open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ڈیوڈ جولیس

## ڈیوڈ جولیس
ڈیوڈ جے جولیس ہک امریکی فزیالوجسٹ تے نوبل انعام یافتہ سائنسدان ہن ، جیڑھے درد تے گرمی دے مالیکیولر میکانزم تے کم کرݨ کیتے ڄانے ویندے ہن ، جیندے وچ TRPV1 تے TRPM8 ریسیپٹرز دی شناخت وی شامل ہے ، جیڑھے کیپسائسن ، مینتھول تے درجہ حرارت دا پتہ لیندے ہن ۔ او یونیورسٹی آف کیلیفورنیا ، سان فرانسسکو وچ پروفیسر ہن ۔ 

## ابتدائی زندگی تے تعلیم
ڈیوڈ جولیس 4 نومبر 1955 کوں نیو یارک شہر وچ پیدا تھئے ۔ انہاں دے والدین جرمن یہودی مہاجر ہن ۔ جولیس ابتدائی تعلیم نیو یارک وچ حاصل کیتی تے بعد وچ میساچوسٹس انسٹیٹیوٹ آف ٹیکنالوجی توں تعلیم حاصل کیتی ۔ سائنس نال انہاں دی دلچسپی اینہی دور وچ ودھݨ لڳی ۔ 

## سائنسی سفر دا آغاز
تعلیم مکمل کرݨ توں بعد ، جولیس کجھ عرصہ مختلف یونیورسٹیاں وچ تحقیق کریندے ریہے ۔ ول انہاں بطور پروفیسر کم شروع کیتا ۔ انہاں دا کم زیادہ تر نیورو سائنس تے خاص طور تے درد تے گرمی دے احساس تے مرکوز ہا ۔ 

## TRPV1 تے TRPM8 ریسیپٹرز دی دریافت
جولیس دی سب توں اہم تحقیق TRPV1 (ٹرانزیئنٹ ریسیپٹر پوٹینشل وینیلوئڈ 1) تے TRPM8 (ٹرانزیئنٹ ریسیپٹر پوٹینشل میلٹسٹین 8) ریسیپٹرز دی دریافت ہئی ۔ انہاں پتہ لڳایا کہ TRPV1 ریسیپٹر کیپسائسن (مرچاں وچ پایا ونڄݨ والا ہک مرکب) تے گرمی دا پتہ لیندے ہن ،جݙاں جو TRPM8 ریسیپٹر مینتھول (پودینے وچ پایا ونڄݨ والا ہک مرکب) تے ٹھنڈک دا پتہ لیندے ہن ۔ ایہ دریافت ٻہوں اہم ہئی ، کیوں جو ایندے نال درد تے درجہ حرارت دے احساس کوں سمجھݨ وچ ٻہوں مدد ملی ۔ 

## درد تے گرمی دے مالیکیولر میکانزم تے تحقیق
جولیس نہ صرف TRPV1 تے TRPM8 ریسیپٹرز دریافت کیتے ، بھل انہاں دے فنکشن تے درد تے گرمی دے احساس وچ کردار کوں وی سمجھݨ وچ اہم کردار ادا کیتا ۔ انہاں ٻنہاں ریسیپٹرز دی وی شناخت کیتی جیڑھے درد تے درجہ حرارت دے احساس وچ ملوث ہوندے ہن ۔ انہاں دی تحقیق دائمی درد دے علاج کیتے نویاں دوائیں تیار کرݨ دی راہ ہموار کیتی ہے ۔ 

## نوبل انعام
2021 وچ ڈیوڈ جولیس تے آرڈیم پٹاپوٹیئن کوں "درد تے درجہ حرارت کیتے ریسیپٹرز دی دریافتاں کیتے فزیالوجی یا میڈیسن دا نوبل انعام ݙتا ڳیا ۔ 

## یونیورسٹی آف کیلیفورنیا ، سان فرانسسکو
جولیس ہن وی یونیورسٹی آف کیلیفورنیا ، سان فرانسسکو وچ بطور پروفیسر خدمات انجام ݙیندے پئے ہن ۔ 

## سائنس تے انسانیت کیتے خدمات
جولیس دی تحقیق نہ صرف درد تے درجہ حرارت دے بارے وچ اساݙی سمجھ ٻہوں ودھائی ہے ، بھل دائمی درد دے علاج کیتے نویاں دوائیں تیار کرݨ وچ وی مدد کیتی ہے ۔ انہاں دا کم طبی سائنس دی تاریخ وچ ہک اہم سنگ میل ہے ۔ 

## مہاندرے سائنسدان دی حیثیت نال سنڄاݨ
ڈیوڈ جے جولیس ہک عظیم سائنسدان ہن جنہاں طب دے شعبے وچ اہم کردار ادا کیتا ۔ انہاں دی تحقیق نال درد تے درجہ حرارت دے احساس کوں سمجھݨ وچ ٻہوں مدد ملی ہے ۔ 

## ہݨ وی زندہ ہن
ڈیوڈ جے جولیس ہݨ وی زندہ ہن تے سائنس دے شعبے وچ اپݨا کردار ادا کریندے پئے ہن ۔  انہاں دی لگن ، محنت تے ذہانت طب دے شعبے وچ ہک نویں باب دا اضافہ کیتا ہے ۔ انہاں دی دریافت انسانیت کیتے ہک قیمتی تحفہ ہے ۔
آرڈیم پٹاپوٹیئن

## آرڈیم پٹاپوٹیئن
آرڈیم پٹاپوٹیئن ہک لبنانی-امریکی مالیکیولر بائیولوجسٹ ، نیورو سائنسدان تے آرمینیائی نسل دے نوبل انعام یافتہ سائنسدان ہن ۔ انہاں کوں PIEZO1 ، PIEZO2 تے TRPM8 ریسیپٹرز دی شناخت تے کم کرݨ کیتے ڄاتا ویندا ہے ، جیڑھے دباؤ ، مینتھول تے درجہ حرارت دا پتہ لیندے ہن ۔ پٹاپوٹیئن لا جولا ، کیلیفورنیا وچ سکریپس ریسرچ وچ نیورو سائنس دے پروفیسر تے ہاورڈ ہیوز میڈیکل انسٹیٹیوٹ دے انویسٹیگیٹر ہن ۔ 2021 وچ ، انہاں ڈیوڈ جولیس دے نال مشترکہ طور تے فزیالوجی یا میڈیسن دا نوبل انعام جتیا ۔ 

## ابتدائی زندگی تے تعلیم
آرڈیم پٹاپوٹیئن 1 اکتوبر 1967 کوں بیروت ، لبنان وچ پیدا تھئے ۔ انہاں دے والدین آرمینیائی نسل دے ہن ۔ پٹاپوٹیئن ابتدائی تعلیم لبنان وچ حاصل کیتی تے بعد وچ امریکہ ہجرت کر ڳئے ۔ انہاں یونیورسٹی آف کیلیفورنیا ، لاس اینجلس توں تعلیم حاصل کیتی ۔ سائنس نال انہاں دی دلچسپی اینہی دور وچ ودھݨ لڳی ۔ 

## سائنسی سفر دا آغاز
تعلیم مکمل کرݨ توں بعد ، پٹاپوٹیئن کجھ عرصہ مختلف یونیورسٹیاں وچ تحقیق کریندے ریہے ۔ ول انہاں بطور پروفیسر کم شروع کیتا ۔ انہاں دا کم زیادہ تر نیورو سائنس تے خاص طور تے لمس ، درد تے درجہ حرارت دے احساس تے مرکوز ہا ۔ 

## PIEZO1 تے PIEZO2 ریسیپٹرز دی دریافت
پٹاپوٹیئن دی سب توں اہم تحقیق PIEZO1 تے PIEZO2 (پائزیو 1 تے پائزیو 2) ریسیپٹرز دی دریافت ہئی ۔ انہاں پتہ لڳایا کہ ایہ ریسیپٹرز سیلز وچ میکانوسینسیشن (mechanosensation) یعنی دباؤ دا پتہ لڳاوݨ وچ اہم کردار ادا کریندے ہن ۔ PIEZO1 ریسیپٹر مختلف ونکی دے میکانیکل محرکات دا جواب ݙیندا ہے ،جݙاں جو PIEZO2 خاص طور تے لمس نال جڑے سیلز وچ پایا ویندا ہے ۔ ایہ دریافت ٻہوں اہم ہئی ، کیوں جو ایندے نال لمس دے احساس کوں سمجھݨ وچ ٻہوں مدد ملی ۔ 

## TRPM8 ریسیپٹر تے درجہ حرارت دا احساس
پٹاپوٹیئن TRPM8 (ٹرانزیئنٹ ریسیپٹر پوٹینشل میلٹسٹین 8) ریسیپٹر تے وی تحقیق کیتی ، جیڑھا کہ ٹھنڈک تے مینتھول دا پتہ لڳایند ہے ۔ ایہ ریسیپٹر درجہ حرارت دے احساس وچ وی اہم کردار ادا کریندا ہے ۔ 

## نوبل انعام
2021 وچ آرڈیم پٹاپوٹیئن تے ڈیوڈ جولیس کوں "درد تے درجہ حرارت کیتے ریسیپٹرز دی دریافتاں کیتے فزیالوجی یا میڈیسن دا نوبل انعام ݙتا ڳیا ۔ 

## سکریپس ریسرچ
پٹاپوٹیئن ہن وی سکریپس ریسرچ وچ بطور پروفیسر خدمات انجام ݙیندے پئے ہن ۔ 

## سائنس تے انسانیت کیتے خدمات
پٹاپوٹیئن دی تحقیق نہ صرف لمس تے درجہ حرارت دے بارے وچ اساݙی سمجھ ٻہوں ودھائی ہے ، بھل دائمی درد دے علاج کیتے نویاں دوائیں تیار کرݨ وچ وی مدد کیتی ہے ۔ انہاں دا کم طبی سائنس دی تاریخ وچ ہک اہم سنگ میل ہے ۔ 

## مہاندرے سائنسدان دی حیثیت نال سنڄاݨ
آرڈیم پٹاپوٹیئن ہک عظیم سائنسدان ہن جنہاں طب دے شعبے وچ اہم کردار ادا کیتا ۔ انہاں دی تحقیق نال لمس ، درد تے درجہ حرارت دے احساس کوں سمجھݨ وچ ٻہوں مدد ملی ہے ۔ 

## ہݨ وی زندہ ہن
آرڈیم پٹاپوٹیئن ہݨ وی زندہ ہن تے سائنس دے شعبے وچ اپݨا کردار ادا کریندے پئے ہن ۔  انہاں دی لگن ، محنت تے ذہانت طب دے شعبے وچ ہک نویں باب دا اضافہ کیتا ہے ۔ انہاں دی دریافت انسانیت کیتے ہک قیمتی تحفہ ہے ۔
سوانتے پیابو

## سوانتے پیابو
(Svante Pääbo The Explorer of Human Evolution)

سوانتے پیابو ہک سویڈش جینیٹکس دے ماہر تے نوبل انعام یافتہ سائنسدان ہن ، جیڑھے ارتقائی جینیٹکس دے شعبے وچ مہارت رکھدے ہن ۔ پیلیوجینیٹکس دے بانیاں وچوں ہک ہووݨ دے ناطے ، انہاں نیندرتھل جینوم تے ٻہوں زیادہ کم کیتا ہے ۔ 1997 وچ ، او جرمنی دے لیپزگ وچ میکس پلانک انسٹیٹیوٹ فار ایوولیوشنری اینتھراپولوجی دے شعبہ جینیٹکس دے بانی ڈائریکٹر بݨئے ۔ 1999 توں ، او لیپزگ یونیورسٹی وچ اعزازی پروفیسر ریہے ہن؛ او ہݨ وی یونیورسٹی وچ مالیکیولر ایوولیوشنری بائیولوجی پڑھیندے ہن ۔ او جاپان دے اوکیناوا انسٹیٹیوٹ آف سائنس اینڈ ٹیکنالوجی وچ وی ایڈجیکٹ پروفیسر ہن ۔ 

## ابتدائی زندگی تے تعلیم
سوانتے پیابو 20 اپریل 1955 کوں سٹاک ہوم ، سویڈن وچ پیدا تھئے ۔ انہاں دے والد کارل جارج پیابو ہک بائیو کیمسٹ ہن تے والدہ ایسٹونین مہاجر ہن ۔ پیابو ابتدائی تعلیم سویڈن وچ حاصل کیتی تے بعد وچ اپسالا یونیورسٹی توں تعلیم حاصل کیتی ۔ سائنس نال انہاں دی دلچسپی اینہی دور وچ ودھݨ لڳی ۔ 

## سائنسی سفر دا آغاز
تعلیم مکمل کرݨ توں بعد ، پیابو کجھ عرصہ مختلف یونیورسٹیاں وچ تحقیق کریندے ریہے ۔ ول انہاں بطور محقق کم شروع کیتا ۔ انہاں دا کم زیادہ تر قدیم ڈی این اے تے انسانی ارتقا تے مرکوز ہا ۔ 

## نیندرتھل جینوم تے تحقیق
پیابو دی سب توں اہم تحقیق نیندرتھل جینوم (Neanderthal genome) تے ہئی ۔ انہاں جدید تکنیکاں دا استعمال کریندے ہوئے نیندرتھل ہݙیاں توں ڈی این اے کڈھیا تے ایندے جینوم دا تجزیہ کیتا ۔ انہاں پتہ لڳایا کہ جدید انساناں وچ نیندرتھل ڈی این اے دا کجھ حصہ موجود ہے ۔ ایندا مطلب ایہ ہا کہ قدیم زمانے وچ انساناں تے نیندرتھلز دے درمیان انٹر بریڈنگ (interbreeding) تھئی ہئی ۔ ایہ دریافت انسانی ارتقا کوں سمجھݨ وچ ہک وݙی سوبھ ہئی ۔ 

## ڈینیسووان دی دریافت
پیابو دی ٹیم نہ صرف نیندرتھل جینوم تے کم کیتا ، بھل انہاں 2010 وچ ڈینیسووان (Denisovan) ناں دی ہومینن (hominin) دی ہک نویں ونکی دی وی دریافت کیتی ۔ ڈینیسووان وی قدیم انسان ہن جیڑھے نیندرتھلز دے نال نال راہندے ہن ۔ 

## نوبل انعام
2022 وچ سوانتے پیابو کوں "انقراض شدہ ہومیننز دے جینوم دے حوالے نال انہاں دیاں دریافتاں کیتے تے انسانی ارتقا کیتے فزیالوجی یا میڈیسن دا نوبل انعام ݙتا ڳیا ۔ 

## میکس پلانک انسٹیٹیوٹ فار ایوولیوشنری اینتھراپولوجی
پیابو میکس پلانک انسٹیٹیوٹ فار ایوولیوشنری اینتھراپولوجی وچ بطور ڈائریکٹر خدمات انجام ݙیندے ریہے ۔ 

## مہاندرے سائنسدان دی حیثیت نال سنڄاݨ
سوانتے پیابو ہک عظیم سائنسدان ہن جنہاں انسانی ارتقا کوں سمجھݨ وچ اہم کردار ادا کیتا ۔ انہاں دی تحقیق نال پتہ لڳا کہ جدید انساناں وچ نیندرتھل تے ڈینیسووان ڈی این اے دا کجھ حصہ موجود ہے ۔ 

## ہݨ وی زندہ ہن
سوانتے پیابو ہݨ وی زندہ ہن تے سائنس دے شعبے وچ اپݨا کردار ادا کریندے پئے ہن ۔  انہاں دی لگن ، محنت تے ذہانت انسانی ارتقا دے بارے وچ اساݙی سمجھ کوں ٻہوں ودھایا ہے ۔ انہاں دی دریافت انسانیت کیتے ہک قیمتی تحفہ ہے ۔
وکٹر ایمبروز

## وکٹر ایمبروز
وکٹر آر ایمبروز ہک امریکی ڈیولپمنٹل بائیولوجسٹ تے نوبل انعام یافتہ سائنسدان ہن ، جیڑھے پہلے ڄاتے ڳئے مائیکرو آر این اے (miRNA) دی دریافت کیتے مشہور ہن ۔ او یونیورسٹی آف میساچوسٹس میڈیکل سکول وچ پروفیسر ہن ۔ انہاں اپݨی انڈر گریجویٹ تے ڈاکٹریٹ دی تعلیم میساچوسٹس انسٹیٹیوٹ آف ٹیکنالوجی توں مکمل کیتی ۔ ایمبروز کوں مائیکرو آر این اے تے انہاں دی تحقیق کیتے 2024 وچ فزیالوجی یا میڈیسن دا نوبل انعام ݙتا ڳیا ۔ 

## ابتدائی زندگی تے تعلیم
وکٹر ایمبروز 1 دسمبر 1953 کوں امریکہ وچ پیدا تھئے ۔ انہاں ابتدائی تعلیم امریکہ وچ حاصل کیتی تے بعد وچ میساچوسٹس انسٹیٹیوٹ آف ٹیکنالوجی (MIT) توں تعلیم حاصل کیتی ۔ سائنس نال انہاں دی دلچسپی اینہی دور وچ ودھݨ لڳی ۔ 

## سائنسی سفر دا آغاز
تعلیم مکمل کرݨ توں بعد ، ایمبروز کجھ عرصہ مختلف یونیورسٹیاں وچ تحقیق کریندے ریہے ۔ ول انہاں بطور پروفیسر کم شروع کیتا ۔ انہاں دا کم زیادہ تر ڈیولپمنٹل بائیولوجی تے خاص طور تے جینز دے اظہار تے کنٹرول تے مرکوز ہا ۔ 

## مائیکرو آر این اے دی دریافت
ایمبروز دی سب توں اہم تحقیق مائیکرو آر این اے (microRNA) دی دریافت ہئی ۔ انہاں پتہ لڳایا کہ سیلز وچ چھوٹے آر این اے مالیکیولز ہوندے ہن جیڑھے جینز دے اظہار کوں کنٹرول کریندے ہن ۔ انہاں مالیکیولز کوں مائیکرو آر این اے آکھیا ویندا ہے ۔ انہاں ایہ وی پتہ لڳایا کہ مائیکرو آر این اے ڈیولپمنٹ وچ اہم کردار ادا کریندے ہن ۔ ایہ دریافت ٻہوں اہم ہئی ، کیوں جو ایندے نال جینز دے اظہار کوں سمجھݨ وچ ٻہوں مدد ملی ۔ 

## لین-4 جین تے تحقیق
ایمبروز Caenorhabditis elegans ناں دے کیڑے تے تحقیق کریندے ہوئے لین-4 (lin-4) جین دی دریافت کیتی ۔ انہاں پتہ لڳایا کہ لین-4 جین ہک چھوٹا آر این اے مالیکیول تیار کریندا اے جیڑھا ٻئے جینز دے اظہار کوں ریگولیٹ کریندا ہے ۔ ایہ پہلا ڄاتا ڳیا مائیکرو آر این اے ہا ۔ 

## نوبل انعام
2024 وچ وکٹر ایمبروز کوں "مائیکرو آر این اے دی دریافتاں کیتے فزیالوجی یا میڈیسن دا نوبل انعام ݙتا ڳیا ۔ 

## یونیورسٹی آف میساچوسٹس میڈیکل سکول
ایمبروز ہن وی یونیورسٹی آف میساچوسٹس میڈیکل سکول وچ بطور پروفیسر خدمات انجام ݙیندے پئے ہن ۔ 

## سائنس تے انسانیت کیتے خدمات
ایمبروز دی تحقیق نہ صرف جینز دے اظہار دے بارے وچ اساݙی سمجھ ٻہوں ودھائی ہے ، بھل ٻنہاں بیماریاں دے علاج کیتے نویاں دوائیں تیار کرݨ وچ وی مدد کیتی ہے ۔ انہاں دا کم طبی سائنس دی تاریخ وچ ہک اہم سنگ میل ہے ۔ 

## مہاندرے سائنسدان دی حیثیت نال سنڄاݨ
وکٹر آر ایمبروز ہک عظیم سائنسدان ہن جنہاں طب دے شعبے وچ اہم کردار ادا کیتا ۔ انہاں دی تحقیق نال جینز دے اظہار کوں سمجھݨ وچ ٻہوں مدد ملی ہے ۔ 

## ہݨ وی زندہ ہن
وکٹر آر ایمبروز ہݨ وی زندہ ہن تے سائنس دے شعبے وچ اپݨا کردار ادا کریندے پئے ہن ۔  انہاں دی لگن ، محنت تے ذہانت طب دے شعبے وچ ہک نویں باب دا اضافہ کیتا ہے ۔ انہاں دی دریافت انسانیت کیتے ہک قیمتی تحفہ ہے ۔
ڈریو وائسمین

## ڈریو وائسمین
ڈریو وائسمین ہک امریکی طبیب تے ایمیونولوجسٹ ہن ، جیڑھے آر این اے بائیولوجی وچ اپݨے تعاون کیتے ڄانے ویندے ہن ۔ وائسمین ویکسین ریسرچ وچ رابرٹس فیملی پروفیسر ، آر این اے انوویشن کیتے پین انسٹیٹیوٹ دے ڈائریکٹر تے یونیورسٹی آف پنسلوانیا (پین) وچ پیرلمان سکول آف میڈیسن وچ طب دے پروفیسر ہن ۔ 

## ابتدائی زندگی تے تعلیم
ڈریو وائسمین 7 ستمبر 1959 کوں امریکہ وچ پیدا تھئے ۔ انہاں ابتدائی تعلیم امریکہ وچ حاصل کیتی تے بعد وچ برینڈیز یونیورسٹی توں تعلیم حاصل کیتی ۔ سائنس نال انہاں دی دلچسپی اینہی دور وچ ودھݨ لڳی ۔ 

## سائنسی سفر دا آغاز
تعلیم مکمل کرݨ توں بعد ، وائسمین کجھ عرصہ مختلف یونیورسٹیاں وچ تحقیق کریندے ریہے ۔ ول انہاں بطور محقق کم شروع کیتا ۔ انہاں دا کم زیادہ تر آر این اے تے ایندے طبی استعمال تے مرکوز ہا ۔ 

## آر این اے تے تحقیق
وائسمین دی سب توں اہم تحقیق رائبونیوکلیئک ایسڈ (RNA) تے ہئی ۔ انہاں کئی سالاں تک مختلف ونکی دے آر این اے مالیکیولز تے انہاں دے افعال تے تحقیق کیتی ۔ انہاں خاص طور تے میسنجر آر این اے (mRNA) تے ٻہوں کم کیتا ، جیڑھا کہ پروٹینز تیار کرݨ وچ اہم کردار ادا کریندا ہے ۔ 

## ایم آر این اے ویکسینز دی بنیاد
وائسمین دی تحقیق ایم آر این اے ویکسینز دی بنیاد رکھی ۔ انہاں کاتالین کاریکو دے نال مل تے ہک اینجھی تکنیک تیار کیتی جیندے نال ایم آر این اے نوں جسم وچ داخل کرݨ تے ایندے نال مطلوبہ پروٹینز تیار کرݨ وچ مدد ملدی ہے ۔ انہاں ایم آر این اے وچ کیمیائی تبدیلیاں پیدا کرݨ دے طریقے وی دریافت کیتے جنہاں نال ایندی افادیت تے حفاظت ٻہتر تھئی ۔ 

## ایم آر این اے ویکسینز دی تیاری وچ کردار
وائسمین دی تیار کیتی ڳئی تکنیک نال ایم آر این اے ویکسینز تیار کرݨ وچ ٻہوں مدد ملی ۔ ایم آر این اے ویکسینز روایتی ویکسینز دے مقابلے وچ ٻہوں تیزی نال تے آسانی نال تیار کیتیاں ونج سڳدیاں ہن ۔ ایندے علاوہ ، ایہ ویکسینز ٻہوں محفوظ وی ہوندیاں ہن ، کیوں جو انہاں وچ کوئی زندہ وائرس موجود نئیں ہوندا ۔ کورونا وائرس دی وبا دے دوران ، ایم آر این اے ویکسینز لکھاں لوکاں دی جاناں بچاوݨ وچ اہم کردار ادا کیتا ۔ 

## نوبل انعام
2023 وچ ڈریو وائسمین تے کاتالین کاریکو کوں "نیوکلیوسائڈ بیس موڈیفیکیشنز دے حوالے نال انہاں دیاں دریافتاں کیتے جیڑھا کہ موثر ایم آر این اے ویکسینز دی تیاری کوں ممکن بݨیندا اے" فزیالوجی یا میڈیسن دا نوبل انعام ݙتا ڳیا ۔ 

## یونیورسٹی آف پنسلوانیا
وائسمین ہن وی یونیورسٹی آف پنسلوانیا وچ بطور پروفیسر خدمات انجام ݙیندے پئے ہن ۔ 

## سائنس تے انسانیت کیتے خدمات
وائسمین دی تحقیق طب دے شعبے وچ انقلاب برپا کر ݙتا ہے ۔ انہاں دی تیار کیتی ڳئی تکنیک نال نہ صرف ایم آر این اے ویکسینز تیار کرݨ وچ مدد ملی ہے ، بھل ٻنہاں بیماریاں دے علاج کیتے وی نویاں دوائیں تیار کرݨ دی راہ ہموار تھئی ہے ۔ 

## مہاندرے سائنسدان دی حیثیت نال سنڄاݨ
ڈریو وائسمین ہک عظیم سائنسدان ہن جنہاں طب دے شعبے وچ اہم کردار ادا کیتا ۔ انہاں دی تحقیق نال انسانیت کوں ٻہوں فائدہ پہنچا ہے ۔ 

## ہݨ وی زندہ ہن
ڈریو وائسمین ہݨ وی زندہ ہن تے سائنس دے شعبے وچ اپݨا کردار ادا کریندے پئے ہن ۔  انہاں دی لگن ، محنت تے ذہانت طب دے شعبے وچ ہک نویں باب دا اضافہ کیتا ہے ۔ انہاں دی دریافت انسانیت کیتے ہک قیمتی تحفہ ہے ۔
امام موسیٰ الکاظم

امام موسیٰ کاظمؑ، جنہاں دا پورا ناں موسیٰ بن جعفرؑ ہے، اثناعشری شیعہ اسلام دے ستویں امام ہن۔ اوہ 7 صفر 128 ہجری کوں مدینہ منورہ وچ پیدا تھئے تے 25 رجب 183 ہجری کوں بغداد وچ شہید تھئے۔ امام موسیٰ کاظمؑ کوں "کاظم" دا لقب ݙتا ڳیا، جیندا مطلب ہے "غصے کوں ضبط کرݨ والا"، کیوں جو اوہ اپݨے غصے کوں کنٹرول کرݨ وچ بہت مشہور ہن۔
## پیدائش تے ابتدائی زندگی
امام موسیٰ کاظمؑ دی پیدائش مدینہ منورہ وچ تھئی۔ اوہ امام جعفر صادقؑ دے پتر ہن تے اپݨے والد دی شہادت دے بعد امامت دے منصب تے فائز تھئے۔
## علم تے فضیلت
امام موسیٰ کاظمؑ بہت وݙے عالم تے فقیہ ہن۔ انہاں نے اپݨے والد امام جعفر صادقؑ توں علم حاصل کیتا تے بعد وچ خود وی علم دین دی تبلیغ کیتی۔ انہاں دے دور وچ بہت سارے طالب علم انہاں توں علم حاصل کرݨ کیتے آندے ہن۔
## عبادت تے تقویٰ
امام موسیٰ کاظمؑ بہت عبادت گزار ہن۔ او راتاں کوں عبادت وچ گزارݨ دے نال نال ݙینھ وچ وی ذکر الٰہی وچ مصروف رہندے ہن۔ انہاں دی عبادت تے تقویٰ دی وجہ توں لوک انہاں کوں "عبد صالح" دے ناں نال وی یاد کریندے ہن۔
## ظلم دے خلاف مزاحمت
امام موسیٰ کاظمؑ دے دور وچ عباسی خلیفہ ہارون الرشید دا دور حکومت ہئی، جیہڑا امامؑ دے اثر و رسوخ توں خوف زدہ ہئی۔ ہارون الرشید نے امامؑ کوں قید کر ݙتا تے انہاں کوں مختلف جیلاں وچ رکھا۔ قید دے دوران وی امامؑ نے اپݨے پیروکاراں کوں ہدایات ݙیندے رہے۔

## شہادت
امام موسیٰ کاظمؑ کوں ہارون الرشید دے حکم تے زہر ݙے کے شہید کر ݙتا ڳیا۔ انہاں دی شہادت 25 رجب 183 ہجری کوں بغداد وچ تھئی۔ انہاں کوں کاظمین وچ دفن کیتا ڳیا، جتھاں ہݨ انہاں دا مزار مقدس ہے تے لوک زیارت کیتے آندے ہن۔

## امام موسیٰ کاظمؑ دے اقوال
امام موسیٰ کاظمؑ فرمیندے ہن: "جیہڑا شخص اپݨے غصے کوں کنٹرول کریندا ہے، اللہ تعالیٰ اوں دے علاوہ باقی سب کوں کنٹرول کریندا ہے۔"
او ایہ وی فرمیندے ہن: "دنیا دے معاملات وچ اعتدال تے میانہ روی اختیار کرو، کیوں جو اعتدال توں بہتر کوئی چیز نی ۔"

## ورثہ
امام موسیٰ کاظمؑ نے اپݨے پیروکاراں کوں صبر، تقویٰ تے علم دی اہمیت سکھائی۔ انہاں دی زندگی ہک نمونہ ہے جیہڑا ظلم دے خلاف صبر تے استقامت دی تعلیم ݙیندا ہے۔ انہاں دے مزار مقدس تے ہر سال ہزاراں لوک زیارت کیتے آندے ہن تے انہاں دے نقش قدم تے چلݨ دی کوشش کریندے ہن۔
امام موسیٰ کاظمؑ دی زندگی ہک عظیم درس ہے جیہڑی انسان کوں صبر، تقویٰ تے علم دی راہ تے گامزن کریندی ہے۔

## حوالے
جکھرانی

جکھرانی قبیلہ بلوچستان دا ہک وݙا تے تاریخی قبیلہ ہے۔ ایں قبیلے توں کئی ذیلی قبیلے وجود وچ آئے ہن، جنہیں وچوں کھنڈوانی قبیلہ سب توں ٻہوں مشہور تے اہم ہے۔ جکھرانی قبیلے دی سرداری دا خطاب وی ایں قبیلے دے کولوں رہیا ہے۔ جکھرانی قبیلے دے مشہور شخص ترک علی جکھرانی ہن، جنہاں دے بارے برٹش ریکارڈز وچ تفصیل نال لکھیا ڳیا ہے۔ ترک علی جکھرانی کوں انتہائی بہادر تے دلیر شخصیت دے طور تے ڄاݨیا ویندا ہائی۔ انہیں دے پیو دا ناں کھنڈو تے ݙاݙے دا ناں موجا ہا۔

ترک علی جکھرانی دے پتر بالاچ خان ہن، جنہیں دے چار پتر ہن۔ بالاچ خان نے ڈو شادیاں کیتیاں ہن۔ پہلی زال توں ݙو پتر تھئے ہن، جنہاں دے ناں ݙاݙا محمد جکھرانی تے یار محمد جکھرانی ہن۔ ݙوجھی زال توں وی ݙو پتر تھئے ہن، جنہاں دے ناں خیر محمد جکھرانی تے کھنڈو جکھرانی ہن۔ کھنڈو جکھرانی دا ناں انہیں دے ݙاݙا کھنڈو دے ناں تے رکھیا ہا۔

جکھرانی قبیلے وچ سرداری دا خطاب سب توں وݙے پتر کوں ݙتا ویندا ہا۔ ایں لحاظ نال داد محمد جکھرانی کوں سرداری دا خطاب ملیا، تے اوہ اڄ وی قبیلے دے سردار ہن۔ یار محمد جکھرانی، داد محمد جکھرانی دے سکے بھرا ہن۔ یار محمد جکھرانی دے کولوں ٻہوں ساری زمین ہئی، جیہڑی بلوچستان دے شاہی علاقے توں گھن  کے شاہپور تک ویندی ہئی۔ آکھیا ویندا ہے کہ یار محمد جکھرانی جڈاں سویرے کوں اپݨا گھوڑا ڳھن کے زمین دا چکر لاوݨ نکلدے ہن، تاں شام تک وی اپݨی ساری زمین دا چکر نا لا سڳدے ہن۔

جکھرانی قبیلے دے شجرے وچ کئی ذیلی قبیلے شامل ہن، جنہاں وچ دادوانی، یاروانی، خیروانی، کنڈوانی، گلوانی، ساولانی، قمبرانی، تے شیروانی شامل ہن۔ ایہ سارے قبیلے جکھرانی قبیلے دیاں شاخاں ہن تے انہاں دا اپݨا ہک الڳ تاریخی تے ثقافتی ورثہ ہے۔

## حوالہ
جاگیرانی

جاگیرانی (سندھی: جاگيراڻي) ہک بلوچ قبیلہ ہے جیہڑی بنیادی طور تے پاکستان دے بلوچستان تے سندھ صوبیاں وچ وسدا پئے۔ جاگیرانی قبیلہ بلیدی قبیلے دا ہک ذیلی گروپ ہے۔

## حوالہ
چک

چک ہندی (चक) تے (انگریزی - Chak) بھارتی ریاست اتر پردیش دے ضلع بہرائچ دا ہک دیہات ہے۔ ایہ فخر پور توں 6 کلومیٹر پچادھ تے ضلعی صدر دفاتر بہرائچ توں 21 کلومیٹر لمے وچ ہے۔ ایہ دیہات رامگدھی پنچایت، پولیس تھانہ بونڈی، ڈویلپمنٹ بلاک تاجواپور، تحصیل مہسی دے تحت ہے۔ تے چک دیہات اتر پردیش دے صدر مقام لکھنؤ توں 114 کلومیٹر دور ہے۔ دیہات دا انتظام دیہات دے ہیڈ مین دے ذریعے کیتا ویندے، جو ہک منتخب نمائندہ ہوندے۔
link=https://ur.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%A7%D8%A6%D9%84:Jama_masjid_chak.jpg|thumb|چک گاؤں دےآدھی اچ  کنویں دے نال مسجد  (جامع مسجد چک)

## تاریخ
چک دی تارخ ٻہوں پراݨی ہے، ایں دیہات دی تاریخ دیہات دی تشکیل دے وقت توں شروع تھیندی ہے۔ دیہات دے پراݨے لوک دیہات دی تاریخ دے بارے وچ معلومات حاصل کریندے رہے ہن، جیویں جو دیہات دے پراݨے لوک آہدے ہن جو دیہات دے بنݨ توں پہلے اتھاں ٻہوں ڳھاٹا جنگل ہوندا ہئی۔ ایہ تقریباً 200 سال پراݨا ہے جݙݨ ایہ دیہات ابھریا، ایں دیہات وچ پہلے ݙو یا زیادہ گھر ہن جنہاں وچوں ہک گھر ٹھاکر صاحب دا ہئی تے ݙوجھا گھر سلامت انصاری دا ہئی جیہڑا جنگل دے کنارے تے واقع ہئی۔ دیہات دا اوں ویلے کوئی سرکاری ناں کائنا ہئی، جݙݨ چندا انصاری تے اوندا بھرا کریا انصاری جیہڑا لکھنؤ دے کول کاکوری دیہات توں آئے ہن، اوہ ٹھاکر صاحب دے کول آئے۔ ٹھاکر صاحب نے چندا انصاری کوں آکھیا جو چندا بھرا، تساں ساݙے گھر دے ایں چک وچ اپݨا گھر بݨاؤ، چک یعنی میݙے کھیت وچ، چنانچہ انصاری نے ٹھاکر صاحب دے چک وچ اپݨا گھر بݨایا، ایں دیہات دا سرکاری ناں چک بݨ ڳیا۔ بعد وچ لوک مختلف جاہیں توں آئے تے اڄ ایہ ہک وݙا دیہات بݨ ڳیا ہے۔ ہندوستان دی آزادی توں پہلے ایہ دیہات ریہوا اسٹیٹ دا حصہ ہئی، جیہڑا برطانوی راج دے دوران ہک چھوٹی  آزاد شاہی ریاست ہئی۔ ریہوا شاہی ریاست دا قلعہ، جیندا صدر مقام بیدن پور وچ دریائے سریو دے کنارے تے واقع ہئی، اڄ وی موجود ہے۔

چندا انصاری دے پوہترے حفیظ الرحمن انصاری ݙسیندے ہن جیہڑے گاندھی جی نے ہندوستان چھوڑو تحریک شروع کیتی تاں چک دیہات دے ٻہوں سارے نوجواناں نے تحریک وچ ودھ چڑھ کے حصہ ڳھدا۔ حفیظ الرحمن انصاری تے روانک سلمانی اہم ہن، ایندے علاوہ جمیل الرحمن انصاری تے حبیب الرحمن انصاری نے وی اہم کردار ادا کیتا۔ جݙݨ ہندوستان کوں آزادی ملی، دیہات دے لوک ٻہوں خوش ہن۔ جݙݨ ملک آزاد تھیا، ہندوستان دیاں تمام شاہی ریاستاں ختم تھی ڳئیاں تے ملک وچ جمہوریت آ ڳئی۔ دیہات دے کجھ لوکیں نے اپݨا کاروبار شروع کیتا، کجھ لوک دیہات چھوڑ کے شہر چلیے ڳئے پیسے کماوݨ کیتے تے کجھ گھر تے کاشتکاری کرݨ لڳے۔ حبیب الرحمن انصاری نے کاٹھی دے ٹھیکے دا کم شروع کیتا، اینہہ ویلے اوں نے چک دیہات وچ ٻہوں پیسے کمائے۔ 1980 توں 90 تک حبیب الرحمن انصاری زیادہ پیسے دی وجہ توں مہاجن آکھیا ویندا ہئی، مہاجن دا مطلب ہے جیندے کول زیادہ پیسے ہوون۔ ولا آہستہ آہستہ کجھ لوک لکھنؤ، کانپور، دہلی، ممبئی، کولکتہ تے حیدرآباد دی طرف ڳئے، اتھاں انہاں نے ٻہوں چنڳا کمایا تے اپݨے مکان بݨائے تے اتھائیں رہندے ہن۔
رئیسانی

رئیسانی بلوچ قبیلہ 1800ء توں پہلے رئیسانی قوم ترائے ہزار افراد تے مشتمل ہک نکا جیہا قبیلہ ہئی۔ جیندے ابتدا دے بارے وچ وثوق نال کجھ وی نئیں آکھیا ونڄ سڳدا۔ ایہ قبیلہ کافی عرصے توں قلات وچ رہندا پیا ہے۔ ایندی وجہ توں ایندے کجھ لوک آپݨے آپ کوں پٹھان آہدے ہن، جیہڑے بلوچ تے براہوئی قبیلیاں دے نال رل ڳئے ہن۔ ایہ قبیلہ بلوچی تے بروہی ݙوہیں زباناں استعمال کریندا ہے۔ ایہ لوک سبی تے کچھی دے ضلعیاں وچ رہندن تے انہاں وچوں کجھ لوک مستونگ وچ وی رہائش پذیر ہن۔

روشن خان آپݨی کتاب "تذکرہ" وچ لکھدن جو رئیسانی پشتون قبیلہ تور ترین دی ہک شاخ ہے۔ او مزید لکھدن جو میسور دے نواب امیر حیدر علی تے ٹیپو سلطان وی تور ترین یعنی رئیسانی قوم نال تعلق رکھدے ہن۔ انہاں دے آباواجداد مستونگ توں ہجرت کر ڳئے ہن۔

رئیسانی قبیلہ براہوئی قبیلیاں وچ ٻہوں نمایاں تے زیادہ بااثر ہے تے انہاں دا سردار براہوئی وفاقیہ دے ساروان ڈویژن دا سربراہ ہئی۔ روایت دے مطابق انہاں نے دہواریں دے نال رل تے بلوچیں توں قلات فتح کرݨ وچ براہویاں دی مدد کیتی ہئی۔ خوانین قلات دے نال چنڳے تعلقات دی وجہ توں رئیسانی ہمیشہ براہوئی وفاقیہ وچ غالب حیثیت وچ رہے تے ساروانی قبیلیاں دا بیرک (پرچم) انہاں دے کول رہیا۔

ہتو رام دا آکھݨ ہے جیہڑھا رئیسانیاں دے مورث اعلیٰ دا ناں رئیس ہئی۔ ایں واسطے رئیسانی مشہور تھئے۔ دراصل ایہ قوم افغان تو ترین ہن تے قلات نقل مکانی کر تے آئے ہن۔ جݙݨ رئیس قلات آیا تاں ایں وقت ایہ قلات تے مستونگ وچ رہندے ہن تے ایں وقت براہویاں تے بلوچاں دا ناں و نشان وی کائنی ہئی۔ جو رئیسانی قلات تے مستونگ وچ رہندے ہن، انہاں دے سرکردہ اول دا ناں راو سین کھیر ہئی۔

موجودہ دور دی نامور شخصیات وچ نواب محمد اسلم (بلوچستان دے وزیر اعلیٰ) دا تعلق بلوچستان دے مشہور تے معروف قبیلہ رئیسانی دے نواب خاندان نال ہے۔ انہاں دے آباواجداد ساروان دے قبیلیاں دے چیف رہ چکیے ہن تے انہاں دے پیو نواب غوث بخش رئیسانی دی شہادت دے بعد وݙے پتر ہووݨ دے ناطے اوہ چیف آف ساروان دے منصب تے فائز ہن۔ ایندے علاوہ اوہ ہک ترقی پسند زمیندار وی ہن۔ صدر بلوچستان زراعت چیمبر ہووݨ دے ناطے اوہ زمینداریں وچ نویں ٹیکنالوجی تے طریقے متعارف کرا ݙیندے ہن تے ایندے علاوہ زمینداراں دے فلاح و بہبود وچ وی انہاں دا وݙا عمل دخل ہے۔ آپݨے پیو دے نقش قدم تے چلدے ہوئے اوہ جنگلی حیات دے بقا کیتے وائلڈ لائف کنزرویشن دے تا حیات ممبر وی ہن۔ اوہ ہک سرگرم عمل سیاست دان ہووݨ دے نال نال ممبر مرکزی کمیٹی پاکستان پیپلز پارٹی، چار دفعہ بلوچستان اسمبلی دے ارکان رہ چکیے ہن۔ 9 اپریل 2008ء کوں بلا مقابلہ بلوچستان دے وزیر اعلیٰ منتخب تھئے تے آپݨے منصب دا حلف چاتا۔ نواب محمد اسلم دے مشاغل وچ کوہ پیمائی، سیاست، زمینداری تے مچھلی دا شکار شامل ہن۔ انہاں نے بیرون ملک دورے وی کیتے ہن جنہاں وچ برطانیہ، امریکا، سعودی عرب، جرمنی، فرانس، ایران، جاپان، عرب امارات، سویڈن، افغانستان، ہالینڈ، بیلجیئم تے سنگاپور شامل ہن۔

## شجرہ رئیسانی بلوچ قبیلہ

* رئیسانی
* جمال زئی
* جمال زئی
* سراج زئی
* اسماعیل زئی
* روشان زئی
* خانان زئی
* رستم زئی
* سالار زئی
* عسیب زئی
* اکبر زئی
* گوری زئی
* پند رانی

## حوالہ
رخشانی

رخشانی ہک اتحاد ہے، جیندا اہم قبیلہ ماندائی ہے۔ ماندائی نوشکی دے حاکم دے طور تے وی مشہور ہن۔ انہاں دا سردار، سردار خطی خان ماندائی، نے بادشاہ ہمایوں کوں پناہ ݙے کے ہک نویں تاریخ رقم کیتی۔

رخشانیاں کوں ہک براہوئی طائفہ آکھیا ویندے، لیکن انہاں کوں بلوچ آکھݨ زیادہ صحیح ہوسی۔ انہاں دی زبان بلوچی ہے تے ڈیمز نے بلوچ نسل دے بیان وچ انہاں کوں بلوچاں دا ہک طائفہ ݙسیا ہے۔ انہاں دا مورث اعلیٰ حمل بن حسن بن شہک ہے، جیہڑا رند دی نویں پیڑھی وچ ہئی۔ روایت دے مطابق، قبیلے دا بانی رخش ناں دا ہک بلوچ ہئی، جیہڑا کوئی تریہی صدیاں پہلے زندہ ہئی۔ ایندے ݙو پتر ہارون تے جمال الدین ہن، جنہیں وچ پیو دی موت دے بعد جھیڑا تھی ڳیا۔ جمال الدین نے حلب دے نیڑے گھر چھوڑ ݙتا تے اپݨے ساتھیاں دے نال گواش (خاران) دی طرف ہجرت کیتی۔  ایندا پتر ہوت ایندا جانشین تھیا تے طائفہ جمالدینی مشہور تھیا۔

تقریباً ایں ویلے، نوشکی دا بلوچ قبیلہ ماندوئی، جیہڑا ݙاہ صدیاں پہلے عرب توں آیا ہئی، مغل حاکمیں دے ظلم توں تنگ تھی کے جمالدینیاں توں مدد دی درخواست کیتی۔ درخواست منظور تھئی تے قبیلہ نوشکی منتقل تھی ڳیا تے علاقے دی زمینیں ݙوہیں طائفیاں وچ برابر تھی ڳئیاں۔ ایں طرح ماندائی جمالدینیاں وچ رل مل ڳئے۔

ایں دوران، رخشانیاں دی ݙوجھی شاخ ہارون بن بالدین دی قیادت وچ ہئی تے بادینی دے ناں نال مشہور ہئی۔ اپݨے ہمسایہ قبائل دے نال لڑائی وچ ہر کے اوہ جلدار (خاران) دے پاسے ہجرت تے مجبور تھئے۔ جمالدینیاں تے ماندئی نے مغلاں دے ظلم توں تنگ تھی کے بادینیاں کوں مدد کیتے سݙیا، جنہاں نے ہک چال دے ذریعے افغانیاں کوں شکست ݙتی۔ انہاں نے والی تے اوندے آدمیاں کوں ہک دعوت وچ سݙیا تے مغل مہمانیں کوں مختلف بادینی خاندانیں وچ ٹکایا۔ پہلے توں طے شدہ اشارے تے، جیہڑا نقارے دی چوٹ ہئی تے جیندا مطلب ہئی "نوش خانی" (کھاݨا شروع کرو)، بادینیاں نے مہمانیں تے حملہ کیتا تے انہاں کوں مار ݙتا۔ مقامی روایت دے مطابق، نوشکی دے موجودہ ناں دی وجہ ایہہ الفاظ "نوش خانی" ہن۔

بادین کوں کابل سݙایا ڳیا، لیکن اینہہ نے اپݨے اقدام دی تسلی بخش وضاحت کیتی تے ہک مقررہ رقم سالانہ خراج ݙیوݨ تے واپس آوݨ ن دی اجازت مل ڳئی۔ واپسی تے بادینیاں کوں قبائلی زمیناں وچ حصہ ݙتا ڳیا تے اوہ ضلع دا مستقل قبیلہ بݨ ڳئے۔

رخشانی کبھار ترنگ تے ہلمند وچ ملدن۔ پوٹنگر دا آکھݨ ہے جیہڑا رخشانی کاہل، جاہل، بے سلیقہ تے لٹیرے ہن۔ لوٹ مار تاں پوری نسل دا خاصہ ہے تے قمہار بازی، مہمان نوازی تے قول دی پابندی، جیہڑی انہاں دی ذاتی بہادری نال تعلق رکھدی ہے، انہاں دی شیخیاں بالکل صحیح ہن۔ ہݨ ایہ قبیلے لٹیرے کائنی، لیکن ٻیاں معاملات وچ انہاں وچ کوئی خاص تبدیلی کائنی آئی تے چند منشیات دے علاوہ اوہ غریب تے کاشت کار ہن۔

رخشانی ناں یا مقامی تلفظ دے تحت رشخانی خاران وچ اتنا مشہور ناں ہے جو ایہ کہیں خاص قبیلے تک محدود کائنی۔ ایندا اصلی مطلب صرف وادی رخشان دا رہوݨ آلا ہے، لیکن بتدریج ایہ مختلف گروہاں کیتے استعمال تھیوݨ لڳا۔ بلاشبہ ایہ معنوی توسیع رخشانیاں تے رند بلوچیں دے مبینہ تعلق دا نتیجہ ہے، کیوں جو بلوچی منظومات دے مطابق رندیں دے چوی بولکیں یا خاندانیں وچوں ہک ھا، جیہڑھا کولواہ وچ رہ ڳئے۔ ایں منحوس سرزمین تے صرف باجرہ ہوندے، رخشانی پیچھاں رہ ڳئے۔ اتھاں اوں نے کھلے میدان وچ اپݨا گھر بݨایا۔ بعض روایات دے مطابق ریکی تے دامنی رخشانیاں دے طائفے وچ ہن، لیکن دامنی پچھاں رہ ڳئے تے ریکی ریگستان ماشکیل وچ رہوݨ لڳ ڳئے تے رخشانیاں دا سواد اعظم وادی رخشان وچ آیا، جتھاں اوہ ابھے پاسے خاران تے نوشکی وچ آباد تھی ڳئے۔
ذاگر

مینگل بلوچ قبیلے دے ݙو وݙے شاخیں وچوں ہک ہے۔ ذکر مینگل بلوچستان دے ابھے پچادھ تے بلوچستان دے مرکزی حصیاں وچ رہندن۔ زیادہ تر نوشکی، چاغی تے قلات وچ آباد ہن۔

ذکر مینگل دے ݙو وݙے شاخ ہن:

## بادین (بادین زئی)
تراسی زئی، امیر زئی، باجے زئی، احمدزئی، گزوزئی، سیف دینی، غیباڑی، مرید زئی، دشتکزئی، توتازئی۔

## نوت (نوزئی)
مامونزئی (محمود زئی)، باران زئی، ماندائی زئی، محمد زئی، ڈھائی زئی، جان لوزئی، احمدانی۔

گزوئی، زرکوئی، ملازئی، سفر زئی وغیرہ جو خاش تے ایران شہر وچ آباد ہن۔

## حوالہ
ذاکر زئی

ذاکر زئی بلوچ پاکستان دے مینگل بلوچ قبیلے دی ہک شاخ ہے۔ ایہ قبیلہ بلوچستان تے سندھ دے مختلف علاقیاں وچ رہندے، لیکن اکثریت نوشکی، قلات، کوئٹہ دے اضلاع تے خضدار تے سہراب وچ موجود ہے۔
ڈگرانی

ڈگرانی قوم ہک پراݨی قوم ہے۔ ایہ اصل وچ جٹیں دی گوت "ڈوگر" نال تعلق رکھدی ہے۔ بعد وچ "ڈوگر" توں "ڈوگرانی" تے پچھیں "ڈگرانی" آکھوایا۔ ڈوگر جیہڑی کشمیر توں پنجاب دے پاسے ہجرت کر کے آئے تے انہیں دی کجھ تعداد بلوچستان دی طرف ہجرت کر ڳئی۔ ایہ تقریباً 1600ء وچ بلوچستان وچ شامل تھئے تے بعد وچ بلوچیں وچ گھل مل ڳئے۔ اوہ جاٹ دی بجائے بلوچ قوم نال شادی ویاہ کرݨ لڳے تے بلوچ آکھوایاں۔ ہݨ اوہ بلوچی زبان ٻولیندے ہن۔
ڈومکی

ڈومکی قبیلہ بلوچ قوم نال تعلق رکھدے۔ انہیں دی اکثریت صوبہ بلوچستان دے علاقیاں جیویں نصیر آباد، لہڑی، بختیار آباد، سبی تے کچھی وچ آباد ہے۔ ایں قبیلے دے اہم رہنما میر چاکر خان ڈومکی ہن جنہیں ں دا تعلق لہڑی ضلع سبی نال ہے۔

## مشاہیر
میر علی مردان ڈومکی

## حوالہ
خاصخیلی

خاصخیلی بلوچستان تے سندھ، پاکستان دا ہک سندھی قبیلہ ہے۔ ایہ قبیلہ سندھ وچ سمہ قبیلے دی ہک شاخ دے طور تے آپݨا نسب جوڑیندے۔ خاصخیلی جام خیرالدین دی اولاد وچوں ہن۔ جام خیرالدین کوں بہترین گھڑسواری، بہادری تے جنگجو قابلیت دی وجہ توں "خاص خیل" دا لقب ملیا ہئی، جیندی وجہ توں انہاں دی اولاد کوں "خاصخیلی" آکھیا ڳیا۔ ایہ سماٹ راجپوت جاموٹ سندھی قبیلہ ہے۔ "خاص خیل" دے معنی ہن "خاص گھڑ سوار فوجی" یا "گھوڑے سوار فوج دا سردار"۔

## تاریخ تے نسب:
خاصخیلی جام خیرالدین دی نسل توں ہن۔ انہاں دا ناں جام خیرالدین دی اولاد ہووݨ دی وجہ توں "خاص خیل" پیا تے بعد وچ ایہ قبیلہ "خاصخیلی" دے ناں نال مشہور تھیا۔ رحیم داد خان مولائی شیدائی دی کتاب "تاریخ خاصخیلی" دے مطابق، خاصخیلی اصل وچ عرب ہن، جیہڑا محمد بن قاسم دے نال سندھ آئے تے راجا داہر کوں شکست ݙتی۔ انہاں دا تعلق عرب المستعربہ نال ہے تے ایہ نمیری منصور دی اولاد وچوں ہن۔ ایں قبیلے دا قدیم سردار ہارون بن ذراع النمیری ہئی، جیہڑا محمد بن قاسم توں پہلے سندھ وچ آیا ہئی۔

## عربی تریخ دے حوالے:
عربی کتابیں وچ خاصخیلی دے بارے وچ لکھیا ڳیا ہے۔ امام ابی سعد عبد الکریم ابن محمد ابن منصور التمیمی السمعانی (وفات 662 ہجری) دی کتاب "الانساب" وچ لکھیا ڳیا ہے جیہڑا "خاص خیل" دا مطلب سلطان دی فوج دا سردار ہے۔ عربی وچ "خیل" دے معنی گھوڑے ہن، ایں طرح "خاص خیل" دے معنی سلطان دی فوج دے سردار ہن۔

## خاصخیلی دا کردار تے مقام:
خاصخیلی قبیلہ ہر دور وچ جنگجو تے بہادر دے طور تے مشہور رہیا ہے۔ ایہ قبیلہ سلطانیں تے بادشاہیں دی حفاظت دے فرائض انجام ݙیندا ہئی۔ خاصخیلی فوجی دستے سلطانیں دے محافظ ہوندے ہن تے انہاں کوں "خاص خیل" آکھیا ویندا ہئی۔ ایہ فوجی دستے سلطانیں دے دربار تے جنگ دے میدان وچ اہم کردار ادا کریندے ہن۔

## خاصخیلی دا جغرافیائی پھیلاؤ:
خاصخیلی قبیلہ عرب، مصر، ہندوستان تے سندھ سمیت ملک دے ٻئے حصیاں وچ وی آباد ہے۔ مغل تے سندھ دے ٻئے حکمران اپݨی حفاظت کیتے خاصخیلی فوجی دستے مقرر کریندے ہن۔ ٹالپور دور وچ ایہ قبیلہ جنگجو تے بہادر دے طور تے مشہور ہئی تے حکمرانیں دے نال حرم سراء دی حفاظت کریندا ہئی۔

## خاصخیلی دے نامور شخصیات:
خاصخیلی قبیلے دے کئی نامور شخصیات ہن، جنہاں وچوں کجھ دے ناں ایہ ہن:

* **رستم جہاں**: پہلوان ایران
* **سورن پهلو سردار**: شکست ݙین٘دہ کراسوس
* **شھرک مرزبان فارس**: عرب تے ایران دے حملے دے زمانے وچ
* **ابو طالب زید نوبند گانی**
* **ابی نصر محمد ممسنی براہوئی**
* **فیروز دهگان نهابراہوئی**
* **امیر غیاث الدین منصور شول**
* **روزبهان ماکان شول**
* **صلاح الدین محمود لر**: اتابکان فارس دے زمانے وچ

## خاصخیلی دا فوجی کردار:
خاصخیلی قبیلے دا فوجی کردار ہر دور وچ نمایاں رہیا ہے۔ ایہ قبیلہ سلطان محمود غزنوی، مغل تے ٻئے حکمراناں دی فوج وچ شامل رہیا تے جنگیں وچ بہادری دا مظاہرہ کیتا۔ خاصخیلی فوجی دستے سلطانیں دے محافظ ہوندے ہن تے انہاں کوں "خاص خیل" آکھیا ویندا ہئی۔

## خاصخیلی دا ثقافتی تے لسانی پھیلݨ:
خاصخیلی لوک سندھ، بلوچستان تے پنجاب دے مختلف علاقیاں وچ آباد ہن۔ ایہ قبیلہ سندھی، سرائیکی تے بلوچی زباناں الویندے ہن۔ خاصخیلی قبیلے دے لوک سندھ دی تاریخ تے ثقافت وچ اہم کردار ادا کریندے رہے ہن۔

## خاصخیلی دا ہݨ دا دور:
ہݨ وی خاصخیلی قبیلہ سندھ تے بلوچستان دے مختلف علاقیاں وچ آباد ہے تے اپݨی تاریخ تے ثقافت کوں سن٘بھالیے ہوئے ہے۔ ایہ قبیلہ پاکستان دی سیاست، معیشت تے سماجی زندگی وچ وی اپݨا کردار ادا کریندے۔

## حوالہ
ریکی یا رگی

ریکی تے ریگی ہک ہی قبیلہ ہے تے بلوچستان وچ ٻہوں مشہور ہے۔ ایہ وی عام بلوچیں دی طرح افغانستان، پاکستان تے ایران وچ آباد ہن تے زیادہ تر بارڈر دے علاقیاں وچ رہندے ہن۔ انہیں دے اصل دے بارے وچ اختلاف ہے۔ کجھ لوکاں دا خیال ہے جو ایہ اصل وچ ہندو ہن۔ نتوزئی تے گنگوزئی ہندو تے انڈیا نال تعلق رکھدے ہن، جبکہ نصروئی، زنگی، زہی، حسین بر تے بلوچستان وچ آباد ہن تے ریکی قوم دی مشہور شاخاں ہن۔

ریکی قوم دی ٻہوں ساری ٻیاں شاخاں وی ہن، جنہاں دا نسبی لحاظ نال ایں قبیلے نال کوئی تعلق کائنی، لیکن وقت دے نال نال ہݨ اوہ وی ریکی وچ شمار تھیندے ہن۔
دھانی

دھانی بلوچ قوم دا ہک وݙا قبیلہ ہے جیہڑا پاکستان تے ایرانی بلوچستان وِچ وݙی تعداد وِچ رہائش پزیر ہے۔ ایہ قبیلہ بلوچیں دی وݙی شاخ "رند" نال تعلق رکھدے تے انہیں دا پدر امجد "میر بوہیر خان" ہن، جیہڑے شیر محمد خان رند دے پتر ہن۔ شیر محمد خان رند دراصل سنی شوران دے رہݨ آلے ہن تے 1784ء وِچ ایہ لوک سنی شوران وِچ آباد ہن۔ بعد وِچ ایہ لوک نوشکی تے دالبندین دے راہویں ہجرت کر کے پنجگور دے علاقے توں ہوندیں ہوئے موجودہ ایرانی بلوچستان دے علاقے "دیھان" وچ آ کے آباد تھئے تے اتھوں دے تمام علاقیاں تے حکمرانی کیتی، جنہاں وچ سیب، سوران، کنت، مولتان، ناکپہن، گرناگان، مینان تے مورتان شامل ہن۔ بعد وچ سردار بوہیر اپݨے مقام رہائش دیھان دی وجہ توں "دھانی" مشہور تھئے۔ ایں قبیلے دے ٻئے معروف سرداراں وچ سردار بهادین دھانی، سردار رشید دھانی، سردار ملک بیک دھانی، سردار تاج محمد دھانی، سردار ھمل دھانی، سردار یار محمد دھانی تے سردار رحیم بخش دھانی (موجودہ) شامل ہن۔

## حوالہ
خروٹیانی

خروتانی، خروٹ، خروٹے، بلوچستان، پاکستان دے پوادھے قبیلے بوگتی تے مٓری نال تعلق رکھݨ آلے ہن۔ ایہ بلوچستان، ایران دے پچادھے حصے تے بلوچستان، افغانستان دے ابھے پاسے بلوچستان وچ رہوݨ آلے بلوچ قبائل ہن۔ ہݨ اوہ نمروز، افغانستان تے زاہدان، ایران تے نوشکی، پاکستان وچ رہندے ہن۔ ایں بلوچی قبیلے دی زبان رخشانی ہے تے براہوئی وی ہے۔ ایران دے سمنان وچ کئی خروتی خاندان آباد ہن۔

خروت قبیلے دے معروف سردار مدد خان تے سردار نور محمد خان ہن۔ لوک منصور خان خروت، حسن خان خروت تے گل محمد خان خروت ݙوجھے بلوچ سرداراں دے نال افغانستان دے بادشاہ امیر عبد الرحمن خان دے خلاف جنگ وچ ہن تے بلوچ قوم دے کمانڈر ہن۔

ایہ سیستان وچ رہوݨ آلے بلوچیں وچوں ہن تے ہݨ خروت دی اولاد سردار نور محمد خان خروت، حسن خان خروت، گل محمد خان خروت تے منصور خان خروت اتھائیں رہندے ہن۔ ایران تے افغانستان دی سرحد تے جائیداداں دے وݙے علاقے خروت دی ملکیت ہن۔ ایہ سیستان دا قبیلہ ہے۔
دہوار

دہوار بلوچستان دا ہک قبیلہ ہے۔ دہوار محنتی تے بے ضرر لوک ہن۔ دیہ یا دیہات وچ رہوݨ دی وجہ نال انہاں کوں "دیہوار" آکھیا ویندے۔ براہویاں وچ رہوݨ دے باوجود اوہ انہیں دی طرفوں میدانیں وچ سالانہ ہجرت نئیں کریندے۔ اوہ خان کوں فوجی دستہ وی مہیا کریندے ہن، لیکن انہاں کوں براہویاں دی ماتحتی گوارا ہے۔ قبیلے دا مرکزہ بلاشبہ تاجک ماخذ دا ہے تے اوہ انہاں دی طرح دہواری ٻولیندے ہن۔ قلاتی دہواراں دے پنج ٹھکر ڑوڈکی، رئیس طوق، ٹونسٹی، علی زئی تے مغلزئی ہن۔

مسونگی دہوار اپݨے علاقیاں دے ناں نال مشہور ہن۔ جیویں کہ مستونگی دہوار، پڑنگی آبادی دہوار تے تیرچی، مستونگی خواجہ خیل، شیخ، سارنگزئی، ہوتیزئی، سولانی، آبیزئی، زرخیل تے (دادئیزی رند) تے چھوٹے چھوٹے ٻئے قبیلے تے ٻہوں سارے ٻئے لوک وی شامل ہن۔

روایت دے مطابق احمد زئی دا قلات تے قبضہ زیادہ تر قلات دے دہواراں دی مدد دا مرہون منت ہے۔ انہاں نے گورنر مندو کوں مار ݙتا ہئی تے میر ابراہیم میرواڑیوں کوں مسند نشینی دی دعوت ݙتی۔ ڄئیں اپݨے پوترے میر حسن کوں بھیڄ ݙتا۔

تقریباً سارے دہوار خان دے مزارع ہن تے انتظامی مقاصد کیتے اوہ براہویاں دے برعکس خالص سرکاری رعایا سمجھے ویندے ہن تے خان دیاں تمام خدمات بلاتنخواہ کریندے ہن۔ ایندے علاوہ مہماناں دیاں ضروریات جیویں بھاء، ڳھاء تے ایلچی مہیا کریندے ہن۔

## حوالہ
خشک بلوچ قبیلہ

خشک، خوشک، خشیک، کشک مشرقی ایشیا، جنوب مغربی ایشیا وچ واقع ہک قبیلہ ہے۔ اے خزر اتے خزرج وچوں معاخز ہن۔ خشک کوں آذربائیجان اتے سندھی زبان وچ خشک آہدن۔

خشک قبیلہ بلوچستان توں رند قبیلے دی وسیع ہجرت دی وجہ توں اے قبیلہ وی اپݨا وطن چھوڑ تے پاکستان دے مختلف علاقیاں وچ ہجرت کر ڳیا۔ لکن مورخین نے ایں دے منظر کیتے ہن میر محمد خان خشک قبیلہ دے اصل سردار ہن۔ کجھ منصفین دے مطابق قبیلے دا ناں خشک یا کوشک دے ناں توں رکھا ڳیا ہئی۔ بلدہ، مکران، ڈیویزن بلوچستان دے چھ وستیاں وچوں ہک اتے ہوت قبیلے دی ٻال بلدی دی اولاد ہن۔ او اکثر سندھ اتے جنوبی پنجاب تجارت کیتے ویندے ہن۔

= خشک شخصیتاں =

* یوسف خشک
* شازیہ خشک
* محمد رضا خشک
* قربان خشک
* عبد المجید خشک
ونکی:بلوچ قبائل
ونکی:سندھی قبائل
کلیری

"کلیری" ہک بلوچ قبیلہ ہے۔ ایہ سندھ، پنجاب تے بلوچستان وچ آباد ہے۔ کلیری قبیلے دے لوک بلوچی، سرائیکی تے سندھی ٻولی ٻولیندے ہن تے انہاں دی ثقافت وچ بلوچ روایات دا ڳھاٹا اثر ہے۔ ایہ قبیلہ وسیب دے مختلف علاقیاں وچ آباد ہے تے اپݨی شناخت تے روایات کوں برقرار رکھیندا ہے۔
کھتران

کھتران پاکستان دا ہک پٹھان قبیلہ ہے۔ ایہ جعفر، چچہ تے لونی دا بھرا ہے تے میانہ دی اولاد ہے۔ کھتران قبیلے دے لوک عام طور تے کھترانی ٻولی ٻولیندے ہن۔ بارکھان ضلع بلوچستان وچ بارکھان شہر تے ضلع ڈیرہ غازی خان دے اردگرد وہوا شہر تے شہر دے اردگرد آباد ہن۔ کجھ ٹوبہ ٹیک سنگھ پنجاب وچ وی موجود ہن۔ سندھ وچ وی کھتران قبیلے دے لوک آباد ہن۔ کھتران قبیلے دا مرکزی مقام وہوا ہے تے وہوا دی کھتران جمانی فیملی پوری کھتران قوم دی سربراہ ہے۔ کھتران قبیلے دے موجودہ چیف سردار حافظ اورنگزیب عالمگیر خان کھتران ہن۔

## آبادی دے اعداد و شمار:

* بارکھان - 180,000
* قیصرانی آلا - نامعلوم
* متیاولی - 3,280
* لترا - 4,662
* کوہر - 3,868
* جلوالی - 2,133
* کوتانی - 2,394
* کتھری - 1,511
* وہوا - 12,501

## تاریخی واقعات:
روایات دے مطابق، شہنشاہ جلال الدین اکبر دے دور حکومت (1556ء تا 1605ء) وچ ݙو افراد نے شہنشاہ دے خزانے توں چوری کیتی۔ بعد وچ اوہ پکڑیے ڳئے تے شہنشاہ نے انہاں کوں موت دی سزا سݨائی۔ ایہ چور بھڄ کے وہووا دے کھترانیں دے کول پناہ ڳھن ڳئے۔ شہنشاہ جلال الدین اکبر نے کھترانیں تے یلغار کر ݙتی۔ کھترانیں دا وݙا جانی نقصان تھیا تے کجھ کھترانیں نے لغاری بارکھان وچ پناہ ڳھن ڳھدی۔

بارکھان بلوچستان (پاکستان) دے ضلع بارکھان دی تحصیل بارکھان دا ہک چھوٹا شہر ہے۔ ایہ ضلع بارکھان دا صدر مقام ہے۔ سطح سمندر توں بلندی 1100 میٹر (3612 فٹ) ہے۔ 99 فیصد آبادی مسلمان ہے جیہڑی بنیادی طور تے کھتران قبیلے تے مشتمل ہے۔

## ادبی خدمات:
کھترانیں دی تاریخ تے فرزند چیف کھتران سردار رب نواز خان کھتران، سردار محمد سعد اللہ خان کھتران نے ہک مفصل تے جامع کتاب "تاریخ کھتران" دے ناں نال دو ایڈیشنز وچ مرتب کیتی ہے۔ اوہ سرائیکی دی سب توں پہلی وݙی لغت دے مصنف وی ہن۔ سردار سعد اللہ خان کھتران کوں انہاں دی ادبی خدمات دے اعتراف وچ 2012 وچ صدر پاکستان آصف علی زرداری نے "تمغہ امتیاز" نال نوازیا۔

## حوالہ
کلوئی

ضلع تھرپارکر دی ہک تحصیل دا صدر مقام، ہک شہر تے یونین کونسل وی ہے۔
کولاچی بلوچ قبیلہ

کولاچی قبیلہ پاکستان وچ کراچی تے بلوچستان وچ ہک سندھی جدگال قبیلہ ہے۔ ایہ قبیلہ بلوچستان دے مکران دے علاقے کلانچ توں ہے۔

## حوالہ
سالارانی

جعفر الصادق سالارانی قبیلہ دے بنیاد جعفر الصادق نال مشہور ہن۔ سالارانی قوم کوہ سلیمان دے پہاڑی بلوچستان دے پہاڑہں وچ آ کے آباد تھئی۔ انہاں دے جد جعفر شاہ سید وچ شمار تھیندن۔

## حوالہ
کیر تھرائی گبول

مندو تے مادان، جیہڑے سوتر ہن تے گبول قبیلے نال تعلق رکھدے ہن، ٹکر پہاڑ وچ آباد ہن۔ انہیں دے وچالے ہک رشتے تے تنازعہ کھڑا تھی ڳیا۔ چھوہیر آلیاں دا جھکاؤ مندو دی طرف ہئی۔ مندو طاقت وچ مادان توں کمزور ہئی، ایں واسطے او جوکھیاں دے کول ڳیا تے مدد دی درخواست کیتی۔ جݙݨ مادان کوں ایں ڳالھ دا پتہ لڳیا، او وی جوکھیاں دے ڄام دے کول پہنچ ڳیا تے آکھیا کہ ایہ ساݙا آپس دا معاملہ ہے، تساں لوک وچ نہ آؤ، ورنہ میں تساں تے وی حملہ کر ݙیساں۔ جوکھیاں نے آکھیا کہ اساں تہاݙی حدود وچ آ کے مندو دی مدد نہ کریسوں۔ بہتر ہے، تساں اونکوں تہاݙے علاقے وچوں نکلݨ نہ ݙیوو۔ اگر او ساݙی حدود وچ داخل تھی ڳیا، تاں اساں اونکوں پناہ ݙیسوں۔ ݙوہیں نے ایہ شرطاں منظور کر ڳھدیاں۔ رات دے وقت مندو اپݨے خاندان دے نال جوکھیاں دی حدود وچ پہنچ ڳیا۔ جݙݨ مادان کوں ایندا پتہ لڳا، تاں او مندو دے پچھوں ڳیا، پر اوںکوں اپݨی حدود وچ نہ لبھیا تے واپس ول ڳیا۔ مادان دی اولاد وچوں سب بلوچ تے کیر تھرائی گبول مشہور تھئے۔ جغرافیائی لحاظ نال کیر تھر جبل تے بدو جبل دے ݙوہیں پاسے گبول قبیلے دی آبادی ہے۔ ایں علاقے دے گبول ٻہوں سادہ تے مہمان نواز ہن۔ انہاں دے رسم و رواج اڄ وی قدیم بلوچی دور وانگوں ہن۔ انہاں دا گزر بسر گلہ داری تے رڑھ واہی تے ہے۔ زمانے دے ایں قدر بدلݨ دے باوجود، انہاں نے روایتی بلوچی لباس، رسم و رواج تے بلوچی تے سندھی زبان کوں برقرار رکھا ہویا ہے۔ مرد سر تے پڳ یا ٹوپی پیندن، جبکہ باقی لباس شلوار قمیض ہوندے۔ مرد ڳاٹھی ݙاڑھی رکھدن۔ کیر تھر دے گبولاں وچ تعلیم دا فقدان ہے۔ ایں علاقے دے گبول پاڑیاں وچ بہت اتفاق ہے۔ قبیلے دے سردار کوں پیو دے برابر عزت حاصل ہے تے اوںدا ہر حکم تسلیم کیتا ویندے۔ پہلے تاں مسئلہ اپݨے علاقے وچ حل کرݨ دی کوشش کیتی ویندی ہے۔ اگر حل نہ تھیوے، تاں قبیلے دے سردار دے کول مسئلہ پیش کیتا ویندے۔ سردار جو فیصلہ کر ݙیوے، اوں تے عمل درآمد ضروری ہوندے۔ اپݨا مسئلہ سرکار دی طرف گھن ونڄݨ کوں معیوب سمجھا ویندے۔

## کیر تھرائی گبولاں دے پاڑے/شاخاں:
کیر تھرائی گبولاں وچ مندرجہ ذیل پاڑے مشہور ہن:

شاہو

شنبھے

بہثی

### 1. شاہو توں شاہوانی پاڑہ:
شاہوانی پاڑے وچ مندرجہ ذیل پاڑے شامل ہن:

حمزانی (پگ دار)

حاجوانی

مالوانی

گنہورانی

حسوعانی

بجارانی

نورنگانی

چھالاکانی

مندھرا (سراجانی)

کرارانی

آکھوانی

جونگلانی

جنگوانی

ھیزوانی

گوریزغ (گوریزی)

## 2. شنبھے توں شنبھانی پاڑہ:
شنبھانی پاڑے وچ مندرجہ ذیل پاڑے شامل ہن:

ولیانی

جلالانی

حسنانی

بلندانی

سہتانی

## 3. بہثی توں بہثیانی پاڑہ:
بہثیانی پاڑے وچ مندرجہ ذیل پاڑے شامل ہن:

دیرکھانی (پگ دار)

لالہانی

جنگوانی

چھلگری

احمدانی

بابلانی

قیصرانی

بنگلانی

جاڑوآنی

باغلانی

آلوانی

دلانی

آزادانی

گڈاپ تے کوہستان آلے پاڑے دراصل کیر تھرائی گبول ہن، جیہڑھے بلوچی ٻولی ٻولیندے ہن ۔ کلمتی گبولاں دا لباس تے رسم و رواج بلوچی ہے، جبکہ انہاں دی ٻولی سندھی ہے۔

## حوالہ
کلمتی گبول

کلمتی گبول دے بارے وچ مختلف روایات ہن جنہاں وچوں ہک روایت ایہ ہے کہ گبول جݙاں کیچ تے مکران توں نکلیے تاں انہاں دا ہک حصہ کلمت وچ رہائش پزیر تھی ڳیا تے کلمتی قبیلے وچ شامل تھی کے کلمتی گبول مشہور تھیا۔ موجودہ کلمتی گبول قبیلے دا سردار لقمان خان کلمتی ملکاݨی ہے۔ کلمتی گبول صدیاں توں کلمتی سردار دے نال نہ صرف آباد ہن بلکہ کلمتی قبیلے دی ہر معرکہ آرائی وچ ٻہوں نمایاں نظر آندے ہن۔ اوہ اپݨی بہادری، ملنساری تے مہمان نوازی دے حوالے نال خوب پہچاݨ رکھیندے ہن۔ موجودہ کلمتی گبولاں دے مطابق انہاں دا تے کیر تھرائی گبولاں دا تاریخی لحاظ نال کوئی رشتہ کائنی۔ کلمتی گبول وچوں لاکھانی پاڑہ موجودہ پڳ دار گھرانہ ہے۔ ایں گھرانے وچوں "مصری خان گبول لاکھانی" نے مکلی آلی جنگ وچ میر مزار خان کلمتی دے لشکر دی سپہ سالاری کیتی ہئی۔

## کلمتی گبولاں دے پاڑے/شاخاں:

* لاکھانی: لاکھو خان گبول دی اولاد، کلمتی گبولاں دا پڳ دار گھرانہ۔
* عیسبانی: عیسب خان دی اولاد۔
* رادھانی: رادھہ خان دی اولاد۔
* سوجانی: سوجہ خان دی اولاد۔
* صفرانی: صفر خان دی اولاد۔
* قیصرانی: قیصر خان دی اولاد۔
* جوگیانی: جوگی خان دی اولاد۔ ہک روایت مشہور ہے کہ ایہ گبولاں دے ٹنڈا پاڑے دا حصہ ہن۔
* مبارکانی: مبارک خان دی اولاد۔
* نوتانی: نوت خان دی اولاد۔
* امید علیانی: امید علی دی اولاد۔ اصل وچ زنگیانی ہن۔
* ملوکانی: ملوک خان گبول دی اولاد۔
* کیروانی: کیرو خان گبول دی اولاد۔
* ٹیانی: ٹیو خان دی اولاد۔
* بجارانی: بجار خان دی اولاد۔
* بھنبھانی: بھنبھو خان دی اولاد۔
* مالمانی: مالم خان دی اولاد۔
* قادرنانی: قادر ڈنو دی اولاد۔
* کجھ مؤرخین دے مطابق گبولاں دے ترائے پاڑے:
* جوگیانی
* مبارکانی
* نوتانی

## حوالہ
غزلانی بلوچ

غزلانی بلوچ تحصیل جتوئی، راجن پور، لیہ، ڈیرہ غازی خان تے ملتان وچ آباد ہن۔ ایہ قوم دلیری تے بہادری دی وجہ نال مشہور ہے۔ انہیں دا شجرہ نسب رند بلوچ قبائل نال ملدا ہے۔ تحصیل جتوئی وچ شہر جتوئی دے چاریں پاسے ایہ قوم وݙی تعداد وچ آباد ہے۔ انہیں دے آپس وچ اتفاق تے اتحاد دی مثال ݙتی ویندی ہے۔ ایہ قوم تعلیم یافتہ وی ہے۔ قابل ذکر آبادیاں وچ موضع قیصر غزلانی، بیٹ سلیمان، جتوئی جنوبی تے موضع راو شامل ہن۔ ایہ قوم اپݨی بہادری تے دلیری دی وجہ نال مشہور ہے۔ انہاں وچ سب توں وݙا ناں محمد صادق غزلانی دے پتر رمضان خان غزلانی دا ہے۔ اوہ ڈیرہ غازی خان دے رہوݨ آلے ہن تے غازی یونیورسٹی ڈیرہ غازی خان وچ زیر تعلیم ہن۔

## حوالہ
شاہانی بلوچ قبیلہ

شاہانی/شاہوانی بلوچ قبیلہ ہک قدیم تے وسیع قبیلہ ہے۔ تاریخ دے مطابق، ایں قبیلے دا تعلق رند قبیلے نال ہے۔ ایں قبیلے دی اکثریت پاکستان دے صوبہ بلوچستان وچ ہے، پر صوبہ سندھ تے پنجاب وچ وی موجود ہن۔ ایں توں علاوہ، افغانستان، ایران، عراق تے مشرق وسطیٰ دے ممالک وچ وی ایں قبیلے دے لوک آباد ہن۔

ایں قبیلے دا بانی شاہ ہئی، جیندی نسبت نال ایہ قبیلہ شاہوانی/شاہانی سݙیجا۔ شاہ رند بلوچ ہئی۔ کجھ تاریخی دستاویزیں وچ انہاں کوں "ھوت" وی لکھیا ڳیا ہے۔ جݙݨ بلوچیں نے قلات تے قبضہ کیتا، تاں شاہوانی وی انہاں دے نال ہن۔ پر تالپوریں دے سندھ وچ ونجݨ تے کجھ (جنہاں کوں اڄ شاہانی آکھیا ویندے) سندھ دے کاچھو ضلع دادو دے پاسےاٹھی ڳئے۔ پر شاہوانی قلات دے علاقے وچ ہی رہ ڳئے۔

### شاخاں:
روث خان زئی

بلوچ خان زئی

شیر زئی

گل زئی

رمضان زئی

حاصل خان زئی

میروزئی

شیرزئی

شاہوزئی

حسنی

خجوزئی

سازیز

کالوزئی

سایہ زئی

کاشانی

عمرانی

مٹھانی

کیسرانی

کنڈوانی

صوبدرانی

گیہانی

روت

شہکانی

موندرانی
شامبے زئی

شمبیزئی قبیلہ جیہڑا زامران، پروم تے پچادھے بلوچستان وچ آباد ہے۔ انہاں دا جد امجد قلات دے خان نصیر خان نوری دا کماندار ہئی۔ خان نصیر خان نوری نے زگری مذہب دے پیروکاریں کوں عارت کرݨ کیتے میر براہیم خان شمبیزئی کوں زامران بھیڄا۔ میر براہیم خان شمبیزئی دی آمد دے بعد زامران دے زگری مذہب دے اکثر لوک ماریے ڳئے۔
شیرانی

شیرانی پشتون قبیلہ ہے جیہڑا بلوچستان دے ضلع شیرانی تے خیبرپختونخوا دے وچ کڄھ عرصہ پہلے ضم تھئے سب ڈویژن درازندہ اچ آباد ہے۔ ایں قبیلے دی مشہور شخصیت مولانا محمد خان شیرانی ہن۔

## حوالہ
شیرلانی گبول

ضلع گھوٹکی وچ گبول قبیلے دا پہلا سرداری گھراݨا

ضلع گھوٹکی وچ گبول قبیلے دے پہلے سردار شیرلانی گبول ہن۔ گھوٹکی ضلع وچ گبولیں دے پہلے سردار دا ناں شادی خان ہئی۔ انہاں دے بعد سردار شیر علی گبول سردار بݨیے۔ موضع ’’شیر علی گبول‘‘ ہݨ تک انہیں دے ناں نال چلدا پیا ہے۔ شروع وچ ایں خاندان دی ملکیت وچ ست مواضعات ہن، جنہاں کوں انہیں دی بعد وچ آنوݨ آلی نسل نے ویچ ݙتے تے کجھ جاگیریں انگریزیں نے ضبط کر ڳھدیاں ہن۔ ایں ویلے وی انہاں دے کول ہزاراں ایکڑ زمین ہے پر سرداری ختم تھی ڳئی ہے۔

شادی خان دوم دی سرداری وچ گبول قبیلے دے لوک ٻہوں خوش حال ہن۔ اوں دور وچ تالپوریں نال گبول قبیلے دی جنگ وی تھئی۔ گبول سردار دی بوذدار سردار نال ٻہوں ڳھاٹی یاری ہئی، ایں قدر جو گبول تے بوذدار ہک ݙوجھے کوں بھرا آہدے ہن تے لڑائی جھگڑیاں وچ ہک ݙوجھے دا نال ݙیندے ہن۔ جݙاں بوذدار تے لنڈ قبیلے دا جھگڑا تھیا تاں گبولیں نے بوذداریں دا ساتھ ݙتا۔ شادی خان دی سرداری دے بعد انہاں دے گھراݨے دی سرداری کمزور تھیندی ڳئی تے جݙاں انگریزیں دا دور آیا تاں انگریزیں نے تمام سرداریں کوں طلب کیتا۔ سردار شیر علی گبول تے گھوٹکی شہر دے سادات دے سوا باقی سارے سردار انگریزیں کول حاضر تھئے۔ انگریزیں کوں ایہ رویہ ناگوار گزریا جیندی وجہ توں انتقامی کارروائیاں وچ گبول سرداراں دی جاگیراں، جیہڑیاں ست مواضعات تے مشتمل ہن، کوں کجھ حد تک ضبط کر ڳھدا ڳیا۔ گھوٹکی دا پراݨاں ناں ’’صاحبن جو لوء‘‘ (سیداں دا گھر) ہئی، اونکوں گھوٹکی وچ تبدیل کر ݙتا ڳیا۔

جݙاں شیرلانی خاندان دی سرداری کمزور تھئی تاں ’’جمالانی‘‘ خاندان نے سرداری دا دعویٰ کیتا۔ جمالانی گبولاں نے ضلع ڈیرہ غازی خان توں ہجرت کیتی تے براستہ علی پور سندھ وچ داخل تھئے۔ پہلے پہل جمالانی گبول ’’قاضی واہن‘‘ آ کے آباد تھئے، جنہاں وچ ترائے گھراݨے ہن: جمال خان، بجار خان تے ہِکڑا خان۔ ایہ ترائے بھرا شادی خان دی سرداری دے ویلے ضلع گھوٹکی وچ آئے۔ بعد وچ سردار شیر علی گبول نے اُنہاں کوں ݙو ایکڑ زمین رہائش کیتے ݙتی۔ ایہ خاندان علمی دولت نال مالا مال ہئی۔ شیرلانی گبولیں دی سرداری تقریباً ختم تھیوݨ کوں ہئی تاں ایں خاندان نے تعلیم تے فیاضی دی بدولت سرداری دا دعویٰ کیتا۔ شروع وچ انہیں دی سرداری کمزور ہئی پر ’’سردار الٰہی بخش خان گبول‘‘ نے اپݨی سرداری دا لوہا منوا ݙتا۔ انہاں دے بعد ’’سردار عالم خان گبول‘‘ دا پلہ بھاری ریہا۔ انہاں نے قبیلے کوں متحد رکھیا۔ ایں ویلے سردار عالم خان گبول دے پتر سردار خلیل احمد خان گبول ضلع گھوٹکی دے گبول قبیلے دے سردار ہن۔

## حوالہ
شاھوانی بلوچ قبیلہ

شاہانی/شاہوانی بلوچ قبیلہ ہک قدیم تے وسیع قبیلہ ہے۔ تاریخ دے مطابق ایں قبیلے دا تعلق رند قبیلے نال ہے۔ ایں قبیلے دی اکثریت پاکستان دے صوبہ بلوچستان وچ ہے، پر صوبہ سندھ تے پنجاب وچ وی ہن۔ ایں توں علاوہ افغانستان، ایران، عراق تے مشرق وسطی دے ممالک وچ وی ایں قبیلے دی کثیر تعداد موجود ہے۔

ایں قبیلے دا بانی شاہ ہئی، جیندی نسبت نال ایہ شاہوانی/شاہانی سݙیندے ہن۔ شاہ رند بلوچ ہئی۔ کجھ تاریخی دستاویزیں وچ انہاں کوں "ھوت" وی لکھیا ڳیا ہے۔ جݙاں بلوچیں قلات تے قبضہ کیتا تاں شاہوانی وی انہاں دے نال ہن۔ پر تالپوریں دے سندھ دے پاسے ونڄݨ تے کجھ (اوہ جو ہݨ شاہانی آکھویندے ہن) سندھ دے کچھو ضلع دادو دی طرف کوچ کر ڳئے۔ پر شاہوانی بدستور قلات دے علاقے وچ رہ ڳئے۔

## شاخاں:

* روتھ خان زئی
* بلوچ خانزئی
* شیر زئی
* گل زئی
* رمضان زئی
* حاصل خان زئی
* میروزئی
* شیرزئی
* شاہوزئی
* حسنی
* خجوزئی
* سازیز
* کالوزئی
* سایہ زئی
* کاشانی
* عمرانی
* مٹھانی
* کیسرانی
* کنڈوانی
* صوبدرانی
* گیہانی
* روت
* شہکانی
* موندرانی

## حوالہ
فتح زئی

فتح زئی ایران آوران دے رہائشی ہن۔ شاہ ایران دی لڑائی دے بعد اوہ مکران دے دشت لنگاسی دے اردگرد آباد تھئے۔ ایہ قوم صلاح زئی قوم دی ہک شاخ ہے۔ فتح خان ہک بہادر سردار ہئی، اوندے نسب توں فتح زئی قوم اڳاں ودھی۔
قابل خانی گبول

گبول قبیلے نال تعلق رکھݨ آلا ایہ خاندان ضلع ڈیرہ غازی خان دے موضع ٹھٹہ گبولیں (چوٹی زیریں) توں کہیں جنگ دی صورت وچ نکلیا۔ کجھ افراد راجن پور چلے ڳئے تے کجھ دریائے سندھ کوں پار کر کے سیت پور دے علاقے وچ آ ڳئے۔

## مختصر خاندانی پس منظر
اک روایت ہے کہ اوہ ٹھٹہ گبولاں توں کوچ دے بعد موجودہ ضلع راجن پور وچ بمقام ہڑند وی مقیم رہے تے 1950ء تک فاضل پور دی حدود وچ (غالباً ریلوے ٹیشݨ دے نواح وچ آباد، سادات دے قبضے وچ) اُنہاں دی ملکیتی زمیناں دا ریکارڈ وی موجود ہئی۔ اتھوں توں دریائے سندھ دے مشرقی کنارے ’’بیٹ بوسن‘‘ توں ملحق ’’موضع گبول‘‘ آباد کیتا۔ جو ہݨ تک ریکارڈ وچ موجود ہے مگر دریا برد تھی چکیا ہے۔ جݙݨ ناہڑ خاندان سیت پور تے حکمران ہئی تاں موضع گبول توں کجھ خاندان سیت پور منتقل تھی گئے۔ اتھاں قلعہ گبولاں دی بنیاد رکھی تے اندازاً 200 سال تک اتھائیں آباد رہے،  اتھوں توں چار بھرا ’’جان محمد خان گبول، خان محمد خان گبول، فتح خان گبول تے گانمن خان گبول‘‘ نے موجودہ تحصیل علی پور ہجرت کیتی تے موضع بیٹ نبی شاہ وچ ’’چوکی گبول‘‘ دے ناں نال اپݨا علاقہ آباد کیتا۔

## حوالہ
شبرانی

شبرانی پاکستان دے صوبیاں بلوچستان اتے سندھ وچ وسݨ آلے ہک بلوچ قبائلی قبیلے دا ناں ہے۔ شبرانی دے ناں نال ݙو قبیلے ہن۔ ہک چانڈیو شبرانی جیہڑے سندھ وچ رہندن اتے سندھی ٻولیندن، ݙوجھے مگسی شبرانی جیہڑے بلوچی اتے سندھی ݙوہیں ٻولیندن۔ شبرانی قبیلے دے زیادہ تر لوک ضلع قمبر دے علاقے وچ رہندن۔ شبرانی قبیلے دے سردار احمد علی شبرانی اتے نواب غیبی سردار احمد چانڈیو ہن۔

ونکی:بلوچ قبیلہ
ونکی:بلوچ قبائل
ونکی:بلوچ شخصیتاں
ساسولی

ساسولی بروہی بلوچیں دا قبیلہ ہے جیہڑا ایران، افغانستان تے پاکستان اچ آباد ہے۔ بلوچستان تے سندھ اچ رہوݨ آلے ساسولی بلوچ بروہی، بلوچی تے سندھی ٻولی الویندے ہن تے افغانستان اچ پشتو الویندے ہن۔ݙوجھیاں دی کار ایہ ہک مخلوط طائفہ ہے۔ سردار خیل بلفت جدگالاں دی اولاد دے دعویدار ہن۔ ݙوجھا حصہ شیخ ساسولی ہن جیہڑھا پیر عمر دی اولاد ہن، جنہاں دے مزارات مختلف مقامات تے ہن۔ اگنی پراݨے دنیا کوں ستر حصیاں اچ تقسیم کریندی ہے، انہاں اچوں ہک ساکا دیپ ہے۔ جیندے باشندے اولاد پیاسے توں مشہور ہن تے مشہور سارکس ورتھی اولاد پیا ہائی۔
سرگانی

سرگانی قبیلہ مزاری بلوچ وچ ہک وݙی معتبر قوم ہے۔ رند تے لاشار دی جنگ وچ مزاری قبیلیاں نے چاکر خان رند دا نال تھئے ہن تے ولا سوی کوں فتح کرݨ دے بعد چاکر خان دے نال پنجاب دا رخ کیتا۔ ایں سانگے سرگانی مزاری پنجاب وچ زیادہ تعداد وچ رہائش پزیر ہن۔ سرگانی لفظ سارنگ خان دی اولاد ہے۔ سارنگ خان سب توں وݙے سرگانی قوم دے سردار ہن۔ سرگانی قوم دی وݙی تعداد ضلع راجن پور وچ موجود ہے تے سب سرگانی قبیلے دا سردار سارنگ خان دی نسل وی پنجاب دے ضلع راجن پور تحصیل روجھان وچ رہائش اختیار کیتی ہوئی ہے۔ سارنگ خان دے پتر کورل خان دی نسل توں سردار قاسم خان ہݨ وی سرگانی قوم دی جرگہ تے فیصلے کریندن۔ سردار قاسم خان سرگانی ولد سردار صحبت خان ولد خیر بخش خان ولد کورل خان ولد سارنگ خان سرگانی۔

## حوالہ