زندگی امتحان

او بندہ کݙاہیں نئیں مر سڳدا جیندے دِل اِچ عشق زندہ ہووے ، ساݙا دُنیا اِچ ہمیش راہݨ لکھیا ہویا ہے‘‘۔

سوچݨ والے لوکو!!

علم والے انسانو!!

ہُݨ کاوڑ نال کنب ونڄو کیوں جو حاکم لفظیں دا استعمال غلط پیا کریندا ہے۔

’’قتل ہو رہے ہو‘‘

تردے نئیں رہندے۔ ہمیشگی ؍بقا پائیندن ۔ سچائیاں دے اَسمان ہمیش زندہ رہندن ۔ ویلھے تے تھاں؍مقام؍ ٹکاݨہ وی قید کنوں پرے ؍دُور زندہ رہندن ۔ترائے ورھیاں ؍صدیاں بعد وی انہاں سطریں دا لکھاری لکھݨ والے تے پڑھݨ والے دِلاں وچ زندہ ہوندن۔

ہُݨ وَت حاکم ٻیا ہک ٻالیں آلا سوال پُچھدے

’’وقت دے حاکم کنوں منہ کیوں موڑیا‘‘

ہونہہ!!

ہر ظالم تے جابر ’’اولاامر‘‘ ہووݨ دا دعویٰ پیا کریندا ہوندے ، انہاں کوں تاں بھولوں باندر بݨ ونڄݨاں چاہیدا اے۔ ݙیکھو

ساݙا تہاݙا مرشد؍لیڈر کیا جواب ݙیندے۔

’’ما مریداں روبہ سوئے کعبہ چوں آریم چوں

روبہ سوئے خانہِ خمار دارد پیرِ ما‘‘

ترجمہ: اساں مرید کعبے ݙوں کیویں رُخ کروں جبکہ ساݙے پیر دا منہ تاں ساقی دے گھر ݙو ہے۔‘‘

ہُݨ وَت طاقت نہیں آپݨی اصلیت ݙکھائی ۔دلیل؍لفظ تے ݙانگ وچوں ہک نہیں جیوݨاں ہوندے؍زندہ رہݨاں ہوندے۔

ݙوہائیں کٹھے نئیں رہ سڳدے۔ دلیل ، ݙانگ ؍تلوار دا ساہ گݙی ویندی ہئی۔

تلوار(نواب) نئیں پُچھیا آپݨی کوئی خواہش تاں ݙسائو ۔ انقلابی تاں خواہش ، لالچ تے حاجت کوں اُچے ہوندن ، ایں واسطے شہیدِ عشق آکھیا۔

’’من از آن دم کہ وضو سا ختم از چشمِ عشق 

چار تکبیر زدم یکسر بر ہرچہ کہ ہست‘‘

’’میں جیڑھے ویلھے عشق دے پاݨی نال وضو کیتا ہا ۔ ہوں ویلھے ہر موجود چیز تے جنازے دیاں چار تکبیراں پڑھ چھوڑیاں ہن‘‘۔

یوٹو پیا دھوکہ کھا چُکا ہا ۔ جنگ دا رُخ بدل ڳیا ہا ، ہُݨ عاشق کوں عارضی فتح دی بجائے ہمیش؍بقا؍فتح یقینی تھی چُکی ہائی۔

سلاپ تے فانی ہے تے فطرت آپݨی من بھاوݨی جوں فانی نئیں رہݨ ݙیندی… وِچھوڑا ہی تاں ہمیشگی ہے ایں پاروں ؍چنانچہ شاہ عنایت کوں تاں وِچھوڑا ہی ملݨا ہا ۔ انقلاب دا وِچھوڑا؍نکھیڑا۔ اے نکھیڑا او عجب نکھیڑا ئِ ۔ محبوب دے در پُچا تے زیارت نہیں کرݨ ݙتی۔ جئیں ویلھے شاہ عنایت کوں جیل اِچ بند کیتا ویندا پیا ہا تاں اوں ویلھے اے شعر پڑھیا؍پڑھدا پیا ہا۔

’’ساقیا برخیز دردہ جام را

خاک بر سر کن غمِ ایام را‘‘

وو ساقی اُٹھی پیالہ بھر ݙے ، حیاتی دے ݙکھیں دے سِر اِچ ملی چا سٹ‘‘

وَت سر ہُݨ انت کتھاں…ایں انقلابی کوں ہُݨ وَت ہک ٻئے امتحان اِچ سٹݨ؍پاواݨ دا فیصلہ تھیا ۔

ظلم ’’سعا‘‘کنوں وی اڳوں تے امتحان شئیت سب توں مشکل امتحان ہا ۔ شاہ کوں تلواریں ، بندوقیں دی چھاں اِچ مِدان اِچ گھن آئے جتھاں گورنر اعظم خان ، یار مند کلہوڑہ ، ملتان دا شہزادہ تے میر شہداد خان ٹالپر پہلے کنوں ٻیٹھے ہَن۔

گورنر نہیں حُکم ݙتا ، شاہ عنایت کوں مارݨ کنوں پہلے ایندے بھرا میاں رحمت تے اُوندے جوان پُتر محمد یوسف کوں شاہ عنایت دے سامݨے قتل کر ݙیو۔

ایں حکم تے عمل کریندیں ہوئیں سپاہی شاہ عنایت دے بھرا تے بھتریجے کوں مِدان اِچ گھن آئے۔(ساݙے یاریں نئیں انقلاب کوں اِی میلاں دی ٻٹ کڑاک سمجھ رکھیئے)

کیا اوکھی گھڑی ہئی ۔ روح کڈھݨ دا امتحان ہے۔ 

تݙوں وی؍وت انقلاب دا دِل ہے کمزور نئیں تھیندا ۔ غریبیں دا ساتھی کمبدا نئیں ۔ اے سبھے سانجھی رڑھ واہی دے نظریے دے منتے لوک ہن انہاں کوں تاں سبق وی ایہو ݙتا ڳیا ہے۔

اگر تم بھی ہو پروانوں میں شامل

توت ملے دیکھ کر واپس نہ آئو

جلتی آگ اُس محبوب کی ہے

جھجکتے کیوں ہو فوراً کود جائو

’’جے وَت تساں پروانیں نال شامل ہائو تے بھاہ ݙیکھ کراہیں وَل نہ پوواوے ٻلدا چِخا؍بھاہ تاں اوں محبوب دی ہے ، ݙردے کیوں ہائو ٹپا مار ݙیواوے‘‘۔

سوشلزم دے نظرئیے نال بھاہ وچ پکے ہوئے سونے وانگ اے لوک آپݨے آپݨے امتحان پئے ݙیندے ہَن بلکہ اے امتحان کٹھ دا، گروہ دا، پورے کیمون داامتحان پئے ݙیندے ہَن ۔ شاہ عنایت کوں آپݨے سامݨے ، آپݨے جگر دے ٹوٹے کیوں قتل تھیوݨ دا نظارہ کرݨ تے مجبور کر ݙتا ڳیا ۔ انہاں کوں ݙوں وچوں ہک شئے چُݨݨی ہئی ۔

پوری؍سبھو خلق دی خیر دا نظریہ

یا

وَت بھرا تے بھتریجے دی جان دی امان

شاہ توقع دے مطابق انسان دوست نظریے کوں چُݨیا۔ مولانا روم وی تاں ایہو آکھ ڳیا ہے ۔

صرف مٹھی آواز؍ٻولی آلے پکھی قید تھیندن کݙاہیں الو کوں کہیں پنجرے وچ ݙٹھے ؟‘‘

ہُن رومی نئیں شاہ عنایت ہا ۔ ایں بھرّا تے بھتریجے کوں آکھیا:

’’در مسلخ عشق جہ نکورانہ کشند

لاغر صفتاں درشت خورانہ کُشند

گر عاشقِ صادقی زکُشن مہ گریز

مردار بود ہر آنکہ او رانہ کُشند‘‘

’’عاشقاں دی قتل گاہ وچ ہمیش موٹی تے سوکھی بھیݙ اِی قربان کیتی ویندی ہے کݙاہیں لاغر تے بیمار کوہیندی نہ۔

جے وَت تُساں سچے ہائو تاں قتل تھیوݨ تے نہ ݙرو۔

بھیݙ مردار تھی ویندی ہے جے وَت اوکوں نہ کوہو‘‘

دِل ، حوصلہ تے بہادری ایہو جئیں لوکاں کوں منگیجے اے آکھ تے حکم ݙتا جو نماز دی نیت کر گھنو؍ نماز اِچ رُجھ ونڄو ۔ او ݙوہائی نماز پڑھݨ پئے ڳئے ۔ شاہ دے سامݨے روندے بھرا تے بھتریجے دے سر تن توں جُدا کر گھدے ڳئے۔ لاشاں کجھ دیر تڑپݨ دے بعد ٹھر ڳیاں۔ کوئہ طور ہووے ہا تاں ہک واری ولا سڑ ونڄے ہا ۔ مگر شاہ عنایت بھرا بھتریجے دی رَتو رت تڑپھدیاں لاشاں ݙہدا ریہا تے آکھدا ریہا۔

’’میکشد ایں غم کہ می گوید ، توبہ کردی ، زعشقِ مانہ ھنوز

بہ ادائی نماز شو باللہ ، عالمے توبہ کرد مانہ ھنوز‘‘

نہیں کیتی خدا دی قسم ساری دُنیا توبہ کرے میں نہ کریساں‘توبہ کرݨ تے معافی منگݨ آلیاں کوں ما ڄݨیانہ ہا ۔ جیندا ہک پُتر تے پوترا مار ݙتے ڳئے ہووِن ݙوجھا پُتر قیدی بݨا ݙتا ڳیا ہووے تے اے سب کجھ ݙیکھݨ تے مجبور وی تھیا ہووے ۔

اے نوروز خان نہ بے ہوش تھیا نہ اونکوں ڈرپ لاوݨ دی لوڑھ تھئی۔

                       استقامت   استقامت   استقامت

                       حوصلہ                                   حوصلہ                                   حوصلہ 

’’عشق جو شد بحر را مانندِ دیگ

عشق ساید کوہ را مانندِ ریگ

عشق بشگافد فلک راصد شگاف

عشق لرزاند زیں را از گراف‘‘ 

’’عشق سمندر کوں دیگ وانگ اُٻال ݙیندے

عشق پہاڑ کوں ریت وانگ پہہ ݙیندے

عشق اَسمان کوں سو سو پھاڑ کر ݙیندے

عشق آپݨی ہلکاں نال زمین کمبا ݙیندے‘‘

تے عشق سونے جیہاں بھرا تے پیارا بھتریجا وی قربانی منگی ۔عنایت شاہ ’’حاضر جناب‘‘ آکھیا۔

وَت حال انت؍بس نہ تھئی ہئی ، اَڄاں ہُݨ کجھ ٻیا وی سُݨݨ باقی ہے ۔ اَڄاں کجھ ٻیا پڑھݨ وی باقی ہے ، کجھ ٻیا لکھݨ وی باقی ہے۔

شہیدیں دے قصّے چھوٹے تاں کئی نئیں ہوندے انہاں دے امتحان سوکھے تاں نئی ںہوندے ۔ ہک ہک منظر ؍جاہ تے سبق ݙیوݨ والا ایں واسطے ؍کیتے انقلاب دریا سمندر وچ ڈاھندے۔

7جنوری 1718ء کوں ’’قرآنیاں‘‘63سالہ شاہ عنایت دا سر تن توں جُدا کیتا(بلوچی وچ قرآن تے چاتی ہوئی قسم تروڑݨ والے کوں قرآنی آکھیا ویندے ۔ اے بد عہدی؍وعدہ خلافی دی اَخیر؍انت ہوندے ۔ ایں لفظ کنوں زیادہ مکروہ لفظ بلوچی وچ شیت ہووے)

آہدن جیڑھے ویلھے عاشقیں دے ایں امام تے جلاد وار کیتا تے اوندے (جلاد) ہتھ وچ اوہا تلوار ہئی جیڑھی شاہ عنایت کوں اوندے اُستاد تے پیر سید عبدالمالک روانہ تھیندیں ݙتی ہئی ۔ شاہ عنایت ہر ویلھے اے تلوار آپݨے نال رکھیندا ہا ۔ جئیں ویلھے اوکوں دھوکے نال قید کیتا ڳیا اوں ویلھے وی اے تلوار کھس گھدی ڳئی ۔ تہاکوں یاد ہوسی شاہ عنایت مُرشد کنوں اے تلوار منگی ہئی تے مُرشد پُچھیا ہا ایں تحفے دا کیا مُل ݙیسو، تے شاہ سِر جُھکا تے آکھیا ہا مرشد! ایندی قیمت گردن ہے۔

آپݨی پاک گردن تے مُرشد دی اے تلوار چلݨ توں پہلے جلاد کوں رُک ونڄݨ دا اشارہ کیتا ، آپݨے کھیسے ؍گُوندے وچوں کجھ پیسے جلاد کوں ݙیندے ہوئیں آکھیا اے گِھن آپݨی مزوری

’’ݙیہدا کیا ہیں خنجر مار ہتھ اُٹھا؍ چا زخمی کر ݙے جان وی گھن میݙی شان ودھا‘‘

شہادت ویلھے شاہ عنایت دی مبارک زبان تے حافظ دا اے شعر ہا:

’’رھانیدی مرا از قیدِ ہستی

جزاک اللہ فی الدارین خیرا‘‘

’’تئیں میکوں حیاتی ؍زندگی دی قید تُوں آزاد کیتے 

رب تیکوں ݙوہائی جہانیں اجر ݙیسی‘‘

تے ولا بیدل دا اے شعر اُچی آواز وچ پڑھیا 

’’سر درِ قدم یار فدا شدچہ بجا شد

ایں بارِ گراں بود ادا شد چہ بجا شد‘‘

سِر یار دے در تے قربان تھئے کتلا اچھا تھئے

اے بھاری بار لتھے کِتلا اچھا تھئے

یار بہادری دی کوئی حد ہوندی اے!!

موت کنوں ݙر ݙر، کنب کنب تے زندگیاں ؍حیاتی گزاری ویندی اے ملک الموت ؍موت دے فرشتے ؍عزرائیل وی ایݙے وی ونڄے ہا حمید بلوچ پھاہی لڳدیںبلوچ تے بلوچستان زندہ باد دے نعرے پیا مریندا ہا ۔

تھامس مور ، آپݨی ݙاڑھی ہک کرتے جلاد کوں آکھدے میݙا سر لہا میݙی ݙاڑھی تیݙا کیانقصان کیتے۔

موت دی اَکھ وچ اَکھ ملاوݨ ایکو ںآہدن ۔ دِل ہن یا کوہ بانبور دے پتھر ۔ مکمل ہوش ہووے ، جوش نال وقار نال ، شان نال دشمن کوں ڳل لاوݨ ۔ مقتل وچ اے دیوانگی بہادری؍جی داری بغیر کہیں نظرے دے بغیر کہیں عشق دے ہوندی ہے کیا؟

شاہ عنایت دی شہادت دی خبر ٹھٹھے کوں انقلاب دے ہیڈکوارٹر جھوک پُنی تے اُتھاں کہرام مچ ڳیا۔

ہک من بھاوݨاں لیڈر مار ݙتا ڳیا ۔ انقلاب دا موہری؍میر ملاح‘ روحانی مُرشد ، علم تے ادب دا روشنی چراغ وسما ݙتا ڳیا۔عوام آپݨی ’’کامریڈ آرمز‘‘ کوں تاں کݙاہیں نئیں بُھل سڳدی تے وت شاہ عنایت جہیں تاں دھرو؍دھوکا تھیا ہا قرآن تے چاتی قسم تروڑی ڳئی ہئی ۔ ایکوں تاں عوام بالکل معاف نئیں کر سڳدے۔ایں واسطے جھوک کوں تاں بھاہ لڳ ڳئی ، ساری آبادی ہک جلال اِچ آ ڳئی۔

انقلاب دا نشہ ہک واری تھوݙیں تے لڳ ونڄے تاں تھوڑی جئیں تریخ وی تڑپا ݙیندی ہے۔اُنہاں لوکاں تاں انقلاب دے نشے دیاں ٻالٹیاں پیتی ہوئیاں ہَن۔ ہُݨ مچھی بغیر پاݨی کیویں جیسی ، ساری آبادی کوں انقلاب دے بغیر زندگی اَدھوری لڳدی ہئی ۔ سب نئیں جان وار ݙیوݨ دی تیاری کر گھدی ۔ جیرھی شے ملی کوہاڑی ، ݙانگ ، پتھر ، سولی چا گھدی۔

دشمن کوں پتا لڳ ڳیا جو ساکوں ااخری کیمونسٹ تک لڑݨݨا پوسی ، ایں واسطے اوں شاہر کوں بھا لا ݙتی (ہلاکو تریخ دے تھولے تاں کائنی) دشمن دیاں بندوخاق ، توپاں ، تلواراں تریمتیں ،ٻال ، ٻݙھڑئیں کوں نہ ݙٹھا ۔ قصائی آزاد تھی ڳیا ہا۔

فرعون چِھتا تھی ڳیا ۔ لہو ، انسانی لہو ، محنتی کسان دا لہو ، کیمون دا لہو ، سویل دی خبر ݙیووݨ والے پیمبراں دا لہو ، سانجھی رڑھ واہی دا لہو ، خیر تے برکت دا لہو۔

شاہی انتقام دی بھاہ دا رُخ جھوک ݙو تھیا ، فقیریں دا قتلام شروع تھی ڳیا ۔ اُنہاں دے گھر ساڑ ݙتے ڳئے ۔ جائیداداں کھس گھدیاں ڳیاں ، وستی دی چار دیواری تروڑ ݙتی ڳئی ۔ جھوک دی سانجھی کھیتی لہو دے سیلاب؍لوڑھ ئِ لُڑھ؍ٻݙٖ ڳئی ۔ نہ رہاوݨ والے بچے ، نہ کپݨ والے سلامت ریہے۔

آہدن ! اِتلا زیادہ قتلام؍قتلِ عام تھیا جو شہیدیںکوں کئی ڄہاڑیں تئیں دفنیندا رہ ڳیا۔

ست وݙے کھوہ کھٹ کراہیں شہیدیں کوں انہاں دے وچ کٹھے دفنا ݙتا ڳیا۔

عوام اَڄ اِنہاں سانجھی قبراں کوں ست کھوہیں کوں گنجِ شہیداں آہدی ہے۔

میں ایں گنجِ شہیداں تے در تے ڳیا ، کجھ منگدیں بُرا لڳدے بس انہاں دے نظرئیے دی سچائی دی گواہی ݙتی ، زور زور نال میکوں پتہ ہے جو شہید ایہو چاہندن جو ترائے سو سال بعد انہاں دا کوئی منتا سلام کرݨ آوے انہاں دے مقصد دی سچائی انہاں دے نظریے دے حق تے ہووݨ تے انیندی وی قربانی جائز ہووݨ دی گواہی ݙیوے۔

## حوالہ
کتاب: شاہ عنایت شہید، مصنف : ڈاکٹر شاہ محمد مری ، جھوک پرنٹرز ملتان