open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
سرائیکی زبان تے اَدب

پروفیسر دلشاد کلانچوی دی سرائیکی زبان تے ادب مئی 1987ء وچ سرائیکی ادبی مجلس بہاول پور ولوں چھپی ہے ایہ کتاب اکادمی ادبیات پاکستان دی طرفوں ایوارڈ یافتہ ہے۔ اپݨی ایں کتاب "سرائیکی زبان تے ادب" بارے پروفیسر دلشاد کلانچوی ’’پہلی گالہ‘‘ دے عنوان نال لکھدن:’’ایہ کتاب سرائیکی زبان تے ادب ،پنج ابواب اُتے مشتمل ہے تے میڈی ساری عمر دی تحقیق تے مطالعے دا نچوڑ ہے میں کوشش کیتی ہے جو ایندے وچ سرائیکی زبان تے ادب دے باغ دیاں ساریاں بہاراں آ ونڄݨ ۔ سارے رنگ آونڄݨ  تے ساریاں خوشبوآں آ ونڄݨ ، ایں گالھوں اینکوں مختلف حصیاں وچ ونڈ ݙتا ڳئے تاں جو ہر حصے دا انج انج تاثر قائم تھی سگے تے سرائیکی زبان تے ادب دی ٹور واضح، موثر تے صحیح صحیح پتہ لگ سگے‘‘۔بقول مصنف ایں کتاب ’’ سرائیکی زبان تے ادب‘‘چھاپݨ دا مقصد سرائیکی لوک ادب دا واضح انداز نال مجموعی جائزہ گھنݨ ہئی۔ ایں کتاب وچ ݙتے ڳئے ادبی مواد کوں مختلف موضوعات دا مجموعہ آکھیا ونج سگدے یا سرائیکی ادب دیاں مختلف صنفی (اصناف) ونکیاں دی جائزہ کاری وچ شمار کیتا ونج سگدے۔ پروفیسر دلشاد کلانچوی دی ایہ کتاب ’’ سرائیکی زبان تے ادب‘‘ ادبی تاریخ نویسی دے مزاج دیاں منڈھلیاں جھلکیاں تے نقش ضرور نشابر کریندی ہے ۔ جینویں جو سرائیکی سماج دا سیاسی، تاریخی، سماجی ماحول، رجحانات، تخلیق کاراں، مصنفین اتے انہاں دیاں کتاباں بارے سنین، تاثراتی تنقید اتے سرائیکی ادبی اصناف دے اُسرݨ نسرݨ بارے جائزہ کاری کوںڈیکھ تے آکھیا ونج سگدے۔ توڑے جو پروفیسر دلشاد کلانچوی دی ایہ کتاب ’’ سرائیکی زبان تے ادب‘‘ مکمل ادبی تاریخ دے مطالبے تے پوری نی لہندی مگر جزوی طور تے سرائیکی ادبی تاریخ شمار کیتی ونج سنگدی ہے اتے مستقبل دے ادبی مورخین کیتے’’ سرائیکی ادبی تاریخ نویسی بارے مواد ضرور مہیا کریندی ہے مصنف دلشاد کلانچوی دی ایہ کتاب سرائیکی زیان تے ادب وچ سرائیکی زبان دے آغاز ارتقاء، بنہاں زباناں (سندھی، عربی، فارسی، اردو، پنجابی) دے نال گانڈھے سانگھے بارے تاریخی تناظر وچ لسانی جائزہ پیش کیتا ڳئے۔ ایں کتاب دی ہک بئی خصوصیت اے ہے جو ایندے وچ سرائیکی شاعری (نعت، مرثیہ، کافی،غزل، مزاحیہ شاعری)  دے نال نال جدید سرائیکی نثری اصناف (افسانہ، ڈرامہ، ناول، اتے ترجمے بارے ارتقائی جائزہ گھدا ڳئے۔ ایں کتاب وچ مصنف نے سرائیکی ادب کو مختلف ادوار وچ تقسیم کرݨ  دی بجائے موضوعاتی  انداز ونڈ ویتر کیتی ہے۔

مثلاً:

* سرائیکی زبان

* سرائیکی لوک ادب

* سرائیکی زبان دا لوک ورثہ

* سرائیکی شاعری

* سرائیکی دا جدید نثری ادب

* سرائیکی دیاں لاثانی کتاباں

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی ادب دی مختصر تاریخ تے سجاد حیدر پرویز دے دعوے

* سرائیکی ادب دی مختصر تاریخ تے تنقیدی اقتباسات

* سرائیکی ادبی شخصیات

* سرائیکی لوک ادب دے شخصیّات

* سرائیکی ادب دی مختصر تاریخ

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:سرائیکی زبان تے اَدب
سرائیکی لوک ادب دے شخصیّات

"سرائیکی ادب دی مختصر تاریخ" اے کتاب ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز ہوراں دیاں تحقیقی کاوشاں دا نتیجہ ہے ایں کتاب دے سرنانویں تے ’’ سرائیکی لوک ادب دی آپݨی طرز دی پہلی ادبی تاریخ‘‘ لکھیا ڳئے، ایہ کتاب س ۔ سرائیکی پبلیکیشنز چغتائی بلڈنگ ۔ بلوچ نگر مظفر گڑھ دی طرفوں اپریل 1986ء وچ چھپی۔ اِیں کتاب وِچ جیڑھے سرائیکی لوک ادب دے شخصیّات دے بارے ڳالھ مہاڑ کِیتی ڳئی ہِے اُنّھاں دی تن٘دِیر اِیہ ہِے:

## سرائیکی ادبی شخصیات

### شاعر

* حضرت بابا فریدؒ شکر گنج         (1173ء تا 1245ء)

* حضرت سلطان باہوؒ                 (1631ء تا 1694ء)

* حضرت علی حیدر ملتانیؒ           (1690ء تا 1768ء)

* حضرت مولوی لطف علیؒ          (1718ء تا 1796ء)

* حضرت سچل سر مست ؒ          (1739ء تا 1827ء)

* حضر ت خواجہ غلام فریدؒ          (1848ء تا 1901ء)

* جانبار جتوئی                         (1918 تا حیات)

### نثر نگار

* غلام حسن حیدرانی                  (1922ء تا 1975ء)

* ڈاکٹر مہر عبدالحق                  (1918ء تا حیات)

* پروفیسر دلشاد کلانچوی            (1916ء تا حیات)

* محمد اسماعیل احمدانی             (1930ء تا حیات)

* ڈاکٹر طاہر تونسوی                 (1948ء تا تا حیات)

* ظفر لاشاری                          (1948ء تا تا حیات)

### غیر ملکی سرائیکی دانشور

* رچرڈ برٹن

* کرسٹوفرشیکل

* یو اے سمرنوف

## خصوصیات مضامین

* مضمون۔ حالات زندگی، کوائف۔

* سرائیکی لکھاریاں دے حوالے

* سرائیکی ادب تے شاعر (شکلاں)

* مرحوم، تِریمتیں، سندھی، غیر ملکی تے نینگر لکھاری۔

ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز دی ایہ کتاب سرائیکی ادب دی مختصر تاریخ ادبی اصناف دیاں مختلف ونکیاں (مرثیہ، نعت گوئی، قطعہ نگاری، ڈراما، سفر نامہ، ناول، افسانہ) دی مختصر معلومات، پچھوکڑ پندھ ویہاݨی (پس منظر ی مطالعہ)، تے انہاں اصناف وچ چھپݨ والیاں کتاباں بارے تبصرے و تاثرانی بیانیے اُتے مشتمل جائزہ شماری ہے۔ جیندے وچ پچھوکڑ توں گھن کر اہیں 1986ء تک دے ادبی صنفی پس منظر تے پیش منظر دی تفصیل درج ہے۔ تے بنیادی معلومات مل ویندین۔ ایندے علاوہ ٻئے تحقیقی شماریاتی مضامین وچوں سرائیکی شاعری دی تاریخ 681ء توں 1986ء، سرائیکی شعری مجموعیاں دی تاریخ 1107ء کنوں 1986ء کتاب شماری سرائیکی تراجم دی تاریخ 1486ء توں 1986ء، سرائیکی لسانیات دی تاریخ 1888ء توں 1986ء، زبان و ادب 1913 توں1986ء، قاعدے 1893ء توں 1986ء ، نعتاں 1880ء توں 1986ء، گرائمراں 1888ء توں  1986ء، رسم الخط 1866ء توں  1986ء، سرائیکی مزاحیہ نثر دی تاریخ 1967ء توں 1986ء تک تھیوݨ آلے ادبی کم، کتاباں دی اشاعت، مضامین دی بنیادی معلومات کوں یکجا کیتا ڳئے۔

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی ادب دی مختصر تاریخ

* سرائیکی ادبی تاریخ

* سرائیکی ادبی تذکرے

* جانباز: جیندا ناں ہے

* سرائیکی شاعری اچ غزل گوئی

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:سرائیکی ادبی تاریخ
سرائیکی ادبی شخصیات

سرائیکی ادبی شخصیات (سرائیکی لوک شاعر تے سرائیکی لوک نثر نگاراں) دے ادبی پور ھیئے بارے معلومات، حالات زندگی، انھاں دی کتب، تخلیقات بارے مضامین کوں ادبی تذکرہ نویسی وچ شامل کیتا ونڄ سڳدے ۔ ایں طرحاں ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز دی کتاب سرائیکی ادب دی مختصر تاریخ، تذکرہ نویسی، کتابیات شماری دے تاثرانی جائزے دے نال تحقیق دے رستے ٹردی ہوئی مختصر ادبی تاریخ و نڄ شمار تھیندی ہے۔ یکجا ادبی معلومات میسر ہووݨ پاروں "سرائیکی ادب دی مختصر تاریخ" قارئین ادب تے طالب علماں کیتے استفادے سانگے ہک غنیمت ثابت تھئی۔ ایں پسندیدگی تے مقٻولیت کوں مد نظر رکھیندے ہوئے ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز نے ایہا کتاب ’’ سرائیکی زبان و ادب کی مختصر تاریخ‘‘ دے ناں نال اردو زبان وچ، تبدیلی تے اضافے نال چھپوائی۔ تے ایندی اشاعت بارے لکھدن:"سرائیکی ادب دی مختصر تاریخ ناں دی کتاب، ڈاکٹر سلیم اختر گورنمنٹ کالج لاہور دی ایم اے اردو کیتے کتاب "اردو ادب کی مختصر تاریخ" (ایڈیشن ۱۹۸۴ء دی طرز تے )پیش کریندا پیاں"ایندے وچ کجھ شک نھیں جو، ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز دی ایہ کتاب ببلو گرافی دے حوالے نال ٻہوں اہمیت دی حامل ہے۔ ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز دی ایہ کتاب جݙاں شائع تھئی تاں اینکوں پذیرائی ملی۔ اخبارات، رسائل وچ ایندے اتے تبصرے لکھیے ڳئے جیندا ذکر ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز نے اپݨی ٻئی تحقیقی کتاب "سرائیکی ادب ٹور تے پندھ" وچ کیتے۔ ایں کتاب دے صفحہ نمبر 99 تے حضور بخش امام دے ہک تنقیدی مضمون وچوں ’’ سرائیکی ادب دی تاریخ مختصر تاریخ‘‘ بارے کجھ اقتباسات پیش ہن۔ (واضح راہوے جو حضور بخش امام دا ایہہ مضمون روزنامہ امروز، لاہور ، اشاعت 13 فروری 1987ء شائع تھیا ہئی)

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی لوک ادب دے شخصیّات

* سرائیکی ادب دی مختصر تاریخ

* سرائیکی ادبی تاریخ

* سرائیکی ادبی تذکرے

* جانباز: جیندا ناں ہے

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:سرائیکی ادبی تاریخ
سرائیکی زبان تے اَدب دے خاصیّتاں

پروفیسر دلشاد کلانچوی دی سرائیکی زبان تے اَدب مئی 1987ء وچ سرائیکی ادبی مجلس بہاول پور ولوں چھپی ہے ایہ کتاب اکادمی ادبیات پاکستان دی طرفوں ایوارڈ یافتہ ہے۔ ایں کتاب وچ کجھ خصوصیات تذکرہ نویسی تے کجھ ادبی تاریخی نویسی دیاں رلواں ہن۔ مگر ہک مورخ دے طور تے انہاں دا بیانیہ پہلے توں موجود تحقیق، ادبی تاریخی احوال، تاثر دی نشاندہی کریندے۔ مثلاً

* شروع وچ تاں سندھی تے سرائیکی ہکو جھئیاں زباناں ہن پر 111 ھجری وچ وادی سندھ دے ݙو حصیاں وچ تقسیم تھیون تال ایہ وی انج تھی گیاں‘‘۔ 

جاں جو دلشاد کلانچوی ہوراںدے پیش رو محقق میر حسان الحیدری، تاریخ ادبیات پاکستان و ہند (چوڈھویں جلد۔ (سرائیکی ادب) وچ متنی حوالے دے نال ایہا گالھ کریندے ہوئے لکھدن:"موجودہ سندھی 1100ء کے لگ بھگ سرائیکی توں انج ہک مستقل زبان بݨ ڳئی ایں کیتے سندھی دی پراݨیاں تحریراں سرائیکی نال وݙی مماثلت رکھیندیاں ہن۔ مثال دے طور تے قاضی قاضن دا ایہ بیت ݙیکھو:

کنز قدوری کا فیہ کے کین پڑھیوم

سو پائی پیوجئیاں پرین لدھوم

میں کنز قدوری اتے کافیہ پڑھ کے محبوب نہیںپاتا او ڳالھیں ٻیاں ہن جنہاں نال ساجݨ ملِدے ہن۔سندھی، سرائیکی زبان داتاریخی اعتبارنال ہک ݙوجھے انج تھیون داسن میر حسان الحیدری ہوراں 1100عیسوی لکھیئے جاں جو دلشاد کلانچوی ہوراں 1100 ھجری درج کیتے، سنین دی درستی تذکرہ و تاریخی نویسی دی بنیادی خصوصیات وچ شامل ہے جیندی تصحیح نہ ہووݨ  دی وجہ تاریخ نویسی دے اصولوں توں آگاہی نہ ہووݨ  دے نال نال تحقیقی تساہل، اتے پہلے توں موجود تحقیق/ نقل در نقل اہم وجہ ہے۔ دلشاد کلانچوی ہوراں دا ایہ مجموعہ ’’ سرائیکی زبان و ادب‘‘ اصناف ادب دے پس منظری مطالعہ تے معلوماتی مواد مہیا کریندے تے اصناف ادب (افسانہ، ڈرامہ‘ ناول، گیت، مرثیہ، نعتیہ شاعری، کافی) وغیرہ بارے جائزہ کاری دے مواد اُتے مبنی ہے۔ تحقیق دا پہلو کمزور ہے تے تنقید محض تاثراتی انداز بیان رکھیندی ہے ایہ کتاب سرائیکی زبان و ادب ، ایندیاں مختلف اصناف ادب وچ سن 1980ء تک تھیون والے کم دی جمع آوری تے سرائیکی ادب دے تخلیقی سمل کوں محفوظ کرݨ  دا آہر ہے ۔ پروفیسر دلشاد کلانچوی ہوراں ایہ کم یقینا نا موافق حالات وچ کیتا، جݙاں اپݨی مادری زبان وچ لکھݨ دے شعور کوں ٻہوں زیادہ مضبوطی نہ ملی ہئی اتے کتاباں، رسائل چھپواوݨ، معاشی اعتبار نال مشکل کم ہا۔ تاہم انہاں دی ایہ کتاب سرائیکی ادب دے طالب علماں، شاعراں، نثر نگاراں تے سرائیکی لوک ادب نال دل چسپی رکھن والے قارئین کیتے اہمیت دا درجہ رکھیندی ہے۔

پروفیسر قاسم جلال لکھدن:"سرائیکی زبان تے اَدب" جھئیں مستند تاریخی اتے معلوماتی کتاب لکھ کر ادبی دنیا کوں سرائیکی ادب نال شناسا کیتے تے ایہ یاد گار کتاب ادب دے طالب علماں، مورخاں تے محققین کیتے روشنی دا مینار ثابت تھیسی‘‘۔

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی زبان تے ادب

* سرائیکی ادب دی مختصر تاریخ تے سجاد حیدر پرویز دے دعوے

* سرائیکی ادب دی مختصر تاریخ تے تنقیدی اقتباسات

* سرائیکی ادبی شخصیات

* سرائیکی لوک ادب دے شخصیّات

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:سرائیکی زبان تے اَدب
سرائیکی ادب ریت تے روایت

ڈاکٹر طاہر تونسوی دی کتاب "سرائیکی ادب ریت تے روایت" اُنہاں دے تحقیقی ، تنقیدی مضامین اتے مختلف کانفرنساں وچ پڑھے ڳئے مقالات دا مجموعہ ہے ۔ اُنہاں دی ایہ کتاب سرائیکی ادبی بورڈ (رجسٹرڈ) ملتان دی طرفوں، جنوری سن 2010ء وچ، ݙوجھی وار چھپی ہے جاں جو ایندی پہلی اشاعت مارچ 1993ء دی ہے ۔ ایں کتاب وچ تریہہ (30)تحقیقی، تنقیدی مضامین شامل ہن جنہاں دی تندیر کجھ ایں طرحاں ہے ۔

* سرائیکی دا کلاسیکی ادب

* سرائیکی وچ مرثیے دی روایت

* سرائیکی ادب وچ اسلامی تہذیب دے عناصر

* سرائیکی وچ داستاناں دی روایت

* تحریک آزادی وچ سرائیکی دا حصہ

* نویں سرائیکی شاعری

* قومی ادب دے ودھا وچ علاقائی زبانیں دا حصہ

* سرائیکی زبان دی شہکار مثنوی… سیفل نامہ

* سرائیکی افسانے دی ٹور

* سرائیکی وچ تراجم

* سرائیکی زبان وچ ڈرامہ

* سرائیکی ادب وچ طنز و مزاح

* سرائیکی وچ منظوم تراجم

* سرائیکی ادب وچ سفر نامے

* سرائیکی وچ ہائیکو

* سرائیکی شاعری وچ مقام حسینؓ

* سرائیکی دا پہلا افسانہ نگار

* خواجہ فریدؒ دے کلام وچ عشقیہ داستاناں

* خواجہ فریدؒ دے کلام وچ ریتاں

* سرائیکی دا ہک گُمنام شاعر …خوشدل

* سرائیکی دا ہک قدیم شاعر…گانمن ملتانی

* پیت دے پندھ دا سنجا کا پندھیڑو

* ویلے دی کُوک تے ݙکھ دی جَنج دا شاعر(اقبال سوکڑی)

* شاکر تونسوی دی غزل

* سرائیکی شاعری دا گو تم… ممتاز حیدر ڈاہر

* سرائیکی وسیب دے پس منظر دا شاعر…محمد سلیم احسن

* سرائیکی فکشن تے ظفر لاشاری

* پیار پریت دی ریت دا شاعر…فاروق روکھڑی

* ’’کونین دا والی‘‘ تے ہک نظر

* سرائیکی ادب دے چار سال

ڈاکٹر طاہر تونسوی دی کتاب "سرائیکی ادب ریت روایت" بھانویں جو تنقیدی و تحقیقی مضامین دا مجموعہ ہے مگر ایندے مضامین وچ ادبی شخصیات شاعراں، ادیباں سرائیکی ادب دیاں اصناف، تے کتابیات خاص طور تے کلاسیکی ادب بارے ٻہوں سارا تحقیقی مواد اینجھا مل ویندے جیندے نال سرائیکی ادبی تاریخ وچ حقائق دی تصحیح وچ مدد مل سگدی ہے۔

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی زبان تے ادب وِچ تذکرہ تے تاریخ نویسی

* سرائیکی زبان تے ادب دے خاصیّتاں

* سرائیکی زبان تے ادب

* سرائیکی ادب دی مختصر تاریخ تے سجاد حیدر پرویز دے دعوے

* سرائیکی ادب دی مختصر تاریخ تے تنقیدی اقتباسات

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:سرائیکی ادب ریت تے روایت
سرائیکی ادب ریت تے روایت وِچ لوک ادب دی تاریخ

ڈاکٹر طاہر تونسوی دی کتاب "سرائیکی ادب ریت تے روایت" اُنہاں دے تحقیقی ، تنقیدی مضامین اتے مختلف کانفرنساں وچ پڑھے ڳئے مقالات دا مجموعہ ہے ۔ اُنہاں دی ایہ کتاب سرائیکی ادبی بورڈ (رجسٹرڈ) ملتان دی طرفوں، جنوری سن 2010ء وچ، ݙوجھی وار چھپی ہے جاں جو ایندی پہلی اشاعت مارچ 1993ء دی ہے ۔

سرائیکی ادبی تذکریاں یا ادبی تواریخ وچ صحیح سنین دا ہووݨ جزو لازم ہوندے ایں تناظر وچ ڈاکٹر طاہر تونسوی دی کتاب "سرائیکی ادب ریت تے روایت" دا مطالعہ کریندے ہوئے ڈس ملدی ہے جو اُنہاں ایں پُکھ دِر توجہ کیتی ہے ۔

"جے توݨیں سرائیکی زبان دے کلاسیکی ادب دی رِیت دا تعلق اے سرائیکی زبان دے سارے کھوجی ’’ نور نامہ‘‘ کوں سرائیکی دی سب توں پراݨی لکھت قرار ݙیندن۔ نور نامہ دے لکھاری حضرت مُلا نے آپ ای ایندے لکھے ونڄݨ دی تاریخ بارے ݙسائے۔

پنج سے سال جو گذریے آہے ہجرت بعد رسولوں

ملاں کہے غریب و چارا کم علما واں کولوں"مطلب ایہ جو ہجرت دے پنج سو سال بعد نور نامہ لکھیا گیا ۔ ایں اعتبار نال ایندے لکھے ونڄݨ دا سال 1162ء بݨدے ۔ اتھاں میں مدینے دی ہجرت دا سال 662ہجری گھدے"بھانویں جو ایہہ ڳالھ تاریخ ادب دے ناقدین دی طرفوں کیتی ویندی ہے جو معیاری تاریخ محض سنین اتے واقعات دا مجموعہ نہیں ہوندی بلکہ معیاری ادبی تاریخ وچ اوں دور دیاں سماجی قدراں، ماحول ، تحریکاں تے رحجانات بارے وی بحث کیتی ویندی ہے ، مگر سنین دی درستی دے پکھ کوں نظر انداز نہیں کیتا ونج سگدا۔ کیوں جو سنین دی درستی آوݨ والے زمانیاں وچ کہیں مکمل ادبی تاریخ لکھݨ والے کیتے مدد گار ثابت تھی سگدی ہے ۔

سرائیکی لوک ادب دی ہک بئی اہم کتاب "نصاب ضروری" دے سن تصنیف بارے ڈاکٹر طاہر تونسوی لکھدن:"ایندے نال نال جیڑھی وݙی کتاب آساݙے ساہمݨے آندی اے او ’’ نصاب ضروری ہے ‘‘ جیڑھی 879ء وچ لکھی ڳئی ۔ جیندے لکھݨ آلے مولوی خدا بخش جراح تونسہ شریف دے رہݨ آلے ہَن۔ اے سرائیکی لغت اے ایندے وچ سرائیکی ذخیرہ الفاظ دے نال عربی تے فارسی لفظ دی ڈِھگ ہن‘‘

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی ادب ریت تے روایت دے خاصیّتاں

* سرائیکی ادب ریت تے روایت

* سرائیکی زبان تے اَدب وِچ تذکرہ تے تاریخ نویسی

* سرائیکی زبان تے اَدب دے خاصیّتاں

* سرائیکی زبان تے اَدب

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:سرائیکی ادب ریت تے روایت
سنین اَتے سرائیکی ادب ریت تے روایت

"سرائیکی ادب ریت تے روایت" وِچ سئیں ڈاکٹر طاہر تونسوی تحقیقی تنقیدی مجموعے وچ سنین دی اصلاح در برابر توجہ کیتی ہے ۔ ادبی تذکرے اتے ادبی تاریخ دے ایں پکھ توں اکھ نوٹی نہیں ونج سگدی۔ ڈاکٹر طاہر تونسوی ہوراں اپݨی ایں کتاب راہیں ہک اینجھے عملی سلسلے دا منڈھ بدھے۔ جیڑھا سرائیکی ادبی تاریخ نویسی دے علمی / تحقیقی مزاج کوں بݨاوݨ کیتے مدد گار ثابت تھئے۔ اتے ایں طرحاں آوݨ والے محققین اپݨے ادبی کم دی بنیاد وچ تحقیق اُتے رکھیسن۔ ڈاکٹر طاہر تونسوی دیاں ’’ سنین‘‘ دی تحقیق دے تناظر وچ کجھ ٻئیاں مثالاں وی ݙٹھیاں ونج سگدین۔"جے تونیں چراغ اعوان دی ہیر دا تعلق ہے چراغ اعوان ایہ داستان 1170ء وچ لکھی""نجات المومنین" عبدالکریم جھنوی دی تصنیف ہے جیڑھی  1086 ء وچ لکھی ڳئی""میݙی تحقیق دے مطابق سب توں پہلے ہیر رانجھا دا قصہ لکھیا ڳئے تے اینکوں 1126ہجری وچ چراغ اعوان رقم کیتے… ایندے بعد لطف علی ، سیف الملوک 1195ہجری وچ تے مولوی عبدالحکیم 1218ہجری وچ لکھئے۔ اکبر شاہ سسی پنوں دا قصہ 1250ہجری وچ لکھئے"ڈاکٹر طاہر تونسوی ہک ٻئی جا لکھدن : …’’ سیفل نامہ دی تصنیف دے سال وچ اختلاف ہے ’’ پنجابی شاعراں دا تذکرہ‘‘ وچ مولا بخش کشتہ ایندا سال تصنیف 1209ء درج کیتے۔ سئیں ڈاکٹر مہر عبدالحق دا خیال اے جو سئیں لطف علی اے مثنوی 1105ء وچ تصنیف کیتی ہے ۔ سئیں لطف علی آپ ایندا سال تصنیف تحریر کیتے۔ فرمیندن:

روز خمیں ختم تھیا دفتر سن تاریخ لکھیو سے

بارہویں سخت صدی توں جو ہک پنجک جا گھنیوےایندا مطلب اے جو ایندا سال تصنیف 1205ء بندے ۔ سئیں ڈاکٹر مہر عبدالحق قلمی نسخے وچ بارہویں دی بجائے یارہویں پرھے تے اے خیال ظاہر کیتے جو اے 1105ء وچ لکھی ڳئی اے۔ ایندا مطلب اے ہے جو ایں طرحاں سو سال دا فرق پئے ویندے۔"سئیں حبیب فائق دے کتب خانے وچ فقیر محمد عارف دے سرائیکی تے اردو سفر نامے دا قلمی نسخہ موجود ہے جیندے توں پتہ لگدے جو سئیں فقیر محمد عارف حج دا سفر 1298ہجری وچ کیتے تے  1301ہجری وچ وطن واپس آئن۔ انہیں دا وطن وستی لال سونہارا (بہاول پور) ہے ایں حوالے نال ایہ سرائیکی دا پہلا منظوم سفر نامہ قرار ݙتا ونج سگدے‘‘ 

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی ادب ریت تے روایت وِچ لوک ادب دی تاریخ

* سرائیکی ادب ریت تے روایت دے خاصیّتاں

* سرائیکی ادب ریت تے روایت

* سرائیکی زبان تے اَدب وِچ تذکرہ تے تاریخ نویسی

* سرائیکی زبان تے اَدب دے خاصیّتاں

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:سرائیکی ادب ریت تے روایت
تاریخ تے تنقید اتے ڈاکٹر طاہر تونسوی

ڈاکٹر طاہر تونسوی بنیادی طور تے ہک نقاد ہن۔ اِت پاروں اُنہاں "سرائیکی ادب ریت روایت وِچ سرائیکی لوک ادب دیاں اصناف دے جائزے وِچ تاریخی شعور، تجزیہ تے ݙونگھی تنقیدی نظر نال حتمی نتائج تک پُڄݨ دی کوشش کریندن۔"سرائیکی وِچ افسانے دی روایت ٻہوں  پرانی کائنی، ایں کیتے اے تحقیق مشکل نئیں جو سرائیکی دا پہلا افسانہ نگار کون اے تے کیڑھے لکھاری سرائیکی افسانے دا منڈھ بدھے۔ میں اپݨے مضمون ’’ سرائیکی افسافے دی ٹور‘‘ ( مطبوعہ’ سرائیکی‘ بہاول پور) وچ پہلے ای لکھ چکیاں جو سرائیکی دا پہلا افسانہ نگار غلام حسین حیدرانی اے تے او اینجھا موھاندرا افسانہ نگار اے جیں سرائیکی وچ پہلا افسانہ "کیری دی مٹھ" تخلیق کیتے میݙے نزدیک اے اُوندا شاہکار افسانہ ہے ۔ موضوع دے حوالے نال وی تے اسلوب دے اعتبار نال وی۔ جتھوں تئیں حیدرانی دی اولیت دا سوال ہے میڈی ایں گالھ دی تائید سرائیکی دے محقق تے نقاد سئیں محمد اسلم رسول پوری وی کیتی اے ‘‘تاریخ تے تنقید دا آپت وچ میل ملاپ تذکرہ نویسی دی خصوصیات وچ شامل تھیندے۔ ڈاکٹر طاہر تونسوی دی ایں کتاب ’’سرائیکی ادب: ریت تے روایت‘‘ وچ گمنام تے کلاسیکل شعراء دا تذکرہ کریندیاں، تاریخی تے تنقیدی وژن دیاں جھلکیاں نظر آندین:"گانمݨ ملتانی دا اصل نال غلام حسن ہا ۔ منشی دے لقب نال مشہور ہن ، ہک روایت اے جو خوش نویسی اچ آپ کوں کمال حاصل ہا ۔ دُور دُور توں لوک تبرک دے طور تے آپ کنوں کتاباں لکھواون آندے ہن ݙوجھی گاٖلھ اے ہے جو علم تے فضل دے حوالے نال وی اُنہیں کوں منشی صاحب سݙیا ویندا ہا ’’ اولیائے ملتان‘‘ دے مصنف سید اولاد علی گیلانی’’ شعر العجم فی الہند‘‘ دے مصنف شیخ اکرام الحق نے ’’ سر زمین ملتان ‘‘ دے مولف مولانا نور احمد خاں فریدی ایں گاٖلھ تے متفق ہن جو منشی صاحب دیوان ساوݨ مَل دے منشی ہن جیڑھا سکھیں دے عہد وچ ملتان دا گورنر ہا۔ 

## ٻیا ݙیکھو

* سنین اَتے سرائیکی ادب ریت تے روایت

* سرائیکی ادب ریت تے روایت وِچ لوک ادب دی تاریخ

* سرائیکی ادب ریت تے روایت دے خاصیّتاں

* سرائیکی ادب ریت تے روایت

* سرائیکی زبان تے ادب وِچ تذکرہ تے تاریخ نویسی

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:سرائیکی ادب ریت تے روایت
ڈاکٹر طاہر تونسوی دی گول پھرول

ڈاکٹر طاہر تونسوی سرائیکی لوک ادب وِچ تحقیق دے سلسلے وِچ گول پھرول سانگے روایات دی تائید کیتے پہلے توں موجود تحقیقی کم توں وی تائید گھندن۔ کہیں وی زبان دی ادبی تاریخ وچ شعراء دے تذکرے ٻہوں اہمیت رکھیندن۔ ایہ تذکرے شعراء دے حالات زندگی، نمونہ اشعار دیاں خصوصیات، شعرا دے کلام بارے تنقیدی رائے، کتب دے سن تصانیف، تاریخ پیدائش ، تاریخ وفات بارے بنیادی ماخذ دا کم ݙیندن۔ ایں تناظر وچ ڈاکٹر طاہر تونسوی دی ایہ کتاب تذکریاں وانگوں معلومات مہیا کریندی ہے ۔ ڈاکٹر طاہر تونسوی ’’ پہلا صفحہ‘‘ دے عنوان نال اپݨی کتاب "سرائیکی ادب ریت تے روایت" دے دیباچے وچ لکھدن:"میکوں اُمید ہے جو میݙے ایں مجموعے نال تحقیق تے تنقید، دی روایت مضبوط تھیسی"ڈاکٹر طاہر تونسوی دی ایں کتاب وچ مضمون "سرائیکی دا کلاسیکی ادب ۔ ہک جائزہ"، "سرائیکی وچ مرثیے دی روایت"، "سرائیکی ادب وچ اسلامی تہذیب دے عناصر" ٻہوں  بھرویں تے سرائیکی ادبی تاریخی شعراء دے تناظر وچ خاص اہمیت دے حامل ہن پر اُنہاں مضامین دے چھیکڑے حوالہ جات دی بجائے محض کتابیات دی فہرست درج کر ݙتی ڳئی ہے ۔ ایں طرحاں مذکورہ مضامین معلوماتی بݨ ویندن۔ بھانویں جو ایں کتاب وچ اُنہاں دا تنقیدی پکھ ٻہوں مضبوط ہے تے ہک مورخ دی حیثیت نال اُنہاں گمنام شاعریں کوں نو دریافت کیتے۔

ڈاکٹر طاہر تونسوی نے سرائیکی دی نثری صنف سرائیکی لوک افسانہ دے حوالے نال سرائیکی دے پہلے افسانہ نگار غلام حسن حیدرانی تے سرائیکی فکشن دے حوالے نال ظفر لاشاری اتے منفرد سفر نامہ نگار محمد اسماعیل احمدانی دے فکری ، فنی اسلوب بارے نویاں گالھیں ٹورین۔ جیڑھیاں سرائیکی ادب دی ارتقائی تاریخ سانگے بنیادی مباحث دا اہم حصہ ہن ۔ ڈاکٹر طاہر تونسوی ہوراں نے سرائیکی ادب دیاں اُنہاں ݙو صنفاں اَتے انہاں دے تخلیق کاراں دے تخلیقی پورھئیے وچوں جاگݨ والی تبدیلی بارے ݙس ݙتی ہے اَتے ادب دی تاریخ وچ ایں تبدیلی دا تنقیدی شعور نال جائزہ گھدے۔

سرائیکی دیاں مختلف اصناف مرثیہ، لوک داستاناں، مثنوی، افسانہ، ڈراما ، طنز و مزاح، تراجم ، سفر نامہ، ہاویکو دا فکری فنی ویورا ، پس منظری جائزے تے عصری تاریخ شعور دے حوالے نال کیتے۔ اتے انہاں اصناف وچ تبدیل تھیوݨ والے احساس کوں سرائیکی سماج وچ وقوع پذیر تبدیلی دے نال رلاتے ڈٹھے کیوں جو سماجی حقیقت مجرد یاساکت نہیں ہوندی تے ایہ واضح کیتے جو ادبی اصناف دے رحجانات وچ تبدیلی زندگی دے رویاں دے نال جڑت رکھیندی ہے ۔

پروفیسر شوکت مغل، ایں تناظر وچ لکھدن:"سرائیکی زبان اپݨی قدامت دے نال نال جدید دور دی او زبان نظر آوݨ لڳ ڳئی ، جیڑھی اپݨے اندر ہر قسم دے نویں تازے ادبی تجربیاں تے تصورات کوں جذب کرݨ دی وسکت تے صلاحیت رکھیندی ہے۔"

## ٻیا ݙیکھو

* تاریخ تے تنقید اتے ڈاکٹر طاہر تونسوی

* سنین اَتے سرائیکی ادب ریت تے روایت

* سرائیکی ادب ریت تے روایت وِچ لوک ادب دی تاریخ

* سرائیکی ادب ریت تے روایت دے خاصیّتاں

* سرائیکی ادب ریت تے روایت

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:سرائیکی ادب ریت تے روایت
سرائیکی لوک ادب وِچ عہد بہ عہد دا نشابر

ڈاکٹر طاہر تونسوی ہوراں بحیثیت، تنقید نگار اتے مورخ دے تخلیق کاراں، شاعراں دے فن دی تفہیم قدر و قیمت دے تعین دا فیصلہ ، سرائیکی ادب ریت تے روایت، لمحہ موجود تے مستقبل دے تناظر وچ کیتے۔ اِتھاں ڈاکٹر طاہر تونسوی ہوراں سرائیکی زبان، تخلیق کار تے اصناف ادب دا تنقیدی جائزہ تہذیبی تے سماجی شعور دے نال گھدے تے سرائیکی ادب وچ عہد بہ عہد تبدیلی دے احساس کوں ٻہوں  حد تک نشابر کیتے۔ ڈاکٹر طاہر تونسوی ہوراں نے ایں کتاب "سرائیکی ادب ریت تے روایت" وچ جو اسلوب اپݨا ئے اور سلیس ، رواں اتے موزوں ہے۔ ایہ کتاب پہلی واری مارچ 1993ء وچ چھپی تے ݙوجھی واری جنوری  2010ء وچ چھپی۔ مگر ایندے وچ ترمیم و اضافے دی گنجائش ہووݨ دے باوجود کوئی تبدیلی نہیں کیتی ڳئی۔ بہر حال سرائیکی ادب تاریخ دے تناظر وچ ایں کتاب دی اہمیت توں انکار نہیں کیتا ونج سگدا۔جاں جو ڈاکٹر طاہر تونسوی اپݨی ایں کتاب دی افادیت بارے لکھدن:"اے کتاب سرائیکی دے نصاب دیاں ٻہوں ساریاں ضرورتاں پوریاں کریندی ہے ۔ علامہ اقبال اوپن یونیورسٹی اسلام آباد، اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور تے بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان توں ایم اے تے ایم فل سرائیکی دے طالب علمیں ایں کتاب تو حتی المقدور فیدہ چاتے تے تحقیقی مقالے لکھݨ آلیں کیتے اے حوالہ بݨی ہے"ڈاکٹر طاہر تونسوی نے "سرائیکی ادب رفتار اتے ایندی جائزہ کاری کیتے 1980ء تا 1983ء چار سالاں دے ادب دا جائزہ گھِدے۔ڈاکٹر طاہر تونسوی نے مختلف موضوعات دیاں کتاباں توں علاوہ ادبی رسائل’’ سرائیکی ادب‘‘ ملتان تے ’’ ماہنامہ‘‘ سرائیکی بہاول پور توں وی استفادہ کیتے۔

ڈاکٹر اسلم عزیز درانی، ڈاکٹر طاہر تونسوی دے تحقیقی و تنقیدی پورھئے بارے لکھدن:’’ ڈاکٹر طاہر تونسوی نے سرائیکی تنقید تے تحقیق کوں نہ صرف مالا مال کیتے بلکہ ہک نویں اسلوب نال آشنا کیتے ۔ او سرائیکی ادب دا ’’ روشنی دا مینار‘‘ ہے ۔ اوندی کتاب ’’ سرائیکی ادب ریت تے روایت‘‘ سرائیکی ادب دی بوطیقا ہے ۔ جیڑھی سرائیکی ادب دے ہر قاری ، نقاد ، استاد تے طالب علم کیتے خضر راہ دی حیثیت رکھیندی اے ‘‘

## ٻیا ݙیکھو

* ڈاکٹر طاہر تونسوی دی گول پھرول

* تاریخ تے تنقید اتے ڈاکٹر طاہر تونسوی

* سنین اَتے سرائیکی ادب ریت تے روایت

* سرائیکی ادب ریت تے روایت وِچ لوک ادب دی تاریخ

* سرائیکی ادب ریت تے روایت دے خاصیّتاں

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:سرائیکی ادب ریت تے روایت
سرائیکی ادب ٹور تے پندھ

ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز دی کتاب "سرائیکی ادب ٹورا تے پندھ"  (1980 تا 1995ء) دے سرائیکی لوک ادب دا جائزہ ہے ایں کتاب وچ 16 سال دے دوران چھپݨ والیاں کتاباں دا تعارفی تذکرہ موجود ہے۔ چھ سو بتری (632) صفحات اُتے مشتمل ایہ ضخیم کتاب، اکتوبر 1996ء وچ ’’ مجلس سرائیکی مصنفین پاکستان، چغتائی بلڈنگ بلوچ نگر، مظفر گڑھ دی طرفوں چھاپی ڳئی ہے۔ ایں کتاب بارے ڈاکٹر انعام الحق جاوید، لکھدن۔"سجاد حیدر پرویز نے سرائیکی ادب دی تاریخ تے تحقیق دے حوالے نال آپݨا ہک منفرد مقام بݨا گھدے تے اَڄݨ ایندا سفر رکیا نی۔ میکوں امید اے جو اگوں ونج کے سرائیکی ادب دی تاریخ تے تحقیق دے پاروں ایندا ناں ہک حوالے حیثیت اختیار کر ویسی"ایندے وچ کجھ شک نھیں، ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز سرائیکی لوک ادب دے اُنھاں سانبھݨ ہار، مہاندرے لوکاں وچوں ہن،جنہاں سرائیکی ادب دیاں چھپݨ والیاں شعری و نثری کتب، تبصرہ، تذکرہ نویسی ، شخصیات نگاری، ادبی اصناف دے جائزے، ادبی کانفرنساں، تقاریب، ادبی اجلاساں دی روداد، الغرض ادبی تاریخ واقعات کوں تحریری دستاویزی شکل ڈے تے۔ مستقبل دے محققین و مورخین دے کیتے دَگ کوںپَدھرا کیتے۔ ایہہ ہک صبر آزما اتے دقت طلب تحقیقی کم ہئی جینکوں انہاں ٻہوں محنت نال توڑ پجائے۔ در حقیقت انہاں سرائیکی ادبی تحقیقی پور ھیئے دی بنیاد، سرائیکی ادب دے سال پسالی ادبی جائزیاں توں کیتی ہائی۔ اتے ایہ ادبی جائزے، ہر سال دے چھیکڑ تے اخبارات دے ادبی صفحات دی زینت بنڑدے ہن۔ جیندے وچ ہک سال دے دوران چھپن والیاں شعری و نثری کتاباں، کانفرنساں تے ریڈیو، ٹی وی دے ادبی پروگراماں بارے معلومات، تاثراتی تبصرے دے نال شامل ہوندیاں ہن۔ ایہیے بنیادی معلومات، تاثرانی تنقید، تبصرے جائزے، کتب شماری تے تذکرہ نویسی تے تاریخ نویسی دے منڈھلے نقش ونج بݨیندن۔

ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز دی کتاب "سرائیکی ادب ٹور تے پندھ" مندرجہ بالا توجیہات دی دستاویزی شہادت ہے۔

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی لوک ادب وِچ عہد بہ عہد دا نشابر

* ڈاکٹر طاہر تونسوی دی گول پھرول

* تاریخ تے تنقید اتے ڈاکٹر طاہر تونسوی

* سنین اَتے سرائیکی ادب ریت تے روایت

* سرائیکی ادب ریت تے روایت وِچ لوک ادب دی تاریخ

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:سرائیکی ادب ٹور تے پندھ
سرائیکی ادب ٹور تے پندھ دی تن٘دِیر تے تفصیل

ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز دی کتاب "سرائیکی ادب ٹورا تے پندھ"  (1980 تا 1995ء) دے سرائیکی لوک ادب دا جائزہ ہے ایں کتاب وچ 16 سال دے دوران چھپݨ والیاں کتاباں دا تعارفی تذکرہ موجود ہے۔ چھ سو بتری (632) صفحات اُتے مشتمل ایہ ضخیم کتاب، اکتوبر 1996ء وچ ’’ مجلس سرائیکی مصنفین پاکستان، چغتائی بلڈنگ بلوچ نگر، مظفر گڑھ دی طرفوں چھاپی ڳئی ہے۔  اِیں کتاب دی تندیر کجھ ایں طرحاں ہے۔

* دینی ادب

* لسانیات                          

* لوک ادب

* تحقیق تے تنقید

* تاریخ تے ثقافت

* تذکرہ نگاری تے شخصیت            

* فریدیات

* ناول                      

* قصہ، کہانی، افسانہ

* ڈرامہ                            

* سفر نامہ

* طنزیہ مزاحیہ ادب                     

* ٻال ادب

* متفرق صنفاں                   

* مضمون نگاری

* مکتوب نگاری                  

* واقفیت عامہ

* سیاسی ادب              

* تریمتاواں ادب

* اخبار رساتے                    

* مذہبی شاعری

* شعری کتاباں                    

* سندھی شعری کتاباں تے سرائیکی

* شعری ترجمے

کتاب دی ایں تندیر توں واضح تھیندے جو ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز ہوراں ہک  "ادبی مورخ اتے محقق دے طور تے سرائیکی ادبی دی رفتار تے ایںزبان دے ادب وچ تھیون اضافے، ہر ونکی دے سرائیکی ادبی صنفی دائرے وچ آون والیاں کتاباں کوںباقاعدہ حوالہ جاتی انداز وچ محفوظ کیتے۔ سرائیکی ادب دی موضوعاتی ونڈ ویتر کرتے، انہاں سرائیکی ادب دے طالب علماں، تحقیق کاراں تے سرائیکی ادب نال دل چسپی رکھن والیاںکیتے ٻہوں  آسانی پیدا کر ݙتی ہے۔ ایں طرحاں ایہ کتاب ’’ سرائیکی ادب دی ٹور تے پندھ‘‘ ببلو گرافی، اعشاریہ سازی دے کم کیتے حوالہ جاتی درجہ رکھیندی ہے تے مستقبل دے محققین جو کہیں وی سرائیکی ادبی موضوع بارے تحقیق وچ، انج طور تے کہیں حوالے نال تحقیق کرݨ  چاہندے ہووݨ انہاں کیتے بطور خاص کتابیات دے تناظروچ فہرست سازی کیتے یکجا مواد مہیا کریندی ہے کتابیات، دی مقالہ جاتی تحقیق وچ ٻہوں اہمیت ہے ۔

حمید الفت ملغانی ایں بارے لکھدن:"کتابیات ہک اینجھی فہرست کوں آکھیا وندے جیڑھی انھیں لکھاریں کیتے بݨائی ویندی ہے جیڑھے کہیں موضوع تے لکھیئے ہوئے مواد بارے ڄانݨ چاہندے ہووݨ ، ایںفہرست کوںعام طور تے الف بائی ترتیب نال تیار کیتا ویندے۔ جیندے وچ کہیں کتاب دی تفصیل دے حوالے نال مصنف دے ناں، کتاب دے عنوان، چھپݨ دے مقام، چھاپݨ والے ادارے، چھپݨ دے سال تے کتابیں دے صفحیں دے اندراج منیئے منائے فنی اصولاںدے مطابق کیتا ویندے، کتابیات دی اہمیت دا اندازہ ایں گاٖلھ توں لایا ونج سگدے جو ایندے بغیر کہیںوی تحقیق دا تصور بے معنی ہوندے۔"

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی ادب ٹور تے پندھ

* سرائیکی لوک ادب وِچ عہد بہ عہد دا نشابر

* ڈاکٹر طاہر تونسوی دی گول پھرول

* تاریخ تے تنقید اتے ڈاکٹر طاہر تونسوی

* سنین اَتے سرائیکی ادب ریت تے روایت

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:سرائیکی ادب ٹور تے پندھ
سرائیکی ادبی تاریخ تے ادبی بد دیانتی

جدید تحقیق اتے جامعیاتی تحقیق وچ کتابیات دی تفصیل، مصنف داناں، کتاب دا ناں، چھپݨ دا مقام، ادارے دا ناں تے سال اشاعت ،صفحہ نمبر دا اندراج بنیادی شرط ہے۔ جیڑھا تحقیقی عمل وچ حوالہ جاتی مآخذ دی نشاندہی کریندے، ایں تناظر وچ ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز دی ایہ کتاب سرائیکی ادبی تحقیق کرݨ والے طالب علماں تے محققین کیتے ٻہوں فائدے مند ہے، ایں کتاب وچ درج ہک کتاب دے مندرجات ملاحظہ کرو:"سرائیکی لوک گیت" (سلسلہ نمبر 89) "ڈاکٹر مہر عبدالحق دی کتاب "سرائیکی لوک گیت" بزم ثقافت ملتان نے 1994ء وچ چھاپی ہئی، ایندا نواں ایڈیشن بے نام بن تے 1991ء وچ ولا وچھاپے تے ایندے 136 صفحے ہن‘‘ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز نے اپݨی ایں کتاب "سرائیکی ادب ٹورا تے پندھ" دے صفحہ نمبر 12 توں 48 تائیں دے وچ "سرائیکی ادبی تاریخ تے ادبی بد دیانتی" دے عنوان نال ہک مفصل مضمون لکھیے، جیندے وچ انہاںسرائیکی ادبی جائزیاں دے حوالے نال بحث کریندے ہوئے ایہ لکھیے جو سرائیکی ادب دے سالانہ جائزے ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز دی اپݨی عملی کاوش دا نتیجہ ہن تے او لکھدن:"سرائیکی ادبی ٹور 1993ء جینکوں سرائیکی ادبی بورڈ ملتان چھاپیا ہا، کوڑ تے سچ دا نکھیڑا کر چھوڑاں۔ایںکتابچے تے 22 جنوری 94ء دی تاریخ درج اے۔ اصل وچ ایہ کتابچے فروری دے چھیکڑ تے چھپئے۔ جیڑھلے جو میݙا جائزہ یکم فروری کوں چھپ چکیاہا۔ میݙا دعویٰ اے ہے جو ’’ سرائیکی ادبی ٹور 1993ء‘‘ ایندا چربہ ہے۔ کتاب دا عنوان ’’ میݙی ڈائریکٹری سرائیکی مصنفین‘‘ مطبوعہ یکم دسمبر 93ء صفحہ 143 تے درج میݙی آوݨ والی کتاب دے ناں توں گھِدا ڳئے۔ کتابچے دا پہلا صفحہ سئیں ڈاکٹر طاہر تونسوی نے لکھیئے جیندے وچ لکھدن: میں خود سرائیکی ادب دا جائزہ لکھݨ دا آغاز کیتا تے ایں روایت کوں لوکیں قائم رکھے‘‘۔ ایہ فقرہ خاص مقصد دے تحت لکھیا ڳئے تاں جو میݙا ناںکٹناں نہ پووے۔ کیوںجو 1984ء توں 1992ء تک صرف میݙے ہی جائزے چھپے ہن‘‘ڈاکٹر سجادحیدر پرویز نے اپݨی کتاب دے شروع وچ ݙتے ڳئے مضمون وچ سرائیکی ادبی جائزہ نویسی کیتے اپݨی خدمات دا ذکر کیتے، ایہ بیان کیتے جو حمید الفت ملغانی، بعد وچ ادبی جائزیاں دا کم شروع کیتے۔ کتاب وچ شامل مضامین  ایںکتاب وچ 28 کتاباں نے تبصرے ،36 کتاباں نے باقاعدہ مضامین شامل کیتے ڳئین۔

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی ادب ٹور تے پندھ دی تن٘دِیر تے تفصیل

* سرائیکی ادب ٹور تے پندھ

* سرائیکی لوک ادب وِچ عہد بہ عہد دا نشابر

* ڈاکٹر طاہر تونسوی دی گول پھرول

* تاریخ تے تنقید اتے ڈاکٹر طاہر تونسوی

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:سرائیکی ادب ٹور تے پندھ
سرائیکی شاعری دا ارتقاء وِچ تنقید تے تحقیق

ڈاکٹر نصر اللہ خان ناصر دی کتاب "سرائیکی شاعری دا ارتقاء" وچ تحقیق اتے تنقید دیاں خوبیاں نمایاں ہِن۔ تحقیق اتے تذکرے دیاں خوبیاں وچوں ادبی تاریخ دا بنیادی مواد ایندے وچ موجود ہے۔ مصنف یا شاعر دی جائے پیدائش، اوندی حیاتی بارے کوائف اتے مصنفین/ شعراء دے فن بارے حقائق کوں بیان کیتا ڳئے۔

ڈاکٹر نصر اللہ خان ناصر نے اپݨی ایں کتاب "سرائیکی شاعری دا ارتقاء" وچ ہک ہزار سالہ سرائیکی شعری روایت دا جائزہ تفصیل نال پیش کیتے۔ سرائیکی شاعری دے تحقیقی جائزے کیتے انج انج باب بنائے ڳئین۔ اصنافِ ادب، اشعار دا انتخاب، سرائیکی شاعری دے ہر دور دیاں خصوصیات وچ تاریخی، تہذیبی،ثقافتی تے تنقیدی شعور دے نال مختلف رجحانات اتے بحث کیتی ڳئی ہے۔

ڈاکٹر نصر اللہ خان ناصر نے سرائیکی شاعری دے ادوار دی صورت وچ ہِک ہزار سالہ شعری روایت دا مجموعی ارتقاء، قارئینِ ادب دے سامݨے پیش کیتے  ہر دور وچ جو رجحانات سامݨے آئن، اُنہاں دا تجزیہ کیتے تے اُنہاں ہِک ہزار سالہ سرائیکی شاعری دی تاریخ کوں مورخ دی حیثیت نال وی تے محقق اتے تنقید نگار دی حیثیت نال وی ڈکھائے۔ اُنہاں ہر صنف دے شاعراں دے شعری سرمائے کوں شاعر دی انفرادی سنجان تے شاعری دی روایت نال رلا تے جائزہ گھدے۔

مصنف کتاب دے ابتدائیے وچ مہاگ دے عنوان نال لکھدن:

* ایں موضوع دے انتخاب دا وڈا مقصد ایہو ہا کہ وادی سندھ دی ایں قدیم زبان دے عظیم شعری سرمائے کوں کٹھا کیتا ونجے۔ سرائیکی شعری ادب دی ہزار سالہ تاریخ دے باقاعدہ ادوار مقرر کیتے ونڄݨ  تے شعراء دے کلام ا تنقیدی جائزہ گھندیں ہوئیں انہاں دے مقام دا تعین کیتا ونجے۔

* سرائیکی زبان دے شعری ادب دی ہزار سالہ تاریخ لکھدیں ہوئیں میݙے اَڳوں ݙوجھا سب توں وݙا مسئلہ ایندے ادوار دا تعین تے ایندے شعری ارتقاء دا جائزہ گھنݨ ہئی، ادوار دا تعین کریندیں وقت انہاں سارے عوامل تے تفصیلی بحث کیتی اے۔ جنہاں کوں سامݨے رکھ تے سرائیکی شاعری دے دور مقرر کیتے گِن۔ ول ہر دور دے شروع وچ اوں عہد دے سیاسی اور سماجی حالات دا ویورا کیتا ڳئے اوں دور دیاں ادبی خوبیاں کوں بیان کیتا ڳئے تے اوں دوردے نمائندہ شعراء دی نشاندہی کیتی ڳئی اے۔

* شعری ادب دے ارتقائی جائزے واسطے اساںترے صورتاں اختیار کیتین۔ سب تو پہلے موضوعات تے معنوی اقسام دے حوالے نال پورے شعری ادب کوں پنج عنواناں دے تحت جانچئے۔ ایں طرحاں دینی شاعری، صوفیانہ شاعری، عشقیہ شاعری، مذاحیہ شاعری تے ملی شاعری کوںہک ٻئے توں نکھیڑ تے پیش کیتے۔ اصناف سخن کوں سامݨے رکھ تے ہک ہک صنف دا عہد قدیم توں گھن کے اجو کے دور تئیں ارتقائی جائزہ گھدے۔

اظہارے دے اوں سانچے وچ جیڑھے جیڑھے عہد وچ جو جو تبدیلیاں آئن او بیان کیتین تے اوں صنف سخن دے نمائندہ شعراء دا تفصیلی تذکرہ کیتے۔

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی شاعری دا ارتقاء

* سجاد حیدر پرویز دی سرائیکی ادب ٹور تے پندھ

* سرائیکی ادبی تاریخ تے ادبی بد دیانتی

* سرائیکی ادب ٹور تے پندھ دی تن٘دِیر تے تفصیل

* سرائیکی ادب ٹور تے پندھ

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:سرائیکی شاعری دا ارتقاء
سجاد حیدر پرویز دی سرائیکی ادب ٹور تے پندھ

ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز دی کتاب "سرائیکی ادب ٹور تے پندھ" ادبی حلقیاں وِچ ٻہوں مقبول رہئی ہے تے ایہ کتاب لائبریریاں دی ضرورت بنی ہے۔ "پوتھی" دے عنوان نال، ایں کتاب بارے عاشق بزدار لکھدن:"سال پسالی تھیون آلے ادبی ثقافتی، تاریخی، صحافتی اتے تنقیدی کم دا مکمل جائزہ پیش کرݨ  دی لوڑ سانگھے جِتلا محنت کیتی ڳئی اے، اے صرف انہاں دا حصہ اے انہاں دے مرتب کیتے ڳئے جائزے سرائیکی ادب ثقافت دی مکمل تاریخ پیش کریندن، ایںکم دے ذریعے انہاں دھرتی ماء دی سیوا کیتی اے۔ 1980ء توں 1995ء دے سال پسالی جائزیں کوں کتابی شکل اچ ’’ سرائیکی ادب ٹور تے پندھ‘‘ دے نال نال چھاپن یقینا انہاں دا وڈا کم اے"ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز نے اپݨی ایں کتاب دے ذریعے سرائیکی مطبوعہ کتابیات، کتابچے دی فہرست سازی، کتابیات اے تبصرہ نویسی تے کجھ کتاباں (تعداد 36) بارے اپݨاں تنقیدی تاثر، جائزہ و تجزیہ پیش کیتے۔ انہاں دا انداز ہک محقق، ادبی مبصر و مورخ دا ہے۔

تحقیق دی رو نال زبان تے اسلوب کوں بنیادی حیثیت حاصل ہوندی ہے ۔ جیندے وچ لفاظی، مبالغے یا مدح دی گنجائش نھیں ہوندی، اینویں تجزیاتی مطالعے وچ وی ہیئت دے نال نال موضوع دی تازگی بارے تنقیدی رائے، تحقیق و تنقید نگار دے کم کوں مضبوط بݨیندی ہے۔

محقق، حمید الفت ملغانی، سجاد حیدر پرویز دی ایں کتاب دے حوالے نال لکھدن:"پروفیسر سجاد حیدر پرویز دیاں ݙو کتاباں ’’سرائیکی ادب ٹور اتے پندھ‘‘ اتے  "سرائیکی ادب کی نشاۃ ثانیہ کا دور" سرائیکی کتابیات دی نمائندگی کریندن۔ "سرائیکی ادب ٹور اتے پندھ" 1980ء توں 1995ء تئیں چھپݨ والیں کتابیں دی دستاویز ہے جیندے وچ نثری کتابیں دی فہرست کوں عنواں دی ترتیب نال نے شعری مجموعے مصنف وار شامل ہن۔’’ سرائیکی ادب کی نشاۃ ثانیہ‘‘ وچ 1976ء توں 1995ء دے ویہارے وچ چھپݨ والے ادب کوںشامل کیتا ڳئے۔ ایں کتاب وچ شامل موضوعاتی معلومات کوں زمانی ترتیب نال سامݨے آندا ڳئے انھیں دے علاوہ سجاد حیدر پرویز دی کتاب ’’ سرائیکی ادب دے تیرہ سال‘‘ ہک اینجھی فہرست ہے جیندے وچ ماہنامہ ’’ سرائیکی ادب‘‘ ملتان وچ نمبر 1971ء توں اکتوبر 1984ء  تئیں چھپݨ والیں تحریریں دا اشاریہ شامل ہے‘‘تاریخ و تحقیق نویسی دے کم سانگے کتابیات دی حوالہ جاتی فہرست بنیادی کم شمار تھیندے۔ کیویں جو کوئی محقق اپݨا  تحقیقی کم شروع کرݨ توں پہلے اپݨے موضوع د ی مناسبت نال بنیادی و ثانوی مآخذات،تے کتابیات دی جمع آوری کریندے تے بعد وچ او اپݨے تحقیقی کم کوں اگاٖں ٹُریندے۔ایں سانگے ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز دی ایہہ کتاب  "سرائیکی ادب ٹور تے پندھ" وچ 1980ء تا 1995 ء دے ادب دے جائزے اور کتاب شماری سانگے حوالہ جاتی مواد اتے مبنی ہے اتے مستقبل دے تاریخ نویساں ، محققین کیتے اہم حوالہ ہے۔ ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز نے ایں کتاب کوں معلومات دا ہک مفید ذریعہ بنا ݙتے جیندے وچ سرائیکی شعری و نثری کتب، مصنفین دے علمی و ادبی کم دا تحقیقی جائزہ موجود ہے۔

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی ادبی تاریخ تے ادبی بد دیانتی

* سرائیکی ادب ٹور تے پندھ دی تن٘دِیر تے تفصیل

* سرائیکی ادب ٹور تے پندھ

* سرائیکی لوک ادب وِچ عہد بہ عہد دا نشابر

* ڈاکٹر طاہر تونسوی دی گول پھرول

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:سرائیکی ادب ٹور تے پندھ
اصنافِ سُخن دا جائزہ تے سرائیکی شاعری دا ارتقاء

پروفیسر رضی عابدی سئیں ڈاکٹر نصر اللہ خان ناصر دی "سرائیکی شاعری دا ارتقاء" دے بارے اپݨے ہک مضمون "اردو ادب کی تاریخ کیسے لکھی جائے؟" وچ لکھدن:"ادبی مزاج دے اظہار دی ہک وݙی اتے واضح صورت ادبی اصناف وچ ظاہر تھیندی ہے۔"کہیں زبان وچ تخلیق تھیا ہویا ادب اپݨے اظہار سانگھے مختلف صنفی اتے ہئیتی راہ رستے آپ بنڑیندے جیندے پاروں اصناف ادب وجود وچ آندین تے انہاں ادبی شعری صنفی اصناف توں کہیں دی زبان دے ادبی مزاج دا پتہ لگدے۔ ایں تناظر وچ ڈاکٹر نصر اللہ خان ناصر نے اپݨے مقالے دے ݙوجھے باب وچ سرائیکی لوک ورثے دا مطالعہ و تجزیہ کریندے ہوئے سرائیکی لوک ادب دیاں تمام شعری صنفاںدی گول پھرول کیتی ہے تے سرائیکی شعری ادب کوں موضوعات تے اصناف دے حوالے نال وکھرا کھرا کرتے ݙٹھے۔ اتے ایں حوالے نال مقالے دا ݙوجھا، چوتھا تے پنجواں باب ٻہوں اہم ہن۔ پنجواںباب سرائیکی مرثیہ نگاری دے جائزے تے مشتمل ہے۔تے سرائیکی شاعری دا ٻہوں  زیادہ حصہ ایں صنف سرائیکی مرثیہ اتے مبنی ہے تے ایں وجہ پاروں پورے پاکستان تے ہندوستان وچ سرائیکی مرثیہ نگاری کوں ہک نمایاں مقام حاصل ہے۔ ’’اصناف سخن دا جائزہ ‘‘ دے عنوان نال ڈاکٹر نصر اللہ خان ناصر لکھدن:"سرائیکی زبان تے اوندے ادب دا اپݨا ہک مخصوص مزاج ہے۔ ایں زبان دے شعری ادب تے اوندیاں اصناف دا وی ہک خاص زمینی مزاج ہے"سرائیکی زبان و ادب دیاں ٻئیاں اصناف وچوں کافی، سہ حرفی، ݙوہڑہ، گانمن، مرثیہ، عشقیہ داستاناں، اپݨی جداگانہ سُنڄاݨ رکھدین ایندی وجہ وݙی وجہ ایں خطے دے لوکاں دا اپݨا خاص مزاج ہے۔

ڈاکٹر نصر اللہ خان ناصر دی کتاب "سرائیکی شاعری دا ارتقاء" ادبی تاریخ نویسی دے اصولاں اتے پوری لہندی ہے کیوں جو ایندے وچ ہک ہزار سالہ سرائیکی شعری روایت کوں مختلف ابواب وچ تقسیم کرتے، ادب دا مجموعی ارتقاء ڈکھایا ڳئے، عہد بہ عہد مختلف فکری رویے، رجحانات دا تجزیہ کیتا ڳئے، شعراء دیاں تخلیقات ، سوانح، سن پیدائش ، سن وفات، سن تصنیف وغیرہ درج کیتے ڳئین۔ اسلوب دے اعتبار نال ایہ کتاب تحقیق و تنقید دے تال میل دا امتزاج رکھیندی ہے جملے سادہ مختصر اتے جامع ہن، کتاب وچ کتھائیں کتھائیں کتابت دیاں غلطیاں موجود ہن ۔ ایہ کتاب’’ سرائیکی شاعری دا ارتقاء‘‘ سرائیکی ادب دے طالب علماں، تحقیق کاراں تے سرائیکی شعری تاریخ نال دلچسپی رکھݨ والیاں کیتے ٻہوں فائدہ مند ہے کتاب دے نواں باب دے ݙوجھے حصے (جدید شاعری) وچ، ٻہوں سارے جدید سرائیکی شعرا دا تذکرہ شامل نہیں کیتا ڳیا جاں جوکتاب چھاپن ویلے اضافہ کیتا ونڄ سڳدا ہئی۔

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی شاعری دا ارتقاء وِچ ادوار بندی

* ادبی تاریخ نویسی وِچ سرائیکی شاعری دا ارتقاء

* نصر اللہ خان ناصر دی تحقیق

* سرائیکی شاعری دا ارتقاء وِچ تنقید تے تحقیق

* سرائیکی شاعری دا ارتقاء

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:سرائیکی شاعری دا ارتقاء
سرائیکی ادب وچ معنی دا پندھ

اسلم رسول پوری دی کتاب "سرائیکی ادب وچ معنی دا پندھ" سال 2014ء وچ ، سرائیکی پبلی کیشنز رسول پور دی طرفوں 500 دی تعداد وچ چھاپی ڳئی ہے۔ کُل صفحات دی تعداد 496 ہے ۔ ایہ کتاب مصنف دے تحقیقی و تنقیدی مضامین دا مجموعہ ہے جینکوں سرائیکی لوک ادب دی ہک اہم دستاویز اَتے جزوی تاریخ وی آکھ سگدے ہیں۔ مصنف نے ایں کتاب وچ چالہی سالہ سرائیکی ادب دا جائزہ ہک محقق و تنقید نگار دی حیثیت نال گھدے تے مصنف سرائیکی زبان و ادب دے بنیادی مسائل و مباحث دی عملی جدوجہد دا حصہ رہیئے ۔ اتِ واسطے اُنہاں دی حیثیت شریک عمل مورخ دی ہے ۔ کیوں جو مصنف زبان دے متفقہ لفظ سرائیکی ، ایندی املا، ایندے رسم الخط دے جوڑ ٹھہا دیاں کوششاں، سرائیکی وچ تلفظ دے مسائل، گمنام سرائیکی شاعراں دی دریافت تذکرہ نویسی ، ماہر لسانیات، مورخ، محقق اتے تنقید نگار دی حیثیت نال ٻہوں  معتبر حوالہ ہن۔

سئیں اسلم رسول پوری نے 1970ء دے ݙہاکے کنوں سرائیکی ادبی تنقید لکھݨ دا مُنڈھ ٻَدھا۔ "تلاوڑے"، "نتارے"، "لیکھے" انہاں دیاں اینجھیاں تنقیدی، تحقیقی کتاباں ہن، جنہاں دے راہیں اسلم رسول پوری نے سرائیکی ادب دی رفتار، عہد بہ عہد ادبی منظر نامے ، لسانی تبدیلیاں، شعری و نثری مزاج وچ صنفی تجربات، کلاسیکی شعر و ادب کی تفہیم، تعبیر و تشریح، نویں تخلیق کاراں دی حوصلہ افزائی تے سرائیکی تنقید کوں انگریزی و اردو ادب توں آوݨ والے نویں رحجانات اتے نظریات دی گول پھول نال رلاتے ڈٹھے۔

اسلم رسول پوری دے تنقیدی تحقیقی مضامین تاریخ نگاری دے تناظر وچ قابل قدر اہمیت رکھدن تے اُنہاں دے تحقیقی تنقیدی مضامین توں صاحب طرز نقاد دا استدلالی نقطہ نظر وی سامݨے آندے۔

"سرائیکی ادب وچ معنی دا پندھ" اسلم رسول پوری دی تحقیق تے تنقیدی کتاب دے نال نال اہم دستاویز ادبی ہے ۔

سئیں اسلم رسول پوری نے ایں کتاب دے دیباچے وچ اپݨا  نقطہ نظر تفصیل نال بیان کیتے۔

## ٻیا ݙیکھو

* اصنافِ سُخن دا جائزہ تے سرائیکی شاعری دا ارتقاء

* سرائیکی شاعری دا ارتقاء وِچ ادوار بندی

* ادبی تاریخ نویسی وِچ سرائیکی شاعری دا ارتقاء

* نصر اللہ خان ناصر دی تحقیق

* سرائیکی شاعری دا ارتقاء وِچ تنقید تے تحقیق

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:سرائیکی ادب وچ معنی دا پندھ
سرائیکی شاعری دا ارتقاء وِچ ادوار بندی

ڈاکٹر نصر اللہ خان ناصر نے "سرائیکی شاعری دا ارتقاء" بارے تحقیقی مقالہ لکھݨ توں پہلے ٻہوں محنت اتے توجہ نال تحقیقی پندھ دیاں مشکلات توں گزرین جیندا ذکر او "دیباچے" وچ کریندن تے لکھدن:"میں ہولے ہولے سرائیکی زبان دیاں چھیپیاں تے اݨ چھپیاں کتاباں تے شعری مواد کٹھا کرݨ شروع کیتا تے بہاول پور توں علاوہ پاکستان دے جیں حصے و چ کہیں سرائیکی کتاب دا ݙس پیا اُتھاں پُج تے اُونکوں حاصل کیتا۔ ایں طرح صوبہ سندھ وچ جتھاں لوکاں دی ٻہوں وڈی آبادی سرائیکی زبان ٻولیندی اے، اتھاں کئی مہینے جا جا تے ونڄ تے ڳول پھرول کرݨی پئی، سندھ وچ چھپیاں ساریاں کتاباں سندھ رسم الخط وچ ہن انھاں کوں پڑھݨ سمجھݨ تے سرائیکی دے موجودہ رسم الخط وچ منتقل کرݨ دا سلسلہ اپݨی جا تے ٻہوں وݙا اوکھ ہی۔ جینکوں نبھایا، صوبہ سرحد وچ ڈیرہ اسماعیل خان دے اُنھاںعلاقیاں وچ سرائیکی ادب دی تلاش کیتی۔ جتھاں ایںتوں پہلے کوئی تحقیق کرݨ کیتے کئے نہ اپڑیا ہا۔ ایہو وجہ ہے کہ میݙے کول ہݨ تئیں بے شمار کتاباں جیڑھیاں ہک صدی پہلے آگرہ، بمبئی، ساڈھوڑا، میرٹھ اتے امرتسر توں چھپیاں ہن کٹھیاں تھی ڳیاں، کئی نادر مخطوطے نصیب تھئے اور میں ایں قابل تھیم کہ ایں مقالے وچ پاکستان دے چارے صوبیاں دے ڈھیر سارے سرائیکی شاعراںدا ذکر کر سگاں"ڈاکٹر نصر اللہ خان ناصر دے مقالے "سرائیکی شاعری دا ارتقاء" وچ سرائیکی لوک ادب دے ہر دورے دے شعرا دی خصوصیات دے مطالعے نال اوں عہد دیاں جھلکیاں واضح طور سامݨے آویندین۔ایں تذکرے کوں ادوار وچ تقسیم کیتا ڳئے۔ متقدمین، متوسطین اتے متاخرین، ایں ترتیب کوں پورے تذکرے وچ ملحوظ رکھیا ڳئے اتے تذکرے وچ تنقیدی رائے متوازن انداز نال ݙتی ڳئی ہے ایںطرحاںڈاکٹر نصر اللہ خان ناصر دا تذکرہ / مقالہ، ادبی تاریخ دے ٻہوں نیڑے تھی ویندے۔ڈاکٹر نصر للہ خان ناصر ، ریڈیو پاکستان وچ ملازمت کریندے ہن۔ جیندی وجہ نال انہاں دے کول سرائیکی شعراء، سندھ دے سرائیکی شعراء دے حالات، نمونہ کلام کٹھا کرݨ سانگھے وسائل ݙوجھے تذکرہ نویساںدے مقابلے وچ زیادہ ہَن تہوں اُنہاں سَندی تحقیق و ذرائع توں استفادہ کیتے۔

## ٻیا ݙیکھو

* ادبی تاریخ نویسی وِچ سرائیکی شاعری دا ارتقاء

* نصر اللہ خان ناصر دی تحقیق

* سرائیکی شاعری دا ارتقاء وِچ تنقید تے تحقیق

* سرائیکی شاعری دا ارتقاء

* سجاد حیدر پرویز دی سرائیکی ادب ٹور تے پندھ

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:سرائیکی شاعری دا ارتقاء
اسلم رسول پوری تخلیق کار ذہن آلا محقق

اسلم رسول پوری تخلیق ذہن رکھݨ والے محقق، تنقید نگار، اتے مورخ ہن۔ اُنہاں سرائیکی کلاسیکی ادب دی تعبیر نو اتے جدید سرائیکی ادب دی تشکیل وچ، واضح تے فیصلہ کن کردار ادا کیتے۔

اسلم رسول پوری ہوراں اپݨی کتاب "سرائیکی ادب وچ معنی دا پندھ" دے دیباچے وچ جو نقطہ نظر لکھئے اُو ادبی تاریخ دے اُصولاں دی وی ترجمانی ہے تے بحیثیت محقق، تنقید نگار تے مورخ اُنہاں دے ادبی پندھ دی کتھا ہے ۔ جیندے وچوں چند نکات نتر تے سامݨے آندن:

* سرائیکی ادب دا ارتقائی جائزہ گھدا ڳئے

* تحقیقی مطمع نظر کوں اولیت

* ہمسایہ زباناں دے ادب دا مطالعہ

* گمشدہ شاعراں دی دریافت

* تحقیقی مغالطیاں دی درستی

* پراݨے لکھاریاں دے نال نال نویں تخلیق کاراں دی حوصلہ افزائی

* سرائیکی قاعدہ ، املا، رسم الخط، سرائیکی آوازاں بارے تحقیق و سرائیکی لسانیات بارے عملی کاوشاں

* مستقبل وچ سرائیکی ادبی تاریخ لکھݨ سانگے ڈاکو منٹیشن

* بحیثیت محقق ، تنقید نگار و مورخ غیر جانبدارانہ رویہ

* علوم جدیدہ دی روشنی وچ سرائیکی ادب دی تفہیم

* ادبی تنقید راہیں معنی دی تلاش

اسلم رسول پوری دی کتاب "سرائیکی ادب وچ معنی دا پندھ" ݙو حصیاں تے مشتمل ہے ۔

# شعری ادب
# نثری ادب

شعری ادب دے حصے وچ 38مضامین ہن جاں جو نثری ادب دے حصے وچ 31مضامین شامل ہن۔ شعری ادب دے حصے وچ شامل مضامین وچوں:

* شاہ لطیف دی شاعری

* لُطف علی حیاتی اتے شاعری

* علام محمد واصف دی سرائیکی شاعری دا تعارف

* حاجی احمد فگار تے روشن ضمیر دا قصہ

* لطفن: روایت پسند شاعر

* محمد حسین شاد تے شاعری دی زبان

* شاکر تونسوی دی شاعری

* غلام حسین زائر دی ترقی پسندانہ شاعری

* حسن رضا گردیزی : حاشیہ نشین موضوعات دا شاعر

* اقبال سوکڑی دا شاعرانہ مقام

* اکھیں وچ دوزخ تے محمد اعظم سعیدی

* عبدالحمید ذوق دی شاعری

* نذیر فیض دی شاعری

* انجم لاشاری دی شاعری

* مصطفے خادم دی شاعری

* شبیر ناز دی شاعری

* ممتاز حیدر ڈاہر تے کشکول وچ سمندر

* سحر سیال دا ترامے دا شہر

* زبیر احمد دیاں نظماں

* خالد اقبال دی شاعری ’’ پندھ کویلیاں کوں‘‘

* صوفی تاج گوپانگ دے تراجم

* حبیب اللہ طارق دی غزل

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی ادب وچ معنی دا پندھ دے خاصیّتاں

* سرائیکی ادب وچ معنی دا پندھ

* اصنافِ سُخن دا جائزہ تے سرائیکی شاعری دا ارتقاء

* سرائیکی شاعری دا ارتقاء وِچ ادوار بندی

* ادبی تاریخ نویسی وِچ سرائیکی شاعری دا ارتقاء

## حوالہ جات


## ٻاہرلے جوڑ

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دی لائبریری ݙیکھو

* سئیں ڈاکٹر خالد اقبال دا تعارف انگریزی وِچ

* ڈاکٹر خالد اقبال صیب دی لائبریری دا ٻِیا مواد

ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ 
ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ
ونکی:سرائیکی ادب وچ معنی دا پندھ