حضرت بابا فریدالدین مسعود گنج شکر

1188/584۔1280/679

سرائیکی زبان دے پہلے سب توں مہاندرے شاعر تے عظیم صوفی بزرگ حضرت بابا فرید الدین مسعودؒ گنج شکر دی تاریخ پیدائش دے وچ کافی گڑنج ہے۔ حضرت امیر خسرو دی افضل الفوائد وچ محرم پنج شبنہ 715ھ ۔ حمید شاعر دی خیر المجالس وچ 768ھ ۔ امیر حسین سنجری دی کتاب فوائد الفوار وچ 736ھ درج ہے۔ ایں طرح ڈھیر سارے لکھاریاں بابا فرید دے وصال دا سال 663ھ ‘ 768ھ تئیں ݙسیا۔ یعنی گھٹ ودھ 105سالاں دا فرق پاتا ہویا ہے۔ پنجابی زبان و ادب دے کھوجی محمد آصف خان ایں سلسلے وچ کافی ڳول پھرول کیتی ہے تے انتہائی ڳویڑ دے بعد حضرت بابا فریدؒ دی پیدائش 584ھ تے وصال 5محرم 679ھ متعیّن کیتا ہے ۔ اے او سن ہے جو فرشتہ ، ابوالفضل تے کجھ ٻئے لکھاریاں اپݨائے۔ حضرت بابا فرید الدین گنج شکرؒ ملتان دے نیڑے ہک وستی کھوتوال وچ پیدا تھئے۔ اوں وقت دے جید عالمِ دین مولانا منہاج الدین ملتانی کنوں دینی علوم دی تعلیم حاصل کیتی۔ فارغ التحصیل تھیوݨ دے بعد آپ ملتان توں قندھار ‘ ایران ‘ بغداد تے روم دا سفر کیتا۔ ایں سفر دے دوران اوں عہد دے وݙے وݙے بزرگانِ دین حضرت شہاب الدین سہروردیؒ ‘ خواجہ فرید الدین عطارؒ ‘ شیخ سعدیؒکنوں ظاہری تے باطنی فیض حاصل کیتا۔ سفر توں واپس آ تے حضرت خواجہ قطب الدین بختیار کاکیؒ دی خدمت وچ پُڄے تے آپ دے مرید تھئے۔ راحت القلوب ‘ سراج الاولیاء تے فوائد السالکین آپ دیاں مشہور تصانیف ہن۔(60)

### بابا فرید دا کلام:
حضرت بابا فرید گنج شکرؒ کوں سرائیکی دا پہلا سب توں وݙا شاعر منیا ویندے۔ آپ ملتان دے ڄم پل ہن۔ ملتان وچ اِی آپ ابتدائی تربیت حاصل کیتی۔ آپ دا خاندان وی کئی پیڑھیاں توں ہِیں سرائیکی علاقے دا رہݨ والا ہئی۔ ہِیں کیتے آپ اپݨی مادری زبان وچ وی شاعری کیتی۔ اوں ویلے اَݨ پڑھ لوکاں کوں تصوف تے دین دی تعلیم ݙیوݨ کیتے بزرگان دین تے اولیاء کرام ہمیشہ مقامی زباناں کوں اظہار دا وسیلہ بݨائے۔ کافی عرصہ توں اے ہک ادبی ڳویڑ جاری ہے کہ گرنتھ صاحب وچ شامل اشلوک حضرت بابا فرید الدین گنج شکرؒ دے کینی بلکہ آپ دی اولاد وچوں ہک ٻئے بزرگ شیخ فرید الدین ابراہیم ثانی 1575-1450)) دے ہن۔ محمد آصف خان آہدن ’’امیر خورد اپݨی کتاب سیر الاولیاء شیخ ابراہیم توں گھٹ و گھٹ 150سال پہلاں لکھی ہئی۔ اوندے وچ اُنھاں بابا فریدؒ دا ہک پنجابی ݙوہڑہ شامل کیتا ہئی۔ اینویں مہر عبدالواحد بلگرامی 1517)۔1608ء) بابا فرید دے ݙوں ݙوہڑے ݙتے ہن۔ انھاں اپݨی کتاب 1561ء وچ لکھی جݙاں شیخ ابراہیم اَڄاں نو سال دے ہن۔ اتھوں ثابت تھیندے کہ بابا فریدؒ نہ صرف پنجابی وچ شعر آہدے ہن بلکہ ذکر وی’’اپݨی ماں ٻولی وچ کریندے ہن‘‘۔(61)اے ہک منی ہوئی ڳالھ ہے کہ حضرت بابا فرید گنج شکرؒ پہلے وݙے صوفی شاعر ہن جنھاں اپݨے فلسفہ ‘ فکر تے اندازِ بیان نال ایں زبان کوں بھاگ تے بخت لایا۔ شیخ فرید الدین ابراہیم فرید ثانی وی سرائیکی زبان دے چنگے بھلے شاعر ہن۔ انھاں دا ذکر اساں اڳوں تے کریسوں۔ بابا فریدؒ دے گروگرنتھ وچ 12؍ اشلوک تے چار شبد لبھدے ہن۔ انھاں اشلوکاں دا مطالعہ کرݨ نال ݙو ڳالھیں سامݨے آندن۔ ہک تاں اے کہ حضرت بابا فرید سئیں ایں توں علاوہ وی کلام آکھیا ہوسی جیڑھا شاید محفوظ نہ رہ سڳیا۔ ݙوجھی ڳالھ اے کہ بابا فرید سئیں دی نتری ‘ پکی ‘ سنگری پنگری شاعری اے یقین ݙیندی ہے کہ بابا سئیں توں پہلے وی سرائیکی شاعری دی ہک مضبوط روایت موجود ہئی۔ بابا سئیں اپݨے بیتاں نال اوں روایت کوں اڳوں تے ٹوریا۔ تریجھی ڳالھ اے کہ بابا فرید ؒ سرائیکی شاعری دا ایرا تصوف تے ٻدھا۔ حضرت بابا فریدؒ دی اے روایت صدیاں دے پینڈے جھاگ تے حضرت خواجہ فریدؒ تئیں پُنی تے صوفیانہ شاعری دی ایں نویکلی روایت سرائیکی زبان تے ادب کوں ہک ممتاز مقام عطا کیتا۔

حضرت بابا فرید مسعود گنج شکرؒ دی شاعری دا سب توں وݙا موضوع اسلامی تصوف ۔ ربّ دی بندگی ‘ سچائی تے صداقت ‘ مکر و فریب تے ݙکھاوے دی عبارت توں نفرت ‘ تے نیکی دا وادھا ہے ۔ آپ آہدن کہ انسان کوں جیڑھے عظیم مقصد واسطے دنیا وچ بھیڄا ڳیا ہے اوندا ضرور حساب تھیسے توں اَڄئی نندر وچ اے زندگی نہ ضائع کر۔

فریدا چار گوائیاں ہنڈھ کے ‘ چار گوائیاں سم

لیکھا رب منگسیا ‘ توں آیوں کیڑھے کم 

بھلائی ہک ایجھی طاقت ہے جیڑھی بُرائی کوں ختم کر سڳدی ہے ۔ غصہ انسان کوں اندروں پولا کر ݙیندے:

فریدا بُرے دا بھلا کر ‘ غصہ من نہ ہنڈھاء

دیہی روگ نہ لڳ ای ‘ پلے سجھ کچھ پاء(ص223:)

کجھ ٻیا نمونہ کلام:

فریدا رتی رت نہ نکلے ‘ جے تن چیرے کؤ  

جوتن رتے رب سیوں ‘ تن تن رت نہ ہؤ  (ص:194)

فریدا کنھ مصلاّ ‘ صوف ڳل ‘ دل کاتی ‘ گڑوات  

ٻاہر دسے  چاننا ‘ دل اندھاری  رات  (ص:193) 

ٻڈھا ہویا شیخ فرید ‘ کنبن لڳی دیہہ 

جے سو ورھیاں جیوݨا ‘ بھی تن ہوسی کھیہہ (ص:184)

فریدا جے توں عقل لطیف ‘ کالے لکھ نہ لیکھ  

آپݨے  گریوان میں ‘ سرنیواں کر  ݙیکھ (ص:149)

حضرت بابا فرید الدین گنج شکرؒ دا سارا کلام گرنتھ وچ اِی محفوظ کینی بلکہ گرنتھ توں ٻاہر وی کجھ کلام ڳولیا ڳے۔ ایندے وچوں کجھ کلام یا ݙوہڑے اڳلے وقتاں دیاں لکھیاں ڳیاں کتاباں وچ وی محفوظ ہن۔ کجھ قلمی نسخیاں دے حوالے نال سامݨے آئین۔ میر عبدالواحد بلگرامی 1017ھ؍1606ء دی کتاب سبع سنابل وچ درج ݙوں ݙوہڑے ملاحظہ کرو۔ اے کتاب گورو گرنتھ صاحب 1604توں پہلے لکھی ڳئی ہئی۔

(ا)ٹوپی لیندے باورے ‘ دیندے کھرے نلج

چوہا کُھݙ نہ ماو ای پچھے بندھیے چھڄ

(ب)منا ! مُن منایاں ‘ سر مُنے کیا ہو ء

کیتی بھیڈاں منیاں سرگ نہ لدھی کوء

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان