اشو لال…… وسیبی تہذیب دا شاعر

### لکھت: اسلم رسولپوری

                        اشو لال دے چار شعری مجموعے آ چکئین تے ہر ہک دا آپݨا ہک خاص مزاج تے موضوع ہے لیکن انہاں ساریاں وچ ہِکا رَو رواں رہندی اے جیڑھی جو قدیم وادی سندھ تے سرائیکی وسیب دی مجموعی تاریخ تے کلچر دی نمائندگی کریندی اے۔ 

                       انہیں دا پہلا مجموعہ ’’چھیڑو ہتھ نہ مُرلی‘‘ ہک اینجھے دور دی تخلیق اے جݙاں ملک تے آمریت دا راج ہا تے اشو لال دی سیاسی تے شعری تربیت وی ایں دور وچ تھئی۔ ایہا وجہ اے جو انہیں دے ایں مجموعے وچ جبر دے خلاف ہک مزاحمت دا انداز نظردے۔ وَل ایندے نال ای دھرتی نال محبت تے جُڑت دا ہک تاثر وی ملدے۔ انہیں دی ہک نظم ’’دھرتی تے دھاڑ دی پہلی رات‘‘ ملاحظہ ہووے۔ 

سُݨدے ہئیں کوئی فوجاں لتھن 

راجاں تاجاں والیاں 

کوٹ فصیلاں اُتے نچدن 

ہنے گھوڑے سانگاں 

بھا اُشا دی جھالر وچوں 

چھݨدن دھاڑ پچھانویں 

چن دی چودھر ݙاڈھیاں لیکھے 

رات اساݙے نانویں 

سرمیاں سیتی ساول ساکن 

دھرتی دھرم چُھڑایا 

ساکوں ساݙی آپݨی مٹی 

پکھی واس بݨایا  

اساں ݙاند وساکھیاں والے 

مارے گٖئے بے خوندے 

زور وَراں دے ہتھوں ساݙے 

وستیاں شہر اموندھے 

اساں وی جے ہل دی اوڑ وچ 

چا بارود راہیندے 

ساݙے تن تے نیل نہ ہوندے 

برہوں نہ چیندے 

                       ایں حوالے نال ہک ٻئی نظم ’’حاکم حکم سݨایا‘‘ ملاحظہ کرو۔ 

نچݨ گٖاوݨ مینہ تے ساوݨ 

چیتر وساکھ اَڄایا 

منصف دار منادی کیتی 

حاکم حکم سݨایا 

……… 

پُھل درگاہوں چُݨ سگٖدے او 

ہار بݨا نئیں سگٖدے 

شاہ حسین کوں پڑھ سگٖدے او 

میلے گٖا نئیں سگٖدے 

……… 

ملݨ ݙوہ اے گٖلیاں دے وچ 

کئی نہ کہیں کوں ملے 

جئیں وی کِھلݨا ہووے 

آپݨے گھر وچ کِھلے 

……… 

نہ کُئی کہیں دا دَر کھڑکاوے 

نہ کئی ٻوہا کھلے 

ویڑھے دے وچ راہوے تلسی 

وچ بازار نہ ہلے 

……… 

جگٖ دی سانجھ نہ رَلے بندہ 

کلہیں درد ہنڈاوے 

جو دل آکھے پاوے کھاوے 

گھر توں ٻاہر نہ آوے 

                       ایویں انہاں دیاں نظماں ’’چار اپریل‘‘ تے ’’مارشل لاء‘‘ دی ایں مزاحمتی رویے دی عکاسی کریندین۔ ول ایں مزاحمتی شاعری نال ای ’’چھیڑو ہتھ نہ مُرلی‘‘ وچ اینجھی نوعیت دی شاعری ٻہوں اے۔ جیڑھی جو انسان دے داخلی احساسات تے واردات دا اظہار کریندی اے۔ اشو لال اینجھی شاعری تے یقین نئیں کریندا جیکوں سوٹے وانگ استعمال کیتا ونڄے۔ وَل ایندے نال قاری کوں ہک خاص سمت ݙو ہکلیا ونڄے۔ لوک گٖاوݨ جیہیں رَس بھری ہک نظم جیڑھی جو اشو لال دی شاعری دے ݙوجھے پہلوئیں دی نمائندگی کریندی اے: 

بھاگٖ وند لوک ہن 

زاریاں منیندے نئیں 

ٻاجھری چھٹیندے ہن 

پکھیاں کوں ݙریندے ہن 

پکھیاں دے پرنیلڑے 

سئیں ملے کہیں حیلڑے 

                       ’’چھیٹرو ہتھ نہ مُرلی‘‘ دے بعد اشو لال دی ݙوجھی کتاب ’’گوتم نال جھیڑا‘‘ اساݙے سامݨے آندی اے۔ ایں کتاب وچ شاعر دا لہجہ وٹیندا نظردے۔ ایندے وچ او آپݨے مخصوص نظریے لوک تصوف نال جڑدے تے آپݨے ’’ہووݨ‘‘ دی دریافت دے عمل دے مرحلے توں گزرݨ دا کشٹ کریندے۔ ’’آپݨے ہووݨ‘‘ دی دریافت دا ایہہ عمل ماضی وچ ٻہوں پچھو تے لگٖا ویندے۔ ول وادی سندھ وچ ’’سپت سندھو‘‘ تہذیب دے دور نال ونڄ جڑدے۔ جیندے وچ ہندوستانی صنمیات دی اصطلاح ’’چھڑو ہتھ نہ مُرلی‘‘ توں ٻہوں اگٖوں نظردی اے۔ ایں وجہ توں ابلاغ وچ کجھ تنگی محسوس تھیندی اے لیکن کتاب دا دیباچہ ایں مشکل کوں حل کر ݙیندے ول شاعری دی فلاسفی کوں اساں سوکھا سمجھ گھندوں۔ کتاب دے دیباچے ’’گٖالھ در گٖالھ در گٖالھ‘‘ توں کجھ سطراں ملاحظہ ہوون۔ 

                       ’’اپنے کر میں شاعری اِچوں ہمیشاں شاعری ای کلام کریندی اے۔ ایندی مثال اینجھے وَݨ دی آکھوں جیکوں آپݨی حفاظت کیتے کݙاہیں بندوق نئیں بݨاوݨی پوندی۔ ایندا پھل تے چھاں ای ایندی حفاظت کریندن۔‘‘ ایہہ سارا فلسفہ آپݨی دھرتی نال جڑت دی علامت اے جیڑھی جو پہلی کتاب دے تسلسل کوں اگٖوں ٹریندی اے۔ کتاب دا منڈھ ای اینجھے شعریں توں ٻدھیندے: 

آپݨی ٻک وچ کالا پاݨی پیندیاں دی 

چُپ نئیں چنگٖی مویاں وانگ جیندیاں دی 

کہیں پاسوں اینویں ہیل ہوا دی آوے پئی 

وستی شالا وستی نال اَلاوے پئی 

                       ایں کتاب وچ ٻہوں ساریاں مسلسل نظماں ہن جینویں ’’اینویں کہیں دے نیل اݙیلوں‘‘ پاک قرآن وچوں، تِر سوگٖ ’’پہلے وسمارے اگٖوں‘‘ تے ’’گوتم نال جھیڑا‘‘ وغیرہ۔ ات واسطے انہیں کوں پڑھݨ لیوں خود کتاب پڑھݨ دی لوڑ پوندی اے۔ ٻیا کجھ مختصر نظماں وی ہن۔ انہیں وچوں ہک نظم ’’ٹردا پندھ کرویندے‘‘ ملاحظہ ہووے: 

رستیاں نال ایویں پندھ آپݨے کوں 

سوچݨ ٻہوں تاں پندھ ای پندھ اِن 

پکھیاں وانگ اُݙ پوو تاں 

کئی وی پندھ نئیں 

کوہاں وانڈھے ناکھاں دے پُھل 

ساہواں توں وی نیڑے پوندن 

پوہ اِچ بگاں وانگوں لگٖے 

روہ وی روہ نئیں راہندے 

ٹُر پوو تاں 

ٹردا پندھ کرویندے 

                       ایندے بعد اشو دی تریجھی کتاب ’’کاں وسوں دا پکھی اے‘‘ اساݙے سامݨے آندی اے۔ جیکوں ’’سندھ وادی دیاں اݙیلاں‘‘ آکھیا گٖئے۔ ایں توں پہلوں ٻہوں گھٹ سرائیکی نظم وچ ’’کاں‘‘ تے اِتلا توجہ ݙتی گٖئی اے۔ اتھاں ’’کاں‘‘ آبادی دی علامت اے تے اساݙی پراݨی تہذیب دا نمائندہ اے۔ جݙاں تساں کݙاہوں برتوں سفر کریندے وسوں تے پُڄدے ہو تاں ’’کاں‘‘ سب توں پہلوں تہاݙا استقبال کریندے۔ سرائیکی روایات تے لوک ادب وچ کاں کوں کئی حوالیں نال ݙٹھا گٖئے۔ ہک جاہ تے او ’’شر‘‘ دی علامت اے۔ جتھاں او ٻڈھڑی دے سر توں پُھلیں‘‘ دی ٹوکری وچوں ’’پھلہ‘‘ چا گھندے تے ٻڈھڑی کوں پُھلہ ولواوݨ کاݨ ٻہوں بھوگٖݨاں پوندے لیکن ہک ٻئی جاہ تے ’’کاں‘‘ (کانگا) عاشق تے معشوق دے درمیان قاصد دا کردار ادا کریندے۔ 

ہنجڑوں ہاراں واٹ نہاراں 

ٻیٹھی کانگ اُݙاراں 

                       ایں توں علاوہ کاں تہاݙی ݙیڈھی تے ٻہہ تے کاں کاں لئی رکھدے ول کہیں مہمان دی آمد دی خبر پیا ݙیندا ہوندے لیکن اشو لال دے نزدیک ’’وسوں‘‘ تے تہذیب نال جُڑی علامت دے پاروںانسان نال ’’کاں‘‘ دی پراݨی یاری گٖنڈھیندی اے۔ ’’کاں وسوں دا پکھی اے‘‘ سرائیکی وسیب اوندے شہر تے ایندے ٹھیڑیں دی شاعری اے۔ ایں کتاب دا اسلوب تے انداز وی پچھلیں کتابیں کنوں انڄ اے۔ ایہ انداز انہیں دی اگٖلی کتاب ’’سندھ ساگر نال ہمیشاں‘‘ نال کہیں حد تاݨی رلداملدے۔ ایندے وچ ای وݙیاں تے نکیاں نظماں ہن ہک نظم ’’سوئی وہار دے نیل ولوڑی ٻیٹھے ہئیں۔‘‘ دا ݙوجھا حصہ ݙیکھو: 

ݙو بھیݨیں ہک دِل سانگے 

کہیں وِسری ہوئی چندر رات اگٖوں 

جݙاں نکھڑے وَل کے یاد آون 

جݙاں چرخے دی تند ترٹ پووے 

جݙاں سیپ کڈھیندے موسماں وچ 

سوئی ہتھ آپݨے توں چُھٹ پووے 

اینویں سمجھیں ہاکڑا سُک گٖیا ہے 

کہیں نیل بھری وسموری وچ 

                       اشو لال دی ایں ویلھے تاݨی چھیکڑی کتاب ’’سندھ ساگر نال ہمیشاں‘‘ ہے۔ ایہ ایں کتاب دا پہلا روشن اے۔ اینکوں وادی سندھ دیاں لوڑھیاں آکھیا گٖئے تے پہلی لوڑھی ’’سندھ‘‘ دے بارے وچ ہے۔ ایندے وچ ٻہوں ساریاں کتھائیں وی شامل ہن۔ جیندے وچ کتھاٻیٹ، کتھا سارنگ، کتھا ٻلھݨ، کتھا ہنس، کتھا کونج دے علاوہ کئی ٻیاں وی ہن۔ ایندے وچ وادیٔ سندھ دے دریا انہیں دا لینڈ سکیپ، پکھیں تے ݙنگریں کوں پینٹ کیتا گٖئے۔ ݙوجھی لوڑھی چندر بھاگٖی (چناب) تے تریجھی ستلج دے بارے وچ ہے۔ کتاب وچ وادیٔ سندھ دے زوال، دریاویں دا سُکݨ، ول پکھیں دا نکھڑݨ دا المیہ پوری کتاب وچ واضح اے۔ سرائیکی اچ ’’ٹپے دی غمگین سادگی‘‘ دے اثرات نظم اچ جاہ جاہ تے نظردن۔ ’’کتھا کونج‘‘ اِچ ایندا اثر ݙیکھو۔ 

گٖچیاں ہک ݙوجھے دی گٖچیاں تے 

کتھاں سٹ کے سوہݨاں سندھ سائیں 

ݙو نال والا ہک ہووݨ دی 

تیݙی جوگٖ ولاوݨ آیاں ہیں 

کتھوں آیاں ہیں نیلے کھمب دھووݨ 

تیݙے چِٹکے دھاوݨ آیاں ہیں 

رووݨ آیاں ہیں تیݙے گٖل لگٖ تے 

تیکوں نال روواݨ آیاں ہیں 

نانویں ٻالاں دے سوہݨاں سندھ سائیں 

تیݙے پھیرے پاوݨ آیاں ہیں 

                       خواجہ فریدؒ اشو لال وانگ آپݨی منڈھ لاء دی اردو شاعری چھوڑ تے آپݨے سرائیکی وسیب روایات تے کلچر کوں باقاعدہ طور تے دریافت کیتا وَل آپݨے کلچر اِچ رہ تے آپݨے قاری نال گٖالھ مہاڑ کیتی۔ خواجہ فریدؒ دی شاعری بنیادی طور تے کچلے لوکیں دی آواز اے۔ خواجہ فریدؒ آپݨی شاعری اِچ تریمت کوں اَلاوݨ دا حق ݙتے۔ تریمت دے شغل تے ایندے کم کار کوں شاعری دا موضوع بݨائے۔ اشو لال خواجہ فریدؒ دی ایں روایت کوں اگٖوں ودھائے۔ انہیں دی شاعری اِچ سرائیکی وسیب دے جانور پکھی تے دریا ٹُردے پھردے نظر آندن۔ اتھاں کونج ٻولیندی اے تے ٻلھݨ گٖالھ مہاڑ کریندی اے۔ دریا وی اَلیندن۔ ایویں انہاں ساریاں اِچ ہک طرح دا Discourseجاری راہندے۔ ایویں آکھ سگٖدوں جتھاں اشو لال آپݨے کلچر اِچوں گٖالھ کریندے اُتھاں اوندی شاعری وچ پورا وسیب اِی ٻولیندے، آپݨے ہووݨ دا اثبات کریندے ول آپݨے آپ کوں منویندے۔ اشو لال پیدائشی طور تے ٻہوں ساریاں تخلیقی صلاحیتاں رکھݨ آلا شاعر اے۔ شاعری حسن تخلیق کرݨ دا ناں اے۔ اشو لال کوں ایں گٖالھ دا سُدھ پتہ ہے پیا۔ ول اُنہیں عقل دے گٖانڈھے نال پورے سرائیکی وسیب کوں Beautifyکیتے۔ جیویں خواجہ فریدؒ ویران روہی کوں سنگھار پنگار تے پیش کیتے تے رومان پرور دھرتی بݨا ݙتے۔ ایویں اشو لال پوری وسوں کوں آپݨی شاعری وچ باغ و بہار بݨا ݙتے۔ Rhythmانہیں دی شاعری دی سب کنوں وݙی خوبی اے۔ انہیں ایہ ہنر بھانویں جو مہا بھارت رزمیہ توں گھِدے یا ایہ سرائیکی دے پراݨے لوک گیتیں توں۔ ایندے نال اشو لال دی شاعری وچ غنایت تے ملائمت آ گٖئی اے جیڑھی جو قاری دے کنیں وچ مٹھاس بھر ݙیندی اے۔ اَتے قاری دے دماغ تے نہ مٹݨ والا اثر چھڑیندی اے۔ نال نال نہ مٹݨ آلی ہک ’’غمگین سادگی‘‘ وی موجود رہندی اے۔ آپݨی ساری شاعری وچ اشو لال جاہ جاہ تے فن دے بلندیں تے پڄا ہویا نظردے۔ میں شاعر کائینی، میکوں شاعرانہ فن تخلیق کرݨ وی نئیں آندا البتہ نصاب دیں بے معنی کتاباں دے غیر تخلیقی نقادیں دی تعریف مطابق فن تخلیق کرݨ دے کئی نصابی طریقے ہن جنہیں وچ صرف ہک ’’تکرار لفظی‘‘ وی ہے لیکن ایندے کاݨ وی صلاحیت دی لوڑ اے۔ ٻہوں سارے غیر تخلیقی خود ساختہ شاعر ایندا آسرا گھن تے آپݨے اشعار کوں خراب کر ݙیندن لیکن اشو لال کوں ایندا ہنر وی ٻہوں چنگٖاں آندے۔ او آپݨے اشعار کوں ’’تکرار لفظی‘‘ دے حسن نال مالا مال کر ݙیندے۔ 

کیوں روندے ہن کالے بدل ݙسا 

کلھی کونج ݙسا کیوں روندی ہے 

شینہہ لوہندا ہے جھل آپݨی کوں 

چھل آپݨی کوں وسوں لوہندی ہے 

ٻیلہ سِکدا ہے تیݙا درشن کوں 

تیݙی درشن کوں کچھی سِکدی ہے 

ڈھنڈئیں سکدیاں ہن تیݙے پاݨیاں کوں 

تیݙے پاݨیاں کوں مچھی سِکدی ہے 

اینویں کہیں ݙینہہ تاں نانویں نوری دے 

سینے آ سما سوہݨاں سندھ سائیں 

                       اشو لال کوں سرائیکی زبان تے پوری قدرت حاصل ہے۔ تے ایندے ہر لفظ دے مزاج کوں او چنگٖی طرح ورتݨ ڄاݨدے۔ انہیں لفظیں کوں کتھاں کیویں استعمال کرݨے ایہ وی اونکوں آندے۔ اِت واسطے او انہیں کوں نگینے وانگ آپݨی جاہ تے رکھیندے تے عربی فارسی تے غیر مانوس لفظ ورتݨ توں گریز کریندے۔ او انہیں دی جاہ تے ہندی دے ملائم لفظ استعمال کریندے۔ اتھاں جیڑھے اشعار دا نمونہ پیش کیتا گٖئے انہیں توں وی ایہ گٖالھ واضح تھیندی اے۔ کجھ ٻئے شعر وی ملاحظہ ہوون: 

کئی سو ݙو سو دا ساتھ ہوسی 

اساں جگٖ پردیسی ہنساں دا 

اینویں کل دی گٖالھ اے ٻیلے وچ ودے 

کھیݙ دے ہاسے چندر تلے 

کھمب کھتے ہوئے کھمب ہوندیاں وی 

اَکھیں ہوندیں وی اَکھیں مُتے ہوئے 

گٖچیا مونڈھے سٹ کے 

اَدھے جاگٖدے ہوئے اَدھے سُتے ہوئے 

تیݙی پیت پریت پچھوں سوہݨاں سندھ سائیں

اساں ہنس دے ہوئے جیویں کُتے ہوئے 

وݙے ویلے اِنوں بانگ ملی 

اُنوں سب دے سب اساں مارے گٖئے 

                       اشو لال دی ذہانت اَتے اوندے ٻہوں مطالعے اوندی شاعری دی عظمت وچ ودھارا کیتے۔ ایں ذہانت تے مطالعے دیاں جھلکیاں جاہ جاہ تے شاعری وچ نظردن۔ ٻہوں مطالعہ دی وجہ توں کئی دفعہ ایویں تھیندے جو شاعری دی چس ونڄیڄ ویندی اے۔ جیکر شاعر شاعرانہ منطق (Poetic Logic)تے قدرت رکھیندا ہووے (جیڑھی جو اشو لال کوں حاصل اے)۔ تاں شاعری آپݨے تاثر وچ ٻہوں اگٖوں نکل ویندی اے۔ ایہ شئے ٻہوں شاعریں دا مقدر نئیں بݨدی۔ ایہے صفتاں ہن جیڑھیاں جو کہیں شاعریں کوں ابدی حیاتی بخشیندین۔ میݙا خیال اے اشو لال دی شاعری ہمیشاں راہوݨ آلی شاعری اے۔ اشو لال دی فکر تے اوندی شاعری کوں سمجھݨ کاݨ پڑھݨ ضروری اے۔ اوندی تقریباً ساری شاعری خصوصاً ’’سندھ ساگر نال ہمیشاں‘‘ دیاں اکثر نظماں میکوں اداس کر ݙیندیاں ہن۔ کیوں جو ایہ Rich Cultureدے اُڄڑݨ دا نوحہ ہن اَتے ایں نوحے وچوں نویں حیاتی گھنݨ دی لوڑ اے۔ اشو دی شاعر وچ نستعلجیا ہک انڄ موضوع اے جیندے اتے ول گٖالھ کریسوں۔ 

## حوالہ
(کتاب : جدید سرائیکی شاعری ، مرتب : ڈاکٹر خالد اقبال، عبدالباسط بھٹی) (ناشر: جھوک پبلشرز ملتان)