ادب وچ جدید تحقیقی ذرائع دا ورتاوا

لکھت: عارفہ ممتاز (ایم فل سرائیکی)

زبان و ادب، سائنس یا ریاضی وانگیں منطقی نی یا ایندی تحقیق وچ حاصل شدہ نتائج کہیں ہک طریقہ کار دے مرہون منت نی۔ ہیں سانگیں ضروری نی جو ادب وچ ہک تے ہک ݙوں ہی تھیون۔ زبان و ادب وچ تحقیق و تنقید واسطے کوئی منطقی تے پکے اصول نی بݨائے ونڄ سڳیے جیندی بنیاد تے تحقیق کیتی ونڄے تے مطلوبہ نتائج اخذ کیتے ونڄن۔ اے وی نی جو ادبی تحقیق کیتے کوئی اصول مرتب نی کیتے ڳے، بھل جو ہر آنوݨ آلے دور وچ اوں دور دے دانشور، ادیب پراݨے اصولیں دی ترمیم کریندے رہ ویندن نویں ضابطے ترتیب ڈیندے رہ ویندن۔ منطقی نہ ہونوݨ پاروں انہیں اصولیں وچ بہتری دی گنجائش رہ ویندی اے۔ ہیں سانگیں کمپیوٹر تے جدید ٹیکنالوجی  توں ادبی تحقیق کیتے کجھ حد تئیں تاں مدد ڳھدی ونڄ سڳیندی اے پر مکمل انحصار نی کیتا ونڄ سڳیندا۔ایندے مقابلے وچ سائنسی تے ریاضیاتی مسائل کیتے اینجھے پروگرام ترتیب ݙے ݙتے ڳن جنہیں دے ذریعے اساں کہیں نتیجے تے پڄ سڳدے ہیں۔جیویں ریاضی کیتے اینجھے پروگرام موجود ہن جیندے وچ اساں سوال لکھ تے ہک کلک نال جواب حاصل کر سڳدے سے، چھڑا جواب نی بھل جو اوں سوال کوں حل کرݨ دا مکمل عمل وی اساݙے سامݨے آ ویندے۔جدید ترین ٹیکنالوجی وچ چیٹ جی پی ٹی(Chat GPT) شاید ایں معاملے وچ ادبی تحقیق دی مدد کر سڳے لیکن اے حالی ابتدائی شکل اچ ہے۔

اساݙا موضوع  ہے، ہیں واسطے ایں موضوع دی وضاحت ضروری ہے۔ دنیا بھر دے زبانیں وچ تحقیق کیتے کتابیں، قلمی نسخیں توں استفادہ اتے فیلڈ ریسرچ جھیں ذرائع، جیویں قدیم ذرائع وچ ورتیندے ہن، جدید ذرائع وچ وی انہیں دی اہمیت گھٹدی نی بھل جو انہیں دے ذریعے قدیم ذرائع کوں جدید طریقہ کار نال ہم آہنگ کیتا ڳے۔قدیم ذرائع دے ورتاوے نال متعلقہ موضوع دے ماہرین دی رائے تے تجربات توں فائدے کیتے محقق کئی کئی میل دے پندھ کپیندا ہا جیندے کیتے ڈھیر سارا وقت درکار ہوندا ہا، نال پیسہ وی خرچ تھیندا ہا اتے تحقیق تے وی مدت لڳ ویندی ہئی۔ قدیم طریقہ کار وچ کجھ بہتری ہوں ویلے آئی جیڑھلے ݙاک دا نظام ترتیب ݙتا ڳیا۔کتاباں ݙاک دے ذریعے آنوݨ پئے ڳیاں، خط و کتابت نال وی سوکھ تھئی۔ ٹیلی فون آیا تاں رابطیں اچ مزید بہتری آئی۔ لیکن تحقیقی عمل وچ تیزی ہوں ویلے آئی جیڑھے ویلے ابتدائی طور تے کمپیوٹر ول انٹرنیٹ آیا۔ موبائل فون آیا تاں ہر شئے ہک ٹچ دی محتاج رہ ڳئی۔ موبائل اچ واٹس ایپ، سکائپ، ایمو، ای میل، کیمرہ، آڈیو ریکارڈنگ،کیمرہ سکینر تے رلدے ملدے ڈھیر سارے پروگرامیں نہ چھڑا باقی دنیا وچ بھل جو ادب دی دنیا وچ وی تہلکہ مچا ݙتا۔جدید ٹیکنالوجی دنیا کوں گلوبل ویلج بݨا ݙتا، گھڑے دی مچھی آکھو تاں وی کوئی حرج نی۔ دنیا جہان دے لائبریریں وچ کمپیوٹر لائبریریاں بݨ ڳیاں۔ انہیں سہولیات کنوں چھڑا سائنس، ریاضی نی بھل جو ادبی تحقیق وی حصہ سانجھا کیتا۔

## ادب تے کمپیوٹر دا تعلق:
زبان و ادب دا کم احٖکل کمپیوٹر تے تھیندا ضرور پے لیکن اے سفر اتنا سوکھا نہ ہا جتنا ݙسدے۔ کیوں جو جیڑھلے کمپیوٹر بݨیا تاں او زباناں جنھاں عالمی ادب وچ حصہ سانجھا کیتاہا تے او زباناں جیڑھے تجارتی حوالے نال منیاں تنیاں ہن انہاں کوں کمپیوٹر تئیں پُڄݨ وچ کوئی دقت نہ آئی۔علاقائی زبان و ادب وچ ہوں ویلے نشاط ثانیہ دا دور ہا ادبی میدان وچ نویں نویں تبدیلیاں تھیندیاں پیاں ہن، ول عالمی تبدیلیں دے نتیجے وچ سامراجی زباناں جتھاں ٻنھیں زبانیں دے حقوق تلف کریندیاں پیاںہن تاں علاقائی زباناں دی تجارتی اہمیت وی نہ رہ ڳئی ہئی۔ جیندی وجہ توں انہاں  زباناں دی کمپیوٹر تئیں پہنچ وچ ڈھیر سارے مسائل پیدا تھے۔ زبان و ادب کوں کمپیوٹر نال جوڑݨ کیتے وݙے مسائل ہن۔کجھ زباناں سڄے کنوں کھٻے لکھیے ویندے ہن اتے کجھ زباناں کھٻے کنوں سڄے پاسے لکھیاں ویندیاںہن۔ جیڑھے زباناں کھٻے کنوں سڄے لکھیاں ویندیاں ہن انہیں دا کمپیوٹر نال سانگا آسان تھی گیا، سڄے کنوں کھٻے پاسے لکھیجݨ والے زباناں وی آپݨا رستہ کڈھ گھدا کیوں جو بین الاقوامی زباناں ہن ول تجارتی وی ہن۔ 

اصل مسئلہ علاقائی یا قومی زباناں دا ہا خاص کر انہیں زبانیں دا جیڑھے مخصوص حروف نال سجیے ہن سرائیکی دا شمار وی انہیں زبانیں وچ ہے جنہیں دے مخصوص الفاظ ہن جیڑھے ٻنہیں زبانیں کنوں اینکوں وکھرا کریندن۔ سرائیکی چھڑی کلہی زبان نہ ہئی جیڑھی سڄے کنوں کھٻے پاسے لکھی ویندی ہئی، بھل جو نستعلیق رسم الخط وچ جتنیاں زباناں لکھیاں ویندیاں ہن ساریں کیتے اے مسئلہ ہا۔ اقوام متحدہ دے منظور شدہ زبانیں وچ عربی وی اینجھی زبان ہئی جیڑھی سڄے کنوں کھٻے پاسے لکھی ویندی ہئی۔(۱)۔ لیکن عربی زبان خط نسخ وچ لکھی ویندی ہئی۔ نستعلیق خط وچ لکھی ونڄݨ آلی زبانیں کیتے اے آواز اٹھی جو نستعلیق کوں ترک کر تے نسخ اچ لکھیاں ونڄن۔ اردو کیوں جو عالمی زبان دا درجہ حاصل کر چکی ہئی اتے کجھ حد تئیں تجارتی زبان وی بݨ ڳئی  ہئی۔ ہیں واسطے اینکوں ۲۰۰۰ء وچ ونڈوز ایکس پی وچ شامل کر گھدا ڳیا۔(۲)۔ تجارتی مقاصد کیتے ان پیج سافٹ وئیر تخلیق تھیا تاں جتھاں اردو کیتے آسانیاں پیدا تھیاں اتھائیں سرائیکی زبان کوں وی ایندے کنوں فائدہ تھیا۔ اے سوفٹ وئیر شروع وچ مہانگا ہا، اینکوں ان کوڈ کر تے عام بندے دی رسائی وی ممکن بݨائی ڳئی تاں رسم الخط دا مسئلہ وی دور تھی ڳیا۔

سرائیکی زبان کمپیوٹر تے لکھیجݨ تاں پئے ڳئی لیکن مخصوص الفاظ (ٻ، ڄ، ݙ، ڳ، ݨ،) دا مسئلہ حالی وی حل طلب ہا۔ ابتدائی طور تے اے مخصوص حروف کیتے  سوفٹ وئیر ورتیا ویندا ہا، لیکن اے کم ٻہوں وقت گھندا ہا۔سرائیکی زبان کیتے رضاکارانہ کم کرݨ آلے نوجوانیں سرائیکی کی بورڈ کہیں حکومتی سرپرستی توں بغیر بݨا ڳھدے جیندے نال چنڳی بھلی سہولت تھئی ہے لیکن اے کی بورڈ حالی منظور نی تھیا۔اتھاں اے ڳال وی توجہ طلب ہے جو اردو دا تعلق کمپیوٹر نال جوڑݨ کیتے حکومت ہند تے حکومت پاکستان چنڳے بھلے اہر کیتن لیکن اردو کوں زیادہ فائدہ تاجر طبقے اتے اردو ویب سائٹس تے رضا کارانہ کم کرݨ آلے لوکیں توں تھے۔ اردو زبان آپݨا تعلق کمپیوٹر نال ایں حد تئیں جوڑ ڳھدے جوکوئی شعر لکھو تاں او اساکوں مکمل معلومات نال مل سڳدے کوئی لفظ لکھو تاں اوندے کئی کئی معنی اتے کئی ڈکشنریاں دے حوالے سامݨے آ ویندن۔ 

سرائیکی زبان وچ تا حال اینجھی کوئی کوشش نی کیتی پئی ویندی۔ ہک اہم مسئلہ اے وی ہے جوجیڑھا سرائیکی مواد انٹر نیٹ تے اپلوڈ کیتا ویندے او یا تاں تصویراں ہوندن یا پی۔ڈی۔ایف فائلاں ہوندن جینکوں کمپیوٹر پڑھ نی سڳدا۔ بہتر اے ہے جو اے فائلاں یونی کوڈ وچ اپلوڈ کیتے ونڄن تاں جو کمپیوٹر پڑھ سڳے۔ کمپیوٹر پڑھسے تاں بعد اچ مواد ڳولݨ اچ آسانی تھیسے۔

سرائیکی دے مقابلے وچ اردو دے ڈھیر سارے ویب سائٹس ہن جنہیں وچ آن لائن لائبریریاں، ڈکشنریاں، ترجمہ، مواد دی چوری روکݨ آلے پروگرام مل ویندن۔ انہیں پروگرامیں کنوں سرائیکی زبان و ادب وی فائدہ چیندے لیکن کہیں حد تئیں۔اے اردو سائٹس تلے ݙتے ڳن:

1.                  www.urduliberary.org

2.                www.deedahwar.net

3.                 www.urdubooklink.blogspot.com

4.                 www.kitabghar.net

5.                 www.iqbalsyberliberary.com

6.                www.urdudost.com

7.                 www.rekhta.org

8.                www.archive.org

9.                www.scrib.com

10.              www.samt.bazmeurdu.com

11.               www.sherosukhan.com

12.              www.urdulinks.com

13.              www.urdupedia.in

14.              www.urduweb.org

15.              www.turnitin.com

16.              www.urducouncil.nic.in

17.              www.kitaben.urduliberary.org

مندرجہ بالا سائٹس دے علاوہ عربی، انگریزی اتے کئی ٻے زبانیں دے وی آن لائن لائبریریاں موجود ہن جنہیں کنوں فائدہ چاتا ونڄ سڳیندے۔آن لائن تے برقی کتابیں دے خصوصیات ہیٹھ ریت ہن:

۱۔ ڈاک خرچ تے وقت دا ضیاع نی تھیندا۔

۲۔ کتاباں دنیا دے کہیں وی کونے توں منگوائے تے پڑھیے ونڄ سڳیندن۔

۳۔ ماحول دوست ہوندن۔

۴۔حفاظت کیتے زیادہ کوشش نی کرݨی پوندی۔

۵۔ کتاب ڳولݨ وچ آسانی تھیندی اے۔

۶۔برقی کتاب دی اشاعت تے زیادہ خرچہ نی تھیندا۔

۷۔آن لائن کتاباں روایتی کتابیں کنوں سستیاں ہوندن۔

۸۔ کجھ آن لائن کتاباں اینجھے ہوندن جنہیں کوں سݨیا وی ونڄ سڳیندے۔

۹۔ اے کتاباں سیکنڈیں وچ ڈاونلوڈ کیتے ونڄ سڳیندن۔

۱۰۔نقل وحمل وچ آسانی تھیندی اے، لیپ ٹاپ یا موبائل وچ ہزاراں کتاباں کہیں وزن توں بغیر بندہ چا تے ونڄ سڳدے۔

۱۱۔اقتباس درج کرݨ کیتے کاپی پیسٹ دی سہولت ہوندی اے۔

۲۱۔برقی کتاب وچ مواد ڳولݨ آسان ہوندے۔

انہیں خصوصیات دے باوجود روایتی کتابیں دی آپݨی اہمیت ہوندی اے۔ کیوں جو آن لائن کتاباں اگر پی۔ڈی۔ایف اچ کائینی تاں پروف دے غلطیں دا امکان زیادہ ہوندے۔ بعض اوقات صفحات اچ وی ردو بدل تھی ویندے۔محققین انہیں وجوہات دی بنیاد تے آن لائن کتابیں دا حوالہ ݙیندیں ہوئیں محتاط رویہ رکھیندن۔ ہیں واسطے روایتی کتب دی اہمیت آپݨی جاہ برقرار ہے۔ آن لائن کتابیں دے علاوہ وی ٻے ذرائع ہن جنہیں تحقیق کوں زیادہ پر اثر تے محفوظ بݨا ݙتے۔

## کیمرہ:
کیمرے دی ایجاد نویں دنیا وچ ڈھیر سارے تبدیلیں دا سبب بݨی ہے۔ تحقیق دے حوالے نال ݙیکھوں تاں انٹرویو کریندیں مواد جیویں ہوندے انویں دا انویں محفوظ تھی ویندے۔ اڄکل کیمرہ ہر موبائل وچ جدید تے بہترین کوالٹی اچ ہوندے پیا۔ جیندے نال مواد لائبریریں تے ٻنہیں ذرائع توں آسانی نال حاصل کیتا ونڄ سڳیندے۔ کیمرہ سکینر وی اڄکل دستیاب ہے،جیڑھا کاغذی تصویر زیادہ معیاری بݨا تے پیش کریندے اتے انہیں تصویریں دی پی۔ ڈی۔ایف فائل بݨا تے محفوظ وی کر ݙیندے۔

## فوٹو سٹیٹ/پرنٹر:
کیمرے دے تخیل کوں ہی بنیاد بݨا تے جدید ترین فوٹو کاپی مشیناں تے پرنٹر بݨائے ڳن جیڑھے کہیں تصویر یا پی۔ڈی۔ایف فائل دا کاغذی پرنٹ بݨا ݙیندے۔ انہیں دے ذریعے کہیں وی لائبریری توں مواد کاپی کر ڳھدا ویندے، جیندے نال محققین کیتے آسانی تھیندی اے۔

## واٹس ایپ/ای میل:
اے اینجھے پروگرام ہن جیڑھے ہݨ روزمرہ زندگی وچ انتہائی اہمیت اختیار ڳن۔انہیں ذرائع نال دنیا دے کہیں کونے توں کتاباں یا قابل تحقیق مواد منگوانوݨ وچ آسانی تھیندی اے۔ او وی بغیر کہیں دقت یا وقت دے ضیاع نال۔

## آڈیو ریکارڈنگ:
جیویں کیمرہ تحقیق دے میدان کوں آسان کیتس اتھائیں آواز ریکارڈ کرݨ والے آلے وی تحقیقی میدان وچ آپݨی اہمیت رکھیندن۔ایں ذریعے نال مواد دیرپا تے محفوظ تھی ویندے۔ متعلقہ موضوع تے مہارت رکھݨ آلے ادیب دی تصویر نال آواز وی محفوظ تھی ویندی اے جیڑھی زیادہ کارگر ثابت تھیندی اے۔

جیویں جیویں وقت بدلدا ویندے ہر شئے وچ جدت آندی ویندی اے۔ آوݨ آلا دور ایندے کنوں وی زیادہ جدید تے ترقی یافتہ ہوسے۔ سرائیکی زبان و ادب ۶۰ء دی دہائی دے بعد جتھاں معاصر ادب نال مونڈھا آن رلائے اتھائیں عالمی ادب وچ وی آپݨی ڄاݨ سنڄاݨ بݨاوݨ دی اہر کریندا پے۔ ضرورت ایں ڳال دی ہے جو کتابیں کوں انٹرنیٹ تئیں رسائی ݙتی ونڄے تاں جو محققین کیتے آسانی دے نال نال سرائیکی زبان و ادب دا وی کینوس وسیع تھیوے۔ سرائیکی زبان کوں تجارتی تے ٹیکنالوجی دی زبان بݨاوݨ کیتے ڈھیر محنت دی ضرورت ہے۔ ایہے او ذرائع ہن جیڑھے کہیں وی زبان دی ترقی وچ اہم کردار ادا کریندن۔

حوالہ جات:

1.                  www.urduweb.org

2.                www.kitaben.urduliberary.org

## حوالہ: کتاب لڑی چھی ماہی "حوا" بہاول پور توں چوݨ