سندھ وادی دی تہذیب دیاں دریافتاں تے لبھتاں

سندھ وادی دی تہذیب دیاں ایجادات اتے دریافتاں دی ایں تندیر وچ ن دیاں تکنیکی اتے تہذیبی کامیابیاں درج ہن۔ ایہ قدیم تہذیب ہئی جیڑھی کانسی دے دور وچ اندر دریا اتے گھگر ہاکڑہ دریا دے علاقے وچ پروان چڑھی ہئی، جیڑھا اج کل پاکستان اتے شمال مغربی ہندوستان ہے۔

### ایجادات

* سجاوٹی بٹن: بٹن، جیڑھے سمندر دیاں سپیاں نال بݨے ہوندے ہن، سندھ وادی دی تہذیب وچ 2000 قبل مسیح توں سجاوٹ دے طور تے ورتے ویندے ہن۔ کجھ بٹناں کوں جیومیٹری دی شکل وچ تراشیا ڳیا ہئی اتے انہاں وچ سوراخ کیتے ڳئے ہن تاں جو دھاڳے نال کپڑیاں نال جوڑیا ون٘ڄ سڳے۔ آئن میک نیل (1990) آہدے: "بٹن اصل وچ جوڑݨ دی بجائے سجاوٹ دے طور تے زیادہ استعمال تھیندا ہئی، جیڑھا سب توں پہلے موہنجوداڑو وچ ملیا ہئی۔ ایہ ہک مڑی ہوئی سپی نال بݨیا ہویا ہئی اتے تقریباً 5000 سال پراݨا ہے۔"
* سمندری ٻیڑے بݨاوݨ دی جاہ: دنیا دی سب توں پراݨی سمندری ٻیڑے بݨاوݨ دی جاہ لوتھل وچ ملی ہے۔ ایہ گجرات وچ احمد آباد توں 80 کلومیٹر لمے پاسوں واقع ہے۔
* ککڑ بازی: ککڑ بازی 2000 قبل مسیح توں سندھ وادی دی تہذیب دے پچادھی تل وچ ہک شغل ہوندا ہا۔ لڑاکا ککڑ غالباً بھارتی سرخ جنگلی ککڑ (گالس گالس) دے سب توں زیادہ قریب ہے، جتھوں خیال کیتا ویندا ہے جو تمام گھریلو ککڑیں نکلیاں ہن... ایہ کھیݙ قدیم زمانے وچ برصغیر پاک و ہند، چین، فارسی سلطنت اتے ٻئے مشرقی ملکاں وچ مقبول ہئی اتے تھیمسٹوکلس (524 کنوں460 قبل مسیح) دے زمانے وچ یونان وچ متعارف کرائی ڳئی ہئی۔ ایہ کھیݙ ایشیا مائنر اتے سسلی وچ پھیل ڳئی۔ لمبے عرصے تئیں رومیاں ایں "یونانی ووہاند" کوں حقیر سمجھیا، لیکن انہاں ایںکوں اتنے جوش نال اپنایا جو زرعی مصنف کولومیلا (پہلی صدی عیسوی)  شکوہ کیتا جو ایں کھیݙ دے شوقین اکثر پٹ دے پاسے شرطاں لاوݨ وچ اپݨا سارا ورثہ لٹا ݙیندے ہن۔"
* پوڑیاں آلا کھوہ: پوڑیاں آلے کھوہ دی ابتداء دے موہری واضح ثبوت سندھ وادی دی تہذیب  دے وݙے ڳڑھ موئنجودڑو اتے ہندوستان وچ دھولاویرا وچ ملدے ہن۔ برصغیر وچ پوڑیاں آلے کھوہ دایاں ترائے خصوصیات ہک خاص جاہ توں ظاہر تھئین، جیڑھی 2500 قبل مسیح توں چھوڑ ݙتی ڳئی ہئی۔ ایہ دھاوݨ آلے تلا وچ پاݨی تئیں ونڄݨ آلیاں پوڑیاں اتے کجھ مذہبی اہمیت آلیاں شکلاں کوں ہک ڈھانچے وچ ملیندا ہے۔ عام دور توں فوراً پہلے ابتدائی صدیاں وچ ہندوستان دے بدھ مت اتے جین مت دے لوکاں پوڑیاں آلے کھوہاں کوں اپݨی فن تعمیر وچ ڈھال گھدا ہا۔ بدھ مت نال کھوہ اتے رسمی دھاوݨ دا رواج دنیا دے ٻئے حصیاں تئیں وی پڄ ڳیا۔ برصغیر وچ پتھراں نال بݨے پوڑی آلے کھوہ 200-400 عیسوی دے ہن۔ ایندے بعد دھنک (550-625 عیسوی) وچ کھوہ اتے بھنمال (850-950 عیسوی) وچ پوڑیاں آلے تلا بݨائے ڳئے۔
* گھمدی ہوئی آری: لوتھل وچوں کھدائی کر کے کڈھی ڳئی۔
*چھن کڈھݨ والی گرمٹ: ایہ ڈرل مہرڳڑھ وچ چوتھی اتے پنجویں ہزار سال قبل مسیح دے درمیان استعمال تھیندی ہئی۔ ایہ گرمٹ - جیڑھی لاجورد اتے کارنیلین وچ سوراخ کرݨ کیتے استعمال تھیندی ہئی - گرین جیسپر نال بݨائی ڳئی ہئی۔ ایں طرح دیاں ڈرلاں ہک ہزار سال بعد سندھ وادی دی تہذیب اتے ایران دے ٻئے حصیاں وچ وی ملیاں ہن۔
* عوامی غسل خانے: ابتدائی عوامی غسل خانے سندھ وادی دی تہذیب دے ٹھیڑھاں وچ ملدے ہن۔ جان کیی دے مطابق، موجودہ پاکستان وچ موئنجودڑو دا "وݙاغسل خانہ" ہک 'معمولی میونسپل سوئمنگ پول' دے سائز دا ہئی، جیندے ہر پاسے پاݨی تئیں ونڄݨ آلیاں پوڑیاں وی موجود ہن۔
* گریڈ پلان: رحمان ڈھیری وچ 3300 قبل مسیح وچ جنوبی ایشیا وچ گرڈ پلان والے شہر دا ابتدائی ثبوت موجود ہے۔ 2600 قبل مسیح تئیں، موئنجودڑو اتے ہڑپہ اتے سندھ وادی دی تہذیب دے ٻئے وݙے شہر اُبھے لمے اتے پچادھ پوادھ دی طرف سدھیاں سڑکاں نال ونڈیئے ڳئے بلاکاں نال بݨائے ڳئے ہن۔ ہر بلاک کوں چھوٹیاں گلیاں نال تقسیم کیتا ڳیا ہئی۔
* فلش ٹوائلٹ: موئنجودڑو، تقریباً 2800 قبل مسیح وچ سب توں زیادہ جدید ٹوائلٹ بݨے ہوئے ہن، جیڑھے گھراں دیاں ٻاہرلیاں کندھاں وچ بݨے ہوئے ہن۔ ایہ ٹوائلٹ مغربی طرز دے ہن، بھان٘ویں جو ایہ ابتدائی شکل دے ہن، جیندے وچ کھڑیاں نالیاں موجود ہن، جیندے ذریعے گندگی نالیاں یا ڳلیاں دیاں نالیاں وچ سٹی ویندی ہئی۔
* نالی دا نظام: سندھ وادی دی تہذیب وچ گندے پاݨی اتے نکاسی آب دے ترقی یافتہ نظام موجود ہن۔ ہڑپہ اتے موئنجودڑو دے وݙے شہراں دے تمام گھراں وچ پاݨی اتے نکاسی آب دیاں سہولیات موجود ہن۔ گندے پاݨی کوں ڈھکے ہوئے سیوریج وچ بھیجیا ویندا ہئی، جیڑھے وݙیاں سڑکاں دے نال ہوندے ہن۔
* عرق کڈھ ݨ: سندھ وادی دی تہذیب دے پاکستان دے حصے وچ مٹی دا بݨایا ہویا عرق کڈھݨ دا نظام ملیا ہے جیڑھا 3000 قبل مسیح دے آس پاس دا ہے۔
* کپاہ دی صنعت: سندھ وادی دی تہذیب وچ کپاہ دی صنعت چنگی طرح ترقی یافتہ ہئی اتے کپاہ کتݨ اتے بݨاوݨ دے کجھ طریقے ہندوستان دے صنعتی بݨݨ تئیں استعمال تھیندے ریہے۔
* گند گوال دے ڈٻے: ماہرین آثار قدیمہ موئنجودڑو دے ڳلی چوراہیاں دے نال کئی سلھاں دے بݨے ہوئے ڈٻے لبھ ڳن، جیڑھے خاص طور تے گند گوال سٹݨ کیتے بݨائے ڳئے ہن۔
*ݙنداں دا علاج: ݙنداں دے علاج دے ثبوت 7000 قبل مسیح توں وی ملدے ہن۔ مہرگڑھ وچ آئی وی سی دی ہک جاہ ݙسائی گئی ہے جتھاں دنداں دے ایں علاج وچ ہنر مند موتی بݨاوݨ آلیاں دے ذریعے چلائے ونڄݨ آلے ڈرل نال ݙنداں دیاں بیماریاں دا کریندے ہن۔ ایں قدیم ݙنداں دے علاج دی نویں بݨتر توں ݙسیا ڳیا ہے جو استعمال تھیوݨ آلے طریقے قابل اعتبار اتے مؤثر ہن۔
* کسوٹی: ہریانہ دے بناولی توں کھاٹی دے بعد سونا پرکھݨ والی کسوٹی ملی ہے۔
* سائن بورڈ: دھولاویرا وچ سب توں اہم لبھتاں وچوں ہک لبھت شہر دے اُبھلے دروازے دے ہک پاسوں کمرے وچ تھئی، اتے عام طور تے ایکوں دھولاویرا سائن بورڈ دے ناں ݙتا ویندے۔ ہڑپہ دے لوکاں ہک وݙے کاٹھی دے بورڈ تے ݙاہ وݙیاں نشانیاں یا حروف بݨاوݨ کیتے معدنی جپسم دے ٹکڑے ترتیب ݙتے ہن۔ کجھ موقعے تے بورڈ سدھا مونھ دے بھار ڈھیہہ پیا۔ کاٹھی ڳل ڳئی، لیکن حروف دی ترتیب بچ ڳئی۔ سائن بورڈ دے حروف سلھاں نال بݨئے ہن جیڑھیاں نیڑے دیاں کندھاں وچ استعمال تھیندیاں ہن۔ ہر نشان تقریباً 37 سینٹی میٹر (15 انچ) اچا ہے اتے جتھاں حروف لکھے ڳئے ہن، او تختہ تقریباً 3 میٹر (9.8 فٹ) لمبا ہئی۔ ایہ تحریر سندھ وادی دی تحریر وچ سب توں لمبی ہے، جیندے وچ ہک نشان چار مرتبہ ظاہر تھیندے، اتے ایندے وݙے سائز اتے عوامی نوعیت اینکوں او اہم ثبوت بݨایا ہے جیڑھا ماہرین ایں ڳالھ کیتے ݙتا ہے جو سندھ دی تحریر مکمل خواندگی دی نمائندگی کریندی ہے۔ ریت دے پتھر تے وݙے حروف آلی چار نشانیاں آلی تحریر وی ایں جاہ تے ملی ہے، جیڑھی ہڑپہ دیاں جاہیں وچوں ریت دے پتھر تے پہلی تحریر سمجھی ویندی ہے۔
* ہیڈرالک انجینئرنگ:

آر. ایس. بسٹ، جوائنٹ ڈائریکٹر جنرل آرکیالوجیکل سروے آف انڈیا آہدے، "دھولاویرا دے ہڑپہ واسیاں دا پاݨی دے تحفظ، کٹائی اتے سٹوریج کیتے تیار کیتا ڳیا موثر نظام، ترائے ہزار سال قبل مسیح وچ ٹیکنالوجی دی حالت کوں ݙیکھدے ہوئے، انہاں دی جدید ہیڈرالک انجینئرنگ دے بارے وچ ݙسیندا ہے۔" دھولاویرا دیاں منفرد خصوصیات وچوں ہک ایہ ہے جو نہراں اتے تلاواں دا جدید پاݨی بچاوݨ دا نظام، جیڑھا پوری دنیا وچ کہیں وی جاہ تے سب توں پہلے دریافت تھیا ہے، مکمل طور تے پتھر نال بݨایا ڳیا ہے۔ شہر وچ وݙے ذخیرے ہن، جنہاں وچوں ترائے نظر آندے ہن۔ او پاݨی جمع کرݨ کیتے استعمال تھیندے ہن، جیڑھا بارشاں نال آندا ہئی یا نیڑے دیاں ݙو ندیاں توں پاݨی کڈھݨ کیتے استعمال تھیندے ہن۔ ایہ کچھ دے صحرائی موسم اتے حالات دے جواب وچ آیا ہئی، جتھاں کئی سال بارش توں بغیر لنگھ سڳدے ہن۔ ہک موسمی ندی جیڑھی سائٹ دے نیڑے ابھے لمے دی طرف واہندی ہے، کئی مقامات تے پاݨی جمع کرݨ کیتے بند بݨا کے اینکوں روکیا ڳیا۔
* بند: نوولتھک مہرگڑھ ہڑپہ توں پہلے دے مرحلے (7000-3200 قبل مسیح) وچ لوکاں پاݨی جمع کرݨ دا ہک نظام تیار کیتا ہئی جیڑھا بند سݙیندا ہئی۔ ایں نظام نال سندھ دریا اتے بلوچستان دے پہاڑاں دے درمیان بھنڄر علاقے وچ جتھاں موسمی بولان دریا واہندا ہئی، بارشاں اتے زوردار پاݨی کوں ݙکیا ویندا ہئی۔ پتھر دیاں کندھاں تیز رفتاری نال واہݨ والے دریاواں دے کنڈیاں نال بݨائیاں ڳئیاں ہن تاں جو ذخیرے دے بند دا کم کر سڳن، پاݨی دی واہک کوں گھٹایا ونڄ سڳے اتے پاݨی کوں نہراں وچ موڑ کے آبپاشی کیتی ونڄ سڳے۔
* سٹیڈیم: ترچھے سٹینڈز آلا دنیا دا ابتدائی سٹیڈیم دھولاویرا اتے جونی کران وچ بݨایا ڳیا ہئی۔ قدیم سائٹ تے ݙو سٹیڈیم دریافت کیتے ڳئے ہن، ہک کوں رسماں دا مقام سمجھیا ویندا ہے، ݙوجھا چھوٹا سٹیڈیم ہے۔ جونی کران وچ عام لوکاں اتے اشرافیہ کیتے ݙو وکھرے سٹیڈیم دریافت کیتے ڳئے ہن۔
* کانسی دا مجسمہ: موئنجودڑو دی رقص کرݨ آلی چھوکری، جیڑھی ہڑپہ دی تہذیب نال تعلق رکھدی ہے اتے 2500 قبل مسیح دی ہے، پہلی کانسی دی مورتی سمجھی ویندی ہے۔
* میݨ دی ڈھلائی: بلوچستان دے مہرگڑھ توں ملݨ آلے 6,000 سال پراݨے تانبے دے "پھیتے" تعویذ دا تفصیلی، مکمل فیلڈ فوٹو لومینیسنس مطالعہ تاریخ دے ایں دور دے بارے وچ کئی نویاں حقیقتاں دا دروازہ کھول ݙتے۔ قدیم مواد دے مطالعہ کیتے یورپی مرکز Ipanema دا خیال ہے جو ایہ میݨ دی ڈھلائی دی تکنیک دی سب توں پراݨی مثال ہے، جیڑھی دھات سازی دی تاریخ وچ سب توں اہم ایجاداں وچوں ہک ہے۔
* شیمپو: بناولی (2750-2500 قبل مسیح) دے ہڑپہ توں پہلے دے مرحلے، ہریانہ وچ شکاکائی نال صابݨ والے نٹ اتے آملہ (انڈین گوز بیری) دے مرکب دے نشانات ملے ہن جیندے نال ہربل شیمپو بݨدے، جیڑھا لمے ایشیا وچ صفائی دی قدیم جڑاں ظاہر کریندے۔
*مرڈنٹ (رنگ ٹھیک کرݨ آلا): رنگاں کوں ٹھیک کرݨ کیتے مرڈنٹ سندھ وادی دی تہذیب توں استعمال تھیندے پئے ہن، ایندے نال کپڑیاں تے رنگ لاوݨ وچ ہندوستان دی مہارت دا ثبوت ملدا ہے جیڑھا یورپی کیمیکل رنگاں دی ایجاد تئیں بے مثال ہئی۔
* پتھر دے تھاں: پورسلین دے ابتدائی پتھراں دے تھاں سندھ وادی دی تہذیب دے ٹھیڑھاں ہڑپہ اتے موئنجودڑو وچ ریکارڈ کیتے ڳئے ہن، ایہ پتھر دے قالب چوڑیاں بݨاوݨ کیتے استعمال تھیندے ہن۔
* ست پتھر: ہک بھارتی برصغیر دی کھیݙ جیکوں پٹھو وی آکھیا ویندا ہے، دیہاتی علاقیاں وچ کھیݙی ویندی ہے اتے ایندی ابتدا سندھ وادی دی تہذیب وچ تھئی ہئی۔
* انگلش بانڈ: ایں بانڈ وچ بدل بدل کے سٹریچنگ اتے ہیڈنگ دے کورس ہوندن، جیندے وچ ہیڈر سٹریچراں دے ادھ وچ واقع ہوندن، اتے ہر کورس وچ پرپینڈز سیدھے ہوندن۔ لمے ایشیا وچ ہڑپہ دے فن تعمیر دنیا وچ سلھاں نال عمارت سازی وچ انگریزی بانڈ دا پہلا استعمال ہئی۔
* جدید آری: جدید ݙنداں آلیاں اصل آریاں ہڑپہ دی ایجاد ہن۔
* سوئی دا دُک: سوئی دا دُک ہڑپہ دا ہک ٻیا حصہ ہئی۔
* عقیق دے موتی: ایہ عقیق توں بݨے ہوئے قدیم سجاوٹی موتی دی ہک قسم ہن، جنہاں تے چٹے رنگ وچ نقش بݨیا ہوندا ہے۔ ایہ تکنیک ہڑپہ دے لوکاں ترائے ہزار سال قبل مسیح وچ تیار کیتی ہئی، اتے ایہ پورب وچ چین توں گھن تے پچھم وچ یونان تئیں وݙے پیمانے تے کھنڈیے ہوئے ہن۔
* ہاتھی دے بݨے ہوئے سامان: ہاتھی دے بݨے ہوئے تیار سامان جیویں کجلیاں، پنّاں، آریاں، ہکاں، ٹوگلز، کنگھیاں اتے ٻئے ذاتی زیورات ہڑپہ دے علاقیاں توں سمجھے ویندے ہن۔

### لبھتاں
* قیمتی پتھر اتے لاجورد: لاجورد دے نوادرات 7570 قبل مسیح دے ملدے ہن، جیڑھے سندھ وادی دی تہذیب دی سب توں پراݨی جاہ بھیرانہ وچوں لبھے ہن۔
* تل دا تیل: تل دے بیج تیل کیتے پروسیس کیتے ونڄݨ آلیاں ابتدائی فصلاں وچوں ہک ہن اتے نال ایہ ابتدائی مسالیاں وچوں ہک ہن۔ تل دی کاشت سندھ وادی دی تہذیب دے دوران تھیندی ہئی اتے ایہ تیل دی اہم فصل ہئی۔ ایہ غالباً 2500 قبل مسیح دے آس پاس میسوپوٹیمیا وچ برآمد کیتی ویندی ہئی۔
* پشمینہ: ہڑپہ توں کھاٹی وچ لبھے ہوئے تانبے دے زنگ آلے نوادرات توں پشم دے ریشے دے نمونے ملدن، جیڑھے انتہائی باریک ہن اتے پشمینہ نال ملدے جلدے ہن۔