open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
مینڈھی دا ہک گیت

تیݙی مینڈھی دا موڑ

میں تاں کنڳن گھتاں جوڑ

میں تاں اول چݨ پیساں ۔ وے تیکوں مینڈھی دا موڑ

تیݙی مینڈھی دا موڑ ۔ میں تاں ٻولا گھتاں جوڑ

میں تاں اول چݨ پیساں

اے  تیکوں مینڈھی  تاں موڑ   (44)

ایں گیت  وچ واری واری سارے زیور ڳݨا تے بقیہ ٻول ساڳی دھرائے ویندن۔ مینڈھی دے بعد میندی دی رسم ادا کیتی ویندی ہے۔ دھیتے جنج گھن تے پتریتے گھر ویندن تے پتریتے دھیتے گھر کنوار کوں میندی لاوݨ ویندن۔

ایہا میندی تاں لوک میندی میݙے

چھوٹے دے ہتھ رنگیندی۔ شالا

جیوے بناں ۔ لکھ تھیوے بناں

ساکوں میندڑی لاوݨ ݙے

تیݙی ۔ میندی کوں لانواں چھا 

تیݙیاں ویلاں گھولیسم ما شالا

جیوے بناں لکھ تھیوے بناں

ساکوں  میندی لاوݨ  ݙے  (45)

انھاں رسماں دے نال نال شادی دیاں تیاریاں زور پکڑ ویندن۔ ݙاج وری دی تیاری تھیندی پئی ہوندی اے ۔ جوڑے ٹکیندے پے ہوندن ایں موقعہ تے گھراں وچ جاڳے پوندن۔ وستی دیاںزالیں رَل تے اَدھ ادھ رات تئیں سہرے آہدیاں ہن ۔ انھاں سہریاں دا زیادہ تر موضوع ݙاج وری دی تیاری تے انھاں دی تعریف ہوندی ہے۔

کھاری چا میں بھری

میݙے ویرݨ دی وری

ڳل چندن سٹائیں

جھوکاں وسدیاں ݙکھائیں

پاندی ہیٹھ جھانجر

دوری اُتے ٹکائیں

تیݙی وری گھناوݨ ڳیاں     

میݙا جیویں ویرݨ سئیں آں   (46) 

گھوٹ دیاں بھݨیں نیاݨیاں اپݨے کیتے زیور تریوردی تانگھ رکھی بیٹھیاں ہوندن۔ ایں موضوع تے ڈھیر سارے سہرے ملدن:

پوپا پئی گھڑویندی ہاں

ویرݨ پئی پرنیندی ہاں

وے بھلی کرآنویں لاݙلا

میݙا چھوٹا پھل غلاب دا

ہسی پئی گھڑویندی ہاں

ویرݨ پئی پرنیندی ہاں

وے بھلی کر آنویں لاڈلٖا

میݙا چھوٹا پھل غلاب دا   (47) 

سرائیکی وسیب وچ پرنے دیاں ٻہوں ساریاں رِیتاں ‘ رسماں ہن ۔ ہک قدیم رسم گھڑولی ہے۔ ایں رسم دیاں پاڑاں مُنڈاری قبیلیاں وچ وی ملدن۔(48)۔ بھینیں اپݨیاں سنگتاݨیاں نال لال سوہا بوچھݨ پا تے گھڑی بھرن ویندن تاں اے سہرا آکھیا ویندے:

اے گھڑولی گھڑولی لال سیاں جھولی وے

وڄدیاں واڄیاں دے نال

کہیں کوں بھرݨ نہ ݙیساں

بھلاں میں تاں آپ بھریساں وے گھڑولی لال(49)

ایندے بعد چیکوں ملݨ دی اہم رسم ادا کیتی ویندی ہے ۔ ول پرنے دا ݙینہ آندے گھوٹ کھارے چڑھ تے دھاندے تاں مراثی مل تے سہرے آہدن۔ ولا گھوٹ کوں شادی دی پوشاک پوائی ویندی اے ۔ سنگتی ساتھی ویلاں ݙیندن:

متھے تے چمکن وال میݙے بنرے دے

ہتھاں اُتے میندڑی لال میݙے بنرے دے

آوے بناں پا شڳݨاں دا سہرا

سہرے دیاں لڑیاں ہزار    

آوے بناں چڑھ شڳݨاں دی گھوڑی

جوڑی بھرانویں دے نال    

آ وے بناں گھن شڳݨاں دا ݙولا

نکی جہی بنو  تیݙے نال (50)

کنوار کوں سنگارن ویلے وی ونکو ونکی دے سہرے آکھیے ویندن۔ جہیں وچ کنوار دے حسن دی تعریف ہوندی ہے ۔ پتریتی جنج تیار تھی تے دھیتے گھر ݙے روانہ تھیندی ہے تاں نغارے ‘ توتیاں ‘ شرنانویں دی رونق لڳ ویندی ہے ۔ اُٹھ گھوڑے ‘ ݙاند ریڑھیاں سنگریاں پنگریاں جنجوں چا تے روانہ تھیندن تاں جنج دے اڳوں اڳوں جھومری تے بین والے ڳاوݨ ڳاندے ہوئے ٹُردن۔ نویݨیں رستے وچ جنج تے پھل کریندن ویندیاں تے ایں طرحاں جنج کنوار دے گھر پُڄدی ہے۔ اتھاں کئی نکیاں نکیاں رسماں ادا کیتیاں ویندن تے ݙوہیں پاسوں قسم قسم دے سہرے آکھیے ویندن ۔ سرائیکی علاقے وچ گھوٹ کنوار کوں ست ٹکریں ݙیوݨ دا ٻہوں پراݨا رواج ہے ۔ اے شاید ہندو تمدن دی یادگار ہے ۔ ایں رسم کوں لانواں لہݨ آہدن۔ لانویں دے گیت کجھ مزاحیہ وی ہوندن ۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
لانواں دا ہک گیت

تیکوں پہلی ہے لانواں

  ترڑ ترڑ باغ پھلاں دا تھیوے

لکھی تیݙے ونڄݨ والا جیوے

سانگ لٻوڑے ‘ بابل دی ہے کنوار

لمبڑے جوڑے

آلݙ ڄلوں ملتان ۔ زیارت پیر دی

وݙی ایس عمردراز بھݨیں دے ویر دی      

تیکوں ݙوجھی ہے لانواں………

اینویں ست لانواں لدھیا ویندن تے گھوٹ کنوار دی شادی تھی ویندی ہے ۔ ایندے بعد رخصتی دا موقعہ آندے ۔ کنوار دے گھر والے ݙولی کوں ہنجوں نال رخصت کریندن۔ ݙولی دے گیتاں وچ کنوار دے وِچھڑن ویلے دے جذبات دا اظہار ملدے:

میݙی ݙولی دے وچ گھیو ڑی اماں

میکوں ملݨ نی ݙیندے سکا پیو ڑی اماں

ذرا ݙولی کوں ہُݨ رکھ ڑی اماں

میں تاں ویندی پیاں بناں دے وس ڑی اماں

میݙی  ݙولی دے وچ  گھیو  ڑی اماں

سرائیکی وسیب دیاں اے رسماں ریتاں اپݨی ہک نویکلی بہار رکھدن۔ جھمراں پیندی‘ سہرے ڳاندی ‘ پھل کِیریندی ایں ثقافت دے سُوہݨپ کھٹن وچ نیں آندے ۔ پرنے دیاں اَڄاں کئی رسماں تے انھاں دے گیت چُک ڳن ۔ جیڑھے اتھاں سارے نیں لکھیے ونڄ سڳدے۔ انھاں سہریاں وچ انسانی رشتیاں دے سارے روپ ‘ گھوٹ کنوار دی تعریف ۔ انھاں کیتے دعائیں ‘ بھݨیں دے ارمان ‘ وری ݙاج دی تفصیل تے سہاگ دے شڳناں دی شان بیان کیتی ویندی ہے۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
بجھارتاں

انسان دی فطرت دا خاصا ہے کہ او ڄاݨن چہندے ۔ اوندی سک ہوندی ہے کہ او اپݨی سمجھ ٻوجھ کوں پرکھے ۔ سیاݨے لوکاں ٻالاں دی ذہنی تربیت ‘ آزمائش تے وݙے لوکاں دی سمجھ ٻوجھ دا امتحان گھنݨ دی خاطر لفظاں دے ول پھیر نال ٻجھارتاں بݨائیاں تاکہ لوک عقل لاوِن۔ سوچݨ تے غور دے بعد انھاں ڳنڈھیں کوں کھولن۔(25)

اے ٻجھارتاں وسیب کوں سوچݨ دا شعور بخشیندن۔ سرائیکی زبان وچ ڈھیر ساریاں ٻجھارتاں موجود ہن۔ پر اے معلوم نیں تھیندا کہ زبان وچ انھاں داآغاز کݙݨ تھیا۔ سب توں پہلیاں ٻجھارتاں داپک جیڑھا لڳدے او حضرت امیرخسروؒ دیاں مشہور ٻجھارتاں ہن۔ حضرت امیر خسروؒ1280ء وچ ملتان آئے تے اتھاں پنج سال تئیں قیام کیتونیں ۔ (26)۔ اتھوں دی زبان سکھی تے ݙوجھے صوفی بزرگاں تے عالماں دی طرح مقامی زبان کوں اِی اپݨے علم دے اظہار ‘شاعری تے تبلیغ دا ذریعہ بݨایا۔ کیونکہ اوں ویلے ملتان دلی دی طرح ݙوجھا علم و فضل دا وݙا مرکز ہئی۔ حضرت امیر خسرو دیاں مشہور ٻجھارتاں خالص سرائیکی زبان دیاں ہن بلکہ کجھ ٻجھارتاں تاں اَڄ وی تھوڑی ٻہوں تبدیلی نال سݨائیاں ویندن۔ امیر خسرو دی ہک ٻجھارت:

’’ٻاہروں آیا بابا لشکری ۔ جاندیں جاندیں کر ڳیا مشکری‘‘          (ڈینبھوں)

’’ݙوں کبوتر کولو کولی کھنب انھاں دے کالے 

چال انھاں دی اٹکی مٹکی رب انھاں نوں پالے‘‘                                        (اکھیں)

سرائیکی زبان دے علاقے وچ اے کہاوت اَڄ تئیں ایں مشہور ہے: 

’’ݙوں کبوتر جماں جوڑی کھنب انھاں دے کالے

ٹور انھاں دی اٹکوں مٹکوں رب جنھاں کوں پالے                    (اَکھیں)

حضرت امیر خسرو دی ہک ٻئی ٻجھارت : 

’’اُچے ٹبے ماسی وسے۔ میں جانواں تے کھڑ کھڑ ہسے‘‘۔                       (کپاہ)(27)

ہُݨ کجھ سرائیکی ٻجھارتاں ۔ اے ٻجھارتاں اکثر اشعار وچ ملدن یا کم از کم ہم قافیہ جملے ضرور ہوندن۔

(1):           ’’اٹھ کٹورے نانواں تھال ۔ عقل ہووی تاں بجھ ݙکھال‘‘ (کھٹ)

(2):          ’’ہک رتی دبلی دانے دار۔ موتی جئیں وچ نو ہزار‘‘              (انار)

(3):          ’’ایہو جیݙی ذرّی اے، ٹک ٹک پاتری بھری اے‘‘     (بھا)

(4):          ’’اے ڳئی او ڳئی او ڳئی‘‘                                                                  (دید)

(5):          ’’پار دے پاروں آئے ملنگ ۔ ساویاں ٹوپیاں نیلے رنگ‘‘                    (وتائوں)

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
فصلاں دے گیت

فصلاں دی رہکی تے اوندے تیار تھیوݨ کوں انسانی زندگی وچ وݙی اہمیت حاصل ہے۔ فصل دی تیاری تے پورے وسیب وچ خوشی تے اُمید دی لہر دوڑ ویندی ہے سرائیکی زبان وچ ٻہوں سارے فصلاں دے لوک گیت ملدن۔ کݨک دی کاپی ہووے تے بھانویں ونواڑیں دی چُݨائی ۔ سبزیاں تیار تھیووݨ دا موسم ہووے تے بھانویں پنݙوں پکن دی رُت ۔ لوک گیتاں وچ اے سارے سکھ دے سبب موجود ہن۔ونواڑ سرائیکی علاقے دی ہک ٻہوں وݙی نقد آور فصل ہے ۔ عورتاں پونڑی پا تے مزدوری کانبے کر تے واڑ چُݨدن۔ ونواڑاں دی چُنائی دا ہک مشہور لوک گیت جئیں وچ عورتاں دا ہک ݙوجھے کوں سݙݨ۔ ہار سنگھار کرݨ ۔ مزدوری خاطر گھروں بے گھر تھیوݨ ۔ ٻالاں دی ݙیکھ بھال‘ ہک ݙوجھے نال دل دے حال ونڈاوݨ تے ہک ٻے توں اڳوں ودھ ودھ تے واڑ چݨݨ دے سارے منظر ٻولاں وچ ٻدھے ڳن۔

آئی موسم ونواوڑ دی ۔ چݨدیاں کملیاں بھولیاں

ٹٻیاں تے چڑھ ہکلاں مارݨ

آ و  ڑی کاکیاں ترڑ پے واڑ اِن

سݙ توں سݙ بھڄ آو  ڑی بھڄ واڑ ہن اَڄ

ہک ٻئے دی وت ریس کروں بھر بھر بݨیندئیاں جھولیاں

پھیرے مار کے آنون ول

آ کے لہین ٻالاں دی کل

امڑی بھولی ۔ صدقے گھولی ۔ ݙیوے لولی

ٻال جھنڈولے ۔ ڈھاک تے ٹُردیاں مست ممولیاں

آئی موسم ونواڑ دی چݨدیاں کملیاں بھولیاں             (54)

کھجی ایں علاقے دا سب توں وݙا میوہ ہے کھجیاں تھل روہی دیاں روݨقاں ‘ مسلماناں دے ایں علاقے وچ آوݨ دی یادگار ہن۔ کھجیاں دے موضوع تے کئی گیت ملدن اے زیادہ تر ݙوہڑیاں تے ڳاوݨ دی صف وچ ہن۔

اُچی تاں کھجی جیندے لال ٻوہارے   

ہوواں طوطا گانمݨ یار ٹُک سٹاں چھوہارے(55)

کݨک اِتھوں دی ݙوجھی وݙی فصل ہے کݨک دے پکݨ اَتے گانمݨ دے کجھ ٻول:

پکیاں نی کݨکاں آبھوں کون کھویسی

تیں جیہاں ڳاوݨ یار میکوں کون سݨیسی

پکیاں نیں کݨکاں وچ تتراں دے پیرے

ٻوتھیاں کماݨیاں گانمݨ یار لتھے منہ دے چہرے     (56)

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
ٻکر والاں تے ملاحاں دے گیت

سرائیکی زبان وچ آجڑی ‘ مہینوال،ٻکر وال ہمیشہ شاعری داموضوع ریہن۔ دریا دی بِھک تے یا تھل دی بکل وچ ڳنویں ‘ منجھیں تے ٻکریاں دے اَڄڑ چھیڑی اے ٻکر وال ‘مہنیوال ‘ ونڄھلیاں ‘ بانسریاں ‘ الغوزے تے نڑ وڄا تے اپݨا دل پرچیندے رہ ویندن۔ مہنیوالیں دا ہک لوک گیت جیڑھا سندھ دریا دے کنڈے تے ڳایا ویندے:

مل ڳئی ہے شام دی بانگ

تے منجھیاں جلدی ٹرو

میکوں ہے یار دی تانگھ

تے منجھیاں جلدی ٹرو

فجر دیاں چھڑیاں اَڄݨ نی رڄیاں

لڑوے ازلی نانگ تے منجھیاں جلدی ٹرو

قدم  کوں چاوئو  یار ملائوو

اللہ کریسی سانگ تے منجھیاں جلدی ٹرو(57)

پتݨ کوں سرائیکی شاعری وچ پار پُڄاوݨ ‘ وچھڑئیے ملاوݨ تے منزلاں تے پُڄاوݨ دی علامت آکھیا ڳے۔ دریا دی ہک مݨ توں ݙوجھی مݨ تئیں پُور پُڄاوݨ کیتے۔

ملاحواں دا ہک قدیم دعائیہ گیت

ٻیڑے کوں کندھی لا

لا وے سیاں ساکوں تیݙا آسرا

ٻیڑا ساڈا پُر پُر بھریا

آپ نبی جی قدم دھریا

اُتوں مینگھ ملہار سیاں

ٻیڑے کوں کندھی لا

ٻیڑا اساݙا لوݨ دا بھریا

آپ نبی جی قدم دھریا

مصری کر پجا ٻیڑے کوں کندھی لا

اُتوں مینگھ ملہار سئیں آں ٻیڑے کوں کندھی لا(58)

سرائیکی زبان وچ کئی لوک شاعری دیاں خالص اصناف  وی موجود ہن جنہاں وچ وسیب دے ورت ورتاوے تے وس وسیبی چسّاں دا سواد ملدے۔ لوک گیتاں دیاں انھاں صنفاں دیاں اپݨیاں طرزاں تے ڳاوݨ دا ہک نویکلاانداز ہے۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
چھلے

لوک گیتاں دی اے ہک قدیم صنف ہے چھلے زیادہ تر عشقیہ ہن ۔ کجھ طنز و مزاح والے ملدن۔ ہر مصرع چھلے دے حوالے نال بیان تھیندے۔ ہک چھلا ملاحظہ کرو۔ زبان خالص تے تشبیہات دا کمال ہے:

چھلا اڑنگ بِڑنگ اے

سانول پتلی وو چھنگ اے

جیویں نانگ سلنگ اے

چھلا نوں نوں ندیاں

لوکاں لائیاں بدیاں

نانویں یار دے ودی آں

چھلا کالا گیساں

سوہݨے پیر تے ویساں

سئیں دیاں منتاں ڈیساں(59)

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
مورݨ

اے خالص سرائیکی لوک صنف ہے کہیں ݙوجھی زبان اِچ ایندا رواج کینی۔ مورن دا لفظ محبوب کیتے استعمال تھیندے ۔ کجھ مورݨ ایجھے وی ملدن جنھاں وچ ݙوجھا مصرع دھرایا ویندے تے او اڳلے بند وچ شامل مصرع دی جا گھن گھندے مورݨ وچ محبوب کوں مخاطب کر تے مہݨے اُلانبھے ݙتے ویندن۔ اے صنف ٻہوں گھٹ ملدی اے۔

ول گھر وے مورݨ ۔ مورݨ متارا

گھر ول وے مورݨ ۔ مورݨ متارا

روہی تے کونجاں 

ݙینہ رات مونجھاں

بہہ نیر پونجاں

ول گھر وے مورن

روہی تے گیرا

ݙیکھاں دگ سے پیرا

پا ڈھول پھیرا

ول گھر وے مورن

روہی تے طوطی 

لانویں دی پوتی

ہنجوں پروتی

ول گھر وے مورݨ

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
گانمݨ

ترے مصرعیاں دی اے صنف چاڑھیاں وچ ٻہوں مقبول ہے۔کھجیاں چنݨ ویلے جوابی سوالی ݙوہڑے تے ڳانوݨ ٻہوں آکھیے ویندن۔ ایندا ݙوجھا مصرعہ گانمݨ یار دے ناں نال شروع تھیندے ۔ ہِیں کیتے کجھ لوکاں دا قیاس ہے کہ اے اوچ دے مشہور کردار گانمݨ سچار دی تخلیق ہن۔ پر ایں ڳالھ دی کتھائوں تصدیق نی تھیندی۔ ہن تقریباً سبھے محققین ایں گال تے متفق ہن کہ اے صنف منشی غلام حسن گانمݨ دی تخلیق کردہ ہے۔ اے ہزاراں دی تعداد وچ لوکاں کوں زبانی یاد ہن ۔ ہے ہک ہک موضوع تے کی کئی گانمݨ ملدن:

گانمݨ وچ بیت دی طرح ݙوں مصرعے ہوندن۔ پہلا مصرعہ کہیں وسیبی ریت ‘موسماں دے احوال وغیرہ تے مبنی ہوندے یا مُحمل ہوندے۔ البتہ ݙوجھے مصرعے وچ دلی واردات دا بیان تے عشقیہ فراقیہ جذبات دا اظہار کیتا ویندے۔ اے صنفِ سخن دیہاتاں وچ کھجیاں چݨݨ والے چاڑھے ٻہوں ڳاندن۔ ایں صنفِ سخن دے موجد منشی غلام حسین گانمݨ شہید ہن۔1292)ھ ۔1365ھ)                                     گانمݨ دی ونکی

یار تاں میݙا کئی پتلا پتنگ اے

مور دی گچی گانمݨ یار

کئی سونے دا رنگ اے

سُتی تاں پئی آں منہ خانے کعبے

تڑپھ اُٹھاں گانمݨ یار

سچے خواب تساݙے

وجیا نغارہ ودا روح ترساوے

منو منو تڑیاں گانمݨ یار

جانی جھمر تے آوے

اُچی تاں کھجی لئی کھڑی ہے کیرا

ݙٹھو تاں غریبی گانمݨ یار

ول کیتو نہ پھیرا  

### وسیا وی مینہ بھرئیے کھڑئیے کیارے
وسیا وی مینہ بھرئیے کھڑئیے کیارے

منو ساݙے جگرے گانمݨ یار جنھاں دوست وسارئیے

ستی تاں پئی آں منہ کر ݙینہ لا کوں

میݙی تاں دل ݙاڈھی گانمݨ یار تیݙی خبر خدا کوں

اُچی تاں کھجی چڑھ کھڑدے چاڑھے

کر گھنو خوشیاں گانمݨ یار ساوݨ چار ݙیہاڑے

اُچی تاں کھجی جیندے لال ٻوہارے

ہوواں طوطا گانمݨ یار ٹک سٹاں چھونہارے

اُچی تاں کھجی جیندے لال ڳندوڑے

طمع دے ویلے گانمݨ یار توں ݙیندی مروڑے

اُچی تاں کھجی لئی کھڑی اے کیرا

ݙٹھو تاں غریبی گانمݨ یار ول کیتو نہ پھیرا

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
جھمّر دے گیت

جھمّر خوشی تے ترنگ دے اظہار دا ہک قدرتی ذریعہ ہے ۔ انسان ‘ چرند ‘ پرند ‘ ہر شے سرمستی وچ رقص کریندی ہے۔ سرائیکی علاقے وچ جھمریں کئی قسم دیاں کھیݙیاں ویندن۔ راگھا جھمر دی ہک قسم ہے۔ اینکوں مرد کھیݙدن کچھاں ہلا ہلا تے نال نال آہدے ویندن۔ ’’راگھا راگھا راگھا تے راگھا راگھا راگھا‘‘ تاڑی والی جھمر زنانیاں مرد ݙوہیں وچ مقبول ہے ۔ سرائیکی علاقے دی ہک مخصوص جھمر ݙاکیاں والی وی ہے ۔ ہتھ وچ ݙاکے پکڑ تے پلھتے دی طرز تے جھمر کھیݙی ویندی ہے ۔ ایندے علاوہ چھیج وی ہیندے نال ملدی جلدی جھمر ہے ۔ اے وی ݙاکیں نال کھیݙی ویندی ہے ۔ تاڑی والی جھمر اِچ فصل دی رہائی توں لا تے کاپی تک ہک ہک عمل کر تے ݙکھایا ویندے۔ انھاں جھمریں دے دوران جھمر دے ٻول وی ڳائے ویندن۔ ایں تل دا ہک مشہور جھمر دا گیت:

میݙا چن مساتا اینویں نیں کریندا

لوکیں دے آکھیے ‘ رُس نیں ونڄیندا

ٹھلی ٹھلی ٻیڑی وچ منج کُٹیندی

سڄݨ لݙی ویندے پچھوں سنج ݙسیندی

میݙا چن مساتا اینویں نیں کریندا

ٹھلی ٹھلی ٻیڑی وچ کوری ماترے

سڄݨاں توں نکھڑیں اَڄ ݙاہویں راتے

میݙا چن مساتا اینویں نیں کریندا

جھمر دے کئی خالص زنانیں ٻول وی ہن ۔ جیکوں زنانیاں اپݨیاں کچاریاں وچ جھمر مریندیں ویلے ڳاندین۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
سمّی

غلام حسن حیدرانی سمی راول دی لوک داستان کوں وݙے چسولے ا نداز اِچ منظوم کیتے۔ ایں موضوع تے اے پہلی مثنوی ہے جیڑھی سرائیکی زبان وچ لکھی ڳئی ہے۔ ایں توں علاوہ سرائیکی زبان دے شعری ادب دی اے چھیکڑی مثنوی ہے جیڑھی جدید شاعری دے اَڄوکے دور اِچ جون 1972ء وچ شائع تھئی اے۔ حیدراݨی دی ایں مثنوی اِچ زبان و بیان دیاں ساریاں خوبیاں تے فنی وݙائیاں وݙی سج دھڄ نال موجود ہن۔ نمونہ کلام:

سمی راول دی تانگھ وچ بے قرار ہے۔

پیئو ماویر دے نال گزارے سمی تھی بے غمی

شاید رُل پِھل آوے راول آس رکھیندی سمی

گزریا سال کریندی رہ ڳئی انتظار نکمی

کالی رات وچھوڑے والی پر نہ اصلوں دھمی

آکھ حسن رو آکھے سمی کان ݙکھاں ہَم ڄمی

سمی دے گیت  وݙے ذوق شوق نال ڳائے ویندن۔ سمی تونسے دے ہک موچی دی دھی ہئی۔ جَیں براہوی بلوچ راول نال عشق کیتا ہئی ۔ اے ہک سچی داستان ہے غلام حسن حیدراݨی سمی دا منظوم قصہ وی لکھیا ہے ۔ سمی نال منسوب گیت ہک باقاعدہ صنف دی صورت اختیار کر ڳن۔ کجھ محققین سمی دی صنف کوں شمس راݨی تے ڈھول بادشاہ دے نال منسوب کریندن جو درست کینی ۔ سمی خود وی شاعرہ ہئی ۔ اوندے اپݨے لکھے ہوئے ڈھیر سارے گیت وی ہُݨ تئیں لبھ گھدے ڳن۔ سمی دا ہک گیت:

بھلا جھوکاں والڑے دا بھلا میݙے ماہی دا

آ سمی آپاں تھل ڄلوں تھل دے ٻاڑے کھو

آجڑ والے آجڑی مال لتاڑی جو

بھلا جھوکاں والڑے دا بھلا میݙے ماہی دا

چھڑیاں لوکو منجھیں ڳائیں سِنگ جنھاں دے کُنڈھے

جھربے کھیر دے بھر بھر ݙیون کھا جوار دے سُنڈھے

بھلا جھوکاں والڑے دا بھلا میݙے ماہی دا

ڳائیں بھورل ماہی والیاں چھڑ کے ٻیلے رلیاں

پُچھ جنھاں دے پٹ دے ٻوݙے تھن سونے دیاں نلیاں

بھلا جھوکاں والڑے دا بھلا میݙے ماہی دا

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
ٻاگھی

ٻاگھی سرائیکی لوک سرائیکی شاعری دی ہک ایجھی صنف ہے جیڑھی ہُݨ منڈھوں مُک ڳئی ہے ۔ اڳلے ویلے دیاں کجھ ٻاگھیاں اَڄݨ وی پُراݨے ویلے دی فقیر وستیاں وچ آہدے ودن ’’ٻاگھی ٻولے ۔ طوطا  ٻولے ‘‘ آکھ تے ٻاگھی شروع کیتی ویندی ہے۔

## ٻاگھی
ٻاگھی تے میں دھاوݨ ڳیوسے لُنڈے پِپَل ہیٹھ

لُنڈا پِپَل ڈھے پیا تے ٻاگھی آڳئی ہیٹھ

اَڳُوں لُنڈی کان٘وݨی تے پِچھوں لُنڈا کاں

شاہ غُلیلی ماریا،راوی تے چَنہاں

چِڑی پکایاں روٹیاں،چَنڈُوری کِھرکی چھاہ

اُٹھی وے جلیل خان،میݙی روٹی کھا

نہ میں تیݙی روٹی کھاندا،نہ میں تیݙی چھاہ

چور مَنجھِیں کَپی وَیندا اِی چابھک لَڑا

چابھک میݙا پَٹ دا تے تھی ڳیا فناہ

نِکے نِکے تُکلے تے وَݙے وَݙے تِیر

بُھوری بھیݙ دا وَݙا چَݙا

آلِیاں بَھن٘والیاں،جِیوِن میݙیاں سالیاں

سالیاں کَتا نِکا سُتر، جِیوے میݙا عیسیٰ پُتر

عیسے چائی مُنگری،خمیسے چایا کَھلا

ہولیں ہولیں مار مَتاں نِکل پووِس تَلا

## حوالے
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
ساوݨ ماکھوں

انھاں کوں سرائیکی وچ ’’لُڑھائو‘‘ وی آکھیا ویندے۔ ساون مہینے وچ جیڑھے دریاواں تے چڑھا ہوندے تے جھڑ مینہ دا وی زور ہوندے تاں پاݨی وچ لڑھدیاں ہویاں شہیں دے حوالے نال اے گیت آکھیے ویندن۔ اے اکثر مزاحیہ ہوندن۔

ساوݨ ماکھوں ساوݨ ماکھوں لڑھدے آئے نی ٻوݙے

جَتنی شودی پَرنی ویندی کون چریسی توݙے

ساوݨ ماکھوں ساوݨ ماکھوں لڑھدے آئے نی دنگے

ٻڈھڑا ٻڈھڑا یار دھریوسے در تے بیٹھا  کھنگے  

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
بوݙی

زلانویں ہار سنگھار اِچ ٻوݙی کوں ہمیشہ حسن تے محبت دی نشانی سمجھیا ڳئے۔ پیار کرݨ والے ٻوݙی دیاں سوکھڑیاں ضرور ݙیندن۔ ٻوݙی دے گیت نکیاں چھوہریں دے گیتاں وچ وی ملدن تے وݙیاں زنانیاں دے گیت وی ایں موضوع تے ملدن۔ ٻالاں دا ہک گیت ہے ’’میݙی ٻوݙی دا چھݨکار ۔ ٻوݙی ونڄ پئی بازار ہے‘‘ وݙیاں زنانیاں ٻوݙی دے گیت خاص طور تے جھمر لا تے ڳاندئین:

ٻوݙی میݙی اِتھاں جھݨ پئی اے ‘ کھیݙاں میں رانجھے دے نال وے

گھڑ سنارے ٻوݙی آندی ‘ نو سو گھنگھرو دے نال وے ۔ ٻوݙی میݙی

ایں ٻوݙی کوں عطر لویساں ‘ گلی گلی مہکار وے ‘ ٻوݙی میݙی

ایں ٻوݙی دے سوداگر آئے ‘ نو سو گھوڑے سوار وے‘ ٻوݙی میݙی

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
ٹپہ

سرائیکی زبان تے پشتو زبان دی کوئی ݙڈھ ہزار سال پراݨی صنف ہے ۔ پشتو دانشوراں دا خیال ہے کہ اے پشتو شاعری دی سب توں پہلی صنف ہے۔(70)۔ اے ٹپے سرائیکی وچ زیادہ تر دیرہ اسماعیل خان تے دیرہ غازی خان دے علاقیاں وچ ڳائے ویندن۔ انھاں ٹپیاں وچ محبت ‘ نفرت ‘ میل محبت دھرتی دی محبت ۔ بہادری ‘ تاریخی تے واقعات ہر قسم دے مضمون ٻدھے ویندن۔

ساوی مورا کین تے ٻوٹا کڈھ ݙے چولے تے

رُٹھی نہ منیساں میں ٻہوں ناراض آں ڈھولے تے

اساں اِتھاں تے ڈھول ساݙا چھاوݨی

روڑی کُٹ کُٹ تے سڑک بݨاوݨی

ٻہوں ناراض آں ڈھولے تے

ساوی مورا کین تے ٻوٹا کڈھ ݙے چولے تے

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
چرخہ

اڳلے ویلے دی اے ہک ریت ہئی کہ زنانیاں اڳواڑ اِچ ٻہہ تے چرخہ کتیندیاں رہندیاں ہن ۔ ننڈھڑیاں نینگریں وی ٻڈھڑیاں نال ٻہہ تے اُن کتین ہا۔ چرخہ کتن دے ایں موقعہ تے گیت وی آکھیے ویندے ہن۔ اوں صنف کوں چرخے دا ناں ݙتا ڳیا۔ اے صنف اتنی مقبول تھئی کہ لوک شاعری دے علاوہ صوفیائے کرام وی کئی نعتیہ چرخے نامے لکھین ۔ حضرت حافظ جمال 1226ء دا چرخہ ٻہوں مشہور ہے ۔ ہک قدیم چرخے دے کجھ ٻول:

چرکھہ گھڑ ݙے درکھاݨاں

تتی ساہورے گھر جاݨاں

اُچی ماڑی تے گھگھواں دا جوڑا

ننڈھی موت تے وݙا ہے وچھوڑا

اُچی ماڑی تے ݙودھ پئی رِڑکاں

میکوں سارے ٹٻر دیاں جھنڑکاں

چرکھہ گھڑ ݙے درکھاناں

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
ڈھولا۔ ڈھول

ڈھولا پورے پنجاب دی ہک مقبول لوک صنف ہے ۔ کجھ لوکاں دا خیال ہے کہ مارو ڈھولے دے عشق سببوں اے صنف جمی ۔ حضرت خواجہ فرید ؒ سئیں وی ہک جا تے ہِیں قسم دے خیالات دااظہار کیتے ۔ اے تھی سڳدے ڈھول (محبوب) دی وجہ توں ایندا ا ٓغاز تھیاہووے یا گل وچ پاون والے ڈھولݨے دی نسبت نال محبوب کوں وی ڈھولݨ یا ڳل دا ہار آکھ تے ایں صنف دا منڈھ ٻدھا ڳیا ہووے۔ ڈھولے دی صنف وچ ٻہوں وسعت ہے۔ سرائیکی زبان وچ محبوب دی یاد ‘ اوندی بے وفائی دے وپرے ‘ فراق دے سول ‘ محبوب دیاں تعریفاں بارے زیادہ تر ڈھولے ملدن۔ چولستانی ڈھولے دے کجھ ٻول ۔ اے ڈھولا عام ڈھولیاں توں انج ہے۔

وا جھلارا بوچھݨ دا                                      وے ڈھولا

لا کے حسن جوانی دا ٹُر ڳیا تے ول نی آیا

                                                                       وے ڈھولا

ڈھولا میݙا رات نی راہندا

منتاں نال رہایا تے ول نوی آیا        وے ڈھولا

ڈھولا میݙا پُھلیں دا شوقیں

ویڑھے میں باغ لوایا 

تے ول نوی آیا                                         وے ڈھولا 

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
ماہیئے

سرائیکی علاقے وچ ماہیے زیادہ تر کبیر والا تے تلنبہ دے علاقے وچ ڳائے ویندن ۔ ماہیے دا پہلا مصرعہ اکثر مہمل ہوندے ۔ ݙوجھے مصرعاں وچ پوری ڳالھ سرے لاتی ویندی ہے۔ اے صنف وی اپݨے وسیب دیاں رسماں ریتاں ۔ ݙکھ سُکھ ‘ رنج رسماں تے انسانی رشتیاں دے ورتاوئیاں دے بیان وچ ٻہوں اڳوں ہے۔ ٻہوں قدیم صنف ہے ۔ ہِیں کیتے بعض ماہیے ایجھے وی ملدن جناں وچ اڳلے وقتاں دے تاریخی معاشرتی سماجی حوالے لبھیے ونڄ سڳدن:

کوٹھے تے کھیس پیا

ہک دم سڄݨاں دا

او وی لݙ پردیس ڳیا

باغاں وچ گھا کوئی نی

جیڑھے پاسے ماہی ٹُریا

اُوں پاسے دا راہ کوئی نیں

ڄنگھ بھنی اے ݙوڈر دی

اوہا کندھی ڈھے پووے

ساݙے سڄݨاں دے اوڈھر دی

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
تورا

تورا لوک گیتاں دی ہک قدیم صنف ہے جیڑھی اجکل نیں ملدی۔ کجھ لوک گیت تورا دے ناں نال ملدن۔ ایندے علاوہ اَڄ توں اَدھ صدی پہلے دے چھپئے ہوئے نعتیہ تورے وی ملدن۔ نعتیہ تورے اتے عنوان ݙتا ڳئے ’’نعت بطرز تورا‘‘ (74)۔ ایں توں معلوم تھیندے کہ تورے دی اپݨی ہک خاص طرز وی موجود ہئی ۔ اساکوں ڳول پھول نال ہک قدیم تورا ملیئے ملاحظہ کرو۔ ایں گیت وچ ہر انترے دا چھیکڑی ٻول اڳلے مصرعے نال رلا تے دُھرایا ویندے۔

تورا بیبا ۔ تورا بیبا

یاری تروڑی ویندیں وے بے نصیبا

بزار وکاندے آملے

تساں گورے تے اساں ہَیں سانولے

سانولے تے ݙاڈھے من بھانولے ۔ تورا بیبا

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
کلیاں

اے لوک صنف ٻہوں قدیم ہے ۔ اساݙا قیاس ہے کہ چار مصرعے دے ݙوہڑے کنوں وی پہلے ݙو مصرعے دابیت قدیمی طور تے رائج ہئی۔ اینکوں بیت وی اَہدن تے کلیاں وی۔

جیون جتیاں چکیاں تے مرݨ جتے جند راہ

جیوݨ کوڑا آسرا تے مرن حقانی راہ

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
ݙوہڑہ۔ ݙوہڑے

سرائیکی شاعری دی اے سب توں وݙی صنف ہے ۔ سرائیکی وسیب وچ ہزاراں ݙوہڑے ڳائے ویندے ہن۔ انھاں وچ بے شمارݙوہڑے ایجھے ہن جنھاں دے تخلیق کاراں دا کوئی علم کینی۔ مدتاں توں اے ݙوہڑے لوک ادب دا سنگار بݨئے آندن۔ اے ݙوہڑے اکثر چار مصرعے ۔ پنج مصرعے ‘ چھی مصرعے دے ہوندن:

م مُساڳ دا بھاڳ ݙیکھو ودا شہر دیہات پُچِھیندے ‘ آن ݙکِیندے ‘ انت گِھنیدے

دل دا بھیت ذرا نیں ݙیندا ‘ ہتھوں پیا اَکڑِیندے ‘ حکم مِنیندے ‘ روز چِہیندے

جیں منہ کیتے دنیا سِکے ہوں منہ دی رَس پِیندے ‘ پِیندے جِیندے تاں خوش تِھیندے

سوہݨیاں نال لڳے کھڑا سوہݨاں ݙنداں تے رڳڑِیندے ‘ پیا چتھڑِیندے ہوٹھ رنگیندے

عاشق ݙیکھ تے دلچسپاؔ رونون نیر اَکھیں دے ‘ ٻس نیں ِتھیندے ‘ لکھ سمجھیندے(76)

لوک ادب دیاں پاڑاں دھرتی دے سینے وچ  ٻڈیاں ہویاں ہوندن۔ جتھ جتھ زبان دے ٻولݨ والے لوک وسدے ہوسن اُتھاں اُوں زبان دا لوک ورثہ وی موجود ہوسے۔ صوبہ سندھ وچ چونکہ آبادی دی ہک چوکھی اکثریت سرائیکی ٻولݨ والی ہے ۔ ہِیں کیتے سندھ وچ بعض لوک گیتاں دیاں ایجھاں اصناف رائج ہن جیڑھیاں اوں طرحاں پنجاب دے سرائیکی علاقے وچ مروج کینی۔ جیویں سرائیکی مورݨ تے سندھی مورݨ وچ کافی فرق ہے ۔ ہُݨ اساںمختصراً اُنھاں لوک اصناف دا تذکرہ کریسوںجیڑھیاں سندھ وچ موجود ہن ۔ ایںکیتے ڈاکٹر عبدالجبار جونیجو دے اساںتھورایت ہَیںجنھاں دی لوک گیتاں اُتے تحقیق اساݙی ٻہوں مدد کیتی ہے ۔ سندھ دے سرائیکی لوک گیتاں دے موضوعات وی سانجھے ہن۔ انھاں وچ مذہبی اعتقاد اتے ہجر و فراق ‘ عشق و محبت ‘ شادی بیاہ تے خوشیاں شادمانیاں دے موضوع ملدن۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
سندھی لوک گیت. سندھی لولی

ڈاکٹر عبدالجبار جونیجو دے اکھاݨ مطابق لولی بالائی سندھ دا مقبول لوک گیت ہے۔  اے گیت زیادہ تر سارباناں دے سفر بارے ہن تے اکثر لولی دے ٻول سرائیکی وچ ہن۔پنجاب دے سرائیکی علاقیاں وچ ایں قسم دی کوئی صنف اساݙے علم اِچ نی آئی ۔ اِتھاں لولی صرف مانواں اپݨے ٻالاں کوں سݨیندن

ویندا جو پیا ہِیں گھدی آنویں توں پُھنڑیں

نہ آیوں ایںایݙے شاید دل ڳیا ہیں کھنڑیں                                     ڈھولݨ لولی

عارب جی ھوندیں نوراں پثڑو ھنڈایو

عارب مری ویو ‘ نوراں ویس مٹایو                                                    جانب لولی

کندھ کوٹ جے شہر میں سھینوں آھن ماچھانڑیوں

عارب جہڑو نہ وری بیو جنڑیندیوں ماچھانڑیوں

                                                                                                                       سانول لولی

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
گانمݨ۔ سندھی لوک ادب

سندھی لوک ادب وچ گامݨ دا انداز مورو۔ بیلن تے لولی وانگوں ہے۔ اے وچھوڑے دا گیت ہے ۔ اے بالائی سندھ دا گیت ہے ۔ آہدن جو گامن نامی ہک شخص لاڑ یعنی تلویں سندھ توںچلا ڳیا تاںاوندی ذال اوندے فراق وچ گانمݨ آکھیے۔ اساںپنجاب دے سرائیکی علاقیاں وچ رائج لوک صنف گانمݨ دا پچھلے صفحیاں وچ حوالہ ݙتے۔ او ایںتوں بالکل مختلف ہک صنف ہے۔

ڳلڑا بھی آیا میݙا سانول نہ آیا

کیں کنوں  پُچھاں سارا ساتھ پرایا     گانمݨ وو

لاڑ جو ویندیں وچ کیا کریسیں

ماندا  جو تھیسیں  ٻیٹھا  ݙینہ  ڳنڑیسیں    گانمݨ وو

پت داچولا میݙے سینے تے سُہاوے

جوڑ ہندھیساں ڈتل پیکیاں دا ݙاج ہے

اُبھے دی گاݙی ݙیکھو لمے دا دھونہاں

انھاں وچ رلی جتھاں پکھی نہ سونہاں

شہر  تیݙے  دا کوئی مٹھڑا ہے 

اکھیاں  نی  روندیاں روندی دلڑی نماݨی                    گانمݨ وو

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
چھلو

سندھ وچ رائج چھلے دے گیت موضوع دے اعتبار نال پنجاب دے’’ چھلہ  ‘‘ نال کافی حد تئیں مماثلت رکھدن۔ سندھی علاقے دے ہک چھلے دا نمونہ:

تہنجی مہربانی

چھلو مینا کاری

چھلو ݙے نشانی

چھلو سون وارو آ

سونہڑوں تجلیداری

قابو کئی آ یاری

مونکھے ݙاڈھو پیاروآ

چھلو سوہنھن جوانی

پائے تہنجو و اروآ

چھلو ݙے نشانی

تہنجی آ جوانی

چھلو دشمن پاتو

چھلو ݙے نشانی

اوہو مُوں سنڄاتو

توکھے موبہ جاتو

مہنجی توں وٹ نشانی

چھلو                     نشانی

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
بیلن

ایں لوک گیت کوں ݙوں ہم قافیہ مصرعیاں دی وجہ توں بیلن سݙیا ویندے۔ اے اُٹھوالاں دا گیت ہے ۔ سندھ وچ ایندے زیادہ تر ٻول سرائیکی وچ ملدن۔ اے صنف ہو ٻہو ساگی بیت نال ملدی ہے:

پار دریائوں سوہنڑل پوکھے نی لیمیے

ݙینہ ڳنڑیندی میکوں لنگھ ڳئے مہینے

پار دریائو کاں جہڑھی مسیتے

پڑھ گھن نماز ول ملن نصیبے

پت دا چولا میکوں پاوݨ نہ ݙیندی

ویڑھے تیݙے میکوں آوݨ نہ ݙیندی

گھوک وے گیرا رب خیر کریسی

وچھڑئیے  مارو میکوں رب ملیسی

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
ونکی:لوک شاعری
ونکی:گیت
جھولٹو

ڈاکٹر عبدالجبار جونیجو دے آکھݨ موجب اے ہک مقبول صنف ہے ۔ ایں لوک صنف دے اثرات سندھ دے معروف شعراء دے کلام وچ وی ملدن۔ کتھائیں اے بنداں تے مشتمل ہوندے ‘ کتھائیں ݙاٻاراں مصرعیاں تے ۔ کتھاہیں اے کافی دے روپ وچ وی ملدے۔

بن بینسر ٻولی میݙا جانی نور نشانی                                  قسم قرآنی

لٹک تنھندی لوݙی میݙی

                       دل کیتی مستانی                                        قسم قرآنی

جے سنگھار کرے میݙا سوہݨاں

تہ گھنیں حوراں کرݨ حیرانی                                          قسم قرآنی

تیر نیناں تکبیر کرݨ

                       واہ ابرو سخت کمانی                                    قسم قرآنی

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
رولو

ڈاکٹر نبی بخش دی تحقیق دے مطابق اے گیت ڈھولا مارو وی مشہور لوک داستان توں متاثر تھی تے لکھیا ہویا ہے۔ پنجاب وچ اے گیت وی اپݨی ٻہوں مقبولیت رکھدے۔ اے سرائیکی زبان دا گیت ہے:

ڈھولا لاڑ دا در کھولی ٻیٹھی ہاں ست ماڑ دا

بازار وکاندے انب وے

دشمن ݙیکھ نہ کنب وے

اَکھ دے اشارے جیویں ڈھولا

ݙوھولا تاں میݙا بتیلی والا

پتڑوں پار پجاویں

                                               وو سانول آ

                                               میں تیݙی ہاں

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
موݙی

موݙی وی بیت دی طرح ݙوں ݙوں مصرعیاں تے مشتمل ہوندے۔ اے وی بالائی سندھ دا لوک گیت ہے:

موݙی میݙی دلبر دی

موݙی میݙی سڄݨ دی

موݙی وچ تھال ہے

موݙی وچ کُنال ہے

موݙی پچھوں رُلدی رُلدی

ول اکھیندی اکھیاں میݙیاں

تیݙیاں ھوون لتاں وی

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
گیبچ

سہرے کوں سندھی وچ گیبچ آہدن ۔ اے لوک گیت اساݙیاں سانجھیاں خوشیاں دے سبب ہوندن ۔ شادی دی ہک ہک رسم تے سینکڑاں گیت ہر علاقے وچ تلاش کیتے ونڄ سڳدن۔ ڈاکٹر نبی بخش بلوچ سئیں سندھی سہرے کافی تعداد وچ جمع کیتے۔ آپ دی اَٹھ سو صفحات توں زیادہ ضخیم ہک ٻہوں اہم تحقیقاتی کتاب گیبچ دے ناں نال سندھی ادبی بورڈ شائع کیتی ہوئی ہے ۔ انھاں سہریاں وچ ڈھیر سارے سرائیکی مصرعے ملدن۔

سرائیکی زبان وچ لوک گیتاں دیاں انھاں اصناف دے علاوہ کئی چھوٹیاں چھوٹیاں ونکیاں ٻیاں وی ملدین۔ جیویں مُندری ‘ سوٹی وغیرہ ۔ اینویں واراں تے منظوم لوک داستان وی ٻہوں ملدین۔ خالص لوک قصیاں وچ ’’ڈھول بادشاہ ‘‘ تے ’’مول رانو‘‘ دا منظوم قصہ ٻہوں سوادی ہن۔

لوک گیتاں دے ایں جائزہ توں معلوم تھیندے کہ سرائیکی لوک گیت اساݙی لوک رہتل تے وسیبی ورتاویاں نال ݙاڈھا گھاٹا رشتہ رکھدن۔ ایں زبان وچ بے شمار لوک گیت موجود ہن۔ ہِیں کیتے ایں زبان کوں لوک گیتاں دی زبان وی آکھیا ویندے۔ لوک گیتاں تے اَڄاں باقاعدہ طور تے وݙے پیمانے تے کوئی ایجھا نشابر کم نیں تھیا تے نہ اِی ایں سلسلے دیاں بے شمار گھنڈہیں دا نکھیڑا تھے۔ ہِیں کیتے اساݙے دانشوریں کئی جئیں تے آپوں آپݨے فیصلے فرمائین۔ جیویں ظامی بہاول پوری اپݨی کتاب ’’چھرکے‘‘ وچ بگڑو دی تعریف کریندیں ہوئیں آہدن:

’’بگڑو ساݙی زبان دا ٻہوں پُراݨا گیت ہے ۔ اصل وچ بگڑو ‘ گانمݨ تے لولی ‘ کوئی علیحدہ گیت نیں ۔ اے سب ݙوں مصرعیاں والے ݙوہڑے دیاں قسماں ہن۔  جیڑھیاں اَݨ پڑھ عورتاں تے مرداں وچ رچیاں ہویاں ہن۔‘‘(84)

اساکوں ظامی صاحب دی ایں رائے نال اختلاف ہے کیوںجو گانمݨ ‘ بگڑو تے لولی ہیت تے نفسِ مضمون دے لحاظ نال بالکل انج انج اصناف ہن۔ اینویں ظامی سئیں پہاکے تے ٹپے کوں وی ہک مِک کر ݙتے۔ حالانکہ انھاں دا وی آپس وچ کوئی سانگا نیں بݨدا۔ ہِیں طرحاں سئیں جمشید رسولپوری ساوݨ ماکھوں دی صنف کوں ڳاوݨ دے سرنانویں نال اپݨی کتاب وچ شامل کیتے ۔(85)۔ حالانکہ گانمݨ ہک انج صنف ہے تے ݙوجھا سرائیکی زبان وچ ہر ڳاݨے کوں ڳاوݨ آکھیا ویندے۔ لہٰذا ساوݨ ماکھوں تے ڳاوݨ دا میل نی بݨیا۔ اینویں جھمر دے ٻول ہک لوک گیتاں دی صنف دے طور تے نکھیڑویں پیش نیں کیتے ونڄ سڳدے۔ جھمر کھیݙدیں ہوئیں نینگر ہر قسم دے گیت ایں وچ ڳاندن۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
پرنے دے گیت

اولاد نینگر تھی ونڄے تاں ماء پیو تے بھیݨیں بھرانویں دی سب توں وݙی سک انھاں کوں سہرا ٻدھن دی ہوندی ہے۔ ماواں دیاںلولیاں ݙیوݨ ویلے دیاںسکاں پوریاںتھیوݨ دا وقت آندے تے دھیتے پتریتے گھر خوشیاں دے پھل ترڑ ویندن۔ سرائیکی زبان وچ پرنے دے ہزار ہا سہرے ہن اے ہر علاقے وچ اپݨے اپݨے اندر وچ ڳائے ویندن۔ کجھ سہرے ایجھے وی ہن جیڑھے تھوڑی ٻہوں تبدیلی نال سارے سرایکی وسیب وچ رائج ہن۔ انھاں سہریاں وچ وزن بحر دا اتنا خیال نیں رکھیا ویندا۔ سب توں وݙا مقصد خوشی دااظہار ہوندے۔ بعض اوقات تاں موقع دی مناسبت نال زنانیاں ہوںویلے وی مصرع گھڑ گھڑ تے نال رلائی آندین۔ شادی بیاہ دے انھاں گیتاں دا کوئی انت شمار کینی۔ ہک ہک رسم دے کئی کئی سہرے ملدن۔ پرنے دی رسماں دا آغاز گھوٹ کنوار دیاں ڳنڈھی پاوݨ توں تھیندے ایندے بعد چنگ پاوݨ دی رسم ادا کیتی ویندی ہے۔ داݨے اُکھلی وچ چھڑ تے پتریتے گھر توں شادی دیاں رسماں دا منڈھ ٻدھیندے ۔ گھوٹ کنوار کوں ایں موقع تے ڳانے وی ٻدھے ویندن۔ ڳانے دا ہک گیت:

ٻدھ ڳانا ۔ پا ڳانا ۔ توں شالا جیویں ٻدھ ڳانا

تیݙے ہتھ ڳانا ۔ تیݙے پیر ڳانا 

تیݙیاں ویلاں گھولے ماما

توں  شالا جیویں  ٻدھ  ڳانا (43)

ڳانے دا ٻیا ہک مقبول سہرہ : 

ٻدھ ڳانا ٻدھی آ ڳانا۔ تیݙا خیر اللہ دا ٻدھ ڳانا

تیݙے ڳانے کوں لانواں  گھیر خاناں 

تیݙی جنڄ سوہیسی تیݙا پیو خاناں۔ ٻدھ ڳانا

ایندے بعد مختلف چیزاں ’’ݙہی ۔ ماکھی وغیرہ دے ناں گھن تے سوڑے رشتے داراں دے ناں لاتے ۔ ایہے ٻول دھرائے ویندن۔ ڳانے دی رسم دے بعد پتریتے ‘ دھیتے گھر ونڄ تے کنوار دیاں مینڈھیاں کھلیندن۔ ایں موقع تے ٻہوں سارے مینڈھی دے گیت آکھیے ویندن۔ 

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
موسماں دے گیت

انسان دا موسماں نال ہمیشہ ٻہوں گھاٹا رشتہ ریہے۔ موسم اساݙے سنگتی ہن جیڑھے ون ون دیاں سوغاتاں چا تے اساݙی حیاتی وچ آندن ۔ سرائیکی علاقے وچ گرمی ٻہوں پوندی ہے ایندے علاوہ اِتھاں پاݨی دا وی ٻہوں کال ہے ۔ ساون دے مہینے وچ مینہ رَڄ رَڄ تے وسدے تاں دھرتی دی گرمی ‘ تریہہ لہہ ویندی ہے ۔ ݙوجھا انب ‘ پنڈ اِتھوں دے مشہور میوے ہن۔ جیڑھے امیر غریب ݙوہاں دے ملک ہن۔ ہِیں کیتے ایں علاقے وچ ساوݨ دے موسم کوں وݙی سِک نال یاد کیتا ویندے۔ ساوݨ موسم دے کئی لوک گیت سرائیکی زبان وچ ملدن۔

گرمی دے موسم وچ پکھا نہ صرف ٹھڈیاں ہیلاں ݙیندے بلکہ اے اساݙے وسیب دی ہک ثقافتی علامت وی ہے۔

## پکھے دا گیت
جھلاں پکھا تے آوے ٹھڈی وا تے موسم گرمی دا

جھلاں پکھا تے نندر ونڄے آ تے موسم گرمی دا

پنج روپے ڈیندی آں تے درزی کوں سݙویندی آں

میݙے پکھے کوں ݙیوے جھالر لا تے موسم گرمی دا

پنج روپے ݙیندی آں تے لوہار کوں سݙویندی آں

میݙے پکھے کوں ݙیوے ݙنی لا تے موسم گرمی دا   (53)  

باقی مصرعیاں وچ اینویں درکھاݨ ‘ سنار دے ناں شامل کر تے ٻول دھرائے ویندن۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
معراج نامے

سرائیکی زبان دے شعری ادب وچ بے شمار شاعراں معجزئہ معراج کوں اپݨی شاعری دا موضوع بݨائے۔ اے معراج نامے باقاعدہ سرائیکی دی صنف بݨ تے صدیاں توں سرائیکی زبان دی شان ودھیندے پن۔ تحصیل صادق آباد دے ہک چانڈیہ قوم دے بزرگ حضرت میاں قبول تے دودے شاہ دے معراج نامے قدامت دے لحاظ نال چھیویں صدی ہجری دی نعتیہ شاعری دے نمونے ہن۔ قبول چھیکڑی عمر وچ حضرت پیر موسیٰ نواب دے مرید تھے ہن ۔ جو حضرت شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ ملتانی دے سوتر ہن تے جنھاں دا زمانہ 612ھ دے لڳ بھگ ہے۔(12)۔ قبول فقیر دے معراج نامے دا نمونہ (عربی تے فارسی دا ایں معراج نامے وچ کافی اثر ݙسدے)۔

سبھو راز در راز نکتہ بیاں

وہم آدمی دا کیا کرسی عیاں

سنبھالیں قبولا عقل ہوش کُن

نہیں جاہ تیݙی توں خاموش کُن

ڈھاں گھٹ لکھ ڳالھ کیتی خدا

نبی محمدؐ کوں ڈتس جزا

اُمت بخشا ول حبیب خدا

کنڈی ہلدی آہی پاݨی ویندا ہا

الٰہی بحرمت محمدؐ رسول

دیویں بخشی سیتی ایمانِ قبول

میاںقادر یار دا معراج نامہ 1237ھ وچ لکھیا ڳے ۔ حافظ محمد یار دا معراج نامہ مخمس دے انداز وچ ہے ۔ ایندے کل26بند ہن۔ ہر بند دا چھیکڑی مصرع ہکو ہے ۔ ’’توں اڳے فریاد میݙی یا محمدؐ مصطفیٰ‘‘ ایں معراج نامے وچ فضائل سیرت ‘ واقعہء ہجرت ‘ حضرت علیؓ دا ذکر ‘ واقعہ کربلا دے علاوہ یارانِ محمد مصطفیٰؐ داذکر وی وݙی تفصیل تے عقیدت نال کیتاڳے۔

توں نبی کونین سرور پاک سید مرسلین

دینِ روشن ‘ شانِ افضل توں پیغمبر آخرین

توں نبی سرتاج بہتر یا محمدؐ خاتمین

حوض کوثر دا توں ساقی ہر نبی دا پیشوا

    توں اڳے فریاد میݙی یا محمد مصطفیٰؐ

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
تولّد نامے

دنیا گمراہی دے اندھاریاں وچ غرق ہئی جو اللہ سوہݨے نے بطحا توں ہک ایجھے بھاڳاں والے سوجھلے دا ظہور فرمایا جیندی روشنی نال ساری دنیا جگ  مگ کرݨ لڳ پئی۔ مٹھے مدنی سرکار نبی کریم صلعم دی تشریف آوری ایں پوری کائنات کیتے اللہ سوہݨے دا ہک عظیم احسان ہے۔ سرائیکی شاعری دے نعتیہ ادب وچ آپ صلعم دی ولادتِ باسعادت دے موضوع کیتے کئی تولد نامے تخلیق کیتے ڳن۔ انھاں طویل نعتیہ نظماں وچ آپ دے ڄمݨیں کوں بنیادی موضوع دی حیثیت حاصل ہوندی ہے۔ سرائیکی زبان وچ مولوی غلام قادر قریشی دا تولد نامہ وݙی اہمیت رکھدے۔ اے تولد نامہ اگرچہ صرف ہک صدی پہلے لکھیا ڳے مگر اپݨے مضامین دے بیان تے شاعری دے کمال دی وجہ توں ہک ممتاز مقام رکھدے۔ اے تولد نامہ 1072اشعار تے مبنی ہے ۔ مولوی صاحب ٻہوں وݙے عالم دین ہن۔ سیرتِ طیبہ تے تاریخ دا گہرا مطالعہ ایں تولد نامے وچ انھاں دے ٻہوں کم آیا۔ اے تولد نامہ سرائیکی شاعری دے نعتیہ ادب دا سنگار ہے تولد نامہ دا آغاز انھاں اشعار توں تھیندے۔

شانِ محمدؐ عالی شان

افضل کل نبیاں دی جان

باعثِ خلقت نور ظہوری

اول ما خلق اللہ نوری

نور محمدؐ دے تھیں جان

زمین اسمان تے جن انسان

نام محمدؐ نور مجسم

صلی اللہ علیہ وسلم (14) 

ایندے بعد سرورِ کائنات دا تفصیلی شجرئہ نسب ۔ حضرت عبداللہ سئیں دی شادی ‘ حضرت عبدالملطب کوں خواب وچ خوشخبری ملن۔ ول آپؐ دی ولادتِ باسعادت دا تفصیلی ذکرہ۔ ایندے بعد تمام انبیاء کرام دا تاریخی حوالیاں نال بیان ۔ حضرت بی بی حلیمہ سعدیہ سیݨ دا آپؐ کوں جھولی پاوݨ ۔ نبی کریم دیاں بچپن دیاں سوہݨیاں عادتاں دا احوال ۔ شام داسفر ‘تجارت تے حضرت بی بی خدیجہ سیݨ ؓ نال شادی مبارک۔ آپؐ دی سیرتِ پاک تے معاملہ فہمی دا بیان ۔ حجرِ اسود دا واقعہ ۔ ایندے بعد غار حرا وچ آپؐ دی عبادت‘ وحی دا نزول سب کجھ پوری تفصیل نال بیان کیتا ڳے۔ اے سیرتِ طبیہ دے موضوع تے ہک مکمل منظوم کتاب ہے۔

رب دا خاصا ہے محبوب

نالے ݙوں جگ دا مطلوب

ختم رُسل تے عالی شان

جبرائیل امین ہوسی دربان

غلام قادر نوں لَیسی دامن

ݙوہیں جہانیں ہوسی ضامن

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
حُلیے مبارک

ݙوں جگ دے سوہݨے مدنی منٹھار دی شان تے آپؐ دی سوہݨی صورت دی توصیف و تعریف بیان کرݨ کیتے غلامانِ محمدؐ حلیہ مبارک دے ناں نال ہک نویں شعری صنف ایجاد کیتی ۔ سرائیکی زبان وچ حلیہ مبارک ٻہوں سارے قدیم تے جدید شعراء منظوم کیتن مگر محمد اعظم دا حلیہ مبارک سرائیکی ادب وچ ہک ممتاز مقام رکھدے۔ اے چھیویں صدی ہجری دے آخری ادھ وچ تحریر کیتا ڳے۔(15)۔ تقریباً اٹھ صدیاں قدیم ایں حلیہ مبارک وچ ݙو جگ دے محبوب تاجدار بطحا دی سوہݨی صورت دا سوہݨا بیان ہے۔ اعظم دا حلیہ مبارک 91/90اشعار تے مشتمل ہے ایں حلیہ مبارک وچ آپؐ دا قد مبارک ‘ جثہ مبارک ‘ سوہݨیاں اَکھیں دا بیان ۔ ݙاڑھی مبارک ‘ چال دا پاک انداز ‘  واللیل والیاں زلفاں دی تعریف ‘ طرزِ گفتار ‘ خوراک ‘ بستر ‘ لباس ہر شے بارے نہایت سوہݨے لفظاں وچ بیان کیتا ڳے۔ کونین دے سُوہݨپ دا سوہݨپ اِنھاں سوہݨے لفظاں وچ سجایا ڳے۔

نوری عالم سارا آکھے ماہ کنعانی سوہݨا

پَرچَن عرب دا بہت سلونا سوہݨا تے من موہنا

لعل یاقوت لباں دی لعلی ݙیکھن دی سدھرائی

رم جھم ڈنداں دی رتی توں موتی گھولی گھمائی

ہر دم حمد الٰہی آکھاں رب کوں خالق جاناں

جیں رب اپݨا دوست بݨایا سوہݨا ݙوہاں جہانیاں

رنگ کݨک دا سُرخی بھریا پھل لولاکی پنڈا

رنگ بھرئیے کوں ݙیکھ تھیوے پھلی تازہ شرمندہ(16)

سرائیکی زبان دے شعراء آپؐ دی شادی مبارک کوں موضوع بݨا تے بارات نامے لکھین ۔ خاص طور تے حضرت بی بی خدیجہؓ سیݨ نال آپؐ دے نکاح دی۔ انھاں برات نامیاں وچ وݙی تفصیل ملدی ہے ۔ اے برات نامے سرائیکی شاعری دا سہاڳ تے بھاگ ہن۔ برات نامیاں دے بعد سیرتِ طیبہ دے جیڑھے ݙوجھے پہلوئواںتے شاعری کیتی ڳئی اے۔ اُوں وچ درود نامے ۔ تاج نامے تے وصال نامے شامل ہن۔ اے نورنامے ‘ معراج نامے ‘ حلیہ مبارک ‘ تولد نامے ‘ برات نامے تے وصال نامے او خاص نعتیہ اصناف ہن جو صرف مدنیؐ لجپال دی تعریف تے شان دے بیان واسطے مخصوص ہن۔ انھاں خاص اصناف دے علاوہ مولودتے نعت دے مضامین واسطے ݙوجھیاں تمام اصنافِ سخن کوں وی سرائیکی شاعری وچ ورتیا ڳے۔ اساں ہُݨ ایجھیاں کجھ قدیم اصناف دا ذکر کریسوں جنھاں وچ نعت آکھی ڳئی ۔انھاں وچ تورے ‘ گھڑولی لعل ‘ جوگی نامے ‘ طوطے نامے ‘ ڈھولے نامے ‘ سی حرفیاں تے محمدی بارہ ماسے شامل ہن۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
نعتیہ تورے

تورا وی سرائیکی شاعری دی ہک خالص مقامی قدیم صنف ہے ۔ لوک گیتاں کیتے مخصوص ایں صنف وچ وی نعتیہ کلام پیش کیتا ڳے ۔ اے نعتیہ تورے معجزئہ معراج دے بیان تے ملن۔ محمد شاہ نوبہار سیری حقانی سرائیکی زبان دے ٻہوں وݙے نعت گو شاعر ہَن۔ آپ دا ہک نعتیہ تورا۔

یا نبیؐ جی ذرا ہُݨ اُڄڑی ݙے پھیرا پا نبی جی

وصی ان کھڑوتا در تے ۔ کھڑا پڑھے درود سرور تے۔ سر ہیٹھاں دھر تے ۔ یا نبی جی

جلو عرش اتے یا حبیبی ۔ تھیافضل تے خوش ہی نصیبی ۔ قرب قریبی ۔ یا نبی جی

طٰہ تاج لولاک دوشالہ ۔ بنیا روح الدین سبالہ ۔ سہریا نوالا ۔   یا نبی  جی 

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
نورنامے

نور نامے او قدیم ترین نظماں ہن جنھاں وچ نورِ محمدیؐ دی تعریف و ثنا کیتی ڳئی ہے ۔ سرائیکی زبان دا مشہور نور نامہ حضرت مُلاں دا لکھیا ہویا ہے ۔ ایندے اشعار دی تعداد 150ہے تے اے مثنوی دی طرز تے لکھیا ڳے ۔ خود نورنامے دا مصنف حضرت مُلاں ایندا سن تحریر 500ہجری بیان کیتے۔

پنج سو سال جو گزرئیے آ ہے ہجری بعد  رسولوں

         مُلاں کہے  غریب  وچارا کم  علماواں کولوں       (9) 

ایں نورنامے وچ حمد الٰہی دے بعد شاعر آہدے کہ اللہ سوہݨے کوں اپݨا آپ سنڄواون تے اپݨا محبوب پیدا کرݨ دی خواہش پیدا تھی۔ تاں کُن فرما تے جو کجھ مخفی ہئی اسرار دے خزانے جو لُکیے ہوئے ہن ظاہر کر ڈتونس ۔ ول نورِ محمدیؐ دا شان بیان کیتا ڳے۔

عرش آفتاب تے چن کرسی دے جو کجھ کل ستارے

ھکے وال نبیؐ دے کولوں چارے ٹول سنوارئیے

جو کجھ چوݙاں طبقاں دے وچ پیدا کل خلائق

      نبی محمدؐ  جیہاں  رتبہ نیں  کیں  دے لائق       (10) 

ایندے بعد معراج دے معجزہ کوں بیان کیتا ڳے کہ کیویں اللہ سوہݨے دا حضرت محمدؐ سئیں کوں معراج نصیب تھیا۔

ہوا سوار براق دے اُتے ونڄ چڑھیا اسمانے

حضرت تائیں ظاہر کیتس کل اسرار خزانے

نو اسمان کیتے رب پیدا ہر اسمانے چڑھیا

گنبد عرش ٹکانیں ہویا قدم نبی جاں دھریا

ساز وضوں ݙوں نفل رکعتاں ترت گذار سدھایا

کُنڈی  پاݨی ہلدے آہے جاں پھر  سجدے آیا          (11)

ول خلفائے راشدین دی شان دا بیان اے۔ اوندے بعد سرور کائنات دے پاک نوری دی تخلیق کوں موضوع بݨایا ڳے۔ حضرت ملاں دے ایں9سو سال قدیم نعتیہ نورنامے دے علاوہ مراد نابینا ۔ امام الدین بھکوی دا نورنامہ محمدی۔ مدحتِ رسول مقبول صلعم وچ تصنیف کیتے ڳن۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
نعتیہ طوطے نامے

سوہݨے مدنی منٹھارتئیں اپݨے دل دے ارمان پُڄاوݨ کیتے عاشقانِ رسولؐ ہوائیں کوں سنیہے ݙتن۔ پکھیاں کوں اپݨیاں عرضیاں پُڄاوݨ دی منت کیتی ہے ۔ ہِیں سک تے آس تے نعتیہ ’’طوطے نامے‘’ دی صنف کوں ایجاد کیتا۔ انھاں طوطے نامیاں وچ طوطے کوں مخاطب کرتے دل دے احوال دربارِنبویؐ وچ پُڄاوݨ دیاں زاریاں کیتیاں ڳن ۔ نور الدین مسکین دامشہور نعتیہ طوطا نامہ:

ٻولیں طوطا نال ادب دے

اڳوں میݙے شاہ عرب دے

آکھیں طوطا یار میݙے کوں

دل دے بھید اں ݙیواں کیکوں

توں ہِیں واقف راز نہانی

وچ مدینے ہویوں باقی

علوی خاکی سب مشتاقی

کݙہیں پھیر سنبھالو جانی

سرتے دھرتے تاج سنہری 

کرکے پھیر براق دی سواری

شبِ معراج کرو سیرانی

دلبر جانی ݙے نہ رولے

ھن سب عاصی تیݙے اولے

تیݙا دامن ہے امن امانی

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
نعتیہ ڈھولے

عربی ڈھولا جیندے سہرے ساری خدائی ڳاوے جیندیاں قسماں رب سئیں کھاوے ‘ او مدنی ڈھولا ساری امت دا دھݨوال۔ کریم سئیں لجپال جا جا تے سرائیکی شاعری دا سہاگ بݨیئے۔ ڈھولے دی مشہور صنف عربی ڈھول دی ثناء وچ ایں رنگیج ڳئی جو سخن دے ٻئے سارے روپ ایندی ریس کرݨ۔ سرائیکی شاعری وچ اَݨ ڳنت نعتیہ ڈھولے لکھیے ڳن۔ انھاں وچوں خادم مکھن بیلوی دا نعتیہ ڈھولا ہک ٻہوں اُچا مقام رکھدے۔ ایں ڈھولے وچ ’’ا‘‘ کنوں ’’ی‘‘ تئیں ساری تختی یثرب  دے بنرے دی تعریف وچ رقم تھئی اے۔

الف آ بسم اللہ میݙا ڈھول پیارا

موڑو منہ نہ میں توں مدنی ماہ متارا

چھوڑیم تیݙے سانگے گھر زر مال پسارا

ہویاں خادم کُن دی رولیس نہ دلدارا

م مدنی ڈھول آ ݙے دیدار ضروری

اصلوں مار مکایا ایں فرقت مہجوری

نہ کر بے پرواہیاں دل نہ سہندی دوری

خادم خاک نکاری توں خلقت ہیں نوری(22)

ناطق دے نعتیہ ڈھولے کوں وی خاصی شہرت حاصل ہے۔ اے ڈھولا سی حرفی دی طرز تے لکھیا ڳے۔

ل ۔ لاج اُمت دی احمد پاک پلیسی

کھوٹی کھری اُمت کوں اپݨے دامن لیسی

ہر ہر اَکھ ویچالے سئے سئے ݙوھ تاں ڈیسی

ناطق عاجز امت کوں ایہو پار پجیسی(23)

مولانا شائق سرائیکی زبان دے منے ہوئے شاعر گزرن۔ انھاں دی کتاب گلدستہ عشق1919ء اِچ آگرے توں چھپی۔ اے شائق دے نعتیہ ڈھولے دا ہک بند:

ل لک چھپ ڈھولا برقعہ میم دا پایو

آپوں ملک عرب وچ احمد نایم دھرایو

کیتو حسن دا جلوہ ملکاں دھوم مچایو

شائع یار دے دل وچ ڈھولا جھوک بݨایو(24)

انھاں شعراء دے علاوہ جان محمد گداز تے مولوی نبی بخش بخشا دے نعتیہ ڈھولے وی ٻہوں مشہور اِن۔ اے سب ڈھولے ۔ عربی ڈھولے دی شان بیان کرݨ اِچ ٻیاں صنفاں توں ہک نویکلی چس رکھدن۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
نعتیہ سی حرفیاں

سی حرفی وی ہک مقبول صنف سخن رہی ہے ۔ تقریباً تمام بزرگ شعراء ایں صنف وچ طبع آزمائی کیتی ہے ۔اکثر سی حرفیاں نعتیہ ‘ صوفیانہ تے عارفانہ مزاج دیاں ہن۔ نعتیہ سی حرفیاں وچ عہدِ جہانگیری دے شاعر سیدامیر حیدر میرن ‘ علی حیدر ملتانی ‘ حضرت حافظ جمال اللہ ‘ حمل خان لغاری ‘ حضرت سچل سرمستؒ ‘ فائق ‘ شائق ‘ سید مبارک شاہ ‘ محمد بخش بخشا ‘ سید شیر محمد گیلانی تے میاں رحیم بخش دے ناں قابل ذکر ہن۔ امیر حیدر میرن دی ہک نعتیہ سی حرفی دا بند۔

م محمدؐ دے ناں توں گھول گھتاں جگ سارا ما

عاجز جئی کان کمینی چھوڑویس تخت ہزارا ما

میں ماندی درماندی کوں ݙکھلایُس روپ نظارہ ما

میرݨ شاہ میݙے من بھایا ماہی ماہ متارا ما(25) 

علی حیدر ملتانی دیاں پنج سی حرفیاں کوں وݙی شہرت حاصل تھئی۔ علی حیدر ملتانی کوں رسول کریم صلعم نال بے حد عشق ہئی۔ او کیویں کونین دی چھاں وچ عقیدتاں دے نذرانے پیش کریندن:

م محمد صلی علیٰ دا ہر دم ساکوں آسرا اے

اسے دی اُمید ساہاں عملاں نہ بھرواسڑا اے

اوسے دے دربار دے سائل ہتھ اساڈڑے کاسڑا اے

اوسے دے دلاسے تے حیدر ہنجوں والا ہاسڑا اے

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
ٻارہ ماہ محمدی

ٻارہ ماسے وچ ٻاراں مہنیاں دے حوالے نال اپݨی روح دے ݙکھ سکھ ونڈائے ویندن۔ سرائیکی زبان اِچ کئی محمدی ٻارہ ماسے وی ملدن۔ انھاں نعتیہ ٻارہ ماسیاں دے علاوہ نعتیہ ‘ہفت روز ہشت یاس دی کئی لکھیے ڳئے ۔ میاں رحیم بخش دے بارہ ماہ محمدیؐ صلعم وچوں سوکھڑی ۔

چیتر چیٹھ ہمیشہ کرے وچ مدینے جاواں میں

روضے پاک نبیؐ دے اُتوں جندڑی گھول گھماواں میں

جے کر ہووے حضوری پوری سارے مطلب پاواں میں

رب رحیم کریم قادر توں ایہو ہر دم چاہواں میں 

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
نعتیہ سہرے

سرائیکی زبان دے شعری ادب وچ بے شمار نعتیہ سہرے وی ملدن۔ جئیں وچ معراج تے حضور کریمؐ دے تشریف گھن ونڄݨ کوں موضوع بݨا تے وصال دے سہرے آکھیے ڳن۔ مولانا شوق نے109صفحات وچ معراج مصطفیٰؐ دے سہرے کوں منظوم کیتے۔ ایندی نظم تے نثر ݙوہیں انتہائی عالمانہ تے رواں ہن۔ محمد شاہ حقانی نو بہار سیری ہک مہاندرے نعت گو شاعر گزرن ۔ 1353ھ وچ آپ دا ہک نعتیہ مجموعہ کلام شائع تھے جئیں وچ معراج دے سہرے ، مہندی دے سہرے اپݨی مثال آپ ہن۔

معراج ماݨے بناں معراج ماݨے وے

سرتاج ماݨے بناں جگ راج ماݨے وے

آکھے محمد شاہ کیا سائیں تیݙی صفت تاں مکدی ناہیں

تھیا خشک ختم مس پناں معراج ماݨے وے(28) 

سرائیکی زبان دیاں انھاں خاص اصناف دے علاوہ نعتِ نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم کیتے ایں زبان دی ہک مہاندری صنف ’’مولود‘‘ ہے جئیں وچ آپؐ دے درودِ مسعود دے علاوہ ݙوجھے وی ہر قسم دے نعتیہ مضامین بیان کیتے ویندن۔ نعت تے مولود ہک ٻئے نال ٻہوں حد تک سانجھ رکھدن۔ سرائیکی زبان دے وݙے نعت گو شعراء وچ حضرت خواجہ غلام فریدؒ ‘ محمد یار بلبل ‘ شاطر نماناں ‘ مجروح شاہ ‘ سید جلال کلیم ‘ خرم بہاول پوری ‘ گلشن‘ کمتر ‘ کہتر ‘ نورن گدائی ‘ صابر مبارک پوری تے سید ولایت شاہ دے ناں ٻہوں مشہور ہن۔ سرائیکی زبان دے شعری ادب دا دامن نعتِ رسول مقبول صلی اللہ علیہ وسلم نال رَڄ رَڄ تے بھریا ہویا ہے ۔ اتنیاں زیادہ نعتیہ اصناف سخن شاید ٻئی زبان اِچ ملن محال ہے۔ سرائیکی زبان وچ نعت گوئی دا زیادہ تر موضوع واقعہ معراج ۔ کونین دے سوہݨپ دا سراپا۔ حلیہ مبارک ‘ درود  سلام ‘ روضہ اقدس دی زیارت سک آپ دے قُرب دی سک‘ اپݨے گناہگار ہووݨ تے پشیمانی ‘ مدنی منٹھار توں دوری دی ارداس ہے۔اوندی بخشش دا سہارا تے اوندے کرم دی آس ہے ۔ݙوں جڳ دے محبوب دی شان بیان کرݨ ایں دنیا دی سب توں وݙی خوش بختی ہے تے سرائیکی شعراء مذہبی شاعری دے ضمن وچ اے سعادت رَڄ رَڄ تے حاصل کیتی ہے حضرت خواجہ فریدؒ سئیں دا نذرانہ عقیدت:

اتھاں میں مٹھڑی نت جان بلب

او تاں خوش وسدا وچ ملک عرب

تونیں دھکڑے دھوڑے کھاندڑی ہاں

تیݙے نام توں مفت وکاندڑی ہاں        

تیݙی باندیاں دی میں باندڑی ہاں

ہے دَر دے کتیاں نال ادب

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
نعتیہ جوگی نامے

سرائیکی زبان وچ ہک ٻئی قدیم صنف جوگی نامہ مدتاں تئیں ورتی ڳئی ۔ محبوبِ حقیقی کوں جوگی دے ناں نال یاد کر تے اپݨے دل دیاں مونجھاں ‘ ارداساں تے سکاں دے حال ݙتے ویندن۔ نعتیہ جوگی نامیاں وچ باغ شاہ دے جوگی نامے کوں خاصی شہرت حاصل ہے ۔ ایں جوگی نامے وچ سرورِ کائنات دی ایں دنیا تے تشریف آوری ‘ آپؐ دی رحمت تے شفاعت دا وݙی عقیدت مندی نال اظہار کیتا ڳے۔

ویساں جوگی دی طرف ضرور نی

ٻاجھوں دل طاقے

رہساں خاص حضور نی

میݙا دل مشتاقے

تخت ہزاروں ہک جوگی آیا

جھنگ سارے جیں فیض کھنڈایا

کیتس لطف و نور نی

دھماں ملک افلاک اے

شان جوگی دا ہے لولاکی 

سجدہ کردے سب افلاکی

خادم حور قصوری نی

دوڑن   بیش  براقے 

باغ شاہ دے ایں جوگی نامے دے علاوہ ہک ٻیا قدیم جوگی نامہ مولوی نبی بخش بخشا دا ملدے ۔ اے باغ شاہ والے توں مختلف ہے ۔ پنج پنج مصرعیاں دا ہک ہک بند ہے تے ہک ہک لفظ وچ لکھاں کروڑاں عقیدتاں ݙسدین۔

ویساں جوگی دے نال

رمزاں زورے زورے لائیاں

ہے جوگی لجپال

جھوکاں عرش تے لائیاں

جوگی میݙا پاکوں پاک اے

خاطر جیندی کل لولاک اے

ادبوں حاضر تھی کھڑا براق اے

عاشق خود غفار اے

حوراں  خدمت آیاں (20)

انھاں جوگی نامیاں دے علاوہ ہیر تے اوندی مادی طرفوں سوال تے جواب دے انداز وچ کئی جوگی نامے لکھیئے ڳن۔ مولوی نبی بخش بخشا وی ایجھے جوگی نامے لکھین۔ سید مبارک شاہ کافی دے انداز وچ نعتیہ جوگی نامے لکھیئے۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
نعتیہ گھڑولیاں

گھڑولی لعل ہک قدیم شعری صنف ہے ۔ سی حرفی دی طرح  ا کنوںلا تے ی تیں ہر حرف نال ہک ہک بندھ ٻدھا ویندے۔ ایندے ترے مصرعے ہم قافیہ ہوندن تے چوتھا صرف گھڑولی لعل ۔ پُراݨے زمانے وچ اے صنف صرف سہریاں واسطے مخصوص ہئی لیکن شاعراں ٻہوں ساریاں نعتیہ گھڑولیاں لکھن۔ جئیں وچ ݙو جگ دے بنرے عربی گھوٹ رنگیلے دے سہرے آکھیے ویندن۔ گھڑولی دا آغاز حمد توں تھیندے ۔ ایندے بعد شانِ رسالت دا ذکر ‘ درود مسعود ‘ معجزاتِ نبوی ‘ واقعہء معراج دا ذکر ایں عقیدت نال کیتا ویندے جو سریراں آ ویندن۔ نعتیہ گھڑولی دا آخری بند ہمیشہ دعائیہ ہوندے جئیں وچ شاعر اپݨی بخشش منگدے ۔ ہک قدیم گھڑولی دے کجھ بند۔

ح ۔ حوراں پریاں شادی ڳاوݨ جی

شاہ نبی توں گھول گھماون جی

بھلا مولا ملک وسایا ۔ گھڑولی لعل

خ۔ خالق تیݙے کم سنوارے جی

کرݨ دعائیں ݙینہ چن تارے جی

حوراں غلماں ہوون وارے جی

شالا کل ملائک نال ۔ گھڑولی لعل

ن ۔ نت وسے مینہ کرم دا جی

پاݨی کوثر باغِ اِرم دا جی

ھادی صاحب کل شرم دا جی 

ساری اُمت دا رکھوال

بھلا تیکوں شرم اساݙا جی

گھڑولی   لعل

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان