چھل دا حال

چھل توں کجھ سال پہلے دا حال ݙیواں  جو ݙوترائے سال عذابیں  دے ہن ، عمر دے نال نال سوچ وی ودھدی ویندی ہئی ،ہندوستان نال جنگ دا ماحول بݨیا کھڑا ہا ،بنگالی ݙاڈھے نراض ہن ،نہ بنگالیں  دی ڳال منی ویندی ہئی تے نہ بہاولپور دے سرائیکیں دی ، روز اخبار پڑھدے ہاسے ،ریڈیو سنُڑدے ہاسے ،سوا اَٹھ وڄے بی بی سی دیاں  خبراں  لڳدیاں  ہن سارے مامیں  خان محمد دی ہٹی تے ٹِم ہوندے ہاسے ،اوڑک ہندوستان تے پاکستان دی جنگ تھی ڳی ،ملک ݙو ٹوٹے تھی ڳیا ،نوے ہزار جنگی قیدی بݨا ݙتے ڳے ، اقتدار بھٹو کوں  ݙتا ڳیا،غریب دُعا منگدے ہن بھٹو جیوے تے صدر تھیوے ،بھٹو صدر بݨ ڳیا ،بھٹو پاکستان کوں  سنبھالݨ دی تݨ وُݨ ء ِچ لڳا ودا ہئی ، ڈھیر لوکیں کوں  ارمان ہئیہا پر لاہور آلے  اکھیندے ہن ،مشرقی پاکستان کنوں  جان چھُٹ ڳی اے،ہر ویلے اُتھاں  سیلاب ہوندا ہا ،مسیں  ہک سال گذریا تے 1973ء ء ِچ پاکستان ِ ء ِچ سیلاب آڳیا،پاکستان ء ِچ سیلاب چھل یا ٻوڑ آوے تاں  ایندا مطلب سرائیکی دیس  ہوندے ،باقی صوبیں  ء ِچ چھل معمولی ہوندی اے ، اساݙا وطن  تاں  ست دریاویں  دی دھرتی اے ،سیلاب دے ݙینھیں  ء ِچ موئے دریا وی جیندے تھی اَمدن،روز سیلاب دیاں  خبراں  سُنڑدے ہاسے ،پہلے ملتان ریڈیو ہوندا ہئی وَلا بہاولپور وی بݨ ڳیا ہئی، خطرے دیاں  خبراں  روز اَمدیاں  ہن،فلانے فلانے علاقے خالی کرݨ دا حکم ، فلانے فلانے علاقے سیلاب ء ِچ غرق تھی ڳن،اے وی ݙسیندے ہن جو خانپور کوں  خطرہ ہے،لوک ڳالھیں  کریندے ہن جو مصطفی کھر چھل کوں  پُراݨی وہُک تے نی ونڄݨ ݙیندا اوآہدے علی پور کوں  بچائو ،ہک ریڈیو میں  وی گھن آیا ہم ،ستر روپے دا ملیا ہا ، ساری وستی اُتھائیں  سڑک تے کٹھی ہوندی ہئی ، کجھ بندے کوں  ݙر بھئو وی ہا پر نینگریں  چھل آلی ڳال کوں  ہاسا مذاق بݨا گھٖدا ہا ، لنگھائو تھیندے ہر ڄݨے توں  پچُھدے ہن جو بابا چھل دا حال ݙے ،او اکھیندا ہئی میں  تاں  مِل توں  نوکری کر تے اَمدا پیاں  ، میکوں  پتہ کائنی ، تے کئی اکھیندا ہا میں  تاں  دوا گھنݨ ڳیا ہم میکوں  کیا پتہ ؟وَل سارے تراہکا مار تے کھِل پمدے ہن ۔

لوک اکھیندے ہن جو دریا چڑھدا پے تے خیر پور ݙہا آلے بند دے تُرٹݨ دا خطرہ ہے،جیکر اے بند تُرٹدے تاں  سارا پاݨی اِیݙھائیں  اَمسے ،پلو شاہ ء ِ چوں  چاچا حاجی عظیم بخش صاحب اتے حاجی منظور احمد صاحب  دے سنیہے آوݨ پے ڳے جو اساں  ٹرالیاں  بھیڄیندوں  ویلے نال لݙ آئو ،وݙے اکھیندے ہن جو کئی ضرورت کائنی، اساں  چھلوں  ݙٹھن،ڳٹے تے ڳوݙے توں  پاݨی کݙاہیں  نی ودھیا ،ٹی وی کالی سکرین آلا  ہوندا ہا ،جہڑھیاں  تصویراں  اَمدیاں  ہن ہاں  ݙلدا ہاپر وݙے اکھیندے ہن جو جتنا  ݙوڑا تے چوڑا پاݨی ہووے وَل وی لائن تے نی چڑھدا ،زیادہ مصیبت بݨی تاں  لائن تے تھی ٻہسوں ،ہر پاسے چھل تے سیلاب دیاں  خبراں  ہن،خطرہ وھدا ویندا ہئی ، اَنت ریڈیو بہاولپور توں  اساݙی وستی سمیت سارے علاقیں  دا آکھ ݙتونے جو خالی کر ݙیو، کجھ لوک مݙی چاتے لائن تے ونڄ ٻیٹھے مݙی ساری کہیں  نہ چاتی ،کھاوݨ پیوݨ دیاں  شئیں  چاتیاں  ،باقی گھریں  ء ِچ پیاں  رہ ڳیاں  تے اُوݙوں  پلو شاہ ء ِچوں  حاجی صیب ہوریں  وی ٹرالیاں  بھڄوا ݙتیاں  ،لوک مݙیاں  چاتے پلو شاہ وستی دھریجہ آلے پاسے نکلݨ پے ڳے ،اَنت خبر آ ڳی جو دریا دا بند تُرٹ ڳے تے پاݨی احمد پور ،لیاقت پور،خانپور ،رحیم یار خان تے صادق آباد آلے پاسے ودھدا پے،اساݙے گھر دے سارے بندے تے مݙی پلو شاہ پُڄ ڳے،ابے میکوں  آکھیا جو ٹرالی ء ِچ جھاہ کائنی توں  سائیکل تے آ پیا۔

سائیکل تے پہلی واری پلو شاہ ویندا پیا ہم ، نال وی کُئی نہ تھیا جو اَدھ توں  زائد وستی لائن تے ڳی ٻیٹھی ہئی،میکوں آکھیونے جو سونک آلا رستہ نہ ونڄیں  ،کورائی سائیکل کھس گھندن،میں  وَلا ماریُم ،دھریجہ پھاٹک ،سہجہ،کوٹسمابہ، ترنڈہ، رحیم یار خان کنوں  اقبال آباد تے وستیں  ء ِچوں  تھیندا ڈھلدی شام کوں  پلو شاہ پُڄ ڳیُم ،رات کوں  کُئی سُدھ نہ پی جو کیا تھیا ،اُوں  ویلے فون تاں  نہ ہوندے ہن ،سویلے ٻے وی کافی سارے لوک آ ڳے ،ہُناں  آکھیا حالات خراب اِن،ݙسیونے جو پاݨی دھرتی اَسمان ہک تھیا اَمدے لوک ضد کیتی ٻیٹھن جو ایہو حال رہ ڳیا تاں  پاݨی لائن تے وی چڑھ ویسے تے سارے لوک لُڑھ ویسن ۔نال نال خبراں  سُنڑدے ہاسے ریڈیو تے خبر آ ڳی جو خانپور شہر غرق تھی ڳے تے پاݨی تیزی نال اڳوں  تے ودھدا پے ریڈیو آلے وی اکھیندے کھڑے ہن جو ریلوے لائن تے ٻیٹھے لوکیں  کوں  خطرہ ہے تبصریں  ء ِچ اکھیندے ہن جو جیہڑے لوک روہی آلے پاسے وَل ڳن اُچے ٹٻیں  تے ٻیٹھن ہُنائیں  کوں  خطرہ کائنی ،خبراں  تاں  سُݨ گھٖدیاں  ہاسے جو پاݨی نہ ہا طوفان ہا ،طوفان ای اُو جو طوفانِ نوح شرما ونڄے ، اے وی سُݨی ٻیٹھے ہاسے جو لوک اکھیندن جو پرے کنوں  پاݨی کوں  اَمدا ݙیکھدے ہاسے تاں  اَسمان نال رَلیا اَمدا ہا تے پاݨی اڄاں  پرے ہوندا ہئی گھر پہلے ݙیہہ پمدے ہن،اے تاں  پتہ لڳ ڳیا ہا جو ساری وستی ݙیہہ ڳی اے پر اکھیندے ہن جو مسیت کھڑی اے،اساݙی وستی اُچی جھاہ تے ہئی تے ہئی وی ساری پکی پر ککھ نہ بچیا۔

پلوشاہ ء ِچ حاجی صیب جہیں  خالی کرائیاں  پر ہک ہک کوٹھے ء ِچ ݙو ݙو ،ترائے ترائے گھر کٹھے کیتے ڳے ہن، ابے میݙے کوں  مسیت دا حجرہ ملیا ،حاجی صاحب  ابے میݙے دا سکا مسات ہا،کھِلدا ہا تے اکھیندا ہا مسات اتھائیں  ہٹی وی چلا تے بانگاں  وی ݙے، حاجی صیب دی اماں  ݙاݙی فاطمہ ݙاڈھا پیار کریندی ہئی ،کھیر،لسی ،چاول ،بھاڄی، گھرجو چنڳی شئے پکے ہا چا اَمدی ہئی ،چاچا نور احمد خان دھریجہ ابے میݙے دا دیوانہ ہا ،اُوندی وی دکان ہئی ، شہر ویندا ہا ،لݙو ،جلیبیاں  تے ٻیاں چیزاں  گھن اَمدا ہا تے کھویندا ہا،اوندا چاچا عالم ہٹی چلیندا ہا ، چاچے عالم دا پُتر رَڑھ وہی کریندا ہا، چاچے نور مند دے پُتر اللہ بخش خان تے جیلانی خان نِکے ہن، چھل ء ِچ پلو شاہ دے سارے سکیں  جتنے احسان کیتے تا حیاتی نی بھُل سڳدے۔

کجھ ݙینھ بعد وستی ء ِچوں  بندے آ تے اَکھیں  ݙٹھا حال وی ݙیندے ہن تے ٻک ٻک نیر وی وہیندے ہن،اکھیندے ہن جو دھریجہ نگر آلی چار موری شاہ لہہ تے وݙا گھاݨ بݨ ڳی اے،اساں  لائن تے ٻیٹھے ہاسے ،پاݨی لائن تے چڑھدا پیا ہا ،سارے اللہ کوں  یاد کریندے ٻیٹھے ہاسے ،کئی تسبیح چاتی ٻیٹھا ہا، کُئی قرآن پڑھدا ٻیٹھا ہا،چار موری تے پاݨی دے ڳجکار ہن،ہر شئے لُڑھی اَمدی ہئی ،مینہیں  ،ڳویں  ،ݙاند، گھر دے گارڈر ٹی آرتے اَٹا پیہݨ آلے انڄݨ آلی چکی دے پُڑ ایویں  چویے اَمدے ہن جیویں ککھ ۔ لوک آکھدن قیامت آئوسے ،اساں  اکھیں  نال ݙٹھی اے ۔اُو ݙسیندے ہن جو سارے لوک اللہ کوں یاد کریندے ہن تے چاچا کالو پل پل تیلی چا تے پاݨی کوں  کچھیندا کھڑا ہا،آکھدا ہا جو ہُݨ اَدھ  اِنچ ٻیا چڑھ آئے ،ہک اِنچ ٻیا چڑھ آئے،او اکھیندا ہا دُعا کرو لائن کوں  وݙا گھٹ پے ونڄے نتاں  سارے ٻڈ تے مر ویسوں ، رات کوں  چِرکے چاچا کالو بھڄدا آیا جو مارکہ مبارک تھیوے اللہ سئیں  تہاݙیاں  دُعائیں  سُݨ گھٖدن،ہک گھنٹہ تھی ڳے پاݨی نی چڑھیا،اتھائیں دا اتھائیں  اے ،اسور ویلے آ تے ݙسیُس جو شکر اے ݙو سُتر پاݨی لہہ ڳے،سویلے پتہ لڳا جو چھیاسی چک کنیں  لائن کوں  وݙا گھٹ پے ڳے تے پاݨی دی وہُک اُݙاہیں  تھی ڳی اے ،وَل وی پاݨی لہݨ دی رفتار سُتریں  دے حساب نال ہئی،جہڑے بندے پلو شاہ پُڄے او گھٹ پووݨ توں  پہلے نکل آئے ہن،گھٹ پوݨ دے بعد سارے رَستے بند تھی ڳے ہن ،پہلے لوک ریلوے لائن دے ذریعے پیدل اَمدے ویندے کھڑے ہن ۔

پاݨی لتھا تاں  لائن تے ٻیٹھے لوکیں  دا آتما جھاہ تے آیا ، شخر ادا کیتا ، منہ تے مُسک آئی،ہک ٻے نال بھوڳ تے کھِل ہس کرݨ پے ڳے ،چاچا کالو ݙاݙے تاجے کوں  اکھیندا ہا جو توں  اکھیندا ہانویں  جو چھل آوسے اساں  مچھیاں  پکڑیسوں  ،گڈو مچھی کھائوسوں  ،ہُݨ کھادی ؟پاݨی ہولے ہولے لہݨ پے ڳیا ،پاݨی کوں لہندیں  لہندیں  کئی مہینے لڳے ،سُکݨ کوں  سال لڳ ڳیا ،پلو شاہ ء ِچ ابے میݙے ہٹی کھول گھٖدی ہٹی ݙاڈھی چل پی ،سودارحیم یار خان ءِچو ں گھندے ہاسے ،مہینے ݙو مہینے بعد آکھیونے جو خانپور ، ظاہر پیر ،سڑک آلے سارے گھٹ پُور تے حکومت رستہ کھول ݙتے،ابے میکوں  آکھیا جو پلالی توں  چݨے خانپوروں  گھن آ ،رحیم یار خان ء ِچ چنڳے کائنی،میں  ابے کوں  آکھیا جو میں  ٻے ݙینھ کائناں  وَلساں  ،اپݨی وستی ویساں  ،ابے آکھیا چلو ٹھیک اے ، میں  سائیکل تے ظاہر پیر کنوں  کھائی خیرشاہ ،ججہ تے کوٹلے پٹھان توں  تھیندا خانپور آ ڳیُم ،سڑک ساری پٹی پی ہئی ، کتھائیں  کتھائیں  سڑک تے تھولا تھولا پاݨی وی واہندا پیا ہئی،جھاڳ تے آنوݨا پمدا ہا خانپور اسٹیشن تے آ تے لائن دی بھِک گھن تے شام کوں  وستی پُڄ ڳیُم ،ڈھیر سارے لوک ہالی وی لائن تے ٻیٹھے ہن ،سویل تھی میکوں  کمبھاریں  دی وستی آلے پاسے اِشارہ کرتے آکھیونے جو تیݙا کھوکھا اُو ڳیا پی ،میں  کھوکھے کوں  ݙٹھا ،میکوں  سِک تھی جو اُتھائیں  ونڄ تے ݙیکھاں  ،ترائے پاسوں  پاݨی ہا ،ہک پاسوں  میکوں  کجھ رستہ نظریا ، تھولا تھولا پاݨی ہا پر میں  آکھیا جو اے اتنا جھِکا کائنی،کہیں  کوں  نہ ݙسیا میں  ہوں  پاسے ٹُر پیُم ،پاݨی آلی جھاہ وی جھاڳ ڳیُم پر جیہڑی جھاہ سُکی نظری ہئی اُو اَکھ دا دوکھا ہا،او دراصل چور گپ ہئی ،میں  لت رکھی تلے لہندا ڳیُم ہک لت کوں  اَوکھیں  سوکھیں  کݙھاں  ݙوجھی تلے لہہ ونڄے ،شکر اے لائن تے ٻیٹھے ہوئیں بندیں  میکوں  ݙیکھ گھٖدا تے بھڄ تے میکوں  موت دے منہ ء ِچوں  کڈھ گھٖدونیں  ،ہر شئے بھُل سڳدی اے اے ڳال نی بھُلدی۔خانپور ونڄ تے سودے گھٖدے ،شیخواہن شام تھی ڳی ،تلے رستہ کچا ہوندا ہا، پلو شاہ کنوں  پہلے دھریجیں  دی وستی ونڄݨ کیتے ملک حق نواز دے باغ ء ِچوں  ویندے ہاسے ،باغ وݙا ہا ،میلیں  ء ِچ تھیسے ،سڑک کچی ہئی پر لُک آنگے بݨی پی ہوندی ہئی، میکوں  خیال نہ آیا ،باغ دے اَدھ ء ِچ ڳیُم تاں  کُتے پُڄ ڳے ،وݙے ٻتھاڑ آلے پالتو کُتے ہن ،ݙینھ کوں  ٻدھے پے ہوندے ہن ،رات کو ں  شیت چھوڑ ݙیندے ہن ،میں سائیکل نال چمبڑیا کھڑا ہم ،شکر اے باغبان آ ڳیا ،کُتیں  کوں  بھڄایُس میکوں  آکھیُس ابا کون تھیندیں  میں  آکھیا دھریجہ ، کیں  دا پُتر اِیں ،میں  آکھیا کریم بخش دا ، کیڑھا کریم بخش؟ میں  آکھیا خانپور آلا ، اچھا تُساں  چھل دے ماریے وے،میں  آکھیا جیا،اُوں  مہربانی کیتی میکوں  باغ پار ٹپا ڳیا۔

پلو شاہ دے ݙینھ کݙاہیں  نی بھُلدے ،چاچے عظیم بخش خاں  چھل دے ماریں  دے ہر گھر داݨیں  دیاں  ٻوریاں بھڄوائیاں  ہن،گھاہ دا سب کوں  آکھ ݙتا ہا جو جتھوں  مرضی آوے کپ گھنو،چاچے سئیں  دے امبیں  دے باغ ڈھیر ہن ، ساوݨ دا مہینہ چھل آلا مہینہ ہا ،ٻوٹیں  دے کجھ امب ودے ہن ،باغ ٹھیکے تے ݙتے ہوئے ہانیں ،ٹھیکیداریں  کوں  سݙ تے آکھیا ہانیں  جو اساݙے سَکے باغ ء ِچوں  جیڑھی شئے چاوِن ہُنیں  کوں  نی جھلݨاں ،چھل ء ِچ خلقت ݙاڈھی ائوکھی تھی ہئی پر اسیکوں  اتنی آئو کھ نہ تھی ہئی ،وَل وی اے تاں  ہے جو چھل ء ِچ گھر ٻار تے مال متاع سارا لُڑھ ڳیا ہا ،جیویں  جیویں  پاݨی لہندا وینداہا ،بھِڑ تھے ہوئے گھر پاݨی ء ِچوں  نکلدے اَمدے ہن، لوک پِچھوں  تے وَلدے ویندے ہن۔

میݙے اُستاد مقبول احمد دھریجہ صیب کراچی راہندے ہن،روزنامہ امن اِچ ملازمت کریندے ہن ، وستی ء ِچ او میکوں  ݙیکھدے ہن جو میں  تختیاں  لکھداں  ، میکوں  وی خُش خطی دا شوق ہے ،او کراچی کنوں  پلو شاہ آئے ،کئی ڄہاڑے اُتھائیں  ریہے میکوں  آکھیونے جو توں  کراچی ڄل ،میں  تیکوں  کتابت سکھیساں  ، اے سُݨ تے میݙی تاں  لُوں  لُوں  ٹھر ڳی،میں  خُش تھی ڳیُم جو میݙے دل دی ڳال ہئی،میکوں  ابے دی طبیعت دا پتہ ہا،میں  اُستاد مقبول صیب کوں  آکھیا جو ابا میکوں  حالی موکل نہ ݙیسے، میں  ہُݨ ڳال کیتُم تاں  میکوں  کُٹیسے،وستی وَل ویسوں  تے میں  اُتھاں  ونڄ تے آکھساں  تے موکل گھن تے آ ویساں  ،مہینے ݙو تئیں  اساں  دھریجہ نگر وَل ڳیوسے تے مہینے ݙڈھ بعد میں  ہولے ہولے ڳال چلائی ،پہلے ݙاڈی کوں  آکھیُم ،او تاں  کھنج پئی آکھیُس پہلے میکوں  مار تے پچھے ونڄ پیا ݙاݙی  آکھیا جو توں  شہر ویندیں  تیݙے ولدیں  تئیں  میݙا ہاں  ماندا رہندے ،میں  تیکوں  کراچی ونڄݨ ݙیساں ؟ اے تھی نی سڳدا،ابے کوں  پتہ لڳا ، کوڑیج تے آکھیُس اِتھاں  کاتب مر ڳن،توں  کراچی سکھݨ ویسیں ،میں  ݙاڈھا پریشان تھیُم، مامیں  کوں  آکھیُم اُوں  آکھیا ،جو میں  تیݙے پیو کوں  اکھینداں ،مامیں  ڳال کیتی ،ابے نہ منیں  ،ڳال بات چلدی ودی ہئی ،میݙے وݙے چاچے میکوں آکھیا تیݙا پیو ضدی ہے کائناں  منیسے، تیکوں  شونق ہے تاں  چُپ کر تاں  نکل ونڄ،بعد ء ِ چ تیݙے پیو کوں  میں  سمجھا گھنساں  ، کیݙے ویسے من ویسے،میں  مامیں  کوں  حال ݙتا ،اُوں  آکھیا کرایہ بھاڑا تیکوں  میں  ݙینداں ، توں  ویندیں  تاں  ونڄ،رات کوں  سوچ سوچیندا رہ ڳیُم ،پریشانی کنوں  نِندر نہ آوے،وݙی پریشانی بے فرمانی آلی ہئی،اے وی خیال اَمدا ہا جو ابا کلہا تنگ تھیسے، ساری رات ہاں  غوتیں  وات رہ ڳیا،سویلے نماز تے قرآن پڑھیا،ارادہ بݨا گھٖدا، جو میں  کراچی وینداں ،آ تے ابے کوں راضی کرگھنساں  ۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان