نِتارا آپ نِتارو

’’ پنجاب کی آواز ‘‘ دے ناں تے شائع تھیوݨ آلے آڈٹ بیورو آف سرکولیشن وزارت اطلاعات حکومت پاکستان توں منظور شدہ رسالے دے جلد نمبر 1 شمارہ نمبر 4 (30 جولائی 1989ء ) وچ سابق وفاقی وزیر تعلیم سید غلام مصطفی دے رسالے سندھ کوارٹرلی توں اقتباسات شائع کیتے ڳن، میں اپݨی طرفوں کوئی تبصرہ نی کریندا تے ’’ پنجاب کی آواز ‘‘ دے شکریئے نال رسالے دا پورا مضمون شائع کریندا پیاں ، نتارا نتارݨ آلے آپ پے نتارا نتارن جو سچ کیا ہے تے کوڑ کیا ہے؟ اے وی سچ اے جو سندھ کوارٹرلی ءِ چ جیرھی وی زبان ورتی ڳی اے او کہیں وی لیکھے صحافتی زبان کینھی پر ایں سارے کجھ کوں میں اونویں دا اونویں رہݨ ݙتے جو لوک آپ پرکھ پرچول کرن جو سندھ کوارٹرلی تے آواز پنجاب ءِ چ چھیل اے تحریر کیا تے کیویں ہے ۔( ظہور دھریجہ ) 

پنجاب دے چند درد مند افراد وفاقی وزیر تعلیم غلام مصطفی شاہ دی ’’ سندھ کوارٹرلی ‘‘ ءِ چ علامہ اقبال ، قائد اعظم ، پاکستان، صحابہ کرام ؓ، علماء اسلام ، مسلمان حکمراناں ، پاکستانی فوج ، عدلیہ ، اردو، جماعت اسلامی تے مہاجراں دے بارے ءِ چ شائع تھیوݨ  آلی زہریلی لکھت ہک پمفلٹ دی صورت ءِ چ شائع کیتی ہے۔ تُساں وی پڑھو۔ ( ایڈیٹر آوازِ پنجاب)

’’ پاکستان کوں اقبال دے فلسفے توں ہوشیار رہوݨا چہیدے ۔ جیں پنجاب کوں فاشزم ، دہشت گردی تے مطلق العنانیت ݙتی ہے ۔ جیرھی بدلئے ءِ چ ایں کوں تے باقی پاکستان کوں تباہ کر ݙیسے ۔ اقبال محبت ، خیر خواہی تے وطن دوستی دا شاعر نہ ہا‘ او تکبر، نفرت ، فرقہ واریت تے نسلی تفاخر دا شاعر ہا۔ او صرف پنجاب دے نفسانی تے حیوانی کنجٖہر پن دا عاشق ہا۔ ایں دے افکار کہیں قوم دی تخلیق تے بقاء کیتے کائنا بلکہ قوم کوں تباہ کرݨ کیتے ہن ۔ او عام آدمی تے عوام الناس تے یقین کائنا رکھیندا ہا ۔ او خاص دا چمپئن ، ہیرو تے لٹیریاں دا لیڈر ہا ۔ ‘‘( سندھ کوارٹر لی 1987-89ء )

’’ او بے ہودگی ، بازار پن تے زبان و بیان دے بھونڈے پن دا بادشاہ بݨیا راہندا ہا۔ اقبال قابل ذکر نوعیت تے اہمیت دا شاعر ضرور ہا پر فکری اعتبار نال ٻہوں معمولی تے عامیانہ سوچ دا مالک ہا۔ میݙا خیال ہے جو ساری زندگی ایں کوں بطور عالم، عزت نفس تے فخر دا احساس تک کائنی تھی سڳیا۔ اپݨی زندگی دے آخر تئیں او انگریزاں دا درباری بݨیا ریہا ۔ ہندوستان دے راجواڑاں ، دلی ، لاہور ، حیدر آباد، بھوپال تے لندن توں اساکوں ایں دی گداگری ، ناداری تے بد چلنی دے وافر ثبوت، شواہد تے ریکارڈ دستیاب تھئے ہن ۔ ‘‘( سندھ کوارٹرلی جلد 12 شمارہ 4 ) 

’’ اقبال دی شاعری توں پنجاب دا گھمنڈ ٹپکدا تے ظاہر تھیندا ہے۔ اقبال وݙا شاعر ہا پر وݙا فلسفی یقینا کائنا ہا۔ ایں دی پوری زندگی ایندی شاعری دی نفی کریندی ہے۔ او خود کوں کݙاہیں اپݨے نجی مشاغل تے ذاتی رحجانات دے نتائج توں چھٹکارا نی ݙیوا سڳیا۔ ایندے شاعرانہ تخیل اینکوں اُتے چاتا، بلکہ شاید انہاں افکار دی مدد وی کیتی جیرھے خودی دی بعد الطبیعات، شکوہ بیان، بیجا عبارت آرائی، نرگسیت ، لا فاف زنی اتے سراسر غیر حقیقی پن دا مرکب ہِن اتے فاشزم ، نازی ازم تے بنکر دے پاسے گھن ویندے ہن۔ او نطشے دا پیروکار ہا جیرھا دیوانہ تھی تے مریا ۔ ایہ فوج نوکر شاہی تے پنجابی صحافت ( جیرھی جو فوج تے نوکر شاہی دی غلام ہئی ) دا ہک فریب ہا ۔اقبال فوج تے پنجاب دے نوکر شاہی سسٹم دے خیالات ءِ چ کوڑی عظمت دا خمار شامل کر ݙتا تے انہاں ݙوہیں وݙی چالاکی نال پنجاب دے عوام کوں اقبال دے افکار تے اشعارنال دھوکہ ݙتا۔ ‘‘ ( سندھ کوارٹر لی 1987-89ء )

’’ حسام الدین دے خیال ءِ چ اقبال فاشزم دا شاعر ہا جیرھا جو استعماریت دے گُر گے تے پروردہ تے ہندوستانی راجواڑاں دے درباری تے چاپلوس دے طور تے پروان چڑھیا ۔ا یں دی تعریف ءِ چ اساں بھانویں جتنیاں غزلاں ، ترانے پڑھوں ، ایندی شاعری دی وجہ توں پاکستان ءِ چ فرقہ واریت تے نسل پرستی دا اغاز تھیا ۔قائد دا پاکستان ترٹا، ملک ݙو ٹکڑے تھیا ، اڄ دا پاکستان پیدا تھیا ۔ اقبال صحیح معنیاں ءِ چ ہک فاشسٹ ہا تے اپݨے استاد نطشے وانگوں پاڳل ۔ ‘‘ ( سندھ کوارٹرلی جلد 1 شمارہ 2 )

’’ فحش ، اوباش تے شہوت پرست اقبال دا سندھ دے اسلام نال کوئی تعلق کائنی ، اساکوں نویں تے جعلی  نبیاں دی کوئی ضرورت کائنی ۔ اساں بد معاشاں کوں انہاں دی جاہ توں چا تے صاحبِ مقام کائنی کرݨا چہندے۔ سندھ نبی تے فرشتے بݨاوݨ دی فیکٹری کائنی ۔ ‘‘ ( سندھ کوارٹرلی 1987-89ء )

’’ اساں جٖاݨدوں جو اپݨی زندگی ءِ چ اقبال اسلام تے کتنا عمل کریندا ہا۔  ایں دی زندگی ہر اوں چیز دی مکمل نفی کریندی ہئی جیرھا مذہب اساکوں سکھیندے۔ ‘‘ ( سندھ کوارٹر لی 1987-89ء )

’’ اقبال دا اردو شاعری دا دور ہک غلامانہ ذہنیت تے برطانیہ دے ذلیل خوشامدی دی تصویر ہے ۔ جئیں سائمن کمیشن تے جنرل ڈائر دی خوشامدانہ تعریفاں کیتیاں تے جیرھاوظیفے تے خیرات کیتے نظام تے بھوپال دے درباراں دا طواف کرایندا ریہا۔ التجائیں کریندا ریہا تے گداگری ءِ چ سرگرداں ریہا تے بھیک منگدا ریہا ۔ ‘‘ ( سندھ کوارٹر لی جلد 9 شمارہ 1 )

’’ صدیاں تئیں بے نظام بے ترتیب زندگی گزارݨ ، احساس کمتری ءِ چ جیندے راہݨ ، راشن کوٹہ ، تناسب دا شکار تھیوݨ دے بعد ہندوستان دے مسلماناں اپݨے گمراہ، آزادانہ الیکشن توں اپݨے آپ کوں ٹکڑیاں تے حصیاں ءِ چ چیر پھاڑ ݙتا تے بزعمِ خویش پاکستان دی جعلی فاتحانہ منزل تئیں پُڄ ڳے تے ول اچانک غیر محسوس طور تے حماقت ، دیوانگی تے وحشت دی انہاں گہرائیاں ءِ چ ونڄ پے جو اپݨے خوابیں دی ایں سرزمین کوں جتھاں او ہجرت کر تے آئے ہن، انہاں پاڳل خانہ تے دوزخ بݨا تے رکھ ݙتا ۔ ‘‘ ( سندھی کوارٹرلی 1987-89ء )

’’ خوش آئند تے بلند آہنگ ترانے دھناں تے منافقانہ بیانات توں قطع نظر ، قائد اعظم 1947ء دے آزادی ہند ایکٹ ءِ چ جیرھی ترامیم کیتیاں ایں توں برطانوی پارلیمنٹ ایکٹ دی اہمیت  ختم تھی ڳی، جیرھی ایں کوں ہک جمہوری طرزِ حکومت دی بنیاد تے طریق کار دے طور تے حاصل ہئی۔ قائد اعظم اپݨے آپ کوں قانون ، حکومت تے ضابطہ پرستی دا مخزن بݨا گھدا۔ ایں دے ایں عمل نال ایں ڳالھ دا امکان ودھیا جو نوکر شاہی ، جج، جرنیل تے علماء اپݨے خون نال رنگے ہتھیاں توں قانون کوں کچلݨ دی جسارت کر سڳن تے ایں دا گلا گُھٹ تے ایں کوں مار ݙیون ۔ آزادی ہند دے ایکٹ ءِ چ گڑ بڑ کرݨ توں پاکستان اپݨی قانونی حیثیت دا آغاز ریت دی بنیاد تے کیتا ۔‘‘ ( سندھ کوارٹرلی 1987-89ء )

’’ پاکستان ءِ چ حکومت دی سطح تے صاحب کردار لوکاں تے وݙی شخصیات دا ڈھیر کال ریہا۔ خود قائد اعظم وی جے ہک سیاسی مدبر ہوندے ، نرے سیاست کار نہ ہوندے یا لائق آدمی ہوندے تاں ایں دا کم ایویں برباد نہ تھیندا۔ قانون دان تے فوجی اپݨے پیشے دے اعتبار نال قوماں دے استحکام تے وحدت ءِ چ کوئی ہتھ نی ونڈا سڳدے۔ پیشہ ور ذہن انتقامی دماغ تے فوجی مغز اپݨے اندر ایجھیاں کمزوریاں تے خرابیاں رکھیندے ۔ جیرھیاں انہاں کوں مستقبل کیتے کم کرݨ یا مستقبل دی تعمیر ءِ چ حصہ گھنݨ توں روک ݙیندن ۔ ‘‘ ( سندھی کوارٹرلی 1987-89ء )

’’ قائد اعظم مسلمان تاں ہن پر اپݨے سوچݨ دے انداز ، عادت تے افکار ءِ چ ہن بالکل سیکولر۔ مسلماناں انہاں کوں پیر بݨا ݙتا۔ ‘‘ ( سندھ کوارٹرلی جلد 9 شمارہ 3)

’’ قائد اعظم تے علامہ اقبال ارسٹوکریٹ اکھویندے ہن۔ او عظیم ہن لیکن انہاں دی عظمت خلاء ءِ چ واقع ہئی ،انہاں لوکاں دے بغیر جنہاں انہاں دی پیروی کیتی ۔مقامی لوکاں دا پاکستان نال کوئی تعلق نہ ہا ۔ گویا انہاں ایندی تخلیق تے وجود کیتے کوئی کم کائنی کیتا۔ قائد اعظم تے علامہ اقبال دی عظمت اوپری عظمت ہئی تے ایں عظمت دے سارے ماخذ دور پرے دے اجنبی ماخذ ہن۔ او لوک جیرھے پاکستان ءِ چ گلچھڑے اݙیندے راہندے ہن تے خود کوں پاکستان دا معمار تے بانی آکھدے ہن ۔ او ایہ ݙساون جو کیا پاکستان دے مقامی لوکاں دی مرضی تے انہاں دی قربانیاں دے بغیر پاکستان وجود ءِ چ آ سڳدا ہا ۔ پاکستان دے نام نہاد بانی ایں دھرتی تے ایں نال تعلق رکھݨ آلی ہر چیز نال نفرت کریندن ۔ ‘‘( سندھ کوارٹر لی جلد 6 شمارہ نمبر 3 ) 

’’ ایہ پاکستان دا المیہ ریہے جو ایں ملک تے ہمیش چپڑاسیاں ، جرنیلاں ، دولت مند بالا دستاں ، تریمتاں دے دلال تے رنڈیاں دی حکومت رہی ہے۔ انہاں لوکاں دی جیرھے تعلیم، تربیت، تجربے ، دلچسپیاں تے کردار دے لحاظ نال ہر گز ایں لائق نہ ہن جو قانون دا احترام کریندے تے سیاسی معاملات کوں خلوص نال نبیڑ سڳدے ۔ ‘‘ ( سندھ کوارٹر لی 1987-89 ) 

’’ پاکستان شروع ݙینہ توں ایجھا ملک ریہے جینکوں شعبدے باز تے سازشی لوک چلیندے ریہن۔ لیاقت علی خان ہک سیاسی شعبدے باز ہا تے غلام محمد دے زمانے توں سازشاں دا دور دورہ تھی ڳیا ۔ ‘‘ ( سندھ کوارٹر لی 1987-89 ) 

اساکوں ایہ آکھݨ دی کوئی باک کائنی جو پاکستان دی کوئی حکومت سازشاں دے بغیر وجود ءِ چ کائنی آئی تے کوئی حکومت سازشاں دا سہارا گھدے بغیر اپݨا وجود باقی نی رکھ سڳی ۔ ‘‘ ( سندھ کوارٹر لی 1987-89 ) 

’’ پاکستانی معاشرے ءِ چ ابتداء توں بعض سماجی کمزوریاں تے خامیاں موجود ہَن۔  ٻہوں سارے مختلف تے متضاد مفادات تے مقاصد کوں بآسانی جوڑے رکھݨ کیتے اسلام ہک ٻہوں کمزور دھاڳہ ہا۔ قائد اعظم دیاں اکھیں بند تھیندے ای شگاف پووݨ پے ڳے۔ ایہ دراڑاں ودھدیاں ڳیاں ۔خطرناک بݨدیاں ڳیاں اتھاں تئیں جو ملک ݙو ٹکڑیاں ءِ چ ونڈیج ڳیا ۔‘‘ ( سندھ کوارٹر لی جلد 5 شمارہ 4) 

’’ پاکستان گزریل 30 سال ءِ چ سوائے بارود دے اقتدار دے ٻیا کجھ کائنی پاتا ۔ ‘‘  (سندھ کوارٹر لی جلد 13شمارہ 4) 

’’ گزریل 30 سالاں توں ءِ چ پاکستان ءِ چ قانون کتھاں ہا ، امی جمی دی کیفیت کتھاں ہئی؟ پاکستان ءِ چ تاں قانون اوں ݙینھ فوت تھی ڳیا ہا جݙاں قائد اعظم دا انتقال تھیا ۔ ‘‘ ( سندھ کوارٹر لی جلد 13 شمارہ 4) 

’’ اسلامی تریخ ءِ چ وݙے وݙے بدمعاش تھی گزریے ہن پر پاکستان کوں اپݨی مختصر زندگی ءِ چ ای بدمعاشاں دی جتنی وݙی تعداد نصیب تھئی او کجھ گھٹ کائنی۔ خدا جٖاݨے اساݙے کیتے خزانہ غیب ءِ چ ہُݨ ٻیا کیا باقی ہے۔ ول وی تریخ اپݨے بے رحم فیصلہ سݨاوݨ توں کائنا رُکسے۔ سماجی اعتبارنال ݙیکھوں تاں پاکستان ءِ چ اساں کوں ہمیشہ اورنگ زیب دے بعد دے دور تے ڈلہوزی دے زمانے دی بد کرداری شہوت پرستی ، شہدا پن تے بد معاشی دے ناں تے لُٹیا ڳے۔ بھارت تے سیلون ءِ چ گاندھی ، نہرو، راج گوپال اچاریہ، ابوالکلام آزاد، شاستری ، اندرا گاندھی تے بندرا نائیکے جہے سیاسی مدبر پیدا تھئے جݙاں جو مجیب الرحمن تے بھٹو دی بے رحم موت بنگلہ دیش تے پاکستان توں ایہ امکان کھس گھدا۔ ‘‘ ( سندھ کوارٹر لی جلد 13 ، شمارہ 3) 

’’ قائد اعظم دی موت دے بعد سندھ تے پاکستان تے یا تاں کمزور اتحادی حکومتاں دا راج ریہا یا 25 سال تئیں بزدلاں تے دھوکے بازاں دی جماعت ( مسلم لیگ ) د ی حکومت رہی۔ ( سندھ کوارٹرلی جلد 13 ، شمارہ 3 ) 

’’ پنجاب تقسیم تھیا تے مسلماناں دے تعلیم یافتہ ،با شعور ، متوسط طبقے دے علاقے بھارت کوں مِل ڳے ۔ اللہ مارے احمق ، بھوندو تے ملک ، میاں ،چوہدریاں دے ذلیل ، کمینے طبقے ، زمیندار تے جرائم پیشہ قبیلے پاکستان ءِ چ رہ ڳے جیرھے گولیاں نال بھُن ݙیوݨ دے قابل ہَن ۔ ‘‘ ( سندھ کوارٹر لی 1987-89 ) 

’’ پنجاب ہک استحصال زدہ ،سڑیا تے مدہوش معاشرہ ہے۔ اے غیر متغیر معاشرہ اقبال دی خود پرست تے مثالیت پرست شاعری تے اپݨی مسلح تے غیر مسلح نوکر شاہی دی سوچ اتے رویے تے انحصار کریندے ۔ ‘‘ ( سندھ کوارٹر لی  جلد نمبر 12 شمارہ 4) 

’’ رنجیت سنگھ توں پہلے جغرافیائی پنجاب دا کوئی وجود نہ ہا۔ پنجابی زبان رنجیت سنگھ دی درباری زبان ہئی ۔ جینکوں سرکاری تے ادبی حیثیت حاصل ہئی۔ ایں کوں گورمکھی رسم الخط ءِ چ لکھیا ویندا ہا۔ سماجی تے فکری پنجاب کیتے اردو زنجیراںتے ٻیڑیاں دے سوا کجھ نہ ہئی۔ پنجابی پریڈ گراؤنڈ تے فوجی بیرکاں دی زبان بݨ ڳئی تے پنجاب دے معاشرے دیاں رڳاں ءِ چ بد کرداری تے فحاشی سرایت کرݨ لڳی ۔ شمالی دراں توں لنگھ تے آوݨ آلے فوجاں دی یلغار تے پسپائی دا منظر پنجاب مستقل طور تے ݙیکھدا ریہا ۔ ایں وحشیانہ عمل توں جیرھے تحفے ملے او ہن آزادنہ زناکاری تے ہک تریمت دے کئی کئی گھر آلے ۔‘‘ ( سندھ کوارٹر لی 1987-89 ) 

’’ پنجاب برطانیہ دے استعماری تے فوجی مفادات دا امین ریہے تے پنجاب دے سیاستداناں کوں انگرز پٹہ پا رکھیا ہا تے اے سیاست دان انگریزاں دی تال تے نچدے ہن۔ پنجاب دی پارلیمانی زندگی کوڑ ، حیلہ جوئی تے مسخرہ پن دا ناں ہا۔ ‘‘ ( سندھ کوارٹر لی 1987-89 ) 

’’ پنجاب دا حافظہ کائنی، تعلقات کائنی، قصے تے دل کوں لڳݨ آلیاں کہاݨیاں کائنی۔ سماجی وعدیاں دی شرافت کائنی ، اخلاق کائنی، پکی وفاداری کائنی ۔ اپݨے ارادیاں دے تسلسل دا ماݨ کائنی تے صحت مند روایات کائنی ۔ پنجاب مٹ ونجٖݨ آلا، کرائے دے قاتل، بے ڈھنگا، بنیادی اخلاقی اقدار توں محروم تے بقاء کیتے ضروری شرائط توں عاری ہے۔ اتھاں او قدراںکائنی ،پنجاب دھوکا بازی تے منافقت دے تلویں درجے تئیں آ ڳے۔ ہک ایجھا معاشرہ جیرھا کھوکھلا تھی چکیے تے اپݨی بنیاداں نال وفادار نی تھیا ۔ جیں کیتے آوݨ آلی کل دے کوئی معنی نہ ہوون ۔ جتھاں ماضی توں حال دی تعمیر نہ تھیندی ہووے تے مستقبل پاور تھیا رہندا ہووے تے جتھاں خون ریزی تے لُٹ مار دی شیطانی ہوس تے قول و فعل دی کھوکھلی نیکی ہر طالع آزما، شیخی خور توں ، چور تے ٹھڳ کوں پناہ تے چھتری فراہم کریندی ہے ۔‘‘ ( سندھ کوارٹر لی  جلد 14 شمارہ 3) 

’’ پنجاب تریخ عالم دا او خاص المیہ ہے جیں توں منگولیں ، گورکھیں تے ہِن قباہل دے کرتوت وی شرمیندے ہن۔ قدیم تریخ زمانے توں گھن تے اڄ تئیں پنجاب دی تریخ اسلامی مقاصد تے اسلام دے فائدے توں غداری دی تریخ ہے۔ جذباتی لہریں توں ودھ تے اڄ پنجابی ازم خود ہک دین بݨ ڳے۔ جیرھا عیسائیاں ،قادیانیاں ، سکھاں ، مولویاں،دہریاں تے خدا کوں نا جٖاݨݨ آلے ساریاں کوں ( پنجابی ہووݨ دی وجہ توں ) ڳل نال لا گھندے۔ اپݨی حرص تے لالچ دے ہتھوں ایہ پنجابی ازم اسلام تے غالب آ ویندے۔ ایں حد تئیں جو اڄ دے پنجاب کوہتی وال دے وحشی جتھے تے فرانس دے کرائیے دے فوجیاں دا چربہ قرار ݙتا ونڄ سڳدے۔ ‘‘ 

’’ پنجاب دا معاشرہ ہک مصنوعی معاشرہ ہا جینکوں بݨایا ای انگریزاں دے فائدے کیتے ڳیا ہا۔ پاکستان دے قیام دے بعد پنجاب پاکستانی فوج دی جاگیر بݨ ڳیا تے باقی سارا ملک ایں دی نو آبادی قرار  ݙتا ڳیا۔ باقی سارے پاکستان کوں لُٹیا ڳیا تے برباد کیتا ڳیا تانجو پنجاب کسان تے تلویں طبقے کوں خاموش رکھیا ونجٖے تے مطمئن رکھیا ونڄ سڳے۔ جرنیل پاکستان دے وݙیرے بݨ ڳے ۔ ‘‘ ( سندھ کوارٹرلی جلد 4 1 شمار 3 ) 

’’ پنجابی معاشرے دی ساریاں کمزوریاں ،نا انصافیاں ، تضادات تے اخلاقی گراوٹ  دا نمائندہ لاہور شہر ہے ۔ایہ صرف پنجاب کائنا بلکہ سارے پاکستان دی سازشاں دا مرکز ہے ۔ لاہور دشمنی تے حسد کوں دعوت ݙیندے ۔ ایندی عداوت تے ساڑ وچلدے تے ایہ خدا دے قہر کوں دعوت ݙیندے ۔ ‘‘ ( سندھ کوارٹرلی جلد 14 شمارہ 3 ) 

’’ پنجاب ءِ چ ہر بندے کوں کُٹݨا چہیدے ، ہر شخص کوں ذلیل کرݨا چہیدے تے سختی دا برتاؤ کرݨا چہیدے ۔ تانجو حکومت کامیابی نال چل سڳے ۔ 1953ء دے بعد توں جبر تے تشدد پنجاب اتے پاکستان دا سکہ رائج الوقت ہا ۔ ‘‘ ( سندھی کوارٹلی 1987-89ء ) 

’’ پنجاب کوں ماراں کھاوݨ دی عادت تے تربیت ہئی جݙاں جو ݙوجھے صوبیاں تے حکومت کرݨ کیتے گولیں دی لوڑھ ہئی ۔ ‘‘ ( سندھ کوارٹر لی 1987-89ء ) 

’’ پنجاب انگریزاں دے نو بادیاتی تے استعماری حربے وݙی مہارت تے سلیقے نال سکھئے۔ پنجاب دے خیال ءِ چ اخلاقیات تے مذہب بندوق دی نالی اچوں صادر تھیندن ۔ ‘‘ ( سندھ کواٹرلی 1987-89ء ) 

’’  وکیے ڳئے اہل علم، بدنام تے رُسوا اہل قلم ، غلاظت دے شاعراں دے شرمناک نغمہ پروازاں ، درباری تے حاشیہ بردار وکیلاں ، کرائے دے قاتل ، ایجنٹ ، استادیں تے انہاں ججاں دے ہتھوں ایہ معاشرہ ٻہوں ستم چا چکیے۔ جنہاں دیاں پنڈلیاں کنبݨ پئے ویندین تے عدل و انصاف مذاق بݨ تے رہ ویندے ۔ ‘‘ ( سندھ کوارٹرلی جلد 4 شمارہ 25 ) 

’’ لاہور ہائی کورٹ دے ہک انگریز جج دا مشہور فیصلہ ہے جو پنجابی دے بیان نزعی دا کوئی اعتبار کائنی ۔ کالا باغ تاں  سرعام آکھدا ہا جو پنجاب کوں ماراں ݙے تے ایندے اُتے حکومت کرݨی چہیدی اے ۔ ‘‘ ( سندھ کوارٹر لی 1987-89ء ) 

’’ پنجاب اپݨی بے وقوفی ، گھمنڈ تے اندھے پن توں پاکستان کوں تباہ کریندا پے۔ پنجابی خوش ہوسن اگر مہاجر وی سندھ دا ایہو حال کرے ۔ ‘‘ ( سندھ کوارٹرلی 1987-89ء ) 

’’ پنجاب وݙی مستقل مزاجی نال انگریزاں دے پُچھ نال ٻدھیا ریہا تے اپݨی ہر چیز کوں بھُل ڳیا۔ انگریزاں پنجاب کوں دھوکہ ݙتا۔ مد ہوش کیتا، ݙنڈے مارئے ، رشوت ݙتی تے جبر کر تے اپݨی قوت کوں استحکام بخشیا تے ا یں دے باشندیاں تے ظلم کیتا تانجو مقامی لوکاں کوں پِچھوں سٹیا ونجٖے ۔ انہاں نال نفرت کیتی ونڄ سڳے تے اجنبی کوں ڳل نال لایا ونجٖے تے پنجاب لُٹ مار نال زندہ رہے تے استعماری قوتاں دے اشاریاں تے نچدا رہے۔ ‘‘ (سندھ کوارٹرلی جلد 14 شمارہ 3 ) 

’’ ججاں ‘ جرنیلاں تے جماعت اسلامی آلیاں دا پاکستان دی تخلیق ءِ چ کوئی حصہ کائنی تے ایہ لوک پاکستان دے دیس دا کݙاہیں حصہ کائنی ریہے ۔ قوم دے مسلیاں کوں مولوی تے جرنیل کݙاہیں نی سمجھ سڳدا۔ اسلام دی تریخ ءِ چ ججاں ، جرنیلاں تے مولویاں ہمیشہ بصیرت توں عاری ہووݨ دا ثبوت ݙتا ہے تے ہمیشہ مسخراں تے کرائے دے ٹٹو دا کردار ادا کیتے ۔ ‘‘ (سندھ کوارٹرلی جلد 14 شمارہ 3 ) 

’’ برطانوی سلطنت دی ہندوستانی فوج ءِ چ ہندوستان دا فضلہ بھرتی کیتا ویندا ہا ۔ پاکستانی فوج دا مرکزی تے وݙا حصہ وی پاکستانی فضلے تے جرائم پیشہ قبائل تے مشتمل ہے ۔ ‘‘ ( سندھ کوارٹرلی ، جلد 14 شمارہ 3 ) 

‘‘ وردی دا مسلک جاہل تے سوچݨ توں عاری ذہن دا مسلک ہے۔ فوجی وردی پوش اسلام کوں کوڑ بݨا ݙیندے۔ وردی پوشاں دا بھیانک تے شیطانی مسلک انہاں کوں پاکستان تے ایندے عوام دے خلاف جرائم تے گناہواں ءِ چ کٹھا کیتا ہویے ۔ فوج دے مسلک ءِ چ کوئی اخلاقیات تے فلسفہ کائنی۔ فوج دے مسلک ءِ چ کوئی اسلام کائنی ۔ ‘‘ ( سندھ کوارٹرلی 1987-89ء ) 

’’ پیشہ ور فوجی دا ذہن عجیب کمزوریاں تے جکڑ بندیاں آلا ذہن ہے۔ ایہ جاہل تے بے صبرا دماغ ہے۔ ایہ شک کرݨ آلا اتے بھروسہ نہ کرݨ آلا ذہن ہے ، ہک ایجھا ذہن جیرھا خود کوں خیالی خطرات تے خدشات توں بچاوݨ دی کوشش کریندا راہندے۔ ‘‘ ( سندھ کوارٹرلی 1987-89ء )

’’ پاکستان کیتے پاکستانی فوج ہک مسئلہ تے ہک لعنت بݨ ڳئی ہے ۔ ‘‘ ( سندھ کوارٹرلی 1987-89ء ) 

’’ جرنیلاں کوں پہلے ای ایہ اعزاز حاصل ہے جو انہاں پاکستان کوں چیر پھاڑ ݙتا ۔ ہُݨ او نوّیں پاکستان کوں وی کٹھا کائنا راہݨ ݙیسن ۔ ‘‘ ( سندھ کوارٹرلی 1987-89ء ) 

’’ جرنیل تے جماعت اسلامی پاکستان ءِ چ شیطان دے چیلے ثابت تھئین ۔ ‘‘ (سندھ کوارٹرلی 1987-89 ء) 

’’ دنیا ءِ چ عزت پاوݨ آلیاں دی فہرست ءِ چ عدلیہ دا کوئی ذکر کائنی ۔ نہ وکیلاں ، رنڈیاں تے لٹیریاں کیتے کوئی شرف و احترام دا مقام ہے ۔ ‘‘ ( سندھ کوارٹرلی جلد 13 شمارہ 4 ) 

’’ فوج تے نوکر شاہی ، مصنوعی تے اندر تئیں سڑی ، متعفن ، غیر ذمہ دار ، نا قابل اعتمادتے ایں پنجاب کوں ہک عامیانہ معاشرہ بݨا ݙتے ۔ پنجابیاں کوںاُجٖا پُجٖا تے فربہ کیتا ڳیا پر  مد ہوش کر تے ، پریڈ کرا تے ، دبا تے محکومی تے ذلت آمیز چپ دا عادی بݨا ݙتا۔ ‘‘ ( سندھ کوارٹرلی جلد 14 شمارہ 3 ) 

’’ پاکستان ءِ چ قانون دی توہین ہک سماجی مظہر بݨ ڳے تے ایندے ءِ چ سب توں ودھ حصہ ملک دے ججاں تے وکیلاں دا ہے ۔ بلکہ او تاں قانون دی مشتبہ تاویلات تے رکیک اطلاقات کرݨ ءِ چ پیش پیش ریہے ہِن ۔ ‘‘ ( سندھ کوارٹرلی 1987-89ء ) 

’’ پاکستان ءِ چ عدلیہ خود قانون دی توہین کرݨ آلے افکار تے اعمال دا منبع ، آلہ کار تے محرک رہی ہے ۔ ‘‘ ( سندھ کوارٹرلی 1987-89ء )

’’ پاکستانی فوج گندی طرح وڳڑ چکی ہے۔ فوج دی تربیت ، تنظیم تے تعلیم دے بنیادی اصول ݙو ہن: دھوکہ بازی تے فریب ۔ پاکستانی معاشرہ ول ول انہاں دا شکار تھیندا پے تے عادی تھی ڳے۔ ‘‘ ( سندھ کوارٹرلی 1987-89ء ) 

’’میں اسلام آباد کوں ہمیشہ کیپٹن کک دی منزل مقصود سمجھدا ہاں ۔ ہک منحوس جاہ ،غلاماں دی منڈی ، شرابیاں ، عیش پرستاں دی جنت، جرائم، گناہ ، بد کرداری ، سازش، فساد تے زیادتاں دا دارالحکومت ۔ ہک نجس شہر تے مرکز، ناپاک جاہ ، اسلام دا تمسخر۔ پاکستان دے ٹکڑے ٹکڑے تھیوݨ دا ہکو سبب ۔ ‘‘ ( سندھ کوارٹرلی 1987-89ء )

’’ تریخ ءِ چ مولوی تے فوج دا اجتماع ہمیش ہولناک ریہے ۔ انہاں ݙوہیں دے ملݨ نال پکرک ایسڈ توں ودھ تیزابی محلول وجود ءِ چ آندے۔ ‘‘ ( سندھ کوارٹر لی جلد 14 شمارہ 2 ) 

’’ اسلام کوں خود شیطان دی غارت گری تے جھانسے بازیاںتوں اتنا نقصان کائنی پُجٖا جتنا مسلمان حاکمیں دی سازشاں تے منافقت توں ۔ مسلمان حاکم اسلام تے ایندی تریخ نال کھیݙدے ریہے۔ کیا اساں نی جٖاݨدے جو ابو موسیٰ ؓ، عمرو بن العاصؓ ، حجاج بن یوسف ، المنصور ، اورنگ زیب ، نادر شاہ، ابدالی ، تیمور تے انہاں جہے لوکاں دے کیا کرتوت ہن۔ ‘‘( سندھ کوارٹر لی 1987-89ء ) 

’’ (سندھ نے )سکندر اعظم، آرغونیں ، مغلیں ، ابدالیں ، غزنویں، اُمویں تے عباسیں جہے بدمعاشیں ، بدذاتیں ، جابر بادشاہویں تے حرام ذادیں دی یلغار دا مقابلہ کیتے ۔ ایندی تحقیر کیتی تے ایں دا بدلہ گھدا تے انہاں دے پیر اکھاڑ ݙتے۔ ‘‘ ( سندھ کوارٹرلی 1987-89ء ) 

’’ پچھلے سو سالاں ءِ چ مسلمان ملکاں اپݨے دشمن اپݨے اندروں پیدا کیتے۔ مذہبی جماعتاں مغربی استعمار دی ایجنٹ بݨ ڳئیاں ۔ پان اسلام ازم دی تحریک ملتِ مسلمہ دے خلاف ہک سازش ہئی۔ استعماری حکومتاں تے مسلمان مذہبی جماعتاں ءِ چ ڳٹھ جوڑ ریہا۔ 1900ء توں مسلمانیں دی ہر مذہبی جماعت اسلام تے مسلماناں دے نال فریب تے دغا بازی کریندی رہی۔ ہر مسلمان لیڈر استعمار دا گماشتہ ہا۔ پاکستان ءِ چ ساریاں مذہبی پارٹیاں استعماری قوتاں تے تباہی دے سودا گراں دی زرخرید ہن۔ ساریاں مذہبی جماعتاں پاکستان دے عوام کوں دھوکہ ݙیوݨ تے بے وقوف بݨاوݨ ءِ چ لڳیاں ہویاں ہِن۔ انہاں ءِ چ سرفہرست جماعت اسلامی ہے جیرھی اپݨی ضمیر فروشانہ تے منافقانہ بنیاد تے اپݨے فتنے تے فساد تے غداری نال بھرئے ہوئے پروگراماں دے نال پاکستان دے جسد سیاست دا کینسر ہے۔ ‘‘ ( سندھ کوارٹر لی 1987-89)

’’ مذہبیت ہک جھانسا ہے، دھوکہ ہے، فریب ہے ۔ تاریخ ءِ چ مذہبی پیشوا ، مُلا تے فوجی نہایت بے حیا تے بد چلن ریہن۔ ایہ لوک عوام کوں دین توں پرے کریندے پن ۔ ‘‘ (سندھ کوارٹرلی 1987-89ء ) 

’’ مُلواں دی بالادستی تے انہاں دا عمل دخل تہذیباں دے کیتے زہر قاتل ریہے تے انہاں دے زوال دا سبب وی ‘‘ ۔ ( سندھ کوارٹرلی 1987-89ء ) 

’’ او (مولوی )قانون شکنی دے اصول دا پُتلا ہے ۔ بندوقاں ‘تلواراں مُلا تے غبی تے شیطانی دماغاں کوں ٻہوںمسرت ، خود نمائی تے سُکھ ݙیندین۔ ملا خون خرابہ ݙیکھݨ تے جان ݙیندے۔ پر خون کہیں ٻئے دا ہووے اوندا نہ ۔ ‘‘ ( سندھ کوارٹر لی 1987-89ء ) 

## حوالہ
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی اجرک) وچوں چوݨ