موہری تیں چھیکڑی ہجرت

ایں موضوع کوں جے کر شرعی طور تے سوچوں تاں ایندا مطلب ہک جا کنوں ݙوجھی جا تے لنگھ ونڄݨ تھیندے ۔ ساݙے پیارے نبی صلی اللہ علیہ وآلہٖ وسلم جنہاں دے اُتوں سارے مسلمان قربان ، مکے سوہݨے توں مدینے پاک تئیں بس اپݨے عقیدے تیں اسلام کوں بچاوݨ دی خاطر لڳے ڳئے ۔ انہاں دے سارے ساتھیاں اپݨے گھر ٻار ، سکے سوڑے ، جا مکان تے جائیداداں سب چھوڑ ݙتیاں۔ مدینے پیارے وچ انہیں دا کوئی سنگتی ساتھی تے ڄاݨ سُنڄاݨ والا کوئی نہ ہا ۔ انہاں دین کوں بچاوݨ کیتے وݙی توں وݙی قربانی ݙتی ۔ ایہہ قربانی بندیں کوں ہک رستہ ݙکھایا جو ظلم تے زیادتی کولوں بچݨ کیتے ایہہ وی ہک رستہ ہے ایکوں ’’ہجرت‘‘ آہدن۔ مسلمانیں کیتے اے قدم وݙا سرمایہ ہے۔

میݙے اللہ سئیں ساکوں ساریں انسانیں کوں ایں دنیا تے اَپݨا نائب مقرر کر تیں ساری مخلوقیں کنوں وَدھیا بݨائس تے اپݨے فرشتیں کوں ساݙے اڳوں سجدہ کرݨ دا حکم ݙتِس۔ ساݙے ݙاݙے حضرت آدمؑ کنوں منع کیتے درخت دا پھل کھانوݨ دی بُھل تھی ڳئی تاں اونکوں وی زمین ݙو پٹھ چھوڑیس۔ وَت اپݨی مرضی نال اماں ہوّا کوں وی پَٹھ ݙتس ۔ ایں طرح تے جوڑا کٹھا تھیا تیں ایں دنیا تیں اوندا سارانظام قائم تھی ڳیا۔

اے ہجرت اصل اِچ ہک اشارہ ہے جو انسان کوں زمین تیں بھیڄݨ تے موت ݙیوݨ تے قبر وچوں ولا اُٹھاوݨ تیں حساب کتاب کیتے چھیکڑی ݙینہ دا قائم تھیوݨ تیں کائنات کوں چلاوݨ دا ہک اشارہ ہے ۔ ہک جا توں ٻئی جا تئیں ۔ ہک توں ٻے کم تئیں ۔ ہک جہان توں ٻئے جہان تئیں ۔ اَدل بدل کوں ہجرت آہدن۔جیڑھی جو ہر جاندار تے بے جان واسطے ہکو جھیں رکھی ڳئی ہے ۔ ایہہ سب دی قسمت ہے لیکھ ہے۔

جے اساں کُھلے اَکھیں نال ݙیکھوں تاں پہاڑوی چھوٹے وݙے تھیندن۔ سمندر گھٹ ودھ تھیندن ، دریا، ندی ، نالے اَپݨے رستے بدلدے رہندن ۔ ریت ہک جا توں اُݙ تیں ݙوجھی جا تے اُݙ ویندی اے ۔ پتھر لُڑھدے لُڑھدے اپݨاں رستہ بدل تے پریں لڳے و۶یندن ۔ اندھاریاں آندن ، او مٹی کو پلٹ ݙیندن تے اڳوں آوݨ آلیں شئیں کوں اُݙا تے گھن ویندن ۔ پرندے وی اپݨے ٹِکاݨے بدلدے رہندن ۔ ہک جا توں ݙرلڳدا ہووے ، کہیں دشمن دا سی ہووے ، روزی نہ ملدی ہووے ، موسم نہ بھاوے تاں وَت اے اَدل بدل بندیں تیں ہر شے  واسطے ضروری تھی ویندے۔

جے ٻی زیادہ کھلی اَکھ نال ݙیکھوں تاں اے اَدل بدل ہر ہک جندرکھݨ آلے دے اندر موجود ہے ۔ اندروں ٻاہروں دے ݙکھ ہر ویلے دی سوچ ،لاہی چاڑھی دا ݙر ، ݙوجھیں کنوں ہر ویلے دا خوف ۔ ہر ویلے دی خُت خُت ، کیا تھیسی ، کیویں کریسوں ، کتھاں ٻیڑی ٻدھسوں ، کتھاں ویسوں ، کون ساݙا ٻانہہ ٻیلی تھیسی ۔ ایہو جہیں ٻہوں سارے سوال دماغیں اِچ بھریے پئین ۔ اَدل بدل دا عمل ایندی خاطر سدھے رستے دی ڳول اصل اِچ انسان دے اندر موجود ہے جیکوں ’’ضمیر‘‘ آہدن ۔ جے ایہو کجھ سمجھ آ ونڄے تاں ݙکھ دور تھی سڳدن ۔ چنگے مندے ، سچ کُوڑ ، چنگائی ، بُرائی دی سُنڄاݨ سوکھی تھی ویندی اے ۔ فائدے ، نقصان دا تول تلاوڑا انسان کوں انسان بݨا تے رکھݨ واسطے کافی تھی ویندے۔

ایہو سوچ اوکوں پچھلے عملاں کوں ترکڑی وچ پاوݨ تے اَحٖ وی تیار دی مہورت دے نال چھیکڑی حصے کوں فائدہ وند بݨاوݨ دا رستہ ݙیکھیندی اے ۔  اصل ڳال اپݨی آوݨ آلی نسل کیتے ہک سوچ ہک رستہ ہک طریقہ زندگی گزارݨ دا ہک دَڳ چھوڑ ونڄݨ ہوندے تاں جے آوݨ والیاں نسلاں وچ چنڳی توں چنگی وارثت پلٹ ݙتی ونڄے ۔ اے عمل ساݙے اَبّے آدمؑ توں شروع تھیا تے چھیکڑی ݙینہ قیامت تک لڳا ویسی۔

عام اَکھاݨ ہے جو او ٻے شخص کوں فلاݨی بیماری ہے ، فلاݨے بندے کوں فلاݨی بیماری ہے فلاݨا شودا ہر ویلھے بیمار اِی رہندے ، اکثر ایندا جواب ایہ ملدے جو اوکوں اے بیماری وراثت اِچ پیئو ݙاݙے توں ملی اے ، اَحٖ دی سائنس وی ایندی تصدیق کر ݙتی اے ۔ اساݙے واسطے اِتھاں آ تے فکر دی ڳال اے ہے جو اساں سائنس دی ݙاکداریں دی ، لکھاری دی ڳال تاں من گھندے ہائیں ، نِسے منیندے تاں اپݨے رب سچے دی ڳال نِسے منیندے ۔ اے ساݙی کے جیݙی بدبختی ہے ۔ جے کر اساں چھیکڑی ݙینہ دا بھلا چاہندے ہائیں تاں ساکوں رب سئیں دے قائم کیتے ہوئے اَدل بدل دے عمل کوں وی دِلوں منݨاں پوسی۔

میݙی ڳال سُݨو تے سوچو جے کر سمجھ آ ونڄے تاں اوندے اُتے عمل وی کرو ۔ تاں جے تہاݙے اندر ہک مکمل انسان والیاں خوبیاں پیدا تھی ونڄن ۔ اَحٖ میݙی دھرتی دے لوک جہڑے سوال مَیں کنوں پُچھدن اوہے سوال صباحیں آوݨ والے تہاݙے کولوں وی پُچھسِن ۔ جے اساں سچ چھوڑ ویسوں تاں انہیں کوں وی سچ مِلسی جے اساں کُور پلال تے ہیرا پھیری چھوڑ ویسوں تاں وَت چنگائیاں دی اُمید نہیں رکھݨی چاہیدی ۔ اَدل بدل دا عمل سچا سودا ہووے ہک جا توں ٻی جا تائیں اپݨی سوچ ، فکر ، عمل ، ڳال ، سچ کوں اَدل بدل دے نال اَڳوں تیں ودھیسوں تاں ساری دھرتی تیں سارے لوکیں دا بَھلا تھیسی ۔ ایندے وچ ساݙا اپݨا وی بھلا ہے ۔ آہدن جو کر بھلا تے تھیوے بَھلا ۔ اَنت بھلے دا بھلا۔

ایں ساری کہاݨی وچ ہک ودھاری سوچ دے اندر بھلائی بُرائی دے نال نال محبت پیار وی شامل ہے ۔ جو چنگا ہے ۔ او ربّ سچے دی طرفوں ہے جو مندا ہے او شیطان مردود وَلوں ہے او لمبا وَلّا ݙیندے تیں ڄال وِچھا کے ۔ وانور اَڈ کے انسان کوں ہکل ہکل کے اپݨے دائرے وچ گھن آوݨ دی کوشش وچ ہر ویلھے جُٹیا رہندے ۔ اَدل بَدل اِتھائیں آ تے امتحان گھندی اے جو بندہ کیرھے پاسے ویندے نیکی تے حلال وی سامݨے تیں بُرائی تیں حرام وی سامݨے ہِس ۔ ݙو دلیلا تھی ویندے اِتھائیں آ تے یا تاں تھڑک ویندے یا اوندا ٻیڑا پار تھی ویندے۔

پڑھیے لکھیئے تیں عام لوک آہدن جو ربّ تعالیٰ دی ایں کائنات دے ٻیانوے حصے ہِن ۔ بیالوجی والے وی ایندی تصدیق کریندن جو انسان دے جسم دے وی ٻیانونے حصّے ہِن ۔ کائنات تے انسان دے اے ٻیانوے جُز ہک ٻے نال ایویں جُڑیے ہوئے ہن جو کوئی حصہ اَنج وکھرا نہیں کیتا ونڄ سڳدا ، جے کر اے کٹھے جُڑیے راہون تاں اصل ذرا وی کھسکِن تاں سارا کجھ کرچی کرچی تھی ویندے۔ایں عمل کوں وی ’’ہجرت‘‘ تیں اَدل بدل آہدن۔ انہیں دا کٹھا رہݨ محبت تے اَنج تھیوݨ پیار تیں چُھری وانگوں ہے ۔ شکار کرݨ آلے ساری مخلوق تیں اپݨے بھائی بندیں تے ودھیکی والیں دے وچ کوئی فرق نئیں ݙٹھا ونڄے تاں ݙوہاں وچ محبت کُٹ کُٹ تیں بھری ہوندی اے بس ہجرت دے ہک عمل ایں محبت کوں ٻاہرو کڈھ کے ہر پاسے امن ، سکون تے شانتی دی تاݨی وُݨی ونڄ سڳدی اے ۔ ہجرت تے اَدل بدل دا اے عمل ساری کائنات واسطے رحمت بݨ سڳدے۔

ربّ سئیںفرشتیں کوں نور کنوں ، جنیں کوں بھا کنوں تے انسان کوں مِٹی وِچوں پیدا کیتے ، فرشتے اَدل بدل ناہیں کریندے اُنہیں دی لڳی ٻدھی ڈیوٹی ہے بس اوندے پابند ہِن ، جن نظر نہ آوݨ آلی مخلوق ہے ۔ مغروں انسان اینجھی مخلوق ہے جیڑھی اَدل بَدل دے عمل واسطے اِی بݨائی ڳئی ہے ۔ انسان کوں مِٹی نال بݨائس ، وَت نور والیں کوں آکھیُس ایکوں سجدہ کرو ۔ سارے ایں ڳالھ کوں مَن ڳئے پر شیطان نہ مَنیا تے او چھیکڑی ہجرت دے ݙینہ تک مردود بݨ گپیا ۔

انسان کوں مِٹی توں پیدا کرݨ دا وی ہک راز تے وݙی ڳول ہائی ۔ بھا ہ ہر شئے کوں ساڑ ݙیندی اے ۔ رب چاہے تاں ٹھڈی تے باغ بݨ ویندی ہے نہ تاں او سڑ ویندی رہندی اے ۔ مٹی دے ٻہوں فائدے اے۔ او ہر تھاں وچ ڈھل ویندی اے او جِھک نوائی دی علامت ہے ۔ او اَسمان دے تلے رہندی ہے ہر مخلوق دے پیریں دے تلے آندی رہندی اے ۔ اوندے ڈڈھ اِچ خزانے ہِن ۔ او ٻہوں سارے ڳجھ رکھدی اے جو اوندے اندر امانت رکھو او حفاظت کریندی اے او ہر بُرائی تے ڈھکݨا ݙیندی ہے ۔ او رب سچے دی بݨائی مخلوق کوں پناہ ݙیندی ہے ۔ او ہر مخلوق کوں روزی مانی وی وݙی بݨ تیں ݙیندی اے او ہر جند جان رکھݨ آلیں دی ماء اے ۔ او اپݨاں رنگ وی نہیں بدلدی ، ہکوں جئی رہندی اے۔

مگر بندے جنہاں دی مہورت اِی مٹی اے ،سمجھدا نئیں مٹی دے سارے رنگ اوندے اندر موجود ہِن مگر او انہیں کوں لُکا کے رکھدے ۔ عمل نہیں کریندا ݙوجھیں کوں عمل کرݨ واسطے آہدا نہیں ۔ بس او پائولی دی پاݨ چائی ودے تے اپݨی دفلی وڄیندا ودے ۔ سارا دوش زمانے تیں سٹ ݙیندے جو زمانہ گندا ہے ۔ بدل ویندے نویں نویں لارے ݙیندے ، نویاں ڳالھیں کڈھ آندے ۔ مٹی تے دھرتی کو ںنِکڑا نِکڑا سمجھدے ۔ انسان بالکل ڳالھا اے ،نادان نئیں ، گھاٹے دے سودے کریندے ، آہدا کجھ ہے کریندا کجھ اے ، ضرورت تاں ودھائی ویندے تاݨے وچ وڑدا ویندے ، پیٹے دی سُدھ نئیں رکھدا۔ اپݨے بݨاوݨ والے دے اصولیں کوں اَپناوݨ واسطے تیار نئیں تھیندا ۔ ٻول وی ٻے تیں توں وی ٻے ٻہوں ٻہوں دی رَٹ لائی رکھدے ۔ جاہ جاہ بے جاہ کمنداں سٹی رکھدے ، گزریے حالات کوں یاد نہیں رکھدا ۔ آوݨ والے کل دی فکر ہر ویلھے لائی رکھدے ۔ اَحٖ وی ہوس اِچ چنگائی مندائی دی سُڄاݨ ونڄا ٻیٹھے ۔ ݙسو جو او گھاٹے اِچ ہے یا کائنی۔

واہ انسان جیکوں فرشتیں سجدہ کیتا او اَپݨا شملہ اُچا کریندیں کریندیں تلویں تہہ تک جا پُڄے ۔ کوئی نِکا رہ ڳئے ، کوئی وݙا بݨ ڳئے اے ونڈ رب سئیں نہیں کیتی اوں خود کر گھدی ہے ۔ انسان آپݨیں خو اہشاں کوں خواہ مخواہ ودھارے ݙے ݙتے ، ہُݨ او ٻاہرو نکل نہیں سڳدا ۔ ہک ڳول لُکیندے ݙوجھی سر چا آندی ہے اوکوں لُکیندے نیں ٻئے پاسوں کئی سوال آ ویندن ۔ لڳدے جو او اپݨے ڄال اِچ خود پَھس ڳئے ۔ اوکوں سمجھ کیوں نئیں آندی جو او ساری مخلوق توں ودھیا ہے اونکوں ربّ سچے عقل ، فِیض ، سمجھ ، اَلاوݨ دی طاقت ، عمل کرݨ واسطے ہتھ پیر ݙتے نِس ۔ وَت وی شکر نہیں کریندا ، حکم نہیں مَنیندا ۔ گُجھے تے مندے رستیں تے چلدے۔

اَدل بدل رب سئیں دا ٻہوں وݙا تحفہ ہے اے تاں سوجھلے دی ڳال اے جو اللہ بندیں کوں چُݨدے تے بندے ہر ویلھے اوندی ڳول تے سُنڄاݨ اِچ رہندن ۔ جیڑھے ایویں نہیں کریندے او بندے بالکل نہیں باقی جو کجھ وی ہوون۔ اَسمان کوں تکݨ توں پہلے دھرتی تیں دِید کرݨ ضروری ہے ۔ تانجو بندہ آپݨی سُنڄاݨ تاں کر سڳے جیڑھے ݙینہ اوکوں اپݨی سُنڄاݨ مل ڳئی تاں اوندا ٻیڑا پار اے ۔ رب تاں ہر انسان دی نرگٹ توں ودھ زیادہ نیڑے ہے ۔ اوں کنوں منگو او ݙیندے ، اونکوں سݙو او ولدا ݙیندے ، وَل ݙردے کیوں ودے ہئیں ۔ ہک پگھر آندے ٻیا سُکدے ، آخر کیوں؟۔ اپݨا مقام سمجھوں تاں سارے طبق روشن تھی ویسن ۔ اساں تاں گھٹ مُل تیں وِکدے پئے ہیں انسان دا مُل تاں ٻہوں وݙا ہے ۔ جݙاں او ایں گنجلک کوں کھولݨ اِچ کامیاب تھی ڳیا اُݙوں او چھیکڑی ݙینہ دا رستہ لبھ گھنسی۔

اوّل پہلی تیں اڳونہی ہجرت ادل بدل کیتے ساݙے ݙاݙے حضرت آدمؑ کیتی ایندا پورا عمل ساݙے نبی سئیں محمد صلی اللہ علیہ وسلم کیتا ۔ اے ادل بدل اَڄاں جاری اے تانجو چھیکڑی ݙینہ قیامت دا ہوسی اتھائیں ونڄ تیں ہجرت دا اے سفر مُک ویسی ۔ انسان خود فیصلہ کرے جو اوں ایں چھیکڑی ادل بدل دی کِتلی تیاری کیتی ہوئی ہے۔

## حوالہ
کتاب: پیریں دے ٻیر ، مصنف : پروفیسر(ر) ملک منظور احمد بھٹہ، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ملتان