مُکدی چس رَس

بابا سئیں میکوں اَڄ تہاݙی جاء تے سم کراہیں معلوم تھئے جو تُساں پلنگ دی تھاراں پُھوڑے آلی منجی تے کیڑھی پاروں سمدے ، ٻہندے او ۔ ساݙے پلنگ آلی جاء تاں ہُنالے اِچ تتی اَتے سیالے اِچ ٹھڈی ہوندی اے ۔ پر اَڄ میں تہاݙی پھوڑے آلی منجی تے سم تے نندر دی اصل چس چاتی اے ۔ 

زین اپݨے وݙے ابّے نال حال حویلہ ونڈیندے ہوئیں اُنہاں کوں آکھیا ۔ حسن بخش ٹھڈہ ساہ بھریندے ہوئیں اپݨے پوترے کوں ݙسیا ۔ زین پُتر ، پھوڑا ہُنالے اِچ ٹھڈا اَتے سیالے اِچ تتا ہوندے ۔ ایندی ورت ساݙے ویلے گھراں اِچ چُلہاݨیاں اِچ ٻہݨ آلی جاء ، منجیاں تے سمݨ ، اُٹھݨ ٻہݨ آلی جاء ، زمینداراں دے دیریاں تے ، نالیں مسیتاں اِچ نماز پڑھݨ آلی جاء ، اَتے ݙوجھی ڈھیر جائیں تے تھیندی ہئی ۔

پُھوڑے دی اپݨی شان تے فائدے ہِن ۔ زین پُتر جیڑھے پُھوڑے اُتے اسّاں بیٹھے ہیسے ، اے پھوڑا تیݙی ݙاݙی امّاں اپݨے ݙاج اِچ گھن آئی ہئی ۔ اے ڳالھ چِھڑیندے ہوئیں حسن بخش اپݨے خیالیں دی دنیا اِچ ونجٖی ڳیا ۔ جیڑھلے حسن بخش دی کنوار زین دی ݙاݙی سئیݨ اپݨی سیج آلے کوٹھے اِچ پُھوڑے تے بیٹھی ہئی ۔ اوں ویلے پھوڑا یݙا سوہݨا پیا لڳدا ہئی ۔ جو اِݙوں پھڑیاں دے رنگاں دی چمکار ، اُݙوں کنوار دے ڳاہݨیاں دی چمک ،دا سوہݨا منظر ایویں لڳدا پیا ہئی جیویں ݙو پہاڑیں دے وچکار دریا دا پاݨی ٹھاٹھاں مریندا واہندا پیا ہووے۔

پُھلاں نال سجیا کوٹھا اپݨی جاء پر پُھوڑے دا سوہݨپ تاں چیتا رَلائی کھڑا ہئی ۔ پھوڑے دیاں نُکراں تے پھڑھیاں دی جھالراں دا ساوا چِچ ، پیلا بہار ، نیلا اَتے رَتا لال رنگ ، نالے منجی دے رنگیل پاوے اَتے ست رنگی پُھوڑے آلی پٹی دے وچ بھرے رنگ ایویں لڳدے پئے ہَن جیویں رب سوہݨے دی پاک ذات اِتھائیں وسدی پئی ہووے۔

زین اپݨے ݙاݙے دے گوݙے کوں ہتھ لیندے ہوئیں آکھیا : بابا سئیں کیڑھے خیالے وچ گُم تھی ڳئے او ۔ حسن بخش ٹھڈا ساہ بھریندے ہوئیں ݙسیا ۔ پُتر اسّاں اپݨے تے جھاتی پائوں تاں اسّا ںاپݨی ثقافت توں ݙاڈھے وانڈھے تھی ڳئے ہیں۔اساں اپݨے لوک ورثے کوں سواء بݨا چھوڑے ۔ جیندی پاروں ساݙی حیاتی دی چس رَس مُکدی ویندی اے ۔ اسّاں ݙوجھیاں دی ثقافت کوں ڳل نال لا تے آپ ماری کیتی کھڑے ہیسے۔زین پُتر اَڄ تاں توں میݙے گزریل ویلے دی چس رَس ، اپݨی تہذیب و ثقافت دے سوہݨے رنگاں دا چیتا ݙیوا ݙتے۔زین آکھݨ پئے ڳیا ، بابا سئیں میں ایں گزری وہاݨی کوں تہاݙے کولوں سُݨݨاں چاہنداں ۔

حسن بخش ݙسیا : پُتر اسّاں ملتان اِچ ملک سجاد دی وسوں تے وسدے ہاسے ۔ ملک سجاد دی پرے پرے تئیں بلے بلے ہئی۔ ملک سجاد ہِک دریا دِل زمیندار بندہ ہئی ۔ جیندے دیرے تے خلقت ہر ویلے ڈُھکی رہندی ہئی ۔ اوندے دیرے تے ہِک ٻوہڑدا جھاڑ رادھا ہویا ہئی ، جیڑھا چنگے بھلے پندھ تُوں اپݨی ݙکھالیاں ݙیندا ہئی ۔ وسیب دے لوک اپݨے کم کاراں کنوں ویلھے تھی تے تھکے تُرٹے ٻوہڑ دے جھاڑ دی چھاں تلے ساہ کڈھیندے ہن ۔ نالے پاندھی ، فقیر فقراء ، چھٻے آلے ، تے لنگھدے ٹپدے ہماتڑ ، تماتڑ ایں جھاڑ دی چھاں تلے صحی کڈھیندے ہَن ۔ ملک سجاد ایݙا دریا دِل بندہ ہئی جو اپݨے دیرے آلی ٻوہڑ دے تلے منجیاں ، ہماچے ، وِچھوا رکھدا ہئی ۔ نالے اپݨے دیرے تے اَئے ڳئے ہر بندے کوں ٹُکر پاݨی کھوّا پِلا تے ٹُریندا ہئی ۔ وسیب دے لوک ملک سجاد تے ݙاڈھے خُش ہَن۔

وسیب اِچ ݙاڈھے پندھاں تے کوئی بندہ مر ویندا تاں وسیب دے لوک اوندا ݙاڈھا ارمان کریندے ہَن ۔ ݙکھ ، سُکھ ہر بندے دے سانجھے ہَن ۔ حسن بخش ݙسیا جو اُتھاں کھوہ واہندے ہَن ، میلے لڳدے ہَن ، کشتی تھیندی ہئی ، جاڳے ٻہندے ہَن ، وِنگاراں تھیندیاں ہَن ۔ سنگتی کٹھے تھیندے ہَن ، قصہ ٹُردا ہئی اَتے 

چڑیاں دی چیں چیں چِلکݨ دے ٻلارے

ڳیرے گھوکدے ہَن

تِتر تڑکدے ہَن

سیڑھیاں دے چِل چِل دے ٻلارے

گُھگھی ، گھوگھو کریندی ، گھوکدی ہئی

طوطے اَلیندے ہَن

وݙے ویلے کُکڑ بانگ ݙیندے ہَن

کوئل کوکدی ہئی

چرٻل چرکدی ہئی

کُکڑیں کرکدیاں ہَن 

لالی دا چِلکار

اے وکھو وکھ پکھی پرندیاں دے ٻلارے کنیں اِچ مٹھاس گُھلیندے ہَن ۔ زین اپݨے وݙے ابّے کوں آکھݨ پئے ڳیا ، بابا سئیں اپݨے ایݙے سوہݨے وسیب ، تل وطن کوں چھوڑ تے تُساں کیوں ایں وݙے تے بیگانے شہر اِچ آباد تھئے؟

حسن بخش اپݨے پوترے کوں ݙسیا ، تیݙے ابو ریاض دی ایں وݙے شہر اِچ نوکری لڳ ڳئی۔ ریاض ساکوں اپݨے نال رہݨ کیتے مجبور چا کیتا ۔ ایں پاروں اسّاں سارے گھر آلے شہر اِچ وسݨ پئے ڳئے۔ پر میکوں میݙی دھرتی دی سِک، اپݨے تل وطن توں وکھرا نئیں تھیوݨ ݙتا ۔ میݙابُت بھانویں جو اپݨے وسیب کنے وانڈھا تھی تے کُرلاندا ودے ۔ میݙا دِل اَڄ وی اپݨے وسیب اِچ وسدے ۔ حسن بخش دی اَکھیں اِچوں ہنجوں تَر اَئے ، جو کݙن میں اپݨے وسیب کوں ݙیکھ ، اپݨی مونجھاں لہیساں ۔ زین تاں اپݨے تل وطنی وسیب دے سوہݨپ ، اُتھاں دی چس رَس دے قصّے سُݨ تے اپݨے وسیب ونجٖݨ کیتے سِکݨ پئے ڳیا ۔ اپݨے ݙاڈے کوں آکھیُس جِتی چیٹ تھی سڳدی اے ، چیٹ نال اپݨے پُراݨے وسیب ونجٖوں ۔ حسن بخش اپݨے پوترے نال وعدہ کیتا جو او اپݨے پوترے کوں اپݨے سرائیکی وسیب لازمی گھن ویسی۔

شام کوں ریاض نوکری تو ںگھر وَلیا تاں زین اپݨے پیئو کوں ولھیٹ گھدا ۔ جو میں شہر دی رُجھی حیاتی تے کلہیپے دی جاء اپݨے وسیب اِچ سنگتاں کٹھیاں تھیندیاں ݙیکھݨاں چاہنداں۔میں اِتھوں دے بݨاوٹی تے رنگ لہہ ونجٖݨ آلے سنگھار دی جاء تے اپݨی سوہݨی ثقافت دے ڳاہݨے ، تریمتیں دے ڳل اِچ پاتے کٹمالے ، چندن ہار ، حسی ، حمیل ، متھے دے ڳاہݨے ، سنگھار پٹی ، ٹِکہ ، جھومر ، چندر، کنیں دے ڳاہݨے :’’ بُندے ، والیاں ، جھاریاں ، مگھر جھمکے ، کانٹے ، مُرکیاں‘‘۔

نک دے زیور : ’’کُنڈہ ، پوپا ، نتھ ، کوکا‘‘

ہتھیں دے ڳاہݨے :’’کنڳݨ ، چوڑا ، مُندری ، چھلا ، چنبہ‘‘

پیریں دے ڳاہݨے :’’پازیب ، گھنگھرو ، رمجھول‘‘

نالے اَکھیں اِچ سرمہ ، کجل پاتا ہویا ، اَتے مُساڳ مَلیا ، مہندی ہتھیں پیریں تے لڳی ہوئی ……………

ایں سنویں من بھاوݨے ہار سنگھار کوں ݙیکھݨا چاہندا ں۔ اِتھاں سکوٹراں ، بساں دی پاں پاں ، پیپ پیپ ، زوں زاں ، سُݨ سُݨ تے میݙے کن پک ڳئین ۔ میںاِنہاں دی جاء اپݨے وسیب دے پکھی پرندیاں دے کنیں اِچ مٹھاس گھولݨ آلے ٻلارے سُݨݨا چاہنداں۔ اِتھاں بݨاوٹی منظر ݙیکھ ݙیکھ تے میݙی اَکھیں اِچ سنوار آندے ویندن ۔دیہات دے سوہݨے سوہݨے سٹھڑی دے پیلے  بہار پُھل ݙیکھ تے میݙی اَکھیں اِچ نواں سوجھلا آ ویسی۔

ریاض آکھیا : ’’زین پُتر اسّاں ٻہوں وݙے شہر اِچ رہندے پئے ہَیں ۔اِتھاں چنگی بھلی تاریخی جاہیں ہِن ، اِتھاں ٹُر پِھر گھنو ۔زین ولدا ݙتا : کائنا ابو جی ! اپݨے تل وطنی وسیب کنوں ودھ تے کوئی جاء کائنی جیڑھی ساݙی مونجھاں مُکا سڳے۔

اَخیر ریاض ݙاݙے پوترے کوں اپݨے پُراݨے وطن ونجٖݨ کیتے خرچہ پاݨی وی ݙتا ، نالے گݙی دی ٹِکٹاں وی کروا ݙتیاں ۔ ݙاݙا پوترا گݙی اِچ ٻہہ ڳئے ۔ گاݙی پندھ کریندی رہی تے زین تے اوندا ݙاݙا حسن بخش گݙی وچ اُونویں پُراݨے قصّے چھڑیندے ڳئے ۔ گݙی ٹُردی ٹُردی ملتان چھاوݨی سٹیشن تے پُجٖ ڳئی ۔ ݙوہیں ݙاݙا پوترا گݙی توں لہہ تے رکشے تے چڑھ ٻیٹھے ۔ حسن بخش جیڑھلے اپݨے پوترے نال اپݨی جٖم جاہ آلی تھاراں ونجٖ اپڑیا تاں کیا ݙیہدے جو اُتھاں دا ہر پاسوں شہر ٻدھے پئے ہَن ۔ چودھار وݙیاں وݙیاں ماڑیاں ، کارخانے تے پٹرول پمپ ماندے سماندے نہ ہَن ۔ کاراں ، سکوٹراں ، بساں تے کارخانیاں دے دھوئیں نال ساہ گُھٹیندا ہئی ۔ ہر پاسوں ، پیپ پیپ ، پاں پاں ، زوں زاں دے ٻلارے کن پڑیندے ہَن ۔ حسن بخش جیڑھے دیہاتی منظر ، جھاڑ ، پکھی اَتے ٹھڈی ہواواں چھوڑ ڳیا ہئی ، او ہُݨ اصلو ںنہ ہَن ۔

ملک سجاد دے دیرے آلی ٻوہڑ دا جھاڑ جیڑھا پرے کنوں ݙسدا ہئی ۔ اوندا ہُݨ نشان وی کائنا ہئی ۔ حسن بخش ݙاڈھا مونجھا تھی ڳیا ۔ وَل دِل اِچ آکھیُس جو شئیت اساں چنگے بھلے سالاں پِچھوں اَئے ہیسے ۔ ایں پاروں شئیت اساں راہ بُھل ڳئے ہَیں۔

حسن بخش ہک پینٹ پتلون آلے بندے کولو ںپُچھیا ۔ جو ملک سجاد دا ٻوہڑ آلا دیرہ کتھاں اے۔ اوں بندے ݙسیا ’ ملک سجاد تاں کݙوکݨاں مر ڳئے ‘‘۔

ملک سجاد دے مرݨ کنوں پِچھوں اوندے ٻچڑے سالم بھوئیں ویچ وَٹا تے لہور ٹُر ڳئین ۔ اَتے اِتھوں دے جھاڑ ، واھیاں ، پکھی مُک ڳئین ۔ سالم رقبہ کالونی اِچ وٹیج ڳئے ۔

حسن بخش آکھیا : میں اَڳے آہداں جو اسّاں کیڑھی سُنجٖ اِچ بُھل تے آ ڳئے ہَیں۔ بندہ آکھݨ پئے ڳیا ، بابا توں تاں میکوں پاڳل لڳدیں ۔ جیڑھا جو ایݙی وسدی جاء جتھاں پکیاں سڑکاں تے ڳلیاں بݨ ڳئین ۔ بجلی ، گیس ہر سہولت اَپڑ آئی اے ۔ بابا توں اوں جاء کوں سُنجٖ آہدا پئیں ۔ میکوں لڳدے میں اَڄ کہیں پاڳلاں دے متھے لڳ ڳیاں۔ بابا جی اپݨا کہیں ݙاکدار کولوں علاج کرائو ۔ میݙا سِر نہ کھپائو ۔ میݙے کولوں تہاݙے جئیں پاڳلاں دی ڳالھ سُݨݨ کیتے ایݙی ویلھ کائنی۔

حسن بخش ولدا ݙتا: اینکوں سُنجٖ نہ آکھاں تاں کیا آکھاں جتھوں پکھی پرندے اپݨا مُہاڑ موڑ ڳئین ۔ ملک سجاد سنویں لوک ٹُر ڳئین ۔ سارے منظر ، سوہݨپ تے روݨقاں مُک ڳئین ۔مشین کیا اَئی اے انسان ، انسان نی ریہا ۔ بلکہ آپ انسان مشینری بݨ ڳئین ۔ تہاݙے کولوں تاں چار بندیاں نال ٻہݨ اَتے حال حویلہ ، ݙکھ سُکھ دی ونڈاوݨ جوڳا ویلا کائنی ۔ نہ موئے دا پتہ نہ جِیندے دی خبر ، تہاکوں تاں نال آلے گھر دی خبر کائنی جو کوݨ اِتھاں وسدا پیا اے ۔ سارا کجھ اِتھاں مُک تے مٹی سُواء تھی ڳئے ۔ اِتھاں ہُݨ ہر بندہ آپ تڑاپی مچائی ودے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: گھاݨی وات، مصنف: مہر مشتاق احمد ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2020ء