’’اورنگ آلے‘‘دی شام

سورج دُور پرے دلدلاں وچ ٻڈ ڳیا اے ۔ درخت چُپ چُاپ کھلو ڳئے ہِن ۔ چِڑیاں کُد کُد کے تے نچ نچ کے اپݨیاں سارے ݙینہہ دیاں کار گذاریاں ہک ݙوجھے نوں سُݨا سُݨا کے تھک ڳیّاں تے ہُݨ سوچاں چ گُم اَکھیاں نُوٹ کے اپݨے آلھݨاں چ ٻہہ ڳیاں ہن ۔ ݙنگر ڈھور اپݨیاں ٹلیاں دے سُراں تے گردناں ہلیندے ٹُردے آندے ہن ‘ تھکے تھکے کسان سارے ݙینہہ دی محنت آپݨیاں کھیتیاں چ کھنڈا کے گھا دیاں بوبڑیاں ترکلاں تے سٹ کے اپݨی جنت ڳولݨ گھراں نوں آندے پئے ہن ۔ مسیتاں چوں نمازی نکل نکل کے ہک ݙوجھے تو ںحال حوال پُچھدے اپݨے ٹھکاݨاں تے جلدی جلدی پہنچݨا چاہندے ہن ‘ کچے پکے گھراں چوں دُھواں اُݙ کے ہوا نوں کُتکاڑیاں پیا کردائے ‘ اُبھار ݙئوں شام دیاں لمبیاں مشکی انگلاں فضا نوں اپݨی گرفت چ گھندیاں ویندیاں ہن ‘رات گُھوکاں گھتی آندی اے ۔

چودھری معراج ؔدین دے پُتر سراجؔ دی جنج کُڑی نوں گھر گھن آئی اے  تے ڈھولاں دا شور زوراں تے ہے ۔ بندوقاں دے فَیر تھیندے پئے ہِن ایہو جہا منظر ہے جیویں کوئی فتح مند فوج مالِ غنیمت لُٹ کے وَل آئی ہووے تے خوشی دے شادیانے وجٖا رہی ہووے ۔ چودھری معراجؔ دین مبارکاں سمیٹدا پیا ہے…… سہراں آلے دی خیر …… نو لکھ مبارکاں‘ آتشبازی دی کھیݙ جاری ہے ‘ رات دی چھاتی وچ درد دی لہر آر شُعلے لپک ویندے ہن ‘ سراج ‘ٻہوں خوش اے اَڄ اُس دی من مُراد پوری ہوئی اے اُس دی محبت سرشاریاں تے مستیاں ونڈدی اُس دے گھر آڳئی اے ۔ اُس دے لباں تے ہاسے نچدے پئے ہِن۔

سیداؔ کنبھار گھڑاں نوں آوی چ رکھیندا ویندا اے تے دُعا پیا منگدا اے یااللہ مینہ تو بچاویں آوی نوں توڑ چاڑھیں ۔ پکی آوی تے اَہݨ نہ سٹیں ۔ اُس دی جوان دھی زینب تنور ٻالی کھلی اے روٹیاں پئی لیندی اے ۔ آٹے دا پیڑا روشن ہتھاں تے آندا اے تاڑی مریندے ہتھاں تے پھیلدا اے تے پھیلداں پھیلداں چوݙھویں دے چن جہی گول روٹی بݨ ویندی اے ۔ نال آلے گھر چ سلطانؔ دُعا پیا منگدائے:

’’ربّا… بارش ݙیویں ہا تاں ساوݨی چنگی لڳ ونجٖے ہا ۔ پٹھے سُکدے ویندے ہن اِس وار گوارے دی فصل چنگی لڳ ڳئی تاں  میںوی سلمانؔ پتر دی شادی دھوم دھام نال کراں ہا۔‘‘

سلمان اپݨی منجی تے ٻیٹھا رَسی پیا وٹیندا اے۔

’’ہتھ کار وَل تے دِل یار وَل‘‘ کن زینبؔ دیاں روٹیاں تھپݨ دی آواز تے لڳے ہوئے ہِن تھپ تھپ نال اُس نوں اِنج معلوم تھیندا اے جیویں ساری فضا وچ سُکھ تے سکون دے گھنگھرو پئے وَجٖدے ہوون ‘ جیویں زینب ہکا جلدے‘ تپدے ‘ تنور دے سینے تے ٹھنڈک بھرے سکون دے پھاہے نہ پئی رکھیندی ہووے نال نال سلمان دے زخماں نوں وی دِھیراں تے تسلیاں پئی ݙیندی ہووے تے سلمان دے کن وچ مِٹھے مِٹھے لفظاں دے اوہ ساز کھڑکݨ لڳ ویندے ہِن جیڑھے دیگر ویلے زینب دے شہد برسیندے لباں وچوں نکلے ہن تے سلمان نوں گڈو ڈ تھیندیاں شراباں دے نُور پلا ڳئے ہَن۔

’’چن اُبھرسی تاں اُچی ٹاہلی تلے مِلساں‘‘

اڳلے گھر وچ حکیم محمد شریف اللہ اَڳے ہتھ پھیلائے ہوئے ہِن:

’’ربّا …… کوئی رزق دا دروازہ کھول ‘ کوئی بیمار وی نِیں پیا تھیندا اَڄ اٹھارھواں ݙینہہ ہے کِسے نوں کھنگ زکام وی تنگ نِیں کیتا ۔دوائی دی ہک پُڑی نِی وِکی … اَڄ چودھری دے پُتر دی شادی تے لوک دیڳاں دیاں دیڳاں تے کڑاہاندے کڑاہ کھا ڳئے ہِن ۔ کیندی ڈِھڈ وی نِیں ݙکھی۔‘‘

اُݙے مولوی کرامتؔ علی چشتی ڈِھڈ تے ہتھ پھیر پھیر کے پئے آکھدے ہِن:

’’ہر روز سراج جہی ہک شادی یا ملک اللہ بخش جہی ہک موت تھی ونجٖے تاں اساں غریباں دی بہشت آباد رہوے۔‘‘

وَت آپݨی بیوی نوں آواز ماردِن:

’’کرماں آلی ! …… سالن دا دیگچہ تے حلوے دی پرات ٹھڈے پاݨی وچ رکھی ہے اِی ناں …… ہا تے تھالی وچ کجھ حلوہ مینوں آݨ ݙے۔‘‘

’’ہُݨ شام دی نماز توں پہلاں تاں کھاکے ڳئے ہو … رَجٖے ناہو۔‘‘

’’تے کرماں آلی شام دی نماز جو پڑھی اے پُوریاں سَت رکعتاں پڑھیاںہِن ‘ ایہہ تھوڑی ورزش اے …حلوہ تاں بہشتی غذا ہے ہِکے رکعت نال اِی اَڳے پِچھے تھی ویندا اے۔‘‘

نتھوؔ خان آپݨے خچر نوں ریڑھے توں کھول کے ٻنھ ݙتا اے تے اَڄ دا ڈیڑھ سوروپیہ بکسے وچ رکھ کے سوچدا پیا اے۔

’’اَٹھ ہزار پُورے تھی ڳئے ٻارھاں ہزار دی کسر ہے ۔ ویہہ ہزار پُورے تھی ڳئے تاں بنوں ونجٖ کے کوئی زنانی مُل گھن آساں ٹُکر کٹوی توں اوکھا ہاں۔‘‘

لمبی ڳلی مُڑ کے سجٖے ہتھ گلائےؔ پٹواری دے گھر اُس دا سالا آیا ہویا ہے ۔ گلائے دی سواݨی اُس نوں تازہ دُدھ دا گلاس بھر ݙتا اے ۔ نال آلے منجے تے گلایاؔ وݙی شان نال اَدھا ٻیٹھا تے اَدھا لیٹا ہویا اے ۔ ریشمی گائو تکیئے تے آرک ٹیکی ہوئی اے پیراں تلے رتیاں ڈبیاں آلا ملتانی کھیس کھنڈا پیا اے ۔ ݙنگی نڑی آلا حُقہ فخر نال سر اُچا کیتی کھلا اے۔

’’بھائی گل محمد ؔمینوں خوشی ہوئی اے اَڄ تَیں وَت ہک مربعہ زمین بیع کر گھدی اے۔‘‘

’’اللہ دافضل تھیا اے بھائی نور دین میں کیں جوڳا ہم اَجٖیں پندھراں سال نوکری کیتی اے ۔ ہک کنال تے ایہہ سوہݨاں مکان بݨا گھدا ہے ۔ اَڄ ترائے مربعاں دا مالک تھی ڳیا ہاں۔ ݙوں  منجھاں تے ہک ولایتی ڳاں گھر ٻدھی کھلی اے ۔ چار ٻکریاں تے ست بھیݙاں مزیراںکول کھلیاں ہِن انہاں نال انہاں دے پھل وی پلدے پئے ہن ۔ بچیاں دیاں پاس بُکاں وی رقماںنال بھریندیاں ویندیاں ہِن ۔ ہور وی اللہ دا ݙتا ٻہوں کجھ اے ۔تے ایہہ ساری پندھراں سالہ نوکری دی کمائی اے ۔اساݙا پیو غریب تاں اپݨی کھرکی تے کانہہ سر لݙ کے شہر دیاں ڳلیاں وچ وِچیندا ہائی ۔‘‘

’’ہا بھائی …توں بڑا بختاں آلا تے دانا آدمی ہیں۔‘‘

گلائے پٹواری دی سواݨی اپݨے بھرا دی پواندی آٻیٹھی اے ۔

’’بھائی گل محمد … ہک ڳل مینوں کیں کیں ویلے ٻہوں چُبھدی اے۔‘‘

’’خیر ہووے … کیہڑی……‘‘

’’ایہہ ساریاں زمیناں توں اپݨے بھراواں دے ناں کرائی آندا ہیں تینوں یقین ہے جو ریٹائر تھیوݨ توں بعد تینوں ایہہ زمین مِل ویسی۔‘‘

’’توں آپ ملازم ایں بھائی نور دین ‘ قانونی مجبوری جٖاݨدا ہیں اساں آپݨے تے آپݨے ٻالاں دے ناں کتھے کرا سڳدے ہاں ‘ نالے بھراواں ݙئوں مینوں تسلی اے او نِکارے میݙے احسان کدی نِیں لہا سڳدے ۔ میݙی وجہ توں سُکھ دی روٹی پئے کھاندے ہِن میݙیاں زمیناں چ راہی واہی کریندے ہن ۔ فصل دا پُورا حساب میݙے کول آ رکھیندے ہِن مَیں آپݨی مرضی نال جو چاہواں ݙیواں۔‘‘

’’ایہہ تاں ٹھیک ہے پر نیّت بدلدیاں دیر نِیں لڳدی وَت کل اُنہاں دیاں اولاداں جوان تھی ویسن ‘تھی سڳدے اوہ اُنہاں دے واڑے نہ وڑن۔‘‘

’’اللہ مالک اے بھائی نور دین میں آپݨے طرفوں اُنہاں نوں سپ آر ولھیٹ چاڑھے ہوئے تاں ہِن۔‘‘

اڳلے گھر علم دین سیٹھ ٻہوں خوش اے کھنڈ دا ریٹ چڑھ ڳیا اے اُس دے گودام وچ تاں پُورے پنج سو ڳٹو پئے ہِن کل اِی سودا کرکے ہزاراں بچا گھنسی ۔ اسے خوشی وچ اَڄ او اپݨی نویں نویلی بیوی کݨ سُنارے نوں سونے دیاں چھے ونگاں  دا آڈر ݙے آیا اے تے ہُݨ او اُس نوں وݙے فخر نال ݙسیندا پیا اے تے اُس دی بیوی سوچیندی پئی اے۔

’’اس آدمی اپݨی بدصورتی دے تاوان دے طور تے ہمیشہ مینوں سونے دا کوئی زیور پوا کے آپݨی کمی پوری کرݨ دی کوشش کیتی ۔‘‘

فقیر محمد نال بیوی دا جھگڑا زوراں تے ہے … ’’ساری عمر ملازمت کیتی اے تے ملازمت وی چنڳی کمائی آلی ہائی ‘ نائب تحصیلدار ہائیں تیݙے تھلے دے معمولی پٹواری ݙوں ݙوں مربعے زمین گھدی ٻیٹھے ہِن گھر ترائے ترائے منجھاں ٻدھیاں کھلیاں ہِن تیݙے گھر کُتی وی کوئی نیں۔‘‘

فقیر محمد تسبیح پڑھداں رُک ویندا اے۔

’’بی بی میں نوکری اڳلا جہان خراب کرݨ کݨ تاںناہی کیتی ۔ میں اللہ تے اللہ دے رسولؐ دے فرماناں دے خلاف کنجیں عمل کراں ہا اپݨی قبر انڳاراں نال کیوں بھراں ہا۔‘‘

’’وݙا اولیاء تے قطب بݨا پھردا ہیں اللہ تے اللہ دے رسول دے فرمان ہِکا تیں کݨ اُترے ہَن۔‘‘

’’نیک بخت ہر کَیں اپݨی راہ ہچھی کرݨی اے۔‘‘

مائی بھاڳاں دی ٻکری اَڄ وت لہا ڳئی اے مائی دیاں انھیاں اَکھیاں اُس نوں وَت دھوکا ݙے ڳیّاں ہِن رات دی چاہ وَت نئیں پکݨی ۔ وَت ساری رات سر دردی رہسی۔

عطّوؔ نائی وَت اپݨے ٻڈھیپے تے لعنتاں بھجٖیندا روندا پیا اے … دھی پُتر سارے ساتھ چھوڑ ڳئے کوئی پُچھݨ آلا نِیں ݙوں قدم ٹُرا نِیں تھیندا ہتھاں دی چنبل ہر وقت وِڳڑی رہندی اے ۔ کھجلی کھور ہتھاں نوں رَت ورتی رکھدی اے تے مولوی کرامت علی آکھدا ہے۔

’’اس کُتے نوں روٹی گھتݨی حرام اے اُس نوں میں کݙائیں نماز پڑھدا نِیں ݙٹھا مولوی نوں او وقت بُھل ڳیا جݙاں میݙے ہتھ دا پکا حلوہ مشہور ہائی دُور دُور شادیاں تے سݙا ویندا ہم تے میں اُتھوں حلوہ گِھن آواں ہا تے مولوی نوں ضرور ݙیوݨ ویندا ہم تے مولوی میݙیاں تعریفاں کردا ناہی تھکدا تے جنت وچ مینوں مکان الاٹ کریندا ہائی ‘ بھلا تھیوے دولت چودھراݨی دا ݙوں وقت کجھ نہ کجھ بھیجٖ ݙیندی اے۔‘‘

پھتاں منجھیں دا دُدھ ݙوہ گھدا ہے تے اُس اِچ کوسا کوسا پاݨی ملینداں آکھدی پئی اے:

’’وݙا انھیر آ ڳیا اے بے ایماناں کھل دی ٻوری مہنگی کر ݙتی اے ۔ بھوں نوں وی بھا لڳی ہوئی اے اڳوں دو دھی انھیر پائی کھلے ہِن مجال اے جو ریٹ اِچ ہک روپیہ ودھائوݨ۔‘‘

محمد اشرف خان دے گھر میلاد دیاں تیاریاں ہِن زردہ تے پُلاہ پک ڳئے ہِن پکے چاولاں دی خوشبو دیڳاں چُوں نکل نکل کے فضا چ پھیلدی ویندی اے تے او آنڈھیاں گوانڈھیاں دی بُکھ ودھیندی ویندی اے ۔ مہمان عورتاں آئوݨ لڳ ڳیّاں ہِن۔ میلاد پڑھݨ آلی زہراں بی بی اَڳے آئی ٻیٹھی اے تے صاف ستھریاں بے داغ چادراں وچھاوݨ دے حکم نامے وی جاری پئی کریندی اے۔

جیجو بدمعاش دا اصل ناں تے عبدالعزیز ہائی تے او عبدالعزیز اِی رہوݨا چاہندا ہائی پرظالماں اُس نوں عبدالعزیز نہ رہوݨ ݙتا اُس دی جوان تے شریف بھیݨ چوا گھدی اُس نوں جیجو بدمعاش بݨݨا پیا اُس اپݨی بھیݨ ولا کے لوکاں دیاں بھیݨاں چواوݨیاں شروع کر ݙتیاں ۔ ݙوجھے شہراں اِچ ویچݨ دے ٹِھیئے وی لبھ گھدے ۔ تھاݨیداراں نوں بھتے پہچاوݨے شروع کر کے اپݨے کاروبار نوں رواں دواں کر گھدا … اَڄ وَت اُس کیں پنڈ چوں کیندی بھیݨ چوا آندی ہے اُس دے یار ٻیلی آئے ہوئے ہن تے انہاں دی خاطر اُس پُوریاں ویہہ (20)بوتلاں شراب دیاںتے پندھراں کُکڑیاںمنگائیاں ہِن ۔ککڑیاں روسٹ پیاں تھیندیاں ہِن تے بوتلاں دے ڈھکݨے کُھل ڳئے ہِن۔ قہقہے رات دیاں چُپ چُپ فضاوا ںوچ جٖیٹھ دے بدلاں آر پئے گجدے ہن۔

موسیٰؔ تے گلاباؔ روٹی کھا کے چوک ݙئیں ٹُر پئے ہِن تے اپݨے کھیتاں تے فصلاں دے نال نال اپݨے چوکھراں تے تبصرے کریندے ویندے ہِن۔

صوفی نعمت علی دے گھر اَٹھ دھیاں توں بعد ہک ٻچہ پیدا ہویا اے ۔ پُتر ٻہوں خوبصورت اے تے صوفی نوں مبارکاں ݙیندیاں زنانیاں پیاں آکھدیاں ہِن:

’’رب تیݙی ساری کمی پوری کر ݙتی ۔ ساریاں کسراں نکل ڳیاں ایہہ جہا چن ڈھیا ہے اِی منہ مِٹھا کرا۔‘‘

اَجٖیں رات جاڳدی پئی اے لوک اپݨے اپݨے شُغلاں اِچ مصروف ہن ہک ٻہوں وݙا اژدھا ودھد ا آندا ہے … ٻہوں تیزی نال ودھدا آندا اے ۔ کِسے نوں کوئی خبر نِیں ایہہ ’’اورنگ آلے‘‘ نوں اپݨے کُجے اِچ ولھٹیندا ویندا اے اُس دے ولھیٹ دا دائرہ تنگ تھیندا ویندا اے… تے … تے … ’’اورنگ آلے‘‘ نوں اَچݨ چیتی نڳل ویندائے …سارے شہر نوں … شہر دے سارے گھراں نوں … چودھری دی اُچی حویلی نوں… مسجد دے لائوڈ سپیکر ٹنگے اُچے میناراں نوں … شہر دے سارے واسیاں نوں … سراج دیاں جھمراں کھیݙدیاں خوشیاں نوں …عطو نائی دے اتھروآں نوں … پٹواری دیاں حرا م خوریاں نوں … فقیر محمد دیاں دیانتداریاں نوں … سیدےؔ نوںاُس دی آوی نوں … سلطان نوں تے اُس دے پُتر سلمان نوں … چن چڑھݨ تے مِلݨ آلی زینبؔ نوں تے اُچی ٹاہلی نوں …مولوی کرامت علی چشتی نوں … نتھو نوں…جیجو بدمعاش تے اُس دے مہماناں نوں سب نوں …ساریاں نوں… انہاں دیاںدولتاں تے غریبیاں سمیت … انہاں دے خواباں تے انہاں دے ارماناں سمیت ………

ایہہ چنھاں ہے … جیہڑا ٻہوں عرصے توں وݙی شرافت تے مسکینی نال ریتاں دے ڈھیراں وچ سُتا رہندا ہائی …جیہڑے نوں لوک پیاسا دریاآکھدے ہَن ۔جیہڑا ہک کچھوے آر پیا رہندا ہائی ۔ سر چھپا کے تے ٻال اُس نوں اپݨیاں ٹھوکراں تے رکھ گھندے ہَن ۔ اوہا اَڄ اژدھا بݨ ڳیا … کِسے نوں کوئی خبر نہوئی … جو سارا بندتُرٹݨ دے خوف توں تے وݙے شہراں دے اُجٖڑݨ دے ہول توں گھٻرا کے بند دا صرف او پاسا کپ چھوڑا ڳیا جس پاسے ’’اورنگ آلہ‘‘ تے ایہہ جیہے چھوٹے موٹے پنڈ آندے ہَن … جیہڑے پنڈاں اِچ کوئی کارخانہ کوئی ناہی ‘ کوئی دفتر کوئی ناہی ‘ کوئی بنگلہ تے کوئی کوٹھی کوئی ناہی ۔ پِنڈ ہَن تے کھیت ہَن تے چھوٹے چھوٹے لوک ہَن تے اُنہاں دے نِکے نِکے تے بے ڈھنگے جہے خواب ہَن… ایہہ پنڈ وَت اُگ پوندے ہِن تے ریت کھیت وَت ساوے تھی ویندے ہِن … تے ایہہ نِکے نِکے بونے لوک کیڑاں مکوڑاں آر وَت نکل آندے ہِن… سب کجھ ٻݙ ڳیا … صرف کالی رات رَہ ڳئی تے پاݨی رہ ڳیا ۔

اوہا پاݨی … جہڑے دی کہاݨی اسماعیل ؑ ؔدی معصوم ایڑیاں دی رڳڑ توں شروع تھیندی اے تے حسینؔؓ دے خشک لباں تے مُک ویندی اے ۔تے جے کݙائیں ݙنگی تے ٹیڑھی تھی ونجٖے تاں طوفانِ نوحؔ بݨ ویندی اے… …

اوہا پاݨی ہائی تے کالی رات ہائی …… تے چن ہولے ہولے پیا اُبھردا ہائی تے کالی رات دے سناٹاں دی گنجار تے پاݨی دیاں ہولناک للکاراں چوں گیت ڈھلدے تے پگھلدے پئے ہَن:

’’وڳ وڳ وے چنھاں دیاں پاݨیاں‘‘

٭…٭…٭

## حوالہ
کِکّر دے پُھل (سرائیکی افسانے) مصنف: سید نصیر شاہ، جھوک پبلشرز  ملتان