سمینے دے رہݨ آلے عبداللہ شاہ دی حکایت

THE LEGEND OF ABDULLAH SHAH OF SAMIN

(ترجمہ)              جیویں جو ایکوں بلوچی زبان وچ غلام محمد بلچانی مزاری نے بیان کیتا تے ایم لانگ ورتھ ڈیمز نے بلوچی کنوں انگریزی وچ ترجمہ کیتا۔

عبداللہ شاہ سیداں دے ٹٻر نال تعلق رکھدا تے سمینہ وچ رہندا ہا جہڑا دیرہ غازی خان کنوں لمّے کن کُجھ میلاں تے ہک گائوں ہے ۔ اوہ اپݨے تقوے دے لحاظ نال ٻہوں معروف ہا جیکوں اُوندے خاندان نے قائم رکھیا تے ہُݨ اصل عبداللہ شاہ دا پوترا وی ایں شان کوں قائم رکھی ودے ۔ ایہ کہانی دی اصل وچ اہمیّت پنجابی دی دل پسند کہانی ہیر تے رانجھے دے تعارف دی وجہ کنوں ہے ۔ رانجھا اَحٖ وی اپݨے اصل پیشے مہینوال دی نمائندگی کریندے تے اَحٖ وی نبی پاک کوں کھیر ݙیندا کھڑے۔

دنیا بھر وچ معروف  ہیر رانجھے دی کہاݨی پنجاب وچ کھنڈی ہوئی ہے اَتے اِنہاں جِلداں وچ بعد اِچ مکمل بیان کیتی ڳئی ہے ۔ ہیر ضلع مظفرگڑھ وچ رنگ پور دے چُوچک سیال دی دھی ہئی ۔ رانجھے دا اصلی ناں دھیدو؍دِیدُھو ہا ۔ اوہ ذات دے لحاظ نال رانجھا ڄٹ ہا اَتے ایکوں پورے طور تے اپݨی ذات دے حوالے نال سُنڄاتا ویندے ۔ اِیکوں رانجھو آ ‘ رنجھیٹا تے رنجھیڑا وی آکھیا ویندے ۔ اُوندا پیئو منجو آ ہِک چودھری یا لڳان اُڳاڑو ؍ نمبردار ہا اَتے تخت ہزارا وچ رہندا ہا جہڑا ضلع گوجرانوالہ وچ ہے۔

سیال راجپوت ہِن تے آپ کوں آسو ںپاسوں دے ڄٹاں کنوں اُچیرا سمجھدِن جیندی وجہ کنوں اوہ آپݨیاں دھیّاں اُنہاں کوں شادی کرکے نانہ ݙیسن ۔ بھانویں جو اوہ آپ ڄٹ تریمتیں پرنیندِن ۔ ایں لحاظ نال بھانویں جو ہیر تے رانجھا مسلمان ہَن اُنھاں دی محبت لازوال ہئی تے مُکّی وی تباہ کن انداز وچ ۔ سیالاں دی وݙائی ہک ٻئی محبت دی کہاݨی ’’صاحباں تے مرزا‘‘ وچ نظر آندی ہے ۔ جیکوں اڳوں تے مَلمل طور تے بیان کیتا ڳئے ۔ جیندا وقوعہ جھنگ دے نیڑے کِھیوا دے علاقے دا ہے۔

اَحٖ ہک سیال کیتے ہیر یا صاحباں دا ذکر ہک بے عزّتی ؍بدنامی آلی ڳالھ ہے ۔ اَتے جتھاں اِنھاں وچوں کُئی ہک کہاݨی سُݨائی ویندی پئی ہووے تاں کُئی سیال نہ کھڑسی ۔ برحال پنجاب وچ اِنہاں کوں پکاّ عاشق ظاہر کیتا ویندے ۔ بالکل اونویں جیویں جدید یورپ وچ ابیلارڈ تے ہیلائس ہے یا جیویں عربی وچ لیلیٰ تے مجنوں ‘تے فارسی وچ شیریں فرہاد ہے ۔ ہیر دا مزار جھنگ دے شہر آلے ٹیشن کنوں تقریباً اَدّھا میل اُتّے ہے اَتے سروے نقشے اِچ اوکوں ’’موقربہ ہیر‘‘ ظاہرکیتا ڳئے جیندے کنوں ’’مقبرئہ ہیر‘‘مُراد ہے یا ہیر دا مزار۔ایہ سِلھّاں دی بݨی ہک عمارت ہے جہڑا تعمیر دے لحاظ نال 16ویں صدی دے کئیں عام مسلمان دے مقبرے نال مشابہت رکھدے ۔ صرف ایہو فرق ہے جو گنبد کوں چھت نال کڄݨ دی بجائے کُھلا رکھیا ڳئے ۔ چَوہاں پاسوں دریاں؍طاقیاں ہِن ۔ پچادھی پاسا بند ہے جبکہ باقی ترے کُھلے ہِن ۔ وجہ ایہ ݙسّی ویندی ہے جو ہیر کوں ہر پاسوں ہوا آوے سوائے اُوندے گھر رنگ پور کنوں ‘ جتھاں اوکوں قتل کیتا ڳیا ہا ‘ مقبرہ دریائے چناب دے پُراݨے رستے اُتّے ہے تے آکھیا ویندے جو ہیر دی موت ویلے دریا اِیں پُراݨے رستے اُتے وہندا پیا ہا تے ہیر ہک سُداگر دے خواب وچ آئی جہڑا ٻیڑی دے ذریعے اِتھوں سفر پیا کریندا ہئی تے اُوں خواب اِچ اُوں آکھیا جو ایں جاء اُتّے اُوندا مقبرہ اُسار۔ ایں طرحاں جو مینہ اُتّے ہمیشاں پوندا رہوے ۔ ہیر دا بُت ؍جُثّہ مقبرے وچ رکھݨ دے بعد اینویں اِی کیتا ڳیا لیکن قبر کوں بند کرݨ کنوں اڳے رانجھا ظاہر تھیا تے مقبرے وچ جیندا وڑ ڳیا اَتے اوکوں اُوندے نال دفن کر ݙتا ڳیا ۔ ایہ ڳالھ نظم دے مطابق کوئنیں لیکن ایہ ڳالھ ہک پُراݨے ڄٹ بُھٹّہ ویس ݙسی ہے جہڑا مقبرے دا مجاور ہے ۔ ہک میلہ مقامی نوعیّت دا مانہ ؍فروری دے مہینے اِتھاں لڳدے ۔ آکھیا ویندے جو ہیر تے رانجھا ست سو ؍اَٹھ سو سال پہلے دے ہِن تے بعضے ایکوں اکبر دے زمانے 16ویں صدی عیسوی دے آہدن تے مقبرے دی تعمیر وی اُونہی دور دی نظردی ہے۔

آکھیا ویندے جو اِنھاں دی شان وچ پہلی نظم جھنگ دے نمودر پٹواری لکھی ہئی۔ لیکن سب توں شاندار نظم ‘ رانجھے دے علاقے ‘ تخت ہزارہ گوجرانوالہ دے وارث شاہ نے لکھی ۔ ایہ ہُݨ مقامی نٹاں کیتے ہک دل پسند موضوع ہے ۔ وارث شاہ ݙڈھ سو تو ݙو سو سال پہلے رہندا ہا۔

اے ڳالھ ذہن اِچ رکھو جو حروف "th"تے "dh"جہڑے متن اِچ آئین اُونویں ہِن جیویں بلوچی اِچ ٻولے ویندن۔"th"جیویں breathe , breathوچ ہے ۔ 

(مُرتب ٹمپل دامطلب ہے th‘ ٹھ‘؍د‘‘ کیتے ہے تے dh‘ دھہ کیتے۔ش م)

…………

متن

(متن بلوچی زبان وچ ہے جیندا سرائیکی ترجمہ ایں ہے۔ ش م)

عبداللہ شاہ سیدنِگاہا سمین اِچ رہندا ہا ۔ اوہ حج کیتے ہک جہاج تے چڑھیا ‘ رستے وچ جہاج خراب تھی ڳیا ۔میر مُہاݨیاں ٻہوں تردل کیتا پر جہاج نہ ٹُریا۔

سمندر دے کنارے پکھیّاں دا ہک وَلّھر (جُھنڈ) ٻیٹھا ہا ۔ جہاج دے مالک آکھیا:’’ کیا کُئی اہجاں بندہ ہے جہڑا اللہ کیتے جان ݙیوے اَتے جہاج اُتّوں لہہ کے کندھی تے ٻیٹھے پکھیاں کوں اُتّوں اُٹھاݙیوے۔‘‘

عبداللہ شاہ آکھیا: ’’رب دے ناں تے میں آپݨی جان خطرے اِچ پاوݨ کیتے تیار ہاں ‘‘۔

اوہ جہاج توں لتّھا اَتے اُونیں کندھی اُتّے ونڄ کے پکھیاں کوں اُتھوں اُݙا ݙتّا ۔ پکھیاں دے اُݙݨ کنوں جہڑی ہوا آئی‘ اوہ جہاج تئیں پُڄی اَتے جحاج ٹُر پیا۔

عبداللہ شاہ کندھی اُتّے کلّھا ریہ ڳیا ‘ اوہ سُکّے رستے توں پینتل اِی ٹُر پیا ۔ رستے وچ اُونیں ہک جاء منجھی دے کُھراوڑے ݙٹھّے ۔ او اُنہاں پیریں اُتّے ٹُر پیا ۔ ٹُردیں ٹُردیں اوکوں پرے کنوں دُھوں نظریا ۔ اوہ منجھیں دی چری وچ ہک جھوپڑی ہئی اَتے ہک رَتّے والاں آلی تریمت اُتھاں ٻیٹھی ہئی ۔

جہڑیلے عبداللہ شاہ اُوندے نیڑے آیا تاں اوہ اُٹّھی کھلی تھئی اَتے آکھݨ لڳی ’’عبداللہ شاہ ! میں تیکوں اللہ دے ناں اُتّے ’’جی آیاں کوں‘‘ آہدی ہاں‘‘۔

عبداللہ شاہ پُچھیا :’’اماں ! تُوں کون ہِیں‘‘؟

اُونیں ولدا ݙتا ’’میں ہیر آں اَتے میاں رانجھا آپݨیاں منجھیں کول ہے ۔ تُساں اِیں ویلے اِتھاں ٻہہ تھیوو اَتے کمر سِدّھی کرو۔ میاں رانجھا اجھّوں آیا‘‘۔

نماشاں ویلے منجھیں وَلّیاں تاں اُنھاں دے نال رَتّی ݙاڑھی آلا ماݨوں وی آ ڳیا۔ عبداللہ ہیر کنوں پُچھیا :’’ایہ کون ماݨوں ہے جہڑا منجھیں دے پِچھّوں آندا پئے؟‘‘۔

اُوں ولدا ݙتا ’’ایہ میاں رانجھا ہے‘‘

جہڑیلے اوہ آیا تاں عبداللہ شاہ کھلو ڳیا ۔ رَتّی ݙاڑھی آلے ماݨوں آکھیا :’’عبداللہ شاہ !  میں تہاکوں اللہ دے ناں تے ’’جی آئیاں کوں‘‘ آہداں‘‘۔

عبداللہ شاہ پُچھیا :’’میاں رانجھا! سب خیر سَلاّ تاں ہے‘‘۔

میاں رانجھے وی اُوندی خیر خبر پُچھّی ۔ عبداللہ اوکوں آپݨاں سارا واقعہ سُݨایا ۔ رانجھے آکھیا :’’حضور دے دربار وچ تیݙا حج قبولیا ڳے۔ رات کوں میں اُتّھاں کُجھ کھیر گھن کے ویساں تاں تیکوں وی نال لا ویسا ں۔‘‘ وَل اُونیں مِٹّی دا ہک تھاں کھیر نال بھریا ‘ اُوکوں سِر اُتّے رکھیا اَتے عبداللہ شاہ دا ہتھ آپݨے ہتھاں وچ رکھ کے آکھیا :’’آپݨیاں اَکھیں نُوٹ گھن‘‘۔

اُوں اَکھیں نُوٹیاں ‘ وَل رانجھے آکھیا ’’ہُݨ اَکھیں کھول‘‘۔

اُوں اَکھیں کھولیاں تاں اللہ دے پیغمبر کوں آپݨے سامھݨے تخت اُتّے ٻیٹھاݙٹھّا۔ حضور پاک نے اوکوں سلام آکھیا اَتے اُوندا حج قبول فرمایا۔

اُتھّاں اُونیں سمین دا ہک کُمبھار وی ݙٹّھا جیکوں اَسّی روپے حرجانہ پیا ۔ اِیندے بعد اللہ دے پیغمبر حکم فرمایا:’’میاں رانجھا ! تُوں عبداللہ کوں اُوندی وستی چھوڑ آ‘‘۔ 

اُوہ ݙونہیں … میاں رانجھا تے عبداللہ شاہ اُتھوں ٻاہر آ ڳے اَتے آپݨی کُلھی اِچ پُڄ ڳے ۔ میاں رانجھا اوکوں آکھیا :’’اِتّھاں ݙو ݙینہہ ٹِک اَتے میݙیاں منجھیں دا کھیر پی‘ وَل میںتیکوں تیݙی وستی چھوڑ آساں‘‘۔

ݙو ݙینہ اوہ اُتھاں ٹِکیّا ‘ تریجھے ݙینہ رانجھے اُوکوں آکھیا:’’میکوں آپݨاں ہتھ پکڑا اَتے وَل آپݨیاں اَکھیں بند کر گھن‘‘۔

اُونیں آپݨاں ہتھ اُوندے ہتھ اِچ ݙے ݙتّا اَتے آپݨیاں اَکھیں بند کر گھدّیاں ۔ وَل رانجھے آکھیا:’’ہُݨ میݙا ہتھ چھوڑ ݙے ۔ اَتے آپݨیاں اکھّیں کھول گھن‘‘۔

اُونیں آپݨیاں اَکھّیں کھولیاں تاں اوہ آپݨی وستی وچ ہا۔

سارے جہان ؍لوکاں عبداللہ شاہ کوں ایں آندا ݙٹّھا ۔ کُمبھار ؍عبداللہ شاہ کول روندا آیا اَتے آکھݨ لڳا :’’فلاݨی جاء ہک درکھاݨ دے گھر چوری تھی ڳئی ہئی ۔ اوہ چوراں دے کُھرے اُتّے میݙے گھر دے نالوں لنگھے۔ ہُݨ سرکار آہدی ہے ’’اَسّی روپے ݙنڈ؍ چَٹّی بھر ۔ میں بے غناہ ہاں ۔ اللہ واسطے میکوں اِنھاں کولوں چُھڑائو۔‘‘

عبداللہ شاہ آکھݨ لڳا :’’میں ایں ݙنڈ کنوں تیکوں نھیں بچا سڳدا کیوں جو تیکوں اے ݙنڈ حضور دے دربار وچ لڳے ‘ ونڄ اَتے ونڄ کے ایکوں بَھر ݙے۔‘‘

(حکایت نمبر28۔ جلد دوم)

……………

## حوالہ
وسیبی قصے، ترجمہ /لکھت وٹاندرا :  شوکت مغل ، چھاپہ خانہ : جھوک پرنٹرز ‘ ملتان