ملتانی(سرائیکی) زبان

وادیٔ سندھ دا علاقہ مختلف قوماں تے ونکو ونکی دیاں تہذیباں دا اݙا ریہے ، اَڄ کنوں چار ہزار سال پہلے ایں دھرتی ہک ایجھی تہذیب کوں پالی پوسی رکھیا ، جہڑی جو موئن جو دڑو  ، ہڑپہ تے قدیم ملتان کنوں ٹُر تے دکن وچ پلی سنبھلی ، مسلماناں دی آمد دے وقت یعینی 90ھ مطابق 709ء وچ ایں علاقے دی انفرادیت قائم ہئی ، اونویں وی ایہ علاقہ عہدِ عتیق کنوں ’’ہند‘‘ کنوں ریہے۔

وادیٔ سندھ دی زبان اُتے دردیٔ زباناں آپݨاں آپݨاں اثر مرتب کریندیاں ریہن ، ایندے لفظاں دا زیادہ تر حصہ غیر آریائی ہے ۔ ایں علاقے دی قدیم زبان کوں دردستان کنوں آوݨ والی نویں زبان پشاجی ، اپ بھرنش ٻہوں حد توڑیں متاثر کیتے۔ ایں طرح اِتھوں دی قدیم زبان ہک نویں شکل اختیار کر گھدی۔ وراچڈہ ، اپ بھرنش ایں علاقے دی او آخری زبان ہئی جیندے بعد ایں علاقے وچ سندھی تے ملتانی (سرائیکی) ٻولی ٻولی ونڄݨ لڳ پئی۔

مسلماناں دے وادیٔ سندھ وچ آوݨ تے آ رہݨ نال اِتھاں ݙوں قسم دے مسلمان وجود وچ آ ڳئے ۔ ہک خالص سندھی نسل دے مسلمان تے ٻئے عربی تے سندھ دے رلوڑ بندے ، انھاں ݙوہائیں اِتھوں دیاں زباناں کوں خوب وَدھایا پھلایا ۔

ملتان دا تعلق زیریں سندھ کنوں 111ھ،730ء وچ کٹیج ڳیا ۔ ایں طرح ملتانی زبان سندھی زبان کنوں علیحدہ تھی ڳئی تے وَل آزادانہ طور تے ترقی کرݨ لڳ پئی۔ ملتانی تے سندھی دے اَنج اَنج تھیوݨ کوں تقریباً تیرھاں سو سال تھی ڳئین تے ایندے نال سندھی زبان دا ݙوجھا دور شروع تھی ویندے تے ݙوں زباناں سندھ وچ رواج وچ آ ڳیاں ، ہک ملکی زبان سندھی تے ݙوجھی عربی یا عربی زدہ فارسی۔

340ھ مطابق 902ء وچ اصضخری بغدادی سندھ کنوں ملتان وچ آیا تاں اوں وقت سندھی تے عربی ݙوہیں زباناں وَرتیاں ویندیاں پیاں ہَن ۔ اوں لکھیئے جو منصورہ (موجودہ بھکّر) اَتے ملتان دے نال نال دی زبان عربی تے سندھی دے علاوہ مکران والیاں دی زبان مکرانی تے فارسی ہئی۔

وَل محمد بن قاسم دی سندھ دی فتح کنوں لا تے محمود غزنوی دے زمانے تئیں (جہڑا جو تقریباً سوا ترائے سو سال بݨدے) ایہ علاقہ عربی تے فارسی ٻولݨ والیاں دے زیر اثر ریہے ۔ تے اِتھوں دی زبان وی پاسا بدلیے ۔ مقامی ٻولی دے نال نال عربی تے فارسی دی عام طور تے بَوی تے سمجھی ویندی ہئی ۔ ایں حالات وچ ہک نویں پَچ میل قسم دی زبان وی وجود وچ آئی۔

انھاں نویاں حالات وچ وادیٔ سندھ دی زبان کجھ ایں طرح ونڈیج ویندی ہے۔

1۔ملتانی:  اہ زبان ملتان ، مظفرگڑھ ، ڈیرہ غازی خان دے اضلاع تے ریاست بہاول پور دے شمالی اُتلے پاسے ٻولی ویندی پئی ہئی۔

2۔سرائیکی: سندھ دی شمالی ٻولی دا ناں سرائیکی ہا ۔ اَتے یہ سندھ دی خالص ترین شکل ہئی ۔ سرائیکی کوں سرداراں دی زبان وی سݙیا ویندا ہا ۔ ایندے علاوہ سرائی ہک قوم وی ہے جنہاں دے ہک روحانی بزرگ حضرت صاحب سرائی دا مزار وی مرجع خاص و عام بݨیا ہوئے ۔ جتھاں بلوچستان تے سندھ دے ہزاراں زائرین ہر سال آ تے مَنوتیاں لہیندن تے منیندن۔

برصغیر دے وچ وی افراتفری دے زمانے وچ مختلف خانداناں ، قبیلیاں تے نسلاں آپس وچ گھلئن ملِئن۔ تاں ملتانی (سرائیکی) ٻہوں تیزی نال اڳوں تے تھئی ہے ، اَتے فراخدلی نال سندھی ، پشتو ، بلوچی ، ترکی ، ایرانی ، عربی تے فارسی کنوں الفاظ تے تراکیب قبول کیتن، تے وَدھّی پھلی ہے۔

ڈاکٹرمہر عبدالحق اپݨی کتاب ’’ملتانی زبان اور اس کا اُردو سے تعلق‘‘دے چھیویں باب وچ ملتانی زبان دے عنوان تلے ملتانی زبان دے اصول تے قواعد ، ذخیرئہ الفاظ ادب تے شعر و شاعری ، اَتے کافی روشنی سٹی ہے ،127صفحے تئیں ، ایہ باب کافی اہم ہے۔

ملتانی زبان وچ پنجابی تے سندھی دے ٻہوں سارے الفاظ وی ہن، تے اپݨاں ذخیرئہ الفاظ وی ڈھیر سارا ہے ، بلکہ ملتانی (سرائیکی زبان) ذخیرئہ الفاظ دے لحاظ نال ٻہوں رَڄی کڄی اَتے امیر کبیر زبان ہے۔

ایں زبان وچ شعر و نغمہ ، قصہ کہانی ، ٻجھارتاں ، پہاکے ،محاورے ، پدّے سب کجھ ٻہوں سارا ہے بلکہ ضرب الامثال(اَکھاݨ، پہاکے ، پدے) تاں ایندا خزانہ ہِن۔

ملتانی زبان نہ تاں لہندا دی شاخ ہے ، اَتے نہ پنجابی یا مغربی ہندی دی کوئی پَھپھڑݨ والی پاڑ ہے ، بلکہ اتھاں زباناں کنوں اَنج ہک مستقل تے قائم بالذات زبان ہے جیکر ایندی سکوت کہیں نال ہے تاں سندھی نال ہے جہڑی ایندی چھوٹی بھیݨ سݙیج سڳدی ہے ۔

ایہ زبان صدیاں کنوں ، تے حملہ آوراں دی مار پچھاڑ دے باعث غیر قوماں دیاں زباناں کنوں وی اثر گھندی رہی ہے ، وَل وی اپݨی اصلیت کوں نِسوّ وساریا یعنی ایں زبان اپݨی انفرادیت کوں ہر حالت وچ قائم رکھیے۔

ملتانی زبان دیاں پنج آوازاں ٻ ، ڄ ، ݙ ، ڳ اَتے ݨ اُردو وچ کائنی لبکہ سندھی دے سوا ٻئی کہیں زبان وچ کائنی ۔ محض ’’ڄ ‘‘ دی آواز لہندا وچ ہے۔

ملتانی زبان (سرائیکی) دی زبردست قوت ، ٻنھاں زباناں دے لفظ اپݨے بݨا گھنݨ تے ورتݨ وچ ہے ۔ ایہ زبان غیر ملکی الفاظ اُتے آپݨے اصول تے قواعد دے مطابق اُنھاں کوں بݨا جوڑ تے آپݨے وچ رَلا گھندی ہے ، ایندیاں ضرب الامثال اِتھوں دے لوکاں دے طرزِ تمدن ، معاشرے ، معیشت اَتے خیالات و جذبات دے متعلق ٻہوں کجھ ݙسیندن ۔ اپݨی کتاب وچ ڈاکٹر مہر عبدالحق 163ضرب الامثال کوں صفحہ 133کنوں 161 توڑیں کھنڈایا ہویا ہے انھاں محاورحے وی کٹھے کیتن۔

ایہ صفحہ 162کنوں 198توڑیں لکھے ہوئے ہن ۔ انھاں ضرب الامثال تے محاوریاں دے شیشے وچوں اِتھوں دیاں قوماں دی ذہنی سطح دا ارتقاء ݙیکھ سڳدے ہیں کیوں جو ایہ سچیاں تصویراں ہِن۔ قومی کردار ، رسم و رواج اَتے تہذیب و تمدن سب کجھ انھاں وچوں جھلکیاں ݙیندے۔ ایہ وی ݙسیندن جو سرائیکی ٻولݨ والا وسیب پراݨ وقتاں وچ حرب و ضرب ، صحرانوردی ، کاشت کاری وغیرہ وچ رُدھے ریہن تے انھاں شئیں نال چنگا رابطہ رکھیئے۔

ٻیا ایہ جو انھاں ڳالھوں انھاں دی معاشی تے وسیبی حالت دا وی پتہ لڳدے بلکہ ایہ طبقاتی تقسیم دا پتہ وی ݙیندن ۔ ایندا حاکم وی اَڳاڑی پچھاڑی کنوں ݙرو ،اَندھا ہاتھی ، لشکر دا زیان۔

ایویں سرائیکی دے ذخیرئہ الفاظ وچ دُعائیں تے بد دعائیں (پلُوتیاں ) دی ہک فہرست وی شامل ہے ۔ موضعیاں ، وستیاں ، شہراں ، شخصاں تے پیشیاں دے نانواں دے متعلق وی ڳالھیں لکھیاں ہوئن۔

ملتانی ذخیرئہ الفاظ دی ڈھیری وچوں ہک مُٹھ جتی لفظ نمونے دے طور تے شامل ہِن۔ صفحہ 203کنوں209تئیں ۔ تے ایہ وی آکھیا ڳئے جو انھاں نال اساݙی قومی زبان اُردو اپݨی جھولی بھر سڳدی ہے تے انھاں کوں اُردو اپݨاں بݨا گھنّے تاں اساݙے حق وچ ہک چنگی ڳالھ ہوسی ۔ ہک ماہر لسانیات ایں مقصد کوں انھاں لفظاں وچ بیان کریندے تے آہدے:

جے توڑیں کہیں دریا کوں اوندیاں معاون ندیاں ، نالے پاݨی نہ پُچایا کریسن تاں ظاہر ہے جو او بچیا نہ رہسی ۔ یا تاں ٻہوں جلدی سُک ویسی یا جے توڑیں تازہ تے نواں پاݨی اوندے وچ ہر روز داخل نہ تھیندا رہسی اوندا پاݨی میلا تے ہُٻیا رہسی۔ ڈاکٹر محی الدین قادری زورؔ وی ’’اُردو کے اسالیب بیان‘‘ وچ آہدن جو 

’’اساکوں اُمید ہے جو اساݙی زبان دے نوجوان انشاء پرداز اُردو دے ایں فطری رجحان دا ضرور خیال رکھیسن اَتے اپݨے اپݨے وطن دیاں ٻولیاں دے مخصوص الفاظ ، محاورے ، روزمرے ، استعارے ، تلمیحاں ، تشبیہاں وغیرہ کوں ٻہوں آزادی نال (کُھلے دل نال) ورتین!‘‘

انگریز ماہر لسانیات Max Mullerوی اپݨی ہک کتاب وچ آہدن جو

’’کہیں زبان کوں اوندے مولد(Vative Soil)اپݨے ڄمݨ دی دھرتی کنوں ہٹا چھوڑو اَتے اوکوں انھاں ٻولیاں کنوں وی اَنج کر چھوڑو جنھاں ایندی پرورش کیتی ہے تاں وَل تساں ݙیکھسو جو ایندا ودھݨ پھلّݨ وی رُک ویسی۔‘‘

ڈاکٹرمہر عبدالحق اتھاں ملتانی دے خاص لفظاں دی وی ہک تندیر ٻدھی ۔ ایہ انھاں دی کتاب ’’ملتانی زبان اور اس کا اُردو سے تعلق‘‘ دے صفحہ 212کنوں 234تئیں ݙتے ہوئن۔ ملتانی زبان دے ذخیرئہ الفاظ دی ڳالھ کریندیں ہوئیں مسٹر اوبرائن انگریز ماہر لسانیات محض کھجی دے متعلق پنجاہ لفظ ڳݨائن، تے ایویں اُٹھ دیاں ٻارھاں قسماں دے ناں وی ڳݨائے ڳئین۔

فتح سندھ دے بعد جݙاں براہ راست عرب قبیلے ایں ملک وچ آ وَسیے اَتے اِتھوں دی حکومت دی رڳ وی ٻنھاں دے ہتھ لڳی ، تاں ملتانی زبان دا عربی نال رَل مِل ونڄݨ کوئی وݙی ڳالھ نہ ہئی تے ایہ خوب رَلّی مِلّی۔ ایرانی فوجاں اَپݨے نال فارسی کوں گھن آئیاں ، جہڑی جو عربی زدہ یعنی عربی دی رلوڑ ہئی ۔ عرباں وادیٔ سندھ وچ سوا ترائے سو سال حکومت کیتی ہئی ۔ ایں دوران سرائیکی نے غیر ملکی لفظاں کوں آپݨے مخصوص لب و لہجے دے سانچے وچ ڈھال گھدا ۔ مثلاً

خون دا کُھون                   خدا دا کُھدا  نماز دا جماج

کاغذ دا کاگز                        زمین دا جمین                   جہاز دا جہاج

مطلب دا مطبل وغیرہ وغیرہ

کیوں جو ملتانی زبان تے عربی تے فارسی کنوں بے شمار لفظ گھدن ، تے اُنھاں آپݨے وچ ڈھال گھدا ہے ۔ ڈاکٹر مہر عبدالحق ہوریں انھاں دی وی ہک تندیر ٻدھ ݙکھائی ہے ۔243کنوں 264صفحیاں تئیں۔ مثلاً

خُشکیل(غصّے والا)     غرقاوݨ (ٻوڑݨ)          کنجݨ(ٹنگݨ) ،(ٻانھیں ٹنگݨ)

عقاوݨ(تنگ کرݨ)                                                ذونقی (مزے نال) وغیرہ وغیرہ

## حوالہ
کتاب: سرائیکی لسانیات۔ مصنف: دلشادؔ کلانچوی. ترتیب و پیشکش: ظہور احمد دھریجہ.چھاپہ خانہ جھوک پبلشرزملتان 2019ء