open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
قیامت ݙٹھی ءِ

اپݨی حیاتی ء ِچ قیامت کوں  ݙو واری ݙٹھے شام دا ویلہا ہا دودے وستی ء ِچوں  ہک بندے آئے ابے میݙے کوں  آکھیُس تیݙی دھی حنیف مر ڳی اے ۔ ابا کھٹ تے ݙیہہ پے چیکڑ ٻاکڑ پئے ڳیءِ، وستی ساری کٹھی تھی ڳی ءِ، سارے دودے وستی بھڄ پن، میݙی عمراں  چوݙاں  پندرھاں  سال ہوسے میں  وی مامیں  بشیر نال روندا تے بھڄدا وینداں  ہم، نانیں  رمضان دے اڳواڑ تے خُلق خدا جمع ہئی، ماماں  بشیر ماماں  احسان تے ابا میݙا لیٹڑیاں  ودے مریندے ہن ہک ݙینھ پہلے مل تے آئے ہاسے ، اماں  کوں  نہ ݙٹھا ہم، سارے آکھدے ہن تیݙی بھیݨ حنیف ہو بہو تیݙی ماء دی شکل اے۔ ایں  قیامت دے بعد ٻی قیامت ٻڈھیپے ء ِچ ایوب دی وفات ویلے ݙٹھی اے جو شام کوں  میکوں  ملتان روانہ کیتُس رات کوں  فوت تھی ڳے۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
حیاتی دا نواں پندھ

اپݨے وݙے مامیں  بشیر کوں  میں  آکھیا جو میکوں  اڄ روانہ کرو ، ماماں  شہر ڳیا نِکا جیہاں  سوٹ کیس گھن آیا ، کپڑے ہک پاسے کیتی کھڑا ہم ، سوٹ کیس ء ِچ رکھ ݙتے، دیغر ویلے میکوں  سائیکل تے خانپور ٹیشن گھن ڳیا، خیبر میل آنوݨ آلی ہئی،چاچا رحمان قصائی وی روہڑی ویندا پیا ہا،قلی بھڄ آئے ،آکھیونے چار روپے ݙیو سیٹ گھنا ݙیسوں ،چاچے رحمانوں  قصائی آکھیا جو اے میں  کنوں  وی ݙو روپے گھٖدی کھڑن،سیٹاں  اِنہاں  کنیں  کائنی،ہر کہیں  کوں  داء لئی کھڑن تے ائوتریں  کوں  پُتر ݙیندے کھڑن،ماما ں  ٹکٹ گھن آیا ،میکوں  یاد کائنی پتہ نی کتنے دی ہئی،ہک سو ویہہ روپے روک ݙتے تے پکوڑے تے ݙو مانیاں  وی گھناݙتیاں ،ڳاݙی آ ڳی،کتھائوں  پیر رکھݨ دی جھاہ کائناں  ہئی،قلی چاچے رحمان کنوں  ݙو روپے گھٖدی کھڑے ہن، اساں  راٻا ݙٹھا ،چاچے رحمان کوں  ݙو قلی ٹنگو لولی کر تے چئی ودے ہن،جہڑے ݙٻے ء ِ چ چا ویندے ہن پرلے اندر نہ آنوݨ ݙیندے ہن،اَنت ہک شیشے آلی کھڑکی ء ِچوں  اونکوں  اندر سُرکا سٹیونے تے نال کپڑے آلا تھیلا وی اندر بھُکا ماریونے،مامیں  میکوں  آکھیا جو حال خراب اے، توں  کیویں  کریسیں ،میں  آکھیا اللہ مالک ءِ،مامیں  آکھیا جو کہیں  طریقے تیکوں  میں  ݙٻے دے اندر بھڄینداں  جتھاں  جھاہ ملے اٹیچی کیس تلوں  رکھ تے اُتے تھی ٻہیں ،وِسل تھی ڳی ،جہڑے بندے تلے لتھے ودے ہن ڳاݙی تے چڑھݨ پے ڳے ،گاݙی ٹُر پی ،مامیں  ہک بندے کوں  اشارہ کیتا اُوں  بھلے مانس میݙی ٻانہاں  پکڑ تے اُتے چھک گھٖدا،مامیں  ٹُردی ڳاݙی تے اُونکوں  سوٹ کیس ݙتا ،میں  سِر تے چا کھڑُم،رحیم یار خان کجھ بندے لتھے ، سوٹ کیس میں  تلے رکھیا ،روہڑی تئیں  کھڑا رہ ڳیُم ،ڈھیر سارے بندے تلے لہہ ڳے ،میں  سوٹ کیس تلے رکھیا اُوں  تے ٻہہ تے پکوڑیں  نال روٹی کھادی،تلے لہہ تے پاݨی پی آیُم ،روہڑی کنوں  گاݙی چلی تاں  اُونگھاں  آنوݨ پے ڳیاں ،کچی پکی نندر نال سویلے کراچی آ ڳیا۔

اُستاد مقبول صیب میکوں  سارا رستہ سمجھایا ہا ،ساری ڳال پلے ٻدھی ودا ہم، ٹیشن توں  پہلے میں  امن اخبار گھٖدی ،وݙیاں  سُرخیاں  لڳیاں  پیاں  ہن،عالمی ،اسلامی سربراہی کانفرنس ،میکوں  یاد اے جو یاسر عرفات ،کرنل قذافی،شاہ فیصل،ذوالفقار علی  بھٹو تے ٻے سربراہیں  دے فوٹو لڳے پے ہن،لاہور دی شاہی مسیت ء ِچ نماز پڑھی ہانیں ،اخبار ݙٹھی ،چاہ پیتی ،سہی کݙھ تے جیویں  اُستاد آکھیا ہا اُبھے آلے پاسے مُنہ کرتے ٹُر پیُم،کالا پُل آ ڳیا،ولا جیڑھا نمبر ہُناں  ݙسیا ہا اُوں  بس تے چڑھ ٻیٹھم، قیوم آباد ونڄ لتھُم، لال بلڈنگ دی نشانی ݙتی ہانیں  ،پچُھدا گچُھدااُتھاں  پُڄ ڳیُم،ݙسیا ہانیں  جو تریجھی منزل ہے ،تلے پوڑیں  تے ہک بہارݨ پان کھمدی ٻیٹھی ہئی ،میں  پچُھیا تاں  اُوں  بزرگ عورت اُردو ء ِچ ݙسیا ’’تیسری منزل پر چلے جائو‘‘وَلا نویں  گول پوڑی ہئی ،تریجھی منزل تے پُڄ ٹلی وڄائی ، اُستانی آ ڳی،اُستاد مقبول صیب گھر کائناں  ہن ،میکوں  ݙیکھ تے اُستانی نصرت صاحبہ حیران تھی جو توں  اچا چیت کیویں ؟

اے ڳال میں  اتھائیں  مُکینداں ،تے وَلا ڳال اِتھائوں  شروع کریسوں ، کیوں  جو کراچی دا ڈھیر سارا حال اے ،کراچی کتابت دے نال ڈھیر ساریاں  شئیں  سکھا ݙتیاں  ہن،پاݨی دا مسئلہ کیا ہا ؟ کتنا ائوکھا ملدا ہا ،پاݨی آلے نل تے کتنیاں  وݙیاں  لائناں  ہوندیاں  ہن،بھاݨیں  آلے گجر یں  دی کیا بدمعاشی ہئی ؟روٹی پکواوݨ ونڄو ہا تاں  پکائی آلے دے کتنے نخرے ہوندے ہن ؟بسیں  ء ِچ کتنا رش ہوندا ہا ؟مختلف قوماں  کیویں  راہندیاں  ہن؟لوکیں  نال ورت ورتارا کیا ہوندا ہا؟اے تے ٻیاں  ڈھیر ساریاں  ڳالھیں  اَمدی قسط ء ِچ کریسوں ۔ تے ڳال اُتھائوں  شروع کریسوں  جِتھ چھوڑی اے۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
شیری خان تراکئی

### شیری خان تراکئی
شیری خان تراکئی ہک قدیم آبادی دا ٹھیڑھ ہے، جیڑھا پاکستان دے خیبر پختونخوا صوبے دے بنوں ضلع وچ واقع ہے۔ ایں ٹھیڑھ تے 5000 ق م توں 2500 ق م تائیں آبادی رہی ہے۔  

### آݨا ٹکاݨا
شیری خان تراکئی بنوں شہر توں تقریباً 17 کلومیٹر لمے پچادھی پاسوں واقع ہے۔ ایہ بنوں طاس دے علاقے وچ واقع ہے، جیڑھا افغانستان تے وزیرستان دے پہاڑیاں دے نال نال دریائے سندھ دے سیلابی میدان دے نال واقع ہے۔ ایندے نال ہک سینگا ٹھیڑھ رحمان ڈھیری تقریباً 100 کلومیٹر لمے پاسوں واقع ہے۔  

### کھدائی
شیری خان تراکئی دا ٹھیڑھ 1985 وچ بنوں آثار قدیمہ منصوبے دے ذریعے دریافت تھیا۔ ایں ٹھیڑھ تے 1986 توں 1990 تائیں پنج وار کھدائی کیتی ڳئی۔  

### بنوں آثار قدیمہ منصوبہ
بنوں آثار قدیمہ منصوبہ ہک تعاون ہئی، جیندے وچ پاکستان ہیریٹیج سوسائٹی، یونیورسٹی کالج لندن، برٹش میوزیم، برائن مائر کالج، تے یونیورسٹی آف کیمبرج شامل ہن۔ ایں منصوبے دے تحت 1985 توں 2001 تئیں بنوں ضلع وچ کئی قدیم تے تاریخی ٹھیڑھ دریافت تھئے۔  

### لیوان ٹھیڑھ
1995 توں 2001 تائیں، ایں منصوبے دے تحت لیوان دے ٹھیڑھ دی کھدائی وی کیتی ڳئی، جیڑھا ٹوچی-گومل تے کوٹ ݙجی دے دور نال تعلق رکھیندے۔ ایں ٹھیڑھ وچ چوتھے تے تریجھے ہزار سال ق م دے دوران مسلسل آبادی رہی ہے۔  

### اکڑا، بنوں
بنوں وچ اکڑا دا ٹھیڑھ وی دریافت تھیا، جیڑھا تقریباً 80 ہیکٹر تے پھیلیا ہویا ہے۔ ایں ٹھیڑھ تے 2000 ق م توں یارہویں صدی عیسوی تائیں آبادی رہی ہے۔  

### شیری خان تراکئی وچ زندگی
شیری خان تراکئی دے رہائشی مٹی دے برتن، پتھر دے اوزار، تے ٹیراکوٹا دیاں مورتاں بݨیندے ہن۔ اتھوں ملݨ آلیاں باقیات ایں ڳالھ دی نشاندہی کریندے ہن جو اتھوں دے لوک جو، کݨک، تے ٻئے فصلاں دی کاشت کریندے ہن۔ اتھاں پلوڑ زناور جیویں بھیݙ، ٻکری، تے ڳئو وی پلیندے ہن۔  

### شیری خان تراکئی تاریخی ݙس ݙیکھالا
شیری خان تراکئی تے ایندے سینگے ٹھیڑھ لمے ایشیا دے ابھے پاسے دے سرحدی علاقیاں وچ واقع ہن، جیویں مہرڳڑھ، کلی گل محمد، تے رانا گھنڈائی۔ ایں ٹھیڑھ دے مٹی دے برتناں تے سجاوٹ دے انداز تگاؤ دور دے نال ملئے جلدے ہن، جیڑھا مہرڳڑھ دے تریجھے دور وچ وی موجود ہا۔  

"قدیم تہذیباں دی وراثت کوں سانبھݨ دی لوڑ ہے!"
شکارپور

### شکارپور
شکارپور ہک وستی ہے، جیڑھی بھارت دی گجرات ریاست دے کچھ ضلعے دی بھچاؤ تحصیل وچ واقع ہے۔ ایں وستی دے نیڑے کھدائی وچ سندھ وادی دی تہذیب (ہڑپہ تہذیب) نال تعلق رکھݨ آلا ہک ٹھیڑھ دریافت تھیا ہے۔  

### تاریخ
شکارپور دا قلعہ انویہویں صدی وچ بݨایا ڳیا ہئی۔ ایندے وچ ترائے مسلمان صوفیاں دے مزار وی ہن: پاٹھا، بگن شاہ ملتانی، تے اسابا۔ پاٹھا دا تعلق سندھ نال ہئی، انہاں نے کھارھے پاݨی کوں میٹھا کرݨ دا کارنامہ سرانجام ݙتا۔ گیبان شاہ سر کٹیجݨ دے بعد وی لڑائی جاری رکھی، جبکہ اسابا اندھے کوں بینائی واپس ݙتی۔  

### آثار قدیمہ
شکارپور دے آثار قدیمہ دا ٹھیڑھ 4.5 کلومیٹر لمے پاسوں والمیو ٹمبو وچ واقع ہے۔ ایہ ٹھیڑھ 3.4 ہیکٹر تے پھیلیا ہویا ہے تے اتھوں ہڑپہ تہذیب دے دور دے آثار ملئے ہن۔ اتھوں دے لوک دھات کاری تے مٹی دے برتن بݨاوݨ وچ ماہر ہن۔  

### کھدائی دی تاریخ
1987–1989 وچ گجرات ریاستی آثار قدیمہ محکمہ دے ذریعے کھدائی کیتی ڳئی، جیندے وچ ابتدائی ہڑپہ دور تے پختہ ہڑپہ دور دے آثار ملئے ہن۔ 2007–2008 وچ مہاراجا سیاجی راؤ یونیورسٹی، بڑودہ دے ذریعے وسیع پیمانے تے کھدائی کیتی ڳئی، جیندے وچ کئی اہم آثار دریافتاں تھیاں۔  

### دریافتاں
زیورات: نیم قیمتی پتھراں، سٹیٹائٹ، تے ٹیراکوٹا دے زیورات۔  
مٹی دے برتن: مختلف قسم دے ڈیزائن تے نقش والے مٹی دے برتن۔  
دھات دے اوزار: تانبے دی چھیݨی، چاقو، تے تیر دے نشان۔  
ٹیراکوٹا دیاں مورتاں: جانوراں تے انساناں دیاں مورتاں، جیویں جو ہک ٹیراکوٹا دا انسانی دھڑ۔  
مہراں: ٹیراکوٹا دیاں مہراں وچ ہڑپہ رسم الخط دے نشان ملئے ہن۔  

### کھاڄ
شکارپور وچ ملݨ آلی 15,483 ہݙیاں دے مطالعے توں پتہ لڳا جو ہڑپہ دے لوک پلوڑ جانور جیویں ڳئوں، بھیݙ، تے ٻکری دا گوشت کھاندے ہن۔ اتھوں گھوڑے دیاں ہݙیاں وی ملیاں ہن، جیڑھیاں صرف پختہ ہڑپہ دور وچ ملدیاں ہن۔  

### اہمیت
شکارپور دا ٹھیڑھ دریائے سندھ دی تہذیب دے دور دا ہک اہم ٹھیڑھ ہے، جیڑھا ایں تہذیب دے شہری تے دیہاتی معاشرے دی عکاسی کریندے۔ اتھوں ملݨ آلیاں شئیں تے برتن ایں ڳالھ دی نشاندہی کریندے ہن جو ایہ علاقہ ثقافتی تے معاشی لحاظ نال ترقی یافتہ ہئی۔  

"قدیم تہذیباں دی وراثت کوں سانبھݨ دی لوڑ ہے!"
شورتوگئی

### شورتوگئی
شورتوگئی ہک آثار قدیمہ دا ٹھیڑھ ہے، جیڑھا اُبھے افغانستان دے درقد ضلع وچ واقع ہے۔ ایہ ٹھیڑھ سندھ وادی دی تہذیب (ہڑپہ تہذیب) دا ہک تجارتی ڳڑھ ہئی، جیڑھا 2000 ق م دے نیڑے آمو دریا دے کنارے لاجورد دیاں کھاݨاں دے نیڑے قائم تھیا۔ ایں ٹھیڑھ کوں سندھ وادی دی تہذیب دا اُبھے پاسے دا سب توں وݙی وسندی والا ٹھیڑھ سمجھا ویندے۔ 

### تجارتی مرکز
شورتوگئی دا ٹھیڑھ ہڑپہ دور دا ہک تجارتی مرکز ہئی تے ایندا تعلق لاجورد دیاں کھاݨاں نال ہئی، جیڑھیاں ایں علاقے وچ واقع ہن۔ ایں ٹھیڑھ دا تعلق ٹین دی تجارت تے اونٹ دی تجارت نال وی ہے، جیویں جو ایہ افغانستان دے ٻئے قیمتی سامان دے نال نال منسلک ہئی۔ 

### کھدائی
شورتوگئی وچ کھدائی کیتے ڳئے ݙو ٹھیڑھ ہن، جیڑھے سائٹ A تے سائٹ B دے ناں نال ڄاتے ویندے ہن۔ ہک ٹھیڑھ قدیم ہڑپہ دور دا شہر ہئی، جݙاں جو ݙوجھا قلعہ ہئی۔ ہر ٹھیڑھ تقریباً 2 ہیکٹر تے پھیلیا ہویا ہے۔ 

### دریافتاں
شورتوگئی دا ٹھیڑھ 1976 وچ دریافت تھیا۔ اتھوں کارنیلین تے لاجورد دے موتی، کانسی دے اوزار، تے ٹیراکوٹا دیاں مورتاں ملیاں ہن۔ ٻیاں اہم دریافتاں وچ ہڑپہ رسم الخط آلی ہک مہر، گینڈے دی مورت آلی مہر، ݙاند ریڑی دے مٹی دے ماڈل، تے رنگین مٹی دے برتن شامل ہن۔ 

### خشک زمین دی کھیتی
شورتوگئی وچ ملݨ آلی فلیکس دے بیج تے آبپاشی دی نہر ایں ڳالھ دی نشابری کریندے ہن جو اتھوں دے لوک خشک زمین دی کھیتی کریندے ہن۔ اتھوں کوکچا دریا توں پاݨی گھنݨ کیتے نہر کھٹی ڳئی ہئی، جیڑھی 25 کلومیٹر دے فاصلے تے واقع ہے۔ 

### آبپاشی دے نظام دے نظریات
شورتوگئی وچ آبپاشی دے نظام دے بارے وچ ݙو نظریات ہن: 
1. ہڑپہ دے لوک ایں ٹیکنالوجی کوں اپݨے نال گھن آئے ہن۔ 
2. ایہ نظام نمازگا ثقافت دے اثرات دا نتیجہ ہے، جیڑھا ترکمانستان دے ابھے پاسے پروان چڑھا ہئی۔ 

### اہمیت
شورتوگئی دا ٹھیڑھ سندھ وادی دی تہذیب دے دور دا ہک اہم ٹھیڑھ ہے، جیڑھا ایں تہذیب دے تجارتی تے ثقافتی تعلقات دی عکاسی کریندے۔ اتھوں ملݨ آلیاں شئیں تے برتن ایں ڳالھ دی نشابری کریندے ہن جو ایہ علاقہ تجارت تے ثقافتی تبادلے دا ہک اہم مرکز ہئی۔ 

"قدیم تہذیباں دی وراثت کوں سانبھݨ دی لوڑ ہے!"
سسوال

### سسوال
سسوال ہک وستی تے آثار قدیمہ دا ہک ٹھیڑھ ہے، جیڑھا بھارت دے ہریانہ ریاست دے حصار ضلع وچ واقع ہے۔ ایہ وستی حصار شہر توں تقریباً 28 کلومیٹر دے فاصلے تے واقع ہے۔ ایہ چالکولیتھک دور دا ہک ٹھیڑھ ہے تے سسوال ثقافت دا نمونہ ٹھیڑھ ہے، جیڑھا 3800 ق م دے نیڑے دا ہے۔ ایں ثقافت کوں سوٹھی–سسوال ثقافت دے ناں نال وی ڄاتا ویندے۔  

### آݨا ٹکاݨا
سسوال دے نیڑے سوٹھی دا ٹھیڑھ راجستھان وچ واقع ہے، جیڑھا سسوال توں تقریباً 70 کلومیٹر پچادھی پاسوں ہے۔ راکھی ڳڑھی دا وݙا آثار قدیمہ دا ٹھیڑھ تقریباً 70 کلومیٹر پوادھی  پاسوں واقع ہے۔ ایہ تریہے قدیم آبادیاں چوٹانگ دریا دے میدان وچ واقع ہن، جیڑھا ایں علاقے وچ پواھی کنوں پچادھی پاسے وہندا ہئی۔ چوٹانگ دریا قدیم گھاگھرا دریا دا ہک معاون دریا ہئی، جیڑھا ایں علاقے وچ پوادھ کنوں پچادھی پاسے وہندا ہئی۔ کالی بنگن دا ٹھیڑھ انہاں ݙوہاں دریاواں دے سنگم دے نیڑے واقع ہے۔  

### سوٹھی–سسوال ثقافت
سوٹھی–سسوال ثقافت ہڑپہ توں پہلے دی ہک ثقافت ہے، جیڑھی ابتدائی ہڑپہ ثقافت دی سینگی ہئی۔ ایں ثقافت دے لوک مٹی دے گھراں وچ رہندے ہن جنہاں دیاں چھتاں ککھاں نال کڄیاں ہوندیاں ہن۔ ایں ثقافت دا مرکز کھیتی باڑی ہئی، تے اتھوں دے لوک ڳئوں، مینھ، سور، تے ٻکریاں پلیندے ہن۔ اتھوں دے لوک چک نال بݨائے ڳئے سرخ مٹی دے برتن ورتیندے ہن، جیڑھے اکثر رنگین ہوندے ہن۔  

### تاریخ تے دور بندی
سوٹھی ثقافت 4600 ق م دے نیڑے شروع تھئی، جݙاں جو سسوال ثقافت دا ابتدائی دور 3800–3200 ق م دے درمیان دا ہے۔ سوٹھی–سسوال ثقافت دے مٹی دے برتن کالی بنگن نال ملدے جلدے ہن۔  

### کھدائی تے دریافتاں
سسوال وچ کھدائی وچ مٹی دے برتن، ٹیراکوٹا دے زیورات، تے دھات دے اوزار ملدے ہن۔ اتھوں ملݨ آلیاں باقیات ایں ڳالھ دی نشاندہی کریندیاں ہن جو ایہ علاقہ ثقافتی تے معاشی لحاظ نال ترقی یافتہ ہئی۔  

### مٹی دے برتناں دی صنعت
سسوال وچ ملݨ آلی مٹی دے برتناں دی صنعت کوں ترائے گروہاں وچ تقسیم کیتا ڳیا ہے:  
1. سسوال A: ایں دور وچ کالی بنگن پہلے دور دے برتن ملدے ہن، جیڑھے سفید تے کالے رنگ نال سجائے ڳئے ہن۔  
2. سسوال B: ایں دور وچ لیٹ سسوال تے ہڑپہ دے برتن ملدے ہن۔ ایں دور وچ سفید رنگ دا استعمال ختم تھی ڳیا تے کالے رنگ دے ڈیزائن نمایاں ہن۔  
3. سسوال C: ایں دور وچ چک تے بݨائے ڳئے سرخ مٹی دے برتن ملدے ہن۔  

### اہمیت
سسوال دا ٹھیڑھ ہک اہم قدیمی ٹھیڑھ ہے، جیڑھا ایں تہذیب دے شہری تے دیہاتی معاشرے دی عکاسی کریندے۔ اتھوں ملݨ آلیاں چیزاں تے برتن ایں ڳالھ دی نشاندہی کریندے ہن جو ایہ علاقہ ثقافتی تے معاشی لحاظ نال ترقی یافتہ ہئی۔  

"قدیم تہذیباں دی وراثت کوں سانبھݨ دی لوڑ ہے!"
شجاع آباد ریلوے ٹیشݨ

شجاع آباد ریلوے ٹیشݨ پاکستان اچ واقع ہک اہم ریلوے ٹیشݨ ہے۔ اے ملتان ڈویژن اچ واقع ہے تے ایندا کوڈ SJB ہے۔

= تاریخ =
شجاع آباد ریلوے اسٹیشن 1880ء وچ بݨایا ڳیا ہئی تے ایندا تعلق کراچی-پشاور ریلوے لائن نال ہے۔

= ٹرینیں =
شجاع آباد ریلوے ٹیشݨ تے مختلف ایکسپریس تے لوکل ٹریناں رکدیاں ہن، جنہیں وچ خیبر میل، بولان میل، تے پاک بزنس ایکسپریس شامل ہن۔

= حوالہ =
ملتان چھاؤنی ریلوے ٹیشݨ

ملتان چھاؤنی ریلوے ٹیشݨ، ملتان شہر دا ہک اہم ریلوے ٹیشݨ ہے۔ اے پاکستان ریلوے دی کراچی-پشاور مرکزی ریلوے لائن تے واقع ہے۔

= تاریخ =
اے ٹیشݨ 1898 وچ بݨایا ڳیا ہئی۔

= ٹیشݨ کوڈ =
پاکستان ریلوے دی سرکاری ویب سائٹ دے مطابق، ملتان چھاؤنی ریلوے ٹیشݨ دا کوڈ MUL ہے۔

= سہولیات =
ملتان چھاؤنی ریلوے ٹیشݨ تے مسافریں کیتے مختلف سہولیات موجود ہن، جنہیں وچ شامل ہن:

* انتظار گاہ
* ٹکٹ گھر
* ریسٹورنٹ تے دکاناں
* پارکنگ
* ٹریناں

ملتان چھاؤنی ریلوے ٹیشݨ توں مختلف شہریں کیتے ٹریناں چلدیاں ہن، جنہیں وچ کراچی، لاہور، راولپنڈی، پشاور، کوئٹہ، حیدرآباد، فیصل آباد تے بہاولپور شامل ہن۔

= اہمیت =
ملتان چھاؤنی ریلوے ٹیشݨ ملتان شہر کیتے ہک اہم سفری مرکز ہے۔ اے مسافریں تے مال دی نقل و حمل کیتے استعمال تھیندا ہے۔

= رابطے دی معلومات =
**ملتان دا کوڈ نمبر**: 061

**ملتان چھاؤنی ریلوے اسٹیشن دے نمبر**: 9200272 تے 9200263

= ریل دا رستہ =
اے ٹیشݨ مختلف شہریں نال ریل دے ذریعے جڑیا ہویا ہے، جنہیں وچ کراچی، لاہور، راولپنڈی، پشاور، کوئٹہ، فیصل آباد، سرگودھا، جھنگ، حیدرآباد، سکھر، رحیم یار خان، بہاولپور، گجرات، گوجرانوالہ، خانیوال، نوابشاہ، لاڑکانہ، سبی، اٹک، نوشہرہ، کوٹ ادو، لیہ، میانوالی تے کندیاں شامل ہن۔

= حوالہ =
نواں ملتان شہر ریلوے ٹیشݨ

نواٻ  ملتان شہر ریلوے ٹیشݨ ملتان شہر دا ہک نواں بݨیا ہویا ریلوے ٹیشݨ ہے۔ ایہ ملتان وچ کراچی-پشاور مرکزی ریلوے لائن تے واقع ہے۔

= افتتاح =
ایں ٹیشݨ دا افتتاح 4 جون 2011 کوں اوں ویلے دے وزیراعظم یوسف رضا گیلانی نے کیتا ہئی۔

= مقام =
اے ریلوے ٹیشݨ ملتان شہر اچ واقع ہے۔

= ٹرینیں =
ایتھاں صرف کجھ ٹریناں رکدیاں ہن۔

= ریلوے ٹیشݨ کوڈ =
پاکستان ریلوے دی سرکاری ویب گاہ دے مطابق ملتان شہر ریلوے ٹیشݨ دا کوڈ MXC ہے۔

= اہمیت =
اے ریلوے ٹیشݨ ملتان شہر کیتے ہک اہم سفری سہولت ہے۔

= حوالہ =
سلیم سوم

سلطان سلیم سوم سلطنت عثمانیہ دے 28ویں سلطان ہن۔ انہاں دا دورِ حکومت 1789ء توں 1807ء تک ہئی۔ او 1761ء وچ پیدا تھئے ہن تے 1808ء وچ قتل دے نتیجے اچ وفات پا ڳئے ۔

## شخصیت
سلطان سلیم سوم ہک روشن خیال حکمران ہن۔ او علم و ادب نال محبت رکھدے ہن تے انہاں نے اپݨے دورِ حکومت وچ تعلیم تے ثقافت کوں ودھارا ݙیوݨ کیتے کئی اقدامات کیتے۔ او ہک اصلاح پسند حکمران ہن تے انہاں نے سلطنت عثمانیہ کوں جدید خطوط تے استوار کرݨ دی کوشش کیتی۔
## اصلاحات
سلطان سلیم سوم نے اپݨے دورِ حکومت وچ کئی اصلاحات کیتیاں۔ انہاں نے فوج کوں جدید طرز تے منظم کیتا تے نویں تعلیمی ادارے قائم کیتے۔ انہاں نے انتظامیہ کوں وی بہتر بݨاوݨ کیتے کئی اقدامات کیتے۔ انہاں دیاں اصلاحات کوں "نظامِ جدید" دے ناں نال یاد کیتا ویندے۔

سلطان سلیم سوم دیاں اصلاحات کوں کئی حلقیاں دی مخالفت دا سامݨا کرݨا پیا۔ قدامت پسند عناصر انہاں دیاں اصلاحات دے خلاف ہن تے او انہاں کوں مغرب دی نقالی سمجھدے ہن۔ ینی چری، جیڑھی کہ سلطنت عثمانیہ دی طاقتور فوج ہئی، وی انہاں دیاں اصلاحات دی مخالف ہئی۔ انہاں مشکلات دی وجہ توں سلطان سلیم سوم اپݨے اصلاحات وچ زیادہ کامیاب نہ تھی سڳے۔ سلطان سلیم سوم بھانویں جو اپݨے اصلاحات وچ مکمل طور تے کامیاب نہ تھی سڳے، پر انہاں نے سلطنت عثمانیہ وچ اصلاحات دی بنیاد رکھی۔ انہاں دے شروع کیتے ڳئے کم کوں بعد وچ آوݨ والے حکمراناں نے جاری رکھا۔ سلطان سلیم سوم کوں سلطنت عثمانیہ دے زوال کوں روکݨ دی کوشش کرݨ والے حکمراناں وچوں ہک اہم حکمران سمجھا ویندے۔
## قتل
1807ء وچ ینی چری نے بغاوت کر ݙتی تے سلطان سلیم سوم کوں معزول کر ݙتا ڳیا۔ انہاں کوں قید کر ݙتا ڳیا تے 1808ء وچ قتل کر ݙتا ڳیا۔

## حوالے
بِجار

بِجار ہِک وستی ہے تے ضلع خوشاب دی 51 یونین کونسلاں (انتظامی ونڈ) وِچوں ہِک ہے۔ ایہ ہِک ٻہوں اہم چوک تے واقع ہے جِتھوں چاروں پاسے سڑکاں ویندیاں ہِن۔ مِٹھا ٹوانہ چڑھدے پاسے، شیخو لہندے پاسے، پنجہ لمے پاسے تے بِجار سٹاپ (سابقہ نواب دی کوٹھی) نیشنل ہائی وے (میانوالی-سرڳودھا روڈ) اُتردے پاسے اے۔

ایہ وسبہ ݙو حصیاں وِچ ونڈیا ہویا ہے، جنوبی بِجار  تے مشتمل ہے تے شمالی بِجار. اُنہاں لوکاں دے گھراں تے مشتمل اے جیڑھے زرعی زمِیناں تے کم کریندے ہِن۔
سوٹھی

### سوٹھی
سوٹھی، سوٹھی سسوال ثقافت دا ٹھیڑھ ہے۔ جیڑھاں ہندوستان دی رہاست اترپردیش دے بھاگپت ضلع وچ واقع ہے۔

نویں پتھر دے دور دا سوٹھی (آثار قدیمہ) دا ٹھیڑ راجستھان دے نوہر دے نیڑے واقع ہے، جو سوٹھی توں تقریباً 120 کلومیٹر لمے پچادھی پاسوں ہے۔ راکھی ڳڑھی دا اہم آثار قدیمہ دا ٹھیڑھ تقریباً 30 کلومیٹر لمے پاسوں واقع ہے۔ 

### سندھ وادی دی تہذیب دے آثار قدیمہ
راکھی ڳڑھی دے 5 کلومیٹر توں 10 کلومیٹر دے دائرے وچ ابتدائی، پختہ تے بعد دے ہڑپہ دور دے ٹھیڑھ موجود ہن۔ راکھی ڳڑھی دے اُبھے پچادھی پاسوں پنہاری، گیانپورا، کگسر تے سلچانی واقع ہن۔ راکھی ڳڑھی دے لمے پچادھی پاسوں سیسائی، حصار، راجپورا، نرناؤند، پالی تے مسودپور واقع ہن۔  

### درشادواتی دریا
سیسوال تقریباً 70 کلومیٹر لمے پچادھی پاسوں درشادواتی دریا دی وادی وچ واقع ہے۔ راکھی ڳڑھی دا ٹھیڑھ وی درشادواتی دریا دی وادی وچ واقع ہے۔

"قدیم تہذیباں دی وراثت کوں سانبھݨ دی لوڑ ہے!"
سوتکاگن

### سوتکاگن ڈور
سوتکاگن ڈور سندھ وادی دی تہذیب دا پچادھی ترین معلوم آثار قدیمہ دا ٹھیڑھ ہے۔ ایہ پاکستان دے صوبہ بلوچستان وچ کراچی توں تقریباً 480 کلومیٹر پچادھی پاسوں مکران دے ساحل تے، گوادر دے نزدیک، ایرانی سرحد دے نیڑے واقع ہے۔ ایہ ٹھیڑھ دریائے دشت دے پچادھی کنارے تے اتے ایندے دے ہک چھوٹے نالے گاجو کور دے سنگم دے قریب واقع ہے۔ ایہ ہک چھوٹی آبادی ہئی جیندے وچ مضبوط پتھر دیاں دیواراں تے دروازے ہن۔

### دریافت
سوتکاگن ڈور دی دریافت 1875ء وچ میجر ایڈورڈ موکلر کیتی، جنہاں چھوٹے پیمانے تے کھدائی کیتی۔ 

1928ء وچ، تایل سٹائن اپ گیدروسیا دورے دے دوران ایں علاقے دا دورہ کیتا تے مزید کھدائی کیتی۔ اکتوبر 1960ء وچ، جارج ایف ڈیلز اپ مکران سروے دے حصے دے طور تے سوتکاگن ڈور دی وسیع پیمانے تے کھدائی کیتی، جیندے وچ بغیر گھاہ دے پتھر تے مٹی دیاں سلھاں نال بݨے ڈھانچے دریافت تھئے۔

### اُساری
ایہ ٹھیڑھ تقریباً 4.5 ہیکٹر (300 میٹر ضرب 150 میٹر) تک پھیلا ہویا ہے۔ عام "قلعہ" تے "تلویں شہر" دے نال نال،ایندے وچ ادھ گھڑئے پتھراں دی ہک مضبوط فصیل وی موجود ہے۔ ایں قلعے دی دیوار دی اوچائی تے موٹائی قدرتی چٹان دی بنیاد دی نامنظم سطح دی وجہ توں مختلف ہے، لیکن پوادھی دیوار دے ادھ وچ کہیں نقطے تے ایندی بنیاد تقریباً 7.5 میٹر موٹی ہے۔ دیوار دی اندرونی سطح تھوڑی جھکویں ہے، جݙاں جو بیرونی سطح 23 ڈگری توں 40 ڈگری تک ریڑھویں ہے۔

### ساحلی راستہ
بھانویں جو ایہ ٹھیڑھ حالیہ دور وچ خشکی تے واقع ہے، تے قدیم زمانہ وچ ایہ  کشتی رݨ والے پاݨی دے نزدیک ہوسڳدا ہئی، جیڑھا ݙوجھے  مراکز دے درمیان تجارتی راستے تے ہئی۔ ہک ساحلی راستہ موجود ہئی جیڑھا لوتھل تے دھولاویرا جیہاں وسندیاں کوں مکران دے ساحل تے سوتکاگن ڈور نال جوڑیندا ہئی۔ ایہ تجویز کیتا ڳیا ہے کہ ایہ ٹھیڑھ ہک اہم تجارتی مرکز تھی سڳدا ہئی، جیڑھا خلیج فارس تے بحیرہ عرب توں سمندری تجارت کوں ٻاہرلے ملکاں نال جوڑیندا ہوسی۔

### دریافتاں
سٹائن 127 فلیٹ بلیڈز دریافت کیتے، جنہاں دے کور نہ ہن تے جنہاں دی لمبائی 27.5 سینٹی میٹر تک ہئی۔ پتھر دے برتن، پتھر دے تیر دے سرے، تانبے دے تیر دے سرے، سپیاں دے موتی، مٹی دے برتن، تے مختلف ٻیاں شئیں وی ملیاں ہن۔ ہک تانبے-کانسی دا ڈسک وی دریافت تھیا، جیڑھا غالباً باختر–مارگیانا آثار قدیمہ کمپلیکس نال منسلک ہے۔

"قدیم تہذیباں دی وراثت کوں سانبھݨ دی لوڑ ہے!"
تگرانا

### تگرانا
تگرانا ہک وستی تے سندھ وادی دی تہذیب دے آثار قدیمہ دے ٹھیڑھاں وچوں ہک ٹھیڑھ ہے، جیڑھا ہندوستان دی ریاست ہریانہ دے ضلع بھوانی وچ واقع ہے۔ ایہ NH-709A (لوہارو-بھوانی-منڈھل-جند روٹ) تے ضلعی ہیڈکوارٹر شہر بھوانی توں تقریباً 7 کلومیٹر (4.3 میل) ابھے پاسوں واقع ہے۔

### آبادی
2011 دی ہندوستان دی مردم شماری دے مطابق، وستی وچ 2,053 گھر ہن تے آبادی 10,712 ہئی، جنہاں وچ 5,703 مرد تے 5,009 عورتاں ہن۔ تمام باشندے ہندو ہن تے اہم ذاتاں وچ راجپوت، ٻانبھݨ وغیرہ شامل ہن۔

### ثقافت تے تہوار
تگرانا بابا پارمینس تگرانیا (بابا چوڑے والا) دے مندر کیتے مشہور ہے۔ ہر سال ایہ مندر وچ ہک ہندو تہوار (میلہ) منیندے تے 700 سال پراݨا شیو مندر وی واقع ہے۔

### سندھ وادی-سرسوتی تہذیب
ٹٻے تے کھدائی دی تاریخ 
2021 وچ ہریانتہ سنٹرل یونیورسٹی کھدائی ڈائریکٹر پروفیسر ڈاکٹر نریندر پرمر دی قیادت وچ کھدائی کیتی۔ ایہ ڈیکن کالج پوسٹ گریجویٹ اینڈ ریسرچ انسٹی ٹیوٹ دے تعاون نال کیتی ڳئی، جیندے وچ ہریانہ، ہماچل پردیش، اتر پردیش، آسام، مہاراشٹر، تے کیرالہ دے طلباء وی حصہ گھدا۔ کھدائی دا مقصد کانسی، تانبے، قیمتی پتھراں، زیورات، زراعت، معیشت، کھاݨے دیاں عادتاں تے استعمال دیاں چیزاں، گھروڳی تے جنگلی جانوراں دیاں ونکیاں وغیرہ دے ذرائع تے تجارتی نیٹ ورک دا پتہ لاوݨا ہئی۔

### تاریخ دا تعین
تاریخ دا تعین تے سائنسی ٹیسٹ لکھنؤ دے بربال ساہنی انسٹی ٹیوٹ آف پیلیوسائنسز  دی لیبارٹری وچ کیتے ڳئے۔ آثار قدیمہ دے نمونے 5000 سال پراݨے ہن، جیڑھے "ابتدائی ہڑپہ دور" نال تعلق رکھدے ہن۔

### مہر، لِپی تے زبان
5000 سال پراݨی ہک مہر ملی ہے، جیندے تے سندھ وادی دی لِپی دے 4 حروف کالے رنگ نال لکھے ہوئے ہن۔ ایہ مہر 4 حروف یا علامتاں تے مشتمل ہے، سڄے توں کھٻے، ہک عمودی مچھی نما علامت، ایندے بعد ݙو اوتلے پاسے تیر نما علامتاں تے آخر وچ ہک U-شکل دی علامت۔ ٻئے ٹھیڑھاں توں سندھ وادی دی لِپی دے تقریباً 500 حروف یا علامتاں مل چکیاں ہن، جنہاں دا حالی تک ترجمہ نہیں تھیا۔

### گھر تے مٹی دے برتن
ہک گھر ملا ہے جیڑھا 10 ضرب  20  ضرب   34 سینٹی میٹر دی مٹی دیاں سلھاں نال بݨیا ہویا ہے۔ ایں گھر وچ ہک وݙا کمرہ، اڳواڑ، گیلری یا برآمدہ، ݙو چھوٹے کمرے تے ہک باورچی خانہ ہئی۔ پکے ہوئے مٹی دے برتن ملے ہن، جنہاں وچ کچن دے برتن، جیویں تھالی، مٹکا، کٹورا، ٹھاپڑے تل والا وݙا کٹورا تے ٻئے برتن شامل ہن، جنہاں تے خوبصورت نقش بݨئے ہوئے ہن۔

### زیورات، قیمتی پتھر تے دھاتاں
کانسی دی دھات ملی ہے۔ ٻیاں دریافتاں وچ نیم قیمتی پتھر جیویں عقیق، کارنیلین، سوڈالائٹ، سیٹائٹ، فیئنس وغیرہ شامل ہن، جنہاں کوں زیورات تے لاکٹس بݨاوݨ کیتے استعمال کیتا ویندا ہئی۔ کنکھ دے خول توں بݨے چوڑے تے موتی، پکے ہوئے مٹی دے موتی تے چوڑے وغیرہ وی ملے ہن۔

### زراعت تے فصل
BSIP دے ٹیسٹاں توں پتہ چلیا ہے کہ 5000 سال پہلے تگرانا وچ پنج فصلاں، یعنی ٻاجھری، جو، جوار، تے دالاں کاشت کیتیاں ویندیاں ہن۔ کجھ مٹی دے برتن تے چاول دی فصل دیاں تصویراں وی ہن۔ دریافتاں وچ جانوراں دیاں مٹی دیاں مورتاں وی شامل ہن، جنہاں وچ ݙاند دیاں مورتاں سب توں زیادہ ہن، جیڑھے تل وطنی زراعت تے معیشت وچ پلوڑ ݙاند دی اہمیت کوں ظاہر کریندیاں ہن۔ ݙاند ریڑھی دی مٹی دی مورتی وی ملی ہے۔

### تجارت
اتھوں لبھݨ والا کارنیلین، جیڑھا مقامی طور تے نہیں ملدا تے خلیج خمبھاٹ دے آس پاس پایا ویندا ہے، ایہ ظاہر کریندا ہے کہ ایہ تجارت گجرات دے نال پیلو-سرسوتی دریا دے جہاز رانی چینلز دے ذریعے تھیندی ہئی۔

"قدیم تہذیباں دی وراثت کوں سانبھݨ دی لوڑ ہے!"
وجالکا

### وجالکا
وجالکا ہک وستی ہے جیڑھی ہندوستان دی گجرات ریاست دے بوتاد ضلعے دے رانپور تعلقے وچ واقع ہے۔ ایں وستی دے نزدیک 2014ء وچ سندھ وادی دی تہذیب دا ہک آثار قدیمہ دا ٹھیڑھ دریافت تے کھدائی کیتا ڳیا۔

### آثار قدیمہ
ایہ ٹھیڑھ لوتھل توں 50 کلومیٹر دے فاصلے تے واقع ہے، جیڑھا ایں علاقے دا اہم آثار قدیمہ دا ٹھیڑھ ہے۔ ایں ریاست وچ تقریباً 190 ہڑپہ دے ٹھیڑھ ہن، جنہاں وچ زیادہ تر کچھ تے سوراشٹرا علاقیاں وچ ہن، تے کجھ لاتا علاقے وچ وی ملے ہن۔

ایں ٹھیڑھ تے کھدائی دا کم 2014ء وچ شروع تھیا تے ݙو سال تک جاری رہیا۔ کھدائی مہاراجہ سایاجیراؤ یونیورسٹی آف بڑودہ دے شعبہ آثار قدیمہ تے قدیم تاریخ دے طلباء تے اساتذہ دے ذریعے کیتی ڳئی۔ ایہ آبادی سندھ وادی دی تہذیب نال تعلق رکھدی ہے تے ایںدا زمانہ تقریباً 2300 ق م توں 1600 ق م تک ہے۔ ایہ ہک دیہاتی مرکز ہئی جیڑھا شہری مراکز کوں خام مال فراہم کریندا ہئی۔

کھدائی دے دوران، آثار قدیمہ دے ماہرین  کئی آثار دریافت کیتے، جنہاں وچ مٹی دے برتن، جانوراں دیاں ہݙیاں، مٹی دیاں دیواراں، موتی تے پتھر دے بلیڈ شامل ہن۔ موتی تے پتھر دے بلیڈ ایں ڳالھ دی نشابری کریندے ہن کہ ایں ٹھیڑھ تے ہک چھوٹے پیمانے تے صنعت موجود ہئی۔ مٹی دے ڈھانچے ایں زمانے دے گھریلو تعمیراتی ڈھنگ دے بارے وچ ڄاݨکاری ݙیندے ہن۔ انہاں  مائیکیشس ریڈ ویئر، ہک قسم دا مٹی دا برتن، وی وافر مقدار وچ ملیا، جیڑھا ایں ڳالھ دی تصدیق کریندا ہے جو ایہ ٹھیڑھ سندھ وادی دی تہذیب نال تعلق رکھدا ہے۔

وجالکا دیاں قریبی وستیاں چندروا تے بھیم ناتھ ہن، جنہاں وچوں ݙوہاں تے سندھ وادی دی تہذیب دے ٹٻے موجود ہن۔ چندروا دا ٹبہ تباہ حال ہے جݙاں جو بھیم ناتھ دے دو ٹٻے نسبتاً بہتر حالت وچ ہن۔

وجالکا دے 3 ٹٻے دے ناں نیشادھو I (10,000 مربع میٹر)، نیشادھو II (37,500 مربع میٹر) تے نیشادھو III (22,500 مربع میٹر) ہن۔
"قدیم تہذیباں دی وراثت کوں سانبھݨ دی لوڑ ہے!"
عاصمہ جہانگیر

عاصمہ جہانگیر (اردو: عاصمہ جہانگیر، کنوں) (27 جنوری 1952ء لاہور – 11 فروری 2018ء ، لاہور) ہِک پاکستانی انسانی حقوق دی وکیل اَتے سماجی اکرکن ہَئی جئیں پاکستان دے انسانی حقوق کمیشن دی مشترکہ بنیاد رکھی اَتے اُون٘دی اڳواݨی کِیتی۔ جہانگیر وکیلاں دیاں تحریکاں وِچ نمایاں کردار ادا کرݨ کِیتے ڄاݨی پِچھاݨی وین٘دی ہَئی اَتے انّھاں نے مذہب یا عقیدے دی اَزادی اُتے اقوام متحدہ دے خصوصی نمائندے اَتے انٹرنیشنل کرائسز جَتّھے وِچ بطورِ ٹرسٹی خذمتاں انجام ݙِتّیاں۔  

عاصمہ نے قومی مفاہمت فرمان اُتے عدالت عظمیٰ دے فیصلہ کوں اِیہ آکھ کے تنقید دا نشانہ بݨایا:

It's complete (judicial) control now. The issue is whether the (democratic) system is going to pack up again. Why is the judiciary again being used by the establishment?

عاصمہ پاکستان دے اداریاں خصوصاً فوج اُتے تنقید دی پاروں مشہور ہَئی۔ 

## مصنف
ٻہوں ساریاں اشاعتاں کنوں انج عاصمہ نے ݙُو کتاباں وی لکھیاں۔ Divine Sanction? حدود آرڈیننس (1988، 2003) اَتے چلڈرن آف اے لیزر گاڈ: چائلڈ پریزنرز آف پاکستان (1992)۔

## وفات
عاصمہ جہانگیر 66 ورھیں دی عُمر وِچ اتوار 11 فروری 2018ء کوں دِل دی دھڑکݨ بند تھیوݨ دی وجہ کنوں لاہور وِچ فوت تھی ڳئی۔ 

## حوالے

ونکی:زنانیت پسند پاکستانی
ونکی:کاکازئی شخصیتاں
ونکی:پاکستانی فعالیت پسند
ونکی:پاکستانی فعالیت پسند زنانیاں
ونکی:پشتون زنانیاں
ونکی:جامعہ پنجاب دے فضلا
ونکی:ستارۂ امتیاز گِھنَّݨ آلے
ونکی:پاکستانی وکیل
ونکی:پاکستانی زنانی سفارت کار
ونکی:پاکستانی سفارت کار زنانیاں
ونکی:پاکستانی انگریزی مصنف زنانیاں
ونکی:پاکستانی مصنف زنانیاں
ونکی:نشان امتیاز گِھنَّݨ آلے
ونکی:اقوام متحدہ دے پاکستانی اہلکار
ونکی:پاکستانی مہان٘درے تِریمتاں
ونکی:پاکستانی مہان٘درے زنانیاں
ونکی:پاکستانی مہان٘درے شخصیّتاں
ونکی:لاہور دے شخصیّتاں
گل بخاری

گُل بخاری (اردو: گل بخاری، کنوں) ہِک پاکستانی نژاد برطانوی صحافی اَتے کالم نگار ہے، گُل بخاری پاکستان فوج اُتے ݙاڈھی تنقید دی وجہ کنوں مشہور ہِے۔ بخاری حال وِچ ای (2018ء) وِچ برطانیہ منتقل تھئی ہے۔

جون 2018ء وِچ کُجھ گھنٹے انّھاں کوں نا معلوم لوکاں نے اغوا کر گِھدّا ہَئی۔ 

## حیاتی دا احوال
گُل بخاری دی پیدائش ہِک فوجی ٹٻّر وِچ تھئی، انّھاں دے پِیؤ رحمت علی شاہ بخاری پاکستان فوج وِچ میجر جنرل ہَن۔ جنّھاں کوں 1971ء دی بھارت پاکستان جنگ وِچ بہاولنگر دی لڑائی وِچ فوجی اعزاز مِلیا۔

## الزامات و تنازعے
فروری 2020ء وِچ پاکستان دے تحقیقاتی ادارے ایف آئی اے نے سماجی روابط دی ویب سائٹاں اُتے گل نگار بخاری کوں ملک دشمن عناصر دی تن٘دِیر وِچ شامل کرین٘دے ہوئے انّھاں اُتے اشتعال انگیزی پھیلاوݨ دا الزام لائیا۔ جون 2018ء وِچ کُجھ گھنٹے انّھاں کوں نا معلوم لوکاں نے اغوا کر گِھدّا ہَئی۔ 

## آن لائن سماجی
ٹوئیٹر، فیس بُک وغیرہ کنوں گُل بخاری آپݨے خیالاں دا اظہار کرین٘دے رہن٘دی ہِے۔ 

## ٻِیا ݙیکھو

* ریحام خان

## حوالے

ونکی:پاکستانی فعالیت پسند زنانیاں
ونکی:پاکستانی فعالیت پسند
ونکی:برطانوی فعالیت پسند زنانیاں
ونکی:برطانوی صحافی زنانیاں
ونکی:لاہوری شخصیتاں
ونکی:کنیئرڈ کالج دے فضلا
ونکی:کالم نگار زنانیاں
ونکی:پاکستانی کالم نگار زنانیاں
ونکی:پاکستانی نژاد برطانوی صحافی
ونکی:پاکستانی صحافی زنانیاں
ونکی:پاکستانی صحافی
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:جِین٘دیاں مہان٘درے زنانیاں
ونکی:جِین٘دیاں مہان٘درے تِرِیمتاں
عفت رحیم

عفّت رحیم (اردو: عفت رحیم، کنوں) یا عفت عمر ہِک پاکستانی اداکارہ اَتے ماڈل ہَئی۔ اِیں نے 1980ء اَتے نوے دے ݙہاکے وِچ شہرت پاتی۔ اُوہ ہِک ہدایت کار اَتے تخلیق کار وی ہَئی جئیں کئی ڈرامیاں وِچ کَم کِیتا۔ انّھاں انڈس ٹی وی دے پہلے ایوارڈ شو (2004ء) وِچ فیشن میگزین دی بہترین میزبان بݨن دا ایوارڈ ݙِتّا ڳِیا۔

عِفّت رحیم 23 مارچ 1921ء کوں برطانوی ہند موجودہ پاکستان دے شہر لاہور وِچ ڄَمّی ہَئی۔ 

## ادااکاری

### ڈرامے

* ننگے پائوں
* بٹر فلائیز
* آپ جیسا کوئی
* کیمسٹری
* ستم
* تهوڑی سی وفا چاہیے
* دل کی لگی

## ماڈلنگ

### ڳاوݨیاں دے ویڈیوز

* یار بنا(جنون)
* کاش ہم جدا نہ ہوتے(فاخر محمود)
* کہانی محبت کی

## ٻِیا ݙیکھو

* عفت عمر

## حوالے

ونکی:پاکستانی اردو مصنف
ونکی:اردو مصنف زنانیاں
ونکی:مصنف زنانیاں
ونکی:پنجابی سینما دیاں اداکارائیں
ونکی:پنجابی مہان٘درے شخصیّتاں
ونکی:پنجابی مہان٘درے زنانیاں
ونکی:پاکستانی ماڈل زنانیاں
ونکی:اردو سینما وِچ اداکارائیں
ونکی:پاکستانی فعالیت پسند برائے حقوق نسواں
ونکی:پاکستانی فعالیت پسند زنانیاں
ونکی:پاکستانی فعالیت پسند
ونکی:ماڈل زنانیاں
ونکی:پاکستانی ٹیلی ویژن میزبان
ونکی:پاکستانی ٹیلی ویژن اداکارائیں
ونکی:پاکستانی ٹی وی دیاں اداکارائیں
ونکی:پاکستانی ٹیلی ویژن اداکارہ
ونکی:پاکستانی مہان٘درے تِریمتاں
ونکی:پاکستانی مہان٘درے زنانیاں
ونکی:پاکستانی مہان٘درے شخصیّتاں
ونکی:مہان٘درے زنانیاں
ونکی:مہان٘درے تِریمتاں
ونکی:مہان٘درے تِرِیمتاں
ہلدا سعید

ہلدا سعید (اردو: ہلدا سعید، کنوں) (ڄَمّݨ دا سال: 1936ء) ہِک پاکستانی کارکن اَتے اَزاد صحافی ہِن۔ اُوہ شرکت گاہ (ویمن ریسورس سینٹر) دی چیئرپرسن ہن اَتے پاکستان وِچ ویمن ایکشن فورم(ڈبلیو اے ایف) دی بانی ممبر اَتے پاکستان دی پروڈکٹیو ہیلتھ ورک دی رکن ہِن۔    

## سرگرمیاں
ہلدا سعید ہِک عیسائی ہے جین٘دا نکاح مسلمان نال تِھیا ہِے۔ ہلدا سعید نے آپݨے کَم کار دا اَغاز ہِک انڈر گریجویٹ یونیورسٹی وِچ اٹھارہ ورھیں نال پڑھ کے کِیتا۔ انّھاں نے طبی محقق، فرانزک سیرولوجسٹ اَتے صحافی دی حیثیت نال وی کَم کِیتا۔ ہلدا سعید نے قانونی کارروائی دے ذریعے زنانیاں اَتے اقلیتی بِیادری دے ممبراں دی مدت کِیتی۔

ہلدا سعید 1978ء وِچ زنانیاں دے حقوق دی کارکن بݨی، انّھاں نے شرکت گاہ (ویمن ریسورس سینٹر) وِچ شمولیت اختیار کِیت اَتے اُون٘دی چیئر بݨی۔ اُوہ خواتین ایکشن فورم،   اَتے پاکستان تولیدی ہیلتھ نیٹ ورک دی بانی رُکن ہِن۔

اُوہ اَبادی اَتے ترقی کنوں متعلق بین الاقوامی کانفرنس دے ذریعے تیار کِیتے ڳئے ایکشن پروگرام دے نفاذ کوں یقینی بݨاوݨ کِیتے ایکشن شیٹس تیار کرݨ آلی زنانی صحت کارکناں دے قاہرہ 1994وِچ ہِک بین الاقوامی گروپ، ہیرا دی رُکن ہَن۔

## حوالے


## ٻاہرلے جوڑ

* شرکت گاہ کی آفیشل ویب گاہ
ونکی:پاکستانی مسیحی زنانیاں
ونکی:پاکستانی فعالیت پسند
ونکی:پاکستانی فعالیت پسند زنانیاں
ونکی:پاکستانی فعالیت پسند برائے حقوق نسواں
ونکی:پاکستانی غیر مسلم زنانیاں
دربار محل

### دربار محل
دربار محل پاکستان دے شہر بہاولپور وچ واقع ہک محل ہے۔ ایہ عمارت سابق ریاست بہاولپور دیاں درباری تقریبات تے سرکاری دفاتر کیتے تعمیر کیتی ڳئی ہئی۔ ایہ محل 75 ایکڑ (30 ہیکٹر) دے باغ وچ واقع ہے۔ 1966ء توں ایں محل کمپلیکس کوں مسلح افواج کوں لیز تے ݙتا ڳیا ہے۔ ایہ حالیہ دور وچ پاکستان آرمی دی 35 انفنٹری ڈویژن دے ہیڈکوارٹر دے طور تے استعمال تھیندا ہے تے عوام کیتے کھلا کائنی۔

### تاریخ
ایہ محل بہاول خان پنجم نے تعمیر کروایا ہئی۔ ایہ 1905ء وچ مکمل تھیا تے بہاول گڑھ پیلس کمپلیکس وچ کئی ٻئے محلات دے نزدیک واقع ہے، جنہاں وچ نشاط محل، فرخ محل تے گلزار محل شامل ہن۔ شروع وچ ایں کوں مبارک محل دا ناں ݙتا ڳیا ہئی۔ ایہ نہ صرف ہک شاہی رہائش گاہ ہئی بھل ریاست بہاولپور دیاں درباری تقریبات تے انتظامی سرگرمیاں کیتے وی استعمال تھیندا ہئی۔

### اُساری
ایہ سکھ-عربی بݨتر دے انداز وچ تعمیر کیتا ڳیا ہے، جیڑھا مقامی، سکھ، تے عربی اثرات کوں ملاوݨ والا ہے۔

محل دے ٻاہرلے حصے وچ پیچیدہ کھدائی، ڄالی دا کم، تے اسٹکو دا کم شامل ہے۔ عمارت دے ہر پاسوں ہک وݙا داخلی دروازہ تے جھروکے والیان بالکونیاں ہن۔ ایہ محل زیادہ تر سرخ سلھاں نال تعمیر کیتا ڳیا ہے تے سرخ تے سفید رنگ دا ہک منفرد امتزاج پیش کریندا ہے، جیندے وچ سفید رنگ چھتاں تے کھڑکیاں کوں نمایاں کریندا ہے جݙاں جو سرخ رنگ ٻاہرلیاں دیواراں کوں نمایاں کریندا ہے۔ ایہ عمارت اپݨے چار جڑے ہوئے گنبداں، وسیع اندرونی حصے تے 80 توں زیادہ کھڑکیاں نال ممتاز ہے، جیڑھے چوݙویں صدی دی قدیم اسلامی روایات کوں ظاہر کریندے ہن۔ عمارت دی تریجھی منزل مغلیہ انداز وچ چھتری والی چھت ہے، جیندے ہر کونے تے ہک مخصوص برج ہے جیندے تے سکھ انداز دے گنبد ہن۔ محل دے اندرونی حصے وچ انویہویں صدی دیاں ودھایاں پینٹنگ، روایتی زیورات، ڳاہݨے، تے نواب خاندان دیاں تلواراں سجاوٹ کیتے رکھیاں ڳیاں ہن۔ شاندار فرنیچر، قیمتی قالین، تے مخمل دے پردے ایندے شاہی ماحول کوں ودھیک چمک ݙیندے ہن، جیندے نال سرامک ٹائلز نال بݨے محراب تے وݙے لیمپ محل دی شان و شوکت کوں ودھیک نمایاں کریندے ہن۔
پروین رحمان

پروین رحمٰن (اردو: پروین رحمان، کنوں) (22 جنوری 1957ء،ڈھاکہ  – 13 مارچ 2013ء کراچی) ہِک پاکستانی سماجی کارکن، اَتے ورنکی پائلٹ پراجیکٹ ریسرچ اَتے ٹریننگ انسٹی ٹیوٹ دی ڈائریکٹر ہَئی، انّھاں کوں 13 مارچ 2013ء کوں قتل کِیتا ڳِیا ہَئی۔

## حیاتی دا احوال
پروین رحمن 22 جنوری 1957ء کوں ڈھاکہ وِچ ڄَمّی ہَئی اُوں ویلے مشرقی پاکستان (اِیں ویلے بنگلہ دیش) وِچ واقع ہَئی۔ انّھاں دا تعلق ہِک بہاری ٹٻّر نال ہَئی جہڑا 1971ء وِچ مشرقی پاکستان وِچ خانہ جنگی دے بعد کراچی آ ڳِیا۔ انّھاں نے داؤد کالج آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی وِچ 1982ء وِچ آرکیٹیکچر دی ڈگری گِھدّی۔

1989ء وِچ اِیں نے کراچی وِچ ہِک غیر سرکاری تنظیم اربن ریسورس سنٹر دی بنیاد رکھی۔ 

## قتل
13 مارچ 2013ء کوں پروین پولیس سٹیشن دے نیڑٖ چار مسلح لوکاں نے انّھاں دی گݙّی اُتے فائرنگکِیتی اَتے ایہ فوت تھی ڳئی۔ 

## ایوارڈ

* اوسلو ، ناروے وِچ واقع انٹرنیشنل واٹر اکیڈمی دی اعزازی زندگی بھر دی رکنیت۔ 
* 1986 میں جیسس ایوارڈ برائے معاشرتی کام
* 1994 ہاؤسنگ کِیتے قومی عمارت ریسرچ انسٹی ٹیوٹ ایوارڈ
* 1996 وِچ اقوام متحدہ کے ہیبی ٹیٹ دی بہترین پریکٹس (او پی پی آر ٹی آئی دے نال) 
* کمیونٹی ریسرچ کِیتے 1997 فیض فاؤنڈیشن ایوارڈ
* 2001 پیشہ ورانہ خدمات کِیتے روٹری کلب ایوارڈ۔
* 2001 ورلڈ ہیبی ٹیٹ ایوارڈ یافتہ (او پی پی آر ٹی آئی دے نال)۔
* 2013 ستارہ – i – شجاعت (بہادری دا حکم ، بعد وِچ آوݨ آلا) صدر پاکستان نے 23 مارچ 2013 کوں ݙِتّا۔ 

## اشاعتاں

* پروین رحمن اور راشد ، اے (1992ء)۔ برادری کے ساتھ کام کرنا: کچھ اصول اور طریقے۔
* پروین رحمان (2004ء) کراچی کی کچی آبادی: 334 کچی آبادیوں کا سروے۔
* رحمان ، 2009ء کے درمیان ، کراچی میں واٹر سپلائی ، او پی پی-آر ٹی آئی۔
* پرویز ، پیرون رحمان اور عارف حسن (2008)۔ کراچی سے اسباق: شہری صفائی اور پانی کی بہتر خدمات کے لیے وکالت میں مظاہرے ، دستاویزات ، نقشہ سازی اور رشتوں کی تعمیر کا کردار (جلد 6)۔ ارتھپرنٹ۔

## ٻاہرلے جوڑ

* نیشنل پبلک ریڈیو (این پی آر-یو ایس اے) کی ویب گاہ پر بندوق برداروں کے ذریعہ غریب مقتول کے پاکستانی وکیل
* Vimeo ویب گاہ پر رحمان ویڈیو انٹرویو
* پروین رحمن اوبیوٹری برائے بین الاقوامی انسٹی ٹیوٹ برائے ماحولیات و ترقی (iied) ویب گاہ

## حوالے

ونکی:پاکستانی فعالیت پسند
ونکی:پاکستانی فعالیت پسند زنانیاں
ونکی:ماحولیاتی ہلاکتاں
ونکی:پاکستانی ماہرین تعمیرات
ونکی:پاکستانی انسانیت پسند
ونکی:پاکستانی مقتولین
ونکی:کراچی دے ماہرین تعمیرات
ونکی:پاکستانی سماجی کارکن
ونکی:کراچی دیاں شخصیتاں
ونکی:پاکستانی مہان٘درے تِریمتاں
ونکی:پاکستانی مہان٘درے زنانیاں
ونکی:پاکستانی مہان٘درے شخصیّتاں
نور محل

### نور محل
نور محل ہک تاریخی جائیداد ہے جیڑھی پاکستان دے شہر بہاولپور وچ آرمی سیکرٹریٹ دے زیر انتظام دفاعی وزارت دی ملکیت ہے۔

ایہ 1872ء وچ ہک اطالوی شاٹو دے طرز تے نئوکلاسیکل لائنز تے تعمیر کیتا ڳیا ہئی، ایں وقت جݙݨ جدیدیت دا دور شروع تھی چکا ہئی۔ ایہ برطانوی راج دے دوران ریاست بہاولپور دے نواباں دی ملکیت ہئی۔

### تاریخ
نور محل دا داخلی دروازہ  
مسٹر ہینن، ہک انگریز جیڑھا ریاستی انجینئر ہئی، ایں عمارت کوں ڈیزائن کیتا ہئی۔ نور محل دی بنیاد 1872ء وچ رکھی ڳئی ہئی۔ ایندے ایرے وچ ریاست دا ہک نقشہ تے سکے نیک شڳݨ دے طور تے دفن کیتے ڳئے ہن۔ محل دے زیادہ تر مواد تے فرنیچر انگلینڈ تے اٹلی توں درآمد کیتا ڳیا ہئی۔ محل دی تعمیر 1875ء وچ 1.2 ملین روپے دی لاڳت نال مکمل تھئی ہئی۔ ایہ محل اصل وچ برطانوی راڄ دے دوران ریاست بہاولپور دے نواباں کیتے رہائش گاہ دے طور تے تعمیر کیتا ڳیا ہئی۔ نواب صادق خان چہارم، جیڑھے فن تعمیر دے شوقین ہن تے انہاں کوں بہاولپور دا شاہجہاں آکھیا ویندا ہئی، ایہ محل کوں اپݨی زنانی نور کیتے تعمیر کروایا ہئی۔ البتہ، محل وچ صرف ہک رات گزارݨ دے بعد، نور ایندے وچ واپس نہ آوݨ دا فیصلہ کیتا کیوں جو ایندی بالکونی توں وستی ملک شاہ قبرستان نظر آندا ہئی۔ انہاں ایندے بجائے دربار محل وچ رہوݨ دا انتخاب کیتا۔

11 جنوری 1890ء کوں شہزادہ البرٹ وکٹر نے محل دا دورہ کیتا۔  22 توں 24 دسمبر 1892ء تک سر میکارتھ بیک، پنجاب دے سینئر فنانس کمشنر، تے انہاں دا خاندان محل وچ قیام کیتا۔  
11 مئی 1897ء کوں ملکہ وکٹوریہ دی سٹھویں سالگرہ دا جشن وی ایں محل وچ منایا ڳیا ہئی۔  
1906ء وچ نواب محمد بہاول خان پنجم نے محل وچ ہک مسجد تعمیر کروائی، جیندی لاڳت 20,000 روپے ہئی۔  
9 فروری 1933ء کوں برطانوی حکومت تے ریاست بہاولپور دے اتحاد دے موقع تے نور محل وچ ہک اہم تقریب منعقد کیتی ڳئی ہئی۔  
8 مارچ 1934ء کوں ریاست بہاولپور اپݨی 10 سالہ جوبلی وی ایں محل وچ منائی ہئی۔  
1956ء وچ، جݙݨ ریاست بہاولپور پاکستان وچ شامل تھئی، ایہ عمارت اوقاف دے محکمے دے حوالے کر ݙتی ڳئی۔  
1971ء وچ محل کوں فوج کوں لیز تے ݙتا ڳیا؛ تے 1997ء وچ فوج اینکوں 119 ملین روپے وچ خرید گھدا۔  

### اُساری
نور محل دا اندرونی حصہ  
نور محل 44,600 مربع فٹ (4,140 مربع میٹر) دے رقبے تے پھیلیا ہویا ہے۔ ایندے وچ 32 کمرے ہن، جنہاں وچ 14 تہہ خانے وچ، 6 برآمدے تے 5 گنبد ہن۔  

ایں ڈیزائن وچ کورنتھیائی تے اسلامی طرز تعمیر دیاں خصوصیات شامل ہن، جیندے وچ برصغیر دے طرز دی ہک جھلک وی موجود ہے۔ کورنتھیائی طرز دی جھلک پلر، بالسٹریڈ، پڈیمنٹس تے دربار ہال دی گنبد نما چھت وچ ݙٹھی ونڄ سڳدی ہے۔ اسلامی طرز تعمیر پنج گنبداں وچ واضح ہے، جبکہ کونے دار بیضوی شکلاں برصغیر دے طرز دی عکاسی کریندیاں ہن۔  

ستمبر 2001ء وچ پاکستان حکومت دے محکمہ آثار قدیمہ ایں عمارت کوں "محفوظ یادگار" قرار ݙتا، تے ہݨ ایہ عام زائرین، طلباء دے دوریاں تے ٻئے دلچسپی رکھݨ والے افراد کیتے کھلا ہے۔
ویرو کوہلی

ویرو کوہلی (اردو: ویرو کہولی، کنوں) ہِک پاکستان وِچ ڄَمّݨ آلی بندھوا مزدور اَتے انسانی حقوق دی کارکن ہِے۔ اِین٘دی شہرت دی وݙّی وجہ ایہ ہِے جو اِیں نے غلامی دے خلاف پورھئیا شروع کِیتا۔ انّھاں کوششتاں دا اَغاز اِیں نے آپ وِیہ ورھے بندھوا مزدوری وِچ گُزارݨ دے بعد کِیتا۔

## ذاتی حیاتی
ویرو ہِک غریب ہری کاشت کار ٹٻّر وِچ اللہ دینو شاہ گاؤں جھڈو، سندھ صوبے وِچ ڄَمّی ہَئی۔ اُوہ 16 ورھیاں دی عمر وِچ ہِک اِیہو جیہیں ٹٻّر وِچ پرنائی ڳئی ہئی جہڑے انّھاں دی زمین دے مالک دے کول بندھوا مزدور ہَئی۔  اُوہ ہُم ہِک بیوہ ہِے جین٘دے 11 ٻال ہِن۔ این٘دے ناں وِچ اَخیر وِچ واؤ کوں کݙان٘ہیں مجہول اَتے کݙان٘ہیں معروف پڑھیا وین٘دا ہِے اَتے انگریزی وِچ ݙُون٘ہیں تلفّظ دے ملحوظ رکھین٘دے ہوئے ݙُون٘ہیں طرحاں نال لِکّھیا وین٘دا ہِے۔

## مہمّاں
2013ء وِچ اُوہ ہِک اَزاد اُمیدوار دے طور تے حیدر آباد دے صوبائی چوݨاں کِیتے کھڑی تھئی۔

اِیں کنوں پہلے اُوہ جنوبی پاکستان وِچ ٻانّھی رہ چُکی ہَئی پَر آپݨے قابضین کنوں اُوہ ٻچ کے نِکّل ڳئی۔

زوریں وَلا بندھوا مزدوری وِچ چلے ونْ٘ڄݨ دے بعد اُوہ ارباب مجاز نال رجوع تھئی اَتے ملی آپݨی اَزادی حاصل کرݨ وِچ کامیاب تھی ڳئی۔ اِین٘دے وِچ اِین٘دی مَدَت پاکستانی انسانی حقوق کمیشن نے حیدر آباد وِچ کِیتی ہَئی۔ اِین٘دے تجربیاں نے ٻِنّھاں کوں اَزادی کِیتے اُٹّھی کھڑوؤݨ دی ہمّت پُچائی ہَئی ۔ اِین٘دے مطلب ایہ ہِے جو اِیکوں سرائیکی ٻولݨ آلی تھی تے اردو وِچ مہارت حاصل کرݨاں ہَئی تاں جو اُوہ کئی گوشیاں دے لوکاں نال ہم کلام تھی سڳے۔ آکسفام نے اِین٘دے خیالیاں دے فروغ اَتے اعتماد دی بحالی وِچ مَدَت کِیتی۔

2009ء وِچ اِیکوں فریڈرک ڈگلس فریڈم ایوارڈ فری دی سلیوز تنظیم دی طرفوں ݙِتّا ڳِیا۔ 

## حوالے

ونکی:سرائیکی شخصیتاں
ونکی:پاکستانی ہندو شخصیتاں
ونکی:پاکستانی فعالیت پسند
ونکی:پاکستانی فعالیت پسند زنانیاں
ونکی:پاکستانی ٻانھے
ونکی:پاکستانی فعالیت پسند برائے انسانی حقوق
ونکی:حیدر آباد دیاں شخصیتاں
داس کیپیٹل

### داس کیپیٹل
کارل مارکس دی کتاب "داس کیپیٹل" (Das Kapital) ہک ایجھی تصنیف ہے جیڑھی دنیا بھر دے معاشی، سیاسی تے سماجی نظام کوں سمجھݨ کیتے ہک بنیادی حیثیت رکھیندی ہے۔ ایہ کتاب 1867ء وچ پہلی وار شائع تھئی تے مارکس دے نظریات دا مرکزی حصہ ہے۔ ایں کتاب وچ مارکس سرمایہ دارانہ نظام دا گہرائی نال تنقیدی تجزیہ کریندا ہے تے ایں نظام دے اندر موجود تضادات، استحصال تے طبقاتی کشمکش کوں واضح کریندا ہے۔  

### کتاب دا پس منظر
کارل مارکس (1818–1883) ہک جرمن فلسفی، معیشت دان تے انقلابی مفکر ہئی۔ انہاں اپݨے ہم عصر فریڈرک اینگلز دے نال مل تے "کمیونسٹ مینی فیسٹو" لکھیا، جیڑھا کمیونسٹ تحریک دا ہک اہم دستاویز بݨ ڳیا۔ "داس کیپیٹل" مارکس دی زندگی دے آخری ݙہاکے دی تصنیف ہے تے ایہ معاشیات تے فلسفے دا ہک گہرا مطالعہ پیش کریندی ہے۔  

### کتاب دا مرکزی خیال
"داس کیپیٹل" دا مرکزی خیال سرمایہ دارانہ نظام دی تنقید تے ایندے اندر موجود استحصال کوں سمجھݨ تے بیان کرݨ ہے۔ مارکس دے مطابق، سرمایہ دارانہ نظام وچ مزدور طبقہ اپݨی محنت دے بدلے وچ صرف اپݨی بقا کیتے معاوضہ گھندے، جݙاں جو سرمایہ دار مزدور دی محنت دی اضافی قدر (Surplus Value) کوں اپݨی ملکیت بݨا کے منافع کماندے۔ مارکس ایں عمل کوں استحصال قرار ݙیندے تے ایں نظام دے خاتمے کیتے طبقاتی جدوجہد دی اہمیت تے زور ݙیندے۔  

### کتاب دے اہم موضوعات
1. قیمت تے قدر:  
  مارکس ایں کتاب وچ قیمت تے قدر دے فرق کوں واضح کریندا ہے۔ انہاں دے مطابق، ہر شے دی قدر اوندے وچ موجود محنت دی مقدار نال طے تھیندی ہے۔ سرمایہ دار مزدور دی محنت کوں کم قیمت تے خرید تے اوندی محنت دی اضافی قدر کوں اپݨے فائدے کیتے استعمال کریندے۔  

2. سرمایہ دارانہ استحصال:  
مارکس دے مطابق، سرمایہ دارانہ نظام وچ مزدور کوں اپݨی محنت دے بدلے وچ صرف اپݨی بقا کیتے معمولی معاوضہ ݙتا ویندا ہے، جݙاں جو سرمایہ دار مزدور دی محنت دی اضافی قدر کوں اپݨے منافع وچ تبدیل کریندے۔ ایہ عمل استحصال کوں جنم ݙیندا ہے۔  

3. طبقاتی کشمکش:  
   مارکس دے مطابق، سرمایہ دارانہ نظام وچ سرمایہ دار طبقہ تے مزدور طبقہ دے درمیان ہک مسلسل کشمکش موجود ہے۔ ایہ کشمکش آخر کار انقلاب دا باعث بݨدی ہے تے مزدور طبقہ اپݨے حقوق کیتے جدوجہد کریندا ہے۔  

4. سرمایہ دارانہ نظام دے تضادات:  
مارکس دے مطابق، سرمایہ دارانہ نظام دے اندر ہک وݙا تضاد ایہ ہے کہ ایہ نظام اپݨے اندر ہی اپݨی تباہی دے بیج رکھیندا ہے۔ سرمایہ دارانہ نظام وچ مسابقت تے منافع دی دوڑ دے باعث معاشی بحران پیدا تھیندے ہن، جیڑھے آخر کار ایں نظام دے خاتمے دا باعث بݨدے ہن۔  

### کتاب دا اثر
"داس کیپیٹل" دنیا بھر دیاں مزدور تحریکاں، اشتراکی انقلاباں تے معاشی نظاماں تے گہرا اثر چھوڑیا ہے۔ روس دا 1917ء دا انقلاب، چین دی کمیونسٹ تحریک تے دنیا بھر دیان مزدور تحریکاں مارکس دے نظریات توں متاثر تھیاں ہن۔  

"داس کیپیٹل" صرف ہک کتاب کائنی، بھل ہک انقلاب دا نعرہ ہے جیڑھا دنیا بھر دے محنت کش طبقے کوں متحد تے منظم کرݨ دا پیغام ݙیندا ہے۔
ولہیم کونراڈ رونٹیگن

### ولہیم کونراڈ رونٹیگن
ولہیم کونراڈ رونٹیگن (Wilhelm Conrad Röntgen) (27 مارچ 1845 – 10 فروری 1923) ہک جرمن طبیعیات دان ہئی، جئیں 8 نومبر 1895 کوں برقی مقناطیسی تابکاری دی ہک قسم دریافت کیتی، جیڑھی ایکس ریز (X-rays) یا رونٹیگن ریز دے ناں نال مشہور ہے۔ ایں دریافت دے بدلے انہاں کوں 1901 وچ فزکس دا پہلا نوبل انعام ݙتا ڳیا۔ رونٹیگن دے اعزاز وچ، 2004 وچ انٹرنیشنل یونین آف پیور اینڈ اپلائیڈ کیمسٹری (IUPAC)  عنصر 111 دا ناں "روینٹجینیئم" (roentgenium) رکھیا، جیڑھا ہک تابکار عنصر ہے۔ تابکاری دے نان-ایس آئی یونٹ "روینٹجن" (R) دا ناں وی انہاں دے ناں تے رکھیا ڳیا ہے۔

### ذاتی تاریخ
تعلیم  
رونٹیگن دا جنم جرمنی دے ہک تاجر تے کپڑے دے کارخا دار فریڈرک کونراڈ رونٹیگن تے شارلوٹ کونسٹینز فرووین دے گھر تھیا۔ جݙݨ او ترائے سال دا ہا، انہاں دا خاندان نیدرلینڈز چلا ڳیا، جتھاں انہاں دی ما دا خاندان رہندا ہئی۔ رونٹیگن  یوٹریچٹ ٹیکنیکل سکول وچ ہائی سکول دی تعلیم حاصل کیتی۔ 1865 وچ، انہاں کوں ناانصافی نال ہائی سکول توں کڈھ ݙتا ڳیا، جݙݨ انہاں دے ہک استاد  جویں ٻئے دے بݨائے ہوئے ہک کارٹون کوں پکڑ گھدا۔  

ہائی سکول دی سند نہ ہووݨ دی وجہ توں، رونٹیگن صرف نیدرلینڈز دی یونیورسٹی وچ مہمان دے طور تے شرکت کر سڳدا ہئی۔ 1865 وچ انہاں  یوٹریچٹ یونیورسٹی وچ داخلہ گھنݨ دی کوشش کیتی، پر ضروری دستاویزات نہ ہووݨ دی وجہ توں داخلہ نہ مل سڳیا۔ بعد وچ انہاں  زیورخ دی فیڈرل پولی ٹیکنک انسٹی ٹیوٹ (ETH Zurich) وچ داخلہ گھدا تے میکینیکل انجینئرنگ دی تعلیم حاصل کیتی۔ 1869 وچ، انہاں  زیورخ یونیورسٹی توں پی ایچ ڈی دی ڈگری حاصل کیتی تے پروفیسر آگسٹ کنڈٹ دے پسندیدہ طالب علم بݨ ڳئے۔

### کیریئر
1874 وچ رونٹیگن یونیورسٹی آف سٹراسبرگ وچ لیکچرار بݨے۔ 1875 وچ انہاں کوں ہوہنہائم، ورٹمبرگ دی اکیڈمی آف ایگریکلچر وچ پروفیسر مقرر کیتا ڳیا۔ 1876 وچ او سٹراسبرگ واپس آئے تے فزکس دے پروفیسر بݨے۔ 1879 وچ انہاں کوں یونیورسٹی آف گیسن وچ فزکس دی کرسی ݙتی ڳئی۔ 1888 وچ انہاں کوں یونیورسٹی آف ورزبرگ وچ فزکس دی کرسی ملی تے 1900 وچ یونیورسٹی آف میونخ وچ بطور پروفیسر مقرر تھئے۔

### ایکس ریز دی دریافت
1895 وچ، ورزبرگ یونیورسٹی دے فزیکل انسٹی ٹیوٹ وچ اپݨی لیبارٹری وچ، رونٹیگن مختلف ویکیوم ٹیوبز دے ذریعے برقی ڈسچارج دے اثرات دا مطالعہ کریندے پئے ہن۔ 8 نومبر 1895 دی شام کوں انہاں  ہک تجربے دے دوران ہک غیر متوقع روشنی ݙٹھی، جیڑھی بیریم پلاٹینو سائنائیڈ سکرین تے نظر آئی۔ ایں روشنی کوں انہاں "ایکس ریز" دا ناں ݙتا، کیوں جو ایہ اݨ ڄاتی ہئی۔ ایں دریافت دے بعد انہاں  اپݨی زنانی دے ہتھ دا پہلا ریڈیوگراف (X-ray تصویر) بݨایا۔

### ذاتی زندگی
رونٹیگن  47 سال تک اینا برتھا لڈوگ نال شادی کیتی، جیڑھی 1919 وچ فوت تھئی۔ انہاں دی ہک منہ ٻولی دھی ہئی۔ رونٹیگن  اپݨیاں دریافتاں تے پیٹنٹ نہ گھدا، کیوں جو انہاں دا خیال ہئی جو ایہ دریافتاں عوامی طور تے دستیاب ہووݨیاں چاہیدیاں ہن۔

### اعزازات تے اعتراف
رونٹیگن کوں 1901 وچ فزکس دا پہلا نوبل انعام ݙتا ڳیا۔ انہاں  نوبل انعام دی رقم یونیورسٹی آف ورزبرگ وچ تحقیق کیتے عطیہ کر ݙتی۔ 2004 وچ، عنصر 111 دا ناں انہاں دے اعزاز وچ "روینٹجینیئم" رکھیا ڳیا۔

### ورثہ
رونٹیگن دی دریافت  طبی دنیا وچ انقلاب برپا کر ݙتا تے ایکس ریز دا استعمال تشخیصی ریڈیولوجی وچ عام تھی ڳیا۔ ہر سال 8 نومبر کوں "ورلڈ ریڈیوگرافی ڈے" منایا ویندا ہے، جیڑھا رونٹیگن دی دریافت دی یادگار ہے۔

رونٹیگن دا انتقال 10 فروری 1923 کوں آندراں دے کینسر دی وجہ توں تھیا۔ انہاں دے ورثے کوں جرمنی تے دنیا بھر وچ قدر دی نگاہ نال ݙٹھا ویندا ہے۔
وسمہ عمران

## تعارف
وسما عمران (اردو: وسمہ عمران، کنوں) (ڄَمّݨ دا سال: ج-1992ء) ریسرکل کپ دی شریک بانی ہن، ایہ ہِک رجسٹرڈ انٹرپرائز ہے جہڑی پاکستان دیاں زنانیاں کِیتے قابلِ تجدید ماہواری کپ پیش کرین٘دی ہے۔

## وسمہ دی کمپنی دی بنیاد
عمران نے آپݨے پارٹنر، ماہین خان دے نال 2017ء وِچ ریسرکل کپ دی بنیاد رکھی۔ 

## ریسرکل کپ دے پِچّھوں تصور
جہڑیلے اِین٘دا اَغاز پاکستان دیاں زنانیاں دی توجہ حاصل کرین٘دی ہے تاں، عمران حیض کنوں متعلق دقیانوسی تصوراں دی وضاحت کرین٘دی ہے اَتے آہدی ہِے جو "پیریوڈ" دا لوظ پاکستان وِچ عام طور تے نِھیں ورتیا وین٘دا۔

پاکستان وِچ 40 فیصد کنوں وَدگھ زنانیاں کوں حیض کیتے سستی مصنوعات تئیں رسائل کائے نِھیں۔ اِیں حقیقت دی وجہ کنوں عمران نے اِیں ممنوع کوں ختم کرݨ کَن کَم کِیتا۔ 

## سماجی نمائندگی
وسمہ آپݨے بلاگ تے ایہو جیہیں مضمون وی شائر کرین٘دی ہے جنّھاں وِچ مصنوعات ایہو جیہیں کوں شامل کِیتا وین٘دا ہِے۔ 

وسمہ ماہواری دے کپ دے استعمال دے بارے وِچ آگاہی پھیلاوݨ کِیتے تعلیمی اداریاں دا دورہ کرین٘دی ہِے۔ 

## حوالے

ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:پاکستانی زنانیاں
ونکی:پاکستانی فعالیت پسند زنانیاں
ونکی:ماہواری
ونکی:پاکستانی سماجی کارکن
ونکی:پاکستانی انسانیت پسند
ونکی:پاکستانی فعالیت پسند برائے حقوق نسواں
ونکی:پاکستانی فعالیت پسند برائے انسانی حقوق
ونکی:پاکستانی فعالیت پسند
نگہت داد

نگہت داد  (اردو: نگہت داد، کنوں) ہِک پاکستانی وکیل اَتے انٹرنیٹ دی سرگرم رکن ہِے   جہڑی ہِک غیر منافع بخش تنظیم ڈیجیٹل رائٹس فاؤنڈیشن چلین٘دی ہِے۔ آئی ٹی سیکیورٹی دے شعبہ وِچ کَم کرݨ دی وجہ کنوں کئی بین الاقوامی اعزاز گِھن چُکّی ہِے۔

## حوالے

ونکی:پاکستانی فعالیت پسند زنانیاں
ونکی:پاکستانی فعالیت پسند
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:ضلع جھنگ دیاں شخصیتاں
ونکی:پاکستانی وکیل
ونکی:جامعہ پنجاب دے فضلا
ونکی:جِین٘دیاں مہان٘درے زنانیاں
ونکی:جِین٘دیاں مہان٘درے تِرِیمتاں
نگہت سعید خان

نگہت سعید خان (اردو: نگہت سعید خان، کنوں) ہِک پاکستانی حقوق دی کارکن، محقق اَتے مصنفہ ہِن۔ اُوہ اپلائیڈ اکنامک ریسرچ (اے ایس آر) ریسورس سینٹر دی ڈائریکٹر اَتے بانی اَتے ویمن ایکشن فورم دی بانی رُکن ہِن۔

## حیاتی دا احوال
نگہت نے آپݨاں نِکّا لاء پاکستان اَتے امریکہ وِچ گُزاریا۔ لندن کنوں اے لیول دی تعلیم پوری کِیتی۔ نیو یارک شہر وِچ کولمبیا یونیورسٹی کنوں انڈر گریجویٹ کِیتا۔ یونیورسٹی وِچ تعلیم دے وِچالے، اُوہ ویتنام مخالف جنگ اَتے زنانیاں دے حقوق دی تحریک نال جُڑ ڳئی۔ 2017ء وِچ ہیرالڈ کوں انٹرویو ݙین٘دے ہوئے اُنّھاں نے انکشاف کِیتا جو اُنّھاں دے پِیؤ پاک آرمی وِچ ہَن جہڑیلے اُوہ وݙّی تھین٘دی پئی ہَئی، تاہم نگہت،ایوب خان دے خلاف اُوں ویلے طالب علماں دی تحریک وِچ شامل تِھیوݨ کنوں نہ ریہ سڳی جہڑیلے اُون٘دا آپݨاں پِیؤ مارشل لا ایڈمنسٹریٹر ہَئی۔ اُوہ زنانیاں دے حقوق دی کارکن طاہرہ مظہر علی اَتے اُون٘دے پئے مظہر علی خان دے پورھئیے کنوں متاثر ہَن۔

## سیاسی سرگرمی
نگہت سعید ویمن ایکشن فورم (ڈبلیو اے ایف) بانی ممبر دی حیثیت نال مشہور ہے۔ اُوہ 12 فروری 1983ء  وِچ جنرل ضیاء الحق دی طرفوں مرداں دے مقابلے وِچ زنانیاں دی اَدّھی ڳواہی دے قانون دے سخت خلاف ہَن۔

## تحقیق اَتے کَم
نگہت نے پروفیسر ایرک سائپرین دے نال شاہ حسین کالج لاہور، اَتے بعد وِچ 1970ء دے ݙہاکے وِچ قائد اعظم یونیورسٹی، اسلام آباد وِچ کَم کِیتا۔ کَھٻّی ٻان٘ہ دے سیاسی اعتقاداں دی وجہ کنوں بعد وِچ انّھاں کوں آپݨے منصب کنوں ہٹا ݙِتّا ڳِیا۔

انّھاں نے ایہو جہیں ابواب وِچ حِصّہ گِھدّا ہِے جنّھاں وِچ "زنانیاں دی تحریک اُتے نظر ثانی: مستقبل کِیتے تشویش دے شعبے" اَتے "شناخت، تشدد اَتے زنانیاں: تقسیم ہند دی عکاسی 1947ء" شامل ہِن۔  

## حوالے

ونکی:زنانیت پسند پاکستانی
ونکی:پاکستانی فعالیت پسند زنانیاں
ونکی:پاکستانی فعالیت پسند برائے حقوق نسواں
ونکی:پاکستانی فعالیت پسند
ونکی:پاکستانی زنانیاں
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:پاکستان وِچ زنانیاں دے حقوق
ونکی:پاکستانی سیاسی زنانیاں
ونکی:جامعہ کولمبیا دے فضلا
نشا راؤ

نشا راؤ (اردو: نشا راؤ، کنوں) ہِک پاکستانی خواجہ سرا وکیل اَتے حقوق کارکن ہِے۔ 2020ء وِچ، اُوہ پاکستان وِچ پہلی خواجہ سرا قانون گریجویٹ بݨ ڳئی۔ نشا راؤ زنانیاں دی حیثیت کنوں متعلق سندھ دے لا کمیٹی کمیشن دی رُکن بھی ہے۔

## ذاتی حیاتی
نشا، پہلے کاشف دے ناں نال سُن٘ڄاݨی وین٘دی ہَئی۔ اُوہ ہِک درمیانے طبقے دے ٹٻّر نال تعلق رکھݨ آلے پنڄ ٻالاں وِچوں تریجھی پیدائش ہے۔ اُوہ پنجاب دے ضلع لاہور دی رہوݨ آلی ہے۔ نشا نے آپݨے خراب حالات دی وجہ کنوں سویلے 8 کنوں 12 وڄے تئیں بِھک منڳدی ہَئی اَتے 2 کنوں 5 وڄے تئیں اُوہ قانون دیاں کلاساں گِھن٘دی ہَئی۔

## تعلیم
نشاء، پاکستان وِچ اُنّھاں کُجھ پڑھے لکھے خواجہ سراؤاں وِچوں ہِک ہِے، جئیں اعلیٰ تعلیم گِھدّی۔ نشاء نے 2018ء وِچ گریجویشن مکمل کِیتی۔ 

## کَم کار آلی حیاتی
نشا نے وکالت دے انجو انج پروگراماں وِچ شرکت کر کے آپݨے قانونی کیرئیر دا اَغاز کِیتا۔  نشا ہُݨ تئیں خواجہ سرا بِیادری کنوں متعلق 50 کنوں وَدھ مقدمے نبیڑ چُکّی ہِے۔

## اڳّوں دے منصوبے
نشا آپݨی این جی او دے ذریعے خواجہ سرا بِیادری دی مَدَت کرݨ دا ارادہ رکھین٘دی ہے۔ نشا دا جلدی ای خواجہ سرا لوکاں کِیتے اولڈ ایج ہوم بݨاوݨ دا وی منصوبہ ہِے۔ 

## حوالے

ونکی:پاکستانی وکیل
ونکی:پاکستانی فعالیت پسند زنانیاں
ونکی:پاکستانی فعالیت پسند
ونکی:پاکستانی زنانیاں
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
نازو دھریجو

**ناز مختیار دھریجو** (اردو: نازو دھریجو، کنوں) ( سندھی : نازو ڌَاريجو ، ڄَمّݨ دا سال: 1976/1977) ، جِیکوں **وڈیری نازو دھریجو** دے ناں نال وی سُن٘ڄاݨیا وین٘دا ہِے۔ ہِک پاکستانی کارکن اَتے سیاست دان ہِن۔ مرد رشتے داراں دے خلاف اُون٘دی زرعی اراضی دے دفاع نے اُوکوں "پاکستان دی اَوکھی ترین زنانی" قرار ݙیوایا۔ اَتے 2017ء دی فلم "مائی پیور لینڈ" کوں وی متاثر کِیتا۔

## سیرت
نازو دھریجو دے پِیؤ حاجی خُدا بخش خان دھریجو زمیندار ٹٻّر نال تعلق رکھݨ آلے ہِک زمیندار ہَن جہڑے پاکستان دے صوبہ سندھ وِچ زرعی اراضی دے مالک ہَن۔ نازو دھریجو آپݨی ݙوجھی ذال وڈری جامزادی دے نال اُنّھاں دی ساریاں کنوں وݙّی دِھی ہے۔ اُوہ قاضی احمد دی ہِک حویلی وِچ ڄَمّی ہَئی۔

حاجی خُدا بخش نے آپݨی دِھیاں کِیتے ٹیوٹر رکّھے ہوئے ہَن، تہوں نازو دھریجو نے سندھی کنوں ان٘ج اُردو اَتے انگریزی وی سِکّھی۔ 

حاجی خُدا بخش نے آپݨیاں دِھیاں دے نال آپݨے پُتر کوں آتشیں اسلحہ استعمال کرݨ دی تعلیم ݙِتّی۔ ڄیکر اُنّھاں کوں کݙان٘ہیں ٹٻّر دی زمین دا دفاع کرݨ دی لوڑ پے سڳدی ہے۔ 

ول نازو دھریجو دے مرد رشتے داراں نے اگست 2005ء وِچ رات کوں فارم اُتے حملہ کرݨ کِیتے 200 ڈاکوؤاں کوں بھرتی کِیتا۔ 

نازو دھریجو مسلم لیگ (ن) پارٹی دے نال مختیار نازو دھریجو دے ناں نال سیاست وِچ سرگرم عمل رہی ہے۔

## میڈی پاک سر زمین
برطانوی پاکستانی فلمسار سرمد مسعود آپݨے ٹٻّر دی زمین دے دفاع دے بارے وِچ ہِک فلم بݨاوݨاں چاہندے ہَن فلم سندھی دے بجائے اُردو وِچ فلمایا ڳیا ہَئی۔ 

## حوالے

ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:پاکستانی فعالیت پسند
ونکی:پاکستانی فعالیت پسند زنانیاں
ونکی:سندھی مہان٘درے شخصیّتاں
ونکی:سندھی مہان٘درے زنانیاں
ونکی:سندھی شخصیتاں
ونکی:پاکستانی سیاسی زنانیاں