open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
وزیرستان

وزیرستان (Waziristan) پاکستان (Pakistan) دے قبائلی علاقہ جات وچ ہک پہاڑی علاقہ ہے۔ اے علاقہ افغانستان دی سرحد دے نال واقع ہے۔ وزیرستان دے لوک زیادہ تر پشتون ہن۔ وزیرستان دا علاقہ ماضی وچ برطانوی راج دے دوران قبائلی خودمختاری دا علاقہ ہئی۔ 

## جغرافیہ

وزیرستان پاکستان (Pakistan) دے شمال مغربی سرحدی علاقیاں وچ واقع ہے۔ وزیرستان دی سرحد افغانستان (Afghanistan) نال ملدی ہے۔ وزیرستان دے زیادہ تر علاقے پہاڑی ہن۔ وزیرستان دی زمین خشک اتے بنجر ہے، لیکن کجھ وادیاں وی موجود ہن۔ وزیرستان وچ کئی چھوٹیاں چھوٹیاں ندیاں اتے نالے موجود ہن۔

## تاریخ

وزیرستان دی تاریخ قدیم دور نال جڑی ہوئی ہے۔ وزیرستان ہمیشہ توں قبائلی علاقہ رہیا ہے۔ برطانوی راج دے دوران، انگریزاں نے وزیرستان تے قبضہ کرݨ دی کوشش کیتی لیکن ہمیشہ ناکام رہے۔ 1947 وچ پاکستان (Pakistan) دی آزادی دے بعد، وزیرستان پاکستان دا حصہ بݨ گیا۔ وزیرستان وچ ہمیشہ قبائلی خودمختاری رہی ہے۔ 2001ء توں بعد، وزیرستان وچ طالبان دی کارروائیاں ودھ گئیاں ہن۔ پاکستان دی فوج نے 2014 وچ وزیرستان وچ آپریشن ضرب عضب شروع کیتا ہائی۔

## آبادی

وزیرستان دی زیادہ تر آبادی پشتون قبیلے نال تعلق رکھدی ہے۔ وزیرستان دے لوک زیادہ تر اسلام دے پیروکار ہن۔ وزیرستان وچ کئی مختلف قبائلی گروپ موجود ہن۔ وزیرستان دی آبادی زیادہ تر دیہاتی ہے، لیکن کجھ وݙے قصبے وی موجود ہن۔

## معیشت

وزیرستان دی معیشت زیادہ تر زراعت اتے گلہ بانی تے مبنی ہے۔ وزیرستان دے لوک زیادہ تر مویشی پالیندے ہن۔ وزیرستان وچ کئی چھوٹے چھوٹے تجارتی مراکز وی موجود ہن۔ وزیرستان وچ بیروزگاری ہک وݙا مسئلہ ہے۔

## ثقافت

وزیرستان دی ثقافت پشتون روایات تے مبنی ہے۔ وزیرستان دے لوک زیادہ تر پشتو زبان بولیندے ہن۔ وزیرستان وچ روایتی موسیقی اتے رقص عام ہن۔ وزیرستان وچ مرداں تے عورتاں دے لباس مختلف ہوندے ہن۔

## تنازعات

وزیرستان وچ ہمیشہ توں تنازعات رہے ہن۔ برطانوی راج دے دوران وی انگریزاں دی قبائلیاں نال لڑائی رہندی ہئی۔ 2001ء توں بعد، وزیرستان طالبان دا گڑھ بݨ گیا ہئی۔ پاکستان دی فوج نے وزیرستان وچ کئی فوجی آپریشن کیتے ہن۔ وزیرستان وچ اڄ وی حالات کشیدہ ہوندن۔

## موجودہ صورتحال

وزیرستان وچ اج وی صورتحال نازک ہے۔ پاکستان دی فوج نے وزیرستان وچ امن قائم کرݨ کیتے کوششاں کیتیاں ہن۔ وزیرستان وچ ترقیاتی کم وی جاری ہن۔ وزیرستان دے لوکاں کوں تعلیم اتے صحت دیاں سہولتاں فراہم کرݨ دیاں کوششاں جاری ہن۔

## اہم مقامات

* میران شاہ (Miranshah)
* وانا (Wana)
* دتہ خیل (Datta Khel)
* رزمک (Razmak)

## قبائل

وزیرستان وچ کئی اہم قبائل آباد ہن، جنہاں وچ شامل ہن:

* وزیر (Wazir)
* محسود (Mehsud)
* داوڑ (Dawar)
* میاگانی (Miagani)

وزیرستان ہک اہم علاقہ ہے، جیہڑا پاکستان اتے افغانستان دے درمیان واقع ہے۔ وزیرستان وچ امن اتے ترقی ٻہوں ضروری ہے۔
کاں

کاں کورویڈی ٹٻر نال تعلق رکھݨ آلا ہک پکھی ہے۔ اے عام طور تے اے یکیاں برِ اعظماں اچ پائے ویندن، اتے ایندیاں مختلف نسلاں ہن۔ کاں  اپݨی ذہانت، موافقت پذیری اتے معاشرتی رویے دی وجہ توں ڄاݨے ویندن۔

## درجہ بندی

کانواں کوں کورویڈی ٹٻر اچ شامل کیتا ویندے، جین٘دے اچ روکس، جیز اتے میگپیز وی شامل ہن۔ کانواں دی جنس کوں کوروس آکھیا ویندے۔ دنیا اچ کانواں دیاں 40 توں ودھ قسماں ہن، جِنھاں وچ عام کوا (Corvus corone)، امریکی کوا (Corvus brachyrhynchos) اتے آسٹریلوی کوا (Corvus coronoides) شامل ہن۔

## جسمانی خصوصیات

کاں عام طور تے درمیانے توں وݙے سائز دے پکھی  ہوندن، جِنھاں دا جسم کالا یا بھورے رنگ دا ہوندے۔ انہاں دی لمبائی تقریباً 34 توں 70 سینٹی میٹر (13 توں 28 انچ) تک ہوندی ہے۔ کانواں دی چُنڄ مضبوط تے نوکدار ہوندی ہے، جیہڑی انہاں کوں کھاݨا لبھݨ اتے کھاوݨ اچ مدد کریندی ہے۔ انہاں دے پر طاقتور ہوندن اتے اے چنگا اُݙویندے وی ہن۔

## تقسیم اتے رہائش

کاں پوری دنیا اچ پائے ویندن، بشمول یورپ، ایشیا، افریقہ، آسٹریلیا اتے شمالی امریکہ۔ اے مختلف قسم دی رہائشی گاہاں اچ رہندے ہن، جیویں جنگلات، چراگاہاں، صحراواں اتے شہری علاقے ۔ کاں انتہائی موافق ہون٘دے ہن اتے انہاں کوں انسان دی آبادی دے نیڑے وی ݙیکھیا ون٘ڄ سڳدے۔

## رویہ تے خوراک

کاں اپݨی ذہانت، مسائل حل کرݨ دی صلاحیت اتے معاشرتی رویے دی وجہ توں ڄاݨے ویندن۔ اے سماجی پکھی ہوندن اتے گروہاں اچ رہندے ہن جنہاں کوں "قتل" یا "کلین" آکھیا ویندے۔ کاں عام طور تے سب کجھ کھاوݨ والے ہوندن اتے اے کیڑیاں، بیجاں، میویاں، مردہ جانوراں اتے انسانی فُضلہ کھاندے ہن۔ اے شیئاں لکاوݨ اتے بعد اچ استعمال کرݨ کیتے وی مشہور ہن۔

## ذہانت

کانواں دی ذہانت غیر معمولی ہے، انہاں وچ اوزار استعمال کرݨ، مسائل حل کرݨ اتے یادداشت دی صلاحیت ہوندی اے۔ انہاں کوں اوزار بݨاوݨ اتے استعمال کرݨ دے تجربے اچ وی ݙیکھیا ڳیا ہے، جیویں کہ کھاݨا حاصل کرݨ کیتے ٹہݨیاں استعمال کرݨ۔ انہاں وچ منطقی استدلال دی صلاحیت وی ہوندی ہے۔ ایں وجہ توں کانواں کوں جانوراں دی سلطنت دے سَبھ توں ذہین پکھیاں اچوں شمار کیتا ویندے۔

## ثقافتی اہمیت

کوے مختلف ثقافتاں اچ اہم کردار ادا کریندن، کجھ اچ انہاں کوں بدبختی یا موت دی علامت سمجھیا ویندے، جݙاں کہ کجھ اچ انہاں کوں دانائی یا چالاکی دی علامت سمجھیا ویندے۔ انہاں کوں اکثر ادب، لوک کہانیاں اتے فن وچ پیش کیتا ویندے۔

## تحفظ

کانواں دی زیادہ تر نسلاں خطرے اچ نھیں ہوندیاں تے ایندی آبادی دنیا اچ وݙے پیمانے تے پھیلی ہوئی ہے، البتہ انہاں کوں رہائش گاہاں دے ختم تھیوݨ اتے انسانی مداخلت توں خطرہ ضرور اے جیویں کہ شکاری اتے زہریلے کیمیکلز۔

## خلاصہ

کاں عام طور تے دنیا اچ پائے ون٘ڄݨ آلے پکھی ہن، جیہڑے اپݨی ذہانت، موافقت پذیری اتے معاشرتی رویے کیتے ڄاݨے ویندن۔ انہاں دی ثقافتی اہمیت وی اے اتے اے ماحول دے نظام اچ اہم کردار ادا کریندن۔
عادل ملاݨہ

عادل ملاݨہ سرائیکی شاعر ہے۔ کوٹ ادو نال تعلق ہے۔

نشتر یونیورسٹی ملتان توں ایم بی بی ایس کیتے۔

اصل ناں       محمد عادل

قلمی ناں       عادل ملاݨہ

جٖمنْ           1998ء

تعلیم           ایم بی بی ایس 

پیشہ            ڈاکٹر

فون نمبر        0309 6205014

جاہ پتہ         چکنمبر564تحصیل چوک سرور شہید ضلع مظفر گٖڑھ

## نمونہ کلام

### غزلیہ اشعار
؎شباب دیوچ ٻلکّی دو ول ونڄݨ دی خواہش

ٻلکّی دیوچ اے سک ہئی پہنچوں شباب توݨیں

سوال سوچاں دے نال چیتے کھپائی ودے ہن

سوال تاں ٻس سوال ہوندن ،جواب توݨیں 

اجٖاں تاں عادلؔ ایں شوق دے راہ دی ابتداء ہے

سلام کنڈیاں کوں نال کرنْے گلاب توݨیں 

؎تیݙی سک توں ڈھیر اساکوں رزق دے رولیں کھاہدے

تہوں تاں اساں رہندے ہسے راتیں ݙینہاں نکھتے

میکوں پلّے پیسے ہوونْ دا ہک فائدہ ملئے

جیندے نال الایا میں ، او میݙا سونہاں نکھتے

### غزل
شام تھیوے ہا وسبہ سارا کٹھا ہوندا ہا

وستی دے سردار دے کولوں واجا ہوندا ہا

حق ہمسائیں دی خیر خبر وی تھیندی رہندی ہئی

کچّے کوٹھیں دے وچ ہک ݙُو جالا ہوندا ہا

جتّھاں دریا واہندا پیائے ،ٹِبّے ہوندے ہن

جتّھاں ٹِبّے ݙسدن اتھاں دریا ہوندا ہا

اساں پوری پُچھ ݙس کرکے دھرتی اُتّے آئے ہیں

ساکیں پہلے ساݙا اتھاں ݙاݙا ہوندا ہا

تیݙے ݙکھاں دل بدھوائ اے جیندے پئے ہیں نتاں

ساݙے کیتے جیوݨ کݙاں سؤکھا ہوندا ہا؟

~محمد عادل ملانہ

### ݙو شعر
اپݨے ہووݨ دی گول وچ ہاں میں

پتّے کیجھیں ماحول وچ ہاں میں

میݙی جھمر دے پھیر وچ ہیں توں

تیݙی کافی دے بول وچ ہاں میں

~عادل ملانہ

ساہ دے گُھمّر گھیر اچ گُھمدیں ،یار حیاتی گھٹی

ݙوݙا ݙوݙا چکھدئیں چکھدئیں نوں مݨ ماکھی گھٹی

ݙکھ آیائے تاں وقت وی قطری مَٹھئیں ٹرݨ پئے گے

سُکھ دے وچ تاں زندگی ساری وݙی جلدی گھٹی

عشق اے، سچے جذبیں سُودھا پورا بندہ منگدے

اتھاں وارے کینی کھاندی کوئ شئے ودھی گھٹی

اوویں تاں ہݨ بندہ بندہ کلھا تھیندا ویندے

اوویں تاں مخلوق خدا دی اصلوں کینی گھٹی

~عادل ملانہ

### نعت رسول مقبول ص
انسان دا وس نئیں جو کُوئ وصف ݙساوے

اللہ ای تیݙی نعت سُݨاوے تاں سُݨاوے

الحمد توں والناس تائیں سارے دا سارا

قرآن تیݙی ذات دا سہرا نظر آوے

اللہ نیں جو آکھیئے "ﻭَﺭَﻓَﻌْﻨَﺎﻟَﮏَ ﺫِﮐْﺮَﮎْ"

منکر ہے جیڑھا کیویں تیݙا ذکر گھٹاوے؟

پیغام تیݙا "وحیٌ یُّوحیٰ" دے مطابق

یعنی توں الاویں تاں خدا آپ الاوے

عادل جھئیں نکمے دے پلے کجھ وی تاں کینی

ہک جان ہے لکھ واری تیݙی ویل وتاوے

شاعر : عادل ملانہ

اپݨی جاہ تے اپݨیں رنگ اچ جیوݨ جیندے پئے ہیں

تُساں پُھل غلاب دے ماہی، اَساں اَک دے ݙوݙے

آمھوں سامھوں بیٹھیں دیداں ول ول مِلدیاں ریہاں

اُٹھ دے نال کچاوے اُتّے دل وی کھادھے لوݙے

کے تائیں اوندے پاسوں ایویں ولدی کینہ آسی

کے تائیں اساں رگڑی راہسوں متّھے، گِٹّے، گوݙے

جیڑھی ریت تے اساں تُساں جُھمّر کھیݙدے ہاسے

اوکوں ہُݨ لتاڑی ویندن عربی جڑے توݙے

اساں عادل بھوئیں اپݨی دے وݨ نہ مُول مریسوں

کاٹھیاں چݨدے راہسوں توڑے، بالی راہسوں چھوݙے

~محمد عادل ملانہ
ونکی:سرائیکی شاعر
امری

امری ہِک قدیم وسن٘دی ہے جیڑھی اڄوکے سن٘دھ، پاکستان وچ واقع ہے، تے اِے 3600 قبل مسیح تئیں پُڄدی ہے۔ ایہ جاہ موئنجودڑو دے لموں حیدرآباد-دادو روڑ تے حیدرآباد توں 100 کلومیٹر اُبھے تے واقع ہے۔

ایں ثقافت دا قدیم ترین مقام کونال (4000 قبل مسیح) ہریانہ وچ ہے، جیڑھا رحمان ڈھیری (3300 قبل مسیح) توں وی قدیم ہے۔ ایں ثقافت دی پہلی کھاٹی دا مقام کوٹ ݙیجی ہے۔ رحمان ڈھیری، جیڑھا ایں ثقافت دی قدیم ترین مثال سمجھیا وین٘دا ہا، ہُݨ کونال دی کھدائی دے بعد ایں ثقافت دی ݙوجھی قدیم ترین مثال ہے، این٘دے وچ رحمان ڈھیری توں وی پراݨیاں ثقافتی لبھتاں ملیاں ہن۔
کوٹ ݙیجی اتے امری سن٘دھ وچ ہِک ٻئے دے نیڑے ہن، انہاں پہلے مقامی ثقافت تیار کیتی جین٘دے وچ عام عناصر ہن، بعد وچ انہاں دا ہڑپہ ثقافت نال ڳان٘ڈھا جڑیا تے پوری طرحاں ہڑپہ ثقافت وچ تبدیل تھی ڳئے۔ ایں ثقافت نال تعلق رکھݨ والیاں لبھتاں دی قدیم ترین مثال رحمان ڈھیری وچ مِلی ہئی، بھل بعد دی کھاٹی وچ ایں ثقافت دی قدیم ترین مثال کونال وچ مِلی۔ ایہ مقام ہڑپہ دے مقام دے ثقافتی ݙاݙکے ہن۔ اِنہاں مقامات تے ہڑپہ توں پہلے دے مقامی ثقافتی درجے موجود ہن، جیڑھے ہڑپہ دی ثقافت توں الڳ ہن، ایہ بنوالی (سطح 1)، کوٹ ݙیجی (سطح 3A)، امری (سطح 2) وچ ہن۔ رحمان ڈھیری وچ کوٹ ݙیجی توں پہلے دا مرحلہ (3300-28 قبل مسیح) وی ہے جیڑھا سن٘دھ وادی دی ثقافت دا حصہ کائنی۔ 

### ہڑپہ توں پہلے دا مرحلہ
کیرتھر پہاڑ دے دامناں دے قریب ایہ ہیٹھلے سندھ وچ ہِک اہم مون٘ڈھی شہری ڳڑھ ہئی۔ امری بلوچستان دے نیڑے ہے جتھاں 6000 قبل مسیح توں 4000 قبل مسیح تئیں دیاں مون٘ڈھی رڑھ رادھ برادریاں دی ودھک چھیکڑبازی شہراں وچ تبدیل تھئی۔ سن٘دھ دریا دی پچادھی کن٘دھی تے 8 ہیکٹر دے قدیم ٹٻیاں دی وݙی پیمانے تے کھاڳی کیتی ڳئی ہے۔ سب توں پہلا مرحلہ ہِک قلعہ بن٘د شہر ہئی جیڑھا 3600 توں 3300 قبل مسیح تئیں ودھیا پھلیا، تے سن٘دھ وادی دی تہذیب دے ہڑپہ توں پہلے دے مرحلے نال تعلق رکھدا ہئی۔ امری دی تاریخ رحمان ڈھیری دے بعد دی ہے۔ اتھاں دریافت تھیوݨ والے مٹی دے تھان٘واں دیاں اپݨیاں خصوصیات ہن۔ سوہر دمب (نال) بلوچستان وچ امری دے پچادھو ہک رلدا ملدا ٹھیڑھ ہے۔ انہاں دے مٹی دے برتن کݙاہیں کݙاہیں سان٘جھے 'امری-نال ویئر' دے طور تے بیان کیتے وین٘دے ہن۔ ٻئے ہڑپہ توں پہلے دے شہراں دی طرحاں ایں ٹھیڑھ تے کوئی لکھت نئیں ملی۔ ثبوت توں پتہ لڳدے جو تقریباً 2500 قبل مسیح وچ شہر وچ وݙی پیمانے تے بھاء لڳی ہئی۔

### بعد دے مراحل
ݙوجھا جُڳ (تقریباً 2750-2450 قبل مسیح) وچ سن٘دھ وادی دی ثقافت دے زیادہ توں زیادہ عناصر ظاہر تھین٘دے ہن۔
تریجھا جُڳ (تقریباً 2450-1900 قبل مسیح) تقریباً مکمل طور تے سن٘دھ وادی دی ثقافت نال تعلق رکھدا ہے۔
چوتھا جُڳ (تقریباً 1900-1300 قبل مسیح) ثقافتی روایات دے ملاپ نال نشابر ہے۔ جھکر ثقافت دے عناصر ظاہر تھیندے ہن، تے وادی سندھ دی ثقافت دے آخری مرحلے دے نال موجود ہن۔ [9] بعد وچ جھنگر ثقافت دے عناصر ظاہر تھیندے ہن۔
پن٘جواں جُڳ مسلم دور ہے تے این٘دی تاریخ بعد دی ہے۔
ایں ٹھیڑھ توں مِلݨ والے ثبوتاں توں پتہ لڳدے جو سن٘دھ وادی دی ثقافت شئیت براہ راست امری ثقافت تے نہ اُسری ہئی۔ ایں دے نال نال گھٹ توں گھٹ ایں مقام تے امری ثقافت توں اچݨ چیت تبدیل تھیوݨ دی بجائے ݙوہیں ثقافتاں ہک ٻئے دے نال موجود ہن۔
بالو

بالو ہک آثار قدیمہ دا ٹھیڑھ ہے جیڑھا سن٘دھ وادی دی تہذیب نال ڳن٘ڈھیل ہے، ایہ ہن٘دوستانی ریاست ہریانہ وچ کیتھل شہر توں لڳ بھڳ 22 کلومیٹر (14 میل) لموں واقع ہے۔ ایں وسن٘دی وچ کئی ذاتاں رہن٘دیاں ہن، جنہاں وچوں زیادہ تر ڄٹ (خاص طور تے بیدھان، راپریا، بورا) ہن۔ ایہ ہریانہ دیاں وݙیاں وستیاں وچوں ہِک ہے تے این٘دے ترائے سرپن٘چ ہن۔ مردم شماری 2011 دے مطابق، بالو دی آبادی تقریباً 18,000 ہے اتے تقریباً 2,800 گھر موجود ہن۔ وستی وچ ہسپتال، پاور ہاؤس، سکول اتے ٹرانسپورٹ سروسز سمیت کئی سہولتاں موجود ہن۔ زیادہ تر وستی دے لوک رڄ کڄ نال صحت مند ماحول وچ رہن٘دے ہن۔ اتھاں لڳ بھڳ 10 سکول، ہک چھوٹا ہسپتال، پاݨی دی ٹین٘کی، لائبریری اتے اناج من٘ڈی سمیت گراؤن٘ڈ موجود ہن۔

### تاریخی اہمیت
ایہ ہک چھوٹی قلعہ بن٘د وستی ہے جتھوں گھاہ ٻوٹ دے کئی آثار مِلے ہن۔ وستی کوں بہادر ترین وستیاں وچوں ہِک سمجھیا وین٘دے اتے پچھوکڑ وچ پٹیالہ دے بادشاہ کوں لڑان٘ڈ وچ شکست ݙیوݨ کیتے مشہور ہے۔

### گھاہ ٻوٹ دیاں بچران٘داں
اتھاں مِلݨ والیاں چیزاں وچ جَو، کݨک، چاول، چݨا، مون٘گ، کئی ونکیاں دے مٹر، تِل، خربوزہ، ہن٘دواݨہ، ان٘گور، کھجوراں، تھوم وغیرہ شامل ہن۔ جیڑھے جو ہریانہ دے نیڑے دے سن٘دھ وادی دے ٹھیڑھ کونال نال رلدے ملدے ہن۔

### قدیم ترین تھوم
اتھاں مِلݨ والیاں گھاہ ٻوٹ دیاں لبھتاں وچ تھوم دا ہِک نمونہ وی شامل ہے، جین٘کوں تھوم دا قدیم ترین ثبوت منیا ڳیا ہے۔ ایہ لمے اتے لمے پوادھی ایشیا وچ تھوم دے ڳن٘ڈھیاں دے قدیم ترین ثبوت ہن ۔
بابر کوٹ

بابر کوٹ ہک آثار قدیمہ دا ٹھیڑھ ہے جیڑھا سن٘دھ وادی دی تہذیب نال تعلق رکھدے، اتے گجرات، ہن٘دوستان دے سوراشٹر علاقے وچ واقع ہے۔ ایہ احمد آباد توں 325 کلومیٹر، بھاون نگر توں 152 کلومیٹر تے راجولا توں 15 کلومیٹر دے فاصلے تے جعفرآباد تعلقہ وچ واقع ہے۔

### کھاٹی
یونیورسٹی آف پنسلوانیا دے گریگوری پوسہل ایں ٹھیڑھ دے نال نال روجڈی اتے اوریو ٹمبو تے وی تفصیلی پرکھ پرچول کیتی ہے۔

### تاریخی اہمیت
ایں ٹھیڑھ کوں پچھلے ہڑپائی دور نال تعلق رکھݨ آلے ٹھیڑھ دے طور تے درجہ بن٘دی کیتی ڳئی ہے تے ایہ لڳ بھڳ 2.7 ہیکٹر تے کھن٘ڈیا ہویا ہے۔ بابر کوٹ وچ پتھر دی ہک قلعہ بن٘دی دی کن٘دھی موجود ہئی۔

### گھاہ ٻوٹ دیاں لبھتاں
ایں ٹھیڑھ توں مِلݨ والیاں چیزاں وچ ٻاجھری، چݨے سمیت ٻنہاں ٻوٹیاں دے آثار لبھئے ہن۔ این٘دے علاوہ اِیہ وی پتہ لڳدے جو ٻاجری شئیت ایں ٹھیڑھ تے تریجی صدی قبل مسیح دے دوران موجود ہئی۔ ‎وکھر نمونیاں دا استعمال کرین٘دے ہوئیں ہِک آثار قدیمہ دی پرکھ پرچول نال بابر کوٹ وچ ݙو فصلاں دے ثبوت ملے ہن، ہک ہنالے دی فصل تے ݙوجھی سیالے دی رڑھ۔

### زناوراں دیاں لبھتاں
ایں ٹھیڑھ توں مِلݨ والیاں چیزاں وچ مال ڈھڳی، ٻکریاں، بھیݙاں اتے سوراں سمیت زناوراں دے کرن٘گے وی ملئے ہن۔ ہِک آثار قدیمہ دی پرکھ پرچول نال کن٘ڳݨی (eleucine coracana) دے ثبوت ملے ہن، جیڑی شئیت زناوراں کیتے گھاہ پٹھے دے طور تے استعمال تھین٘دی ہئی۔
بارش

بارش(انگریزی:Rain) اینکوں مینہہ وی آکھیا ویندے۔
بارش  اوں ویلے تھیندی ہے جݙاں فضا وچ موجود پاݨی دے قطرے اتنے بھارے تھی ون٘ڄن جو انہاں کوں ہوا وچ ٹِکئی تے رکھݨ ممکن نہ راہوے۔ بارش پاݨی دا ہک وݙا ذریعہ ہے، جیڑھا زمین،وݨاں،ٻوٹیاں اَتے زناوراں کوں پاݨی ݙیندے۔ بارش دی بوچھاڑ زمین تے پوندے ای مٹی وچ رَل ویندی ہے تے رڑھ کوں سیراب کریندی ہے۔

## بارش تھیوݨ دا عمل

بارش تھیوݨ دے عمل وچ کجھ اہم مرحلے شامل ہوندن:

1. بخارات بݨݨ (Evaporation): سِجھ دی گرمی نال زمین تے موجود پاݨی بھاپ بݨ تے ہوا وچ رل ویندا ہے۔

2. پاݨی دے بخارات دا قطراں دی شکل اختیار کرݨ(Condensation): اُتے ون٘ڄ کے ایہہ پاݨی دی بھاپ ٹھݙی تھی تے پاݨی دے نِکے نِکے قطرے بݨ ویندی ہے۔ ایہہ قطرے ہوا وچ موجود دھول تے نمک دے ذرات نال رل کے بدّلاں دی شکل اختیار کر گھندے ہن۔

3. بارش (Precipitation): جݙاں بدّلاں وچ پاݨی دے قطرے اتنے بھارے تھی ویندے ہن جو او ہوا وچ ٹِک نئیں سڳدے، تاں او بارش دی شکل وچ زمین تے پوندے ہن۔

## بارش دیاں قِسماں

بارش مختلف قِسماں دا ہوندی ہے:

*   موسمی بارش: ایہہ بارخ گرم علاقیاں وچ گرمی دی وجہ توں تھیوݨ والے بخارات دے نتیجے وچ تھیندی ہے۔
*   پہاڑی بارش: ایہہ مینھ اوں ویلے تھیندی ہے جݙاں ہوا پہاڑاں نال ٹکریندی ہے تے اُتے چڑھدی ہے۔ ایہہ اُتے ونڄ تے ٹھݙی تھی ویندی ہے تے بارش وسیندی ہے۔
*   سائیکلونیک بارش: ایہہ بارش گھٹ پریشر دے علاقیاں وچ تھیندی ہے، جتھاں ہوا گھمدی ہے تے اُتے چڑھدی ہے، جیندے نال بارش وسیندی ہے۔
*   ژالہ باری: برف دے ٹکڑیاں دی شکل وچ بارش تھیندی ہے، ایہ اکثر سخت بارش دے نال تھیندی ہے۔

## بارش دے اثرات

بارش دے زمین تے ٻہوں سارے اثرات ہوندے ہن:

*   رڑھ دی آبپاشی: بارش رڑھ کوں سیراب کریندی تے انہاں دے ودھݨ وچ مدد ݙیندی ہے۔
*   پاݨی دے ذخائر: بارش دریاواں، ٹوبھاں تے زیر زمین پاݨی دے ذخائر کوں بھریندی ہے۔
*   آب و ہوا: بارش آب و ہوا کوں ٹھݙا رکھݨ وچ مدد ݙیندی تے موسم کوں کنٹرول کریندج ہے۔
*   مٹی کوں گھاٹا: کݙاہیں زیادہ بارش نال مٹی کٹ ویندی ہے اتے چھل وی آ ویندن۔

## بارش دا انسانی ثقافت وچ کردار

بارش دا انسانی ثقافت وچ وݙا کردار ہے۔ ٻہوں سارے لوک اینکوں خوشحالی دی نشانی سمجھدے ہن۔ ٻہوں ساری ثقافتاں وچ بارش نال جُڑی ہوئی مذہبی رسومات تے تہوار وی منائے ویندے ہن۔بارش کئی لوک گیت، کہاݨیاں اتے شاعری دا موضوع وی بݨیا ہویا ہے۔

## بارش دی پیمائش

مینھ کوں پیمائش کرݨ کیتے رِین گیج (Rain gauge) استعمال کیتا ویندا ہے۔ ایہہ ہک خاص قسم دا برتن ہوندا ہے جیہڑا بارش  دے پاݨی دی مقدار کوں نپیندا ہے۔ ایں توں پتہ لڳدا ہے جو کتنی بارش تھئی ہے۔

## بارش تے موسمیاتی تبدیلی

موسمیاتی تبدیلی دی وجہ نال بارش دے نظام وچ وی تبدیلیاں آندیاں پیاں ہن۔ دنیا دے کجھ حصیاں وچ بارش دی مقدار گھٹدی پئی ہے، جݙاں کہ کجھ حصیاں وچ ودھدی پئی ہے۔ اِنہاں تبدیلیاں دا اثر زراعت تے پاݨی دے وسائل تے پعندا ہے۔
وݨ

وݨ(انگریزی:Tree) اینکوں درخت،رکھ اَتے ٻوٹا وی آکھیا ویندے، ایندے وچ لکِڑ دا تنا، شاخاں اَتے پتے ہوندن۔ وݨ ٻہوں سارے سال جِی سڳدن تے زمین تے حیاتی دا اہم حصّہ ہن۔ ایہ ہوا کوں صاف کریندن، جنگلی حیات کیتے گھر مہیا کریندن، تے ماحول کوں سوہݨاں بݨیندن۔

## وݨ دے حصے

وݨ دے کئی حصے ہوندن، ہر حصے دا اپݨا کم ہوندا ہے:

1-  جڑھاں: جڑھاں(Roots) مٹی وچ دبیاں ہوندن تے وݨ کوں سہارا ݙیندین اتے مٹی وچوں پاݨی اتے غذائی اجزاء جذب کریندن

2-  تنا: تنا(stem) وݨ دا مرکزی حصّہ ہوندے، جیہڑا جڑھاں توں شاخاں تئیں پاݨی اتے غذائی اجزاء پہنچیندا ہے۔

3-  شاخاں: شاخاں تنے توں نِکلدیاں ہن اتے پتے، پھل، تے پُھلاں کوں سہارا ݙیندن۔

4-  پتے: پتے سِجھ دے سوجھلے نال غذائی اجزاء بݨیندے ہن (photosynthesis) اتے کاربن ڈائی آکسائڈ جذب کریندے ہن۔
5-   پھل تے پھل: کُجھ وݨ پھل تے پھلیاں ݙیندن، جِنہاں وچ بیج ہوندن۔

## وݨ دیاں قِسماں

دنیا وچ وݨا  دیاں ٻہوں ساریاں قِسماں ہن، جیڑھیاں مختلف ماحول وچ رہندن۔ وݨاں کوں عام طور تے ݙو وݙیاں قِسماں وچ تقسیم کیتا ویندا ہے:

*   کونیفیرس وݨ (Coniferous trees): اِنہاں وݨاں تے سُوئی وانگوں پتے ہوندن تے ایہہ عام طور تے ٹھڈے علاقیاں وچ ہوندن۔ مثال دے طور تے پائن تے صنوبر دے وݨ۔
*   ڈیسیڈیئس وݨ (Deciduous trees): اِنہاں وݨاں دے چوڑے پتے ہوندن جیہڑے سیالے وچ ڈِھے پوندن۔ مثال دے طور تے شاہ بلوط تے میپل دے وݨ۔

## وݨاں دی اہمیت

وݨ ساݙی زمین کیتے ٻہوں اہم ہن۔ انہاں دے کجھ اہم کردار یہ ہن:

*   آکسیجن: وݨ آکسیجن پیدا کریندن، جیڑھی انساناں اتے زناوراں کیتے زندہ راہوݨ کیتے ضروری ہے۔

*   کاربن ڈائی آکسائیڈ جذب: وݨ فضا وچ موجود کاربن ڈائی آکسائیڈ جذب کریندن، جیڑھی موسمیاتی تبدیلی کوں گھٹ کرݨ وچ مدد ݙیندی ہے۔

*   جنگلی حیات کیتے مسکن: وݨ زناوراں، پکھیاں تے کیڑے مکوڑیاں کیتے گھر مہیا کریندن۔

*   مٹی دا کٹاؤ روکݨ: روݨا  دیاں جڑھاں مٹی کوں پکڑ کے رکھدین اتے اینکوں کٹݨ توں بچیندین۔

*   پاݨی دی صفائی: وݨ مٹی وچ پاݨی کوں فلٹر کریندن تے اِینکوں صاف رکھدین۔

*   لکڑی تے ٻئے وسائل: وݨ لکڑی، کاغذ تے ٻئے ٻہوں سارے وسائل مہیا کریندن۔

## وݨاں کوں خطرے

وݨاں کوں کئی خطریاں دا سامݨا ہے، جیویں کہ:

*   جنگلات دی کٹائی: زمین صاف کرݨ یا لکڑی کیتے وݨاں دے کٹݨ نال وݨاں دی تعداد گھٹ تھیندی پئی ہے۔

*   موسمیاتی تبدیلی: گرمی ودھݨ، بارش دے انداز بدݪݨ، تے ٻیاں تبدیلیاں دی وجہ نال وݨاں کوں گھاٹا پُڄدا پیا ہے۔

*   آلودگی: آلودگی وݨاں کوں بیمار کریندی ہے تے انہاں دے ودھݨ کوں متاثر کریندی ہے۔

## وݨ دی حفاظت

وݨاں دی حفاظت کرݨ ٻہوں ضروری ہے۔ اساں اینکوں مندرجہ ذیل طریقیاں نال کر سڳدے ہیں:

*   وݨ لڳاوݨ: ودھ توں ودھ وݨ لاوݨ نال ماحول کوں بہتر بݨایا ون٘ڄ سڳدے۔

*   جنگلات دی کٹائی روکݨ: جنگلات دی کٹائی کوں روکݨ کیتے اقدامات کرݨ۔

*   آلودگی گھٹاوݨ: آلودگی گھٹ کر کے وݨاں کوں نقصان توں بچایا ون٘ڄ سڳدے۔

*   وݨاں دی حفاظت کرݨ: وݨاں دی حفاظت کرݨی چاہیدی ہے تے انہاں کوں صحت مند رکھݨ کیتے اقدامات کرݨ۔

## وݨ ثقافت وچ

وݨاں دا ثقافت وچ وی اہم مقام ہے۔ ٻہوں ساری ثقافتاں وچ وݨاں کوں مقدس سمجھا ویندے اتے انہاں نال کئی روایات جڑیاں ہوئیاں ہن۔ ایہ شاعری، ادب اتے فنون وچ وی اہم مقام رکھدے ہن۔
برگاؤں

برگاؤں سن٘دھ وادی دی تہذیب دا ہک آثار قدیمہ دا ٹھیڑھ ہے۔ ایہ ٹھیڑھ ضلع سہارنپور، اتر پردیش، ہن٘دوستان وچ واقع ہے۔

### پچھاترا ہڑپائی
ایہ ٹھیڑھ پچھاترے ہڑپائی جُڳ نال تعلق رکھدے، جین٘دے وچ گیرو رن٘گ دے مٹی دے برتن ملئے ہن۔

گیرو رن٘گ دے مٹی دے برتناں دی ثقافت ہن٘د گن٘گا دے میدان دی کانسی دور دی ثقافت ہے جیڑھی عام طور تے 2000–1500 قبل مسیح دی سمجھی وین٘دی ہے،ایہ پوادھی پن٘جاب توں اُبھے پوادھی راجستھان اتے پچادھی اتر پردیش تئیں کھن٘ڈی ہوئی ہے۔

ایں ثقافت دیاں لبھتاں پچھاتری ہڑپہ ثقافت اتے ویدک ثقافت ݙوہیں نال بھان٘د رکھین٘دین۔ ماہر آثار قدیمہ اکینوری یویسوگی این٘کوں پچھاترے ہڑپائی بارا طرز دی آثار قدیمہ نال سلھڑ سمجھدے، جݙاں جو پارپولا دے مطابق، ایں ثقافت وچ گاݙیاں دی دریافت برصغیر پاک و ہن٘د وچ ہن٘د-ایرانی لݙ پٹاݨ کوں ظاہر کرین٘دی ہے، جیڑھی پچھاتری ہڑپائی لوکائی کیتی ہئی۔ این٘دے بعد سرمئی برتناں دی ثقافت اتے ول اُبھلا کالا چمکیلا برتن آیا۔
بروڑ

بروڑ راجستھان، ہن٘دوستان دے سری گن٘گا نگر ضلع وچ ہک آثار قدیمہ دا ٹھیڑھ ہے۔ ایہ قدیم سن٘دھ وادی دی تہذیب نال تعلق رکھدے۔ کھاٹی توں بعد ہڑپہ توں پہلے اتے ہڑپہ دور دے مٹی دے برتن ملے ہن۔ ایہ ٹھیڑھ راجستھان دے سری گنگا نگر ضلع دے لمویں حصے وچ واقع ہے، ایہ ٹھیڑھ انوپ ڳڑھ توں تقریباً 13 کلومیٹر اُبھے پوادھوں، پاکستان دے حد ٻنے دے نیڑے ہے۔ ایہ کالی بن٘گن توں تقریباً 100 کلومیٹر لمے پچادھوں گھاگھرا دریا سُکے تل وچ واقع ہے۔

بروڑ دا ٹٻہ تقریباً 200 ضرب 150 میٹر دا ہے اتے چودھار دے ایٹھے توں 11 میٹر دی اُچائی تک وین٘دا ہے۔
دریافت
بروڑ کوں ہک قبل از تاریخ مقام دے طور تے اٹلی دے ماہر آثار قدیمہ (1887–1919) لوئیجی پیو ٹیسٹوری 1916–17 وچ دریافت کیتا ہئی۔ بھارت دی آزادی دے بعد املانند گھوش (سابق ڈائریکٹر جنرل، آثار قدیمہ سروے آف ان٘ڈیا) ایں مقام دا تفصیلی سروے کیتا ہا۔

2003–04 وچ، ہن٘دوستانی آثار قدیمہ دے سروے سرسوتی ہیریٹیج پروجیکٹ دے تحت کھاٹی شروع کیتی۔ کھاٹی کیتے 400 ضرب 300 مربع ایریا منتخب کیتا ڳیا ہا۔ 2006–07 وچ، ٹائل نال بݨے گھر اتے سڑکاں دریافت تھیاں۔ 
کھاٹی
### آثار قدیمہ دیاں لبھتاں دیاں خصوصیات
چکاں تے بݨے مٹی دے لال رن٘گ دے بغیر رن٘گ دے برتن، درمیانی کپڑا، چیزاں سان٘بھݨ والے جھان٘ولے اتے چھوٹے برتن، خاکی رن٘گ دے کجھ برتن، ہاکرا دور دے برتناں دیاں ٹھیکریاں۔
### ݙوجھا ہڑپائی جُڳ
لبھتاں وچ مٹی دیاں سلھاں نال بݨئے گھر شامل ہن

### تریجھا ادھکھڑ ہڑپائی جُڳ
لبھتاں وچ مٹی دیاں سلھاں نال بݨئے گھراں دے کھولے ، گول اتے ترکونے ڳیٹے، چمیٹی دے نشان والے غلولی دے ڳیٹے، گول موتی ، ڳاہݨے اتے سجاوٹ دیاں چیزاں، 8000 موتیاں والا گھڑا، لال رن٘گ دی دھوڑ پیدا کرݨ والے پتھر، 5 میٹر لمبا، 3 میٹر دا مٹی دا بٹھ شامل ہن۔ این٘دے علاوہ آثار قدیمہ دے ماہرین کوں ہڑپہ توں پہلے اتے ہڑپہ دور دے مٹی دے برتن مِلے ہن۔

### پہلا جُڳ۔ ہڑپہ توں پہلے
مٹی دے برتن چکاں تے بݨائے ڳئے ہَن، ایہ سرخ رنگ دے ہَن اتے انہاں تے کوئی رن٘گ روغن کائنا ہئی۔ کپڑا درمیانی اتے کھوہرا ہے۔ چیزاں سان٘بھݨ والے جھان٘ولے اتے چھوٹے برتن مِلے ہن، اتے نال نال خاکی رن٘گ دے کجھ برتن وی مِلے ہن۔ ہاکڑا دور دے برتناں دیاں ٹھیکراں اتھاں سب توں تلویں سطح تے ملیاں ہن۔

### ݙوجھا تے تریجھا ادھکھڑ ہڑپائی جُڳ
مٹی دیاں سلھاں نال بݨے گھراں دے کھولے سامݨے آئے ہن۔ ایہ سڑکاں دے نال نال اُبھے لمے بݨے ہوئے ہن۔ گول اتے ترکونے مٹی دے ڳیٹے، چمیٹی دے نشان آلے غلولی دے ڳیٹے، گول موتی اتے سپیسر، مٹی، فائیانس اتے سپیاں دیاں چوڑیاں وی مِلیاں ہن۔ زیورات سمیت ہِک انسان دا ڈھانچہ ملیا ہے۔ ݙو پتھر مِلے ہن جیڑھے ہک ٻئے نال رڳڑݨ توں بعد سرخ رنگ دی دُھوڑ پیدا کرین٘دے ہن۔ 5 میٹر لمبا اتے 3 میٹر چوڑا مٹی دا بٹھ وی لبھیا ہے۔ اتھاں 8000 موتیاں نال جڑیا ہویا ہک گھڑا ملیا ہے۔
بھڳت راو

بھڳت راو ہڑپہ تہذیب نال تعلق رکھݨ والا ہک چھوٹا جہیں آثار قدیمہ دا ٹھیڑھ ہے۔ این٘دی کھاٹی ڈاکٹر ایس آر راؤ دی اڳواݨی اچ بھارتی آثار قدیمہ دے سروے کرݨ والیاں کیتی ہئی۔ بھڳت راو گجرات دے لمویں علاقے اچ بھروچ ضلع دی ہانسوٹ تعلقہ اچ واقع ہے۔ ایہ عرب سمن٘در دے ساحل دے نیڑے ہے تے اِتھوں عقیق دیاں کھاݨاں تئیں پُڄا ون٘ڄ سڳین٘دے اتے نربدا تے تاپتی دریاواں دیاں وادیاں دے جن٘گلاں آلیاں پہاڑیاں تئیں وی رسائی حاصل تھی سڳدی ہے۔

### بن٘درگاہ
لڳدا ایہو ہے جو بھڳت راو ہک اہم بن٘درگاہ ہئی جیویں جو لوتھل ہئی۔ پر سمن٘در دا کھڑا پاݨی تے کِم دریا دے لوڑھ دی وجہ توں ایہ ٹھیڑھ وݙے پیمانے تے ڈھہہ ڳیا ہئی تے صرف ٻاہری علاقہ ای ہݨ دریافت کیتے باقی بچ ڳئے اتے سال دے اَٹھ مہینے ایہ ٹھیڑھ پاݨی اچ ٻُݙا راہن٘دے۔

اتھوں سِکے دے ٹکڑے، لوہے دے بھرے ہوئے مِٹی دے نمونے، پتھر دے موتی تے چمکدار برتن (مٹی دے برتن) بݨاوݨ دے ثبوت ملے ہِن۔ ممکن ہے جو ایہ لوتھل دے زمانے دی ہک تجارتی بن٘درگاہ ہووے۔

### اہمیت
ݙیکھݨ اچ ایہ آیا ہے جو لوڑھ ہڑپائی وسن٘دیاں دے زوال/تباہی دے اہم وجوہات اچوں ہک ہئی۔ جیویں بھڳت راو، لوتھل، رن٘گ پور، دیسل پور، چانہوں دڑو وغیرہ۔

ایہ لمویں ہڑپائی وسن٘دیاں وچوں ہِک ہِے تے جموں کشمیر اچ واقع اُبھلی ہڑپائی وسن٘دی مان٘ڈا، جموں اتے بھڳت راو دے درمیان تقریباً 1350 کلومیٹر دا فاصلہ ہے۔
ٻیٹ دوارکا

ٻیٹ دوارکا یا شنکھودھر، کچھ دی خلیج دے مون٘ہیں تے واقع ہِک آباد ٻیٹ ہے، ایہ گجرات، ہن٘دوستان دے شہر اوکا دے ساحل توں 2 کلومیٹر پروبھرا ہے، اتے دوارکا شہر توں 25 کلومیٹر اُبھے پاسوں ہے۔ اُبھے پوادھ کنوں لمے پچادھ تئیں، ایہ جزیرہ 8 کلومیٹر (5 میل) لمبا اتے اوسطاً 2 کلومیٹر چوڑا ہے۔ جزیرے دا ناں شنکھودھر ایں حقیقت توں اخذ کیتا ڳیا ہے جو ایہ جزیرہ کچ کوݙیاں دا ہِک وݙا ذریعہ ہے۔

### تاریخ

ٻیٹ دوارکا سن٘دھ وادی دی تہذیب دے پچھاترے جُڳ (1900-1300 قبل مسیح) دے ٻئے ٹھیڑھاں دا سین٘گا ہے۔ ٻیٹ دوارکا کوں دوارکا دے قدیم شہر دا حصہ سمجھیا وین٘دا ہے۔ بھارتی افسانوی ادب جیویں جو مہابھارت اتے سکن٘د پراݨ وچ، ایں شہر کوں کرشن دا جاہ ٹکاݨہ سمجھیا وین٘دے۔ گجراتی عالم اوماشاکر جوشی تجویز ݙتی ہئی جو مہا بھارت دے سبھا پروا وچ انتردوپا کوں ٻیٹ دوارکا دے طور تے ڄاتا ون٘ڄ سڳدے، کیوں جو دوارکا دے یادواں دے بارے وچ آکھیا وین٘دا ہئی جو او ٻیڑی دے ذریعے اتھاں سفر کرین٘دے ہَن۔

پاݨی ہیٹھ ٻُݙے آثار قدیمہ دیاں بچران٘داں سن٘دھ وادی دی تہذیب دے پچھاترے ہڑپائی جُڳ دے دوران، یا این٘دے ستت بعد ہک وسن٘دی دے وجود کوں نشابر کرین٘دے ہن۔ ایں وستی دی تاریخ دا موریا سلطنت دے دور تئیں لایا ون٘ڄ سڳدے، جیڑھا اوکا من٘ڈل یا کشدویپ علاقے دا حصہ ہئی۔ دوارکا دا ذکر ورہداس (دوارکا دے بادشاہ) دے پتر اتے میترکا خاندان دے دوران ولبھی شہر دے وزیر سمہادتیہ دے پتل دے کتبے (574 عیسوی دی تاریخ) وچ مِلدا ہے۔

### بڑودہ ریاست، امریلی ڈویژن دے تحت ٻیٹ دوارکا، 1909
اٹھارہویں صدی دے دوران، جزیرے تے اوکامن٘ڈل علاقے تے بڑودہ دے گائیکواڑ دا قبضہ ہئی۔ 1857 دی ہن٘دوستانی بغاوت دے دوران، وگھیراں ایں علاقے تے قبضہ کر گھدا۔ 1859 وچ انگریزاں دے نال سان٘جھی کارروائی دے ذریعے، گائیکواڑ اتے ٻئے شاہی ریاست دے فوجیاں باغیاں کوں کڈھ ݙتا اتے علاقے تے ول قبضہ کر گھدا۔ 1947 وچ ایں علاقے کوں سوراشٹر ریاست وچ شامل کر ݙتا ڳیا ہا۔ بعد وچ، سوراشٹر کوں ریاستی تنظیم نو دے منصوبیاں دے تحت بمبئی ریاست وچ ضم کر ݙتا ڳیا۔ جݙاں بمبئی ریاست کوں ون٘ڈ تے گجرات بݨایا ڳیا، تاں ٻیٹ دوارکا گجرات دے جام نگر ضلع دے زیرِ اختیار ہئی۔ 2013 وچ، اے جام نگر ضلع توں بݨائے ڳئے دیوبھومی دوارکا ضلع دا حصہ بݨ ڳیا۔ 

### آثار قدیمہ
1980 دے ݙہاکے وچ کیتی ڳئی پرکھ پرچول دے دوران، پچھاترے ہڑپائی جُڳ دے مٹی دے برتناں اتے ٻئے لبھتاں دیاں بچران٘داں ملیاں ہَن۔ 1982 وچ، 1500 قبل مسیح دی ہک 580 میٹر (1,900 فٹ) لمبی حفاظتی دیوار مِلی، جین٘دے بارے وچ یقین کیتا وین٘دا ہے جو سمن٘دری طوفان دے بعد نقصان تھیا ہئی اتے ایہ دیوار پاݨی وچ ٻݙ ڳئی ہئی۔ دریافت تھیوݨ والیاں لبھتاں وچ پچھاترے ہڑپائی جُڳ دی مُہر، پھُل ٻوٹیں والا جھان٘ولا اتے پتل دی مچھی دی کن٘ڈی شامل ہن۔ کھاٹی دے دوران مِلݨ والے بحری جہازاں دے ڈھین٘ڈھے اتے پتھر دے لنگراں توں رومیاں نال تاریخی تجارتی تعلقات دا پتہ لڳدا ہے۔ جزیرے تے من٘در اٹھارہویں صدی دے چھیکڑ وچ بݨائے ڳئے ہن۔ 

### عبادت گاہواں
دوارکادھیش من٘در اتے شری کیشوراجی من٘در تے کرشن دے وݙے من٘در ہن۔ زیارت دے ٻئے مقامات وچ ہنومان ڈن٘ڈی من٘در، ویشنو مہاپربھو بیٹھک، اتے ہِک گردوارہ شامل ہن۔ ابھایا ماتا دا چھوٹا من٘در جزیرے دے اُبھے پچادھی پاسوں واقع ہے۔

ٻیٹ دوارکا تک اوکا توں فیری سروس دے ذریعے ونڄ سڳین٘دے۔ 2016 تئیں، اوکا-ٻیٹ دوارکا سگنیچر برج - گجرات دا پہلا سمن٘دری پل - اوکا اتے ٻیٹ دوارکا دے درمیان زیر تعمیر ہے۔ 2 کلومیٹر لمبا پل تکڑی لاگت نال بݨدا پیا ہے۔ ایں پل کوں، سدرشن سیتو دے ناں نال ڄاتا وین٘دا ہے۔

ٻیٹ دوارکا گجرات دا پہلا مقام ہے جین٘کوں ماحولیاتی سیاحت کیتے تیار کیتا ڳیا ہے، اتے ہنالے دے سیاحت کیتے عارضی کیمپ لاتے وین٘دے ہن۔
لورالائی

لورالائی پاکستان دے صوبہ بلوچستان دی ہک ڈویژن اتے شہر ہے۔ ایہ شہر ضلعے دا صدر مقام وی ہے۔

## تاریخ

لورالائی دے علاقے دی تاریخ کئی صدیاں پراݨی ہے۔ ماضی وچ ایہ علاقہ مختلف حکمراناں دے زیرِ اثر رہیا، جنہاں وچ مغل، درانی، اتے برطانوی شامل ہن۔ انویویں صدی دے آخر وچ، برٹش راج نے ایں علاقے تے قبضہ کر گھدا۔ 1947 وچ پاکستان دی آزادی توں بعد، لورالائی پاکستان دا حصہ بݨ ڳیا۔

## جغرافیہ

لورالائی سطح مرتفع بلوچستان دے شمال مشرقی علاقے وچ واقع ہے۔ ایہ علاقہ پہاڑاں تے وادیاں تے مشتمل ہے۔ ایندے لمے آلے پاسے  ژوب ضلع اتے اُبھے آلے پاسے کوہ سلیمان واقع ہے۔ لورالائی دے موسم ہنالے وچ کجھ گرم تے سیالے وچ ٻہوں سرد ہوندے ہن۔

## آبادی

لورالائی دی آبادی مختلف نسلی گروہاں تے مشتمل ہے، جنہاں وچ پشتون اتےبلوچ شامل ہن۔ پشتو اتے بلوچی اِتھاں دی اہم زباناں ہن، جݙاں جو اردو وی سمجھی ویندی ہے۔ اتھاں پشتوناں دا قبیلہ ناصر وݙی تعداد وچ آباد ہے

## معیشت

لورالائی دی معیشت زراعت اتے مالداری تے مبنی ہے۔ علاقے وچ مختلف قسماں دے پھل تے سبزیاں لائیاں  ویندیاں ہن۔ مالداری وی اہم ذریعہ آمدنی ہے۔ لورالائی وچ کچھ صنعتی اکائیاں وی موجود ہن۔

## کوئلے دے ذخائر
اتھاں کوئلے دے ٻہوں ذخائر ہن۔اتھاں دا کوئلہ پورے پاکستان وچ مشہور ہے۔ کوئلے کوں زمین توں کݙھݨ اتھاں دا وݙا پیشہ تے کاروبار ہے

## تعلیم

لورالائی وچ تعلیم دی سہولیات موجود ہن، جنہاں وچ سکول، کالج، اتے ہک یونیورسٹی شامل ہے جہیں دا ناں یونیورسٹی آف لورالائی ہے۔۔ علاقے وچ خواندگی دی شرح ودھدی پئی ہے۔

## ثقافت

لورالائی دی ثقافت روایتی پشتون اتے بلوچ ثقافتاں نال متاثر ہے۔ موسیقی، رقص، اتے دستکاری اِتھ دے اہم ثقافتی عنصر ہن۔ لورالائی وچ مختلف تہوار وی منائے ویندے ہن۔

## انتظامیہ

لورالائی ضلع بلوچستان دے انتظامی ڈویژن دا حصہ ہے۔ اینکوں تحصیلاں وچ تقسیم کیتا گیا ہے۔ لورالائی شہر ضلعے دا صدر مقام ہے۔

## ٹرانسپورٹ

لورالائی وچ سڑکاں دا ڄال موجود ہے۔ اِتھوں کوئٹہ، ژوب، اتے ڈیرہ غازی خان سمیت مختلف شہراں تک روڈ رستے موجود ہن۔

## اضلاع
1- لورالائی 
2- دکی
3- موسی خیل

## اہم مقامات

* زرغون غر
* لورالائی قلعہ
* مختلف باغات تے پارکس

## ماحولیات

لورالائی وچ قدرتی وسائل موجود ہن، جنہاں کوں محفوظ کرن دی ضرورت ہے۔ جنگلات دی کٹائی اتے پانی دی قلت اِتھ دے اہم ماحولیاتی مسائل ہن۔
دیسل پور

دیسل پور گنتھلی ہک آثار قدیمہ دا ٹھیڑھ ہے جیڑھا جو سن٘دھ وادی دی تہذیب نال تعلق رکھین٘دا ہے۔ ایہ ٹھیڑھ نخترانہ تعلقہ، ضلع کچھ، گجرات، ہن٘دوستان وچ واقع ہے۔ دیسل پور بھوج کنوں لڳ بھڳ 25 کلو میٹر پروبھرا ہے۔ 

### تاریخ
دیواریں دے ایرے 2250 گز گول تے چو چن٘ڈالی شکل وچ ہن۔ ان٘در ٹھیڑھاں دے دھڑ، مکاناں تے من٘دراں دے کھولے ہن۔ 1828 وچ تل وسیبی لوک پراݨے برتناں دیاں ٹھیکریاں تے سکے کٹھے کرین٘دے رہے۔ خیال کیتا وین٘دا ہے جو اتھاں ہک پراݨا مہادیو من٘در ہا۔
قلعہ دے پچادھی پاسوں ہک چھوٹی جہیں ڈھن٘ڈھ دے کنارے تے ست قبراں دے پتھر ہن جنہاں تے عجیب نشان بݨے ہوئے ہن۔ پر کوئی لکھت کائنی۔ آکھیا وین٘دے جو ست سان٘داں دی مون٘ہہ ٻولی بھیݨ گنتری دے سن٘ڳ من٘گݨ کیتے ست دعویداراں دے آدر وچ چاتے ڳئے ہن۔ آکھیا وین٘دے جو واگھیلا راجپوت انہاں ست سان٘داں وچ ہا۔ چوݙویں صد دی موہر وچ ساموں ایں قلعہ تے قبضہ کر گھدا تے آپ کوں پچادھی کچھ دا والی بݨا گھدا۔ 

### کھاٹی
ہن٘دوستان دے آثار قدیمہ دے سروے 1963 وچ ایں ٹھیڑھ دی کھاٹی کیتی ہئی۔

### بݨتر
دیسل پور وچ پتھر دی ہک قلعہ بن٘دی کیتی ڳئی ہیں جین٘دا ایرا لڳ بھڳ 13 فٹ ہا تے اون٘دی اوچائی 7 فٹ کنوں 16 فٹ تک ہئی۔ وستی دے ان٘در قلعہ دی دیوار نال ڳن٘ڈھوڑ کئی مکان بݨائے ڳئے ہن تے وستی دی آدھل وچ ہک وݙی عمارت ہئی جین٘دے مضبوط ایرے، وݙیاں دیواراں تے کشادہ کمرے ہن۔

### لبھتاں
ہڑپہ دے باقاعدہ مٹی دے تھاں، ہک باریک بھورے رن٘گ دا برتن ملیا ہا جین٘کوں نیلے تے ساوے رن٘گ دیاں لکیراں نال رنڳیا ڳیا ہا۔ ایہ برتن کھاٹی دی تلویں سطح تے ملیا ہا۔ این٘جھے برتن موئنجو دڑو وچ وی ملئے ہن جنہاں کوں چمکدار برتن آکھیا وین٘دے۔ 
ہڑپہ دے مٹی دے برتناں دے نال ترائے اکھر تختیاں دیاں مہراں وی ملیاں ہن۔ ہر رسم الخط دی مہر وکھرے مواد نال بݨی ہوئی ہئی۔ ہک موہر ابرق ہک پتل تے ہک پک مٹی دی بݨی ہوئی ہئی
جارجیا

thumb
جارجیا یا گرجستان یوریشیاء دا ہک ملک ہے۔ جارجیا پچاڊھے ایشیا تے اٻھے یورپ ڊے نال ہے۔ایندے پچاڊھ اچ بحیرہ اسود ، اٻھے پاسے روس ، لمے پاسے ترکی تے پواڊھے تے لمے دے پاسے دے وچوں آذربائیجان ملک نال ملیا پئے۔ اینہ ملک دا دارالحکومت تبلیسی ہے۔ جارجیا دا سارا رقبہ 69.700 مربع کلومیٹر ہے۔ایندی 2016ء دے مطابق آبادی 3.7ملین ہے۔ جارجیا اچ جمہوری نظام ہے۔ جارجیا کلاسیکی دور اچ ٻہوں ترقی کیتی تے ٻہوں ساریے علاقے ایندے شامل تھئین۔
چوتھی صدی دے شروع اچ کولچز تے عائی بریا دی سلطنتیں مسیحت کوں آپݨا کیتے نے۔ یارہویں تین باہرویں صدی اچ کنگ ڈیوڈ چہارم تے ملکہ تمر دی کٹھے شاہی قائم تھئی جہرے دور اچ جارجیا ٻہوں ترقی کیتی ہئی لیکن اوں توں بعد اتھاں کافی ساریاں شاہیاں رہ ڳئین جیندے اچ منگول ، سلطنت عثمانیہ تے ایران دے مختلف لوک شاہیاں ہن پیاں۔
عدیل سانول سہرانی

عدیل سانول سہرانی ہک مشہور سرائیکی گلوکار ہے جئیں اپݨی مٹھڑی آواز تے دلکش انداز نال ٻہوں شہرت حاصل کیتی ہے۔ انہیں دا تعلق پاکستان دے صوبہ پنجاب دے ضلع مطفرگڑھ نال ہے۔

## ڳاںوݨ دا انداز
انہیں دا انداز روایتی سرائیکی لوک ڳائیکی تے ہے، جیندے وچ جدید موسیقی دا رنگ وی شامل ہے۔ انہیں دی آواز وچ درد تے سوز ہے جیہڑا سُݨݨ آلیاں دے دلاں کوں چھو ویندے۔

## مشہور گانے
انہیں دے کئی گانے مقبول تھئے ہن جنہیں وچ "او کتھ ہن جئیں تے ماݨڑ ہانیں" سرِ فہرست ہے۔ انہیں دے ٻئے مشہور ڳا.ݨیاں وچ ٻہوں سارے ڳاݨے شامل ہن۔

## سوشل میڈیا تے مقبولیت
عدیل سانول سہرانی سوشل میڈیا خصوصاً ٹک ٹاک تے ٻہوں مقبول ہن۔ انہیں دے کئی لکھ فالوورز ہن جیہڑے انہاں دی ڳاوݨ کوں پسند کریندن۔

عدیل سانول سہرانی نوجوان نسل وچ سرائیکی ڳاوݨ کوں مقبول بݨاوݨ وچ اہم کردار ادا کریندے ہن۔ انہاں دی موسیقی نہ صرف تفریح دا ذریعہ ہے بلکہ سرائیکی ثقافت تے روایات دی عکاسی وی کریندی ہے۔
جین وائمن

جین وائمن ہِک امریکی اداکارہ ہَن جِنّھیں دا اصل ناں سارہ جین مے فیلڈ ہئی۔ اُوہ 5 جنوری 1917ء کُوں سینٹ جوزف، مسوری وِچ پیدا تھئی تے 10 ستمبر 2007ء کُوں پام سپرنگز، کیلیفورنیا وِچ فوت تھی ڳئی ہے۔ اُنہیں کوں اَپݨے دور دی مشہور ترین اداکارائیں اچ شمار کِیتا ویندے۔

جین وائمن دا فنی کیریئر 1933ء وِچ شروع تھیا جݙاں اُنہیں نے وارنر برادرز نال معاہدہ کِیتا ہائی۔ اُوں نے کئی مشہور فلماں وِچ اداکاری کیتی جِنّھیں دے وِچ "دی لوسٹ ویک اینڈ"، "دی ایئرلنگ"، تے "میگنیفیسنٹ آبسیشن" شامل ہِن۔ اُنہیں کوں 1946ء دی فلم "دی ایئرلنگ" وِچ بہترین اداکاری تے آسکر ایوارڈ وی مِلیا ہے۔

جین وائمن دی ذاتی زندگی وی کافی چرچے وِچ ڳئی ہے۔ اُوں چار شادیاں کیتیاں ہن جِیندے وِچوں ہِک شادی امریکہ دے سابق صدر رونالڈ ریگن نال وی ہئی۔ اُنہاں دے ترے ٻال ہَن۔

## ڄم
سارہ جین مے فیلڈ، 5 جنوری 1917ء کوں سینٹ جوزف، مسوری وچ گلیڈیز ہوپ (ڄَمݨ تُوں پہلے کرسچن؛ 1891ء–1960ء) اتے میننگ جیفریز مے فیلڈ (1895ء–1922ء) دے گھر ڄمی۔

## حیاتی
ایندا پیو ہِک کھاوݨ دکان چیزیں دی کمپنی وچ مزدور ہَن تے اِیندی ماء ڈاکٹر دی سٹینوگرافر تے آفس اسسٹنٹ ہئی۔ سارہ جین مے فیلڈ کَلّھی دھی ہئی، پر ایندے ݙو رضاعی بھیݨ بھرا ہَن، جِنّہیں دا اُو ذکر کریندی ہئی جو اُو تریہیں وِچ سب توں چھوٹی ٻیہݨ ہئی۔ وائمن دے ماء پیو دی شادی مارچ 1916ء وچ جیکسن کاؤنٹی، میسوری وچ تھئی ہئی۔ 1920ء دی مردم شماری نے اینکوں کَلّھی دھی ݙکھایا ڳیا. 

اکتوبر 1921ء وچ ایندے پیو ماء دی طلاق تھی ڳئی تے ترئے مہینے بعد ایندے پیو دی اچانک موت تھی ڳئی۔ ایندی موت دے بعد، ایندی ماں اینکوں رضاعی ماء پیو دے کولوں چھوڑ کیں کلیولینڈ، اوہائیو چلی ڳئی ہائی۔انہیں دی خاندانی زندگی دے نتیجے وچ کُجھ خوشگوار یاداں آئیاں۔ وائمن نے بعد وچ آکھیا جو میݙی پرورش اِتنے سخت تھئی ہئی جو میکوں اپݨے بچپن دیاں تلخیاں تُوں خود کوں کڈھݨ وچ کئی سال لڳ ڳئے۔
باسط نعیمی

باسط نعیمی ہک مشہور سرائیکی گلوکار ہے جئیں آپݨی مٹھڑی آواز تے سریلے انداز نال لاکھوں دلاں کوں اپݨا بݨایا ہے۔ اوندا تعلق پاکستان دے صوبہ پنجاب نال ہے۔
باسط نعیمی زیادہ تر سرائیکی لوک موسیقی ڳاندے ہن تے انہیں دے کئی مشہور ڳاݨے ڳائے ہن جنہیں کوں نہ صرف پاکستان بلکہ پوری دنیا وچ جتھ وی سرائیکی وسدے ہن پسند کیتا ویندے۔
نعیمی دے کجھ مشہور گانیاں وچ "توں قسم چا ڈھولا"، "میڈا ڈھولا"، اتے "دل جلائے" شامل ہن۔ انہاں دے ڳاݨیاں وچ محبت تے جدائی اتے وسیب دے ڈکھ درد دی عکاسی ہوندی ہے۔
باسط نعیمی دی مقبولیت دا اندازہ ایندے نال لایا ونج سگدے کہ انہاں دے ڳاݨیاں کوں سوشل میڈیا پلیٹ فارمز تے ملین ویوز مل چکن۔ اوہ نوجوانیں وچ وی ٻہوں مقبول ہن تے انہیں کوں سرائیکی موسیقی دا مستقبل سمجھیا ویندے۔
رونالڈ ولسن ریگن

رونالڈ ولسن ریگن (6 فروری 1911 - 5 جون 2004) ہک امریکی سیاستدان تے اداکار ہئی جئیں 1981 توں 1989 تائیں ریاستہائے متحدہ دے 40ویں صدر دے طور تے خدمات انجام ݙتیاں۔ اوہ الینوائے وچ ڄمیے ہن.

## ابتدائی زندگی اتے اداکاری
ریگن دی پیدائش الینوائے وچ تھئی تے انہیں نے 1937 وچ ہالی ووڈ وچ بطور اداکار اپݨے کیریئر دا آغاز کیتا۔ اوں نے 50 توں ودھ فلماں وچ کم کیتا، اگرچہ اوہ کݙاہیں صف اول دے اداکاراں وچ شمار نی کیتے ڳئے۔ اداکاری دے زمانے وچ اوہ سکرین ایکٹرز گلڈ دے صدر وی رہے۔

## سیاسی زندگی دا آغاز
اداکاری دے بعد ریگن نے سیاست وچ قدم رکھیا۔ 1966 وچ اوہ کیلیفورنیا دے گورنر منتخب تھئے تے 1974 تائیں ایں عہدے تے فائز رہے۔ گورنر دے طور تے انہاں دے دور وچ انہاں نے قدامت پسند پالیسیاں اپنائیاں تے ٹیکسیں وچ کمی کیتی۔

## بطور صدر
1980 وچ ریگن نے جمی کارٹر کوں شکست ݙے تے صدارتی انتخابات جیت ڳئے۔ اوہ 70 سال دی عمر وچ صدر بݨݨ آلے ٻݙھے ہن۔ ایندے دے دور صدارت وچ سرد جنگ اپݨے عروج تے ہئی تے انہیں سوویت یونین دے خلاف سخت موقف اختیار کیتا۔ انہیں دی انتظامیہ نے دفاعی اخراجات وچ اضافہ کیتا تے سوویت یونین تے دباؤ ودھایا جئیں دے نتیجے وچ بالآخر سوویت یونین دا خاتمہ تھی ڳیا۔ ریگن دی اقتصادی پالیسیاں کوں "ریگنومکس" آکھیا ویندے جئیں وچ ٹیکسیں وچ کمی تے سرکاری اخراجات وچ کمی شامل ہئی۔

## سرد جنگ وچ کردار
ریگن نے سرد جنگ دے خاتمے وچ اہم کردار ادا کیتا ہائی۔ اوں نے سوویت یونین کوں "شیطانی سلطنت" قرار ݙے کیں ایں دے خلاف سخت موقف اپنایا۔ اوں نے سوویت رہنما میخائل گورباچوف دے نال کئی سربراہی اجلاس وی کیتے جنہیں وچ ہتھیاراں دی تخفیف تے ڳالھ مہاڑ تھئی۔ ریگن دی پالیسیاں دے نتیجے وچ 1991 وچ سوویت یونین دا خاتمہ تھی ڳیا تیں سرد جنگ ختم تھی ڳئی۔

## افغان جہاد وچ کردار
ریگن نے افغانستان وچ سوویت یونین دے خلاف مزاحمت کرݨ آلے مجاہدین دی بھرپور حمایت کیتی۔ امریکہ مجاہدین کوں ہتھیار تے تربیت فراہم کیتی جئیں دی وجہ توں سوویت یونین کوں افغانستان توں پسپائی اختیار کرݨی پئی۔ افغان جہاد وچ ریگن دے کردار کوں سوویت یونین دے خاتمے دا ہک اہم عنصر سمجھیا ویندا ہے۔

## مجموعی طور تے
ریگن ہک مقبول صدر ہن تیں. انہاں کوں سرد جنگ دے خاتمے تیں سوویت یونین دے خاتمے دا سہرا ݙتا ویندا ہے۔ انہاں دی اقتصادی پالیسیاں تے ملے جلے ردعمل سامݨے آئے ہن لیکن انہیں کوں ہک مؤثر رہنما دے طور تے یاد کیتا ویندے۔ 5 جون 2004 کوں لاس اینجلس وچ اوہ فوت تھی ڳئے ہن۔
سرد جنگ

ریاستہائے متحدہ امریکہ تیں سوویت یونین اُنہیں دے اتحادی وچ 1940ء توں 1990ء دے ݙہاکے تئیں جاری رہݨ آلے جھگڑے، کھچ تݨاؤ تیں مُقابلے کوں سرد جنگ آکھیا ویندے۔ اِیں پورے عرصے وِچ اے ݙُو وݙیاں طاقتاں حیاتی دے مُختلف شعبیاں وِچ ہِک ٻئے دیاں حریف رہیاں، جِنہیں وِچ فوجی اتحاد، نظریات، نفسیات، جاسوسی، فوجی طاقت، صنعت، تکنیکی ترقی، خلائی دوڑ، دفاع تے ڈھیر خرچہ، روایتی اتیں ایٹمی ہتھیاراں دی دوڑ تیں ٻئے کئی شعبے شامل ہَن۔
اے امریکہ تیں روس دے درمیان سِدھی فوجی مداخلت دی جنگ نہ ہئی، پر اے فوجی تیاری تیں دُنیا بھر وِچ اپݨی حمایت حاصل کرݨ کیتے ہِک سیاسی جنگ ہئی جیڑھی ادھی صدی تئیں جاری رہی۔ بھانویں جو امریکہ اتیں سوویت یونین ݙوجھی جنگ عظیم وِچ جرمنی دے خلاف رَلّیے ہَن، پر جنگ دے بعد دوبارہ تعمیر دے حوالے نال اُنھیں دے نظریات بالکل وَکھرے ہَن۔ کُجھ ݙہاکیاں وِچ سرد جنگ یورپ تیں دُنیا دے ہر علاقے وِچ پھیل گئی۔ امریکہ نے اشتراکی نظریات کوں روکݨ کیتے خاص طور تے مغربی یورپ، مشرق وسطیٰ تیں جنوب مشرقی ایشیا وِچ کئی مُلکاں نال اتحاد قائم کیتے۔
اِیں دوران کئی وار ایجھے جھگڑے پیدا تھئے جیڑھے دُنیا کوں عالمی جنگ دے نیڑے گھِن آئے۔ اِنھاں وِچ برلن ناکہ بندی (1948ء-1949ء)، کوریائی جنگ (1950ء-1953ء)، ویتنام جنگ (1959ء-1975ء)، کیوبا میزائل بحران (1962ء) تیں سوویت افغان جنگ (1979ء-1989ء) قابل ذکر ہِن۔ اِنہیں دے علاوہ ایجھے ویلے وی آئے جݙاں ݙُونہیں مُلکیں دے درمیان کھچ تݨاؤ وِچ کمی واقع تھئی۔ 1980ء دے ݙہاکے دے چھیکڑ وِچ سرد جنگ اُوں ویلے مُکݨ لڳی جݙاں سوویت رہنما میخائل گورباچوف نے امریکی صدر رونالڈ ریگن نال کئی دفعہ ڳالھ مہاڑ کیتی تیں نال ای اپݨے مُلک وِچ اصلاحاتی منصوبیاں دا اعلان کیتا۔ اِیں دوران روس مشرقی یورپ وِچ اپݨی طاقت گھٹیندا ڳیے تیں آخر کار 1991ء وِچ ٹُکڑے ٹُکڑے تھی ڳیا۔
بحیرہ طبریہ

بحیرہ طبریہ، جینکوں بحیرہ گلیل، جھیل گنیسرت تیں جھیل طبریہ وی آکھیا ویندے، اسرائیل دی سب توں وݙی مِٹھے پاݨی دی جھیل ہے۔ اے جھیل تاریخی تیں مذہبی طور تے ٻہوں اہمیت رکھدی ہے۔ 

## بحیرہ طبریہ دی خشکی
کُجھ سالاں توں بحیرہ طبریہ وِچ پاݨی دی سطح گھٹ تھیندی پئی ہے، جیندے پاروں اِتھاں ہِک جزیرہ وی نُمودار تھی ڳیا ہئی۔ اِیں بارے وِچ مختلف ویب سائٹس تیں سیٹلائٹ تصویراں وِچ معلومات موجود ہِن، پر گوگل میپس تے اَڄاں تائیں واضح طور تے نظر نئیں آندا۔ اسرائیلی حکومت ہر سال پاݨی دی سطح دے اُتار چڑھاؤ دی تفصیلات شائع کریندی ہے۔

مذہبی کتاباں وِچ اے وی لکھیا ہویا ہے کہ قیامت دی نشانیاں وِچوں ہِک نشانی اِیں جھیل دا خشک تھی ونڄݨ وی ہے۔ اِیں دے علاوہ بحیرہ مردار وی تیزی نال خشک تھیندا پئے، تیں ماہرین دے مطابق 2050ء توں پہلے ای اِیندا وجود مُک ونڄݨ دا خدشہ ہے۔

## بحیرہ مردار
بحیرہ مردار، جیڑھا اسرائیل تیں اردن دے درمیان واقع ہے، ہِک کھارے پاݨی دی جھیل ہے جیندے وِچ سمندری پاݨی توں وی 6 گُنا زیادہ نمک ہے۔ اِے جھیل وی تیزی نال خشک تھیندی پئی ہے تیں اِتھاں کئی وݙے وݙے کھݙے بݨ ڳئے ہِن۔ اسرائیلی حکومت اِیں مسئلے تے قابو پاوݨ کیتے نہر سویز توں ہِک رابطہ نہر بݨاوݨ تے کم کریندی پئی ہے۔ اِیں منصوبے کوں RSDSC منصوبہ آکھیا ویندے۔

## بحیرہ احمر
بحیرہ احمر، جینکوں بحیرہ قلزم وی آکھیا ویندے، بحیرہ مردار توں 400 میٹر اُچا ہے۔ اسرائیلی حکومت بحیرہ احمر کوں بحیرہ مردار نال پائپ لائن دے ذریعے جوڑݨ دا منصوبہ وی بݨیندی پئی ہے۔
بیگم اختر

بیگم اختر ہِک مشہور ہندوستانی کلاسیکی گلوکارہ ہَن جِنہیں کوں "ملکہ غزل" دے ناں نال وی سُنڄاتا ویندا ہِے۔ اُنّہیں دا اصل ناں اختر بائی فیض آبادی ہئی۔ اُوہ 7 اکتوبر 1914ء کوں فیض آباد، اتر پردیش، برطانوی ہندوستان وِچ ڄَمّی تے 30 اکتوبر 1974ء کوں احمد آباد وِچ اُنّھاں دا انتقال تِھیا۔بیگم اختر دی موسیقی دا سفر کݙاہیں تیرہ سال دی عمر وِچ شروع تِھیا ہئی۔ اُوں نے کلاسیکی موسیقی دی تربیت استاد امتیاز خان، عطا محمد خان تیں عبد الوحید خان جئیں اُستاداں کولوں حاصل کیتی۔ اُنّہیں دی گائیکی وِچ ٹھمری، دادرا تیں غزل خاص طور تے مشہور ہِن۔ اُنّہیں نے اپݨی آواز تیں انداز نال موسیقی دے چاہݨ آلیاں دے دِلاں تے راڄ کیتا۔بیگم اختر دی نکی عمر وِچ شادی تھی ڳئی ہئی پر انہیں دی ایہہ شادی کامیاب نہ تھی سڳی تیں طلاق تے مُک ڳئی۔ موسیقی دے علاوہ، اُوں نے کُجھ فلماں وِچ وی اداکاری کیتی جِنہاں وِچ "امینہ" (1934ء)، "روٹی" (1942ء) تیں "جلسا گھر" (1958ء) شامل ہِن۔بیگم اختر کوں اُنہیں دی فنی خدمات دے اعتراف وِچ ٻہوں سارے ایوارڈز نال نوازا ڳیا جنہیں وِچ سنگیت ناٹک اکیڈمی ایوارڈ (1972ء) تیں پدم شری (1975ء) قابلِ ذکر ہِن۔ اُنّہیں دی موسیقی اڄ وی لوکیں دے دِلیں وِچ زندہ ہے تیں اُنّھیں کوں برصغیر دی عظیم ترین گلوکاراں وِچ شمار کیتا ویندا ہِے۔
بیگم رعنا لیاقت علی خان

thumb|بیگم رعنا لیاقت علی خان
بیگم رعنا لیاقت علی خان پاکستان دی پہلی خاتون اول، تحریک پاکستان دی ہک اہم شخصیت تے سندھ دی پہلی خاتون گورنر ہن۔ انہیں دا تعلق بھارت دے اتر پردیش دے شہر الموڑہ نال ہا۔ اوں نے لکھنؤ یونیورسٹی توں معاشیات تے عمرانیات اچ ایم اے کیتا۔ شادی توں پہلے انہیں دا مذہب عیسائی ہا لیکن شادی دے بعد او اسلام قبول کیتس۔بیگم رعنا لیاقت علی خان ہک ٻہوں ہی باصلاحیت تے محنتی تریمت ہن جئیں نے پاکستان دی ترقی اچ بہت اہم کردار ادا کیتا۔ اوہ اک مثالی تریمت ہن جنہیں توں ساکوں ٻہوں کڄھ سیکھݨ کوں ملدا اے۔

## تحریک پاکستان اچ کردار
بیگم رعنا لیاقت علی خان تحریک پاکستان دے دوران اَپݨے پئے لیاقت علی خان دے نال رہندییے ہوئیں تحریک پاکستان اچ ٻہوں فعال کردار ادا کیتا۔ اوہ تحریک پاکستان دی خواتین وچوں ہک اہم شخصیت بن ڳئیں تیں جناح دی پاکستان موومنٹ کمیٹی اچ معاشی مشیر دے طور تے وی خدمات انجام ݙیندیاں رہیاں۔

## پاکستان دی خاتون اول
پاکستان دے بݨݨ دے بعد بیگم رعنا لیاقت علی خان پاکستان دی پہلی خاتون اول بݨی۔ خاتون اول دے طور تے اوں نے پاکستان اچ خواتین دی ترقی کیتے بہت سارے پروگرام شروع کیتے۔

## سندھ دی پہلی خاتون گورنر
1973 اچ بیگم رعنا لیاقت علی خان کوں سندھ دا گورنر مقرر کیتا گئے۔ اوہ پاکستان دے کاہیں وی صوبے دی گورنری تیں فائز تھیوݨ آلی پہلی تریمت ہن۔

## ٻئے اعزازات
 پاکستان دی پہلی خاتون سفیر

 پاکستان آرمی انہیں کوں پہلی خاتون بریگیڈیئر جنرل دا اعزاز ݙِتا
گولا ڈھورو

گولا ڈھورو سندھ وادی دی تہذیب نال تعلق رکھݨ والا ہک آثار قدیمہ دا ٹھیڑھ ہے۔ ایہ ٹھیڑھ گجرات، ہندوستان دے کچھ ضلعے وچ، باگاسرا دے نیڑے، کچھ دی خلیج دے سرے تے واقع ہے۔ ایں ٹھیڑھ وچ تقریباً 50 ضرب 50 میٹر دا ہک چھوٹا قلعہ بند علاقہ ہے، اندر اتے ٻاہر ݙوہیں پاسے ایں علاقے وچ رہݨ دیاں جاہیں اتے فیکٹریاں موجود ہن۔

### تاریخی اہمیت

ایہ ٹھیڑھ 2500 توں 2000 قبل مسیح دی منیا ویند ہے۔ اتھ 1996 توں کھاٹی شروع تھئی، جیڑھی مہاراجہ سیائی جیو یونیورسٹی، بڑودہ کیتی، اتے اتھ ہک ہنوکھڑی ہڑپائی مہر (موجودہ پاکستان توں)، جیڑھی اندروں خالی ہے اتے اپݨی قسم دی پہلی مہر ہے، ملی ہے۔ ایں ٹھیڑھ دی کھاٹی نال فیکٹری اتے وݨج وپار دے ثبوت ملے ہن، اتے سندھ وادی دی تہذیب دی معاشی ترقی وچ انہاں چھوٹیاں ہڑپائی وستیاں دی اہمیت نشابر کیتی ہے۔

### ملݨ آلیاں چیزاں

سیپیاں، قیمتی پتھر، پتھر دے مݨکے، پک مٹی دے تھاں اتے تانبے دیاں بݨیاں چیزاں، ہک منفرد ہک سنڳ آلی مہر جیڑھی اندروں خالی ہے، جیڑھی کہیں برتن وانگوں ݙسدی ہے، ٻیاں چھی ہڑپائی مہراں ، تانبے دیاں چھریاں جنھاں تے ہݙی دے دستے لڳے ہوئے ہن، تانبے دیاں چیزاں وغیرہ۔

### تانبے دیاں چیزاں

ہک نکی جہی وسوں ہووݨ دے باوجود گولا ڈھورو توں تانبے دیاں ٻہوں زیادہ چیزاں ملیاں ہن۔ تانبے دا ہک برتن جیندے وچ اٹھ کنڳݨ ہن، ہک کہاڑی جیڑھی قیمتی دھات کوں کُٹ سٹ کرݨ کیتے استعمال تھیندی ہئی، تانبے دیاں چھریاں جنھاں تے ہݙی دے دستے لڳے ہوئے ہن، ملیاں ہن۔ تانبے دی ہک ہنوکھڑی جنگی کہاڑی وی اتھوں ملݨ والی ہک دلچسپ چیز ہے اتے ایں جنگی کہاڑی دا چھوٹا سائز اشارہ کریندے جو ایہ شاید مذہبی رسماں کیتے استعمال تھیندی ہئی۔ تانبے دیاں چھریاں تے نال مچھیاں دیاں ٻہوں ساریاں ہݙیاں ملیاں ہن، جتھوں ایہ ظاہر تھیندے جو ایہ چھریاں مچھیاں کوں سکاوݨ کیتے ورتیاں ویندیاں ہن۔ البتہ تانبہ پگھارݨ دا کوئی ثبوت نئیں ملیا، پر مٹی دیاں ٻہوں ساریاں کٹھالیاں ملیاں ہن جنھاں تے تانبہ لڳا ہویا ہے، جیڑھا ظاہر کریندے جو ایہ شاید تانبہ پگھارݨ کیتے ورتیاں ویندیاں ہوسن۔

### ہڑپائی مہراں

ایں ٹھیڑھ دا رقبہ 2 ہیکڑ توں گھٹ ہووݨ پاروں ماہرین آثار قدیمہ گولا ڈھورو توں زیادہ امید نہ رکھدے ہن، پر انہاں کوں پنج اکوریاں ہویاں ابرق دیاں مہراں لبھݨ دی حیرانی تھئی، جنھاں تے ہک سنڳ آلا زنانور بݨیا ہویا ہئی۔ ایں طرح دیاں مہراں سندھ وادی دی تہذیب دے وݙے شہراں وچ عام ہن، جیڑھیاں تجارت دے کم وچ استعمال تھیندیاں ہوسن۔ مہر تے نقش اتے ہک سنڳ آلے زناور دی تصویر دے علاوہ ہک مہر تے چوچنڈالہ خالی خانہ وی بݨیا ہویا ہے۔ ایں طرح دیاں خالی خانے آلیاں مہراں ہک منفرد چیز ہن اتے ٻئے کہیں ہڑپائی ٹھیڑھ تے نئیں ملیاں۔

### اہمیت

بھانویں جو ایہ وسوں رقبے دے لحاظ نال چھوٹی ہے جیڑھی 6 ایکڑ تے کھنڈی ہوئی ہئی، ایندی 5.20 میٹر چوڑائی آلی کندھ ہک دے بعد ݙو مرحلیاں وچ بݨی ہوئی ہئی، اتے اتھ کاریگری اتے تجارت دے کم عروج تے ہن۔ گولا ڈھورو وسنیک سپیاں دیاں ونگاں اتے قیمتی پتھراں دے مݨکے اتے تانبے اتے پک مٹی دیاں چیزاں بݨاوݨ وچ ماہر ہن۔ مݨکے بݨاوݨ دا کم زیادہ تر شہر دے کندھ آلے علاقے توں ٻاہر تھیندا ہئی اتے پک مٹی دیاں چیزاں صرف کندھ آلے علاقے دے اندر بݨدیاں ہن۔ ایہ بغیر کندھاں آلا شہر اتے کندھاں آلا قلعہ، تجارت اتے صنعت دا مرکز لڳدا ہے۔ وݙے کالے برتن ایہ ظاہر کریندن جو اتھوں دے لوک ٻاہرلے ملکاں نال تجارت کریندے ہن، کیوں جو ایں طرح دے برتن موجودہ عمان وچ سامان گھن ونڄݨ کیتے استعمال تھیندے ہن۔
ہولاس

ہولاس، اتر پردیش، بھارت دے ضلع سہارنپور وچ واقع، سندھ وادی دی تہذیب دے آخری دور دا آثار قدیمہ دا ٹھیڑھ ہے۔

### تاریخی اہمیت
ہولاس، دوآب وچ چالكولیتھک کلچر فیز نال تعلق رکھݨ والیاں 70 توں ودھ جہیں وچوں ہک ہے۔ ایہ جہیں زیادہ تر دریائے جمنا دے معاون دریاواں، یعنی ہنڈن دریا، کرشنی، کٹھ نالہ تے مسکارا دے اُچے کناریاں دے نال واقع ہن۔ انہاں وچوں زیادہ تر وستیاں چھوٹیاں ہن، سبھ توں وݙی وستی 200 ضرب 200 میٹر دی ہے، تے انہاں وچوں ترائے جہیں کھٹیاں گئیاں ہن (ہولاس، عالمگیر پور تے برگاؤں)۔ ایہ ہڑپہ دے آخری دور دا ٹھیڑھ 2000 قبل مسیح توں شروع تھیندا ہے تے ایہ 1000 قبل مسیح تائیں جاری ریہا۔

### بݨتر
ابتدائی دور وچ کچی مٹی دیاں مستطیل عمارتاں ملیاں ہن جنہاں وچ پکے فرش، چلھاݨے تے دھوں نکلݨ کیتے موریاں موجود ہن۔ درمیانی دور وچ، مستطیل کچے گھراں دے اندر گول گودام نما ڈٻے دی طرز دیاں ترائے یا ݙو عمارتاں دے مجموعے ملے ہن۔ آخری مرحلے نال تعلق رکھݨ والیاں کجھ عمارتاں وچ پنج گول بٹھیاں ملیاں ہن۔

### ملݨ والیاں چیزاں
ہتھ نال تے چاک نال بݨے ہوئے برتن جنہاں تے جیومیٹری یا قدرتی ڈیزائن کالے رنگ نال بݨئے ہوئے ہن، چاقو دے بلیڈ، ہݙیاں دے نوکیلے اوزار وغیرہ۔ ہولاس توں پک مٹی دی مہر وی ملی ہے۔

### رڑھ راہکی
ہولاس وچ چݨا، لوبیا ، اخروٹ، مٹر، چھولے، چاول (جنگلی تے کاشت شدہ ݙوہیں ونکیاں دے) رادھے ویندے ہن۔ ایں ٹھیڑھ توں پیپل دے پھل وی ملے ہن۔
عبد اللہ بن جدعان

عبداللہ بن جدعان (ابو زہیر) مکہ دے سرداراں وچوں ہک سردار ہَن جنہیں دا حلف الفضول وچ اہم کردار ہئی۔ او ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ دے والد ابو قحافہ دے چاچے دے پتر ہَن۔ انہیں دی پیدائش 530ء وچ تھئی تیں وفات 590ء وچ تھئی۔

## ناں تے نسب
عبداللہ بن جدعان بن عمرو بن کعب بن سعد بن تیم بن مرہ بن کعب بن لوی بن غالب بن فہر بن مالک بن النضر بن کنانہ بن خزیمہ بن مدرکہ بن الیاس بن مضر بن نزار بن معد بن عدنان۔ انہیں دی کنیت ابو زہیر ہئی۔

## جم تے وفات
انہیں دی پیدائش تقریباً 530ء وچ مکہ وچ تھئی تیں وفات تقریباً 590ء وچ مکہ وچ ہی تھئی۔ کجھ روایات وچ انہیں دی عمر 60 سال توں زیادہ ݙسی ویندی ہے۔

## حضرت ابوبکر صدیق نال رشتہ داری
او ہ حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ دے والد ابو قحافہ دے چچا زاد بھائی ہَن۔ ایں رشتے نال او حضرت ابوبکر صدیق دے قریبی رشتہ دار ہَن۔

## سخاوت تے مہمان نوازی
عبداللہ بن جدعان اپݨی سخاوت تے مہمان نوازی کیتے ٻہوں مشہور ہَن۔ انہیں دے گھر تے ہمیشہ مہماناں دا تانتا بݨیا رہندا ہئی۔ او غریباں تے مسکیناں دی مدد کریندے ہَن تیں لوڑھ منداں دی دستگیری کریندے ہَن۔ انہیں دی سخاوت دے قصے مشہور ہَن۔ ہک روایت دے مطابق او ہر روز ہک اوٹھ ذبح کریندے ہَن تاکہ لوکاں کوں کھاݨا کھوایا ونڄ سڳے۔

## حلف الفضول وچ کردار
عبداللہ بن جدعان دا سب توں اہم کم حلف الفضول دے قیام وچ انہیں دا کردار ہئی۔ اے معاہدہ مکہ دے معزز لوکاں نے حرب فجار دے بعد تقریباً 590ء وچ عبداللہ بن جدعان دے گھر تے ہی کیتا ہئی۔ ایں معاہدے دا مقصد مکہ وچ امن و امان قائم کرݨ، مظلوماں دی مدد کرݨ تیں ظالماں کوں سزا ݙیوݨ ہئی۔ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے وی اپݨی جوانی وچ ایں معاہدے وچ شرکت کیتی ہئی تیں بعد وچ وی ایندی تعریف فرمائی۔

## حلف الفضول دی اہمیت
حلف الفضول زمانہ جاہلیت وچ ہک منفرد مثال ہے۔ ایں معاہدے نے مکہ دے معاشرے وچ امن تے انصاف دے قیام وچ اہم کردار ادا کیتا۔ ایں توں اے وی معلوم تھیندا ہے کہ زمانہ جاہلیت وچ وی کجھ ایجھے لوک موجود ہَن جیڑھے انسانیت دی خدمت تیں مظلوماں دی مدد کیتے کوشاں ہَن۔

## ٻئی معلومات
عبداللہ بن جدعان دی زندگی دے بارے وچ ٻہوں زیادہ تفصیلات تاریخ وچ محفوظ نئیں۔ لیکن انہاں دی سخاوت، مہمان نوازی تیں حلف الفضول وچ انہیں دے کردار نے انہیں کوں تاریخ وچ ہک اہم مقام عطا کیتا ہے۔
موسیٰ پاک شہید

**شيخ سيد ابوالحساب موسى پاک شہید** ݙہویں صدی ہجری دے ہِک صوفی جہڑے سیّد موسیٰ پاک شہید دے ناں نال معروف ہِن،

## سلسلہ نسب
موسیٰ پاک شہید، سیّد حامد گنج بخش گیلانی دے پُتر ہَن۔ سیّد حامد گنج بخش گیلانی دے پِیؤ سیّد عبد الرزاق شاہ گیلانی، ݙاݙا سیّد عبد القادر ثانی اتے پرݙاݙا سیّد شیخ بندگی محمد غوث گیلانی حلبی اوچی ہَن جہڑے سیّد شیخ شمس الدین جیلانی حلبی دے ہِکلے پُتر ہَن۔

## ڄَمّݨ
سئیں 952ھ وِچ ڄَمّے ہَن۔

## ملتان آمد
ملتان وِچ سادات حسنی قادری دی بنیاد حضرت موسیٰ پاک شہید نے رکھی، سئیں ہوریں غوث پاک دی اَل وِچوں ہَن۔ سئیں دے وݙکے مخدوم محمد غوث بندکی حلب کنوں ہندوستانوِچ آئے ہَن، آپ دا اَکھاݨ ہِے جو "درویش تے عِلم حاصل کرݨ لازم ہِے پر اِین٘دے کنوں وَدھ کے اُون٘دے اُتے عمل کرݨ لازم ہِے۔

## سلسلہ قادریہ
سلسلہ قادریہ دے مہان٘درے وݙکے جہڑے ملتان، پاکستان وِچ پورے ہوئے ہِن، سئیں دی کتاب تیسیر الشاغلینکوں سلسلہ قادریہ وِچ تصوفدا نصاب قرار ݙِتّا وین٘دا ہِے۔ 

## وفات
سئیں موسیٰ پاک شہید دی وفات 1010ھ وِچ تَھئی، اِنّھاں دا مزار شہر فصیل دے لہن٘دے پاسے وِچ واقع ہِے۔ جہڑے ٻوہے کنوں آپ دی میّت کوں شہر دے اندر گِھن گِھّدا ڳِیا اُوہ "پاک دروازہ" دے ناں نال ہُل ڳِیا۔ 

## ٻِیا ݙیکھو

* تیسیرالشاغلین
* سلسلہ قادریہ

## حوالے

ونکی:ضلع ملتان
ونکی:ملتانی شخصیّتاں
ونکی:ملتان دے بزرگ
ونکی:سلسلہ قادریہ
ونکی:پاکستان وِچ مزار
ونکی:1592ء دے فوتگیاں