open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
عرب وِچ لوک فنِ خطاطی

محمد بن قاسم دے بعد ہِک ٻئے توں اَڳوں واری واری بنو اُمیہ دے ݙَاہ گورنر سندھ اَتے ملتان تے حکمران تھئے۔ ہِک ویلا آیا ڄݙاں خلیفہ ہشام بن عبدالملک نے محمد بن قاسم دے پُتر عُمرو کُوں وی سندھ اَتے ملتان دا گورنر مقرر کِیتا۔ وَت خلافتِ عباسیہ 750ء تُوں 1258ء اِچ سندھ اَتے ملتان دی دھرتی تے سَروسوٹ (تسلسل نال) عراق دی دھرتی توں خطاط اَتے ٻئے ہنر مند آندے رِیہے۔ اِیں سانگے ݙٹھا ونڄے تاں ملتان دی دھرتی تے براہِ راست عراقی خطاطی دا ڈنکا وڄ ڳیا۔ تھیااِیں ڄو عباسیہ دَور اِچ دنیائے خطاطی دی پردھان شخصیت ابنِ مقلہ دے شاگرد اَتے مُحبتی خطاطاں نے اِیں ملتان دی دھرتی تے آکے اِیں فن کوں ترقی ݙتی۔

عباسی عہد دے ہِک ناں ور فاضل خلیل بن احمد نحوی ڄیڑھے ڄو علمِ عروض دے موجد ہَن اِنہاں خطِ کوفی جدید کوں قدیم کوفی اِچ اصلاح کر کے لِکھیا، اَتے موجودہ اعراب جاری کیتے، اِیں 170ہجری اِچ وفات پاتی۔ ہِیں سال خلیفہ ہارون الرشید عباسی دے تخت تے باہوَݨ تے علی بن حمزہ کسائی نحوی نے خلیل دے مُہذب خط اِچ ٻئی ڄدت اَتے ٻانکپن پیدا کِیتا ڄیڑھا ڄو خطِ کوفی دے ناں نال اَج تک مشہور ہِے پر صحیح معنیاں اِچ خطِ کوفی جدید دا بانی ’’ابو علی محمد بن علی بن حسن بن عبداللہ‘‘ ڄیندا مشہور لقب ’’ابنِ مقلہ‘‘ہِے اے 272ھ اِچ پیدا تھئے ، اَتے خلیفہ القاہر باللہ عباسی دے وزیر ہَن ہِک سازش نال خلیفہ معزول تھِیا تاں اوندا پُتر ابوالعباس راضی باللہ خلیفہ بݨیا تاں اِبنِ مقلہ تے پہلے خلیفے دی حمایت تے سازش دا الزام لا کے اُنہاں دا سڄا ہتھ کپوا ݙتاں اَو اِیں حالت اِچ 56سال دی عمر اِچ 328ھ اِچ فوت تھی گئے۔ ابنِ مقلہ دا وݙا کمال اِے ہا ڄو کپے ہوئے ہتھ آلے بازو تے قلم کُوں بدھ کے لکھائی کریندے ہَن۔ اِنہاں نے خطِ کوفی اَتے خطِ معقلی دے مِلاپ نال خطِ نسخ اَتے چھی ٻئے طرزاں ایجاد کِیتیاں ہِیں سانگے او خطاط ہفت قلم مشہور تھئے ہَن۔

اِبن مقلہ دے ٻعد ہِک ٻئے وݙے نامدار خطاط ابوالحسن علی ابنِ ہلال۔ بواب (دربان ہاَ) اِیندا پُتر ابن البواب ابنِ مقلہ دی فوتگی دے 84سالاں بعد پیدا تھِیا اِیں خطِ نسخ اِچ ٻئی خوبصورتی پیدا کیتی۔ ابنِ مقلہ تاں ہِک تاریخی تخلیق کار ہَن۔ اُنہاں خطِ کوفی، خط نسخ، خط ثلث، خط توقیع، خط رقاع، خط محقق اَتے خط ریحان جئیں معروف خط ایجاد کیتے جنہاں دا حسن اَتے جمال قاعدے ضابطے اینجھیں پکے ہَن ڄو اَڄ تئیں ہر آنوݨ آلے خطاط / قلم کار نے اُنہاں دی نقل (تقلید) کیتی ہِے۔ اَتے او رائج الوقت وی ہَن اَے مقبولِ عام وی ہَن۔ عہدِ اسلام اَتے وت وسطانی صدیاں اِچ وی ابنِ مقلہ دی تقلید اِچ خطاطی کیتی ویندی رہی۔ اِے تاں ہئی عراق دیاں تے ابنِ مقلہ دِیاں خدمتاں دا ذکر ہݨ ذرا فارسی دی سرزمین دا وی ذکر تھی ونجے جتھاںخطِ نستعلیق ایجاد تھِیا۔

## ٻِیا ݙیکھو

* قدیم زباناں اِچ فنِ خطاطی دی پِچھاݨ۔

* بنو عباس دا دورِ خلافت اتے ملتان دے لوک فنون۔

* مصحف طوب قبو اَتے لوک فنِ خطاطی

* بنو اُمیّہ دے دور اِچ رائج عربی فنِ خطاطی۔

* لوک فنِ خطاطی وِچ خطِ نستعلیق

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی دا اُردو وکیپیڈیا تے تعارف

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی (مرحوم) دا ٻِیا پورھیا

* گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے ٻئے کتاباں

ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم
ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم
ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا
ونکی:سرائیکی لوک فنون۔
ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون
ونکی:لوک فنون۔
ونکی:لوک دستکاریاں
ونکی:خطاطی دا لوک فن
ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون
لوک فنون وِچ خطِ بہاری اَتے دیوانی

## میر علی تبریزی دا لوک فنِ خطاطی
ماہرینِ فنِ کتابت دے مطابق خطِ نسخ اَتے تعلیق دے ملاپ نال نستعلیق ایجاد تھیا۔ خواجہ میر علی تبریزی کوں ایندا موجد تسلیم کیتا ڳے۔ ڄہڑھے سلطان احمد جلائر (وائی بغداد) دے درباری خوشنویس وی ریہے۔ محققین دا بیان ہِے ڄو خطِ نستعلیق نے ٻلپݨ دا زمانہ میر علی تبریزی نال گزارے۔ جوانی دی منزل میر علی ہروی دے ہتھوں پاتی اَتے میر عماد الحسینی قزوینی دے ہتھوں کمالِ پختگی دی منزل کُوں پُڄیا۔

## خطِ بہاری
خطِ بہاری:  خطِ نسخ ڄݙاں ہندوستان اِچ مسلماناں دی آمد نال آیا۔ پر ایں طرز نے مشرقی ہند اِچ پہنچ کے ہِک مخصوص رنگ اختیار کر گِدا۔ ڄہڑھا خطِ بہاری دے ناں نال سݙیا ڳیا۔ اِیں خط اِچ ثلث اَتے توقیع دی ملاوٹ (آمیزش) نال کہیں حد تئیں خطِ کوفی دی جھلک وی ݙسدی ہِے۔ اَتے پٹھان سلطاناں دے عہد اِچ ترقی پذیر تھیا ہِیں ساڳے پٹھاناں دیاں عمارتاں تے اے طرزِ تحریر سادگی اَتے قوت دا مظہر معلوم تھیندی ہِے۔

## خطِ دیوانی
ڄینویں ڄو ایرانی خطاطاں نے نویاں نویاں جہتاں پیدا کیتیاں خطِ شکستہ اَتے شفیعہ وی دفتری خط و کتابت کِیتے رُوشناس کرائے اِینویں اِی دولتِ عثمانیہ ترکی وِی قابلِ ذکر ہِے۔ ڄتھاں عربی طرزاں ثلث، رقاع، نسخ، توقیع، ریحان اَتے محقق ڄئیں چھی خطاں دی تقلید کِیتی اِتھاں ہِک نواں طرزِ تحریر خطِ دیوانی دے ناں نال ایجاد تھیا اِیندے موجد احمد الاماسی ٻیان کیتے ڳین۔ خطِ دیوانی کوں وی وݙا عروج مِلیا۔ خطِ دیوانی دِیاں وی ݙو قسماں ہَن ’’دیوانی جلی‘‘، ’’دیوانی خفی‘‘۔ سفینہ انداز اَتے کشش انداز اِچ دیوانی ٻہوں مقبول تھیا۔ ۔

## ٻِیا ݙیکھو

* برِصغیر اِچ خطاطی دا لوک فن۔

* مغل دور اِچ علم الخط اَتے ٻئے لوک فنون۔

* بہاء الدین زکریا ملتانی دا لوک فنون دا ودھارا

* عہدِ مغلیہ وِچ لوک فنون۔

* اورنگزیب تُوں بعد لوک فنون دا ودھارا

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی دا اُردو وکیپیڈیا تے تعارف

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی (مرحوم) دا ٻِیا پورھیا

* گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے ٻئے کتاباں

ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم
ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم
ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا
ونکی:سرائیکی لوک فنون۔
ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون
ونکی:لوک فنون۔
ونکی:لوک دستکاریاں
ونکی:خطاطی دا لوک فن
ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون
ونکی:لوک ثقافت
برِصغیر اِچ خطاطی دا لوک فن

شمالی پاسوں سلطان محمود غزنوی نے 399 ہجری اِچ ہندوستان تے چڑھائی کیتی اُوں ستارھاں حملے کیتے۔ 413 ہجری اِچ لاہور تے قبضہ کیتا۔ لاہور اِچ باقاعدہ دفتر دیوانی قائم کیتا۔ قلم دوات اَتے کاغذ عمدگی نال وَافر ملݨ لگ پیا۔ دریائے اٹک توں حسن ابدال تئیں باقائدہ اسلامی تعلیم دے مدرسے قائم کیتے اِیں عہد اِچ ہِک اعلیٰ خطاطِ قرآن محمود وراق دا ذکر ملدے۔ کتابت دا رِواج عام تھیا۔ ملکی زبان فارسی، عربی دا رواج ہَا۔ ابنِ مقلہ اَتے ابن البواب ݙونہیں خطاط ہیرو دا درجہ رکھدے ہَن۔ خطاطی قرآنِ پاک اَتے دینی کتاباں لکھݨ تئیں محدود رہی۔ عرفی نے آپݨی کتاب ’’لباب الالباب‘‘ اِچ جمال الدین لہوری اَتے نجیب الدین ابو بکر ترمذی خطاط دا ذکر کیتا ہِے۔ حضرت ابو الحسن علی ہجویریؒ المعروف داتا گنج بخشؒ نے آپݨی مشہور کتاب ’’کشف المحجوب‘‘ کوں پنڄویں صدی ہجری کوں لہور اِچ تحریر کیتا۔ ابو حامد کاتب دِی 436ہجری اِچ لکھی ڳئی ہِک کتاب ’’بہجۃ النفوس والا سرار فی تاریخ ہجرۃ المختار‘‘ پنجاب یونیورسٹی لاہور اِچ موجود ہِے۔

عہدِ غزالی دے بعد غوری خاندان آیا ڄیندے دور اِچ اسلامی سلطنت دِیاں حداں وسیع تھیاں اِنہاں لاہور دی بجائے دِلّی کوں دارالحکومت بݨایا۔ انہاں دے دور اِچ بݨایاں گِیاں عمارتاں دی ۔ اجمیر، بدایوں، ہانسی، حصار اَتے کیتھل اِچ اینجھیاں ہِن ڄنہاں تے خطاطی دے بہترین کتبے مِلدن۔ ’’تاریخ فیروز شاہی‘‘ اِچ ہِے جو غیاث الدین بلبن دے دور اِچ ذکر ہِے ڄو کاتب قرآن مجید لکھ تے بادشاہ کوں پیش کیتا تاں شاہ نے اُوکوں ہدیہ عطا کیتا۔ تݙاں وی اُجرت تے قرآنی خطاطی تھیندی ہئی۔ ایں طرحاں بادشاہاں اَتے اُمراء دی حوصلہ افزائی نال اے فن ترقی کر ڳیا۔

اِیندے بعد عہدِ خلجی تے وَت تغلق دور اِچ خطاطی کوں وݙی ترقی ملی۔ سلطان محمد تغلق خود عمدہ خطاط ہَا قلم برداشتہ لکھدا ہا تاں وَݙے وَݙے خطاط اُوندے کم کوں ݙیکھ تے ششدر  رہ ویندے ہَن۔

تغلق عہد دے بعد لودھی خاندان اَتے لنگاہ خاندان دے ادوار اِچ علم و فضل اَتے خطاطی دی وݙی سرپرستی تھئی۔ مولانا جمال کمبوہ ڄہڑھا سکندر لودھی دا استاد وی ہَا، نے ہِک کتاب ’’سیرۃ العارفین‘‘ دی خطاطی کیتی ڄہڑھی وݙی با کمال ہئی۔ سکندر شاہ دے دور دا ہِک کتبہ خطِ ثلث اِچ ڄہڑھا پتھر تے کندہ تھیا ہوئے لاہور عجائب گھر دی اسلامی گیلری اِچ موجود ہِے۔

## حضرت اِمام بریؒ دے لکھے ہوئے قلمی قرآن پاک
حضرت سید عبداللطیف المعروف امام بَریؒ سئیں دے لکھے ڳئے قلمی قرآن پاک توں ہِک صفحہ ۔ ایندی کتابت خطِ نسخ دے ٻہوں خوبصورت انداز اِچ کیتی ڳئی ہِے، عربی لفظ کالی سیاہی نال اَتے فارسی ترجمہ لال رنگ دی بݨائی گئی سیاہی نال لکھیا ڳے۔ باہرلا موٹا حاشیہ رَہا آلے گول دائرے سونے دے پاݨی نال لکھیا ڳے۔

ایݙی نفاست ݙیکھ تے حیرانی تھیندی ہِے ڄو اُوں ویلے نہ باریک نِبّاں ہَن ڄو ایݙے باریک لائناں لایاں ڳیں۔  ۔

## ٻِیا ݙیکھو

* لوک فنون وِچ خطِ بہاری اَتے دیوانی۔

* مغل دور اِچ علم الخط اَتے ٻئے لوک فنون۔

* بہاء الدین زکریا ملتانی دا لوک فنون دا ودھارا

* عہدِ مغلیہ وِچ لوک فنون۔

* اورنگزیب تُوں بعد لوک فنون دا ودھارا

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی دا اُردو وکیپیڈیا تے تعارف

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی (مرحوم) دا ٻِیا پورھیا

* گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے ٻئے کتاباں

ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم
ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم
ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا
ونکی:سرائیکی لوک فنون۔
ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون
ونکی:لوک فنون۔
ونکی:لوک دستکاریاں
ونکی:خطاطی دا لوک فن
ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون
ونکی:لوک ثقافت
بہاء الدین زکریا ملتانی دا لوک فنون دا ودھارا

ڄینویں حضرت غوث بہاء الدین زکریا رحمۃ اللہ علیہ، انہاں دی اولاد، مریداں، خلیفاں اَتے شاگرداں نے علم و فن / لوک فنون کوں دنیاں اِچ کھنݙائے اُوندیاں زندہ مثالاں دنیاں وِچ موجود ہِن۔ اِنہاں دے علم اَتے فضل آلے خلیفیاں نے علم ونݙیا ہِے۔ برِصغیر دے علاقیاں اِچ وی اَتے انڈونیشیا، ملائشیاء، اِینویں کئی ٻئے ملک ایندی مثال ہِن ڄتھاں ڄتھاں غوث بہاء الدین زکریا دے سانڳے علمی اَتے فنی فیض ونݙایا۔ اَتے ملتان شریف اِچ بہاء الدین زکریا یونیورسٹی وی اِنہاں دا اِی فیضیان ہِے، اِے ملتان بلکہ جنوبی پنجاب دے ٻئے شہراں اِچوں علم دے ترسے لوک اِتھا ں آندن اِے یونیورسٹی علمی تریہہ لَہاوَݨ دا ہِک خاص توشہ اَتے تحفہ ہِے۔

اینویں اِی ہک ٻئی علم آلی شخصیت حضرت سید ابوالحسن جمال الدین المعروف موسیٰ پاک گیلانی رحمۃ اللہ علیہ ہِن، انہاں دا ڄمݨ حضرت مخدوم سید حامد المعروف گنج بخش جہان بخش گیلانی دے گھر 952ہجری اِچ تھِیا۔ اِنہاں دا شجرئہ نسب اِیں ہِے حضرت جمال اللہ جمال الدین ابنِ حامد بن عبدالقادر بن محمد بن شمس الدین‘ بن شاہ میر بن علی بن مسعود بن احمد بن الصفی، بن عبدالوہاب، بن سیدنا محی الدین عبدالقادر جیلانی الحسنی و الحسینی رحمہم اللہ علیہم۔ حضرت موسیٰ پاک شہید دَکن ، آگرہ اَتے فتح پور سیکری اِچ ہِک عرصہ رہائش رکھ تے دِلّی آئے۔ ’’مرقعِ ملتان‘‘ اِچ لکھیا ہِے ڄو حضرت دے مرید بلخ، بخارا، ایران، توران، افغانستان تئیں پھیلے ہوئے ہِن۔ حضرت نے ملتان اِچ وی علم اَتے فن کوں خوب پھیلایا۔ آپ نے مستقل طور تے 986ہجری اِچ دِلّی توں ملتان آکے رہائش رکھ گدی۔ حضرت موسیٰ پاک گیلانی رحمۃ اللہ علیہ دے اَبّا سئیں دا ناں سید حامد گنج بخش 978ہجری اَتے آپ دے ݙاݙا سئیں دا ناں سید عبدالرزاق 942ہجری۔ اَتے پر ݙاݙا سئیں دا ناں سید عبدالقادر ثانی (وصال 53ہجری) اَتے آپ دے جھر ݙاݙا دا ناں سید محمد غوث الگیلانی ہِے اَتے اِنہاں دا وصال 933ہجری اِچ تھیا۔

سید محمد غوث گیلانی سلطان قطب الدین لنگاہ (1453-1469ء) دے دَور اِچ اُوچ شریف توں ملتان تشریف گِھن آئے ہَن۔ سلطان آپ دا وݙا عقیدت مند ہَا۔ اُوں آپݨی ہِک شہزادی ڄیندا نا ’’ویس گسائیں‘‘ ہَا آپ دے عقد اِچ ݙتی۔ اَتے وت سلطان حسین خان لنگاہ دا دور آیا تاں اُوں وی آپ کوں عقیدت نال سِر اَکھیں تے ٻلھایا جائیداداں بخشیاں تے لنگر خانے بݨوا ݙتے آپ وَلدے اُوچ شریف چلے گئے اَتے آپ دی فوتگی 1517ء مطابق 923ہجری اِچ تھی ڳئی اَتے اوچشریف اِچ ای اُنہاں دا مزار خلق کیتے فیض پچاوݨ دا گھر ہِے۔

اینجھیں علم اَتے لوک فن آلے ولیاں بزرگاں دی اے ݙت ہِے ڄو ملتان اِچ قلمی کتاباں لکھݨ اَتے علم کھنݙانوݨ آلے عالم فاضل اَتے روحانیت دے بادشاہاں دے نال عقیدت مندی دا اِی اِے کمال ہِے ڄو سلطان حسین خان لنگاہ نے قاضی جان محمد لنگاہ ڄیں لِکھاری عالم اَتے فاضل کوں قاضی القضات بݨایا۔ ڄیڑھے بزرگانِ دین دی تابعداری کریندے ہوئے فیصلے کریندے ہَن۔

## ٻِیا ݙیکھو

* لوک فنون وِچ خطِ بہاری اَتے دیوانی۔

* برِصغیر اِچ خطاطی دا لوک فن۔

* مغل دور اِچ علم الخط اَتے ٻئے لوک فنون

* عہدِ مغلیہ وِچ لوک فنون۔

* اورنگزیب تُوں بعد لوک فنون دا ودھارا

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی دا اُردو وکیپیڈیا تے تعارف

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی (مرحوم) دا ٻِیا پورھیا

* گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے ٻئے کتاباں

ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم
ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم
ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا
ونکی:سرائیکی لوک فنون۔
ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون
ونکی:لوک فنون۔
ونکی:لوک دستکاریاں
ونکی:خطاطی دا لوک فن
ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون
ونکی:لوک ثقافت
عہدِ مغلیہ وِچ لوک فنون

مغلیہ دور وی خطاطی اتے ٻئے لوک فنون دے حوالے نال سنہری دور سݙوِیندا ہِے۔ ایں دور اِچ خطاط صاحبان کوں شاہی سرپرستی حاصل ہئی۔ خطاطی دے ماہراں کوں اعلیٰ منصب اَتے جاگیراں ݙتیاں ڳیا۔ اکثر مغل حکمران یا تاں خود خطاط ہَن یا خطاطی دے دِلدادہ ہَن۔

مغلیہ دورِ حکومت بابر دے فتح ہندوستان 1526ء توں گھِن تے آخری مغل تاجدار بہادر شاہ ظفر تک 1857ء تے ختم تھیندا ہِے۔ برصغیر دی خطاطی دی تاریخ اِچ خطاطی دا اے سنہری دور اَکھویندے۔ اِیں دَور اِچ خطِ نستعلیق آیا ڄہڑھا ایران توں افغانستان دے رستے برصغیر پہنچیا شاہی سرپرستی ملݨ دی وجہ نال اکثر ماہر خطاط ایران توں ہجرت کر تے برصغیر آگئے۔ مغل شہزادے اَتے شہزادیاں باقاعدہ اے فن سکھ ڳئے ہَن۔ بابر خود وݙا خطاط ہَا اَتے خطِ بابری دا موجد وی ہَا۔ ہمایوں ایران اِچ آپݨی جلا وطنی دے دوران اکثر ماہر خطاطاں اَتے مصوراں نال ملدا ہَا۔ بلکہ برصغیر واپسی تے خواجہ عبدا لصمد شیریں قلم اَتے میر سید علی تبریزی کوں نال گھِن آیا ہَا۔ اِنہاں دے نال نال ٻئے وِی ماہر لوک ملا فخر ڄیں جلد ساز صحاف، وراق اَتے نقاش وی آئے۔

بابر دے بعد جہانگیر دے دورِ حکومت اِچ وی خطاطی دے فن اُتے خطاط صاحبان دی وݙی سرپرستی تھئی اُون دور دے ٻہوں سارے خطاطاں اَتے شہزادیاں دے لکھے ہوئے قیمتی اَتے لاجواب فن پارے لاہور عجائب گھر دے خطاطی دے مجموعے اِچ موجد ہِن۔

شاہجہانی دور (1036 - 1076ہجری) اِچ خطاطی کوں وݙا فروغ ملیا۔ اِیں عہد اِچ تاج محل آگرہ فن خطاطی دا زندئہ جاوید مرقع ہِے ایندے درو دیوار تے ڄہڑھے بلند پایہ خطاطاں نے فنی کمالات دا مظاہرہ کیتے انہاں اِچ عبدالحق شیرازی عرف امانت خان،  آقائے عبدالرشید دیلمی،  میر علی تبریزی،  جعفر خان عرف کفایت خان وی شامل ہَن۔ اے سار خطاط بعد اِچ سلطان اورنگزیب عالمگیر (1076 - 1119ہجری) دے دربار نال وی منسلک ریہے۔

آقا رشید دیلمی دے ہِک شگرد سعیدی اشرف مازندرانی نے آپݨے استاد دی وفات تے ہِک طویل قصیدہ لکھیا۔ اِے شہزادی زیب النساء دا وِی اُستاد ہَئی۔ ’’تذکرۂ خوشنویساں‘‘ دے مصنف غلام محمد ہفت قلمی نے عبدالرشید دیلمی دے کُجھ شاگرداں دا ذکر کیتے ڄنہاں اِچوں شہزادہ داراشکوہ، میر حاجی سیر خواندہ، عبدالرشید، مولانا شاکر، چندر بھان منشی، خواجہ نامی عبدالرحمن، عبدالرحیم، سید علی جواہر رقم۔

## ٻِیا ݙیکھو

* لوک فنون وِچ خطِ بہاری اَتے دیوانی۔

* برِصغیر اِچ خطاطی دا لوک فن۔

* مغل دور اِچ علم الخط اَتے ٻئے لوک فنون

* بہاء الدین زکریا ملتانی دا لوک فنون دا ودھارا۔

* اورنگزیب تُوں بعد لوک فنون دا ودھارا

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی دا اُردو وکیپیڈیا تے تعارف

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی (مرحوم) دا ٻِیا پورھیا

* گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے ٻئے کتاباں

ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم
ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم
ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا
ونکی:سرائیکی لوک فنون۔
ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون
ونکی:لوک فنون۔
ونکی:لوک دستکاریاں
ونکی:خطاطی دا لوک فن
ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون
ونکی:لوک ثقافت
اورنگزیب تُوں بعد لوک فنون دا ودھارا

برِصغیر وِچ مغلیہ دور وی خطاطی اتے ٻئے لوک فنون دے حوالے نال سنہری دور سݙوِیندا ہِے۔ ایں دور اِچ خطاط صاحبان کوں شاہی سرپرستی حاصل ہئی۔ خطاطی دے ماہراں کوں اعلیٰ منصب اَتے جاگیراں ݙتیاں ڳیا۔ اکثر مغل حکمران یا تاں خود خطاط ہَن یا خطاطی دے دِلدادہ ہَن۔

اورنگزیب دے بعد محمد معظم بہادر شاہ (1119 - 1124ہجری) اَتے معز الدین جہاندار نے چھی سال حکومت کیتی وَت محمد شاہ رنگیلا دے دَور اِچ (1131 - 1161ہجری) اِچ محمد افضل لاہوری، محمد مقیم، میر محمد موسیٰ سرہندی، نواب مرید خاں، مولوی حیات علی اَتے محمد حفیظ خان ایں دور دے نام وَر خطاط ہَن۔

شاہ عالم دے زمانے اِچ قاضی عظمت اللہ خان بے مثل خطاط ہَن اِنہاں دے شاگرداں اِچ میر گدائی، حافظ ابوالحسن، میر کرم علی، حافظ مسعود، عنایت اللہ بروص، فیض اللہ خاں جئیں نام وَر اَتے عظیم خوشنویس اَتے خطاط ہَن اُردو دے مشہور شاعر میر سودا ٻہوں چنڳے خطاط ہَن بلکہ لکھنوی دبستانِ خطاطی دے بانیاں اِچ شمار تھیندِن۔

وَت اَکبر شاہ ثانی اَتے اُوندے بعد اعزّالدین دے عہد اِچ عماد الملک غازی الدین خان اَتے فیروز جنگ خطاط ہفت قلم ہَن۔ آخری مغل تاجدار بہادر شاہ ظفر خطِ نسخ دے ٻہوں وݙے خطاط ہَن۔ اِنہاں دے اَتے ٻئے مغل شہزادیاں دے لکھے ہوئے فن پارے لاہور عجائب گھر اِچ ݙٹھے وَنڄ سگیندن۔

لاہور اِچ اِمام ویر دی دا ناں خطاطی اِچ وݙا قابلِ ذکر ہِے انہاں دی لکھی ’’گلستانِ سعدی‘‘ نیشنل میوزیم کراچی اِچ موجود ہِے۔ امام ویردی دے بعد نستعلیق اِچ عبدالمجید پروین رقم (م1942) نے وَݙی شہرت پاتی اِنہاں کلامِ اقبال دی کتابت کر تے اُوکوں چار چن لا ݙتے۔

وَت تاج الدین زریں رقم اَتے ٻئے ٻہوں سارے صاحبان نے خطاطی دی ترقی اَتے ایندے وَدھارے کیتے وݙا کم کیتا۔ پشاور اِچ ایم ایم شریف آرٹسٹ دلی اِچ یوسف دہلوی اَتے کراچی اِچ عبد المجید نے روایتی خطاطی کوں ٻہوں وَدھارا ݙتا۔  ۔

## خطاط سلطان میر علی مشہدی
خطِ نستعلیق دی ایجاد دے زمانے اِچ ݙوجھے خطاط سلطان میر علی مشہدی دے ہتھ دا لکھیا ہویا فن پارہ خطِ نستعلیق دا کمال اِیندے وِچ نظر آندے۔ اَتے نقاشی دی تزئین کاری وی روائتی انداز اِچ اِیں کیتی ڳئی ہِے ڄو خطاطی تے نقاشی ہک جان تھی ڳئی ہِے۔

## خطِ نستعلیق
لفظ فارسی زبان دے نستعلیق اِچ لکھ تے صفحے دے ٻاہروں رنگدار نقش و نگار بݨا کے تزئین کاری کیتی ڳئی ہِے۔ اے ایرانی طرز ہِے۔ وَت برِ صغیر اِچ وی مغل ادوار اِچ خطاطی تے نقاشی دے ملاپ نال کئی خطاط صاحبان نے اِیں طرز دے فن پارے بݨائے ہَن۔ ڄنہاں اِچ مغل شہزادیاں دے خطاطیاں تے نقش و نگار نال سجائے ہوئے فن پارے اَڄ وی لہور میوزیم وِچ ݙٹھے ونج سگیندن۔ خطاطی دی اصطلاح اِچ اِیکوں وَصلی آکھیا ویندے۔ کاتب دا ناں فقیر علی پڑھیندا ہ ہِے۔

## ٻِیا ݙیکھو

* لوک فنون وِچ خطِ بہاری اَتے دیوانی۔

* برِصغیر اِچ خطاطی دا لوک فن۔

* مغل دور اِچ علم الخط اَتے ٻئے لوک فنون

* بہاء الدین زکریا ملتانی دا لوک فنون دا ودھارا۔

* عہدِ مغلیہ وِچ لوک فنون

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی دا اُردو وکیپیڈیا تے تعارف

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی (مرحوم) دا ٻِیا پورھیا

* گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے ٻئے کتاباں

ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم
ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم
ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا
ونکی:سرائیکی لوک فنون۔
ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون
ونکی:لوک فنون۔
ونکی:لوک دستکاریاں
ونکی:خطاطی دا لوک فن
ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون
ونکی:لوک ثقافت
ملتان دی روائتی خطاطی دا لوک فن

سرزمینِ ملتان‘ ڄیکوں اہلِ تصوف نے مدینۃ الاولیاء وی آکھے اَتے اِیں دھرتی کُوں عِلم اَتے لوک ادب تے لوک فن دا گہوارہ تسلیم کیتے۔ ملتان دیاں تاریخی عظمتاں اَتے انہاں دے ظاہری شواہد اِنہاں چنڳایاں دا ثبوت ہِن۔ اَتے آپݨی حقیقت ظاہر کریندن۔ ملتان دُنیا دے ٻہوں سارے لوک فنون / روائتی فنون دا مرکز پہلے وی ہئی تے اَج وی ہِے۔ نقاشی، کاشی کاری، خطاطی، مصوری، سنگ تراشی، کمان گری، اُٹھ دی کھل دے بݨے گلدان تے نقاشی۔ مٹکے اَتے فانوس ڄیڑھے خطاطی تے نقاشی نال سوہݨیں کیتے ویندے ہِن۔ وَت کاشی کاری تے خطاطی دے مِلاپ نال مَسیتاں اَتے خنگاہاں دا ہِک سلسلہ ہِے۔ جنہاں اُتے اے فنون قدیم زمانے توں گھن تے اَج تئیں آپݨے ڄوبݨ نال ڄلوے ݙکھیندے کھڑن۔ کوٹلہ تولے خان اِچ قدیم ’’ساوی مسیت‘‘ دے آثار ہزار سال دی تاریخ دی گواہی ݙیندے کھڑن۔ وت حضرت غوث بہائوالحق زکریا ملتانیؒ انہاں دے پوترے حضرت شاہ رکنِ عالم نوری حضورؒ، حضرت شاہ یوسف گردیزؒ، حضرت موسیٰ پاک شہید ؒ دے مقبرے خطاطی تے نقاشی دے فن دا شاہکار ہِن۔ قلمی کتاباں دے حوالے نال اِیں ملتان اِچ ہِک صحابی اَتے ہِک تابعی دے مزاراتِ مقدسہ وی ہِن۔ ڄہڑھے کہ پردئہ راز اِچ ہِن البتہ اِنہاں دے مزارات کتھاں ہِن اُوندیاں نشانیاں قلمی کتاباں اِچ ݙتیاں ڳین۔ صحابی دا ناں حضرت عمار بن حسن قریشی اکمل مدنی ؓ ہِے ڄیڑھے سیاحت کریندے مدینہ منورہ توں بغداد، ایران دے رستے دیبل تے وت ملتان آئے۔ اِنہاں دا وصال ملتان اِچ تھیا شہر آلے ٹیشن دے قریب شاہی عید گاہ طوطلاں دے مشرقی پاسے آلے قبرستان اِچ مدفن دا اندازہ ݙتا گے ڄیڑھا ڄو ظاہری حال اِچ لوکاں دے علم اِچ کے نِیں۔  ۔

حضرت سعد بن عباد ؓ تابعی ٔ رسول ہَن ڄیڑھے حضرت عمار ؓ دے نال تبلیغِ دین اَتے تحریر دے فن کُوں پھیلاوݨ کیتے ملتان آئے ہَن۔ اِنہاں دا وصال وی ملتان اِچ 83ھ کوں تھیا۔ اِنہاں دا مزار پراݨی طرز دے ہِک قبّے اِچ ہِے۔ اے خانقاہ اندرون حسین آگاہی محلہ کمنگراں توں اَگّاں گلی بانگا بلال آلی اِچ کچھ قدماں دے فاصلے تے ہِے۔ اکثر لوگاں نے اِیں خنگاہ اِچ موجود ݙوقبراں کوں گمنام شہزادیاں، دیاں قبراں آکھ تے چپ کراݙیندن جانݨ آلیاں کُوں۔  ۔ ۔

تابعی سئیں دا مقبرہ ٻہوں پراݨاں ہِے چھوٹی سِلھ نال اُساری تھئی ہِے۔ چالھی سال پہلے ایں مقبرے دے متھے تے کلمہ طیبہ دے عکس تلے 180ہجری لکھیا ہویا ہَا۔ ݙوجھی قبر سعید نامی بزرگ دی ہِے۔

## ٻِیا ݙیکھو

* مدینۃ الاولیاء وِچ لوک فنِ خطاطی۔

* دورِ جہانگیری اِچ ملتان دے لوک فنکار

* ایران اتے ملتان دی لوک فنِ خطاطی دا تعلق۔

* عہدِ ابدالی اِچ ملتان دے لوک فنکار خطاط

* لاہور وِچ لوک فنِ خطاطی دے ماہرین

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی دا اُردو وکیپیڈیا تے تعارف

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی (مرحوم) دا ٻِیا پورھیا

* گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے ٻئے کتاباں

ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم
ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم
ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا
ونکی:سرائیکی لوک فنون۔
ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون
ونکی:لوک فنون۔
ونکی:لوک دستکاریاں
ونکی:خطاطی دا لوک فن
ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون
ونکی:لوک ثقافت
دورِ جہانگیری اِچ ملتان دے لوک فنکار

جہانگیری دور دے مشہور خطاط مُلا عبدالعزیز بن احمد انصاری القریشی گزرے ھِن جنہاں کُوں جہانگیر نے وݙے اعزاز دے نال آپݨاں کاتبِ خاص قرار ݙتا ہَا۔ میر معصوم قندھاری دے لختِ جگر میر مُلا قیوم قندھاری ملتانی نے آپݨی حیاتی دے آخری ݙینہاں تئیں فنِ خطاطی کُوں ودھارا ݙتا۔

شاہجہاں دے عہد اِچ مُلا عبدالحق شیرازی دے معتبر شاگرداں سلطان محمود کاشف انصاری، قریشی، ملتانی دے لکھے کئی خط شاہجہان دی نظر اِچوں گذرے تاں او ایݙا خوش تھِیا ڄو اِنہاں کُوں عزت دِتی تے شاہی دربار اِچ کاتبِ خاص مقرر کیتا۔ ضعیف العمری اِچ جناب انصاری ایں عہدے تُوں سبکدوش تھی کے ولدے ملتان آگئے۔ نعمان بن سعید انصاری نقشبندی ہراتی ثمّ ملتانی دے تحریر کیتے ہوئے کاشی تے طغرے اَج وی قلعہ چِتّوڑ گڑھ (ضلع ملتان) تے کوفی خط اِچ اُچّی مسیت تے موجود ہِن ڄیڑھے زمانے دی دست بُرد اَتے ہوائیں بارشاں دے باوجود پڑھے ونج سگیندن۔

اکبری دور دے مُلا قیوم بن حسن ملتانی سلطان جلال الدین اکبر دے دربار اِچ کاتبِ خاص ہَن‘ اُنہاں خطِ کوفی اِچ ڄݙاں اے رباعی لکھ کِے اکبر بادشاہ کوں پیش کیتی تاں اِیکوں ݙیکھ کے ابوالفضل فیضی جئیں علم اَتے فن دے ماہر وی حیران تے شسدر رَہ گئے۔ اُو تاریخی اہمیت دی حامل رُباعی اِے ہِے:

اَیا  خجستہ  خصالے کہ ساکنانِ  فلک

بر  آستانِ تو  دارند  سیل  دربانی

چہ حاجت است کہ گویم حال خستہ خود

کہ حالِ خستہ دلارا تو خوب می دانی

اکبری دور دے ݙوجھے کاتب میر عبد اللہ ملتانی ہَن ڄنہاں فنِ خطاطی کوں فروغ ݙتا اَتے اِینجھیں عالمگیر شہرت پائی ڄو جہانگیر دے دربار تک رسائی حاصل تھی گئی، انہاں ہِک رُباعی خطِ نستعلیق اِچ لکھی ڄیڑھی ڄو ہِک شاہکار ہئی۔ رُباعی اِے ہِے:

قادرا قدرت تو داری ہر چہ خواہی آں کُنی

مرد گاں راجان بخشی زندگاں بے جاں کُنی

پادشاہاں تخت ستانی طالبِ یکناں  کُنی

بے نواؤ بے کَساں را در دمے سلطان کُنی

## ٻِیا ݙیکھو

* ملتان دی روائتی خطاطی دا لوک فن۔

* مدینۃ الاولیاء وِچ لوک فنِ خطاطی           

* ایران اتے ملتان دی لوک فنِ خطاطی دا تعلق۔

* عہدِ ابدالی اِچ ملتان دے لوک فنکار خطاط

* لاہور وِچ لوک فنِ خطاطی دے ماہرین

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی دا اُردو وکیپیڈیا تے تعارف

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی (مرحوم) دا ٻِیا پورھیا

* گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے ٻئے کتاباں

ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم
ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم
ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا
ونکی:سرائیکی لوک فنون۔
ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون
ونکی:لوک فنون۔
ونکی:لوک دستکاریاں
ونکی:خطاطی دا لوک فن
ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون
ونکی:لوک ثقافت
قاضی جان محمد خان لنگاہ

سلطان حسین خان لنگاہ وݙا صاحبِ نظر، علم اَتے لوک فنون دا حُبدار ہَا۔ نال اِی او عالماں فاضلاں دا وی محبتی ہَا۔ اکثر شاعر، عالم کاتب (خطاط) ریاست احمد آباد اِچوں وی ملتان آندے ویندے ہن علمی تبادلۂ خیالات تھیدا رہندا ہَا۔ اَتے ہِک ٻئے دی ترقی توں وی فائدہ چاتا ویندا ہَا۔

ہک واری قاضی جان محمد دی سرداری اِچ سلطان حسین خان لنگاہ نے خاص سفارت گجرات بھیجی تاں اُتھوں دی ترقی ݙیکھ آنوݨ اَتے وَت ملتان دی ترقی تے بہتری کیتے آپݨیاں سفارشات پیش کرݨ ۔ بقول فرشتہ (تاریخ فرشتہ دے مصنف) سفیر نے واپس آکے ڄیڑھی رپورٹ سلطان کوں ݙتی اَتے ݙسیا ڄو اُتھوں دا حکمران آپݨی سلطنت کُوں ترقی ݙینوݨ دا وݙا خواہشمند ہِے۔ اُتھا ں وݙے محلات، اُچیاں عمارتاں اِنہاں اُتے سوہݨیاں لکھایاں، صنعت، حرفت اَتے پیداواری وسیلے وݙی تعریف دے قابل ہِن۔ سلطان حسین خان لنگاہ مونجھا تھیا ڄو ساݙے وسیلے تاں گھٹ ہِن پر اساں وی ٻئی ترقی کرنا چاہندے ہِیں۔ سلطان دا وزیر اعظم عماد الملک بابک نے اِیں صورتِ حال کوں سنبھالا ݙیندے آکھیا بھانویں جو مالوہ، بنگال، احمد آباد، اَتے دَکن ٻہوں ترقی اِچ ہِن پر ملتان اَتے اُوچ شریف ڄیں مَردم خیزی توں تاں محروم ہِن۔ حضرت بہاء الدین زکریا دے جانشین اَتے بخاری صوفیاء دے سلسلے تاں اُنہاں کول نِیں کٹھے تھی سڳدے۔ قاضی محمد دا تعلق وی لنگاہ قبیلے توں ہَا ڄیندا پورا ناں قاضی جان محمد خان لنگاہ ہئی ڄیڑھے قاضی القضاۃ دے نال نال شاہی کتب خانے دے ناظم وی ہن (روایت ہِے ڄو اِے عہدہ خاص کر اُنہاں دا خط سوہݨاں ہووݨ دی وجہ نال اُنہاں کول ہئی) اُنہاں دی اُولاد اِچوں ہِک وݙے قابلِ ذکر سپوت سردار محمد آمُر زیدہ خان لنگاہ ہَن ڄنہاں دا عرصۂ حیات قاضی جان محمد توں ہِک صدی بعد تک دا ہِے۔ اَتے اُنہاں دا ڄمݨ 1653ء، وفات 1731ء ہِے۔ سردار محمد آمُرزیدہ خان لنگاہ مغل دَور دی ہِک اہم علمی شخصیت ہَن۔  ۔

## ٻِیا ݙیکھو

* مولانا قائم الدین خان لنگاہ خطاط۔

* ملتان وِچ محفوظ خطاطی تے دستکاری دے نوادرات   

* ٻِنّھاں دیساں توں ملتان آوݨ آلے دستکار۔

* سرائیکی زبان وِچ لوک خطاطی دا سرمایہ

* سرائیکی ترجمیاں آلے قرآنی نسخیاں وِچ لوک خطاطی

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی دا اُردو وکیپیڈیا تے تعارف

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی (مرحوم) دا ٻِیا پورھیا

* گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے ٻئے کتاباں

ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم
ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم
ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا
ونکی:سرائیکی لوک فنون۔
ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون
ونکی:لوک فنون۔
ونکی:لوک دستکاریاں
ونکی:خطاطی دا لوک فن
ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون
ونکی:لوک ثقافت
خطِ نستعلیق تُوں بعد برِصغیر وِچ لوک فن دا ودھارا

ہِک ٻئی ڳالھ نستعلیق خطاطی دے متعلق وݙی اہم ہِے۔ او اِے ہِے ڄو پورے برِصغیر اِچ ݙو سو سال پہلے تک فارسی زبان سرکاری زبان دی صورت اِچ موجود ہئی ہِیں سانڳے ݙو سو سال پہلے دے کتابت تھئے ہوئے یَکّے قرآنی  نُسخیاں اِچ فارسی ترجمے نستعلیق اِچ لکھے ویندے ہَن۔ بعد اِچ ڄݙاں اردو زبان بݨ تے مقبول تھی گئی تاں اے مسئلہ پیش آیا ڄو اُردو کوں کیڑھے طرزِ تحریر نال لکھیا ونجے۔ بھانویں ڄو خطِ نستعلیق ایران دی ایجاد ہئی اِیں بناء تے خطِ نستعلیق کوں اِی اُردو لکھݨ کیتے استعمال کرݨ دا فیصلہ تھیا۔ ایں ڳالھوں وی ڄو برصغیر دے لوکاں دیاں اکھیں اِچ اے طرزِ تحریر رچیا بسیا ہَا۔ حالانکہ کئی لوکاں نے ایں ڳالھ دی وݙی مخالفت کیتی ڄنہاں اِچ ہندی زبان دے زُعما اُردو کُوں دیو ناگری طرزِ تحریر اِچ لکھݨ دے حامی ہَن۔ ڄݙاں جو مسلم زُعما اُردو لکھائی نستعلیق اِچ لکھݨ دے حامی ہَن۔ ہِیں سانگے اُردو نستعلیق اِچ لکھیجݨ لگی۔ اَتے عربی نسخی خط کُوں وی استعمال کیتا۔ پر وَلدے نستعلیق دی مقبولیت دے عادی تھی ڳئے۔ اَتے وَت ڄݙاں کمپیوٹر دا دور آیا تاں سرائیکی زبان دی لکھت پڑھت کیتے وی لکھاریاں نے اتفاقِ رائے نال ایہو خطِ نستعلیق پسند کیتا اَتے ہِیں دے پروگرام دا سافٹ ویئر بݨایا ڳیا ڄیڑھا ڄو وݙا اَسان ہِے۔ ٻہوں سارے خطاط صاحبان نے سرائیکی زبان اِچ خطِ نستعلیق دے فن پارے لِکھن۔ خطِ نستعلیق دی ایجاد دے ست سو سال بعد ملتان شریف اِچوں ہک نواں طرزِ تحریر ڄیندا ناں ’’خط رعنا‘‘ ہِے۔ ایجاد تھیا ڄیڑھا ڄو پُشتینی خطاط گھرانے دے تخلیق کار اتے دستکار ابن کلیم دی ایجاد ہِے۔ اَتے ایں طرزِ تحریر اِچ عربی، فارسی، سرائیکی، پنجابی اَتے اُردو وی وݙے سوہݨے انداز نال لکھے ویندن اَتے پسند کیتے ویندن۔ خواجہ غلام فرید رحمۃ اللہ علیہ دے کلام کُوں وِی خطِ رعنا اِچ ڈیزائن کر کے لکھیا ڳے ڄیڑھا وَݙا مقبولِ عام ہِے۔

## ٻِیا ݙیکھو

* قاضی جان محمد خان لنگاہ

* مولانا قائم الدین خان لنگاہ خطاط۔

* ملتان وِچ محفوظ خطاطی تے دستکاری دے نوادرات   

* ٻِنّھاں دیساں توں ملتان آوݨ آلے دستکار۔

* سرائیکی زبان وِچ لوک خطاطی دا سرمایہ

* سرائیکی ترجمیاں آلے قرآنی نسخیاں وِچ لوک خطاطی

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی دا اُردو وکیپیڈیا تے تعارف

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی (مرحوم) دا ٻِیا پورھیا

* گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے ٻئے کتاباں

ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم
ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم
ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا
ونکی:سرائیکی لوک فنون۔
ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون
ونکی:لوک فنون۔
ونکی:لوک دستکاریاں
ونکی:خطاطی دا لوک فن
ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون
ونکی:لوک ثقافت
سرائیکی ترجمیاں آلے قرآنی نسخیاں وِچ لوک خطاطی

خواجہ عبید اللہ ملتانی نے 1240 ہجری اِچ قرآن پاک دا سرائیکی ترجمہ کیتا ڄیڑھا ڄو قلمی ہَا۔ اَتے قدیر آباد ملتان دے ای مولانا عبد التواب نے 1270 ہجری اِچ آپݨے ہتھ نال قرآن پاک سرائیکی ترجمے نال لکھیا،  قلمی ہَا۔ ایندا پہلا تے آخری سپارہ چھپے وی ہن۔ مولانا دُر محمد تونسوی خلیفہ حضرت خواجہ شاہ سلیمان تونسویؒ نے 1265ہجری اِچ سورۃ یٰسین، سورۃ الرحمن، سورۃ الملک، اَتے سورۃ الکہف دے نال نال قرآن پاک دا آخری سپارے دا سرائیکی ترجمہ کیتا ڄیڑھا موجودہ کتب خانہ سلیمانیہ تونسہ شریف اِچ موجود ہِے۔ مولوی حفیظ الرحمن بہاولپوری دا سرائیکی ترجمے آلا قرآن شریف وی وݙی تختی اِچ چھپیا ڄیڑھا وݙا دید دے قابل ہِے۔ اَتے سیٹھ عبیدالرحمن صاحب دے ذاتی کتب خانے اِچ ݙٹھا ونج سگیندے وَت ملتان اِچ ڈاکٹر مہر عبدالحق سومرہ نے وی قرآن پاک دا مکمل سرائیکی ترجمہ کیتا ڄیڑھا 1404ہجری اِچ پاکستان قومی ہجرہ کونسل (اسلام آباد) دے مالی تعاون نال سرائیکی ادبی بورڈ ملتان دی کوشش نال شائع تھیا ڄیڑھا ڄو سرائیکی دے ملتانی لہجے دا شاہکار ہِے۔ وَت ’’سوکھے سرائیکی ترجمے آلا قرآن شریف‘‘ (1420ہجری، بمطابق جنوری 2000؁ء اِچ) کلیم پبلشرز حسن پروانہ روڈ ملتان نے چھاپیا ترجمہ پروفیسر دلشاد کلانچوی صاحب دا ہِے۔ اے وݙے سائز دا قرآن پاک ہِے۔ 10 x 15 انچ سائز دا صفحہ ہِے۔ عربی خطِ نسخ اِچ اتے سرائیکی ترجمہ خطِ نستعلیق اِچ ہِے۔

نتیجہ اِے نکلیا ڄو اَج وی عربی لکھݨ کیتے زیادہ تر خطِ نسخ مقبول ہِے۔ اَتے اردو، فارسی، سرائیکی، پنجابی لکھݨ کیتے خطِ نستعلیق مقبول اَتے مروّج ہِے۔ اَتے اِیہے ݙوہیں اصنافِ خطاطی کُوں پورے ملک پاکستان دے نال نال ملتان اِچ وی فروغ اَتے وَدھارا حاصل ہِے۔ سرائیکی دا ہِک اخبار ݙینہہ وار جھوک قلعہ کہنہ ملتان توں سئیں ظہور دھریجہ دی اِدارت اِچ چھپدا پے ڄیڑھا جو خطِ نستعلیق دی کمپیوٹر کتابت اِچ ہِے۔

## ٻِیا ݙیکھو

* قاضی جان محمد خان لنگاہ

* خطِ نستعلیق تُوں بعد برِصغیر وِچ لوک فن دا ودھارا۔

* مولانا قائم الدین خان لنگاہ خطاط             

* ملتان وِچ محفوظ خطاطی تے دستکاری دے نوادرات۔

* ٻِنّھاں دیساں توں ملتان آوݨ آلے دستکار

* سرائیکی زبان وِچ لوک خطاطی دا سرمایہ

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی دا اُردو وکیپیڈیا تے تعارف

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی (مرحوم) دا ٻِیا پورھیا

* گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے ٻئے کتاباں

ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم
ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم
ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا
ونکی:سرائیکی لوک فنون۔
ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون
ونکی:لوک فنون۔
ونکی:لوک دستکاریاں
ونکی:خطاطی دا لوک فن
ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون
ونکی:لوک ثقافت
ملتان دے ݙو دستکار خطاطاں دا تعلق

حضرت حافظ بشیر احمد قریشی العراقی دی خطاطی دا چرچا صرف ملتان اِچ نہ ہَا۔ بلکہ ٻنھاں شہراں اَتے ملکاں اِچوں ذوق آلے لوک تبرکاً اُنہاں کنوں آپݨی ضرورت دے لفظ لکھوا ویندے ہَن۔ اُنہاں دا اے شغل ہئی کاروبار ٻیا ہئی‘ چکی لائی ہوئی ہئی اَٹا پیوھݨ دی اُنہاں نے سارے گھرانے دے بڄلیاں دے ٻل اَتے ٻئے خرچے خود کرنے ہوندے ہَن۔ ڄے تئیں حیات ریہے خاندان آلیاں کوں کوئی فکر انہاں ڳالھیں دی نہ ہوندی ہئی۔ پوری عمر نیکی اَتے پارسائی دے نال اللہ تعالیٰ اَتے اُوندے رسولِ مقبول ﷺ دی رضا دے مطابق گزاری اَخیر 5رمضان المبارک کُوں روزہ افطار کر کے مسجد اِچ نماز پڑھا کے گھر آئے وت عشاء ویلے نال مسیت اِچ جماعت کرویندے ہن نماز پڑھاوݨ ڳئے سِر سجدے اِچ ہئی ڄو ملک الموت سئیں عزرائیل علیہ السلام نے حکم ربی پورا کریندے ہوئے روح گھن گِدی۔ اِنَّا للہ ِ وَ اِنَّا اِلیہِ راجِعون

ایں مضمون اِچ حضرت حافظ بشیر احمد قریشی العراقی ؒ دی ترتیب ݙتی ہوئی آپݨے بزرگاں دے بارے اِچ لکھی ہوئی قلمی کتاب ’’گلستانِ موسوی صدیقی ملتانی‘‘ توں وی واقعات گِدے ڳین۔ رجسٹر سائز دے سو صفحات دی ایں کتاب دی کتابت ہولڈر نال خوش خط تھئی ہوئی ہِے ڄیڑھی ڄو حضرت حافظ بشیر احمد سئیں دی ݙسی ڳئی ہِے۔

حضرت حافظ بشیر احمد دے صاحبزادے پروفیسر حبیب احمد دی شادی 1994ء اِچ تھئی تاں حضرت محمد حسن خان کلیم رقم نے خوبصورت تحریر اِچ سہرا پیش کیتا ہئی ڄیندی کاپی موجود ہِے۔

سہرے تُوں ݙو شعر: 

الحمد بے شمار بنا ہے عجیب سہرا

رخ پر سجا ہے دولہا کہ یہ حبیب سہرا

نکلے نہ مرحبا کیوں بے ساختہ زباں سے

لکھا کلیم نے ہے عجیب و غریب سہرا

وَت ڄݙاں پروفیسر حبیب احمد صاحب کوں اللہ تعالیٰ نے پہلا پُتر عطا کیتا تاں محمد حسن خان کلیم رقمؔ نے آپݨے اُستاد زادے دی خدمت اِچ ہک تہنیت نامہ لکھ تے پیش کیتا ڄیڑھا کتابت آلی سیاہی نال لکھ تے سنہرا کیتا ہویا ہِے۔ ݙو شعر ایندے اِچوں:

خلد سے حوروں نے بھیجی ہے یہ فرخندہ نوید

حق نے بخشا ہے حبیب احمد کو بھی خلفِ رشید

ماں باپ کی اُمید کا حاصل ہُوا روشن گُہر

جس کی ہر ایک چمک برق صفت‘ قابلِ دید

اِیں تہنیت نامے تے تاریخ 21نومبر 1965ء درج ہِے۔ اَتے پیش کردہ اِچ خاکپائے چشتیاں محمد حسن کلیم خوشنویس شاگردِ رشید حضرت حافظ بشیر احمد صاحب ؒ آخر اِچ درج ہِے۔ اے ݙوہیں تحفے بشیر حسین قریشی سئیں کول محفوظ ہِن یعنی آپݨے اَبَّا جی دی شادی دا سہرا وی اَتے آپݨے ڄمݨ تے اے تہنیت نامہ وی او لوک وݙے سمجھدار ہوندن ڄیڑھے اینجھیاں شئیں سنبھال رکھدِن۔ اے ساݙا  ورثہ ہِے، ساݙی بنیادہِے، ساݙی اساس ہِے۔

## ٻِیا ݙیکھو

* ملتان دے خطاط، نقاش اتے جلد ساز ٹَٻَّر

* مولانا فخر الدین ابراہیم العراقی۔

* حافظ بشیر احمد قریشی العراقی               

* لوک فنون وِچ خطاطِ اعظم ملتان

* خانوادۂ قریشی العراقی دے دستکار شخصیّتاں

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی دا اُردو وکیپیڈیا تے تعارف

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی (مرحوم) دا ٻِیا پورھیا

* گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے ٻئے کتاباں

ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم
ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم
ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا
ونکی:سرائیکی لوک فنون۔
ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون
ونکی:لوک فنون۔
ونکی:لوک دستکاریاں
ونکی:خطاطی دا لوک فن
ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون
ونکی:لوک ثقافت
مخدوم محمد حسن خان کلیم رقم

احسن التحریر مخدوم محمد حسن خان کلیم رقم مملکتِ خداداد پاکستان دے ہِک ماہر اَتے مشاق خوشنویس / دستکار ہووݨ دے نال نال فنی کمال اِچ ٻہوں خوبیاں دے مالک ہَن۔ ڄتھاں اُو پَکے مسلمان ہَن اُتھاں او ہِک عظیم انسان ہَن۔ نماز، روزہ دے پابند بلکہ وِرد وظائف دے عامل وی ہَن۔ سرزمینِ ملتان دیاں پراݨیاں روایتاں دے سچے پکے حامی ہَن۔ سوہݨے اخلاق آلے اَتے وݙی انکساری آلے ہَن۔ ڄیکوں مِلدے ہَن کھلدے مسکراندے ملدے ہَن، پیار محبت نال ہر چھوٹے وݙے کُوں پیش آندے ہَن ہر ویلے ہشاش بشاش اَتے کُھلے مَتھے نال راہندے ہَن آپݨے بزرگاں دے سوہݨے نقش ہَن۔ شلوار قمیض اُتے ایچکن وَل سِر تے کُلہے آلا مایہ لگیا پَٹکا اِے اُنہاں دا دِل بھاندا ویس ہا۔

مخدوم محمد حسن خان لنگاہ عرف ’’کلیم رقم‘‘ استاذ العلماء اَتے استاذ الحفاظ، عالمِ باعمل اَتے ولیٔ کامل حضرت حاجی حافظ محمد عبد اللہ خان لنگاہ چشتی دے وݙے پُتر ہَن ڄیڑھے 1916ء مطابق رمضان المبارک محلہ قدیر آباد ملتان اِچ ڄمے۔ انہاں نصابی تعلیم اَتے دین دے علم آپݨے اَبا سئیں تُوں پاتے۔ ڄیڑھے ویلے آپݨی طبیعت دے میلان دے مطابق عملی زندگی اِچ قدم رکھیا تاں خطاطی و خوشنویسی سِکھݨ دا شوق ظاہر کیتا۔ تاں اُنہاں دے اَبا سئیں نے پوری پوری دلجوئی اَتے سرپرستی کیتی۔ اُنہاں نے جلد سازی وی کیتی کیوں ڄو اُنہاں دے ݙو مامے مولوی احمد یار خان لنگاہ اَتے مولوی محمد یار خان لنگاہ ملتان دے وݙے ٹھکݨ جلد ساز ہَن ہِیں سانڳے جلد سازی وی گھر دا ہنر ہئی۔ محمد حسن کلیم وݙے چاق و چو بند راہندے ہن۔ جوانی اِچ پہلوانی وی کریندے ریہے۔ سرکاری طور تے دَھرُکݨ دے مقابلیاں اِچ حصہ گھندے ہَن اَتے اکثر جِت کے انعام وی جِت گھندے ہَن۔ پنجاب پولیس نے اُنہاں کوں ملازمت ݙتی اَتے دَوڑاں اِچ حصہ ڈیوایا 1945ء اِچ ہِک دَوڑ اِچ جیتݨ تے اُنہاں کُوں سند ملی ڄیڑھی کہ اَڄ وی سانبھی پئی ہِے۔

سلسلۂ طریقت اِچ محمد حسن خان کلیم خاندانِ عراقی دے مشہور اَتے یکتائے زمانہ بزرگ (ڄیڑھے کہ آپ دے ناناں وی لڳدے ہَن) وݙے عالم، مفتی اَتے وݙے صالح حضرت مولانا محمد حسین بخش ملتانی چشتی ثمّ عراقی دے مُریدتھی ڳئے۔ باقاعدہ اِنہاں دی خدمت اِچ حاضر رہندے اَتے طریقت دے سبق گھندے۔ اِنہاں دیاں مبارک تعلیمات دا اثر محمد حسن خان لنگاہ تے ہئی۔ ڄیڑھا اُنہاں دی شخصیت اِچ جھلکاں مریندا ہئی۔

## ٻِیا ݙیکھو

* احسن التحریر ملتان دا دستکار

* لوک فنون دے ودھارے کِیتے احسن التحریر دے کاوِشاں۔

* کلیم رقم دے ٻالاں دے لوک فنون کِیتے خدمات    

* کلیم رقم دے لوک فن دی دُھم

* سرائیکی دھرتی دِیاں ثقافتاں دا نِشابر نمونہ کلیم رقم

* کلیم رقم دے فن دی لوک شاعری وِچ دُھم

* سیّد احمد سعید شاہ کاظمی اتے کلیم رقم

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی دا اُردو وکیپیڈیا تے تعارف

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی (مرحوم) دا ٻِیا پورھیا

* گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے ٻئے کتاباں

ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم
ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم
ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا
ونکی:سرائیکی لوک فنون۔
ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون
ونکی:لوک فنون۔
ونکی:لوک دستکاریاں
ونکی:خطاطی دا لوک فن
ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون
ونکی:لوک ثقافت
لوک فنون دے ودھارے کِیتے احسن التحریر دے کاوِشاں

مخدوم محمد حسن خان کلیم رقم نے سماجی فن ادبی اتے روحانی خدمات کُوں وَدھاوݨ کیتے کئی ادارے قائم کیتے ہَن ہِک ادارہ "الحسنات" دے ناں نال سرائیکی لوک ادب دے تحریراں، شعری مجموعے اَتے تاریخی اہمیت آلے مَسودیاں کُوں چھپیندا ہَا ایں ادارے اِچ مشہور لوک شاعراں، علامہ میر اُفق کاظمی امروہوی، حضرت عزیز حاصلپوری، محمد اسماعیل نور دا تعاون اَتے سرپرستی اُنہاں کوں حاصل ہئی۔

ݙوجھا ادارہ نینگر جواناں دے فکری رُخ کُوں اسلامی تعلیمات آلے پاسے رغبت ڈیواوݨ کیتے "مجلسِ اصلاحِ اخلاق" دے ناں نال قائم ہئی ایندے کیتے کلیم رقم سئیں کوں چوہدری عبدالسلام، حضرت قبلہ مفتی عبدالشکور صاحب اَتے آپ دے وݙے پتر محمد مختار حسن خان لنگاہ ایم اے، دا تعاون حاصل ہئی۔ اِنہاں مل کے دینی اسلامی فکر کُوں اَڳاں وَدھاوݨ اَتے نینگر جواناں دے اخلاق کوں سوہݨاں بݨاوݨ دا فرض ݙاݙھا سوہݨاں نبھایا۔

تریجھا ادارہ "جماعت چشتیہ کلیمیہ" دے ناں نال حضرت کلیم رقمؔ نے قائم کیتا ہا ڄیندا کم تصوّف دے بارے اِچ کتاباں دی اشاعت، اَتے دینی و ملی تقریبات دا انتظام کرنا ہئی۔ علمائِ کرام دِیاں تقریراں کوں لکھیا ویندا ہَا اَتے وَت اُنہاں کُوں ترتیب ݙے کے چھاپݨ دا بندو بست کیتا ویندا ہَا۔

چوتھا ادارہ "دبستان فروغِ خطاطی" دے ناں نال قائم کیتا ہَا ڄیندے ذمے فنِ خطاطی خوشنویسی دے وَدھارے کیتے کم کرن ہئی اَتے نوجوان نسل کوں خوشخطی توں واقفیت دٖیوݨ ہئی۔ خاص طور تے علماء کوں اِے فن سکھایا ویندا ہا۔ حضرت کلیم رقم نے ڄتھاں سینکڑیاں نوجوان طالبعلماں کوں اے فن بے لوث تھی کے سکھایا اُتھاں معذور لوکاں کیتے وی ایں فن دی سکھلائی دا بند وبست کیتا تاں ڄو او روزگار دے قابل تھی ونجن اَتے اخباری کاتب دے طور تے عزت آلا کم کر سڳن۔

حضرت کلیم رقم نے پنڄواں ادارہ "کلیم آرٹ ایجنسی" دے ناں نال بݨایا ہاَ جیندے تحت آرٹ، لوک فنون، فنونِ لطیفہ اَتے خصوصی طور تے نادر چوݨویں نمونے کٹھے کر کے اُنہاں کوں چھاپݨ دا انتظام کیتا ویندا ہَا۔ اِیں وجہ نال کلیم رقم سئیں دے علمی تے فنی فیضان توں ہک زمانے نے فائدہ چاتا۔ اَتے اُنہاں نے آپݨی سوہݨی حیاتی قومی خدمت دا فرض ادا کریندے گذاری۔ پوری حیاتی لقمۂ حلال کمایا ہِیں سانگے او  ’’کسبِ کمال کُن کہ عزیز جہاں شوی‘‘ دی مثال بݨ ڳئے۔ اُنہاں محنت تے مشقت نال زندگی گزارن دا۔ اَتے سچائی، خودداری دا سبق ڈیوݨ کیتے آپݨی حیاتی اِچ عملی کم کر کے ݙکھا ݙتے۔

حضرت کلیم رقم نے ݙو شادیاں کیتیاں ہَن۔ پہلی ذال دی فوتگی دے بعد ݙوجھی کیتی۔ پہلی ذال اِچوں ترے پُتر ڄمے۔ اِین٘دی تفصیل کِیتے "کلیم رقم دے ٻالاں دے لوک فنون کِیتے خدمات" ݙیکھو۔

## ٻِیا ݙیکھو

* مخدوم محمد حسن خان کلیم رقم

* احسن التحریر ملتان دا دستکار۔

* کلیم رقم دے ٻالاں دے لوک فنون کِیتے خدمات    

* کلیم رقم دے لوک فن دی دُھم

* سرائیکی دھرتی دِیاں ثقافتاں دا نِشابر نمونہ کلیم رقم

* کلیم رقم دے فن دی لوک شاعری وِچ دُھم

* سیّد احمد سعید شاہ کاظمی اتے کلیم رقم

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی دا اُردو وکیپیڈیا تے تعارف

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی (مرحوم) دا ٻِیا پورھیا

* گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے ٻئے کتاباں

ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم
ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم
ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا
ونکی:سرائیکی لوک فنون۔
ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون
ونکی:لوک فنون۔
ونکی:لوک دستکاریاں
ونکی:خطاطی دا لوک فن
ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون
ونکی:لوک ثقافت
کلیم رقم دے ٻالاں دے لوک فنون کِیتے خدمات

مخدوم محمد حسن خان کلیم رقم دے ٻالاں نے وی آپ آلی کار لوک فنون اَتے لوک فنکار کِیتے ٻہوں خدمتاں انجام ݙِتّیاں۔

پہلا پُتر محمد مختار حسن خان لنگاہ ڄیڑھے جوانی اِچ اَٹھاوی سال دی عمر اِچ فوت تھی ڳئے۔ ترے ایم اے کیتے نال منشی فاضل وی ہن۔ باقاعدہ خطاطی وی سکھی اَتے لاسال ہائی سکول اِچ اُستاد ہووݨ توں پہلے بیرون بوہڑ گیٹ اردو بازار مکتبہ صدیقیہ دے نال ’’احسن پرنٹنگ ایجنسی‘‘ دے ناں نال کتابت اَتے چھپائی دا کم کریندے ریہے۔ اللہ وَلّوں اُنہاں دی عمر تھوڑی ہئی۔ ہِک ݙینہہ ݙِھݙ اِچ درد دی شکایت تھئی نشتر داخل رَہ ڳئے ݙہ ݙینہہ بعد اُنہاں جواب ݙے ݙتا اَتے آکھیا ڄو ݙونہیں گردے فیل تھی ڳین اُنہاں کوں لہور گھن ونڄو اِتھاں علاج کَے نِیں۔ لہور دے وݙے میو ہسپتال اِچ اُنہاں دا گردے دھوݨ کیتے پہلا اَپریشن تھیا۔ پنج گھنٹیاں بعد فوت تھی گئے۔ اُنہاں دی لاش ملتان آئی اَبا سئیں محمد حسن کلیم تے غم دا پہاڑ ݙھے پِیا۔ جوان پُتر کُوں رب دے حوالے کیتا تے صبر دا گھٹ بھریا۔ وݙے پتر دی جدائی دے بعد کلیم رقم کُوں کِھلدا کہیں نہ ݙٹھا۔ تے وَت اِیہو غم اُنہاں کُوں ڈھائی مہینے تڳا سڳیا۔

مخدوم محمد حسن خان کلیم رقم سئیں دا ݙوجھا پتر حافظ محمد اقبالؔ ہِے ڄیڑھا عرفِ عام اِچ ابن کلیم احسن نظامی دے ناں نال مشہور ہِے۔ اِیں آپݨے اَبّے سئیں توں فن خطاطی دے سبھے طرزاں سِکھیاں تے ایں فن اِچ تحقیق تے تخلیق دا وَکھرا کم کرݙکھایا۔ ابنِ کلیم خطاط ہفت قلم ہووݨ دے نال نال ہک نویں لکھݨ آلی طرز کݙھی ڄیندا ناں "خطِ رعنا" ہِے۔ فنِ خطاطی تے سَت کتاباں چھاپݨ اَتے آپݨے اَبا سئیں دے لڳئے ہوئے ٻوٹے "دبستان فروغِ خطاطی" کوں ہک درخت بݨا ݙکھایا۔ اَتے اُنہاں آپݨی اَولاد کُوں وِی اِے فن سکھایا ڄیڑھے وݙی عزت نال ایں فن کوں اڳاں وَدھیندے پئے ہِن۔

محمد حسن کلیم سئیں دا تریجھا پُتر محمد جمیل احسن لنگاہ ہِے۔ ڄیڑھا فنِ خطاطی دا وی ماہر ہِے بہترین لوک شاعر ہِے۔ بی کام آنرز کر کے سویڈن اِچ ونج آباد تھیا۔ شاعری اِچ اے حضرت عزیز حاصل پوری دا شاگرد ہِے۔ ایندی شاعری دے چار مجموعے چھَپ چُکن۔ محمد جمیل احسنؔ نے دیارِ غیر اِچ علم، ادب، فن اَتے صحافت کُوں ودھارا ݙتے۔

محمد حسن کلیم سئیں دی پہلی ذال دے فوت تھیوݨ دے بعد اُنہاں دے سوہرے حکیم اللہ وسایا خان لنگاہ قلندری نے (ڄیڑھے سلسلہ چشتیہ نظامیہ دے پیرِ طریقت وی ہَن) کلیم رقم سئیں دے چنڳے ورتارے اَتے نیکی کُوں سامݨے رکھدے ہوئے آپݨی ݙوجھی دھی دا نکاح اُنہاں نال کرݙتا۔ ݙوجھی بیوی اِچوں ݙو پتر محمد خلیل اَتے محمد جلیل ڄمے تے ہِک دھی ڄمی۔

## ٻِیا ݙیکھو

* مخدوم محمد حسن خان کلیم رقم

* احسن التحریر ملتان دا دستکار۔

* لوک فنون دے ودھارے کِیتے احسن التحریر دے کاوِشاں     

* کلیم رقم دے لوک فن دی دُھم

* سرائیکی دھرتی دِیاں ثقافتاں دا نِشابر نمونہ کلیم رقم

* کلیم رقم دے فن دی لوک شاعری وِچ دُھم

* سیّد احمد سعید شاہ کاظمی اتے کلیم رقم

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی دا اُردو وکیپیڈیا تے تعارف

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی (مرحوم) دا ٻِیا پورھیا

* گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے ٻئے کتاباں

ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم
ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم
ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا
ونکی:سرائیکی لوک فنون۔
ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون
ونکی:لوک فنون۔
ونکی:لوک دستکاریاں
ونکی:خطاطی دا لوک فن
ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون
ونکی:لوک ثقافت
سرائیکی دھرتی دِیاں ثقافتاں دا نِشابر نمونہ کلیم رقم

سئیں مخدوم محمد حسن خان کلیم رقم وݙے غریب پرور، سادہ دل اَتے حُب رکھݨ آلے شرافت دا پیکر اَتے خاص سرائیکی دھرتی دِیاں ثقافتاں دا نِشابر نمونہ ہَن۔ اُنہاں کُوں بلڈ پریشر راہندا ہَا 1970ء اِچ اَٹھ ݙینہہ نشتر ہسپتال ملتان اِچ علاج معالجے کیتے داخل رِیہے اللہ تعالیٰ نے شفا ݙے ݙتی۔ اِیں عارضے دے بعد اُنہاں کُوں ٻس ہک دُھن لگ ڳئی ڄو قرآن شریف دی مکمل کتابت کیتی ونڄے اَتے اِے سعادت مسجد نبوی اِچ گنبدِ خضریٰ دی چھاں تلے اے سوہݨی سعادت مل وَنڄے پر قسمت نے ساتھ نہ ݙتا اَتے عمر کُھٹی کھڑی ہئی۔ آخیر 1971ء اِچ آپݨے وݙے پُتر دی فوتگی دے ݙھائی مہینیاں ٻعد اَچݨ چیت ہِک رات حضرت خواجہ مفتی عبد الشکور سئیں دی امامت اِچ قدیمی مسجد میاں صاحب آلی خانقاہِ عبیدیہ کول ہِے۔ جماعت نال عشاہ دی نماز پڑھ کے گھر آئے تاں آپݨی عادت دے مطابق آخری واری سبھ نال پیار محبت، شفقت اَتے وݙی مہربانی نال اَلیندے رَہے۔ آپݨے بہنوئی قاضی شاکر محمد دیوانہ دے نال آخری ڳال اے کیتی ’’دِیوانہ صاحب رمضان شریف آندا پئے روغن زرد (دیسی گھیو) دیہات اِچوں گھن اَواہے، اے پیسے رکھو!۔ اَتے کلام اللہ پڑھدے پڑھدے سم ڳئے۔ رات دے پچھلے ویلے بلڈ پریشر دا حملہ تھیا دماغ دِیاں رڳاں پھٹ ڳیاں، انہاں دی اواز تے گھر آلے جاڳے تاں بیہوشی اِچ ݙٹھا۔ ڈاکٹر نور محمد لنگاہ کُوں سݙایا ڳیا اَتے ہمسائے حکیم عطاء اللہ سئیں دے پتر حکیم حنیف اللہ کوں وی سڈوایا ڳیا اُنہاں جواب ݙے ݙتا اَتے سِول ہسپتال گھن ونجݨ دا مشورہ ݙتا۔ اُتھاں ویندیاں تئیں ہِک گھنٹے بعد فوت تھی ڳئے۔ 22شعبان 1390ہجری مطابق جولائی 1971ء کوں علم اَتے فن دا اے بادشاہ ہزاراں شاگرداں تے حُب داراں کُوں روندا چھوڑ تے چلا ڳیا۔

سئیں کلیم رقم دے جنازے اِچ ہزاراں ٻندے ڄنہاں اِچ عالم، فاضل، فن دے ماہر، شاعراں، ادیباں، اَتے سجادہ نشیناں نے شمولیت کیتی۔ قانون داناں اَتے ہر فکر دے لوکاں نے نمازِ جنازہ پڑھی، حضرت خواجہ مفتی عبدالشکور سجادہ نشین دربار خواجہ محمد عبیداللہ نے نماز پڑھائی۔ غزالیٔ زماں سئیں سید احمد سعید شاہ صاحب کاظمی نے اِیں موقع تے اِنہاں لفظاں نال دُعا کیتی۔ ’’اللہ تعالیٰ حضرت مخدوم محمد حسن خان کلیم رقم کوں جنت الفردوس اِچ اعلیٰ عِلیین مقام ݙیوے تے ڄینویں اِنہاں دی ساری زندگی لفظاں کُوں سوہݨاں کر کے بݨائے اللہ اِنہاں دی آخرت وی ݙاݙھی سوہݨی کرے۔‘‘ آمین۔

## ٻِیا ݙیکھو

* مخدوم محمد حسن خان کلیم رقم

* احسن التحریر ملتان دا دستکار۔

* لوک فنون دے ودھارے کِیتے احسن التحریر دے کاوِشاں     

* کلیم رقم دے ٻالاں دے لوک فنون کِیتے خدمات

* کلیم رقم دے لوک فن دی دُھم

* کلیم رقم دے فن دی لوک شاعری وِچ دُھم 

* سیّد احمد سعید شاہ کاظمی اتے کلیم رقم

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی دا اُردو وکیپیڈیا تے تعارف

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی (مرحوم) دا ٻِیا پورھیا

* گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے ٻئے کتاباں

ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم
ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم
ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا
ونکی:سرائیکی لوک فنون۔
ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون
ونکی:لوک فنون۔
ونکی:لوک دستکاریاں
ونکی:خطاطی دا لوک فن
ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون
ونکی:لوک ثقافت
کلیم رقم دے فن دی لوک شاعری وِچ دُھم

حضرت علامہ میر اُفق کاظمی امروہوی ڄیڑھے سید احمد سعید شاہ کاظمی دے چاچا سئیں ہَن نے کئی قطعاتِ تاریخ لکھے۔ اِنہاں اِچوں ہِک اِے ہِے۔ ڄیڑھا فارسی اِچ ہِے۔

محمد حسن کاتبے خوشنویسے

زِدُنیا سوئے ملکِ عقبیٰ رواں شد

چہ خطاط و نقاش و گلکارِ زیبا

دریغا کہ از بزم مَا ناگہاں شد

اُفقؔ سالشِ از وجہِ پاکیزہ آمد

محمد حسن خان کلیم از جہاں شد

1391   ہجری 

اِینویں اِی سرائیکی دھرتی دے کئی شاعراں دے اُستاد سئیں عزیز حاصلپوری نے وی قطعۂ تاریخ وفات اَتے ٻئے کئی لوک نظماں‘ شعر مخدوم محمد حسن خان کلیم رقم سئیں کیتے لکھے، عزیز صاحب کُوں کلیم رقم سئیں نال وݙی محبت اَتے انہاں دے فن نال عقیدت ہئی۔ اُنہاں دا لکھیا ہِک اُردو قطعہ اِتھاں لکھدے ہِیں۔

افسوس آج دے گئے داغِ مفارقت

تحریر کے رئیں محمد حسن کلیم

تاریخِ مرگ کہد و لبِ دور سے عزیزؔ

خطاط و خوشنویس محمد حسن کلیم

1971 ء 

سئیں عزیز حاصل پوری دی ہِک اردو لوک نظم دا سرائیکی اِچ ترجمہ کر کے پیش کیتا ویندا پَے۔

نینگر پُتر دا ڄو غم اِنہاں کوں کھا ڳیا

ݙٹھا نہ ویندا ہا حالِ محمد حسن کلیم

آخر کار واصلِ حق خود وی تھی ڳئے

ہِے ’’غم دی وجہ‘‘ وصالِ محمد حسن کلیم

اکھیں تُوں دور تھی تے دل وِچ ڄو لہہ گئی

تصویر خسش جمالِ محمد حسن کلیم

خطاط و خوشنویس‘ زَمّرد رقم ڄو ہَن

کامل ہا اے کمالِ محمد حسن کلیم

ذِہناں دے وچ وَسدی ہِے وِسمی کے نِیں

بیداریٔ خیالِ محمد حسن کلیم

رَس گھُلیندی رَہ ویسی ساݙے کَناں وِچ

شیرینیٔ مقالِ محمد حسن کلیم

سنجیدہ اَتے متین وی ہَن، خوش مزاج وی

اللہ! اعتدالِ محمد حسن کلیم

آکھو لبِ کلیم توں تاریخ تُساں عزیزؔ

ہیہات ارتحالِ محمد حسن کلیم

1391ہجری

## ٻِیا ݙیکھو

* مخدوم محمد حسن خان کلیم رقم

* احسن التحریر ملتان دا دستکار۔

* لوک فنون دے ودھارے کِیتے احسن التحریر دے کاوِشاں     

* کلیم رقم دے ٻالاں دے لوک فنون کِیتے خدمات

* کلیم رقم دے لوک فن دی دُھم

* سرائیکی دھرتی دِیاں ثقافتاں دا نِشابر نمونہ کلیم رقم     

* سیّد احمد سعید شاہ کاظمی اتے کلیم رقم

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی دا اُردو وکیپیڈیا تے تعارف

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی (مرحوم) دا ٻِیا پورھیا

* گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے ٻئے کتاباں

ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم
ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم
ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا
ونکی:سرائیکی لوک فنون۔
ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون
ونکی:لوک فنون۔
ونکی:لوک دستکاریاں
ونکی:خطاطی دا لوک فن
ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون
ونکی:لوک ثقافت
ونکی:سرائیکی لوک شاعری
سیّد احمد سعید شاہ کاظمی اتے کلیم رقم

پیرِ طریقت حضرت سید احمد سعید شاہ کاظمی صاحب نے سئیں مخدوم محمد حسن خان کلیم رقم دی تعریف اِچ لکھیا:

"کلیم رقم محبت اَتے اخلاص دا پیکر ہَن، آپݨے لوک فن اِچ بے مثال ہَن۔ اِنہاں دے کتابت کیتے نقوش مٹݨ آلے کَے نیں۔ اِنہاں دے فوت تھیوݨ تے فن خطاطی کوں اینجھیاں نقصان تھئے ڄیڑھا پورا نِیں تھی سڳدا۔ اِنہاں دے اخلاقِ حسنہ دے نال انہاں دی شخصیت دا تصور کیتا وَنڄے تاں انہاں دا مقام وݙا اُچا نظر آندا ہِے۔ اللہ تعالیٰ انہاں دی قبر تے رحمت اَتے مغفرت دے پُھل وَساوے اَتے اُنہاں دے ٻالاں کُوں اُنہاں دی عظمت دے چمکدے ہوئے نقش بݨاوے۔ ‘‘ آمین۔ ۔

ہِیں کتاب اِچ سئیں کلیم رقم دی حیاتی اَتے اُنہاں دے فن تے اِنہاں اہم علمی لوکاں دے مضمون ہِن: حضرت علامہ سید نورالحسن شاہ بخاری، علامہ مولانا فیض احمد اویسی بہاولپور، منشی طفیل احمد قادری، محمد علی ظہوری قصور، عبدالرشید مسرور خوش نویس، سئیں محمد اکرم خان مدیر ’’الشمس‘‘ ملتان، علامہ شیخ غلام محمد نظامی، علامہ رشید احمد چشتی، سئیں ارشد ملتانی، سئیں محمد صدیق خان قادری، صاحبزادہ محمد کبیر احمد قریشی، محمد یوسف جاوید، صالح محمد جمالی خوشنویس، رانا ظفر اقبال، محمد جمیل احسنؔ، علامہ اللہ بخش عرف اسد نظامی، محمد اسماعیل نور، قاضی شاکر محمد دیوانہؔ، محمد سیعد شیخ، اَتے ٻئے ٻہوں سارے عِلم آلے لوکاں نے سئیں محمد حسن خان کلیم رقمؔ کُوں سوہݨے لفظاں نال الائے اَتے اُنہاں دے فن تے ٻہوں کڄھ لکھے۔

مخدوم محمد حسن خان کلیم رقم دے ہتھ دی لکھی ہوئی خط نسخ اِچ ہک سند دی عربی تحریر دا نمونہ  ایندی خوبصورت نقش نگاری وی انہاں دی آپݨی تخلیق ہِے۔ کلیم رقم سئیں وی لاہور دے حضرت حافظ محمد یوسف سدیدی دی طرحاں خطِ نسخ دے کئی طرزاں لکھݨ دے ماہر ہَن۔ ملتان دی سرائیکی دھرتی اِچ خطاطی دے فن دا وݙا ودھارا ہِیں ڳالھوں تھیا ڄو اتھوں دے خطاط صاحبان اِچ تخلیقی اَتے تحقیقی جذبہ ٻہوں ہئی اَتے لوک فن کوں اَتے علم کوں عام کرݨ دا جذبہ وی ٻہوں ہئی۔ کلیم رقم سئیں دے سینکڑاں شگرد ہَن جنہاں اگاٖں ایں فن کھنݙایا۔ ۔

## ٻِیا ݙیکھو

* مخدوم محمد حسن خان کلیم رقم

* احسن التحریر ملتان دا دستکار۔

* لوک فنون دے ودھارے کِیتے احسن التحریر دے کاوِشاں     

* کلیم رقم دے ٻالاں دے لوک فنون کِیتے خدمات

* کلیم رقم دے لوک فن دی دُھم

* سرائیکی دھرتی دِیاں ثقافتاں دا نِشابر نمونہ کلیم رقم     

* کلیم رقم دے فن دی لوک شاعری وِچ دُھم

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی دا اُردو وکیپیڈیا تے تعارف

* سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی (مرحوم) دا ٻِیا پورھیا

* گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے ٻئے کتاباں

ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم
ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم
ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا
ونکی:سرائیکی لوک فنون۔
ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون
ونکی:لوک فنون۔
ونکی:لوک دستکاریاں
ونکی:خطاطی دا لوک فن
ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون
ونکی:لوک ثقافت