open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
مول استھان

شیخ اکرام الحق صاحب دے الفاظ دا خلاصہ ایہ ہے جو ملتان دا اصل ناں "مولا استھان" ہئی جیہڑا سورج مندر دی وجہ توں پیا۔ اِتھوں ادیتہ دیوتا دا بت رکھیا ہویا ہئی۔ اوہ اپݨے الفاظ وچ آہدے ہن:

"دھندلکے دے دور وچ انھاں یاداں وچوں سبھ توں نمایاں ادتیہ دیوتا دے اُس بت دی یاد ہے جیہڑی وجہ توں مولتان نے ناں پاتا۔"

سورج دی پوجا تقریباً ایشیا دے ہر ملک وچ تھیندی ہئی۔ بابل وچ "بال" تے عرب وچ "لیل" وی سورج دیوتا دے ناں ہن۔ تمام قدیم مذاہب وچ، جنہاں وچ بت پرستی رائج ہئی، سورج کوں وݙی اہمیت حاصل ہئی۔ اوہ اینکوں طاقت، زمین کوں روشنی ݙیوݨ والا، زندگی تے حرارت ݙیوݨ والا، بلکہ کائنات دی تخلیق وی اینہی نال منسوب کریندے ہن۔ ملتان وچ سورج دیوتا دا جو بت ہئی، اوندے بارے اہلِ عثمان دا ایہ دعویٰ ہئی جو سورج دیوتا دا اصل بت ایہو ہے۔ شیخ اکرام الحق صاحب دی رائے ݙیکھو:

"سنسکرت وچ 'مولا' دے معنی 'اصل' دے ہن تے 'استھان' جاہ کوں آہدے ہن۔ 'مولا' دا ہک متبادل لفظ 'دردھتا' ہے جو سورج دا ہک ناں ہے۔ کیوں جو تمام روشنی دی جائے اصل، سورج ہے، ایں نسبت نال 'مول ستھان' ناں ہووݨ قرینِ قیاس ہِے۔" 

صرف حالیہ دور ہی کائنی بلکہ قدیم مورخین دا وی ایہو خیال ہئی جو مولتان دے بارے وچ۔ چنانچہ البیرونی اپݨی کتاب "کتاب الہند" وچ لکھیندے:

"اِیں شہر دے بہوں سارے ناں ہن۔ آخری ناں اِیندا 'ستھان' ہئی۔ اِیندے توں 'مولستان' تے پھر کثرت استعمال نال 'مونستان' تھی ڳیا۔"

جنرل کنگھم وی ایں نظریے دی تائید کریندن۔ سوارݨی بشیر احمد صاحب اپݨی مشہور کتاب **"دار الحکومت"** وچ انہاں دی عبارت دا ترجمہ ایں طرح کیتے:

"ملتان دی وجہ تسمیہ سورج دیوتا دا مندر ہے، جیہڑا اِیں شہر دی مشہوری دا سبب بݨیا۔"

(سواری بشیر احمد صاحب دا حوالہ ݙے کے اصل عبارت دا ترجمہ پیش کیتا ڳئے۔)

## حوالے

ونکی:تاریخ سرائیکستان
ونکی:سرائیکستان
ونکی:ملتان
ونکی:تاریخ ملتان
تاریخ سرائیکستان (سرائیکی وسیب دی تاریخ عہد بہ عہد)

خطہ ملتان یا سرائیکی وسیب دی تاریخ اتنی قدیم اے جتنی کہ بنی نوع انسان دی ہے۔

## دور قبل از تاریخ
## قبل مسیح دا دور

## عرب قبضے توں پہلے دا دور (قبل از 712ء)

## عرب قبضے دا دور (712ء - 855ء)

## امارت و سلطنت ملتان (855ء - 1580ء)

## دورِ صوبہ ملتان (1580ء - 1849ء)

## برطانوی دور (1849ء - 1947ء)

## قیام پاکستان دے بعد دا دور (1947ء - 2020ء)
## سرائیکی وسیب سیکرٹریٹ دا قیام تے صوبائی حیثیت دی بحالی دا مطالبہ (2020ء - موجودہ دور)
یکم جولائی 2020ء خطہ سرائیکستان دا او تاریخی ݙینہہ اے جݙݨ پاکستان تحریک انصاف دی حکومت ولوں بالخصوص وزیراعلیٰ پنجاب سردار عثمان احمد خان بزدار ہوراں دے کاوشاں نال اتھاں سول بیوروکریسی تے پولیس بیوروکریسی دے انتظامی سیکرٹریٹ دا قیام عمل اچ آیا۔ 30 جون 2020ء کوں جناب زاہد اختر زمان دی تقرری بطور پہلے تے تاریخی ایڈیشنل چیف سیکریٹری تے جناب انعام غنی دی تقرری بطور پہلے تے تاریخی ایڈیشنل انسپیکٹر جنرل دے کیتی ڳئی۔ وزیراعلٰی پنجاب سردار عثمان احمد خان بزدار ہوراں نے انہاں ݙوہاں انتظامی سربراہان نال خصوصی ملاقات اچ نیک تمناواں دے بعد سرائیکی خطے دے معاملات تے مسائل بارے تبادلہ خیال کیتا ۔ انہاں ݙوہاں سربراہان نے ݙو جولائی 2020ء کوں سرائیکستان دے انتظامی سیکرٹریٹ (سرکاری ناں جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ) کیتے باقاعدہ طور تے اپݨے ذمہ داریاں سنبھال گھدے۔ اے سول سیکرٹریٹ سرائیکستان دے ترئے ڈویژناں (ملتان، بہاولپور تے ڈیرہ غازی خان) 
دے تیرہاں ضلعیاں دا انتظام چلیندے۔  
اے سیکرٹریٹ اگرچہ سرائیکی وسیب دے تمام علاقیاں دا نظام نی چلیندا بلکہ صرف جنوبی پنجاب دے تیرہاں ضلعیاں دا انتظام سنبھلیندے۔ لیکن ول وی ایندا قیام خوش آئند اے تے اے سرائیکی صوبے دی طرف ہک اہم قدم اے۔

## سرائیکی وسیب دے نوابی تے  نیم خود مختار ریاستاں
*مملکت خداداد بہاولپور
*ریاست منکیرہ
*ریاست ٹانک
*ریاست سیت پور
*ریاست اوچ

## سرائیکی وسیب دا تاریخی ورثہ تے تحریک صوبہ سرائیکستان

### زبان ، ثقافت تے معاشرت

### معیشت، صنعت، تجارت، زراعت تے فصلاں
### ذرائع نقل و حمل تے مواصلات

### دریا تے نظام آبپاشی
### مذاہب، عقائد تے روحانی اقدار

### سرائیکی وسیب دے آثار قدیمہ تے ملتانی فن تعمیر

### سرائیکی وسیب دا جغرافیہ تے اہم شہر

### سرائیکی وسیب تے جدید سائنس و ٹیکنالوجی
### سرائیکی وسیب دا نظام تعلیم
### سرائیکی بحیثیت قوم تے نسل
### سرائیکی زبان و نسل دا تحفظ تے سرائیکی قوم دی بقاء

## حوالے
قومی اکادمی براۓ فنون موسیقی و بازیگری

**نیشنل اکیڈمی آف پرفارمنگ آرٹس** ، جینکوں عام طور تے **ناپا** (NAPA) دے ناں نال سُݨاٹی ویندا ہے، پاکستان وچ فنونِ لطیفہ دی تعلیم و تربیت دا ہک اہم قومی ادارہ ہے۔ ایندا قیام ۲۰۰۵ وچ کراچی شہر وچ عمل وچ آیا۔ ایں ادارے دا بنیادی مقصد موسیقی، تھیٹر، رقص اتے ٻئے فنونِ اداکاری دا تحفظ، فروغ اتے جدید دور دے تقاضیاں دے مطابق انہاں دی تعلیم ݙیوݨ ہے۔

## تاریخ
ناپا دا قیام نامور پاکستانی دانشور، اداکار اتے ہدایت کار ضیاء محی الدین دی قیادت اتے سرپرستی وچ تھیا۔ اوہ ایں ادارے دے پہلے صدر مقرر تھئے۔ ناپا کوں پاکستان وچ فنونِ لطیفہ دی اعلیٰ تعلیم دے ہک مرکز دے طور تے قائم کیتا گیا، جتھاں نوجوان فنکاراں کوں اپݨیاں صلاحیتاں کوں پالش کرݨ دا موقع مل سکے۔

## مقصد
ناپا دے بنیادی مقاصد وچ شامل ہن:

* فنونِ لطیفہ دی مختلف اصناف، خاص طور تے موسیقی اتے تھیٹر دی تعلیم و تربیت فراہم کرݨ۔
* پاکستان دی ثقافتی ورثے دا تحفظ اتے اینکوں اڳوں ودھاوݨ۔
* فنونِ لطیفہ دے شعبے وچ تحقیق اتے ترقی کوں فروغ ݙیوݨ۔
* نوجوان فنکاراں دی حوصلہ افزائی کرݨ اتے انہاں کوں اپݨا فن پیش کرݨ کیتے پلیٹ فارم مہیا کرݨ۔

## شعبہ جات اتے پروگرام
ناپا وچ بنیادی طور تے ݙو اہم شعبے ہن:

* **تھیٹر آرٹس**: ایں شعبے وچ اداکاری، ہدایت کاری، سکرپٹ رائٹنگ اتے سٹیج مینجمنٹ دی تربیت ݙتی ویندی ہے۔
* **موسیقی**: ایں شعبے وچ مشرقی اتے مغربی موسیقی، گائیکی اتے مختلف ساز وجاوݨ دی تعلیم ݙتی ویندی ہے۔

ادارہ مختلف دورانیے دے ڈپلومہ پروگرام اتے شارٹ کورسز پیش کریندا ہے۔

## قابل ذکر سابق طلباء
ناپا توں کئی نامور فنکاراں نے تربیت حاصل کیتی ہے، جنہاں وچوں کجھ مشہور ناں ایہ ہن:

* بلال عباس خان
* عدنان صمد خان
* پارس مسرور
* محسن عباس حیدر
* عدنان جعفر

## سرگرمیاں
تعلیمی پروگراماں دے علاوہ، ناپا مختلف ثقافتی سرگرمیاں وی منعقد کریندا ہے، جیویں کہ:

* تھیٹر ڈرامے اتے فیسٹیول
* موسیقی دیاں محفلاں
* ورکشاپس اتے سیمینار
* بین الاقوامی فنکاراں دے نال اشتراک

## حوالہ جات

## ٻیاڈیکھو

* پاکستان نیشنل کونسل آف دی آرٹس
* لوک ورثہ

 

گٹھ:پاکستان دے تعلیمی ادارے گٹھ:فنونِ لطیفہ دے ادارے گٹھ:کراچی دے ادارے گٹھ:۲۰۰۵ وچ قائم تھیوݨ آلے ادارے
تونسہ دے موضعے

**تحصیل تونسہ شریف دے مواضعات** پنجاب، پاکستان دے ضلع تونسہ  دی تحصیل تونسہ شریف وچ مواضعات (یعنی پنڈ یا ریونیو اسٹیٹس) دی ہک لسٹ اَتے تفصیل ہے۔

## انتظامی پس منظر
تونسہ شریف، جیہڑا دریائے سندھ دے مغربی کنڈھے تے اے ، انتظامی طور تے پہلے ضلع ڈیرہ غازی خان دی تحصیل ہئی ۔ دسمبر ٢٠٢٢ وچ اینکوں ضلعے دا درجہ مِلیا، جیندے وچ تونسہ، کوہ سلیمان اَتے وہوا دیاں تحصیلاں شامل ہن ، لیکن فروری ٢٠٢٣ وچ بورڈ آف ریونیو پنجاب طرفوں نویں حد بندی مکمل تھیوݨ تائیں ایں نوٹیفکیشن کوں معطل کر ݙتا ڳیا۔ ایں معطلی پاروں، عملی طور تے تونسہ شریف دی انتظامی حیثیت تحصیل، ضلع ڈیرہ غازی خان دے تحت رہی، جے تائیں حکومت پنجاب طرفوں کوئی نواں فیصلہ نہ کیتا ونڄے۔ ہݨ ایہ ضلع تونسہ دا حصہ ہے۔

### موضع دی تعریف
موضع (جمع: مواضعات) دیہی انتظامیہ اَتے ریونیو ریکارڈ دی بنیادی اکائی ہوندی ہے۔ ایندے وچ زمین دا ریکارڈ، آبادی دی گنتری (مردم شماری)، محصولات جمع کرنڑ، اَتے انتخابی حلقہ بندیاں کیتیاں ویندیاں ہن ۔ مواضعات مختلف قسم دے تھی سڳدن، جیویں کہ دیہی، جزوی شہری، جنگلاتی یا غیر آباد۔

## تحصیل تونسہ شریف دیاں یونین کونسلاں
تحصیل تونسہ شریف کوں انتظامی طور تے کئی یونین کونسلاں وچ ونڈیا ڳیا ہے۔ مختلف ذرائع دے مطابق ایندی تعداد وچ کجھ فرق تھی سڳدے۔ ویکیپیڈیا دے انگریزی سیکشن دے مطابق تحصیل تونسہ وچ ٢٤ یونین کونسلاں ہِن ۔ کجھ مشہور یونین کونسلاں دے ناں ایہ ہِن:

* بستی بزدار
* بزدار شمالی
* فتح خان
* ہیرو
* جھوک بڈو
* کوٹ قیصرانی
* کوٹ موہی
* لتڑہ شمالی (کچھ ذرائع وچ لتڑا [11])
* مکوال کلاں
* ملکانی
* منگروتھہ
* مِٹھے والی
* موڑ جھنگی
* ناڑی شمالی (بعض ذرائع وچ ناڑی جنوبی وی مذکور ہے 
* نتکانی
* سوکڑ
* ٹبی قیصرانی
* وہوا جنوبی
* وہوا شمالی 

## مواضعات دی تعداد اَتے لسٹ
پاکستان بیورو آف سٹیٹسٹکس دی ٢٠٠٨ دی موضع شماری دے مطابق، تحصیل تونسہ (اوں ویلے ضلع ڈیرہ غازی خان دا حصہ) وچ کُل ١٩٧ مواضعات ہن ۔ ایندی تفصیل ایویں ہے:

* **کُل قانونگوئی حلقے:** ٩
* **کُل پٹوار سرکل:** ٦١
* **کُل مواضعات:** ١٩٧
** دیہی مواضعات: ١٦٦
** جزوی شہری مواضعات: ٧
** جنگلاتی مواضعات: ٤
** غیر آباد مواضعات (بے چراغ): ٢٠

## حوالے


## ٻیا ݙیکھو

* تحصیل تونسہ شریف
* ضلع تونسہ
* ضلع ڈیرہ غازی خان
* پنجاب دے ضلعے
* پنجاب دیاں تحصیلاں
* موضع
* پاکستان دیاں یونین کونسلاں
ملتان انگریزاں دے دور وچ

برطانوی حکومت نے ملتان وچ ترقیاتی منصوبیاں اَتے انفراسٹرکچر تے سرمایہ کاری کیتی، جیندے وچ شامل ہن:

* ١٨٥٠ وچ ہِک ہسپتال
* ١٨٥٦ وچ حسین آگاہی وِچ ہِک انگریزی میڈیم سکول
* ١٨٥٧ وچ ملتان کینٹ وِچ نویں قلعہ، اِیں طرح فوجیاں دیاں رہائش گاہواں وی
* ١٨٥٨ وچ کچہری عمارت دا مرکزی بلاک
* ١٨٥٩ وچ ملتان-لاہور ریلوے لائن، جیہڑی ١٨٧٨ وچ انڈس دہلی اسٹیٹ ریلوے نال منسلک تھی ڳئی 
* ١٨٨٨ وچ ملتان دا گھنٹہ گھر، اِیں عمارت توں ملتان میونسپل کمیٹی دا کم کار شروع تھیا
* ١٨٩٠ وچ چناب تے ریلوے پل
* ١٩٢٠ وچ گورنمنٹ انٹرمیڈیٹ کالج، جیہڑا ١٩٣٤ وچ ڈگری کالج بݨ گیا
* ١٩١٩ وچ ہوائی اڈا، جیندے تے ١٩٣٨ وچ باقاعدہ سروس شروع تھئی۔
## حوالے
استاد لغاری

اُستاد لغاری دا پورا ناں لقمان ولد محمد عالم ہے۔ اوہ 21 نومبر 1956ء کوں ضلع سانگھڑ دے گاؤں مولوی خیر محمد احمدانی وچ پیدا تھئے۔

## تعلیم تے خدمات
انہاں 1968ء وچ اپݨے گاؤں وچ ابتدائی تے دینی تعلیم مکمل کیتی، کپری (سانگھڑ) توں میٹرک تے انٹرمیڈیٹ اتے 1991ء وچ سندھ یونیورسٹی، جامشورو توں ایم اے کیتا۔ انہاں کوں 1983ء وچ مسجد سکول ٹیچر، 1991ء وچ جے ایس ٹی اتے 2001ء وچ ایچ ایس ٹی تعینات کیتا گیا۔ ایں دوران، انہاں 2000ء وچ سندھ زرعی یونیورسٹی، ٹنڈو جام توں پی ٹی سی، سی ٹی اتے بی ایڈ دے تربیتی کورس مکمل کیتے۔

## ادبی خدمات
انہاں 1980ء دی دہائی وچ باقاعدگی نال لکھݨ شروع کیتا۔ 1981ء وچ، انہاں سندھی ادبی سنگت دی ہک یونٹ قائم کیتی اتے ایں دے سیکرٹری مقرر تھئے۔ ایں سال، انہاں کپرو وچ "پکار پبلی کیشن" دی بنیاد رکھی، اتے ایں پلیٹ فارم توں ہک کتابی سلسلہ شروع کیتا، جیندے وچوں پہلی کتاب جون 1982ء وچ "آیو آیو سجھرو" شائع تھئی۔ ایں اشاعت خانے توں، 1986ء وچ "سچی دنیا" دے ناں نال کپرو توں چار ٻئے ادبی رسائل وی شائع تھئے۔ ایں طرحاں، 1990ء دی دہائی وچ، انہاں "کاروانِ بہار" دے ناں توں ہک اخبار دے سائز دا ادبی رسالہ اتے "بھاگ" دے ناں توں ترئے ٻئے ادبی رسائل کپرو توں شائع کیتے۔ 1983ء وچ، انہاں ماتا (مسجد سکول ٹیچرز ایسوسی ایشن) دی بنیاد رکھی اتے ایں دے پہلے مرکزی صدر منتخب تھئے۔ انہاں دی ذاتی لائبریری وچ ہݨ ٻئے کتاباں دے علاوہ شاہ دے رسالیاں دا ہک قیمتی ذخیرہ موجود ہے۔ شاہ دے رسالے سندھی، سرائیکی، انگریزی، عربی، اردو اتے پنجابی زباناں وچ دستیاب ہن، جیندے وچ قلمی نسخے، لیتھوگراف، فوٹوسٹیٹ، پریس اتے کمپیوٹر توں لکھے ہوئے نسخے شامل ہن۔ انہاں دا سب توں نمایاں ادبی کم شاہ دے رسالے دا سرائیکی وچ شعری ترجمہ ہے۔ ایہ 2010ء وچ مہران اکیڈمی شکارپور توں "شاہ دا رسالہ" دے ناں نال شائع تھیا۔ استاد لغاری نے شاہ دے رسالے دا ہک رنگین قلمی نسخہ وی لکھیا ہے، جیہڑا انہاں 2011ء وچ مکمل کیتا۔ ہݨ، چار شاہ دے رسالے اتے انہاں دے مرتب کردہ ترئے تحقیقی کتاباں "موکی متارا" اتے "مخزن تصوف" البم دی صورت وچ لائبریری وچ موجود ہن۔ انہاں دے مشہور مضامین وچ موکی متارا، کلام گ رہوڑی دا ہک نویں دریافت شدہ قلمی نسخہ، اتے شاہ دے رسالیاں دی مختصر تاریخ شامل ہے۔

## ایں وقت
اُستاد لغاری ایں وقت گورنمنٹ ہائی سکول کپری وچ ایچ ایس ٹی دے طور تے کم کریندے پئے ہن۔

## حوالے
ایہا کجلے والی اکھ

ایہ سرائیکی دا مشہور لوک گیت ہے۔

ایہا کجلے والی آکھ مستانی یار دی.                              

ہتھ وچ چھلےتے ڳل وچ ڳانی یار دی.

## وڈیو
* ایہا کجلے والی اکھ
* ایہا کجلے والی اکھ

## بیا ݙیکھو

* چٹڑے پدھر تے

ونکی:لوک گیت
شیخ بدین

شیخ بدین خیبر پختونخوا دے ضلع لکی مروت تے ڈیرہ اسماعیل خان دے وچکار ہک مشہور صحت افزا مقام ہے۔ اے سطح سمندر توں تقریباً 4516 فٹ اچا ہے۔

شیخ بدین دا پرانا ناں "غنڈ" ہا، جیہڑا پشتو زبان دا لفظ اے جیندے معنی "پہاڑ" ہن۔ روایتاں دے مطابق، بعد وچ اک صوفی بزرگ شیخ بہاؤالدینؒ دے ناں توں ایہدا ناں شیخ بدین پے ڳیا۔ کجھ لوک ایہ وی آکھدے ہن کہ ملتان دے مشہور بزرگ حضرت شیخ بہاؤ الدین زکریا ملتانیؒ وی ایتھے قیام فرمائے ہن، جیندے نال ایہ جگہ شیخ بدین اکھوائی۔

انگریزاں دے دور وچ 1860ء وچ ایتھے ترقیاتی کماں دا آغاز تھیا اتے 1970ء وچ شیخ بدین کوں صحت افزا مقام دا درجہ ݙتا ڳیا۔ ایتھاں انگریز دور دے ریسٹ ہاؤس، چیک پوسٹاں، عدالت اتے ہور عمارتاں ہن جو اڄ وی موجود ہن۔

شیخ بدین اپݨے خوبصورت تے ٹھنڈے موسم پاروں مشہور ہے، خاص طور تے گرمیاں وچ لوک ایتھاں سیر کرݨ آندے ہن۔ ایہ علاقہ اپݨی قدرتی خوبصورتی اتے تاریخی اہمیت پاروں سیاحاں کیتے وݙی کشش رکھدا ہے۔
کُٹ

کُٹ دی تعریف تے بݨتر

کُٹ ہک بھرت (ملیغوبہ) ہے جیہڑا بنیادی طور تے تانبے تے مشتمل ہوندے۔ عام طور تے ایندے وچ تقریباً 12-12.5% قلعی شامل ہوندی اے تے کݙاہیں کݙاہیں ٻیاں دھاتاں وی ملاوݨ نال ایہ تیار کیتا ویندے، جنہاں وچ ایلومینیم، مینگنیز، نکل یا جست شامل ہن۔ کجھ ویلھے غیر دھاتی عناصر جیویں فاسفورس یا میٹلائیڈز (جیویں آرسینک یا سیلیکان) وی شامل کیتے ویندن .

## کُٹ دی تاریخ تے اہمیت
سرائیکی وسیب دی تاریخ وچ کُٹ دے دور دا خاص مقام ہے۔ وادی سندھ دی تہذیب (3300-1700 ق م) دے دوران کُٹ دے اوزار تے ہتھیار عام ہن۔ موہنجودڑو تے ہڑپہ دے آثار قدیمہ وچ کُٹ دے بنے ہوئے برتن، زیورات تے ہتھیار ملدن جیہڑے ایں دور دی ترقی یافتہ دھات کاری دی نشاندہی کریندن .

## کُٹ دے خاصیتاں
- **مضبوطی**: کُٹ تانبے کنوں زیادہ مضبوط ہوندی اے

- **زنگ توں بچاؤ**: قلعی دی موجودگی کُٹ کوں زنگ لڳݨ کنوں بچاوݨ وچ مدد کریندی اے

- **پگھلݨ دا درجا**: تقریباً 950 ڈگری سینٹی گریڈ

- **الیکٹریکل کنڈکٹیویٹی**: تانبے کنوں گھٹ پر ٻہوں ساریاں صنعتی استعمال کیتے چنڳی

## کُٹ دے استعمال
سرائیکی وسیب وچ کُٹ دے روائتی استعمال وچ شامل ہن:

- گھریلو برتن (جیویں پتیلاں، کڑھائیاں)

- زیورات تے سجاوٹی سامان

- مذہبی مورتیاں تے مجسمے

- موسیقی دے آلات (جیویں تھالیاں تے گھنٹیاں)

## جدید دور وچ کُٹ
اجوکے دور وچ کُٹ دا استعمال گھٹ ڳئے پر ایہ ہن وی استعمال تھیندی پئی اے:

- الیکٹریکل کنیکٹرز وچ

- آرٹ تے مجسمہ سازی وچ

- کجھ خاص صنعتی استعمال کیتے

## سرائیکی ثقافت وچ کُٹ
سرائیکی وسیب دے لوک فنون وچ کُٹ دے کم کوں خاص اہمیت حاصل ہے۔ ملتان تے بہاولپور دے دھات کار کُٹ دے نفیس نمونے بݨاوݨ وچ ماہر ہن۔ سرائیکی لوک گیتاں تے کہانیاں وچ وی کُٹ دا ذکر ملدے، جیویں:

"کُٹ دے پترالے، مٹی دے دیوانے" 

## کُٹ بݨاوݨ دا عمل
1. تانبے تے قلعی کوں مناسب تناسب وچ ملاوݨ

2. مکسچر کوں بلند درجہ حرارت تے پگھارݨ

3. مائع کوں سانچے وچ پاوݨ

4. ٹھڈھا تھیوݨ دے بعد فائنل شیپ ݙیوݨ

## کُٹ دیاں قسماں
- **عام کُٹ**: 88% تانبا تے 12% قلعی

- **فاسفورس کُٹ**: فاسفورس دا اضافہ

- **ایلومینیم کُٹ**: ایلومینیم دا اضافہ

- **سیلیکون کُٹ**: سیلیکون دا اضافہ

## کُٹ دی دیکھ بھال
کُٹ دے برتناں کوں چنڳی طرحاں صاف رکھݨ کیتے:

- نمک تے لیموں نال صفائی

- خاص کُٹ پالش استعمال کرݨ

- نمی کنوں بچاؤ

## نتیجہ
کُٹ سرائیکی وسیب دی تہذیبی تے صنعتی ترقی دا ہک اہم حصہ رہی اے۔ اگرچہ جدید دور وچ ایندے استعمال گھٹ ڳئین، پر ایہ ہن وی سرائیکی ثقافت تے روایات دا ہک اہم حصہ ہے۔ کُٹ دے ہنرکار سرائیکی وسیب دی صنعتی مہارت دا ہک زندہ ثبوت ہن .
لوہے دے دور دا سرائیکستان

سرائیکی وسیب، جیہڑا سرائیکستان دے ناں نال وی ڄاتا ویندے، دا لوہے دا دور (Iron Age) ایندے قدیم تہذیبی تے تاریخی ورثے دا ہک اہم دور ہے۔ ایہ دور تقریباً 1200 ق م توں 500 ق م تک پھیلا ہویا ہے تے ایندے وچ سرائیکی خطے دی ترقی، معاشی اتے ثقافتی تبدیلیاں دا احوال ملدے۔ سرائیکی وسیب دی ارضیاتی تے تہذیبی اہمیت ایں دور دے آثار توں واضح تھیندی اے۔  

## لوہے دے دور دی تاریخی اہمیت
1. تہذیبی مرکز: سرائیکی خطہ، خاص کر ملتان تے اُچ شریف، لوہے دے دور وچ ہک اہم تہذیبی مرکز ہا۔ ملتان دی قدامت 6000 سال قبل مسیح تک ٹریندی اے تے اے شہر دریائے راوی دے کنارے آباد ہئی، جیہڑا ہک مصروف تجارتی بندرگاہ ہئی .  

2. دفاعی قلعے: لوہے دے دور وچ ملتان دا قلعہ ہک اہم دفاعی مرکز ہئی، جیہڑا بعد وچ مختلف حملہ آوراں مثلاً سکندر اعظم تے عرب افواج دے نشانے تے آیا .  

3. زراعت تے صنعت: لوہے دے اوزاراں دے استعمال نال زراعت تے دستکاری وچ ترقی تھئی۔ سرائیکی خطے دی زرخیز زمین تے دریائی نظام نے ایں دور دی معیشت کوں مضبوط بنائے .  

## ثقافتی تے لسانی اثرات
- لوہے دے دور دے آثار سرائیکی زبان تے ثقافت تے گہرے اثرات دا پتہ ݙیندن۔ قدیم سرائیکی لفظ "سرائیک" دا تعلق دریاویں دے کناریں آباد زرعی معاشریں نال ہے، جیہڑے ایں دور وچ پروان چڑھے .  

- آثار قدیمہ دے شواہد دے مطابق، ایں دور دے لوک دراوڑی تے ہند یورپی زباناں دے امتزاج نال ڳالھ مُکالھ کریندے ہن .  

## مستقبل دی تحقیق
سرائیکی وسیب دے لوہے دے دور تے ٻیاں تحقیق دی ضرورت ہے، خاص کر کوہ سلیمان تے چولستان دے علاقیاں وچ، جتھاں قدیم تھاں تھیں (جلیل پور، موج گڑھ) دے آثار ملدن .  

سرائیکی وسیب دا لوہے دا دور ایندے عظیم تاریخی تسلسل دا ہک حصہ ہے، جیہڑا اڄ وی ایندے لوک ادب، ریتاں تے ثقافت وچ زندہ ہے۔

## ٻیا ݙیکھو

* کُٹ دے دور دا سرائیکستان 

ونکی:تاریخ سرائیکستان
کُٹ دے دور دا سرائیکستان

سرائیکی وسیب یا سرائیکستان دی تاریخ ہزاراں سال پراݨی ہے، جیندے وچ کُٹ دا دور (Bronze Age) وی شامل ہے۔ کُٹ دا دا دور 3300 ق م توں 1500 ق م تائیں دا دور ہے۔ ایں دور دے بارے سرائیکی زبان وچ کجھ اہم معلومات ایویں ہن:

## 1. کُٹ دے دور دی شروعات تے جغرافیائی اہمیت
سرائیکی خطہ وادی سندھ دی قدیم تہذیب دا حصہ ہائی، جیندے وچ کُٹ دے دور دے آثار ملدن۔ ایہ علاقہ دریائے سندھ تے اینہہ دے معاون دریاواں دے کناریاں تے آباد ہائی، جیندے وچ تجارت، کاشتکاری تے شہری تہذیب ترقی کیتی ۔

## 2. آثار قدیمہ دے شواہد
سرائیکی وسیب دے ضلعیاں جیویں کہ ملتان، بہاولپور تے ڈیرہ غازی خان وچ کُٹ دے دور دے ٹیلے تے قدیم باقیات ملدن۔ کوٹ مٹھن ورگے تھاں تے کھدائیں وچ ایں دور دے برتن، اوزار تے زیورات لبھے ہن، جیہڑے اینہہ دور دی ترقی یافتہ تہذیب دی نشاندہی کریندن ۔

## 3. تہذیبی تے معاشی سرگرمیاں
کُٹ دے دور وچ سرائیکی خطے دے لوک کاشتکاری، مویشی پالݨ تے دھات کاری وچ ماہر ہن۔ اینہہ دور وچ تانبے تے کُٹ دے اوزار، ہتھیار تے زیورات بݨائے ویندے ہن، جیہڑے تجارت دا وی ذریعہ ہن ۔

## 4. مذہبی تے ثقافتی آثار
ایں دور دے مذہبی رسومات تے ثقافتی شعائر دے آثار وی سرائیکی وسیب وچ ملدن۔ قدیم مندراں تے مجسماں دے شواہد اینہہ دور دی مذہبی زندگی دی عکاسی کریندن ۔

## 5. زوال تے بعد دے ادوار
کُٹ دا دور تقریباً 1500 ق م تک رہیا، جیندے بعد لوہے دے دور دا آغاز تھیا۔ سرائیکی وسیب وچ ایں تبدیلی دے آثار وی ملدن، جیویں کہ قدیم قلعے تے دفاعی ڈھانچے ۔

## 6. تحقیقی کم تے جدید دور وچ دلچسپی
سرائیکی وسیب دے کُٹ دے دور بارے تحقیق دا کم جاری ہے۔ اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور تے بہاؤالدین زکریا یونیورسٹی ملتان وچ سرائیکی تہذیب تے تاریخ دے مطالعے کیتے مراکز قائم ہن، جیہڑے ایں دور دے بارے مزید معلومات جمع کریندے پئین ۔

سرائیکی وسیب دی ایہ قدیم تاریخ اینہہ خطے دی ثقافتی تے تہذیبی اہمیت کوں واضح کریندی ہے۔ کُٹ دے دور دے آثار ایں ڳال دی گواہی ݙیندن جو ایہ علاقہ ہزاراں سال کنوں ترقی یافتہ تہذیباں دا گہوارہ رہیا ہے ۔

## ٻیا ݙیکھو

* لوہے دے دور دا سرائیکستان 

ونکی:تاریخ سرائیکستان
مݨہاں آلی

مݨہاں آلی۔۔۔۔۔

1490 وچ میر سہراب خان ہوت ملتان دے لنگاہ سلاطین دی طرفوں کوٹ کروڑ توں دھن کوٹ (کالا باغ) تئیں ملتان تے غزنی خراسان دے ادھ ئچ سرحدی علاقیں دا منتظم مقرر تھئیا۔ 

میر سہراب خان ھوت ملتان چوں کوٹ کروڑ لعل عیسن ئچ سہروردی صوفیاء کولوں حاضری ݙے کے مݨہان آلی دے پتݨ نال دریائے سندھ پار کیتا تے ݙلہائی مݨ نال ٻٻر گھاٹ تے کہیری گھاٹ آباد تھئے۔ 

مݨہان آلی دے وچ بلوچ قبائل دے پیر و مرشد خانوادے کہیری سادات تݙھݨ دے آباد ہن۔ 

لوظ مݨہاں آلی مقامی زبان ئچ دریا دی ڈھا تے ڈاھندی مݨ کیتے آکھا ویندے۔ اے ہک لوظ نئیں اساڈے وسبے دی تاریخ دے زبان دے وکھرپ کوں پندرہویں صدی کولوں نشابر کریندے۔ 

انہئیں پیر فقیراں دی وجہ توں دریائے سندھ دے اروار تے پار آلے پتݨ پتݨ کہیری سݙیندن۔ تے انہاں دے نال جڑی ہوئی سندھو سئیں دی کچھی ایں جہان دی زرخیز زمین اے ڄیکوں برطانوی راج برصغیر دا کیلی فورنیا لکھ ڳئن۔ 

مݨہان آلی دے چودہاروں بلوچ ، سادات تے ڄٹ قبائل آباد ہن۔

پندرہویں صدی دی تاریخ دا حوالہ اے ڄھاہ ہݨ ہائی وے ڈیپارٹمنٹ دے مہاندرے انجنیئرز تے ٹھیکیداریں دی اڑدو دا بھوڳ بھوڳیندی پئی اے جیکوں مڈھانوالی لکھ ڈتے گئے ، اے صرف ناں نال کھڑاند نئیں اے تل وطنی مقامیت توں اݨ واقفی تے ناقدری اے۔

مݨہان آلی تحصیل کروڑ لعل عیسن ضلع لیہ۔۔
آزادی دا طویل سفر کتاب دا خلاصہ

کتاب "آزادی دا طویل سفر" :

سرائیکی زبان وچ خلاصہ

"لانگ واک ٹو فریڈم" (Long Walk to Freedom) نوبل انعام یافتہ اتے جنوبی افریقہ دے سابق صدر نیلسن منڈیلا دی آپ بیتی اے۔ اے کتاب انھاں دی زندگی، نسل پرستی دے خلاف انھاں دی جدوجہد، جیل وچ گزارے ڳئے 27 سال اتے آخر کار جنوبی افریقہ وچ آزادی اتے جمہوریت دے قیام دی کہاݨی بیان کیتی ڳئیں اے. 

کتاب دا آغاز منڈیلا دی بچپݨ دی زندگی توں تھیندے ،اتے اوہ Thembu قبیلے وچ وݙا تھیندے ۔ اوہ اپݨی تعلیم، جوانی دے ݙینھ اتے جوہانسبرگ وچ قانون دی پریکٹس شروع کرݨ دا ذکر ملدے ۔ ای دوران اوہ جنوبی افریقہ وچ موجود نسل پرستی دے نظام دی بھیانک حقیقت کوں سمجھیندے. 

منڈیلا  ٻہوں جلد ہی افریقن نیشنل کانگریس (ANC) وچ شامل تھی ویندے اتے نسل پرستی دے خلاف پرامن جدوجہد شروع کر ݙیندے. اوہ عدم تشدد دی تحریکاں وچ حصہ گھندے ، پر اتھوں دی حکومت پرامن احتجاج کوں سختی نال دبا ݙیندی ہے ، تے اوہ محسوس کریندے کہ ہݨ مسلح جدوجہد ضروری اے۔ 

1964 اڄ منڈیلا کوں ݙوجھے رہنماواں نال گرفتار کر گھدا ویندے اتے رِوونیہ مقدمے (Rivonia Trial) وچ عمر قید دی سزا سݨائی ویندی ہے. اوہ اپݨی کتاب وچ جیل دی زندگی دے مشکل تجربات، خاص طور تے روبن آئیلینڈ (Robben Island) تے پولسمور جیل (Pollsmoor Prison) وچ گزارے ڳئے سالاں دا تفصیل نال ذکر کریندے ۔ ای دوران اوہ ݙوجھے قیدیاں نال اپݨے تعلقات، گارڈز دے نال اپݨے تجربات اتے جیل وچ رہندے ہوئے وی اپݨی جدوجہد کوں جاری رکھݨ دے طریقے بیان کریندے رہ ڳئے. 

جیل وچ رہندے ہوئے وی، منڈیلا نہ صرف اپݨے اصولاں تے قائم ہا بلکہ اپݨے دشمناں کوں سمجھݨ دی کوشش وی کریندا رہے ڳے ۔ اوہ مصالحت اتے ڳالھ مہاڑ دی اہمیت تے زور ݙیندے ہا ، ڄیہڑا بالآخر جنوبی افریقہ دی آزادی دی راہ ہموار کرݨ وچ اہم کردار ادا کریندے 

1990 وچ ، 27 سال دی قید دے بعد، نیلسن منڈیلا کوں جیل اچوں رہا کر ݙیتا ڳے ۔ رہائی دے بعد، اوہ جنوبی افریقہ وچ نسلی امتیاز کوں ختم کرݨ اتے ہک جمہوری ریاست قائم کرݨ واسطے کوششاں جاری رکھیا. اوہ صدر ایف ڈبلیو ڈی کلرک نال مل تے کم کریندا رہیاں اتے 1993 وچ ݙوھے کوں مشترکہ طور تے نوبل امن انعام ملدے. 

1994 وچ، جنوبی افریقہ وچ پہلے مکمل جمہوری انتخابات تھیندن اتے  نیلسن منڈیلا ملک دے پہلے کالے صدر بݨ ویندے ۔ کتاب انھاں دی فتح، اتے جنوبی افریقہ کوں ہک نواں راہ ݙیتا. 

کتاب دا پیغام

"لانگ واک ٹو فریڈم" صرف ہک بندے دی کہاݨی نی ، بلکہ اے ہک قوم دی جدوجہد، قربانی اتے آزادی دی داستان اے۔ اے کتاب ظلم دے خلاف مزاحمت، معافی اتے مصالحت دی طاقت، اتے انسانی روح دے غیر متزلزل عزم دا پیغام ݙیندی اے۔ اے کتاب ݙیکھیندی اے کہ کیوے ہک بندہ اپݨے مقصد اتے ثابت قدمی نال پوری قوم دی تقدیر بدل سڳدے. 

✍️شان سرائیکی
شیخ یوسف قریشی

شیخ یوسف قریشی – ملتان دا عظیم والی

شیخ یوسف قریشی پندرویں صدی عیسوی وچ ملتان دا ہک ممتاز حکمران، صوفی، تے عالم ہائی۔ اوہ نہ صرف سیاسی طور تے ملتان دا والی ہائی، بلکہ مذہبی تے روحانی میدان وچ وی اوہ دی بہت وݙی حیثیت ہئی۔

## 👑 سیاسی حیثیت:
شیخ یوسف قریشی سید خاندان دے زوال تے دہلی سلطنت دی کمزوری دے بعد ملتان تے خودمختار حکمرانی کرن لگا۔ اوہ دہلی دے حکماں کوں برائے نام تسلیم کرندے ہن، پر ملتان تے اوں دی حکومت آزاد ہئی۔

اوہ نے ملتان شہر کوں امن، علم تے عدل دا مرکز بنایا۔

شہر دے انتظام، عدلیہ، تعلیم تے مذہبی ادارے اوہ دے دور وچ مضبوط تھیے۔

## 📚 علمی تے روحانی مقام:
شیخ یوسف قریشی علم فقہ، تفسیر تے تصوف وچ مہارت رکھدا ہائی۔

اوہ دا تعلق صوفی سلسلہ قادریہ نال وی ہو سکدا ہے، جیہڑا اوہ وقت وچ عام ہائی۔

اوہ نے ملتان وچ مدارس، خانقاہاں تے مسجداں دی بنیاد رکھی۔

## 🕌 آثار تے ورثہ:
کچھ تاریخی حوالات مطابق، ملتان وچ اوہ دا مزار وی موجود ہے، جتھے لوگ زیارت کیتے ویندے ہن۔

اوہ دا دور ملتان دی علمی، روحانی تے ثقافتی ترقی دا دور ہائی۔

## 📜 نتیجہ:
شیخ یوسف قریشی نہ صرف ہک مضبوط حکمران ہائی بلکہ اوہ نے ملتان دی روحانی شناخت نوں وی اجاگر کیتا۔ اوہ دے دور کوں ملتان دی خودمختاری، علم دوستی تے امن پسندی دا دور آکھیا ویندا ہے۔
ونکی:تاریخ سرائیکستان
ناول ماں مکسم گورکی

ناول **ماں : مکسم گورکی دا شاہکار (خلاصہ)**

مکسم گورکی دا مشہور ناول "ماں" (مدر) روس دے ہک انقلابی دور دی عکاسی کریندے اتے ہک ایجھاں شاہکار ہے ڄیہڑا محنت کش طبقے دی جدوجہد اتے ہک عام ماں دی غیر معمولی تبدیلی کوں پیش کریندا ہے۔ اے ناول صرف ہک کہاݨی نئیں، بلکے اِیہ اُو دور دی سماجی، معاشی اتے سیاسی حالات دا ہک سچا شیشہ ہے۔

ناول دے مرکزی کرداراں وچ **پیلاجیا،  نیلوونا اتے سوفا** ہن ، جینکوں عام طور تے "ماں" دے ناں نال ڄاݨیا ویندے۔ او ہک فیکٹری دے مزدور دی ذال ہئ ڄہڑی غربت، شراب نوشی اتے ظلم دی زندگی گزاریندی ہے۔ اوندے ٻال ہن، جیندے وچوں ہک دا ناں **پاول اتے ݙوجھے دا ناں سوف** ہا ۔ پاول وی اوں فیکٹری وچ کم کریندا ہے جتھاں اوندے پیو دا انتقال تھیا ہا۔ پاول اپݨے پیو وانگوں نئیں، او شرابی اتے لڑی جھگڑے الا نئیں۔ او پڑھیا لکھیا  اتے سماجی ناانصافیاں کوں سمجھݨ دی کوشش کریندا ہے۔

پاول اتے اوندے کجھ یار ، ڄیہڑے سب فیکٹری مزدور ہن، انقلابی کماں وچ حصہ گھنݨ شروع کر ݙیتاں ۔ او سوشلسٹ نظریات دا مطالعہ کرݨ اتے مزدوراں وچ بیداری پیدا کرݨ دی کوشش کریندن۔ ماں پیلاجیا شروع وچ اپݨے پتر دے ایں کم کوں نئیں سمجھدی۔ او ڈردی ہے جو پاول مصیبت وچ نہ پھس ونڄے ۔ او ہک سادہ لوح عورت ہے ڄہڑی صرف اپݨے پتر دی حفاظت چاہندی ہئ. 

پاول اتے اوندے دوستاں دی سرگرمیاں دی وجہ توں پولیس انہاں تے نظر رکھݨ شروع کر ݙیندی ہے۔ ہک واری پاول کوں مزدوراں دے مظاہرے دی قیادت کرݨ تے گرفتار کر ڳھدا ویندے ۔ ایں واقعہ نال ماں دے اندر ہک وݙی تبدیلی آندی ہے۔ او ڈرݨ دی بجائے، اپݨے پتر دے مقصد کوں سمجھݨ دی کوشش کریندی ہے۔ او انہاں کتاباں کوں پڑھݨ شروع کریندی ہے جیہڑیاں پاول چھوڑی ڳیا ہا، اتے آہستہ آہستہ انقلابی نظریات کوں سمجھݨ لگ ویندی ہے۔

ماں ہݨ صرف ہک تماشائی نئیں رہ ویندی، بلکے او فعال طور تے تحریک دا حصہ بݨ ویندی ہے۔ او خفیہ طور تے انقلابی پمفلٹ اتے کتاباں ونڈݨ شروع کر ݙیندی ہے۔ او مظلوم مزدوراں اتے انہاں دے گھروالیاں دی مدد کریندی ہے۔ او انقلابی پیغام کوں ڳلی ڳلی ، محلے محلے پچاوݨ دی کوشش کریندی ہے۔ اوں وچ ہک نویں ہمت اتے حوصلہ پیدا تھیندا ہے۔

ناول دے آخر وچ، پاول کوں دوبارہ گرفتار کیتا ویندا ہے اتے اوندے تے مقدمہ چلدے ۔ ماں اپݨے پتر دے دفاع وچ کھل کے کھڑدی ہے اتے عدالت وچ بہادری نال انقلابی نظریات دا پرچار کریندی ہے۔ او ہک جلسے وچ تقریر کریندی پئی ہوندی ہے ڄݙاں پولیس اونکوں وٹھݨ دی کوشش کریندی ہے۔ ماں مزاحمت کریندی ہے اتے اپݨے پیغام کوں پچاوݨ دی ہر ممکن کوشش کریندی ہے۔ ناول دا اختتام اوندے گرفتار تھیوݨ یا possibly اوندے جدوجہد کردے ہوئے ݙیکھݨ تے تھیندے۔

**مرکزی خیال**

"ماں" ناول دا مرکزی خیال ہک عام انسان دی شعوری تبدیلی ہے، ڄیہڑا معاشرتی ناانصافیاں کوں ݙیکھݨ دے بعد اپݨی ذات دی حد توں نکل کے ہک وݙے مقصد کیتے قربانیاں ݙیوݨ کیتے تیار تھی ویندا ہے۔ اِیہ ناول ظاہر کریندا ہے جو کینویں ہک ماں دا پیار صرف اپݨے پتر تئیں محدود رہݨ دی بجائے، سارے محنت کش طبقے کیتے ہک عالمی پیار وچ بدل ویندا ہے۔ اِیہ انقلاب، ہمت، قربانی اتے انسانی روح دی عظمت دی کہاݨی ہے۔

میں چاہندا میݙے سرائیکی وسیب دے نینگراں وچ وی اینجھا انقلاب آوے ڄہڑا لوکاں کوں شعور ݙیوے اتے میݙے وسیب دیاں تریمتیں وی ٻہوں بہادر ہݨ.

شان سرائیکی
قلعہ اسکلندہ

## قلعہ اسکالندہ
گیلے وال شہر توں چند کلومیٹر مغرب وچ موضح ٹھٹھ گھلواں اِچ اِس قلعے دے کھنڈرات موجود ہِن۔ *(تاریخ ملتان، صفحہ 53-55)* دے مطابق:  

"راجہ ایند دے دور اِچ اِیہ قلعہ ریاست ملتان دا ہک وݙا شہر ہئی۔"*  

"راجہ دریو دھن نے آپݨی بھیݨ رانی دھسلہ کوں، جیڑھی راجہ جید ارتھ دی رانی ہئی، آپݨا نائب مقرر کریندے ہوئے وادی سندھ دی طرف روانہ کیتا۔ اُوں آپݨا پایہ تخت اچ تے ملتان دے درمیان ہک شہر کوں مقرر کیتا، جیڑھا بعد اِچ اسکالندہ دے ناں نال مشہور تھیا۔"*  

## محمد بن قاسم دا حملہ
(تاریخ ملتان، صفحہ 82)* دے مطابق:  

"اسکلندہ ہک مضبوط قلعہ تے وݙا شہر ہئی۔ اِکوں ہزاراں سال تک صوبے دے صدر مقام دی حیثیت حاصل رہئی۔"*  

## ڈیرہ عاربی
قلعہ اسکلندہ کوں فتح کرݨ دے بعد جیڑھی جاہ تے عرباں دی چھاؤݨی قائم تھئی، اُوں جگہ کوں *"ڈیرہ عاربی"* آکھیا ویندے، یعنی عرباں دا ڈیرہ۔ اِتھوں دے رہوݨ والے *"عاربی"* سݙیندن۔  

## روم شام
محمد بن قاسم نے جنگ دے دوران جیڑھا کیمپ لایا ہئی، اُوں مقام کوں ہݨ تک *"روم شام"* دے ناں نال ڄاݨا ویندے۔ اِتھوں روم تے شام دے فوجیوں نے پڑاؤ کیتا۔ راقم کوں معلوم تھیا ہے جو اِیہ جگہ ہݨ مچڑ خاندان دی آبادی ہے، پر اِیہ مقام اَڄ وی ایں ناں نال مشہور ہے۔  

تحریر تے تحقیق: پروفیسر شاہد مسعود"**  
ونکی:تاریخ سرائیکستان
نقاد دیاں خوبیاں

۱۔                   نقاد بے جا نکتہ چینی دے ذریعے مصنف اور اوندی تصنیف دی بے قدری نی کریندا۔ نقاد آرٹسٹ وچ دلچسپی رکھیندے تے آرٹسٹ نال ہمدردی و نقائص کنوں آشنا کر تے آرٹسٹ کوں سِدھا راہ ݙکھیندے۔

۲۔                 اچھا نقاد سب توں پہلے اے ڳال ایں طرح سامݨے رکھیندے جیویں جو تخلیق دے وقت لکھاری دی سیاہی ، سماجی م معاشی تے معاشرتی تعداد ہوون۔ نقاد دا کم اے ہے کہ او تخلیق دے وچ تخلیق دی زندگی دی ترجمانی اور تشریح کریندے۔

۳۔                  نقاد دا کم ہے کہ او شاعریں کوں زندہ کریندے، نقاد دا کم فن پارے دے بارے وچ او چھاݨ چھٹک کریندا تے ایسے شاعر جو گمنام وچ گُم ہوو ونڄن اوکوں ٻاہر کڈھݨ ہے۔ نقاد دا کم اے وی ہے کہ عظیم شاعر کوں عظمت دے وچ بیان کرݨ اور اوندے معیار کوں عظیم طریقے نال بیان کرݨ اے، اوندا وݙا طریقہ ہے جیندے وچ نقاد اے کم کرݨ اوکوں فائدہ پُڄاوے۔

۴۔                 تخلیق فن واسطے سازگار فضا پیدا کریندا ہے، نقاد تخلیق کار واسطے وݙی تے چنڳی فضا پیدا کریندے۔ 

نقاد دا کم فن کوں سنوارݨ تے فنکار دی رہنمائی دا فن وچ کرݨ ہے۔ 

## حمیرا یاسمین دی کتاب "[[تنقید]] " وچوں چوݨ
نقاد کُوں پرکھݨ دا طریقہ

کہیں نقاد کُوں پرکھݨ واسطے کجھ ڳالھیں دا خیال کرݨاں پوندے۔

۱۔ سب توں پہلے ساکوں نقاد دی مزاجی کیفیت دا پتہ ہووے، یعنی او سنجیدہ ہے یا کائنی ایندے وچ دیانت داری ہے یا کائنی او تخلیق کار نال سلوک نال پیش امدے یا کائناں، نقاد چنڳاں ہے یا گندا ہے۔

۲۔ ول ایندے بعد ساکوں نقاد دی اہلیت ، صلاحیت اور علمیت اُتے غور کروں ول ݙیکھوں کہ ایندا مطالعہ وݙا ہے یا تھوڑا ہے۔

۳۔ ایندے بعد نقاد کوں ݙیکھو کہ او فن تنقید کنوں با خبر ہے، یا صرف اور صرف تخلیق کوں بدنام کریندا پے۔ اگر نقاد تخلیق نال تمیز نی کیتی تاں ول او بد دیانت ہے۔

۴۔ ساکوں نقاد دی تنقید وچ اے ݙیکھو کہ نقاد نے مصنف دی تخلیق کوں پڑھݨ واسطے کہڑے معیار نال کم گھدے۔

۵۔ ایندے بعد کہیں نقاد دی تنقید وچ اے وی اندازہ گھن گھنوں کہ ایں تصنیف وچ کہیں زبر دستی خامیاں تاںنی گھدیاں۔ ورنہ او نقاد قابل قبول نی ہو سڳدا۔ 

۶۔ ولایندے نال او تنقید وی صحیح کائنی جیندے وچ خاصیاں اُتے ای روشنی نہ پاتی ونڄے ، نقاد کوں بے رحم دل نی ہووݨاں چہیدا۔

## حمیرا یاسمین دی کتاب "[[تنقید]] " وچوں چوݨ
نقاد دا مطلب

نقاد واسطے اے وی ضروری اے جو ہر طرح اپݨے جذبات تے قابو رکھیندا ہووے اور اوکوں کافی صبر و ضبط دی طاقت حاصل ہووے۔ اپݨے احساسات تے رویے تے قابو پاوے، اپݨی ذات دا دہشت انگیز نہ بݨے۔

## نقاد کہڑا ہووے:
مختلف ماہرین نے اپݨی اپݨی رائے ݙتی اے ، ایں طرح جیویں جو :

1:۔  ہنری ریڈ دے مطابق ’’ جو حسن و ہنر پر نظر رکھا ہوو۔‘‘

2:۔  الزبتھ ہنشی دے بقول ’’ نقاد ہک مثال یعنی مشین کے نقص کو ڈھونڈھ کر درست کر دینا اور مشین بگاڑ دینا دونوں چیزیں ہیں  ، ایک نہیں ہو سکتی۔‘‘

3:۔  اسُکاٹ جمیس دی نظر وچ ’’ نقاد او ہے جہڑا فن تعبیر دا بہترین نقاد معمار اور فن باغبانی دا نقاد ہی باغبانی ہوندے۔ ایویں غیر شاعر کتنا شعر دی تنید نی کر سڳدا۔ مگر ہر فن تعبیر و باغبانی دا نقاد ہمیشہ معمار یا ول باغبان نی ہوندا۔ ایویں نقاد واسطے شعر گوئی وی لازمی ہے۔‘‘

4:۔  ٹی ۔ ایس ایلیٹ دے مطابق ’’ جݙݨ ہک تخلیقی ذۃن ݙوجھے کنوں بہتر ہوندے تاں ول ایندی وجہ اے ہوندی اے جو جہڑا چنڳاں ہوندے او تنقیدی صلاحیت رکھیندے۔

5:۔ بقول ڈاکٹر رچرڈسن دے مطابق ’’نقاد دا ذہن تے محبت تے اچھا دماغ یا اچھی طاقت رکھیندا ہووے۔ نقاد او مکھی ہے جو گھوڑے کوں ہل چلاوݨ کنوں روکیندی اے۔ ‘‘

6:۔ اناطول فرانس دی چوائس منٹ نقاد واسطے ایں طرح ہے جو ’’ چنڳا نقاد او ہے جہڑا دیہات دے شاہکاراں دے سلسلے ذکر وچ خود اپݨی روح دا کارنامہ بیان کریندا ہے۔‘‘

## حمیرا یاسمین دی کتاب "[[تنقید]] " وچوں چوݨ
کتاب لڑی "حوا"

اداریہ 

ایندے وچ کئی شک نئیں جو ساݙے وسیب تے مرداں دی حکمرانی چلدی اے ۔ ایں وسبے وچ تریمت کوں مجموعی طور تے او مقام تے اہمیت نی ݙتی ویندی جیندی جو او واقعی حقدار ہے پر اے وی نِرا پرا سچ اے جو عہد موجودہ تئیں تریمتاں وی ایں غلامی کوں قبول کیتا ہوئے اساں جیکرائیں نِرڳی ادب دی ڳالھ کروں تاں دنیا دے ہر ادب وچ تریمتاں آپݨے قلم تے فکر راہیں آپݨے آپ کوں تے خصوصاً آپݨے فن و فکر کوں منوا  ݙکھائے۔ جے کرائیں اساں سرائیکی ادب دی ڳالھ کروں تاں سوجھل سنڄاپو تھیندے جو سرائیکی شعر و نثر دی دنیا وچ جتھاں مرداں ادبی اڳواݨی کیتی اے اتھائیں تریمتاں وی شعر و نثر دی لکھ پڑھ وچ اپݨا خاصہ اہر کیتے۔ ناول سنواں ناول لکھیے افسانے سنواں افسانہ ستریئے خاکہ لکھیے انشائیہ لکھیے آپ وہاݨی تے پندھ وہاݨی لکھی اے، مضمون لکھیے، کہانی لکھی اے تے شاعری وی ، جملہ اصناف سخن وچ لکھݨ دا ٻاݨ ماریے۔ اے الگ ڳالھ اے جواڄݨ تئیں کئیں اے شاہ پارے تخلیق نئیں تھی سڳئے پر جئیں فن پارے لکھݨ دی روایت شروع کیتی اے اوندا انت شہ پاریاں تئیں ضرور پُڄسے بشرط اے جو انہاں لکھاری تریمتاں کوں کوئی مناسب پِڑ دستیاب تھیا تاں۔ جیڑھا اڄاں تئیں میسر کینی اساکوں مہیا نی کیتا۔

فطرت پُچھدی اے جو تساں خود کیا کیتے جیڑھے انسان خود ٻاݨ مارݨ پئے ویندے ہن تݙاں فطرت وی ٻانہہ ٻیلی تھیوݨ پئے ویندی اے۔ ایں کارن اساں کجھ تریمتاں رل کرائیں اپݨی دنیا آپ پیدا کرݨ کیتے ’’اماں حوا‘‘ دے ناں دی ہک کتاب لڑی سلسلہ شروع کریندے پئے ہاں ہیں جیندے وچ نِرڳا سرائیکی تریمتانواں تخلیقی ادب چھپسے او بھانویں تخلیقی، تنقیدی، تحقیقی کہیں وی ونکی دا ہوسے ۔ اے پلیٹ فارم نو آموز تے کہنہ مشق لکھاری تریمتاں کیتے ہے۔ ایندے سُدھارے ودھارے تے نکھارے کیتے ہر سرائیکی لکھاری تریمت دی صلاح کوں سوبھ ݙتا ویسے، تساں چھڑا لکھݨ تے پڑھݨ دا اہر کرو تہاکوں ایں تاریخی ادبی کم دا حصہ بݨاوݨ اساݙا فرض ہے۔ اے  کتاب لڑی سرائیکی تریمتانویں ادب دی تحریک دا موہری پکھ ثابت تھیسے۔

  عارفہ ممتاز، چیف ایڈیٹر

## حوالہ: کتاب لڑی چھی ماہی "حوا" [[بہاول پور]] توں چوݨ
سرائیکی لوک گیت / سنھیڑا

### لکھت: نادیہ رفیق خان عباسی
کھڑی ݙیندی ہاں سنیہڑے انہاں لوکاں کوں

اللہ آن وساوے ساݙیاں جھوکاں کوں

پیر پیغمبراں سلطان سکندراں میں مر ڳئی ہاں

ہائے ترس نی آندا انہاں لوکاں کوں

اللہ آن وساوے ساݙیاں جھوکاں کوں

چِھڑن منجھیاں رنگن کٹیاں چھاہ تاں پلاواں

توں کجھ تاں ݙسا انہاں لوکاں کوں

اللہ آن وساوے ساݙیاں جھوکاں کوں

کونجاں وانگوں ویݨ ولانواں اللہ ہݨ ملا

ہائے کیا میں ݙساںانہاں لوکاں کوں

اللہ آن وساوے ساݙیاں جھوکاں کوں

کیکوں جانی ݙکھ سݨانواں کوئی نئیں میݙا

ہݨ کیویں ݙیواں دھانہہ انہاں لوکاں کوں

اللہ آن وساوے ساݙیاں جھوکاں کوں

کھڑی ݙیندی ہاں سنیہڑے انہاں لوکاں کوں

اے لوک گیت سرائیکی وسیب د ا جڳ مشہور گیت اے ایندے تاریخی پس منظر تے دید ماروں تاں اساکوں معلوم تھیندے جو ݙوجھی جنگ عظیم جیندا مُنڈھ پہلی ستمبر 1939ء توں تھیا تے اے جنگ 2 ستمبر 1945ء تک جاری رہی ، ایں دور دے برصغیر دیاں 665 ریاستاں وچوں ریاست بہاولپور ݙوجھی وݙی تے امیر ریاست ہئی ۔اے جنگ ریاست بہاول پور دی ذاتی جنگ نہ ہئی ول وی نواب آف بہاول پور اتحادی فوجاں دی امداد سانگے ریاست بہاولپور توں ہک فوجی دستہ روانہ کیتا ۔ایں فوجی دستے وچ سرائیکی وسیب دے پتر کہیں دے بھرا کہیں دے منگیتر کہیں دے سہاگ۔ ایں جنگ وچ شہید تھئے، کافی عرصہ گزرݨ دے بعد جݙاں انہاں دی کوئی ولدی نہ آئی تاں ریاست بہاول پور وچ ہک کہرام مچ ڳیا لوک اپݨے پیاریاں دی مونجھ اچ حیاتی گزارݨ تے مجبور تھی ڳئے ۔وِچھوڑے دی ایں دردناک المیے دی فضا وچ اے لوک گیت تخلیق تھیا۔

اے لوک گیت اتنی شہرت حاصل کیتی جو ریاست بہاول پور نے ایں گیت کوں ریاست دا قومی ترانہ بݨا ڳھدا تے ہر محفل وچ ایں گیت کوں ریاست بہاولپور دے ریاستی بینڈ تے ڳایا ویندا ہا تے ایندے ا حترام وچ ہر کوئی سر نِوا گھندا ہا۔ جݙاں پاکستان دا قیام وجود وچ آیا تاں نواب صادق خان خامس مالی امداد دے نال نال اپݨی ریاستی فوج دا اعلیٰ تربیت یافتہ فوجی دستہ ’’بلوچ رجمنٹ‘‘ فوجی ساز و سامان تے فوجی گاݙیاں سمیت پاکستان کوں سوکھڑی دے طور تے دان کیتی ہئی احٖ وی ایں بلوچ رجمنٹ دی تقریبات دا نغمہ ایہوں لوک گیت ’’سنیہڑا‘‘ ہے۔

1962ء وچ جݙاں سرائیکی اکیڈمی ملتان سرائیکی ناں دے حوالے نال ہک ادبی کانفرنس دا اہتمام کیتا تاں سرائیکی زبان و ادب دے وݙے وݙے لکھاری ایں کانفرنس دا سنگھار ہن ایں کانفرنس دے موقع تے سرائیکی گلوکار ہ  ثریا ملتانیکر ایں گیت کوں اتھاں ڳایا تاں نواباں دا ہک ٻال وی موجود ہا ۔ایں گیت کوں سݨ تے ݙاڈھا خوش تھیا تے آکھݨ لڳا جو ریاست بہاول پوردا قومی گیت ہا ہݨ توں اے سرائیکیاں دا قومی گیت ہے۔ ریڈیو پاکستان بہاول پور ا یں گیت کوں مشہور کرݨ وچ وڈا اہم کردار ادا کیتا۔

جیکر اساں ایں لوک گیت دے مفہوم تے سوجھلا سٹوں تاں ایندے وچ ارداس ، مونجھ، ہجر، دعا تے امید دی کرن نظردی اے۔ ول ول اپݨیاں جھوکاں کوں آباد کرݨ دی دعا منگی ویندی اے تے ارداس کیتی ڳئی اے جو اللہ سئیاں ساݙیاں جھوکاں کوں ہک واری ول آباد کر ساݙے پیاریاں کوں واپس ولا اساں انہاں دی مونجھ وچ کونجاں وانگوں ویݨ کریندے پے ہیں، اساݙی دھانہہ کوئی نی سݨدا ساݙی ایں حالت تے کہیں کوں ترس نی آندا۔

## حوالہ: کتاب لڑی چھی ماہی "حوا" بہاول پور توں چوݨ
سرائیکی وسبے دیاں لوریاں

### لکھت: قدسیہ قاسم
لوری دا مُنڈھ کݙݨ تے کیویں تھیا ایندے بارے ڄاݨ سنڄاݨ کراوݨ کنوں قاصر ہیں۔ بھل جو ایں ضروری ہے جو جیلے کہیں ماء دی گوݙی اچ کہیں ٻال اکھ کھولی ہوسی تاں اپݨے جگر دے ٹوٹے کوں ݙیکھ کراہیں اوندے اندر استاد دی محبت بھریے جذبات جاڳیے ہوسن۔ اے جذبات لفظیں دا ویس پاتا ہوسے تاں اوہے لفظ لوری بݨ ڳے ہوسن۔

لوری ہر علاقے ، ہر وسبے اچ گنگنائی ویندی رہ ڳئی اے، ہر وسبے دی اپݨی تاریخ ، تہذیب تے ثقافت ہوندی اے۔ا یندا خاص وسیبی پس منظر ہوندے،ا یں وسیبی تہذیب و ثقافت دی جھلک اُوں عہد دے لوریاں وچ نمایاں طور تے پاتیاں ویندن۔ لوریں دی روایت نصف صدی پہلے ا پݨے عروج تے ہئی، ایکوں ہر ماء پڑھݨ اپݨا فرض سمجھدی ہئی۔ عہد موجودہ جدت پسندی ساݙے وسبے ایں سوہݨی روایت کوں رول ونڄا ݙتے۔ 

ساݙی حسین روایت دے ایں سمل دیاں کجھ چوݨویاں لوریاں اے ہن۔  ارداس اے جو ساݙی ایں روایت کوں جدت وچ شامل کر تے اپݨے ایں قیمتی ادبی اثاثے کوں سانبھݨ دا ٻاݨ ماریا ونڄے۔

= لوریاں =

### لوری (جنت بی بی)
جیویں میݙا ڈھول ممولا ڑی

جانی ہند سندھ دا ڈھولا ڑی

میکوں مرشد رنگ لا تے ڑی

رنگ لا تے دلبر ڄاتے ڑی

### لوری (پھاپھل حفظانی)
الا اللہ دی جوت جڳانواں لولی ݙیواں لعل کوں

محبوب مٹھل دے ٻال کوں ننڈھڑے قطب کمال کوں

میکوں کجھ لوریاں ایجھیاںوی مِلین جنہاں وچ طنزومزاح دا عنصر وی شامل ہے۔ ایں ونکی دیا ںلوریاںدرحقیقت ساݙے دیہاتی علاقے دیاں تریمتاں دے ݙکھ سُکھ تے خوشی غمی دے نال ثقافتی مذاہب کوں اپݨا موضوع بݨیدیاں نظر آندن۔ جنہاں علاقیاں اچ بجلی دی وی سہولت کائینی اتھاں گرمیاں دی شام تے رات مچھراں نال مکالمے بازی اچ گُزر ویندی اے۔ 

نہ کہیں سمجھیا نہ سمجھایا

لولی ݙے تے حال ونڈایا

ݙینہہ جو لتھا مچھر آیا

ٻالیں چیک چہوڑا لایا

شعری روایات بھانویں جو کہیں وی صورت اچ ہوون وسیبی حالات تے ثقافتی موضوعات کنوں مالا مال ہوندن۔ اڄوکے عہد وچ جتھاں ٻنھاں اصناف شعروسخن وچ طبع ازمائی کیتی ویندی اے اتھائیں لوریاں وی لکھیندیاں پن۔ ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر وی اپݨی کتاب اجرک اچ ݙو لوریاں شامل کیتن۔ 

میݙے بھورل دا لال پنگھوڑا

میں ݙیواں لولی … لولی ہو لولی

ایندیاں تنڑیاں دے وچ ہیرے موتی

میں ݙیواں لولی … لولی ہو لولی

……

میں پینگھے دی ݙور ہلانواں

سُتے بختاں کوں نندروں جڳانواں

میں ݙیواں لولی … لولی ہو لولی

## ٻیا ݙیکھو

* لولی
* لولیاں

## حوالہ: کتاب لڑی چھی ماہی "حوا" بہاول پور توں چوݨ
ونکی:ٻال ادب
ونکی:لوک ادب
سرائیکستان دے قلعے

سرائیکستان دے کجھ قدیمی قلعے ایہ ہن۔

* مئو مبارک
* دھن کوٹ
* ہڑند
* قلعہ اسکلندہ
* قلعہ غضنفرڳڑھ
* قلعہ ملتان
* قلعہ شاہ ڳڑھ

ونکی:تاریخ سرائیکستان
سرائیکستان دے آثار قدیمہ

سرائیکستان دے کجھ آثار قدیمہ ایہ ہن۔

* رحمان ڈھیری
* ٻلوٹ شریف
* گنویری آلا 
* ٹھیڑ دلورائے 
* ٹبہ تلواڑا 
* سوئی وہار
* جلیل پور

ونکی:تاریخ سرائیکستان
ہند یونانی سلطنت

موریا سلطنت دے  بعدہند یونانی سلطنت دا دور آیا۔ 

## ہند یونانی سلطنت
* 200-190 قبل مسیح: ڈیمیٹریس I
* 190-180 قبل مسیح: اگاتھوکلس، پینٹالیون
* 185-170 قبل مسیح: اینٹیماکس I
* 180-160 قبل مسیح: اپولوڈوٹس I
* 175-170 قبل مسیح: ڈیمیٹریس II
* 160-155 قبل مسیح: اینٹیماکس II
* 170-145 قبل مسیح: یوکریٹائیڈز
* 155-130 قبل مسیح: مینینڈر I
* 130-120 قبل مسیح: زوئلس I، اگاتھوکلیہ
* 155-130 قبل مسیح: لیسیاس، سٹراٹو I
* 110-100 قبل مسیح: اینٹیالکیڈاس، ہیلیوکلز II
* 100 قبل مسیح: پولیگزینوس، ڈیمیٹریس III
* 100-95 قبل مسیح: فیلوگزینوس
* 95-90 قبل مسیح: ڈائیومیڈیز، ایمنٹس، ایپنڈر
* 90 قبل مسیح: تھیوفیلوس، پیوکولاس، تھراسو
* 90-85 قبل مسیح: نیشیاس، مینینڈر II، آرٹیمیڈوروس
* 90-70 قبل مسیح: ہرمائیوس، آرکیبیئس
* 75-70 قبل مسیح: ٹیلی فوس، اپولوڈوٹس II
* 65-55 قبل مسیح: ہپو سٹراٹوس، ڈایونیسیس
* 55-35 قبل مسیح: زوئلس II
* 35-25 قبل مسیح: اپولوفینس
* 25 قبل مسیح-10 عیسوی: سٹراٹو II، سٹراٹو III

## ہند پارتھی سلطنت

*گونڈوفریز   ١٠ء توں ٢٠ ء 
*سرپیڈونز   ٢٠ء توں ٣٠ء
*ابداگاسس  ٣٠ء توں ٤٠ء
*گڈانا  ٤٠ء توں ٤٥ ء
*سیسس  ٤٥ء توں ٥٠ ء
*

## کوشان حکمران

* ہیریئس - 1-30 عیسوی
* کجولا کدفیسس - 50-90 عیسوی
* ویما تکتو - 90-113 عیسوی
* ویما کدفیسس - 113-127 عیسوی
* کنشک اول - 127-151 عیسوی
* ہووشکا - 151-190 عیسوی
* واسودیو اول - 190-230 عیسوی
* کنشک دوم - 230-247 عیسوی
* واسشک - 247-267 عیسوی
* کنشک سوم - 267-270 عیسوی
* واسودیو دوم - 270-300 عیسوی
* ماہی - 300-305 عیسوی
* شاکا - 305-335 عیسوی
* کپونادا - 335-350 عیسوی

----
ونکی:تاریخ سرائیکستان
سورج دیوتا

272 ق م وِچ مہا راجہ اشوک تخت تے ٻیٹھا۔ اُون٘دی سلطنت کابل تئیں پھیلی ہوئی ہَئی اَتے ملتان ہِک صوبے دی حیثیت نال اُون٘دے تابع ہَئی۔ 185 قبل مسیح تئیں ملتان اُتے اُون٘دے ٹٻّر دی باشاہی ہَئی۔ کیوں جو مہا راجہ بدھ مذہب دا ݙاڈھا حامی ہَئی اِیں کِیتے کُجھ لوکاں نے اُوں شاہی مذہب کوں جہڑا ہندو مذہب دی نسبت ڈھیر مفید ہَئی مَنّیا۔ نیاز فتح پوری "اسلامی ہند" وِچ لکھین٘دِن جو: 

 اشوک نے سورج مندر کنوں سورج دیوتا دی مورت ہَٹا کے اُون٘دی جاء مہاتما بُدھ دی مورت رکھوا ݙِتّی ہَئی اَتے اُون٘دی پرستش تِھین٘دی ہَئی۔ 
## عرب پان٘دھیاں دے اکھاݨ
ملتان وِچ جہڑے عرب پان٘دھی آئے ہَن اُنّھاں نے انجو ان٘ج مندراں اَتے بُتاں دا ذِکر کِیتا ہِے۔ پَر ہِک ڳالھ ساریاں وِچ سان٘جھی ہِے جو ہر مورتی مہاتما بُدھ دی ہے۔ یعنی پَلتّھی مارے، ݙُون٘ہیں ہَتھ ڳوݙیاں کَن لَمّے کِیتے ہوئے انڳلیں اِین٘ویں کُھلّیاں ہوئیاں، جیویں اُوہ حساب کرین٘دا پِیا ہِے۔ صرف ابن رستہ نے چومکھی مورتی دا ذِکر کِیتا ہِے۔ 

## ابن مہلہل دی شہادت
ابن مہلہل 331 ہجری دے بعد ملتان وِچ آیا ہَئی۔ سورج مندر دی نسبت لکھین٘دا ہِے:
 اُتّھاں ہِک وݙّا قبّہ ہِے اَتے اُون٘دے نیڑے مسلماناں دی جامع مسجد ہِے اِیہ قبّہ ترے سو ہَتھ اُچّا اَتے وِیہ ہَتھ چوڑا ہِے۔ قبّے دے چَودھار خُدام پُجاریاں دے مکان ہِن۔ اُوہ انسانی شِکّل دا اُچّے چبوترے اُتّے پَلَتّھی مار تے ٻیٹھا ہِے اُون٘دے ݙُون٘ہیں ہَتھ ڳوݙیاں تے ہِن، اَتے سِر اُتّے سونے دا تاج ہِے۔ اَکّھیں وِچ ݙُو لعل ہِن۔ کُجھ دا خیال ہِے جو اِیہ لَکِّڑ دا ہِے اَتے کُجھ کئیں ٻئی شے دا ݙسین٘دے ہِن۔ اَکّھیں کنوں اَن٘ج بقایا جُثّہ رَتّے چَم جیہاں ویس پوایا ہویا ہِے اَتے انڳلیں اِیں طرح ہِن جیویں حساب کرݨ آلا ہَتھ اُتے ڳِݨدا ہِے۔ 
قُبّہ تو مراد سٹوپہ ہِے، اَتے جامع مسجد اُوہا ہِے جیکوں محمد بن قاسم نے اُسروایا ہَئی۔ 

## نتیجہ
اِین٘دے کنوں اساکوں اِیہ پتہ لڳدے جو 272 ق م وِچ مہا راجہ اشوک جݙݨ باشاہ بݨیا تاں اُوں ویلے اُوں نے سورج مندر وِچوں سورج دیوتا دی مورت کݙھ چھوڑی ہَئی۔ 

## حوالے

ونکی:تاریخ سرائیکستان
ونکی:سرائیکستان
ونکی:ملتان
ونکی:تاریخ ملتان
مقناطیسی مندر

ابن ندیم یعقوب بن اسحاق کندی دے حوالے نال سورج مندر دے ہِک ذیلی بُت خانے دا ذِکر مِلدا ہِے جو اِیہ انّھاں سَت مندراں وِچوں ہِک ہِے جہڑے ہندوستان دے انجو انج جائیں اُتے واقع ہِن۔ اِیں مندر وِچ لوہے دا ہِک بُت ہِے، جین٘دا لَمباݨ سَتھ ہَتھ جیݙا ہِے۔ اِیہ سٹوپہ دے وِچالے وِچ معلّق ہِے، کیوں جو اِین٘دے چَون٘ہاں پاسوں مقناطیس آپݨی چِھک وِچ گِھدّی کھڑوتا ہِے۔ اِیہ مندر قلعے دی فصیل دے تَلّے واقع ہِے۔ اِین٘دی اُچائی 180 ہَتھ ہِے۔ ہندوستان کنوں عام یاتری پاݨی تے خشکی ہر پاسوں اِین٘دی زیارت کِیتے آن٘دے ہَن۔ آکھیا وین٘دا ہِے جو اِتّھاں کُئی ویلا اِیہو جیہاں نِھیں گُزردا جو لوک اِین٘دے درشناں کِیتے نہ آئے ہوئے ہووِن۔ 

## حوالے

ونکی:تاریخ سرائیکستان
ونکی:سرائیکستان
ونکی:ملتان
ونکی:تاریخ ملتان
ونکی:ملتان دے مندر
ونکی:ملتانی مندر
مرحوماں کیتے دعا

اللہ سوہݨا، مرحوم/مرحومہ دے گناہ معاف کرے، قبر کوں جنت دا باغ بݨاوے، اُنہاں دے درجے بلند کرے،  تے  ساݙے سب دے انجام چنگے کرے۔ 

اللہ پاک! وارثاں کوں صبر عطا کر تے ایہ صدمہ برداشت کرݨ دی طاقت ݙے۔ آمین!"
درشنی مورتیاں

سورج مندر وِچ داخلی ٻوہے اُتے ہِک ٻِیا مندر ہَئی۔ اُون٘دے ٻوہے اُتّے ݙو وݙّے بُت بݨے ہوئے ہَن جہڑے سالم پتھر دے ہَن اَتے ہِک چٹان کوں کَپ کے بݨائے ڳئے ہَن۔ اَتے تقریباً اسّی اسّی گز اُچّے ہَن۔ انّھاں وِچوں ہِک دا ناں جنکبت اَتے ݙوجھے دا ناں زنکبت ہَئی۔ اِیہ ݙُون٘ہیں بُت پَرے پَرے کنوں نظردے ہَن۔ مطلب ہِے جو سورج مندر دے پاسبان ہَن۔ درشن کرݨ آلے جہڑیلے ٻاہروں آن٘دے ہَن تاں ساریاں کنوں پہلاں انّھاں دی نظر انّھاں ݙُون٘ہیں بُتّاں اُتے پون٘دی ہَئی اَتے ݙیہدے ای سجدے وِچ ڈَھیہ پون٘دے ہَن۔ اِیں امر وِچ اے تئیں اہتمام ہَئی جو ڄیکر کُئی اتفاق نال سجدہ کرݨ بُھل ڳِیا تاں اُون٘دے اُتّے فرض کِیتا ڳِیا ہَئی جو اُوہ وَل ون٘ڄے اَتے اُوں جاء تئیں اپِڑ کے جتّھوں کنوں اِیہ بُت نظردے ہَن سجدہ کر کے وَل ملتان وِچ آوے۔ "

ابن ندیم ٻِیا لکھین٘دا ہِے جو جہڑیلے یاتری انّھاں بُتّاں دے درشناں کِیتے ملتان آن٘دے ہَن تاں اِنّھاں دی خوشنودی کِیتے جِند وی قربان کِیتیاں وین٘دیاں ہَن، اَتے اِیہ صرف ہِک در نِھیں، ݙاہ وِیہ نِھیں، بلکہ کݙان٘ہیں کݙان٘ہیں تاں پنڄاہ ہزار تئیں انّھاں دی ڳِݨَتری پُڄ وین٘دی ہَئی۔ 

اَساݙے وِچار وِچ اِیہ ڳِݨَتری ٻہوں ڈھیر ہِے۔ مولانا سید ابو ظفر ندوی نے ابن ندیم دے حوالے نال لکھ ݙِتّا ہِے، پَر اِین٘دے اُتّے کُجھ تبصرہ کائے نِھیں۔ بَھلا ایہ تھی سڳدا ہِے جو ایݙی وݙی ڳِݨَتری ہِکّی تقریب وِچ بُتاں دی بھینٹ چڑھائی وین٘دی ہووے۔

## حوالے


ونکی:تاریخ سرائیکستان
ونکی:سرائیکستان
ونکی:ملتان
ونکی:تاریخ ملتان
ونکی:ملتانی مندر
ونکی:ملتان دے مندر
سورج مندر دا خاتمہ

سورج مندر نال ملتان شہر دی ݙِڈَھپ جُڑی ہوئی ہَئی۔ غازی محمد بن قاسم نے اِیکوں صرف اِیں کِیتے چھوڑ ݙِتّا ہَئی جو ملتان شہر دی رونق اِین٘دے نال ای ہَئی۔ ۔ حلم بن شیبان قرامطی نے ملتان اُتے قبضہ کر تے ملتان دے اِیں قدیمی مندر کوں بَھن ݙِتّا جہڑا ملتان دی فتح دے ویلے کنوں اَڄ تئیں محفوظ چلیا آن٘دا ہَئی اَتے اِین٘دے پاروں ملتان دے حکام کوں سیاسی اَتے مالی فائدے مِلدے رہن٘دے ہَن۔ اِین٘دی جاء اُتے ہِک جامع مسجد بݨوائی اَتے محمد بن قاسم دی مسجد کوں بنو امیہ دی یادگار قرار ݙے تے بند کروا ݙِتّا۔ اِیہ واقعہ 375 ہجری دے نیڑے تِھیا ہَئی۔ ۔  
اِیں ویلے اُوہ عظیم مندر جین٘دے نال موسوم تھی تے اِیہ شہر ملتان اکھوایا، ختم تھی چُکیا ہِے۔ 1872-73ء وِچ جنرل کننگھم نے قلعے اُتے پرہلاد مندر دے نیڑے ڈِھڳ جاء اُتے ݙُون٘گھی کھٹائی کرائی۔ جتّھوں کنوں انجو انج سطحاں اُتے انجو انج سِکّے لبّھے ہَن۔ جنّھاں دا زمانہ 500ء پایا ڳِیا۔ اَتے اُنّھاں اُتے ادتیہ دیوتا دی تصویر منقش ہَئی۔ جین٘دے نال ادتیہ ستھان اَتے اُون٘دی ہمہ گیر پرستش دی تصدیق وی تھی ڳئی۔ ۔ "

## ملتان دے ٻئے بُت خانے
سورج مندر کنوں انج ملتان وِچ کئی ٻئے مندر وی ہَن۔ جہڑے ہندوؤاں دے نزیک ٻہوں اُچیرا مقام رکھین٘دے ہَن۔ شیو جی دی چَو مُکّھی مورتی کنوں اَن٘ج سبّھے مورتیاں مندراں کنوں کڈھ ݙِتّیاں ڳئیاں ہَن اَتے اُنّھاں دی جاء مہاتما بدھ دے بُت رکھ ݙِتّے ڳئے۔ عرب پان٘دھیاں نے آپݨے پان٘دھی نان٘ویاں وِچ اِنّھاں بُتّاں دا کُجھ اِیں طرح ذِکر کِیتا ہِے جیویں جو اُوہ سورج دیوتا دے بُت ہووِن بھان٘ویں جو انّھاں دا سورج دیوتا نال کُئی تعلق نہ ہَئی۔ "

## ٻِیا ݙیکھو
* سورج مندر۔ 
* سورج دیوتا
* مول استھان۔ 

## حوالے

ونکی:تاریخ سرائیکستان
ونکی:سرائیکستان
ونکی:ملتان
ونکی:تاریخ ملتان
ونکی:ملتانی مندر
ونکی:ملتان دے مندر
راجہ ہرناکشپ

راجہ ہرناکشپ ملتان دا ہِک راجہ ہَئی جہڑا ٻہوں تَکڑا سمجھیا وین٘دا ہَئی۔ 
[thumb|[راجہ ہرناکشپ آپݨے پُتر پرہلاد کوں مارݨ کِیتے تلوار اُچّی کِیتی ٻیٹھے۔ ]]

## راجہ ہرناکشپ
آکھیا وین٘دے جو ہالی طوفانِ نوح دا پاݨی چَنڳی طرحاں سُکّیا نہ ہَئی جو لوکاں نے خُدائے واحد کوں چھوڑ کے سِڄ دی پُوجا شروع کر ݙِتّی۔ بابل اَتے ملتان وِچ آدتیہ دیوتا دے وݙّے معبد ہَن۔ اَتے لوک بُتاں کوں پُوجدے اَتے چڑھاوے چڑھین٘دے ہَن۔ اُوں زمانے وِچ ملتان اُتے جہڑا راجہ راج کرین٘دا ہَئی اُون٘دا ناں راجہ ہرناکشپ ہَئی۔ بھان٘ویں جو ملتان اُون٘دا مستقل پایۂ تخت ہَئی، پَر گرمی دا موسم اُوہ کشمیر وِچ لنگھین٘دا ہَئی۔ جین٘دا ناں اُوں زمانے وِچ ستی سر ہَئی۔ طوفان نوح دے بعد کشمیر دی وادی تَلا بَݨ تے رَہ ڳئی ہَئی، کیوں جو اُون٘دی شِکّل پیالے آلی کار ہَئی۔ اَتے پاݨی دے نِکلݨ دا کُئی ٻِیا راہ نہ ہَئی۔ جہڑے لوک اِیں پاسے آئے، اُنّھاں کوں پہاڑا دیاں چوٹیاں اُتے ای ٹِکاݨاں کرݨاں پون٘دا ہَئی۔ تہُوں اِنّھاں پہاڑاں اُتے ہالی تئیں اِیں ونکی دے نشان مِلدے ہِن جنّھاں نال پتہ لڳدا ہِے جو گھاٹ دے موقعیاں اُتے ٻیڑیاں کوں ٻدّھݨ کِیتے وݙے وݙے پتھراں وِچ کَھپّے کِیتے ڳئے ہَن۔ علاقہ شوپیان اَتے کُجھ ٻئے ڄاہیں وِچ اِیہو جئیں کَھپّے مِلدے ہِن جہڑے ٻیڑی دے ٻدّھݨ نال موسوم ہِن۔ جہڑیلے تئیں وادیٔ کشمیر زیرِ آب ریہی لوک انّھاں ٻیڑیاں اُتے چڑھ کے اِݙّے اُݙّے پن٘دھ کرین٘دے ہَن۔ 

راجہ ہرناکشپ ہُنالے وِچ جہڑیلے سیر و تفریح کِیتے اِیں وادی وِچ ڳِیا تاں اُوں ݙِٹّھا جو بارہ مولا دی جاء اُتے پہاڑ دی ہِک وݙّی چٹان نے ستّی سر دے پاݨی کوں روک رکّھیا ہِے۔ راجہ نے چٹان دے ٹوٹے ٹوٹے کروا ݙِتّے چٹان دا کپیڄݨ ہَئی جو پاݨی دا ٻہوں وݙّی دار ملتان کَن وہوݨ لڳ پئی۔ اَتے نیڑے تیڑے دی بھوئیں کوں سیراب کرین٘دی ہوئی چناب نال رَل ڳئی۔ جہڑیلے ستی سر دا پاݨی سُک ڳِیا، اَتے رَڑھ واہی دے قابل بھوئیں نِکل آئی تاں مہا راجہ نے اِیں وادی وِچ لوک اَباد کِیتے اَتے اِیہ جنّت نشان خطّہ راجہ نال موسوم تھی تے کشپ میر اَتے وَل کشمیر اکھوایا۔ ۔ 
بارہ مولا دی چٹان دا کَپّݨ عام بندیاں دا کَم نہ ہَئی۔ اِیں کِیتے اِیں وݙائی آلے کارنامے نے راجہ ہرناکشپ کوں کشمیریاں دی اَکھ وِچ دیوتا بݨا ݙِتّا اَتے جہڑیلے جہلم دا پاݨی وادی پنجاب کوں سیراب کرین٘دا ہویا ملتان کنوں لنگھیا تاں اہلِ ملتان دے دِل وِچ وی راجہ دی دھاک ٻہہ ڳئی اَتے اُوہ اُوکوں ما فوق الفطرت ہستی سمجھݨ لڳ ڳئے۔ 
### سورج دیوتا
مسلسل کامیابیاں اَتے کامرانیاں نے ہرناکشپ دے دِل تے دماغ وِچ اِیہ سودائے خام پیدا کر ݙِتّا جو اُوہ اصل وِچ عام انساناں آلی کار کائے نِھیں، بلکہ اُوہ دیوتاواں جئیں تَکڑائی دا مالک ہِے۔ تہوں اُوں نے نہ صرف دیوتا ہووݨ دا دعویٰ کِیتا، بلکہ اِیہ آکھیا جو اُوہ بارہ سورج دیوتاواں دا پِیؤ ہِے۔ اُوں نے آپݨی شِکّل دا ہِک طلائی بُت تیار کروایا اَتے لوکاں کوں اُون٘دا پوجا دا حُکم ݙِتّا۔ اکثر لوک نِوّ ڳئے، پر جِنّھاں دا ضمیر جِین٘دا ہَئی اُنّھاں نے انکار کر ݙِتّا۔ ہزاراں لوک قید تھئے اَتے ڈِھڳ مار ݙِتّے ڳئے۔ 
## ٻِیا ݙیکھو
* ملتان دے راجے۔
* راجہ جے بادین۔ 
* سورج مندر۔ 
* سورج دیوتا
* مول استھان۔ 

## حوالے

ونکی:تاریخ سرائیکستان
ونکی:سرائیکستان
ونکی:ملتان
ونکی:تاریخ ملتان
ونکی:ملتانی مندر
ونکی:ملتان دے مندر
ونکی:ملتان دے راجے
ونکی:ملتانی راجے
راجہ جے بادین

قدیم زمانے وِچ جے بادین ہِک ٻہوں وݙا راجہ گُزریا ہِے۔ اُوہ کشمیر دے شاہی ٹٻّر دی نسل وِچوں ہَئی، اَتے ذات دا برہمݨ ہَئی۔ آپݨی عمر دے اَخِیرلے حِصّے وِچ اُوکوں دُنیا کنوں کُجھ ایہجی نفرت تھی ڳئی جو ساری دولت تے حشمت چھوڑ کے جوڳی تھی ڳِیا۔ اُوہ آپݨے مذہبی عقیدیاں اَتے عملاں دا تَکڑائی نال پابند ہَئی۔ اِیں کِیتے ݙِین٘ہہ رات زیادہ تر پوجا پاٹ وِچ لنگھین٘دا ہَئی۔ کیوں جو اُون٘دے وِچ دینی اَتے دُنیاوی ݙُون٘ہائیں طاقتاں کَٹّھیاں تھی ڳئیاں اِیں کِیتے کئیں راجے کوں اُون٘دے اُتے حملہ کرݨ دی جُرات نہ تِھین٘دی ہَئی۔ 
جہڑیلے ہِک مُد تئیں ایں راجے دی سلطنت وِچ امن تے امان قائم رِیہا اَتے رعایا فارغ البالی نال ہمکنار ریہی تاں خُدا نے اُون٘دے خزانے وِچ برکت ݙِتّی اَتے اُون٘دے کول ایݙا مال کَٹّھا تھی ڳِیا جو ہندوستان دے کئیں ٻئے راجے مہا راجے کوں نصیب نہ ہَئی۔ جہڑیلے خزانہ ٻہوں وَدھ ڳِیا تاں راجے کوں اُون٘دی راکھی دی فِکر تھئی۔ اُوں نے شہر دے مشرق کَن ہِک حوض بݨوایا جین٘دا دَور سَو گز دا ہَئی۔ وَل اِیں حوض دے اندر ہِک سوہݨاں مندر اُسروایا جہڑا پنڄاہ گز دے دَور وِچ ہَئی۔ اِیں مندر وِچ اُوں نے ہِک کمرہ بݨوایا اَتے اُون٘دے وِچ سونے دی مٹّی دے چالھیہ مسی مٹکے رکھوا ݙتّے اَتے اُنّھاں کنوں انج ݙُو سو تِرِیہ مَݨ سونا رکھوا کے اُتّوں کنوں پٹوا ݙِتّا۔ اِیں خزانے اُتے ہِک مندر ہِے اَتے اُون٘دے وِچ ہِک مورت رکّھی ہِے۔ حوض دے چَودھار راجہ نے وَݨ لوا ݙِتّے، جہڑے اِیں ویلے تئیں بدستور قائم ہِن۔ 

اِیں مندر دا ناں ای سورج مندر ہَئی۔ 
## ٻِیا ݙیکھو
* سورج مندر۔ 
* سورج دیوتا
* مول استھان۔ 

## حوالے

ونکی:تاریخ سرائیکستان
ونکی:سرائیکستان
ونکی:ملتان
ونکی:تاریخ ملتان
ونکی:ملتانی مندر
ونکی:ملتان دے مندر
ونکی:ملتان دے راجے
ونکی:ملتانی راجے