جھوک سرائیکی پرنٹرز ملتان

### جھوک پبلشرز دی ڄاݨ سُنڄاݨ ، مقاصد ، سرائیکی ادبی خدمات
1994ء وچ جھوک پبلشرز اینڈ پرنٹرز دے خان پور توں ملتان منتقل تھیوݨ نال منیر احمد دھریجہ تے ظہور دھریجہ دی ساجھے داری مُک ڳئی۔ خان پور دا ’’دھریجہ پرنٹنگ پریس‘‘ منیر احمد دھریجہ دے حصے وچ آ ڳیا تے ملتان دا جھوک پبلشرز ظہور دھریجہ دے کول چلا ڳیا۔ ایں توں بعد ظہور احمد دھریجہ اپݨی سر پرستی وچ نویکلے انداز نال روزنامہ جھوک تے پبلشنگ دے کم کوں اڳاں تے ٹوریا تے 2014ئتیں ایں ادارے 321کتاباں تے 593دے لڳ بھڳ کتابچے شائع کیتن۔ کجھ کتاباں تے کتابچیاں دا  ریکارڈ غفلت تے وسائل دی کمی دی وجہ نال ضائع تھی ڳئے۔

اے ادارہ نجی سپرستی تے ذاتی اثاثے تے وسائل نال چلدا پے۔ اینکوں ہُݨ تئیں کہیں سرکاری ، نیم سرکاری یا نجی ادارے دی سرپرستی تے مالی معاونت تے مدد حاصل کینی تھئی۔ ادارہ ہٰذا دیمختلف شعبے اے ہن۔ مثلاً

                       1۔                پرنٹنگ دا شعبہ                                                                               2۔              کمپوزنگ دا شعبہ

                       3۔               پروف ریڈنگ دا شعبہ                                                              4۔               آرٹ تے ڈیزائننگ دا شعبہ

                       5۔               بائنڈنگ تے لیمینشن دا شعبہ                                            6۔               جھوک کتاب گھر

#### پرنٹنگ دے شعبہ بارے ادارہ دے سر براہ تے ݙسیا جو:
’’پہلے تاں ادارے دے چھاپے خانے دا ٻہوں وݙا سیٹ ہا۔ مشیناں  اپݨیاں ہن وَل ناموزوں حالات وچ ڈھیر ساریاں مشیناں وِک ڳیاں۔ بہر حال اساں اپݨے ادارے دے چھاپے خانے دا کُجھ نہ کُجھ سیٹ اپ بچائی ودوں تے جھوک پرنٹرز اساݙے اخبار تے اساݙے پبلشنگ ادارے دا معاون ادارہ ہے۔ جیڑھا چھپائی دے کم دے نال نال اساݙی روزی روزگار دا ذریعہ وی ہے۔(1)

= **جھوک پبلشرز دے مقاصد:** =
دھریجہ برادران سرائیکی زبان دے روزنامے ، رسالے، کتاباں تے سرائیکی صحافت دی کمی کوں محسوس کریندیں ہوئیں ہک ایجھے ادارے کوں قائم کرݨ دی لوڑ محسوس کیتی جیڑھا سرائیکی زبان و ادب دی ترویج کرے تے پبلشنگ مؤثر انداز وچ کرے۔ا یں سانگے جھوک پبلشرز دا قیام عمل وچ آیا تے ادارے دی مؤثر کارکردگی واسطے اینکوں ملتان منتقل کیتا ڳیا۔ ابتدائی مقاصد وچ تاں اخبار و رسالے دی اشاعت شامل ہئی پر سرائیکی زبان و ادب دی ترویج ایندا نمایاں مقصد ہئی۔ 

#### جھوک پبلشرز دے اڳوں درج ذیل اہم مقاصد ہن:
1۔                سرائیکی زبان دے روزنامے دا اجراء۔

2۔              سرائیکی زبان و ادب دی ترویج و ترقی واسطے تخلیقی تے تحقیقی کتاباں دی اشاعت دا ہتمام۔

3۔               اُتے ݙتے ݙوہاں مقاصد دے پورا تھیوݨ نال سرائیکی صحافت دا قیام۔

’’جھوک اخبار توں ودھ میݙی کوشش اے ہئی جو انگریزی ، اردو تے سندھی صحافت دی طرحاں سرائیکی صحافت وجود وچ آوے۔ ایں سانگے سرائیکی وچ شائع تھیوݨ والے ہر رسالے تے ہر میگزین دے اساں ٻانہہ ٻیلی تھیندے ہاسے۔‘‘(5)

4۔               سرائیکی زبان دے ذخیرہ الفاظ ، محاورے، اکھاݨ، لوک ادب ، ٻال ادب، نثر تے شاعری کوں محفوظ رکݨ۔

5۔               سرائیکی ثقافت دا تحفظ تے ترویج۔

6۔              سرائیکی ادیباں تے شاعراں کوں متعارف کراوݨ تے اُنھاں دیاں تخلیقاں واسطے پلیٹ فارہم مُہیا کرݨ۔

7۔               ادب وچ تریمت کوں متعارف کراوݨ۔

8۔              قومی تے عالمی سطح دیاں خبراں تے معلومات تے ادب توں وسیب کوں آگاہ کرݨ۔

9۔              سرائیکی زبان و ادب کوں قومی تے عالمی سطح تے متعارف کراوݨ

10۔            سرائیکی ٻولݨ والیاں دے عوامی مسائل دی نشاندہی اتے اُنہاندے حل واسطے کوششاں کرݨ۔

11۔             سرائیکی زبان وچ درس تدریس دی ترویج و ترقی۔

12۔           سرائیکی زباند ی علمی و ادبی حیثیت کوں منواوݨ۔

13۔            سرائیکی وچ نثر دی کمی کوں پورا کرݨ۔

14۔            سرائیکی ٻولݨ والیاں دیاں علمی و ادبی ضرورتاں پوریاں کرݨ تے سیاسی شعور تے بیداری پیدا کرݨ۔

15۔            ݙوجھیاں زباناں خاص طور اُردو دیاں کتاباں دی اشاعت۔

                       جھوک پبلشرز اپݨے طے کردہ مقاصد دے حصول کیتے کوششاں جاری رکھین۔ جیندی وجہ نال جھوک اخبار دا اجراء تحقیقی و تخلیقی کتاباں دیا شاعت ، یونیورسٹی و کالج سطح تک سرائیکی زبان دے تدریسی عمل دا آغاز، عوامی مسائل دی نشاندہی، ادب و ثقافت دا تحفظ و ترویج تے نوجوان شاعراں تے تریمت ادب دا تعارف تے آغاز و اشاعت ممکن تھئی ہے۔ ادارہ حالی وی اپݨے مقاصد دی تکمیل کیتے کوشاں ہے۔(2)

= **جھوک پبلشرز دی خدمات** =
جھوک پبلشرز ملتان دا قیام 1990ء وچ تھئے تے ہُݨ تئیں 30 سال دے مختصر عرصے وچ ادارے نے سرائیکی زبان و ادب تے ثقافت دی ترویج ، تحفظ تے ترقی واسطے جیڑھیاں خدمتاں کیتن اُنہاں دی تندیر درگھی ہے۔

1۔                ادارہ ہٰذا ہُݨ تئیں سرائیکی زبان و ادب دیاں لڳ بھڳ ہک ہزار توں وَدھ تحقیقی تے تنقیدی کتاباں تے کتابچے شائع کر چُکے۔ جنہاں وچ چار سو توں وَدھ کتاباں تے چھی سو توں وَدھ کتابچے ہن۔ اے کتاباں تے کتابچے دینی، تاریخی، نثری، شعری، تحقیقی ، تنقیدی ، لسانی تے لوک ادب دے موضوعات اُتے ہن۔ کتاباں تے کتابچیاں دی اے معلوم تعداد ھے۔ کُجھ کتاباں تے کتابچے نا معلوم ہن جنہاں دا ریکارڈ مل نئیں تھی سڳیا۔

2۔              دینی ادب دے سلسلیو چ ’’پکی روٹی‘‘، ’’ نور نامہ‘‘، ’’معراج نامہ‘‘ اتے حمدیہ و نعتیہ شاعری دیاں کتاباں تے کتابچے ادارے نے چھاپے ہن۔

3۔               لسانیات دے سلسلے و چ ’’اصطلاحات پیشہ واران‘‘، ’’لغات‘‘، ’’سرائیکی نامہ‘‘، ’’سرائیکی اکھاݨ‘‘، ’’سرائیکی محاورے‘‘ تے دیگر کتاباں جھوک پبلشرز نے چھاپین۔

4۔               تحقیقی و تنقید دے حوالے نال ’’چھند پتری‘‘، قرآن تے میڈیکل سائنس‘‘، ’’مرزا صاحباں‘‘ تے ٻیاں کئی کتاباں چھاپݨ دا اعزاز جھوک کوں حاصل ہے۔

5۔               فریدیات دے حوالے نال ’’رمز فریدی‘‘، ’’استاد دلیندے‘‘، ’’جہانِ فرید‘‘، ’’مُرشد من‘‘، ’’اطوار فرید‘‘ تے ’’دیوان فرید‘‘ شائع کیتے۔

6۔              لوک ادب تے ٻال ادب دے حوالے نال ’’لوک کھیݙاں‘‘ ، ’’سوجھل قصے‘‘، ’’آٹی ماٹی‘‘، ’’الف ٻے ٻٹوا‘‘ تے ’’ملتانی کہاݨیاں‘‘، چھاپیاں ڳیاں۔

7۔               کربلائی ادب دے ضمن وچ ’’کلیاتِ شفیق‘‘، ’’فانوس رایت و جُرات‘‘ تے کئی کتابچے شائع کیتے ڳن۔

8۔              تاریخی حوالیاں نال ’’تاریخ علی پور‘‘،’’ سرائیکی زبان و ادب ایک تاریخ، ایک جائزہ‘‘، ’’ملتان تہذیب و ثقافت کے آئینے میں‘‘ جیہاں کتاباں چھاپیاں۔

9۔              نثری اصناف ناول، افسانوی مجموعے ، ڈرامہ ، سفر نامہ، طنز و مزاح، انشائیہ ، خاکہ نگاری ، کالم تے شخصیات اُتے مبنی کئی کتاباں ادارہ نے شائع کیتن۔

’’طنز و مزاح ادب وچ وݙا حصہ فکاہیہ کالماں دا ہے 11جون1990ء روزنامہ جھوک جݙاں خان پور توں شروع تھیا تاں انیس دین پوری دا مزاحیہ کالماں دی تاریخ دا سب توں لمبا تے یادگار سلسلہ ’’ ٻٹ کڑاک‘‘ راہی گبول دا ’’اکھ پٹ‘‘ اختر شاکر دا، ’’ول ݙیکھ تماشہ‘‘ فیصل رفیق تبسم دا،’’چو چدھار‘‘ اے بی بھٹی دا، ’’چونڈھیاں‘‘ سجاد حیدر پرویز دا ’’کندھ دے اوڈھر‘‘ شائع کیتے۔‘‘(3)

ہک ٻئی جاء تے نثری صنف سفر نامہ بارے لکھدن:

’’ سرائیکی وچ مختصر سفر نامے سب توں ودھ روزنامہ ’’جھوک‘‘ نے شائع کیتن۔‘‘(4)

10۔            جھوک پبلشرز دیاں سب توں زائد کتاباں تے کتابڑیاں شعریا دب تے مشتمل ہن۔ جنہاں وچ دو اوین دی شامل ہن تے مختصر نوعیت تے کتابچے وی۔ جتھاں قدیم اصناف ݙوہڑہ، کافی، مثنوی، سہہ حرفی تے شاعری چھاپی ڳئی ہے اُتھاں جدید اصناف آزاد نظم، غزل، پابند، نظم، نظم معریٰ ، سرائیکو، بند، قطعہ تے مشتمل شاعری چھاپݨ دا اَہر کیتا ڳئے۔ چھاپی ڳئی شاعری دے اہم موضوعات فطرت ، مذہب، صوفیانہ افکار، عشق و معرفت ، ترقی پسندانہ نظریات تے مزاحمت ہن۔

11۔             جھوک پبلشرز ملتان دی طرفوں ہُݨ تئیں سرائیکی زباند ا واحد تے مُسلسل شائع تھیوݨ والا ݙینھ وار ’’جھوک‘‘ ھے جیڑھا ہکے ویلھے چار شہراں توں شائع تھیندا پئے۔

12۔           جھوک پبلشرز کوں اے اعزاز حاصل ہے جو ایں نے سرائیکی زبان دے سینکڑاں نوجوان شاعراں کوں متعارف کروائے تے اُنہاں کوں اپݨی تخلیقاں واسطے پلیٹ فارم ݙتے۔ ایندا ثبوت ۵۹۲ توں ودھ کتابچے ہن جیڑھے شائع تھی چُکن۔ ناشر کوں سراہندیں ہوئیں ایں بارے جام اظہر مراد اپݨی کتاب ’’ضلع رحیم یار خان کی علمی و ادبی شخصیات‘‘ وچ لکھدن:

’’ آپ نے ݙینھ وار جھوک دے ذریعے سرائیکی وسیب کوں سرائیکی دے مشہور لکھاری، محقق تے نامی گرامی شاعراں جیہے قیمتی تے اَݨ مُل موتی پیش کیتن۔ جیڑھے ہُݨ سرائیکی ادب دے حوالے نال چمکدے تارے ہن۔‘‘(5)

اپݨے ادارے دے ایں اعزاز بارے ظہور دھریجہ خود آکھدن:

’’ہر شئے دی اپݨٰ جاہ تے اہمیت ہوندی اے۔ جتھاں وݙیاں کتاباں دی اہمیت اے اُتھاں چھوٹیاں کتاباں جنہاں کوں کتابچے آکھیا ویندے دی اہمیت اپݨی جاہ تے ہوندی اے۔ وݙیاں کتاباں وݙیاں لائبریریاں وچ ویندن تے چھوٹیاں کتاباں دیہاتیں وچ رہݨ والے گھن ویندن جیڑھے اپݨی دھرتی، اپݨی مٹی تے اپݨی زبان نال محبت کریندن۔ چھوٹیاں کتاباں کوں عوامی ادب دا ناں ݙتا ویندے۔‘‘(6)

13۔            جھوک پبلشرز سرائیکی اخبار جھوک نے کتاباں تے بچیاں دے ذریعے سرائیکی عوما وچ سرائیکی زبان کوں پڑھݨ تیلکھݨ دا شعور تے جذبہ عطا کیتے۔ ایں طرح انہاں وچ اپݨی تخلیقات کوں سرائیکی زبان وچ لکھݨ تے عام کرݨ دا  ݙا آئے۔

’’ جھوک اُستاد، ہک ٹیچر تے ہک سرائیکی معلم دی حیثیت نال ، ہر گھر وچ پُڄ ڳیا۔ سرائیکی وسیب دے لوکیں نہ کݙاہیں سرائیکی پڑھی تے نہ کݙاہیں لِکھی۔ اے پہلا موقع ہا جو سرائیکی اخبار تے سرائیکی لوظیں دے لوک سونہیں تھیندے پے ہن۔ جھوک دے آوݨ نال سرائیکی لکھݨ والا ہک وݙا طبقہ پیدا تھیوݨ شروع تھی ڳیا۔ جھوک اپݨے وس وسیب وچ اتنا اثر پاتا  جو اساں تحریراں چھاپ نہ سڳدے ہاسے … شاعر، ادیب تے لکھاری جھوک تے اینویں اَمدے ہن جیویں ماکھی مانھے تے اَمدی ھے۔‘‘(7)

14۔            نوجوان شاعراں کوں متعارف کراوݨ دے نال نال قدیم شاعراں دیاں تخلیقات کوں نویں سروں جِیندا کیتے جیویں جو ’’دیوانِ  بے رنگ‘‘، ’’سسی‘‘ از سید جلال شاہ کلیم تے ’’کلامِ بے کس‘‘ وغیرہ۔

15۔            جھوک پبلشرز خواتین دیاں ادبی نگارشات کوں سامݨے گھنا ٓوݨ دا پورا موقع ݙتے اتے سرائیکی زبان  و ادب دی ترقی و چاپݨا حصہ ملاوݨ تے خود کوں منواوݨ دا موقع ݙتے۔

ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز سرائیکی زبان و ادب دی تاریخ وچ لکھدن:

’’ سرائیکی دی نظم و نثر وچ ماہنامہ سرائیکی ادب ملتان نے سب توں زیادہ لکھاری خواتین متعارف کروائین۔ ایں توں بعد روزنامہ ’’جھوک‘‘ نے مثلاً ݙینھ وار جھوک وچ 1990ء تا 1994ء تئیں لکھاری ترریمتاں ریحانہ یاسمین، ساجدہ سعید (خانپور) تے مس شباہت احمدانی (مانہ احمدانی) نمایاں ریہن۔ مختصر اے جو سرائیکی زبان و ادب دے فروغ، ترویج تے ترقی وچ لکھاری خواتین اپݨا بھرپور کردار نبھیندیاں پن۔‘‘(8)

16۔           جھوک پبلشرز نے مستشرقین دا نویں سِروں مرتب تھیا ہوا کم چھاپ کے سرائیکی دے قدیم ادب دا تحفظ کیتے تے اوندی تفہیم آسان کیتی اے۔ جیویں جو ’’ملتانی سٹوریز‘‘ از ایف ڈبلیو سکیمپ، ’’مرزا صاحباں‘‘ از چیلو ’’وسیبی قصے‘‘ از آرسی ٹیمپل ، تے ’’کلاسری آف ملتانی لینگویج‘‘ از ایڈوڑ اوبرائن وغیرہ۔

17۔            جھوک پبلشرز نے ٻنہاں پبلشرز دیاں کتاباں کوں اُنہاں دی اہمیت، مقبولیت ، کامیابی تے طلب دی وجہ توں اجازت نال چھاپین۔ مثلا ’’عکس فرید‘‘ ، ’’دیوان فرید‘‘ ،’’وپرے‘‘ تے ’’دُرِ یتیم‘‘۔

’’ کتاباں دی مقبولیت ، اہمیت تے لوکاں دا ولا ولا طلب کرݨ تے اساں اجازت نال کُجھ ٻنہاں اداریاں دیاں کتاباں چھاپین۔‘‘(9)

18۔           جھوک پبلشرز نے اپݨیاں کتاباں تے جھوک اخبار دے ذریعے زبان دے مختلف پہلوواں مثلاً ذخیرہ الفاظ، محاورے ، اکھاݨ، قواعد صرف و نحوا تے کتاباں دی اشاعت کر کے زبان دے  لسانی پہلووواںکوں تحفظ عطا کیتے۔ مثلاً سرائیکی زبان دیاں خاص آوازاں دی ترویج وچ جھوک دے کردار بارے شوکت مغل لکھدن:

’’۱۱ جون ۱۹۹۰ء کوں خان پور کٹورہ توں پہلا سرائیکی اخبار ’’جھوک‘‘ چھپݨ شروع تھیا۔ اوں ویلے اے اخبار کتابت تھندا ہا۔ جھوک نے تلویاں حرفاں تے نقطیاں کوں رواج ݙتا۔ 

ٻ، ڄ، ݙ، ڳ، ݨ‘‘(10)

19۔           جھوک پبلشرز واسطے اے اعزاز دی ڳالھ ہے کہ سرائیکی ادبی بورڈ ملتان دیاں تقریباً ساریاں کتاباں جھوک پبلشرز دے چھاپے خانے توں چھپیاں۔

20۔          سرائیکی زبان و ادب دی تعلیم و تدریس وچ جھوک پبلشرز دا کردار نمایاں رہ ڳئے۔ نہ صرف ادارے نے سرائیکی زبان دیاں نصابی کتاباں دی اشاعت کیتی ہے بلکہ جھوک پبلشرز دے پلیٹ فارم توں اسلامیہ یونیورسٹی دے سرائیکی ڈیپارٹمنٹ وچ ملازمتاں مستقل کراوݨ واسطے کامیاب کوششاں کیتن تے زکریا یونیورسٹی وچ شعبہ سرائیکی دے قیام سانگے عدالتی جنگ لڑی تے کامیابی حاصل کیتی۔

’’ جھوک دے پلیٹ فارم توں اساں بہاء الدین زکریا یونیورسٹی وچ سرائیکی ڈیپارٹمنٹ تے اوندی عمارت عدالت دے ذریعے حاصل کیتی۔ جھوک دے ذریعے اسلامیہ یونیورسٹی دے سرائیکی شعبہ کوں سابق صدر فاروق لغاری توں پکا کرایا۔ عدالت دے ذریعے سرائیکی لیکچرار دیاں پوسٹاں گھدیاں۔‘‘(11)

’’ یونیورسٹی ملتان وچ سرائیکی ڈیپارٹمنٹ دا آغاز آپ دا عظیم کارنامہ ہے۔ حکومت زکریا یونیورسٹی وچ سرائیکی ڈیپارٹمنٹ دا اعلان کرے چُپ تھی ڳئی ہئی تاں آپ نے ہی محتسب اعلیٰ کوں درخواستاں ݙتیاں تے ہائی کورٹ وچ چیلنج کیتا تے آپ دیاں کوششاں نال سرائیکی ڈیپارٹمنٹ قائم تھی ڳیا۔‘‘(12)

21۔           جھوک پبلشرز ملتان نے ثقافت دی ترویج و ترقی واسطے تے تہذیبی و ثقافتی ہم آہنگی پیدا کرݨ سانگے جھوک میلے، جھوک کتاب نمائش، مشاعرے تے ثقافتی پروگراماں دا انعقاد ویلے کویلے کرایا۔

’’ جھوک سرائیکی دا سب توں وݙا کم جھوک میلے، سرائیکی کانفرنساں، سرائیکی سیمینار، سرائیکی فیسٹیول، مشاعرے تے سرائیکی کلچرل پروگرامیں دا انعقاد وی ہے۔ عرصہ ۲۵ سال توں جھوک دے زیر اہتمام اسلام آباد، لاہور، ملتان ، ڈیرہ غازی خان، دیرہ اسماعیل خان، خان پور تے کراچی تے وسیب دی ہر چُنڈ وچ سارا سال پروگرامیں دا سلسلہ جاری رہ ویندے۔ سرائیکی دا کوئی ایجھا شاعر ، ادیب، دانشور تے سیاسی اڳواݨ کینی جئیں جھوک دے پروگرامیں وچ شرکت نہ کیتی ہووے۔ ہُݨ تئیں وݙے وݙے سینکڑاں تے نکے نکے رلا تے ہزاراں سرائیکی پروگرام تھی چکن۔ جنہاں پروگراماں دا مقصد وسیب دے لوکاں کوں ہک ٻئے دے نیڑے کرݨ تے اپݨی دھرتی اپݨی مٹی تے اپݨی زبان دی اڳونہی دے سِوا کجھ کائینی۔‘‘(13)

22۔         سرائیکی صحافت دی ترقی وچ جھوک پبلشرز نے اپݨا حصہ ونڈائے۔

’’ ہک واری اساں سرائیکی رسالے مفت شائع کرݨ دا ہوکا کیتا۔ احمد پوروں ملک ممتاز عاصم اپݨا رسالہ ’’مل‘‘ ،تونسہ شریف  وچوں اُستاد فدا حسین گاݙی تریمتیں دا رسالہ چھپواوݨ آئے۔ جھوک دی ݙیکھا ݙیکھی ’’ سانول‘‘ دا طفیل عرشی،سرائیکی اخبار ’’سڄاک‘‘دا ارشاد امین،’’سانجھ‘‘ دا نذر بلوچ،’’ جاڳ‘‘ دا اقبال چوغطہ نے ڈیکلریشن گھدا۔‘‘(14)

23۔          جھوک پبلشرز دیاں علمی، ادبی تے ثقافتی خدمات دا اعتراف نہ صرف قومی بلکہ عالمی سطح تے کیتا ڳیا۔ ۱۹۹۲ء  وچ پہلی سرائیکی عالمی کانفرنس دے موقع تے ڈاکٹر گوپی چند نارنگ تے بیرسٹر جڳدیش بترا نے خطبہ استقابلیہ وچ آکھیا: 

’’احٖ دی کانفرنس خان پور پاکستان وچ شائع تھیوݨ والے ماء ٻولی ݙینھ وار جھوک اخبار دے ناں ہے … اساں فیصلہ کیتا جو جیویں دہلی وچ سندھی، اُردو، پنجابی، دی انٹر نیشنل کانفرنس تھیندی ہے اینویں سرائیکی انٹر نیشنل کانفرنس دا وی انعقاد کیتا ونڄے۔ سرائیکی ساتھیہ سنگم بݨائی ونڄے۔‘‘(15)