حضرت سچل سرمست ؒ

1152ھ توں1243ھ؍1739ء توں1827ء

حضرت سچل سرمستؒ سئیں دا پورا ناں عبدالوہاب ہا ‘ آپ سچو تے سچل تخلص فرمیندے ہن‘ فارسی وچ آپ دا تخلص آشکار ہی۔ حضرت سچل سرمست دے وݙکے پہلی صدی ہجری وچ محمد بن قاسم دے نال سندھ آئے‘ انھاں دا شجرہ نسب حضرت عمر فاروق  ؓنال ملدے ‘ سچل سئیں دے بزرگ سلطان محمود غزنوی دے عہد توݨیں سہون تے حاکم ریہے۔ حضرت سچل سرمست اپݨے ݙاݙا خواجہ محمد حافظ عرف میاں صاحب ڈنہ جیڑھے جو وݙے پیر فقیر ہن۔ انھاں کنوں بے حد متاثر تھئے ‘ حضرت سچل سرمست 1152ھ بمطابق 1739ء خواجہ محمد حافظ دے وݙے صاحبزادے خواجہ صلاح الدین دے گھر دراز اوچ پیدا تھئے‘ حضرت شاہ عبداللطیف بھٹائی دے وصال دے وقت سچل سرمستؒ دی عمر چوݙاں سال ہئی ۔ چھی سال دی عمر وچ والد صاحب دا وی انتقال تھی ڳیا ۔ روایت ہے کہ سچل سرمست دی پیدائش دے بعد شاہ عبداللطیف بھٹائی درازا شریف گھن آئے خواجہ محمد حافظ جیڑھے ٻالاں کوں دعا کیتے پیش کیتا تاں شاہ فرمایا ’’اساں جیڑھا خُم چڑھایا ہے اوندا ڈھکݨ اے ٻال لہیسے‘‘(33)آپ بچپن وچ قرآن مجید حفظ کر گھدا ہئی ۔ ایندے بعد آپ عربی ‘ فارسی تے تصوف و معرفت دی تعلیم خواجہ عبدالحق توں حاصل کیتی ۔ حضرت سچل سرمست بچپن وچ ہر وقت چپ تے مونجھے راہندے ہن۔ اینویں ساری زندگی سرمستی ‘ درویشی وچ گزری۔ آپ دا قد درمیانہ ‘رنگ صاف ‘ خدو خال دلکش ‘ اکھیں ݙاڈھیاں سوہݨیاں ہن۔ ہر وقت سفید لباس پیندے ہن ۔ آپ ہمیشہ صحت مند زندگی بسر کیتی ۔ آپ12رمضان شریف 1242وچ نوے سال دی عمر وچ وصال فرمایا۔(34)اتے ایں علم و فن دے سجھ کوں درازا وچ دفن کیتا ڳیا۔

حضرت سچل سرمستؒ کوں ہفت زبان شاعر آکھیا ویندے۔ آپ دا سرائیکی شاعری دا ہک وݙا سارا دیوان موجود ہے ۔ وحدت الوجود آپ دی صوفیانہ شاعری دا خاص موضوع ہے۔ آپ دا سارا کلام صوفیانہ اسرار روموز تے عارفانہ افکار نال بھریا ہویا ہے آپ دے ہک ہک لفظ وچ سرمستی دی کیفیت جھمراں مریندی ݙسدی ہے ۔حضرت سچل سرمست ݙوہڑے ‘ کافیاں ‘ سی حرفیاں تے ہیر رانجھے دا قصہ ݙوہڑے یا بند دے انداز وچ تحریر کیتے ‘ اے قصہ 72بنداں تے مشتمل ہے ۔ سرائیکی شاعری وچ حضرت سچل سرمست دا کلام مہاندرے شعراء دی تندیر وچ اُتے اُتے آندے۔ آپ دا علمی ‘ درویشی تے فنی مرتبہ اتنا بلند ہے کہ بعد آنوݨ والے بے شمار شعراء آپ توں فیض حاصل کیتا۔ انھاں وچ نانک یوسف‘ بیدل سندھی ‘ حضرت خواجہ غلام فریدؒ خاص طور تے قابل ذکر ہن۔

ݙوہڑہ

حسن دے جوہر ڳارے چڑہدے بانکے نین سپاہی

شہر دلیں دا لُٹ کر نیون ݙیندا عشق گواہی

عشاقاں دے سر چڑھ آوے فوج حسن دی شاہی

سچل نمانے دا توں جگ وچ پردہ رکھیں الٰہی(35) 

حضـرت سچل سرمستؒ دے پورے کلام وچ تصوف دا رنگ چمکدے ‘ آپ ݙوہڑے ‘ کافی دی ہیئت وچ کئی تجربے کیتن ۔ جیندے نال شاعری دی حقیقی چس رس وچ ٻئے وی وادھے تھئے۔ حضرت سچل سرمستؒ سائیں دیاں سہ حرفیاں وچ کتھاہیں چار مصرعے دا بند ہے۔ کتھاہیں ترائے مصرعے دا تے کتھاہیں صرف ݙو مصرعیں دا :

چار مصرعے دے بند والی سی حرفی:

م مست کیتی دل چاک میݙی ہُݨ ڳئی آں شرم حیا کنوں

رانجھو ہک ہووے شالا اتے میکوں توبہ سیالاں دے ساہ کنوں

آپے بھڄ ڳیاں ہکو جیݙیاں نی ݙاڈھے عشق دے تکھے تا کنوں

ݙیکھ حال ساݙا سب حیران رہیاں پاسہ کرݨ نینہ دے ناں کنوں(36)    

ترائے مصرعے دا بند:

م مارقرار فراق والی میکوں مار ڳیوں دلدار میاں

پئی پار اُروار ویار تیݙی لنگھ نینہ والی وو نظار میاں

ہوشیار ہزار ہلاک تھیوݨ جنھاں آ ݙٹھا چمکار میاں(37)   

ݙو مصرعے دا بند:

م مئے پیوݨ نال موج چڑھی کوئی خم اونویں وُو خمار ݙتا 

مدہوش کیتُس کل ہوش ڳیا ایہیں عشق سارا اعتبار ݙتا(38)    

حضرت سچل سرمستؒ سرائیکی کافی دا مزاج متعیّن کیتے۔ سرائیکی شاعری وچ صدیاں توں کھنڈی کافی جو تکڑی تے معرفت اِچ ٻجھی روایت موجود ہے ‘ اوندا منڈھ سچل سرمستؒ ٻدھے:

(کافی)

سوہݨے نال اساݙیاں اکھیاں

اڑکن ہو اڑکن

غمزے رمزے یار سڄݨ دے

کڑکن ہو کڑکن

درد تیݙے کنوں عاشق شودے

پھڑکن ہو پھڑکن

عاشقاں دے سر سولی تے

لڑکن ہو لڑکن

بِرہا دیاں بھاہیں سچل دل وچ

بھڑکن  ہو  بھڑکن

ابنِ عربی دا قول ہے ہک ولی کامل شریعت محمدیہ دے اسرار رموز کوں سمجھدے او اوں تے کشفی حالت اِچ کلامِ الٰہی تے کلام رسولؐ دے اسرار رکُھلدے معلوم تھیندن۔ ول او انھاں تاثرات کوں خود اپݨے نفس دی اصلاح تے عوام دی اصلاح کیتے استعمال کریندے تے صحیح کوں غلط کنوں نکھیڑ ݙیندے۔ صوفیاء ایں وݙے مقصد کوں حاصل کرݨ کیتے شاعری دے ذریعے خلق خدا دی بہتری دے ٻیڑے چاتے۔ حضرت سچل سر مستؒ  سئیں ایجھے ہک بزرگ ہن جنھاں الہامی انداز اِچ شریعت تے طریقت کوں اپݨی شاعری دا موضوع بݨائے۔ آپ دے کلام وچ عشق حقیقی دی سرمستی تے جذبے دی سچائی ہے ہِیں کیتے سچل سرمست آکھیا ڳیا ۔ آپ شروع شروع وچ صو م و صلوٰۃ دے پابند ہن پر ول اے ساریاں ڳالھیں بھل بھلا تے ہر ویلے جذب و مستی وچ رہݨ لڳ پے۔ آپ دی شاعری دا بنیادی فلسفہ وحدت الوجود ہے۔ ساری شاعری تصوف دے مسائل تے معرفت دے اسرار نال بھری پئی ہے۔ آپ نے لوک کہاݨیاں دے کرداراں کوں وی اپݨی صوفیانہ شاعری وچ استعمال کیتے مومل رانو ‘ عمر ماروی ‘ ہیر رانجھا ‘ سوہݨی مہینوال دے کردار عشق حقیقی دیاں اجرکاں پاتی ݙسدن۔ سچل سرمستؒ دے نزدیک عشق ہک مرکزی نقطہ ہے جیندے ٻاہروں انھاں دی ساری سوچ فکر تے فلسفہ طواف کریندے۔

عشق عطا الٰہی ملدا 

نیں کوئی کسب کماون دا

سچل سرمست عشق کوں ہی بنیادی سچائی میندن:

عشق دے ٻاجھوں ٻیا سب کوڑ 

جنت حور قصور

َّسلوک دیاں منزلاں عشق دی رہبری دے بغیر طے نیں تھیندیاں۔ وحدت والے رستے اُتے چھڑا عشق  پندھیڑو تھیندے۔

ایہو طریقہ وحدت والا ساکوں ٻہوں خوش آیا

سچل ڳالھ عشق دی سچی ٻیا سب پندھ اَجایا

او ہر انسان کوں عشق دی مستی وچ مست الست تھیوݨ دی تعلیم ݙیندن:

جیں دل پیتا عشق دا جام

ساول مست و مست مدام

سچل سرمست سئیں ہک سچے صوفی واسطے پہلی تے چھیکڑی پوڑی عشق کوں قرار ݙیندے۔ عشق دی پٹی پڑھیں بغیر بندہ ہرگز اہلِ صوف وچ نیں ڳنیج سڳدا۔

عشق محبت ٻاجھوں جانی ۔ ٻئی سب واہ خلافی

بزرگی کان دنیا دے کردے سبھ دے نال تلافی

سچل اوہے کݙاں نہ تھیسن ہرگز صوفی صافی

آپ دا کلام عشق ‘ فراق ‘ درد تصوف تے معرفت دا ہک اَݨ کُھٹ خزانہ ہے ۔ مسئلہ وحدت الوجود سچل سرمست دے شعری سرمائے دی روح ہے ۔ بے شمار بند ۔ کافیاں ‘ بیت ایں مسئلے دی تشریح تے تفسیر اِچ ملدن۔ سچل سئیں آہدن ۔ محبت والے لوک سولی دے زیادہ نیڑے ہوندن۔ اے حق پیندن تے انالحق آکھ تے سولی تے چڑھ ویندن۔ وحدت دے دریا وچ لہہ تے سب غیر دھویج ویندن سوائے رب دی ذات دے:

جیڑھے مرد محبت والے سولی کو پل کھڑیون

عاشق انا الحق دی چوٹی تے کلمے نال چڑھیون

حق وچ گم تھیوݨ سے ئی ݙوں ترے کجھ نہ ڳݨیون

وحدت دے دریا وچوں نہریں اشک اڑھیون

باقی ذات بقا دی کئی سچل غیر لڑھیون

سچل سرمست ظاہری عبادت تے ݙکھلاوے دے تقوے توں بیزار ہن:

مسجد چھوڑ تے پکڑ کنارا کر توبہ ترک ثوابوں

پاک جائیں سمجھ ڳول ہیں رنج لدھم دوست خرابوں

ݙوہیں جہاں وِسرڳیوسے ساکوں پیوݨ نال شرابوں

سچل حق حاصل نہ تھیوے ݙیکھݨ نال کتابوں

سچل سرمست دی ساری شاعری تصوف دے رنگ اِچ رنگی ہوئی ہے او آپ جو کجھ آہدے ہن اوندے اُتے عمل کریندے ہن۔ انھاں دا سارا کلام ہک درویشانہ مزاج تے روحانیت دی چھک رکھدے۔ ہک بند وچ سچل سئیں اپݨے صوفیانہ مسلک دا اعلان ایں کریندن۔

سوئی کم کریجے جس وچ اللہ آپ بنڑیجے

ایہا تکبر فنا فی اللہ والی پہلے پر پڑھیجے

مار نغارہ انا الحق دا سولی آ چڑیجے

اندر ٻاہر ہکو ہویوں موتو قبل مریجے

وچ کفر اسلام کݙاہاں عشق تانہ اڑیجے

سبحانی ما اعظم شانی سچل سر سنڑیجے  

حضرت سچل سرمست ؒ سئیں دے علاوہ سندھ دے رہن والے سرائیکی زبان دے وݙے شاعراں روحل فقیر‘ حمل خان لغاری تے فقیر بیدل سندھی صوفیانہ شاعری وچ ٻہوں قیمتی اضافے کیتے۔ انھاں ترئیے شعراء دا دور ہک ٻئے نال ملوڑ ہے ۔ اے حقیقت تے معرفت دے بھیدی تے رمز شناس ہن۔ صوفیانہ مسلک تے درویشی ریت روشن رکھݨ والے انھاں شعراء دا ہُݨ مختصراً انج و انج تذکرہ پیش کیتا ویندے ورنہ ایندے ٻاجھوں صوفیانہ سرائیکی شاعری دی ڳالھ مکمل نیں تھیندی۔

حسن ؑ حسین ؑشہادت پائی ݙوجھا قتل کریندا کون 

سچو ہے مسکین اللہ دا ݙوجھا رام رَجھیندا کون

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان