وِچ ملتان دے اولے یخ بخارا کنوں ہزار درجے چَنڳے اَتے افضل ہِن)۔ اُوں ݙیہاڑے ای شیخ الاسلام نے سیّد السادات کوں خرقہ مرحمت فرمایا۔ حضرت مخدوم شیخ الاسلام دے بعد وی پن٘ڄ / چِھی ورھیں ملتان وِچ ریہے۔ 
اُوں زمانے وِچ اُچ دا خِطّہ وݙی اہمیّت رکھین٘دا ہَئی۔ سندھ اَتے پنجاب دے وِچالے واقع ہووݨ دے پاروں اکثر صوبے دار اِتھائیں رہن٘دے ہون٘دے ہَن۔ ڈیراور، بھاگلہ، جیسلمیر دے قلعے راجپوتاں دے قبضے وِچ ہَن اَتے اُنّھاں رویّہ مسلماناں نال متشدّدانہ ہَئی۔ اُچ وِچ بھان٘ویں جو گازردنیاں دی خانقاہ موجود ہَئی، پَر اُون٘دے باوجود تبلیغی مرکز قائم کرݨ کِیتے مردِ آہن دی لوڑ ہَئی۔ شیخ العارفؒ نے ݙِٹّھا جو اِیں مقصد کوں صرف سیّد السّادات دی ذات ای پُورا کر سڳدی ہِے، تاں اُنّھاں نے حضرت مخدوم کوں اُچ ون٘ڄݨ دی اجازت ݙِتّی۔ ایہ ملتان کنوں وݙّی شان نال ٹُرے۔ اُچ وِچ اَپِڑ کے "محلہ بخاریاں" دی بنیاد رکھی اَتے آپݨے بے پناہ اثر تے تفوذ دی وجہ کنوں ٻہوں جَلتی اُتّھوں دے بلند تے پست اُتے چھا ڳئے۔ 
 
سئیں مخدوم جہانیاں فرمین٘دے ہِن جو:-

"سّید جلال حضرت بہاء الدین زکریاؒ ملتان دے خلیفہ ہَن۔ اُنّھاں نے خطہ اُچ وِچ ٹِکاݨاں کِیتا اَتے متاہل تھئے۔ انّھاں ترے پُتر ڄَمّے ہَن، ہِک سید احمد کبیرؒ، ݙوجھے سید بہاء الدین اَتے تریجھے سید محمد۔"

مفتی غلام سرور لاہوری لکھین٘دے ہِن جو ایہ حضرت دی اُوہ اولاد ہِے جہڑی بی بی فاطمہؒ اَتے بی بی زہراؒ دے بطنِ عفّت کنوں تولّد تھئی ہَئی۔ پَر ݙُو پُتر سید علیؒ اَتے سید جعفرؒ شاہِ بخارا دی دِھی کنوں بخارا وِچ ای ڄَمّے ہوئے ہَن ایہ ݙُون٘ہائیں پُتر سئیں دے نال ملتان تئیں آئے، ٻہوں مُد انّھاں کول ٹِکاݨاں کِیتا وَل وَلدے بکارا ٹُر ڳئے۔ مفتی صاحب کیا خوب لکھین٘دے ہِن جو:- 
"ایں پنج فرزند چوں پنج بناءِ اسلام در ولایت و شرافت و خوارق اشتہار داشتند!"

### سئیں دا وصال
١٩ ماہِ جمادی الاوّل ٦٩٠ ہجری کوں ٩٥ ورھیں دی عُمر وِچ سئیں نے عالمِ آخرت دا پن٘دھ اختیار فرمایا۔ مزارِ پُر انوار اُچ وِچ ہِے۔ 

## ٻِیا ݙیکھو
* شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ ملتانی۔ 
* سید جلال سلہٹی۔
* سید احمد کبیر۔

## حوالے

ونکی:تاریخ سرائیکستان
ونکی:سرائیکستان
ونکی:ملتان
ونکی:تاریخ ملتان
ونکی:ملتان دے علماء
ونکی:ملتان دے صوفیاء
ونکی:ملتان دے حاکم
ونکی:شیخ الاسلام دے ٻیلی۔
صدر الدین احمد میر حسینی

ہرات دے ادیب، شاعر اَتے نامی گرامی تاجر ہَن

## صدر الدین احمد میر حسینی
سئیں صدر الدین احمد میر حسینیٓؒ ہرات دے ادیب، شاعر اَتے نامی گرامی تاجر ہَن۔ ملتان آ تے حضرت شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ نال بیعت کِیتی اَتے ولایت دے درجے اُتّے فائز تھئے۔ 
### تصنیفاں
# نزہتہ الارواح۔
# طرب المجالس۔
# زاد المسافرین۔
# کنز الرموز۔
* ایہ چارھے کتاباں سئیں شیخ الاسلام دی خانقاہ وِچ ٻہہ تے تصنیف کِیتیاں۔ ٻئے اوہ سوالات، جِنّھاں دے جواباں وِچ علامہ محمود شوستری نے "گلشنِ راز" مدوّن فرمائی ہَئی، سئیں نے اُوہ وی اِتھائیں مرتّب کِیتے ہَن۔ 

### ہرات واپسی
حضرت شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ دے جھوک لݙا ون٘ڄݨ کنوں بعد وی سئیں ٻہوں مُد ملتان ریہے اَتے وَل وَلدے ہرات، افغانستان تشریف گِھن ڳئے۔ سئیں دا مزار وی ہرات وِچ مرجع خواص تے عام ہِے۔ 

## ٻِیا ݙیکھو
* شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ ملتانی۔ 
* سید جلال بخاریـ
* صدر الدین محمد۔

## حوالے

ونکی:تاریخ سرائیکستان
ونکی:سرائیکستان
ونکی:ملتان
ونکی:تاریخ ملتان
ونکی:ملتان دے علماء
ونکی:ملتان دے صوفیاء
ونکی:شیخ الاسلام دے ٻیلی۔
فخر الدین عراقی

مولانا فخر الدین عراقی حضرت شیخ الشیوخ بہاء الدین زکریاؒ دے خواہر زادے اَتے دارالعلوم دمشق دے مہان٘درے مدرس ہَن۔ 
## مولانا فخر الدین عراقی
مولانا فخر الدین عراقی حضرت شیخ الشیوخ بہاء الدین زکریاؒ دے خواہر زادے اَتے دارالعلوم دمشق دے مہان٘درے مدرس ہَن۔ ہِک ݙِین٘ہ سئیں مدرسے وِچ درس ݙین٘دے پئے ہَن جو اَچّݨ چیتی قلندراں دی ہِک جماعت آن اَپڑی۔ انّھاں دے نال ہِک صاحبِ جمال چھوہَر وی ہَئی۔ شیخ دی نظر اُون٘دے اُتّے پے ڳئی تاں سو جان کنوں فِدا تھے ڳئے۔ اَتے چار ابرو دا صفایا کرا تے انّھاں قلندراں وِچ جذب تھی ڳئے۔ عراق کنوں ہمدان، ہمدان کنوں خراسان اَتے خراسان کنوں ایہ قلندر ملتان آن اپڑے۔ 

### شیخ الاسلام دی بھال
ملتان آوݨ دے بعد سئیں شیخ الاسلام نے انّھاں دے متّھے اُتے سعادت دی جھلک ݙِٹّی تاں انّھاں کوں ڳل نال لاء گِھدّا۔ جین٘دے نال مولانا عراقی دے دِل وِچّوں قلندر زادے دا خیال محو تھی ڳِیا۔ حضرت نے انّھاں کوں آپݨاں ویس پوایا اَتے آپݨے خلوت خانے دے نیڑے رہوݨ کِیتے حجرہ عطا کِیتا، اَتے کمال بھال نال تربیت فرمائی۔ جین٘دے نال مولانا عراقی نے ٻہوں جَلتی فقر تے ولایت وِچ وݙا مقام حاصل کر گِھدّا۔ 

### ذاتی احوال
حضرت شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ نے مولانا عراقی دے نال آپݨی ہِک دِھی دا نکاح کر ݙِتّا۔ اِیں تِرِیمت دے بطنِ عفّت کنوں شیخ کبیر الدین ڄَمّے۔ مولانا عراقی شیخ الاسلام دے جھوک لݙا ون٘ڄݨ کنوں بعد عراق اَتے مصر کنوں تِھین٘دے ہوئے دمشق وَن٘ڄ اَپڑے اَتے چِٹّھی لِکھ تے آپݨے پُتر کوں وی سَݙوا گِھدّا۔ مولانا عراقی اَتے انّھاں دے پُتر دے مزار محی الدین ابن العربی قدس سرہٗ دے جوار وِچ واقع ہِن۔ 

### شاعری
مولانا عراقی صُوفی کلام شاعر ہَن۔ نمونے دے طور تے کُجھ اشعار ݙیکھو:-

نیم اہل زہد و تقویٰ بمن آر ساغرِ مئے
کہ بصدق توبہ کر دم زعبادتِ ریائی
تو مرا شراب دروہ کہ زتوبہ توبہ کر دم
زصلاح خود بدیدم ہمہ لافِ خود نمائی
چوں زیادہ ہست گشتم چہ کلیسا وچہ کعبہ
چو تبرک خود گرفتم چہ وصال وچہ جدائی
بہ قمار خانہ رفتم، ہمہ پاکباز دیدم
چو بصو معہ گزشتم ہمہ یافتم وغائی
بزمیں چو سجدہ کردم ززمیں ندا بر آمد
کہ مرا خراب کردی تو بسجدۂ ریائی
بطوافِ کعبہ رفتم بحرم رہم ندا دند
کہ برون در چہ کردی کہ درونِ خانہ آئی
در دیر مے زدم سرزدروں ندا بر آمد
کہ بیا بیا عراقیؔ! توزخاصگانِ مائی! 

## ٻِیا ݙیکھو
* شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ ملتانی۔ 
* صدر الدین احمد میر حسینیـ
* شیخ کبیر الدین۔
* صدر الدین محمد۔ 

## حوالے

ونکی:تاریخ سرائیکستان
ونکی:سرائیکستان
ونکی:ملتان
ونکی:تاریخ ملتان
ونکی:ملتان دے علماء
ونکی:ملتان دے صوفیاء
ونکی:شیخ الاسلام دے ٻیلی۔
حمید الدین ناگوری

حضرت قاضی حمید الدین ناگوری شیخ الشیوخ دے خلیفہ مجاز اَتے سئیں شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ دے پِیر بِھرا ہَن۔ 

## شیخ الاسلام نال نسبت تے ملتان وِچ ٹِکاݨاں
حضرت قاضی حمید الدین ناگوری شیخ الشیوخ دے خلیفہ مجاز اَتے سئیں شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ دے پِیر بِھرا ہَن۔ دہلی وین٘دے ہوئے ملتان کنوں لَنگھے اَتے ہِک ورھیں ݙُو مہینے سَت ݙیہاڑیاں تئیں ٹِکاݨاں کِیتا۔ سئیں بلند پایہ واعظ اَتے کامل درویش ہَن۔ ہر ݙیہاڑے عصر دے بعد وعظ کرین٘دے ہَن۔ طبیعت دی یک رنگی نے مولانا  فخر الدین عراقیؒ کوں انّھاں دا والہ تے شیدا بݨا ݙِتّا ہَئی۔ جہڑیلے قاضی سئیں دہلی کَن ٹُرے تاں مولانا عراقی اَوازار تھی ڳئے۔ انّھاں دی شان وِچ کئی قصیدے لِکّھے ہَن۔ کُجھ اشعار ݙیکھو:- 
ہمہ جائے ترا خوش است و لیک 
بے تو خوش نیست اہلِ مُلتان را 
ہِک ٻئی جاء فرمین٘دے ہِن:- 
گر عزیمت کنی اے دوست بسوئے ملتان 
چہ مبارک بود آں عزم و چہ نیکو سفرے 

### فوتڳی اَتے مزار
سئیں قاضی حمید الدین ناگوری ٦٤١ ہجری وِچ جھوک لݙا ڳئے اَتے خواجہ قطب الدین بختیار کاکیؒ دے جوار وِچ سپردِ خاک کِیتے ڳئے۔ 

## ٻِیا ݙیکھو
* شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ ملتانی۔ 
* فخر الدین عراقیـ
* قطب الدین بختیار کاکی۔

## حوالے

ونکی:تاریخ سرائیکستان
ونکی:سرائیکستان
ونکی:ملتان
ونکی:تاریخ ملتان
ونکی:ملتان دے علماء
ونکی:ملتان دے صوفیاء
ونکی:شیخ الاسلام دے ٻیلی۔
خواجہ حسن افغان

خواجہ سئیں ذات دے سیّد ہَن۔ اَتے سئیں شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ دے مُرید ہَن۔ 

## حیاتی دا احوال
خواجہ سئیں ذات دے صحیح النّسب سیّد ہَن۔ کیوں جو افغاناں وِچ پَلّے وَدّھے، تہوں افغان مشہور تھی ڳئے۔ حسن ناں دے ݙُو درویش سئیں شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ دے مرید ہَن۔ ہِک سبّی دے بلوچ میر حسن بلوچ ہَن اَتے ݙُوجھا ایہ سیّد جُؤان ہَئی۔ میر حسن بلوچ نے شیخ الاسلام سئیں کوں ارداس کِیتی جو مدّت کنوں ایہ آس رکھین٘دا ہاں جو سئیں حضورِ حق دے ویلے اِیں خاکسار کوں نعمتِ حق کنوں بہرہ ور فرمیسِن۔ پَر جہڑیلے اُوہ ویلا آیا اَتے سئیں شیخ الاسلام نے حسن کوں سݙّیا تاں بلوچ میر حسن پِیا خراٹے گِھن٘دا ریہا اَتے حسن افغان حاضرِ خدمت تھی ڳِیا۔ اَتے پیرِ کامل دی بھال نال اُون٘دے اُتّے بھوئیں تے اَسمان دے سارے طبقات روشن تھی ڳئے۔ 
خواجہ حسن افغان نے اَݨ ڳِݨَت ریاضتاں کِیتیاں۔ ولایت دے مرتبے اُتے فائز تھئے اَتے اُوہ درجہ مِلّیا جو سئیں شیخ الاسلام فرمین٘دے ہون٘دے ہَن جو:- 
"ڄیکر قیامت دے ݙِین٘ہ میݙے کنوں سوال تِھیا جو تُساں دُنیا کنوں کیا تُحفہ گِھن آئے ہِیوے تاں میں عرض کریساں جو خواجہ حسنؒ دا صدق اَتے صحیح اعتقاد گِھن آیا ہاں۔"
جہڑیلے فقر تے ولایت دی تکمیل تھی ڳئی تاں شیخ الاسلام نے حُکم ݙِتّا جو افغاناں وِچ ون٘ڄ تے تبلیغ کرو۔ تَہُوں ٻہوں مُد سئیں نے غرغشیاں وِچ اصلاحِ احوال دا کَم کِیتا۔ اَخِیرلی عمر وِچ ملتان وَل آئے اَتے مرشد دے پیراں وِچ تدفین تھئی۔ 

## ٻِیا ݙیکھو
* شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ ملتانی۔ 
* میر حسن بلوچـ

## حوالے

ونکی:تاریخ سرائیکستان
ونکی:سرائیکستان
ونکی:ملتان
ونکی:تاریخ ملتان
ونکی:ملتان دے علماء
ونکی:ملتان دے صوفیاء
ونکی:شیخ الاسلام دے ٻیلی۔
لعل شہباز قلندر

ایہ حُسینی سیّد ہَن۔ 

## لعل شہباز قلندر
ایہ حُسینی سیّد ہَن۔ ناں سیّد عثمان اَتے مرند دی نسبت نال "المرندی" اکھوِین٘دے ہَن۔ ملتان آ تے سئیں شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ دے مرید تھئے اَتے ارتباط ایݙا وَدّھیا جو چار یاراں وِچ ڳِݨے ڳئے۔ کیوں جو رَتّا ویس پین٘دے ہَن۔ پیرِ طریقت نال لعل شہباز دا خطاب مِلیا۔ 
### وصال اَتے مزار
سئیں ٧٢٤ ہجری وِچ جھوک لݙا ڳئے اَتے سہون شریف وِچ پُورے ڳئے۔ ملک اختیار الدین والی سیوستان نے عالی شان مقبرہ اُسروایا اَتے نواب دین دار خان تے میاں غلام شاہ کلہوڑہ نے آپݨے آپݨے دور وِچ مُرمّت کروائی۔ 

## ٻِیا ݙیکھو
* شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ ملتانی۔ 
* سید جلال بخاریـ
* فرید الدین مسعود گنج شکرؒ۔

## حوالے

ونکی:تاریخ سرائیکستان
ونکی:سرائیکستان
ونکی:ملتان
ونکی:تاریخ ملتان
ونکی:ملتان دے علماء
ونکی:ملتان دے صوفیاء
ونکی:شیخ الاسلام دے ٻیلی۔
مخدوم عبد الرشید قریشی

آپ سئیں شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ دے پِتریر (چاچے دے پُتر) ہَن اَتے شیخ احمد غوثؒ دے پُتر ہَن۔ 

## ابتدائی حیاتی
سئیں شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ دے پِتریر اَتے شیخ احمد غوث دے پُتر ہَن۔ سید علی ہمدانی کنوں فیضان حاصل کِیتا اَتے ملتان دے مشرق کَن اَباد تَھئے۔ 

## ذاتی حیاتی
مخدوم عبد الرشید دے چار حَرم ہَن۔ 
# ہِک بی بی شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ دی بھیݨ ہَن۔ 
# ݙُوجھی تُغلق دی دِھی ہَن۔ 
# تِرِیجھی بی بی رائے مونا قوم کھچّی دی دِھی ہَن۔ 
# چوتھی بی بی مڑلاں وِچوں ہَئی۔ 

## مخدوم رشید دی اَباد کاری
جہڑے دیہات وِچ سئیں نے ٹِکاݨاں کِیتا اُوہ سئیں ناں دی نسبت نال "مخدوم رشید" اَکھوِین٘دا ہِے۔ اِین٘دے وِچ شیخ الاسلام دی بھیݨ اَتے رائے مونا دی دِھی دی آل اَباد ہِے۔ مڑل بی بی کنوں کُئی اَولاد نہ ہَئی اَتے تُغلق بی بی کنوں مخدوم حسن ڄَمّے ہَن۔ صاحب منبع البرکات نے سئیں مخدوم اَتے انّھاں دی اولاد دا شجرہ اِیں طرح نال ݙِتّا ہِے:-

# شیخ ابو بکر
## شیخ محمد غوث
### شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ
## شیخ احمد غوث
### مخدوم عبد الرشیدؒ
#### مخدوم سلطان ابو بکر
##### سلطان ایوب قتال
##### مخدوم لعل حافظ
##### مخدوم یعقوب
##### مخدوم ہود
#### مخدوم محمد سلطان
#### مخدوم حسن
#### مخدوم صدر الدین
##### مخدوم رکن الدین
##### مخدوم شمس الدین
### مخدوم عبد الرحمٰن
### مخدوم طاہرّ عرف بگّا شیر
### مخدوم شیخ ساون
### مخدوم موسیٰ نواب
### مخدوم راول دریا
### مخدوم شیخ فقیر علی عرف مُلٌاں فقیر

سئیں شیخ الاسلام بہاء الدین زکریآؒ کوں آپݨے بِھرا مخدوم عبد الرشید نال ݙاڈھا حُب ہَئی۔ ہِک واری سئیں پَتہ لڳیا جو بِھرا دے ڈِھݙ وِچ پِیڑ ہِے۔ سئیں خاص طور تے دوا دی ہِک پوڑی بھیڄی۔ مخدوم عبد الرشید نے فرمایا جو بِھرا دی دوا نال صرف میں فیدہ نِھیں چاوݨاں چاہن٘دا، اِیکوں کُھوہ وِچ سَٹ ݙیؤ تاں جو وَدھ کنوں وَدھ لوک اِین٘دے کنوں فَیدہ چا سڳِّن! 
خُدام نے پُڑی کُھوہ وِچ سَٹ ݙِتّی۔ مخدوم عبد الرشید نے وی اُوں کُھوہ دا پاݨی منڳوا تے پِیا اَتے صِحت یاب تھئے، وَل لوکاں نے ڈِھݙ دی ہر ونکی دی بِماری کِیتے اُوں کُھوہ دا پاݨی پِیوݨ شروع کر ݙِتّا، اَتے جِہڑا پِین٘دا ہَئی اُوہ شفا یاب تھی وین٘دا۔ ہُݨ ١٩٧١ء ہِے، اِیں ویلے تئیں اِیں کُھوہ وِچ اُوہا تاثیر موجود ہِے اَتے خلقِ خُدا با قاعدہ فَیدہ چین٘دی رہن٘دی ہِے۔ 

## ٻِیا ݙیکھو
* شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ ملتانی۔ 
* مخدوم رشیدـ
* سید علی ہمدانی۔

## حوالے

ونکی:تاریخ سرائیکستان
ونکی:سرائیکستان
ونکی:ملتان
ونکی:تاریخ ملتان
ونکی:ملتان دے علماء
ونکی:ملتان دے صوفیاء
ونکی:ملتان دے حاکم
ونکی:شیخ الاسلام دے ٻیلی۔
جلال الدین خوارزم شاہ دا ملتان اُتے حملہ

خوارزم شاہ دی شکست دے بعد اُون٘دا جُؤان اَتے اُولو العزم پُتر ولی عہد سلطان جلال الدین خوارزم شاہ اَخِیرلے دَم تئیں مغلاں نال بے جگری اَتے بہادری نال لڑدا ریہا۔ جہڑیلے اُوکوں ایران اَتے افغانستان کنوں کُئی کمک نہ مِلّی تاں اُوہ ہندوستان کَن متوجّہ تِھیا۔ اُوکوں اُمید ہَئی جو ہندوستان دی اسلامی حکومت اُون٘دا سہارا بݨسی۔ اُوہ اِیں آس وِچ اٹک تئیں اُݙدا ہوئیا اَپَڑیا۔ اَتے اُون٘دے پِچُّھوں چنگیز خان وی لشکرِ جرّار کوں سرپٹ بھڄین٘دا ہوئیا سندھ تئیں آن اَپَڑیا۔ پَر جہڑیلے اُوں نے جلال الدین خوارزم شاہ دا سَٹھ فُٹ اُچّی پہاڑی کنوں گھوڑے سمیت دریا وِچ ٻِلانڳ لاوݨ اَتے وَل مُڑ مُڑ کے پِچّھاں ݙیکھݨ ݙِٹّھا تاں اُوں نے آپݨے مُون٘ھ وِچ اَنڳِل دبا گِھدّی۔ بے اختیار اُون٘دے مُون٘ھ کنوں نِکلا جو کاش! ایہ میݙا پُتر ہون٘دا۔ اُوہ جلال الدین دی ہِمّت تے شجاعت کوں ݙیکھ تے ایہڄا خُش تِھین٘دا پِیا ہَئی جو اُوں نے سواراں کوں اُتھائیں روک گِھدّا اَتے پُتراں نال مخاطب تھی تے آکھیُس:- 
"مادرِ گیتی ایہو جئیں پُتر کݙان٘ہیں کݙان٘ہیں ڄَمین٘دی ہِے۔ ڄیکر قسمت نے اِین٘دا ساتھ ݙِتّا تاں ایہ آپݨے پِیؤ ݙاڈے دا ناں روشن کریسی۔" 
جلال الدین نے لاہور اَپِڑ تے سلطان شمس الدین التمش اَتے ناصر الدین قباچہ کنوں امداد مَنڳی، پَر اُوہ چنگیز خان جئیں سفّاک دُشمن نال لڑائی مُل گِھنّݨ کوں تیار نہ ہَن جین٘دا ایمان ای ایہو ہَئی جو جِتّھاں ون٘ڄے اُتّھاں انسان دی نسل مِٹا ݙیوے!۔ 

## آمدہ بود بلائے ولے بخیر گزشت
التمش نے جلال الدین دے ناں پیغام گَھلّیا جو اِتُّھوں دا ہوا پاݨی تیکوں راس نہ آسی۔ جلال الدین این٘دا مطلب سمجھ ڳِیا اَتے سندھ کَن ٹُر پِیا۔ ناصر الدین قباچہ کوں پَتہ لڳّیا تاں اُوہ پُورے لشکر دے نال مقابلے وِچ نِکلیا۔ سلطان دے جرنیل اوزبک پائی نے کھوکھراں دے رد نال اُچ دے مقام اُتے قباچہ نال خونریز جَنگ کِیتی۔ جین٘دے وِچ قباچہ کوں شکست تھئی اَتے اُوہ بھکر کَن بَھڄ ڳِیا۔ سلطان ملتان کَن ٹُریا۔ قباچہ ایہ خبر سُݨ تے اَچّݨ چیتی ملتان آیا اَتے قلعہ بند تھی ٻیٹھا اوزبک پائی نے وَدھ تے قِلعے اَتے شہر دا محاصرہ کر گِھدّا۔ حضرت شیخ الاسلام بہاء الدین زکریا سلطان دے ناں پیغام گَھلّیا جو:- 
"اِیں شہر وِچ زیادہ تر مسلمان اَباد ہِن اُنّھاں دی خونریزی نال تیݙے ہَتھ کیا آسی!"۔ 
سلطان نے سئیں شیخ الاسلام دے سفیر دا ݙاڈھا آدر کِیتا اَتے اَچّݨ چیتی ملتان کنوں گھیرا چاوݨ دا حُکم ݙِتّا۔ اَتے ایہ جنگجو، پَر حوصلہ مند جؤان آپݨی قسمت نال ہِک واری وَل ٹکراوݨ کِیتے براستہ سیوستان آپݨے مُلک کَن وَل ڳِیا۔

## ٻِیا ݙیکھو
* شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ ملتانی۔ 
* ملتان اُتے مغلاں دا حملہ۔ـ
* ملتان اُتے مغلاں دا ݙوجھا حملہ۔

## حوالے

ونکی:تاریخ سرائیکستان
ونکی:سرائیکستان
ونکی:ملتان
ونکی:تاریخ ملتان
ونکی:ملتان دے علماء
ونکی:ملتان دے صوفیاء
ونکی:ملتان دے حاکم
ونکی:شیخ الاسلام دے ٻیلی۔
ونکی:ملتان اُتے حملے
ونکی:سرائیکستان اُتے حملے
فرید الدین مسعود گنج شکر

سئیں شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ دی حیاتی وِچ جہڑے قدسی نفوس کوں سئیں دی مصاحبت دا شرف مِلّیا ہِے۔ انّھاں وِچ سئیں گنجِ شکر ڈھیر ممتاز نظردے ہِن۔ محبّت اَتے اخوّت دا ایہ رشتہ اَخِیرلے دَم تئیں قائم ریہا۔ کُجھ تذکرہ نگار انّھاں ݙُون٘ہائیں بزرگاں کوں مسات وی ظاہر کرین٘دے ہِن۔

## پیدائش اَتے ابتدائی حیاتی
سئیں دا ناں "فرید الدین مسعود" ہِے۔ سئیں مولانا جمال الدین سلیمان دے پُتر ہَن۔ کھنوال کوں جین٘دا موجودہ ناں "دیوان چاولی مشائخ" ہِے سئیں دی ڄَمّݨ دی جاء ہووݨ دا شرف حاصل ہِے۔ سئیں 1173ء بمطابق ٥٨٩ ہجری وِچ ڄَمّے اَتے 1265ء بمطابق ٦٦٦ ہجری کوں جھوک لݙا ڳئے۔ سئیں ہالی ٻال ای ہَن جو پِیؤ دی چھان٘ہ سِر کنوں چَو ڳئی۔ سئیں دی اَمّاں سئیݨ نے انّھاں کوں دیہات دے عالم دے کول پڑھݨ ٻِلھایا۔ جہڑیلے اتّھوں دی تعلیم پوری تھی ڳئی تاں تکمیلِ علوم کِیتے سئیں کوں ملتان بھیڄیا۔ اِتّھاں سئیں نے قرآن حفظ کِیتا اَتے مولانا منہاج الدین ترمذی دی مَسِیت وِچ فِقہ دی مشہور کتاب "نافع" شروع کِیتی۔ 

## خواجہ [[قطب الدین بختیار کاکی]]ؒ نال ملاقات
ہِک ݙِین٘ہہ سئیں مولانا منہاج الدین دی مَسِیت وِچ ٻیٹھے کتاب "نافع" پڑھدے پئے ہَن جو خواجہ قطب الدین بختیار کاکیؒ نماز پڑھن کِیتے اِیں مَسِیت وِچ آ ڳئے۔ سئیں کوں کتاب دے مطالعے وِچ رُجّھا ہوئیا ݙِٹّھا تاں پُچّھیا:- 
"اوے پُتر! بَھلا کیا پڑھدا پِیا ہیں؟"
سئیں نے مطالعہ جاری رکّھیا اَتے جواب ݙِتّا۔ "سئیں! نافع پڑھدا پِیا ہاں"۔
ہونہار طالبِ عِلم نے کتاب کنوں نظر چاء تے متکلّم کَن ݙِٹّھا تاں اُوکوں اُنّھاں دے ٻُتھاڑ اُتے عجیب جیہاں جاہ تے جلال وسدا نظریا۔ اَکّھیں دا چار تِھیوݨ ہَئی جو دِل دی کائنات وِچ تہلکہ مَچ ڳِیا۔ کتاب بند کر تے ہِک پاسے رکھ ݙِتّی اَتے فوراً خواجہ سئیں دے پیراں تے ڈَھیہہ پئے۔ عرض کِیتی: "اِیں کتاب نے کیا نفع ݙیوݨاں ہِے؟ البتہ سئیں نظرِ کیمیا اثر نال نفع پُچّݨ دی آس ضرور ہِے"۔
سئیں خواجہ قطب الدین بختیار کاکیؒ دہلی کَن ٹُرے تاں شیخ فرید الدین وی نال ٹُر پئے ترے منزلاں طے کِیتیاں ہَن کہ خواجہ سئیں نے سئیں کوں طلب کر تے فرمایا:- 
## اعلیٰ تعلیم کِیتے انج انج مُلکاں دا پن٘دھ
"ہالی اِتھائیں رُک ون٘ڄو اَتے علومِ ظاہرہ دی تحصیل وِچ پوری کوشش کرو، کیوں جو بے علم زاہد مسخرہ شیطان ہِے۔"
تَہُوں سئیں فرید الدین گنجِ شکرؒ خواجہ سئیں دے حُکم نال ملتان وَل آئے کُجھ مُد اِتھائیں تعلیم گِھدّی، وَل قندھار تشریف گِھن ڳئے اَتے اُتّھوں دے عالماں کنوں استفادہ کِیتا۔ اُتُّھوں کنوں بغداد اپڑے اَتے شیخ الشیوخ شہاب الدین عمر سہروردیؒ، سئیں سیف الدین باخزری، سعد الدین حموی، بہاء الدین حموی، شیخ اوحد الدین کرمانی، شیخ فرید الدین نیشا پوری رحمہم اللہ جئیں اکابر صوفیہ نال صحبتاں ریہاں اَتے استفاضہ کِیتا۔ سئیں شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ ملتانی نال پہلی ملاقات وی اِیں پن٘دھ دے وِچالے تھئی، پَر کݙݨ اَتے کِتّھاں؟ تاریخ دے پَنّے اِیں بارے وِچ خموش ہِن۔ مولانا جمالی لکھین٘دے ہِن جو پنڄ ورھیں دی سیاحت دے بعد سئیں گنجِ شکرؒ نے دہلی اپڑ تے سئیں خواجہ قطب الدین بختیار کاکیؒ دے دستِ حق پرست اُتے بیعت کِیتی۔ 

## ٻِیا ݙیکھو
* شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ ملتانی۔ 
* سید جلال بخاریـ
* ملتان اُتے مغلاں دا حملہ۔
* لعل شہباز قلندرـ 

## حوالے

ونکی:تاریخ سرائیکستان
ونکی:سرائیکستان
ونکی:ملتان
ونکی:تاریخ ملتان
ونکی:ملتان دے علماء
ونکی:ملتان دے صوفیاء
ونکی:ملتان دے حاکم
ونکی:شیخ الاسلام دے ٻیلی۔
ملتان اُتے مغلاں دا ݙوجھا حملہ

٦٣٣ ہجری وِچ سلطان شمس الدین التمش جھوک لݙا ڳِیا۔ اُون٘دے بعد بھان٘ویں جو برائے ناں سلطان رکن الدین، سلطانہ رضیہ، سلطان بہرام دے ناں نال کئی حاکم دہلی دے تخت اُتے ٻیٹھے، پَر کئیں کوں استقلال نصیب نہ تِھیا۔ سارے دے سارے ݙُو ݙُو ترائے ترائے سال حکومت کرݨ دے بعد مارے گئے۔ 

## ملتان وَل مغلاں دی وَلھیٹ وِچ
جہڑیلے دہلی دی بد امنی دا حال ڳوان٘ڈھی مُلکاں تئیں اَپڑیاِ تاں سالے نوئین ناں دا ہِک منگول سردار ملک شمس الدین حاکم ہرات دی مَدَت نال ٦٤٤ ہجری وِچ ملتان اُتے چڑھ آیا۔ عید الاضحیٰ دا موقع ہَئی۔ شہر وِچ خوف تے ہراس پھیل ڳِیا۔ 

### شیخ الاسلام [[بہاء الدین زکریا]]ؒ دی شفقت نال جنگ بندی
سئیں شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ کوں اطلاع مِلّی تاں سئیں نے حاکمِ ملتان دے ذریعے ملک شمس الدین حاکمِ ہرات کوں سَݙوایا۔ اُوہ ݙاہ سواراں دے نال لوہاری ٻوہے دے نیڑے آ تے سئیں دے قدمبوس تِھیا۔ سئیں نے فرمایا:-
"بھئی! جین٘ویں وی تھی سڳدا ہووے، اِیں بَلا کوں دفع کرو اَتے میݙے ٻالاں کوں عِید کرݨ ݙیؤ!" 
ملک شمس الدین اُوں ویلے منگول سردار دی خِذمت وِچ ڳِیا اَتے طے پایا جو ڄیکر گورنر ملتان ہِک لَکھ اشرفی بطورِ تاوانِ جنگ ادا کرے تاں گھیرا چایا ون٘ڄ سڳین٘دا ہِے۔ ݙُوجھے ݙِین٘ہ سئیں شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ نے ہِک لَکھ اشرفیاں آپݨے پَلّیوں خاص طور تے منگول سردار کوں گَھلّیاں اَتے چنگیز خان نے آپݨی طرفوں ہرات دے حاکم کوں شاہانہ تحفے پیش کِیتے۔ جین٘دے نال مطلع سیاست کنوں جنگ تے جدل دے ایہ مہیب بَدَّل چَھٹ ڳئے اَتے شہر قتلِ عام کنوں ٻچ ڳِیا۔ عصامی ٹھیک اِی تاں آہدا ہِے:- 
بہر ملک اگرچہ امیرے بود
ولے در پناہے فقیرے بود
ترجمہ: ہر مُلک دا ڄیکر بظاہر کُئی نہ کُئی حاکم ہون٘دا ہِے، پَر اُون٘دے اُتّے کُئی نہ کُئی درویش وی ضرور سایہ فگن ہون٘دا ہِے۔

### شیخ الاسلام بحیثیت باطنی حاکمِ ملتان
کُئی شک نِھیں سئیں شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ ملتان دے باطنی حاکم ہَن۔ اِیں کِیتے خواجہ قطب الدین بختیار کاکی نے فرمایا ہَئی جو ملتان شیخ بہاء الدین دی تحویل وِچ ݙِتّا ون٘ڄ چُکّیا ہِے، اَتے ہمیشاں اِنّھاں دی پناہ وِچ رہسی۔ اَساں ݙیہدے ہِسے جو جہڑیلے تئیں سئیں دی ذاتِ والا صفات اِیں شہر اُتے سایہ فگن رہی، ایہ شہر ہر طرح کنوں محفوظ اَتے مصنون ریہا۔ نہ صرف امن تے اَمان قائم رِیہا، بلکہ روحانی طور تے وی اِین٘دا مقام اُچّا کر ݙِتّا۔ 
سئیں محبوبِ اِلٰہی نظام الدین اولیاء فرمین٘دے ہِن جو ہِک بندہ جہڑا تازہ تازہ ملتان کنوں آیا ہَئی، میکوں ݙسایُس جو سئیں شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ دیاں باندیاں چکّی پِیہن٘دیاں ہِن تاں قرآن مُکا تے اُٹھدیاں ہِن۔ جہڑیلے نوکراں دا دینی معیار ایݙا اُچّا ہووے تاں شہر دے اکابر اَتے اشراف دی خُدا پرستی دا کیا آکھݨ تھی سڳدا ہِے۔ 
ہِک موقع تے سئیں شیخ الاسلام نے اِیں شہرِ اُتے انوار تے تجلّیات دا نزول تِھین٘دا ݙِٹّھا تاں اختیار مُتُّوں آکھ پئے:- 
ملتانِ ما بجنّتِ اعلیٰ برابر است! 
آہستہ پا بنہ کہ مَلَک سجدہ می کنند
ترجمہ: اَساݙا ملتان فردوسِ بریں آلی کار ہِے، ہَولے پیر رکّھو جو فرشتے سجدہ کرین٘دے پئے ہِن۔
ملتان کوں "ملتانِ ما" (یعنی میݙا ملتان) آکھݨ تے سئیں نے اصلوں مبالغہ نِھیں فرمایا۔ 

## ٻِیا ݙیکھو
* شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ ملتانی۔ 
* ملتان اُتے مغلاں دا حملہـ
* جلال الدین خوارزم شاہ دا ملتان اُتے حملہـ 
* سلطان شمس الدین التمش۔ 

## حوالے

ونکی:تاریخ سرائیکستان
ونکی:سرائیکستان
ونکی:ملتان
ونکی:تاریخ ملتان
ونکی:ملتان دے علماء
ونکی:ملتان دے صوفیاء
ونکی:ملتان دے حاکم
ونکی:شیخ الاسلام دے ٻیلی۔
ونکی:ملتان اُتے حملے
ونکی:سرائیکستان اُتے حملے
ناصر الدین محمود

ایہ دہلی دا سلطان اَتے سُلطان شمس الدین التمش دا نِکّا پُتر ہَئی۔ 

## حیاتی دا احوال
٦٤٤ کنوں ٦٦٤ ہجری تئیں سُلطان شمس الدین التمش دا نِکّا پُتر سلطان ناصر الدین محمود دہلی دے تخت اُتے رونق افروز ریہا۔ 

### پرہیزگاری اَتے تقویٰ
سلطان ناصر الدین محمود ݙاڈھا پرہیزگار اَتے متقی حُکمران ہَئی۔ آپݨے ہَتّھاں نال قرآن مجید کتابت کر تے (قلمی نُسخہ تیّار کر تے) وِچین٘دا ہَئی اَتے اُون٘دے اُتّے ای گُزارہ کرین٘دا ہَئی۔ 

### ذاتی حیاتی
سلطان ناصر الدین محمود دی صرف ہِکّا ذال ہَئی جہڑی آپݨے ہتّھاں نال کھاݨاں پکین٘دی ہَئی۔ 

### وزیر
سلطان ناصر الدین محمود دا وزیر اعظم الغ خان ݙاڈھا مدبّر بندہ ہَئی۔ حکومت دا سارا نظام (کاروبار) اُوں نے سنبھالیا ہوئیا ہَئی۔

### تاتاریاں نال جنگ
سلطان ناصر الدین محمود نے تاتاری مغلاں کوں ݙُو واری شکست ݙِتّی جین٘دے نال تاتاریاں کوں ہندوستان اُتے وَلا حملہ کرݨ دا حون٘صلہ نہ تِھیا۔ 

### ملتان دا گورنر
سلطان ناصر الدین محمود دے وزیر اعظم الغ خان نے آپݨے پِتریر ملک شیر خاں کوں ملتان دا گورنر مقرر کِیتا ہَئی۔ اُوں نے شہر دا ݙاڈھا چَنڳا انتظام کِیتا۔ تفصیلی مضمون کِیتے ݙیکھو:- "ملک شیر خاں"

## ٻِیا ݙیکھو
* شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ ملتانی۔ 
* ملتان اُتے مغلاں دا حملہ۔
* ملتان اُتے مغلاں دا ݙوجھا حملہ۔
* شمس الدین التمش۔ 

## حوالے

ونکی:تاریخ سرائیکستان
ونکی:سرائیکستان
ونکی:ملتان
ونکی:تاریخ ملتان
ونکی:ملتان دے علماء
ونکی:ملتان دے صوفیاء
ونکی:ملتان دے حاکم
ونکی:شیخ الاسلام دے ٻیلی۔
ونکی:ملتان اُتے حملے
ونکی:سرائیکستان اُتے حملے
ملک شیر خاں

سلطان ناصر الدین محمود دے وزیر اعظم الغ خان نے آپݨے پِتریر ملک شیر خاں کوں ملتان دا گورنر مقرر کِیتا ہَئی۔ اُوں نے شہر دا ݙاڈھا چَنڳا انتظام کِیتا ہَئی۔

## ملک شیر خاں گورنر ملتان دا سنہرا دور
ملک شیر خان نے ملتان شہر دا ݙاڈھا چَنڳا انتظام کِیتا، شہر دی فصیل دی مُرمّت کروائی اَتے گندا پاݨی کڈھݨ کِیتے ہِک وݙّی بدرَو بݨوائی، جہڑی ہالی تئیں دہلی دروزے دے نیڑے موجود ہِے اَتے بدرَو شیر خاں اکھوِین٘دی ہِے۔ 
ملک شیر خان نے آپݨے محلّات قلعے دے ٻاہر ای اُسروائے ہَن۔ اَتے فردوس تمثال باغات دا سلسلہ قائم کر ݙِتّا ہَئی۔ اوں ویلے نہ اُوہ محلّات ہَن اَتے نہ باغات! پَر اوہ محلّہ ہُݨ تئیں ٹِبّی شیر خاں نال موسوم چلا آن٘دا ہِے۔ جہڑا بیرون لوہاری دروازہ گھنٹہ گھر دے پِچّھوں واقع ہِے۔ 

## ٻِیا ݙیکھو
* شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ ملتانی۔ 
* شمس الدین التمش
* ناصر الدین محمود۔
* ملتان اُتے مغلاں دا ݙوجھا حملہ 

## حوالے

ونکی:تاریخ سرائیکستان
ونکی:سرائیکستان
ونکی:ملتان
ونکی:تاریخ ملتان
ونکی:ملتان دے گورنر
ونکی:ملتان دے حاکم
ونکی:شیخ الاسلام دے ٻیلی۔
ونکی:ملتان اُتے حملے
ونکی:سرائیکستان اُتے حملے
میتھین ہائیڈریٹ ڈیسیلینیشن

میتھین ہائیڈریٹ ڈیسیلینیشن (Methane Hydrate Desalination)، جینکوں "بھاہ دی برف" (Fire Ice) وی آہدن، ہک قسم دا منجمد Solid ہے۔ اے قدرتی گیس (میتھین) تے پاݨی دے مالیکیولز دے درمیان کیمیائی بانڈ نال بݨدے۔ اے برف دی شکل دے ݙکھالی ݙیوݨ والے کرسٹل ہوندن جنہاں دے اندر میتھین گیس قید ہوندی ہے۔ اے زیادہ تر سمندری تہہ تے یا منجمد علاقیں (جیویں سائبیریا) دے تھلے ملدن۔

2. ڈیسیلینیشن کیا ہے؟ تے ایں عمل دا مقصد کیا ہے؟

لفظ "ڈیسیلینیشن" عام طور تے پاݨی دے نمک کٹھا کرݨ کیتے ورتیا ویندے، پر اتھاں ایندا مطلب ہے "میتھین ہائیڈریٹ وچوں میتھین گیس کوں کڈھݨ دا عمل"۔

ایں عمل دا بنیادی مقصد قید میتھین گیس کوں حاصل کرݨ ہے تاں جو اینکوں ہک توانائی دے ذریعے دے طور تے استعمال کیتا ونڄ سڳے۔ میتھین ہائیڈریٹ زمین تے روائتی تیل تے گیس کنوں وی زیادہ توانائی دا ذخیرہ ہے، ایہا وجہ ہے جو دنیا بھر دے ملک اینکوں حاصل کرݨ دی تکنیک تے ڳالھ مہاڑ کرین٘دن۔

3. میتھین ہائیڈریٹ کنوں گیس کڈھݨ دے طریقے:

ایں گیس کوں کڈھݨ کیتے عام طور تے ݙو طریقے استعمال کیتے ویندن:

· دباؤ گھٹا کر: سمندر دی تہہ توں پاݨی کڈھ تے دباؤ گھٹا ݙتا ویندے، جیندے نال برف پگھلݨ لڳدے تے میتھین گیس رلیز تھی ویندی ہے۔
· درجہ حرارت ودھا کر: ہائیڈریٹ کوں گرم کر تے اینکوں پگھلا ݙتا ویندے تاں جو گیس خارج تھیوے۔

4. اہمیت تے فائدے:

· توانائی دا وݙا ذخیرہ: جے اینکوں محفوظ طریقے نال کڈھیا ونڄ سڳے تاں ایہ دنیا دی توانائی دی گھݨی کوں گھٹ کر ݙیوے۔
· مقامی توانائی: پاکستان دے ساحلی علاقیں وچ وی میتھین ہائیڈریٹ دے ذخائر تھی سڳدِن، جیڑھے ملک دی توانائی دی کمی کوں پورا کرݨ وچ مددگار ثابت تھی سڳدن۔

5. خطرے تے نقصان:

ایہ عمل بہوں خطرناک وی تھی سڳدے:

· گلوبل وارمنگ: جے کنٹرول کنوں بغیر میتھین گیس فضا وچ رلیز تھی ڳئی تاں ایہ کاربن ڈائی آکسائیڈ کنوں گھٹوں 20 ڳݨا زیادہ طاقتور گرین ہاؤس گیس ہے۔ ایہ زمین دے درجہ حرارت کوں تیزੀ نال ودھا ݙیوسی۔
· سمندری تہہ دے لینڈ سلائیڈنگ: میتھین کڈھݨ نال سمندر دی تہہ غیر مستحکم تھی ویندی ہے جیندے نال ݙراؤنے سونامی تھی سڳدی ہے۔
· ماحول دی تباہی: سمندری حیاتیات کیتے زہریلا اثر۔

سرائیکی وسیب نال تعلق:

سرائیکی وسیب دا تعلق براہ راست میتھین ہائیڈریٹ نال تاں کائنی، پر توانائی دے حوالے نال اساݙے کیتے ایہ موضوع بہوں اہم ہے۔

· توانائی دا بحران: اساݙے علاقے وچ بجلی تے گیس دی شدید کمی ہے۔ اڳلی نسل کیتے ایہو جہیے نویں توانائی دے ذرائع ڳولݨ ضروری ہن۔
· ماحولیاتی اثر: جے دنیا ایں گیس کوں کڈھݨ لڳ پئی تے اینکوں کنٹرول نہ کر سڳی تاں اساݙے موسم تے وی ایندا منفی اثر پوسی۔ سرائیکی وسیب وی گرمی تے قحط دے خطرے توں محفوظ کائنی۔ اساݙے کیتے موسمی تبدیلی ہک وݙا خطرہ ہے۔
· سائنس دی اہمیت: ایں طراں دی نویں تحقیق ݙکھادی ہے جو مستقبل دی توانائی سائنس تے انحصار کریسی۔ اساݙے نویں ڄماݨ والے پئے وی جے سائنس پڑھن تاں او ایں طراں دے کم کر سڳدن۔

خلاصہ:

میتھین ہائیڈریٹ ہک اینجھا خزانہ ہے جیڑھا اساݙی توانائی دی مسئلے دا حل تھی سڳدے، پر ایں دے نال ای ہک اینجھا بم وی ہے جیڑھا اساݙے ماحول کوں تباہ کر ݙیوے۔ اینکوں حاصل کرݨ دی ٹیکنالوجی تے تحقیق جاری ہے۔ اساݙے کیتے ضروری ہے جو اساں وی ایں طراں دے عالمی مسائل توں آگاہ راہوں تے اپݨے مستقبل دے بارے سوچوں۔

سرائیکی وچ ہک عام مثال:

"سوچو جو تہاݙے کول برف دے اینجھے ٹکڑے ہوون جیندے اندر کوئلے دی گیس قید ہووے۔ جے اینکوں پگھلاوݨ دا محفوظ طریقہ لبھ ڳیا تاں او ساری عمر دے کیتے توانائی ݙیسی، پر جے غلطی تھی ڳئی تاں ایہ گیس فضا وچ ونڄ تے دھرتی کوں ڳرم کر ݙیوسی، جیندے نال اساݙے موسم وی خراب تھی ویسن۔"
## حوالے
سی واٹر گرین ہاؤس

سی واٹر گرین ہاؤس ہک ایہجی ایجاد ہے جیہڑی پاݨی دی قلت تے صحرائی علاقیاں وچ ہری بھری کھیتی باڑی کوں ممکن بݨیندی اے۔ ایں طرح دا گرین ہاؤس سمندری پاݨی کوں ورت کے ماحول کوں کنٹرول کرین٘دے تے پاݨی دی کمی دے باوجود سبزیاں، پھل تے فصلاں کاشت کیتے ون٘ڄ سڳدن۔

 

## اے کین٘ویں کم کرین٘دے

ایندے کم کرݨ دا طریقہ کار ٻہوں سوہݨا تے قدرتی ہے۔ ایندے وچ ݙو اہم حصے ہوندن:

1. ایواپوریٹر (بخارات بݨاوݨ والا سسٹم): گرین ہاؤس دے سامݨے والے پاسے ہک ایواپوریٹر ہوندے۔ ایندے اندر سمندری پاݨی پاوݨ دے بعد او دُھپ نال ٹَٻّݨ لڳدے تے بخارات وچ تبدیل تھی ویندے۔ ایں عمل نال ہوا وچ نمی ودھ ویندی اے۔ اوں ویلے نمک تے خراب پاݨی دے ٻئے ذرات ایواپوریٹر دے تَلّے رہ ویندن۔

2. کنڈینسر : اے نمی بھری ہوا گرین ہاؤس دے پچھوں والے حصے وچ ویندی اے۔ اتھاں او ہوا کنڈینسر نال ٹکرا کے ٹَٻّدی اے تے واپس پاݨی دے قطرے بݨا ݙیندی اے۔ اے پاݨی مٹھا تے صاف ہوندے، کیونکہ نمک تے آلائشاں پچھاں رہ ڳئے ہوندن۔

ایں طرح اے سسٹم ہوا کوں ٹَھنڈا تے نمی بھرا رکھیندا اے، جیہڑا پودیاں کیتے ٻہوں چَنڳا ہوندے۔ ٹَھنڈی تے نمی بھری ہوا وچ پودے گھٹ پاݨی دے استعمال نال وی چَنڳی ترقی کر سڳدن۔

## فائدے

*سمندری پاݨی دا استعمال: ایندے کیتے مٹھے پاݨی دی لوڑ نی پوندی۔ سمندر توں سِدھا پاݨی ورتیا ون٘ڄ سڳدے۔
*صحرا وچ کھیتی: ایندت نال خشک تے صحرائی علاقیاں وچ وی کھیتی باری ون٘ڄ سڳدی اے۔
*پاݨی دی بچت: پودے ٹھڈھے ماحول وچ گھٹ پاݨی نال وی پُھلدن، جیندے نال پاݨی دی بچت تھیندی اے۔
*صاف پاݨی دی پیداوار: ایں سسٹم نال صاف، پیوݨ دے قابل پاݨی وی حاصل تھی سڳدے۔
*ماحول دوست: اے سولر انرجی تے کم کرین٘دی اے تے کوئی فضائی آلودگی نی تھیندی۔

## نقصان
*لاڳت: اینکوں بݨاوݨ دی شروعاتی لاڳت ٻہوں زیادہ ہوندی اے۔
*ݙیکھ بھال: مشینری تے پمپاں دی باقاعدہ ݙیکھ بھال دی لوڑھ پوندی اے۔
*محدود فصلاں: تمام قسماں دے پودے ایں ماحول وچ چَنگی طرح نشونما نی گھن سڳدے۔
## خلاصہ
سی واٹر گرین ہاؤس مستقبل دی ہک سوہݨی ایجاد اے، خاص کر کے انہاں علاقیاں کیتے جتھاں پاݨی دی قلت ہے یا جتھاں سمندر نیڑے ہے۔ اے صحرا کوں سرسبز بݨاوݨ دا ہک چَنڳا ذریعہ ثابت تھی سڳدے تے خوراک دی پیداوار وچ اضافے وچ مدد گار ثابت تھی سڳدے۔

## حوالے
واٹر ریکلیمیشن

واٹر ریکلیمیشن دے معنی ہن کہ استعمال تھئے ہوئے یا گندے پاݨی کوں خاص طریقے نال صاف کر کے ولدا کہیں کم وچ لا ݙتا ون٘ڄے۔ اے صفائی ایہجی چنگی تھیندی ہے کہ ایں پاݨی کوں ولدا زراعت، صنعت، یا شہری استعمال (جیویں پارکاں وچ پاݨی ݙیوݨ، گھراں دے فلش ٹینک وغیرہ) کیتے ورتیا ون٘ڄ سڳدے۔ ایں عمل نال نہ صرف صاف پاݨی دی بچت تھیندی ہے بلکہ ماحول دی وی حفاظت تھندی ہے۔

## واٹر ریکلیمیشن دے فائدے

سرائیکی وسیب، جیہڑا کہ پاݨی دے بحران نال دوچار ہے، کیتے تاں واٹر ریکلیمیشن ہک نعمت دے برابر ہے۔

1. پاݨی دی کمی کوں پورا کرݨ: دریائے سندھ  تے بݨݨ والے ڈیماں تے ہک طرفہ پالیسیاں دے سبب سرائیکی وسیب کوں پاݨی دی شدید قلت دا سامݨا ہے۔ ریسائیکل طریقہ ایں کمی کوں پورا کر سڳدے۔

2. کھیتی باڑی دی ترقی: صاف تھئے ہوئے پاݨی کوں فصلاں دی آبپاشی کیتے ورتیا ون٘ڄ سڳدے۔ ایندے نال زیر زمین پاݨی دے ذخیرے تے دباؤ گھٹ ویندے تے کھیتاں کوں پاݨی میسر تھیندے۔

3. ماحول دی سنڄاݨ: گندے پاݨی کوں دریاواں تے نہراں وچ وہݨ ݙیوݨ نال زمین دا پاݨی آلودہ تھیندے تے بیماریاں پھیلدن۔ ریسائیکل کر کے ایں آلودگی کوں روکیا ون٘ڄ سڳدے۔

4. پاݨی دے ٻل کوں گھٹاؤݨ: صنعتاں جے اپݨا گندا پاݨی ریسائیکل کرن، تاکہ نجی پاݨی دے ٻل کوں گھٹا سڳن۔

5. شہری استعمال: وݙے شہراں وچ، صاف تھئے ہوئے پاݨی کوں پارک، گالف کورس تے عمارتاں دے فلش سسٹم کیتے ورتیا ون٘ڄ سڳدے۔

## ٹریٹمنٹ دے مراحل

اے کم کئی مرحلیاں وچ تھیندے:

1. پرائمری ٹریٹمنٹ (پہلے درجے دی صفائی): ایندے وچ گندے پاݨی وچوں وݙے پتھر (جیویں کہ پلاسٹک، پتھر، ریت) کوں چھاݨ کے کڈھ ݙتا ویندے۔

2. سیکنڈری ٹریٹمنٹ (ݙوجھے درجے دی صفائی): ایندے وچ بیکٹیریا (جراثیم) دی مدد نال پاݨی وچوں اوں آلودگی کوں ختم کیتا ویندے جیہڑی اکھیاں نال نہ ݙٹھی ون٘ڄ سڳے۔

3. ٹرٹیری ٹریٹمنٹ (تریجھے درجے دی صفائی): اے آخری مرحلہ ہے۔ ایندے وچ جدید طریقے نال پاݨی وچوں کیمیکلز، نمکیات تے بیماری پھیلاوݨ والے جراثیم کوں وی ختم کر ݙتا ویندے۔ ایں طرح اے پاݨی پیوݨ تے ٻئے کماں کیتے چنگا تھی ویندے۔

## سرائیکی وسیب کیتے سفارشات

1. سرکاری سطح تے پلانٹس دا قیام: سرائیکی وسیب دے وݙے شہراں مثلاً ملتان، ڈیرہ غازی خان، بہاولپور، میانوالی وغیرہ وچ واٹر ریکلیمیشن پلانٹس ضرور لاوݨے چاہیدن۔

2. صنعتاں کیتے قانوݨ: ہر وݙی صنعت کوں پابند کیتا ون٘ڄے کہ او اپݨا گندا پاݨی صاف کرے تے ولدا استعمال کرے۔

3. عوامی آگاہی: لوکاں کوں ایندے فائدے سمجھاوݨا ضروری ہے۔ ایں ڳالھ دی تشہیر کرݨی چاہیدی ہے کہ صاف تھئے ہوئے پاݨی نال آبپاشی کرݨ نال فصل تھیندی ہے تے کوئی نقصان کینہی۔

4. سستی ٹیکنالوجی: چھوٹے کاشتکاراں کیتے سستی تے آسان ٹیکنالوجی متعارف کراوݨی چاہیدی ہے جیندے نال او گھٹ پیمانے تے پاݨی صاف کر سڳن۔

سرائیکی وسیب دا مستقبل پاݨی نال وابستہ ہے۔ واٹر ریکلیمیشن ہک ایہجا حل ہے جیہڑا کہ پاݨی دے مسئلے کوں حل کرݨ دے نال نال ماحول کوں وی صاف رکھدے۔ ایندے تے فوری توجہ ݙیوݨا ضروری ہے۔ جے اساں اڄ ایں طرف دھیان نہ ݙتا تاں اڳلے ورہیاں پاݨی دے حصول کیتے ٻہوں پریشانی ݙیکھݨی پوسی۔
سادے الفاظ وچ، واٹر ریکلیمیشن دا مطلب ہے "استعمال تھئے پاݙیے کوں ولدا قابل استعمال بݨاوݨ"۔ اے سرائیکی وسیب کیتے ہک رحمت ثابت تھی سڳدی ہے۔

## حوالے
بستی جنوں شریف

**بستی جنوں شریف** پاکستان دے شہر تے ضلع کوٹ ادو اچ واقع ہک بستی ہے۔ اے بستی جنوبی پنجاب دے علاقے وچ ہے۔

## زبان
بستی جنوں شریف وچ **سرائیکی زبان** عام بولی ویندی ہے، تے کجھ لوگ **اردو** تے **پنجابی** وی سمجھدے ہن۔
سرائیکی قومی ترانہ

سرائیکی قومی ترانہ

1802ء  وچ سرائیکی ریاست بہاولپور بݨی تے 1955ء وچ ختم تھئی.

سرائیکی ریاست بہاول دی آرمی دا سرکاری قومی ترانہ سرائیکی زبان وچ ہائی.

جہڑے ویلے سرائیکی ریاست بہاولپور دی آرمی پاکستان آرمی وچ ضم تھئی تاں سرائیکی قومی ترانہ پاکستان اَرمی دا ترانہ بݨ ڳیا.

سرائیکی تحریکاں ایں قومی ترانے کوں اپنا گھدا ہے.

تے ترانہ ہر سرائیکی پروگرام دے چھیکڑ تے پڑھدے ہن۔ ایہ ہݨ سرائیکی پارٹیاں تے سرائیکی تحریکاں دا قومی ترانہ ہے۔ ݙوجھے الفاظ وچ ایں ترانے کوں سرائیکی قومی ترانہ آکھیا ویندے۔ ایہ ہک وائرل تے جگ مشہور سرائیکی لوک گیت دے طور تے وی سݨیا تے پسند کیتا ویندے۔ ٻہوں سارے سرائیکی گلوکاراں ایہ ترانہ یا گیت ڳایا ہے۔ 

بے نظیر ملتان آئی ہائی تاں اوں وی آپݨی تقریر دا منڈھ ایں شعر نال ٻدھا ہائی

...

کہڑی ݙیندی ہاں سنہڑا انہاں لوکاں کوں...

سوہݨا وسیسی انہاں جھوکاں کوں..

## ٻیا ݙیکھو

* کہڑی ݙیندی ہاں 

* سرائیکی قومی ݙین٘ہ
* سرائیکستان دا جھنڈا
خوش پیا وسیں

ایہ صابر مبارک پوری دا جگ مشہور گیت ہے۔

خوش پیا وسیں شالا ، لنگھ نی آندا

تے آن تتی دی وویار ، سدھ نوہی لہندا

خوش پیا وسیں شالا، لنگھ نی آندا
ونکی:سرائیکی گیت
ونکی:سرائیکی جھُمر
خورشید انسب

خورشید انسب سرائیکی شاعر ہے. 

کوٹلہ نصیر راڄݨ پور نال تعلق ہے۔

## نمونہ کلام
غزل

رات آلے میل اچ سارے لوک سوہݨیں ہن

او ہک وکھری ڈھیر سجی کھڑی ہئی

مہندی آلے تھال اچ پھل پئی رکھیندی ہئی

چنی آلے پاند اچ ویل ٻدھی کھڑی ہئی

اڑی اوندے پیریں تے چھالے تھئے ودے ہن

او جہری چیل اچ بوچھݨ ٻدھی کھڑی ہئی

جھمر آلے پڑ کوں پکا کیتی کھڑی ہئی

ٻاہروں ݙیکھݨ آلیں دی خیر لڳی کھڑی ہئی

ایں دفہ انسب دا حال ٻَہوں اوکھا ہا 

مونجھ اوندیں اکھیں کوں ڈھیر لڳی کھڑی ہئی

       خورشید انسب
سرائیکی دا ناں

سرائیکی علاقے دی  زبان  کوں پہلے ہندی وی آکھیا ویندا ہائی۔ لیکن کچھی دے میدان تے اُترادی سندھ وچ سیرائیکی آہدے ہن۔ 

1849ء وچ سر فرانسس برٹن سرائیکی زبان دی گرائمر لکھی، انہاں زبان دا ناں Siraiki لکھیا ہے۔

ایہ ناں سندھ وچ ٻولی ون٘ڄݨ آلی زبان کیتے وی استعمال تھیندا ہائی۔ 

سرائیکی دا ناں کہیں ہک بندے نے نئیں رکھیا بلکہ ایہ لفظ صدیاں توں رائج ہئی، پر اینکوں موجودہ زبان دی شناخت دے طور تے اپناوݨ  دا فیصلہ **سرائیکی دانشوراں تے ادیباں** نے رَل تے کیتا ہئی۔ 

ایں بارے تفصیل کجھ ایں ہے:

### انگریز محققین دا کردار
1849ء وچ سر فرانسس برٹن سرائیکی زبان دی گرائمر لکھی، انہاں زبان دا ناں Siraiki لکھیا ہے۔

انگریز دور وچ لسانیات دے ماہر **جارج گریرسن** (George Abraham Grierson)  1919ء وچ آپݨے لسانی سروے (Linguistic Survey of India) وچ ایں خطے دی بولی کوں **"سرائیکی یعنی Siraiki"** دے ناں نال لکھیا ہئی۔ اوں ویلے تک ایہ بولی "ملتانی"، "ریاستی"، "جٹکی" یا "ڈیرہ والی" دے ناں نال زیادہ مشہور ہئی۔

### قیام پاکستان دے بعد دا دور
ڈاکٹر مہر عبدالحق دا مؤقف ایہ ہے جو 6 اپریل 1962ء کوں سمرا پبلک سکول ملتان وچ تھیوݨ آلی ہک میٹنگ وچ ملتانی بہاولپوری ریاستی دیرہ والی دا متفقہ ناں سرائیکی منظور تھیا.

ریاض انور دے مطابق رائٹرز گلڈ کوں ہک مشترکہ ناں دی لوڑ ہائی، ریاض انور دی کوشش نال 1966ء وچ ملتان تے بہاولپور دے حلقیاں کوں سݙ تے سرائیکی ناں منظور تھیا.

صدیق طاہر دے مطابق 1964ء وچ سرائیکی ادبی مجلس بہاولپور ایں ناں کوں گھڑیا۔ سیٹھ عبیدالرحمن آہدن جو ایہ ناں اساں گھڑیا ہے.

21 اکتوبر کوں وت سرائیکی اکیڈمی ملتان دا ناں وٹا کے ملتان ادبی بورڈ رکھ ݙتا ڳیا۔ یعنی سرائیکی دا لفظ ختم کرݨ دی کوشش کیتی ڳئی۔

٢١ نومبر ١٩٧٠ء کوں ملتان وچ ریڈیو ٹیشݨ بݨیا تاں سرائیکی دے ناں دی مشہوری تھئی۔

اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور وچ سرائیکی دا شعبہ ١٩٨٩ء وچ   بݨا تاں انہاں Siraiki  دا لفظ ورتیا تے اڄݨ تائیں قائم ہن۔

11جون1990 کوں خانپور توں  چیف ایڈیٹر ظہو احمد دھریجہ  دی نگرانی  Siraiki اخبار جھوک شروع تھیا۔

سرائیکی دانشوراں دے مطابق ایں زبان دا ناں سِرائیکی ہے. انہاں دا دعویٰ ہے جو ایہ سندھی دا لہجہ وی ہے. ایں کیتے ایں کوں ای یا آئی نال لکھو. ایہ ہک ٻہوں خطرناک سوچ ہے۔

سرائیکی دانشور پرویز قادر ایں معاملے دی سنگین نوعیت کوں سمجھ گھدا تے iso6393:2014-021 دے ذریعے  ٥ مئی ٢٠١٥ء  کوں سیرائیکی دا ناں سرائیکی رکھوا ݙتا۔ تے سرائیکی دے انگریزی ہجے وی درست کرا گھدے۔

تے غلط سپیلنگ کوں ٹھیک کرݨ وچ  کامیاب تھیا۔  ایندے نال سرائیکی کوں درست سپیلنگ ملے تے سرائیکی لہجے دے درجے وچوں نکل تے زبان دے درجے وچ پہنچݨ دے قابل تھئی۔

سپیلنگ درست تھیوݨ نال سرائیکی سندھی زبان دا لہجہ سݙیجݨ کنوں بچ ڳئی تے سرائیکی کوں آپݨی سُن٘ڄاݨ مل ڳئی۔

## سَرائیکی دے قائلین
انہاں دے مطابق سرائیکی دے انگریزی سپیلنگ اے نال ہن۔
* ریڈیو ٹیشݨ ملتان 
* بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان 
* پرویز قادر (ایں زبان دا ناں سَرائیکی Saraiki رکھݨ آلا) 
* سارے سرائیکی عوام

## ٻیا ݙیکھو

## حوالے

ونکی:سرائیکی زبان
عثمان حیدر برماݨی

عثمان حیدر برمانی سرائیکی شاعر ہے۔

## نمونہ کلام

### ݙوہڑہ
اڄ  علم  تھیے تاں سدھ پئی اے لا علم ہاسے تاں ٹھیک ہاسے

تیݙے پیریں پئیں تیکوں نہیں نظریے اساں کینا چیز باریک ہاسے

اساں آپݨے آپ توں نکل کرائیں ناں تیݙے نال شریک ہاسے

ساکوں حیدر کوئی نیں سݨ سڳیا گنگدام دی نکتی چیک ہاسے 

سئیں عثمان حیدر برمانی
ونکی:سرائیکی شاعر
اساں یار مناوݨاں ہے

ایہ ہک سرائیکی گیت ہے۔

یار ملا ربا! نت مار مکاوے

میرا کلہیاں جی گھبراوے

یار بنا میں تے

تھاں مر جاݨاں

کوئی اُس نوں اے سمجھاوے

اساں یار مناوݨاں اے

بھاویں سِر دی بازی لڳ جاوے

ایہو خطرہ چا وݨاں اے

بھاویں سِر دی بازی لڳ جاوے

اودے باہجوں نبھدی نہ میݙی

سارے حیلے لا گھنساں

اوندے ٻاجھوں نبھدی نہ میݙی 

سارے حیلے لا گھنساں

اوندے باہجوں نبھدی نہ میݙی 

سارے حیلے لا گھنساں

ایہو مسئلہ مُکانوݨاں ہے

بھانویں سِر دی بازی لڳ جاوے

یار نہیں تے جیوݨاں کے ڑھا؟

نال پریشاں تھیوݨاں کے ڑھا؟

یار نہیں تے جیوݨاں کے ڑھا؟

نال پریشاں تھیوݨاں کے ڑھا؟

یار نہیں تے جیو

نال پریشاں تھیوݨاں کے ڑھا؟

اج وقت نبھانوݨاں اے

بھانویں سِر دی بازی لڳ جاوے

ہتھ تے ہتھ رکھ ٻاہݨاں نہیں ہݨ

ضد توں بشیر ہݨ لاہݨاں نہیں ہݨ

ہتھ تے ہتھ رکھ ٻاہݨاں نہیں ہݨ

ضد توں بشیر ہنڑ لاہݨاں نہیں ہݨ

ہتھ تے ہتھ رکھ ٻاہݨاں نہیں ہݨ

ضد توں بشیر ہݨ لاہݨاں نہیں ہݨ

کجھ کر کے ڈِکھاں وݨاں اے

بھانویں سِر دی بازی لگ جاوے

ایہو خطرہ چا وݨاں اے

بھانویں سِر دی بازی لڳ جاوے
رواجآبپاشی چوݙھواں

قدرت رب کریم دی طرفوں ایہے قدرتی نَئیں ہن، جنہاں وچ بارش دے ݙِیہاڑاں چہ روہ دا پاݨی کَٹھا تھیوݨ نال ایں مُلخ دامان کوں فیض ملدے-

## 💧 پہلا حصہ: قدرتی نَئیں دا بیان
کالا روہ جیہڑا قیسی غر دے ناں نال مشہور ہے، اوہ کوہ سلیمان دے نیڑے درہ خضر زئی دی حد ٻَنےنال ھِ، جیہڑی چوݙھواں دی حد توں تقریباً 16 یا 17 کوہ پَچادھ آلےپاسے ھِ۔ علاقہ غیراِچ ایں کوں دھانہ آکھدے ہن۔ اتھاں ہک چشمہ اے جیں توں آپوں آپ پاݨی اُبھردے اَتے پاݨی کَٹھا تھیوݨ دے بعد شراݨیاں دے علاقے اچ ٹویا دادہ شارینہ توں ٹُردا پَئے۔ ایں سارے پاݨی دے اِکٹھ کوں دو ماندہ آکھدن۔ جَڈاں ایہہ پاݨی زام دے اُتے شراݨیاں دے علاقے توں باہر نِکلدا ہے تاں ایندیاں مُنْتَقل تھیوݨ آلیاں اے نَئیں جاری ،تھیندیاں ہن:

* "آب سیاہ" (کالا پاݨی):
* گنگ میاں خیلی
* گنگ بابڑ ​"
* آب سفید" (چٹا پاݨی):
* گُد
* کوڑا
* ترخوبہ
* ولیڑی

### لہاڑی
جیہڑا پاݨی روک دے گھیر توں وَہہ تے جِھکی جاہ تے آ تے نکیاں نکیاں کَھݙاں بݨیندے ہے، انہاں دے ذریعے زمیناں دی سیٻاساڑی تھیندی اے۔ او پاݨی لہاڑی سݙیندے ۔ موضع چوݙھواں اتے گرہ نہر اِچ لہاڑیاں اے ہِن

#### چوݙھواں دیاں لہاڑیاں

* لہاڑی ٹایو (معروف نَیں)
* لہاڑی گرہ وند (معروف رتی کمر)
* شاخ منجوئی کلاں (معروف غوچکی)
* لہاڑی تور زویہ ​
* شاخ تورزویہ خُرد (نِکی)
* شاخ تور زویہ شمالی(اُبھی) 
* شاخ تور زویہ

#### گرہ نہر دیاں لہاڑیاں

* لہاڑی ڄَنڈوالی ​
* شاخ ​لہاڑی مکھ چیڑا
* لہاڑی بگی
* لہاڑی جمال آلی ​
* لہاڑی نرمل آلی ​
* لہاڑی نرمل آلی مِلی
* شاخ لہاڑی نرمل والی
* لہاڑی 
* شاخ لہاڑی 
* لہاڑی وندآلی
* شاخ وند
* شاخ وندآلی جنوبی(لمی) 
* لہاڑی چڑبوڑی ​

## ⚖️ دفعہ 2: آب سیاہ اَتے آب سفید وچ فرق
جیڑھا پاݨی صاف درے توں نِکل کے گنگ وچ وَہندے، اوہ کالا پاݨی (آب سیاہ) سݙویندے ۔ کہں واری بارش دے سبب ایں پاݨی دا رنگ ڳَہرا تھی ونڄےتاں اوں ویلھے جیکر اوہ گنگ دے اندر سما کرے تاں اوں کوں آب سفید یعنی (نَیں) داپاݨی نی  سمجھیا ویندا۔ جَڈاں اوہ گنگ توں ودھ ونجے، تاں جیں قدر پاݨی گنگ وچ وَہندا رہسی اوہ آب سیاہ ہوسی اتے باقی پاݨی آب سفید کوں ہی سݙویندا ہے۔ ایں پاݨی اُتے آب سیاہ دے مالکان دا کوئی دعویٰ نقصان دے حوالے نال نہیں تھی سگدا۔