’’نورنامہ ‘‘ دا سن تصنیف

’’نورنامہ‘‘ سرائیکی زبان دی ہک لمبی نظم اے ۔ ایہہ وݙی مُد کنوں سرائیکی وسیب وچ ہک مذہبی روایت دے طور تے پڑھی ویندی رہی اے ۔ ات واسطے نورنامہ وَل وَل چھپدا ریہے۔

’’ نورنامے‘‘ مختلف شاعریں دی طرفوں وی لکھیئے ڳئین ۔ ایہہ سرائیکی دے علاوہ پنجابی وچ وی مِلدین یا سرائیکی نورنامیں دی زبان کوں تبدیل کر تے پنجابی بݨا ݙتا ڳئے۔

عام طور تے ’’نورنامے‘‘ دے مصنف معلوم کائنی ۔ ہک نورنامہ ابتدائی دور وچ نورنامہ ملتانی مشہور ریہے ۔ ایندے بارے کجھ لوکیں دا خیال اے جو ایہ نورمحمد نامی کہیں شخص لکھیئے ۔ کیوں جو ایندے وچ اکثر جہیں تے نور محمد داذکر اَئے ۔ جتھوں ایہ غلط فہمی پیدا تھئی اے ۔ حالانکہ ایہہ حضرت محمد صلی اللہ علیہ وسلم دی ذات کوں ’’نورِ محمد‘‘ آکھیا ڳئے۔

ہک ٻیا ’’نور نامہ‘‘ مراد دا وی مشہور ہے ۔ انھیں ݙوہیں ’’نورنامیں‘‘ کوں ہک مُلاں دا (مبینہ نور محمد) اَتے ݙوجھا مراد دا کوں پروفیسر شوکت مغل ولا ایڈیٹ کرتے انج انج چھاپیے ۔ جݙاں جو ملاں دے نور نامے کوں پروفیسر دلشاد کلانچوی سرائیکی لائبریری بہاول پور توں 1975 ء وچ وی چھاپیا ہا ۔(1)

پروفیسر شوکت مغل دے مطابق انھیں مختلف نورنامیں وچ ردوبدل مستقل طور تے تھیندی رہی اے ۔ اَتے زبان وی بدلدی رہی اے ۔ پروفیسر شوکت مغل دے مطابق نورنامے دے مختلف نسخیں وچ مصرعیں دی تعداد 280کنوں گھن کراہیں 307تائیں اے ۔(2)

ایہ نورنامے مذہبی پس منظر وچ لکھیئے ہوئے ہن ۔ پروفیسر دلشاد کلانچوی دے مرتب کیتے ہوئے نورنامے کوں (جینکوں اڳوں تے میں ملاں دا نورنامہ آکھساں) پڑھ تے اندازہ تھیندے جو مصنف کئی مذہبی بحثیں وچ دلچسپی رکھدا ہا ۔ شاید اوندے نزدیک نور بشر دا اَتے شیعت دا مسئلہ اہم ہا ۔ ایں نورنامے دے مطالعے توں ظاہر تھیندے جو ملاں حضرت محمد صلی اللہ علیہ وسلم کوں نور منیندا ہا ۔ اِت واسطے او جاہ جاہ تے ’’نورِ محمد‘‘ دا ذکر کریندے۔

صفت اَفرینش نورِ محمد توں سُݨ میرے میتا

………

آکھیا واء اے نورِ محمد توں عیباں توں خالی

………

صفت اَفرینش نورِ محمد جو کوئی پڑھسی بندہ

ایندے علاوہ مُلاں اہل تشیع دے وی سخت خلاف ہا:

جو کوئی حضرت کوں مَنے ݙوجھے کرے پچھیرے

راففی کتے ویسن دوزخ سڑسن تلے تلیرے

نورنامے کوں کوئی تاریخی سند وی حاصل کائنی ۔ علی ہمدانی رحمتہ اللہ(1314-85ء) دے حوالے نال ہک روایت پیش کیتی ڳئی اے جو اُنھیں ایہ نور نامہ سلطان محمود غزنوی (971ء تا 1030ء)کوں پیش کیتا ۔ جݙاں جو علی ہمدانی اَتے محمود غزنوی دے ادوار وچ تقریباً ترئے سو سال کنوں وی زیادہ فرق اے ۔ ایندے علاوہ سلطان محمود غزنوی بارے جیرھا کجھ آکھیا ڳئے ۔ عام طور تے تاریخ اوندی تصدیق نئیں کریندی۔

’’لکھ غلام آزاد کیتونس ݙے کر مال خزانہ

ترئے ہزارپہنایُس ننگیاں ‘ چوی ہزار کھوایس

پنج ہزار مدرسے کھولیے ‘ لکھ مسیت بݨڑایس

چہل ہزار مَشکاں والے راہ اُتے کھڑایُس

ݙاہاں ورہیاں دا رعیت اُتے حاصل بخش کرایس‘‘

ٻہوں سارے مؤرخیں سلطان محمود غزنوی دی اِتلا عنایات دا ذکر نئیں کریندے بلکہ او ایندے برخلاف لکھدن ’’ہر موسم سرما وچ محمود ہند اُتے حملہ آور تھیندا ہا ۔ اپݨے خزانے بھریندا ہا ۔ اپݨی فوج کوں شہر وچ قتل غارت نال خوش کریندا ہا ۔ اَتے ہر موسم بہار اِچ پہلے کنوں زیادہ دولت مند تھی کراہیں وَل آندا ہا ۔ جمنا دے کنارے مدرا وچ اوں ہک مندر وچوں ٻہوں ساریاں قیمتی مورتاں ‘ سارا کٹھا کیتا ہویا سونا اَتے ہیرے جواہرات لُٹیئے ۔ تباہی بربادی دا بازار گرم کرݨ دے بعد اوں مندر دی طرز تعمیر دی تعریف کریندیں ہوئیں اندازہ لایا جو ول اینجھا مندر بݨاوݨ تے ہک ملین دینار اَتے ݙو سو سال درکار ہوسی ۔ مگر ویندیں ہوئیں اوں مٹی دا تیل سٹ کراہیں مندر کوں کیری کرݨ دا حکم ݙتا ۔ چھی مہنیں بعد اوں شمالی ہند دے ہک ٻے خوشحال تے مالدار شہر سومنات کوں اپݨا نشانہ بݨایا ۔ اوں پنجاہ ہزار لوکیں کوں قتل کر ݙتا اَتے اوندی ساری دولت لُٹ کراہیں غزنی گھن ڳیا ۔ بعض اوقات او تباہ شدہ شہر دے مکینیں کوں غلام بݨا کراہیں وِیچݨ واسطے اپݨے نال گھن ویندا ہا ۔ لیکن کجھ سالیں بعد انھیں غلامیں دی تعداد اِتلا زیادہ تھی ڳئی جو انھیں کوں گھنݨ واسطے کوئی تیار نہ ہوندا ہا ۔(3)

محمود غزنوی دے ذکر نال ایہہ شعر وی درج اے ۔ جیرھا اپݨے سیاق و سباق وچ محمود غزنوی دے حملے دے سن دا اندازاً ذکر کریندے۔

پنج سو سال جو گزرے آہے ہجری پاک رسولوں

ملاں کہے غریب و چارا کم علماواں کولوں

اتے ایں شعر کنوں  نور نامے دا سن تصنیف  کڈھیا ویندے جیرھا چھیویں صدی عیسوی بندے۔حالانکہ ایں سارے پس منظر وچ  ݙیکھݨا  ایہ چاہید ا ہے جو کیا ایں شعر دا نورنامے دے سن تخلیق نال ا کوئی تعلق  وی ہے ۔

میݙا خیال اے ایجھی کوئی ڳالھ کائنی۔ ایں ساری ڳالھ کوں محمود غزنوی دے ذکر دے حوالے نال ݙیکھݨا چاہیدا اے ۔ دراصل اتھاں نورنامے دے مصنف سن تخلیق دی بجائے محمود غزنوی دے دور دا ذکر کیتے ۔ کیوں جو ذکر وی سارا محمود غزنوی دا اندا پیا ہا۔ اَتے ایہ مصنف دے قیاسی اندازے مطابق محمود غزنوی دی وفات کنوں ٻیانوے سال بعد بݨدے ۔ کیوں جو محمود غزنوی دی وفات 1030ء وچ ہئی اَتے ہجرت کنوں پنج سو سال بعد تقریباً 1122 ء  بݨدے۔جیرھا نور نامے دا سن  نصنیف سمجھیا ویندے

محمود غزنوی نال مصنف دی ایہہ ساری محبت عقیدے دی وجہ نال ہئی۔جو محمود اَتے مصنف سنی ہَن اَتے اہل تشیع دے خلاف ۔ کیوں جو محمود غزنوی ملتان تے 1005ء تے1010ء وچ حملہ کر تے اسماعیلی حکومتیں دا خاتمہ کیتا ہا۔

چار یار نبی دے افضل علموں عقل اکابر

ہک ٻے توں عالم فاضل رتبے نال برابر

جو رتبہ رب انہاں دا کیتا مومن کیتے ناہیں

جو کوئی کرے تفاوت اُنھاں‘ مسلم سنی ناہیں

………

رافضاں مردوداں کُتیاں ‘ یاراں کرن اہانت

روز بروز انہاں تے اُتے ہر دم وَسے لعنت

اہیں وجہ کنوں ’’نورنامہ‘‘ دے مصنف اَپݨے ’’نورنامے‘‘ دی ویضرورت کنوں زیادہ فضیلت بیان کیتی اے۔

صفت افرینش نورِ محمد لکھی وچ کتاباں

جو کوئی پڑھسی نال محبت چھٹسی کنوں عذاباں

نہ پڑھ ڄاݨے جو کوئی ‘ سُݨ تے دل وچ رکھے

میت نال قبر وچ رکھے ‘ مول عذاب نہ چکھے

جو کوئی دھرن سر وچ اینوں یا پڑھن ہک واری

نبی محمدؐ نال جماعت ‘ اُنھاں نماز گزاری

صفت افرینش نورِ محمد جو کوئی پڑھسی بندہ

ڈیوے رب ثواب اسے نوں چوہاں کتاباں  سندا                                 

چہل ہزار ثواب حجاں دا ‘ چہل ہزار شہیداں

چڑھیا سمجھو وچ کربل دے نال فرزند نبی دیاں

تلخی جان کندن دے ویلھے رب کریسی آساں

اَکھیں روشن ‘ ہݙ نہ بُھرسی ‘ ماس نہ کھاسن کرماں

نورنامہ دے متن دے حوالے نال عام طور تے جیرھے ݙو نتیجے کڈھیے ویندن او ٹھیک کائنی ۔ ہک ایہ جو مصنف دا ناں نور محمد اے۔ حالانکہ مصنف کتھائیں وی ایہہ نئیں آکھیا جو اوندا ناں نور محمد اے ۔ لفظ نور محمد کنوں ایہہ مطلب کڈھݨ درست کائنی ۔ بلکہ ہر جاہ تے ایں کنوں مرادحضرت محمد صلی اللہ علیہ وسلم دا نور ہووݨ اے ۔

جیویں جو کتاب دے متن وچوں مصنف دا ناں نور محمد نئیں کڈھیا ونڄ سڳدا ۔ اینویں پنج  سے سال کنوں وی ایہہ مراد نئیں گھدا ونڄ سڳدا جو ایہہ نورنامہ مصنف ہجرت نبوی کنوں پنج سو سال بعد لکھیئے ۔ بلکہ او خود اینکوں اپݨی تصنیف وی نئیں اَہدا بلکہ ایہ اَہدے جو ایہ نورنامہ حضرت علی ہمدانی ‘ محمود غزنوی کوں پیش کیتا ۔ اِتھوں وی ایہ ظاہر تھیندے جو محمود غزنوی دا دور ہجرت نبوی کنوں پنج سو سال بعد ہا ۔ جیرھلے ایہہ نورنامہ علی ہمدانی دریافت کیتے۔

مصنف دا علم سنین اَتے تاریخ بارے وی کمزور ہا ۔ کیوں جو محمود غزنوی دی پیدائش 971ء  اے اَتے وفات 1030ء اے ۔ جݙاں جو حضرت علی ہمدانی دی تاریخ پیدائش 1314ء اے اَتے وفات1385ء اے ۔(4)

اَتے ایں طرح حضرت علی ہمدانی تقریباً ترئے سو سال محمود غزنوی دے بعد ہَن اَتے اساں اگر ’’نورنامہ‘‘ دی تخلیق پنج سو سال بعد ہجری یعنی 1122ء شمار کوں تاں وَل تاں ایہ روایت وی غلط تھی ویندی اے جو حضرت علی ہمدانی دا ݙتا ہویا پندرھویںصدی عیسوی دا نور نامہ مصنف ٻارہویں صدی عیسوی وچ کیویں تیار کیتا ۔

تاریخی حوالے نال نورنامہ کہیں طور تے مستند کائنی ۔ محمود غزنوی ‘ علی ہمدانی وغیرہ دے بارے اوندیاں ساریاں روایات سُݨیاں سُݨائیاں ہَن ۔ جیویں جو پچھلے صفحات وچ محمود غزنوی دیاں ضرورت کنوں زیادہ تے فرضی صفتاں بیان کیتیاں ڳئین ۔

انھیں روایات کوں چھوڑ تے نورنامہ دے لکھے ونڄݨ دا دور زیادہ کنوں زیادہ اساں اوندی زبان کنوں گھن سڳدوں۔

حالی تائیں چلی آوݨ والے روایات مطابق ایہ ’’پنج سے سال‘‘ دے حوالے نال ٻارہویں صدی عیسوی دی نظم اے ۔ عام طور تے ٻارہویں ٻارھویں؍تیرھویں صدی دے معروف سرائیکی شاعر حضرت فرید الدین گنج شکرؒ (1173ء تا1265ء) اَتے شاہ شمس سبزواری (1165ء تا 1272ء) ہن ۔ نورنامہ دی زبان دے حوالے نال فرید الدین گنج شکرؒ دے کجھ ابیات دا نمونہ ایہ ہے ۔

جت دیہاڑے دھن دری ‘ ساہے لئے لکھاء

ملک جو کنین منبدا ‘ منہ دکھا لئے آء

………

جند  نمانی کڈھیئے ‘ ہڈاں کوں کڑکا  (نماݨی۔ ہݙاں)

ساہے لکھے نہ چلنی ‘ جندو کوں سمجھا    

………

فریداؔ در درویشی گا کھڑی ‘ چلاں دنیا بھت      

ٻنھ اُٹھائی پوتلی ‘ کتھاں ونڄاں گھت  (بنھ :ٻنھ۔ ونڄاں)

………

کجھ نہ بُجھے نہ سُجھے ‘ دنیا کُجھی بھا

سائیں میرا چنگا کیتا 

نئیں تاں بیٹھی وجھاں ہا  (5) (چنگا : چنڳاں)

اَتے شمس سبزواری دے ہک گناں دا نمونہ ملاحظہ ہووے:

اے سبھاگا علی بھج نت نروان پنجتن

دھیان گر  کلھے آن سبھاگا

اے سبھاگا دیو وسوند اہو گُرے تھی

مَ کر دنیا کی کاݨ سبھاگا

اے سبھاگا دنیا پل راکھ چل تواھ

پاݨی پیو چھاݨ سبھاگا

اے سبھاگا دھا سوکھا دھا پیتا سو پیتا

دیتا سوہی پر مان سبھاگا

اے سبھاگا دیا تارا شاہ سوا لکھ لکھسے

پوتا در دیوان سبھاگا

اے سبھاگا ایرݨ جئیں گھر سرے 

تئیں بوہو کوئے ما دھان سبھاگا

اے سبھاگا کھال دھنی رب لیکھا منگسی

سنگ چلو نروان سبھاگا

اے سبھاگا آپے شاہ ملاآپے شاہ

آپے وید قرآن سبھاگا(6)

تساں ’’نورنامے‘‘ دی زبان دے کئی نمونے پہلے ݙیکھ آیو ۔ ہک ٻیا نمونہ ایہ اے:

جو کجھ چوݙاں طبقاں وچ پیدا کل خلائق

نبی محمدؐ جیہاں رُتبہ نہیں کہیں دے لائق

رب دی طرفوںوحی فرشتہ لے کر مژدہ آیا

عرش بلندیں آ محمدؐ تینوں رب بلایا

لا اِلہٰ نہ گفتن اوّل الااللہ کیوں آوے

عاشق تے معشوق وچالے کیوں کر غیر سماوے

در حجرے تے آکھلوتا حضرت وحی فرشتہ

عرش اُتے توں آ محمدؐ قرب تیکوں شائستہ

نوے ہزار کتونے ڳالھیں میل محبت والے

بے جہت آواز ربے دی آئے نظر نہ خیالے

اوّل آخر نام الٰہی مقبل خویش بݨایا

اپݨے ݙوہاں نانواں اندر نام رسول ٹکایا

ہُوا سوار براقے اُتے ونڄے چڑھیا اَسمانے

حضرت تائیں ظاہر کیتس کل اسرار خزانے

نَوں اَسمان کتے رب پیدا ‘ ہر اَسمانے چڑھیا

گنبد عرش ٹکاݨے ہویا ‘ قدم نبی جاں دھریا

ساز وضو ݙوں نفل رکعتاں ترت گداز سدھایا

کنڈی پاݨی ہَلدی آہے جاں پھر حجرے آیا

انھیں ترائے شاعریں دی زبان اَتے اسلوب دے نمونے ݙیکھݨ دے بعد واضح طور تے فرق محسوس تھیندے ۔ جو ایہ ہکے دور دی شاعری کائنی ۔ اگر نورنامے مُلاں کوں ہجری نبوی دے پنج سو سال بعد یعنی 1122ء دی شاعری من گھدا ونڄے۔ تاں ول فرید الدین گنج شکر (1173ء تا 1265ء) تے شمس سبزواری (1165ء تا 1276ء) دی شاعری کوں سرائیکی شاعری دے نمونے نئیں آکھیا ونڄ سڳدا ۔لیکن انھیں ݙوہیں بزرگیں دی شاعری سرائیکی زبان وچ ہے ۔ کیوں جو او ملتان یا اوندے نیڑے رہندے ہَن۔

ٻئی ڳالھ ایہہ اے۔ اساں جیرھلے نورنامہ دی زبان ݙہدوں جیرھی عربی ‘ فارسی لفظیں نال مالا مال اے ۔او  فرید الدین گنج شکرؒ اَتے شاہ شمسؒدی کائنی۔ ایندے علاوہ اگرچہ انھیں ترئیں شاعریں دے موضوعات مذہبی ہن لیکن وَل وی کافی فرق اے ۔ پہلے ݙو شاعریں دی زبان تے موضوعات تصوف نال جڑئیے ہوئے ہن ۔ جݙاں جو نورنامہ شرعی مسائل نال تعلق رکھدے ۔ اَتے انھیں ترئیں شاعریں دا اسلوب وی قطعی طور تے مختلف اے ۔ فرید الدین گنج شکرؒ دے ابیات ہن تے شاہ شمس دے گنان ۔ جݙاں جو نورنامہ سرائیکی بحر دی شکل وچ ہے اَتے مثنوی دا انداز گھدا ہویا ہے جݙاں جومثنوی دا دور سترھویں اٹھارویں صدی عیسوی دا دور اے ۔ ایں دور دا ہک وݙا سرائیکی شاعر لطف علی اے ۔ اوندی مثنوی سیف الملک دا ہک بند ݙیکھو ۔ جو نورنامہ دے اُتلے بند اَتے ایندے وچ کتلا مشابہت اے۔

تھی مائل مشتاق جݙاں سٹ فخر پری فرمایا

سئیں بدن توں سیفل تھیوں میں صدقہ گھول گھمایا

توں جیہی ٻیا کرے نہ کوئی جو نازک نینہہ نبھایا

از غیبوں توں راہ میݙے تے صرف کیتا سرمایہ

سوز اُتے سرمستی دا توں ہستی بار اُٹھایا

در منداں دا شیوہ تیکوں سحری کئیں پڑھایا

خاکی نال پیوسے سنگت چشماں چونک لایا

کرم کنوں حق تعالیٰ میکوں جلوہ نور ݙکھایا

میں قربان اُس صاحب توں جئیں نوری مَلک بݨایا

پرور برسر بے واہی مہروں مینہ وسایا

لطف علی (1718ء تا 1794ء) دی شاعری نورنامہ وانگوں عربی ‘ فارسی ‘ لفظیںنال لݙی ہوئی ہے ۔ ایں دور دے سارے مثنوی گو شاعریں دا اسلوب تے ڈکشن ہکو جیہاں ہا ۔ چراغ اعوان (وفات 1733ء) جیرھا لطف علی کنوں کجھ پہلے دا شاعر ہا ۔ اوندی مثنوی ہیر رانجھا دا انداز وی ایہو ہے۔(7)

ذات دا رانجھݨ نام دا ہیرݨ وطن ہزارہ میݙے

قسمت روزی پاݨی ہتھ واڳاں چھک چلاوے

رُخ ݙیکھ مثال پتنگ تھیوم واہ طالع بخت اسیݙے

رہسوں پتیں تساݙے دِلبر چھوڑ نہ ویسوں کیݙے

نزم پیو دل کرم اساں تے طالع بخت اسیݙے

پھا تے دام ظلم دے عشق چھوڑ ونڄݨ ہُݨ کیݙے

بھل بازی عشق چراغ ماہی نال ہر عاشق دے کھیݙے

اساں جیرھلے لطف علی اَتے چراغ اعوان دے اسلوب ‘ بحر اَتے ڈکشن دا موازنہ نورنامہ نال کریندوں تاں اندازہ تھیندے جو ایہ ہک دور دیاں نظماں ہِن ۔ میݙی ایں ڳالھ دی تائید حافظ محمود شیرانی کنوں وی تھیندی اے ۔ جیرھا نورنامہ کوں 1054ہجری یعنی ستارھویں صدی عیسوی دے آخر دی نظم منیندے۔(8)

میݙا خیال اے جو نورنامہ مُلاں ایں دور دے کہیں گمنام شاعر دی نظم اے ۔ جینکوں بلا وجہ ٻارھویں صدی عیسوی دی نظم سمجھ گھدا ڳئے ۔ ایندے متن دے مطالعے نال ایہو کجھ نتیجہ نکلدے ۔ اگر اساں اینکوں شاہ شمس سبزواری اَتے فرید الدین گنج شکرؒ دے عہد دی نظم سمجھ گھنوں ۔ تاں وَل اساکوں سرائیکی زبان دی قدم بہ قدم ترقی سمجھ نئیں آ سڳدی اَتے ایندے نال کئی غلط فہمیاں پیدا تھیندن۔

آخر وچ میں ایں ڳالھ تے مضمون ختم کریساں جو ڈاکٹر مہر عبدالحق صاحب دا خیال اے جو ’’نورنامہ‘‘ دی زبان کوں وقت دے نال نال تبدیل کر ݙتا ڳئے (9)لیکن اُنھیں پچھلیں اَتے بعد دے نورنامے دا موازنہ کر تے تھیوݨ والی تبدیلی دا کوئی ذکر نئیں کیتا ۔ جیندی وجہ کنوں ایں ڳالھ دی کوئی زیادہ اہمیت کائنی ۔ تاہم اِتلا آکھیا ونڄ سڳدے جو وقت نال تھوڑی ٻہوں لفظی تبدیلی آئی ہوسی مگر او اِتلا نئیں تھی سڳدی جو زبان دا سارا ڈھانچہ بدل ونڄے ۔ اَتے بحر وی تبدیل تھی ونڄے اَتے شمس سبزواری اَتے گنج شکرؒ دے دور وچ تھیوݨ والی شاعری دیاں بحراں لطف علی تے چراغ اعواݨ دے دور دیں مثنوی دے بحریں وچ بدل ونڄن۔ایندے علاوہ اگر نورنامے وچ اضافے تھئین تاں او وی نور نامے دے بعد تھئین ۔اِت واسطے زبان تے اسلوب ہکو رہ ڳئے۔

## حوالہ
کتاب: لیکھے، مصنف : محمداسلم رسول پوری، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان