ساکوں مویا ڄاݨو

ہر زمانے دے لوک اپݨے وقت ویلھے کوں چنگاں آہدن ۔ اپݨے حساب نال اے ڳال سچ وی ہے ، انسان دے بندے بݨݨ وچ وݙی محنت لڳدی اے ۔ فرشتے وی میݙے سچے رب سئیں بݨائن تے انسان وی ۔ فرشتے تاں ہر برائی کنوں پاک ہِن سوائے شِطان دے جیڑھا فرشتیاں دی ٹولی وچوں اِی کڈھ ݙتا ڳیا ۔ اے پکی ڳال اے جو بندہ بݨݨ فرشتیں کنوں چنگا اے ، کیوں جو اوندے اُتے وݙی محنت لڳدی ہے ۔ بندہ تقدیر دا وی پابند اے ، اوندے واسطے مشکلاں وی ہِن تیں آسانیاں وی ہِن چنگے رستے وی ہِن تیں گندے وی ۔ایہ اوندی ترتیب ، عقل دے تابع ہے جو او کیڑھا رستہ اختیار کریندے۔

آکھیا ویندے جو دنیا ترقی کریندی پئی ہے ۔ وقت تیں فاصلے مِٹ ڳئین ہر کہیں کوں ہر ملک دی ہرقوم دی ہر ڳال دا پتہ جَھٹ پٹ لڳ ویندے تیں او ہر شئے دا علم رکھ تیں اپݨی زندگی کوں سنوارݨ دا کارا رکھ سڳدے ۔ بندہ اپݨے ڄاݨ او رستہ چُݨدے جیکوں او اپݨے واسطے فائدہ مند سمجھدے ۔ اے قدرتی عمل اے تاں جو اوکوں اے وی پتہ اے جو نفع نقصان تیں گھاٹے وادھے دا مالک خود اللہ تعالیٰ ہے ۔ او جو چاہوے او کر سڳدے ۔ بندے کوں دُعا کرتے اُمید رکھݨی چایدی اے ۔

اے وی اَٹل حقیقت ہے جو بندہ کݙاہیں راضی نئیں راہندا گرمی ہووے تاں سردی کوں یاد کریسی ، سردی ہووے تاں گرمی دی مانگ کریسی ۔ ہک شئے دی لوڑ تیں ضرورت ٻہوں تے ٻہوں ودھارے نال اونکوں ہر ویلھے راہندی اے او ہے روپے پیسے دھن دولت ، عزت شہرت دی لوڑ ۔ ایندے واسطے او ہر ترلہ کریندے تیں جݙاں اے سب کجھ مل ونڄے تاں او ݙیوݨ والے رب کوں بُھل ویندے ۔ اِت واسطے آکھیا ویندے جو بندہ وݙے خسارے تیں گھاٹے اِچ اے۔

آئو مَیں تہاکوں ہک اینجھے زمانے وچ گھن ڄلاں جیکوں اساں ٻڈھڑے تاں نعمت آہدے ہئیں پتہ نہیں تساں اَحٖ دے لوک کیا آکھسو ۔ ہک ویلا ہا جو روزی دے وسیلے گھٹ ہِن۔ آمدݨی تھولی ہوندی ہائی ، کچے گھر تیں کچیاں کوٹھڑیاں ۔ کوئی کہیں دے حق تیں ݙاکہ نہا مریندا ۔ کوئی زیادہ منافع نہ گھندا ، کوئی گھٹ نہ تُلیندا ، رُکھی سُکھی کھا تے بندہ مطمئن ہا ۔ خوراک خالص ہئی ، دھوکہ فراڈ دا ناںنشانہ کائنا ہا ۔ سبزی جنساں سب عام تام ہن ۔ جوار ٻاجھری ، مکئی ، چھولے۔ ݙہی، مکھݨ ، لسی تیں کھیر کوئی وچیندا نہ ہا ۔ انہیں دے ویچݨ کوں گناہ سمجھیا ویندا ہا ۔ ہندو ،مسلمان ، سکھ سارے کٹھے رہندے ہَن ، نہ کوئی تعصب ہا نہ لڑائی جھیڑا ۔ ہر کوئی اپݨے عقیدے مطابق چلدے ہن ۔ ہر فرقہ ہک ٻے دے نال ہمدردی رکھدا ہا ۔ ہک ٻے دی شادی ، غمی ، ݙکھ سُکھ وچ شریک تھیندے ہن۔

ساریں قوماں دے مذہبی تہوار سارے رَل مِل تیں منیندے ہَن ۔ اساں خود ہولی ۔ ݙسارے وچ شرکت کیتی اے ، سکھ ، ہندو ، محرم وچ ساݙے جلوساں وچ شریک تھیندے ہَن ۔ بھائی چارے تے امن ہر پاسے ہوندا ہا ۔ بندے اپݨے ضرورتاں محدود رکھدے ہَن ۔ جِتلی چادر ہائی اُتلے پیر دَگھریندے ہَن ۔ ہر گھر وچ جنساں ، ہر گھر وچ مال مویشی ، ہر چوپال تیں وساخ اِچ وسوں تیں رونق ہائی تے سب توں ودھ تے اے ہا جو آپ کنوں وݙیں دا وݙا احترام کیتا ویندا ہا ۔ کوئی بزرگیں دے سامݨے اُچا نہ اَلیندا ۔ کہیں گستاخی دا تصور اِی کئی نہ ہا ۔ ہر حکم منیا ویندا ہا ۔ جو منگو سو پائو جو آکھݨ او تھیوے ۔ وسیب دے سارے فیصلے وݙے کریندے ہَن ، نہ تھاݨے دار دا خوف نہ کچہری دا ۔ نہ تاڑ نہ دَڑکا ۔ ہر پاسے چین اِی چین ہا ۔ سارے ݙینہ دی محنت مزدوری ، مشقت کر تیں لوک رات کوں اینجھی نندر سُمدے ہَن جو اَحٖ دے زمانے دا ودھیا توں ودھیا ٹیکہ اونجھی نندر نہیں سُما سڳدا۔

ہر بندہ چھوٹا وݙا ، گھر دا ٻاہر دا ، کھیت دا دکان دا ہر کم اپݨے ہتھیں کریندا ہا ۔ پیدل ٹُردا ہا ۔ کہیں جوڑے نال رَہائی وہائی کریندا ، سوکھا وی ہا ۔ خوشحال وی ، صحت مند وی ہا ۔ ذہنی پریشانی وی نہ ہاسی ۔ کِھلدا وسدا ہا ، ݙکھیں توں پریں ہا ۔ تساں اَحٖ دے دور اِچ ٻیٹھے او ۔ ایہ سارا نقشہ اپݨے ذہن اِچ رکھ تے میݙی ڳال کوں پرکھو ، تولو تیں خود فیصلہ کرو جو اساں اپݨے نال کیݙی وݙی دشمنی خود کیتی اے جو چنگائی دی تلاش اِچ اصل وی ونڄا ٻیٹھے ہَیں  تیں مَندے وچ اینجھے گم تھئے ہَیں جو ٻاہرو نکلݨ دا راہ نہیں لبھدا۔

اے سب کجھ صرف معمولی جیہاں ہک اشارہ ہے ۔ ایں توں ودھ تیں نعمتاں ، سہولتاں تیں دماغی سکون دا ویلھا ہا ۔ اصل شئے ایمان اے ۔ خدا تیں یقین بندے دی سوچ تیں دماغ کوں سوکھا رکھدے ۔ او آپݨاں ہر معاملہ خدا تیں سٹ ݙیندے ۔ نفعے نقصان دا مالک اونکوں سمجھدے ، گھاٹا وادھا اوندے حوالے کر ݙیندے ۔ مل ونڄے تاں الحمد للہ نہ ملے تاں شکر کریندے ۔ اینجھا بندہ کݙاہیں وی گھاٹے وچ نہیں رہندا ۔ اوں ویلھے ٻہوں ادارے وی کائنا ہن ۔ وستیاں وی چھوٹیاں چھوٹیاں ہن ۔ ٻہوں مسئلے مسائل وی کائنا ہَن ، لوکی سادہ زندگی گزریندے ہَن ۔ صاف ستھری تیں تازہ خوراک کھاندے ہَن ۔ اَحٖ دے دور والیں بیماریں دا ناں وی کݙاہیں نہ سُݨیا ڳیا ، نہ کینسر ، نہ دِل دا دورہ ، نہ دماغ دی رڳ پھٹدی ہائی نہ کوئی بلڈ پریشر ہا ۔ اے ساریاں بیماریاں اَحٖ دی ترقی دی پیداوار ہِن ۔ ملاوٹ ، جعلی ادویات ، سپرے ، کھاداں ، سب رَل مِل تیں انسان دی زندگی کوں چَٹ کریندیاں پئین تیں ایندا ذمہ وار وی انسان آپ ہے۔

اوں ویلھے ادارے کائنا ہَن نہ تحصیل نہ کمیٹیاں ۔ نہ کوئی ٻیا ادارہ ۔ اِت واسطے لُٹ پُٹ وی نہ ہائی جیویں جیویں شہر ودھدے ڳئے ، ادارے نکلدے آئے ،آکھݨ کوں ایہ سارا کجھ علاقے دی ترقی تیں بندیں دی سہولت واسطے کیتا ویندا پیا ہا ، اَکھ اوں ویلھے کُھلی جیرھے ویلھے پاݨی سِر توں ٹپ ڳیا، نہ وَل پچھتاوݨ دا موقع ریہا ۔

اساکوں اجازت ݙئیو تاں تھولا جیہاں نقشہ اَحٖ دا وی چھک ݙیوئوں تاں تہاکوں ساݙی اَحٖ دی ترقی دا وِچلا ٹوٹا وی نظر آ ونڄے ۔ اساں تھولا تھولا چانݨ سٹیوں زیادہ تئیں پہولا خود کر گھنیائے جو اے کہاݨی تہاݙے آلے دوالے ہر پاسوں کھنڈی پئی اے ۔

پہلے آئو تعلیم ݙو ، جو قوماں دی تقدیر ایندے نال ہے ۔ آکھیا ویندے جو تعلیم بندے بندے دی اے اخلاق سکھیندی اے ۔ قوم دا جذبہ پیدا کریندی اے ۔ وسائل دا ذریعہ اے چنڳے لوکی چنڳی قوم پیدا تھیندی اے ۔ اساݙے بابے قائد اعظم آکھیا جو تساں اساکوں پڑھیاں لکھیاں ماواں ݙیواساں تہاکوں چنگی قوم دی گرنٹی ݙیندے ہئیں ۔ ہک واری راقم یورپ دے سفر دے دوران آئرلینڈ ڳیا اُتھاں دنیا دے ساریں توں پُراݨے تعلیمی ادارے ٹرنیٹی کالج دا دورہ کیتا ۔ کالج دے ٻاہرلے وݙے دروازے تیں لکھیا کھڑا ہا ’’تعلیم نفع ݙیوݨ والی سرمایہ کاری اے تجارت نئیں‘‘ جے ہمت ہووے تاں اڳوں تے چلدے ہئیں۔ تعلیم کتھاں اے ۔ اُستاد کتھاں گم تھی ڳئے ۔ شاگرد کیکوں آہدن اوندی تعریف کیا اے ، تعلیم کینجھی ݙتی ویندی پئی اے ۔ ہر ادارے دا اپݨا سلیبس کیوں اے ۔ ڳلی ڳلی ، گھر گھر ادارے کُھلیے پئین ، سرکار دے منہ تیں یا تاں رَت لڳی ہوئی اے یا پوٹھوہار بند اے۔ نجی ادارے لُٹ پُٹ دا مرکز ہِن ، زیادہ توں زیادہ فیس ، گھٹ توں گھٹ پڑھائی جیڑھے استاد کوں پنج سو روپے مہینے دی تنخواہ مِلسی تیں او ہوسی دی مڈل پاس یا میٹرک تھرڈ ڈویژن ، اوندے کولوں کیا توقع رکھسو ۔ والدین پریشان جو ٻال کوں کتھاں دا خل کروں جو ہر ہک دا کوئی نہ کوئی ٻال ضلع یا صوبے اِچ ضرور پوزیشن گھدی پیا ہوندے ، اے علم وِکدا ہے ۔ ایندی قیمت دی ٻہوں گھٹ تیں استاد تاں پورے دا پورا وِک چکیے جو ہُݨ تاں صرف اوندا ناںبچ ڳئے ۔

توہین عدالت دا چابھک سِر تیں لڑکدا نہ ہووے تاں پوری ڳال کھول سُݨاواں ہا ۔ ہُݨ جائزہ خود گھنو ۔ عدالتیں کیا تھیندا پئے ۔ وکیل انصاف منگݨ آلے دی مِٹی کیویں پلیت کریندں ۔ معمولی مسئلہ نئیں ، چوݙاں سال دا عرصہ بندے اِی مر کھپ ویندے تیں انصاف اَڄاں اِی پریں ہوندے ۔ قانون کوں کیویں ہر کوئی رسے آلی کار آپ ݙو چھکیندے ۔ تھاݨے لڳے ونڄو ۔ تہاݙی کَھل پٹ گھنسن ، تحصیل لڳے ونڄو ، پٹواری بہادر دے اڳوں ݙو ترائے مزید چھوٹے پٹواری تیں لمبی کار کتھوں آ ڳئی اے ۔ لُٹ مار دے ایں بازار اِچ خالی جیب کݙاہیں نہ ونڄاہے یا وَت کہیں تکڑے بندے کوں نال گھن ونڄاہے ۔ واپڈا دو ٹُر پووو۔جیڑھے رووݨ وی نئیں ݙیندے ۔ گیس والے دے سامݨے اَکڑیسو تاں او تہاݙی گیس کھڈ گھنسی ۔ زراعت اِچ ویسو تاں چاہندے ہن جو تہاݙی پیداوار تھیوے اِی نہ تیں انہاں دا شملہ اُچا رہوے ۔ انہاں کوں خود پتہ کائنی جو انہیں دا محکمہ بݨیا کِت واسطے ہے تیں انہیں کرݨا کیا ہے ۔ سُبحان اللہ ! اپݨی صحت درست کراوݨ ہسپتال ونڄو ۔ ڈاکٹر نہ ملسی ۔ دوائی نہ ملسی ، علاج نہ ملسی صرف پرچی ملسی ، چند مہینے اِچ اُچا لمبا تے وݙا اپݨا کلینک نہ بݨ سڳیا تاں وَل ڈاکٹر آخر کیوں بݨدے۔

آئو ذرا بسیں ، ویگنیں دو ڄلدے ہئیںجیرھے کہیں قاعدے قانون دے پابند نہیں ، پٹرول مہانگا ہووے تیں سی این جی تیں چل پوندن ۔ کرایہ ودھا ݙیندن ، سی این جی بند ہووے تاں وَت وی چاندی ، پٹرول مہانگاتھیوے تاں ریٹ ودھ گھٹ ونڄے تاں گھٹ نہیں تھیندا ۔ حکومت دا کوئی کنٹرول نہیں ، جیندے واسطے ٻہوں سارے افسر مقرر ہِن او شودے کیا کرن جو او سارے عوام دی سہولت دی خاطر ’’بقائے باہمی‘‘ دے اصول تیں نوکری کریندن ۔ لٹ مار کرݨ والیں دی چاندی ہوندی اے پر انہاں دا سونا اِی سونا ،اے ٻہوں بساں ، ٹرک ، ٹرالے ، ٹریکٹر ، ڈالے ، ہیوی ویٹ مشیناں ، رکشے ، موٹر سائیکل ، موٹر سائیکل رکشے سارے دے سارے انہیں دی رعایا اِچ شامل ہن۔ نہ عمر دی قید نہ لائسنسدی لوڑ ۔ اور لوڈنگ معمولی شئے لوکی خواہ مخواہ پریشان تھیندن ۔ آخر سونا تاں ہر ہک بندے کرݨے ۔ غیر اخلاقی ٹیپ ، سواریں دی بے عزتی زائد کرائے اے تاں انہیں دا حق ہے جو انہیں آخر اپݨے گݙیں تیں رقم وی تاں خرچ کیتی ہوئی اے ۔ اے ایویں تھیسی کر گھنے جئیں جو کرݨے۔

دکاندار تاجر وپاری تاں اساں آپ ہائیں ۔ اساں کیا کریندے ہئیں چیکݨ پِٹݨ دا کوئی فائدہ نہیں ۔ دھوکہ ، فریب ، منہ نال کجھ ، عمل نال کجھ ٻیا ۔ زیادہ نرخ ، گھٹ توں ، ترکڑیں دی لوڑ توڑ ۔ تلاوڑے دے تلے لوہے دا بار چڑھا ݙیوݨ ، ملاوٹ دی ملاوٹ ، چاول اِچ بُھس ، مرچیں اِچ سلہیں ، اَٹے اِچ سکے ٹُکر ، ݙو نمبر گھیئو ، تیل تیں ساریاں جنساں ، مارکیٹ کمیٹیاں وی ماشاء اللہ ۔ جیرھے ایم این اے ، ایم پی اے تیں حکومتی پارٹی دے نکھد تیں نِکھد ورکریں وچوں مقرر تھیندے ۔ انصاف تاں کرو جیڑھا شودا ’’ماہواری نظام‘‘ دا شکار ہووے او کر کیا سڳدے ، ہر مہینے دا چکر اونکوں بے ہوش کر سٹیندے۔

اَکھیں تیں کن کھول  کے ٻاہو جو مَیں ہولیں ہولیں تہاݙے کن اِچ تہاݙی کیتی ہوئی تیں ہوش اُݙاوݨ والی حکومت ݙسیندا پیاں ۔ ݙس تیں پریں وچ بھڄ پوساں جو کتھائیں تساں اپݨے بارے پہلی واری سچ بݨ تیں کوئی بلا کڈھ اِی نہ مارو۔

ڳلی ڳلی گڈ، اُلٹی سدھی ریڑھ ، ودھیاں ہوئیاںتَھلیاں، اُوڈھر یا اوڈھڑیا سولنگ ، ہک دو گلی دا سولنگ کرݨ تیں وَل وَل تروڑ پھروڑ تیں سلہیں وچ گھر دو چا ونڄݨ ۔ پائپ کراس کرتے ہمپ بݨا ݙیوݨ ، نالیں دی تروڑ ، کھلیاں نالیاں دے ثومے دے ہُلے کمیٹی تیں ٹی ایم اے ہوندین سوندیں کیندا منہ چڑیندیاں پئین ۔ چالھ فٹ دا ڳلیاں 20فٹ بچ ڳئین تاں کون وَلا کھلا کریسی ۔ ڳلی ڳلی گوبر تیں کچرے دیاں اروڑیاں ، ڳلی دی اَدھ اِچ بجلی دے تھمبے ، تھمبیں تیں سینکڑے میٹر تاریں دے ݙیو ۔ ننگیاں بجلی دیاں تاراں ، اِی کیتی کرتائی کیندی اے ۔ گریبان دے اُتلے ݙو بٹݨ کھول تیں جھاتی پائو سارا سوجھلا تھی ویسی۔

اساں ہُݨ قارئین دا زیادہ سِر نسے کھاندے جو ساݙا اپݨا سر پَھٹݨ لڳ پئے ، انہیں اپݨے شہر اپݨے محلے اپݨے رشتہ داریں تیں خود انہیں دے اپݨے گھر دے اندر گھن کے ڄلدے ہائیں جتھاں او خود موجودہن ۔ اڳوں تیں وی رہݨ ۔ انہاں نسلاں وی اتھاہیں آسن ۔ اِتھاں کیا حشر تھیا ہے ، آئو ݙیدھے ہئیں۔

رشتیں دیاں کیا حال ہے بھرا دے نال کیا کریندا پئے ۔بداعتمادی دا ماحول کیا ݙنگ لائی کھڑے ۔ شادی ، بیاہ دیاں رسماں کٹھاآ ڳئین ۔ انہاں دی جھاہ صرف ولیمیں او وی سوجے بوجھے تیں متھے تیں وَٹ پا تے آوݨ تے سنبھال گھدی اے ، ݙکھ بیماری ، تکلیف اِچ کون کِتلی مدد کوں آندے ، وݙے چھوٹے دی تکریم دا پیالہ کیوں اموندھا پئے ۔ چنگی سوسائٹی تیں صاف ستھری سنگھت کوں کیندی نظر کھا ڳئی اے ۔ اے بُریاں عادتاں کتھوں نازل تھئین ۔ خدا کنوں نہ چھپ سڳݨ آلے بندے چھپ چھپ تے سامݨے سامݨے جرم کریندن تیں گناہ دی درجہ بندی کیوں ختم تھی ڳئی اے ۔ محنت شفقت چھوڑ تے آسان رستے تلاش کرݨ دا راہ ساکوں کئیں ݙتے۔ جھوٹ فریب ، دغا ، گالم گلوچ ، ماء بھیݨ دی عزت کوں خاک اِچ ملاوݨ دی ریت کتھوں آ ڳئی ہے ۔ مویا موبائیل تاں آ ڳئے اینکوں درست جھا تیں استعمال کرݨ دی بجائے غلط استعمال کئیں سکھائے۔

ادارے ، ساݙیاں ،مسیتاں ، ساݙیاں امام بارگاہیں ، آخر محفوظ کیوں نہیں ۔ ایہ تاں شرم دی ڳال اے جو دنیا ساکوں دہشت گرد ، خود کش ، ٹارگٹ کلر تیں بھتہ خور اَکھیں دی سوچو ، سمجھو ٻولو ، تولو اپݨا محاسبہ کرو ۔ اپݨے عقیدے آلے پاسے آئو ۔ رب عظیم دا کیا حکم اے ساݙے قرآن پاک دی تعلیم کیا اے ، ساݙے پیارے نبی صلی اللہ علیہ وسلم دی سنت تے عمل تیں حکم کیا ہے ۔ اساں خود کون ہَیں کیجھی قوم ہاسے تیں ہُݨ کیا بݨ ڳئے ہئیں ۔ ایہ ساری صورت اصل مسلمان دے چہرے تک واپس ولݨ کیتے اساکوں کیا کرݨا چاہیدے ۔ جے اے سارا کجھ تساں خود ، معاشرے اِچ ، قومی طور تے کریندے پئے او تاں آئو عہد کریندے ہائیں تاںاساں پراݨے زمانے دے لوک ہیں ۔ ساکوں بس ہُݨ مویا سمجھو۔

## حوالہ
کتاب: پیریں دے ٻیر ، مصنف : پروفیسر(ر) ملک منظور احمد بھٹہ، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ملتان