ملتان دیاں تریخی عمارتاں

ملتان وچ تعمیرات دا سلسلہ زمانہ قدیم توں جاری ہے ۔ قلعہ ملتان تے شہر ملتان ݙو مرتفع سطحیں تے واقع ہے۔ زمانے دے حوادث دے ہتھوں کچھ تعمیرات تاں صفحہ ہستی توں مٹ ڳیاں تے انہاں دا تذکرہ ہݨ صرف تریخ دی کتب وچ موجود ہے۔ اساں پہلے انہاں عمارتاں دا تذکرہ کریندے ہیں جیڑھے جو ایں ویلھے موجود ہن۔مندر پرہلاد دی تعمیر دا زمانہ شیخ اکرام الحق نے اندازاً پندرہ سو سال پہلے مسیح وچ ݙسائے جو چند مئورخین نے ایندے توں ٻہوں پہلے تعمیر تھیوݨ دا وی تذکرہ کیتے۔ کشپ جیں نے خدائی دعویٰ کر رکھیا ہئی ایندے پُتر پرہلاد ایندے دعویٰ خدائی توں انکار کیتا۔ جیندے تے اینکوں اذیتاں ݙتیاں ڳیاں مگر نرسنگھ اوتار نے ہرنا کشپ کوں قتل کر ݙتا۔ ایں مندر دی پراݨی عمارت ویلھے دے نال ختم تھی گئی جڈݨ جو ایندی جدید تعمیر 1860ء وچ تھئی کیوں جو 1848ء دی جنگ دے نتیجے وچ ایندی عمارت کوں وی نقصان پڄیا۔مندر اوں ویلھے شکستہ حالت وچ ہئی۔ کیوں جو ایندا کلس بابری مسیت دی شہادت دے رد عمل دے طور تے بھن ݙتا ڳیا۔

سورج مندر دی عمارت دا تذکرہ 641ء وچ مشہور چینی سیاح ہیون تسانک نے کیتے۔ اینکوں یارہویں صدی وچ تباہ کر ݙتا ڳیا۔ جݙݨ جو بعد وچ دوبارہ تعمیر کیتا ڳیا جیں ڄاہ تے مسیت تعمیر کیتی گئی۔ جینکوں سکھاں نے بارود دے ذخیرہ دے طور تے استعمال کیتا تے 1848ء وچ دھماکے دے نال بھاہ دا شکار تھئی۔ 1853ء وچ ایندے آثار کنگھم نے ݙٹھے۔ آرکیالوجی سروے رپورٹ 1872-73دے مطابق ایں عمارت دی جائے وقوع میموریل ٹاور دے ولوں غرب قلعہ کہنہ تے ہئی۔

سکھاں دے حملہ 1818ء تے انگریزاں دا حملہ 1848-49 دے ویلھے قلعہ تے زبردست بمباری کیتی گئی۔ جیندے نتیجے وچ قلعہ دی عمارات زمین بوس تھی ڳیاں۔ فصیل تے دروزے وی معدوم تھی ڳئے ہن ۔ قلعہ دے ٻاہر پکی فصیل ہئی جینکوں کمر کوٹ آکھیا ویندا ہئی ایں طرح کمر کوٹ دی پشت تے دھوڑ کوٹ یعنی مٹی دا پشتہ ہئی۔ چارے دروازے دیہہ دروازہ خضری دروازہ سکی دروازہ تے ریڑھی دروازہ ہن۔ محل نواب مظفر خان خانقاہ بہائو الدین دے ولوںغرب تے قلعہ دے وچکار ہئی۔ ایں محل دے جنوب ولوں کشک خانہ‘ غرب اچ دیوان خانہ‘ جانب جنوب جامعہ مسیت‘ مسیت دے غرب برود خانہ تے ایندے جانب غرب سردخانہ دی عمارتاں ہن۔ خانقاہ بہاء الدین زکریا تے شاہ رکن عالم دے اُٻھے پاسوں وچکار قلعہ دے بارکاں واقع ہن۔ موجود دمدمہ کیتے علاوہ ہک ٻیا دمدمہ وی ہئی جیڑھا جو سکی در دے ولوں شرق وچ واقع ہئی۔

مندر سروج کنڈ جیڑھا جو ملتان شہر توں چار میل لمے آلے پاسے واقع ہئی۔ ہندو عقیدہ دے مطابق سوریہ بھگوان وی انسانی شکل اختیار کر ے اتھاں پڄے تے ایں جاہ کوں مقدس قرار ݙتا۔ ہرنا کشپ جیڑھا جو پرہلاد دا پیو ہئی قتل کر ݙتا۔ وشنونرسنگھ اوتار دے روپ وچ آیا تے ایندا غصہ ایویں ہئی جو کئی دیوتا ایندا غصہ دور کرݨ کیتے اتھاں آئے۔ اگرچہ موجود عمارت 1891ء بکرمی وچ دیوان ساون مل نے تعمیر کرائی تاہم اے ڄاہ ہندواں دی وشنو دے حوالے نال روایت دے اعتبار نا ل زمانہ عتیق نال تعلق رکھیندی ہے۔

مغل دور وچ وی ملتان وچ تعمیرات تھن۔ شاہجہان جینکوں عمارتاں تعمیر کراوݨ دا ٻہوں شوق ہئی ملتان آیا ایندی آمد توں پہلے اورنگزیب جیڑھا جواوں ویلھے گورنر ملتان ہئی۔ اوں نے ہک خط شاہجہان کوں لکھیا جو اکثر شاہی عمارتاں حضور دی نظر توں گزرے ہوئے نقشیاں دے مطابق مکمل تھی ڳن تے باقی جیڑھیاں جو رہ ڳن او وی عنقریب مکمل تھی ویسن ۔ اورنگزیب دا اے خط مکتوبات اورنگ زیب دے صفحہ نمبر75 تے درج ہے۔

ہݨ اساں ایہوجہی تریخی عمارتاں جیڑھیاں جو ایں ویلھے موجود ہن دا تذکرہ کریندے ہیں۔ قدیم عمارتاں وچ مزار شاہ یوسف گردیزی ہے جیڑھی جو سال 1150ء وچ تعمیرتھئی۔ فنی طور تے مقبرہ سادہ تے ہموار چھت دی 75 فٹ لمٻی تے 32 فٹ چوڑی مستطیل عمارت ہے نیلے رنگ دی روغنی سلہاں دی بیل ٻوٹیاں دی طرح جڑ ݙتا ڳے۔ کرامول روڈ لنڈن وچ ہک عمارت وچ آثار قدیمہ ہندوستان دے ٻہوں ای چنڳے نمونے آراستہ ہن۔ ملتان دی صرف ایں عمارت دا اتھاں نمونہ ہے۔

مقبرہ غوث بہاء الحقؒ (1169ء ولادت 1266)دی عمارت اپݨی حیات وچ بہاء الدین زکریا نے تعمیر کرائی 1848ء وچ انگریزاں دی بمباری دے نتیجے وچ عمارت کوں نقصان پڄے۔ 1850ء وچ شاہ محمود سجادہ نشین نے ضروری مرمت کرائی۔ حال اچ ایں مقبرے دی مرمت محکمہ اوقاف نے کرائی مقبرہ ساݙھے 9 فٹ دے آثار تے چوکور اساس تے تعمیر تھئے۔

مقبرہ شاہ رکن عالمؒ سلطان غیاث الدین تغلق نے 1320ء توں 1324دے وچکار اینکوں اپݨے کیتے بݨوایا ہئی جڈݨ جو اودلی وچ فو ت تھیا۔ ایندے پسر محمد تغلق کوں شاہ رکن عالمؒ نال نہایت عقیدت ہئی جیڑھے جو سال 1346ء وچ انتقال کر ڳے تاں انہاں خانقاہ بہاء الحق زکریا  وچ مدفن کیتا ڳیا۔ جڈݨ جو بعد وچ فیروز شاہ تغلق نے صندوق کھلوا کے موجودہ مقبرے وچ دفن کرایا۔ ہشت پہلو بنیاد دی عمارت دی اُچائی ہک سو پندرہ فٹ ہے۔ پہلی منزل 50 فٹ ہے ‘ ݙوجھی 25 فٹ تے تریڄھی گنبد اپݨے کلس سمیت 40فٹ اُچا ہے ۔ گنبد دا گھیرائو پنڄاہ فٹ ہے۔ کاٹھ دے شتیراں دا استعمال زلزلے دے جھٹکے برداشت کرݨ کیتے کیتا ڳے۔

مقبرہ شاہ شمس سبزواری دی تعمیر انہاں دے پوترے صدر الدین نے 1329ء وچ کرائی جیڑھے جو حضرت شاہ شمس سبزواری دی وفات دے 35 سال بعد تھئی۔ اے مقبرہ 1140 ہجری وچ شکستہ تھی ڳیا۔ 1149ء وچ سیٹھ مرید علی نے 75 ہزار روپے دی لاگت نال دوبارہ تعمیر کرائے۔ روغنی سلہاں دا استعمال کیتا ڳے۔ ساوے مونگیہ رنگ دی 35فٹ لمٻی تے 25 فٹ ارض دی عمارت ہے۔مقبرہ بی بی راستی پاک دامن (انتقال 1296ئ)د ا انتقال انہاں دے شوہر صدر الدین عارف دی حیات وچ تھی ڳیا ہئی۔ جڈݨ جو مقبرہ دی تعمیر شیخ یوسف قریشی حاکم ملتان دے دور وچ تھئی۔ ایں مقبرے وچ رنگیل کاشی گراں دی سلہاں دا استعمال کیتا ڳے۔

پاک دروازے دے اندر ہک فرلانگ دے فاصلے تے کھٻے پاسوں حضرت موسیٰ پاک دا مقبرہ موجود ہے۔ آپ دا انتقال 1010ھ وچ تھئے۔ مخدوم حامد بخش نے منگے ہٹی توں آ کے جسد مبارک موجودہ ڄاہ تے دفن کیتا ڳے۔ ساوے رنگ دا روضہ ہے۔ قبر دے تلے 22 فٹ دی مربع عمارت ہے جیندے اندر 8 فٹ مرمریں چبوترہ ہے۔ تریخ تعمیر مقبرہ دا کتھائیں بیان کائینی۔

نواب عبدالصمد خان گورنر ملتان (1726 توں 1737)نے عید گاہ تعمیر کرائی تے زیر تعمیر 1735ء وچ تھئی۔ ایں سوہݨی مسیت و عید گاہ کوں طویل 240 فٹ تے عرض 54 فٹ ہے۔وچکار گنبد ہے۔ سکھ عہد وچ فوجی مقصد کیتے ایں عمارت دا استعمال کیتا ڳیا۔ انگریزی عہد دے شروع وچ کچہری قائم کیتی گئی۔ 1863ء وچ مسلماناں دے حوالے تھئی 1891ء وچ چندے تے سرکاری امداد نال ایندی مرمت کرائی گئی۔ اے خانیوال روڈ تے شہر دی سݨہپ وچ وادھا کریندی ہئی۔

شاہ حسین سدوزئی نے 1653ء وچ صفا تے قندھار کوں چھوڑ کے ملتان وچ سکونت اختیار کیتی تے اپݨے کیتے شیش محل ناں دی عمارت بݨوائی تے نال ای مسیت وی تعمیر کرائی۔ بعد وچ نواب شاکر نے اپݨے عہد وچ باغ وی لوایا۔ شیش محل دے سامݨے والی عمارت وچ نواب شجاع خان وی راہندے ہن تے بعد وچ شاکر خان دی وفات دے بعد شیش محل وچ منتقل تھئے۔ شیش محل دے سامݨے والی عمارت وچ ایں توں پہلے جلال خان سدوزئی مقیم ہن۔ جلال خان سدوزئی رشتے وچ احمد شاہ ابدالی دے والد زمان خان دے مامے ہن تے زمان خان دے قتل تھیوݨ دے بعد ایندی بیوہ نے اتھاں پناہ گھدی تے احمد شاہ ابدالی 1721ء وچ ایں عمارت وچ ڄمے۔ افسوس اے ہے جو اے عمارت ہݨ سٹ ݙتی ڳئی ہے۔ تاہم یادگاری کتبہ بابت پیدائش احمد شاہ ابدالی حالی تئیں ابدالی روڈ تے موجود ہے۔ جتھاں تئیں شیش محل دا تعلق ہے انگریزاں کوں سال 1849ء وچ اے عمارت کھنڈرات دی شکل وچ ملی۔ ملتان دے پہلے کمشنر مسٹر ایجورتھ نے وسیع پیمانے تے ایندی مرمت کرائی بعد وچ اینکوں کمشنر دی رہائش گاہ بݨا ݙتا ڳیا۔

نواب مظفر خان عہد حکومت 1780 توں 1818ء دے وچکار عام خاص باغ وچ جو شہزادہ مراد نے دور شاہجہانی وچ لوایا ہئی تعمیرات کرائن۔ حوض برائے آبپاشی 1226ھ آبشار 1230ھ وچ تعمیر کرا کے باغ دے سوہݨپ وچ وادھا کیتا۔ ایں توں علاوہ 1223ء وچ مبارک محل المعروف جہاز محل تے مثمن برج 1229ھ وچ شجاع آباد وچ تعمیر کرائے۔

دیوان ساون مل نے سکھ عہدوچ تالاب سورج کنڈ تعمیر کرائے ایندے علاوہ ہند عبادت گاہیں دی مرمت وی کرائی۔ 1845ء وچ دیوان ساون مل کوں خداداد پٹھان نے قتل کر ݙتا۔ سورج کنڈ وچ ایندی لاش ساڑی ڳئی تے خاک کوں سمادھی وچ دفن کر ݙتا ڳیا۔ اے سمادھی مقبرہ شاہ شمس دے ولوںاُٻھے پاسوں سڑک دے پار تعمیر کیتی ڳئی۔ ایندا گنبد مخروطی ہے۔ پنج وِڳھہ زمین تے مثمن شکل وچ چار دیواری ہے تے وݙے سائز دی پتلی سلہاں کوں نہایت ہنرمندی نال جوڑیا ڳے۔

انگریزی عہد وچ پہلی تعمیر میموریل ٹاور(یادگار مینار) دی ہے۔ جیڑھے جو قلعہ دے وسط وچ انہاں انگریزاں افسران جنہا ںکوں قتل کر ݙتا ڳیا ہئی۔ دی یادگار وچ تعمیر کیتی گئی۔ 26 جنوری 1849ء کوں پورے فوجی اعزاز نال مسٹر اگینو تے مسٹر اینڈرسن دی لاشاں کوں عید گاہ دے ٻاہر والے حصے وچ جتھاں او دفن ہن کݙھ ݙتا ڳیا تے قلعہ دے وسط وچ دفن کیتا ڳیا تے ہک پتھر یادگاری مسٹر ہربرٹ ایڈورڈ نے لوایا جیندے تے کندہ ہے جو مسٹر اگینو جیمز اینڈرسن کو قلعہ دی فوج نے عید گاہ وچ بے رحمی نال قتل کیتے۔انہاں نے انتہائی وقار نال اطاعت توں انکار کر ݙتے۔ اے مینار پنڄاہ فٹ اُچا ہے۔

جنگ آزادی 1857ء دے بعد ڈپٹی کمشنر دے دفتر دی عمارت سال 1858-59ء وچ تعمیر کیتی ڳئی ۔ اوں ویلھے F.F.Voyle ڈپٹی کمشنر ہن۔ عمارت دا نقشہ A.K.Wminghan زیادہ اخراجات توں بچݨ کیتے قلعہ کہنہ تے موجود شکستہ عمارات دا سامان استعمال کیتا ڳیا تے عدالت ہائے عید گاہ توں اتھاں منتقل کیتی ڳیاں۔ 1913ء وچ کمشنر آفس دی تعمیر دے بعد ایندے ہک حصے وچ ڈویژنل سیشن کورٹ قائم کیتی گئی تے اوں ویلھے توں اتھاں عمارت سیشن کورٹ دے طور تے استعمال تھیندی پئی ہے۔

لہور تے ملتان دا ریل ذریعے رابطہ 1865ء وچ تھئے۔ تاہم ریلوے لائن 1870ء تئیں مظفر آباد تئیں وِچھا ݙتی گئی ہئی۔ 1878ء ملتان تے کراچی کوں بذریعہ ریل ملا ݙتا ڳیا۔ ملتان وچ اگرچہ ریل دے مسافراں دا ایں زمانے وچ زیادہ رش نہ ہئی۔ لیکن انگریز انجینئراں نے 1869ء وچ ملتان چھاوݨی ریلوے اسٹیشن دی عمارت کوں سوہݨے تے کھلا ای نی بݨایا بلکہ مشرقی طرز تعمیر کوں سامݨے رکھیا۔ اے من بھانوݨی عمارت اڄ وی ݙیکھوں تاں ایویں لڳدے جو 19 ویں صدی دی تعمیر تھئی ہوئی ہے۔

میونسپل کمیٹی دے دفاتر کیتے ہک عمارت جینکوں گھنٹہ گھر آکھدن۔ تعمیر کیتی گئی جیندا سنگ بنیاد 12 فروری 1884ء کوں لیفٹیننٹ گورنر پنجاب مسٹر امفرسٹن ایچی سن نے رکھیا تے اے عمارت لوہاری دروازے دے باہر تعمیر تھئی۔ ایندی اُتلی منزل وچ ہک ٻہوں وݙا ہال ہے۔ لالہ بالکش اپݨی کتاب تاریخ ملتان 1926ء وچ لکھدن جو ہال وچ مڈل یونیورسٹی دے امتحانات تھیندے ہن۔ ہݨ کݙاہیں کݙاہیں کوئی لیکچر تھیندے یا ممبران کمیٹی دے اجلاس تھیندن ایندے وچ میونسپل کمیٹی سب رجسٹرار تے آنریری مجسٹریٹاں دے دفاتر تے کچہریاں ہن۔

جڈݨ امپریل بنک آف انڈیا دی شاخاں مختلف شہراں وچ قائم کیتی ڳیاں تاں ملتان وچ کچہری دے احاطے وچ جنوب مغربی کونے وچ ہک وݙا ہال تے ضروری کمرے سال 1889ء وچ تعمیر کیتے ڳئے۔ اوں ویلھے ایں عمارت وچ نیشنل بنک آف پاکستان دی کچہری شاخ کم کریندی پئی ہے۔ ملتان وچ انٹرمیڈیٹ کالج سال 1920ء وچ کھولیا ڳیا۔ موجودہ پائلٹ سکول دی عمارت سال 1913ء وچ تعمیر تھی چکی ہئی۔ ایں عمارت کوں تیزی نال مکمل کرا کے ایندے وچ کلاساں شروع کرا ݙتی ڳیاں۔ 1926ء وچ سائنس بلاک دا آغاز تھیا تاں جارج اینڈرسن ڈی پی آئی پنجاب نے ہک پتھر لا کے ایندا افتتاح کیتا۔

گورنمنٹ انٹر میڈیٹ کالج عمارت سال 1936ء وچ مکمل تھئی تاں ایندے وچ گورنمنٹ ڈگری کالج کھول ݙتا ڳیا تے پنجاب دے گورنر ہربرٹ ایمرسن دے ناں تے ایندا ناں ایمرسن کالج رکھ ݙتا ڳیا۔ سال 1963-64ء تئیں ایمرسن کالج چوک کچہری دے جنوب مشرقی کونے وچ واقع عمارت وچ ہئی۔ جڈݨ جو ایندے بعد اے عمارت گرلز کالج دے حوالے کر ݙتی گئی تے گورنمنٹ کالج دی عمارت دی تعمیر بوسن روڈڈ دے پاسے مشرق کیتی گئی تے ہݨ اے ادارہ اُتھائیں قائم ہے۔

پہلے ہسپتال ملتان وچ 1850ء وچ موجودہ فاطمہ جناح زنانہ ہسپتال( واقع تھاݨہ بوہڑ گیٹ) وچ قائم کیتا ڳیا۔ 1923ء وچ تقریباً ݙاہ ایکڑ رقبے تے سول ہسپتال دی تعمیر شروع تھئی۔ باقی ڄاہ ہسپتال دی سوہݨپ دی توسیع کیتے چھوڑ ݙتی گئی۔ 1925ء وچ سول ہسپتال دی تعمیر مکمل تھئی تے عمارت سول سرجن دے حوالے کر ݙتی گئی۔ ایں عمارت دا تعمیراتی اسلوب ݙیکھݨ دے قابل ہے۔

1932ء وچ ڈسٹرکٹ بورڈ دی عمارت تعمیر کیتی گئی جیندے وچ بورڈ دے افسران دے دفاتر وی بݨائے ڳئے تے پہلی واری ہک وݙا ہال بݨایا جیندا ناں سید محمد رضاشاہ گیلانی وائس چیئرمین دے ناں تے رضا ہال رکھیا ڳیا۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء