open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ریماگن دی جنگ 1945

## ریماگن دی جنگ 1945
ریماگن دی جنگ ، جیڑھی 1945 اچ تھئی ، ݙوجھی عالمی جنگ دے چھیکڑی مرحلیاں اچ ہک اہم واقعہ ہئی ۔ ایں جنگ اچ امریکی فوج رائن دریا تے موجود ریماگن پل تے قبضہ کر گھدا ، جیڑھا جرمن فوج کیتے وݙا دھچکا ہئی ۔ ایں جنگ اچ امریکی فوج دی تیز رفتار وِکھ ودھائی تے جرمن فوج دی دفاعی کمزوری اہم کردار ادا کیتا ۔ جرمن فوج پل کوں تباہ کرݨ اچ ناکام رہی تے امریکی فوج رائن دریا پار کرݨ دا موقع حاصل کر گھدا ۔ 

ایں جنگ دا مقصد امریکی فوج دا رائن دریا پار کر تے جرمنی دے اندر وِکھ ودھائی کرݨا ہئی ، تاں جو او جرمنی دی شکست کوں یقینی بݨا سڳن ۔ جرمن فوج ریماگن پل کوں تباہ کرݨ دی کوشش کیتی ، پر امریکی فوج دی تیز رفتار وِکھ ودھائی انہاں کوں موقع نہ ݙتا ۔ ایں جنگ اچ امریکی انجینئراں دی مہارت تے سپاہیاں دی دلیری پل تے قبضہ کرݨ اچ اہم کردار ادا کیتا ۔ جرمن فوج دے کول ضروری رسد دی وی کمی ہئی ، جیندے نال انہاں دی مزاحمت کمزور تھی ڳئی ۔ 

ریماگن دی جنگ اچ جرمن فوج کوں کئی مشکلاں دا سامݨا کرݨا پیا ، جیندے اچ امریکی فوج دی تیز رفتار وِکھ ودھائی ، ہوائی طاقت تے انہاں دی تجربہ کار اڳواݨی شامل ہن ۔ جرمن فوج دے کول ضروری رسد دی وی کمی ہئی ۔ ایں جنگ اچ جرمن کمانڈر دی اڳواݨی کمزور ثابت تھئی ، جیندے نال انہاں دی شکست اچ اہم کردار ادا کیتا ۔ 

ایں جنگ دے نتیجے اچ امریکی فوج ریماگن پل تے قبضہ کر گھدا تے رائن دریا پار کر تے جرمنی دے اندر وِکھ ودھائی جاری رکھی ۔ ریماگن دی جنگ ݙوجھی عالمی جنگ دے دوران ہک اہم موڑ ثابت تھئی تے ایں جنگ جرمنی دی شکست کوں نیڑے کر ݙتا ۔
رائنفیلڈن دی جنگ 1638

## رائنفیلڈن دی جنگ 1638
رائنفیلڈن دی جنگ ، جیڑھی 1638 اچ تھئی ، تریہہ سالہ جنگ دی ہک وݙی بھڑاند ہئی ۔ ایں جنگ اچ سویڈش تے اتحادی فوج شاہی (رومی سلطنت) فوج کوں رائنفیلڈن دے مقام تے سخت لڑائی دے بعد شکست ݙتی ۔ ایں جنگ اچ سویڈش کمانڈر برنارڈ آف سیکس-ویمار دی فوجی حکمت عملی تے سویڈش گھڑ سوار فوج دے تیز رفتار حملے اہم کردار ادا کیتا ۔ شاہی فوج کوں باری نقصان تھیا تے انہاں دا حوصلہ ترٹ ڳیا ۔ 

ایں جنگ دا مقصد سویڈش تے اتحادی فوج دا رائن دریا دے کنارے تے اپݨا کنٹرول مضبوط کرݨا ہئی ، جیڑھا شاہی فوج دے زیر اثر ہئی ۔ سویڈش فوج رائنفیلڈن دے مقام تے شاہی فوج تے اچݨ چیت حملہ کیتا تے انہاں کوں حیران کر ݙتا ۔ ایں جنگ اچ سویڈش گھڑ سوار فوج دے تیز رفتار حملے تے توپ خانے دی گولہ باری شاہی فوج کوں شکست ݙتی ۔ شاہی فوج دے کول ضروری رسد دی وی کمی ہئی ، جیندے نال انہاں دی مزاحمت کمزور تھی ڳئی ۔ 

رائنفیلڈن دی جنگ اچ شاہی فوج کوں کئی مشکلاں دا سامݨا کرݨا پیا ، جیندے اچ سویڈش فوج دی مضبوط دفاعی لائن ، گھڑ سوار فوج دے تیز رفتار حملے تے انہاں دی تجربہ کار اڳواݨی شامل ہن ۔ شاہی فوج دے کول ضروری رسد دی وی کمی ہئی ۔ ایں جنگ اچ شاہی کمانڈر دی اڳواݨی کمزور ثابت تھئی ، جیندے نال انہاں دی شکست اچ اہم کردار ادا کیتا ۔ 

ایں جنگ دے نتیجے اچ سویڈش تے اتحادی فوج شاہی فوج تے فیصلہ کن فتح حاصل کیتی تے رائن دریا دے کنارے تے اپݨا کنٹرول مضبوط کر گھدا ۔ رائنفیلڈن دی جنگ تریہہ سالہ جنگ اچ ہک اہم موڑ ثابت تھئی تے ایں جنگ سویڈن دی طاقت کوں ودھا ݙتا ۔
ریواس دی ݙوجھی جنگ 1856

## ریواس دی ݙوجھی جنگ 1856
ریواس دی ݙوجھی جنگ ، جیڑھی 1856 اچ تھئی ، وسطی امریکہ اچ ولیم واکر دی فلبسٹر فوجی چڑھی دے خلاف ہک اہم معرکہ ہئی ۔ ایں جنگ اچ وسطی امریکہ دے اتحاد دی فوج ولیم واکر دی فلبسٹر فوج کوں ریواس دے مقام تے سخت لڑائی دے بعد شکست ݙتی ۔ ایں جنگ اچ اتحاد دی فوج دی دلیری تے ولیم واکر دی فوج دی رسد دی کمی اہم کردار ادا کیتا ۔ ولیم واکر دی فوج کوں باری نقصان تھیا تے انہاں دی ݙاڈھ ورائی دا زور ترٹ ڳیا ۔ 

ایں جنگ دا مقصد وسطی امریکہ دے اتحاد دی فوج دا ولیم واکر دی فلبسٹر فوجی چڑھی کوں روکݨا ہئی ، جیڑھی نیکاراگوا تے قبضہ کر تے پورے وسطی امریکہ تے اپݨا کنٹرول قائم کرݨ دی کوشش کریندی پئی ہئی ۔ ولیم واکر دی فوج ریواس دے شہر تے قبضہ کر گھدا ہئی ، پر اتحاد دی فوج انہاں تے اچݨ چیت حملہ کیتا تے انہاں کوں حیران کر ݙتا ۔ ایں جنگ اچ اتحاد دی فوج دی دلیری تے گوریلا حکمت عملی ولیم واکر دی فوج کوں شکست ݙتی ۔ ولیم واکر دی فوج دے کول ضروری رسد دی وی کمی ہئی ، جیندے نال انہاں دی مزاحمت کمزور تھی ڳئی ۔ 

ریواس دی ݙوجھی جنگ اچ ولیم واکر دی فوج کوں کئی مشکلاں دا سامݨا کرݨا پیا ، جیندے اچ اتحاد دی مضبوط دفاعی لائن تے انہاں دی تجربہ کار اڳواݨی شامل ہن ۔ ولیم واکر دی فوج دے کول ضروری رسد دی وی کمی ہئی ۔ ایں جنگ اچ ولیم واکر دی اڳواݨی کمزور ثابت تھئی ، جیندے نال انہاں دی شکست اچ اہم کردار ادا کیتا ۔ 

ایں جنگ دے نتیجے اچ وسطی امریکہ دے اتحاد دی فوج ولیم واکر دی فوج تے فیصلہ کن فتح حاصل کیتی تے نیکاراگوا تے اپݨا کنٹرول برقرار رکھیا ۔ ریواس دی ݙوجھی جنگ وسطی امریکہ دی تاریخ اچ ہک اہم موڑ ثابت تھئی تے ایں جنگ ولیم واکر دی فلبسٹر فوجی چڑھی کوں ناکام بݨا ݙتا ۔
پلیٹ دریا دی جنگ 1939

## پلیٹ دریا دی جنگ 1939
پلیٹ دریا دی جنگ ، جیڑھی 1939 اچ تھئی ، ݙوجھی عالمی جنگ دے ابتدائی بحری بھڑانداں اچوں ہک ہئی ۔ ایں جنگ اچ برطانوی بحری ٻیڑے جرمن جنگی جہاز ایڈمرل گراف سپی کوں پلیٹ دریا دے مقام تے سخت لڑائی دے بعد نقصان ݙتا ۔ ایں جنگ اچ برطانوی بحری حکمت عملی تے جرمن جہاز دی کمزوری اہم کردار ادا کیتا ۔ جرمن جہاز کوں باری نقصان تھیا تے او نیوٹرل یوراگوئے دے بندرگاہ اچ پناہ گھنݨ تے مجبور تھی ڳیا ۔ 

ایں جنگ دا مقصد برطانوی بحری ٻیڑے دا لمے بحر اوقیانوس اچ جرمن تجارتی جہازاں تے حملے کوں روکݨا ہئی ، جیڑھا جرمن جنگی جہاز ایڈمرل گراف سپی کریندا پیا ہئی ۔ برطانوی بحری ٻیڑے ایڈمرل گراف سپی دا پیچھا کیتا تے پلیٹ دریا دے مقام تے انہاں تے حملہ کر ݙتا ۔ ایں جنگ اچ برطانوی بحری حکمت عملی تے توپ خانے دی گولہ باری جرمن جہاز کوں وݙا نقصان ݙتا ۔ جرمن جہاز دے کول ضروری رسد دی وی کمی ہئی ، جیندے نال انہاں دی مزاحمت کمزور تھی ڳئی ۔ 

پلیٹ دریا دی جنگ اچ جرمن جہاز ایڈمرل گراف سپی کوں کئی مشکلاں دا سامݨا کرݨا پیا ، جیندے اچ برطانوی بحری ٻیڑے دی مضبوط دفاعی لائن تے انہاں دی تجربہ کار اڳواݨی شامل ہن ۔ جرمن جہاز دے کول ضروری رسد دی وی کمی ہئی ۔ ایں جنگ اچ جرمن کمانڈر دی اڳواݨی کمزور ثابت تھئی ، جیندے نال انہاں دی شکست اچ اہم کردار ادا کیتا ۔ 

ایں جنگ دے نتیجے اچ جرمن جہاز ایڈمرل گراف سپی کوں نیوٹرل یوراگوئے دے بندرگاہ اچ پناہ گھنݨ تے مجبور تھیوݨا پیا تے چند ݙینہاں بعد جرمن کپتان اپݨے جہاز کوں خود ای تباہ کر ݙتا ۔ پلیٹ دریا دی جنگ ݙوجھی عالمی جنگ دے دوران ہک اہم معرکہ ثابت تھئی تے ایں جنگ برطانوی بحری ݙاڈھ ورائی دا ݙیکھالا کیتا ۔
ساکوں ویزے مِل ڳئے

ݙینہ وار جھوک سرائیکی دا اسلام آباد دا بیورو چیف مجاہد بھٹی ٻہوں محنتی کارکن ہے ۔ اسلام آباد دے افسراں نال اوندی چنگی سلام سَت ہے ۔ مجاہد بھٹی سارے پاسپورٹ وزارت خارجہ دے افسر (ڈپٹی سیکرٹری) نعیم ہوتیانہ کول گھن ڳئے جتھوں نعیم ہوتیانہ انڈیا ڈیسک تے کم کرݨ آلے کلرک دے ہتھڑیکے ویزے دیاں ݙہ درخواساں ہندوستانی سفارتخانے نہ صرف جمع کرا ݙتیاں بلکہ ایہ وی آکھیا جو ایہ ویزے جلدی لائے ونڄن۔ ہرویزے نال پندرھاں روپے ویزا فیس وی جمع کرݙتی ڳئی ۔ ساکوں ایہ اُمید نہ ہئی جو ویزے مِل ویسن کیوں جو ساکوں ݙسیا ڳیا ہا جو ویزے دے مرحلے ݙڈھ مہینے وچ مکمل تھیندن ۔اُنّوںڈاکٹرجے ۔ سی۔ بترا سئیں دا روز ݙیہاڑی فون آندا پیا ہا جو پراگریس ݙسو۔ ویزے کیتے درخواساں جمع کراوݨ دے بعد ڈاکٹر جے ۔سی۔ بترا کوں ݙسیّا ڳیا جو ساݙا کم مکمل تھی ڳئے۔ بترا سئیں ہندوستان دی وزارت خارجہ دے افسراں کوں درخواس تے سفارش کیتی جو ساݙے ممھان سرائیکی وفد؍ ڈیلیگیٹ دے ویزے جلدی لائے ونڄن۔ بر حال اُمید دے خلاف 11؍اگست کوں ساکوں ویزے مل ڳے۔ ایں ویزے دی معیاد 10؍ستمبر2009ء تئیں ہئی ۔ ایں مُد وچ ساکوں صرف ݙہ ݙینہ قیام دی موکل ہئی ۔ ایہ وِزٹ ویزا ہا جیندی وجہ کنوں پُلس رپورٹ کرݨ دی ساکوں چُھوٹ ہئی۔ ویزے مطابق ساکوں دِلّی ‘ آگرہ تے اجمیر وزٹ کرݨ دی وی اجازت ہئی۔ ویزے درخواساں وچ اساں پٹیالے ‘ چندی گڑھ تے علی گڑھ وزٹ کرݨ دی درخواست کیتی ہئی پر اُنہاں شہراں دا ویزا ساکوں نہ ملیا ۔ ڈاکٹر جے ۔ سی ۔ بترا دی دعوت اُتّے ساکوں ہندوستان ونڄݨ دی موکل مل ڳئی۔

## حوالہ
کتاب: دِلّی ڈھائی کوہ۔ مصنف شوکت مغل، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان
دوستی بس دے ٹکٹ

قاعدے موجب ویزے آوݨ دے بعد ساکوں دوستی بس دے ٹکٹ مِل سڳدے ہَن کیوں جو ساکوں واہگہ بارڈر دوستی بس دے ذریعے اِی پار کرݨاں ہا ۔ یارھاں اگست کوں ویزے لڳے ‘ 12؍اگست کوں ساکوں ملے ۔13؍اگست کوں مشاعرہ ہا۔ پتہ لڳا جو کم از کم پنج ݙینہاں بعد دے ٹکٹ مِل سڳدِن۔14؍اگست  دا ݙینہ گزار کے رات کوں ظہور دھریجہ لہور روانہ تھئے ۔ مجاہد بھٹی ساݙے پاسپورٹ تے ویزے چا کے لہور آ ڳئے ۔15؍اگست کوں بس دے ٹکٹ بُک کرائے ڳئے اَتے 20؍اگست دے ݙہ ٹکٹ مِل ڳئے ۔ 16؍اگست کوں ظہور دھریجہ ملتان وَل اَئے ۔ اُنہاں دے کول ساݙے پاسپورٹ تے ویزے تاں ہَن پر ساݙے اصل شناختی کارڈ سئیں فرید پیرزادہ کول رَیہ ڳئے ہن۔ ساݙے کول پروگرام گزر ونڄݨ دے بعد انڈیا ونڄݨ دا جواز تاں نہ ہا پر سنگت سوچیا جو ہندوستان دا عام ویزا ݙڈھ مہینے وچ مِلدے تے ساکوں ٻارھاں ݙینہاں وچ ویزا مِل ڳے ۔ایہ ٻہوں وݙا کم ہے ۔تہوں ویزے ضایا نہ کرو بلکہ ضرور ہندوستان ڄلو بھانویں سیل کیتے اِی سہی۔ سیاݨے ’’آہدن جواَڄ کل یو ۔ ایس ۔ اے دا ویزا مِل ویندے پر ہندوستان دا ویزا نہیں مِلدا تہوں وی ایں ویزے کوں نعمت سمجھ کے قبول کرو اَتے ایکوں نہ ٹھکرائو ۔ میں 2004ء اِچ پہلے وی ہندوستان تھی آیا ہم پر اُوں ویلے صرف امبرسر‘پٹیالہ تے چندی گڑھ دا ویزا ہا ۔ اساں چندی گڑھ نہ ݙیکھ سڳیوسے کیوں جو ساݙا ٹِکاݨاں  پٹیالہ دے پرو وائس چانسلر دی کوٹھی اِچ بݨ ڳیا ہا ۔ واپسی ویلے امبر آئیوسے  گوردوارہ ’’گولڈن ٹمپل‘‘ اساں ݙٹھا تے چار ݙینہ ہندوستان وچ لا کے وَل آئیوسے۔ایں واری ساݙا ہندوستان وچ ݙہ ݙینہ رہݨ دا پروگرام ہا ۔ اَتے ترے وݙے شہراں دی وزٹ کرݨی ہئی تہوں سنگت دا جوش تے جذبہ ݙاڈھا زور دا ہا۔

## حوالہ
کتاب: دِلّی ڈھائی کوہ۔ مصنف شوکت مغل، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان
دِلّی ڈھائی کوہ

کیا اکھیجے

’’پندھ وہاݨی‘‘ سرائیکی دی ٻہوں پُراݨی وَنکی ہے ۔ ممتاز حیدر ݙاہر کنوں گھن کے قاسم سیال تئیں لکھاریاں اِیںونکی وچ فنی کمال دا اظہار کیتے ۔ بعضے لکھاریاں دی ’’پندھ وہاݨی‘‘ کوں علمی ادبی حلقیاں اِچ ٻہوں اُچیرا مقام وی ملے۔

میں آپ کوں نہ کُئی لکھاری سمجھداں نہ ادب شناس ۔ ٻس سرائیکی زبان و ادب دا قاری ہاں۔ 2009ء اِچ سئیں ظہور دھریجہ دی اڳواݨی وچ جہڑا وفد 20؍اگست کنوں 28؍اگست تئیں دِلی یاترا کرکے وَلیّا ہا تاں سنگتیاں دی خواہش ہئی جو ایں دورے کوں کاگذ اُتّے ریکارڈکیتا ونڄے۔ میں یاتری سنگتیاں دیاں ڳالھیں دا احترام کرینیں ہوئیں کاگذ قلم چا کے کجھ پُٹھّے سِدّھے اکھّرلِکھ مارِن۔ جو کُجھ لکھّے سچ لکھّے۔ سچ دے سِوا کجھ نہیں لکھیا۔ سئیں ظہور دھریجہ وی چاہندا ہا جو ایں سفرنامے کوں ضرور چھاپیا ونڄے ۔ میں آکھیا ’’جہڑا اَلاوے اُوہو دَر وَلاوے ‘‘۔ ظہور دھریجہ اپݨے ادارے دے طرفوں ایں پندھ وہاݨی کوں چھاپ کے کُئی سوبھ کَھٹے یا نھیں کھٹیا‘ میݙیاں دُعاواں ضرور گھدّیاں ہِنس۔ اونویں تاں سرائیکی ادب وچ ہک نوِیں پندھ وہاݨی دا وادھا تھی ڳئے…… تاں وی کیا تھی پیا۔

شوکت مغل    

11؍اکتوبر2009ء

## لوک کہانیاں
لوک کہانیاں وچ جتھّاں سراندیپ ‘ کوہ قاف تے بغداد دا ذکر آندے اوندے نال اِی ہندوستان دا وی ناں گِھدّا ویندے ۔ لوک قصّے دا ہیرو جِنّاں پریاں دے دیساں توں تھیندا ‘ اَپݨے دشمن دھیہ مریندا ‘ ہندوستان ونڄ نکلدے تاں کہاݨیاں سُݨݨ آلا ہندوستان کوں ݙیکھݨ دا شوق اپݨے دِل دی کئیں چُنڈھ اِچ سانبھ کے رکھ گِھندے جو کݙانہیں تاں میں ایں دیس کوں ݙیکھساں اَتے جنّاں پریاں نال ڳالھ مُہاڑ کریساں۔ کجھ ایہو اِی میݙا حال ٻلپ کنوں ہا کئیں طرحاں نیڑے دے ملک ہندوستان کوں ݙیکھاں ہا کیوں جو سراندیپ ‘ بغداد تے کوہ قاف تاں ٻہوں پرے ہِن ۔ ایہ وی تھی سڳدے جو اُتھّوں دے دھیہ ‘ پریاں یا جن کئیں نویاں مُلکاں دیاں نویاں کالونیاں اِچ شفٹ تھی چُکے ہوون پر ہندوستان جیویں کل ہا ‘ اُونویں اَڄ ہے ۔ تہوں اِتھاں جِن ‘ دھیہ ‘ پریاں ‘ ہمالیہ اِچ رہندے ہوسن‘ ساݙے فوجی اِنہاں جنّاں نال مِلّݨ کارگل ڳئے ہَن پراُتھاں جنّاں دی جاء تے ہندوستانی اِی نظر آئے ہَن۔

## حوالہ
کتاب: دِلّی ڈھائی کوہ۔ مصنف شوکت مغل، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان
دِلّی دے فلاحی بَھوَن

دِلّی وچ پاکستان دی بھوئیں توں ہندوستان ‘خاص کر دِلّی پُڄݨ آلیاں ہندوآں اَپݨے بھراواں دی فلاح کیتے کئی بھون ‘ تاݙے‘ سنگتاں تے ساہتیہ ادارے بݨائے ہوئن۔ جنہاں وچ بہاول پوری بھون توں علاوہ میانوالی بھون ‘ سندھ بھون ‘ لیہ ‘ میانوالی ‘ ملتانی تاݙا ٻہوں مشہور ہِن۔ وَل بہاول پورآلیاں دے وی کئی سنگتاں ہِن ‘ جہڑیاں اپݨی برادری دی بہتری واسطے کم کریندیاں پئین ۔ ہر بھون یا سنگت دے عہدیدار ہِن۔ اِنہاں برادریاں دے کٹھ ماہوار ‘ سہ ماہی یا ورینہ وار تھیندن۔ ایہ بھون؍سنگتاںبِماراں تے طالب علماں دی مدت کریندن۔ کِھݙاراں تے سماجی؍ وسیبی کماں کاراں کرݨ آلیاں دی حوصلہ افزائی کریندن ۔ آوݨ آلے ممھاناں کوں رہݨ ٻہݨ دی جاء ݙیندن۔ ساݙی بکھّر‘ میانوالی بھون ‘ بہاول پور بھون تے ڈیرہ وال سنگت دے ممبراں نال ملاقات وی تھئی تے ڳالھ مُہاڑ وی۔

ساکوں ایہ ڄاݨ تے خُشی تھئی جو ساݙے وسیب دے واسی دِلّی وچ ہک ٻئے دی جی جان نال خذمت کریندے پئین اَتے نیکی تے بھلائی دے کمّاں اِچ ہک ٻئے دے ٻانہ ٻیلی ہِن۔

……………

ڳالھ تھیندی پئی ہئی صفّاں والے چوک تے میاں اسلم دے دفتر دی ۔ گرما گرم کھاݨاں پکا کے اُنہاں دا ببورچی ساݙی تانگھ اِچ ہا ۔ اسّاں رَڄ پُڄ کے روٹی کھادی۔ ریاض باکھری ٻہوں سارا تازہ فروٹ اپݨی دُکان توں ساݙے کیتے چا آیا ہا ۔ کھا پی کے فارغ تھیوسے تاں ریاض باکھری اپݨاں تازہ سرائیکی کلام سُݨایا ۔ اُنہاں ایہ شعر اُنہاں اپݨی طرفوں دِلّی دے ججماناں کن ظہور دھریجہ دے ہتھڑیکے روانہ کیتے:

اَکھیّں سڄݨیں لو وی سِکدیاں ہَن دِل سکدا ہا اِتھ آوݨ لو

سَٹھ سال دی مونجھ کُئی تھوڑی نھیں ‘ اَساں آئے ہَیں مونجھ لہاوݨ لو

وݙی مُدّت توں دِل سِکدا ہا رَل گیت سرائیکی ڳاوݨ لو

ساݙی یار زبان سرائیکی ہے اساں آ ڳئے ہیں یاد ݙواوݨ لو

……………

ریاض باکھری دا ایہ کلام ہندوستان دے سرائیکی لوکاں کیتے ہک سنیہا ہا جہڑا ظہور دھریجہ دِلی چا ونڄݨاں ہا ۔ کلام سُݨ کے دِل خُش تھی ڳیا ۔ شام دے نیڑے اَساں ہوٹل پارک دے وچ وَل ایوسے ۔ رات کوں کھاݨاں کھاوݨ دی لوڑ نہ ہئی ۔ اُنّوں کراچی آلے سنگتی وی لہور پُڄ کے اَپݨے ہک سنگتی دے گھر ٹِک پئے ہَن ۔ ساݙا اُنہاں نال رابطہ تھی ڳیا ہا۔ہُݨ صرف مجاہد بھٹی اسلام آباد کنوں آوݨاں ہا باقی سارے سنگتی لہور پُڄ ڳئے ہَن۔

## حوالہ
کتاب: دِلّی ڈھائی کوہ۔ مصنف شوکت مغل، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان
دِلّی ونڄݨ دی خُشی اَتے ہک تشویش

ہُݨ ساکوں پک تھی ڳیا ہا جو دِلّی داسفر نیڑے آ ڳئے ۔ سویلے سَت وڄے بس ٹُرنی ہئی ۔ ساکوں پنج وڄے گلبرگ IIIوچ دوستی بس ٹرمینل تے پُڄݨاں ہا  جیندی خاطر رات ترے وڄے جاگݨ ضروری ہا۔ چار وڄے تیار تھی کے سواری پکڑنی ہئی تاں جو پنج وڄے گلبرگ پُڄ سڳوں ۔ پر ایں پہلی رات ساݙی نندر اُݙ ڳئی ۔ تھیا ایں جو لہور دے ڈائیوو ٹرمینل تے ساکوںفرید پیرزادہ دے آوݨ دی اُمیند ہئی۔ ملتان توں لہور تئیں ساݙا اُنہاں نال اَتے اُنہاں دا ڈاکٹر راج کمار ملک تے ڈاکٹر جے۔ سی۔ بترا نال رابطہ ریہا ہا ۔ جِہڑیلے اساں لہور دے نیڑے ہاسے تاں اُنہاں ظہور دھریجہ کوں آکھیا جو میݙے کول گݙی کوئینیں تہوں میں تہاکوں لہور ڈائیوو ٹرمینل تے نہ مِل سڳساں ۔ تہوں اَساں اُنہاں دے ڈائیوو ٹرمینل تے آوݨ دی کُئی خاص پرواہ نہ کیتی۔ اوہ شام تئیں ساکوں نہ ملّے ۔ نہ صفّاں آلے چوک آئے نہ پارک وے ہوٹل ‘ نہ رابطہ کیتونیں ۔ اُنہاں دا موبائل بند مِلدا ریہا۔ رات کوں دیر نال موبائل مِلیّا تاں اکھیوسے جو ساݙے اَٹھ اصل شناختی کارڈ تہاݙے کول ہِن چاتی اواہے ۔اکھیونیں میݙے کول شناختی کارڈ کوئنیں ۔ اصل وچ اوہ اَٹھ شناختی کارڈ گم تھی چُکے ہَن ۔ ویزا لواوݨ ویلے سئیں فرید پیرزادہ آپ ساݙے شناختی کارڈ گھن ڳئے ہن ۔ شناختی کارڈ گم تھیوݨ دا سُݨ کے سب دے مونہ لٹک ڳئے۔ ظہور دھریجہ ڈیلیگیٹ دے اڳواݨ ہووݨ پاروں انج پریشان ہَن ۔ کجھ دیر بعد ساکوں مِلّݨ کیتے ڈاکٹر نوید شہزاد آ ڳئے ۔ ڈاکٹر صیب پنجاب یونیورسٹی اورینٹل کالج دے پنجابی شعبہ وچ پروفیسر ہِن ۔ پنجابی دے مہان شاعر ‘ چنڳے محقق تے اعلیٰ نثر نگار ہن ۔ اُنہاں ساکوں پریشان ݙیکھ کے حال پُچھیا تاں اوہ وی انج پریشان تھئے۔ تھولی دیر بعد سئیں ارشاد امین تے صفدر بلوچ ساکوں مِلّݨ کیتے ہوٹل وچ آ ڳئے ۔ اُنہاں شناختی کارڈ گم تھیوݨ اُتّے ساکوں پرچایا تے مُکاݨ ݙتّی۔ صفدر بلوچ لہور وچ ملازمت کریندن ۔ اوہ وزارت اطلاعات و نشریات دے ادبی ادارہ’’ماہ نو‘’ دی مجلس ادارت اِچ شامل ہِن۔ سرائیکی زبان و ادب دی تحریک دے اڳواݨ تے کارکن ہِن ۔ اُنہاں دا تعلق بکھّر نال ہے ۔ لہور وچ اَپݨاں ہک خاص حلقہ رکھیندن ۔ سئیں ارشاد امین دا تعلق چاچڑاں شریف نال ہے۔ پُراݨے سرائیکسٹ ہِن۔ کئیں زمانے ملتان توں ݙینہ وار اخبار’’سُڄاک‘‘ کڈھیندے ریہ ڳئین ۔ کئی سرائیکی علمی ‘ ادبی‘ سیاسی تے ثقافتی تنظیماں دے کرتا دھرتا اڳواݨ تے موہری ہِن۔ لہور وچ ادبی تقریباں کریندے رہندن۔ لہور وچ سب توں لمبے قد آلے نظردِن ۔ ایہ ٻئی ڳالھ ہے جو جِھک نوائی اُنہاں دی خاص اَدا ہے ۔ اُچے ضرور ہِن پر نظر جِھکّے آندن ۔ یاراں دے یار ‘ سنگتیاں دے سنگتی ‘تے ہر مجلس دی آن ہِن۔ظہور دھریجہ آہدے ہَن جو اصل شناختی کارڈ فرید پیرزادہ کول ہِن اَتّے فرید پیرزادہ آہدے ہَن جو ایہ کارڈ ظہور دھریجہ کول ہِن ۔ اساں باقی سارے سنگتی ٻوّے تھئے کھڑے ہاسے ۔ برحال اِتھاں مانواں دھیاں وچ گُم ہا۔ پتہ نہ پیا لڳدا ہا جو ذمے وار کون ہے۔

برحال رات کوں ایں پریشانی وچ وی کئیں روٹی مانی نہ منگی‘ صرف وَل وَل پاݨی منگیا۔ اَخیر ایں تشویش وچ رات دے یارھاں وڄ ڳئے اَتے سب شناختی کارڈاں کوں روندیں پٹدیں سم ڳے ۔

## حوالہ
کتاب: دِلّی ڈھائی کوہ۔ مصنف شوکت مغل، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان
لاہور دے مالشی

ہوٹل پارک وے وچ ساکوں سڑک آلے پاسے کمرے ملے ہَن ۔ گرمی پاروں طاقیاں کھول کے سُتّے ہاسے۔ اِنّوں اَکھ لڳی اُنّوں سڑک آلے پاسوں مالشیاں دیاں تیل دیاں مشیناں (بوتلاں) دا کھڑکار سُݨیجے ۔ نندر اُکھڑ ونڄے ۔ وَل اُگھلاء آوے تاں وَلا چھݨکار سُنُیجے ۔ خیر اللہ اللہ کرکے اُٹھدیں ٻہندیں رات دے ترئے وڄ ڳے تاں ظہور دھریجہ خدائی فوج دار بݨ کے حاضر تھی ڳے ۔ جو اُٹھو سمّݨ آلیو رات دے ترے وڄ ڳن۔ ایہ تاں سمّݨ آلیاں کیتے حُکم ہا جاڳݨ آلیاں کیتے کُئی حکم نہ ہا۔ ٹھیک اینہی ویلے مجاہد بھٹی وی دَر اُتے اَن زپ تھئے ۔ اسلام آباد توں اَٹھ وڄے دے نکھتھے ترے وڄے لہور اَن لتھّے۔ ٻس ڈیلیگیٹ مکمل تھی ڳیا ہا ۔ ہُݨ ہوٹل وچ چھی سیلانی یا دِلّی دے چھی یاتری کٹھے ہَن۔

### دِلّی ڈھائی کوہ
دھاں پاں کرکے سامان لٹکیندیاں ‘ چھکیندیں ‘ گھلیندیں ‘ چیندیں اَساں چار وڄے ہوٹل پارک وے دے ٻاہر کھڑے ہاسے۔ ہوٹل دے ٻاہر ٹیکسی آلیاں اَٹھ سو روپے منگے۔ اُنہاں شئیت ساکوں دِلّی دا ٹھڳ سمجھیا ہا یا کُئی اُچّا سمگلر یا وَت اَنڈر ورلڈ دے لوکاں دا سنگتی ساتھی۔ برحال اساں پہلے ٹیکسی آلیاں اُتے اَتے وَل ٹیکسی اُتّے لعنت بھیجی اَتے عوامی سواری موٹر سائیکل رکشا آلے کوں سݙ ماریا ۔ رکشے آلانواں ہا اونیں ساکوں پُراݨاں سیلانی سمجھیا ۔ خاص رعایت کیتی اَتے چھی سیلانیاں کوں سمان سودا ݙو سو روپے اِچ لبرٹی مارکیٹ گلبرگ IIIدے دوستی بس ٹرمینل تے پچاوݨ دی آہیں کرݙتی ۔ اساں سب اِنہاں پیسیاں تے خوش ہاسے پر ظہور دھریجہ مونجھا تھیا جو رکشے آلیاں اِنہاں ݙو غریباں گھٹ پیسے منگِن۔ اُنہاں دا خسارہ ظہور دھریجہ ایں پورا کیتا جو اُنہاں کوں رستے وچ 40روپے آلے لسی دے ݙو کلاس پلوائے۔ ناشتہ کرایا ‘ چاہ پلوائی اَتے شکریہ علاوہ اَدا کیتا۔ رکشے آلا نواں ہا ۔ پندھ خاصا ہا ۔ اوہ پُچھدا پُچھدا ٹور ازم ڈویلپمنٹ کارپوریشن (TDCP)دے دفتر پُڄ ڳیا۔ اساں رستے وچ نرھان کر گھدا ہا تاں جو TDCPدی طرفوں نرھان مِلّݨ تئیں ہاں جھل تھی ونڄے۔

## حوالہ
کتاب: دِلّی ڈھائی کوہ۔ مصنف شوکت مغل، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان
یاتریاں دا مونہ سڄݨاں دو

ساݙے ڈیلیگیٹ دے ممبراں دا واسطہ الڳ الڳ شہراں نال ہا پر منزل ہک ہئی ۔ مقصد امن تے دوستی ہئی۔ پاک بھارت عوامی تعلقات کوں سرائیکی دے حوالے نال پکا کرݨاں ہا۔ ڈیلیگیٹ دے ممبر انہاں شہراں دے ہَن:

ملتان توں…… ظہور احمد دھریجہ ‘ شوکت مغل ‘ عابد سیال

خان پور توں……جمشید دھریجہ

روہی توں ……موہن بھگت

کراچی توں …… طاہر دھریجہ‘ بیگم طاہر دھریجہ‘ راشد مصطفیٰ خان

لاہور توں……فرید پیرزادہ

اسلام آباد توں ……مجاہد بھٹی

TDCPدی بس ساڈے ݙہ سنگتیاں سمیت 42سواریاں کوں چا کے دفتر توں ٻاہر نکلی تاں اڳوں پِچھوں سکیورٹی ہئی۔ ٻارھاں موٹر سائیکلاں اُتّے 24گارڈ اڳوّں پچھوّں سڄیّ کھٻے نال نال ہَن ۔ ݙو کمانڈو گݙیاں وچ6گارڈ علاوہ ہَن ۔ بس ٹُرݨ آلی ہئی تاں میں کھیسے وچ ہتھ ماریا تاں اٹیچی کیس دے جندرے دی کنجی کھیسے وچ کوئناں ہئی۔ جلدی نال بس توں تلّے لہہ کے ٻاہر فرش تے نظر بھنوائی تاں مِدان صاف ہا۔ اَچوݨ لڳ ڳئی جو واہگہ تے چیکنگ ویلے اٹیچی کیس کیویں کُھلیساں ۔ سنگتیاں کنوں پُچھیا جو کئیں میݙی کنجی چاتی یا ݙٹھی ہووے۔ طاہر دھریجہ آکھیا جو ہک اٹیچی کیس دے جندر ے نال کنجی لڳی ہوئی ہئی اَتے او بکسا اُتّے رکھیا ڳیا ہا ‘ اوہا کنجی تہاݙی نہ ہووے ۔ کجھ دِل جاہی تھئی جو شئیت ایہا کنجی ہوسی۔واہگہ ریسٹورنٹ وچ میکوں نرھان وی چنڳاں نہ لڳا ‘ نہ میں کرنسی تبدیل کرائی ۔ 8وڄے نرھاں دے بعد بس پاکستان دے امیگریشن دفتر تے گھن ڳئی ۔ اِتھاں کلیرنس کیتے سمان لہایا ڳیا ۔ میݙے جندرے نال لڳی ہوئی کنجی مل ڳئی ۔ دل کوں سکون ملیا۔ امیگریشن دے مرحلے مکمل تھئے ۔ پاسپورٹ سکیننگ مشین توںگزارے ڳئے اَتے ݙوجھے (پوادھی) دروازے اُتّے کھڑی اِنڈیا دی بس وچ سمان چڑھایا ڳیا ۔ اِتّھاں ساکوں انڈیا امیگریشن آفس جمع کراوݨ کیتے فارم وی ݙتے ڳئے ۔ اساں جِتھّاں وی لہندے ہاسے خود کوں ڈیلیگیٹ آہدے ہاسے۔ ڈیلیگیٹ کوں انڈیا تے پاکستان ݙو نہاں جائیں تے خاص درجہ حاصل ریہا۔ پاکستانی امیگریشن وچ ایجنسیاں دے بندے موجود ہن ۔ جہڑے آوݨ ونڄݨ آلے یاتریاں ‘ سیلانیاں تے پاندھیاں اُتّے نِگاہ رکھدن۔ ڈیلیگیٹ دا ناں سُݨ کے پاکستانی امیگریشن آلے نال آ ڳئے ۔ ظہور دھریجہ جہڑے ڈیلیگیٹ دے اڳواݨ ہَن اُنہاں کوں سݙ کے سکیورٹی آلے اپݨے بوتھ اِچ گھن ڳئے ۔ مونڈھی ڳالھیں پچھونہیں اَتے ونڄݨ دی موکل ݙے ݙتونیں۔ اَساں آخری وار پاکستان وچ موبائل فون کیتا تے اڳلے سفر تے ٹُر پیوسے ۔

## حوالہ
کتاب: دِلّی ڈھائی کوہ۔ مصنف شوکت مغل، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان
ہندوستانی کرنسی مطابق قیمتاں

سمان بس اِچ چڑھا ݙتا ڳیا ۔ ہُݨ میکوں دِل جاہی ہئی۔ میں ترے ہزارپاکستانی دے بدلے 1680/-روپے ہندوستانی تبدیل کرائے ۔ یعنی 100پاکستانی روپے بدلے 56 ہندوستانی روپے ملے۔ ایں توں پہلے 2004ء وچ جݙاں پٹیالہ ڳئے ہاسے اُوں ویلے پاکستانی سو روپے دے بدلے70/-ہندوستانی روپے ملے ہَن ۔ ایندے کنوں اَڄ پاکستانی کرنسی دے ڈَہݨ دا پتہ لڳا۔ کراچی توں راشد مصطفیٰ 170/-پاکستانی روپیاں دے بدلے 100/-روپے ہندوتانی گھن آئے ہن۔ بر حال گھوگھا کھادا ۔ پچھلی واری پٹیالہ ونڄن ویلے میں سرحد تے کرنسی نہ بدلی ہئی ۔ ہندوستان وچ ساکوں100روپے بدلے 55روپے تے60/-روپے قبول کرݨے پئے ہَن اوہ وی منتاں ترلیاں ‘ سفارشاں دے بعد پُلس دے ہتھڑیکے ۔ اوہ کہاݨی وَل کݙانہیں سُݨویسوں۔

ایں پھیرے میں ملتان توں 83/-روپے دے حساب نال 300/-ڈالر گھن کے ٹُریا ہَم ۔ جہڑے پاکستانی مالیت وچ 24900/-روپے وچ ملے ہن۔ ڈالر انٹرنیشنل کرنسی ہے تہوں ڈالر دا نال ہووݨ ٻہوں ضروری ہے ۔ ہندوستان وچ میں صرف100ڈالر دی ہندوستانی کرنسی تبدیل کرائی تاں ہک ڈالر دے بدلے 48/-ہندوستانی روپے ملے۔ ایں طرح100پاکستانی روپیاں دے بدلے 58/-روپے ہندوستانی ملے ۔ ایہ سودا چنڳاں ہا۔ باقی ݙو سو ڈالر میں تبدیل نہ کرائے نہ استعمال دی لوڑ پئی۔ بر حال ہندوستانی کرنسی واہگہ بارڈر توں گھن گھنݨاں فیدہ وند ہے۔ بس ذرا مُک مُکا کرݨاں پوندے۔

ہندوستان وچ اساںجتّھاں خریداری کریندے ہاسے ۔ 100/-روپیاں دے بدلے56روپیاں دا خیال رکھدے ہاسے ۔ ہر شئے دا مُل ذہن اِچ ڈبل ؍دوہرا کر گھندے ہاسے۔ اکثراء ہندوستانی مال مہانگا نظردا ہا ۔ مثلاً اُتھاں کھنڈ40/-روپے کلو ‘ پٹرول34/-روپے لیٹر ‘کیلے35/-روپے درجن ‘ پرچ جیݙی روٹی5/- توں6/-روپے دی‘ منرل واٹر (ہک لیٹر)10/-روپے ‘چھوٹا گوشت  ہاف پلیٹ 55/-روپے ‘ دال چنا ہاف پلیٹ25/- روپے ‘سیون اپ13/- روپے‘  دی ہئی۔ ایں لحاظ نال پاکستانی روپیاں وچ قیمتاں ایہ ہَن۔

کھنڈ71.40روپے

پٹرول 60.70 روپے

کیلے62.50روپے درجن

روٹی (ساݙے سائز دی)20/-روپے

منرل واٹر ہک لٹر17.85روپے

مٹن ہاف پلیٹ98.20روپے‘ 

دال چنا ہاف پلیٹ 44.60روپے

سیون اپ 300)م ۔ل)23.25روپے

ہندوستان دی بس پاکستانی بس کنوں زیادہ کھلی ‘ آرام دہ تے سوہݨی ہئی۔ پتہ ایہ لڳا جو لہور دے TDCPکنوں اِی ایں بس ٹرناں ہوندے پر کیوں جو ایہ بس زیادہ جھکی تے نازک ہے اَتے واہگہ کنوں لہور تئیں سڑک بݨدی پئی ہے جتھاں ایہ بس سفر نہیں کر سڳدی تہوں ایہ یاتریاں کوں واہگہ کنوں چا کے دلّی تئیں سفر کریندی ہے ۔ واپسی ویلے وی ایں بس ساکوں واہگہ چھوڑ ݙتا اَتے پاکستانی بس لہور گھن آئی۔

## حوالہ
کتاب: دِلّی ڈھائی کوہ۔ مصنف شوکت مغل، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان
ہندوستان آلے پاسے امیگریشن

پاکستانی امیگریشن دفتر توں ٻاہروں ہندوستان دی بس یاتریاں کوں چاتا اَتے ہندوستان دے امیگریشن دفتر ونڄ پُچایا۔ ہُݨ اَساں سرحد پار ہاسے ‘ ہندوستان دی حد وچ ۔ساݙا سارا سمان اِتھّاں ݙوجھی واری لہا ݙتا ڳیا ۔ عملے سامان کھول کھول کے چیک کیتا ۔ ساݙے ڈیلیگیٹ دا سُݨ کے عملہ جُھم تھی ڳیا ۔ موہن بھگت کوں کجھ سُݨاوݨ دا اَکھیونیں ۔ اُونیں ہِک تارا کڈھیا تے اہجاں اَلاپ کیتا جو سارے ٻوّے تھی ڳے ۔ اُنہاں کوں ساݙے ڈیلیگیٹ ہووݨ دا یقین تھی ڳیا ۔ بس امیگریشن دفتر دے ٻئے پاسوں آ ڳئی ۔ سمان قُلیّاں وَلا چاڑھ ݙتا۔ اساں سمان چڑھاوݨ دا بھاڑا فی یاتری 30/-روپے ہندوستانی ادا کیتے۔ ݙہ یاتریاں دے ترے سو روپے بݨے۔ ایں توں پہلے پاکستان امیگریشن دے عملے وی ساݙے ڈیلیگیٹ دے ݙہ بندیاں دے ترے سو پاکستانی وصول کیتے ہَن ۔ ہندوستان کرنسی  مطابق اِنہاں دے ترے سو پاکستان دے 536روپے بݨدے ہَن ۔ سِکھ قُلی ڳالھ نہ سُݨدے ہَن ۔ ادا کرݨے پئے۔

## حوالہ
کتاب: دِلّی ڈھائی کوہ۔ مصنف شوکت مغل، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان
چل میݙے گھوڑے ٹُردا ڄل

9:15تے سارے یاتری سوار تھی ڳے اَتے بس امیگریشن دفتر توں ٻاہر نکل کے امبرسر کن ٹُر پئی ۔ ساݙی بس دے ہک یاتری کول ݙو کلو خسخاس ہئی ۔ پتہ لڳا جو ہندوستان وچ خسخاس دی مانگ ہے اَتے اوہ یاتری ایں لئوں اُتھّاں گھدّی ویندے۔ سمان دی پڑتال ویلے عملے خسخاس ݙٹھی ہئی اَتے یاتری کوں گھن ونڄݨ دی موکل ݙتی ہئی۔ میں ہک ٻئے یاتری دے سمان وچ ’’پان مسالے‘‘ دے ݙٻے ݙٹھے۔ ظہور دھریجہ اپݨے نال فریدی رومال‘ سوہن حلوہ ‘ کتاباں وغیرہ گھدّی ویندے ہَن ۔ پنج منٹ بعد اَٹاری آ ڳیا ۔ ایہ ہک نِکڑا جیہاں قصبہ ہے ۔ سرحد پار لنگھدیں اِی ساکوں مسلماناں دی جاء سکھ نظر آوݨ لڳ ڳے ۔ باقی سارا لینڈ سکیپ پاکستان سنّواں ہا۔ بھوئیں ‘ ماحول ‘ رڑھ رنگڑی ‘ فانا فلورا سارے ہک سنّویں ہَن ۔ صرف مذہب دا فرق ہا ۔ ہندوستانی پنجاب دا کلچر وی پاکستانی پنجاب سنّواں ہے ۔ میں ٹکٹ کن ݙٹھا تاں پتہ لڳا جو واہگہ توں دِلّی 570ک ۔م ہے ۔ خالی سفر دا ویلا اَٹھ گھنٹے ہے ۔1:30گھنٹہ رستے وچ نرھان ۔ لنچ تے چاہ کیتے اَنج ہے۔ کل 9:30گھنٹے سفر دے بݨدے ہَن ۔ اینویں اِی تھیا -اَساں 9:15سویل کوں واہگہ پار کیتا ہا اَتے شام 6:40تے دِلّی ڈاکٹر امیڈکر ٹرمینل دہلی گیٹ تے لتھّے کھڑے ہاسے۔ ایں لحاظ نال بس دی رفتار 70ک ۔م فی گھنٹہ بݨدی ہئی۔

دوستی بس دے اڳوں پِچھوں سکیورٹی ہئی۔ ہر جیپ وچ ترے؍ چار گارڈ موجود ہَن ۔ ڈرائیور علاوہ ہا ۔ جیپ اُتّے ݙو لال جھنڈے جھوجھدے پئے ہَن ۔ واہگہ توں پار آئیوسے تاں مین روڈ کوں وَدھیندے پئے ہَن ۔ ہک پاسا چالو ہا ݙوجھے پاسے تعمیراتی کم جاری ہا ۔ پنج ست میل بعد سڑک ݙو طرفہ تھی ڳئی ۔2004ء اِچ اَئے ہاسے تاں سڑک سنگل ہئی ۔ ایہ ٹولین روڈ ہئی ہُݨ فورلین بݨ ویسی ۔ پوادھی پنجاب ٻہوں ساوا ‘ زرخیز تے اعلا علاقہ ہے ۔ بھوئیں دی گھاٹی ساول من کوں بھاندی پئی ہئی۔ ساݙے سب دے موبائل جام تھی چُکے ہَن ۔ ظہور دھریجہ دے نال ہندوستان دا ہک سنگتی ٻیٹھا ہا ۔ اوندے موبائل دے ہتھڑیکے ظہور دھریجہ ڈاکٹر جے۔ سی۔ بترا تے ڈاکٹر راج کمار نال رابطہ کیتا ۔ اوہ خوش تے نہال تھی ڳے ۔ اُنہاں ہندوستان دی سر زمین اُتے داخل تھیوݨ اُتّے ساݙا سواگت کیتا۔

## حوالہ
کتاب: دِلّی ڈھائی کوہ۔ مصنف شوکت مغل، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان
فلوٹنگ ریسٹورنٹ سرہند

وَل ’’دوراہا‘‘ آیا ۔ ݙو وڄے ݙوپہراں کوں اَساں ’’کھنّہ ‘‘پُڄ ڳیوسے۔ ایہ سڑک دے کنارے اُتّے ہک شہر ہے ۔ اِتھّوں ہک رستہ سڄے ہتھ کن پُراݨی مسلمان ریاست ’’مالیر کوٹلہ‘‘ کوں ویندے ۔ تھولے اڳوں 2:20اُتے’’ فوسٹر فلوٹنگ ریسٹورنٹ سرہند ‘‘پُڄ ڳیوسے۔ سرہند پنجاب اِچ واقع ہے ۔ اِتّھوں ہک نہر گزردی پئی ہئی ۔ جیندا پاݨی شیشے وانگ سفید ہا ۔ ایندے اُتّے ہک ’’تردا ہوٹل‘‘ بݨایا ڳئے ۔ ہوٹل لوہے دے ڈرمّاں نال ٻدّھا ہوئے ۔ ہک ’’ترٹے‘‘ اُتّے (مچان اُتّے) قائم ہے ۔ کنارے نال ٻدھی آ ونڄ دی پُل نال جھلیّا کھڑے ۔ تہوں ایکوں فلوٹنگ ریسٹورنٹ آہدن ۔ اِتھّاں لہہ کے پہلے اَساں قدرتی حاجت پوری کیتی وَل ڈھڈھ بھرݨ دا پروگرام بݨایا ۔ سویل دا ناشتہ ڈبل روٹی نال کیتا ہا تہوں کہڑیلے دا اُݙ پُݙ ڳیا ہا ۔ بُکھ لڳی کھڑی ہئی ۔ سبزیاں ‘ اُٻلے چاول‘ سلاد اَتے پرچ جیݙی گول ٹِکڑی جیہیں روٹی ساݙی تانگھ اِچ ہئی ۔ میں ترے روٹیاں چاتیاں ‘ سبزی پاتی تے سلاد رکھ کے ہک پاسے کُرسی تے ونڄ ٻیٹھم۔ لنچ مزیدار ہا ۔ فرید پیرزادہ میݙے کیتے سیون اپ دی بوتل گھن آئے ۔ اِتھّاں بوتلاں وچ300م ۔ل پاݨی ہوندے ۔ پیندیں مزا آ ویندے ۔ پتہ لڳا جو پِچھوں سٹاک اِچ روٹی؍ چپاتی مُک ڳئی ہے ۔ میں ہک چپاتی اَپݨے ہک سنگتی کوں ݙے ݙتی اَتے ݙو چپاتیاں نال کم چلایا۔ ایہ ݙو روٹیاں ساݙے پاسے دی ہک روٹی دے برابر ہَن ۔ ہندوستان وچ روٹی دا سائز نِکڑا ہے ‘ ساکوں دِلّی دے مسلمان علاقیاں توں علاوہ کتھائیں وی وݙی روٹی نھیں ملّی۔ آگرہ ‘ اجمیر ہر جاء ایہا ٹِکڑی روٹی ہئی اَتے ہئی وی کتھائیں پنج کتھائیں چھی روپیاں دی۔ اَتے ساکوں پاکستانی ݙہ روپیاں دے بدلے ہندوستان 5:60روپے ملدے ہن۔ ایں سمجھو جو ایہ نکڑی روٹی ساݙے ݙہ روپیاں دے برابر ہئی اَتے ݙو روٹیاں ساݙے وِیہ روپیاں دیاں ہَن۔

بر حال کھاݨاں اچھاہا ‘ میں اُٻلے ہوئے چاول وی کھادے سزی نال ملاکے‘ مزیدار ہَن ۔ بعضیاں کھاݨاں کھا کے چاہ پیتی ۔ اَتے 2:45اُتّے بس وَلا چل پئی ۔ اَساں اِتھّاں پھوٹو چھک کے اپݨے کیمرے رواں کیتے ۔ منظر تے جائیں سوہݨیاں ہَن ۔ 3:20اُتے راج پورا آ ڳیا ۔ اِتھّوں پٹیالہ 27ک ۔م تے کھٻے پاسے ہے ۔ اَساں اِتھوں سڄے پاسے دِلّی کن تھی ڳیوسے۔

## حوالہ
کتاب: دِلّی ڈھائی کوہ۔ مصنف شوکت مغل، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان
راج پورا

راج  پورا ضلع پٹیالہ دی ہِک سب تحصیل ہے ۔ اِتّھاں بہاول پور توں آوݨ آلے ہندوآباد ہِن۔ ایہ خاص ہندو مہاجراں دا شہر ہے ۔ جہڑا اِنہاں مہاجراں دی خاطر نواب بہاول پور دی سفارش تے آباد کیتا ڳیا ہا ۔ اِتھوں دے ایم ‘ ایل ‘ اے سئیں راج کُھرانہ نال دِلّی وچ سُبھاش متریجہ سئیں دے نرھان تے ملاقات تھئی ہئی ۔ ایہ شہر 1947ء اِچ آوݨ آلے بہاول پور دے ہندو مہاجراں کیتے پٹیالے دے سِکھ راجے آباد کیتا ہا ۔ اِتھوں دے کئی پڑھے لکھے ہندو ساکوں پچھلی واری پٹیالہ دی کانفرنس اِچ ملّے ہَن‘ جہڑے ساکوں راج پورا گھن ونڄݨاں چاہندے ہَن‘ پر سکیورٹی دی وجہ کنوں اَساں نہ ونڄ سڳے ہاسے۔ایںواری راج پورا دے کئی سرائیکی ہندو ساکوں مِلݨ دِلّی اَئے ۔ راج پورا دے راج کُھرانہ مطابق اِتھاں پندرھاں کالج ‘ ترے سرکاری تے چار پرائیویٹ یونیورسٹیاں ہِن۔ ایم بی اے ‘ بی بی اے ‘ ایم کام ‘ بی کام دیاں کلاساں اِتھاں تھیندیاں ہِن۔ تعلیم زور شور نال جاری ہے ۔ عوامی ترقی دے کم ٻہوں تکھاج نال تھیندے پئین۔

راج پورا کنوں دِلّی ترے چار گھنٹے دے پندھ تے تقریباً 200توں250 ک۔ م ہوسی۔ اِتھاں وی سڑکاں دی تعمیر دا کم زور شور نال جاری ہا ۔ پُلّاں وی بݨدیاں پیاں ہَن ۔ مرمّت دا کم وی تھیندا پیا ہئی ۔ جتھاں سڑک بݨدی پئی ہئی اُتھاں کنارے اُتّے رنگ دا رکاوٹاں کھڑیاں ہَن تاں جو راہی پَرے رہوِن تے دوکھا نہ کھا ونڄن۔3:35تے ’’ہریانہ ‘‘آیا ۔ اِتھوں ’’امبالہ‘‘ 14ک ۔م تے پوادھ کن ہے ۔ اَتے دِلّی 214ک ۔م ہے ۔ اساں امبالہ ریلوے سیشن دے نالوں لنگھیوسے ۔ امبالہ دے کھٻے پاسے پٹیالہ ہے تے سڄے پاسے دِلّی دو رستہ ویندے۔ امبالہ دا روڈ ݙیکھ کے میکوں ملتان دے اُچیرے شاعراقبال ارشد یاد آ ڳئے اوہ ہر ویلے اپݨے وطن کوں یاد کریندے رہندن۔

ہُݨ صوبہ پنجاب مُک ڳیا تے ہریانہ دا صوبہ شروع ہا ۔ پنجاب وچ سفیدے دا وَݨ ٻہوں ہے ۔ پاکستان آلیاں تاں سفیدے دے وَݨ دی کھٹی چا گھدی  ہے جو زمین دے تلّے دا سارا پاݨی مُک ڳے ۔ ہندوستان وچ اساں دِلّی توں اَڳے آگرہ آلے پاسے وی سفیدہ ݙٹھے ۔ دِلّی وچ سفیدہ ٻہوں نظردے۔ پنجاب دے وچ وَݨ ٻہوں چھدرے ہِن۔ کِکّر ‘ ٹالھی ‘ ٻوہڑ ‘ پپّل سارے وَݨ وی اینویں ہِن ۔ ساݙے پنجاب وچ وَݨ تاں ایہے ہِن پر ہِن ٻہوں گھاٹے ۔ البتہ ہندوستان وچ سفیدے دا وَݨ ٻہوں موٹا ‘ گھاٹا تے اُچّا ہے۔ جتھاں دِلّی وچ ساݙا ٹِکاݨاںہا اُتھاں نال ہک مصنوعی جھیل ہئی اُتھاں وی سفیدے دے وَݨ ٻہوں گھاٹے ہَن ۔ ساݙے بھون دے سامھݨے سرکاری فلیٹ ہَن ۔ اُتھاں ٻہوں سفیدہ ہئی جہڑا ٻہوں اُچا تے گھاٹا ہئی ۔ ہندوستانی اِچ حالی پاݨی ہے پیا تہوں شئیت اوکوں سفیدے دی تباہی دا پتہ کوئنیں ۔ 

4:15تے اساں پپلی ٹورسٹ کمپلیکس پُڄ ڳیوسے۔ ایہ ہریانہ صوبے وچ ہے ۔ اِتھاں چاہ پیتی تے سارے یاتری نروئے تھی ڳے ۔ اِتھوں دّلّی158ک۔ م تے اَتے کرنال 26ک ۔م اڳوں ہا ۔ کرنال دِلّی دے رستے تے سڑک دے اُتّے آندے ۔ کرنال توں لنگھیوسے تاں ساکوں ایہ چنڳاں تے وݙا شہر نظر آیا ۔ کرنال وچ ہک سیل گاہ ’’کرنا لیک‘‘ ہے ۔ جہڑی سڑک دے کھٻے پاسوں ݙسدی پئی ہئی ۔ اَتے شہر سڄے پاسے تے ہا ۔ اِتھاں میکوں عاصی کرنالی ٻہوں یاد آئے ۔ ارادہ تھیا جو لہہ کے پُچھاں جو عاصیان کرنال تاں ملتان ہِن شہر دے لوکو ! ایہ ݙسو جو پاک بازانِ کرنال‘ کوں کہڑے شہر گُھلّیا ہاوے۔ پر بس دا سکھ ڈرائیور ساݙیاں سوچاںتوں بے خبر ‘ ساݙے ارادیاں کنوں بے پرواہ ‘ اپݨی مستی اِچ مست بس کوں اُݙائی ویندا ہا۔ اڳوں ’’شام ڳڑھ ‘‘آیا ایہ وی ضلع کرنال دا قصبہ ہے۔ ہُݨ دِلّی نیڑے آندا ویندا ہا۔

## حوالہ
کتاب: دِلّی ڈھائی کوہ۔ مصنف شوکت مغل، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان
دِلّی دا ہول

دِلی جیویں جیویں نیڑے آندا ویندا ہا میݙا ہول وَدھدا ویندا ہا ۔ کیوں جو میں پڑھیا ہویا ہا جو :

1:                                        دِلّی شہر نموناں اندر مٹّی ٻاہر چُوناں

2:                                      دِلّی ٹھڳ تے کُوڑا جیسلیمر

3:                                      دِلّی تے پھیکری ‘ جیہیں ماء تے جیہیں ڈیکری

4:                                      کاکا دِلّی وال ‘ تھولیاں ڳالھیں ڈھیر دَھتال

5:                                      ٹھڳ دِلّی دے ‘ پِیراجمیر دے ‘ تھاں مراد آباد دے ‘ کُوڑ جیسلمیر دے

ایہ ڳالھ تاں مُکّی مُکائی تے منی منائی ہئی جو دِلّی وچ ٹھڳاں نال وی واسطہ پوسی ۔ کیوں جوآکھیا ویندے جو بنارس دے ٹھڳ وی دِلّی آ ڳئین اَتے اِتھّوں دے ٹھڳاں بنارس آلیاں نال پُتراں دے ساکھ رکھ گھدّن۔

دِلّی توں تقریباً50ک ۔م پہلے اساں ہک سکندری اوور ہیڈ پُل پار کیتا جہڑا کئی کلو میٹر لمبا ہا ۔ تلوں کئی سڑکاں لنگھدیاں پیاں ہَن ۔ سڄے کھٻے کمرشل مارکیٹاں تے پلازے ہَن ۔ میں ایں شہر دا ناں نہ پڑھ سڳیم۔ واپسی تے اساں ایں روٹ توں اِی نہ لنگھے تاں اِی پتہ نہ لڳ سڳیا۔ ایہ پُل واہگہ کنوں دِلّی تئیں دے ساریاں پُلاّں تے اوور ہیڈبرجاں وچ سب توں وݙا تے شاندار ہئی ۔ ایندے اُتّے کم حالی وی جاری ہا ۔ بر حال اَساں کئی چھوٹے وݙے شہر ٹپدے ۔ ٹھٹھیاں وستیاں وِچوں لنگھدے ‘ بس سٹاپ تے اݙے لتڑیندے‘6:40 شام کوں دِلّی وچ DTCدے اݙے تے لتھّے کھڑے ہاسے۔

اساں رات ترے وڄے جاڳے ‘ چار وڄے TDCPکن ٹُرے۔ پنج وڄے گلبرگ لہور پُڄے۔ ست وڄے لہور توں نِکلے ۔9:15تے واہگہ کوں چھوڑ کے 9:25گھنٹے دا سفر کرکے دِلّی پُڄ ڳیوسے۔ پندرھاں گھنٹے ایں بے آرامی اِچ گزارے ہاسے۔ تھک تُرٹ کے چُور چُور تھئے پئے ہاسے ۔ بس توں لہہ کے ٹُرݨ دی ہمت نہ ہئی ۔  پر جیویں ساݙی دید ٻاہر گیٹ تے پئی سئیں ڈاکٹر راج کمار ملک تے ڈاکٹر جے ۔سی۔ بترا ہوریں ہتھاں دیاں اشاریاں نال ساݙا سواگت کیتا ۔ سارا تھکیڑا لہہ ڳیا ۔ ہاں دیاں پپّوں ٹھر ڳیاں۔ اَکھیں کوں ٹھاڈل مِل ڳئی ۔ دِل کوں سکون آ ڳیا ۔ گیٹ دے ٻاہر آئیوسے بھاکل پاپا سب کوں ملیوسے ۔ ساریاں یاتریاں کوں جعفری پُھلّاں دے گجرے پوائے ڳئے ۔ فوٹو چھکیّ ڳئے ۔ ڈاکٹر بترا سئیں ‘ ایج کیئر دی طرفوں سب کوں پی کیپ پوائیاں ۔ ایں کم اِچ ادّھا گھنٹہ لڳ ڳیا ۔ لوک ساکوں ݙیکھݨ آلے ہووِن جو اے کون ہِن۔ راج کمار ملک دی بیگم ہک سکول چلیندی ہے ۔ ڈاکٹر راج کمار سئیں اپݨے نال سکول بس تے اپݨی کار گھن اَئے ہَن ۔ ساݙا سارا سمان بس اِچ رکھ ݙتا ڳیا ۔ ڈاکٹر راج کمار نال کار وچ ظہور دھریجہ ‘ فرید پیرزادہ تے راقم الحروف ٻہہ ڳئے باقی سارے سنگتی بس وچ سوار تھئے اَتے بس سمیت ایہ قافلہ پرشاد نگر اِچ واقع بہاول پور بھون کن ٹُر پیا ۔ ڈاکٹر جے۔ سی۔ بترا اپݨے ردھیمے پاروں بھون نہ اَئے پر ڈاکٹر راج کمار ساکوں توڑ بھون تئیں پچاوݨ اَئے۔

## حوالہ
کتاب: دِلّی ڈھائی کوہ۔ مصنف شوکت مغل، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان
دِلّی دی پہلی سویل

21؍اگست کوں جمعے دا ݙینہ ہا۔ مونہ اندھیرے ویلے چیڑیاں دے چلکار نال اِی میݙی اَکھ کُھل ڳئی۔ گھڑی تے 5:30وڄے ہَن ۔ میݙی عادت ہے جو رات کوں بھانویں جہڑیلے سمّاں اَکھ وݙے ویلے نال کُھل ویندی ہے ۔ دِلّی وچ پکھیّاں دی اَوازاں سُݨ کے روح خُش تھیا جو اِتھاں 1:50کروڑ دی آبادی دے باوجود قدرتی ماحول موجود ہے جیندے وچ پکھّی پکھیرو موجاں مریندے ودّے ہِن۔ ساݙے کن کراچی وی ایہو جتِّی آبادی دا شہر ہے جتھاں لوکاں کاں ‘ لالی ‘ چیڑیاں  وغیرہ گم تھی ڳئین ۔ پیسے پرست لوکاں ایہ پکھی بُھن رِدھ کے لوکاں کوں کھوا چھوڑِن۔ماس خور مسلمان ‘ ماس دا عاشق ہے بھانویں اوہ پکھی دا ماس ہووے ‘ زناور دا ہووے یا بندے دا ہووے ۔ جیکر اے ماس زنانہ ہووے تاں مسلمان تاں اُݙ اُݙ کے گوری کُکڑ وانگ پوندے ۔ اِتھاں دِلّی وچ ماس خور تاں ہِن کوئناں جیکر مسلمان ہِن وی سہی تاں او کُھتھڑی کھوہ ‘ بے وَسّے تے مُتھاج ہِن۔ تہوں دِلّی وچ پکھّی موجاں مݨیندے ودِن۔ میں کمرے وچوں نِکل کے بالکونی تے آ ڳیم حالی کجھ اندھارا ہا ۔ ٹھڈّی ہوا گُھلدی پئی ہئی میں ایہے ڳالھیں سُچیندا کھڑا ہم جو ہک پکھی میݙے کول بالکونی دے کٹہرے تے آ ٻیٹھا تے چُوں چُوں کرکے آکھݨ لڳا جو اپݨے وطن دے پکھوآں کوں سنیہا ݙے ݙیوائے جو اِتھّاں آ ونڄو ۔ اِتھاں جہڑا وی ساݙے اُتے بندوخ سِدّھی کرے سرکار دا محکمہ شکاریات اوکوں ایں سدّھا کریندے جو سارے ݙنگ وَل نِکل ویندن۔ تہوں تُساں ویزے مُتوں ساݙے ݙیس اِچ آ ونڄو۔ ویزے دا انتظام آساں آپ کر ݙیسوں۔ سنیہا ݙیندا پکھّی تاں اُݙ ڳیا پر میݙے دِل دے تار چھیڑ ڳیا ۔ واہ جو آکھی ! مومن آں! ایہو بند ولا  پڑھیں۔

دِلّی وچ لالی وانگ سلیٹی رنگ دا پکھی عام نظردے۔ شہر وچ ساول ہے ۔ سفیدے ‘ ٹالھی تے پپل دے علاوہ کئی چھاں ݙیوݨ آلے وݨ بکائݨ ‘سُکھ چین وغیرہ عام لڳے ہوئن ۔ سڑکاں دے کنارے پُراݨے شہر اِچ تاں وَݨ موجود ہِن۔ نویاں آبادیاں اِچ ساول اِیں کنوں ودھ تے زیادہ چنگی تندیر نال نظر آندی ہے ۔ 

کارے موجب 9:15تے راج کمار ملک بھون پُڄ ڳئے ۔ سُبھاش مُتریجہ ہوریں اُنہاں کنوں ݙہ منٹ اَڳے پُج چُکے ہن۔ راج کمار ملک اپݨے نال کیلے دے چِپس گھن اَئے ہَن جہڑے خستہ تے مزیدار ہَن ۔ ایہ احمد آباد دی سوکھڑی ہئی ۔ اَساں سارے سنگتی تیار ہاسے ‘ تلّے ہال اِچ ونڄ کے اساں بھون دی طرفوں پہلا نرھان کیتا۔ آلو بھرے پُراٹھے تیار ہَن تے ݙہی نال ہئی۔ ایندے بعد چاہ دا دور چلیا ۔ راج کمار ملک نرھان کرکے اَئے ہَن ۔ تہوں او ساݙے نال شریک نہ تھئے۔

## حوالہ
کتاب: دِلّی ڈھائی کوہ۔ مصنف شوکت مغل، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان
ڈاکٹر راج کمار ملک نال ڳالھ مہاڑ

ٹِکٹاں گھنݨ دے بعد DTCدے ٹرمینل کنوں راج کمار ملک ساکوں اپݨے نال کِکّر سٹاپ کرول باغ گھن اَئے ۔ تلّے گݙی کھڑیونیں اَتے ݙو ترے منزلاں اُتّے اپݨے دفتر تئیں گھن ڳئے ۔ پوڑھیاں چڑھدیں میں تاں ہوک ڳیئم البتہ ظہور دھریجہ نواں نرویا ریہا ۔ فرید پیرزادہ وی تازہ دم ریہا ۔ اُنہاں آندے اِی دفتر وچ ٻہہ کے ٹیلی فون نال دکاندار کوں چار گلاس مِٹھّی لسّی دا آڈر ݙتّا اَتے کلرک کوں لسّی چا آوݨ دی ہدایت کیتی۔ ݙہ منٹ وچ لسّی آ ڳئی ٻہوں مزیدار ہئی ۔ لسّی پی کے دِل جاہی تھئی ۔ دماغ کوں سکون ملیا اَتے وَل لوک ادب کن چل سو چل ۔ اُنہاں اپݨے کمپیوٹر کوں آن کیتا اَتے اُوکوں لوک ادب کڈھݨ دی کمانڈ ݙتی۔ سرائیکی ادب اُنہاں دے سامھݨے ہا۔

لوک دُعائیں وچ اُنہاں ایہ نویاں دُعائیں سُݨایاں:

1:سِر دا سائیں جیوی

2:مارکنڈے (ہک دیوتا) دی آرزا (آشیرواد) ہووی

3:ٻچڑا جیوی

4:وسدے رہوو

5:ہسدے وسدے رہوو

5:خشیاں دے ݙینہ ݙیکھیں

لوک دُعائیں وچ اُنہاں کول کوسنے ‘پلوتے تے بد دُعاواں زیادہ ہَن ۔ کجھ بد دُعاواں ݙیکھو:

1لُڳ تھیوی

2رَنُّوں مارا

3کھلّے ڄیندی کوں

4ٻچڑے مرنیں پیئو دے

5نہ آوݨی پووی

6مُݨساں مُوئی

7سِکدی مریں

8مونہ کوں بھاہ لڳی

9غیب دی سَٹ پووی

10سِرمُنّا تھیویں(پیؤ مری)

## حوالہ
کتاب: دِلّی ڈھائی کوہ۔ مصنف شوکت مغل، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان
لوک گیت

کھٹّی کھٹی چھاہ

ساݙے پیراں وچ اخروٹ

لڑاکی تیݙی ماء

اساں گھنݨاں ݙہ دا نوٹ

تتّا تتّا گھیئو

ساݙے پیراں وچ سلائیاں

اصیل تیݙا پیئو

اساں کہڑے ویلے دیاں آئیاں 

(ٻال دے ڄمݨے تے)

پُوݨی وے کاکا پُوݨی

آیا آیا آیا

تیکوں ڈھائی ڳلاّں سُوݨی

آیا تے سوایا

ادھ پلوݨی (مِٹھی) تے اَدھ سُلوݨی لولاوے کاکا لولا‘ توں ہِیں ماء پیؤ دا ݙولا؍کھیر دا ݙولا

چنگے ویلے میݙی جھولی وچ پایا

(ٻال دے جمݨے تے)

(ٻال دے ڄمݨے تے)

 ٹھری ٹھری ٹھری

دھاتا تے دھوتا

چا کھولیساں ڳری

ہَچھّا تے پُچھّا

دھاتا دھوتا مائی

بݨ ڳیا لونگاں دا ڳچھّا

تے کھنڈ کاکے دی دائی کوں

چنڳے ویلے دھنوایا

(ڄمدے ٻال کوں دھنواوݨ ویلے آہدن)

ایندے بعد اُنہاں میکوں ہک ایجھی نظم سُݨائی جہڑی پُر تاثیر ہئی تے میݙے کیتے اصلوں نویں ہئی ۔ نظم اٹھارہویں صدی دے آخری حصّے1780)ء دے نیڑے) دا ذکر کریندی ہے ۔ پرلکھی 20ویں صدی دے شروع وچ ڳئی ہے ۔

## حوالہ
کتاب: دِلّی ڈھائی کوہ۔ مصنف شوکت مغل، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان
ݙیݨ غلامی

راج کمار ملک ایہ نظم پاکستان کوں گھن ڳئے ہِن:

ݙیݨ غلامی ویندی پئی ہے

اگلٖے ہفتے دِلّی ہئی ‘ گھنٹہ گھر تے مِلّی ہئی

صحت ݙاڈھی ڈِھلّی ہئی

کُجھ رُنّی کجھ کِھلّی ہئی

ٹھڈے ساہ بھریندی پئی ہے

ݙیݨ غلامی ویندی پئی ہے

آئے تھی ڳن ݙڈھ سو سال

سر تے تھی ڳن چِٹّے وال

ݙیراں کوں سݙویندی پئی ہے

پیکے خط بھڄویندی پئی ہے

ݙیݨ غلامی ویندی پئی ہے

کٹّھے کرکے زیور ڳاہݨے

کپڑے لِتّے پُراݨے ٻاݨے

پلنگ پِیڑھے سَوّڑ سِراݨے

لوݨ مسالے چاول داݨے

ہتّوں پتّوں لیندی پئی ہے

ݙیݨ غلامی ویندی پئی ہے

1947ء کنوں اڳیّ دے غلامی دے زمانے کوں ایں نظم وچ ݙاڈھا سوہݨاں بیان کیتا ڳے۔

اُنہاں دے کمپیوٹر وچ ہک پُراݨے ہندو شاعر تیجا رام موجّی دیاں نظماں وی موجود ہَن۔ ’’موجیؔ خیر پور سادات (علی پور)ضلع مظفرگڑھ دا شاعر ہا ۔ پاکستان بݨݨ ویلے ہندوستان چلا ڳیا ۔ اوندا کلام ملتان وچ فیض بخش ‘ ذوالفقار دے ادارے نے چھاپیا ہا۔ بعد وچ ایں کلام کوں دلنور نور پوری دے ادارے وی چھاپیا ۔

اوندی نظم ’’پیسہ‘‘ دا حوالہ سئیں ڈاکٹر مہر عبدالحق اپݨی کتاب سرائیکی لوک گیت (1984ء) وچ صفحہ99اُتّے ݙتّے پر ایں نظم دے صرف8بند لِکھِّن۔ ڈاکٹر مہر عبدالحق شاعر دا ناں ’’من موہن‘‘ لکھے (جہڑا غلط ہے) راج کمار ملک میکوں کمپیوٹر اُتّے نظم ݙکھالی۔ نظم طویل ہئی ۔ میں اُنہاں کوں آکھیا جو ایں نظم دا پرنٹ کڈھ ݙئیو۔ اُنہاں ایہ پرنٹ دان کیتا۔

## حوالہ
کتاب: دِلّی ڈھائی کوہ۔ مصنف شوکت مغل، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان
اساں ویزے مُکݨ کنوں ہک ݙینہ پہلے دے ٹکٹ بُک کرا گھدّے

ساݙا ویزا29؍اگست تئیں ہا۔ ٹکٹاں بُک کراوݨ ویلے ٹرمینل انچارج ݙسیا جو 29؍اگست کوں اِتھوں پاکستانی بس لہور ولسی جیندیاں سیٹاں سَوڑیاں ‘سخت تے بے آرام کرݨ آلیاں ہِن ‘جݙݨ جو 28؍اگست کوں اُوہا بس ولا ویسی جیندے اُتّے تُساں پاکستانوں آئے ہو۔ آوݨ ویلے انڈیا دی DTCدی بس ساکوں دِلّی اَرام نال گھن اَئی ہئی ۔ اَساں گلبرگ کنوں واہگہ امیگریشن تئیں پاکستانی بس تے آئے ہاسے ۔ ݙونہاں دا فرق صاف ظاہر ہا ۔ تہوں اساں ویزے دا ہک ݙینہ چھوڑ ݙتا اَتے 28اگست جمعہ وار دیاں سیٹاں بُک کرا گھدّیاں۔ تُساں اندازہ لئو جو ساݙا ویزا کُل ݙہ ݙینہاں دا ہا ۔ آگرہ تے اجمیر وی ونڄݨاں ہا ۔ آخری ݙو ݙینہ شاپنگ واسطے رکھے ہَن تے جیندے وچوں اساں اپݨے اَرام دی خاطر شاپنگ دے ہک ݙینہ دی قربانی ݙے ݙتی۔ پاکستانی دوستی بس تے ہندوستانی دوستی بس دی حالت دا اندازہ آپ لا گھنو۔

برحال اِنوں ٹکٹاں بُک تھیاں اُنّوں ظہور دھریجہ کاغذات فوٹو سٹیٹ کرا کے آ ڳئے ۔ اُنہاں کاغذات حوالے کیتے اساں ٹِکٹاں چاتیاں ۔ ہک بدمزگی ایہ تھئی جو پاکستانی TDCPآلے سیٹاں دی بکنگ وی ٹکٹ دے نال کریندن پر DTC آلیاںآکھیا جو ونڄݨ آلے ݙینہ جہڑا پہلے آسی اُوکوں اڳوں سیٹ ملسِی۔ ایہ نواں اُصول ہا ۔ بر حال اساں جہڑے ݙینہ سوار تھیوݨ آیوسے ساکوں سیٹاں دے 21 کنوں 30تئیں نمبر ملے ۔ پہلے 20بندے اڳے آ چُکے ہَن ۔ ایہ ٻئی ڳالھ ہے جو 16 سواریاں ساݙے بعد وی ہَن ۔

ٹکٹاں بُک کراوݨ دے بعدڈاکٹر راج کمار ملک ساکوں اَپݨے دفتر دیونگر آریہ سماج روڈ کِکّر چوک ‘ کرول باغ نویں دِلّی گھن اَئے۔

## حوالہ
کتاب: دِلّی ڈھائی کوہ۔ مصنف شوکت مغل، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان
لہور کیتے واپسی ٹکٹاں دی بکنگ

اَج ظہور دھریجہ میں تے فرید پیرزادہ ڈاکٹرراج کمار ملک نال اُنہاں دے دفتر ونڄݨاں ہا تے سرائیکی لوک ادب تے ڳالھ مہاڑساݙا موضوع ہا ۔ طے ایہ تھیا جو پہلے دِلّی کنوں لہور واپسی دیاں ٹکٹاں بُک کرایاں ونڄن تاں جو مطلب دیاں سیٹاں مِل ونڄن۔ تقریباً 10:30تے اَساں بھون کنوں ڈاکٹر راج کمار ملک دے نال ٹُر پیوسے۔ پہلےDTCدے سٹاپ ڈاکٹر امبڈکر ٹرمینل ڳیوسے ۔ اُتھاں انیل کمار ٹرمینل انچارج ہا ۔ اوندا تعلق علی گڑھ نال ہا ۔ مذہب دے لحاظ نال ہندو ہا ۔ خسخاسی ݙاڑھی رکھی ہوئی ہئی۔ ڈاکٹر راج کمار ملک اپݨاں تعارف کرایا۔ اوہ ٻہوں محبت نال پیش آیا ۔ سنسکرت آمیز مگر صاف اُردو ٻلیندا ہا ۔ میں اوندے کنوں علی گڑھ دا حال چاتا جواُتھّاں مسلماناں دی ڳنتری کیا ہے اُو نیں 40فیصد ݙسی۔ ٹکٹاں بُک کرایاں ڳیاں۔ کجھ ویزیاں دیاں فوٹو کاپیاں نہ ہَن ۔ بُکنگ دی رقم ݙے کے ظہور دھریجہ فوٹو سٹیٹ کراوݨ چلے ڳے۔ تھولی دیر بعد بکنگ کلرک ساݙے کمرے اِچ آیا تے آکھݨ لڳا جو تُساں 500/-روپے زیادہ ݙے ڳئے ہو۔اُونیں میݙے سامھݨے رقم گݨی ݙہ ٹکٹاں دے پندرھاں ہزار بݨدے ہَن ۔ او نیں 500/-دا نوٹ ولا ݙتا۔ میکوں ہندوآں دی ایمان داری تے رشک آیا ۔ جیکر پاکستانی مسلمان ہووے ہا تاں ہزار روپے پاسے رکھ کے آکھے ہا جو 500/-روپے گھٹ ہِن ۔ اتھاں ہک ہندو رقم وَلا ݙیوݨ آیا کھڑا ہا ۔ ڳالھ میݙے کیتے حریانی دی ہئی ۔ نتیجہ نیت نال مِلدے ۔ اوندی نیت چنگی ہئی ۔ ساݙے مُلخ وچ تاں بینک دا کیشئر نوٹ تلے سَٹ کے آہدے جو اِتّی رقم گھٹ ہے جہڑے اوندے پیراں اِچ پئی ہوندی ہے ۔ پاکستان وچوں ایمانداری اُݙ کے ہندوستان آ ڳئی ہے ۔ ہک ٻئی واری ایں تھیا جو اَساں ساری سنگتی رات کوں یارھاں وڄے میٹرو دی آخری سروس توں مہندرا پلیس سٹاپ تے لتھوسے تاں سارے ہوٹل تے دکاناں بند تھی چکُے ہَن ۔ ہک کھوکھے دے ٻاہروں پردے لڳے کھڑے ہَن ۔ اندر بتّی ٻلدی پئی ہئی تے میوزک چلدی پئی ہئی ۔ اساں اَواز ݙے کے بسکٹ منگے تاں او نیں معذرت کیتی جو بسکوٹ کوئنیں۔

اڳوّں ایوسے تاں ہک سٹور دا سمان مزور اندر رکھیندے کھڑے ہن۔ اساں کھاوݨ دی کُئی شے پُچھیّ اونیں آکھیا کیلے ہِن پئے پر ہُݨ سٹور بند تھی چُکے تے سیل بند تھی ڳئی ہے ۔ حساب کتاب تھیندا پئے ۔ بُکھ زور دی لڳی کھڑی ہئی ۔ میں اندر ونڄ کے کیشئر کوں آکھیا جو ساکوں بُکھ لڳی ہے مہربانی کرکے کیلے ݙے چا ۔او من ڳیا ۔  میں اوکوں سَو روپے دا نوٹ ݙتّا ۔کیلے32/-روپے دے بݨے او نیں/- 65روپے ݙتے۔ ترے روپے بھنّے ہوئے نہ ہَن ۔ میں آکھیا چلو رہݨ ݙیو ۔اونیں آکھیا نہ سئیں نہ ‘ ہک کیلا ٻیا چا گھنو۔ اساں تہاڈپے پیسے کیوں رکھوں۔ واہ ووئے اُنہاں دی ایمانداری تے سُتھرا ݙے گھن۔

میکوں اُوں ویلے تقریباً25,20سال پہلے دا ملتان دا ہک واقعہ یاد آ ڳیا ۔ میݙاوݙا پُتر رضوان عبداللہ احمد تریجھی جماعت وچ ’’دی پبلک سکول‘‘ ٹیپو سلطان روڈ ملتان کینٹ وچ پڑھدا ہا۔ میں چُھٹی ویلے اوکوں گھنݨ آئیم تاں اونیں آکھیا جومیݙی ہک کاپی مُک ڳئی ہے میکوں گھن ݙیئو۔ میں کینٹ دے قائد اعظم پلازے وچ آئیم اُتھاں غالباً بک لینڈ کتاباں دی دکان ہئی ۔ میں کاپی گھدّی اونیں 5.35 روپے مُل ݙسیا ۔میں 5.25روپے ݙتے اونیں10پیسے ٻئے منگے‘میں رعایت آکھی ۔ اُونیں انکار کر ݙتا ۔ میں ہک چُوانی ٻئی ݙتی اونیں آکھیا باقی پیسے بَھنّے ہوئے کوئنیں ۔ اَپݨے ݙہ پیسے نہ چھوڑے میݙے پندرھاں پیسے رکھ گھدّے۔ اوہ ݙینہ اَڄ دا ݙینہ میں اوں دکان تے وَل نھیں ڳیا ۔ اِتھاں ہک ہندو دا ایݙا صاف ݙے گھن ݙیکھ کے ہاں ٹھر ڳیا۔ کیا تھیا مسلمان دے ݙے گھن کوں ۔ اِتھّاں ہندو لمبر گھن ڳیا ہا۔

## حوالہ
کتاب: دِلّی ڈھائی کوہ۔ مصنف شوکت مغل، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان
سندھی سرائیکی ہِن بھرا

دنیاں دے سامݨے مثال ہے جو پُرشاتھ (مردانگی ۔ محنت مزوری) سِکھݨی ہِئی تاں سندھیاں ‘ سرائیکیاں کنوں سِکھ اَتے جیکر زندہ دِلی سِکھݨی تاں اِنہاں کنوں سِکھ۔ اوہ ہک اَولاّ کُولاّ ویلا ہئی جݙانہ 1947ء وچ ساکوں ظلم تے وحشت ملّی۔ اَسمان کوں لال دُھّواں مِلیا تے ساکوں ساݙیاں ڄڑھاں سودا پٹ کے بُھکا ماریا ڳیا ۔ ساݙی اوہ دھرتی تے ساݙی اوہ مِٹی ساݙے کولوں کھس گھدی ڳئی جیندے اَساں شکمی حصے دار ہاسے۔

ساݙی وݙائی ݙیکھو جو اساں لُٹیج پُٹیج کے ‘ ننگے کُھتڑے‘ ڈھڈھ دی طلب اِچ ذلیل تے خوار تھیندے ہوئیں وی اَپݨی زبان ‘ اَپݨے کلچر کوں ترکے اِچ گھن کے اَئے تے اساں اپݨی ماء ٻولی کوں سنبھالی رکھیا اَتے ایکوں اُچیاوݨ دی راند رسائی رکھی ۔ ساݙی محنت تے ساݙی زندہ دلی ساکوں ساݙی سُنڄاݨ پچھاݨ ݙواوݨ وچ کامیاب رہی اَتے اَڄ اَساں سرائیکی سارے ہندوستان وچ فخر نال سِر اُچا کرکے ہر کُرسی ‘ منصب تے وپار وَٹّے وچ اَپݨے دیش دی اَکھ دے تارے ہیں اَتے ایندی مُکھ ودھارا وچ موجود ہَیں ۔ ایہ ڳالھ کئیں وی سرائیکی کیتے فخر دی وجہ بݨ سڳدی ہے ۔

اِتھاں ویلا تھولا ہے تہوں مختصر ڳالھ کرݨ دی لوڑ ہے ۔ ماء ٻولی بارے ایہو آکھݨ کافی ہے جو:

ماء ٻولی میݙا حق ہے ہِم قنون کتاب پڑھایا

ݙاݙی ݙتی گُھٹّی وچ ‘ ماء کھیر دے نال پِلایا

ہَولے ہَولے سمجھ ڳیئم کیتُم ماء دا قرض سجایا

نئیں وݙائی اِس وچ میݙی ہِم خالق ماݨ وَدھایا

سندھی تے سرائیکی زباناں وچ زیادہ وِتھ کوئنیں ۔ ݙونہیں بھیݨیں ہِن۔ لنگوئسٹک سروے آف انڈیا ‘ بھاشا وِدیان دے نال نال رچرڈ برٹن وی ایہو کجھ آہدے ہِن جو ایہ زباناں سندھ وادی دیاں ٻہوں پُراݨیاں ہِن۔ لوڑ ایں ڳالھ دی ہے جو سندھی تے سرائیکی اَپݨی ماء ٻولی کیتے مل کے کم کرن۔ اساں ݙونہاں دے وچار ہکّے ہن ۔ اساں ݙونہیں ہندوستان دی ہر چُنڈھ اِچ کھنڈے ہوئے ہَیں پر پیراں تلے سا ݙی بھوئیں تے دھرتی کوئنیں ۔ سندھ دریا جہڑا ݙونہاں زباناں دا تل وسیب ہے ہُݨ پاکستان وچ ہے ۔ ساݙے ݙاݙے نانے دے ناڑے اُتھاہیں پُوریاں پئین اَتے ساݙیاں زباناں دیاں پاڑاں سندھ دے پاݨی نال ساویاں ہِن تہوں اساں اَڄ آکھ سڳدے ہِیں جو ساݙا   ݙاݙکا نانکا پاکستان وچ ہے۔

ݙاݙکے نانکے نال سبھݨاں کوں پیار ہوندے پر ساݙیاں محبتاں وچکار ویزے رکاوٹاں ہِن۔ ساکوں ایہ وِتھاں تے فاصلے وی مُکاوݨے ہوسن اَتے اَپݨیاں زباناں تے مشترک کلچر دی سنبھال وی لہݨی ہوسی۔ اَساں بلے شک ڳنتری وچ تھولے ہَیں پر ساݙے اندر ٹھاٹھاں مریندا جذبہ ہے ۔ چھولیاں گھندا جوش تے مادہ ہے ۔ کجھ کرن دی تمنا تے سِک ہے ۔ ایہے ڳݨ ساݙے کم کوں آسان کریندن۔ ہُݨ سوال ایہ ہے جو مُنڈھ کِنوں ٻدھّوں۔ میں زور ݙے کے اَکھیساں جو اساں لوک سمّل کوں کٹّھا کروں تے جوڑوں تاں مسئلہ سُکھیت نال حل تھی ویسی۔ لوک ورثہ زباناں دیاں ڄڑھاں دا ادب ہوندے ۔ پَرکھیا ‘ کس وَٹّی تے کَسیّا ہویا ۔ بھانویں جو ایندے اُتّے حالی تئیں زیادہ کم نھیں تھیا ‘ پر آہدن ناں ‘ جو چنڳے کم کرݨ ویلے دیر نھیں تھئی ہوندی ۔ سنسکرت وچ آہدن ۔ شُبھَّس شِی گَھرَم (چنڳے کم کوں کرݨ دی کرو)۔

ڄم ڄاء کنوں گھن کے قبر دی مِٹی اِچ لہݨ تئیں دے سارے کم کار ‘ گیت ‘ ٻجھارتاں ‘ محاورے ‘ اَکھاݨ ‘ پہاکے ‘ گرداناں ‘ لولیاں ‘ اِستری گیت (تریمتیں دے گیت) ٻال گیت ‘ فصلاں تے موسماں دے گیت ‘ تیوھواراں  تے وِوھا (شادی) دے گیت ‘ پریم (عشق) تے وِرہ (فراق) دے گیت ‘ سارے دے سارے اپݨے اندر ساݙیاں روح دیاں آوازاں نال ساݙے ہوٹھاں کنوں اَدا تھیون تے نِکلن دے تانگھی ہِن ۔ اَساں اپݨے جہڑے سمّل کوں بُھلّی ودے ہَیں اُوکوں نویاں نسلاں تے پیڑھیاں کیتے کٹھا کرن دی ݙاڈھی لوڑ ہے ۔

## حوالہ
کتاب: دِلّی ڈھائی کوہ۔ مصنف شوکت مغل، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان
شادی دے گیت

چاور ماں وی کھائیندُم ساری جنج کھائیندی

جے کو تروبچیندو ‘ اوہ اِیز کھائیندے

(چاول میں وی کھادے ‘ ساری جنج وی کھاندی پئی ہے ۔ جے تُساں کجھ بچیندو تاں اوہ سٻالا کھا ویسی)

ایندے نال اِی میں سندھی بھراواں کوں ڈھیر ودھائیاں وی ݙیوݨ چاہنداں جو اُنہاں دیاں کوششاں نال سندھی بھاشا کوں ہندوستان وچ کجھ مَہت (مقام)تاں مل ڳیا ۔ سندھی ساہت اکیڈمی پُر سرکار (انعام) وی ݙیندی ہے ۔ دِلّی سرکار نیں اُنہاں کوں اکیڈمی وی ݙتّی ہے۔ کانفرنس دے کرتا دھرتا مہاندریاں کوں وَدھائی جو اوہ ایݙے وَݙے جلسے دا انتظام کریندے پئین ۔ اَڄ اِتھاں سندھی دے وݙے وݙے ادیب تے لکھاری موجود ہن ۔ سندھی دیاں کتاباں چھپدیاں پئین ۔ ساݙے ہمسایہ مُلخ کنوں ‘ جہڑا ساݙا ݙاݙکا تے نانکا ہے ‘اُتھوںساݙے مَسات تے مُلویر وی آئے ہوئن ۔ اساں چاہندے ہیں جو ساݙے سنگ ایݙے پکّے تھی ونڄن جواَساں ٻئے دے ہنجوں اپݨیاں اَکھیں وچ محسوس کر سڳوں اَتے ہک ٻئے دے ݙکھاں تے خُشیاں وچ شامل تھی سڳوں۔ سارے سندھی بھراواں کوں سرائیکی بھرا دا سلام۔

ڈاکٹرراج کمار ملک ‘ دِلّی

موبائل :                  0091- 9810116001گھر:0091- 11- 25260049

دفتر                                    0091- 11- 25735623

(ایہ مضمون انٹرنیشنل سندھی کانفرنس دِلّی 2009ء اِچ پڑھیا ڳیا)

……………

ڈاکٹر راج کمار ملک سِٹھنیاں ‘ لولیاں تے ماہیئے وی سُݨائے ۔ ہک نِکڑی جہی لولی:

لولی لولی لولی

امبڑی جھلّے جھولی

لولی لال کوں ݙیواں

نِکّے ٻال کوں ݙیواں

میں ڈاکٹر راج کمار ملک کنوں اُنہاں دے مذہبی رہنماواںبارے پُچھیا تاں اُنہاں تلویں درجے کنوں ایںشروع کیتا اَتے میکوں مسلماناں دے مذہبی رہنماواں دے حوالے نال سمجھایا:

(1) ٻامݨ ؍پنڈت … جونیئر مولوی (ایہ مندر دا خادم ہے) پوجا نھیں کرویندا

(2)پروہت …… سینئر مولوی ۔ مندر وچ پوجا کرویندے

(3)مہنت……گُرو ‘ ایہ مندر وچ پُوجا نھیں کرویندا

(4)مہامنڈیش ور……کئی مہنتاں دا وݙیرا

(5)شنکر اَچاری…… سب توں وݙا مذہبی گائیڈ

(اِنہاں ساریاں کوں ’’رُشی) آکھیا ویندے یعنی اللہ آلے ‘ نیک لوک) بعضے مہنت ‘ مٹھ بݨا کے ٻہہ ویندن ۔ اَتے لوکاں کوں اَپݨے کن راغب کریندن۔

تقریباً 4:30وڄے مینہ وَسّݨ مُک ڳیا ۔ راج کمار سئیں ݙوجھی وار چاہ دا آرڈر ݙتا ۔ کلرک چاہ گھن آیا تاں ڳالھیں دی راند وَلدی ٹُر پئی ۔ جے تئیں پنج وڄ ڳے ۔ راج کمار سئیں دا ویزا مُک ڳیا ہئی ۔ اُنہاں بیگم دے حضور پیش تھیوݨاں ہا ۔ دِل نہ چاہندیں ہوئیں تلّے لتھوسے ۔ چوک اِچ اُنہاں دی گݙی مینہ اِچ دھوتی دھانتی کھڑی ہئی ۔ اُنہاں دے دفتر دے تلّے حلوائی دی دکان ہے ۔ اساں اُتھّاں تکونے پُراٹھے پکدے ݙٹھے۔ میݙا ارادہ ہا جو اَڄ کرنسی تبدیل کرویساں۔ میݙے کول 300ڈالر ہَن پر ہُݨ مینہ دے بعد کرنسی چینجر دے دفتر بند تھی چُکے ہَن ۔ اَساں راج کمار نال کار اِچ ٻہہ ڳیوسے اُنہاں کار سٹارٹ کیتی۔ سڑکاں اُتے تھولا تھولا پاݨی کھڑا ہا ۔ اُنہاں ݙسیا جو حالی مینہ تھولا وَسّے جے زیادہ وسدا تاں سڑکاں اُتوّں لنگھݨ اوکھا تھی ونڄے ہا ۔ راج کمار کوں یادآیا جو گھر دے ویزے آلی طاقی تاں بوتلاں دا کریٹ ݙیوݨ نال کُھلسی ۔ تہوں او پِچھوّں مڑے۔ہک دکان توں بوتلاں دا کریٹ چَتونیں اَتے بہاول پور بھون دی راہ گِھدونیں ۔ پاݨی وچوں گݙی بعضیاں جائیں تے تردی ویندی ہئی ۔ اُنہاں ساکوں بہاول پور بھون اُتّے لہا ݙتا اَتے آپ گھر دو روانہ تھی ڳے۔اُنہاں اگلٖے ݙینہ نؤں وڄے آوݨ دا وعدہ کیتا۔

## حوالہ
کتاب: دِلّی ڈھائی کوہ۔ مصنف شوکت مغل، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز   ملتان