میر چاکر دے کارنامے؍مہان کم

**THE LEGEND OF MIR CHAKUR**

(زیادہ تر غلام محمد بالچانی مزاری دے بلوچی زبان وچ لکھے ڳئے بیان توں گھدا ڳے جیندا ترجمہ ایم لانگ ورتھ ڈیمز صاحب کیتے)

(ترجمہ)  ضلع دیرہ غازی خان ‘ اوندے نیڑے دیاں پہاڑیاں ‘ اَتے کچھی بلوچستان دے رِند بلوچاں وچ میر چاکر دے کارنامے ‘ ٻہوں ساریاں کہاݨیاں تے جنگی گیتاں دے موضوع ہِن۔ اِہجیں ݙو گیت ترجمے نال مسٹرڈیمز دے مضمون ’’اُبھیچڑی بلوچی زبان دے خاکے ‘‘(ایشیاٹک سوسائٹی بنگال جرنل 1881ء دی غیرمعمولی اشاعت دے 137کنوں148صفحیاں اُتّے)چَھپ چُکن ۔ ایہ نثری کہاݨی غلام محمد بالچانی سکنہ روجھان دے بیان توں اَتے وِچلے شعر کجھ اوندے کنوں اَتے کُجھ ݙوجھیاں کنوں گِھدّے ڳئین۔

ایندے وچ شک نھیں جو میر چاکر دی کہاݨی سچی روایت ہے جیکوں کئیں ادبی اثر نھیں بدلیا ۔ ایہ اہجیں لوکاں دے سینے وچ چار سو سال توں چلی آندی ہے جہڑے اَݨ پڑھ ہِن ۔ غالباً میرچاکر وی حقیقی شخصیت ہے ۔ اَتے شت اِیکوں ’’برِگ کے فرشتہ‘‘ (چوتھی جلد 396) وچ ’’میر چاکرزند ‘‘ آکھیا ڳے ۔ جیکوں ملتان دے محمود شاہ لنگاہ (1502ء تا 1524ء) دے زمانے وچ اُچ وچ جاگیر ݙتّی ڳئی ہئی۔فارسی رسم الخط وچ میر چاکر رند کوں میر چاکر زندپڑھیا ونڄ سڳدے ۔ فرشتہ‘ دی جہڑی جلد راقم الحروف کوں مِل سڳی ہے ‘ اوہ نول کشور پریس لکھنئو دی چھپیئل ہے ایندے 329صفحے اُتّے ایہ ناں میر عماد کرویزی‘ ہے جہڑا بالکل مختلف ہے ۔برگزایندا وطن ’’سولی پُور‘‘ اَتے فرشتے ’’سِولی‘‘ لکھّے ۔ جہڑا غالباً سِوی یا اَڄوکا ’’سبّی‘‘ ہے۔

ڄام نندا وی ہک تاریخی شخصیت ہے ایہ (1485ء کنوں 1492ء) سندھ دا حاکم ہا اَتے سِولی ؍سبّی دا قلعہ اِیندے کنوں شاہ بیگ ارغون (برگز چوتھی جلد صفحہ 427۔ فرشتہ صفحہ نمبر320) دے لشکر کھسّیا ہا ۔ شاہ بیگ آپݨے پیئو ذوالنون بیگ گورنر قندھار دا نمائندہ ہا جَیں اُونہیں زمانے خود مختار حکومت بݨا گھدّی ہئی۔(ݙیکھو : حیاتِ بابر و ہمایوں مصنّفہ ارسکن جلد اوّل صفحہ347کنوں 353)۔ ذوالنون بیگ اِی شت اِنھاں حکایات اِچ ’’ذونو‘‘ ہے۔اَتے اوندی ماء ’’مائی بیگم‘‘ شت ۔ ’’ماہ بیگم‘‘ تھی سڳدی ہے جَیں آپݨے پہلے پئے دے مرݨ دے بعد شاہ بیگ نال شادی کر گھدّی ہئی۔

ایں کہاݨی وچ ہک ٻئے تاریخی کردار سہراب خان دودائی دا ذکر وی ہے ۔ جیندے بارے فرشتے دا بیان ہے جو اوہ آپݨے ݙو پُتراں اسماعیل خان تے فتح خان دے نال کیچ مکران کنوں آیا ہا اَتے اُوں شاہ حسین لنگاہ کنوں کوٹ کرور اَتے دھن کوٹ دا وچکارلا علاقہ حاصل کیتا ہا (فرشتہ دا متن صفحہ 326) برِگ دودائی دی جاء تے ’’دوُلّی‘‘ لکھدے ۔(چوتھی جلد صفحہ 388) ۔ صاف ظاہر ہے جو سہراب خان دودائی اَتے میر چاکر وچکار دُشمناء ہا (فرشتہ صفحہ329‘ بِرگز چوتھی جلد صفحہ396) ۔ فرشتہ ہک جاء اُتّے سہراب خان کوں روہیلا ؍پہاڑی لکھدے اَتے ݙوجھی جاء بلوچ ۔ ایں کہاݨی وچ دوائیاں کوں دودا دی اولاد ݙسّیا ڳے جہڑا ’’سُمراء‘‘ ہا ۔ اُوں صالح نامی رِند دی دھی نال شادی کیتی اَتے وَل بلوچاں وچ اِی رہݨ لڳ ڳیا ۔ مشہور ہے جو ملک سہراب دے پُتراں اسماعیل خان تے فتح خان دے حاکم ہوت بلوچ ہَن ۔ دودائی نہ ہن ۔ دیرہ غازی اُتّے وی نسبتاً نویں زمانے تیں مِرڑاݨی قابض ریہے جہڑے دودائی دی ہک شاخ ہِن ۔ 

ایں تحقیق کنوں میر چاکر دا زماناں 16ویں صدی دا مُنڈھ طے تھی ویندے اَتے چنگا بھلا ٹھیک اندازہ ہے ۔ غالباً بلوچ تُرکاں ؍ مُغلاں دے نال رَل ڳئے ہَن جہڑیلے جام نندا کوں سندھ کنوں کڈھیا ڳیا اُوں ویلے اوہ اُنھاں دے نال ہَن ۔ اُتُھوں کنوں اوہ ہَولے ہَولے لموچڑ پنجاب تے اُبھیچڑ سندھ اِچ کھنڈ ڳے ۔ کݙانہیں اوہ مُغلاں دے نال ہوندے کݙانہیں اُنھاں دے مخالف نظر آندے ۔جو میر چاکر ٻاہرلے حملیاں کنوں ذرا اڳے ستلج دے کنارے اُتّے اُچ اِچ جگیر حاصل کر گِھدّی ہئی ۔ اِیں کہاݨی وِچ اُوندا ہمایوں دے نال دِلّی تئیں ونڄݨ اَتے اُتھّوں پِچھّاںست گڑھ ضلع منٹگمری (اڄوکا ساہیوال ۔ ش م) تئیں آوݨ بیان کیتا ڳے۔ اوندا مقبرہ ہُݨ وی اُونہی علاقے اِچ ݙسّیا ویندے۔ ملتان ڈویژن دے نقشے (سروے 1854ء۔ 1856ء) وچ اِیکوں لہور کنوں ملتان ونڄݨ آلی شاہی سڑک اَتے راوی دریا دی مَݨ دے وچکار ’’سید آلے‘‘ دے سامھئے ݙسّیا ڳے اَتے ایکوں ’’تکیہ نواب چاکر دا‘‘ لکھیا ڳے۔

ایں کہاݨی دے باقی لوکاں دے ناں وی بلوچاں وچ مشہور ہِن ۔ میر چاکر دے بعد ݙوجھے درجے اُتّے نوڈھ بنداغ آندے جیکوں سخاوت دے لحاظ نال بلوچاں وچ اُوہو درجہ حاصل ہے جہڑا عرباں وچ حاتم طائی کوں حاصل ہا ۔ اِنہاں اُچیرے لوکاں دیاں وݙ وݙائیاں (کارنامیاں) دیاں کہاݨیاں اکثراء سُݨائیاں ویندِن اَتے اڄوکے ؍جدید گیتاں وچ وی اِنھاں دی پیروائی کیتی ویندی ہے)

………

متن:

اِیں کہاݨی دا متن بلوچی زبان وچ ہے جیندا انگریزی ترجمہ وی نال ݙتّا ڳے ۔ اِتھاں انگریزی ترجمے کوں سرائیکی اِچ بدلیا ڳے ۔ش م)

…………

(نوٹ : واضح رہوے جو ایں کہاݨی وچ کُئی عنوان کائنیں ۔ عنوان میں آپ بݨائم ۔شوکت مغل)

…………

ترجمہ : جݙاں بلوچاںکچی اُتّے قبضہ کیتا اُوں ویلے میر جلال خاں دی اولاد وچوں رِند تے لشاری سب کنوں اڳوں ہَن ۔ لشاریاں دی کمان ݙو بھرا نوڈھ بنداغ اَتے بکر دے کول ہئی ۔ لَوڈھ بنداغ دے ہک پُتر دا ناں گواہارام ہا اَتے بکر دے پُتر دا ناں رامن ہا ۔ رِنداں دا وݙیرا ؍سردار میر اسحاق ہا ۔ ایندے ݙو پُتر ہَن : میر حسن تے میر شیحک۔ میر حسن دے پنج پُتر تھئے۔

ریحان ۔ جیاند ۔ محمد ۔ ابراہیم ۔ میر ہان

میر شیحک دا پُتر میر چاکر ہا ۔ جہڑا سارے رنداں دا سردار ہا۔

(کہاݨی دی مدد نال شجرہ تیار کردہ : ش م)

## میر جلال خاں
رند. لشاری. میر اسحاق , نودھ بنداغ، بکر، میر حسن  , میر شیحک,    گواہا رام ،  رامن، ریحان   جیاند ،  محمد   ابراہیم   ، میرہان، میر چاکر، میر شیحک

……………

سارے بلوچ اُٹھی کھڑے تھئے اَتے کیچ مکران کنوں نکل کے خراسان اِچ وڑ ڳے ۔ اُنھاں قلاّت ‘ مستانگ ‘ شال ؍کوئٹہ اَتے اُوں سارے علاقے اُتّے قبضہ کر گھدّا ۔ اوہ ہک سال اُتّھاں ریہے ۔ وَل اُنھاں کچی کن جاسوس بھیڄے ۔ اوہ آہدے ہَن:’’اِتّھاں ݙاڈھی ٹَھڈ ہے ۔ اِتھاں اساں سِیالا نھیں گزار سڳدے ۔‘‘ جاسوس وَل آئے اَتے اوہ سوی ؍سبّی ‘ ڈھاڈر ‘ گنداوا‘ درہ مُلاّ ‘ جَھل اَتے باقی سارا علاقہ ݙیکھ آئے اَتے وَل آ کے اوندے بارے ݙسّیا ۔ رنداں تے لشاریاں دھاوا ٻولیا اَتے اُوں علاقے اُتّے قبضہ کر گھدّا ۔ رِند میر چاکر دی قیادت وچ ہَن اَتے لشاریاں دا سردار گواہارام ہا ۔ لشاری درہ مُلاّ کنوں آئے اَتے رند درہ بولان کنوں ۔ رند سوہران ‘ سِوی تے ڈھاڈر اِچ پُڄے ۔ سِوی دا حاکم ڄام نندا ہا ۔ میرچاکر نندا دی خدمت اِچ حاضر تھیا ۔ اندر وڑݨ کنوں اَگّے اُوں سلام کیتا ۔ اَتے وَل زوریں اُوندے نال تخت اُتّے ٻہہ ڳیا۔

وَل میرچاکر اُوں کنوں سوال کیتا :’’تیݙی ایں شاہی دی آمدݨ کِتّی ہے؟‘‘ڄام نندا اُوکوں ݙسّیا جو اِتّی آمدݨ ہے ۔ ݙوجھے ݙینہہ جہڑیلے میر چاکر اُوندے سلام کیتے آیا ۔ ڄام نندا اُتھّوں بھڄ ڳیا ۔ اِیندے بعد رنداں تے لشاریاںاُوں مُلخ اُتّے قبضہ کر گھدّا اَتے ترے سال تئیں اُتّھاں ریہے ۔ رِنداں سِوی ‘ ڈھاڈر تے شوران گھن گھدّا اَتے لشاریاں درہ مُلاّ ‘ جھل تے ڳندھاوا اُتے حکومت ڄما گھدّی ۔ اُنھاں سیالا کچی اِچ لنگھایا اَتے ہُنالے اِچ خراساں تئیں ودھدے ‘ کھنڈدے ڳئے۔

ہک ݙینہ رامن لشاری میر چاکر دی وستی وچ آیا اَتے ریحان دے گھر لتّھا ۔ رامن تے ریحان آپݨی آپݨی گھوڑی بارے لڑدے ریہے ۔ ریحان آہدا ہا :

’’میݙی گھوڑی زیادہ تِکھّی ہے‘‘۔

اَتے رامن آپݨی گھوڑی کوں زیادہ آہدا ہا ۔ ݙونہاں شرط لا گھدّی ۔ ہک موچی کول رتّے رنگ دا گھٹّا ہا جہڑا ٻہوں پلّیا ہویا ہا ۔ اُنّھاں آکھیا:’’اَساں گھوڑیاں بھڄیسوں ۔ جہڑی گھوڑی موہری آسی اوہ ایہ گھٹّا جِت ویسی اَتے جیندی گھوڑی چھیکڑ رہسی اوہ اِیندا مُل بھریسی۔‘‘

پر رنداں رات ویلے رامن دی گھوڑی دے اُتّوں کپڑا لہا سٹّیا جیندی وجہ کنوں اُوکوں پالا لڳ ڳیا ۔ ݙینہ ویلے اُنھاں گھوڑیاں اُتّے زیناں کسّیاں اَتے اُنھاں کوں بھڄایا پر رامن دی گھوری اوّل آ ڳئی۔ رنداں گواہی ݙتّی جو ریحان دی گھوڑی اوّل آئی ہے ۔ اُنھاں کُوڑ ماریا ہا ۔ رامن ٻہوں کاوڑ اِچ آ ڳیا اَتے گھوڑی اُتّے چڑھدا اُتھّوں ٹُر ڳیا۔

اُنھاں ݙیہاڑیاں اِچ لشاریاں ’’گوہر ‘‘ ناں دی ہک تریمت کوں ‘ جہڑی ٻہوں سارے اُٹھّاں دی مالک ہئی ۔ درہ مُلاّ کنوں ٻاہر کڈھ ݙتّا ۔اُوں آپݨے اُٹھاں دے وڳ سود ‘ میر چاکر کول اَمان گھن گھدّی ۔ میر چاکر اُوکوں کچرک وچ آباد کیتا ۔

گھوڑیاں بھڄاوݨ دے واقعے دے بعد رامن اُتّھوں چلا ڳیا اَتے اُونیں لشاریاں کوں وی نال مِلا گھدّا اَتے اُنھاں گوہر دے اُٹھاں دے کُجھ توݙے مار سَٹّے ۔ میر چاکر اَتے گواہا رام ݙونہاں کوں گوہر نال پیار ہا ۔ پر گوہر چاکر نال زیادہ پیار رکھدی ہئی ۔ توݙے مریجݨ دے بعد ہک ݙینہ چاکر آیا اَتے گوہر دے دیرے اُتّے لتھّا ۔ نماشاں ویلے ݙاچیاں ٻاہر آئیاں تاں اوہ ٻڑکدیاں(بِلبلا ندیاں)پیاں ہَن ۔ چاکر گوہر کنوں پُچھیا:

’’ݙاچیاں کیوں ٻڑکدیاں پَئین؟‘‘

گوہر اصل وقوعہ نہ ݙسّیا پر ہک اُوٹھی آکھݨ لڳا:

’’کلتّھوں رامن لشاری اِنھاں دے توݙے مار گھتّے ہَن‘‘

چاکر کوں ٻہوں کاوڑ چڑھی ۔ اُونیں گھر پُڄ کے چاہرے پاسے آپݨے ہسوار بھڄا ݙتّے اَتے ایہ آکھ کے سارے رِند کٹھے کر گھدّے جو:

’’آئو ! اَساں لشاریاں نال لڑوں‘‘

لشاریاں کوں وی وونت پُڄ ڳئی جو رِند کٹھے تھیندے پئین۔ لشاری عمرنوہانی کن چلے ڳے ۔ گواہا رام آکھیا:

’’رند ساݙے اُتّے وار کرݨ آلے ہِن ۔ اَساں تیݙے کول آئے ہیں ساکوں آپݨی امان اِچ گھن گھن اَتے ساݙی حفاظت کر‘‘۔

عمر نوہانی کیوں جو رِند ہَن ۔ عمر آکھیا:

’’چاکر طاگت آلا بندہ ہے ۔ میں اِیندا مقابلہ نِھیں کر سڳدا ۔ میں اُوندے کول آپݨے قاصد بھڄینداں شیت اوہ صلح کیتے تیار تھی ونڄے‘‘۔

عمر کہیریاں کوں اُوندے کول بھیڄیا:

میر چاکر کوں آکھو ساݙے نال نہ لڑے۔ اوہ وی بلوچ ہے اساں وی بلوچ ہَیں ۔ ایہ ݙھکدا نھیں جو اَساں آپت وچ لڑوں‘‘۔

پر چاکر جواب ݙتّا :

’’میں تاں ضرور لڑساں‘‘۔

اَتے اُوں قاصد کوں ایہو ولدا ݙے کے وَلا ݙتا۔ تاں عمر آکھیا:

’’ہُݨ ساکوں مَرداں وانگ اُوندا مقابلہ کرݨا چاہیدا ہے‘‘ اُنھاں نالی ؍نلی نالے دے مُنڈھ دے کول مورچے بݨا گھدّے ۔ اُتّھاں ݙاڈھی لڑائی تھئی اَتے اُنھاں رِنداں کوں بھڄا کڈھّیا ۔ رنداں ہاری چاتی اَتے ست سو رِند اُتّھاں مارے ڳے ۔ مرݨ آلیاں وچ میرہان وی ہا جہڑا آپ میر چاکر دی ٹکّر دا ہا ۔ ہک مراثی ایہ خبر چا آیا جو رِند بھڄ ڳئین ۔ شیحک پُچھیا:

’’کیا میر ماریا ڳے یا بچ ڳے؟‘‘

مراثی ݙسّیا: ’’میر چاکر تَن بچا ڳے پر میر ہان ماریا ڳے‘ ‘۔وَل شیحک آکھیا :

’’میر نال میݙا مطلب میر ہان ہئی‘‘۔

(اشعار)

(ترجمہ)              چاکر آپ شکار کِتے ڳیا تے اُوں

                                               اُٹھاں دے آوݨ اُتّے

                                               کُجھ لحظے کیتے اوہ ٻہہ ڳیا تے دید بھنوائی

                                               ݙاچیاں آڳیاں دُھدِّڑ اُݙیندیاں

5                                          ’’اُنھاں دے تھناں وچوں کھیر ٹپکدا پِیا ہا

                                               وَل میر چاکر ٻولیا

                                               آپ سوہݨی گوہر نال

                                               تیݙیاں ݙاچیاں دُھدِّڑ کیوں اُݙیندیاں پئین؟

                                               اَتے اُنہاں دے تھناں وچوں کھیر کیوں وہندا پئے؟

10                                      سوہݨی گوہر ٻولی:

                                               آپ چاکر خان نال

                                               ’’میݙیاں ݙاچیاں وسولی ٻوٹیاں کھا گھدِّیاں ہِن

                                               میݙے توݙے مر کے ڈھیہ ڳن‘‘

                                               وَل میلواوٹھی ٻولیا:

15                                      ’’کَلَتّھُوں لا شاری آئے ہَن

                                               اُنھاں گھوڑیاں بھڄائیاں وݙی شان نال

                                               اُنھاں ساݙے ݙو توݙے کوہ چھوڑِن؍ مار چھوڑِن

                                               وَل اوہ اونہیں دیوانگی اِچ واپس وَل ڳے‘‘

                                               چاکر کوں ٻہوں ݙکھ تھیا

20                                    اُوں ست ہزار رِند کٹھے کیتے تے آکھیا:

                                               ’’آئو اساں چار سَو ہکو جیہیں رِنداں دا گروہ بݨائوں

                                               وَل اساں تلویاں پہاڑیاں کنوں لُک کے نِکلوں

                                               تکھاج نال برے داغ دا پیرا چائوں‘‘

                                               اُنہاں چیف دے گھوڑے دی واڳ پکڑ گھدّی تے آکھیا:

25                                    ’’آپݨی کاوڑ کوں ذرا جھل

                                               نوہانی ہزار بندے ہن

                                               اَتے اوہ لشاریاں دے بِھراواں کوں مار چُکِن

                                               وَل ݙو آپ سِر خود رے بندے ٻولے

                                               جارو تے جوشیلا ریحان

30                                    ’’تُساں برے داغ دے تیراں کنوں ݙردے ہو

                                               ہتھیاراں کنوں نہ ݙرو ایہ تہاکوں ٻہوں مِل ویسن

                                               ریت کَوڑی غذا ہے‘‘

                                               وَل مراثی ٻولیا:

                                               ’’اَساں تہاݙے کنوں پرے اِی برے داغ دا ٹنٹا مُکا ݙیسوں

35                                    اساں تلوار باز لشاری ہَیں

                                               اَساں پاݨی دی مݨ اُتّے دیرے لائِن

                                               جیکر ساݙی اُنھاں نال ٹکر تھی ڳئی

                                               وَل کھڑو کے ݙکھائے جو کیندا پلّہ باری ہے

                                               کیندے سردار فتح کھٹیندِن

40                                    اَتے مالِ غنیمت کیندا ہے؟

                                               اے لفظ آکھ کے

                                               انہاں سردار دے گھوڑے دی لغام چھوڑ ݙتّی

                                               تے جاسوساں کوں اُنھاں جاسوسی کیتے گھلّیا

                                               وَل اُنھاں پاہرے کیتے ہک لفظ مقرر کر ݙتّا

45                                    جاسوس ہر پاسے کھنڈ ڳئے

                                               اُنھاں ہک سو کلّھیاں اَبادیاں ݙٹھیّاں

                                               اتھاں نلی نالے وچ

                                               اُنھاں گاجاں دی وستی دی جاسوسی کیتی

                                               گواہا رام دے اُٹھاں دا ہِک وڳ اُتھاں سُتّاپیا ہا

50                                    فجر ویلے اُنھاں ہلّہ کیتا

                                               گاجاں دے قلعے دے مَتھے آلے پاسے

                                               اُنھاں گواہا رام دے اُٹھاں دے وڳ کوں مار سَٹّا

                                               اَتے اوٹھی سافان دے ہتھ کپ چھوڑے

                                               گوہر دے توݙیاں دے بدلے وچ

55                                    ایں تریمت دی بے عزتی تے لڑائی دی وجہ کنوں

                                               لشاریاں دا لشکر نِکل پیا

                                               چنگی طرحاں سِجھ نِکلݨ تئیں اوہ اُچی پہاڑی تئیں آ ڳئے

                                               اُنھاں رنداں دا پیچھا کیتا اَتے اُنھاں کوں ونڄ ٹکرے

                                               رنداں دی فوج بھڄ ڳئی

60                                   میر ہان موقع تے مارا ڳیا

                                               ست سو نینگر جُواناں سمیت ‘ جہڑے ہِکّو جیہیں ہَن

                                               وَت چاکر ݙکھارا وَل آیا

                                               میر ہان دے مر ونڄݨ اُتّے روندا ہویا

                                               میر دے سوہݨے والاں اُتّے

65                                   اوہ بُکھا تریہا یا لہری درّے کن ٹُر پِیا

…………

ایندے بعد چاکر تُرکاں ؍مغلاں کول دھانہ چا کے ڳیا ۔ تُرکاں دے سردار دا ناں ذونو ہا ۔ سویل دے ویلے لشاری تُرکاں کول پُڄ ڳے ۔ اُنھاں تُرکاں کوں وڈھی لائی اَتے آکھیا :’’چاکر کوں مار گھتّو ۔‘‘ فجر ویلے ترکاں چاکر کوں سڈا مُتّا ۔ ترکاں دا ہک اتباری سردار ’’پَھلّی‘‘ ہا ۔ اُونیں چاکرکوں ݙس ݙتا جو لشاری آئے ہَن اَتے اُنھاں تُرکاں کوں وݙھی ݙتی ہے ۔ تُرک سردار چاکر کوں سݙایا تے آکھیا :(اشعار)

’’جیکر مرد کلھا رَیہ ونڄے

اوندے کنوں ہتھیار کھسیج ونڄن

اَتے اوندے جان دے ویری اوکوں ولھیٹ گھنن

وَل ‘ ݙسّا! اوہ کیا کر سڳدے؟‘‘

چاکر ولدا ݙتّا:

’’ہتھ تے دِل ہک ٻئے دی آپ مدد کریسن

ایندے علاوہ ٻئی کئیں مدت دی کیا لوڑ ہے‘‘

وَل اُنھاں چاکر کنوں ہتھیار گھن گھدّے اَتے اُوکوں آکھیا :’’آپݨے گھر چلا ونڄ‘‘ وَل اُنھاں ہک مست ہانتھی چاکر اُتّے چھوڑ ݙتّاتے آکھیا : اِیکوں مار گھت‘‘۔ ہانتھی چاکر کن ودّھیا:

بزار وچ ہک کُتّا پِیا ہا

چاکر اُوکوں لت کنوں پکڑیا

اَتے ہاتھی اُتّے بُھکا ماریا

جہڑیلے کُتّا ہانتھی کوں لڳا

ہانتھی مُڑ کے بھڄ ڳیا

ایں طرحاں چاکر دی جان بچّی۔ تُرکاں اُوکوں پِچھّاں سݙیا اَتے اِنام ݙتّا تے ونڄݨ ݙتّا۔

ہک واری وَل لشاری تُرکاں کول آئے اَتے اُنھاں کوں ہک موٹی رقم پیش کیتی ۔  پَھلّی وَلا ونڄ کے چاکر کوں ݙسّیا جو لشاری ولا تُرکاں کوں وَڈّھی لاتی ہے ۔ اڳلے ݙینہ تُرکاں چاکر کوں سݙیا اَتے آکھݨ لڳے:

’’تُوں بلوچاں وچ سب توں زور اور بندہ ہیں ۔ ایہ ہک شیر ہے ۔ ایندے نال مقابلہ کر‘‘

اُنّھاں شیر کوں چھوڑ ݙتّا اَتے اوہ سِدّھا چاکر کن آیا ۔ چاکر تلوار دے ہک وار نال شیر کوں مار سٹّیا۔

تُرکاں اوکوں وَل اِنام ݙتّا۔

تریجھی واری وَل لشاری تُرکاں کول آئے اَتے اُنھاں کوں وڈّھی ݙتّی۔ پَھلّی وَل چاکر کوں ݙسا ݙتّا ۔ تُرکاں تریجھی واری چاکر کوں سݙایا۔ ایں واری اُنھاں ہک کھوہ کھٹوایا تے اُوندے اُتّے کانے وِچھا ݙتّے ۔ وَل اوہ ہک مونہ زور ؍سرکش گھوڑا گھن آئے تے چاکر کوں آکھݨ لڳے:

’’اِیں گھورے اُتے چڑھ ونڄ تے اِیندے نال کھوہ اُتُوں ٹپ‘‘

چاکر سَت واری ایں گھوڑے اُتّے چڑھیا اَتے اُوکوں بھڄیندا ہویا کھوہ دے اُتّوں ٹَپ کے نِکل ویندا ریہا پر کھݙ اِچ نہ ڈَٹھّا اَتے جیندا جاڳدا ریہا ۔ تُرکاں وَل اُوکوں اِنام کِنام ݙتّا۔

بعد اِچ ایہ خبراں ذونُو دی ماء مئی بیگم تئیں پُڄیّاں ۔ اُوں تُرکاں کوں آکھیا:

چاکر بلوچاں دا اصل سردار ہے ۔ ہُݨ اِیکوں ٻیا تنگ نہ کرو بلکہ ذونو کوں موکل ݙئیو جو اوہ آپݨی فوج کوں اُوندی مدت کیتے گھن ونڄے‘‘۔

ایندے بعد ذونو فوج گھن کے اڳوں وَدّھیا تے لشاریاں نال لڑیا ۔ لشاری بھڄ ڳے ۔ چاکر اُنھاں دا پیرا چاتا اَتے رامن کوں مار سٹّیا ۔ رامن دے نال پنج سو لشاری مارے ڳے۔

ایندے بعد لشاریاں گجرات وَل مونہ کیتا ۔ گجرات وچ اُنھاں دی لڑائی ایں تھئی:

بَنگُل ناں دا ہک لشاری ہا ۔ گجرات دا ہک ڳبھرو ڳنّے چا کے آپݨے گھر ویندا پیا ہا ۔ بنگل اوکوں آکھیا :

’’ایہ چارہ میݙی گھوڑی کوں سٹ ݙے‘‘۔

ڳبھرو آکھیا :

’’ایہ چارہ نھیں ۔ ڳنّے ہِن ۔ ایہ میں تہاکوںنہ ݙیساں‘‘۔

بنگل تیر جھل وچوں تیر کڈّھیا تے اُوکوں ماریا جیندے نال اوہ مر ڳیا۔اُوں ڳبھرو دے ماء پیئو  تے ٻئے ٻہوں سارے لوک کٹھّے تھی کے بادشاہ کول ڳئے اَتے اُوکوں دھانہ ݙتّی۔

بلوچ ناں دی ہک قوم اِتّھاں آئی ہے ۔ اوہ اہجیں لوک ہِن جو بندیاں کوں مار گھتیندن۔ آپݨے گھوڑیاں کوں ڳنّے کھویندِن اَتے مُلخ کوں برباد کریندن۔‘‘

ایں ڳالھ تے بادشاہ آپݨی فوج کوں بلوچاں نال لڑݨ دا حکم ݙتّا ۔ رامن دے پیئو بکر سارے لشاری کٹھے کرکے راجے دی فوج دا مقابلہ کیتا اَتے اوکوں ہاری ݙے  ݙتّی ۔ باشاہ بکر کوں سڈّیا اَتے اِنام ݙتّا ۔ اُونیں اُوکوں پنجھا گھوڑے ‘ پنجھا ریشمی پٹکے اَتے پنجھا خنجر انعام اِچ ݙتّے۔اُوں آکھیا:

ایہ اِنام گھنّو ۔ ایندے علاوہ گندھاوا تے مِتھائو ؍مِتھیئو دی جگیر وی تہاکوں ݙتّی ویسی کیوں جو تُساں بہادر بندے ہو‘‘۔

اِیندے بعد لشاری آ کے گندھاوا ‘ متھاوا اَتے جھل اِچ اَباد تھی ڳے ۔ اَحٖ تئیں لشاری اُتھائیں آباد ہِن اَتے مگسی تے ٻئے کئی قبیلے اُنھاں دیاں پَھلّیاں ہِن۔

پر رِند ‘ سوی تے ڈھاڈر وچ اِی اَباد ریہے ۔ ذونو لشاریاں دیاں تریمتیں کوں یرغمال بݨا کے آپݨے کول رکھ گھدّیاں ۔ ہک ݙینہ چاکر ذونو کوں آکھیا:

’’میں اِنھاں دا موکھا ؍فدیہ ݙیناں‘ تُساں اِنھّاں کوں چھوڑ ݙئیو‘‘

اوں ہک لکھ روپے آپوں ݙے ݙتّے ۔ ذونولشاری تریمتیں کوں چھوڑ ݙتّا۔

جہڑیلے چاکر اِنھاں تریمتیں کوں مغلاں کنوں چُھڑایا تاں اِنھّاں اُتّے پاہرے دار لا ݙتّے ۔ ہک ݙینہ پاہرے دار دستے دا ہک شپاہی تریمتیں نال بُری طرح پیش آیا ۔ فجر ویلے تریمتیں آکھیا:

’’ایہ بندہ بلوچ نھیں ایہ لغار (نجس) ہے۔‘‘

اُوں ݙینہ کنوں اُوندا ناں لغاری پئے ڳیا ۔ لغاری قبیلہ ہوں دی اولاد ہِن ۔ ݙوجھی رات دریشک دا پاہرہ ہا ۔ رات کوں مینہ وسݨ لڳا تاں دریشک ساری رات کھلو کے خیمہ سنبھالی رکھیا اَتے اِیکوں تریمتیں اُتّے نہ ڈَہݨ ݙتّا ۔ اڳلے ݙینہ چاکر تریمتیں کنو ںپُچھیا:

’’رات تہاݙے اُتّے کینجھاں پاہرے دار ہا؟‘‘

اُنھاں آکھیا :’’رات تاں کئی ’’سنہری رِند‘‘ ہا۔‘‘

اوں رات کنوں دریشکاں کوں سنہری دریشک آہدِن۔

ایندے بعد ذونو تے چاکر وچکار لڑائی تھی ڳئی ۔ چاکر ذونو کوں مار سٹّیا اَتے اوندی فوج کوں ہرا ݙتّا۔

دل مالکھ رِند:

ہک ݙینہ جہڑیلے رِنداں تے لشاریاں وچکار جنگ لڳی ہوئی ہئی ‘ چاکر آپݨے گھوڑے اُتے چڑھ کے کلّھا گوہر دے گھر پُڄ ڳیا ۔ ݙوجھے پاسے گواہا رام ہک سو سواراں نال آ ڳیا ۔ گوہر میرچاکر کوں آکھیا:

’’اَحٖ گواہا رام دا تیݙے نال جھیڑا تھی ویسی تہوں تُوں چلا ونڄ‘‘۔

چاکر اُتّھوں نکل ڳیا پر گواہا رام دے سواراں اُوندا پیچھا چاتا ۔ اوہ اڳوں ہا پر اُنھاں اوکوں آن ولھیٹیا۔

ٹھیک اُوںویلے سِجھ لہندا پیا ہا ۔ گواہا رام چلا ڳیا اَتے دِل مالکھ رند کول وَن ٹِکیّا ۔ دِل مالکھ ٻہوں دھن دولت آلا ہا ۔ اُوں ہک سو دُنبے کوہ چھوڑے اَتے اُنھاں دا طعام پکایا ۔ اُوں کݨک دیاں سو گونیاں منگا کے اُنھاں دے اڳوں رکھ ݙتیاں جہڑیلے گوشت پک ڳیا تاں اُوں سو دُنبیاں دی دُنباں ‘ سَو رکابیاں وچ رکھ کے اُوندے اڳوں پیش کیتیاں نال اِی اُوں چِٹّے دستے آلے سَو خنجر وی رکھ ݙتّے ۔ ہک ہک دنب وچ ہک ہک خنجر پُݙیا کھڑا ہا ۔ گواہا رام آکھیا:

’’لشاریو! رِنداں دا رہݨ سہݨ ݙیکھو‘‘

لشاریاں ولدا ݙتّا تے آکھیا:

’’سو گونیاں کݨک تاں اساں وی گھن آ سڳدے ہِیں۔ سو دُنبے وی کوہ سڳدے ہَیں ۔ پر چِٹے دستیاں آلے سو خنجر ہک جاء کٹھے نھیں کر سڳدے‘‘۔

بعد اِچ دل مالکھ ‘ گواہا رام دے کول آیا ۔ گواہا رام پُچھیّا:

’’دِل مالکھ ! تیں اُوں رات سَو خنجر کِتھّوں گھدّے ہَن؟‘‘

اوں ݙسیا:            ’’میݙا ہک سݙائو بھرا ہے جہڑا لُہار ہے ۔ اوہ ہر چھی مہینے بعد میکوں پنجھا خنجر آݙیندے اَتے میں اوکوں مُل وچ ہک اُٹھ ݙیناں ۔ اوہ پنجھا خنجر رِنداں وچ وَنڈ ݙیناں ۔ پِچھلے چھی مہینیاں دے خنجر حالی میݙے کول پئے ہَن ۔ میں اُنھاں کوں وَنڈیا کوئناں ہا جو پنجھا ٻئے آ ڳئے ۔ ایں طرح میݙے کول ہک سَو کٹھے تھی ڳے۔‘‘

ایندے بعد دِل مالکھ رند آپݨاں سارا دھن جوئے اِچ ہار ڳیا اَتے اصلوں خالی ہتھ ریہ ڳیا ۔ ہک ݙینہ اوہ ہک رنددی وستی اِچ ٹِکیّا ۔ وستی دا سئیں اُتھاں کوئناں ہئی ۔ بختاں آلی تریمت اوکوں سمّݨ کیتے ہک تݙی پُھری ݙے ݙتّی۔ نال اِی سئیں دی گھوڑی ٻدھی کھڑی ہئی ۔ تریمت دِل مالکھ کوں آکھݨ لڳی:

’’گھوڑی بُکھی ہے ‘ ایہ ݙاتری گھن تے ایندے کیتے گھاہ کپ آ‘‘

جہڑیلے اوہ گھاہ گھن کے آیا تاں اُوندے ہتھ رَتو رَت ہَن ۔ اُوندے ہتھاں دی رَت گھاہ کوں وی لڳ ڳئی ہئی ۔ اڳلی فجر دِل مالکھ چلا ڳیا ۔ تریمت گھاہ کوں اُتھاں پیا ݙٹّھا ۔ گھوڑی اُوکوں نہ کھادا ہا کیوں جو اُوندے اُتّے رَت دے دانگ ہَن ۔ جہڑیلے سئیں گھر آیا تاں تریمت اُوکوں ساری ڳالھ آکھ سُݨائی ۔ اوہ ٻولیا:

’’اوہ دِل مالکھ ہئی جہرا رات ساݙا مزمان ہا تے گھاہ کپ آیا ہئی‘‘۔ وَل دِل مالکھ ایہ گیت بݨایا:(اشعار)

ناں چڑھے دِل مالکھ جُوّا کھیݙدیں

                                               وَیر تے حسد دی بنا اُتّے

                                               اُوندے آپݨے شریف بھئی بنداں

                                               رنداں دے ٹِکاݨیاں تے جائیں کنوں

5                                          رِند عورتاں اوکوں چاچا آہدن

                                               اوہ اوندے ہتھاں وچ ݙاتریاں ݙیندن

                                               اَتے ناں آلادِل مالکھ چلا ویندے

                                               کمزور ٹٹوآں کیتے گھاہ کپّݨ

                                               ہُݨ میں آپݨے لمبے ٻوٹ لہا ݙینداں

10                                      اَتے میݙے پِتّل دے مہمیز؍ پیردان

                                               اَتے کھجی دے پتراں دیاں چپلاں میڈپے پیر پَھٹّل کریندن

                                               میݙی سمجھ گھوڑیاں دے قابل نہ ہئی

                                               میں اِنہاں کوں بے کار خُشی دے بدلے ݙے ݙتّے

                                               اُنہاں دی کہاݨی رنگیل ہݙیاں دے چَھکّے ہئی

(جوئے بازی کن اشارہ ہے)

وَل گواہا رام دل مالکھ کوں آکھیا:

’’آئو! لشاریاں وچ رَل ونڄو ۔ میں تہاکوں ٻہوں لیکھا ‘ گھوڑے تے اُٹھ ݙیساں‘‘۔

دِل مالکھ نے ایں ولدا ݙتّا: 

’’اللہ کئیں رِند کوں لشاری نہ کرے

مسلمان کݙانہیں ہندو نھیں تھی سڳدا

نہ اوہ کافراں آلا جینو پا سڳدے‘‘

…………

چار یار اَتے اُنھاں دیاں قسماں

ہک ݙینہ دا ذکر ہے ۔ ہیوتان (ہے+و +تان) ‘جارو ‘ نودھ بِنداغ تے میرہان چاہرے کٹھے ٻیٹھے ہَن ۔ ہر ہک اِیں قسم کھادی:

ہیوتان آکھیا :’’ جیکر کہیں دا اُٹھ میݙے وَڳ اِچ رَل ونڄے تاں میں کݙانہیں وَلا نہ ݙیساں‘‘۔

جارو دی قسم ایہ ہئی : جہڑا میݙی ݙاڑھی کوں ہتھ لیسی ‘ میں اُوکوں قتل کر ݙیساں۔ اَتے جہڑا ہُدّیہ کوں قتل کریسی میں اُوکوں وی جانوں مار ݙیساں‘‘۔کیوں جو مَیں ہدّیہ کوں قسم نال بھرا آکھے۔

نودھ بنداغ دی قسم ایہ ہئی :’’میں کݙانہیں لیکھے کوں ہتھ نہ لیساں ‘ جیکر کُئی سوالی میں کنوں کُئی شے طلبیسی تاں میں اوہ شے اُوکوں ݙے ݙیساں۔ نانہی نہ کریساں‘‘۔

میرہان دی قسم ایہ ہئی’’جیکر میں کئیں رِند تریمت کوں مَشک چاتی ݙیکھساں تاں اوکوں ہِک نوکرانی ؍داسی ݙیساں۔‘‘

…………

ہیوتان دی قسم تے چاکر دا  وڳ:

ہک ݙینہ اللہ دا کرݨاں ایں تھیا جو میر چاکر دا ہک اُٹھ ہیوتان دے وڳ اِچ رَل ڳیا۔ہیوتان اُوکوں رکھ گھدّا اَتے وَلا ݙیوݨ کنوں اِنکاری تھی ڳیا ۔ رِند کٹھے تھی ڳے اَتے آکھݨ لڳے:

’’اساں ہیوتان نال لڑسُوں ۔ اساں اُوکوں میر چاکر دا اُٹھ نہ گھنّݨ ݙیسوں‘‘۔

میر چاکر آکھیا ’’میݙے ایہو جیہیں کئی اُٹھ شینہاں پاڑ کھادے‘ ایہو جیہیں کئی اُٹھ میں سوالیاں کوں ݙے ݙتّے ۔ اُوکوں ایہ اُٹھ رکھݨ ݙیئو ۔ اساں اوندے نال نہ لڑسوں‘‘۔

وَل اڳلے ݙینہ لشاریاں حملہ کر ݙتّا اَتے میر چاکر دا ہک وڳ بھڄا گھن ڳے ۔ چاکر اُنہاں دا پیرا چا اَتے اُنھاں کوں ونڄ پکڑیا ۔ رِنداں تے لشاریاں وچکار لڑائی تھئی اَتے رِند ہاری کھا ڳئے ۔ جہڑیلے رند چاکر دے نال پِچھاں ڳے تاں ہیوتان نِکلیا اَتے اُوں لشاریاں دا پیچھا کرکے اُنھاں کوں ونڄ پکڑیا۔ اُنھاں نال لڑیا اُنھاں کوں ہاری ݙتّی اَتے اُنھاں کنوں وڳ کھس کے آپݨے گھر گھن آیا۔

رِنداں ایندے نال لڑائی دی تیاری کیتی ‘ اوہ آکھݨ لڳے۔

ایہ چاکر دا وڳ ہے ۔ اَساں ایکوں ہیوتان کول نہ رہݨ ݙیسوں‘‘

پر میر چاکر وَل آکھیا ’’ایہ اُوہو وڳ ہے جیکوں میݙا وَیری گھدّی ویندا ہا ۔ ہُݨ جیکر ہیوتان ایکوں اُنھاں کنوں کھس گھدّے تاں اِیکوں ایندے کول رہݨ ݙئیو ‘ کئیں نہ کئیں ݙینہ ایہ ساݙے اِی کم آسی ۔ چنڳاں ہے جو ایہ ویریاں دی بجائے میݙے سڄݨاں کول ہے‘‘۔

جارو دی کہاݨی:

ہک ݙینہ چاکر تے جارو ہک مجلس وچ ٻیٹھے ہَن ۔ چاکر دائی کوں آکھیا :

’’جارو دا پُتر اِتھاں گھن آ‘‘

دائی اوندے پُتر کوں گھن آئی ‘ چاکر نے اُوکوں آکھیا اِیکوں جارو دی جھولی اِچ ٻلھا ݙے۔ جارو دائی کوں منع کیتا :

’’ایکوں میݙے کول نہ گھن آویں‘‘۔

پر چاکر ولا دائی کوں آکھیا:

’’نانہ نانہ ‘ اِیکوں اڳوں گھن آ اَتے جارو دی جھولی اِچ ٻلھا ݙے‘‘۔

دائی اِیکوں اڳوں گھن آئی اَتے جارو دے گوݙے اُتّے ٻلھا ݙتّا۔ ٻال کھیݙدیں کھیݙدیں آپݨاں ہتھ جارو دی ݙاڑھی کوں لا ݙتّا ۔ جارو ہک ہتھ نال ٻال دا ہتھ پکڑیا ۔ ݙوجھے نال آپݨاں کرپان کڈھیا اَتے اوہ ٻال دے ڈھڈھ اِچ وڑا ݙتّا اَتے ٻال مار ݙتّا ۔ وَل اُوں آکھیا:

دائی آ ! اِیکوں گھن ونڄ ‘ ہُݨ چاکر خُش تھی ڳیا ہوسی‘‘۔

چاکر ہک ݙینہ ہَدّیہ کوں آکھیا:

جارو دی ݙاڑھی کوں ہتھ لا ۔ جیکر اوہ تیکوں مریسی تاں اُوکوں آپݨے آپ کوں وی مارݨا پوسی ۔ وَل اَساں ݙیکھسوں جو اوہ آپݨی قسم بھنیندے یا پوری کریندے۔‘‘

ہک ݙینہ جارو تے ہَدّیہ آپݨیاں گھوڑیاں بھڄیندے پئے ہَن ۔ ہَدّیہ دی گھوڑی اڳوں نِکل ڳئی اَتے اُوں جارو دے کولوں لنگھدیں ہوئیں اُوندی ݙاڑھی کوں ہتھ لا ݙتّا ۔ ترے چار مہینے لنگھ ڳے۔

ہک ݙینہ جارو ‘ ہَدّیہ تے شاہو کوں (شاہو اوندا بھݨیجا ہا) نال گھدّا ۔ اوہ کٹھے ٻاہر آ ڳے۔ اُنھاں ہک جاء تے آپݨے گھوڑے ٻدّھے تے ہک وَݨ تلّے لیٹ ڳے۔ جیویں ہَدّیہ دی اَکھ لڳی ‘ جارو شاہو کوں آکھیا:

ہَدّیہ کوں آپݨی تلوار نال مار گھت‘‘

شاہو تلوار دے ہک وار نال اُوکوں پار کر ݙتّا۔ وَل جارو آکھیا:

ہُݨ قبر کھٹ جو اَساں اِیکوں دفنا چھوڑوں پر قبر ݙو بندیاں کیتے کھٹّیںکیوں جو ہَدّیہ میݙا یار ہا‘‘۔

جیویں شاہو ‘ قبر کھٹّی ‘ جارو اُوکوں وی آپݨی تلوار نال مار گھتّیا اَتے ݙونہاں کوں اُونہی قبر اِچ دفنا کے وَل آیا ۔ جہڑیلے ہَدّیہ اُوندے نال نہ وَلیّا تاں چاکر آکھیا:

میں جارو کوں لتاڑݨ کیتے ہک ڳاوݨ تیار کریساں کیوں جو اُوندا یار ہَدّیہ گم ہے‘‘۔

شیحک دا پُتر چاکر اُوں ݙینہ بار ے جݙانہ جارو دی ݙاڑھی کوں ہتھ لا ڳیا ہا اَتے ہَدّیہ قتل تھیا ہا ‘ اِیں ڳاندے:

گیت

’’وے مُغلو! آپݨے گھوڑے اُتّے زین رکھّو ؍کسّو

اِتّی تِکھا جِتّی ہرن یا شیر

آپݨے تکھے عربی گھوڑے اُتّے زین کَسّو

اَتے اُوکوں میݙے کول گھن آئو

5                                          تاں جو میں تہاکوں آپݨے خیالاں کنوں آگاہ کراں

                                               رِند میݙے پہاڑ تے قلعے ہِن

                                               پر جہڑا رند ماریا ونڄے اُوندے کیتے کُئی رستہ کُھلا نِھیں

                                               اُوندی حیاتی ݙونہاں پاسوں بند ہے

                                               کیوں جو اوہ مقابلے وچ جِت ڳیا ہا

10                                      تہوں جارو اُوکوں سنگتی سُود قتل کر ݙتّا

                                               اُوں کاتی تے کرپان نال ݙونہاں کوں مار گھتّا

کیوں جو اُوں اُوندی گھاٹی ݙاڑھی کوں ہتھ لایا ہا

ہَدّیہ گستاخی نال اُوندی ݙاڑھی پکڑ گھدّی ہئی‘‘

جلمب دے پُتر جارو چاکر دے ڳاوݨ دا ایں جواب ݙتّا:

گیت

                                                                                               سُݨو ! کِھلدے مزیدو! 

                                                                                               میں تہاکوں ہک نہوکڑی کہاݨی سُݨوینداں

                                                                                               ایہ نہوکڑی کہاݨی ٻہوں سارے لفظاں وچ ہے

                                                                                               وے نواب چاکر ! غلط ڳالھ نہ کر

5                                                                                          غلط ڳالھ نہ کر ‘ کتھائیں لوک تیکوں جُوٹھا نہ سمجھ گھنّن

                                                                                               جُوٹھ کوں آپݨے ݙنداں کنوں ٻاہر کڈھ ݙے

                                                                                               آپݨی زبان کوں پاک رکھ

                                                                                               وے اُچی شان آلا میر! سچا بݨ ریہ

                                                                                               سچا بݨ ! وے چاکر نواب

10                                                                                      میݙی گھاٹی ݙارھی کوں ہتھ لایا ڳیا ہا

                                                                                               اَتے ایں طرحاں میݙی جان کڈھ گھدّی ہئی

                                                                                               کیوں جو ایہ میݙے کیتے ݙوہری شرم دا سبب ہا

                                                                                               ایں ذلیل بدتمیزی؍گستاخی دی سزا وچ

                                                                                               ہک ݙینہ ݙٹھّا ہَدّیہ تے شاہو ݙونہیںکوں

15                                                                                      آپݨے گھر کنوں پرے بھوئیں اِچ

                                                                                               اُوندی کمان اُوندے کول ہئی

                                                                                               اُوندا پُچکا؍تھیلا سونے نال بھریا ہویا ہا

                                                                                               اُوندی تلوار نویں تھیک سمیت

                                                                                               اُوکوں اُوندے سنگتی سُودا مار ݙتّا ڳیا

20                                                                                    ݙونہیں چاقو تے کرپان سمیت 

                                                                                               اُنھاںدِل دی خُشی کیتی تے مار کے اُتھائیں چھوڑ ݙتے ڳئے

                                                                                               ہَدّیہ کݙانہیں وَل کے گھر نہ آیا

                                                                                               پان کھاندا اَتے لونگ چَٻیندا

                                                                                               آپݨیاں تریمتیں دے کول چوکاندھے آلے مکاناں وچ

25                                                                                    چاکر دی سوہݨی بھیݨ کن 

                                                                                                                                                                                               (ہدّیہ میر چاکر دی بھیݨ نال پرنیا ہویا ہا)

                                                                                               بنری کن جہڑی بہترین تریمت ہئی

                                                                                               نہ اُوندے نال ڳل اِچ ٻانہیں پا کے(ٻہہ سڳیا)

                                                                                               ہدّیہ کوں زمین؍ بھوئیں دے اندر لبھّو

                                                                                               ہدّیہ بھوئیں دے اندر ݙوہری قبر اِچ ہے

………

نودھ بنداغ لشاری دی کہاݨی:

ہک پھیری چاکر خان نودھ بنداغ کوں سݙایا اَتے اُوکوں روپیاں دے بھرے ہوئے ݙو ٻورے اِنام وچ ݙتّے ۔ پر ٻوریاں دے تلّوں کھپّے کر ݙتّے تاں جو روپے کِرن لڳ ونڄن تے نودھ بنداغ کیتے انھاں کوں ہتھ لاوݨ ضروری تھی ونڄے ۔ نودھ بنداغ ݙونہیں ٻورے آپݨی گھوڑی اُتّے رکھے اَتے اُتھوں ٹُر پیا ۔ اوہ ٹُردا ریہا ۔روپے کھپّیاں وچوں ڈَہندے ریہے پر اُوں ہتھ نہ لایا ۔ اِتھّاں تئیں جو سارا لیکھا تلے کِر ڳیا ۔ اُوندے سامھݨے کجھ تریمتیں مازو چُنڈیاں پِیاں ہَن ۔ اُنھاں شور مچایا :

وے نودھ بنداغ :’’تیݙا ناں ’’زرافشاں‘‘ (لیکھا کیرݨ  آلا) مشہور ہے ۔ ساکوں وی کُجھ ݙتّی ونڄ‘‘۔

نودھ بِنداغ ولدا ݙتّا :

’’میݙی گھوڑی دے پِچھوں ٹُردیاں آئو اَتے اپݨی لوڑ موجب روپے چُݨدیاں آئو‘‘

اُنھاں اللہ دیاں بندیاں ؍نیک بخت تریمتیں اینویں اِی کیتا اَتے لیکھا چُݨ کے گھن ڳیاں۔ ہُوں ݙینہ کنوں نودھ بنداغ دا ناں ’’زرافشاں‘‘ مشہور تھیا پر اُوندے بھئی بند اُوندے کنوں ٻہوں کاوڑے ۔ اُنھاں آکھیا:

’’نودھ بنداغ ! تُوں آپݨی حیاتی جائیذیت وَنڈا ݙیسیں۔ کُجھ آپݨے کول وی رکھ ۔ نانہ تاں پھانک؍پَھکّڑ تھی ویسیں۔

وَل نودھ بنداغ اُنھاں دے جواب اِچ ایہ گیت آکھیا:

گیت

’’وے لوکو ! وے لوکو!

لوکاں دی بے وقوف نسل!

کنجوساں ہک تقریر کیتی ہے

اُنھاں میݙے اُتّے ہک ݙوہ ݙتّے

5                                          میکوں صاف نظردا پے

                                               جو اُنھاں ہک معصوم کوں ݙکھائے

                                               سارے مرداں دے مونہ اُتّے ݙاڑھی ہوندی ہے

                                               پر نامرداں دی ݙاڑھی تلے ہوندی ہے

                                               اُنھاں دے گوݙیاں تے ڳٹّیاں وچ

10                                      اَتے بعضیاں دی ݙاڑھی اُنھاںدی کُھتّی وچ ہوندی ہے

                                               کُئی بندہ کݙانہیں ایݙا ذلیل نھیں تھیا

                                               جہڑا تریمتیں دیاں نظراں وچ ذلیل ہووے

                                               جیویں کُکِّڑ آپݨے چُوزیاں کوں مریندی ہے

                                               جہڑیلے اُنہاں کوں سِر اُتے آپݨی چنج نال مریندی ہے

15                                      پر کئی مرد تریمتیں کول ٻہہ کے روندے

                                               اَتے ٹھڈّے ساہ بھریندے آپݨے مونہ کنوں

                                               میݙے نال عزت دار لوک ٻہندن

                                               میݙے نال بہادر جھگڑدِن

                                               اوہ میݙے نال جھیڑا لیندن اَتے آہدن

20                                    میݙے کنوں مونہ ہک پاسے کرکے

’’نودھ بنداغ کول ککھ نہ باقی رہسی

اوندی پُھل گھوڑی ویلے تے اُوندے کول نہ ہوسی

چھی مہینیاں بعد ‘ پورے چندر دے ویلے

اوہ ٻال نہ ڄاسی؍ وچھیرا نہ ڄمسی

25                                    میݙے ݙاڈھے دشمن؍ بدترین ویری لوَنّے ہِن

نہ میں کئیں دے مہݨیاں دی پرواہ کریناں

جیکر میں آپݨیاں بھیݙاں تے ٻکریاں کوہ چھوڑاں

تاں کِتّی حرصی اُتّھاں کٹھے تھی ویسن؟

اَتے کِتی بخیل آپت اِچ کٹھے تھی ویسن

30                                    میݙے کول محمدی خزاناں ہے؍ اَݨ کُھٹ خزاناں ہے

بھیݙاں تے ٻکریاں دے ست اَٹھ سو اجڑ ہِن

اَتے اُٹھّاں دے وڳ دی کئی ڳنتری نھیں جہڑے چردے ودِن

میں کݙانہیں جُوّا نھیں کھیݙیا

میݙے بارے رنگیل چھکّیاں دی کُئی کہاݨی مشہور نھیں(جُوّے بازی دی)

35                                    میݙے کولوں ٹھڳ روپے نھیں گھن ڳے

نہ زورا ور فوجاں ؍لشکراں میݙے کولوں دَھن کَھسّے

میں خالِق ؍پیدا کرݨ آلے دے ناں تے دھن لُٹایا ہے

میں اِیکوں مومناں اَتے قرآن دے حافظاں کوں ݙتّے

اَتے اُنھاں مسکیناں کوں جہڑے جنگلاں اِچ رہندن

40                                    ہُݨ اوہ فجریں ویلے ڈھِڈھ بھر کے کھاندِن

دین دے غازی میݙے کول خوشی نال آندِن

اَتے خُش دِلی نال میݙا ناں گھندن

ݙیوݨ ویلے میں چادراں دی ڳنتری نھیں کریندا

نہ کھیسیاں ‘ چُغیاں ؍جُبّیاں تے سَوڑیں کوں ڳݨداں

45                                    نہ میں آپݨی تِکھّی تلوار مرسی وی (ڳݨ ڳݨ کے ݙینداں)

غازی میݙے کولوں ایہ شئیں گھن ویندن

میں آپݨی ترے سو روپے دی ہِک دھاری دار شال

جیکوں صرف ہک رات استعمال کیتا ہَم

50                                    فجر ویلے تک سوالی کوں ݙے ݙتی 

جہڑا ہک ڈوم ‘ ڳاوݨ آلا کمّیں ہا

نیک بندے اللہ دی حمد کریندن

اَتے ایں ڳالھ تے اُوندا شکر ادا کریندن

پر میݙے کول کُئی اہجاں سوالی نہ آوے

جہڑا میݙے کولوں میݙی تریمت ؍ زنانی دا سوال کرے

55                                    اَتے آکھے : میݙے کیتے سِراہݨے تے سوہݨی زنانی گھن آ‘‘

کیوں جو اہجیاں سُوکھڑیاں میݙے کول کوئنیں

میکوں آپݨے قول دا اِینویں خیال ہے

جیویں حضرت عمر کوں آپݨے قول دا پاس ہا

میں ݙیوݨ کنوں نہ رُکساں

60                                   میکوں کئی نھیں روک سڳدا

جو کجھ پیدا کرݨ آلا میکوں (نیک رستے توں) ݙیندے

سَو خزانے ہووِن بے داغ

میں آپݨے سڄے ہتھ نال چیساں

اَتے اُنھاں دا مونہ آپݨے چاقو نال کھول ݙیساں

65                                   وَل اُنھاںکوں دل نال ونڈ ݙیساں

میں اُنھاں وچوں کجھ وی آپݨے کول نہ رکھیساں

تہوں میݙے چھوٹے بھرا 

میݙے بھتریجے اَتے شاکی بھئی بند

آپت وچ جھیڑا نہ کریسن

70                                    میݙے دَھن تے ترکے دی ونڈ اُتّے

نودھ بنداغ دی جائیذیت بارے‘‘

………

اڳلے ݙینہ چاکر اُوندے کول ہک میراثی کوں بھیڄیا اَتے اُوکوں آکھیا:

’’توں نودھ بنداغ کول ونڄ اَتے اُوندے اڳوّں ہک نظم پڑھ ۔ اوہ تیݙے کولوں پُچھسی’’کیا چاہنیں؟‘‘ توں آکھیں:’’میکوں آپݨے تے آپݨی سنواݨی دے سارے کپڑے اَتے جِتّی کپڑے تیݙے گھر وچ ہِن‘ ݙے چا‘‘۔

وَل اوہ میراثی نودھ بنداغ کول ڳیا اَتے اوں اُوندے اڳوں ہک گیت ڳایا’’نودھ بنداغ پُچھیا:’’میراثی آ ! کیا کجھ چاہنیں؟ ‘‘ میراثی ولدا ݙتّا:

’’سردارآ! میݙا سوال ایہ ہے جو آپݨے اَتے آپݨی سنواݨی دے ‘ اَتے تیݙے گھر وِچ جِتّی کپڑے ہِن ۔ اوہ سب میکوں ݙے چا‘‘۔

نودھ بنداغ اوکوں آکھیا:

آپݨی چادر میکوں ݙے اَتے میں آپݨے سارے کپڑے تیکوں ݙے ݙیناں‘‘۔

اُوں میراثی کنوں چادر گھن کے اُوندے ݙو حصّے کیتے ۔ اَدھّے نال آپݨیاں تن کڄیّا اَتے اَدّھی آپݨی سنواݨی کوں ݙے ݙتّی ۔ وَل اُوندے گھر اِچ جتّی کپڑے موجود ہَن ‘ اوہ سارے میراثی کوں ݙے ݙتّے ۔ اِتھّاں تئیں جو اوندے گھر وچ ہک وی کپڑا نہ ریہا ۔ گھر اصلوں خالی تھی ڳیا ۔ راتیں ݙونہیں تریمت مرد اُونویں سم تھئے ۔ اَدّھی رات ویلے ہک لݙیا ہویا اُٹھ اُوندے گھر دے اڳوں آ کے ٻہہ ڳیا ۔ بختاں آلی تریمت آکھیا:

’’ساݙے گھر دے اڳوں ہک اُٹھ آ رُکے ۔ اُوندے اُتّے بار لݙیا ہوئے‘‘۔

نودھ بِنداغ آکھیا:

اُوندے مونہ کول ونڄ اَتے سِنگھ ‘ جیکر اُوندے منہ وچوں بو آوے تاںاِینکوں ہَکل ݙے ۔ جیکر خشبو آوے تاں میکوں سݙ مار۔ میں ایندے اُتّوں سمان لہا گھنساں۔ کیوں جو ایہ اللہ دی طرفوں بھیڄیا ہویا ہوسی‘‘۔

اُوں بختاں آلی سِنگھیا تاں اُوندے مونہ کنوں کستوری دی خشبو آندی پئی ہئی ۔ نودھ بنداغ ڳنڈھاں کھولیاں تاں اُوندے وِچوں تریمتانویں ‘ مردانویں ہر قد کاٹھ دے سیتے ہوئے تیار ویس ہَن ۔ تاں اُونیں اُوندے وچوں ہک ویس آپ پاتا اَتے ہک تریمت کوں وی پوایا ۔ فجر تھئی تاں اوہ چاکر دی مجلس وچ ڳیا ۔ چاکر آکھیا:

’’نودھ بِنداغ ! تُوں ٹھیک زر افشاں ہیں‘‘

میرہان دی کہاݨی:

اُوں رِند تریمتیں کوں مَشکاں چاتا ݙٹھّا تاں اُوں اُنھاں کوں ٻہوں ساریاں لونڈیاں ݙتّیاں ۔ ہک ݙینہ رِنداں اُوکوں آکھیا:

’’ہُݨ تئیں توں 140لونڈیاں ݙے چُکیّں۔ اڳوال اِچ جݙاں تُوں کئیں رِند تریمت کوں مشک چاتے ݙیکھیں تاں اُوکوں لونڈی دی جاء تے گݙانہ ݙے ݙیویں‘‘۔ اُوں ݙینہ کنوں اُوں گݙانہ ونڈݨے شروع کر ݙتّے اَتے جِتّی گݙانہ اُوں ونڈے اُنھاں دا اَنت شمار کوئنیں۔

……………

چاکر دی لشاریاں نال تِریہ سال لڑائی رہی ۔ اِیندے بعد رنداں تے لشاریاں وچکار صلح تھی ڳئی ۔ چاکر دا قصبہ ’’سوِی‘‘ ہا۔ اُتھاں اُونیں  ہک قلعہ ؍ڳڑھ اُسروایا۔ کاوڑ دے تِریہ سال گزر ونڄݨ دے بعد اُونیں ’’سوی‘‘کوں چھوڑ ݙتّا اَتے سندھ دریا آلے پاسے ٹُر پیا۔ اُوں ݙینہ اُونیں گواہا رام دے جواب اِچ ایہ گیت تیار کیتا:

گیت

                                               میں بندے کھاوݨے ’’سِوی‘‘ کوں چُھڑیندا پیاں

                                               میݙے کافر دشمناں اُتّے اللہ دی لعنت

                                               ترے ݙینہ کیتے ڄام نندا اپݨے تنور کنوں

                                               بہرام مقتول کیتے روٹیاں ونڈیاں

5                                          اِیندے بعد تریہ سال تئیں جنگ تھیسی

                                               دھیہاں جیہیں ؍ لم توت بندیاں نال

                                               ایں مُد وچ میں آپݨی تلوار اُتّوں رَت دے دانگ صاف نہ کریساں

                                               میں آپݨی تلوار کوں جُڑے ہوئے ڳنّے وانگ جُھکا ݙیساں

                                               تاں جو اوہ مُڑن دی وجہ کنوں تھیک اِچ نہ وڑ سڳے

10                                      ݙو ݙو طُرّے لٹکاوݨ آلے نینگر

                                               کھیݙݨ کیتے آپݨے گھراں کنوں ٻاہر نھیں نِکلدے

                                               اوہ آپݨے پیوآں دی چھانہ وچ رہندِن

                                               اوہ آپݨیاں مُچھاں کوں کستوری نھیں لیندے

                                               اُنھاں دی خُرس خوراک موٹے دُنبے ہِن

15                                      اوہ آپݨیاں بَٹھیّاں وچ تِکھّی شراب کڈھیندن

                                               اِنھاں وچ ہک وی اہجاں نِھیں جیندے وچ شاہی دے گُݨ ہووِن

                                               اوہ یکّے آپݨے ہتھیاراں دی شان ونڄا چُکِن

                                               موکلیاں تلواراں اُنھاں کیتے کَوڑیاں ہِن

                                               اُنھاں آپݨیاں سِراں دا سودا کیتے

20                                    انھاں دے ہتھاں وچ ٻالاں آلیاں سوٹیاں ہِن

                                               گواہارام کوں دُھدِّڑ آلے گندھاوا وچ رہݨ ݙئیو

                                               (جیویں) کھوہ وچ ہک پتھر سَٹّیا ڳیا

                                               ماچی نے رَت پیتی

                                               علی تے ولی غدار ہِن

25                                    اُٹھّاں  دے  وڳ   اَوارہ  پھردے   وَدِن  (بغیر مالکاں دے)

                                               باغیاں دا قلعہ ؍گڑھ خالی پے

                                               وحشی تُرکاں اِیکوں بھوئیں نال ملا ݙتّے

                                               رِند آپݨیاں اعلا نسل دیاں گھوڑیاں اُتّے(ہسوار ہَن)

                                               گواہا رام کوں ݙونہاں پاسوں اڳوں تے کڈھ ݙتّا ویسی

30                                    نہ اوہ قبر دا سئیں رہسی نہ گندھاوا دا

…………

چاکر جہڑیلے سیوی توں نِکلیا تاں سنگسیلا تے سیاہف دے رستے کوچ کیتُس ۔ سنگسیلا دے نیڑے اوہ ہک پہاڑ؍ روہ اُتّے اَٹکیا اَتے اُتھّوں اُوں سیوی اُتّے دید بھنوائی ۔ اَحٖ تئیںاوہ جاء ’’چاکر ماڑی‘‘ مشہور ہے ۔ اِتھوں چاکر ‘ اڳوں ٹُر پیا پر ‘ ہیوتان اُوکوں چھوڑ ݙتّا ۔ اَتے لینی اِچ آباد تھی ڳیا ۔ رِند اڳوں ٹُردے ڳے ۔ جہڑیلے رِند ملتان پُڄے تاں میر چاکر آکھیا :

’’کُئی ہے جو پِچھوں ونڄ کے ہیوتان نال لڑائی لڑے‘‘؟

پر کُئی نہ ٻولیا ! آخر مزاریاں دے سردار ٻادھیل آکھیا:

’’میں اُوندے برخلاف لڑساں‘‘۔

وَل مزاری تلمبہ کنوں وَلّے اَتے گوری تے چوپان کن وَدّھے ‘ اُتھاں اُنھاں ہیوتان نال لڑائی لڑی۔

میر چاکر دا ہک پُتر شیحک ہا ۔ چاکر بیجار کوں آپݨے کول سݙیا اَتے شیحک کوں اُوندے نال بھیڄ ݙتّا اَتے آکھیا:

ایندی شادی دا بندوبست کر؍شادی دی تھتھ مِتھ اَتے وَل ‘وَل آ‘‘۔ اوہ ݙونہیں اُتھوں ٹُرے تے ہیوتان دی وستی دے کول دیرہ ونڄ لیونے۔ ہیوتان اُنھاں اُتّے حملہ کر ݙتّا اَتے اُنھاں کو ںہاری ݙے کے بیجار تے شیحک ݙونہاں کوں مار گھتیا۔ بیجار دی ݙاڑھی ٻہوں لمبی ہئی ۔ ہیوتان اُوکوں کپ کے اُوندا مکھّی جھل بݨوایا اَتے شیحک دے کواب بُھن کے کھادے ۔ وَل ہیوتان آپݨی ݙاڑھی مُنوا ݙتّی۔

’’کتھائیں کُئی میݙی ݙاڑھی کپ کے اُوندا مکھّی جھل بݨا گھنّے‘‘۔ اُوں ویلے تئیں میر چاکر سَت گھرا وچ اَباد تھی چُکا ہا ۔ ٻادھیل ہک گھڑ سوار اُوندے کول گھلّیا تے اُوکوں خبر ݙتُس ایہ آکھ کے جو:

’’ہیوتان لینی وچ ہے ‘ آپݨی فوج گھن کے آ ونڄ‘‘

چاکر تے میرو آپݨیاں فوجاں کٹھیاں کیتیاں تے ملتان پُڄ ڳے ۔و َل ٻادھیل ہک ٻیا سوار بھیڄیا ۔ اوہ اُنھاں کوں سیت پور اِچ ملّیاتے اوکوں ݙسیا جو ہیوتان حالی تئیں لینی وچ ہے ‘تہوں اُنھاں دیاں فوجاں ودھّیاں اَتے اُنھاں اَبڑغتّی حملہ کرکے دھاوا  ٻول کے اُوکوں فتح کر گھدّا ۔ ہیوتان آپ بھڄ ڳیا ۔ پر اُوندے ٻہوں سارے بندے مارے ڳئے ۔ اوندا شہر لُٹ گھدا ڳیا ۔ سواراں ہیوتان دا پیرا چاتا۔ ہیوتان ہک کھݙ اِچ ٹپ مار ݙتّا جیندا ناں گوگڑہے اَتے اُتھاں ڈھیہ کے مر ڳیا ۔ گواران سرگانی وی کھݙ اِچ ٹپ مار ڳیا اَتے ہیوتان دا سر کپ کے گھن آیا ۔ جیکوں اوں میر چاکر دے اڳوں پیش کیتا ۔ چاکر اُوندی کوپڑی کوں کپّیا ۔ اُوندے وچوں بھیڄا کڈھ کے اُوکوں صاف کیتا ۔ وَل اوکوں چاندی اِچ مَڑھایا اَتے اُوکوں بھنگ پیوݨ دا پیالہ بݨایا۔

ایں طرح بیجار تے شیحک دے خون دا بدلہ گھنݨ دے بعد اوہ ست گھرا  وَل آیا ۔ ٻہوں سارے رِند دیرہ غازی خان واپس آ ڳئے اَتے اڳوں ونڄݨ کیتے تیار نہ تھئے ۔ دیرے وچ دودائی رہندے ہَن جہڑے ساتھا سُمرا قوم دے ’’دودا‘‘ دی والاد ہَن۔

دودا دی کہاݨی:

صالح رِند اوکوں آپݨی دھی پرنا ݙتّی اَتے ایہ دوائی ایندی کُکھ وچوں ڄمّے۔

اشعار

دودا ٻئے پاسوں آیا

تن سڑیا ہویا تے کپڑے لیراں

صالح اوندے سِر اُتّے ہتھ رکھیا

اوہ ایکوں قابل پُتر نظریا

صالح اوکوں سوہݨی مُڈھو دا ساک ݙے ݙتّا

اَتے او تریمت پِچھوں بلوچ بݨ ڳیا

اَتے مُڈھو دے نال دودا کوں دِھن وی ملیا

…………

میر چاکر دے ویلے دودائیاں دا سردار سہرائو ہا ۔ چاکر اوکوں آکھیا:

’’میݙے جہڑے بندے واپس آون اُنھاں نال لڑائی کرو‘‘

تہوں دودائیاں اِنھاں رِنداں نال جنگ کیتی جہڑے میر چاکر کوں چھوڑ کے وَل آئے ہَن ۔ جہڑے رِند میر چاکر دے نال ریہے اوہ ہُݨ ونڈیج ڳے اَتے ڄٹ بݨ ڳے ۔ پر جہڑے وَل آئے ہَن اوہ بلوچ اِی ریہے ۔ جہڑیلے ہمایوں دِلّی کوں فتح کیتا ‘ اوں ویلے چاکر اُوندے نال دِلّی تئیں ڳیا ۔ ایندے بعد اوہ دِلّی کنوں وَل کے ست گھرا اِچ اَباد تھی ڳیا ۔ اوہ اُتھائیں مویا ۔ اوندا مقبرہ اَحٖ تئیں اُتھائیں موجود ہے۔

(حکایت نمبر35۔جلد دوم)

## حوالہ
وسیبی قصے، ترجمہ /لکھت وٹاندرا :  شوکت مغل ، چھاپہ خانہ : جھوک پرنٹرز ‘ ملتان