سرائیکی زبان دیاں آوازاں

اِنسان اپݨے جذبات ، احساس تے خیال دے اظہار کرݨ وچ خوشی محسوس کریندے تے اظہار کرݨ دی کوشش کریندے ، پر اوندی ایہ کوشش آوازاں دی محتاج ہے کیوں جو جے توڑیں کجھ آکھیا نہ ونڄے ، کہیں ٻئے کوں پتہ نھیں لڳدا ، انسانی آوازاں انسان دے مُنہ دی مشینری یعنی زبان ، تالو ، ݙند ، ہوٹھ ، سنگھ ، نرگٹ، کھکھاڑ ، ڳلھاں تے ہوا دیاں نالیاں دے عمل تے ردِّ عمل وچ آ تے پیدا تھیندن، تے وَت ٻاہر آندن ، تے اساں سُݨدوں جیکر ایں مشینری دے کہیں پرزے وچ کوئی خرابی آ ونڄے تاں وَل آوازاں دی پوری طرح تے صحیح طرح پیدا نھیں تھیندیاں۔ ٻتڑیاں تے گونگیاں دیاں مثالاں ݙتیاں ونڄ سڳدن۔

انھاں آوازاں دے کڈھݨ وچ بعض لوکاں کوں مشکل وی تھی ویندی ہے تے او پوریاں تے صحیح آوازاں نِھیں کڈھ سڳدے ۔ ایہ معاملہ چھڑا کجھ بندیاں تئیں محدود کائنی بعض اوقات کہیں علاقے دی ہک نسل ایں پھسوڑی وچ پھس ویندی ہے تے ایندا کوئی سوکھا تے فوری علاج وی کائنی ۔ کیوں جو اَوازاں دا تعلق محض منہ دی مشینری نال نھیں ہوندا بلکہ بیرونی ماحول ، آب و ہوا ، سطح زمین ، پیداواراں وغیرہ یعنی جغرافیائی عوامل وی انسانی آوازاں اُتے اَپݨاں عمل کریندے رہندن ، ایہا وجہ ہے جو سرائیکی آوازاں دے کڈھݨ وچ غیر سرائیکی لوکاں کوں مشکل پیش آ ویندی ہے ، خاص طور تے سرائیکی دے مخصوص حروف ہِجا دیاں آوازاں اصلوں نھیں کڈھ سڳدے۔انھاں وچوں سرائیکی ݙال (ݙ) دی آواز کڈھݨ تاں ہک اَزمائش بݨ ویندی ہے ، ٹ ، ج ، گ وغیرہ دی مثال وی بعض قوماں دے حوالے نال ݙتی ونڄ سڳدی ہے ۔ لفظاں کوں ٻولیندے ویلے اساکوں ساہ اندر دو چِھکݨاں پوندے تے ٻاہر دو کڈھݨاں پوندے ، تے جہڑا ایں ہنر کوں ڄاݨدے تے سمجھدے ، تاں ٻس اُوہو کامیاب تھی سڳدے۔

سرائیکی دیاں آوازاں دا مسئلہ ایہ ہے جو اساں سرائیکی حرفاں وِچوں بعض حرفاں کوں اُنھاں دیاں اصل تے صحیح آوازاں نال نِسے ادا کر سڳدے ، ایں سلسلے وچ خاص طور تے او حرف آندن جہڑے جو ہم مخرج جِہے ہن ، یعنی جہڑے ہِکو جیہاں آوازاں دے نمائندے بݨدے ہوئن ، مثلاً ، ا ، ع ،غ ، ث، س، ص، ز، ذ، ض، ظ ، ق ک وغیرہ ۔ کہیں زمانے اُردو زبان دے سلسلے وچ ہک تحریک چلی ہئی جو ایہ ہم مخرج حرف حروف تہجی وچوں کڈھ ݙتے ونڄن ، بس انھاں گروہاں وچوں ہک ہک حرف قائم رکھیا ونڄے مثلاً اُتلیاں گروہاں وچوں ا ، ، س ، ز ، ک کوں قائم رکھیا ونڄے تے باقی سارے حرف ختم کر ݙتے ونڄن ، پر ایہ کم کرݨ وچ ٻہوں ساریاں مشکلاں تے دِقتّاں دا سامݨاں کرݨاں پوندا ہا تے چنگے بھلے رولے پوندے ہَن ۔ شکر ہے جو ایہ تحریک ختم تھی ڳئی۔

سچی ڳالھ ایہ ہے جو اساں انھاں حرفاں کوں اپݨی زبان وچو ںکڈھ وی نِسے سڳدے جو جہڑے ویلے اساں کہیں غیر زبان کنوں کوئی لفظ گھندے ہَیں تاں اوندے نال اوندی آواز دے کڈھݨ والے حرف وی نال آ ویندن ، تے انھاں کوں اَپݨیاں حروفِ ہجا وچ شامل کرݨاں پوندے ۔ ایندی مثال ایویں ہے جیویں اساں کتھائوں لَسی گھن آئوں تاں مکھݨ وی اوندے وچ آ ویندے تے اساں ایں ڳالھ دا کوئی خیال وی نِسے کریندے ۔ اہجیاں لفظاں دی وجہ کنوں اساکوں ایجھے سارے ……… ہجا اَپݨی زبان دے قاعدے وچ رکھݨے تے ٻولݨے پوسِن ، نہ تاں ہَل تے حَل ، قمر تے کمر ، قہر تے کہر ، الم تے علم ، عام تے آم ، ضد تے زد وغیرہ جیہیں لفظاں دا ہک مسئلہ پیدا تھی ویسی ۔ میں تاں ایہو اَکھیساں جو جے توڑیں اساکوں ایہو جیہاں لفظاں دی ضرورت رہسی تاں انھاں دے نال دیاں آوازاں یا حروفِ ہجا وی نال رکھݨے پوسِن جیکر اساں کہیں لفظ کوں ضرور اِی اپݨیاں حرفاں وچوں کڈھݨے تاں وَل محض ژ کوں کڈھ سڳدوں ، کیوں جو ایندی وجہ کنوں ݙوں چار لفظاں کنوں محروم تھیسوں ، یعنی ژ لُو ، ژادہ گر ژالہ باری وغیرہ ، باقیاں کوں کڈھݨ زیادتی ہوسی۔

سرائیکی اَوازاں کوں مکمل طور تے تحریر وچ گھن آوݨ کیتے اساں عربی کنوں حروف ہجا گھندن ، فارسی کنوں حروف ہجا گھندن ، بلکہ وادیٔ سندھ دیاں پُراݨیاں زباناں کنوں وی حروفِ ہجا گھدِّن تے انھاں ساریاں کوں اپݨے حروف ہجا وچ شامل رکھݨاں پوسی ، جیکر زائد ہم مخرج حرفاں کوں کڈھ ݙیؤں تاں اساݙے ذخیرئہ الفاظ دا کتنا سارا حصّہ ختم تھی ویسی تے اساݙیاں ضرورتاں پوریاں نہ تھی سڳسِن ۔ جناب اسلم رسولپوری تحریر کریندن جو ث ، ص، ض ، ط ، ظ ، ع وغیرہ کوں کڈھ چھوڑیا ونڄے ۔ پر انھاں دا خیال نھیں کیتا جو اساکوں کیا گھاٹا آسی تے کیا فائدہ پوسی۔

ایندے وچ کوئی شک نھیں جو زبان دی اصل تے بنیادی شکل تقریر ہے تحریر کائنی ۔ تحریر دا کم تاں محض تقریر کوں صحت نال قلم بند کرݨ ہے تے بس ! اَلَم کوں عَلَم آکھݨ وچ فرق نھیں پوندا ۔ پر انھاں دے معنیاں دا سوال تاں اصل حروفِ ہجا کنوں سِوا حل نھیں کیتا ونڄ سڳدا ۔ وَل ہک ایہ وی مسئلہ ہے جو بعض حروف کجھ سخت جان ثابت تھئین جو نہ کڈھیے ونڄ سڳن تے نہ نکلئن۔ بہرحال اساکوں ایہ ضرور سوچݨاں چاہیدا ہے جو ایہ آوازاں یا حروف ہجا کجھ لفظاں نال اِی ۔ اساݙے کولھ آئن ۔ اساں انھاں کوں غیر زباناں کنوں بہ حیثیت حروف ہجا دے نھیں گھدا ۔ جیکر محض ایہا ڳالھ ہوندی تاں اساں وݙی اَسانی نال انھاں کوں کڈھ چھوڑیندے ۔ سرائیکی دے ہک عظیم ذخیرئہ الفاظ کوں کوئی نقصان پُچائے بغیر اساں انھاں حرفاں کوں اصلوں نِسے کڈھ سڳدے ، ایہ ٻہوں گھاٹے دا سودا ہے۔

سرائیکی زبان دیاں آوازاں شروع کنوں اَپݨیاں کائنی ، ایہ اِݙوں اُݙوں وی گھدیاں ڳئین ، مثال دے طور تے مݨداری زبان دے حرف ساݙے کولھ آئن ۔ ٻ ، ڄ ، تے ݙ دیاں آوازاں سرائیکی وچ ٻوہَنڑیں ، ڄانگ ،تے ݙانگ جیہے لفظاں نال ساݙے کولھ آئن ، تے ایہ لفظ قائم ہِن۔ شاید انھاں کوں انھاں دے ادا کرݨ وچ کوئی اَوکھا تھیوے ۔ پر مݨداری لوک اَڄ وی اِنھاں حرفاں کوں کھیر ، بھت سمجھدن تے ٻولیندن حالانکہ او سرائیکی زبان دے علاقے کنوں کݙاں دے پرے تھی ڳئین۔

پنجابی تے سرائیکی دیاں آوازاں وچ ٻہوں فرق ہے ۔ ڈاکٹر مہر عبدالحق لکھدن جو سرائیکی دیاں پنج چھی آوازاں وچ کائنی ، تے پنجابی دیاں اَٹھ آوازاں سرائیکی وچ کائنی ۔ ݙوہائیں کوں رَلا تے تیرھاں چوݙاں حرفاں یا آوازاں دا فرق بݨدے تے ایہ فرق کوئی معمولی کائنی ۔ ݙوں زباناں کوں اَنج اَنج کرݨ کیتے کافی ہِن ۔ ایہ ٻئی ڳالھ ہے جو پنجابی دیاں انھاں حرفاں کوں ادا کرݨ دیاں ساریاں شکلاں وچوں وچ کائنی ، تے پنجابی ماہرین آوازاں کوں حروفِ ہجا دی شکل وچ گھن آوݨ دیاں کوششاں وچ لڳئے ہوئن۔

سرائیکی زبان کوں ہمسایہ زباناں کنوں کوئی آوازاں یا حرفِ ہجا گھنݨ دی اِتی ضرورت نھیں پئی۔ تے نہ ایں آپݨیاں حروفِ ہجا دیاں اُنھاں دے حروفِ ہجا والیاں شکلاں بݨائن ۔ سرائیکی کوں ایجھی کوئی خاص ضرورتِ نھیں پئی ، مطلب ایہ ہے جو سرائیکی آپݨی مدد آپ پوری کر سڳدی ہے تے کر گھندی ہے۔

کافی عرصے کنوں سرائیکی وچ سندھی دے نون آ میختہ ݙوں حرف ہجا گھن آوݨ دا مسئلہ چھڑیا ہوئے ۔ ایہ ݙوں حرف ونڄ تے سنگ دا ڄ تے گ ہے جیندے پہلوں نون غنہ رَلیا ہوئے ۔ ایہ سندھی زبان وچ انج حروف ہجا ایں واسطے ہن جو سندھی وچ واضح تے اَنج نون غنہ کوئی حرف ہجا کائنی ۔ پر سرائیکی زبان وچ نون غنہ تاں ہر پاسوں نظردے اساݙے جہڑے بھرا لفظ سنگ دے نون غنہ تے گاف سرائیکی کوں ہکو حرف سمجھدن، تے سرائیکی حروفِ ہجا وچ ہک تریجھے گاف کوں گھن آوݨ چہندن ۔ انھاں کوں خیال ہووݨاں چاہیدا ہے جو اِنھاں نون غنہ تے سرائیکی حرف ڳ کوئی ہک مخلوط حرف کائنی۔ ایہ ݙوں حرف انج انج ہِن ، یعنی نون غنہ تے سرائیکی ’’گاف‘‘ جہڑے بھرا ایکوں ہک مستقل یعنی تریجھا گاف سمجھ تے حوف ہجا وچ ایں طرح ہک وَدھارا کرݨ چہندن ، او ایہ دلیل ݙیندن جو سنگین تے ’’رنگین وچ یا سنگ تے لِنگ وغیرہ کلمات وچ انگریزی Singerسنگر وانگوں ڳ کنوں پہلے وی نون غنہ تے گاف دی آواز نکلدی ہے۔ پر ایہ لکھݨ وچ تاں نھیں آندی ۔ ایہ تاں منہ وچ مشینری دا ہک کرشمہ ہے ۔ وَل ایہ جو نون غنہ وی تاں اَپݨاں کمال ݙیکھیندے ، تے اَپݨاں اثر بعد آوݨ والے سرائیکی ڳاف تے سرائیکی جِیم اُتے سٹیندے ۔ ایہ نُون غنہ دا عمل ہے ۔ کوئی ٻیا حرف گھن آوݨ دی ضرورت کائنی ، (سنگ یا ونڄ دے وچ نون غنہ انج حرفِ ہجا ہے، تے گاف تے جیم انج حرفِ ہجا ہِن۔ انھا ںݙوں کوں کٹھا کر تے مطلوبہ آواز کڈھی ونڄ سڳدی ہے ۔ تریجھے جیم یا گاف دا ڳیڑ کیوں گھتیا ونڄے ۔ ایہ ہک منّی ہوئی ڳالھ ہے جو ’’ں گ تے ’’ں ڄ‘‘ کوئی مستقل غُنہ کائنی ، ایہ ہر حالت وچ ݙوں انج انج حرفاں دے جُٹ ہِن۔ ایں ڳالھوں انھاں کوں ہک ہک حرف ہجا سمجھیا تے شمار کیتا ونڄے تے نہ انھا ں کوں کہیں ہک مکمل حرف دی شکل وچ لکھیا ونڄے ، جیویں ڈاکٹر شوکت سبزواری ’’ں ڄ‘‘ دے وچ دے نُون غُنہ’’اوں اوندی آپݨی ضمنی شکل ݙیندن، تے انھاں کوں انج انج حرف منیندن ، اساکوں وی چاہیدا ہے جو ایکوں اِتھاں نُون غنہ دی ہک ضمنی تے انج شکل منّوں تے لکھوں تے تریجھے جیم یا تریجھے گاف دا رولا نہ گھتوں۔

سرائیکی ذخیرئہ الفاظ دے سلسلے وچ اساکوں جیکر انھاں دے ماخذات دے حوالے نال معلوم کرݨاں ہووے جو کوئی لفظ کہڑی زبان وچوں اساݙے کولھ آئے تاں اساں ٻہوںآسانی نال ایہ وی تَلے ݙتے ہوئے حروف ہجا دی اَنج اَنج تقسیم دے ذریعے ، اِنھاں دیاں بنیادی آوازاں دی مدد نال معلوم کر سڳدے ہیں ۔ ایہ خاکہ اِیجھے کم کیتے کم دی شئے ہے:

ژ:                   خالص فارسی حرف یا آواز ہے ، چنانچہ ژ والے سارے لفظ فارسی کنوں سرائیکی وچ آئن۔

ݨ:                خالص سنسکرت حرف یا آواز ہے ۔ سرائیکی ایکوں محض مصدر دی نشانی دے طور تے گھدے ۔

ٹ، ڈ،ڑ:   ایہ حروف ہندی زبان دے ہِن ، انہاں آوازاں یا حرفاں والے لفظ ہندی الاصل ہِن۔

پ، چ ، گ: ایہ ہندی تے فارسی حرف یا آوازاں ہِن ۔ انھاں آوازاں والے لفظ یا ہندی یا فارسی ہوسِن۔

ق:                ایہ عربی تے ترکی دی خاص آواز والا حرف ہے ۔ ایں ق والے لفظ عربی یا ترکی ہوسِن۔

ح، ز ، ع ، ف: انھاں اَوازاں والے حرف عربی یا فارسی دے لفظ ہوسِن۔ 

ث ، ذ ، ص ، ض ، ط ، ظ ، ح ، ع ،ء والے الفاظ عربی الاصل ہوسِن۔

ب ، پ ، ت ، ج چ خ ، درز ، س ، ش ، غ ، ف ، ق ک گ،و ، ہ ، ایہ مشترکہ اَوازاں ہن کہیں زبان دے لفظ وچ آ سڳدن۔

اُردو دے ہ نال مخلوط حرفاں یا آوازاں توں علاوہ سرائیکی وچ چار نویاں اَوازاں یا مخلوط حرف وی وجود وچ آئے ہوئن تے او ایہ ہِن ۔ رھ ، مھ ، وھ ، یھ، اِنھاں دیاں مثالاں ایہ ہن ۔رھ: پورھیا ، ورھی ، ورھیئوں وغیرہ۔

مھ                   :                      سمھو، سمھݨ ، سامھنڑیں وغیرہ

وھ                  :                      اُوھو ، اُوہے ، اُوھا وغیرہ

یھ                   :                      ایھ ، ایھو ، ایھا وغیرہ

سرائیکی دی ہک مخصوص آواز نون غُنّہ آ منیخہ’’ڈ:: والی ہے جیکوں ڑُوڑ(ݨ) آکھیا ویندے ۔ بعض حضرات ایکوں ’’ن‘‘ تے ’’ڑ‘‘ دا مرکب آکھیندن تے ہکو حرف تہجی منیندن ، پر بعض حضرات ایکوں مرکب حرف ہجا نھیں ، اَہدے ، ݙوں ، انج انج حرف منیندن ، جہڑے ایکوں ہک انج اَواز والا حرف منیندن ، او ایکوں ’’ݨ‘‘ لکھدن تے جہڑے ایکوں ہک مرکب حرف نھیں منیندے تاں او اِیکوں ن ، ڑ (نڑ) لکھدِن ۔ ملتان دی ہک سرائیکی کانفرنس وچ فیصلہ تھیا جو ایکوں مرکب حالت وچ ’’مصدری نُون‘‘ سݙیا ونڄے ، تے ہر اسم مصدر دے آخر وچ بطور نشانی یا علامت دے لکھیا ونڄے ۔ غیر مصدری لفظاں یا نانواں وغیرہ وچ ایکوں غیر مرکب سمجھیا تے ’’ن ، ڑ‘‘ نال لکھیا ونڄے پر ایندے اُتے پوری پابندی نھیں کیتی ونڄ سڳی۔

بہرحال ڑُونڑ(ݨ) کوں مصدری لفظاں وچ لکھݨ نال مغالطے ، بھولیکے تے اشتباہ تھیندے رہندن تے ہک معیاری زبان کوں زیب نھیں ݙیندا مثلاً گھنٹا کوں گھنٹا پڑھیج سڳدے ، یعنی ݨ لکھوں تاں ’’ن‘‘ تے ’’ٹ‘‘ دا بھولیکا پے ویندے ۔ ہک معیاری زبان وچ ایہ ڳالھیں نہ ہووݨیاں چاہیدیاں ہِن ، ڈاکٹر مہر عبدالحق وی آکھئے جو ڑُونڑ(ݨ) دی آواز کہیں لفظ دی آخر وچ بجائے وچ کتھائیں آوے تاں نون غنہ تے ڑ کوں علیحدہ علیحدہ لکھیا ونڄے تاں جو خوبصورتی وی پیدا تھیوے ، تے کوئی بھولیکا وی نہ پووے ، البتہ ایہ وی آکھیا ہِنیں جو ڑُونڑ (ݨ) کوں مصدراں دی حد توڑیں قبول کیتا ونڄ سڳدے۔

بہرحال ڑُوڑ(ݨ) دا معاملہ کافی عرصے کنوں اختلاف دا باعث بݨیا ہوئے تے ایہ کوئی مسئلہ وی کائنی ، ڑُونڑ(ݨ) کوں محض مصدری نون اِی قرار ݙتا ونڄے ، تے باقی لفظاں وچ ن +ڑ (نڑ) دا استعمال کیتا ونڄے۔

مختلف زباناں وچ اَوازاں دا ادل بدل وی تھیندا رہندے ، تے ایہ کیفیت سرائیکی وچ وی کجھ نہ کجھ ہے ۔ مثال دے طور تے اُردو دے جنہاں لفظاں وچ ’’ب‘‘ دی آواز موجود ہے انھاں دے مقابلے وچ سرائیکی دے لفظاں وچ ’’ب‘‘ دی بجائے ’’و‘‘ دی آواز آندی ہے ۔ مثلاً:

اُردو :                                    باجا ، بِس ، باڑی ، باگ ، بَیر ، بل ، بیاہ ، بگاڑ ، بٹ وغیرہ

سرائیکی:                             واجا ، وِس ، واڑی ، واڳ ، وَیر ، وَل ، وِیاہ ، وِڳاڑ ، وٹ وغیرہ

سرائیکی دے بعض لفظاں وچ ’’س‘‘ دی بجائے ’’ۃ‘‘ آواز ݙیوݨ پے ویندی ہے بلکہ ہک ہک لفظ وچ ݙوں ݙوں حرف وی بدلیے ہوئے مِلدِن۔ مثال دے طور تے ب ۔ و ہ تے س والے لفظ ݙیکھو:

اُردو:             گھاس ، کوس ، کیسی ، پھانسی ، کیسا ، بیس ، بسولا وغیرہ

سرائیکی:     کھاہ ، کوہ ، کہی ، پھاہی ، کیہا ، وِیھ ، وَہولا وغیرہ

بعض لفظ ایجھے وی ہِن جو جنہاں دے آخر وچ ’’ناں‘‘ دی آواز آندی ہے جہڑے ویلے او اُردو نال ادل بدل تھئین تاں اوندے آخر وچ ’’ڈا‘‘ دی آواز سُݨائی ݙیندی ہے ۔ اَتے کجھ حرف غائب وی تھی ویندن ۔ مثلاً

سرائیکی       :                      حلوہ ماناں ، ݙناں ، عاناں ، ٻنّاں ، سرکاناں ، سانھ وغیرہ

اُردو                :                      حلوہ مانڈہ ، ڈنڈا ، آنڈا ، بانڈا ، سرکنڈا ، سانڈھ وغیرہ

انھاں آوازاں دے ردّ و بدل دیاں ٻیاں مثالاں وی ݙتیاں ونڄ سڳدن ۔ پر ایہو آکھ ݙیوݨ کافی ہے جو مختلف زباناں دیاں آوازاں وچ ادّل بدل تھیندا ریہے ، تھیندا رہندے ، تے تھیندا رہسی ۔ ایہ مختلف زباناں دے آپس دے اشتراک تے انھاں دے اثرات اُتے منحصر ہے۔

…………………

’’سرائیکی زبان وچ سوہنڑپ وی ہے مٹھاج وی ہے ، ترنم وی ہے ، سوز وی ہے تے گھلاوٹ وی ہے ۔ ایندا لہجہ ٻہوں مَٹھّا یعنی دھیمہ ہے ۔ ول ایہ جو ایہ ہزاراں سالاں کنوں قائم تے دائم ہے ۔ ایندی وی وجہ ہے ۔ ایہ زبان پیار تے محبت دی زبان ہے ۔ مذہبی تے روحانی جذبات دی زبان ہے ۔ اشلوکاں تے بھجنڑاں دی زبان ہے ۔ گِیتاں دی زبان ہے ، صوفیاں دی زبان ہے ، اہلِ دل لوکاں دی زبان ہے ، چرواہیاں دی زبان ہے ، ڄٹ کساناں دی زبان ہے تے منت تے مست تے متوالیاں دی زبان ہے تے جوڳیاں دی زبان ہے ۔ غرض ایہ کہ ایں زبان دے ڳݨ اِی کجھ ایہو جیہے ہِن ۔ جو دشمن وی مَنیندن ، تے ایندیاں تعریفاں کریندن۔ اِیہے وجوہات ہِن جو ایہ زبان زندہ تے پائندہ ہے تے زندہ تے پائندہ رہسی ۔ انشاء اللہ

## حوالہ
کتاب: سرائیکی لسانیات۔ مصنف: دلشادؔ کلانچوی. ترتیب و پیشکش: ظہور احمد دھریجہ.چھاپہ خانہ جھوک پبلشرزملتان 2019ء