open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
مِیری جمالی

اساݙے علاقے دا ہک ٻیا کردار مِیری جمالی ہا ،ناں  امیر بخش ہس تے سݙیندے میری ہاسے ۔اساݙے نال آلی وستی جمالی نگر راہندا ہا، اُوندا ابا میݙے ابے دا یار ہا،میری ڳالھا بھولا ہا، کم کار نہ کریندا ہا،پر وسیب دی ہر خُشی غمی تے شریک تھیندا ہا ،اُوندے ابے دا ناں  بخشی خاں  ہا، مِیری دی سب توں  وݙی پسند اُٹھ تے لائوڈاسپیکر ہا ،اُٹھیں  کوں  جئیں ویلے ݙیکھے ہا مِیری دیوانہ تھی وینداہا،اُٹھیں  دے اُونکوں  ناں  یاد ہن، مہاری، کوہلی، مست ، ماہرا، چوڳا،چھڳا ، توݙا ،توݙی۔پھُٹی دی مُد کوں  اُٹھیں  آلے تنگے لݙݨ آنون ہاتاں  مِیری ہُنیں  نال تنگے لݙویندا ہا،اُٹھیں  کوں  ہک ٻے نال قطریندا ہا تے بعض ویلے رَڑھ اِچوں  گھاہ کر تے اُٹھیں  کوں  آن کھویندا ہا، اُٹھوالیں  نال اُونداݙے گھن نہ ہا ،صرف اُوندی محبت ہئی۔بہشتی خدا بخش ڳورڑے دے ساری حیاتی اُٹھ چریندا رہ ڳیا۔مِیری دی ٻی کمزوری لائوڈ سپیکر ہا ،شادیاں  تھیندیاں  ہن تاں  لائوڈ سپیکر منگوائے ویندے ہن،وَلا ڳاوݨ چلدے ہن،شادی تے کئی کئی ݙینھ لائوڈ سپیکر چلدے ہن ،مِیری نوکر بݨ تے لائوڈ سپیکر آلے نال کھڑا راہندا ہا ، ڳاوݨ چلدا ہا تاں  نال نال مِیری جھُمر کھیݙدا ہا،شادی نہ ہووے ہا تاں  مِیری کوں  ڳاوݨ تے جھُمر دی فرمائش کریندے ہاسے۔مِیری اکھیندا ہا کھڑو میں  پہلے شاہروں  سپیکر چا آواں  ،مِیری کوڑی مچی دے سائیکل تے چڑھدا ہا ،پیریں  نال پیڈل مریندا ہا ، سپیکر آلی دکان تے پُڄ ویندا ہا۔ سپیکر کوں  سائیکل تے رکھیندا ہا ،واپس آ تے سپیکر دا سارا سامان لہیندا ہا ،پھُل لہا تے آکھدا ہا پہلے میں  اینکوں  وݨ تے ٻدھی آنواں ، ول کھٹ تے سامان سدھا کرتے ریکارڈ کݙھیندا ہا ،ریکارڈ کوں  لفافے اِچوں کݙھ تے چولے نال صاف کریندا ہا، ریکارڈ کوں مشین تے رکھیندا ہا تے مشین دا بٹݨ آن کرتے سوئی کوں  تھُک لا تے ریکارڈ لا ݙیندا ہا ،وَل آپ ءِی ڳاوݨ پے ویندا ہا ’’اللہ ڄاݨے یار نہ ڄاݨے ،میݙا ڈھول جوانیاں ماݨے‘‘ نال نال ڳاوݨ ڳمدا ہا تے جھُمر کھیݙدیں  کھیݙدیں  پگھرو پاݨی تھی ویندا ہا ۔مِیری مر ڳے ،اساں  وی مر ونڄݨے پر ارمان اے ہے جو اوندیاں  یاداں  ہتھیکیاں  نی کر سڳے۔پر او نت یاد ءِ۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
ہک وپاری دا قصہ

ڳالھیں  ءِچوں  ڳالھیں  نکلدیاں  ہن ۔ بحثاں  تھیندیاں  ہَن ۔میݙے ابا سئیں  ڳالھ کریندے ہن جو چاچڑاں  شریف اچ کپڑے دے ہک وپاری سیٹھ فتح محمد دا ہک ملنگ نال مسلک بارے جھیڑا تھی ڳیا ۔ سیٹھ فتح محمد ملنگ کوں  لٹا تے ہک مچھ کپ گھدی ۔ ملنگ خواجہ فرید دے دربار اچ فیصلے کیتے پیش تھی ڳیا، خواجہ صیب ملنگ نال محبت کیتی تے پیار نال سمجھایا جو کہیں  خلیفے کوں  برا بھلا نہ آکھ، اے ڳالھ شریعت مطابق ٹھیک کائنی ۔ ایندا صرف زیان ءِی زیان اے ۔ ایندے نال ءِی آپ قینچی نال ملنگ دی ݙوجھی مُچھ دا رُخ ٹھپیئا ، غسل کرایا ۔ پاوݨ کیتے نویں  کپڑے اتے پنج روپے جیب خرچ ݙتے ۔ ملنگ خواجہ فرید دے پیرں  اچ ڈھئے پیا تے اپݨے ورتاوے توں  ہمیش توبہ کیتی ۔سیٹھ فتح کوں  آکھیا:

فتحی آ ! بیٹھے کوں  نہ اُٹھا تے سُتے کوں  نہ چھیڑ

طالب تھی رب دا اپݨی کوں  آپ نبیڑ

اے سݨ تے دیو بند مسلک نال تعلق رکھݨ آلا سیٹھ فتح محمد وی آپ دے پیریں اچ ڈھہہ پیا تے فریدی تھی ڳیا۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
ٻٹہ میراثی

اساݙی وستی  دھریجہ نگر دے ڈھیر سارے کردار ہن،ٻٹا میراثی اساݙی وستی دا تاں  نہ ہا،پر اکثرا اتھائیں  ہوندا ہا،شادی دے نغارے وڄیندا ہا ،اساݙی دکان تے اوندا کھاتہ ہوندا ہا ،اُوں  ݙو کھاتے بݨوائے ہن ،ہک تے اپݨا ناں  ٻٹا لکھوایا تے ݙوجھے تے کریم بخش ٻوڑا تے بھولا وی ہا تے ٻتڑا وی ۔ ہک کن کپیا ہویا ہس،سپورٹ دی سگریٹ کوں  لپوٹ سݙیندا ہا تے کے ٹو کوں  کیشو ۔او آکھدا ہا،جݙاں  میں  لپوٹ گھناں  تاں  ٻٹے آلے کھاتے اِچ لکھو تے جݙاں  کیشو گھناں  تاں  کلیم بخش آلے کھاتے اِچ لکھو۔وݙے اَئوکھر وندیں آلے فقیر اصل میراثی ہن،یارا فقیر ٻٹے کوں چِڑویندا ہاجو تُوں  میراثیں  کوں  بدنام کیتی ودیں ، تُوں  تاں  کُٹاݨاں  ایں ، نغاریں  دی جوڑی چا تے ہر جھاہ تے بھڄ پمدیں  ،ٻٹا اکھیندا ہا جو میݙے مقابلے اِچ اپݨے میراثی سݙ آ، میں  وانگے جوڑی وڄا ونڄن تاں  ہتھ کپوا سٹیساں  ۔ہک واری اسیݙیاں  عورتاں  شادی آلے گھر ویندیاں  پیاں  ہن ،اساݙے ہک وݙے ٻٹے کوں  مندا ݙے تے آکھیا، ہک پاسے مُنہ پھیر ٻہہ،عورتاں  لنگھ ونڄن ،ٻٹے  اپݨی بتڑی زبان ء ِچ آکھیا رات حویلی اِچ میں  نغارہ وڄاتے ساریں  کوں  جھُمر کھݙائی ءِہُݨ اے بیبیاں  بݨ ڳن ۔

ہک ٻیا ڳالھا بھولا ہا ،اُونکوں  گودو سݙیندے ہاسے،گودو عبدالکریم دھریجے دا پُتر ہا ، اوندے گھر پیر آیا ٻیٹھا ہا ،ٻے بندے تلے ٻیٹھے ہن گودو پیر نال کھٹ تے تھی ٻیٹھا ،گودو دی ماء ݙٹھا تاں  پرے کنوں  بُجا ݙے تے آکھیُس ، لخ دی آئی گودو آ،کھٹڑے تے پیر نال جخ مریندا ٻیٹھیں  ،پیر آکھیا مریدنی گودو تاں  گودو اے ،پر توں  گودو وی ماء ایں  ۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
سڑک تے کھوکھا

پہلے ابے سئیں  دی وستی اِچ ہٹی ہوندی ہئی ،ولا سڑک تے کھوکھا لاتا ،سڑک تے چلت ڈھیر تھیندی ہئی ۔میں  نِکے لا توں  ابے نال دکانداری کریندا ہم ، میں  اوں  ویلے سودے ترکڑی اِچ تولیندا ہم جݙاں  کھڑ تے ترکڑی چاوݨی پمدی ہئی ۔ سڑک تے کھوکھے دا ہک عذاب اے ہا جو سویلے سارے ٹین ڈٻیکھارے ء ِچ چا ویندے ہاسے تے شام کوں  وِلدے گھر چا اَمدے ہاسے ۔کجھ ڈٻے ابّا چیندا ہئی ، کجھ اَماں  تے نِکا سُکا سمان میں  وی چیندا ہَم ۔لکڑ دا کھوکھا ابے شہروں  بݨوایا ہا، گݙا ریڑھی تے چا آئے ہن ،وستی ء ِچ نویں  شئے ہئی، سودے سِر تے چاوݨ دی ڳال ݙسی ونڄاں  جو ہک واری واٹر توں  ترپدیں  ہوئیں  وچ ونڄ پیُم۔ سودا پُس ڳیا تے میں  آپ وی جھٻارو تھی ڳیُم ۔ شاہروں  سودا ابّا سئیں  گھن اَمدے ہَن ،اوں  ویلے میݙی عمر چھی ، ست سال ہوسے ، سائیکل تے کینچی سِکھدا ہم ۔کتاباں  گھر وی پیاں  ہوندیاں  ہَن تے کھوکھے تے وی ہَن اوندے نال کݙاہیں  کݙاہیں  ابّا سئیں  اخبار وی گھن اَمدے ہَن ۔اوں  ویلے اخباریں  دے ناں  آغاز ، مشرق تے جنگ ہوندے ہَن ۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
مِٹھے خان بلوچ

اساݙی وستی دے نال چاکی دا کھوہ ہے ۔ اُتھاں  جمالیں  دی وستی ہے۔ دیرہ غازی خان دے علاقے دا مِٹھا خان بلوچ اُتھائیں  راہندا ہا، شئیت او اپݨے علاقے ءِچوں  لڑ تے آیا ہا ۔مِٹھا خان بلوچ سرائیکی پرست ہا ، جھمر ݙاڈھی سوہݨی کھیݙدا ہا ، سب توں  وݙی ڳالھ اے ہے جو بھٹو دا دیوانہ ہا ۔اساݙے کول اَمدا ہا تاں  ݙاڈھے شوق نال اخبار سسُݨدا ہا ، آپ پڑھیا ہویا کائنا ہا ، ہر خبر تے تبصرہ کریندا ہا ۔ اخباریں  آلے زیادہ تر بھٹو دے خلاف لکھدے ہَن ، خبر پڑھ تے ہنائیں  کوں  مندے ݙیندا ہا ۔بھٹو دے بیان تے ٹھر ٹھر ویندا ہا ۔مساوات اخبار شروع تھیا تاں  مٹھا خان بلوچ اصلوں  آسرا نہ کریندا ہا ۔ منہ اندھارے کوں  سویلے پیدل خان پور ویندا ہا ، تے مساوات اخبار گھن تے ، پیدل آ ویندا ہا ،سارا ݙینھ خبراں  پڑھیندیاں  ہَن ، تبصرے تھیندے ہَن ۔مٹھے خان کوں  کجھ لوک ڄاݨ تے وی چھڑیندے ہَن پر مِٹھا خان اصلوں  رعایت نہ کریندا ہا، کاوڑ کنوں  رنگ رَتا لال تھی ویندا ہَس ، تے مندیں  تے آ ویندا ہا ۔الیکشن دے ݙینھ آ ڳے ہن امیدوار اپݨے گاݙیں  تے جھنڈے لاتی ودے ہوندے ہن، پیپلز پارٹی دے جھنڈے آلی جیپ کوں  امدا ݙٹھس پرے ودا ہا ،بھڄدا آیا، اڳوں  ونڄ آلا وگھہ ریج پیا ہا ، اُٻاہل کنوں  ریج آلی زمین ء ِچوں  سدھ کیتس تے گپ گپیج ڳیا، اساں  جیپ کوں  ہتھ ݙتا رُک ڳی ،اساں  ہنائیں  کوں  ݙسیا ، ایم پی اے دے امیدوار میاں  نور الرحمن دی جیپ ہئی ۔مٹھہ خان گپڑ ء ِچ آکھدا کھڑا ہا، بھٹو زندہ باد۔بھٹو زندہ باد۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
بازی

ٻیاں  کھیݙاں  کھیݙݨ دے نال نال وݙئیں  کنوں  لُک تے تاش وی کھیݙدے ہاسے ، منگ پنّاتے چوسر ہوندی ہئی ۔ تاش دیاں  چار ونکیاں  ہوندیاں  ہَن، ہک دا ناں  چیڑی ، پان ، اِٹ تے حکم ۔ سب دے تیرھاں  تیرھاں  پنے ہوندے ہَن ،چوسر بعد ءِچ سپ وی سِکھ ڳیوسے ، سِپ وچ بارا پتہ حکم دا یکا ہوندا ہا ۔ اوندے بعد حکم دی دُکی ہوندی ہئی اوندے پنجوی نمبر ہَن، حکم دے نؤں  دے نؤں  نمبر تے ݙاہ تے ٻاوی نمبر ،ایویں  ہر یکے دا ہک ہک نمبر ہوندا ہا ۔یکا ، دُکی ، تِرکی ، چوکی ،پنجی ، چھکی ، ستی ، اَٹھی ، نہلا، دھلا ، گولا ، بیگی تے بادشاہ اینویں  ناں  ہوندے ہَن ۔جینکوں  کوٹ آوے ہا او پھر گِھر ٻاہندے ہَن تے جیکوں  ڈبل کوٹ آوے ہا او جوڑی اُٹھی ویندی ہئی تے اُنہیں  دی جاہ تے ٻی جوڑی ٻاہندی ہئی ۔ سِپ اِچ ڈبل کوٹ کوں  لَو اَکھیندے ہَن ۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
میلہ ڄیٹھہ بُھٹہ

اساݙے علاقے ءِچ میلے تاں  ڈھیر سارے تھیندن پر ڄیٹھے بھٹے دا وݙا میلہ ہوندا ہا ۔ ترائے ݙینھ شہر سج ویندا ہا ، ہر جاہ تے مٹھائی دیاں  دکاناں  لڳ ویندیاں  ہَن ، جلیبی تے لݙو عام ہوندے ہَن ،ڄیٹھے بھٹے دا دربار شہرکنوں  کجھ پروبھرا ہا ،چار پنج میل تے ہا، پر ایویں  لڳدا ہا جو شاہر تے دربار ڳنڈھیا کھڑے ۔میلے تے موت دا کھوہ ، سرکس ،کوݙیاں  ، کشتیاں  تے ٻیاں  وی ڈھیر ساریاں  کھیݙاں  ہوندیاں  ہَن ۔سرکس ءِچ نٹیں  دا تماشا ہوندا ہا تے گلوکارڳاوݨ وی ڳمدے ہَن ،خسرے وی نینگریں  دے دِل وِندلیندے ہَن ۔ میلے ء ِچ ٹھڳ وی ہوندے ہَن ،ڳنڈھ کپ عام ہوندے ہَن تے ایجھے سانگ رچاوݨ آلے وی ہَن جیرھے آنے ݙو آنے دی ٹکٹ لا تے ہوکا ݙیندے ہَن جو ہک آنے ءِچ رنگی دے رنگ ݙیکھو ۔کپڑے دا پردہ بݨائی کھڑے ہوندے ہَن ، اندر جیرھا بندہ ویندا ہا کِھلدا اَمدا ہا ،پر ٻے کوں  کُئی ڳالھ نہ ݙسیندا ہا ۔ ایویں  سارا ݙینھ راٻا لڳا رہندا ہا ۔ اساݙی وستی آلے مرچیں  دیاں  پنیریاں  رہیندے ہَن جو پنیری ویچ تے میلے تے ویسوں  ، اسیکوں  میلے کیتے ہک روپیہ ملدا ہا ،میلے تے پیریں  ویندے ہاسے ،سب توں  پہلے پھاٹک تلے ٻیٹھے ہوئے چاچا مکھݨ اوجھری آلے کنیں  روٹی ونڄ کھمدے ہاسے ۔چار آنے ءِچ اوجھری دی پلیٹ تے نال روٹیاں  ، چار آنے دا کئی کھݙاوݨا تے اَٹھ آنے دیاں  جلیبیاں گھندے ہاسے ۔ اَٹھ آنے دیاں  جلیبیاں  اتنیاں  ملدیاں  ہَن جو سارے گھر آلے کھمدے ہَن تے بچ وی پمدیاں ہَن ۔میلے تے خلقت ڈھیر ہوندی ہئی ، بزاریں ءِچ وی رش ہوندا ہا ،پر کجھ ہُتھرے چھوکرے ہمتے پاسے گھسیندے ہَن ، مونڈھے مریندے ہَن تے اَنڈیاں  مریندیہَن ۔کئی لوک منہ دے بھرݨے ڈھاندے ہَن ۔اَنڈیاں  مارݨ آلے ݙند پٹ تے تراہکے مریندے ہَن ۔اُچ تے چنݨ پیر دے میلے دی وݙی ہوک ہوندی ہئی پر کݙاہیں  ونڄ نہ سڳیوسے ۔ اساݙے علاقے ءِچ میلہ شیخ عبدالستار ، بلند شاہ ، ݙاݙا گجݨ درویش تے اساݙی وستی ءِچ محمد شاہ بخاری دا میلہ تھیندا ہا ۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
گھاہ

ٻکریاں  چریندے ہاسے ،اپݨے دروں  مال چھڑدا ہا، کلابے توں ، لائن، دھریجہ پھاٹک نہر دی وٹ کھوکھریں  تے کانجویں  دی وستی، اڳوں  جمالی دوست علی شاہ تے پرے پرے تئیں  نکل ویندے ہاسے تے مال سانگے کارویں  گھاہ وی کریندے ہاسے ۔ رڑھیں  دی وَٹ تے دربھ ہوندے ہَن ، سانوک ،تندولا، وسا، جھنجھڑ، کھیرل، کنڈیری ،پوہڑی ،پٹرالا، ٻٹو تے سا ول ہوندی ہئی ۔ کیکریں  توں  لام وی لہیندے ہاسے ۔تے پھلیں  دی مُد کوں  کیکریں  تلوں  سُکیاں  پھلیاں  چُݨدے ہاسے ۔ مال سانگے برسین ،تریا،جنتر، لوسݨ ، جوآر ، ٻاجھری تے ٻے ڈھیر سارے گھاہ ہوندے ہَن ۔ جنہیں  دے ناں  بُھل ڳن ۔رڑھ ءِچ ساڳ وی ہوندے ہَن ۔ جؤساڳ، اَسوں  دا ساڳ ، سریم دا ساڳ،روہی ءِچ پاݨی سُک ویندا ہا تاں  روہیلہ مال وی چرݨ اَمدا ہا۔ہنائیں  کنوں  حال حوال کریندے ہاسے۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
نہر تے دھانوݨ

اسیݙی وستی  دھریجہ نگر    دے زمینیں  کوں  ݙونہریں  دا پاݨی لڳدے ، وستی ݙوہیں  نہریں  دے ٹیل تے ہے۔ کئیں  ویلے اوں  نہر تے دھانوݨ ویندے ہاسے تے کئیں ویلے اوٻی تے ۔ دھریجہ پھاٹک آلی نہر تے کھوکھریں  دی وستی دے نال ٹھوکر اَمدی ہئی ۔ ٹھوکر ءِچ ٹٻی مارݨ دی ݙاڈھی چس ہئی ۔ نہر دی بھر تے پاݨی مار تے تِلݨ بݨیندے ہاسے ۔میں  اَݨ تارا تیباقی ڈھیر سارے چھوکرے تارے ہَن او چنگے ہتھ پیر مار گھندے ہَن ۔ نہراں  تاں  اتنیاں  وݙیاں  کائنا ہن پر گھیرجِھکا ہا تے ایندیءِچ گھر تے لمبی ٹُٻے مریندے ہَن تے ڈھیر پرے ونڄ نکلدے ہَن ۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
ݙنبھݨ آلے پیر

اسیݙی وستی ء ِ چ گھوڑی آلے پیر اَمدے ہَن ، لوہے دے بݨیے ہوئے ݙنبھݨے چئی ودے ہوند ے ہَن ، اَکھیندے ہَن زناوریں  کوں  ݙنبھݨ نال بیماری نیڑے نی اَمدی ۔بھاہ دا مچ مچدا ہا ،ݙنبھݨ آلا لوہے کوں  بھاہ ء ِ چ سرخ انگارا کرتے ݙاند منیہہ یا ڳائوں  دی ستھل تے مریندا ہا، ݙنبھݨ آلی جاہ دا چَم لہہ ویندا ہا تے رَت وہݨ پئے ویندی ہئی ۔ کئی زناور ترپ مار تے کلّہ ترڑوا ویندے ہَن تے انہاں  شودیں  دے رنگاٹ ہوندے ہن۔ پیر داݨے وی گھندا ہا تے ٻوہل وی ۔روٹی مانی چاہ پاݨی تے سیوا داری انج تھیندی ہئی،اوں  ویلے اے منظر ݙیکھ تے سریراں  چڑھدیاں  ہَن ، اَج سمجھ اَئی اے تاں  پتہ لڳدے جو ݙنبھݨ آلے پیر ٹھڳ دے نال نال ظالم وی ہَن ۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
موچی

سیاݨے آہدن: ’’ڄام دی رَن تے ٻلی دے کن‘‘

جام ، موچی کوں آہدن۔ موچی ہک جاہ کافی دیر ٻہہ تے کم کریندے تے اوندی زال پئے دے گھر نہ ہووݨ دی وجہ توں سارا سارا ݙینہ وستی وچ پھردی ہے ۔ جینویں ٻلی دے کن متحرک راہندن اونویں ڄام دی رَن وی متحرک راہندی ہے ۔ موچی وسیب دا ایݙا سیاݨا کردارکائنی جینویں نائی تے پرہائیں ہن۔ایندی وجہ اوندے کم دا طریقہ ہے ۔ نائی تے میراثی اپݨا کم کریندے ہوئے بندیاں تے توجہ رکھیندن جݙاں جو موچی تے قصائی ، لوہار تے پاولی اپݨے سامان تے شئیں تے نظر رکھیندے جینویں موچی جُتی وچ سر ݙتی پیا ہوندے نالے جُتی دا کم وی بریک بینی دا ہوندے تے توجہ نال تھیندے ۔طویل تے صبر آزماء کم ہے تہوں او شودا نہ سِر چیندے تے نہ جہان ݙہدے تے نہ جہان دی سُݨدے بھل اپݨی عرقی وچ غرق نظردے ، نہ ڳالھیں سُݨدے تے نہ ٻئے کم ݙہدے تے وَل عقل سُدھ ٻدھ کینویں آوے ۔ تہوں تاں لوک کہاݨیاں وچ موچی دا کردار اصلوں بھولا جیہا تے اپݨے کم نال کم رکھݨ آلاتے دیانت دار ہے۔ جُتی سلائی دی دیر تھیوݨ بارے ہک اَکھاݨ دی شکل بݨ ڳئی ہے کیوںجو موچی تریخاں ٻہوں ݙیندے تے جُتی وقتی تے ویلے سِر سی تے سادھ کوں نئیں ݙیندا تہوں تاں لوک آہدن ’’سئیں ساݙا کم تاں موچی دی جُتی بݨ ڳئے۔‘‘

کہاݨی ’’ہر شے اپݨی اَل آلے پاسے ویندی ہے‘‘ وچ بادشاہ دا وَنڄیا ہویا پتر جیڑھا موچی دے گھر پلدا رہندے او شاہی خون جو ہے تہوں او ٻالیں تے بادشاہ بݨ ٻاہندے تے ٻنہاں ٻالیں کوں اپݨا غلام ، وزیر ، کٹوال بݨا تے اوکوں حاضر رکھیندے جݙاں جو موچی دا پُتر جیڑھی شاہی وچ شہزادیں کلی پلدے او کھیݙدا کیویں ہے او گھر دیاں ساریاں جُتیاں چا گھندے تے انہاں نال کھیݙدے جتیاں دی مرمت کریندے ۔ بادشاہ اوندی ایں حالت کنوں ٻہوں پریشان تھیندے ۔ اَنت ملکہ ساری حقیقت کر سݨوائی تاں بادشاہ اپݨا پتر ولایا۔1

## فتح مند موچی
شئیت میں  پہلے وی کتھائیں  ڳالھ کرآیاں  ،ݙاݙے فتح مند موچی دے دَر تے ݙو وݙے وݙے اَمب ہَن ، گھاٹی چھاں  ہئی ،اَمباں  والی چھاں  تلے کئی بھولے آ ٻہندے ہَن ۔ کم تھیندا پیا ہوندا ہئی ۔جتیاں  بݨدیاں  پیاں  ہوندیاں  ہَن ،جتیاں  بݨاوݨ آلے سندر ، آر ، رَنبی ، سلھ ، کنالی ، منڳلی تے گاسے ورتیندے پے ہوندے ہَن ۔پنے تے پتاوے دی چھل مُچھ تھیندی پی ہوندی ہئی ۔ ݙاݙا فتح مند حقہ پیندا ٻیٹھا ہوندا ہئی ، ٻڈھڑا تھی ڳیا ہا ، آپ کم کائنا کریندا ہا ، ٻے بندے کم کریندے ٻیٹھے ہوندے ہَن ۔ کئی جُتی بݨاوݨ آوے ہا تاں  پُچھدا ہا ،ابا سادہ کھسہ بݨویسیں  یا طلے آلا ،کنیں  چھیکویں  جُتی ہووے یا کُنالی جُتی۔ ہُنائیں  دے گھر دے نال رمضان موچی دے ابے دا گھر ہئی تے تریجھا گھر مجید موچی دے ابے دا ہئی ۔ ہُنیں  دے ناں  وِسر ڳن ۔ مجید موچی کم نہ کریندا ہئی سارا ݙینھ اسیݙے نال کھیݙدا ہا ۔ ݙاڈھے چنگے لوک ہَن ، سیلاب دے بعد الاہے کتھاں  چلے ڳن ۔ ہُناں  کوں  موچی آکھدیں  شرم شاری تھیندی پی اے ، اللہ ڄاݨے اُنہاں  دی ذات کیا ہئی۔ پتہ ہووے ہا تاں  پیشے دی جاہ تے ہُنائیں  دی ذات دا ناں  وی گھناں  ہا۔پہلے تاں  پتہ نہ ہا ہُݨ تاں  پتہ ہے جو کسب آلا کمی کسبی نی ہوندا کمی اوہو ہوندے جیندی سوچ ءِچ کمی ہووے۔2

## حوالہ
1سرائیکی لوک قصیاں دے کردار، مصنف : شہزاد اسد خان لغاری ، ناشر: جھوک پرنٹرز ‘ ملتان

2کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
دھریجہ نگر دا بھوپا

اسیݙی وستی  دھریجہ نگر دا اللہ بخش دھریجہ ݙوہڑے کافیاں  پڑھدا ہا ، ہر شادی تے جھمر وی سوہݨی کھیݙدا ہا ، اوندی مشہوری ہک بھوپے دی ہئی ۔اپݨی وستی ءِچ کرتب کائنا کریندا ہا باقی کُئی رات خالی کائنا ہئی ،کݙاہیں  کُئی سݙ ویندا ہا کݙاہیں  کُئی ۔ اوندی وݙی مشہوری اے ہئی جوپھوپا جِنیں  کوں  انڳلیں  تے نچویندے ،کرڑے جن کوں  مار مار تے سُؤر بݨا ݙیندے تے جادو ٹوݨے دا وی تروڑ کریندے تے پُراݨے توں  پُراݨے تعویذ وی کڈھ گھندے ۔اساں  اپݨی ہٹی تے عورتیں  آلی نسوار وِچیندے ہاسے ۔ماما اللہ بخش بھوپا اَکھیندا ہا جو خالی نسوار آلا ڈٻا میکوں  ݙتا کرو۔میکوں  سمجھ نہ اَمدی ہئی جو کیا کریندا ہوسے،ہک واری بندہ آیا تے آکھیس بھوپے کوں  سݙ ݙیو، میں سݙݨ ڳیُم تاں  ماما اللہ بخش تعویذ لکھ تے ڈٻے دے اندروں  ملیندا ٻیٹھا ہا ،میں آکھیا ماما اے کیا ؟کِھل پیا تے آکھیُس جو رات ایہو تعویذ دوست علی شاہ دے غستان ءِچوں  برآمد تھیسے ۔میں  آکھیا جو ڈٻے نال تعویذگساوݨ دا کیا فائدہ ؟اوں آکھیا جورات میں  بھوپا بݨ تے جن کھیݙساں  تے مارکیں  کوں  آکھساں  جو فلاݨی جاہ تے پراݨا تعویذ پوریا پے جئیں  ایلے او چیسن تاں  من ویسن جو اے تعویذ ڈھیر مُد پہلے دا لکھیا ہویا ہے ۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
ݙاکہ

چوری تے ݙاکے دے واقعے اَݨ ڳیݨویں  ہِن ، پر میں  جیرھے ݙاکے دی ڳالھ پیا کریندا ں  او ہک نظم ہئی جینکوں  ڳڑھی اختیار خاں  دے احسن فقیر لکھیا ہا ۔ اے نظم تقسیم دے ویلے دی ہئی ،کِراڑ ویندے پے ہَن تے ڈھیرلوک ہنائیں  کوں  ٹیشݨ تے ونڄ تے امن امان ٻلہا اَمدے ہَن تے کجھ لوک ݙاکے وی مریندے ہَن ۔احسن فقیر ایں  بھاڄڑ دا سارا حال لکھیا ہا ۔ احسن فقیراسیݙی وستی رجبی تے وی اَمدا ہا تے اونویں  اَمدیں ویندیں  ابّے کوں  ملدا ہا ۔ اپݨا کلام سُݨیندا ہا ، ہر جاہ تے ݙاکے دی فرمائش تھیندی ہئی ۔ میکوں  یاد کائنی جو احسن فقیر دی نظم ءِچ ذکر ہے یا کائنا پر وݙے ݙسیندن جواسیݙی وستی دے  جُنگ کھوہ تے کِراڑیں  کوں  لُٹیا ڳیا ہا تے ہِک کِراڑ کوں  مار تے کھوہ ءِچ وی سٹیا ہانے ۔ ٻیا ݙاکہ دھریجہ پھاٹک تے تھیا ہا ۔ایویں  ڈھیر سارے واقعے ہن۔ احسن فقیر دی  نظم ءِچ وݙیاں  سوہݨیاں  بحراں  ہَن ، ہک لائن میکوں  ہُݨ وی یاد کھڑی ہے جو ’’دین پوریں  دے ٹین کھڑک ڳے جے تئیں ڳے کھڑکیندے‘‘۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
قوال

اسیݙی وستی دھریجہ نگر  دے نال چودھری غلام محمد دا دیرہ ہا ،ہر سال وݙیں  دی ارواح خیریت کریندے ہَن تے قوالی وی تھیندی ہئی ۔ قوال پنجاب کنوں  اَمدے ہَن ۔ قوالیں کوں  سرائیکی نہ اَمدی ہئی ، اوں  ویلے لوک سرائیکی کوں  ریاستی سݙیندے ہَن  ماما اللہ بخش بھوپے دی آواز وی چنڳی ہئی،قوالیں  کوں  فرمائش کیتُس جو خواجے سئیں ؒ دی کافی سُݨائو ۔ قوالیں  آکھیا اسیکوں  نی اَمدی ، مامے اللہ بخش آکھیا میں  سُݨینداں ۔او نہ منیے۔ قوالیں  بابا بلھے شاہ سئیں  دی کافی چاتی ’’تیرے عشق نچایاکرکے تھیا تھیا‘‘۔ماما اللہ بخش مکر بݨا تے سر مارݨ پئے ڳیا تے اپݨی جاہ توں  چؤ تے قوالیں  دے اڳوں  ونڄ پیا ۔اُنہیں  شودیں  کوں  ڈھیر دیر رڑوائی رکھیُس ۔ ولا ہر کچاری ءِچ  مامے اللہ بخش دے وجد دا چرچا تھیندا ہا۔ ماما اللہ بخش اَکھیندا ہا جو میݙی ڳالھ ہُنائیں  نی مَنی تے میں  وی ہنائیں  کوں  پیو دا تھی پُناں ۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
بی ٹی ایم

بہاول پور ٹیکسٹائل مل (بی ٹی ایم) اسیݙی وستی توں  ڈھائی ترائے میل پرے خان پور دے نال ہئی،اسیݙی اَدھ وستی مل ءِچ کم کریندی ہئی ،اسیݙی وستی دے مزدور سودا اسیݙی دکان توں  چیندے ہَن ،پندرھی ملے ہا تاں  پہلے آلا لہݨا بے ٻاک کریندے ہن تے ولا نویں  سنویں  ۔ عام لیبر دی 39روپے پند رپی ہوندی ہئی وقت دے نال نال تنخواہ ودھدی رہ ڳی ۔ سگریٹ ڈھیر چلدا ہا ، اساں  لمپ ،بغلہ، قینچی، کے ٹو پاشن شو رکھیندے ہاسے ، بعد ءِچ سپوٹ آلا سگریٹ وی آیا۔ میں  مل ءِچ کݙاہیں  کم نی کیتا پر کم کرݨ آلے اسیݙے سکے بلو روم ، کارڈنگ ، ڈرنگ ، سمپلیکس ، کون ویلڈنگ ، بلیچنگ دے کھاتیں  دے ناں  گھندے ہن ۔ کجھ پاور ہائوس ءِچ کم کریندے ہن تے کجھ پلیدار ہوندے ۔ پلیداریں  دا جمعدار ماما رسول بخش ہا۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
چٹھی میݙے ڈھول دی

میں  ست اَٹھ سال دی عمراں  ءِچ چٹھیاں  لکھدا ہم ، آپ شہر ونڄاں ہا تاں  ݙول ءِچ آپ خط سٹی اَمدا ہم نہ تاں  ماماں  رسول بخش جمعدار کوں  ݙے چھوڑیندا ہم ، او بی ٹی ایم دے ݙاکخانے ءِچ سٹ ݙیندا ہا ۔ میݙی ݙاک بی ٹی ایم ماماں  رسول بخش جمعدار دی معرفت اَمدی ہئی ۔ ہک ݙو کݙاہیں  ترائے ترائے خط وی اَمدے ہَن ، قلمی دوستی آلے رسالے وی ݙاڈھا پڑھدا ہم ۔ ماماں  رسولا آکھدا ہا اتنے خط تاں  مل دے منیجر دے نی اَمدے توں  کیجھیاں  یاریاں  لائی ودیں ، چٹھیں  دی ݙاڈھی تانگھ ہوندی ہئی۔ میکوں  ماماں  رسولا ݙاڈھا پیارا لڳدا ہا تے شام کوں  وݙی سِک نال اوندی راہ تکیندا ہم۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
سکھر آلے دھریجے

اونویں  تاں  دھریجے سندھ ءِچوں  آئے ہن ، سارا سندھ دھریجیں  نال بھریا پے ، پر ترائے چار سوسال دا عرصہ گزریا پے ، سندھ آلے دھریجیں  نال سکاوت تے رشتے داری نی رہ سڳی ، پر ہک جھڳا دھریجہ نگر ءِچوں  1973ء دے سیلاب دے بعد سکھر ڳیا ہا ۔ اے جھڳا خدا بخش دھریجہ دا ہا ، اوندے پتریں  دا ناں جمال دین ، اللہ ݙتہ ، قاسم خان ، جان محمد ، غلام نبی تے فقیر حسین ہا ۔ اے سارے فوت تھی ڳن ، ہݨ اُنہاندے اولادیں  دیاں  اولاداں  ہن ۔ اکثرا واپس لݙ آئن ۔اُنہاں  ءِچوں  جان محمد دا ٻال کاریں  دا کاروبار کریندے ۔ رحیم یارخان ءِچ شو روم اے، اللہ ݙتہ دا پُتر طاہر جیل اِچ ڈھکیا پے ، ہک نشوم ٻالڑی کوں  اغوا کرکے قتل کیتا ہس تے اپݨی بعاجیرھی جو فخری صیب دی گھر آلی ہئی کوں  سونے دیاں  والیاں  لہا تے قتل کیتا ہس، شیت نشئی تے جواری ہے ۔ اے دھریجے سکھری سݙیندے ہپن تے ہنائیں سکاوت سمے دے ویہڑے تے پلو شاہ آلے دھریجیں  نال ہے۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
دھریجے کٹھے تھیوݨ پئے ڳے

دھریجہ نگر دے کجھ دھریجے لائن دے پار ٻیٹھے ہن ، اتھائیں  زمیناں  وی ہن ۔ کریم بخش دھریجہ دے گھر اپݨے پتریں  مولوی احمد دین ، جام کالو ، اللہ بخش تے بشیر احمد نال لݙ آئے تے اتھائیں  آ بیٹھے ۔دودے ارائیں  دی وستی آلے ڈھیر سارے دھریجے دھریجہ نگر آ ڳن، انہاں  ء ِچ منظور احمد ، رحیم بخش ، عظیم بخش ، امیر دین ، خدا بخش ، قاسم ، غلام دین ، غلام حسین ، ایویں  پلو شاہ ءِچوں  کجھ دھریجے اتھائیں  آ بیٹھے جنہاں  وچ بدھو خاں  ، رمضان خان ، شموں  تے ٻئے، ایں  طرانویں  وستی دھریجہ توں  دھریجہ نگربݨ ڳی۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
خان پور دی تعریف

خان پور دے سیاستدان اسد شاہ تے اوندے والد الطاف شاہ میݙے نانا سئیں  کول اَمدے ہَن ۔ہُنائیں  سید الطاف حسین دے ناں  تے اَکھیں  دا ہسپتال وی بݨوایا ہے۔خان پور دی ݙاڈھی تعریف کریندے ہَن ۔توݨی لاہور رہندے ہَن خان پور نال عشق ہا نے۔ آکھدے ہَن جو خان پورخان پور ءِ، اتھاں  ملک دے ممتاز عالم دین ، روحانی شخصیات پیدا تھیاں  ،اِنھاں  وچ مولانا سراج احمد مکھݨ ٻیلوی ،سراج اہلسنت مولانا سراج احمد، درویش صفت اللہ والیاں  وچ بانی دین پور شریف سئیں  غلام محمد اول دین پور شریف جیڑھا جو ضلع جھنگ توں  ہجرت کرکے خان پور تشریف گھن آئے تے اپݨے مرشد کریم حافظ محمد صدیق دے حکم تے خان پور دے اِی تھی کے رہ ڳئے ۔ اُنہاں  دے جانشین عالم باعمل حضرت  مولانا میاں  عبدالہادی خلیفہ دوم دے بعد انہاں  دے ہن ۔ صاحبزادے ممتاز روحانی شخصیت پیر و مرشد میاں  سراج احمددین پوری ہن ۔ ممتاز عالم دین حافظ الحدیث شیخ القرآن مولانا محمد عبداللہ درخواستی مرحومؒ، مولانا عبدالشکور دین پوری تے مولانا غلام مصطفیٰ مرحومؒ و مغفور دا تعلق وی ایں  سر زمین خان پور توں  ہے ۔ اِتھوں  دی پیداوار وچ کݨک ، چنے ، چاول ، دال ، ڳنا ، مکئی ، تمباکو ، مرچ ، کپاہ تے ٻئی اجناس بکثرت پیدا تھیندن ۔ جیندے نال ملک دے ݙوجھے علاقیاں  دے علاوہ بیرون ممالک وچ وی بھیڄا ویندے۔او ڳالہیں  کریندے ہن جو  خان پور وچ قدیم مقامی باشندیاں  دے علاوہ مہاجر آباد کار باشندے وی کثیر تعداد وچ آباد ہِن ۔ مقامی لوکاں  وچ اقوام کھوکھر ، داد پوترہ عباسی ، ݙاہر ، بلوچ ، چاچڑ ، ماچھی ، دھریجہ ، بھٹہ ، لاڑ تے ٻئی قوماں  قدیم طور تے آباد ہِن ۔ جیڑھی جو ایں  دھرتی دے سپوت ہِن جݙݨ جو ݙوجھی قوماں وچ مہاجر آبادکاراں  وچ او لوک شامل ہِن جنہاں  دے آبائو اجداد یا تاں  جنگی مہارت یا تبلیغ اسلام دے سلسلے وچ اِتھاں  آئے تے اِتھوں  دے تھی کے رہ ڳئے ۔ او ݙسیندے ہن جو نواب صاحب دا احسان ءِجو انہاں  اسیکوں  خانپور ءِچ جاگیراں  ݙتیاں ۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
حادثہ

دھریجہ نگر دے نال لنگھݨ آلی سڑک پہلے کچی ہئی ۔ ولا سولنگ بݨی ، میݙی سنبھل واݨ ءِچ اے لُک آلی سڑک ہئی ، پر سڑک چھوٹی ہئی  ،ݙو گاݙیں  دا  کراس تھیوے ہا تاں  ݙوہائیں  کوں  ہک پھیتہ تلے لہاوݨا پمدا ہا ۔ بساں  تھولیاں  ہن ، ٹانگے ڈھیر ہوندے ہَن ۔ احباب پنجند بعد ءِچ اسلم ٹرانسپورٹ وی آئی ۔ کئی گھنٹیں  بعد کوئی بس اَمدی ہئی ۔ سڑک تے ٹریکٹر ٹرالیاں  اَمدیاں  ویندیاں  رہ ویندیاں  ہن۔ سن تے تاریخ میکوں  یاد کینھی ، اُنہتر ستر دی ڳالھ ہوسے ۔ ہک واری اَدھ رات کوں  زور دار پھاکا تھیا ۔ پھاکا اتنا زوردا جیویں  بم پھٹیا ہووے ۔ سُتے لوک ترپ مار تے اُٹھی بیٹھے ، تے سڑک آلے پاسے بھڄ پے ،ہر کہیں  لالٹین ،بیٹریاں  ٻالیاں ، سڑک تے ڳیوسے تاں  اسیݙے کھوکھے دے سامھے ٹرالی موندھی تھی پی ہئی  تے ٹریکٹر پرے ڳیا پیا ہا ۔ ٹرالے تلے چیکڑ ٻاکڑ ہئی، سارے وستی آلئیں  رَل تے ٹرالی کوں  سدھا کیتا ، ڈھیر ساریاں   عورتاں  تے ٻال مر ڳے ہن تے ڈھیر ساریں  کوں  ٹانگے تے چا چا تے ہسپتال پُڄایا ڳیا ۔ اے لوک عیسائی ہَن تے شئیت کہیں  فوتگی تے ویندے پے ہن ، ݙو ترائے مرد ٹریکٹر تے ہَن تے ٹرالی عورتیں  نال ٹب ہئی ۔ ڈھیر ساریاں  عورتاں  مڑکا تُرٹݨ نال ہلاک تھیاں  ہَن ،اسیݙی وستی آلے مرد عورتاں  سارے روندے کھڑے ہَن ، وستی ءِچوں  آناً فاناً کھٹڑے آ ڳے ،لوگ پاݨی تے کھیر چا آئے ، عیسائیں  وستی آلئیں  دی چنگائی کوں  ایجھا منیا جو ہُنائیں  دے سکے شکریہ سانگے اَمدے رہ ڳے ۔میکوں  یاد اے انگریز اَمدے وی رہ ڳے ، جیرھا اَمدا ہا میݙے ابّے سئیں  کنوں  حال حویلہ گھندا ہا ، ہک جیپ تے ذال مرد انگریز آئے ، ݙو پاکستانی وی نال ہَن ۔ حادثے آلی جاہ کھڑے رہ ڳے ۔ حال حوال چاتا تے میݙے ابّے سئیں  کوں  سیلوٹ کیتا انگریزی ء ِ چ کجھ آکھیا ، نال آلے ݙسیا جو اے آکھدے میں  وستی آلئیں  کوں  سلام کرینداں ۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
میں کوئی شئے کائنی

شادی خوشی دا ناں  ہے ، شادی تے خوشی دے میل ہوندے ہن ، اَٹھ ݙینھ پہلے نغارے آ ویندے ہن ۔ ساری ساری رات نغارے تے جھمر ہوندی ہئی ، جاگے آلی رات نٹیں  دا تماشہ ہوندا ہا ۔ اسا ں اپݨی سنبھل واݨ ءِچ صابر مبارکپوری دی ٹولی کوں  سُݨیا ،صابر مبارک پوری شاعر ، موسیقار تے صداکار ہن ۔ عاشق رسولؐ ہن ، کافیاں  تے مولود لکھدے ہن ، شعر بعد ءِچ لکھدے ہَن ، طرز پہلے بݨیندے ہن ، میݙے ابا سئیں  نال یاری ہئی ، ابا سئیں  ہنائیں  دی پیریں  آنگے قدر کریندے ہن ، مولوی صابر صاحب وستی اَمدے ہَن تاں  ابا سئیں  آپ دی سیوا داری کریندی ہن  تے صابر سئیں  دے ناں  تے ٹھر ٹھر ویندے ہن۔ نٹیں  دا تماشہ ہنائیں  دی روزی دا بہانہ آکھو یا ائیں  چا آکھوں  جو ایں  روپ دا بہروپ بݨائی ودے ہَن ۔نتاں  سچ تاں  اے ہے جو مولوی صابر اللہ دے وَلی ہن ، عاشق رسولؐ ہن ۔ مولوی صابر صاحب دی ٹولی ءِچ سُریلے فنکار ہوندن ہن ، ݙوہڑے ایجھے سوہݨے پڑھدے ہن جو سُݨ تے سریراں  چڑھدیاں  ہَن ۔ مولود مولوی صیب آپ شروع کریندے ہن ۔ پہلا مصرعہ آپ چاون ہا ، سوزی نال رَل تے سماں  بݨا ݙیندے ہن ۔ ٹولی وچ نقلی وݙے کردار کریندا ہا ، کھلویندا ایویں  ہا جو کِھل کِھل تے کُکھیں  ءِچ درد پئے ویندا ہا ۔ صدر ایوب دا دور ہا اوندا وݙا ناں  ہا ۔پیا نقل کرے ، پھوت کنوں  آکڑیا ودا ہووے ۔ ٹولی دا سردار اَکھیندے ، پھوتی دا پُتر آ پُھنڈیا ودیں  ، توں  کوئی تھاݨیدار بݨ ڳیں ؟ نقلی آکھدے ، اُتے ، ڈی ایس پی بݨ ڳیں ؟ نقلی آکھدے اُتے ، سردار آکھدے ووئے بھولڑیں  دا پُتر آ ! توں  کئی ڈی آئی جی بݨ ڳیں ؟ نقلی آکھدے ایں  توں  وی اُتے ، او آکھدے ایں  توں  اُتے ۔ بھتار کوڑیج تے آکھدے ووئے نولوں  دا پُترآ! توں  کئی وزیر بݨ ڳیں ؟ او آکھدے ایں  توں  اُتے ۔ او آکھدے ووئے یٻل دا پُتر آ توں  صدر بݨ ڳیں ؟ نقلی آکھدے ایں  توں  اُتے  او آکھدے ایں  توں  اُتے تاں  کوئی شئے کینھی ہوندی ، نقلی آکھدے میں  وی کوئی شئے کینھی۔ 

حوالہ

کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
کرنسی

ایوب خان دے دور توں  پہلے روپیہ 16آنے دا ہوندا ہا ، کرنسی دے حصیں  دے ناں پائی پیسہ ، پولا پیسہ ، ٹکہ آنا ݙو آنی ، چار اَنی ، اَٹھ اَنی تے روپیہ ہوندے ہن ، ایوب خان دے دور ءِچ روپیہ سو پیسے دا تھی ڳیا ۔ ٹیڈی پیسے کوں  ایوب آلا پیسہ سݙیندے ہن ۔ کجھ مُد بعد ٹیڈی پیسہ بݨݨ بند تھی ڳیا ، میݙے ابے آکھیا ایوب آلا پیسہ فقیر وی نی گھندا ، وقعت نی رہ ڳی ، حکومت آکھدی اے ہک پیسہ بݨاوݨ تے سوا پیسہ لاگت اَمدی اے ، میݙے چاچے عبداللہ آکھیا جو حکومت دا کٻاڑا سمجھو ، جیندی کرنسی بݨاوݨ ءِچ مہانگی ہووے اَڄ جو حال ءِآپ حساب لا گھنو۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
سیناولی

### سیناولی
سیناولی ہک آثار قدیمہ دا ٹھیڑھ ہے، جیڑھا اتر پردیش دے گنگا-جمنا دوآب وچ واقع ہے۔ ایہ ٹھیڑھ اتر پردیش دے ضلع بھاگپت وچ واقع ہے۔ ایں ٹھیڑھ کانسی دے دور دے ٹھوس پھیتے آلیاں گاݙیاں دی دریافت پاروں توجہ حاصل کیتی، جیڑھیاں 2018 وچ ملیاں ہن۔ کجھ محققین ایں ڳالھ دا دعویٰ کریندے ہن جو ایہ گاݙیاں گھوڑے نال چلݨ آلے رتھ ہن۔ 

### کھدائی
سیناولی وچ کھدائی آرکیالوجیکل سروے آف انڈیا دے ذریعے 2005–2006 تے 2018 وچ کیتی ڳئی۔ 2005–2006 دی کھدائی وچ ملݨ آلیاں باقیات لیٹ برانز ایج نال تعلق رکھیندیاں ہن تے انہاں کوں ہڑپہ تہذیب نال منسلک کیتا ڳیا ہے، حالانکہ لیٹ ہڑپہ یا پوسٹ ہڑپہ شناخت زیادہ ممکن ہے۔ 

### اہم دریافتاں
سیناولی وچ کھدائی وچ لکڑی دے تابوت، تانبے دیاں تلواراں، خود، تے لکڑی دیاں گاݙیاں ملیاں ہن، جیڑھیاں ٹھوس پھیتے تے تانبے دیاں چادراں نال محفوظ ہن۔ ایں ٹھیڑھ دے آثار 2000–1500 ق م دے درمیان دے ہن تے اوکر کلرڈ پوٹری کلچر یا کاپر ہارڈ کلچر نال منسلک ہن، جیڑھا لیٹ ہڑپہ کلچر دا سینگا ہئی۔ 

### تابوت تے دفن دے طریقے
سیناولی وچ تابوت نال دفن دے طریقے ملئے ہن۔ اتھوں ملݨ آلیاں باقیات وچ تانبے دے زیورات، مٹی دے برتن، تے نیم قیمتی پتھراں دے موتی شامل ہن۔ تابوت دے ݙوجھے دور وچ تانبے دے خود، تلواراں، تے گاݙیاں دے آثار وی ملئے ہن۔ 

### بحث
کجھ محققین ایں ڳالھ دا دعویٰ کریندے ہن جو سیناولی وچ ملݨ آلیاں گاݙیاں رتھ ہن تے انہاں دا تعلق ویدک دور نال ہے۔ ایں ڳالھ کوں کجھ محققین مسترد کریندے ہن، کیوں جو انہاں گاݙیاں دے پھیتے ٹھوس ہن تے انہاں کوں گھوڑے نال چھکݨ ممکن کائنی۔ ایں ڳالھ کوں آریائی ہجرت دے نظریے دے خلاف ہک چیلنج دے طور تے وی ݙٹھا ویندے۔ 

### اہمیت
سیناولی دا ٹھیڑھ لیٹ ہڑپہ کلچر تے ویدک دور دے درمیان دے تعلقات دی عکاسی کریندے۔ اتھوں ملݨ آلیاں باقیات ایں ڳالھ دی نشاندہی کریندیان ہن جو ایہ علاقہ ثقافتی تے معاشی لحاظ نال ترقی یافتہ ہئی۔ 

"قدیم تہذیباں دی وراثت کوں سانبھݨ دی لوڑ ہے!"
چاچا عبداللہ

چاچا عبداللہ ݙاڈھا سیاݨا تے دانا بندہ ہا ، رڑھ واہی کریندا ہا ، ہٹی وی چلیندا ہا ، ݙاݙے عمر وݙے نال بھیئولپا ہس ۔ ݙاڈھا کوڑیل تے سخت مزاج ہا ، کوئی نینگر سروں  ننگا آوے ہا تاں  دڑکے ݙیندا ہا ، ٻڈھیپے ءِچ ساوی پیندا ہا ۔ ثقافت نال ݙاڈھا پیار ہس ، جھمر ݙاڈھی سوہݨی کھیݙدا ہا ، چاچے فیضو زہری نال ݙاڈھی یاری ہس ، چاچا فیضو ہر شادی تے اَمدا ہا تے کئی کئی راتیں  جھمر دی راند رسیندے ہن ، چاچا فیضو سر تے دِلا رکھ تے جھمر کھیݙدا ہا ، اساں  حریان تھی تے ݙیکھدے ہاسے ۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
شئیں دے اَگھ

چاچا سئیں  ݙسیندے ہن جو ایوب دور توں تھولا پہلے کھنڈ پوݨے ݙو روپے سیر ،اَٹھ آنے سیر کھیر ، ݙو آنے کوپ چاہ ، مکھݨ ترائے روپے سیر ، تیل سرم 2رو پے سیر ، دال چݨا سوا روپے سیر ، دال موہری ݙڈھ روپے ، دال منگ ݙڈھ ، مرچ پسی اَٹھ آنے سیر ، کݨک 16روپے مݨ ، سونا چار سو روپے تولہ ، مٹی دا تیل 10روپے کنستریعنی 4گیلن ، لوݨ ٹکے سیر ، بھنے چݨے اَٹھ آنے سیر ، صابݨ کپڑے دھووݨ آلا آنے دی چکی ، کھار روپے سیر ، وسل ݙو روپے مݨ ، چھوٹا گوشت سوا روپے سیر ، ڳڑ روپے سیر ، دیسی کھنڈ ݙڈھ روپے ، شکر سوا روپے ، نسوار روپے دا ڈبہ ، اَمب اَٹھ آنے سیر ، خجی چار آنے سیر ، پھٹی 15روپے مݨ ،مزدور دی ݙو روپے ݙیہاڑی۔

بس کذانے اَمدی ہئی ، ٹانگے ڈھیر ہوندے ہن ، بس دا کرایہ وستی توں  خان پور تک اَٹھ آنے ہوندا ہا۔ ٹانگے دا وی ۔ گائوں  سجل سؤاسوا ݙو سو تے پھنڈی سو روپے دی ہوندی ہئی ۔ وستی ءِچ جام چوہڑدھریجہ محمد قصائی تے غلام نبی دھریجہ مسادی پیندے ہن ، چار ساڈھے چار مݨ دی پھنڈر دی سو ونڈی کریندے ہن ہک ونڈی ہک روپے دی ہوندی ہئی ، مسادی پاوݨ آلے چم سری پاوے ، زیرہ ، ٻکی ، تے اوجھری بچ ویندی ہئی ۔ ادا محمد دین دھریجہ ݙسیندے جو مدت آلے وی مسادی پیندے ہن ، میں  پُچھیا مدت آلے کون ہوندن انہاں  آکھیا گینگ مین۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
جیجھا دیس اوجھا ویس

اَکھاݨ اے ’’جیجھا دیس اوجھا ویس‘‘، ہر قوم دے اپݨے اپݨے لباس تے اپݨے ویس ہوندن ، غریب سادہ پیندن تے ہنڈیندن ۔ امیریں  دی اپݨی دھج ہوندی اے ، عام طور تے وسیب دے لوک پٹکا ، چولا تے کھسہ پیندے ہن ۔ امیر لوک طلے آلے کھسہ تے مہانگی ململ دے کڈھائی آلے چولے پیندے ہن ، پٹکے طریٰ اُچا ہوندا ہا ، پٹکے کوں  مایا ݙیندے ہَن، میں  اپݨے ابّے کوں  ساری حیاتی پٹکے نال ݙٹھے ، مونڈھے تے چادر رکھیندے ہن ، چھیکڑی عمر ءِچ اُنہاندے ڳل ءِچ فریدی رومال ہوندا ہا ۔ سیالے کوں  اُن دی لُکار ہوندی ہئی ۔ کپڑے دے تھان ہوندے ہن کوئی گزبر تے کوئی ݙڈھ گز بر۔ابا سئیں  اپݨی دکان تے کپڑا رکھیندے ہن ۔ رنگ رنگ دے کپڑے ہوندے ہن ، بوچھݨ کوں  ݙلا سݙیندے ہن ، شادی تے عورتاں  ݙلے شہروں  رنگویندیاں  ہن ۔ غزانے نال کپڑے دی کاچھی ولچھی تھیندی ہئی ، پپلین ، کارالین ، لٹھا ، لدھاݨا ، کورا ، لٹھا ، ململ ، کھدر ، تے ایہو جہے ٻے کپڑے ہوندے ہن ، عورتیں  سانگے شنیل تے شفون وی ہوندے ہن ۔ وݙے آکھدن جو پہلے کپڑے ہتھ نال سویندے ہن ، اساݙے ویلے درزی ہن ۔ کچھ ولچھ کرتے درزی مقراض نال کپڑے کپیندا ہا ، پہلے تاں  کوناں  ہئی اسیݙے دور ءِچ ستھݨ آ ڳی ہئی ۔ سکولی ستھݨ سیویندے ہن تے نوکری آلے وی ستھݨاں  سیواوݨ پئے ڳے ہن ۔ درزی اپݨی انچی ٹیپ ہر ویلے ونڄائی بیٹھا ہوندا ہا ۔عورتیں  دے گھگھرے ہوندے ہن اساں  ݙاݙی نانی کوں  گھگھرا پیندا ݙٹھے ۔ عورتاں  وی گھر ءِچ کپڑے سیندیاں  ، ماسی فتح خاتوں  تے ماسی نوراں  کپڑے سیندیاں  ہن ۔ ماسی نوراں  پٹویندی ہئی ۔ آکھدن حمید قصائی دا ابا عبدالغفور بہشتی وݙادرزی ہا۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
عشق دی داستان

عشق دیاں  داستاناں  قدم قدم تے ہن ، کوئی جاہ عشق تے محبت توں  خالی کینھی پر ساریں  کوں  لیلیٰ مجنوں  ، ہیر رانجھا ، سسی پنوں  ، مومل میندھرا تے سوہݨی مہینوال آڳے مشوری نی ملدی ، ہک ڳالھ اے وی ہے جو ٻے نال تھیوے تاں  عشق اے تے اپݨی ڳالھ آوے تاں  عزت دا مسئلہ ہوندے۔ داستاناں  تاں  ڈھیر ء ن پر میں  ہک دا ذکر کریساں  جو دیگی بنگلے دے نال کچے دے علاقے دی ہک سوہݨی تریمت نال اسیݙی وستی دے نینگر کوں  عشق تھی ڳیا ۔ ہک ٻے کوں  ہک ٻے توں  ودھ چہندے ہن، ہر ویلے ہِکا تات ہوندی ہئی جو ہک ٻے کوں  ݙیکھوں  ، ہک ٻے کوں  ملوں  تے کوئی ایجھا ویلہا آوے ݙو جسم ہک جان تھی ونڄن ، اَنت ہک رات عاشق اپݨی معشوق کوں  چوری کڈھ گیا ۔ پچھلیں  پیچھا کیتا ، عاشق کوں  پتہ لڳ ڳیا جو میݙی خیر کینھی ، عاشق معشوق کوں  نال لا تے سندھ بھڄ ڳیا،اپݨے پیریں  کول اوباڑو ونڄ لُکیے ، پچھلے دھریجہ برادری دے دَر تے آن ٻیٹھے ، سارے پیریں  کول چلے ڳے ۔ پیریں  جان دی امان دی شرط تے بازو ماء پیو دے حوالے کیتا۔ بازو گھن تے سارے لوک رات دے روانہ تھی پے ، گھوڑیں  دا پندھ ہا ، ہک جاہ تے پڑائو کیتا ، او جنگل تے خطرناک جاہ ہئی ، معشوق موقعہ پا تے ولا اُتھائوں  نکل ڳئی ، رات کوں  رستے ءِچ بلائیں  دے خوف توں  وݨ تے چڑھ ڳئی ، چارے پاسوں  جنگل ہا ، نہ بندہ نہ بندے دی ذات ، ݙینھ تھیا تاں  بلائیں  کھاوݨ کیتے ولہرے کریندیاں  ہن ، پتے کھا تے گزارہ کیتا ، تریجھے ݙینھ اتھوں نکتی ، ویندیں  وڳدیں  کئی ݙینھ لنگھ ڳے ، بربیابان تے جھر جنگل جھا ڳئے ، اَنت اپݨے محبوب اللہ بخش دھریجہ کوں  اللہ بچائی پہوڑݨ لبھ گھدا تے شادی تھی ڳئی،ݙاݙی اللہ بچائی اساں  وی ݙٹھا ہا، بڈھیپے تئیں  وفاکیتی، اپݨی اولاد نہ تھئی پر ایں  گھر دے سارے لوکیں  کوں  پالیا۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
ویلݨاں

جیویں  کھوہ نی وِسردا ایویں  ویلݨاں  وی کݙاہیں  نہ وِسرسے ، توݨیں  جو اساݙے علاقے ء ِچ ڳنے آلی مِل ہئی پر اسیݙی وستی دھریجہ نگر ء ِ چ ویلݨے ٻہوں   ہوندے ہن، کہیں  ویلے سڑک آلی زمین تے کہیں  ویلے گھر آلے ایکڑ ء چ  ݙاݙا سئیں  ویلݨاں  لیندے ہن ۔ ہک پاسے ویلݨاں  ہوندا ہئی ٻے پاسے پت پکدی ہئی ، نال رابیل دے ٻتھے ہوندے ہن ۔جیویں  لوک کھوہ تے کٹھے تھیندے ہن ایویں  ویلݨیں  تے وی کٹھے تھیندے ہن، کھوہ تے وی ݙاند کھوپے ٻدھ تے جوویندے ہن ،ویلݨیں  تے وی کھوپے ٻدھ تے جوتا ویندا ہا ،ڳنے دی پہلے رائو کڈھیندی ہئی ولا وݙے کنڑھا ء ِچ سٹ تے اُونکوں  پکا یا ویندا ہا ،رنگ کاٹ تے ٻیاں  شئیں  سٹیندے ہن،ڳڑ بنڑدا ہا ،شکر دے دیسی کھنڈ وی بنڑیندے ہن،سوکھڑی ݙیوݨ کیتے انج پت پکدی ہئی ، دیسی گھیو تے میوے مغز سٹیندے ہن،فصلاں  تاں  ڈھیر ہن پر ڳنے دی شان تے دھڄ اپݨی اے ، ویلݨیں  دی پت ڳنے دی کھوری تے ویلݨیں  دے چورے نال پکدی ہئی ،ڈھور ڈھانڈے آلے ڳنے دی چھیلی چھلیندے ہن پاند چا ویندے ہن ڳنا مالک دا ہوندا ہا، کاشتکار ویلݨیں  فصل آلی جھاہ تے لیندے ہن تے نال ڳنڈھے ٻدھ تے ویلݨیں  تے پُڄیندے ہن ،  ڳڑ لوک اُتھائیں  وی گھن ویندے ہن ،زیادہ غلہ منڈی خانپور ویندا ہا ، وݙی منڈی خان پور دی ہئی پر وپاری اکھیندے ہن جو لیاقت پور منڈی تے ڳڑ دا اَگھ چنڳا ملدے، گُڑ دی بھیلی کوں  پیشی وی سݙیندے ہن، تتی پیشی کھاوݨ دا اپݨا سواد ہوندا ہا ، کئی جتنا کھاوے کہیں  کوں  نہ جھلیندے ہن، میݙیاں  ڳالھیں  کجھ اُتے تلے وی ہوسن ،ڈھیر سارے شئیں  دا میکوں  علم کائنی میݙی اے تحریر تے وݙا علمی مقالہ وی کائنی ، جیڑھی ڳال میکوں  یاد اَمدی ہے ، بے ترتیب سہی پر لکھی وینداں  کیوں  جو لکھی ہوئی شئے کم اَمدی ہے۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
کھپرا نانگ

ہک واری میݙے ݙاڈے کوں  کئی شئے رات کوں  چک پا ڳی تے شک پیا جو نانگ نہ کھا ڳیا ہووے ،حال گھٖدونے تاں  اُنہاں  آکھیا جو میں  رات کوں  ٻاہر ونڄݨ سانگے اُٹھیاں  تاں  اِیویں  لڳے جو میکوں  پیر ء ِچ کہیں  شئے چک پا گھٖدے،ڈاݙے ٻیلے آکھیا جو پتہ کرو نانگ نہ ہووے ،کھپرا نانگ پتلا ہوندے تے جُتی ء ِچ لُک ٻہندے ،خیر شکر اے جو نانگ نہ ہئی کئی ݙینبھو ں  یا مچھر چک پا ڳیا ہا ،میکوں  ڳال یاد آئی اے ہک جوڳی اَمدا ہا تے ݙسیندا ہا جو نانگیں  دیاں  ڈھیر قسماں  ہن ، وݙے چھوٹے ، زہریلے ، ݙاڈھے زہریلے، کوڑیل تے ݙاڈھے کوڑیل، کجھ نانگ ایجھے ہن جو بندے کوں  اَمدا ݙیکھ تے پاسہ کرو یندن تے کجھ لُک لُک تے ݙنگ مریندن۔ کھپرا نانگ پتلا ہوندے آکھدن کھپرا گلائی آنگے پتلا تے زہر یلا نانگ ہوندے رات کوں  جُتی ءِچ وڑ ویندے ، سویلے بندا جُتی پیندے تاں  کھپرا ڈنگ مار ݙیندے ۔ اینکوں  منافق وی آکھدن تے ایجھے بندے وی ڈھیر ءِن آکھدن جو کور کنڈ راہ مل ٻہندے۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
فلماں

خانپور ء ِچ ترائے منڈوے ہن ،گولڈن، ناز تے پیراڈائز ۔ وستی دے نینگر شوقین ہن ،بی ٹی ایم ء چ کم کرݨ آلے نینگر پندرہی گھن تے ٻاہروں  ٻاہر فلم تے ویندے ہن، اسیݙے کھوکھے توں  چاپت چیندے ہن ،فلم توں  آ تے اپݨا کھاتہ صاف کریندے ہن ، ادا مُستی تے ادا حبیب ایجھے ݙدھ ہن جو فلم دی ساری سٹوری سُنڑیندے ہن،سُݨ سُݨ تے اَکتے تھی ویندے ہاسے ،ݙو چار مہینے بعد سنگت نال فلم تے ویندے ہاسے پر اتنا زیادہ شونق کائناں  ہا،اُوں  ویلے زیادہ فلماں  پنجابی ہوندیاں  ہن،رَش وی ݙاڈھا ہوندا ہا ،ٹکٹ آلی کھڑکی دے سامھے لائناں  لڳدیاں  ہن، ٹانگے تے وݙے وݙے سائن بورڈ لا تے فلم دی منادی ݙیندے ہن،منادی آلے بی ٹی ایم تے اسیݙی وستی تے دھریجہ پھاٹک توں  تھیندے سہجے وی لنگھ ویندے ہن، سائن بورڈ تے کھڑکی تروڑ رش وی لکھیا کھڑا ہوندا ہا۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
اللہ دے ولی

وستی دے اکثر لوک پڑھیے لکھیے ہن ،انہاں  وچ عالم وی ہن،میݙے نانے سئیں  دے علاوہ مولانا محمد امان اللہ صیب ،مولانا احمد دین صیب دے کول کچاریاں  تھیندیاں  ہن ،میݙے ابے سئیں  کول تاں  ہر ویلے کچاری ہئی ،شاعر ،نعت خوان وی اَمدے تے مولوی وی۔فرقہ بندی آلیاں  بحثاں  وی تھیندیاں  ہن،ڳالھیں  ڳالھیں  وچ اولیاء دا ذکر تھیندا ہا ،جنہاں  وچ اُچ دے پیر ،پاکپتن دے بابا فرید سئیں ، ملتان دے زکریا سئیں ، تونسے دے پیر پٹھان سئیں  ، چشتیاں  دیاں  خواجہ نور محمد مہاروی، کوٹ مٹھݨ دے خواجہ فرید سئیں ، مئو مبارک دے مخدوم حمید الدین ،جیٹھہ بھٹہ سئیں  تے ٻے بزرگیں  دے ناں  گھٖدے ویندے ہن۔ شاعری وچ مولوی لطف علی، خواجہ محمد یار فریدی، خرم بہاولپوری تے ٻے بزرگیں  دے ناں  وی اَمدے ہن۔اے کچاریاں  علمی ہوندیاں  ہن ،وݙے فارسی دا مقولہ وی دُہریندے ہن ،’’صحبت صالح ترا ،صالح کند، صحبت طالع ترا ،طالع کند‘‘بزرگیں  دی کچاری ء ِچ ٻہݨ نال ڈھیر علم ملدا ہا ، اڄ اساں  وانجھے تھی ڳیوں  ،وجہ اے ہے جو وݙیں  نال ٻہݨ چھوڑ ݙتے ۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
میتلا قوم دے جھیڑے

اساݙی وستی دے نال ݙو میل دے فاصلے تے میتلیں  دی وستی ہے ، اِتھائیں  ہک بزرگ ݙاݙا گڄݨ درویش دا روضہ وی ہے آکھدن او وی میتلا ہا ، آپت دی کھاپت دا حساب ایجھا بݨیا جو ہر آئے ݙینھ جھیڑا تے فساد ہوندا ہا ،مسئلہ قتلیں  تئیں  پبڄ ڳیا ،رات کوں  لنگھدیں  ہوئیں  لوگ ݙردے ہن تے آکھدے ہن جو اتھاں  گولیاں  چلدیاں  راہندن ،رات کوں  اِتھوں  نہ لنگھیے کرو جو متاں  اُکدی چُکدی آ لڳے، اساݙے ہک سکے ݙاݙے جلال دین دی ڳال سُݨائی جو میں  رات کوں  سائیکل تے اَمدا پیا ہم ،میتلیں  دی وستی آ تے میکوں  وِسواس پے ڳیا جو اجھو گولی آئی ،میں  ݙر ڳیُم تے سورت یاسین پڑھݨ شروع کر ݙتی ،ٻے بندے آکھیا جو توں  تاں  قرآن پڑھیا کائنی ،کیویں  سورت پڑھݨ شروع کر ݙتی ہاوی،اُوں  وَلدی ݙتی جو کُئی کُئی کلی یاد ہئی ،سارے کھِل پے تے آکھیونے جو قرآن دی کلی نی ہوندی آیت ہوندی اے۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
آ ونڄ

اسیݙا آ ونڄ اتنا زائد نہ ہوندا ہا ، پلو شاہ خیر چنڳائی تھیوے ہا تاں  وݙے کہیں  ویلے نال گھن ویندے ہن ،رحیم یار خان دے نال سلطان پور نریجیں  دی شادی تے وی ویندے ہاسے،مݙ بھورے آلے پاسے ٹھیڑی تے وی آ ونڄ تھیندا ہا ،ہیں  پاسے چاچے فیضو خان زاہری دا گھرنیل گڑھء ِچ اَمدا ہا ،اُتھائیں  وی آ ونڄ ہوندا ہا،ابے سئیں  دا ہک ٻیا خُلق کھائی خیر شاہ نال واگھیں  دی وستی ہا،اُتھائیں  وی ݙاݙی نال ویندے ہاسے، دیگی بنگلے اساݙے سَکے ٻیٹھے ہن،اُتھائیں  وی اَمدے ویندے ہاسے،ٻے سَکے سکھر ہن ،سالیں  بعد اُتھائیں  وی آ ونڄ تھیندا ہا۔اُونویں  آس پاس دے سارے لوکیں  نال تے سارے برادریں  نال ابے سئیں  دا ݙاڈھا تعلق ہا ، کُئی وستی ایجھی کائناں  ہئی جتھاں  ابے سئیں  دے پنج ݙاہ شاگرد نہ ہونون،دعوتاں  کر ویندے ہن تے پیریں  آنگے قدر کریندے ہن، ہک واری ابے نال روہی آلے پاسے ڳیُم ، روہی توں  پہلے نہر آئی نہر دی وَٹ ٻیریں  ہن تے ٻیریں  نال بھریاں  پیاں  ہن، کرے ٻیریں  دیاں جھولیاں  بھریاں  ہن۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
بھاڄی

غوست ،چاول ،مچھی کذانے پکدے ہن ،چݨے دی دال، موہری،مصری، تے مُنگ دی دال ہر آئے ݙینھ پکدی راہندی ہئی، ہرہر دال دی مُد کوں  کچی پکی کھمدے ہاسے ،کُوہل وی پکدے ہن۔سبزیاں  میہڑے، کدوں ،تُریاں  ،آلو،پالک ،پلی ،کریلے، مُنگرے ، مولی، میتھری،وتائوں وی پکدے رہ ویندے ہن۔جیویں  جیہڑی شئے دی مُد اَمدی ہئی شئیں  پکدیاں  ہن،کھُمبیں  دی بھاڄی وی کھمدے ہاسے ،روہی توں  ابے دا یار جیولا کھُمبیاں  ݙے ویندا ہا ۔ݙاڈی دال کوں  دُھونگاری ݙیندی ہئی ،سارے ویہڑے  ء ِچ پتہ لڳدا ہا جو دال پکدی پئی اے ۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
کݨک

کݨک دی مُد کوں  آبھوں  کھمدے ہاسے ،رَل تے سٹیں  دا تراڑا کریندے ہاسے ،جہڑا سِٹا پکدا ویندا ہئی تلی تے مروڑ تے داݨیں  کھمدے ہاسے،کݨکیں  پک ویندیاں  ہن تاں  وݙے ݙاتریاں  ݙندوا اَمدے ہن، کاپی تھیندی ہئی، وَلھ دیاں  پُولیاں  بنڑدیاں  ہن، ڳنڈھے ٻدھیندے ہن تے کݨک دے ڈھیر لڳدے ہن، فرشے نال ڳاہ ڳہیندے ہن،ڄٹ نال نال تروپ ݙیندا ہا ، ہُنالے دی تتی دُھپ ء ِچ ݙاندیں دا بُرا حال تھی ویندا ہا،ڳاہ ڳہیجن کنوں  پچھے داݨیں  کوں  چھج لڳدے ہن ، وا گھُلے ہا تاں  ٻار وختی اچھری تھی ویندی ہئی نتاں  کئی کئی ݙینھ لڳ ویندے ہن،اساں   چھوکریں  کوں  شئے دے داݨے دی تانگھ ہوندی ہئی ،ٻار ونڈیڄݨ ویلے ٻال ایویں  کٹھے ہوندے ہن جیویں  قربانی دی پھنڈر تے ،غریب عورتاں  کلہوٹیاں  صاف کریندیاں  ہن ،اُکھلی مولہے تیار تھیوݨ پے ویندے ہن،کݨک کپیج ویندی ہئی تاں  غریب وݙھ چُنڑدے ہن تے ٻار چوݨ تے غریب کُڈھی کڈھیندے ہن ،ایں  پورھیے نال اُو سال دے داݨے بݨا ویندے ہن ،ٻار ونڈݨ آلا داݨے ترکڑی ء ِچ پا تے پہلے بسم اللہ دی برکت اَکھیندا ہا وَلا اُچی اُچی آواز نال ہک آ ،ݙو آ ، ترائے آ اِیویں  ڳنڑدا ویندا ہا۔ٻار ءِچوں  پیریں  فقیریں  دا بخرا انج تھیندا ہا،راہک دے داݨے انج تھیندے ہن ،ݙے گھن تے جو بچدا ہا زمیندار گھر چا ویندا ہا ،داݨے دایا گݙیں  تے پُڄیندا ہا ،اُونکوں  مزدوری مِلدی ہئی، اڄ اے ساریاں  شئیں  خواب آنگے لڳدن۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
فوجی ٹرک نال ٹکر

1970ء ء ِ چ جنگ دی حالت ہئی ،سڑک تے فوجی ٹرکیں  دے قافلے گذردے ہن ،ہُنائیں  ݙینھیں  ہٹی دے سودے میں  آپ سائیکل تے گھنݨ ویندا ہم ،اساݙا ہک سکّا پیر بخش دھریجہ ریلوے ملازم ہا ،اُو خان پور ونڄݨ واسطے سواری دی انتظار ٻیٹھا ہا ،آکھیوس میکوں  چئی ڄل ،اُو سائیکل تے ٻہہ ڳیا ،میتلیں  آلی گُلائی ء ِچ سامھے فوجی ٹرک اَمدے پے ہن ، پیر بخش ترپا مار ݙتا ہینڈل سڑک آلے پاسے مُڑ ڳیا ، فوجی ٹرک سائیکل وچ دُھو تھیا ،میں  چَو تے پرے ونڄ پیُم ، سائیکل جوکڑ بݨ ڳیا ،ٹرک توں  لہہ تے فوجی بھڄدے آئے ،میکوں  چاتونے ،کپڑے شپڑے چھنڈکیونے تے پچُھیونے ’’چوٹ تو نہیں  لگی‘‘ میں  آکھیا ! کائناں  ، پیر بخش کوں  سݙ تے برا بھلا آکھیونے جو تیݙی غلطی توں  حادثہ تھئے پر اللہ سئیں ٻال کوں  معجزانہ طور تے بچا گھٖدے۔اونکوں  10روپے ݙتونے جو سائیکل بݨوائو ، اساں  سائیکل ٹانگے تے چا ڳے بݨائی آلے پنج روپے گھٖدے، ہک اللہ دی رحمت اے تھی جو حیاتی بچ ڳی ٻیا کرم اے تھیا جو مار توں  بچ ڳیوسے،نتاں  فوجی کُٹیندے ہن ،حادثے توں  ݙو ݙینھ پہلے گاہݨاں  کانجوں  ٹریکٹر ٹرالی گھٖدی ویندا ہا پچھوں  فوجی ٹرک پُوآنپ ،پُوآنپ لئی اَمدا ہا ،ڳاہݨے ہارن نہ سُݨیا ،ساݙی وستی کنیں  فوجی ٹرک تلے لہا تے اڳوں  وَل آیا تے ٹریکٹر روک تے سارے فوجیں  اتنا ماریا گہݨا کانجو لہو لہان تھی ڳیا ۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
پھُٹی

پھُٹی راہوݨ کیتے زمین تے محنت تھیندی ہئی ،کھِلے بنڑدے ہن، پاݨی لا تے پیوے راہیندے ہن، دوائیں  تے کھادوں  نہ ہن،پھُٹی آلی رَڑھ ء ِچ ہنبھاہ سٹیندا ہا ،واڑ وݙے تھیندے ہن،پہلے پھُل تے وَلا گوگڑہ لڳدا ہا،گوگڑے کوں  تریڑ پمدی ہئی تاں  زمیندار وَستی دے عورتیں  کوں  اُول دی ووڑ ݙیندا ہا ،ݙاݙی آکھدی ہئی، ہک چادر نال کانبا ٻدھیندی ہم تے بوچھݨ نال پینگھا ،توں  نِکا ہوندا ہاویں ، کہیں  وَݨ نال پینگھا ٻدھ تے سُما ݙیندی ہم،پھُٹی دے پہلے پھیرے کوں  لاوݨ پھرݨ وی اکھیندے ہن چُوݨی کوں  پہلے اووے تے بھانڄی دا ٻارھواں حصہ ݙیندے ہن ،، چھیکڑ ء ِچ اَٹھواں  حصہ وی کر ݙیندے ہن ،پھُٹی دی مُد مُکدی ہئی تاں مال آلے پھُٹیں  ء ِچ مال چھُڑیندے ہن تے وَݨ واٹھیاں  کپ ݙیندے ہن۔زمیندار وَݨ واٹھیاں  گھر چا ویندے ہن تے کݨک دے ریڄ شروع تھی ویندے ہن۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
اُٻا

ہُنا لا ،سیالا ،سردی گرمی، نویں  کائنی ،ہمیش توں  ہے ، سیالے دی بھاہ ہر کوئی آپ ݙو سُریندے ، پر ہِک اکھاݨ اے وی ہے جو بندہ سردی سہہ ویندے گرمی اوکھی ہے۔بدرے ء ِچ اُک ہوندی ہے ہیں  سانگے اکھاݨ ہے جو ’’بدرہ بدر بلا ، ساوݨ بھلا ہووے ہا‘‘ہُنالے کوں  اُٻا کنوں  ݙاڈھے تراہندے ہاسے ، ہِیل گھُلے ہا تاں  روح فراخ تھیندا ہا نتاں  ہاں  گھُٹیا راہندا ہا، لُکھ وی ݙاڈھا اَوکھا کریندی ہئی،ہُنالے دے اَئوکھے مہینے لنگھدے ہن تاں  ملہار تے بہار دے ݙینھ وی اَمدے ہن،وا مینھ تے وا جھلوڑے وی ہوندے ہن ،پر ہُنالا جتھاں  اَئوکھ ݙیندے اُوندے صدقے سُکھ وی ملدے ، ہُنالا نہ ہووے تاں  اَمب ،پِنڈ، پھُٹی توں  اساں  محروم ہوووں  ہا۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
چاولیں دی راہکی

کھوہ دے پیچ تے چاول کئی نہ راہیندا ہا،چاول پاݨی ڈھیر گھندے ، ٹیوب ویل آئے تاں  ڈھیر چاول تھیوݨ پے ڳے،

کھوہ دی ڳال پہلے وی تھی اے ،کھوہ کوں  اساں  ہنڈھایا تاں  نی ݙٹھا ہے، پر ݙیکھݨ دی چس وی ایجھی ہے جو کھوہ ہاں  توں  نی لہندا، چھوٹے لا ہک ڳاوݨ سُنڑدے ہاسے ’’کھوہ کھوہ تیݙے تے ساوا تماخو ں  ،اساں  جڳ لُٹیرے تُساں  لُٹیا ساکوں ‘‘ ہک ٻیا ڳاوݨ سامھے آئے تُساں  وی پڑھو :

ڄٹ ڳادھی تے ایویں  ٻہندا جیویں  تخت تے ٻہے امیرے 

چکلی کوں  چکل ایویں  ملدا جیویں  بھیݨ کوں  ملدا ویرے

مال نال لوٹے اینویں  بھڄدے جیویں قیدیاں  ڳل زنزیرے

پاڑچھے پاݨی اینویں  ڈھاندا جیویں تخت توں  ڈہے امیرے 

نسار تے پاݨی ایویں  ویندا جیویں  زہ وچوں  نکلے تیرے 

کھاݙے پاݨی ایویں  پھردا جیویں  مٹی وچ پھردا کھیرے

اݙ اچ پاݨی ایویں  ویندا جیویں  نانگ مریندا سیڑھے

کیارے پاݨی ایویں  پھردا جیویں  دَر دَر پھرے فقیرے 

مانواں  کوں  مِلن بچڑے شالا  اَتے بھیݨ کوں  مِلن ویرے 

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
سب گجھ دے لائق

پُٹھے ناں  کٹھے کرݨ کوئی وݙا تحقیقی کم کائنی پر ہک لیکھے اساں  اینکوں  تحقیقی تے تخلیقی کم وی آکھ سڳدوں  جو اے ناں  کہیں  نہ کہیں  تخلیق کیتے ہوسن، تحقیق وی ضروری اے جو پُٹھے ناں  کیوں  وجود ء ِچ آئے، ہر ناں  دے پچھوں  ہک کہانی اے، جیکر کہیں  دا ناں  ’’کم چور‘‘ یا ’’زیان خور‘‘ اے تاں  کوئی نہ کوئی ڳال ضرور اے ، کائنات دی ہر شئے بھاویں  کویلی اے یا ہاتھی  تخلیق دا کوئی نہ کوئی مقصد ضرور اے ، ہر شئے دا اپݨا اپݨا کم تے اپݨا اپݨا عمل اے ، ایں  کم تے ایں  عمل تے تحقیق ضروری اے ، ناں  رکھݨ ، پُٹھا ناں  ، پیار دا ناں ، اے وی ہک عمل تے ہک کم اے، ایں  تے وی ڳال بات ضروری اے۔ لوک اعتراض کر سڳدن جو کیا ایں  تحقیق نال بندہ سائنسدان بݨ ویسے،میں  آکھداں  بھاویں  سائنسدان نہ بݨسے پر جیویں  اربیں  کھربیں  دی گنتری ہک توں  شروع تھیندی اے ایویں  سائنس جیندا مطلب علم ہے نِکے نِکے کمیں  توں  شروع تھیندے ۔ ویسے سدھے نانویں  دے نال نال پُٹھے نانویں  دا ریکارڈ بݨاوݨ ایں  سانگے ضروری اے جو خواجہ فرید سئیں  فرمائے ۔

’’ظاہر تے گجھ سب گجھ دے لائق ‘‘

دھریجہ نگر کاپی تے لکھدے ٻیٹھے ہاسے ہک بندے آکھیا پُٹھے ناں  کٹھے کرݨ دا کیا فائدہ ؟ اے سوال ہر بندے دا سوال اے ، پُٹھے ناں  کوں  کٹھے کرݨ دا مطلب دولت کٹھی کرݨ نی پر اے دولت توں  گھٹ کائنی جو پُٹھے نانویں  نال وی کہیں  برادری تے کہیں  قوم دی دانش دا پتہ لڳدے۔ جیکر پُٹھا ناں  سُݨ تے کھل آ ونڄے تے مونہوں  تُساں  اے وی آکھو جو بندے عادت موجب ناں  ٹھیک رکھیے تاں  سمجھ گھنو جو سدھے نانویں  دے نال نال پُٹھے ناں  کٹھے کرݨ دی محنت وی اجائی کائنی۔

پُٹھے ناں  کٹھے کرݨ ایلے ہک اوکھ اے تھیندی اے جو کوئی اپݨا پُٹھا ناں  ݙسݨ پسند نی کریندا، ول ول پچُھو تاں  آکھدن یاد کائنی، حالانکہ یاد ہوندے ، شرمشاری توں  ݙسیندے کائنی۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
مَندے

نِکے لا حرکتاں  کریندے ہاسے تے وݙیں  کنوں  مَندے کھمدے ہاسے ، ہک واری ݙاݙی مچھی تَلیندی ٻیٹھی ہئی تے میں  ڳوڑھی کھیݙدا کھڑا ہم ،ڳوڑھی کڑھئی وچ ونڄ پی ،ݙاݙی بُجا ݙے تے آکھیا لخ دی اَئی ، سیاݨے سچ آکھدن جو چھورے سِر زورے ہوندن ،ݙاݙی کھلّا چاتا میں  بھڄ ڳیُم ،ݙاݙی تاں  وَل وی گھٹ ݙیندی ہئی ، اسیݙی وستی ءِچ مندیل مایاں  وی ہن۔تُرٹ پوویں  ، ٻوٹا پٹیجی ، تیݙے پچھلے مرن، تیکوں  کیڑے کھاوِن ، شالا کجھ نہ رہی ،بَر تھیویں  ، جھڳا مسیت تھیووی ، دَر مریجی ، سئیں  مرنی، ٻیڑی ٻݙی ، کڑکی پووی ، ککھ نہ رہی ، شوکدے تے پیر آوی ، غرق تھیویں  ،ڳاٹا بھڄی ، کُئی نہ رہی ، مشکی تے پیر آوی ، ناں  ڳیا سݙیجیں ،کیڑے پوونی ۔ ایجھے مندے سُݨدے ہاسے ۔ایندے نال نال سینکڑاں  تے ہزاراں  مَندے تے پلوتے عورتیں  دے اڳوں  ہتھ ٻدھی کھڑے ہوندن ۔نِکی جہی غلطی تھیوے ہا تاں ہک دیاں  سو سُݨݨیاں  پَمدیاں  ہَن ۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
ٻڈھڑی مئی دا پُھلا

سیالے دیاں  راتیں  وݙیاں  ہوندین ، قصے سُݨدے ہاسے ، اُستاد احمد دین صیب ہک قصے کوں  کئی کئی راتیں  کریندے ہَن ۔ شاعری ءِچ قصے اَنج ہوندے ہَن ، سیف الملوک، سسی پنوں  ، ہیر رانجھا ، تے ایویں  ٻے ڈھیر سارے قصے ۔ زبانی قصے اَنج ہوندے ہَن ۔وݙے وݙے ناں  آلے قصولی ہَن۔ آکھدن جو بادشاہ اپݨے دربار ءِچ قصے سُݨدے ہَن ۔ ہک بادشاہ آکھیا جو دربار ءِچ ایہو جیہا قصولی آوے ہکو قصہ ست ݙینھ پڑھے ۔ کامیاب تھی ڳیا تاں  اَدھ شاہی ݙیساں  تے دھی دا سنڳ وی ، نہ تاں  قصولی دا سر لہیسوں  ۔ کئی قصولی شودے سِر لہوا ڳے،ہک اینویں  کچا قصولی ہا اوں  آکھیا میں  وینداں  ، ساریں  اونکوں  جھلیا پر او آکھے آر یا پار۔میں  قصہ ضرور سُݨویساں  ،دربار ءِچ ناں  لکھیج ڳیا ، ݙینھ رات دربار سج ڳیا ، قصولی قصہ شروع کیتا :

سئیں  نماشاں  دا ویلا ہئی،ایویں  اَسمان تے بدل بݨ آئن ،کھیمݨ کھمݨ پئے ڳی اے ، جھڑ کجݨ پئے ڳے ، وَل کیا ݙیکھدوں  ،اُبھے آلے پاسوں  سیکڑاں  تے ہزاراں  پکھی اَمدے پِن ۔ ایویں  لڳدے اَسمان پکھیں  نال بھریج ڳیا ہووے ،سارے پکھی تلے لہہ آئن،میں ݙر ڳیاں  ، پکھیں  کوں  اُݙاوݨ سانگے پِچھوں  بھڄاں  ،ہُر کیتی اے ،ݙو چار پکھی اُݙن تے ولا ایݙوں  تھی ٻہن۔ میں  وَل وَل کراں  ہُر ہُر ہُر …… ہُر ہُر کریندیں اَدھ رات آ ڳی ،بادشاہ آکھے جوڑ دا پُتر آ یکا ہُر ہُر کریسیں  یا قصہ اڳوں  تے ٹُریسیں ۔ قصہ آکھیا بادشاہ سلامت ، پکھی اُݙسِن تاں  میں  قصہ اڳوں  تے ٹُریساں ۔بادشاہ آکھیا اے ٻی بلا اے اینکوں  انعام ݙے تے ٹورو۔

اساں  ڳالھ مئی ٻڈھڑی دے قصے توں  شروع کیتی ہاسے ۔ اے قصہ وݙیاں  سُݨیندیاں  ہَن ،اوں  ویلے قصے دی چس اَمدی ہئی ،عمر ڈھلݨ دے نال نال ہُݨ پتہ لڳے جو مئی ٻڈھڑی دا قصہ تاں  اصل ءِچ  جدوجہد دی علامت ہے ۔ اپݨا حق گھنݨ سانگے۔مئی ٻڈھڑی لڑ بھڑ کر تے اپݨا حق گھن ڳی ہئی ، وݙا سبق اے ہے جو حق گھنݨ سانگے اونکوں  سو دَر دے دِھکے کھاوݨے پے ہن پر او دَر دَر تے ڳی تے اپݨا حق گھن تے رہئی ، اساݙے کیتے ٻہوں  وݙا سبق ہے۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
نبی چاکی

خان پور شہر ءِچ چاکی ٻیٹھن ، ہنائیں  ءِچوں  نبی چاکی دلیر تے مشہور ہا ، بدمعاشی کریندا ہا ، جئیں  نال کھڑا ند تھیوے ہا کُٹ ݙیندا ہا ، اسیݙی وستی دھریجہ نگر  ءِچ تڑی دی کوئی ڳالھ کرے ہا تاں  آکھدے ہن ’’ونڄ ووئے نبی چاکی دا پترآ‘‘ اسیݙے بزرگ جام غلام نبی بزدار ، سردار جام خان دھریجہ تے سیٹھ خدا بخش دھریجہ شہرروز ہوٹل تے چاہ پیوݨ ویندے ہن تے نبی چاک دے حال ݙیندے ہن۔ ہک ݙینھ ہنائیں  آ تے ݙسیا جو نبی چاکی قتل تھی ڳے۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان