سئیں احمد خان طارق تے انہاندی شاعری

کہیں وی خطے دی ادبی تے ثقافتی سنڄاݨ اوندی شاعری ہوندی ہے ۔ روزِ اول توں گھن تے اڄ تئیں ساری دنیا ءِ چ شاعری کوں اہم مقام حاصل اے ۔ سچی ڳالھ اے ہے جو شاعری تہذیب وی ہے ، ثقافت وی تے تریخ وی ۔ ایں وجہ نال شاعر کوں مورخ تے شاعری کوں تاریخ آکھیا ویندے ۔ سرائیکی شاعری دی تریخ صدیاں نی بلکہ ہزاراں ورہیاں تے کھنڈی ہوئی ہے ۔ سرائیکی دھرتی تے وݙے وݙے شاعر تے سوجھواݨ ڄمئے۔ انہاں اچوں ہک وݙا ناں سئیں احمد خان طارق دا ہے۔ سئیں احمد خان طارق دی شاعری سرائیکی وسیب دے لوکیں دے الا بٖول ، میل ملاپ ، آ ونڄ تے ورت ورتارا دی سچی سنڄاݨ ہے۔ میں تاں اے آکھساں جو چھڑا انہاندی شاعری ای نی ، او آپ وی سرائیکی وانگوں مِٹھے تے من بھاوݨے ہِن ۔ ایہا وجہ ہے جو شاعری دے نال نال انہاں کوں ذاتی طور تے وی لوک ݙاڈھا چہندن ۔

سرائیکی زبان ݙاڈھی چنڳی اے ، ایندے لوظیں وچ ماکھی دی مٹھاج اے ، ایندے وچ محبت تے درد مندی اے ، ایندے وچ عاجزی ، انکساری اے ، ایندے وچ لذت تے سواد اے ۔ ایندے لوظ کپاہ آلی کار کولے تے خشبو دے پھنبے آنگے ملائم ہِن۔ اے اساݙا دعویٰ ہے ، جیکر کوئی ایں دعوے دی دلیل منگے تاں اساں سئیں احمد خان طارق دی شاعری دلیل تے ثبوت دے طور تے پیش کر سڳدوں ۔

جے کݙاہیں شاعریں دی کچاری وچ ونڄݨ دا اتفاق تھیوے تاں شاعر حضرات دے مونہوں صرف شاعری ای نی ، بٖیاں وی ون پونیاں ڳالھیں سݨݨ کوں ملدین۔ ادب دے حوالے نال پار اُروار دی ڳالھ تھیندے اے ۔ فرید تے ثانی فرید دا ذکر تھیندے تے اے بحث وی چھڑدی اے جو احمد خان طارق صرف ݙوہڑے دا شاعری اے تے اوندی شاعری بٖیٹ تے بٖیلے وچوں بٖاہر نی نکلدی۔ ڄیڑھے لوک ایجھیاں ڳالھیں کریندن ،انہاندی ڳالھ طارق یا فرید دی ڳالھ نی ہوندی بس انہاندے اندر دے اپݨے روڳ تے بھوڳ ہوندن۔ جیرھے بھر بھر تے بٖاہر نکلدے رہ ویندن ۔ ول اے وی ݙیکھو جو ایں ساری رام کہاݨی ءِ چ احمد خان طارق دے مونہوں کوئی ڳالھ اڄ تک اساں نی سݨی ۔ او تاں مٹیا ہویا آدمی اے ، اوں اپݨے آپ کوں ثانی فرید کیا آکھݨے ؟ اوندی انکساری تے عاجزی ݙیکھو تاں حیران تھی ونڄو تے آپ پُچھو جو ایجھے لوک اڄ وی ہِن ؟ طارق سئیں اپݨے آپ کوں کیا سمجھدے ، اے ڳالھ اوندے اپݨے کلام وچوں جاہ جاہ تے ظاہر تھیندی اے ۔ ݙو ݙوہڑے پیش کرینداں ، انہاں کوں ݙیکھو ساری ڳالھ سمجھ آویسے تے نال ای اے چیلنج وی ہے جو جیکر کہیں بٖی زبان والے کول عاجزی دا ایں توں چنڳا شعری اظہار موجود ہووے تاں سامھے گھن آوے ۔ 

میں اَݨ پھر کوجھی کتڑی ہاں ،تیکوں سارے پھر میکوں سݙیا کر

میݙی دید دی تیݙی دید غذا، ونڄاں بُکھ نہ مر میکوں سݙیا کر

اوݙوں ماڑ تیݙا ایݙو گور میݙی ،در نال ہے در میکوں سݙیا کر

تیݙے طارقؔ سݙ دی کو وچ ہاں ،بس توئے توئے کر میکوں سݙیا کر

میں سئیں دے در دا کُتڑا ہاں خود ذات ݙسیندا آ ویندے

اے بھولا بولی تھومل ہے سو تھوم کُٹیندا آ ویندے

اینکوں مار تڑھا ول توئے توئے کر اے پُچھ لٹکیندا آ ویندے

اینکوں طارق ادب ادیب ݙسیے اے ادب سکھیندا آ ویندے

جے تئیں ’’ پار اُروار‘‘ دی ڳالھ اے ، اے رولے وی کجھ بندیں دے اپݨے ہِن ۔ احمد خان ایجھے ڳالھیں کوں پسند نی کریندے ۔ کوئی پار دا ہووے تے بھانویں اُروار دا ، چنڳے شعر تے چنڳی شاعری کوں داد ݙیوݨ وچ کݙاہیں بخیل نی کریندے تے نویں لِکھݨ آلے نینگریں دی دلجوئی تاں ایں طرح کریندن جو ملݨ توں پہلے دعائیہ کلمے ’’ سدا جیویں ‘‘ ، ’’ شالا خیر ہووی ‘‘ ، ’’ آباد تے شاد ہوویں ‘‘ انہاندے مونہوں نکل ویندن ۔ میں آکھداں جو جیرھے لوک ’’ پار اُروار ‘‘ دی ڳالھ کریندن او اپݨی سوچ کوں وݙا کرن، اپݨے وسیب وچ اپݨے ہتھیں نال نکھیڑے تے بکھیڑے پیدا نہ کرن ، جیکر کرݨی ہے تاں دریا تاں کیا ’’ ست سمندر پار اُروار ‘‘ دی ڳالھ کرن ۔ اساکوں کھو دا ݙیݙر بݨݨ دی بجائے اپݨی سوچ تے اپݨی فکر کوں سارے جڳ جہان تے عرشیں فرشیں تک کھنڈاوݨ دی لوڑ اے ۔

جے تئیں سرائیکی ݙوہڑے دی ڳالھ اے تاں اے اعزاز سئیں احمد خان طارقؔ کوں ملئے جو انہاں سرائیکی دی اپݨی خالص صنف کوں شان تے وقار بخشئے ، اپݨی شے اپݨی ہوندی اے ، بٖی شئے کوں جتنا اپݨا بݨاؤ ’’ غزل وانگے ‘‘ او اوپری راہندی اے ۔ اینویں بٖیٹ تے بٖیلے تے اعتراض کرݨ آلئیں دے اپݨے پیر دھرتی تے نی ہوندے ، جیرھے شاعر اپݨے بٖیٹ ، اپݨے بٖیلے تے اپݨی وسوں دی ڳالھ نی کریندے او خود ݙسن جو او کیا ہِن ؟ میں تاں آکھساں جو اساݙے سانگے او ککھ نی بھانویں او لکھ کیوں نہ ہوون ۔ ایہو جہی ہوائی مخلوق کوں ایں ڳالھ دا علم ہووے جو چنڳی شاعری اوہے جیرھی ہر کہیں کوں سمجھ آوے ۔او توں ودھ چنڳی اوہے جینکوں پڑھݨ والا اپݨے دل دی ڳالھ سمجھے ، اوں توں ودھ چنڳی او ہے جیرھی اپݨی دھرتی تے اپݨے وسیب نال جُڑی ہوئی ہووے ۔ 

سئیں احمد خان طارق جو کجھ ہے او اپݨا آپ اے تے او اپݨے آپ کوں کہیں بٖے وانگے نی بلکہ اپݨے آپ وانگے سمجھدے ۔ میں انہاں نال اپݨی قریبی نیاز وندی دے حوالے نال جو کجھ سمجھاں میکوں اینویں سمجھ آئی اے پر سئیں احمد خان طارق تے سئیں خواجہ فرید دے ناں تے اپݨی دھڄ بݨاوݨ آلے سئیں احمد خان طارق کوں ثانی فرید آکھدن تے ݙوجھے مارکہ ایں ڳالھ تے وٹے چئی ودن جو ثانی فرید آکھ تے تُساں مُرتد تھی ڳیو، حالانکہ جیرھے ثانی فرید آکھدن یا جیرھے وٹے چیندن ݙوہائیں اپݨی مشوری آلی مرض لا دوا دے مریض ہِن۔

اے ڳالھ میݙے تجربے ءِ چ آئی اے جو ادب دی دنیا دے لوک خواجہ فریدکوں خواجہ فرید تے احمد خان طارق کوں احمد خان طارق سمجھدن ، اساݙے نظریں وچ اے کوئی رولا کائنی ، رولے پاوݨ آلئیں دے اپݨے رولے ہوندن ، پر میں آکھداں جو رولے پاوݨ آلے رُلدیں رُلدیں رل سڳدن۔ پر خواجہ فرید تے احمد خان طارق ہک بٖے توں جدا نی تھی سڳدے ، کیا اے سچ نی جو احمد خان طارق ، خواجہ فرید دے سامݨے اپݨی نیاز پیش کر تے اپݨے وݙے ہووݨ دا ثبوت ݙتے۔ ݙوجھے پاسے خواجہ فرید وی جاگیردار مزاج شاعر یا تنگ دل مُلاں نہ ہا جو اوں کݙاہیں آکھیا ہووے جو میں وانگے کوئی نی تھی سڳدا۔ چنڳی شاعری نبوت نی جو مُک ڳی ہووے ، چنڳا شعر کوئی تے کہیں ویلے آکھ سڳدے جیرھے لوک ’’ حداں ‘‘ لیندن او جہالت تے ملائیت دا شکار اِن۔ ایجھے لوکیں دے بارے ای تاں خواجہ فرید فرمایا ہا ’’ مُلاں نہیں کہیں کار دے ‘‘۔ سئیں احمد خان طارق دا ݙوہڑہ ’’ میݙا پیر فریدا پُھل لکھ ݙے ‘‘ خواجہ فرید دے حضور بٖہوں وݙا نذرانہ عقیدت اے ، پر ڳالھ اتھائیں نی مُکی ، ہک بٖیا قطعہ ݙیکھو :

گُھنڈ وچ ہے سئیں گھوٹ مٹھݨ دا

میݙا ووٹ اے ، ووٹ مٹھݨ دا

طارق ݙوہیں مِٹھڑے لڳدن

جھوک مٹھݨ دی کوٹ مٹھݨ دا 

دنیا دے ہر شاعر مذہبی تنگ نظری تے فرقہ پرست مُلاں دے خلاف ڳالھ کیتی اے ، صوفی شاعر بابا بلھے شاہ سئیں ، سچل سرمست سئیں تے خواجہ فرید سئیں ملائیت تے مذہبی دوکانداری دی مذمت ءِ چ بٖہوں کجھ آکھئے ۔ایں طرح سئیں احمد خان طارق وی ایں موضوع تے ڳالھ کیتی اے ۔ میں جیرھے بزرگ شاعریں دا ناں گھدے ، انہاندے کلام ءِ چ ملائیت بارے جو ڳالھ کیتی ڳی اے ، او سوفیصد سچ اے پر ڳالھ کرݨ دی دِھر کجھ کھوری اے ، جݙاں جو مذہبی تنگ نظری تے فرقہ واریت بارے سئیں احمد خان طارق جیرھی ڳالھ کیتی اے ، مطلب بالکل اوہو ہے ۔ پر ڳالھ وچ فکری گہرائی تے فنی گیرائی بٖہوں زیادہ ہے تے ایندے وچ کھٹاس کڑواہٹ دی رتی کائنی۔ آپ فرمیندن :

اساں کلھیاں پڑھ پڑھ انج رہ ڳے، جُٖل کہیں دے کول نماز پڑھوں

ہتھ بٖدھ بھانویں ہتھ کھول پڑھوں اے پھول نہ پھول نماز پڑھوں

ہتھ تسبیح مسجد رقص کروں ، پاڳل وچ دول نماز پڑھوں

جتھاں طارق دڑکے نہ ہوون، اوہا مسجد ڳول نماز پڑھوں

سندھو سئیں دا پاݨی شربت اے ، ماء دھرتی نال محبت کرݨ آلے درد مندیں اینکوں اپݨے سانگے ہمیش اکسیر سمجھے۔ سرائیکی شاعری سندھو سئیں دی محبت نال بھری پی اے ، سندھو سئیں نال سرائیکی وسیب دے لوک ایں واسطے وی محبت کریندن جو ازلاں توں سندھو انہاندے ہاں دا گوشہ ہے۔ وسیب دے لوک اپݨے دریاویں ، اپݨی مٹی ، حتی جو اپݨے لئی لاݨے تے اپݨے کرڑ کنڈیں نال پیار کریندن، ایں ڳالھ دا اولا سرائیکی شاعری ءِ چ جاہ جاہ ملدے ، شاعری تے وسیب دے لوک سندھ نال پیار کرن نہ کرن ، او تاں سندھ تہذیب دے ازلاں توں وارث اِن ۔ ہک علمی مغالطے دی وضاحت دلچسپی توں خالی نہ ہوسی جو سرائیکی وچ دریا دا معنی سندھ ہے۔ خواجہ فرید سئیں اپݨے دیوان وچ ایں لوظ کوں ایں معنے وچ کئی وار ورتیے:

جے تئیں پلہر پاݨی نہ کھٹسی

کون بھلا سندھ جُٖلے

تاریخ وچ سرائیکی وسیب کوں ’’ سپت سندھو ‘‘ یعنی ست دریاویں دی سرزمین وی آکھیا ڳے۔ اڄ جیکر کوئی آکھے جو سندھ دے مالک صرف صوبہ خیبرپختونخواہ یا سندھ دے لوک ہن تاں اے ڳالھ سو فیصد غلط اے ، سندھو سئیں دی ملکیت دے دعویاں توں ہٹ تے میں اپݨی ڳالھ ایں مُکینداں جو دریاویں دا ناں سرائیکی وسیب تے سرائیکی وسیب دا قدیم ناں وادی سندھ ہے۔ سندھ کوں سرائیکی وسیب توں سرائیکی وسیب کوں سندھ توں جدا نی کیتا ونڄ سڳدا ۔ ایندی مݨ تے راہݨ آلے اتے ایندا پاݨی پیوݨ آلے سندھو آلی کار وݙی سوچ تے وݙی فکر دے مالک ہوندن۔

سندھو مݨ دی وستی شاہ صدر دین ءِ چ 1924ء ءِ چ پیدا تھیوݨ آلا اساݙا عظیم شاعر سئیں احمد خان طارق 1945ء ءِ چ شاعری شروع کیتی تے اپݨا استاد سئیں نور محمدسائل کوں بݨایا ۔ 90 سال دا اساݙا بزرگ شاعر اڄ وی تکڑی تے سوہݨی شاعری کریندا بٖیٹھے ۔ اے وی ݙیکھو جو کجھ نینگر اڄ وی بتھیاں پراݨیاں ڳالھیں کریندن تے اساݙا درویش صفت تے قلندر مزاج شاعر اڄ وی نویاں نکور تے حوصلے تے ہمت آلیاں ڳالھیں کریندے ، او اڄ ہر وسیبی کوں اپݨے ہووݨ دا شعور ݙیندے تے ہمت آلی ڳالھ دی مت ݙیندے جو جاگیرداریں دے راج وچ اپݨا سر تے اپݨی دھڄ کوں پیریں تلے نہ رول ، رکھی سکھی کھا، مشکل تے اوکھ نبھا پر کہیں دے اڳوں ہتھ نہ اَݙ۔

ایں سر کوں چوتھی نہ بݨا

ہتھ جھل تے بٖوتھی نہ بݨا

روٹی پروتھی ٹھیک ہے

بٖوتھی پروتھی نہ بݨا

سیاݨے آکھدن ’’ جیندے بخت ڈھیر اوندے ککروں بٖیر ‘‘ سئیں احمد خان طارق آلے پاسے اللہ واڳ ولائی اے ۔ انہاندی شاعری دی فصل کوں بٖڈھیپے وچ ، اڄ انہاندی شاعری دا زمانہ ہے، دیرے دے وݙے سردار تے بھتار جیرھے کہیں ویلے شاہ صدر دین دے احمد خان کوں کجھ وی نہ سمجھدے ہوسن ۔ اڄ تے آوݨ آلے وقت وچ سئیں احمد خان طارق دے نال سنڄاتے ویسن ۔ سئیں احمد خان طارق اپݨی شاعری ءِ چ ہینڑیں تے مظلوم طبقے دی ڳالھ کیتی اے پر ادب دے اولے اچ، انہاں کوں اشتہار نی بݨایا پرا نہاں چیڑی کوں مثال بݨا تے وسیب دے کمزور تے ہینڑیں لوکیں کوں بٖہوں وݙا سنیہا ݙتے۔ ایہو پیغام در اصل اپݨے وسیب تے اپݨے لوکیں سانگے ہے۔

چڑیاں اُٹھو کوئی دھاں کرو

چپ ناں کرو ، چپ نہ کرو 

ہتھ وچ جے کوئی ہتھیار نی

چیں چیں کرو ، چاں چاں کرو

میں اے ڳالھ منینداں جو سئیں احمد خان طارق بارے ڳالھ کرݨ دا لائق کائنی ۔ میکوں اپݨی کم علمی دا احساس اے ، نال اے وی تاں ہے جو طارق سئیں دی شاعری تے تاں خوشبو وانگے ہے۔ اساں اینکوں محسوس تاں کر سڳدوں پر لوظیں دی زنزیر نال بٖدھ نی سڳدے ۔ ایں ساری سچائی دے باوجود میکوں ہک ڳالھ ݙسݨ دی موکل ݙیو۔ ڳالھ اے ہے جو سرائیکی سیاستدان میکوں آکھیا جو میں طارق دی شاعری کوں پسند نی کریندا ۔ کیوں بھئی ؟ میݙے پُچھݨ تے ولدی ݙتی جو او سرائیکستان دی ڳالھ نی کریندا۔ میں آکھیا جو لاحول واللہ ، سئیں احمد خان طارق تاں اپݨے ویس، اپݨی شکل ، اپݨے حلیے ، اپݨی چال ڈھال ، اپݨے الا بٖول ، اپݨی سوچ تے اپݨی فکر پاروں ٹردا پھِردا سرائیکستان اے ۔ ایں توں ودھ کیا ڳالھ تھی سڳدی اے ۔ جیرھے بھرا انہاں کوں وسیبی سوچ دا شاعر نی سمجھدے ۔ او اپݨی سوچ کوں کہیں طبیب دے لیکھے لاون ۔ ایں توں ودھ میں بٖیا کجھ نی آکھ سڳدا۔

## حوالہ
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی اجرک) وچوں چوݨ