سرائیکی وسیب اچ ذات پات

سرائیکی وسیب دی تاریخ ٻہوں پراݨی ہے ۔ اے ہزار ہا سالاں توں آباد ہے ۔ اتھاں دے لوک ہمیش توں آزاد تے خودمختار رہ ڳن ۔ ایہو وجہ ہے جو سرائیکی وسیب دی آزادی تے خودمختاری کوں برباد کرݨ کیتے حملہ آور حملے کریندے رہ ڳے ۔ ایندے باوجود سرائیکی وسیب دے لوک اڄ توں کجھ عرصے پہلے پنج ست ملکیں دے وارث ہن ، جیویں جو سلطنت ملتان ، ریاست بہاولپور، سلطنت دیرہ غازیخان، دیرہ اسماعیل خان ، ایویں سرائیکی الاوݨ آلے خیر پور میرس تے تالپور نوابیں دی سلطنت دے نال موجودہ پاکستان دے اصل علاقیاں اچ سرائیکی الاوݨ والئیں اپݨے ملک تے ریاستاں موجود ہن ، اڄ حالت اے ہے جو ہک صوبہ وی کائنی تے وسیب دے لوک پاکستان توں صوبے دی خیرات منگدن۔

معروف سرائیکی محقق دے دانشور پروفیسر سجاد حیدر پرویز اپݨی تصنیف ’’ دیس ساݙا پاکستان ‘‘ وچ لکھدن :۔

ہندوستان دی پراݨی تہذیب کوں ’’ ویک تہذیب ‘‘ آکھیا ویندے تے او تاریخ دے زمانے توں وی پہلے تݙاں دی ہے جݙاں ہندوستان دے پراݨے مذہبی کتاباں ’’ وید ‘‘ سامݨے آیاں ہن ۔ وید وسیب بندیاں دی وݙائی، نوائی تے ونڈ ونڈیج تے انسانی حداں توں وی ٹپ کراہیں یقین رکھیندا ہا۔ ویدک تہذیباں جنہاں کوں برہمنی تے ہندو تہذیباں وی آکھیا ویندے ، وچ گناہ دا تصور ٻہوں محدود اے ۔ ہندو ہک خدا کوں نی بلکہ ہزاراں خداواں ( دیویاں تے دیوتاویں ) دے منݨ آلے ہن ۔ انہاں دے خیال موجب ہر او شئے جیڑھی تھولا جیہا فائدہ ݙے سڳدی ہے یا نقصان ݙے سڳدی اے ، دیوی ، دیوتا بݨ سڳدی ہے ۔

وسیبی ونڈ ہندوواں وچ چار طرح دی ہے ۔ 1: برہمن ۔ 2 : کھشتری ۔ 3 : ویش ۔ 4 : شودر ۔ وید رویتاں موجب برہم سبھ توں وݙے دیوتا برہما جی دے منہ وچوں جٖائے ۔ ایندا درجہ سبھ توں ودھ اے ۔ انہاندا کم علم سکھݨ تے اونکوں کھنڈاوݨ اے ۔ مطلب وسیب وچ علم دا تے روحانی وݙپ انہائیں کوں اے ۔ کھشتری برہما تو جائے تہوں روپیہ دھن ، دولت ، فوجی طاقت تے حکومت کرݨ آلے ہن ، انہاندا کم حکومت کرݨ تے دشمنیں نال بھڑݨ ہے ۔ ویش برہما دے ݙڈھ وچوں نکتے ، انہاندا کم اے ہے جو ملک دی معیشت یعنی وپار رڑھ واہی تے ونڑنج کیتے کم کرن ۔ دھن تے ٻیاں لوڑھیندیاں شہیں بݨاوݨ تے شودر برہما دے پیریں وچوں نکتے ہن ، انہاں دا کم اے ہے جو باقی ترائے قسم دے لوکاں دی داری کرن ۔ 

## شودر حیوان توں بد تر
شودراں دی حالت بد تے انسانیں وانگ کینھی ، اگر کوئی شودر کہیں برہمن کوں ہتھ چا لیندے یا اینکوں مندا کڈھ ݙیندا تاں ایندی جٖبھ کھتی کنوں چھک گھدی ویندی اے ، جے کر او مندا وچ وڑ ویندا تاں اوندے پیر کپ ݙتے ویندے تے جے کر او وید دے اشلوک دے اوندے کناں اچ پئے ویندن تاں ضروری ہا جو اوندے کناں وچ سیسہ پگھار تے سٹیا ونجٖے ۔ پروفیسر ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز مزید لکھدن :۔

چھوت، چھات دا ایہو معاملہ ٻنہاں قوماں نال تاں ٻیا وی بَد ہا ، انہیں کوں خاص کر مسلمانیں کوں ملیچھ آکھیا ویندا ہا جیندے معنی ’’ نا پاک ‘‘ دے ہن ۔ ہندواں دا ایمان ہے جو کوئی ملیچھ انہاں کوں لڳ پووے تاں انہاندی روٹی کُنی دی جاہ وچ وڑ ونجٖے یا انہاندی کہیں شئے کوں ہتھ لاوے تاں اشنان کرݨ یعنی دھانوݨ تے ٻنہاں شہیں کوں پاک کرݨ ضروری اے ۔ روٹی کنی دی جاہ تے ستھریمے کیتے ڳاں دے مُتر تے پھوسی نال لیپا  پوچا ضروری ہے ۔ مطلب جو ٻیاں قوماں ایݙیاں ناپاک ہن جو انہاندے نال لڳ ونجٖݨ نال اتنی ناپاکی تھیندی اے جو ڳاں دے مُتر تے پھوسی اوندے کنوں چنڳیں ہن ، بلکہ انہاں نال ایں ناپاکی کوں دھوتا ونجٖ سڳدے ۔

## تریمتاں تے ظلم
انہاں وچ تریمت دی حیاتی ٻہوں ذلیلیں آلی ہے ۔ پئے دے مرݨ دے بعد او اپݨے گھر آلیاں دی ٻانھی ہے ۔ ضروری اے جو اوندا چونڈا مُن ݙتا ونجٖے تے ہٹھے ویلھے او اپݨے ݙیر دی داری کرے ۔ اوندا وجود دیوتاویں دا عذاب سمجھا ویندے ۔اونکوں وسیبی تے مذہبی ارتھاں وچ ونجٖݨ دی موکل کینھی ہوندی ۔ پرنیوے دے ارتھاں وچ اوندا ونجٖنق بد شگونی سمجھا ویندے ۔ اوندے کیتے ݙوجھے پرنے دی کوئی گنجائش کائنی ۔ ہتھوں جے کر کوئی تریمت چہندی اے جو اوندا ناں عزت نال یاد رکھیا ونجٖے تاں ایندا ہکو ای حل اے جو او اپݨے موئے پئے نال سڑ مرے ، ٻئے پاسے مرد کیتے رعایت رکھی ڳئی ہے جو موئی ذال دے کِر یا کرم توں واندا تھی تے دھانوے تاں جیڑھا اوندے کپڑے نپیڑ ݙیوے سمجھ گھو اوں اپݨی دھی اونکوں ݙیوݨی کر ݙتی ہے ۔ غیر تریمتیں نال جنسی تعلق کوئی گناہ نی سمجھدا ویندا بلکہ اے توݨی آزادی ہے جو ہک پئے جے کر مدانگی کنوں وانجا ہویا اے تاں رن کوں حق اے جو بفالیں سانگے کہیں ٻئے مرد نال عارضی سانگا جوڑ گھنے ۔ ایں سانگے نال جٖمݨ آلے ٻال اصل پئے دے ہی سمجھے ویندن ، اینکوں نیوک آہدن ۔ٻالیں سانگے ایہ حق مرد کوں وی حاصل ہے تے ایہ مُوکل یار یا ٻالیں تک ہے۔

## مندر
کراڑیں دا عبادت کرݨ دیاں جاہیں عیاشی دے اݙے ہن۔ ڳاوݨ تے نچݨ انہاندی عبادت دا حصہ ہے ، جتھاں نچݨ تے ڳاوݨ عبادت دا حصہ ہووے تے بندیاں دے ٻال جٖماوݨ آلے لنگ شولنگ یعنی دیوتا دا درجہ رکھدے ہوون ، اتھاں وݙے وݙے پُجاریاں تے پروہتاں کوں عبادت وچ اپݨا استغراق ݙکھا تے خوش کرݨ تے انہاندے نیڑے تھیوݨ کیتے نچݨ آلیاں کوں کیا نہ لٹاوݨا پوندا ہوسی ۔ تہوں دیوتا دے چرنیں وچ اپݨا ناز و پن لٹاوݨ آلی تریمت مقدس سمجھی ویندی ہے ، کراڑیں دا چولی مارگی فرقہ جیندے انسانیں دے ٻال جٖماوݨ آلیں لنگیں دی پوجا کریندے ۔ او عبادت دے دوران ماء ، بھیݨ ، دھی ، نونہہ وچ کوئی فرق نی کریندا ۔ انہاں کیتے مرد صرف مرد تے تریمت صرف تریمت ہوندی اے ۔ جئیں نال سانگا جوڑݨ جائز ہوندے یعنی ہندو وسیب وچ تلویں ذات دے لوکیں تے تریمتیں کیتے عزت دی جاہ گھنݨ دی کوئی گنجائش کائنی ۔ پر ایں ساری حقیقت وچ چنڳی ڳالھ اے ہے جو سرائیکی وسیب دی کوئی ریاست بھانویں ملتان ہووے ، بہاولپور ، یادیرہ غازی خان ہووے کراڑیں کوں ایں طرح دے عمل دی اجازت نہ ہئی۔ نواب مظفر خان دے دور اچ ملتان تے نواب والیاں ریاست بہاولپور دے دور اچ کہیں کِراڑ کوں اتنی اجازت نہ ہئی جو او کہیں کراڑ یا مسلمان نال مذہب دی بنیاد تے نفرت کرے ۔ پورے ہندوستان وچ اے فخر تے اعزاز سرائیکی وس یب دی سلطنتیں کوں حاصل ہا جو او کراڑیں دے غیر انسانی رویاں وچ رکاوٹ ہن ۔

## حوالہ
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی وسیب) وچوں چوݨ