فطرت : فریدؒ دے کلام اِچ

### لکھت: میاں نذیر
ایہ روحانی شاعراں دی عام طور تے اَتے غزل گو شاعراں دی خاص طور تے رِیت رہی ہے جو او نویاں خوشیاں دے اَتے ݙکھاں دے اظہار کیتے فطرت دیاں شئیں کوں وسیلہ بݨا تے شاعری کریندن۔

سرائیکی دے مہاندرے صوفی شاعر خواجہ فریدؒ دی شاعری تصوف دیاں رمزاں دے رَس اِچ ٻݙی ہوئی تغزل والے پکے رومانی رنگ اِچ رنگی ہوئی ہے ۔ ایہا وجہ ہے جو فطری نظاریاں دیاں ونکو ونکی دیاں رِیتاں ، جیویں جو رومانی شاعراں دا وتارا ہے۔ خواجہ علیہ رحمت دے کلام دے وی ہک وݙے حصے تے کھنڈیاں ہوئیاں پئین۔ فطرت دیاں ایہ شئیں اُنہاندے شاعرانہ جوشِ بیان دا چھڑا تانجاں پیٹا اِی نھیں بݨدیاں اُنہاندی ذاتی زندگی اَتے مذہبی مسلک دے اظہار دا کم وی ݙیندن۔

فطرت دے سچے عاشق انگریز شاعر ورڈزورتھ وانگوں خواجہ فریدعلیہ رحمت وچ وی اے پرستار تاں ہن پر او ایجھے ہمہ اوست صوفی نہ ہَن جہڑے فطرت دی ہر سوہݨی شئے دے سامݨے ویݨ کریندن ، اَتے اپݨی وحشی وجد وچ آ کراہیں فطرت دیاں شئیں کوں خدائی صفتاں دا مالک منݨ لڳ پوندن ، ایہ توڑیں جو انگریز رومانی شاعر ورڈز ورتھ دے لیکھے۔

’’فطرت قدرتکاملہ دی منزل تئیں پُنی ہوئی جیندی جاڳدی روح ہے جہڑی الہام جہی شئے اُتے قابو پاوݨ دی سکت رکھیندی ہے۔‘‘

ٻئے رومانی انگریز شاعر کولراج کیتے:

’’فطرت ہک ایجھی ہستی ہے جیندا انسان اُتے اُوندے اخلاقی اقدار نال کوئی سیونجھ سانگا کائینی ، ایہ تاں ہک شفاف شیشہ ہے جیندے وچ انسان دیاں خوشیاں اَتے ݙکھاں دا پچھاواں پوندے۔‘‘

اِنھاں ݙو انگریز شاعراں دے بیاناں کوں سامݨے رکھ تے ݙیکھوں تاں خواجہ فرید علیہ رحمت دا تصور فطرت ݙوہیں کنوں نویکلا تے نکھیڑواں ہے ، فطرت اَتے اوندیاں ایہ سوہݨیاں شئیں خواجہ علیہ رحمت کیتے خود ہک صوفیانہ تجربہ ہن ، انھاں کیتے فطرت مورتاں والی ہک وݙی ساری کتاب ’’البم‘‘ ہے جیندے ہر ورقے تے ڳجھڑے تے بے بھلویں بھیداں دا انکشاف تھیندا نظردے۔

تھئے ظاہر اسرار قدیمی

ہر ہر شاخ نخل کلیمی

دنیا دے ہر ادب وچ کہیں خاص علاقے یا خاص قوم دے مزاج دی چھاپ ضروری ہوندی ہے ۔ توݨیں جو پُھل دی خوشبو چوناہیں چُنڈاں اِچ کھنڈ تے دماغاں کوں تراوت تے تازگی ݙیندی ہے پر اوندی ٻوٹی دیاں پاڑاں کہیں ہک جا جھکیاں لتھیاں ہوندن ۔ اونویں وی ہر علاقے تے ہر قوم دا اپݨا نِولا جغرافیائی تے وسیبی ماحول ہوندے جیندے نال ہک سچے شاعر تے ادیب دی سوچ وچار دا پکا ڳانڈھا ہوندے ، اوندے تخلیق کیتے ہوئے ادب اَتے شاعری وچ اوں دھرتی تے وَسݨ والیاں دی اَتے اُنھاں دی پرٹھ (ثقافت) دی عکاسی ہوندی ہے۔

خواجہ غلام فریدؒ کوں روہی نال اوہو جیہا اُنس ہا جیویں ورڈز ورتھ کوں کوہ الپس والے علاقے دی جھیل نال ہا ۔ بلکہ انھاں روہی وچ جوانی دے اٹھاراں سال گزار ݙتے ہن ۔ ایہا وجہ ہے جو خواجہ فریدؒ دے کلام وچ جا پہ جا روہی دیاں فطری شئیں دے دِل بھاوݨے نقشے مِلدن ۔ مثال دے طور تے گاٖوݨ گاٖندے پکھی خوشیاں نال تِرڑدے پُھل ، ساول نال سہاندے ٹٻے ، خوشبو کھنڈیندی کترݨ ، ہوا دی کنڈ تے کِݨ مݨ کریندیاں بدلیاں ، لسکدیاں کھمڑیں ، وَل ساوݨ دے مینہ دے نظارے ، ایہ ساریاں شئیں خواجہ علیہ رحمت کیتے کیجھا استغراق گھن آندن ، ایںشعر وچ نظر فرمائو:

بادل گجکن ، بجلیاں لسکِن

دِلڑی ذوقوں چلے

(جہڑے ویلے بدل گجدن تے کھمݨ کھمدی ہے تاں میݙی دشل محبوب حقیقی دی ملاقات کیتے تھپکاریاں مریندی ہے)

ایہ فطرت دے ہک گاٖلھے عاشق دا ودھارا نہیں بلکہ ہک حساس اَتے سجھلا کے سیاݨے دے ذہن دا منطقی نتیجہ ہے ،ساوݨ دے مینگھ ملہاری موسم وچ فطرت دا رومانی حسن طبیعت کوں گھلکیندے ، آساں دے ݙیوے ٻلدن ، تے محبوب حقیقی دیاں تانگھاں لڳدن۔

روہی وُٹھڑی مینگھ ملہاراں

ٻوٹے ٻوٹے تھیاں گلزاراں

شالا موڑم دوست مہاراں

بھاڳ سہاڳ دی موسم آیُم

ساوݨ دی رنگیلڑی رُت ، ڳجھے پھٹ پھرول ݙیندی ہے ، وَل یار دیاں تانگھاں چھکی مریندین، سِکاں ستیندن، تاں آپ اڄوٻاݨ تھی کراہیں فرمیندن:

کھمدی کھمݨ فرید ، جھوکاں یاد پوون

اَکھیاں نیر ہنجوں ، کر برسات وَسن

لکھ لکھ دھانہاں اُٹھم

جاں جاں ݙسم جھڑی

آپ خواجہ فریدؒ عشق حقیقی دی خاطر روہ ݙونگر وچ روانہ تھی پوندن تے فرمیندن:

تانگھ فرید کوں رولدی

مارو تھل دی سانگ

ایں بے قراری دے ویلے سارا ماحول مونجھا ماندہ اَتے اَرداساں کریندا ڄاپدے ، ایں ہجر تے وِچھوڑے وچ کوئل دی کُوک سُݨ تے فرمیندن:

کوئل ساڑ پڄالیا

کر کر کوکاں وَل ، وَل

اَتے وِچھڑی کونج دے کرلاٹ سُݨ تے اَکھیندن:

کوک نہ پاپن کونجڑی

ݙال نہ ہاں کوں وَل ، وَل

اَتے چھیکڑ اِچ جہڑے ویلے تھل دے پرلے پاسوں ’’ہا‘‘ والا جواب ملدے تاں دِل ودھ ویندے اَتے سارے تھل دا میلاں منہ پندھ سنگڑ تے ہک ٻلھانگ جتی لڳدے۔

تھل مارو دا پینڈا سارا

تھیسم ہک ٻلھانگ

اَتے جہڑے ویلے دِل دی سکی سڑی روہی وصلِ یار دیاں چھلاں نال سیراب تھی ویندی ہے وَل ایں جذبے دا اظہار اِنھاں لفظاں وچ کریندن:

کارِݨ مٹھڑی ماروی

گل گلزار بہاراں

گزری ݙیکھ ݙوہاڳ دی واری

روہی گُل پُھل نال سنگاری

خوشی تے مراد وندی دے انھاں ݙینہاں فطرت دیاں ساریاں شئیں آپ دی خوشی وچ شکریک نظر آندن:

چاندݨی رات ، ملہاری ݙینہ ہے

ٹھڈڑیاں ہیلاں ، رِم جھم مینہ ہے

سوہݨے موسم لڳڑا نینہ ہے

ڳئے ویلے غم کھاوݨ دے

چکوے ، چکویاں ، اغن پپیہے

کوئل مور چچونے چیہے

سہنس چکور چنڈور ٻٻیہے

شاغل گیت سُݨاوݨ دے

باد شمالی ، لُرکے لُرکے

بارش رِم جھم ، ٻرکے ٻرکے

اَکھیاں پُھرکن لُوں لُوں لُرکے

ٹھر ڳئے گوشے ہاں دے ہن

ایہ تھوڑے جیہے حوالے محض اپݨی گاٖلھ کوں ٹھہاوݨ کیتے عرض کیتن نہ تاں خواجہ فریدؒ دی شاعری وچ فطرت آپݨیاں ساریاں رنگینیاں سمیت سامݨے آ کھڑی تھیندی ہے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: سلک سلوک فریدی