اقبال سوکڑی دی غزل گوئی

پڑھ کے کوئی انسان جنھیں کوں ہتھ اِچ لنبی پا کے نکلے

اپݨے او منشور نئیں سڄݨو ، اپݨیاں او تحریراں نئیں

اے حقیقت ہے جو سچل سرمست ، خواجہ غلام فرید تے خرم بہاول پوری دیں کافیں وچ غزل دا رنگ واضح نظر آندے ۔ اے تائیں جو خرم بہاول پوری دی کتاب ’’خیابانِ خرم‘‘ وچ شامل ایں ونکی دیں کافیں کوں غزل دا ناں ݙتا ڳیا ۔ سٹھ دے ݙہاکے وچ چھپݨ والی ایں کتاب دے بعد کئی سرائیکی شاعریں غزل دے پاسے خصوصی توجہ کیتی اَتے روایت نال جُڑیے سرائیکی دے کئی مہاندرے لکھاریں غزل دی مخالفت وی کیتی رکھی۔ اوئیں تاں اوں ویلھے غزل لکھݨ والیں دے کئی ناں ڳݨوائے ونڄ سڳدن۔ پر ڳالھ اوہا ہے جو ’’پاوے ہر کوئی تے ٹھمکاوے کوئی کوئی‘‘ ۔ ایں موقعے غزل دی صِنف کوں نویکلی سُنڄاݨ ݙیوݨ دے حوالے نال اقبال سوکڑی کوں ’’سرائیکی غزل دا موہری‘‘ آکھیا ونڄ سڳدے ۔ اوں ویلھے تھیوݨ والی غزل دی مخالفت دے جواب وچ اقبال سوکڑی آکھیے:

وَت کوئی منکر ہے رب دی ذات دا

وَت غزل کعبے تیں ٹنگݨی پئے ڳئی

اقبال سوکڑی دی پہلی کتاب 1973ء وچ شائع تھئی تاں اوندے وچ غزل کوں اَنج صِنف دے طور تیں سُنڄݨوایا ڳیا۔ اوندے بعد ’’ݙکھ دی جنج‘‘ وچ غزل شامل رہی تے ’’کالے روہ چٹی برف‘‘ تاں غزل کیتے مخصوص کیتا ڳیا شعری مجموعہ ہے ۔ چوتھے مجموعے ’’ورقہ ورقہ زخمی‘‘ دیاں غزلاں ایم اے سرائیکی دے نصاب دا حصہ بݨیاں ۔ اکادمی ادبیات پاکستان توں خواجہ فرید ایوارڈ گھنݨ والی کتاب ’’لیرو لیر پچھانواں‘‘ وچ شامل غزل کوں نویں دور دی نمائندہ غزل آکھیا ونڄ سڳدے ، جیویں جو مزاحمتی حوالے دا ہک شعر ہے:

پینگھ دی خاطر ہے ٻالیں کوں درختیں دی تلاش

خشک دھرتی تیں مگر کمزور ٻوئی باقی نئیں

اکویہویں صدی وچ اقبال سوکڑی دیاں ݙو کتاباں سامݨے آئن جنھیں وچوں ’’اَٹھواں اَسمان‘‘ وچ کئی صِنفاں سمیت غزل دا نویکلا رنگ وی پاتا ویندے جݙاں جو ’’بے اَنت‘‘ غزلیں دا او مجموعہ ہے جیندے وچ غزل دا دڳ نویں انداز نال سامݨے آئے تے روایت دی رِیت کوں کنڈ پچھوں سٹݨ دا سایو کریندیں آکھیا ڳئے:

اِتھاںہر کوئی ودے شجرے تیں ٹُردا

اساں زونکی ہئیں بے ذاتے ودے ہئیں

اقبال سوکڑی دے کلام دا ڳانڈھا دھرتی نال ڳنڈھیا ہوئے ۔ او انسان دوستی دا درس ݙیوݨ دے نال نال انسانی فطرت دے ڈھیر سارے اَنگ نشابر کریندے ۔ وسیب نال تھیوݨ والی بے نرواری دے خاتمے کاݨ اقبال دی مزاحمتی صدا دی کئو وی چودھار سُݨی ویندی ہے ۔او ڄاݨدے جو مزاحمت تے ادب دے ساتھ نال ظلمت دا زور ضرور ترٹدے ۔ ظلمت دی رات دے دھمݨ تیں لوکیں دی خوشی دا اظہار کرݨ دا رنگ کجھ ایں ݙسایا ڳئے :

ہُݨ نہ کہیں چندر دی ٹھنڈک ہے نہ تاریں دا جلوس

لوک خوش ہِن جو مسائیں رات دھمی ہے یارو

شاعری دی سُڄاک اَکھ قہر کلور دی ایں رات دے بعد دے منظر کوں جیڑھے انداز نال ݙٹھا اوکوں وی انسانی فطرت دا نویکلا رنگ آکھ سڳدے ہئیں تے ایں ونکی کوں کہیں غزل گو دا اہم حوالہ آکھیا ونڄ سڳدے:

رات گزرݨ دی دُعا منگدے تاں ہئیں مدت کولوں

ݙینہ جیکر تھیسی تاں سِجھ نیزے برابر ݙیکھسوں

اقبال سوکڑی دے نزدیک کہیں لکھاری دی سب توں وݙی طاقت لفظیں دی طاقت ہے ، ایہے لفظ ہوندن جیڑھے ظلمت دے اڳوں ٻن ٻدھ ݙیندن تے لفظیں نال اِی کہیں معاشرے وچ انقلاب آندا ونڄ سڳدے ۔ جے قلم کار دے لفظیں تیں پہرے لڳ ونڄن تے اوکوں حق ڳالھ کرݨ توں روک کے اوندے بنیادی حقوق توں محروم کیتا ونڄے تاںایں توں وݙا المیہ کائینی ۔ گویا آزادی نال آپݨی ڳالھ دے اظہار توں ݙک کے زبان بندی دا حکم جاری تھی ونڄے تاں ول شاعردی دھانہہ ایں طرحاں سامݨے آندی ہے:

اے کیا لفظیں دے ڈِھڳ ہِن میݙی جھل اِچ

مگر اظہار کیوں اَݨ پھر ݙتا ڳئے

اقبال سوکڑی جتھاں ݙاڈھیں دے ݙڈھپ تیں ویݨ کریندا نظر آندے اُتھاں آپݨے وسیب دی تہذیب تے ثقافت دے سُنڄاپوں رنگیں کوں آپݨے ہتھیں ونڄا ݙیوݨ تیں وی کُڑھدا ݙسدے۔ او ݙسیندے جو جݙاں کہیں وستی دیاں وِساخاں وسوں ہوندیاں ہن تاں اُتھاں نہ صرف رَل وسدے آپݨے ݙکھ درد سانجھے کر گھندے ہَن بل کہ پندھ کریندے پندھیڑو وی بے سینکے نہ ہوندے ہَن ۔ تہوں تاں سوالیہ انداز اختیار کریندیں آکھیا ڳئے:

کتھاں ہِن تیݙی وستی دیاں وِساخاں

مسافر کوئی پِچھو تیں وَل ڳیا ہے

شاعر دی سب توں وݙی خوبی ہوندی ہے جو او کَوڑی تے کھری ڳالھ کوں من موہݨے انداز نال پیش کرݨ چاہندے ۔ اوندی کوشش ہوندی ہے جو گُھپ اندھاریں دا شکار تھیوݨ والے معاشرے کوں سوجھل سویل دی نوید ݙیوݨ تے گُھٹن وچ رہوݨ والے لوکیں کوں آزاد ہواواں وچ ساہ گھنݨ دے قابل بݨاوے ۔ رَل وسدیں کوں یاس توں کڈھ کے آس والے پاسے دا دڳ ݙکھاوے ۔ اقبال سوکڑی دی شاعری وچ لتاڑیے ہوئے لوکیں دی ڳالھ کرݨ تے اُنھیں کیتے اُمید دی شمع روشن کرݨ بارے جاہ جاہ تیں تذکرہ مِلدے ۔ جیویں جو ایں شعر وچ سوجھلے دا مطالبہ نظر آندے:

لوک اندھیں ڳلیں وچ لپھڑدے ودن ہر کہیں دی صدا روشنی روشنی

چوی گھنٹے اندھارا اندھارا جو ہے میݙی وستی کوئی سِجھ اُچھلیا ونڄے

ما ٻولی ہمیشہ ہر کہیں کوں پیاری ہوندی ہے ۔ ما ٻولی وچ لکھݨ تے پڑھݨ والے تاں اوئیں وی اپݨی ٻولی توں واری واری ویندِن ۔اے ٻولی کوئی وی ہووے اوکوں ماء وانگوں اہمیت ݙتی ویندی ہے ۔ اڄوکے دور وچ ما ٻولی دی پرواہ نہ کرݨ والیں دی کمی وی کائینی تاں ایہو جھئیں لوکیں دے حوالے نال اقبال سوکڑی دا اے شعر ایویں لڳدے جیویں اساں ما ٻولی کوں نہ ٻولݨ نال آپݨی ماء دی نافرمانی کیتی ہووے:

میکوں ماء خواب دے وچ آ کے آکھیے

میݙی ٻولی تُساں ٻولی رکھی نئیں

اقبال سوکڑی کوں ایں ڳالھ دا ماݨ ہے جو اوں آپݨی زبان تے آپݨے وسیب دی ڳالھ کوں ہر ممکن حد تئیں سرکاریں ، درباریں تئیں پُچا چھوڑیے تے ماء دھرتی دا قرض لہاوݨ دی ہر ممکن کوشش کیتی ہے ۔ بھل اے اَنڄ ڳالھ ہے جو وسیب دے واسی ایندا اِدراک نئیں رکھدے۔ تہوں آوݨ والے ویلھے دے حوالے نال آکھیے:

گزر ونڄݨے میں آخر واجھلوڑیں وانگ شاں کرکے

حقیقت بعد وچ پُچھسی ودا تونسے دا تل میݙی

اقبال سوکڑی دی شاعری وچ کئی رنگ تے کئی اَنگ پاتے ویندن ۔ پابند نظم ہووے یا آزاد نظم ، ݙوہڑے دی صِنف ہووے یا کافی دی ونکی ہر صِنف وچ ہر دور دی ضرورت کوں سامݨے رکھ کے ایں طرحاں لکھیے جو اندر دا شاعر پورے جوبن تیں نظر آندے ۔ جے تئیں غزل دی ڳالھ ہے تاں اقبال سوکڑی کلھ توں گھن کے اَحٖ تئیں سرائیکی غزل دا اَڳواݨ شمار تھیندے تے اے صنف اقبال دی سُنڄاݨ بݨ ڳئی ہے:

میں غزل نال ڳالھیں وِلڳ تھی ڳیاں

اے سفر ایویں چُپ چاپ کٹݨا نہ ہا

## حوالہ
لکھّت ویورا، ڈاکٹرحمیداُلفت ملغاݨی ،چھاپہ خانہ: جھوک پرنٹرز ملتان