ڈاکٹرمزمل حسین تے ’’تھل دا لوک ادب‘‘

پروفیسر ڈاکٹر مزمل حسین دا ناں ادبی دنیا وچ اَݨ گُجھا کائینی ۔ اُردو تے سرائیکی دیاں متعدد کتاباں تے اَݨ ڳݨت مضامین انھاں دے سُنڄاپوں لکھاری ہووݨ دی دلیل ہن ۔ سرائیکی وسیب تے خاص طور تیں تھل دے لوکاں کوں سُڄاک کرݨ تے انھاں دے حقوق دی ڳالھ کرݨ دا حوالہ ماء ٻولی تے جنم بھومی نال ڳوڑھے ڳانڈھے کوں واضح کریندے ۔ ایہا وجہ ہے جو وسیبی حوالے دیاں تحریراں تے تقریراں اُنھاں دا پسندیدہ موضوع ہے۔

ڈاکٹر مزمل حسین دی کتاب ’’بلاغت دا فن تے سرائیکی شاعری علم بدیع دے حوالے نا‘‘سرائیکی ریسرچ سنٹر ، بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان دی طرفوں 2007ء وچ شائع تھئی ۔ ایں سلسلے کوں اَڳونہاں کریندیں ہوئیں بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان دے ادارے سرائیکی ایریا سٹڈی سنٹر آپݨے خصوصی پروگرام دے حوالے نال ’’تھل‘‘ دی تہذیب تے ثقافت کوں نویکلے انداز نال پیش کرݨ دا پراجیکٹ اُنھاں دے ذمے لایا ، جیڑھا کتابی شکل وچ سامݨے آ چکے۔

’’تھل دا لوک ادب‘‘ چار ابواب تیں مشتمل ہے ۔ پہلے باب وچ تھل دی تاریخ تے تہذیب ، ݙوجھے باب وچ لوک ادب ، تریجھے باب وچ تھلوچی لوک گیت تے چوتھے باب وچ تھلوچی لوک کہاݨیاں پیش کیتیاں ڳئین ۔ ہر باب دے بعد حوالہ جات کوں پیش کرݨ دی کوشش تحقیقی ضرورتاں کوں پورا کریندی ہے ۔ شروع شروع وچ تھل دا نقشہ شامل کرکے ایں وسبے دی نویکلی سُنڄاݨ تے ایں وسبے دے وسنیکاں بارے میاں شمشاد سرائی دی نظم ’’لوک تھلاں دے‘‘ پیش کرݨ نال اِتھوں دی ثقافت دے رنگ واضح نظر آندن۔

’’تھل دی تاریخ تے تہذیب‘‘ دے عنوان ہیٹھ سب توں پہلے ’’تھل‘‘ دے معانی کوں وضاحت نال پیش کرݨ دی شعوری کوشش کیتی ڳئی ہے ۔ ایں وضاحت نال اے پتا لڳے جو ’’تھل‘‘ دے لفظ کوں شعری تے نثری حوالے نال مختلف انداز وچ کیویں ورتیا ویندا ریہے ۔ معانی دے ہر انداز دے نال مختصر حوالہ وی شامل کیتا ڳئے ۔ ایں طرحاں ’’تھل‘‘ دے لفظی معنی تے اصطلاحی معنی نکھر کے سامݨے آ ڳئین ۔ تھل دے لفظ دے ورتارے سانگے کدم رائو پدم رائو ، کلیاتِ اسماعیل میر حسن ، دیوان یاس، ریاض البحر تے مظہر عشق وچوں شعری حوالے اَتے پریم ساگر ، خرد افروز ، سیر عشرت ، جادہ تسخیر ، صیدگاہ شوکتی ، طلسم ہو شربا ، باغ و بہار ، الف لیلیٰ ؍ سرشار، رانی کیتکی ، کایا پلٹ ، مضامین فرحت تے طلسم فصاحت جھئیں نثری تحریریں دے حوالے سند دا درجہ رکھیندن ۔ تھل دے سڄو تے کھٻو سندھ تے چنانہہ دے ہووݨ پاروں اے وی ݙسایا ڳیا جو ، اینکوں دو آبہ ساگر وی آکھیا ویندے ۔ ’’تھل‘‘ دے آثار وچوں ٹھیکریاں ، سِپیاں تے گھونگے اِتھوں دی تاریخی تے تہذیبی روایت دے آئینہ دار ݙسائے ڳئین۔ میانوالی توں مظفرگڑھ تئیں تھل دیں ونکیاں وچوں تھل کھدری ، تھل کلاں تے تھل ڄنڈی دی وضاحت ایں پراجیکٹ دی اہمیت کوں نشابر کریندی ہے ۔ تھلوچی تے چولستانی تہذیب دا تقابل کریندیں ہوئیں ڈاکٹر مزمل حسین لکھدن:

’’تھلوچی لوک ریت تے تصوف دے اثرات ٻہوں گہرے ہِن۔ انسان دوستی، عاجزانہ طرز احساس تے اپݨی دھرتی نال جُڑت تھلوچی تہذیب تے ثقافت دے پیارے رنگ ہِن ۔ بھاویں جو کال پئے ونڄے ہا تھلوچی اپݨی دھرتی نہ چھڑیندے ہن ۔ جݙاں جو چولستانی خشک سالی تے کال دے ݙینہاں وچ نقل مکانی تے ہجرت کریندن پر تھلوچی آپݨی ماء دھرتی کنوں جدا نی تھیندے ۔ ایندی وجہ شاید اے ہے جو ’’تھل‘‘ دیاں اکثر جھائیں تے پاݨی مِٹھا تے صاف ہے تے ایندی سطح وی زیادہ جِھکی نئیں۔ ایہا وجہ ہے جو اِتھاں چولستان دی کار ٹوبھے نہ ہَن ۔ بلکہ کھوہ اَتے وستی پمپ اِتھوں دے وسنیکاں کوں تسا نہ رہوݨ ݙیندے ہَن ۔ بزرگ آہدے ہَن جو خشک سالی دے باوجود تھلوچی فصلاں تھیندیاں رہندیاں ہن‘‘۔

تھل دے لوک ادب دے حوالے نال ݙٹھا ونڄے تاں لوک گیت اِتھوں دی نویکلی سُنڄاݨ رکھیند ن ۔ ایہا وجہ ہے جو اڄوکے ادب وچ وی تھل دے سرائیکی گیت خاص طور تئیں سُنڄاپوں نظر آندن ۔ ڈاکٹر مزمل حسین لوک گیتاں دیاں مختلف اصناف کوں اَنج اَنج کرکے پیش کیتے ۔ نمونے دے طور تیں کئی مکمل گیت ، کہیں دے مُنڈھ کہیں دے پاند تے کہیں دے کجھ حصے شامل کیتن ۔ کئی لوک گیت ایہو جھئیں وی ہِن جیڑھے ایں طرحاں رَلدے مِلدے ہوندن جو نکھڑیں وی نئیں نکھڑدے۔جیویں جو ماہیا تے ڈھولا دیاں صنفاں ہَن ۔ مثال دے طور تیں پیش کیتے ڳئے ݙو ماہیے ہِن:

کوٹھے تے پُھل سُکدے

اندر بیمار پیاں

ٻاہروں جندڑی دے مُل چُکدے

باغاں وچ اَنب جُھلدے

سڄݨ سیاݨے ہوندے

اساں دَر دَر کیوں رُلدے

تھل دے حوالے نال پیش کیتے ڳئے لوک گیت سرائیکی وسیب دے ݙوجھے علاقیں وچ وی ہو بہو یا تھوڑی ٻہوں تبدیلی نال موجود ہن ۔ جئیں کنوں سرائیکی وسیب دے ہر وسبے دا ݙوجھے وسبے نال گھاٹا تعلق واضح تھیندے ۔ ایہو تعلق تھل دیں لوک کہاݨیں تے لوک قصئیں وچ وی نظر آندے ۔ ’’تھل‘‘ دے حوالے دی ایں تحقیق وچ شامل ’’راجاں تے شکراں‘‘ دا قصہ دمان دے علاقے وچ ’’راجی تے دردلی‘‘ دے ناں نال پاتا ویندے ۔ بادشاہاں والے قصے وی سندھ دریا دے آر پار تھوڑے ٻہوں فرق نال موجود ہِن ۔ بہرحال وسیب دے مختلف علاقیں دے اے ڳانڈھے جتھاں محبتاں سانجھاں کرݨ دا درس ݙیندن اُتھاں آپݨے آپݨے وسیب دی ریت روایت کوں محفوظ کرݨ دی اَرداس وی کریندن۔

ڈاکٹر مزمل حسین آپݨی تحقیق نال ثابت کیتے جو او سرائیکی وسیب دے ہر علاقے دے نال نال آپݨی جنم بھومی ’’تھل‘‘ دی رِیت نال حد توں ودھ اُنس ، محبت ، پیار تے عشق رکھیندن اَتے ایں خطے دا حق ادا کرݨ سانگے آپݨے فرض کوں نئیں بُھلدے تہوں آپݨے حصے توں ودھ قرض لہاوݨ کیتے کہیں قربانی توں نئیں چُکدے ۔ اُمید ہے اے قربانیاں ہک ݙینہ ضرور رنگ گھن آسِن۔

## حوالہ
لکھّت ویورا، ڈاکٹرحمیداُلفت ملغاݨی ،چھاپہ خانہ: جھوک پرنٹرز ملتان