سانجھی زمین ، سانجھی رڑھ واہی

سانجھی زمین ، سانجھی رڑھ واہی تے سانجھی فصل تے ہر کہیں کوں لوڑھ جتلاں داݨے دی ونڈ…… اے ہا جونپوری دی تعلیم دا خلاصہ ۔ اُنہاں دے مریدیں تے شاگردیں ؍طالبیں کوں ذات برادری ، دین دھرم کنوں ہٹ کراہیں برابری دی زندگی گزارݨی ہئی۔

پر سچی ڳالھ اے ہے جو شاہ شہید ، جونپوری دی تعلیم تے نظریات دے نال نال دُنیا دیاں انقلابی تحریکاں کنوں ڈھیر ساریاں سوچاں حاصل کیتیاں ۔ کتاباں پڑھݨ تے غفورو فکر نال دُنیاں کوں ݙیکھݨ آلا اے مفکر خدا دی مخلوق دی بھلائی دے سبھے رنگ جوڑ کراہیں آپݨی راہ بݨاوݨ وچ کامیاب تھیا ، اُنہاں کوں خود کوں مہدی نہ مہاتما بُدھ دا لقب ݙتا بلکہ اُنہاں ہر فلسفی دیاں چنڳیاں ڳالھیں چُݨ تے آپݨی ڳالھ کیتی تے اوں ویلھے سبھے نظریات کنوں سب توں خالص نظریہ ݙتا ۔ شاہ عنایت دا سب تُوں وݙا کمال اے ہے جو اُنہاں ناصرف موجود کوں بݨݨ توں انکار کیتا بلکہ زمانے دے رائج ظلم تے ناانصافی تے کھس کھو دے نظام کنوں بغاوت کیتی تے ایندا متبادل پیش کیتا ۔ اُنہاں ’’اُم الخبائث‘‘ یعنی ذاتی ملکیت کوں ختم کرݨ دی سوچ ݙتی تے صحیح سچ دا بیت المال قائم کیتا جیندے بعد آپوں ڄاݨ ؍خود بخود ابن خود کار؍خیر، خیر ، پیار ، محبت تے برابری دا نظام سامݨے آوݨاں ہا ، ہک ٻئی خاص ڳالھ اے ہے جو شاہ عنایت دُنیاں داری چھوڑ ݙیوݨ والا پیر نہ ہا ، انہاں دا گھر ٻار ، ٻال ٻچی وی ہَن ۔ وݙے پُتر دا ناں شاہ خلیل اللہ ہا ، ݙوجھا عزت اللہ شاہ ، تے تریجھے دا ناں سلام اللہ ہا ۔ او صبر شکر کرݨ دا درس ݙیندا ہا پر نکمے ٻاہݨ دا قائل نہ ہا او انسانیں دی بھلائی دی خاطر ہر ویلھے محنت کرݨ دا سبق ݙیندا ہا تاں جو دُنیاں بدل ونڄے ، بدلی ونڄ سڳے۔

شاہ عنایت سب توں پہلے خود آپݨے پیئو ݙاݙے دی زمین سانجھی مِلخ؍ملکیت قار ݙتی تے محنت تے پیداوار کوں سانجھا قرار ݙتا تے ایں عمل کوں مریدیں ، وستی آلیاں تے خاندان پسند کیتا ۔ ایں پاروں سبھے رَل تے کم کرݨ لڳ پئے تے پیداوار کوں سانجھا ونڈݨ لڳ پئے۔ اِتھاں مال مویشی ، ڈھور ڈنگر ، ہَل پنجالی تے سارا سال متاع کہیں دی ذاتی مِلخ ؍ملکیت نہ ہئی ۔ سب سانجھا ہا ۔ مزدور کسان ، کُہاڑی نال کم کرݨ والا ، آجڑی… کئی وݙا تے کوئی چھوٹا نہ ہا ، جھوک دے ایں سماج وچ کمانڈر ،مُرشد کم کریندے ہَن ، ݙوجھے دے پورھیئے تے پلݨ بے عزتی سمجھا ویندا ہا ، اتھاں کوئی سماجی ، نسلی ، مذہبی تے قبائلی فرق نہ ہا ۔ کوئی چھوٹا وݙا نہ ہا ۔ ایں طرزِ زراعت نال سبھے خُش ہَن اُنہاں دی حالت سُدھر ڳئی آزاد انسان ہن۔

شاہ عنایت خالی آپݨے مریدیں اِچ دولت تے ضروریاتِ زندگی دی سانجھ دی ڳالھ نہ کریندا ہا بلکہ او تاں پیداواری عمل دے اندر وی محنت ، مشقت تے سانجھ دا قائل ہا ۔ پیداواری عمل وچ سانجھی تے برابری دی شرکت دے بغیر پیداوار دی سانجھی ونڈ خلافِ عقل سمجھی ویندی ہئی۔

شاہ عنایت سئیں قانونِ معیشت دا اے راز سمجھ گھدا ہا جو اصل چیز پیداواری عمل ہے ۔ اصلی سانجھی مساوات اوہا ہے جیڑھی پیداواری عمل دے دوران ہووے ناکہ ونڈارے دی سانجھ ۔ ونڈارے ویلھے تاں ݙاکو وی مساوات دے اصول چلدِن جیڑھے لُٹیا ہویا مال آپس اِچ ونڈ گھندن ۔ اصل سانجھ تاں محنت دے اندر ہوندی اے ۔ ایں پاروں شاہ عنایت پیداواری عمل اِچ سانجھی شرکت تے زور ݙتا ۔ اُنہاں دا اے پکا عقیدہ ہا جو رڑ ھ واہی سانجھے اصول تے کیتی ونڄے تے پیداواری عمل دے دوران سبھے لوک شریک تھیون تے وَل فصل کوں آپس اِچ ونڈاوِن ، کوئی مالک نہ ہوسی تے کوئی نوکر ، کوئی حاکم تے کوئی محکوم ۔ سبھے ہک سوّیں ، سبھے محنت کریسن تے سارے سوکھے تے خوشحال تھی ویسن ۔ شاہ عنایت دے کامریڈز سنگتی ساتھی ایں اصول تے عمل کیتا تے سُرخرو تھئے (ساکوں مشرق تے تکبر کائنی پر ناز ضرور کرݨا چاہیدے)

ہُݨ اے تاں اصلوں نویں ڳالھ ہئی حاکم اوں مذہبی وعظ تے پیریں ، فقیریں کنوں نہیں ݙردا جیڑھے قیامت تے آخرت دیاں ڳالھیں کرِن۔ اوکوں پتہ ہوندے ایں تقریریں نال انسان دے اندر دِل دی مَل نئیں دُھویندی، نہ اَکھیں توں بے عملی دا پردہ ہٹدے۔

اے موالی لوک ہوندن جنہاںدا با عمل حیاتی نال کوئی واسطہ نئیں ہوندا ۔ ظاہر ہے ایہو جئیں بے کار لوکاں کنوں بادشاہ کوں ݙریں تے شاہ عنایت دے زمانے وچ پیری فقیری دا اے وطیرہ ہا ۔ درس ݙیندے ہَن خود دولت کٹھی کریندے تے مُریدیں کوں صبر دی تلقین کریندے ہن۔ آپݨے حق دی ساری جنگ کوں دنیا داری دی مکروہ جنگ سمجھدے ہَن ، تھیوݨ والے ظلم تے قاہر تے غور و فکر دی بجائے موت دے بعد دی حیاتی تے غور کرݨ دا سبق ݙتا ویندا ہا۔

ہُݨ تاں یکدم ورھیاںٹُردے ایں رواج دے خلاف ہزاراں کسان اُٹھی کھڑے تھئے ۔ گھر ٻار چھوڑ کراہیں جاگیرداریں دی زمینیں تے رادھی ہوئی اپݨیاں فصلاں چھوڑ ݙتیاں۔ ملاں ، پیر تے حاکم دے صبر دے درس کوں بھنوا سٹیا تے سبھے نویں طرزِ حیات اِچ شامل آن تھئے ۔ نتیجہ اے نکھتا جو درباراں ،حجرے ، آستانے خالی تھیوݨ پئے ڳئے تے سانجھی رڑھ واہی چودھاروں چرچے تھیوݨ لڳ پئے ۔ ’’چند ݙینہ دی زندگی‘‘ تے ’’عدم مساوات دا خدائی‘‘فلسفہ ݙوہائی بر ڳئے ۔ ایندے مقالبے اِچ ’’اللہ دی مے‘‘ جیڑھا رہاوے اوہو کھاوے‘‘ دا سچا راج شروع تھی ڳیا ۔ ایں نہ ہا جو سبھے صرف محنت مشقت کریندے ہَن ۔ اصل ڳالھ اے ہئی جو فصل ونڈاوݨ ویلھے ہر کُئی آپݨی ضرورت دے مطابق داݨے چا ویندا ہا تے باقی پیداوار دائرے دی ملکیت ہوندی ہئی تاں جو بائے ضرورت مند ایں کنوں فائدہ چا سڳن ۔ ونگار ، مالیہ ، آبیانہ کنوں پاک اے راند جھوک اِچ رَس ڳئی ۔اتھاں تاں ہک انقلابی روح پیدا تھی ڳئی ہئی ۔ ہک نواں مرکز جتھاں جاگیرداریں تے ظلم کنوں بھڄ تے مظلوم لوکیں پناہ آن گھندے ہَن ۔ اتھاں تاں پیریں دے قاہر اِچ سڑݨ آلے مرید آ تے سُکھ پیندے ہَن ۔ محنت کریندے ہَن تے عزت پیندے ہَن ۔ ہُݨ او ایہو جھئیں مُلخ دے شاہری ہَن جتھاں محنت دا پَھل مِلدا ہا تے کُئی کہیں دا حق نہ کھمدا ہا۔

صرف اے ناں ہا ۔ ڳالھ اڳوں تے ٹُر پئی جو لوکی جاگیرداریں دے مزیرے تے دنیا دار پیریں دے مُرید وی مطالبہ کرݨ لڳ پئے جو ساݙے پاسے وی دائرے دا نظام چلائو۔

ایں مَن بھاوݨی سانجھی زندگی کنوں پیر ، مُلاّں ، ٻݙٖدی مُغل شاہی دے پلوڑ جاگیردار تے زمیندار ݙرݨ لڳ پئے ڳئے ۔ جائیداد اِی تاں انہاں دی موت ، حیاتی دا مسئلہ ہوندے ۔ جاگیرداری نظام لوݙیں وات آ ڳیا تے اِتھوں دے گورنر میر لطف علی خا نکوں سارا قصہ ݙسا ݙتا ڳیا او خود وی شاہ عنایت دے انتظام ؍نظام ؍طریقے کنوں ݙریا ہویا ہا۔اوندی تاں آپݨی نوکری خطرے وچ ہئی۔

رپھڑ اے ہا جو شاہ عنایت دی آبادی زمین تے سرکار دا کوئی اختیار نہ ہا ۔ ایں پاروں سرکار کوئی مداخلت نہ کیتی ۔ اِتھ واسطے اُنہاں کوں آکھیا خود جیویں ایں مسئلے کوں حل کرو ، حکومت تہاکوں کجھ نہ آکھسی ۔ اے زمیندار ، پیر ، مُلّاں تے جاگیردار تاں پہلے کنوں زور زبردسی تے دھونس نال ایںمن بھاوݨی تحریک کوں ختم کرݨ دا فیصلہ کر چُکئے ہَن ۔ ایں انقلاب دشمن ٹولے وچ پیر عبدالواسع ، علاقے دا سب تُوں وݙا جاگیردار تے کسانیں دا دشمن حمل جت ، تے ہک ٻیا وݙا جاگیردار نور مند پلیجو شریک ہَن ۔ انہاں سبھے با اثر سرداریں سانجھی حیاتی گزارݨ آلے معصوم کسانیں کوں تباہ کرݨ کیتے بندے کٹھے کرݨ شروع کر ݙتے تے نال نال علاقے دے ݙاکو وی رکھ گھدے ۔

اے ساری انسان دشمن فوج رات دے اندھارے وچ جھوک فقیر تے حملہ آور تھئی تے نور مند پلیجو دی کمانڈری اِچ قتلام شروع تھی ڳیا ۔ جھوک کیمون دے منتے آپݨے مُرشد تے زرعی نظام دی رکھی کریندے ہوئیں شہید تھیندے ڳئے مگر شاہ عنایت تے کیمون ہیڈکوارٹر دا کوئی نقصان نہ تھیوݨ ݙتا ۔ ݙوجھے ݙینہ مظلوم فقیریںدے35جنازے چاتے ڳئے۔

شاہ عنایت پہلے کنوں ایں انقلاب دشمن حملے کیتے تیار ہا ۔ ایہہ وجہ ہئی جو او کنبیا نہ ݙریا ۔ ایں سیاݨے انقلابی آپݨی عوام دے جذبات تے قابوپاتا تے سوچ سمجھ کراہیں دلی دے تخت کوں آپݨے حق اِچ کرݨ دا فیصلہ کیتا ۔ انہاں شہید یں دے وارثیں کوں ہک خط لکھ کراہیں دلی دے مُغل بادشاہ فرخ سیر کنیں بھیڄیا۔

اے خط صرف شاعری نئیں ایندے اندر ٻہوں تھولے لفظیں دے وچ خط لکھݨ والے دی عظمت ، مہارت تے ٻہوں وݙی حکمتِ عملی دے جوہر نظر آندن۔ایں خط کوں چا تے شہیدیں دے وارث فرخ سیر دے دربار اِچ پہنچے ،اُتھاں جاگیرداریں دے ظلم تے قاہر دی پوری کہاݨی سُݨائی تے اللہ دے ولی شاہ عنایت دا خط وی ݙتا ۔شاہی دربار فیصلہ کیتا جو قاتل پیر عبدالواسع ، حمل جت تے نور مند پلیجو دیاں زمیناں بدلے اِچ شہیدیں دے وارثیں کوں ملسِن۔

جیڑھے ویلھے جھوک دے شہیدیں دے وارثیں کوں اے مِل ڳیاں تے اُتھاں وی شاہ عنایت دے دائرہ آلی کار سانجھی کاشت کاری شروع کر ݙتی ڳئی ۔ ایں طریقے نال ہُݨ زیادہ وݙے علاقے دیاں زمیناں سانجھیاں تھی ڳیاں۔ 

سندھ دے لازوال تے امر انقلابی شاہ عنایت دا سانجھا تے بھائی چارے دا نظام ٹُر پیا ۔ کھس کھو کنوں پاک سانجھی رڑھ واہی غریبیں کوں اِتلا چنگی لڳی جو آسوں پاسوں دے جاگیرداریں تے وݙیریں دے راہک ، مزیرے انہاں کوں چھوڑ کراہیں آپݨیاں تھولیاں تھولیاں زمیناں نال جھوک دی سانجھی کاشتکاری اِچ شامل تھیندے ڳئے ۔ دائرے ہزاراں سال پہلے دے کیمونزم دے بعد ایشیا اِچ ولا سانجھی کاشت کاری شروع کر ݙتی ۔ جھوک کوں پہلا کیمون بݨݨ دا اعزاز ملیا جتھاں سانجھے پیداواری عمل اِچ سبھے ہک خاندان وانگیں فائدے چہیندے ہَن ۔ آپݨی پیداوار دا معمولی جیہاں حصہ دائرے اِچ رہݨ آلے محتاج؍مُتھاج تے معذور دے لنگر واسطے ݙیوݨ ہوندا ہا تے لنگر دا اصول ہا۔

آں کس کہ لہ ایں جامی آید

نانش بہ دھید از ایمانش نہ پر سید

اِتھاں آوݨ والے دا دین دھرم پُچھیں بغیر رزق ݙتا ویندے۔

پاک صاف تے سخی دِل لوکیں کوں پاک صاف حیاتی دا ماحول مل ڳیا ہا ۔ ہر بندہ بشر سارے سماج دا ہا تے سارا سماج ہک بندے دی خدمت کیتے ۔ ہر نیکی کیتے آزادی تاں ہوندی اِی نیکی واسطے ہے باقی آزادیاں تاں بس NGOدے ہوکے ہِن۔

ݙیہدیں ݙیہریں دائرے دے رہݨ والیاں دے اندر سوہݨپ ، دھرتی تے نظر آوݨ پئے ڳیا تے ایں کیمون دے فقیر کاشتکار جاگیرداریں دے راہکیں کنوں زیادہ سوکھے تے سُکھی تھی ڳئے تے وَل شاہ عنایت دی ایں سانجھ دیاں پرے پر تے دُھماں مچ ڳیاں ، نیڑے تیڑے دے غریب مزیرے بھڄ بھڄ کراہیں آپݨے خیش قبیلے نال شاہ سئیں دے دائرے وچ شامل تھیندے ڳئے۔ ݙینہو ݙینہ دائرہ ودھدا ڳیا۔ صوفی شاہ عنایت دی اے انقلابی تحریک زمین اللہ دی تے جیڑھا رہاوے اوہو کھاوے دا نعرہ ودھݨ پھلݨ پئے ڳیا۔

## حوالہ
کتاب: شاہ عنایت شہید، مصنف : ڈاکٹر شاہ محمد مری ، جھوک پرنٹرز ملتان