open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
غزوۂِ بنو سلیم

غزوہ بنو سلیم (عربی:غزوہ قرقرۃالکدر)، شوال 2 ہجری یا محرم 3 ہجری بمطابق 623ء وچ مسلماناں تے بنو سلیم دے درمیان پیش آیا، مگر جنگ دی نوبت نہ آئی۔ آپ ﷺ نے مدینہ منورہ وچ حضرت سباع بن عرفطہ یا عبداللہ ابن ام مکتوم رضی اللہ عنہ کوں نائب بݨایا۔
اے مقابلہ بنو سلیم نال ہئی ایں واسطے اینکوں غزوۂ بنو سلیم آہدن۔ جیں مقام تے مسلماناں نے جنگ دے کیتے دیرہ لایا، اتھاں ہک تلاء، قرقرۃالکدر ناں دا ہئی۔ جیں وجہ توں ایں غزوہ کوں قرقرۃالکدر وی آہدن۔ قرقرہ دراصل ہموار زمین کوں تے کدر ہک خاکستری رنگ دے پرندے دا ناں ہے۔

حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم کوں اطلاع ملی کہ بنو سلیم تے بنو غطفان دی بھاری جمعیت مسلماناں نال جنگ کیتے تیار ہے۔ مسلمان دفاع کیتے نکلے تے مقام قرقرۃالکدر (ہک تلاہ دا ناں) تے پہنچے۔ مسلمان اتھاں ترئے ݙیہنہ، بعض روایات دے مطابق ݙاہ ݙینہہ ٹھہرے، لیکن لڑائی دی نوبت نہ آئی، کیونکہ بنو سلیم ݙر کے منتشر تھی ڳئے ہن۔ مسلماناں دے حصے وچ 500 اٹھ تے ہک غلام بطور مال غنیمت دے آئے۔ غلام کوں بعد وچ آزاد کر ݙتا ڳیا۔
## حوالے
اینٹی میٹر

**اینٹی میٹر** یا **ضد مادہ** مادے دے ضد ذرے (antiparticles) نال بنڑی گئ شئے کو ضد مادہ آہدن ہنڑ اے ضد ذرے کیا ہے ایندے اتے زرا روشنی سٹیسو: ضد ذرہ دا اوہ وزن جیہڑا کہ ہک ذرہ دا ہوندے لیکن انہیں دیاں برقناطیسی خصوصیات مختلف ہوندن۔

## مثال دے طورتے
مثبرقیہ (positron) تے برقیہ ڈوہیں دا وزن ہکو جیہا لیکن بار مخالف ہے۔

دیکھو ہک آبساز کولو برقیہ ہے جیکو اساں مادے یا وت آبساز آہدے ہیں۔

جبکہ ضد آبساز کولو مثبرقیہ ہے جیکو اساں ضد مادہ یا وت ضد آبساز آہدے ہیں۔

مطلب کہ کائنات دے ہر ذرہ دا ہک مخالف ضد ذرہ ہے جب اے ڈوہیں آپس وچ ملن تا تباہ تھی ویسن یا وت ہک دھماکہ تھیسی۔

## ہنڑ سوال اے ہے کہ اے کتھا پایا ویندے
ضد مادے بہوں زیادہ مقدار وچ زمین کولو دور کہکشاوں وچ پایا ونج سگدے اور بیا ساڈی کائنات وچ مادہ بہوں زیادہ ہے جیویں ایندے وچ سیارے، ستارے، انسان آویندن لیکن اے وی حقیقت ہے کہ ضد مادہ وی موجود ہے »
*جیویں برقیہ ہے ایندا ضد مادہ مثبرقیہ ہے 
جیویں اولیہ ہے ایندا ضد مادہ *ضد اولیہ* (antiproton) ہے اگر سادی کائنات جیویں کہ پہلے ذکر کر چکے ہیں مادہ کولو بھری پئ ہے تا ایویں ہی کیا ایندا ہک مخالف ضد مادہ کائنات وی ہوسی؟ اور اگر ضد مادہ کائنات ہے تا ول او کیویں دسدی ہے تے کتھاں ہے؟

چونکہ ضد مادہ تے ریسرچ بہوں گھٹ یا وت نہ ہوونڑ دے برابر ہے اور ات واسطے اے سوال ہن جنہیں دا ہالی تک کوئ مدلل جواب نئیں آ سگیا

بہرہال جو وی ہے میں ایں گالہہ تے منڈھ بدھساں یا وت خلاصہ کریساں "ہر چیز دی ہک مخالف چیز ہے"۔
ونکی:کیمسٹری
ونکی:کیمیا
## حوالے
غزوۂِ بنی قینقاع

مدینہ منورہ وچ آباد یہودیاں دا ہک قبیلہ قینقاع ہئی۔ نبی کریم ﷺ  نے مدینے دے یہودی قبائل نال اے معاہدہ کیتا ہئی کہ جنگ دی صورت وچ فریقین ہک ݙوجھے دی مدد کریسن (ݙیکھو: میثاق مدینہ)۔ جنگ بدر دے موقعے تے یہود نے اوں معاہدے دی خلاف ورزی کیتی تے غیر جانبداری دا اعلان کر ݙتا۔ مسلمان کلہے ہی مشرکین مکہ تے فتح حاصل کرکے مدینے واپس ولے تاں یہودیاں کوں ٻیا ناگوار گزرا۔ حسد وچ او مسلم دشمنی تے اتر آئے۔ مجبوراً مسلماناں کوں سب توں پہلے یہود دے قبیلہ بنو قینقاع کوں مدینے توں جلاوطن کرݨا پیا۔ اے خیبر وچ ونڄ آباد تھئے۔ مگر اسلام دشمنی توں ول وی باز نہ آئے۔ بدستور سازشاں وچ مصروف رہیے۔ اسلامی لشکر نے جنگ خیبر وچ انہاں دی سرکوبی کیتی۔

رمضان2 ھ وچ حضور ﷺ جنگ بدر دے معرکے توں مدینہ واپس تشریف گھن آئے۔ ایندے ہک مہینے بعد ہی 15 شوال 2ھ وچ *غزوہ بنی قینقاع* دا واقعہ درپیش تھیا۔ بدر دے بعد یہودیاں نے شر و عداوت دا مظاہرہ کیتا۔ مدینے دے اطراف وچ یہودیاں دے ترئے وݙے وݙے قبائل آباد ہن۔بنو قینقاع، بنو نضیر، بنو قریظہ۔ انہاں تریہاں نال مسلماناں دا معاہدہ ہئی مگر جنگ بدر دے بعد جیہڑے قبیلے نے سب توں پہلے معاہدہ توڑا او قبیلہ بنو قینقاع دے یہودی ہن جیہڑے سب توں زیادہ بہادر تے دولت مند ہن۔ واقعہ اے تھیا کہ ہک برقع پوش عرب عورت یہودیاں دے بازار وچ آئی، دکانداراں نے شرارت کیتی تے اوں عورت کوں ننگا کر ݙتا۔ اوندے تے تمام یہودی قہقہہ لا کے کھلݨ لڳے، عورت چلائی تاں ہک عربی آیا تے یہودی دکان دار کوں قتل کر ݙتا۔ ایندے تے یہودیاں تے عرباں وچ لڑائی شروع تھی ڳئی۔ حضور ﷺ کوں خبر تھئی تاں تشریف گھن آئے تے یہودیاں دی اوں غیر شریفانہ حرکت تے ملامت فرمائی ۔ ایندے تے بنوقینقاع دے خبیث یہودی بگڑ ڳئے تے ٻولے کہ جنگ ِبدر دی فتح نال تساں مغرور نہ تھیوو۔ مکہ والے جنگ دے معاملے وچ بے ڈھنگے ہن ایں واسطے تساں انہاں کوں مار گھدا، اگر ساݙے نال تہاݙا سابقہ پیا تاں تہاکوں معلوم تھی ویسی کہ جنگ کیہڑی چیز دا ناں ہے؟ تے لڑݨ والے کینجھے ہوندن؟ جݙݨ یہودیاں نے معاہدہ توڑ ݙتا تاں حضور ﷺ نے نصف شوال 2 ھ پیر دے ݙینہہ انہاں یہودیاں تے حملہ فرما ݙتا۔ یہودی جنگ دی تاب نہ گھنا سڳے تے اپݨے قلعیاں دا پھاٹک بند کرکے قلعہ بند تھی ڳئے مگر پندرہ ݙینہہ دے محاصرے دے بعد بالآخر یہودی مغلوب تھی ڳئے تے ذی القعدہ دی چندر رات کوں یہودی ہتھیار سٹݨ تے مجبور تھی ڳئے۔ حضور ﷺ نے صحابۂ کرام دے مشورے نال انہاں یہودیاں کوں جلاوطن کر ݙتا تے اے عہد شکن، بدذات یہودی، ملک شام دے مقام *اذرعات* وچ ونڄ کے آباد تھی ڳئے۔
## حوالے
غزوۂِ غطفان

غزوہ ذی امر یا غزوہ غطفان (عربی:غزوة ذي أمر) ربیع الاول 3 کوں ہجری بنو ثعلبہ و بنو محارب تے مدینہ دے 450 مسلماناں دے درمیان پیش آیا۔ اے غزوہ غطفان وچ ذی امر دے مقام تے تھیا، جیں بناء تے اینکوں غزوہ ذی امر تے غزوہ غطفان آہدن۔ 
بنو ثعلبہ تے بنو محارب دی ملی جلی ہک جماعت مدینے تے حملے دے ارادے نال جمع تھئی، اوندا سالار نجد دا ہک مشہور بہادر دعثور بن حارث محاربی ہئی۔ بعض نے سالار دا ناں غورث تے عورک وی بیاں کیتے۔ حضرت محمد ﷺ 450 صحابہ کرام دے ہمراہ دفاع کیتے شہر توں روانہ تھئے، دشمن اطلاع پا کے پہاڑاں دے چوٹیاں تے چھپ ڳیا۔

اتفاق نال اوں روز زور دار بارش تھی ڳئی۔ حضور ﷺ ہک درخت دے تلے سمھ کے اپݨے کپڑے سکاوݨ لڳے۔ پہاڑ دی بلندی توں کافراں نے ݙیکھ گھدا کہ آپ ﷺ بالکل کلہے تے اپݨے اصحاب توں دور وی ہن، ہک دم دعثور بجلی دی طرح پہاڑ توں لیہہ کے ننگی شمشیر ہتھ وچ گھدے ہوئے آیا تے حضور ﷺ دے سر مبارک تے تلوار بلند کرکے ٻولا کہ ݙسو ہݨ کون ہے جیہڑا تہاکوں  میݙے کولوں بچا گھنے؟ آپ ﷺ نے جواب ݙتا کہ* میݙا ﷲ میکوں بچیسی۔* اے فرماوݨ ہئی کہ دعثور دی تلوار اوندے ہتھوں ڈھے پئی تے او کنبݨ  لڳ ڳیا۔ رسول ﷲ ﷺ نے فوراً تلوار چا گھدی تے فرمایا کہ ٻول ہݨ تیکوں میݙی تلوار توں کون بچیسی؟ دعثور نے کنبدے ہوئے بھرائی ہوئی آواز وچ آکھا کہ*کوئی نہ۔* رحمۃ للعالمین ﷺ کوں اوندی بے کسی تے رحم آ ڳیا تے آپ ﷺ نے اوندا قصور معاف فرما ݙتا۔ دعثور ایں اخلاقِ نبوت ﷺ توں بے حد متاثر تھیا تے کلمہ پڑھ کے مسلمان تھی ڳیا تے اپݨی قوم وچ آ کے اسلام دی تبلیغ کرݨ لڳا۔ ایں غزوہ وچ کوئی لڑائی نہ تھئی تے حضور ﷺ یارہاں یا پندرہ ݙینہہ مدینہ توں ٻاہر رہ کے ول مدینہ منورہ تشریف گھن ڳئے۔ ایندے علاوہ ایں دوران
مسلماناں دی آمد دی اطلاع پا کے بنو ثعلبہ تے بنو محارب دا مشترکہ لشکر بھڄ ڳیا ہئی، انہاں دا ہک آدمی حبان ناں دا مسلماناں نے پکڑ گھدا، اے بنو ثعلبہ نال تعلق رکھدا ہئی۔ اوندے تے اسلام پیش کیتا ڳیا تاں اوں نے اسلام قبول کر گھدا۔

## حوالے
غزوۂِ بَحران

غزوہ بَحران (عربی:غزوة بَحران) جمادی الاول ترئے ہجری کوں مسلماناں تے بنو سلیم دے درمیان پیش آیا۔ مسلماناں دے پہنچݨ توں پہلے ہی دشمن بھڄ چکا ہئی۔ مسلمان جیہڑی جگہ دفاع کیتے پہنچے، اوں مقام دا نام بحران ہئی، اونہی نسبت نال ایں غزوہ دا ناں وی غزوۂِ بحران مشہور تھی ڳيا۔ مسلماناں کوں اطلاع ملی کہ بنو سلیم جمعیت کٹھی کریندے پئے ہن، حضور  300 افراد دے ہمراہ دفاع کیتے روانہ تھئے تے بحران نامی مقام تے پہنچے، بحران، فرع دے کول ہک جگہ ہے، چوݙہ ݙینہہ مدینے توں ٻاہر رہیے مگر دشمن منتشر تھی چکا ہئی تے مقابلہ نہ تھیا۔  دشمن بغیر مقابلہ کیتے بھڄ ڳیا، کوئی جانی یا مالی نقصان نہ تھیا۔ اوں دوران مدینہ وچ حضرت ابن ام مکتوم نائب مقرر ہن، جیہڑے ہک نابینا صحابی ہن۔
## حوالے
ٻجھارتاں

## تعارف
سرائیکی ٻہوں وݙاسماج ہے، ایندی سیر کروں تاں ہک ہک قدم تے حکمت دے نمونے تے جھلکیاں ملسن ۔سرائیکی اکھاݨ آنگے سرائیکی ٻجھارت وی سرائیکی لوک ادب دی شہکار شئے ہے۔

### ٻِنّھاں ٻولیاں وِچ
ٻجھارت کوں اردو اچ " پہیلی", فارسی ءچ " چیستان"،سندھی ءچ سرائیکی وانگوں بجھارت کوں ڳجھارت آکھیا ویندے جݙاں جو عربی ءچ" لغز", بنگالی ءچ " ڈاندا", پشتو ءچ " آڑ"، اردو تے ہندی ءچ " پہیلی"، انگریزی ءچ " رڈل", فرانسیسی ءچ " دیونیسٹی", ہسپانوی ءچ" اسیرتیجو", لاطینی تے جرمن ءچ " ریٹل", تے چینی ءچ " می یو چون ", آکھیا ویندے۔

### ٻُجھارتاں دا معیار
ٻجھارتاں ہر زبان ءچ ہو سن پر اصل فیصلہ تاں انہائیں دے معیار تے انہائیں دی معنویت تے تھیسے ۔ایہ ہے جو وسیب دے مختلف علا قیں ءچ ٻجھارت دے لوظیں دا تھولا تھولا فرق آویندے پر اے ہر زبان ءچ ہوندے۔جڈاں نکےہوندے ہاسے ،ݙین٘ہ کوں کھیݙاں کھیݙ دے ہاسے ،رات کوں سمھݨ توں پہلے نانیاں ݙاݙیاں ٻجھارتاں پیندیاں ہن ۔ݙاݙی آکھے ہا" اے ٻجھارت ٻجھ ہتھ نہ آوی کجھ". چیتے رلاؤں ہا کتھائیں چیتا چل ویندا ہا تے کتھائیں چکر اویندا ہا ۔

### ٻُجھارتاں دا فَیدہ
سرایئکی بجھارتاں جیرھاں جو لوک دانش دا بہوں وڈا نچوڑ ہوندیاں ہن اصل تخلیقی کم ہا ،جیرھا ٻالیں تے طالبیں دے تخلیقی صلاحتیں کوں پیدا کرݨ دا سبب بݨدا ہا ۔اڄ پڑھائی آلے پاسے ون٘ڄوں تاں ایہ پتہ جو ذہنی آزمائش پچھ گھنو تاں آپ کوں امداویندا کجھ کائنی ہر ڳالھ کمپیوٹر توں پچھݨی پمدی اے۔ اڄ ہک واری ولا ٻجھارتاں ٻجھݨ دی لوڑ ہے ۔

سرائیکی وچ ہزاراں ٻجھارتاں ہن. ٻجھارتاں نال وچݨ دی صلاحیت ودھدی ہے۔ الفاظ دا ذخیرہ ودھدے۔

## چوݨویاں  ٻُجھارتاں

## حوالے

ونکی:لوک ادب
ونکی:سرائیکی لوک ادب
__FORCETOC__
__NOEDITSECTION__
غزوۂِ احد دا پسِ منظر

جنگ احد 17 شوال 3ھ (23 مارچ 625ء) اچ مسلماناں تے مشرکینِ مکہ دے درمیان احد دے پہاڑ دے دامن وچ تھئی۔ مشرکین دے لشکر دی قیادت ابوسفیان دے کول ہئی تے اوں نے 3000 توں زائد افراد دے نال مسلماناں تے حملے دی ٹھاݨی ہئی جیندی باقاعدہ تیاری کیتی ڳئی ہئی۔ مسلماناں دی قیادت حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے کیتی۔ ایں جنگ دے نتیجے کوں کہیں دی فتح یا شکست نی اکھیج سڳدا کیونکہ ݙوہاں طرف شدید نقصان تھیا تے کݙہیں مسلمان غالب آئے تے کݙہیں مشرکین لیکن آخر وچ مشرکین دا لشکر لڑائی ترک کر کے مکہ واپس چلا ڳیا۔

غزوۂِ بدر وچ مسلماناں کوں شاندار فتح تھئی ہئی۔ اوندے بعد علاقے دے قوتاں بشمول قریشِ مکہ تے یہودیاں کوں اندازہ تھیا کہ ہݨ مسلمان ہک معمولی قوت نہ رہیے۔ شکست کھاوݨ دے بعد مشرکینِ مکہ نہایت غصے وچ ہن تے نہ صرف اپݨی بے عزتی دا بدلہ گھنݨ چاہندے ہن بلکہ انہاں تجارتی رستیاں تے دوبارہ قبضہ کرݨا چاہندے ہن جنہاں دی ناکہ بندی مسلماناں نے غزوۂ ِبدر دے بعد کر ݙتی ہئی۔ جنگ دے شعلے بھڑکاوݨ وچ ابوسفیان، اوندی بیوی ہندہ تے ہک یہودی کعب الاشرف دے ناں نمایاں ہن۔ ہندہ نے اپݨے گھر محفلاں شروع کر ݙتے جیندے وچ اشعار دی صورت وچ جنگ دی ترغیب ݙتی ویندی ہئی۔ ابوسفیان نے غزوہ احد توں کجھ پہلے مدینے دے قریب ہک یہودی قبیلہ دے سردار دے کول کچھ ݙینہہ رہائش رکھی تاکہ مدینہ دے حالات توں مکمل آگاہی تھی سڳے۔ ابوجہل غزوۂِ بدر وچ مارا ڳیا ہئی جیندے بعد قریش دی سرداری ابوسفیان دے کول ہئی جیندی قیادت وچ مکہ دے دارالندوہ وچ ہک اجلاس وچ فیصلہ تھیا کہ جنگ دی تیاری کیتی ونڄے۔ ایں مقصد کیتے مال و دولت وی کٹھی کیتی ڳئی۔ جنگ دی بھر پور تیاری کیتی ڳئی۔ 3000 توں کجھ زائد سپاہی جنہاں وچوں ست سو زرہ پوش ہن، تیار تھی ڳئے۔ انہاں دے نال 200 گھوڑے تے 300 اونٹ وی تیار کیتے ڳئے۔ کجھ عورتاں وی نال ڳئے جیہڑے اشعار پڑھ پڑھ کے مشرکین کوں جوش ݙیویندے ہن۔ ابوسفیان دی بیوی ہندہ نے اے ارادہ کیتا کہ حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے چاچا حضرت حمزہ رضی اللہ عنہ دا کلیجا چتھسی چنانچہ ایں مقصد کیتے اوں نے حضرت حمزہ رضی اللہ عنہ دے قتل دے کیتے اپݨے ہک غلام کوں خصوصی طور تے تیار کیتا۔ بالآخر مارچ 625ء وچ اے فوج مسلماناں دا مقابلہ کرݨ کیتے روانہ تھی ڳئی۔ ۔

حضرت محمد ﷺ دے چاچا حضرت عباس رضی اللہ ئ نے، جیہڑے مکہ ہی وچ رہندے ہن، انہاں کوں مشرکین دی ایں سازش توں آگاہ کر ݙتا ہئی۔ حضور ﷺ نے انصار و مہاجرین نال مشورہ کیتا کہ شہر و  رہ کے دفاع کیتا ونڄے یا ٻاہر ونڄ کے جنگ لڑی ونڄے۔ فیصلہ ݙوجھی صورت وچ تھیا یعنی ٻاہر نکل کے جنگ لڑی ونڄے چنانچہ 6 شوال کوں نمازِ جمعہ دے بعد حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے اصحاب کرام کوں استقامت دی تلقین فرمائی تے 1000 دی فوج دے نال مدینے توں روانہ تھی ڳئے۔ اشواط دے مقام تے ہک منافق عبد اللہ بن ابی 300 سواراں دے نال جنگ توں الڳ تھی ڳیا تے بہانہ اے بݨایا کہ جنگ شہر دے اندر رہ کے لڑݨ دا اوندا مشورہ نی منا ڳیا۔ ہفتہ 7 شوال 3ھ (23 مارچ 625ء) کوں ݙوہیں فوجاں احد دے دامن وچ آمݨے سامݨے آ ڳئے۔ احد دا پہاڑ مسلماناں دی پشت تے ہئی۔ اتھاں ہک درے تے حضور ﷺ نے حضرت عبد اللہ بن جبیر دی قیادت وچ پنجاہ تیر اندازاں کوں مقرر فرمایا تاکہ دشمن اوں رستے توں میدانِ جنگ وچ نہ آ سڳے۔۔
## حوالے
قاری سید صداقت علی

**قاری سید صداقت علی** عالمی شہرت یافتہ ،ریڈیو پاکستان، پاکستان ٹیلی ویثرن تے دیگر ٹیلی ویژن نیٹ ورکس تے پوری دنیا وچ قرآن مجید دی تلاوت دے شعبے وچ ہک عرصے توں اپݨی آواز دے جادو نال ہک عالم کوں مسحور کیتے ہوئے ہن۔ 23 مارچ 2015ء کوں انہاں کوں ستارہ امتیاز ݙتا ڳیا۔ قاری سید صداقت علی کوں ایندے توں قبل انہاں دی قرأت دے حوالے نال حکومت پاکستان دے صدارتی تمغا حسن کارکردگی نال اوں وقت دے صدر جنرل ضیاء الحق نے 1988ء وچ نوازا ہئی۔
2020ء وچ ہلال امتیاز نال نوازے ڳئے۔
## ایوارڈز تے اعزازات
* ہلالِ امتیاز، (Crescent of Excellence) Award by the President of Pakistan in 2020
* ستارہ امتیاز، of Excellence) Award by the President of Pakistan in 2015
* تمغۂِ حسنِ کارکردگی، Award by the President of Pakistan 
* 1. Qari (reciter) for the Provincial Assembly of the Punjab   
* 2. Chairman, *Saut ul Qura International*, Pakistan    
* 3. Qari (reciter) for both Pakistan Television Corporation & Radio Pakistan    
* 4. Member, Selection Board for Pakistan Broadcasting Corporation   
* 5. Member, Niqabat ul Qura, Republic of Egypt    
* 6. Pupil of Internationally famous Qari Abdul Basit 'Abd us-Samad of  Egypt    
* 7. Represented Pakistan in *World Qirat recitals* in Malaysia, Saudi Arabia, Kuwait, United Arab Emirates, Iran, United Kingdom, United States of America and Europe    
* 8. Gained second position twice in *International Husn-e-Qirat* competitions held in Iran    
* 9. First Pakistani Qari ever to win first position in International Husn-e- Qirat competition held in Bangladesh    
* 10. Broadcasting *Al-Quran* programme from Pakistani television and Prime TV for the last six years

## حوالے
میدانِ احد وچ مسلماناں دے نقصان دے اسباب

جنگ دا آغاز مشرکین دی طرفوں تھیا جݙݨ ابوعامر نے تیر اندازی کیتی۔ اوں مرحلہ تے نؤں افراد مشرکین ولوں آئے جیہڑے سب قتل تھئے۔ ݙوجھے مرحلے وچ مشرکینِ مکہ نے کٹھا بھرپور حملہ کر ݙتا۔ اوں دوران انہاں دے کجھ عورتاں انہاں کوں اشعار نال اشتعال ݙیویندے ہن تاکہ او غزوہ بدر دی عبرتناک شکست دا داغ دھو سڳن۔ ابتدا دی زبردست جنگ وچ مسلماناں نے مشرکین دے کئی لوگاں کوں قتل کیتا جیندے تے مشرکین فرار تھیوݨ لڳے۔ مسلمان اے سمجھے کہ او جنگ جیت ڳن چنانچہ درہ عینین تے تعینات اصحاب نے حضور ﷺ دی اے ہدائت فراموش کر ݙتی کہ درہ کہیں قیمت تے نی چھوڑنا، درہ چھوڑ کے میدان وچ مالِ غنیمت کٹھا کرنا شروع کر ݙتا۔ صرف ݙاہ افراد درے تے رہ ڳئے۔ خالد بن ولید (جیہڑے اوں وقت مسلمان نہ تھئے ہن) نے موقع غنیمت ڄاݨدے ہوئے کوہِ احد دا چکر لا کے درے تے قبضہ کر گھدا تے مسلماناں تے یکدم پچھوں وار کر ݙتا۔ اونہی اثناء وچ اے افواہ پھیلی کہ حضرت محمد ﷺ معاذاللہ شہید کر ݙتے ڳئے ہن۔ اے سݨ کے کجھ اصحاب نے ہمت ہار ݙتی تے راہِ فرار اختیار کیتی۔۔ کجھ ارد گرد دے پہاڑیاں تے چڑھ ڳئے۔ کجھ لوگاں نے اے سوچا کہ حضور ﷺ دے بعد زندگی کہیں کم دی نی تے کجھ لوگ حضور ﷺ دے نال رہ ڳئے تے انہاں دی بھر پور حفاظت کیتی۔ اوں موقعے تے حضور ﷺ نے حضرت علی کرم اللہ وجہہ کوں ہک تلوار وی عنایت فرمائی جیہڑی "ذو الفقار" دے ناں نال مشہور ہے۔ اوں دوران حضور ﷺ دے کجھ ݙند مبارک وی شہید تھئے۔ حضرت حمزہ رضی اللہ عنہ وی شہید تھی ڳئے۔۔ ایں بارے اللہ نے قران وچ فرمایا۔

**جݙݨ تساں (افراتفری دی حالت وچ) بھڄدے ویندے ہاوے تے کہیں کوں مڑ کے نہ ݙیکھدے ہاوے تے رسول صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم اوں جماعت وچ (موجود ہن) جیہڑی تہاݙے قیادت اچ (ثابت قدم) رہی ہئی تہاکوں پکاردے پئے ہن، ول اوں نے تہاکوں غم تے غم ݙتا (اے نصیحت و تربیت ہئی) تاکہ تساں اوندے تے جیہڑا تہاݙے ہتھوں ویندا رہیا تے اوں مصیبت تے جیہڑی تہاݙے تے آݨ پئی، رنج نہ کرو تے اللہ تہاݙے کماں توں خبردار ہے۔  سورۃ [[آل عمران]] آیت 153**

کجھ وقفے بعد اصحاب میدان وچ واپس آوݨا شروع تھی ڳئے۔ چونکہ مشرکین اپݨے بھاری سامانِ جنگ مثلاً زرہ بکتر دی وجہ توں احد دے پہاڑ تے چڑھ نہ سڳے ایں واسطے کئی مسلماناں دی جان بچ ڳئی۔ ابوسفیان دی بیوی ہندہ تے اوندے نال کجھ لوگاں نے مسلمان شہداء دے نک تے کن کٹے تے ہندہ نے سید الشہداء حضرت حمزہ رضی اللہ عنہ دا کلیجا کڈھ کے چتھیا جیندا حضور ﷺ کوں بے حد رنج رہیا۔ کجھ مسلماناں دے واپس آوݨ تے اے معلوم تھیوݨ دے بعد کہ حضور ﷺ شہید نی تھئے، مشرکین نے جنگ کولوں مکہ دی طرف واپسی اختیار کیتی۔
## حوالے
جنگِ احد دے نتائج

بعض لوگ ایں جنگ کوں مسلماناں دی شکست خیال کریندن تے بعض دے خیال دے مطابق ایندا کوئی ٹھوس نتیجہ نی نکلا۔ بہرحال اے واضح تھی ڳیا کہ حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی ہدایات کوں فراموش کرݨ یا عسکری نظم و ضبط کوں ترک کرݨ دا کیا نتیجہ نکل سڳدے۔ اگر درہ عینین تے تعینات لوگ درہ نہ چھوڑیندے تاں مسلمان فتحیاب تھی چکے ہن۔ ایں جنگ وچ ستر صحابہ کرام شہید تھئے جبکہ ستاویہہ مشرکین ہلاک تھئے۔ مسلماناں نے اپݨے شہداء کوں اتھائیں دفن کیتا۔ ایں غزوہ وچ کہیں حد تک شکست ہک تعمیری شکست ثابت تھئی کیونکہ مسلماناں کوں کجھ سبق ملے جیہڑے اڳلے جنگاں وچ کم آئے۔ مسلماناں کوں اپݨیاں غلطیاں کوں ݙیکھݨ دا موقع ملا۔ خدا نے قرآن وچ یقین ݙوایا کہ حزن و ملال نہ کرو کیونکہ بالآخر مومنین ہی غالب آسن۔
## حوالے
غزوۂِ حمراء الاسد

حضور نبی کریم رؤف رحیم صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم تے مجاہدین اسلام کوں جنگ احد دے بعد ہتهیار لہائے حالی ہک ݙینہہ وی نہ گزرا ہئی کہ غزوہ حمراء الاسد پیش آ ڳیا۔ جݙݨ کفار مکہ میدان احد توں ٻاہر نکلے ہن تاں حضور نبی کریم ﷺ نے حضرت علی المرتضیٰ رضی اللہ عنہ کوں انہاں دا تعاقب کرݨ دا حکم ݙتا تاکہ اے یقین کر گھدا ونڄے کہ او واقعی مکہ معظمہ واپس ویندے پئے ہن یا دوبارہ مدینہ منورہ تے حملہ کرݨ دا کوئی ارادہ رکھدن حضرت علی المرتضیٰ رضی اللہ عنہ نے کافی دور تک انہاں دا تعاقب فرمایا تے واپس آ کے خبر ݙتی کہ کفار نے مکہ دا ہی رخ کیتا ہویائے۔ لہٰذا ہݨ خطرے دی کوئی ڳالھ نی۔ لیکن شیطان نے انہاں کوں ورغلایا کہ مسلماناں دیاں اہم ہستیاں حالی زندہ ہن تے اے لوگ دوبارہ مسلماناں کوں منظم کرکے مزید طاقتور لشکر گھن کے دوبارہ مکے تے حملہ کرݨ دی صلاحیت رکهدن لیکن ایں وقت مسلمان زخماں توں نڈهال ہن، حالی انہاں وچ لڑݨ دی سکت نی لہٰذا دوبارہ انہاں تے حملہ کر ݙیوݨا چاہیدا اے۔ ایں قسم دے بیہودہ خیالات نے انہاں کوں دوبارہ حملہ کرݨ تے آمادہ کیتا لہٰذا ݙوجھے روز او مکہ دی جانب ونڄݨ دی بجائے مدینہ دی طرف روانہ تھی ڳئے۔ حضور نبی کریم ﷺ کوں اطلاع ملی تاں آپ ﷺ نے مسلماناں کوں فوری تیاری دا حکم ݙتا تے اعلان فرمایا کہ ایں لشکر وچ صرف اوہے مجاہدین شامل تھیسن جیہڑے کل غزوہ احد وچ شریک تھئے ہن جنگ احد دے اڳلے ݙینہہ مجاہدین نے دوبارہ اسلحہ چاتا تے جنگ کیتے تیار تھی ڳئے، انہاں وچ اکثر مجایدین زخمی ہن، کہیں دے جسم تے ستر زخم ہن تاں کہیں دے جسم تے اسی۔  لیکن حضور اکرم ﷺ دے اشارے تے زخماں توں چور اے لشکر دوبارہ جنگ کیتے تیار تھی ڳیا۔

حضرت جابر بن عبد اللہ رضی اللہ عنہ ہتهیار لائے بارگاہ رسالت ﷺ وچ پیش تھئے تے عرض کرݨ لڳے یا رسول اللہ ﷺ، میں جنگِ احد وچ ایں واسطے شریک نہ تھی سڳا کہ میݙے والد صیحب نے میکوں آکھا ہئی کہ توں حالی کم عمر ہیں تے گهر وچ تیݙے ست بھیݨیں ہن، توں انہاں دے کول گهر وچ رہو، جہاد کیتے میں وینداں چنانچہ میرے والد جنگِ احد وچ شہید تھی ڳئے تے ہݨ آپ ﷺ میکوں ایں غزوہ و  شرکت دی اجازت عنایت فرماون۔ نبی کریم رؤف رحیم ﷺ نے حضرت جابر بن عبد اللہ رضی اللہ عنہ کوں اجازت عطا فرما ݙتی۔ جابر دے سوا اوں لشکر وچ شریک تمام مجاہدین اوہے ہن جیہڑے جنگ احد وچ شریک تھئے ہن۔ حمراء الاسد، مدینہ منورہ توں اٹھ میل دے فاصلے تے ہک بستی ہے۔ جݙݨ لشکر اسلام اتھاں پہنچا تاں حضور نبی کریم ﷺ نے اتھاں خیمہ زن ہووݨ دا حکم صادر فرمایا۔ اینہی مقام تے قبیلہ بنو خزاعہ دا ہک رئیس شخص معبد نامی بارگاہ رسالت وچ حاضر تھی کے حلقہ بگوش اسلام تھیا۔ معبد مسلمان تھیوݨ دے بعد مکہ دی طرف ویندے ہوئے الروحاء دے مقام تے ابوسفیان نال ملا۔ ابوسفیان کوں ݙسا کہ مسلمان ہک لشکر جرار گھن کے نہایت جوش و جذبہ تے غصہ دی حالت وچ تہاݙے پچھوں دوڑے آندن۔ جیہڑے مسلمان غزوۂ احد وچ شریک نہ تھی سڳے ہن او سب ایں لشکر وچ شامل ہن، ایں واسطے تہاݙے کیتے بہتر ایہو ہے کہ تساں واپس مکہ چلے وںڄو ورنہ سخت نقصان اٹھیسو۔ ابوسفیان نے اپݨے لشکر کوں حالات نال باخبر کیتا تے او سب مکہ دی طرف روانہ تھی ڳئے۔ آپ ﷺ کئی روز حمراء الاسد وچ تشریف فرما رہیے تے کفار دے لشکر دا انتظار کریندے رہیے۔ چند روز اتھاں قیام کرݨ دے بعد آپ ﷺ اللہ تعالی دا شکر ادا کریندے ہوئے تے فتح و کامرانی دا پرچم لہریندے ہوئے واپس مدینہ طیبہ تشریف گھن آئے۔
## حوالے
ونکی:اسلامی تاریخ
غزوۂِ بنی نضیر

بنی نضیر فلسطین دے باشندے ہن۔ 132ء وچ رومیاں دی سخت روی دی وجہ توں یہودیاں دے چند قبائل جنہاں وچ بنی نضیر تے بنو قریظہ شامل ہن، فلسطین کوں چھوڑ کے یثرب وچ آکے آباد تھی ڳئے۔ بنی نضیر مدینہ وچ قباء دے قریب مشرقی جانب آ کے  آباد تھی ڳئے ہن۔ اوں وقت مدینہ وچ عرب قبائل وچوں بنی اوس تے بنی خزرج ممتاز قبائل ہن اے ݙوہیں یہودی قبائل بنی نضیر دے خزرج تے بنو قریظہ اوس دے حلیف بݨ ڳئے تے بنی اوس تے بنی خزرج دے باہمی لڑائیاں وچ اول الذکر دا ساتھ ݙیندے رہیے۔

جݙݨ نبی کریم ﷺ ہجرت کر کے مدینہ منورہ تشریف فرما تھئے تاں آپ ﷺ نے ہر ݙو عرب قبائل تے مہاجرین کوں ملا کے ہک برادری بݨائی تے مسلم معاشرے تے یہودیاں دے درمیان واضح شرائط تے ہک معاہدہ طے کیتا۔ لیکن یہودی قبائل تے خاص کر بنی نضیر ہمیشہ منافقانہ رویہ اختیار کیتے رہیے۔ اتھاں تک کہ 4 ھ وچ انہاں نے رسول کریم ﷺ دے قتل دی سازش کیتی جیندا بروقت آپ ﷺ کوں علم تھی ڳیا۔ جیندے تے آپ ﷺ نے ربیع الاول 4ھ وچ انہاں کوں الٹی میٹم ݙے ݙتا۔ کہ پندرہ ݙینہہ دے اندر اندر اتھوں نکل ونڄن۔
لیکن جݙݨ انہاں نے لڑائی دی ٹھاݨ گھدی تاں مسلماناں نے انہاں دا محاصرہ کر گھدا جیندے تے او ملک شام تے خیبر دی طرف نکل ڳئے۔ بنی نضیر کوں اے گھمنڈ ہئی کہ یہودی تے عرب قبائل دی مدد نال او مسلماناں دا ڈٹ کے مقابلہ کریسن۔ لیکن خدائی طاقت دے سامݨے بہت جلد انہاں کوں ہار من کے اپݨی وستی کوں چھوڑ کے چلے ونڄݨا پیا۔
یہودیوں دا اے قبیلہ جیہڑا مدینہ منورہ دے نواح وچ آباد ہئی۔ اے لوگ بار بار مسلماناں نال عہد ٻدھیندے تے ول تروڑ ݙیندے ہک موقعے تے انہاں نے حضور ﷺ دے معاذاللہ قتل دی سازش وی کیتی لیکن بروقت مطلع تھی ونڄݨ تے آپ ﷺ محفوظ رہیے۔ بنو نضیر دے وعدہ خلافیاں تے سازشاں توں تنگ آکے آپ ﷺ نے انہاں دے قلعے دا محاصرہ کر گھدا جیہڑا پندرہ ݙینہہ تک جاری رہیا۔ بالآخر 4ھ و  بنو نضیر نے صلح کیتے التجا کیتی۔ قرار پایا کہ او مدینہ خالی کر ݙیون تے جو مال اسباب چا کے ونڄ سڳدن تاں چا ونڄن ۔ بنو نضیر اتھوں اٹھ کے خیبر وچ ونڄ وسے۔ انہی لوگاں نے قریش کوں وک وار ول مدینے تے حملہ کرݨ کیتے اکسایا۔ جیندے وچ قریش دے علاوہ ݙوجھے قبیلے وی شریک تھئے۔
## حوالے
غزوۂِ ذات الرقاع

رقاع کپڑے دی تھڳڑی کوں آہدن۔ حضرت ابو موسیٰ اشعری رضی اللہ عنہ فرمیندن کہ ایں غزوہ وچ ٹردے ٹردے ساݙے پیر پھٹ ڳئے تے اساں انہاں تے کپڑیاں دے تھڳڑیاں ولہیٹ گھدے۔ اینہی ڳالہوں ایں غزوہ دا ناں ذات الرقاع پئے ڳیا- بعض مؤرخین نے آکھے کہ چونکہ اتھاں دی زمین دے پتھر سفید و سیاہ رنگ دے ہن تے زمین اینجھی نظردی ہئی جیویں سفید تے کالے پیوند ہک ݙوجھے نال جڑے ہوئے ہن، لہٰذا ایں غزوہ کوں *غزوہ ذات الرقاع* اکھیجݨ لڳا تے بعض دا قول ہے کہ اتھاں ہک درخت دا ناں *ذات الرقاع* ہئی ایں واسطے لوگ اینکوں غزوہ ذات الرقاع آکھݨ لڳے۔ تھی سڳدے کہ اے ساریاں ڳالہیں ہوون۔

ہک شخص تجارت کیتے مدینہ آیا، اوں نے ݙسا کہ قبائل انمار و ثعلبہ مدینہ تے چڑھائی کرݨ دا ارادہ رکھدن۔ جݙݨ حضور ﷺ کوں اِیں دی اطلاع ملی تاں آپ ﷺ نے چار سو صحابہ کرام دا لشکر اپݨے ہمراہ کیتا۔ حضرت عثمان بن عفان رضی اللہ عنہ  کوں مدینہ وچ نائب مقرر کیتا۔ 10 محرم 5ھ کوں مدینہ توں روانہ تھی کے مقامِ ذات الرقاع تک تشریف گھن ڳئے لیکن آپ ﷺ دی آمد دا حال سݨ کے اے کفار پہاڑاں وچ بھڄ کے لک ڳئے ایں واسطے کوئی جنگ نہ تھئی۔ مشرکین دے چند عورتاں ملے جنہاں کوں صحابہ کرام نے گرفتار کر گھدا۔ اوں وقت مسلمان بہت ہی مفلس تے تنگ دستی دی حالت وچ ہن۔ حضرت ابو موسیٰ اشعری رضی اللہ عنہ دا بیان ہے کہ سواریاں دی اتنی کمی ہئی کہ چھی چھی آدمیاں دی سواری کیتے ہک ہک اونٹ ہئی جیندے تے اساں لوگ واری واری سوار تھی کے سفر کریندے ہن۔ پہاڑی زمین وچ پیدل چلݨ نال ساݙے قدم زخمی تے پیراں دے نؤں کِر ڳئے ہن۔ ایں واسطے اساں لوگاں نے اپݨے پیراں تے کپڑیاں دے تھڳڑ ولہیٹ گھدے ہن۔ ایہا وجہ ہے کہ ایں غزوہ دا ناں غزوہ ذات الرقاع (پیونداں والا غزوہ) تھی ڳیا۔ مشہور امام سیرت ابن سعد دا قول ہے کہ سب توں پہلے ایں غزوہ وچ حضور ﷺ نے * صلوٰۃ الخوف* پڑھی۔
## حوالے
غزوۂِ بدر صغریٰ

**غزوہ بدر صغریٰ** شعبان 4ھ جنوری 626ء وچ رسول اللہﷺ نے مدینے دا انتظام حضرت عبد اللہ بن رواحہ رضی اللہ عنہ کوں سونپ کے طے شدہ جنگ کیتے بدر دا رُخ فرمایا۔ آپﷺ دے ہمراہ ݙیڈھ ہزار دی جمعیت تے ݙاہ گھوڑے ہن۔ آپﷺ نے فوج دا عَلَم حضرت علی رضی اللہ عنہ کوں ݙتا تے بدر پہنچ کے مشرکین دے انتظار وچ خیمہ زن تھی ڳئے۔
ݙوجھی طرف ابو سفیان وی پنجاہ سوار سمیت ݙو ہزار مشرکین دی جمعیت گھن کے روانہ تھیا تے مکے توں ہک مرحلہ دور وادی مَرالظَّہران پہنچ کے مجنہ نام دے مشہور چشمے تے خیمہ زن تھیا۔ لیکن او مکہ ہی توں ٻوجھل تے بددل ہئی۔ بار بار مسلماناں دے نال تھیوݨ والی جنگ دا انجام سوچیندا ہئی تے رعب و ہیبت نال لرز اٹھدا ہئی۔ مَرالظَّہران پہنچ کے اوندی ہمت جواب ݙے ڳئی تے او واپسی دے بہانے سوچݨ لڳا۔ بالآخر اپݨے ساتھیاں کوں آکھا : قریش دے لوگو! جنگ اوں وقت موزوں ہوندی ہے جݙݨ شادابی تے ہریالی تھی کہ جانور وی چر سڳن تے تساں وی کھیر پی سڳو۔ ایں وقت خشک سالی ہے لہٰذا میں واپس ویندا پیاں۔ تساں وی واپس چلے ونڄو۔

ایسا معلوم تھیندے کہ سارے ہی لشکر دے اعصاب تے خوف و ہیبت سوار ہئی کیونکہ ابو سفیان دے اوں مشورے تے کہیں قسم دی مخالفت دے بغیر سب نے واپسی دی راہ گھدی تے کہیں نے وی سفر جاری رکھݨ تے مسلماناں نال جنگ لڑݨ دی رائے نہ ݙتی۔
اݙوں مسلماناں نے بدر وچ اٹھ روز تک ٹھہر کے دشمن دا انتظار کیتا تے اوں دوران اپݨا سامانِ تجارت ویچ کے ہک درہم دے ݙو درہم بݨیندے رہیے۔ اوندے بعد ایں شان نال مدینہ واپس آئے کہ جنگ وچ اقدام دی واڳ انہاں دے ہتھ آ چکی ہئی۔ دلاں تے انہاں دی دھاک ٻیہہ چکی ہئی تے ماحول تے انہاں دی گرفت مضبوط تھی چکی ہئی۔ اے غزوۂ بدر موعد، بدر ثانیہ، بدر آخرہ تے بدر صغریٰ دے ناواں نال معروف ہے۔
## حوالے
غزوۂِ حمراء الاسد دے اسباب

حضور نبی کریم رؤف رحیم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم اور مجاہدین اسلام کو جنگ احد کے بعد ہتهیار اتارے ابهی ایک دن بهی نہ گزرا تها کہ غزوہ حمرءالاسد پیش آگیا۔ جب کفار مکہ میدان احد سے باہر نکلے تهے تو حضور نبی کریم ﷺ نے علی المرتضی کو ان کا تعاقب کرنے کا حکم دیا تاکہ یہ یقین کر لیا جائے کہ وہ واقعی مکہ معظمہ واپس جا رہے ہیں یا دوبارہ مدینہ منورہ پر حملہ کرنے کا کوئی ارادہ رکهتے ہیں علی المرتضی نے کافی دور تک ان کا تعاقب کیا اور واپس آکر خبر دی کہ کفار نے مکہ کا ہی رخ کیا ہوا۔ لہذا اب خطرے کی کوئی بات نہیں ہے۔ لیکن شیطان نے ان کو ورغلایا کہ مسلمانوں کی اہم ہستیاں ابهی زندہ ہیں اور یہ لوگ دوبارہ مسلمانوں کو منظم کرکے مزید طاقتور لشکر لے کر دوبارہ مکہ پر حملہ کرنے کی صلاحیت رکهتے ہیں لیکن اس وقت مسلمان زخموں سے نڈهال ہیں ابهی ان میں لڑنے کی سکت نہیں ہے لہذا دو بارہ ان پر حملہ کر دینا چاہیے اس قسم کے بیہودہ خیالات نے انہیں دوبارہ حملہ کرنے پر آمادہ کیا لہذا دوسرے روز وہ مکہ کی جانب جانے کی بجائے مدینہ کی طرف روانہ ہو گئے۔ حضور نبی کریم ﷺ کو اطلاع ملی تو آپ نے مسلمانوں کو فوری تیاری کا حکم دیا اور اعلان فرمایا کہ اس لشکرمیں صرف وہی مجاہدین شامل ہوں گے جو کل غزوہ احد میں شریک ہوئے تهے جنگ احد کے اگلے دن مجاہدین نے دوبارہ اسلحہ اٹهایا اور جنگ کے لیے تیار ہو گئے ان میں اکثر مجایدین زخمی تهے کسی کے جسم پر ستر زخم تهے تو کسی کے جسم پر اسی زخم تهے لیکن حضور اکرم ﷺ کے اشارے پرزخموں سے چور یہ لشکر دوبارہ جنگ کے لیے تیار ہو گیا۔
## حوالے
عزیز بخاری

سید عبدالعزیز بخاری بہاولپور شہر دی ہک اہم علمی تے ادبی شخصیت ہن۔ آپ شعبۂِ تدریس نال وابستہ ہن۔ یکم جنوری 1965ء کوں بہاولپور اچ پیدا تھئے۔ اپݨی پیشہ ورانہ زندگی دا آغاز گورنمنٹ صادق ڈین ماڈل ہائیر سیکنڈری سکول بہاولپور توں بطور استاد دے کیتا۔ بعد اچ ترقی کریندے ہوئے شہر دے قدیم تعلیمی ادارے صادق ایجرٹن کالج اچ بطور لیکچرر تعینات تھئے جتھاں بعد اچ انہاں نے مزید ترقی حاصل کیتی۔ کجھ عرصہ ریڈیو پاکستان بہاولپور نال وی وابستہ رہیے تے ہک ادبی پروگرام "سرِ شام" وچ میزبانی کریندے رہیے۔ 

## حوالے
لالٹین

لالٹین (انگریزی Lantern)  ہک قسم دی بتی ہے جیڑہی شمع دان وانگوں ٻلدی ھے۔ ایندے وچ مٹی دا تیل سٹیا وہندے۔ مٹی دے تیل آلے حصے اچ
شیشہ لڳا ہوندے۔ جیہڑا لالٹین کوں ہوا دے ہوندے وی وسمنڑ نہیں ڋیندا۔ ہک کنے ڋوجھی جاہ سوکھیں نی سڳدوں۔ بجلی آوݨ کنے پہلے ایندا ہر صوبے اچ استعمال تھیندا ھئ۔ پسماندہ علاقیاں اچ اڄاں وی اے استعمال تھیندا پئے۔
غزوۂِ دومۃ الجندل

اے غزوہ ربیع الاول 5 ہجری کوں پیش آیا۔ دومتہ الجندل حکومت روم دی حدود وچ صوبہ شام دا ہک سرحدی شہر ہئی۔ دومتہ الجندل تے اوندے گرد و نواح دے علاقے ڈاکواں تے لٹیریاں دا مرکز بݨے ہوئے ہن۔ جیہڑے انہاں علاقیاں وچوں  گزرݨ والے تجارتی قافلیاں تے مسافراں کوں لٹ گھندے ہن۔ کہیں کوں انہاں دی سرکوبی دی ہمت نہ تھیندی ہئی۔ چونکہ دومتہ الجندل ہک تجارتی گزرگاہ ہئی، انہاں ڈاکواں نے مسلماناں دے قافلیاں کوں روکݨا تے لٹݨا شروع کر ݙتا۔ ایں واسطے نبی کریم ﷺ نے فوری طور تے انہاں دی سرکوبی دا فیصلہ فرمایا۔ آپ ﷺ ربیع الاول 5 ہجری کوں ہک ہزار سپاہیاں دا لشکر گھن کے دومتہ الجندل دی طرف روانہ تھئے۔ لیکن جݙݨ انہاں لوگاں کوں لشکر اسلام دی آمد دی اطلاع ملی تاں اے لوگ بھڄ ڳئے۔ جݙݨ مجاہدین اتھاں پہنچے تاں سارا علاقہ خالی پیا ہئی۔ صرف انہاں دے جانور چردے پئے ہن جنہاں تے مجاہدین نے قبضہ کر گھدا۔ نبی کریم ﷺ نے قرب و جوار وچ بھی اپݨے دستے روانہ کیتے لیکن اتھاں کوئی آدمی نہ ملا۔ نبی کریم ﷺ نے چند روز اتھاں قیام فرمایا ول مدینہ منورہ واپس تشریف گھن آئے۔ ایں غزوہ وچ جانوراں دی بڑی تعداد بطور مال غنیمت مسلماناں دے ہتھ آئی جینکوں مجاہدین وچ برابر تقسیم کر ݙتا ڳیا۔ اے لشکر 20 ربیع الثانی 5 ہجری کوں واپس مدینہ منورہ پہنچا۔
## حوالے
یونانی ٻولی

یونانی ٻولی [Greek Language] یوپی ملک یونان دی بنیادی ٻولی ھے۔ ایندا تعلق انڈو-یورپی ٻولیاں نال ھے۔ اے ٻولی لکھت پڑھݨ دی طویل تاریخ رکھیندی ھے۔ اینکوں منظم انداز اچ سدھاریا ڳۓ۔  ایندی تاریخ 34 صدیاں پرانڑیں ھے۔
ہسپانوی ٻولی

ہسپانوی ٻولی(Spanish Language) رومن فیملی دی ہک ٻولی ھے، اینکوں 47 کروڑ لوک ٻولی سڳدے ہن۔ 41 کروڑ لوکاں دی ماءٻولی ھے۔ ہک چنڳی بھلی تعداد اینکوں بطور غیر ملکی ٻولی، سکھدی پئ ھے۔ ہسپانوی سپین تین ٻئے 22 ملکیں اچ استعمال تھیندی ھے۔
غزوۂِ بنی مصطلق

قبیلہ بنی مصطلق نے غزوہ احد وچ قریش دے نال رل کے سازشاں کیتے ہن جیندے بعد انہاں نے مسلماناں نال جنگ دی تیاری شروع کر ݙتی۔ حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم کوں ایندا علم تھیا تاں آپ ﷺ نے مسلماناں کوں جنگ کیتے تیار فرمایا تے شعبان 6ھ وچ مریسیع دے مقام تے قبیلہ بنی مصطلق دے نال جنگ فرمائی جیندے وچ جݙݨ انہاں دے ݙاہ افراد ہلاک تھی ڳئے تاں او فرار تھیوݨا شروع تھی ڳئے۔ مسلماناں دے کول ݙو ہزار اٹھ، پنج ہزار بھیݙاں مال غنیمت دے طور تے آئے تے لاتعداد قیدی وی تھئے جنہاں وچ عورتاں تے ٻچے شامل ہن۔ مدینہ پہنچݨ دے بعد حضور ﷺ نے اوں قبیلے دے سردار حارث بن ابی ضرار دی بیٹی (جویریہ) نال فدیہ دے بعد نکاح کر گھدا۔ جویریہ جیں شخص دی قیدی بݨی ہن انہاں کوں انہاں نے آکھا کہ میں تیکوں فدیہ ݙے کے آزاد تھیوݨا چاہندی ہاں مگر انہاں دے کول رقم نی۔ او حضور ﷺ دے کول آئے، اپݨا تعارف کروایا تے آپ ﷺ کولوں فدیے دے سلسلے وچ مدد طلب کیتی۔ حضور ﷺ نے فرمایا کہ کیا تہاکوں پسند ہے کہ میں تہاݙے کیتے ایندے توں بہتر کم انجام ݙیواں؟ جنہاں پیسیاں دے تساں قرضدار ہو او میں ادا کر ݙیواں تے تہاݙے نال شادی کر گھناں۔ جویریہ رضی اللہ عنہا ایں ڳالھ توں نہایت مسرور تھئے چنانچہ ایویں ہی تھیا۔ جݙݨ ایویں تھیا تاں مسلماناں نے حضور ﷺ نال قبیلے دی ایں نویں قرابت داری دی وجہ توں اپݨے قیدیاں کوں فدیہ گھدے بغیر ہی رہا کر ݙتا۔ ایں حسنِ سلوک دی وجہ توں بنی مصطلق دے تمام افراد مسلمان تھی گلڳئے تے اپݨے گھراں کوں ول ڳئے۔۔
## حوالے
غزوۂِ احزاب دا پسِ منظر

جنگ احد دے بعد قریش، یہودی تے عرب کے دیگر بت پرست قبائل دے درمیان طے پایا کہ مل جل کے اسلام کوں ختم کیتا ونڄے۔ ایں سلسلے وچ پہلا معاہدہ قریش دے سردار ابوسفیان تے مدینہ توں کڈھیجݨ والے یہودی قبیلے بنی نضیر دے درمیان تھیا۔ اوندے بعد بنی نضیر دے نمائندے نجد روانہ تھئے تے اتھوں دے مشرک قبائل 'غطفان' تے 'بنی سلیم' کوں ہک سال تک خیبر دا محصول ݙے کے مسلماناں دے خلاف جنگ تے آمادہ کیتا۔ اسلام دے خلاف ایں اتحاد کوں قرآن نے احزاب دا ناں ݙتے۔ انہاں وچ ابوسفیان دی قیادت وچ 4000 پیدل فوجی، 300 گھڑ سوار تے 1500 دے قریب شتر سوار (اٹھاں تے سوار) شامل ہن۔ ݙوجھی وݙی طاقت قبیلہ غطفان دی ہئی جیندے 1000 سوار انینہ دی قیادت وچ ہن۔ ایندے علاوہ بنی مرہ دے 400، بنی شجاع دے 700 تے کجھ دیگر قبائل دے افراد شامل ہن۔ مجموعی طور تے تعداد ݙاہ ہزار توں تجاوز کر ڳئی جیہڑی اوں زمانے وچ اوں علاقے دے لحاظ نال ہک انتہائی وݙی فوجی طاقت ہئی۔ اے فوج تیار تھی کے ابوسفیان دی قیادت وچ فروری یا مارچ 627ء وچ مسلماناں نال جنگ کرݨ کیتے مدینہ روانہ تھی ڳئی۔


حضرت محمد ﷺ کو ایں سازش دا علم تھیا تاں آپ ﷺ نے اصحاب نال مشورہ فرمایا۔ حضرت سلمان فارسی نے ہک دفاعی خندق کھٹݨ دا مشورہ ݙتا جیہڑی عرباں کیتے ہک نویں ڳالھ ہئی۔ حضور ﷺ کوں اے مشورہ پسند آیا چنانچہ خندق دی کھاٹی شروع تھی ڳئی۔ مدینہ دے اردگرد پہاڑ ہن تے گھر ہک ݙوجھے نال متصل ہن جیہڑے ہک قدرتی دفاعی فصیل دا کم کریندے ہن۔ ہک جگہ کوہِ عبیدہ تے کوہ راتج دے درمیان وچوں حملہ تھی سڳدا ہئی ایں واسطے اتھاں خندق کھٹݨ دا فیصلہ کیتا ڳیا۔ اوندی کھاٹی وچ حضور ﷺ سمیت سب لوگ شریک تھئے۔ اوں دوران سلمان فارسی نہایت جوش و خروش نال کم کریندے رہیے تے ایں وجہ توں انصار آکھݨ لڳے کہ سلمان ساݙے وچوں ہن تے مہاجرین آکھݨ لڳے کہ سلمان ساݙے توں ہن۔ ایندے تے حضور ﷺ نے فرمایا کہ 'سلمان میݙے اہلِ بیت اچوں ہن'۔ کھاٹی دے دوران حضرت سلمان فارسی رضی اللہ عنہ دے سامنے ہک وݙا سفید پتھر آ ڳیا جیہڑا انہاں توں تے ݙوجھے ساتھیاں توں نہ ترٹا۔ آخر حضرت محمد ﷺ خود تشریف گھن آئے تے کہاڑی دی ضرب لائی۔ ہک بجلی جیہی چمکی تے پتھر دا ایک ٹکڑا ترٹ کے الڳ تھی ڳیا۔ حضور ﷺ نے تکبیر بلند فرمائی۔ ݙوجھی تء تریجھی ضرب تے وی ایویں ہی تھیا۔ حضرت سلمان فارسی رضی اللہ عنہ نے سوال کیتا کہ ہر دفعہ بجلی چمکݨ دے بعد آپ ﷺ تکبیر کیوں بلند فرمیندن۔ حضور ﷺ نے جواب ݙتا کہ جݙݨ پہلی دفعہ بجلی چمکی تاں میں یمن تے صنعاء دے محلاں کوں کھلدے ݙٹھا۔ ݙوجھی مرتبہ بجلی چمکݨ تے میں شام و مغرب دے کاخہائے سرخ کوں فتح تھیندے ݙٹھا تے جݙݨ تریجھی وار بجلی چمکی تاں میں م ݙٹھا کہ کاخہائے کسریٰ میݙی امت دے ہتھوں مسخر تھی تھیسن'۔ ۔
ویہہ ݙینہہ وچ خندق مکمل تھی ڳئی۔ جیہڑی تقریباً پنج کلومیٹر لمبی ہئی، پنج ہتھ (تقریباً سوا ݙو توں ڈھائی میٹر) گہری ہئی تے اتنی چوڑی ہئی کہ ہک گھڑ سوار جست لا کے وی پار نہ کر سڳدا ہئی۔
مسلماناں دی تعداد 3000 دے قریب ہئی جیہڑے پندرہ سال توں زیادہ عمر دے ہن او جنگ وچ حصہ گھن سڳدے ہن۔

## حوالے
ویسوویس

## تعارف
ﻭﯾﺴﻮﻭﯾﺲ آتش فشاں پہاڑ (Vesuvius) ایہ براعظم یورپ دا ہکو ہک فعال آتش فشاں ھے۔ ایندے وچو ٻہوں وڋا لاوا ابھردا ھے۔ ایہ اٹلی دے پچادھی ساحل تے واقع ھے۔ایہ آتش فشاں 79 AD کنے مشہور تھیا ھے، ایہہ رومی شہر پومپیئ تیں ہرکولینئم کوں تباہ کر ڊتا ھئ۔ ایہہ آتش فشاں دا آخری دھماکہ 1944 اچ تھیا ھئ۔ لیکن ایہ ہوݨ وی ایندے آسو پاسو آلے شہراں، خصوصی طور تیں مصروف تیں وڋے شہر نیپلس کوں تباہ تھیوݨ دا کافی وڋا ڋر ھے۔
نیپلس

لمے اٹلی دا ہک شہر نیپلس،Naples ( /ˈneɪpəlz/ ; Italian : Napoli [ˈnaːpoli] خلیج نیپلس تیں واقع ہے۔ ایندے نال ہی پہاڑ ویسویوس ہے ، جو ہوݨ وی فعال آتش فشاں ہے جے نال آلے رومن قصبہ پومپیئ کوں تباہ کر ڋتا ھئ۔ نیپلس دی  ہزار سالہ بی سی دی تاریخ ہے ، جیندے وچ صدیاں دا اہم فن تیں فن تعمیر ہے۔ اس شہر دا کیتھیڈرل ، ڈوومو دی سان جینارو ، تہواراں نال بھرا پیا ہے۔ ڋوہجے اہم مقامات اچ شاہی محل تیں شاہی نووفو شامل ہن ، جو ہک 13 ویں صدی دا محل ہے۔
گیس

**گیس** یا **فارغہ** دی وضاحت مادہ دی ایجھی حالت دے طور تیں کیتی ویندی ہے جیہڑی ذرات تیں مشتمل ہوندی ہے۔ جیندی نہ تیں ہک حجم مقرر ہوندا ہے تیں نہ ہی شکل ہوندی ھے۔ ایہ مادے دی چار بنیادی حالتاں وچوں ہک ہے، نیز ٹھوس، مائعات تیں شاکلہ (plasma)۔ عام حالات اچ، فارغہ مائع حالت تیں شاکلہ حالت دے مابین ہوندی ہے۔ فارغہ اچ ہک عنصر (جیویں جو H2 ،Ar) یا مرکبات (جیویں جو HCl ،CO2) یا مرکب (جیویں ہوا، قدرتی فارغہ) دے جوہر تے مشتمل ہوندی ہے۔
ونکی:کیمسٹری
ونکی:کیمیا
ونکی:سائنس
ونکی:علم
پلازما

پلازما
 Plasma (from Ancient Greek πλάσμα 'moldable substance')
مادے دی اینجھی حالت ہے جیندے بارے اچ اکثر اینکوں گیساں دا سب_سیٹ سمجھا ویندا ہے ، لیکن ڊو حالتاں ٻہوں مختلف ورتیداں ہن۔ گیساں دی طرح ، پلازما دی وی کوئی مستند شکل یا حجم نہیں ہوندا ، تیں ایہ ٹھوس یا مائعات کنے گھٹ کثافت ہوندی ھے۔ لیکن عام گیساں دے برعکس ، پلازما ایٹماں نال بݨا ہوندا ہے جیندے کجھ یا سارے الیکٹراناں کو کڈھ ڋتا ویندے۔ تیں مثبت طور تیں چارج کیتے ونڄݨ آلے نیوکلئ ، جنہاں کوں آئن آہدے ہیں آزادانہ طور تیں پھردے ہن.
پائریڈین

پائریڈین (Pyridine) ہک ہیٹروسائیکلک آرگینک مرکب ھے۔ جیندا کیمیکل فارمولا C5H5N ھے۔ ایندی ساخت بینزین وانگوں ہوندی ہے۔ ایندے اچ ہک میتھائن گروپ دی جاہ تیں نائٹروجن ایٹم ہوندا ہے۔ ایہ ٻہوں جلدی المبہ پکڑ گھندی ھے۔ مچھلی دی بو وانگوں ایندی بو ہے۔ ایندی کوئ رنگ کینی ہوندا۔ پراݨا تھی ونڄڑ تیں، اے پیلی تھی ویندی ھے۔ پائریڈین رنگ ٻہوں مرکباں اچ ہوندا ہے۔ جیویں جو ایگروکیمیکل ، فارماسیوٹیکل تیں وٹامنز۔

## تاریخ
تاریخ طور تیں ایہ کول تار کنے پیدا تھیندا ھئ۔ ہوݨ ایہ وھی ہزار ٹن پوری دنیا اچ ، صرف ہک سال اچ پیدا تھیندے
ونکی: کیمسٹری
غزوۂِ احزاب دے نتائج

ایں جنگ وچ مسلماناں دے چھی افراد شہید تھئے۔ مشرکین دے اٹھ توں زیادہ افراد ہلاک تھئے۔ مالی نقصان بہت شدید ہئی۔ اے مسلماناں دی شاندار فتح ہئی جیندے وچ خندق کھٹݨ دی تدبیر بڑی کم آئی۔ مشرکین بہت دیر تک ایں جنگ دے اثرات توں سنبھل نہ سڳے۔ ایں جنگ دے بارے وچ سورۃ احزاب وچ آیات 9 توں 25 نازل تھئے۔ ایں جنگ توں ہک ڳالھ واضح تھی ڳئی کہ یہودیاں تے اعتماد ٹھیک نی۔ یہودی قبیلہ بنی قریظہ دی عہد شکنی نے مسلماناں دے اکھیاں کھول ݙتے۔ چنانچہ اوندے بعد مسلماناں نے بنی قریظہ کوں سبق سکھاوݨ دی ٹھاݨی تے غزوہ خندق دے فوراً بعد خدائی احکام دے تحت انہاں دے ساتھ جنگ کیتی جینکوں غزوہ بنی قریظہ آہدن۔
## حوالے
ٻُدھ مت دے شاہی علاقے

عرض اے ہے جو اے ڳالھ درست ہے جو سرائیکی وسیب ٻدھ مت دا گھر رہ ڳے،ہیونگ سیانگ ہک چینی مؤرخ ہے او آھدے برصغیر ٻدھ مت دا مرکز رہ ڳے مزید تفصیل وچ او موجودہ پاکستان دے کجھ علاقیاں دا ذکر کریندے 

ویار تے بہار دا اوریجن ویہاڑ ہے

مثلاً سوئی ویہار، ویہاڑ...(مسافر خانہ،  بہاولپور)

ویہار، ویہاڑ، ویہاڑی، وہاڑی (ضلع ویہاڑی، وہاڑی)

ہک ٻیا حوالہ وی ایں ڳالھ دا پک ݙیندے

جو سرائیکی وسیب ٻدھ مت دا گھر رہ ڳے، ایں علاقے دے لوک کݙاہیں وی

ماس خور نی ریہے اتھوں دی قومی ڈش بھت ہئی تے ہے

اسلام دے آوݨ دے بعد لوک ماس کھاوݨ شروع تھئے تاں وچ نُکل پاتے کھاندے ہن تے کھاندے ہن(شاید احساس ندامت پاروں ہک نفسیاتی حربہ) 

ہک ٻئی عرض اے ہے جو برصغیر وچ سارا خانقاہی نظام صوفیا نے ٻدھ مت کنوں گھدے ٻدھ مت خانقاہ کوں دھار آھدے ہن فرید سائیں وی کہیں جا دھار دا لوظ ورتے(‍؏ پنل نہ تھی دھار) 

بخارا دے نیڑے ہک وݙے صوفی بزرگ حضرت شیخ شہاب الدین سہروردی خود وہاڑ، وہار وچ دفن ہن

سرائیکی وسیب وچ سارا خانقاہی نظام ٻدھ مت آلا ہے کجھ پراݨیاں مسیتاں وچ تاں ٻدھ مت دے ایٹ کمانڈ دے نشان وی لڳے کھڑن(ݙیراور دی شاہی مسیت وچ اے نشان کٹھے ݙٹھا ھاسے) 

مغل بادشاہ داراشکوہ اپݨی کتاب"مجمع البحرین"وچ ٻدھ مت دی شاہی علاقیاں دا ذکر کیتے(اڄکل حکومت ہند نے آرکیالوجی دے ماہرین دیاں ٹیماں تشکیل ݙتن جو دارا شکوہ دی قبر لبھو کیوں جو او پڑھا لکھا تے قابل جݨا ہئی اتے اوندا کوئی نہ کوئی ڈے منایا ونڄے) 

بہاولپور آلے سوئی وہاڑ دا ذکر سکندر اعظم دے سفرنامے وچ وی آیا کھڑے کہیں زمانے ایتھ کھدائی تھئی تاں سرائیکا نشان لبھا اے نشان ہندی لغت وچ "ڳاں" دے معنی وچ ہے

سرائیکا نشان سن ستر دے اندروں ٻاہروں بہاولپور دے کجھ سڄاک لوکیں بطور سیاسی سرائیکی نشان دے طور تے ورتا ایں دے چھی ݙنݙے دا مطلب بہاولپور، ملتان، دیرہ غازیخان، مظفر گڑھ وغیرہ(پورے ناں یاد کائنی، جنہاں اے ورتا انہاں وچوں کجھ لوک حیات ہن) 

بھٹو صاحب بہاولپور آئے ہن تاں کجھ لوکیں ایہو سرائیکا نشان دیواریں تے اتنا چھاپا جو بھٹو صاحب ایندی وجہ پچھݨ تے مجبور تھی ڳئے... 

ول ویہاڑ یاد آ ڳے

جو گوتم اپݨے مذہبی شاگرداں(تارکِ دنیا)  واسطے سنگھ ناں دی ہک تنظیم بنڑائی جیندے ممبراں کوں بھکشو آکھیا ویندا ھا تے اے جتھ راہندے ہن اوں جا کوں وہاڑ، وہار آکھیا ویندا ہائی
غزوۂِ بنی قریظہ دا پسِ منظر

مدینہ دے اندر ہک یہودی قبیلہ بنی قریظہ رہندا ہئی جیندے نال مسلماناں نے امن دا معاہدہ کر رکھا ہئی۔ غزوۂ خندق وچ انھاں نے مسلماناں دی کنڈ وچ چھرا گھونپݨ دی کوشش کیتی جیہڑی خدا دے فضل نال ناکام تھی ڳئی۔ اینہی وجہ توں مسلماناں نے انہاں نال جنگ کیتی تے عہد شکناں کوں ہلاک کر ݙتا۔ 
## یہودِ بنی قریظہ دی عہد شکنی
غزوہ خندق دے دوران مشرکین و یہود نے بنی قریظہ نال رابطہ کیتا تے مسلماناں کوں قتل کرݨ دی ترغیب ݙتی۔ یہودیاں نے مسلماناں نال معاہدہ کر رکھا ہئی ایں واسطے مسلماناں نے انہاں دی طرفوں بے فکری اختیار کیتی ہوئی ہئی۔ یہودیاں نے اپݨی قدیم فطرت دے عین مطابق دغا کیتا تے نو سو افراد مسلماناں تے حملے کیتے تیار تھی ڳئے۔ جݙݨ اے افواہ پھیلی تاں حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے سعد بن معاذ تے سعد بن عبادہ کوں تحقیق کیتے بنی قریظہ دی طرف بھیڄا۔ فیصلہ اے تھیا کہ اگر اے ڳال ٹھیک نکلی تاں ایندی اطلاع خفیہ طور تے حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم کوں ݙتی ونڄے تاکہ مسلماناں دے حوصلے پست نہ تھیون۔ سے ڳال درست نکلی۔ بنو قریظہ کوں شک ہئی کہ اگر او مسلماناں دے نال عہد شکنی کرن تے قریش کنڈ پھیر کے چلے ونڄن تاں اچھا نہ تھیسی۔ ایں واسطے انہاں نے قریش توں کجھ انہاں دے لوگ بطور یرغمال منگے جینکوں قریش نے اپݨی توہین سمجھا۔ ایں دوران مسلمان یہودی سازش توں آگاہ تھی چکے ہن ایں واسطے انہاں نے راتاں کوں پنج سو سواراں دا گشت شروع کیتا تے نعرہ تکبیر لا کے بزدل یہودیاں دا جگر پاݨی کریندے رہیے۔ انہی وجوہ توں بنی قریظہ عملی طور تے حملہ نہ کر سڳے۔

## حوالے
غزوۂِ بنی لحیان

بنولحیان او قبیلہ ہئی جیں نے حضرت محمد ﷺ دے صحابہ کرام کوں رجیع وچ قتل کیتا ہئی۔ اے حجاز دے بہت اندر عسفان دے مقام تے آباد ہن۔ ایں واسطے محمد ﷺ نے انہاں نال نبݨݨ وچ قدرے تاخیر فرمائی۔ جݙݨ کفار دے مختلف گروہاں وچ پُھٹ پئے ڳئی تے آپ ﷺ دشمن توں کسے قدر مطمئن تھئے تاں حضرت محمد ﷺ نے مدینہ دا انتظام ابن مکتوم کوں سونپا تے ݙو سو صحابہؓ تے ویہہ گھوڑیاں دے ہمراہ بنو لحیان تے یلغار فرمیندے ہوئے بطن غران دے مقام تک ونڄ پہنچے۔ 

اے بطن غران تے عسفان دے درمیان ہک وادی ہے جتھاں صحابہؓ کرام شہید کیتے ڳئے ہن۔ مسلمان فوج ݙو ݙینہہ اتھاں قیام کر کے ول حملے کیتے نکلے۔ مگر اتھاں بنو لحیان کوں خبر تھئی تے او پہاڑ دے چوٹیاں ول بھڄ نکلے تے انہاں دا کوئی آدمی مسلماناں دے ہتھ نہ لڳ سڳا۔ ول آپ ﷺ نے عسفان دا قصد کیتا تے اتھاں ݙاہ سواراں دا دستہ اڳاں بھیڄا تاکہ قریش کوں خبر تھی ونڄے تے مرعوب تھی ونڄن۔ اوں دستے نے کراع الغمیم تک چکر لایا۔ اوندے بعد آپ ﷺ کل چوݙہ ݙینہہ مدینہ تو  باہر گزارݨ دے بعد واپس مدینہ تشریف گھن ڳئے۔
## حوالے
لحیان

لحیان (Lihyan) (عربی: لحيان) ہک قدیم شمال عربی مملکت ہے۔ اے تقریباً چھیویں صدی قبل مسیح توں چوتھی صدی قبل مسیح تک مدائن صالح وچ واقع ہئی۔ ایندا دارالحکومت دیدان ہئی جیہڑا ہݨ العلاء دے ناں نال ڄاݨا جاتا ویندے۔ العلاء سعودی شہر تیماء توں جنوب مغرب ول  تقریباً 110 کلومیٹر دے فاصلے تے واقع ہے۔

عرب سلسلہ نسب دے ماہرین بنو لحیان کوں حضرت اسماعیل علیہ السلام دی اولاد دے عدنانی قبیلے توں سمجھدن۔
## حوالے
ملتان ڈویژن

سرائیکی وسیب دا آبادی مطابق سب تو وݙا ڈویژن، مرکزی تے تاریخی خطہ مدینتہ الاولیا ملـتان،(میݙے  ہندو دوست راجیش، تلسی تےوکرم مطابق ملتان ہندو دھرم دا مرکزی مقدس شھار ھے ) اتے سرائیکی زبان دا خمیر، قدیم زمانے وچ سرائیکی زبان سانگے لفظ ملتانی استمعال کیتا ویندا ھا، کیونجو اڄوکا سارا سرائیکی وسیب سمیت مکران تے کشمیر دے حد ٻنھے تئیں آزاد ریاست یا صوبہ دی ہکو اکائی ھئی جیندا ناں ملتان ھا، ایں سانگے ایں خطے دی اکثریتی زبان دا ناں ملتانی آکھیا ڳیا۔ 
(نوٹ، تمام معلومات، تناسب، آبادی وغیرہ سمورے ڈویژن دی مجموعی بیان کیتی ویسی، کہیں ضلع یا تحصیل وچ عداد وشمار گھٹ ودھ تھی سڳدے)
ق لیگ دے متصب دور وچ ملتان ڈویزن وچوں لسانی بنیاد تے پاکپتن تے ساہیوال دے اضلاع انج کر تے اوکاڑہ کو شامل کر تے ساہیوال کون انج ڈویژن بݨا ݙتا ڳئے، 
موجودہ ملتان ڈویژن چار اضلاع ملتان، خانیوال، ویہاڑی،تے لودھراں تے مشتمل ھے جیندے وچ 14تحصیلاں ٍِہن،ڈویژن دی مجموعی آبادی 1کروڑ 25لکھ دے نیڑے تیڑے ھے اتے کل رقبہ 14ہزار 400مربع کلومیٹر ھے (تقریباً 88لکھ ایکڑ)، مجموعی نسلی تقسیم وچ سرائیکی زبان 63% فیصد، پنجابی 23% فیصد اردو 9% فیصد تے باقی پشتو، بلوچی تے ݙوجھے نسلی گروہ ہن، 
قومی اسمبلی وچ جنرل نمائیندیاں دی تعداد 16(mna) ھے اتے صوبائی اسمبلی وچ 34 (mpa)ہن، 
جغرافیہ میدانی اتے دریاویں دا ملاپ ھے، معشیت دا زیادہ دارمدار رڑھ وہی(زراعت) فارمنگ تے مال مویشی ہن،
مزہبی تقسیم وچ 98% اکثریت اسلام تے باقی ہندو، قادیانی، تے کرسچن کمیونٹی ھے،، 
سوا کروڑ آبادی سانگے 2 سرکاری یونیورسٹیاں ھن تے ہک وݙا ہسپتال (نشتر ہسپتال)ھے۔ 

## حوالے
ڈیرہ اسماعیل خان ڈویژن

دیرہ پھلاں دا سہرا، 1990وچ ڈیرہ اسمٰعیل خان کو تقسیم کر تے بنوں اور لکی مروت دا الگ ڈویژن ٻݨا ݙتا ڳئے، اتے 2018 دے فاٹا انضمام (مارجا) دے بعد ڈیرہ اسمعیل خان ڈویژن دی انتظامی صورتحال کجھ ایں طرح ھے ضلع ڈیرہ اسمعیل خان، ٹانک، جنوبی وزیرستان۔ 
سمورے ڈویژن وچ 13تحصیلاں ہن، 
تے کل رقبہ تقریباً 18ہزار مربع کلومیٹر ھے یعنی 86لکھ ایکڑ دے لگ بھگ۔
مجموعی ڈویژن دی آبادی 30لکھ تو کجھ ودھ ھے تے لسانی تقسیم وچ سرائیکی زبان تقریباً 54% فیصد پشتو زبان 41% فیصد تے باقی اڑدو، تاجک فارسی تے ݙوجھے نسلی گرہ ہن، سرائیکی زبان کو مقامی طور تے ہندکوہ (اساݙے دوست معوز آرائیں تے ݙوجھے سنگت مطابق)وی آکھیا ویندے جیندا(ہندکوہ) استمعال زیادہ تر گھٹ تھیندا ویندے تے اکثریت اپݨی سنڄاݨ سرائیکی ورتیندی ھے،، پڑوسی ملخ افغانستان دی قندھاری(سرائیکی ) زبان تے ڈیرہ اسمعیلخان دی سرائیکی دا لہجہ ہکو ھے، 
ڈیرہ اسمعیلخان ڈویژن دی قومی و صوبائی اسمبلی وچ نمائندگی وچ 4 ایم این اے (mna) تے 12 ایم پی اے (mpa) ہن، 
جغرافیائی حد اُبھے پاسو سابقہ حصہ بنوں ڈویژن ھے تے لمے پاسوں صوبہ بلوچستان ھے، ڄݙاں جو پوادھ الے پاسے افغانستان تے پچھادھ کنے ضلع میانوالی، بھکر، تے ڈیرہ غازیخان دے اضلاع ھن۔ 
سیل گاہ (ٹورسٹ پوائنٹ) سانگے بہترین جہیں شیخ بدین نیشنل پارک(ہل اسٹیشن)، خیسورہ(ہل اسٹیشن)،دریا سندھ دا پتݨ، گومل ڈیم تے ݙوجھے وی چھوٹے وݙے کئی مقامات ھن۔ 
مزہبی تقسیم وچ 99% مزہب اسلام ھے تے اقلیتی بیادری دا کئی قابل زکر ریکارڈ نی رکھیا ڳیا، البتہ 1947دی ونڈ تو پہلے ایں دھرتی تے ہندو سرائیکی کافی تعداد وچ ہن، جنھاں بھارت وچ وی ڈیرہ اسمعیلخان دے ناں (دیراوال نگر، )تے کئی علاقے آباد کیتے ہن تے کئی طرح دی سابقہ ڈیرہ اسمعیلخان واسیاں دی کمیونٹی لیول تے تنظیماں وی ہن۔ 
## ضلعے
*ضلع دیرہ اسماعیل خان
*ضلع ٹانک
*ضلع اپر جنوبی وزیرستان
*ضلع لوئر جنوبی وزیرستان

## حوالے
یونیورسٹی آف ایجوکیشن

ہک عوامی تحقیقاتی یونیورسٹی ہے جیڑھی لاہور ، پنجاب ، پاکستان دے رہائشی علاقے اچ واقع ہے۔ایہ ہک ملٹی کیمپس یونیورسٹی ہے جیندےادارے تیں کیمپس پاکستان دے صوبہ پنجاب دے مختلف میٹروپولیٹن شہراں اچ واقع ہین۔ ایندا مرکزی کیمپس ٹاؤن شپ ، لاہور اچ ہے۔
ڈیرہ غازی خان ڈویژن

سرائیکی وسیب دا تریجھا ؤݙا ڈویژن دیرہ غازیخاں غیور تے باہمت لوکیں دی دھرتی ٰپہاڑیں تے میدانیں دا آدھل .ھک نویکلی سنڄاݨ دا مالک ،ایں ڈویژن دی سرحد ملخ دے چارے سوبھیاں نال رلدی ھے .ایندے ݙکھݨ (جنوب )ءچ کوہ سیلمان دا پہاڑی سلسلہ تے سطح مرتفع دماݨ ھے ۔
ایں ڈویژن ءچ چار ضلعے شامل ھن دیرہ غازیخان ،مظفر گڑھ ،لیہ ،راجنپور ،تے پورا ڈویژن چوݙا تحصیلاں ءچ تقسیم ھے ،سمورے ڈویژن ءچ قومی اسمبلی دی 15 سیٹاں تے صوبائی اسمبلی دے 29 ممبران ھوندن۔
پورے ڈویژن دا رقبہ 40 ھزار مربع کلومیٹر توں کچھ زیادہ ھے جہڑا کل پنجاب دا تقریبآ %20 تے پورے پاکستان دا %5 دے برابر ھے .
ڄݙݨ جو دیرہ ڈویژن دی آبادی ھک کروڑ ݙھا لکھ توں زیادہ ھے جو پورے صوبہ پنجاب دا ݙھا فیصد دے قریب تے پاکستان دا 5 .فیصد ھے.
لسانی تقسیم مطابق 80 فیصدلوک سرائیکی زبان ٻولیندن جبکہ 9 فیصد پنجابی7  فیصد بلوچی تے 3  فیصد لوک اڑدو، پشتو ،سندھی وغیرہ ھن ـ
مزہبی حساب نال.98% لوک مسلمان تے.1% ہندو تے باقی کرسچن سکھ وغیرہ ھن۔ 

## حوالے
بہاولپور ڈویژن

thumb|Pakistan - Punjab - Bahawalpur (division)
سابق ریاست و صوبہ تے موجودہ ڈویژن بہاولپور روھی اوچ تے وادیِ ہاکڑہ (سرسوتی)دی تہزیب دا امین مسلسل آبادکاری تے وسائل دی لٹ مار کاݨ گزشتہ نصف صدی توں زوال پزیر تے تباھی دے چھیکڑی سرے تئیں پڄ چکے۔
موجودہ بہاولپور ڈویژن ترے اضلاع بہاولپور ،بہاولنگر،تے رحیمیارخاں تے مشتمل ھے ،
پورے ڈویژن ءچ چؤݙا تحصیلاں ھن .
منچن آباد،بہاولنگر ،چشتیاں،فورٹ عباس،ہارون آباد ،
حاصلپور،خیرپور ٹامیوالی،یزمان،بہاولپور ،احمدپورشرقیہ،
لیاقتپور ،خانپور ،رحیمیارخاں ،صادق آباد ،ھن 
پورے ڈویژن ءچ 368 یونین کونسلاں ھن اور آبادی ھک کروڑ پندرھا لکھ ھے ،
پورے ڈویژن ءچوں قومی اسمبلی دی سیٹاں 15تےصوبائی اسمبلی دے32. ممبران ھن . 
ایندا رقبہ 45550. مربع کلومیٹر ھس ،آبادی دے درحق کل پنجاب دا تقریبآ ݙھا فیصد اور پاکستان دا پنج فیصد ھس ،جبکہ رقبے دے حساب نال پنجاب دا 23 %دے برابر ،تے پاکستان دے کل رقبے دا %6دے قریب ھے۔
نسلی تقسیم مطابق پورے خطہ ءچ سرائیکی58% فیصد ،پنجابی 30%فیصد .اڑدو %6فیصد تے باقی مارواڑی سندھی بلوچی تے ݙوجھے. %5 ھن۔
مزہبی تقسیم ءچ مسلمان 93% فیصد ھن، ہندو6% فیصد تے باقی کرسچن سکھ تے قادیانی وی شامل ھن۔
سیل گاہ سانگے مشھور جہیں ہیڈ پنجند، لال سوہنرا نیشنل پارک، قلعہ ڈراور، پورا چولستان (روہی) بھونگ شریف، پتݨ منارا، ہیڈ سیلمانکی، نور محل سمیت سمورے خطے وچ انڳݨت کھنڈیے سیکڑاں تاریخی ٹھیڑ، محلات، مزارات، تے قلعہ جات ہن۔ 

## حوالے
کول تار

کول تار ۔ کول گیس دا ہک بائی پراڈکٹ ، گھاٹہ کالے دھوں رنگ دا چکنا سیال ہوندا ہے۔ ایندے کشید کنے بہترین ، ٹالوین ، زائیلین فینول تیں نفلین انتھراسین جینجھے اہم مرکبات حاصل تھیندن ۔ ایہ کشید آکسیجن دی عدم موجودگی اچ کیتہ ویندی ہے ۔
خلیل الرحمن قمر

خلیل الرحمٰن قمر پاکستانی لکھاری ، ہدایتکار تیں گانا نگار ہن۔ پیارے افضل (2013) ،صدقے تمہارے (2014) جینجھے ڈرامیاں واسطے ڄاڑیے سنڃاڑیے ویندن۔ ایندے علاوہ کجھ عرصہ پہلے ٹاپ ریٹیڈ ڈرامہ میرے پاس تم ہو (میڋے نال تساں ہووے)  (2019 - 2020) دے نال نال 2019 دے آئی ایس پی آر دے تحت تیار کردہ فلم کاف کنگنا دی وجہ دے نال ٻہوں مشہور ہن۔
کاف کنگنا

کاف کنگنا (انگریزی:Kaaf kangana) ہک 2019 دی پاکستانی فلم ہے۔ ایہ فلم انٹر سروسز پبلک ریلیشنز ، پاکستان آرمڈ فورسز کے تعلقات عامہ کے شعبے دا ہک منصوبہ ہے۔ ایندے اچ سمیع خان ، ایشال فیاض ، فائزہ علی اور عائشہ عمر شامل ہن۔ کاف کنگنا لکھیا وی انہاں ہے تاں، ایندی ہدایتکاری وی خلیل الرحمن قمر کیتی ہے۔ فلم 25 اکتوبر 2019 کوں دنیا بھر اچ ریلیز  تھئی ہے۔ فلم تجارتی طور تیں ناکام تھی ہے۔
میرے پاس تم ہو (میڋے نال تساں ہووے)

میرے پاس تم ہو (میڋے نال تساں ہووے) 'ایہ ہک 2019 دی پاکستانی رومانوی ڈرامہ ٹیلیویژن سیریز ہے جیہڑی ہمایوں سعید تیں شہزاد نسیب نے اپݨے پروڈکشن بینر سکس سگما پلس دے تحت تیار کیتی ہے۔ ندیم بیگ دی ہدایتکاری اچ تے خلیل الرحمن قمر دے تحریر کردہ ایہی شو اچ ہمایوں سعید ، عائزہ خان تیں عدنان صدیقی اداکاری کیتی ہے۔ شو 17 اگست 2019 کنے 25 جنوری 2020 تک اے آر وائی ڈیجیٹل تیں نشر تھیا ہئ۔
ونکی:ڈرامہ
ماہرہ خان

ماہرہ خان (اردو: ماہرہ خان، کنوں) (21 دسمبر، 1982ء) ہِک پاکستانی ماڈل، اداکارہ اَتے وی جے ہِن۔ اداکارہ دے مشہور ڈرامیاں وِچ "ہم سفر" اَتے "شہر ذات" قابلِ ذِکر ہِن۔ ٹیلی ویژن اُتے بھرپور کامیابی سمیٹݨ دے بعد ماہرہ نے فلمی دُنیا وِچ وی پیر رکھے ہِں۔ یکم جنوری 2016ء وِچ انّھاں دی پاکستانی فلم "ہومن جہاں" نمائش کِیتے پیش کِیتی ڳئی ہِے۔

## کَم کار آلی حیاتی
ماہرہ خان نے آپݨے کَم کار دا اَغاز 2006ء وِچ ٹی وی میزبان دے طور تے کِیتا۔ 

## ماہرہ خان دیاں فلماں
ماہرہ خان ہُݨ تئیں ڈِھڳ فلماں وِچ کَم کرچُکی ہِن۔ 

## حوالے

ونکی:پشتون شخصیتاں
ونکی:مہاجر شخصیتاں
ونکی:ہندی سینما دی اداکارہ
ونکی:اردو سینما وِچ اداکارائیں
ونکی:کراچی دیاں شخصیتاں
ونکی:کراچی دیاں اداکارائیں
ونکی:پاکستانی ٹیلی ویژن دیاں اداکار زنانیاں
ونکی:پاکستانی فلمی اداکار زنانیاں
ونکی:پاکستانی ٹیلی ویژن میزبان
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:پاکستانی فلمی شخصیّتاں
ونکی:پاکستانی فلمی اداکارہ
ونکی:پاکستانی فلمی اداکارائیں
سمیع خان

منصور اسلم خان نیازی ، جیڑہے پیشہ ورانہ طور تے سمیع خان دے ناں نال مشہور ہن ، ہک پاکستانی اداکار تیں ماڈل ہن ۔ جو پاکستانی فلماں تیں ٹیلی ویژن ڈرامیاں اچ ڋسدے ہن۔ انہاں اپݨے کیریئر دا منڈھ فلم سلاخیں دے نال ٻدھیا ھئ  ایندے بعد ٹیلی ویژن دی دنیا اچ آڳئے۔
سلاخیں

سلاخیں پاکستانی لالی ووڈ فلم ہے جیڑی جو 2004 اچ ریلیز تھئی ھئ۔ سٹاراں اچ احمد بٹ ، زارا شیخ تیں میرا شامل ہن۔ ایندی موسیقی ایم ارشاد ترتیب ڋتی ہائ۔ ساجد حسن تیں سعود کوں شفیع محمد دے نال بطور ولن دی حیثیت نال کاسٹ کیتا ڳیا ھا۔
زارا شیخ

زارا شیخ (اردو: زارا شیخ، کنوں) پاکستانی ماڈل اَتے اداکارہ ہِن۔ زارا شیخ نے "تیرے پیار میں (2000ء)" ، "سلاخیں (2004ء)" اَتے "لاج (2003ء)" جہیں فِلماں وِچ کَم کِیتا ہِے۔ انّھاں نے فلم "تیرے پیار میں" آپݨی اداکاری کِیتے "نگار ایوارڈز" اَتے "لاج" وِچ آپݨی اداکاری کِیتے لکس سٹائل ایوارڈ برائے بہترین اداکارہ" جِتیا۔

## کَم کار آلی حیاتی

### ماڈلنگ
زارا شیخ نے ماڈلنگ دے کَم کار دا اَغاز ٻہوں ای گَھٹ عمری وِچ، فِلماں وِچ پیر رکّھݨ کنوں ہِک ݙہاکے کنوں وَدھ پہلاں، شروع کر ݙِتّا ہَئی۔ 

### فلم
زارا شیخ نے ماڈلنگ دے کَم کار دا اَغاز ٻہوں ای گَھٹ عمری وِچ، فِلماں وِچ پیر رکّھݨ کنوں ہِک ݙہاکے کنوں وَدھ پہلاں، شروع کر ݙِتّا ہَئی۔ 

2002ء وِچ زارا شیخ نے سجاد گل دی "چلو عشق لڑائیں" وِچ کَم کِیتا۔ زارا شیخ نے 2003ء وِچ فلم "لاج" وِچ کَم کِیتا۔

2019ء وِچ، زارا شیخ نے "ہیر مان جا" وِچ اداکاری کِیتی۔ 

### گائیکی
2002ء وِچ، زارا شیخ نے "علی حیدر" دے نال رَل کے آپݨی فِلم "چلو عشق لڑائی" کِیتے ترے ڳاݨے گائے۔ 

## فلمو گرافی

## موسیقی ویڈیوز

* او صنم - یاسر اختر
* گھر آیا میرا - تلسی
* ہم ایک ہیں - شہزاد رائے
* تو ہی میری آس - عثمان ملک

## حوالے

ونکی:اردو سینما وِچ اداکارائیں
ونکی:ہندی سینما دی اداکارہ
ونکی:پنجابی زنانیاں
ونکی:نگار اعزاز جِتّݨ آلیاں شخصیتاں
ونکی:لاہوری شخصیتاں
ونکی:لاہور دیاں اداکار زنانیاں
ونکی:پاکستانی ماڈل زنانیاں
ونکی:پاکستانی فلمی اداکار زنانیاں
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:اکویہویں صدی دی پاکستانی اداکار زنانیاں
ونکی:پاکستانی گائیک زنانیاں
ونکی:ویہویں صدی دی پاکستانی اداکار زنانیاں
ﻭﺍﺧﺎﻥ ﺭﺍﮨﺪﺍﺭﯼ

ایہ افغانستان اچ ہک تنگ خطہ ہے جو چین تائیں درِگھا پئے ۔تاجکستان کوں پاکستان کنے ترڑیندہ ہے - ایہ راہداری، شمال اچ پامیر پہاڑاں تیں لمے اچ قراقرم دے ٻنے دے درمیان گڋ تھئ پئ ہے-

## حوالے
https://books.google.com.pk/books?id=CnDlcP6L8iEC&pg=PA13&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false

https://books.google.com.pk/books?id=CX6xCwAAQBAJ&pg=PA46&redir_esc=y