خالد اقبال دی شاعری اِچ ’’کوِیلی‘‘ دی علامت

آدِھن جیڑھی قوم دے شعر و اَدب وِچوں اُوندیاں اپݨیاں علامتاں، اشارے، استعارے تے کنائے غائب تھیوݨ لڳ ونڄن تاں او قوم بلکہ اوندا ادب، روحانی طور تے بانجھ کھوکھلا اَتے بے اَثر تھی کے رہ ویندے۔ اِیں حوالے نال ݙٹھا ونڄے تاں پاکستان دِیاں مختلف قومیّتاں بالخصوص سرائیکی شعر و اَدب وِچ اے خلاء کائنی۔ اِیں ویلے سرائیکی دے مہاندرے شاعراں مثلاً رفعت عباس، اشّو لال، عزیز شاہد، احمد خان طارق، اَتے اِیہو جئیں ٻہوں سارے تخلیق کاراں کولوں ایجھی اِشاراتی زبان موجود ہِے جیندے وِچ پورا سرائیکی وسیب کِھلدا ہَسدا اَتے ٻلیندا نظردے۔ اے اُو تخلیقی رویّہ ہِے جیڑھا ٻنھاں شاعراں دے کلام وِچ وِی نشابر ہِے۔ اِیندی وݙی مثال خالد اقبال دے شعری مجموعے ’’کوِیلی دی کاوِڑ‘‘ دی ݙتی ونڄ سڳدی ہِے۔    

                       خالد اقبال نے اپݨے اِیں شعری مجموعے دا نہ صرف عنوان’’ کوِیلی‘‘ دے حوالے نال تجویز کِیتا بلکہ اپݨے اِیں مجموعے دے کلام اِچ جاہ جاہ تے ’’کوِیلی‘‘ دِی علامت کُوں وَرتیا وِی ہِے۔ کجھ لوکاں نے کوِیلی دِی علامت کوں نواں، نا فہم تے ابلاغ تُوں خالی قرار ݙتا ہِے جݙاں ڄو اے اعتراض سرائیکی ادب دِی روایت تُوں نا آشنائی دی وجہ ہِے۔ کوِیلی ساݙی لوک ریت دا حصّہ ہِے، جینویں کوِیلی دی ڄال، کوِیلی دی کار، کوِیلی دا داݨہ؛ ساݙے لوک اَدب اِچ ٻہوں ساریاں جاہِیں تے نظردے۔ اِیں ڳاٖلھوں اے پریشانی نی ہووݨی چاہیدی جو ’’کوِیلی‘‘ دِی علامت اِچ ابلاغ دا مسئلہ موجود ہِے۔ ڈاکٹر احسن واگھا اِیں مسئلہ تے ڳاٖلھ کریندے ہوئے لکھدِن:

’’خالد دے خیال اِچ جیندے جی زور یا کاوِڑ دِی نفی فضول خیال اے۔ کوئی تپسیا اِینکُوں ممکن نئیں بݨا سڳدی۔ کوِیلی دی کاوِڑ زور دی ادنیٰ شکل اتے اتیں اووت کنسٹنسی منگدی ہِے۔ خالد دے مُطابق کاوِڑ تے کرودھ ضروری صفت ہِے تُسّاں اِینکُوں گھٹاوݨ دے شغل وِچ مشغول تِھی سڳدے اُو۔ پَر اِیندی حد کوِیلی ہِے۔ کوِیلی اِیں مجموعے دئیں کئی نظمیں وِچ کئی نروئیں دی علامت بݨی ہِے۔‘‘ (۱)

شعر و اَدب دِیاں علامتاں، تشبیہاں، استعارے اَتے اشارے ٻنھاں ڈسپلنز کنوں بالکل مختلف ہوندے ہِن۔ تخلیق کار اے علامتاں بلکہ اپݨی شاعری دا یکا اشاراتی نظام اپݨے لوک اَدب، لوک ریتاں، تاریخ اَتے ثقافت وِچوں اخذ کریندا ہِے۔ اگر قاری اپݨی لوک رِیت، لوک اَدب تے ثقافت تُوں عاری ہووے تاں اُوندے وِچ شاعر دا قصور نی۔ خیر اِیں جملہ معترضہ توں بعد اساں خالد اقبال دِی کوِیلی دو وَلا توجّہ ݙیندے ہَیں۔ خالد اقبال دے کلام وِچ کوِیلی دی علامت اپݨے اندر ٻہوں ساریاں جہتاں اَتے معنی دیاں پرتاں رَکھیندی ہِے۔ حشرات الارض وِچ کوِیلی ہِک بے ضرر، کمزور، غیر اہم اَتے فضول مخلوق سمجھی ویندی ہِے پر اپݨی لڳن، محنت، نظم و ضبط، مخصوص رہائش اَتے ٻنھاں حشرات الارض تُوں مختلف سنڄاݨ تے شناخت رکھݨ آلی، اے معصوم مخلوق محنت کر تے کھاندی ہِے اَتے تشدّد تُوں پرے رہ تے ہمیشہ سِدّھے رَستے نال اپݨی حیاتی دے سفر اِچ رواں دواں رہندی ہِے۔ پر ہُݨ عدم تشدّد اَتے اپݨی روایتی معصومیت کُوں چھوڑ تے ہِک رَدِّعمل کرݨ لڳ پئی ہِے، اَتے کوڑِیج کے اپݨے مخالف دِیاں اَکّھیں اِچ اَکّھیں پاوݨ لڳ پئی ہِے تے اِیویں اپݨے ہووݨ دا اِظہار کیتُس:

رشتہ بݨاوݨ کوِیلیاں کُوں آندے

مُکھڑے ملاوݨ کوِیلیاں کُوں آندے

صابر چشتی آہدِن:

’’خالد اقبال دی پہلی کتاب ’’کھمبیاں کھمب کھنڈائے‘‘ اپݨی شاعری راہیں لوک ادب دی جھال ݙیندی ہِے۔ اُنھاں دی ݙوجھی کتاب ’’پئی وڳے ہِک نیں‘‘ مکالمہ ہِے تے اُنھاں دی تریجھی کتاب ’’کُہِیڑ وِچوں سونہہ‘‘ اِچ کُہِیڑ ڈِٹھی ہِے لوک ڈِٹِھن، وسوں ڈِٹھی اے۔ ہُݨ اُنھاں اپݨی وسوں وِچوں ’’کوِیلی دی کاوِڑ‘‘ دِی ڳاٖلھ کِیتی ہِے۔ کاوِڑ کیا ہِے۔ جے اِینکُوں کھولیجے تاں کَوڑ وِچوں ہِے۔ ساہ وِی ہِے کوتہرام (Pollution) ہِے، ایگو (انا) وی ہِے تے ’’میں‘‘ وِی ہِے۔ کوِیلی اِیں بھوئیں دا سبھ تُوں نِکّا جِی ہِے اے محنت دا اِستعارہ ہِے۔ سرائیکی وِچ ’’میں‘‘ کُوں مارݨ دِی روایت ہِے۔ بابا فریدؒ  تُوں گِھن کے اشّو لال تیں سبھݨاں ’’میں‘‘ کُوں مارݨ دی ڳاٖلھ کِیتی ہِے۔ خالد اقبال ’’میں‘‘ کُوں زندہ رکھݨ چاہندے۔ اُوندے سانڳے ’’میں‘‘ حیاتی ہِے ’’اُمید‘‘ ہِے، ’’ہوند‘‘ ہِے اِیں ہُوند کُوں کیڑھی ’’شکتی نال اڳونہاں کِیتا ونڄ سڳدے۔ جیندا راہݨ دا حیلا ’’کوِیلی دی کاوِڑ‘‘ جیݙا ہِے۔ اِیں کتاب وِچ جیڑھی کاوِڑ دِی ڳاٖلھ کِیتی ڳئی ہِے اُوندا آہنگ بلند نئیں بھل اے نماݨی کاوِڑ اے۔ مِٹّھی تھی الویندی اے بندے کُوں حیاتی کرݨ دی ڈھارس ڈیندی ہِے۔‘‘ (۲)

خالد اقبال ’’کوِیلی دی علامت دے پس منظر اِچ اُو کائناتی فلسفہ بیان کرݨا چاہندا ہِے‘‘ جیندا مطلب ہِے جو کمزور تے شریف وی ہِک حد توݨی ظلم برداشت کریندے ہِن اَتے معاشرے تے او غیر اہم طبقے جیکوں آمر حکومتاں تے جابر طبقے تے اِدارے ہمیشہ اپݨے قہر دا نشانہ بݨائی راہندِن، ہِک ویلا آ ویندے جݙاں اُو ہِک یلغار دی صورت بھرپور ردِّعمل دا اظہار کریندیں ہوئیں انقلاب دا مُنڈھ بݨدے ہِن۔ خالد اقبال دِی کوِیلی اِیہُو جِھیاں کمزور تے بے وَس قوماں دِی علامت ہِے، جیڑھیاں کہیں کُوں نقصان تے تنگ کرݨ دی بجائے اپݨے آپ اِچ مگن تھی تے زندگی گزریندیاں پیاں ہِن تے ہِک لمبے عرصے تُوں اپݨے اُتے ناروا سلوک کُوں برداشت کریندیاں پِیاں ہَن پر صبر تے برداشت دِی وِی ہِک حد ہوندی ہِے۔ ہُݨ کوِیلی دی کار راہوݨ آلے طبقے کوڑِیج ڳئے ہِن تے اپݨے حقوق کُوں جابراں کنُوں واپس چِھکݨا چاہندے ہِن۔ 

                       سرائیکی زبان و اَدب دے ناموّر محقّق سئیں اَسلم رسول پوری خالد اقبال دی شاعری وِچ کوِیلی دِی علامت بارے لِکھدِن:

’’خالد اقبال دِی شاعری دے فنی خوبیں وِچُوں ہِک اُوندیں مخصوص علامتیں دا نظام وِی ہِے خصوصی طور تے کوِیلی تے ہاتھی دے گرد گُھمدے (اِیندا تھوڑا جِھیاں ذکر پہلے تھی آئے)، کوِیلی دی علامت اِبتدائی طور تے خالد اقبال دِی کتاب ’’کوِیلی دِی کاوِڑ‘‘ وِچ میݙے سامݨے آئی۔ جانداردِی دُنیا وِچ کوِیلی ہِک حاشیہ نشیں (Marginalized) مخلوق ہِے اَتے ہاتھی کُوں مرکزی (Central) حیثیّت حاصل ہِے۔ خالد اقبال نے مابعد نو آبادیاتی صورتِ حال وِچ انہیں علامتیں کُوں Deconstruct کر تے اُلٹ ݙتے۔ انہیں اپݨی شاعری وِچ کوِیلی (غریب سرائیکی عوام) کُوں مرکزی حیثیت ڈِتّی ہِے۔ تے ہاتھی (مقتدر طبقہ) کُوں ذیلی حیثیت ڈِتّی ہِے۔ کوِیلی توڑے جو کمزور ہِے اپݨی رِزق دی ڳول وِچ رُجّھی ہوئی ہِے۔ مگر آزاد تے منظّم ہِے۔‘‘ (۳)

خالد اقبال دے نیڑے اے علامت وسیبی تے بین الاقوامی ݙوہیں تناظر وِچ ݙٹھی ونج سڳدی ہِے۔ اِیں ویلے ݙٹھا ونڄے تاں ہِک پاسوں پاکستان دیاں مختلف چھوٹی قومیتاں اِچ ہِک زبردست ردِّعمل ظاہر تھیندا پئے تے ٻئے پاسوں بین الاقوامی طور تے غریب اَتے استحصال زدہ قوماں نے امریکہ جھیں ہِک طاقتور تے عالمی سُپر پاور کُوں ہلا تے رکّھ چھوڑیا ہِے۔ ڄیکر اِنھاں حالات وِچ کوِیلی دی کاوِڑ کُوں سمجھیا ونڄے تاں ڳاٖلھ آسان تھی ویندی ہِے۔ ڈاکٹر گُل عباس اعوان لِکھدِن:

’’خالد اقبال دی شاعری کئی آفاقی حقیقتاں تُوں اپݨے قاری کُوں آڳاہ کریندی ہِے۔ اُنہاں دی شاعری وَل وَل اِیہ درس ݙیندی ہِے جو انسان کُوں فولاد رِیت مضبوط، کوِیلیاں دی قطار رِیت مُنظّم، کوِیلیاں ریت محنتی تے جہدِ مُسلسل دا عادی ہُووݨاں چاہیدے۔ 

                       شکر وَنڈاں، مصری وَنڈاں، لہجے تھیوِن شِیر

                       ڳاٖلھِیں ساݙیاں تکڑیاں تِھیون، ݙنڳے تھیوِن تِیر

                       اسلحہ سٹّاں وِچ سمندراں، 

                       تھیوے اَمن سفیر

خالد اقبال دی شاعری دا ہِک سُݨہپ اے وِی ہِے جو او اپݨی ثقافت، اَمن پسندی تے عاجزی اِنکساری کُوں مدافعت دے طور تے استعمال کریندِن۔ اُو ثقافت نال غاصب قوتاں دا مقابلہ کرݨ چاہندِن‘‘ (۴)

                       خالد اقبال دی اِیں علامت کنُوں پہلے اشّو لال فقیر نے ’’گوتم ٻدھ‘‘ دی علامت وَرتی ہِے۔ اَتے ’’گوتم نال جھیڑا‘‘ در اصل اپݨے ہمزاد نال بغاوت دا اعلان ہِے۔ گوتم ٻدھ جیڑھا اَمن و آشتی دا اِستعارہ ہئی اَتے سرائیکی قوم دا ہمزاد ہئی، اُوں نے ہُݨ اپݨی روایتی محبت اَتے ظلم ساہوݨ دِی روایت دے خلاف ردِّعمل کِیتا ہِے اَتے ظالماں اَتے جابراں کُوں واضح کر ݙتُس جو ہُݨ مظلوماں نے اپݨے باطِن اِچ لُکّے گوتم کُوں سُما ݙتّے اَتے ہُݨ ظلم برداشت نہ کریسوں۔ ایویں اِی ہُݨ خالد اقبال نے اپݨے شعری رنگ اِچ اے آکھ چھوڑیا جو ساکوں کوِیلی سمجھݨ آلے خبردار تھی ونڄن جو ہُݨ کوِیلی کوڑِیج ڳئی ہِے۔ اِیں حوالے نال خالد اقبال کولوں کوِیلی دے وَرتاوے ݙیکھو:

                       ’’ اَساں سونڈھ حیاتی دے نال

                       کوِیلی وانڳوں بھڑے ہَیں

                       کوِیلیاں دے گھروں نِی ݙکھڑے نِکلدے

                       ݙکھڑے مناوݨ کوِیلیاں کُوں آندے ‘‘ (۵)

                       

                       ’’لمے اُبّھے

                       پجادھ پوادھ

                       اَدھ وِچکاریا انوں انوں

                       آندے ویندے راہ رستے وِچ

                       وݙے وݙے گورستان

                       تُساں ݙیدھے ہو؟

                       دھاڑ پلاں تُوں شہر بچاوݨ کِیتے

                       اَساں کوِیلیاں وانگوں لڑیے

                       تُساں ݙیہدے ہو‘‘ (۶)

                       ’’ربّا!

                       ہاتھی جتنی کاوِڑ کرݨ والیاں کُوں

                       کوِیلی جتنی شانتی ݙے! (دُعا)         ‘‘ (۷)

                       خالد اقبال دا اے شعری مجموعہ ’’کوِیلی‘‘ دی علامت تُوں علاوہ ٻیاں علامتاں نال وِی مزیّن ہِے۔ لیکن اُنہاں دی مرکزی علامت تے استعارہ ’’کوِیلی‘‘ ہِے جیندا پس منظری حوالہ بالخصوص سرائیکی وسیب دے پُر اَمن، محنتی اَتے اپݨی الڳ شناخت رکھݨ آلے انسان دوست عوام ہِن، لیکن اِیںعلامت دے معنوی تناظر اِچ اَساں مُلکی تے غیر مُلکی اَتے یکیاں مظلوم تے بے ضرر قوماں کُوں ݙیکھ سڳدے ہَیں جیڑھیاں ہُݨ سامراج اَتے جابر قوماں دے خلاف بغاوت دا عَلم بلند کر چُکے ہِن۔ 

                       خالد اقبال، کوِیلی دِی علامت کُوں اپݨی شاعری دِیاں چھپیل کِتاباں ’’کوِیلی دِی کاوِڑ‘‘، ’’کوِیلیاں کِیتا پِیار‘‘، ’’پَندھ کوِیلیاں کُوں‘‘ دے وِچ ہِک وݙے حوالے دے طور تے وَرتیئے تے کویلی کُوں علامت تُوں استعارہ بݨا ݙتّے۔ پروفیسر رفعت عباس لِکھدِن:

’’خالد اقبال دی سی حرفی ’’کوِیلیاں کِیتا پِیار‘‘ وادیٔ سِندھ دے مہان شہر مُلتان دے درشن وِچوں الوائی اے۔ سرائیکی زبان تے اُوندے جغرافیے وِچُوں ڈوہڑے، کافی تے سی حرفی دا وَت نِسر آوݨ کوئی نِکّی جھئیں ڳاٖلھ نئیں۔ اڄوکے ویلے اِیہ کوئی چھڑیاں شعری وَنکیاں نئیں اِیہ ساݙی ڳاٖلھ دا او برہن جیڑھا ساݙی روز دی حیاتی تُوں ہِک جہاں تئیں درگھا ہِے‘‘۔ (۸)

                       ایں تناظر اِچ خالد اقبال ہوراں کول ’’ کویلی‘‘ دی علامت نویکلی اتے نویں ضرور ہے پر ایندے اندر ہِک وݙا طنز وی لُکیا ہے۔جہڑا سرائیکی لوکاں دی ’’نمانتا‘‘ کوں انہاں دی کمزوری نال تعبیر کرݨ کیتے کیتا ویندا ہئی’’کویلی دی کاوڑ‘‘اوندا جواب ہے۔

## حوالہ
اَجٖوکی سرائیکی تنقید ، مصنف : ڈاکٹر مزمل حسین، ناشر: دستک پبلی کیشنز ، ملتان