سرائیکی شاعری دی نویں صنف ……سرائیکو

سرائیکی صنف شاعری کافی اگرچہ بنھیں زبانیں وچ وی پاتی ویندی اے لیکن سرائیکی شاعری دیاں ڈو صنفاں خصوصی طور تے سرائیکی نال تعلق رکھدین ۔ہک تاں مکا ن اتے ڈوجھی سرائیکو ۔

سرائیکو  سرائیکی شاعری وچ ہک نویں صنف اے ۔ ایہہ عام طور تے پچھلیں ݙو ݙہاکیں وچ سامݨے آئی اے ۔ سمجھیا ویندے جو ایہہ اُردو وچ ہائیکو کنوں ماخوذ اے ۔سرائیکو وی ہائیکو وانگوں ترئے مصرعیں تے مشتمل ہوندی اے لیکن ہائیکو کنوں زیادہ  چس دارتے اثر انگیز  ہے     

سرائیکو وچ پہلے ݙو مصرعے ہکی بحر وچ ہم وزن ہوندن جݙاں جو تریجھا مصرع چند ارکان تے مشتمل ہوندے ۔ تاہم ݙوجھے تے تریجھے مصرعے ہم قافیہ ہوندن۔

عام طور تے سرائیکو دا مزاج سرائیکی لوک گیتیں نال رلدے ۔ سرائیکو کوں رواج ڈیون دے کئی شاعر دعویدار ہَن ۔ تاہم حالی کوئی مستند رائے سامݨے نئیں اَئی۔ سرائیکو دے کئی موضوعات ہن ۔ جنھیں وچ عشق محبت دے اظہار نال دھرتی نال محبت اَتے کچلے ہوئے لوکیں دی محرومی دا بیان وی ملدے ۔ تاہم محسوس تھیندے جو سرائیکو زیادہ تر سرائیکی قومی شعور دے ارتقا نال پروان چڑھین۔ سرائیکی قومی تحریک دے منڈھ اَتے سرائیکی لوک سانجھ دے دور وچ اینجھے سرائیکو سیاسی کارکنیں دی زبان تے چڑھیے رہندے ہَن ۔ جیندے وچ سرائیکی دھرتی دیں محرومیں دی ڳالھ ہوندی ہئی ۔ ایں دور وچ اسلم جاوید اَتے حسین گوہر دے سرائیکو ہر جلسے یا میٹنگ وچ پڑھیے ویندے ہَن ۔ انھیں سرائیکو وچ سرائیکی دھرتی دے محرومیں دے ذکر نال اوندے واسطے قربانی دا ذکر وی ہوندا ہا ۔ اسلم جاوید دا ایہہ سرائیکو جیرھا روہی دی تریہہ دے حوالے نال اے ۔ کافی مشہور ریہا۔

میں تسا میݙی دھرتی تسی

تسی روہی ڄائی

                                               میکوں آکھ نہ پنج دریائی(1)     

اینویں حسین گوہر دا سرائیکو جیرھا اپݨی دھرتی واسطے ہر قسم دی قربانی ݙیوݨ دا اظہار کریندے ۔ مقبول ریہے۔

سچی سانجھ وسیب دی گوہرؔ اے ساݙی آواز

بھانویں پاوو زنجیراں ساکوں ‘ بھانویں سٹو جیل

سِر دھرتی دی ویل(2)     

دھرتی دے حوالے نال امتیاز فریدی دا  ہک سرائیکو ہے:

میݙی دھرتی سونے سوّیں کیندے ہتھیں آ ڳئی

اپݨے گھر وچ آپ مسافر ‘ ساکوں سمجھن چور

ٹھوٹے والے زور         

سرائیکو لکھݨ والیں وچ کئی شاعر شامل ہِن ۔ جنھیں وچ اسلم جاوید تے حسین گوہر دے علاوہ عزیز شاہد‘ ناظم ڈیروی ‘ شکیل پتافی ‘ اعجاز ڈیروی ‘ ڈاکٹر گل عباس اعواݨ ‘ امتیاز فریدی ‘ثاقب قرشی تے کئی ٻے وی ہِن ۔ ناظم ڈیروی دے کجھ سرائیکو ملاخطہ ہوون۔ ایہہ وسیب دی غربت دا اظہار کریندن:

اَساں بے چھت۔ گھر دے اندر کئی رہن ہمیش

میݙے ٻال تاں بُکھ دے عوض وِکدے پئین بازار

کوئی نئیں شرمسار

اُنھیں دا ہک ٻیا سرائیکو اے:

بوچھݨ سی سی ݙاج بݨائے سی‘ ظالم ݙاکو لُٹ ڳئے

ݙیکھ اپݨی بارات لُٹیندی ‘ بنری سیج تے مر ڳئی

وعدے  پورے کر  ڳئی (3)      

اینویں حسین گوہر دا ہک سرائیکو اے جیندا عنوان ’’کپاہ‘‘ اے۔

نال کپاہ دے  چنیاں تے دستاراں بݨدیاں پئین

ساݙی دھرتی پُھل کپاہ دے اُڳلے چٹے کھیر

اساں لیر کتیر

ایں حوالے نال امتیاز فریدی دا ہک رَلدا مِلدا سرائیکیو ہے:

بے سئیتیاں ‘ محرومیاں ‘ ساݙے حصے آیاں

تساں گودے خان اساݙے ‘ تُہاݙے اُچے گیٹ

اَساں لنگھݨیں پیٹ

ٻیا ہک سرائیکو جیندا عنوان اے ’’جنگ‘‘ 

کل اساں وی روک ݙتے ہَن دھرتی دنگدے پیر

اَحٖ وی سندھ دی مَݨ تے کھڑ کے روکݨے ہن طوفان

فیصلہ  ہتھ میدان(4)             

ڈاکٹر گل عباس اعوان دے سرائیکو دا نمونہ ملاحظہ ہووے۔

بھوئیں اَسمان دا توں ہئیں راجہ ‘ کینجھیں راہ تے آ ڳئیں

وستی وستی دھکڑے کھاندیں حرص دا چا کشکول

                                                                                                                       اپݨا آپ پھرول

گل عباس دیں سرائیکو وچوں ہک عشقیہ سرائیکو دا نمونہ ملاحظہ ہووے:

چن وی جھڑ دا اوڈھر گھن کے لُک لُک کھلدا آندے

تیݙی ٹور کوں ݙہدیں ݙہدیں بُھل ڳئین اپݨی ٹور

                                                                                               جنگل دے سب مور      (5)

ایں موضوع دے حوالے نال امتیاز فریدی دا ہک سرائیکو ہے:

سوہݨی ساول پُھل سرمیں دے موسم چیتر بہار

سارے موسم ٻسے لڳدے ‘ ٻاجھوں تیݙے دم دے

میݙے کیرھے کم دے؟

اعجاز ڈیروی دے سرائیکو دے کئی موضوعات ہِن ۔ انسانی محنت دا استحصال اَتے غربت وغیرہ دے حوالے نال ݙو سرائیکو ملاحظہ ہوون:

شام فجر مزدوری کرتے ݙݨ ڳئی اوندی چیل

وَت وی محنت کش دے پکھے دردیں دے انبار

                                                                                                                       سِر توں اُچے بار

ہک ہنڈئیے نئیں ‘ ٻے ٻئے گھندن کپڑے لوک امیر

کنڈو راݨے دھپ تے پھردن میں جئیں لکھ غریب

                                                                                                                       رب دے کم عجیب       (6)

ڈاکٹر شکیل پتافی وی تھوڑے جہیں سرائیکو آکھیسن۔ اُنھیں دا موضوع محبت اے ۔ ہک سرائیکو جیندا عنوان ’’شئیت‘‘ ہے۔

اَکھ بے خواب عذابی پل پل ‘ دل بے آس نراس

آ ہک وار ݙکھا مُکھ جوڳی ‘ ہجر ݙراوے ݙیݨ

                                                                                               سِک ڳئین ‘ گنگے ویݨ   (7)

عاشق حسین ثاقب قریشی ایڈووکیٹ دا تعلق احمد پور شرقیہ نال اے۔ 

او سرائیکی تحریک دے نظریاتی کارکن ہن ۔ ایں حوالے نال اُنھیں دا ہک سرائیکو اے:

خون شہید مظفر دا پیا ہکلاں مار جڳیندے

وَت رنجیت دے ہتھ آ ڳئی اے سرائیکستان دی واڳ

                                                                                               جاڳ سرائیکی جاڳ

آباد کاریں دی دھرتی دی لُٹ پُٹ دے حوالے نال امتیاز فریدی دا ہک سرائیکو ہے:

ساݙی دھرتی ‘ ساݙا ترکہ اساں وارث ایندے

توں بے ݙکھی ڳوہ دے وانگوں ہُݨ نہ چنبے پوڑ

ݙیس اساݙا چھوڑ

عزیز شاہد دے سرائیکو وی لوکیں وچ کافی مقبول رہن۔ اُنھیں دے زیادہ تر سرائیکو عشق محبت نال وابستہ ہن ۔ کجھ سرائیکو ملاحظہ ہوون ۔ ایں سرائیکو دا عنوان ’’کوک‘‘ ہے۔

مُندریاں ‘ چھلے ‘ ڳانے ‘ کنٹھے ‘ خط ‘ تعویذ ‘ رومال

سارے رشتے ریت دے پیرے ‘پیرے تھی ڳئے گار

                                                                                                                       سانول موڑ مہار

ہک ٻیا سرائیکو جیندا عنوان ’’حدیث ‘‘اے ۔ ایندے وچ انسانی بے مروتی کوں بیان کیتا ڳئے:

آکھے مونجھ کلہیپے کوں سٹ اپݨی اوپری آس

جاہ آݨ جاہ تے رول نہ اینویں ‘ نین صفیل تے ستر

                                                                                                                       کون کہیں دا مِتر

ہک ٻیا سرائیکو جیندا عنوان ’’مور‘‘ ہے:

سِڑ تے ست اَسمان دیاں چھتوں پیریں بھوئیں دے نیل

تن دے تاݨے تروڑی ویندن شہر دے چھتے شور

                                                                                                                       من جنگل دا مور

ہک دور وچ سرائیکو دھڑا دھڑ لکھیئے ڳئین تے مقبول وی رہن ۔ سرائیکو مختصر مگر براہِ راست اپݨے مفہوم کوں قاری تئیں پُڄیندے اَتے دِل تے اثر کریندے:

سرائیکو پڑھݨ نال اساکوں سرائیکی قومیت دے مخصوص مزاج دا اندازہ تھیندے ۔ سرائیکی دھرتی جیویں ٻاہروں آنوݨ والے حملہ آوریں کوں اپݨے اندر جذب کر گھندی اے اَتے ول اُنھیں دی شناخت سرائیکی بݨ  ویندی اے اَتے او حملہ آور اپݨا کلچر ونڄا تے سرائیکی کلچر دا حصہ بݨ ویندن۔ اینویں سرائیکو وی  ایں حقیقت کوں نشابر کریندی اے ۔ جو اوں نہ صرف ہائیکو کنوں اپݨا ناںوَٹا گھدے (ایہ سرائیکی دے مزاحمتی رول دی علامت ہے) بلکہ پوری سرائیکی شاعری دے مزاج  دا  حصہ وی بݨ ڳئے اَتے اِتھوں دی شاعری دے مزاج مطابق مزاحمتی رول وی ادا کرݨ شروع کر ݙتے ۔ ایندے نال او سرائیکی قومیت دے مزاج دے مٹھاس اَتے دھیمے پن کوں وی اختیار کر گھدے ۔

## حوالہ
کتاب: لیکھے، مصنف : محمداسلم رسول پوری، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان