open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
قاسم عمر

قاسم علی عمر، جیڑھے 9 فروری 1957ء کوں نیروبی، کینیا وچ پیدا تھئے، ہِک پاکستانی سابق کرکٹ کھلاڑی ہَن۔ اُوں نے 1983ء توں 1987ء تئیں 26 ٹیسٹ تے 31 ہِک روزہ بین الاقوامی میچ کھیݙیے۔ اُوہ اُنہیں پاکستانی کرکٹ کھلاڑیاں وِچوں ہَن جئیں نے سپاٹ فکسنگ وِچ ملوث ہوݨ دا اعتراف کیتا تے اِیں سلسلے وِچ اُنہیں تے پابندی لا ݙتی ڳئی۔ قاسم عمر اوپننگ بلے باز ہوݨ دے نال نال مڈل آرڈر وِچ کݙہیں وی بیٹنگ کرݨ دی صلاحیت رکھدے ہَن۔ قاسم عمر نے پاکستان دے علاوہ کمبرلینڈ، کراچی، مسلم کمرشل بینک تے سندھ دی طرفوں کرکٹ مقابلیاں وِچ حصہ گِھدا۔

= ابتدائی زمانہ: =
قاسم عمر نے 1974ء وِچ کرکٹ اسکالرشپ تے ممتاز پرائیویٹ بوائز اسکول سینٹ پال انگلش ہائی اسکول توں میٹرک کیتا۔ اُوہ کینیا وِچ پیدا تھئے ہَن تاہم 1957ء وِچ اپݨے ٹَٻر دے نال پاکستان ہجرت کر کے آ ڳئے ہَن۔ اُنہیں دی والدہ کینیا دی ہئی تے اُنہیں دے کالے ہوݨ دی وجہ توں اکثر لوک اُنہیں کوں سندھ وِچ آباد شیدی برادری دا رکن سمجھ گِھندے ہَن۔ قاسم عمر ہِک شاندار اوپننگ بلے باز ہَن جیڑھے مڈل آرڈر وِچ کݙہیں وی چنگی کارکردگی ݙکھاوݨ دی صلاحیت رکھدے ہَن۔

= پابندی دے بعد: =
کرکٹ تے پابندی لڳݨ دے بعد اُوہ پاکستان چھوڑ تے برطانیہ دے شہر مانچسٹر وِچ آباد تھی ڳئے۔

= ٹیسٹ کرکٹ وِچ آمد: =
اُوں نے اپݨا ٹیسٹ ڈیبیو 1983-84ء وِچ ہندوستان دے خلاف جالندھر وِچ کیتا۔ صرف چار سال دے کیریئر وِچ اُوں نے 26 ٹیسٹ کھیݙے، ݙو ڈبل سنچریاں، ہِک سنچری تے 5 نصف سنچریاں دی مدد نال 1502 رنز بݨائے، جِیندا اختتام 36.63 دی شاندار اوسط نال تھیا۔ اپݨے کریڈٹ تے 15 کیچز دے نال اُوہ ہِک چنگے فیلڈر وی ہَن۔ قاسم عمر دا بہترین اسکور 1984-85ء وِچ بھارت دے خلاف فیصل آباد وِچ 210 رنز ہئی، اِیں دوران اُوں نے مدثر نذر دے نال ݙوجھی وکٹ دی 250 رنز دی ریکارڈ شراکت وی قائم کیتی۔ اے فیصل آباد وِچ وی ریکارڈ انفرادی ٹیسٹ سکور ہئی، جِینکوں بعد ازاں تسلیم عارف نے شیئر کیتا۔ اِیندے بعد اُوں نے 1985-86ء وِچ سری لنکا دے خلاف فیصل آباد وِچ وی 206 رنز بݨائے۔ 1984-85ء وِچ ڈیونیڈن وِچ نیوزی لینڈ دے خلاف تریجھے ٹیسٹ وِچ اُوہ سنچری بݨاوݨ توں محروم رَہے جِتھاں اُوہ 96 تے 89 رنز بݨا تے آؤٹ تھئے۔ اُوں نے 31 ہِک روزہ بین الاقوامی میچاں وِچ چار نصف سنچریاں دی مدد نال 642 رنز بݨائے۔ اُنہیں دا بہترین ون ڈے سکور 69 ہئی۔

= کراچی وِچ فلائی اوور دا ناں: =
2018ء وِچ، کراچی میونسپل کارپوریشن نے نیشنل اسٹیڈیم، کراچی دے نیڑے ہِک فلائی اوور دا ناں قاسم عمر دے ناں تے رکھیا۔
شجرہ نسب عمر بن خطاب

حضرت عمر بن خطاب رضی اللہ عنہ، جنہیں کوں فاروق اعظم دے لقب نال وی یاد کیتا ویندے، مسلماناں دے ݙوجھے خلیفہ ہَن۔ انہاں دے دورِ خلافت وچ اسلام ٻہوں تیزی نال پھیلیا۔ انہاں دا تعلق قریش دے ذیلی قبیلے بنو عدی نال ہئی۔ انہیں دا شجرہ نسب کجھ نسلاں بعد حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے شجرہ نسب نال ونڄ ملدے۔ انہیں دی نسل فاروقی سݙیندی ہے جیڑھی ایشیا دے اسلامی مُلکاں وچ پھیلی ہوئی ہے۔
عمر خان

عمر خان ہک پاکستانی کرکٹر تے امپائر ہن جیڑھے ۱۹۱۹ء اچ ڄمیے  ہن تے ۴ اگست ۱۹۹۰ء کوں کراچی اچ وفات پا ڳئے ہن۔ انہاں دا کرکٹ کیریئر ۱۹۳۵ء توں ۱۹۴۶ء تئیں جاری ریہا، جیندے دوران انہاں ۲۱ فرسٹ کلاس میچ کھیݙیے۔ عمر خان نے پاکستان دی طرفوں کھیݙݨ دے علاوہ، ۱۹۶۹ء اچ پاکستان تے نیوزی لینڈ دے درمیان ہک ٹیسٹ میچ اچ امپائرنگ دا فرض وی نبھایا ۔ انہاں نے کرکٹ دے میدان اچ اپݨے کردار دے نال نال کوچنگ دا کم وی کیتا تے عبدل ڈائر جیویں کھݙاریاں کوں تربیت ݙتی ۔

# **ڄَمَّݨ تے وفات**: عمر خان ۱۹۱۹ء اچ ڄمیےتے ۷۰–۷۱ سال دی عمر اچ ۱۹۹۰ء اچ کراچی اچ انتقال کر ڳئے ۔
# **کرکٹ کیریئر**: ۲۱ فرسٹ کلاس میچ کھیݙیے، جیڑھے برطانوی راج دے آخری دور اچ پیش آئے ۔
# **امپائرنگ**: ۱۹۶۹ء اچ پاکستان تے نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ میچ اچ امپائر بݨیے، جیڑھا انہاں دا واحد بین الاقوامی امپائرنگ تجربہ ہئی ۔
# **کوچنگ**: عبدل ڈائر جاہیں کھݙیاریاں دی تربیت اچ اہم کردار ادا کیتا ۔

عمر خان پاکستان دی کرکٹ تاریخ دا ہک گمنام ہیرو ہن، جنہاں نے کھݙاڑی تے امپائر دی حیثیت نال میدان اچ کم کیتا۔ انہاں دی خدمات کوں پاکستانی کرکٹ دے ابتدائی دور اچ خاص اہمیت حاصل ہے۔

## حوالہ

* عمر خان - ویکیپیڈیا
عمر بن شاکر البصریؒ

عمر بن شاکر البصریؒ بصرہ دے ہک تابعی ہَن تے حدیث دے ضعیف راویاں وچ شمار تھیندے ہَن۔ اُوہ بصرہ وچ رہندے ہَن۔

= روایتِ حدیث: =
اوں نے انس بن مالک رضی اللہ عنہ توں روایتاں نقل کیتیاں ہِن۔ اوں توں روایت کرݨ آلیاں وچ اسماعیل بن موسیٰ فزاری، ابو میمون جعفر بن نصر العبدی، عثمان بن عبد الرحمٰن طرفی، ابو شعیب عمرو بن صدقہ، امام انطاکیہ تے نصر بن لیث بغدادی شامل ہِن۔

= جرح تے تعدیل: =
ابو حاتم رازیؒ نے انہیں کوں "ضعیف" قرار ݙتا ہے تے آکھیا ہے کہ اُوہ انس رضی اللہ عنہ دی سند نال غلط ڳالھیں بیان کریندے ہَن۔

ابن عدیؒ دا آکھݨ ہے کہ اُوہ انس رضی اللہ عنہ توں تقریباً ویہہ غیر محفوظ احادیث نقل کریندے ہن۔

امام ترمذیؒ دا قول ہے کہ شیخ بصری نے اپݨی سند نال ہک توں زیادہ احادیث روایت کیتیاں ہِن۔

امام بخاریؒ نے آکھیے کہ اسبکی دی حدیث ضعیف ہے۔

اِنہیں مختلف آراء توں پتہ چلدا ہے کہ عمر بن شاکر البصریؒ دی حدیث بیان کرݨ وچ وثوقیت دے بارے وچ علماء دا اختلاف ہے۔ کجھ انہیں کوں ضعیف قرار ݙیندے ہن جݙاں کہ کجھ انہیں کوں ثقہ وی آہدے ہن۔ اِیں واسطے انہیں دی روایات کوں احتیاط نال ݙیکھݨا چاہیدا ہے۔

= حوالہ =
شاہ محمد عمر

شاہ محمد عمر دہلوی، شاہ احمد سعید دہلوی دے تریجھے پُتر ہَن تے اُنہیں کوں "بابائے اول" وی آکھیا ویندا ہے۔ 

= ڄم پل : =
شوال 1244ھ بمطابق اپریل 1829ء وِچ دہلی وِچ ڄمی ہئی۔

= قیام حرمین: =
شاہ محمد عمر بچپن وِچ اپݨے والد ماجد دے نال حرمین شریفین ڳئے تے ساری زندگی اُتھائیں گُزاری۔ زندگی دا آخری سال ہندوستان وِچ گُزریا۔ اُنہیں دے مطابق برصغیر وِچ حاجی محمد بفوی دے علاوہ کوئی ٻیا خلیفہ نہ ہئی البتہ افغانستان وِچ کُجھ خلفاء موجود ہَن۔ 1257ھ وِچ واپس ہندوستان تشریف گھِن آئے۔ بیماری دی وجہ توں برصغیر وِچ سلسلہ دی اشاعت نہ کر سڳیے۔

= جنگ آزادی دے دوران: =
1857ء دی جنگ آزادی وِچ انگریزاں دے دہلی تے قبضے دے بعد اُوہ اپݨے والد شاہ احمد سعید دے نال حرمین شریفین ہجرت کر ڳئے۔ اُتھائیں مدینہ منورہ وِچ اُنہیں دا قیام ربیع الاول 1275ھ توں 1277ھ تئیں رہیا۔ اِینہہ سال 2 ربیع الاول 1277ھ کوں اُنہیں دے والد ماجد احمد سعید دا وصال تھیا۔ اِیندے بعد اُوہ حج دے ارادے نال مکہ معظمہ ڳئے تے اُتھائیں 1297ھ تئیں قیام فرمایا۔

= ہندوستان واپسی: =
زندگی دے آخری حصے وِچ ہندوستان واپس تشریف گھِن آئے۔

= خلفاء: =
اُنہیں دے خلفاء دے ناں اے ہِن: حاجی محمد بفوی، مولانا محمد یعقوب کولابی، قاضی میر یوسف کاسان، مولانا حسام الدین احراری خوقندی، سلطان عالم روم، شیخ حسن جاوی، شیخ احمد بصری، شیخ محمد کردی، عبد الحکیم کولابی، شاہ محمد کولابی، ملا عبد اللہ بدخشانی، سید کامل فارسی، سید حبیب اللہ داغستانی۔

= وفات: =
53 سال دی عمر وِچ 5 دسمبر 1880ء بمطابق 2 محرم 1298ھ کوں رامپور وِچ وصال تھیا تے شاہ جمال اللہ دے مقبرے وِچ دفن تھئے۔

= حوالہ =
حمزہ بن عبد اللہ بن عمر بن خطاب

ابو عمارہ حمزہ بن عبد اللہ بن عمر بن خطابؓ ہک تابعی ہَن تے حدیث نبویؐ دے راویاں وچوں ہک ہَن۔ انہیں دے والد مشہور صحابی رسولؐ عبد اللہ بن عمرؓ ہَن۔

= نسب تے خاندان: =
حمزہ بن عبد اللہ بن عمر بن خطاب بن نفیل دا تعلق قریش دے قبیلے بنی عدی نال ہئی۔ انہیں دے والد صحابی عبد اللہ بن عمر بن الخطابؓ ہَن، انہیں دے ݙاݙا ݙوجھے خلیفہ عمر بن الخطابؓ ہَن تے انہیں دی ماسی مومنین دی والدہ حفصہ بنت عمرؓ ہَن جیڑھیاں رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دی زوجہ محترمہ ہَن۔ سالم بن عبد اللہ بن عمر بن الخطاب انہیں دے سکے بھرا ہَن۔ حمزہ بن عبد اللہ دے ٻال وی ہَن جنہاں دے ناں عمر، ام المغیرہ، عبدہ ہَن۔

= روایتِ حدیث: =
اوں نے اپݨے والد عبد اللہ بن عمر بن الخطابؓ تے اپݨیاں بویاں حفصہ بنت عمرؓ تے عائشہ بنت ابی بکرؓ توں روایتاں کیتیاں ہِن۔ انہیں توں حارث بن عبد الرحمٰن، انہاں دے بھتریجے خالد بن ابی بکر بن عبید اللہ بن عبد اللہ بن عمر، صفوان بن سلیم، انہاں دے بھرا عبد اللہ بن عبد اللہ بن عمر، عبد اللہ بن مسلم بن شہاب، عبید اللہ بن ابی رضی اللہ عنہ، جعفر المصری، عتبہ بن مسلم المدنی تے عثمان بن ابو سلیمان بن جبیر بن مطعم، زہری، موسیٰ بن عقبہ، یزید بن عبد اللہ بن الحاد تے ابو عبیدہ بن عبد اللہ بن زمعہ روایتاں بیان کریندن۔

= حوالہ =
عمر عبداللہ

عمر عبداللہ 10 مارچ 1970ء کوں ڄمیے ہن، اوہ جموں کشمیر دے ہک اہم سیاست دان ہن۔ 

**ڄم:** 10 مارچ 1970ء

**سیاسی حیثیت:** جموں کشمیر دے سابق وزیرِ اعلیٰ

**وزارتِ اعلیٰ دا دور:** 16 اکتوبر 2024 توں شروع تھیوݨ والا چوݙھواں دور

اوں نے جموں کشمیر دی سیاست وچ اہم کردار ادا کیتا ہے۔ اوہ نیشنل کانفرنس پارٹی دے رہنما ہن۔ انہیں دے والد فاروق عبداللہ وی جموں کشمیر دے سابق وزیرِ اعلیٰ رہ چکے ہن۔ عمر عبداللہ نوجوان سیاست داناں وچ شمار تھیندے ہن تے اوں نے ریاست دی ترقی کیتے کئی اقدامات کیتے ہن۔
عمر لولو

عمر عبد الوہاب، جنہیں کوں پیشہ ورانہ طور تے عمر لولو دے ناں نال ڄاݨیا ویندا ہے، ہِک بھارتی فلمی ہدایت کار ہِن جیڑھے رومانی فلماں بݨیندن۔

اوں نے کئی مشہور رومانی فلماں دی ہدایت کاری کیتی ہے جِنہیں کوں ناظرین نے ٻہوں پسند کیتا ہے۔ انہیں دی فلماں عام طور تے نوجواناں وِچ مقبول ہِن۔ بھارت نال  تعلق ہے۔

= حوالہ =

ونکی:بھارتی شخصیّتاں
عمر الفاروق (القاعدہ رہنماء)

عمر الفاروق القاعدہ دے ہک اہم رہنما ہَن، جیڑھے جنوب مشرقی ایشیا وچ تنظیم دیاں کارروائیاں دی قیادت کریندے ہَن۔ انہیں کوں القاعدہ دی طرفوں ایں خطے وچ دہشت گرد حملاں دی منصوبہ بندی تے انہیں تے عمل درآمد دا ذمہ دار قرار ݙتا ڳیا ہئی۔ عمر الفاروق کوں 2006ء وچ عراق وچ ہک فوجی کارروائی دے دوران ہلاک کر ݙتا ڳیا۔

= پس منظر: =
عمر الفاروق 1969ء عراق وچ ڄمیے تھئے۔ اوہ القاعدہ دے بانی اسامہ بن لادن دے قریبی ساتھیاں وچ شامل ہَن تے جنوب مشرقی ایشیا وچ تنظیم دیاں کارروائیاں دی نگرانی کریندے ہَن۔ اوں نے انڈونیشیا، ملائشیا تے فلپائن جیہیں مُلکیں وچ القاعدہ دیاں سرگرمیاں کوں منظم کرݨ وچ اہم کردار ادا کیتا ہئی۔

= گرفتاری تے فرار: =
2002ء وچ عمر الفاروق کوں انڈونیشیا وچ گرفتار کیتا ڳیا تے انہیں کوں امریکہ دے حوالے کر ݙتا ڳیا۔ اونکوں بگرام ایئربیس، افغانستان وچ قید رکھیا ڳیا، لیکن 2005ء وچ اوہ بگرام جیل توں فرار تھیوݨ وچ کامیاب تھی ڳئے۔ انہیں دے فرار دے بعد امریکی تے عراقی حکام نے انہیں دی تلاش تیز کر ݙتی ہئی۔

= موت: =
25 ستمبر 2006ء کوں عراقی تے امریکی فوجاں نے بصرہ، عراق وچ ہک مشترکہ آپریشن دے دوران عمر الفاروق کوں ہلاک کر ݙتا۔ ایں کارروائی کوں القاعدہ دے نیٹ ورک کوں کمزور کرݨ کیتے ہک وݙی کامیابی سمجھا ڳیا۔

= حوالہ =
عمر بن ابی سلمہ

عمر بن ابی سلمہ جنہیں کوں عمرو ابن ابی سلمہ وی آکھیا ویندے، رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہٖ وسلم دے صحابی،مترائے بھتریڄے تے مترائے پُتر ہَن۔ انہیں دے پیو ابی سلمہ مخزومی تے والدہ ام المومنین ام سلمہ رضی اللہ عنہا ہَن۔ انہیں دے پیو ماء دا تعلق قریش دے بنی مخزوم قبیلے نال ہئی تے اوں نے حبشہ ہجرت کیتی ہئی۔ عمر بن ابی سلمہ حبشہ وچ ہجرت دے ݙوجھے سال ڄمیے ہن۔ بعد وچ ہک جنگ وچ انہیں دے پیو وی شہید تھی ڳئے تاں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہٖ وسلم نے انہیں دی ماء نال شادی کر گھدی۔

عمر بن ابی سلمہ حضرت علی ابن ابی طالب کرم اللہ وجہہ دے قریبی ساتھیاں وچوں ہَن تے انہیں دی خلافت دے دوران ساریے جنڳیں وچ حضرت علی دا ساتھ ݙتا۔ جنگِ صفین توں پہلے انہیں کوں بحرین دا گورنر وی مقرر کیتا ڳیا۔ اوہ ہک عمدہ شاعر وی ہَن تے انہیں دی شاعری دی حضرت علی کرم اللہ وجہہ نے وی تعریف کیتی ہے۔ انہیں دی وفات 83 ہجری وچ عبدالمالک بن مروان دی خلافت دے دوران تھئی۔

= حوالہ =
علی بن عمر دارقطنی

ابو الحسن علی بن عمر بن احمد بن مہدی دار قطنی بغدادیؒ حدیث دے علم وچ اپݨے زمانے دے وݙے امام تے حافظ ہَن۔ اوہ احادیث، علل، اسماء الرجال، قرات، فقہ، اختلافات، انساب تے ادب دے وی وݙے عالم ہَن۔ انہیں دی مشہور کتاباں وچ "السنن"، "علل" تے "الفوائد الافراد" شامل ہِن۔ انہیں دی وفات 385ھ وچ تھئی۔

= تعلیم: =
انہیں دا خاندان علم آلا ہئی، انہیں دے پیو وی ثقہ محدث ہَن۔ اوں نے ٻالک پݨ توں ہی علم حدیث دیاں محفلاں وچ شرکت شروع کر ݙتی ہئی تے روایتاں لکھݨ تے جمع کرݨ لڳ ڳئے ہَن۔

= استاد: =
انہیں ٻہوں سارے وݙے علماء توں تعلیم حاصل کیتی جنہیں وچوں کڄھ اے ہن: ابی القاسم البغویؒ، یحیی بن محمد بن صاعدؒ، ابی بکر بن ابی داودؒ، ابی بکر النیسابوریؒ، الحسین بن اسماعیل المحاملیؒ، ابی العباس ابن عقدہؒ، اسماعیل الصفار ابن ساعدؒ، حضرمیؒ، ابن دریدؒ، ابن فیروزؒ، علی بن عبد اللہ بن بشرؒ محمد بن قاسم محاربیؒ، ابو علی محمد بن سلیمان مالکیؒ، ابو عمر قاضی ابو جعفر احمد بن بہلولؒ، ابن زیاد نیشاپوری بدر بن ہشم قاضیؒ، احمد بن قاسم فرائضیؒ، حافظ ابو طالبؒ۔ ٻہوں سارے ائمہ نے انہاں دی تعریف کیتی ہے جنہاں وچ الحافظ ابو عبد اللہ الحاکمؒ، الحافظ عبد الغنیؒ، تمام الرازیؒ، ابو نعیم الاصبہانیؒ، ابو بکر البرقانیؒ، ابو عبد الرحمن السلمیؒ، ابو حامد الاسفرایینیؒ، قاضی ابو الطیب الطبریؒ، حمزہ السہمیؒ شامل ہن۔

= علمی سفر: =
جوانی وچ اوہ شام تے مصر ڳئے تے ابن حیویہ النیسابوریؒ تے ابی الطاہر الذہلیؒ توں علم حاصل کیتا۔ اوہ علل حدیث تے رجالِ حدیث دے وݙے عالم ہَن۔

= تصنیفات: =
انہاں نے 80 توں زیادہ کتاباں لکھیاں جنہیں وچوں کجھ اے ہن:

* سنن دارقطنی
* الافراد والغرائب
* المؤتلف والمختلف فی اسماء الرجال
* الضعفاء والمتروکون
* الالزامات علی صحیحی البخاری ومسلم

= وفات: =
8 ذو القعدہ 385ھ کوں امام دارقطنیؒ دی بغداد وچ وفات تھئی تے انہاں کوں بغداد دے قبرستان باب الدیر وچ معروف الکرخیؒ دی قبر دے نیڑے دفن کیتا ڳیا۔

= ٻیا ݙیکھو =
معروف الکرخیؒ

بغداد

= حوالہ =
مفتی محمد عمر نعیمی

مفتی محمد عمر نعیمی 27 ربیع الآخر 1311ھ بمطابق 6 ستمبر 1893ء کوں مراد آباد، اتر پردیش وچ جناب محمد صدیق دے گھر اچ ڄمیے ہن۔ انہیں دے پیو محمد صدیق عمارتی کاٹھی دے تاجر ہَن۔ انہیں دی جمݨ توں پہلے انہیں دے کئی بھرا نکی عمر وچ فوت تھی ڳئے ہَن۔ ایں وجہ توں انہیں دے نانا شیخ کرامت علی نے منت منّی کہ اگر پُتر ڄمیا تے زندہ رہیا تاں میں اینکوں دینِ مصطفیٰ دی تبلیغ و اشاعت کیتے وقف کر ݙیساں۔

انہاں دی ابتدائی تعلیم جناب منشی شمس الدین صاحب دے کول شروع تھئی۔ ابتدائی کتاباں تے حفظ و ناظرہ الحاج حافظ محمد حسین صاحب توں پڑھیا جݙاں کہ فارسی تے صرف و نحو دی ابتدائی کتاباں مولانا نظام الدین توں پڑھیاں۔ جݙاں تاج العلماء اپݨی عمر دے اُنیویں سال وچ داخل تھئے تاں اوں نے مروجہ علوم عقلیہ و نقلیہ دی تکمیل فرمائی تے صدر الافاضل دی جوہر شناس نگاہواں دے سائے وچ رہ کے انہیں توں ادبِ عربی وچ کمال پیدا کیتا تے نال ہی نال فنِ طب وچ وی استاذِ محترم توں خوب فیض حاصل کیتا۔
معاہدہ عمر

معاہدہ عمر، جینکوں میثاقِ عمر، پیمانِ عمر یا قوانینِ عمر وی آکھیا ویندے، مسلماناں تے شام، میسوپوٹیمیا تے یروشلم دے مسیحیاں دے درمیان ہک معاہدہ ہئی جئیں بعد وچ اسلامی فقہ وچ مذہبی حیثیت حاصل کر ڳھدی۔ ایندے کئی ترجمے تے تشریحات موجود ہن۔ روایتی طور تے اینکوں الراشد خلیفہ عمر ابن خطاب نال منسوب کیتا ویندے، پر کڄھ فقہا تے مستشرقین نے ایں انتساب تے شک وی کیتا ہے تے اینکوں نویں صدی دے مجتہدین یا اموی خلیفہ عمر الثانی نال منسوب کیتا ہے۔ ایں معاہدے کوں ایلیا دے لوکیں دی جانب حفاظت دی ضمانتِ عمر (عہد عمر) نال نئیں رلاوݨا چاہیدا۔

اے معاہدہ عام طور تے غیر مسلم، ذمیاں دے حقوق تے پابندیاں تے مشتمل ہے۔ پابند کرݨ نال غیر مسلم دے افراد، خاندان، مال تے املاک دے امان دی ذمہ داری ڳھدی ویندی ہے۔ ٻئے حقوق تے شرائط وی لاگو تھی سڳدے ہن۔ ابن تیمیہ دے مطابق، ذمی کوں معاہدہ عمر توں خود کوں آزاد کرݨ دا حق حاصل ہوندے تے مسلمانیں دی حیثیت حاصل تھیندی ہے اگر اوہ مسلمان ریاستی فوج وچ بھرتی تھی ونڄے تے ٻئے مسلمانیں دے نال جنگ وچ لڑے۔

تھامس ڈبلیو آرنلڈ دے مطابق، اے معاہدہ حضرت عمر دی غیر مذہب رعایا نال رحمدلی تے انصاف دے نال مطابقت رکھدے۔ ایں معاہدے دے کئی مختلف نسخے ہن جنہیں وچ زبان تے شرائط دا اختلاف ہے۔

= حوالہ =
عمر ہوساوی

عمر ابراہیم عمر عثمان ہوساوی ہِک پیشہ ور سعودی فٹ بالر ہِن جیڑھے النصر کلب تے سعودی عرب دی قومی فٹ بال ٹیم کیتے کھیݙدن۔اوں نے سعودی عرب دی قومی ٹیم دی طرفوں وی کئی میچز کھیݙے ہِن تے اوہ سعودی عرب دے اہم فٹ بالرز وِچوں ہِک ہِن۔ انہیں دی زیادہ تر پیشہ ورانہ زندگی النصر کلب دے نال گزری ہے۔
سلطان عمر علی سیف الدین مسجد

سلطان عمر علی سیف الدین مسجد برونائی سلطنت دے دارالحکومت بندری سری بیگوان وچ موجود ہک شاہی مسجد ہے۔ اے مسجد ایشیا بحرالکاہل دے خطے دیاں خوبصورت ترین مسجداں وچوں ہک ہے تے ملک دے مشہور سیاحتی مقامات وچوں وی ہک ہے۔ اے مسجد برونائی دی پہچاݨ سمجھی ویندی ہے۔

اے مسجد برونائی دے اٹھاویہویں سلطان دے ناں نال منسوب ہے۔ ایندی تعمیر 1958ء وچ مکمل تھئی ہئی تے اے جدید اسلامی طرزِ تعمیر دا ہک شاندار نمونہ سمجھی ویندی ہے جیندے تے اسلامی تے اطالوی طرزِ تعمیر دی گہری چھاپ ہے۔ اے مسجد دریائے برونائی دے کنارے ہک مصنوعی تالاب تے بݨائی ڳئی ہے۔ مسجد سنگِ مرمر دے میناراں، سنہری گنبداں، صحناں تے ہرے بھرے باغات تے مشتمل ہے۔

مسجد دے مرکزی گنبد تے خالص سونے دا کم کیتا ڳیا ہے۔ مسجد 52 میٹر دی بلندی تے واقع ہے تے بندری سری بیگوان شہر دے کہیں وی حصے توں آسانی نال ݙٹھی ون٘ڄ سڳدی ہے۔ میناراں وچ جدید برقی پوڑیاں لڳیاں ہوئیاں ہِن جیڑھیاں اتے ون٘ڄݨ دے کم آندیاں ہِن۔ مسجد دے میناریں توں شہر دا ہوائی نظارہ قابلِ دید ہے۔

= حوالہ =
ادھیڑ عمر

ادھیڑ عمر انسان دی زندگی دا اوہ حصہ ہوندا ہے جیڑھا جوانی دے بعد شروع تھیندا ہے پر بڈھیپے توں پہلے آندا ہے۔ ایندی کوئی آخری تعریف نئیں، پر مختلف ذرائع اینکوں مختلف عمریں دے درمیان قرار ݙیندن۔

مختلف تعریفاں:

* آکسفورڈ انگلش ڈکشنری دے مطابق ادھیڑ عمر 45 توں 65 سال دے آدھی دا ویلہا ہے۔
* امریکی مردم شماری وی اینکوں 45 توں 65 سال قرار ݙیندی ہے۔
* میریام ویبسٹر اینکوں 45 توں 64 سال آہدے۔
* ماہر نفسیات ایرک ایرکسن دے مطابق اے 40 توں 65 سال ہے۔
* کولنز انگلش ڈکشنری اینکوں 40 توں 60 سال قرار ݙیندی ہے۔

= حوالہ =
عمر گل

عمر گل پاکستان دے ہک مشہور تیز گیند باز ہن۔ اوہ ہک پاکستانی کرکٹ کوچ تے سابق کرکٹ کھلاڑی وی ہن جیڑھے کوئٹہ گلیڈی ایٹرز دے موجودہ باؤلنگ کوچ ہن۔ اوں نے پاکستانی کرکٹ ٹیم کیتے سڄے ہتھ دے تیز میڈیم باؤلر دے طور تے کھیݙ دے ترائے فارمیٹس کھیݙے۔ اوں نے 2007 تے 2009 دے ٹی ٹوئنٹی ورلڈ چیمپئن شپ ٹورنامنٹس وچ سب توں زیادہ وکٹاں گھنݨ آلے تے باؤلر دی حیثیت نال کامیابی حاصل کریندے ہوئے ٹی ٹوئنٹی کرکٹ دے کامیاب ترین باؤلرز وچوں ہک دے طور تے شہرت حاصل کیتی۔ عمر گل 74 وکٹاں دے نال ٹی ٹوئنٹی انٹرنیشنل کرکٹ وچ ݙوجھے سب توں زیادہ وکٹاں گھنݨ آلے بولر ہن۔ سعید اجمل دے پچھوں۔ اوں نے سال 2013 دی ٹی ٹوئنٹی بین الاقوامی کارکردگی جیتی۔ 16 اکتوبر 2020 کوں، 2020-21 نیشنل ٹی ٹوئنٹی کپ دے آخری گروپ مرحلے دے میچ دے بعد، گل نے ویہہ سال تے محیط کیریئر دے بعد تمام طرز دی کرکٹ توں ریٹائرمنٹ گھن ڳھدی۔

## کوچنگ کیریئر:
اپریل 2022 وچ، انہیں کوں افغانستان دی قومی کرکٹ ٹیم دا باؤلنگ کوچ مقرر کیتا ڳیا۔
عمر بن حسین خرقی

ابو قاسم عمر بن حسین بن عبد اللہ بن احمد خرقیؒ  ہک جلیل القدر عالم دین ہن۔

= ابتدائی زندگی تے تعلیم: =
ابو قاسم خرقیؒ نے اپݨے پیو حسین بن عبد اللہ، ابو بکر مروذی، حرب کرمانی، صالح بن احمد بن حنبلؒ تے عبد اللہ بن احمد بن حنبلؒ جئیں وݙے وݙے علما توں علم حاصل کیتا۔ انہیں دے شاگرداں وچ عبد اللہ بن بطہ، ابو حسین تمیمی تے ابو حسین بن سمعون مشہور ہن۔

= علمی مقام تے تصانیف: =
ابو قاسم خرقیؒ حنبلی مذہب دی مشہور کتاب "المختصر" دے مصنف ہن۔ انہیں دا شمار وݙے علما وچ تھیندا ہئی۔ قاضی ابو یعلیٰؒ دے مطابق، انہیں دی ٻہوں ساری تصانیف منظر عام تے نہ آ سڳیا کیونکہ جݙاں بغداد وچ ہک فتنہ کھڑا تھیا تاں اوہ اپݨیاں ساریاں کتاباں ہک گھر وچ چھوڑ کے اتھوں چلیے ڳئے ہن تے اوہ گھر ساڑ ݙتا ڳیا ہئی۔

## بغداد توں دمشق ہجرت تے وفات:
ذہبیؒ دے مطابق، ابو قاسم خرقیؒ بغداد چھوڑ کے دمشق چلے ڳئے ہن تے اتھائیں انہیں دی وفات تھئی۔ انہیں دی قبر "مقبرہ باب صغیر" وچ ہک زیارت گاہ ہے۔

## مختصر الخرقی:
انہیں دی مشہور تصنیف "مختصر الخرقی" حنبلی فقہ وچ ہک بنیادی متن دی حیثیت رکھدی ہے۔

= وفات: =
ابو قاسم خرقیؒ دی وفات 334 ہجری وچ تھئی۔

= حوالہ =
عمر خالد

عمر خالد بھارت نال تعلق رکھݨ آلے ہِک سیاسی کارکن تے جواہر لال نہرو یونیورسٹی دے سابق طالب علم رہنما ہن۔ اوہ فی الحال ݙو تنظیماں نال جُڑیے ہوئے ہن: بھگت سنگھ امبیڈکر اسٹوڈنٹس آرگنائزیشن تے یونائٹیڈ اگینسٹ ہیٹ۔ کنہیا کمار دی طرح عمر خالد تے وی غداری دا مقدمہ ہے کیوں جو اوہ افضل گرو نال جُڑیے ہک جلسے وِچ شریک ہن۔

اوں تے ہک قاتلانہ حملہ وی تھیا ہئی جݙݨ دہلی دے کانسٹی ٹیوشن کلب دے ٻاہر ہک نامعلوم شخص نے انہیں تے گولی چلائی ہئی، پر اوہ محفوظ رہے ہن۔ پولیس نے موقع تے پہنچ کے انہیں کوں تحفظ ݙتا ہئی۔ حملہ آوراں وچوں ہک دی شناخت نوین دے طور تے تھئی ہئی، جینکوں شیو سینا نے ہریاݨہ دے بہادر گڑھ اسمبلی حلقے توں ۲۰۱۹ء دے ریاستی انتخابات دے دوران ٹکٹ ݙتا ہئی۔

= حوالہ =
میاں محمد عمر

میاں محمد عمرؒ جنہیں کوں چمکنی بابا دے ناں نال وی سُنڄاتا ویندا ہے، پشاور دے نیڑے چمکنی دیہات دے ہک مشہور بزرگ ہَن۔

= ڄم تے نسب: =
آپؒ 1084 ہجری (1673 عیسوی) وچ ڄمیے ہن۔ آپؒ دا ناں میاں محمد عمر ہئی، پیو دا ناں ابراہیم خان تے ݙاݙے دا ناں کلا خان ہئی۔ آپؒ پشاور تے ٻئے شہریں اچ میاں صاحب چمکنی شریف دے ناں نال مشہور ہن۔

= القاب: =
آپؒ دے القاب مؤرخ عظیم، شیخ المشائخ، عمدۃ العلماء، قدوۃ الفضلاء تے غوث زمان ہن۔

= پرورش: =
آپؒ دی پرورش آپؒ دی ماء دے سائے وچ آپؒ دے نانا ملک سعید خان نے کیتی۔ ابتدائی تعلیم دے بعد آپؒ نے اتھوں دے وݙے مشائخ تے علما دی صحبت اختیار کیتی تے دینی علوم دی تکمیل کیتی۔

= بیعت و ارادت: =
بھانویں کہ آپؒ دی محبت تے عقیدت شیخ سعدی لاہوریؒ نال ٻہوں زیادہ ہئی، پر آپؒ سرالاعظم شیخ یحییٰ المعروف اٹک حضرت جیؒ دے مرید ہن، تے حضرت جیؒ شیخ سعدی لاہوریؒ دے شاگرد ہن۔ شیخ سعدی لاہوریؒ آدم بنوریؒ دے مرید ہن.

= اساتذہ: =
آپؒ دے اساتذہ وچ مولانا محمد فاضل صاحب پاپینی، شیخ فرید ساکن موضع اکبر پورہ، مولینا حاجی محمد امین ساکن پشاور چھاؤنی، صدیقی نقشبندی، شیخ المشائخ عبد الغفور صاحب نقشبندی تے محمد یونس شامل ہن۔

= تصانیف: =
آپؒ نے تقریباً نو سو صفیاں تے مشتمل فارسی وچ ہک وݙی کتاب "خزینۃ الاسرار یا سر الاسرار" لکھی۔ ایں کتاب وچ آپؒ نے شیخ سعدی لاہوریؒ نال اپݨی عقیدت دا تفصیل نال ذکر کیتا ہے۔ آپؒ نے فقہ حنفی دی ہک کتاب "خلاصہ کیدانی" دا پشتو نظم وچ ترجمہ وی کیتا جیہڑا "توضیح المعانی" دے ناں نال مشہور اے۔ آپؒ نے حضور ﷺ دے شمائل مبارکہ تے وی ہک کتاب "شمائل النبی ﷺ" لکھی۔

= کرامات: =
آپؒ دی کرامات ٻہوں مشہور ہن۔ احمد شاہ ابدالیؒ وی آپؒ دے مرید ہَن۔ آکھیا ویندے کہ جݙاں احمد شاہ ابدالی ہندوستان تے حملہ کرݨ کیتے آپؒ توں دعا گھِنݨ آئے تاں آپؒ نے فرمایا کہ میکوں ہر ویلے اپݨے نال سمجھو۔

= خلفاء: =
آپؒ دے ٻہوں سارے خلفاء ہن جنہیں وچوں کڄھ دے ناں ایہ ہن: آخوند ملا عبد الحکیم، آخوند زادہ حاجی فضل اللہ، محمدی صاحبزادہ، عبید اللہ میاں گل، قاضی آخوند عبد الرحمن، ارباب معز اللہ خان، آخوند حافظ شیر محمد، محمد آخوند زادہ، نور محمد قریشی تے احمد شاہ ابدالی۔

= وفات: =
آپؒ دی وفات رجب المرجب 1190 ہجری (1776 عیسوی) وچ تھئی تے آپؒ دا مزار چمکنی وچ ہے جیہڑا پشاور توں ترائے میل دے فاصلے تے واقع اے۔
عمر قریشی

عمر قریشی ہک مشہور پاکستانی صحافی تے کرکٹ کمنٹیٹر ہَن۔ 

= ڄم تے وفات: =
عمر قریشی 1927ء وچ ڄمیے ہن تے مارچ 2005ء وچ فوت تھی ڳئے۔ انہیں دی ڄمݨ دی جاہ مری ہئی۔

= صحافت: =
عمر قریشی نے پنجاہ سال تائیں ٻہوں سارے اخبارات کیتے لکھیا۔ پاکستان دے انگریزی اخبار "ڈان" وچ انہیں دے کالم باقاعدگی نال چھپدے ہَن تے ملک دے پڑھیے لکھیے طبقے دی وݙی تعداد انہاں دے کالم پڑھدی ہئی۔ قریشی صاحب نے کرکٹ تے سیاست جئیں موضوعات تے ٻہوں ساریاں کتاباں وی لکھیاں۔

= کرکٹ کمنٹری: =
پنجاہ تے سٹھ دی ڈہائی وچ عمر قریشی نے جمشید مارکر نال رل تے کرکٹ کمنٹری کیتی تے انہیں ݙوہاں دی جوڑی ٻہوں مشہور تھئی۔

= کرکٹ ٹیم دے مینجر: =
ستر دی ڈہائی وچ عمر قریشی نے برطانیہ تے آسٹریلیا دے دوریاں تے پاکستان کرکٹ ٹیم دے مینجر دے فرائض وی سر انجام ݙتے۔ کرکٹ دے عالمی حلقیاں وچ انہیں کوں ایں کھیݙ دا وݙا ماہر سمجھیا ویندا ہئی۔

= وفات: =
دمے دے ݙکھ دی وجہ توں کراچی وچ انہیں دا انتقال تھیا۔

عمر قریشی دی صحافت تے کرکٹ کمنٹری دے میدان وچ وݙی خدمات ہِن۔ انہیں دے لکھیے ہوئے کالم تے کمنٹری اج وی یاد کیتے ویندن۔
عمر مختارؒ

عمر مختارؒ لیبیا تے اٹلی دے قبضے دے خلاف مزاحمتی تحریک دے ہک مشہور رہنما ہَن۔ او 1858ء وچ جنزور ناں دے ہک دیہات وچ ڄمیے ہن۔ اوں نے 1912ء وچ لیبیا تے اٹلی دے قبضے دے خلاف اڳلے 20 سال تک تحریک مزاحمت دی قیادت کیتی۔ 

## گوریلا جنگ:
عمر مختارؒ جیہڑے معلم قرآن ہَن، صحرائی علاقیاں توں بخوبی واقف ہَن تے اُتھاں لڑݨ دیاں حکمت عملیاں کوں وی خوب سمجھدے ہَن۔ اوں نے علاقائی جغرافیہ دے بارے وچ اپݨی معلومات دا اطالوی فوجاں دے خلاف بھرپور استعمال کیتا۔ او اکثر چھوٹی ٹولیاں وچ اٹالویاں تے حملے کریندے تے ول صحرائی علاقے وچ غائب تھی ویندے۔ انہیں دیاں فوجاں چوکیاں، فوجی قافلیاں کوں نشانہ بݨاوݨ تے رسد تے مواصلات دے رستیاں کوں کٹیندیاں ہَن۔

## گرفتاری تے شہادت:
عمر مختارؒ دی 20 سالہ جدوجہد اُوں ویلے مُکی جݙاں او ہک جنگ وچ زخمی تھی کے اطالویاں دے ہتھوں گرفتار تھی ڳئے۔ اُوں ویلے انہیں دی عمر 73 سال توں زیادہ ہئی تے ایںدے باوجود انہیں کوں بھاری زنجیراں نال ٻدھیا ڳیا تے پیراں وچ ٻیڑیاں پاء ݙتیاں ڳئیاں۔ انہیں تے تشدد کرݨ آلے فوجیاں نے بعد وچ ݙسایا کہ جݙاں انہیں تے تشدد کیتا ویندا ہئی یا تفتیش کیتی ویندی ہئی تاں او اکھیں وچ اکھیں پاء کے قرآن مجید دیاں آیتاں تلاوت کریندے ہَن۔ انہیں تے اٹلی دی قائم کردہ ہک فوجی عدالت وچ مقدمہ چلایا ڳیا تے سزائے موت سݨا ݙتی ڳئی۔ تاریخ دان تے دانشور انہیں تے عائد مقدمے تے عدالت دی غیر جانبداری کوں شکوک دی نگاہ نال ݙیکھدن۔ انہیں توں جݙاں آخری خواہش پچھی ڳئی تاں انہیں "انا للہ و انا الیہ راجعون" پڑھیا۔ انہیں کوں 16 ستمبر 1931ء کوں سرعام پھانسی ݙے ݙتی ڳئی کیونکہ اطالوی عدالت دا حکم ہئی کہ عمر مختارؒ کوں پیروکاراں دے سامݨے سزائے موت ݙتی ون٘ڄے۔

عمر مختارؒ دی جدوجہد آزادی دی تاریخ وچ ہک اہم باب ہے۔

## حوالہ
شہزادہ عمر

شہزادہ عمر، جیہڑے 20 اکتوبر 1621ء کوں پیدا تھئے تے 5 فروری 1622ء کوں فوت تھی ڳئے، ہک عثمانی شہزادے ہَن تے عثمان ثانی دے پُتر ہَن۔

**ڄمݨ دی تریخ**: شہزادہ عمر 20 اکتوبر 1621ء کوں ڄمیے۔

**پیو**: اُنہیں دے پیو عثمان ثانی ہَن، جیہڑے سلطنت عثمانیہ دے بادشاہ ہَن۔

**موت دی تریخ**: شہزادہ عمر محض کُڄھ مہینے زندہ رہوݨ دے بعد 5 فروری 1622ء کوں فوت تھی ڳئے۔

چونکہ شہزادہ عمر دی زندگی ٻہوں مُختصر ہئی، اِیں واسطے اُنہیں دے بارے وچ تاریخی معلومات ٻہوں گھٹ ہِن۔او عثمان ثانی دے پُتر ہَن تے ٻہوں چھوٹی عمر وچ ای فوت تھی ڳئے ہَن۔
توفیق عمر

توفیق عمر، ہک پاکستانی سابق کرکٹر ہن جیہڑے 20 جون 1981ء کوں لاہور، پنجاب وچ ڄمیے ہن۔ او پاکستان دی قومی کرکٹ ٹیم کیتے 2001ء توں 2014ء تائیں کھیݙدے رہے۔ 

## ابتدائی زندگی تے کرکٹ کیریئر دا آغاز:
اوں نے بطور بلے باز پاکستانی کرکٹ ٹیم وچ اپݨی جگہ بݨائی۔

## بین الاقوامی کیریئر:
توفیق عمر نے ون ڈے میچاں توں زیادہ ٹیسٹ میچ کھیݙیے۔ 2003ء تائیں انہیں کوں ون ڈے ٹیم وچ مستقل موقع نہ مل سکیا۔ البتہ، ٹیسٹ میچاں وچ انہیں دی کارکردگی چنگی رہی۔ اگست 2001ء توں اپریل 2004ء دے درمیان کھیݙیے ڳئے 24 ٹیسٹ میچاں وچوں انہیں صرف ݙو میچ نئیں کھیݙیے۔ ہک وقت اینجھا وی ہئی جݙاں 17 ٹیسٹ میچاں دے بعد انہیں دی بیٹنگ اوسط 48.03 تائیں پہنچ ڳئی ہئی۔

= بیٹنگ سٹائل: =
توفیق عمر ہک مضبوط تکنیک آلے بلے باز ہن تے انہیں وچ لمبی اننگز کھیݙݨ دی صلاحیت موجود ہئی۔ او وکٹ دے ݙوہیں پاسے چنڳیاں ڈرائیوز کھیݙݨ دے علاوہ کٹ تے پل شاٹس وی بہترین انداز وچ کھیݙدے ہن۔

توفیق عمر ہک باصلاحیت بلے باز ہن جئیں نے پاکستانی کرکٹ وچ اپݨا ناں بݨایا ہے۔
میر واعظ عمر فاروق

میر واعظ عمر فاروق کشمیر دے ہک مشہور حریت رہنما ہن جیہڑے عوامی ایکشن کمیٹی دے سربراہ وی ہن۔ او جامع مسجد دے خطیب وی ہن تے آل پارٹیز حریت کانفرنس دے اہم رہنما وی شمار تھیندن۔ 

= ڄم تے خاندانی پس منظر: =
میر واعظ عمر فاروق 23 مارچ 1973 کوں ڄمیے۔ انہیں دا تعلق کشمیر دے روایتی مذہبی رہنماواں دے خاندان نال ہے۔ انہیں دے پیو، میر واعظ مولوی فاروق وی ہک ڄاݨے ماݨے مذہبی تے سیاسی رہنما ہن جنہیں کوں 1990 وچ شہید کر ݙتا گیا ہئی۔

= عوامی ایکشن کمیٹی: =
میر واعظ عمر فاروق عوامی ایکشن کمیٹی دے چیئرمین ہن، ایہہ تنظیم کشمیر وچ سیاسی تے سماجی اصلاحات کیتے کم کریندی پئی اے۔

= آل پارٹیز حریت کانفرنس: =
میر واعظ عمر فاروق آل پارٹیز حریت کانفرنس دے وی اہم رہنما ہن، ایہ کشمیری سیاسی جماعتاں دا ہک اتحاد اے جیڑھا کشمیر دے مسئلے دے سیاسی حل کیتے جدوجہد کریندا پئے۔

= کشمیری سیاست اچ کردار: =
میر واعظ عمر فاروق دا کشمیر دی سیاست اچ اہم کردار اے۔ انہیں کوں کشمیری مسلمانیں دے روحانی پیشوا دے طور تے وی ݙیکھیا ویندے۔ او کشمیر دے مسئلے دے حل کیتے مذاکرات تے پرامن طریقیاں دی وکالت کریندن۔
ابو مسعود بدریؓ

ابو مسعود بدریؓ، جنہیں دا اصل ناں عقبہ بن عمر ہئی، صحابی رسول ﷺ ہَن۔

= ناں تے نسب: =
انہیں دا ناں عقبہ، کنیت ابو مسعود ہئی تے انہیں دا نسب عقبہ بن عمر بن ثعلبہ بن اسیرہ بن عمیرہ ابن عطیہ بن عوف بن حارث بن خزرج تائیں ویندے۔

= اسلام قبول کرݨا: =
اوں نے عقبہ ثانیہ وچ اسلام قبول کیتا تے دین اسلام دی تبلیغ وچ ودھ چڑھ کے حصہ ڳھدا۔

= غزوات تے حالات زندگی: =
انہیں تمام غزوات وچ شرکت کیتی۔ عام طور تے ایہ سمجھیا ویندا ہئی کہ اوہ غزوہ بدر وچ شریک نہ ہَن، پر امام شعبہ، بخاری تے مسلمؒ دے مطابق اوہ غزوہ بدر وچ وی شامل ہَن۔ انہیں بیعت عقبہ وچ وی شرکت کیتی۔ نبوی دور تے خلفاء ثلاثہ دے دور وچ او مدینہ وچ رہندے رہے، کڄھ عرصہ بدر وچ وی رہے۔ حضرت علیؓ دے دور خلافت وچ او کوفہ منتقل تھی ڳئے تے اُتھاہیں گھر بݨا ڳھدا۔ اوہ حضرت علیؓ دے خاص دوستاں وچوں ہَن۔ جݙاں حضرت علیؓ جنگ صفین کیتے روانہ تھئے تاں انہیں کوں کوفہ وچ اپݨا جانشین مقرر کیتا تے حضرت علیؓ دی واپسی تک او کوفہ دے امیر رہے۔ جنگ صفین دے بعد او ول مدینہ واپس آ ڳئے۔

= وفات: =
انہیں دی وفات 40 ہجری وچ تھئی۔ کڄھ لوکیں دا خیال اے کہ او امیر معاویہؓ دے دور خلافت دے آخر تائیں زندہ ہَن، پر ایہہ درست نئیں۔ البتہ ایہہ ضرور اے کہ او مغیرہ بن شعبہ دے کوفہ دے گورنر ہوݨ دے ویلے تائیں زندہ ہَن، جیہڑا کہ 40 ہجری دے بعد دا زمانہ ہئی۔

= اولاد: =
انہیں دے ہک پتر دا ناں بشیر ہئی تے ہک دھی وی ہئی جیڑھی امام حسینؓ نال منسوب ہئی۔ زید انہیں دے بطن توں ڄمی ہائی۔ بشیر آنحضرت ﷺ دے زمانے وچ یا کڄھ بعد وچ ڄمیا ہا۔

= علم تے فضیلت: =
حضرت ابو مسعودؓ نے حدیث نبوی ﷺ دی تبلیغ دا کم وی کیتا۔ انہیں دا شمار حدیث دے راویاں دے تریڄھے طبقے وچ تھیندے۔ حدیث دیاں کتابیں وچ انہیں توں 102 روایتاں منقول ہن۔ انہیں توں روایت کرݨ آلیاں وچ تابعین دے کئی طبقے شامل ہن، جنہیں وچوں کڄھ مشہور ناں ایہ ہن: بشیر، عبد اللہ بن یزید خطمی، ابو وائل، علقمہ، قیس بن ابی حازم، عبد الرحمن بن یزید نخعی، یزید بن شریک تیمی، محمد بن عبد اللہ بن زید بن عبدربہ انصاری۔

= حوالہ =
محمد عمر بسطامی

محمد عمر بسطامی، پیر صوفی غلام سرور صدیقی نقشبندی دے پُتر ہن، جیڑھے کہ صوفی محمد دین چشتی صابری سراجی دے پوتڑے تے خواجہ صوفی نظام الدین قادری گرداسپوری دے پڑپوتڑے ہِن۔

والدین:

اوندے پیو  ڈسکہ دی ہِک مشہور سماجی تے روحانی شخصیت ہِن، جنہیں کوں پیر صوفی غلام سرور صدیقی نقشبندی دے ناں توں ڄاݨا ویندا ہے، جیڑھے بسطامی مارکیٹ والے دے طور تے وی مشہور ہِن۔

تعارف:

صاحبزادہ محمد عمر بسطامی، خواجہ پیر صوفی غلام سرور صدیقی نقشبندی دے چوتھے پُتر ہِن تے صاحبزادہ پیر محمد عامر صدیقی السیفی دے چھوٹے بھرا ہِن۔ ابتدائی تعلیم ڈسکہ شہر وِچ حاصل کیتی۔ چھیویں کلاس وِچ محی الدین اسلامی اسکول نیریاں شریف وِچ داخلہ گِھدا تے اَٹھویں جماعت تئیں اُتھائیں پڑھدے رَہے، وَل ڈسکہ واپس آ گئے تے گورنمنٹ ہائی اسکول ڈسکہ توں میٹرک پاس کرݨ دے بعد پنجاب کالج گجرانوالہ توں فرسٹ ڈویژن وِچ ایف ایس سی پاس کیتی۔

اعلیٰ تعلیم:

ایف ایس سی دے بعد مزید تعلیم کیتے آسٹریلیا تشریف گھِن گئے تے آئی ٹی دی چار سالہ ڈگری حاصل کیتی تے روزگار دے سلسلے وِچ مصروف تھی گئے۔

ازدواجی زندگی:

گریجویشن دے بعد انہیں دے پیو نے انہیں دی شادی ہِک افغان قبیلے وِچ کیتی جیڑھے افغانستان توں ہجرت کر کے انڈیا آئے تے وَل آسٹریلیا شفٹ تھی گئے۔ انہیں دے کُجھ قریبی رشتے دار جیڑھے پشاور نال تعلق رکھدِن۔ انہیں دے پھوپا سسر سلسلہ سیفیہ وِچ پیر آخوند زادہ سیف الرحمن مبارک دے پشاور وِچ خلیفہ ہِن۔ انہیں دی زوجہ ایم ایس سی ہوݨ دے نال نال عالمہ فاضلہ وی ہِن تے انتہائی با پردہ خاتون ہِن۔

بیعت و خلافت:

اوہ حضور غوث الاعظم الشیخ عبد القادر الجیلانی رضی اللہ تعالیٰ عنہ دے دربار دے سجادہ نشین مفتی اعظم بغداد شیخ الحدیث الشیخ عفیف الدین الکیلانی الشافعی مدظلہ العالی دے بیعت ہِن تے اپݨے شیخ دے منظور نظر ہِن۔ اوہ اپݨے شیخ کامل دے زیر سایہ علم دین سکھݨ دے نال نال روحانی مدارج طے کر یندے ہِن۔

= حوالہ =
محمد سوم

سلطان محمد ثالث، عثمانی سلطنت دا ہک بادشاہ ہئی۔ او 1595ء توں اپنی موت تائیں تخت تے رہیا۔ او اپنے پیؤ مراد سوم دا پُتر ہئی۔
## بھرا مارݨ دا سلسلہ
عثمانی سلطنت اچ تخت سنبھالݨ نال ای "قتل برادران" دی بھیڑی رسم دی شروعات سلطان محمد فاتح دے دور توں ٹردی ہوئی ول زور پکڑ ڳئی۔ ایں دی مڈھلی وجہ نویں سلطان کیتے بغاوت دے خطرے گھٹ کرݨا ہئی پر محمد سوئم دا تخت سنبھالݨا بھراء مارن دے سلسلے اچ ہک بھیڑا وادھا ثابت تھیا تے اپݨے 27 بھراواں دا قتل ایں بادشاہ کوں عثمانی تاریخ دے برے دور اچ شامل کریندے ۔ اوں نے اپݨیاں 20 توں ودھ بھیݨاں کوں وی قتل کیتا۔ اوندے اچ حکمرانی دا کوئی گُر نہ ہئی تے سارے اختیار اوندی ما صفیہ سلطان دے ہتھاں اچ ہن۔  

## ہنگری نال جنگ

اوں دے راج دے ویلے دا وݙا واقعہ ہنگری اچ آسٹریا تے عثمانیاں وچکار جنگ ہئی جیہڑی 1596ء توں 1605ء تک چلدی رہی۔ جنگ اچ عثمانیاں دی ہار ٻاہجوں سلطان کوں فوجاں دی آڳواݨی خود سنبھالݨی پئی تے اوہ سلیمان اول دے بعد لڑائی دے میدان اچ اُترݨ آلا پہلا عثمانی خلیفہ ہئی۔ حکیماں نے سلطان کوں شراب نوشی تے زیادہ کھاوݨ نال تھیوݨ آلے مرضاں پاروں جنگ دے میدان اچ ونڄݨ توں منع کر ݙتا ۔ اینہاں جنگاں اچ فتح پاروں محمد سوئم دے دور اچ زوال پذیر عثمانی سلطنت کوں کوئی ٻیا دھکا نہ لڳا ۔   
## خلاصہ
سلطان محمد ثالث ہک ظالم حکمران ہئی جیں نے اپݨے بھراواں تے بھیݨیں کوں قتل کرایا۔ او ہک شرابی تے بکھیلا وی ہئی۔ او اپݨی ماں دے کنٹرول اچ رہیا تے حکمرانی وچ کوئی خاص دلچسپی نہ گھدی۔ او صرف ہنگری نال جنگاں لڑن اچ مشغول رہیا۔

## حوالے
فریدؒ تے حسینیت

حسینیت انسانی زندگی دا ہک ایجھا موضوع ہے جیندے تے ہر زمانے وچ ٻہوں کجھ لکھیا ڳیا ہے کیونجو ایہ موضوع حق تے سچائی دا ایجھا مینارہ نور ہے جینکوں دنیا دے سارے لوک محبت تے عقیدت نال ݙیکھدے ہِن ۔ ظلم دے اَڳوں ݙٹ ونجٖݨ تے وݙے وݙے نقصان دی پرواہ نہ کرݨ کوں مثالی زندگی آکھیا ڳیا ہے ۔ سچ کوں سچ آکھݨ تے کوڑ کوں کوڑ آکھݨ مہذب معاشرے دا وݙا وصف مَنیا ڳیا ہے ۔ جتھاں ایں وصف دا کال ہووے اُتھاں تباہی تے بربادی دا رستہ کُئی نہیں روک سڳدا۔

کربلا دا سانحہ اسلامی تاریخ دا ہک ایجھا باب ہے جیڑھا ایثار ، جرأت تے تسلیم و رضا دے واقعات نال پُر ہے ۔ انہاں واقعات انسانی تاریخ کوں متاثر کیتا ہے ۔ غیر مسلم دانشوراں وی ایں موضوع تے قلم چاتا ہے تے امام عالی مقام کوں مشکل وقت وچ کلمۂ حق آکھݨ تے نظم تے نثر وچ خراجِ تحسین پیش کیتا ہے۔

سرائیکی وچ حسینیت دے موضوع تے ٻہوں وݙا ذخیرہ موجود ہے ۔خواجہ فریدؒ وی امامِ عالی مقام کوں خراجِ تحسین پیش کرݨ وچ کہیں توں پِچھوں کائنی ریہے تے اہل بیت دے بارے وچ اپݨی تحریر ، تقریر تے کلام وچ عقیدت دا اظہار کیتا ہے ۔ خواجہ صاحبؒ حضرت فاطمہ الزہرہ رضی اللہ تعالیٰ عنہا دے مقام دے بارے وچ فرمایا ہے جو رسول کریمﷺ کوں انہاں نال ٻہوں محبت ہئی تے ایں سلسلے وچ ایں حدیث دا حوالہ ݙتا جو فاطمہ میݙے دِل دا ٹکرا ہے تے جئیں ایندے نال سختی کیتی گویا میݙے نال سختی کیتی۔

خواجہ صاحبؒ امام اعظمؒ دے بارے وچ فرمیندے ہن جو ساداتِ علوی دا ہک ٻال ݙوجھے ٻال دے نال صحن وچ کھیݙدا پیا ہا تے جونہی او ٻال انہاں دے سامݨے آندا تاں تعظیم کیتے کھڑے تھی ویندے ہَن ۔ ہک آدمی خواجہ صاحب دے کول آیا تے آکھیا جو میں سیّد ہاں تے آپ دا مرید ہاں ۔ میݙے حق اِچ دُعا فرمائو ۔ ایہ سُݨ تے خواجہ صاحب کھڑے تھی ڳئے تے اوندے حق وچ دُعا فرمائی ۔ احترامِ سادات دا ایہ جذبہ دراصل رسول اکرمﷺ نال محبت تے اہلِ بیت نال قلبی تعلق دی وجہ نال ہا ۔ تے ایں جذبہ دی موجودگی کہیں وی دل کوں منور کرݨ کیتے کافی ہے۔

وحدت الوجود دے مرکزی خیال والی کافی وچ امامین دے نال تھیوݨ والے ظلم دا تذکرہ ایں طرحاں فرمیندن:

شاہ حسنؓ کوں شہر مدینے زہر دا جام پلایا

کربلا وچ تیغ چلا کر ایڑھا کیس کرایا

خواجہ صاحبؒ اہل بیت دی اسلام دے چمن دی آبیاری کیتے ݙتی ڳئی قربانیاں کوں عقیدت تے احترام دی نظر نال ݙٹھا ہے ایں طرحاں حضرت علی کرم اللہ وجہہ‘ داذکر وی اُنہاندی بہادری تے شجاعت دے حوالے نال کیتا ہے:

سب اعلیٰ اعلیٰ شان ݙٹھم

حَسنین تے شاہ مردان ݙٹھم

ہک ٻئی کافی وچ فرمیندے ہِن:

کتھے حسنؓ حسینؓ شہید بݨے

کِتھے اسدُ اللہ ذیشان آیا

یزیدی لشکر بظاہر کامیاب ریہا لیکن ایہ کون نئیں جٖاݨدا جو حق دی راہ وچ فتح تے شکست کیتے کامیابی تے ناکامی دے پیمانے استعمال نئیں کیتے ویندے۔

تاریخ گواہ ہے جو ایں سانحے دا ہر کردار عبرت ناک انجام توں ݙوچار تھیا ۔ یزید دا لفظ اِی نفرت دی علامت بݨ چکیا ہے ۔ جݙاں جو حسینیت کل وی سربلند ہئی تے اَڄ وی سربلند ہے ۔ خواجہ صاحبؒ فرمیندے ہِن:

جِند اسیر جور جفا دی

دِلڑی قیدی کرب بلا دی

ݙسم رقیب یزید پلید

کتاب فوائدِ فریدیہ وچ جیڑھی خواجہ صاحب دی تصنیف ہے اِچ شامل نعت دا ایہ شعر اُنہاندی رسول اکرم  ﷺاور اُنہاندی اولاد نال محبت ظاہر کریندا ہے۔

سلطنت عالم اگر فریدؒ بخواہی

باش غلام ، غلام آلِ محمدؐ

ایندے علاوہ پنجتن پاک نال عقیدت دا عالم انہاندے ایں شعر توں وی بخوبی واضح تھیندا ہے۔

میں فقط پیدا ہوں وصفِ پنجتن کے واسطے

تشنہ ہے کوثر مِرے ذوقِ دَہن کے واسطے

## حوالہ
فرید نامہ ، مصنف: اسلم میتلا ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
کافی دی ہمہ گیریت بحیثیت صنف

خواجہ سئیںؒ بنیادی طور تے ہک صوفی شاعر ہَن ۔ انہاں توں پہلے گزرݨ والے صوفی شاعراں وی کافی کوں اِی ذریعہ اظہار بݨایا ۔ لفظ کافی عربی لفظ قوافی اِی دی ہک شکل ہے ۔ ہک مصرعہ یا ہک شعر توں کافی دا آغاز ہوندا ہے ۔ ایندے بعد ترائے یا چار مصرعیاں دے بند ہوندے ہن ۔ اُردو تے فارسی غزل نال ایندی شکل ملدی جلدی ضرور ہے مگر ایہ غزل کائنی ہوندی ۔ خواجہ سئیںؒ بݨاوٹ تے موضوع دے اعتبار نال خاصی وسعت ݙتی ہے۔

کلامِ فریدؒ کوں جیکر سامݨے رکھیا ونڄے تاں 271کافیاں وچ شاعری دی ٻئی اصناف واضح طور تے نظر آندی ہِن ۔ ایں طرحاں خواجہ فریدؒ دی کافی ہک ایجھا گلدستہ ہے جیندے وچ ہکو جئے کئی پُھل نظر آندے ہِن جیڑھا جو ٻئے صوفی شعراء دے کلام وچ نظر نئیں آندے۔ کجھ مثالاں ملاحظہ فرمائو:

حمد او صنف ہے جیندے وچ خدائے پاک دی صفات بیان کیتی ویندی ہے۔ حمد دی صورت ملاحظہ فرمائو:

ذاتاً فعلاً کل شے باطل

حق ہے فاعل ٻیو سبھ عاطل

ہے عشق دا جلوہ ہر ہر جا

سبحان اللہ ، سبحان اللہ

نعت رسول کریمؐ دی مدحت دا ناں ہے ۔ نعت دا رنگ کلام فریدؒ وچ ݙیکھو:

اِتھاں مَیں مُٹھڑی نِت جان بلب

او تاں خوش وَسدا وچ مُلک عرب

تھیواں صدقے صدقے آیا شہر مدینہ

سُکھ دی سیج سُہایُم ڳیا ݙکھڑا دیرینہ

اُردو تے فارسی غزل دا کافی تے گہرا اثر ہے کیونجو غزل بحیثیت صنف سارے صوفی شاعراں دی نظر توں گزر چکی ہے ۔ ایں طرحاں خواجہ سئیںؒ کلام وچ غزل دا موضوع کافی اِچ آ ونڄݨ کوئی اچنبھے دی گاٖلھ کائنی۔ غزل دا عام موضوع عشق دے معاملات ہوندے ہِن ، کلام فریدؒ وچ غزل دا رنگ ملاحظہ ہووے:

تیݙے نیناں تیر چلایا

تیݙیاں رَمزاں شور مچایا

ہجر فراق دا کوجھا قصہ

ساہ مونجھائے تے ہاں ݙالے

ہے سوہݨاں دی عادت اصلوں

کوڑے پیچ فریبی چالے

قطعہ وچ غزل دی طرحاں مطلع کائنی ہوندا تے ایہ کئی شعراں تے وی مشتمل ہوندا ہے ۔ مگر عام طور تے ݙو شعراں تے مشتمل ہوندا ہے کئی کافیاں ایجھی ہِن جیڑھی مطلع دے بغیر تے مصرعہ نال اِی اِنہاں دا آغاز تھیندا ہے ۔ کافیاں وچ قطعہ دی صورت کجھ ایں طرحاں ہے:

یار بروچل کاݨ ، رُلدی روہ ݙونگر وِچ

لایُس جُڑ کر ٻاݨ ، دِلڑی جان جگر وچ

سَٹ سِک غیر خدا دی ، سب شے وہم خیال

کِتھ لیلیٰ کِتھ مجنوں ، کِتھ سوہݨی مہینوال

قصیدہ وی کلام فریدؒ وچ اساکوں کافی دی صورت وچ نظر آندا ہے جیڑھا فن تے موضوع دے اعتبار نال بھر پور قصیدہ ہے:

صبح صادق صاحبی ماݨے

پا سہرے گاٖنے ڳہݨے

یار پیارا یوسف ثانی

ناز تیݙے مَن بھاݨے

ہک کافی وچ منقبت تے قصیدہ ݙوہیں شکلاں نظر آندیاں ہِن ۔ ایں کافی وچ خواجہ سئیںؒ چشتیہ سلسلے دے مشہور بزرگ خواجہ نور محمد مہارویؒ نال اظہارِ محبت و عقیدت کیتا ہے ۔ تے اُنہاں دی شان بیان کیتی ہے۔

ساݙا دوست دِلیں دا نُور محمد خواجہ

ڈھولا یار چَہیں دا نُور محمد خواجہ

عرب وی تیݙی عجم وی تیݙی

سِندھ پنجاب دا راجہ

فریدؒ دی کافی سوز تے ترنم توں پُر ہوندی ہے ۔ جیڑھی کافیاں وچ پیار دے جذبات دا اظہار ہوندا ہے او گیت دی شکل اختیار کر گھندی ہِن۔

آ چُݨوں رَل یار پِیلھوں پَکیاں نی وے

کئی بگڑیاں کئی ساویاں پیلیاں

کئی بھوریاں کئی پھکّڑیاں نیلیاں

کئی اودیاں گلنار کٹویاں رَتیاں وے

ہک ٻئی کافی ملاحظہ فرمائو:

روہی وُٹھڑی ٹوبھہ تار وے

آ مِل تُو سینگا یار وے

تھئے تھلڑے باغ بہار وے

چَودھار گل گلزار وے

٭٭٭

## حوالہ
فرید نامہ ، مصنف: اسلم میتلا ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
خواجہ فریدؒ تے علمِ موسیقی

خواجہ فریدؒ وسیع المطالعہ انسان ہَن۔ مختلف علوم تے زبان دے ماہر ہَن ۔ علم موسیقی نال ہک شاعر دی حیثیت نال اُنہاندی دلچسپی ہک فطری گاٖلھ ہے ۔ ویسے وی اُنہاں دا تصوف دے سلسلے وچ چشتیہ سلسلے نال تعلق ہا ۔ ایں سلسلے وچ سماع دی محفل دا انعقاد وݙے اہتمام نال کیتا ویندا ہے ۔ خواجہ سئیںؒ خود وی سماع دی محفل وچ شریک ہوندے ہَن تے قوالی سماعت کریندے ہَن ۔ سماع دے بارے وچ اُنہاں دا نظریہ ایہ ہا جو سماع جیکر خدا نال تعلق پیدا کرے تاں جائز ہے ورنہ ناجائز۔

ہندوستانی کلاسیکی موسیقی توں وی پوری طرح آگاہ ہَن ۔ ہک دفعہ فن موسیقی تےڳالھ چِھڑی تاں فرمایا جو ہندوستانی موسیقی دے کل چھی اصول ہِن۔(1)بھیری ، (2)سری (3)مینگھ(4)پنڈول(5)مال کوس (6)دیپک تے سبھی راگنیاں انہیں توں نکلدی ہِن۔

خواجہ سئیںؒ دی علم موسیقی تے دسترس اونویں وی ثابت ہے جو انہاں دے کلام وچ ترنم دے خزانے لُکے ہوئے ہِن تے ہر گاٖوݨ والے کوں ایندے کلام کوں چنگے توں چنگے طور تے پیش کرݨ کیتے گنجائش نظر آندی ہے ۔ ’’تحت اللفاظ اِچ وی جیکر انہاں دا کلام پڑھیا ونڄے تاں موسیقی دی لہراں ٹھاٹھاں مریندیں نظر آندی ہِن ۔ انہاں دا کلام غیر زبان والیاں کوں نہ صرف متاثر بلکہ مسحور کر ݙیندا ہے۔

اُنہاں دی کجھ کافیاں مخصوص راگنیاں وچ ہِن تے برکت قوال دا ایہ معمول ہوندا ہا جو او کافی مکمل تھیوݨ تے اینکوں مخصوص راگنی دی طرز تے گاٖ تے سُݨیندے تے خواجہ سئیں ایندے وچ تبدیلی ضروری خیال کریندے ہَن ایندی ہدایت جاری فرمیندے ہَن ۔ برکت وی اپݨے فن وچ خواجہ سئیںؒ دی توجہ دی وجہ نال ٻہوں ماہر ہا تے نویں نویں راگنیاں ایجاد کرݨ لڳ پیا ہا ۔ خواجہ سئیںؒ کݙاہیں کݙاہیں دریائی سیر کیتے ویندے تاں کشتی وچ وی موسیقی توں لطف اندوز تھیندے ہَن ۔

علمِ موسیقی نال اُنہاندی دلچسپی دا ایہ عالم ہا جو ہک شخص خیال گانمݨ گاٖندا پیا ہا تاں خواجہ سئیںؒ آواز سُݨ تے فرمایا جو خیال گانمݨ منشی غلام حسن ملتانی دی ایجاد ہے تے چَھلّہ سیّد میرݨ شاہ دی ایجاد ہے ۔ مختصر ایہ جو خواجہ سئیںؒ دی شخصیت جتھاں شاعری تے تصوف دی وجہ توں اعلیٰ مقام دی حامل ہے اُتھاں اُنہاں دا مقام ہک موسیقی دا علم ڄاݨݨ والی شخصیت دی حیثیت نال وی نمایاں تے اُچا ہے۔

عزیز نشتر غوری بمبئی وچ ہک سیٹھ دے ہاں ڄمی محفل جیندے وچ کلام فریدؒ گاٖایا ڳیا دا احوال لکھدے ہِن جو سیٹھ احمد سلیمان دے ہاں انہاندے ہک بزرگ سیکرٹری ہَن نال ملاقات دے اختتام تے کلام فریدؒ دی مقبولیت دی وجہ دریافت کیتی تاں انہاں ݙسایا جو صرف بمبئی شہر وچ موسیقی دے ہزاراں شوقیناں دے کول خواجہ سئیںؒ دا دیوان موجود ہے ۔ خواجہ سئیںؒ دی ہر کافی لفظاں دے اعتبار نال لعل و جواہر توں بھری ہوئی ہے ۔ گہری معنویت ہے تے راگ دا انمول خزانہ ہے ۔ ریاست بھوپال ، ٹونک ، رام پور ، اجمیر ، جے پور وغیرہ وچ سرائیکی نہ ڄاݨݨ دے باوجود شوقین حضرات کافیاں سُݨݨ کیتے تنخواہ دار گوئیے رکھیے ہوئے ہَن۔

(سہ ماہی سرائیکی جولائی 71ء)

## حوالہ
فرید نامہ ، مصنف: اسلم میتلا ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
فریدؒ تے بخاریؒ

امیرِ شریعت سیّد عطاء اللہ شاہ بخاری دی شخصیت دا مذہبی تے سیاسی پہلو برصغیر دے ہر ذی ہوش بندے تے روز ِ روشن دی طرحاں واضح ہے ۔ او بے مثل خطیب ہَن ۔ اُنہاں کوں برصغیر دے عظیم مقرراں مولانا ظفر علی خان ، مولانا محمد علی جوہر ، مولانا ابوالکلام آزاد ، نواب بہادر یار جنگ اُنہاندی دی خطابت تے خراج تحسین پیش کیتا ہے ۔ مولانا محمد علی جالندھری دے بقول مولانا اشرف علی تھانوی فرمایا ہا جو عطاء اللہ شاہ دی کیا گاٖلھ کریندے وے اُنہاں دیا ںگاٖلھیں تاں عطائے الٰہی ہوندی ہِن۔

بخاریؒ جہیں شخصیت دا کہیں ٻئے شخصیت توں متاثر تھیوݨ تے اونکوں خراج عقیدت پیش کرݨ کفئی معمولی واقعہ کائنی ۔ او متاثر وی تھیندے ہِن تاں اوں شخصیت توں جیندا علمی مرتبہ اتنا اُچا ہا جو ہک ایجھی علمی بحث دے جیندے وچ مولانا محمود الحسن جہیں شخصیت شرکت کریندی پئی ہووے ، حکم مقرر ہوون۔

فریدؒ تے کلامِ فریدؒ نال بخاری دی محبت دی ہک جھلک ایہ وی ہے جو او اپݨے سفری تھیلے وچ قرآن شریف، دیوان غالبؔ تے دیوان فریدؒ رکھیندے ہَن ۔ مشہور ماہرِ فریدیات مولانا محمد بشیر اختر (مصنف فقر فرید) ہک ملاقات وچ راقم نال فرمایا ہا جو بخاری سئیںؒ دے سفر و حضر وچ پندھراں سال ریہے تے مندرجہ بالا کتاباں سفری تھیلے وچ رکھݨ دی تصدیق کیتی۔ ایہ وی فرمایا جو شاہ صاحب دوران تقریر اچانک فرمیندے ’’واہ فرید واہ‘‘ تے کلامِ فریدؒ خالص لہجے تے تلفظ وچ پڑھݨ لڳ ویندے ہَن:

شاہ صاحب جٖام پور تے راجن پور دے دورے تے ہَن جو خواجہ فیض احمد ہک عرس دے سلسلے وچ کوٹ مٹھݨ اِچ ہَن ۔ مریدین دی کوشش نال شاہ صاحب تے خواجہ فیض احمد دی ملاقات دا انتظام کیتا ڳیا ۔ خواجہ فیض احمد صاحب شاہ صاحب کوں ݙسایا جو او اپݨے مریداں توں گناہواں دی توبہ کرویندے ہِن تے تزکیہ نفس دے بعد نماز تے اللہ اللہ کی تلقین کریندے ہِن ، کیا ایندے تے تہاکوں اعتراض ہے ۔ شاہ صاحب رووݨ لڳ پئے تے خواجہ فیض احمد صاحب نال لپٹ ڳئے تے غلط فہمیاں دور تھی ڳیاں۔

شاہ صاحب شعار وی ہَن تے ندیمؔ تخلص کریندے ہَن ۔ فریدؒ نال عقیدت دا اظہار انہاں ہک نظم دی صورت وچ کیتا ہے جیندے یارہاں شعر فارسی اِچ ہِن ۔ عام طور تے ست شعر اِی شائع تھیندے ریہے ہِن ۔ ایں نظم دی شان ورود دے بارے وچ شاہ صاحب فرمیندے ہن:

’’ربیع الاوّل 1365ھ فروری 1946ء دا واقعہ ہے الیکشن دے بعد ملتان ڈویژن دا دورہ ہا ۔ بہاولپور وچ منشی محمد حسین چغتائی دے مکانب تے ٻیٹھے ہَن کہ ظہر دا وضو کریندے ویلے اچݨ چیت خیال آیا جو دماغ وچ ہک مصرعہ وی آ ڳیا جو:

مرغ فکرم ز آشیاں بہ پرید

وَل نماز پڑھ تے لیٹ ڳئے تے پلنگ تے لیٹے لیٹے ایہ ساری نظم آکھ ݙتی ۔ مکمل نظم ایں طرحاں ہے:

گلخنِ عشقِ چشتیاں بہ طپید

شُعلہ اش خواجۂ غلام فریدؒ

ہر کہ از عشق جرعہ نہ چشید

او چہ داند کہ چیست خواجہ فریدؒ

مرغ فکرم ز آشیاں بہ پرید

نالہ ہائے فریدؔ چوں بشنید

رہبرِ عاشقان پاک سرشت

شاہدِ عاشقانِ بزمِ وحید

ہر کسے سُوئے منزل است رواں

کے آ نجا رسید و کس نہ رسید

خواجہ در ذات آ نچناں پیوست

ہمچوں آں ذات نزد حبلِ ورید

خواجہ را داند آں حبیب کہ او

جرعۂ عشقِ ذاتِ پاک چشید

دیگراں بخیہ کار و خواجۂ ما

جامۂ عشق پارہ پارہ درید

سُرمۂ چشم شد بخاری را

خاکپائے غلامِ خواجہ فرید

حسرتے از دل ندیمؔ نہ رفت

کہ نصیبش نہ شد نگاہِ فرید

ہر کہ بد گفت خواجۂ مارا

ہَست او بے گماں یَزید پلید

## حوالہ
فرید نامہ ، مصنف: اسلم میتلا ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
صادقؔ تے فریدؒ

بہاول پور دے حکمران عباسی خاندان دا خاندانِ کوریجہ نال زمانہ قدیم توں روحانی تعلق چلیا آندا ہے ۔مگر صادق محمد خان رابع عرصۂ اقتدار (1879ء تا 1898ء) تے خواجہ غلام فریدؒ (1845ء تا1901ء)دا باہم روحانی ربط نہایت قومی نظر آندا ہے ۔ ایہ ہمعصر شخصیتاں ذاتی روابط دے اعتبار نال وی نہایت نیڑے نظر آندی ہِن ۔ 1866ء وچ انگریزاں ریاست دے انتظام کیتے کیپٹن منچن کوں سپرنٹنڈنٹ مقرر کیتا کیونجو امیر صادق محمد خان رابع  اپݨے والد دے انتاقل دے ویلے نابالغ ہَن ۔1879ء وچ بالغ تھیوݨ تے مکمل اختیارات تفویض کیتے ڳئے تاں خواجہ سئیںؒ اپݨے مرید تے رفیقِ خاص کیتے کافی بصورتِ قصیدہ تحریر کیتی تے ایندے وچ انگریزی عملداری دے ختم ہووݨ تے خوشی دا اظہار ایں کیتا:

اپݨے ملک کوں آپ وَسا توں

پَٹ انگریزی تھاݨے

امیر صادق محمد خان سال1881ء وچ خواجہ سئیںدی بیعت اختیار کیتی تے اُنہاں کو ںاپݨے مرشد نال ایݙی محبت تے عقیدت ہئی جو کہیں وی وقت مرشد دی زیارت کیتے روانہ تھی ویندے ہَن ۔ حتیٰ کہ ججہ عباسیاں وچ ہک محل وی تعمیر کرایا تانجو اپݨے مُرشد دی زیارت دے بعد اُتھاں رہ سڳن ۔ ایجھا وی تھیا جو خواجہ سئیںؒ ملتان تشریف گھن ڳئے تے امیر صادق محمدخاں زیارتِ مرشد کیتے اُتھاں وی پُجٖ ڳئے۔

خواجہ سئیںؒ دی گھریلوی زندگی دا تذکرہ ہووے تاں امیر صادق محمددا ذکر کیتے بغیر گاٖلھ مکمل نئیں تھیندی ۔ ملتان وچ ہوت بی بی نال شادی تے فیروزہ دی جان بی بی نال شادی وی صادق محمد خاں دی تائید نال تھئی ۔ ایں سلسلے وچ تملیک نامہ بحق جان بی بی جیڑھا جو سال1887ء وچ خواجہ سئیں تحریر کیتا ایندے تے وی صادق محمد خاں دے دستخط موجود ہِن۔

خواجہ سئیںؒ دے فرزند خواجہ محمد بخشؒ دی شادی اِچ وی صادق محمد خان عباسی والئی ریاست اپݨے امراء تے وزراء سمیت شرکت کیتی ہئی ۔ ہک باروچی خانہ نواب صاحب کیتے تے ݙوجھا امراء تے وزراء کیتے مخصوص ہا۔

محبت دا ایہ سفر جاری ہا جو نواب صادق محمد خاں دا 1898ء وچ انتقال تھی ڳیا جیندا خواجہ سئیں کوں بیحد ملال تھیا ۔ خواجہ سئیںؒ فرمایا ہا جو خان صاحب ساری عمر نیکی اِچ گزاری تے کلمہ طیبہ پڑھ تے جاں بحق تھئے ۔ خواجہ سئیںؒ ایہ وی ارشاد فرمایا جو ݙو بندیاں میݙے کولوں رخصت تھیندے ہوئے اپݨی موت دی خبر وی ݙتی ۔ ہک مخدوم میاں ولایت شاہ تے ݙوجھے صادق محمد خاں ۔ نواب صاحب دے انتقال تے خواجہ سئیںؒ فقراء کوں جمع کرتے نذرانہ ݙتا تے ہک لکھ کلمہ طیبہ پڑھایا ۔ ست جمعرات تک خیرات کریندے ریہے تے طعام غرباء وچ تقسیم کریندے ریہے۔

اپݨے مرید خاص صادق محمد خاں رابع دے فرزند نواب بہاول خان خامس عرف مبارک خاں کیتے وی انہاں اشعار وچ خواجہ سئیںؒ محبت دا اظہار کیتا ہے:

مبارک خاں بتو بادا مبارک تختِ سلطانی

رعیت دا رعایت کن رعایا را نگہبانی

مبارک خاں بہاول کاں ترا نامے سزد زیبد

شہی ابنِ شہی ابنِ شہی در عرف برجانی

کند برتو دعائے بیکراں ہردم فریدؒ ازدل

کہ مانی جاویداں اے شاہ از رفضل یزدانی

## حوالہ
فرید نامہ ، مصنف: اسلم میتلا ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
کلامِ فرید وچ رنگِ طرب

کلامِ فریدؒ وچ قوس قزح دے ست رنگ ہِن ۔ اوہ غم دے ترجمان وی ہِن تے خوشی دے سفیر وی۔ روہی دے ݙکھاں دی گاٖلھ وی کریندے ہِن تے روہی دے حسن توں متاثر وی تھیندے ہِن ۔ انہاں دی شاعری انسانی جذبیاں دی شاعری ہے ۔ انسان دی زندگی ݙکھ تے سُکھ دی دُھپ چھاں دا ݙوجھا ناں ہے ۔ خواجہ سئیںؒ دا دھرتی نال  رشتہ ٻہوں مضبوط ہے ۔ انہاں دے استعارے ، تشبیہات تے تلمیحات دا تعلق دھرتی نال ہے ۔ اُنہاں کوں لیلیٰ مجنوں تے شیریں فرہاد توں ودھ دِلچسپی ہیر رانجھا ، سسی پنوں ، سوہݨی مہینوال نال ہے تے انہاں دا ذکر اپݨی شاعری وچ زیادہ کیتا ہے ۔ روہی ہک خشک سحرا ہے مگر اُنہاں کوں او گل گلزار نظر آندی ہے ۔ روہی کوں خوش ݙیکھ کراہیں خواجہ سئیں ؒ دے کلام وچ وی رنگ طرب دَر آندا ہے ۔ روہی وچ پانی دی کمی ہے تے جݙاں بارش تھی ویندی ہے تاں ٹوبھے پُر تھی ویندے ہِن ۔ روہی وچ پاݨی دی کمی ہے تے جݙاں بارش تھی ویندی ہے تاں ٹوبھے پُر تھی ویندے ہِن تے صحرائی ٻوٹے تے جھاڑیاں نمودار تھی ویندی ہِن ۔ انسان تے مویشی پاݨی دی کمی دے ݙکھ نال آزاد تھی ویندے ہِن ۔ ساوݨ دے مہینے وچ بارش زیادہ تھیندی ہے تاں فرمیندے ہِن۔

ساوݨ ݙینہ سہاڳ دے ہر قدم مینگھ ملہار

چیتر بہار سہائوں کرکے ہار سنگھار

روہی وچ بارش تھیوݨ تے خواجہ سئیںؒ کوں روہی ونجٖݨ دی خاہش پیدا تھئی تیں او اپݨے محبوب کوں روہی دی طرف چلݨ دی گاٖلھ کریندے ہَن۔

روہی لڳڑی ہے سانوݨی

تُرت ولا ہوت مہاراں

کِھمݨیاں کھمن رنگیلڑیاں

رِم جِھم موسم بااراں

ہک ٻئی کافی وچ فرمیندے ہِن:

روہی وُٹھڑی ٹوبھہ تار وے

آ مِل تُوں سینگا یار وے

تھئے تھلڑے باغ بہار وے

چودھار گل گلزار وے

پئے ٹھہندے ہار سنگھار وے

سُرخی تے کجلا دھار وے

جݙاں روہی دی تریہہ لہہ ویندی ہے تاں صحرا دے ماحول وچ مسرت چھا ویندی ہے تے زناور ، پکھی پرندے تے صحرائی ٻوٹے سب خوش نظر آندے ہِن تے ایویں لڳدا ہے جیویں پُھلاں دے ہار پاتے ہوئے ہِن۔    ؎

روہی رنگ رنگیلی چک کھپ ہار حمیلاں پاوے

ٻوٹے ٻوٹے گھنڈ سہاڳوں گیت پرم دے گاٖوے

چیتر دے موسم دی آمد تے روہی دے پیلھوں تے ݙیلھے پَک ویندے ہن۔ او نہ صرف خوشنما لڳدے ہِن بلکہ کھاوݨ وچ وی لذیز ہوندے ہن تے اُنہاں کوں چُݨݨ دی منظر دی کیا خوب منظر کشی کی ڳئی ہے۔          ؎

آ چُݨوں رَل یار ، پیلھوں پکیاں وے

پل پل خوشیاں ، دم دم شادی

جٖال جٖلوٹیں تھئی آبادی ، کوئی سہنس ہزار

کل نے پھکیاں وے

محبوب دے آوݨ دی اُمید تھی ویندی ہے تے کُئی سُکھ سندیسہ پُجٖے تاں دِل دماغ بہار تھی ویندا ہے تے ہر شے وچ سوہݨپ نظر آندی ہے:

اَڄ ویڑھا پیا بھاندا ہے

کوئی وصل سنیہڑا آندا ہے

راحت ہوئی ہے تار متاراں

چولے اَنگ نہ ماندا ہے

کہیں وی خوشی دے موقعے تے نہ صرف زیور پاتا ویندا ہے بلکہ پاوݨ کوں دِل وی چاہندا ہے۔

اَڄ زیور پئے ٹھہندے ہِن

متݨ ݙینہ سہاڳ دے آندے ہِن

کجلہ مارو دیداں بھالے

بولے بینے تے کٹمالے

سُرخی مُسک مُسک غم ٹالے

سہجوں لٹکے کھاندے ہِن

## حوالہ
فرید نامہ ، مصنف: اسلم میتلا ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان