سرائیکی دے ناں

ایہ ہک مَنّی منائی ڳالھ ہے جو سرائیکی وادیٔ سندھ دی ساریاں توں پراݨی تے قدیم زبان ہے اَتے اُوں ݙیہاڑے کنوں ہے جݙاں کنوں ایہ عظیم وادی وجود وچ آئی ہئی ۔ علم ارضیات دے ماہرین دے ہک اندازے دے مطابق اَڄ کنوں تقریباً ݙوں ڈھائی لکھ سال ، پہلے جنوبی ایشیا وچ بے پناہ آتش فشانیاں تے ہولناک زلزلیاں دی وجہ کنوں ایں علاقے وچ زبردست اُتھل پُتھل تے بَھن ترور تھئی ۔ جیندے نتیجے وچ کوہ ہمالیہ نے سر کڈھیا ۔ زیادہ اُچّا تھیا ، تاں برفاں پوَوݨ لڳ پِیاں ، نال نال وَبا دَب مِینہ تے اندھاریاں زور ݙکھایا ۔ ندی نالے وُڑھیے، چھلاّں آیاں ، تے وݙے وݙے دریاواں ، میداناں دو منّہ کیتا ، تے اوں علاقے کوں خوب سیراب تے شاداب کیتا ، جیکوں اساں وادیٔ سندھ دے ناں نال یاد کریندے ہیں۔

ایں وادی وچ ساریاں توں پہلے کَیں پَیر رکھیئے ، تے کَیں ایکو ںآباد کیتا ۔ ایندا کوئی پتہ نھیں لڳ سڳیا ۔ البتہ کجھ کھنڈراں ، بَھنڄراں کنوں معلوم تھیندے جو اَڄ کنوں چار پنج ہزار سال پہلے ایں وادی وچ ہڑپہ ، موئن جودڑو جیہے شہر وَسݨ پَے ڳئے ہَن ۔ قیاس ہے جو انھاں وݙیاں وݙیاں مہذّب شہراں وچ ٻولی ونڄݨ والی زبان وی کجھ نہ کجھ علمی ادبی درجہ ضرور رکھیندی ہوسی۔

وادیٔ سندھ وچ آ وَسّݨ والی قدیم ترین آبادی جیندا ناں اساں سُݨ پاتے او دراوڑاں دی قوم ہے ۔ ایں قوم ترائے ہزار کنوں ڈھائی ہزار سال قبل مسیح دے اندر اندر وادیٔ سندھ وچ آپݨی پیر ڄما گھدے ہَن تے اَڄ توڑیں دے معلومات تے انکشافات دے حوالے نال اِتھوں دی قدیم زبان وی اوہا بݨدی ہے۔ جہڑی دراوڑ ٻولیندے تے لکھیندے ہَن ۔ کیوں جو انھاں دراوڑاں دا قدیمی ڳانڈھا بحیرہ روم دے علاقیاں نال رہ چُکیا ہا۔ ایں ڳالھوں انھاں دی ایہ قدیم زبان سُمیری ، عبرانی ، عرب تے ٻیاں قدیم عربی زباناں نال ضرور ملدی جُلدی ہوسی بلکہ میں تاں ایہ توڑیں اَکھیساں جو اَڄ وی سرائیکی وِچ ڈھیر سارے عربی الاصل لفظ دراوڑاں دے دمت کنوں آندے پئین ۔ یعنی ایہ لفظ ایں وادی وچ مسلماناں دے آوݨ کنوں وی ہزاراں سال پہلے کنوں موجود ہَن ، تے اَڄ وی سرائیکی وچ ٻولیے ویندن۔ تے ایہ لفظ ایں ڳالھ دا ثبوت ہِن جو سرائیکی دی مورثِ اعلیٰ تے وݙکی خود دراوڑی زبان ہے یا ایں آکھو جو ایندا رشتہ ، ڳانڈھا دراوڑی زبان نال وَنڄ مِلدے۔

قوماں اُبھردیاں لہندیاں رَہندن تے دراوڑاں دے اقتدار دا سِجھ وی ڈھلیا ، تاں سُوریاں اِتھاں قبضہ آن کیتا۔ اِنھاں اَسُوریاں دے قدیم تہذیبی تے ثقافتی تعلقات مصر دے فرعوناں تے بابل دے بادشاہاں نال ہَن ۔ قوماں تے انھاں دیاں زباناں دی چول پڑچول کرݨ والیاں لوکاں اَسُوریاں کوں ’’اشوری‘‘ تے ’’اسوری‘‘ وی سݙیئے۔ اتھاں دے ناں دے لحاظ نال اِنھاں دی زبان دی ’’اسُورکی‘‘ دے ناں نال مشہور تھئی تے مشہور رہی ۔ اساں وݙی آسانی تے وݙے وثوق نال وادیٔ سندھ دی موجودہ سب توں وݙی زبان دے ناں دیاں بݨیاداں ہِیں اسُورکی دیاں کھنڈراں تے رَکھ سڳدے ہیں۔ وَل ایہ وݙی حیرانگی دی ڳالھ ہے جو اسورکی ، تے سرائیکی ݙوہائیں نانواں وچ پنج حرف یعنی س ۔ ر ۔ ا ۔ ک ۔ ی مشترک وی ہِن۔

ہک روایت ہے جو مسلماناں دے وادیٔ سندھ وچ داخل تھیوݨ کنوں پہلوں سندھ تے ملتان دے علاقیاں وچ ’’سراوا‘‘ شہر کوں وی کافی اہمیت حاصل رہی ہے ۔ اَڄ وی او شہر ضلع رحیم یارخان وچ ’’سرواہی‘‘دے ناں نال موجود ہے جہڑا جو کئی دفعہ بِھڑ تھئے تے وَل آباد تھیندا رِیہئے ۔

’’سَراوا‘‘ دے شہر وچ علم تے ادب دے چرچے رَہندے ہَن بلکہ ہک قدیم یونیورسٹی وی اِتھاں قائم ہئی ۔ ایں شہر وچ سیٹھاں ، سہوکاراں دیاں وݙیاں وݙیاں کوٹھیاں یعنی ایجنسیاں وی قائم ہَن تے ملک ملک دے تاجر ایں برصغیر وچ آندیں ویندیں ،اِتھاہوں لنگھدیں ہوئیں ٹِکدے ٻہندے تے سہی کڈھیندے ہَن ۔ عام ڳالھ مہاڑ ، سنگت ساتھ ، تے کاروباری وݨج وپار کیتے او اِتھوں دی اُوں ویلے دی زبان کنوں وی واقفیت حاصل کریندے ہَن تے اَپݨیاں زباناں دے لفظ تے محاورے اِتھوں دی زبان وچ رَلا مِلا ویندے ہَن ۔

اہ رَلّی مِلّی زبان سراوا دی قدیم اَتے اہم منڈی دی وجہ کنوں سراوائی سݙیجݨ لڳ پئی تے سراوائی رَسم الخط وچ لکھیندی رہی۔

ایں روایت کوں ایں ڳالھ کنوں وی تقویت مِلدی ہے جو ہوں زمانے دے لڳ بھگ وادیٔ سندھ دے ایں علاقے وچ سرائی دے ناں والی ہک قوم وی رَہندی ہئی جیندی اولاد اَڄ توڑیں موجود ہے ۔ ہک ݙینہ سرائیی قوم دی قسمت چمکی تاں سندھ اُتے وی اُنھاں دا اقتدار قائم تھی ڳیا ۔ بعد وچ ایں قوم دے ہِک خدا رسیدہ بزرگ ’’صاحب سرائی‘‘ دی مزار وی دیرہ غازی خان دے جنوب مشرق وچ اَڄ توڑیں موجود ہے ، جہڑی جو سندھ تے بلوچستان تائیں دے عقیدت منداں کیتے ہک فیض تے برکت دی جا ہے۔

سرائیکی دے موجودہ ناں وچ سرائی قوم دے ناں دے ناں نال ’’سراں‘‘ کوں وی دخل رِیہے ، مؤرخین اَہدن جو وادیٔ سندھ دی ایں وݙی تجارتی شاہراہ اُتے تاجراں تے مسافراں دے تھکیڑے لہاوݨ کیتے تے انہاں دے آرام تے طعام کیتے ہِک ہِک منزل اُتے ’سرائیں بݨیاں ہوئیاں ہَن ۔ جہڑیاں آپݨے طور تے تجارتی مرکزاں دا کم وی ݙیندیاں ہَن ۔ اِنھاں سرائیں دا سارا انتظام تے انصرام ملتان دے تاجراں سوداگراں تے اِتھوں دے امیراں دے ہَتھ وچ ہوندا ہئی۔ ایہ لوک خود یا انھاں دے ٻیلی ، گماشتے ، ٻالاں ٻچیاں سمیت اتھاں ٹکیے رَہندے ہَن ۔ اِنھاں سرائیں وچ آ تے تھکیڑا لہاوݨ والے قافلے اِتھوں دی زبان کوں اِنھاں سرائیں دی نسبت نال ’’سرائے کی‘‘ آکھݨ لڳ پے ہَن ، تے ہولے ہولے ایہ ناں ٻہوں پک ڳیا ، تے رواج پا ڳیا ۔ توڑے جو اتھاں وی اَپݨی زبان دا اصلی ناں ’’ملتانی‘‘ وی نال نال چلدا رِیہا ہا۔

وادیٔ سندھ دے انتہائی مغربی علاقے وچ جینکوں سندھ آہدوں ، ہک روایت ہے جو سندھ دے شمالی خطے کنوں گھن کراہیں ملتان اَتے ملتان دے جنوب مغربی اطراف تائیں دے علاقیاں کوں جنھاں وچ بہاول پور دا علاقہ وی شامل ہا ۔ عام ٻول چال وچ ’’سرا‘‘ یا ’’سرو‘‘ آکھیا ویندا ریہے ۔ یعنی سندھ دا بالائی علاقہ ! ایہ اُتلا علاقہ وی کہیں زمانے کافی آباد تے شاد ہا تے ذہنی تے ثقافتی لحاظ نال تلویں سندھ کنوں ٻہوں اڳہوں ہا۔ ایں علاقے دے ناں ’’سرے‘‘ یا ’’سرو‘‘ دی نسبت نال اِتھوں دے لوکاں کوں سِرائی اَتے انھاں دی زبان کوں ’’سرائیکی‘‘ آکھیا ویندا ریہے ۔ جہڑی اَڄ تھوڑے جیہے بدلیے لہجے دے نال سرائیکی پئی سݙیندی ہے ۔ سندھ وچ سرائیکی دے قدیم ہووݨ دا ثبوت ایہ ہے جو اَڄ وی صوبہ سندھ وچ سندھی دے بعد سرائیکی کوں ٻہوں اہمیت تے اُچا مقام حاصل ہے ۔ بلکہ سندھ وچ ایکوں ثانوی زبان دی حیثیت حاصل ہے ۔ ایہ توڑیں جو سرائیکی زبان دا ادب سندھ دے ادب دا ہک اہم حصّہ وی شمار کیتا ویندے ۔ چنانچہ سندھ دے مشہور تے مقبول شاعر سچل سرمست دا ہک مکمل دیوان سرائیکی زبان وچ ہے تے کئی ہے سندھی شاعر گزرن جنھاں دا کلام سرائیکی وچ وی مِلدے ۔ سرائیکی تے سندھی دی باہمی حیثیت تعین کریندیں ہوئیں ہک انگریز محقق ڈاکٹر ٹرمپ(Trump)آکھیئے جو سندھی دی خالص ترین شکل وی خود ’’سرائیکی ‘‘ ہے۔

محمد بن قاسم دے ایں برصغیر وچ آوݨ کنوں ٻہوں پہلے عرب دے علماء تے مشائخ اَتے مبلغین تے مجاہدین دی آمد و رفت دے وقت وادیٔ سندھ دا ناں ’’سپت سندھو‘‘ ہا ۔ اُنھاں اِتھوں دے لوکاں کوں وی ہندو اَتے اِتھوں دی زبان کوں وی ہندی آکھݨ شروع کر ݙتا ہا، حالانکہ’’سپت سندھو‘‘ دے ناں دی نسبت نال ایکوں سندھی سݙیا ونڄے ہا۔بلکہ سندھی ہا وی سہی ، پر جغرافیائی تے علاقائی اثرات دے تحت عرب توں آوݨ والیاں دیاں زباناں تے ایہ ناں ’’سندھی‘‘ دی بجائے ہندی چڑھ ڳیا ہا ۔ پر ایہ جلدی ختم تھی ڳیا۔

مُغلاں دی آمد تے سندھ دا علاقہ پنج دریاواں دا علاقہ ہووݨ دی نسبت نال پنجند یا پنج آب سݙیجݨ لڳ پیا ۔ جہڑا عرف عام وچ پنجاب بݨ ڳیا ۔ وَل ہولے ہولے اِتھوں دی زبان کوں وی ’’پنجابی‘‘ سݙیجݨ شروع تھی ڳیا ۔لیکن پنجابی سݙیجݨ کنوں پہلے اِتھوں دی زبان دا ناں زیادہ تر ’’ملتانی‘‘ وی ریہے۔

مغرب دے ماہرین لسانیات اِتھاں آئے تاں آپݨی تحقیقات دی روشنی وچ پنجاب کوں لسانی تقاضیاں دے مطابق شمالاً ، جنوباً ݙوں حصیّاں وچ وَنڈ ݙتا، ایں طرح مغربی پنجاب یا لہندا سݙیا ونڄݨ لڳ پیاؤ اَتے ایکوں لَنڈا رَسم الخط وچ لکھݨ دا رواج پے ڳیا۔ پر کیوں جوکہیں زبان دا ناں مغرب یا مشرق والے پاسے کوں ݙیکھ تے نھیں رکھیا ویندا ۔ ایہا وجہ ہے جو عام لوکاں وچ لہندا ناں دا کوئی خاص رواج نہ پیا۔ پر اِتّی ڳالھ ضرور بݨسی جو لسانیات دے ماہرین تے مشرقی پنجابی کوں مغربی ہندی نال چا ڳنڈھیا تے ایندے مقابلے وچ لہندا کوں کشمیری زبان تے سندھی زبان دا سَکاّ چا بݨایا ۔ اونویں وی سندھی زبان نال کئی لحاظوں لہندا دا زیادہ گھاٹا تعلق ریہے ۔ کیوں جو پنجاب دا مغربی علاقہ سندھ نال ڳنڈھیا ریہے ، لسانیات دے انگریز دانشور گریرسن تاں ایہ توڑیں آکھ چھوڑئیے جو معیاری پنجابی تاں باری دوآب دی مانجھی زبان ہے ۔ جیندا مرکز امرتسر ہے ۔ ایہ آکھ تے اُنھاں لہندا تے سندھی کوں دوآبہ دی زبان پنجابی کنوں بالکل الڳ قرار ݙے ݙتے ۔ حافظ محمود شیرانی مشرقی پنجاب کوں اَتے لہندا کوں ہکے خاندان والیاں زباناں آکھیے ۔ پر انھاں نال اختلافات رکھݨ والیاں دا نظریہ ایہ ہے جو لہندا دا پنجابی نال کوئی تعلق کائنی ۔ ایہ پنجابی دا لہجہ وی کائنی ، تے کوئی شاخ وی کائنی ، بہرحال ایہ ڳالھ منݨی پوندی ہے جو وادیٔ سندھ دی زبان ’’سرائیکی‘‘ دا ہک ناں لہندا وی رِیہے تے برائے ناں ریہے۔

قدیم زمانے کنوں وادیٔ سندھ اپݨے وسیع علاقے وچ بے شمار قوماں کوں آندا ویندا ݙٹھے ۔ تے اُنھاں دیاں زباناں تے ٻولیاں کنوں بے حساب سرمایۂ الفاظ و لغات وی گھدے ، بیرونی زباناں وچوں سُمیری، عبرانی ، عربی ، فارسی ، ترکی ، یونانی ، انگریزی تے پرتگیزی وغیرہ اپݨے اثرات وی چھوڑیے ہِن۔ اندرونی طور تے وی علاقائی اثرات دے تحت سرائیکی دے مختلف لہجے مرتب تھیند رِیہن جنھاں وچوں ملتانی ، بہاول پوری ، دیرے وال ، ہندکو ، پوٹھوہاری ، جٹکی وغیرہ ٻہوں مشہور ریہن ۔ کیوں جو سرائیکی دے سارے ناں کئی قسم دے قبیلیاں ، قوماں وغیرہ دی نسبت نال رکھئے ہوئے ہَن ۔ یا مختلف علاقیاں وچ ونڈے ہوئے ہَن ، تے ایں وجہ کنوں سرائیکی زبان اَپݨاں بنیادی تے اجتماعی تاثر پیدا نہ کر سڳی ۔ انھاں ڳالھیں کنوں ایکوں نجات ݙیواوݨ کیتے ۔ علاقائی اختلافات کنوں بچاوݨ کیتے ، اینکوں کہیں اَرفع تے اعلیٰ مقام تے پُڄاوݨ کیتے ، مُدت کنوں ایندے ونکو ونکی دے نانواں دی بجائے ایندے کہیں ہک ناں دی ضرورت محسوس کیتی ڳئی ، وَل جݙاں ایں لسانی تے فطری احساس وچ شدّت اَئی تاں ساریاں چھوٹیاں ، وَݙیاں نانواں کوں چھوڑ چھاڑ تے بس ہَکّے ناں ’’سرائیکی‘‘ کوں متفقہ طور تے چُݨ گھدا ڳیا ۔ جہڑا شروع زمانیاں کنوں وی کہیں نہ کہیں شکل وچ آندا پیا ہا ، ایکوں پَکاّ کرݨ تے رواج وچ گھن آوݨ دے کم کوں بزم ثقافت ملتان تے سرائیکی ادبی مجلس بہاول پور خوب کیتے ۔ ایہ وݙی خوشی تے خوش نصیبی دی ڳالھ ہے جو اَڄ کہیں وی اختلاف دے بغیر ہیں ، ہکّے ناں دی چلّت ہے۔ ایندی وجہ ایہ ہے جو پاکستان دیاں چاریاں صوبیاں دے ترائے چار کروڑ لوکاں وچ اِیہا ، سرائیکی زبان وݙی آسانی نال سمجھی ، ٻولی تے لکھی ، پڑھی ویندی پئی ہے ۔ بلکہ چارے صوبیاں دے اتحاد ، یکجہتی تے باہمی اعتماد کیتے وی ایہ ہک مبارک قدم ہے ، تے مثبت قدم ہے۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی لسانیات۔ مصنف: دلشادؔ کلانچوی. ترتیب و پیشکش: ظہور احمد دھریجہ.چھاپہ خانہ جھوک پبلشرزملتان 2019ء