ٻال ٻچے ۔ سرائیکی لوک قصیاں وچ گھریلو کردار

لوک کہاݨی ہک مکمل تے پوری حیاتی تے انسانی زندگی دا ویورا کریندی ہے تے اوندے اندر دا سارا ماحول تے حیاتی جیندی جاڳدی تے اپݨی مرضی نال عمل تے ردِ عمل کرݨ آلی ہوندی ہے ۔ انہاں کہاݨیاں وچ جتھاں جن ، دھیہ، بھوت ، پریاں اُݙݨے گھوڑے جیہے مافوق الفطرت کردار نظردن تاں اُتھاں بادشاہ ،ملکہ ، شہزادہ ، شہزادی ، ماء پیئوتے دھیاں ،پُترنشابر تھیندن تاں اِتھاں ایہ کیویں تھی سڳدے جو معاشرے تے حیاتی دا اہم حصہ ،ٻال نہ نظرن۔ بھل ساریاںکہاݨیاں دا مُنڈھ اِی ٻالیں دے قصیں کنوں ٻدھیندے تے ٻالیں کوں اِنہاں کہاݨیاں دی ناصرف چس چوائی ویندی ہے بھل انہاں دی تعلیم و تربیت کیتے مونڈھی سبق دے طور تے قصے کہاݨیاں کوں اِی ورتیا ویندے ۔ بشیر احمدظامی بہاول پوری ٻال  لوک کہاݨیاں بارے لکھدن:

’’یہ ادوار وقت کے اعتبار سے کچھ اس انداز میں متعین کئے جاسکتے ہیں۔

1۔                  بچپن کا عہد :                      پیدائش سے لیکر تقریباً چھ سات سال کی عمر تک۔

2۔                لڑکپن کا زمانہ                    سات آٹھ سال کی عمر سے سولہ سترہ سال کی عمر تک

3۔                 جوانی کا دور 18سال کی عمر سے شروع ہو کر چالیس پنتالیس سال کی عمر تک۔

’’سرائیکی میں چھوٹے بچوں کی کہانیاں ان کے تقاضہ ہائے طبائع کے مطابق اور ان کی ضروریات کے موافق ہوتی ہیں ۔ ان میں الفاظ و اسماء وہی ہوتے ہیں ۔ جنہیں وہ جانتے پہچانتے ہیں۔ سوچ و بچار اور کہانی کا تخیل بھی ان کی وسعتِ ذہن سے بالا نہیں ہوتا ان سب میں اگر کچھ اضافہ ہوتا ہے تو وہ بھی آٹے میں نمک کے برابر ہوتا ہے تاکہ ان کے مستقبل کی تعمیر میں مدد دے سکے ۔ آغازِ بچن کی کہانیاں چھوٹی چھوٹی مختصر سی اور تفریحاتی رنگ میں رنگی ہوئی ہوتی ہیں اور ہنسنے ہنسانے پر مبنی ہوتی ہیں ۔ ان کے علاوہ مستقبل کی تعلیم و تربیت اور تعمیرِ کردار کا کام بھی اسی میں مشر ہوتا ہے۔‘‘ 

ٻالیں دیاں کہاݨیاں وچ جتھاں موضوع تے مواد دے حوالے نال ٻالیں دی ذہنی عمر دا خیال رکھیا ویندے اُتھائیں ٻالیں دیاں کہاݨیاں دے ہیرو وی عموماً ٻال اِی ہوندن جیڑھے سوہݨے عمل تے ردِ عمل دے ذریعے کہاݨی وچ چس پیندن تے ٻالیں کوں تخیلاتی طور تے اینویں محسوس تھیندے جینویں او خود او ہیرو ہن تے ایہ سارا کم او خود کریندے ودن تے کݙاہیں کݙاہیں علامتی کرداریں دے طور تے وی پیش آندن جینویں ’’گنجو لیلا‘‘ دا کردار گنجولیلا وی ہک سوہݨا جیہا کردار ہے جیڑھا کݙاہیں ٻیری تے چڑھ تے ٻیر کھاندا کھڑے تے مئی ٻڈھڑی کنوں بچدا کھڑے تے کݙاہیں گِدڑ ، نَہر ، لومبڑ تے شینہ وغیرہ کنوں بچ تے نانی دے گھر ویندا پیا تے وَل اِتھوں مِل ملا تے واپس ولدے تے راہ وچ مِلݨ آلے زناوریں کوں سوہݨا جواب ݙیندے جینکوں سُݨ تے ٻال ٻہوں خُش تھیندن۔

’’ڄاݨے گنجو لیلا ، ڄاݨے توں!

چل میݙی ڈھولکی ! ڈھڈڑاں ڈھوں۔‘‘

سیاݨیاں دی وستی دے ٻالیں دی تاں ڳالھ اِی ٻئی ہے ۔ او تاں وݙیاں کوں اِی اپݨے سوالیں جوابیں نال چکرا ݙیندن ۔ سیاݨے آہدن

’’جیہو جئے سُمِن اوہو جہے ڄمن۔‘‘

سیاݨیاں دے ٻال وی سیاݨے اِی ہوسن جینویں آہدن ۔

’’ٻال ٻلوتڑیں وچوں سُنڄاپدن۔‘‘

’’توں اِتھاں کینویں سدا گر سئیں آں۔‘‘

اوں رووݨ ہکا تھی آکھے !

او وی تیکوں ݙسیناں پر موہر میݙی اِتھوں پنڈی چھڑوا!

آکھے :

ڄݨے … ایہے ٻال ٻلوڑے پٹوائی کھڑن۔

اوں ٻالاں توں پُچھے:

کیا ہے ووئے ٻالو۔؟

اُنہاں آکھے۔

’’چاچا! توں اینویں وچ لُڑھ نہ گھت تے ڄل ۔ ساکوں نبڑݨ ݙے ۔

اوں آکھیا:

’’ووئے اوتری دے سیکو! او میݙا ممھان اے ݙسو تاں سئی جو تہاݙا کیہاں ݙیوݨے دار اے؟

آکھے …ݙسو ! تہاݙا لاہݨا لہائوں۔

ڄݨے ……ایں ساݙے کنوں تیݙا گھر پُچھیا ہا۔ اساں آکھیا ۔ہا گھر ݙسیندے ہَیں پر شئے کھاسوں ۔ ایں آکھیا ہا جو کھواہے اساں چتوایا جو ڈھیر شئے کھاسوں ۔ ایں منیا ہا جو ڈھیر شئے کھویساں ۔ ہُݨ ایہ ڈھیر شئے نئیں کھویندا ۔ مُکر ڳئے پُچھ گھنو منہ تے کھڑے……

اوں آکھیا:

’’اچھا اچھا اے رپھڑ اے۔

وَت ہٹی آلے کوں آکھیُس۔

’’دھیلے دی شئے ݙے‘‘

اوں دھیلے دی شئے تول ݙتی ۔ اوں چا پاتی ہک مُٹھ اِچ تے اونکوں وَت آکھیُس

’’پیسے دی ٻئی ݙے‘‘

اوں پیسے دی ٻئی تول ݙتی ایہ اوں ٻئی مُٹھ اِچ چا گھتی تے ٻالاں کنوں پُچھیس:

ہا ہا با ! ݙسو ہُݨ … تھولی گھنسو … ڈھیر گھنسو۔

ٻال اَلاݨے … ڈھیر گھنسوں۔

اوں پیسے آلی شے ٻالاں کوں چا ݙتی ۔ دھیلے دی ہٹی آلے کوں ولا ݙتس تے سُداگر کوں آکھیُس۔

آئو سئیں ڄلوں ۔‘‘ 

مُکدی ڳالھ ایہ ہے جو سرائیکی لوک قصیاں وچ ٻالیں دا کردار ، ٻہوں سیاݨا، عقل مند ، تے فرمانبرداری آلا ہے ۔ ایہ ٻال بھانویں سیاݨیاں دی وستی دے ہوون تے بھانویں ’’سائر تے نیر ‘‘ ہوون جنہاں دی ماء کوں ہک ظالم سوداگر چا ویندے تے او اپݨی ماء کوں اوندے کنوں چھڑویندن تے بھانویں بادشاہ دا پُتر ہوندے ہوئے تیلیاں دے گھر پلدا پیا ہووے تے بھانویں جنگل وچ کھیݙدا آجڑی دا ٻال ہووے جیڑھا بادشاہ کوں کھیݙ کھیݙ وچ وی سبق ݙیندے۔

’’بادشاہ اپݨے گھوڑے تے سوار تھی کے شکار کھیݙݨ دی خاطر جنگل وچ پہنچا ۔ ݙہدے تاں کیا ݙہدے جو ہک آجڑی ٻال ٻکریاں چریندا ودھا ہا ۔ بادشاہ کوں ݙیکھ تے آجڑی اپݨی کُہاڑی نال زمین تے ٹویے کھٹݨ پئے ڳیا۔ بادشاہ پُچھیا:

’’اوئے ٻال آ! اے کیا پیا کریندیں‘‘ اوں آکھیا

’’میں ٹویا کھٹیندا پیاں‘‘ بادشاہ آکھیا

’’اوئے ٻال آ ! کیندے کیتے ٹویا کھٹیندا ٻیٹھیں ؟‘‘

آجڑی ٻال آکھیا 

’’میاں بندہ رب دا ، میں اوندے کیتے ٹویا کھٹیندا پیاں جیڑھا میݙے کیتے ٹویا کھٹیسی‘‘ 

بادشاہ آکھیا جیکر تیݙے کیتے کوئی ٹویا نہ کھٹے تاں وَل؟‘‘

آجڑی ٻال آکھیا ’’ول ’’سئیں میں کھیݙاٻیٹھاہاں ‘‘ 

ایہ سبھے ٻال سرائیکی وسیب دی تہذیب دا مستقبل ہِن جیڑھا ہُݨ اپݨا رنگ ݙیکھیندے پن ، اے اینویں سمجھو جو سرائیکی تہذیب دے ٻلاویں منڈھ کوں نشابر کریندن ایندے توں ایہ سبق گھن سڳدے ہَیں جو جیڑھی تہذیب دے ٻال ٻلوڑے ایݙے سیاݨے ہوون جیڑھے بادشاہواں کوں متیں کھڑے ݙیندے ہووِن اوں تہذیب دے جوان کیݙے بہادر تے بزرگ کیݙے دانشور ہوسن ۔تہوں تاں سندھ (وچولو) دے لوک سرائیکیاں بارے آہدن:

سرو جو ڈھگو لاڑ جو پڑھیو

ترجمہ: لاڑ دا پڑھالکھا ، سِرو (سرائیکی) دے ݙھگے دے برابر اے۔

## حوالہ
سرائیکی لوک قصیاں دے کردار، مصنف : شہزاد اسد خان لغاری ، ناشر: جھوک پرنٹرز ‘ ملتان