سرائیکی زبان دا مُنڈھ: منڈاری تے سرائیکی

اساں سرائیکی زبان کوں ہک ایجھا وَݨ آکھ سڳدوں جیندا منڈھ اَساݙیاں اَکھیں توں اوڈِر ہے ۔ ہزاراں ورھیاں دے کئی گِل گارے اُوندیاں پاڑاں کوں کڄی پن ۔ ایندیاں ساویاں ساویاں ٹنگلیاں ہر پاسے جُھمدیاں ݙسدن ۔ انھاں ٹنگلیاں دے سہارے ہی ایندے مُنڈھ تیں پڄا ونڄ سڳیندے ۔ انسان تاریخ دے لُکئیے ہوئے عہد نشابر کرݨ اِچ رات ݙینہ رُجھیا ہویا ہے ۔ نویں نویں انکشاف اوندے علم کوں اڳی تے ودھیندے پن تے او بانبڑے ݙیندا ماضی دے اندھارے غاراں وچ آہستہ آہستہ اڳوں تے ودھدا ویندے ۔ کجھ عرصہ پہلے تئیں وادی سندھ دی قدیم تاریخ آریا قوم توں شروع تھیندی ہئی ۔ ہیں کیتے زباناں دے ماہرین ہناں زباناں دی طرح سرائیکی زبان کوں وی ہک آریائی زبان آکھدے تے سمجھدے ہن ۔ ہڑپہ ، موئن جو دڑو ، جلیل پور تے وادی ہاکڑہ دے آثار قدیمہ دیاں کھدائیاں توں اے ڳال پکی طرح سامݨے آ ڳئی ہے کہ آریاواں توں ٻہوں پہلوں وادیٔ سندھ وچ درواڑی اقوام دا راَڄ ہئی ۔ تے انھاں توں وی پہلوں اتھوں دے قدیم وسوں واݨ ‘اسٹریلیائی حبشی ھن۔ انھاں قبائل دی تہذیب تے زبان اَڄاں تیں چنگی طرح سوجھلے وچ نیں آئی ۔ اندازہ ہے اتھاں دا ابتدائی دور حجری عہد نال تعلق رکھدے ۔ ماہرین نے اینکوں ہڑپائی تہذیب توں پہلے ’’آمری نال‘‘ تہذیب دا ناں وی ݙتے ۔ درواڑی زباناں نے تاں آریا تے کافی اثرات پاتن تے منڈا قبائل دیاں زباناں نے کوئی واضح اثرات نیں چھوڑئیے ۔ گریریسن دے آکھان مطابق انھاں دے صرف کجھ لفظ ہی قدیم سنسکرت وچ ملدن ۔ جیویں پاݨی کپاہ ، کپاہ دا کیڑہ ، بانس دے تیر (سر) یا ول بعض جغرافیائی ناں کوشل ، تسلا ، کانگاہ وغیرہ یا ڳنتری وچ ویہہ؍20 دی اکائی ۔ اے جان تے حیر ت تھیندی ہے کہ منڈاری قبائل دی طرح اَڄ وی سرائیکی علاقے دی دیہی آبادی ڳنتری کیتے 20 دی اکائی استعمال کریندی ہے ۔ سو آکھݨاں ہووے تاں جٹ پنج ویہاں آہدے ۔ ایں طرح دی ہک اَکھاݨ وی موجود ہے ۔ کہ ہن پتہ لڳہ ’’جو کتنے ویہاں سو تھیندے‘‘۔ اے سب لوگ 20کو ںڳنتری دی سب توں وݙی اکائی منیندن تے ورتیندن ۔ ڈاکٹر مہر عبدالحق وی سرائیکی زبان کو ںہک غیر اریائی زبان تسلیم کریندن ۔ او آہدن ’’وادی سندھ دی زبانیں دے ذخیرئہ الفاظ دا اکثر حصہ غیر آریائی اے ۔ تے ایں ڳالھ دا قوی امکان ہے جو انھیں زبانیں دی بنیاد کہیں ایجھی زبان تے رکھی ڳئی اے جیندا سرچشمہ اُنھاں مغربی ممالک وچ ہا جیندا تعلق موہنجو داڑو ملتان یا ہڑپہ دی پراݨی تہذیب نال ہے ۔ (35)

’’اینویں جارج گریرسن ہک جا تے اشارہ ݙیندن کہ اوں عہد دے ہند آریائی لوکاں دی زبان دا اولین تحریری نمونہ جو اساکوں مل سڳیئے او ہے جو ویداں وچ موجود ہے ۔ اگرچہ اساں ڄاݨدے ہیں کہ اے لوگ اَڄاں تئیں ہُݨاں دیوتا واں دی پوجا کریندے ہن ، جنھاں دے ناں انھاں دے ’’منڈا وچ وچ وسݨ والے بزرگاں نے رکھیے ہن ‘‘(36) دیاں تاریخی شہادتاں نے اے ثابت کر ݙتے کہ منڈا گروہ دیاں زباناں ہی او پہلاں زباناں ہن ۔ جیڑھیاں وادی سندھ وچ ٻولیاں ویندیاں ہن تے اُتھاں وسݨ والے آسٹریلوی نسل دے منڈا قبائل وادی سندھ دے قدیم ترین تہذیبی ڈاݙے ہن ۔ ماہر لسانیات عین الحق فرید کوٹی نے ایں موضوع تے ہک مل مہانگا تحقیقی کم کیتے ۔ انھاں رانچی تے چھوٹا ناگپور وچ وسݨ والے جانگلی منڈا قبائل دی چوݨ کیتی ہے ۔ جیڑھے اَڄ وی نویں تہذیب توں بالکل اَݨ سونہیں ہن۔عین الحق فرید کوٹی کئی ایجھیاں سانجھاں رسماں لبھݨ اچ کامیاب تھین جیڑھیاں اَڄ وی پنجاب دے مختلف علاقیاں وچ رائج ہن ۔ چھی ہزار سال پراݨی مُنڈا تہذیب وچ سرائیکی علاقے دی اَڄوکی رسم گھڑی گھڑولی ’’ڈا آئو‘‘ یعنی پاݨی آنݨ دے ناں نال موجود ہے ۔ ایندے علاوہ جنج دی روانگی ویلے نیاݨیاں گھوٹ دی راہ مل تے اپݨیاں شرطاں منویندین ۔ بالکل ایہو رسم منڈا قبیلیاں وچ ’’منڈوا وارم ٹکا‘‘ دے ناں نال موجود ہے ۔ ہک ٻئی رسم ہے ’’لیجا‘‘ ایندا مطلب ہے کپڑے ونڈاون سرائیکی وچ اینکوں ݙیپ آہدن ۔ کئی ذاتاں تے گوتاں دی آپس وچ سانجھ دا علم تھے ۔ منڈا قبائل وچ ہک گوت ’’بودرا ‘‘تے ٻئی ’’برہاڑ‘‘ دے ناں نال موجود ہن ۔ سرائیکی علاقے وچ اے ذاتاں بودلہ تے برہاڑ دے ساڳی ناں نال موجود ہن پیاں ۔(37) اساں چھی ہزار سال پراݨی وادی سندھ دی قدیم ترین زبان منڈاری توں ایجھاں لسانی شہادتاں دی چوݨ پیش کریندے ہیں جیڑھیاں سرائیکی زبان وچ ہو ٻہو موجود ہن ۔ عین الحق فرید کوٹی نے منڈاری تے وادی سندھ دی موجودہ زباناں دے تقابلی جائزے وچ اردو دے علاوہ صرف پنجابی زبان دا بنیادی حوالہ ݙتے ۔ (38) اور سرائیکی زبان دے الفاظ کوں وی پنجابی زبان دے کھاتے وچ پاتی رکھئیے ۔ اساں صرف اتھاں اپݨی طرفوں منڈاری الفاظ دے سامݨے چھڑے سرائیکی لفظ رکھیسوں ۔ اے مطابقت اتنی زیادہ ہے کہ اساکوں منڈاری الفاظ دے معنی لکھݨ دی لوڑ وی نیں پوندی ۔ 

قدیم زمانے وچ پاݨی دے وسیلیاں کوں ٻہوں اہمیت حاصل ہئی ۔ تمام وݙیاں تہذیباں پاݨیاں دے کنڈے دے آباد تھیاں ۔ اساݙے علاقیاں وچ اکثر وستیاں دے ناںپاݨی دے ذخیریاں دے نال منسوب ہوندن۔ جیویں چاہ فتح خان ، کھوہ آرائیں آلا ۔ اینویں منڈا تے سنتھالی قبائل وچ ایجھے ناں رکھن دا رواَڄ ہئی ۔ اینویں ڈھیر ساریاں سانجھیاں ڳالھیں اساکوں اے یقین ݙیندن کہ ہک وقت ہئی جیڑھے وادی سندھ وچ منڈا قبائل دا راَڄ ہئی تے سرائیکی زبان وچ اوندے الفاظ دا ذخیرہ ایں ڳال دا تاریخی تے لسانی ثبوت ہے کہ اے زبان قدیم منڈاری زبان نال ہزاراں سالاں دے اَݨ مٹ ڳانڈھے رکھدی ہے ۔ ایندے منڈھ تے ایرے دی پہلی سلھ چھ ہزار سال پراݨی منڈاری زبان ہے ۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان