open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
پہلا پرت

thumb|center|'''<big>سڄـݨ آون اکھـیں ٹھـرِن</big>'''
بھُوم ڳوجھی  وچ تُہـاکـوں  سَـــت بـِســم اللہ!



}
اساں قیدی تخت لہور دےـــــــــ آخر کے تئیں


سرائیکی وسیب دی تاریخ تے ثقافت


|}

|}

|}

__NOTOC__  __NOEDITSECTION__

__NOTOC____NOEDITSECTION__
"ڈِڈھ دا دوزک”

اوتری ، نامُراد ، لوبھِنڑ چور رَن ، تیکوں شرم نئی آئی ، ایویں کریندییں میں تیڈے آسرے تیں

اپنڑاں پورا گھر سٹی ویندی آں تے توں حرام خور میڈے پِچھوں وی ایویں میڈے بالیں دیاں

مڈیاں کھا ویندی ہوسیں ۔ تُساں جیہاں ہڈ حرام چورڑیاں جیل دے ڈا دیاں ہِن ۔ دِل تاں اہدے

گُت کنوں نپ تیں تیکوں ہِک جھنباڑ چاڈیواں ۔ پر کیا کراں کُولے دِل آلی رن ہاں نمہی کر سگدی ۔

کوثر دے ایں چِکاٹ تیں اوندے گھر دے سبھے بندے سویرے سویرے اُٹھی تے صحن وِچ آ گئے ۔

جو ڈیکھوں تاں سہی کیا تھی گئے ؟

کوئی ڈاکہ مار گئے رات کوں یا کوئی بیا نقصان تھی گئے باہرو آوِن تاں کوثر اپنڑی نوکرانڑی نذیراں

تے چیکدی کھڑی ہئی۔  نذیراں سِر جھِکا کر تے ایویں روندی کھڑی ہئی۔ جو جیویں اونہوں جُرم کیتا

ہووے ۔ جیندی کوئی معافی کائنی تے نذیراں دے چولے دا پاند پکری اوندا چار سال دا رانجھو ڈریں

ہوئیں اکھیں نال کوثر کوں ڈہدا کھڑے جو جیویں رات کوں اماں اہدی ہے سم ونجو نہ تے ککھیں

لڈی آ ویسے وے ۔ اج او ککھیں لڈی رات دے بجائے ڈینہہ کو آ گئی تے او میڈے نال نال

میڈی ماء کوں وی کھا ویسی ۔ 

” کوثر پُتر کیا تھی گئے ، سویرے نال کیہاں پھاکا پاتی کھڑی ہئیں ؟ میں تاں اگیں دِل دا

مریض ہاں ” بابے کوثر توں پُچھیا۔

” ابا اے نذیراں ساڈی چنگائی دا فائدہ چیندی ہے ، بُڈ نئیں مردی جو میں کنوں پُچھے بغیر گھر

دی ملکانڑیں بنڑنڑ ہئے گئی ہے ” 

” دھی مائی اخیر ہیں اوتری کیتا کیا ہے جو سویرے سویرے گھر وِچ متام پئے گئے ؟ "

بُڈھڑی اماں اوندا جُرم پچھڑ پئے گئی ۔ 

” اماں میکوں کیا پتہ ہئی جو اے ڈینڑ روز ایویں کریندی ہوسی تے بغیر پُچھے میں کنوں چوری

چیزاں چا ویندی ہوسی ” کوثر کاوڑ کنوں اِلزام لایا

” ابا اخیر ایندا کوئی جُرم ای تاں ہوسی ڈیکھو تاں سہی شودی زارو زار روندی کھڑی ہے اوندا

بال وی ڈریا کھڑے ” ابے کوثر توں پچھیا

” وڈی آئی شودی ! دِل تاں اہدے گولی مار ڈیوئنس جیڑا ایں کم کیتا ہے ، سلیم اکھیں مُلیندا

اُٹھی آیا تے سارا منظر ڈیکھ تے پریشان تھی گیا جو اے کیا متام ہے سویرے سویرے، او وی

چُھٹی دے ڈینہہ "

” کوثر کجھ تاں خیال چا کیتا کر ، ہِک چھٹی ہوندی ہے تے او وی توں ایویں جھڑپیں پھاکیں

وِچ بربات چا کریندی ہئیں ، ہنڑ وت کیا تھی گئے ؟؟ "

” سلیم ایندی جُراَت کیویں تھئی ہے جو ایں میڈے بالیں دا بھت لاتھا ہا اوہو چا تیں اپنڑے بال

کو چا کھوائس او وی میکوں ڈسئے تے پُچھے بغیر ، میڈا دِل اہدے جیویں میڈے بالیں دی شئے کھوائی

ہِس ایندے پُتر دے ڈڈھ وِچوں کڈھ گھِناں ” کوثر انسانیت توں لہہ تے آکھیا 

” بس کر کوثر خدا دا خوف کھا ، بھت بیا چا بنڑانویں ہنڑ ایکوں بخش تے کم کرنڑ ڈے "

سلیم کوثر کوں آکھیا ۔

کڈاہیں کائنا ، چل دفعہ تھی ونج اِتھوں حرام خور ، چور رَن تے ولا کڈاہیں میکوں اپنڑی منحوس

شکل نہ ڈکھائیں ، کوثر دے گھر والیں دے روکنڑ دے با وجود اوں نذیراں کوں گھرو کڈھ

چھوڑیے تے نذیراں چار سالہ رانجھو کوں ڈھاک تے چا تے روندیں ہوئیں اسمان دو ڈِٹس ،

ہِک ٹھڈی آہ دل وِچوں نکلیس جو واہ وے نیلی چھت والا کیا تھیندا جو اساں غریبیں کوں اے

ڈڈھ دا دوزک نہ لانویں ہا ۔

ختم شُد (لکھت: طلعت نقی)

## حوالے
آ میݙا جانیاں آ میݙے دیس وچ

آ میڈا جانیاں آ میڈے دیس وچ

آمیڈا جانیاں آمیڈے دیس وچ آ کے ڈیکھیں جو دردیں دی سولی اتے لوک چڑھدن کیویں لوک لہندن کیویں. 

پتھریں دے بنڑے ہوۓ گھریں دے اندر ریشمی جسم ڈکھاں کوں سہندن کیویں.

مونجھاں کونجیں دے وانگوں چودھاروں پھرن 
شام تھیوے تاں کندھیاں تے بہندن کیویں.

رات بے سئیت لوکاں دے گھر دے اندر ویݨ در دے ولیکھاں توں آندن کیوں.

آکے ڈیکھیں جو دردیں دی درسال تے ایں حیاتی کوں کیویں رو وایا ویندے.

اپنڑیں آکھیں دیں ہنجھوں کوں پالنڑ کیتے بے کسی کوں وسیلہ بنڑایا ویندے.

اتھ تاں معصوم دے ہونٹ سیتے ویندین اوندئیں جذبیں کوں سولی چڑھایا ویندے

عید دی رات ہے بھانویں شب رات ہے دڑکے ڈے ڈے کے اوکوں سمایا ویندے.

آمیڈا جانیاں...

آکے ڈیکھیں جو روہی دا راول اتھاں کیویں جیونڑ دی خیرات پندا کھڑے.

گھگھ اندھارے اندر، گنگےلوکیں کیتے، سنجے سجھ دے کولھوں جھات پندا کھڑے.

اتھاں بکھے ببھر گھن کے کوئی نہ سمے اپنڑے مالک توں او رات پندا کھڑے.

تتی روہی تے روح نال رج کے وسے ایجھیں ساونڑ دی برسات پندا کھڑے.

آمیڈا جانیاں....

آکے ڈیکھیں جو جمدے ہوئے بال کوں سول صدمے ملن ساہ کوں سانگاں ملن.

گھٹی ڈکھاں دی اوکوں پلائی ونجے اوندے کنیں دے وچ بکھ دیاں بانگاں ملن.

دھیریں جمن تاں ما پیو کوں جھورا لگے سیندھ سرمے ملن نہ کوئی مانگھاں ملن

چاندی کھنڈدی ونجے توڑے سر دے اتے سیجھ رنگلی کیتے صرف تانگھاں ملن.

آ میڈا جانیاں آ میڈے دیس وچ...

آ کے ڈیکھیں جو بے علم ملا کنوں دین بدلے زمانے دیں ریتاں دے وچ.

اوندے متھے محراب بکھدا کھڑے اوندی گذری حیاتی پلۂپاں دے وچ.

ساکوں فرقے بنڑا کے لڑایا ویندے اساڈا مذۂب وی آگۓ فصیتاں دے وچ.

چھینڈے اڈدن لہو دے دیواریں توڑیں کیویں انسان کسدے مسیتاں دے وچ.

آمیڈا جانیاں آ میڈے ڈیس وچ.

آکے ڈیکھیں جو حاکم دے ہرکارے اتھ اوندا لکھیا ہے پڑھ پڑھ سنڑیندے ودن .

جنھاں اکھیں کوں خاباں دی عادت ہائی انہاں اکھیں کوں اندھا کریندے ودن.

جنھاں ہونٹیں تے لفظیں ٹھکانڑا کیتے انہاں ہونٹاں توں ہر لفظ چئیندے ودن.

جنھاں ہتھاں کو سچ کوڑ لکھنڑ دی عادت ہائی انھاں ہتھاں کوں بانہاں تئیں کپیندے ودن.

آمیڈا جانیاں آ میڈے ڈیس وچ.

آتے ڈیکھیں جو پڑ تے پئی بار ہے لوک آندے کھڑن آپنڑیں لانڑھیں کیتے.

بار ڈے کے بھتاریں دا لیکھا کیتے کوئی گھلیندا رہا میکوں تھانڑئیں کیتے.

میڈے گندھڑے کلہوٹیاں وی واندیاں رہیاں بال روندے کھڑن شۓ دیں دانڑیں کیتے.

سال پورے دا پوہریا انویں رل گیا بھوں وی بچ نہ سگیا میݙئیں بھانڑے کیتے.

آمیڈا جانیاں آ میڈے ڈیس وچ.

آ کے ڈیکھیں جو میڈے مقدر دے وچ اوکھے پینڈے ریہے پندھ کشالے ریہے.

تیڈے سانگے ڈسا خوشیاں کتھوں پناں میکوں ملنڑ کیتے ڈکھ اوبہالے ریہے.

میڈے کیتے تاں بدرا دی دھپ وانگے ہن اے ہونالے ریہے یا سیالے ریہے.

تیڈے ہتھاں تے مہندی اونویں نہ لگی میڈے پیراں تے آڈیکھ چھالے ریہے.

آمیڈا جانیاں آ میڈے ڈیس وچ.

پرفیسر جہانگیر مخلص

## حوالے
آ پلیس کالڈ ہیئر

آ پلیس کالڈ ہیئر (انگریزی: A Place Called Here؛ سرائیکی ترجمہ: اتھاں ہک مقام)آئرستانی مصنفہ سیسیلیا اہیرن دا چوتھا ناول ہے۔ ایہ 2006ء وچ شائع تھیا۔ ریاست ہائے متحدہ وچ ایہ ناول ’’دیئرز نو پلیس لائک ہیئر‘‘ (انگریزی: There's No Place Like Here؛ سرائیکی: اتھوں جیہا کوئی مقام نی) دے عنوان نال شائع تھیا۔
## کہاݨی دا پلاٹ
سینڈی شورٹ اپݨی گم شدہ اشیا دے بارے وچ بے حد حساس ہئی۔ اُس دی ہم جماعت جینی مے بٹلر اگرچہ اُس دی حریف ہئی، لیکن بچپن ہی وچ اُس دی گم شدگی نے سینڈی دے ذہن تے گہرے اثرات مرتب کیتے۔ چناں چہ پہلے اُس گاردا (جمہوریہ آئرستان کی پولیس) وچ ملازمت اختیار کر گھدی تے بعد ازاں اوہ ملازمت چھوڑ کے گم شدہ لوگاں سی تلاش دا کم شروع کیتا۔

اتنے وچ جیک رٹل نامی ہک شخص نے سینڈی نال رابطہ کیتا تے اپݨے بھائی ڈونل دی تلاش وچ مدد منگی جیہڑا ہک سال توں لاپتہ ہئی۔ سینڈی اُس دی تلاش وچ مدد کرݨ کیتے تیار تھی گئی لیکن جݙݨ اوہ جیک نال ملݨ ویندی پئی ہئی تاں ہوں دوران وچ اوہ خود گم تھی گئی۔ تݙاں اُس ہک ایسی دنیا دریافت کیتی جتھاں تمام کھوئی ہوئی اشیاء تے گم شدہ افراد چلے ویندے ہن، ہک مقام جینکوں ’اتھاں ‘ آہدے ہن۔

ایک طرف سینڈی اُس نویں دنیا کوں کھوجدی ہے تے اونکوں سالہا سال توں گم شدہ افراد تے اشیاء اتھاں نظر آندیاں ہن، تاں ݙوجھی طرف مقررہ وقت تے ملݨ کیتے سینڈی دے نہ پہنچݨ تے جیک اُس دی تلاش شروع کر ݙیندا ہے۔
## حوالے
'''عاشق ظفر بھٹی'''

کجھ لوگاں کوں ݙیکھ کے ہی دل وچ آندا ہے کہ کاش میں انہاں دی طرح بݨاں کیونکہ ہر کہیں دی کوئی نہ کوئی آئیڈل شخصیت ہوندی ہے تے ہر شخص اپݨے آئیڈل انسان دی طرح بݨݨ دی کوشش کریندا ہے.  اج میکوں جس عظیم شخصیت دے بارے ٢چ لکھݨ دا موقع ملا،  انہاں دے بارے وچ بچپن توں سݨدا آنداں، اوہ ہک شخصیت نہیں بلکہ خود وچ ہک ادارہ ہے. آپ دا خاندان 17ویں صدی وچ اس وقت ہجرت کرم تے مجبور تھیا جݙݨ دُلا بھٹی کوں انگریزاں نے سزا دے بعد بھٹی خاندان کوں مٹاوݨ لگے تے انہاں دا جیوݨ حرام کر ݙتا تے ایہ خاندان اتھوں ہجرت کر کے کئی قربانیاں ݙے کے بالآخر راجن پور وچ آباد تھی گیا۔ ڈاکٹر عاشق ظفربھٹی نے ابتدائی تعلیم اپݨے علاقہ توں حاصل کیتی تے گریجویشن اسلامیہ یونیورسٹی توں کیتی.  1977 وچ سرائیکی ادبی سنگت بݨائی ۔ 
## حالات
کوڑا خان جتوئی مرحوم دی خدمات کوں پیش نظر رکھدے ہوئے انہاں دے ناں نال تنظیم بݨائی. سردار کوڑاخان دوم نے 1892ء وچ 92 ہزار کنال رقبہ ملکی صحت تے تعلیم کیتے وقف کر ݙتا لیکن اس رقبہ توں لکھاں روپے ضلع کونسل دے افسران تے اہلکار کھا گئے. جس دے خلاف آپ نے جدوجہد شروع کر ݙتی۔ آپ نے اپݨی سیاسی قومی شعور دے مطابق سرائیکی قوم دی تکالیف کوں پہچاݨا تے سرائیکی کانفرنسز دا انعقاد کرایا 1984ء میں جݙݨ’’ سرائیکی صوبہ محاذ‘‘ بݨا تاں آپ بنیادی لوگاں وچ شمار کیتے ویندے ہن.  80 دی دہائی وچ وڈیرہ تے جاگیردارانہ نظام چلدا ہئی جس وجہ نال جاگیردار مزدوراں تے ظلم دے پہاڑ توڑدے ہن جیسا کہ مزدوری نہ ݙیوݨ،  زمیناں تے گھراں تے قبضہ کر گھنݨ،  اتھاں تک کہ زندہ ساڑ ݙتا ویندا ہئی.  ایں ظلم دے خلاف آپ صف آرا تھی گئے تے باضابطہ سوشلسٹ پارٹی انجمن اصلاح معاشرہ بمائی جہڑی کہیں فنڈ روپے دے عوض مزدوراں دی خاطر STAND گھن گھندی ہئی کیونکہ ڈاکٹر عاشق ظفربھٹی ہک نڈر صحافی وی ہن جس وجہ نال جاگیردار تے وڈیرے انہاں توں کتراندے ہن۔ آپ نے پرنٹ میڈیا وچ قدم رکھا تے بے باک صحافت کوں 40 سال توں زیادہ عرصہ بیت چکا ہے تے تحصیل پریس کلب جتوئی وچ ستویں مرتبہ صدر دے فرائض سرانجام ݙیندے پن.   

آپ نے اپݨی قلم دے زور تے قومی اخبارات وچ سرائیکی کالم نگاری کر کے سرائیکی نوجواناں کوں بیدار کیتا 90 دی دہائی وچ آپ نے اپݨے دوستاں دے ہمراہ مل کے اپݨے علاقے وچ کئی سرائیکی میلے کرائے ۔آپ سیاسی وسماجی کماں دے علاوہ کݙہیں وی سرائیکی تحریک توں پچھاں نی ہٹے تے آپ نے پاکستان سرائیکی پارٹی،  غوث بخش بزنجو، خان عبدالولی خان تے شہاب خٹک دے نال کام کرݨ دا اعزاز رکھدے ہن.  سرائیکی تحریک دے تاج محمدلنگاہ جیہے رہنماواں نال کم کیتا. 
## سیاسی خدمات
آپ نے سرائیکستان قومی انقلابی پارٹی دے رہنما دے طور تے فرائض سر انجام ݙتے تے سرائیکی تحریک کیتے خوب محنت کیتی.  15 سال دے عرصے تک آپ نے اس پارٹی دا لوہا منوایا مگر زیادہ سرائیکی پارٹیاں ہوݨ دی وجہ نال تحریک کوں نقصان پہنچدا پیا ہے،  اس نظریے دی وجہ نال آپ نے سرائیکستان قومی انقلابی پارٹی کوں خطہ سرائیکستان دی نمائندہ جماعت سرائیکستان ڈیمو کریٹک پارٹی وچ ضم کر ݙتا جس وچ آپکوں صوبائی کوآرڈینیٹر برائے سرائیکستان بݨا ݙتا گیا تاں آپ نے انتھک محنت تے اچھے ٹیم ورک دے نال پارٹی وچ نویں روح پھونک ݙتی جس وجہ نال ہݨ سرائیکستان ڈیموکریٹک پارٹی پاکستان دی اہم پارٹی ہے ۔ آپ نے سینکڑاں لوگاں دے ہمراہ سرائیکستان لانگ مارچ وچ شرکت کیتی تے لانگ مارچ وچ اہم کردار ادا کیتا. آپ دی تحریک نال محبت دی وجہ نال آپ دا پورا خاندان سرائیکستان نال محبت کرݨ والا ہے ۔اساں امید کریندے ہیں کہ جݙݨ الگ صوبہ بݨسی تاں آپ دا ناں صف اول دے بانیاں وچ گھدا ویسی۔

## ٻاہرلے جوڑ
https://web.facebook.com/ashiq.zaffarbhatti
http://www.girdopesh.com/ali-jan/
https://jang.com.pk/news/354475-todays-print-city-news

## حوالے
آئرن ڈوم

آئرن ڈوم (عبرانی میں :כיפת ברזל ‎ kipat barzel انگریزی میں :Iron Dome) اسرائیل دا بݨایا گیا ترے سو کلومیٹر تک مار کرݨ والا اینٹی میزائل سسٹم اے جینکوں حزب اللہ تے حماس دی جانب توں سٹے ونجݨ والے راکٹاں کوں تباہ کرݨ کیتے استعمال کیتا گیا تے اینکوں اسرائیلی کمپنی Rafael Advanced Defence Systems نے بݨایا ہے۔
 

### تفصیل
آئرن ڈوم راکٹ شکن نظام ہے جیہڑا اپݨے ہدف کوں راڈار دی مدد نال تلاش کریندا ہے۔ اوہ مخالف راکٹاں کوں تلاش کرݨ تے انہاں کوں نشانہ بݨاوݨ وچ 20 توں گھن کے 45 سيکنڈ تک صرف کریندا ہے۔ آئرن ڈوم دے عمودی رخ کيتے ہوئے ڈھانچے توں داغا ونجݨ والا کوئی وی راکٹ ترے ميٹر لمبا ہوندا ہے تے ہر واری يکے بعد ديگرے ݙو راکٹ سٹے ویندن۔ غیر ملکی خبر رساں ایجنسی دے مطابق فائر کیتے گئے 75 راکٹ وچوں 72 راکٹ کوں آئرن ڈوم فضا وچ تباہ کرݨ وچ کامیاب ریہا لیکن صرف 3 راکٹ اینجھے ہن جیہڑے اسرائیل وچ ڈھٹھے۔ آئرن ڈوم نامی سسٹم کوں ہک اسلحہ ساز کمپنی نے تیار کیتا ہے جس تے تقریباً 210 ملین ڈالر دی لاگت ہے۔ اسرائیل لبنان جنگ دے بعد اسرائیلی وزیر دفاع عمير بيرتز نے حزب اللہ دی جانب توں راکٹ حملیاں توں بچݨ کیتے فروری 2007 وچ آئرن ڈوم دی تنصیب دا فیصلہ کیتا ہئی۔ آئرن ڈوم سسٹم شروع وچ تاں ناکام ریہا لیکن 2011ء تے ول امریکی امداد دے بعد 2012ء وچ اینکوں کامیاب قرار ݙتا گیا۔ کیونکہ اسرائیلی فضائیہ نے اینکوں ٹیک اوور کریندے ہوئے اپ گریڈ کیتا ہئی۔
## حوالے
آئس لینڈ

آئس لینڈ دا سرکاری ناں جمہوریہ آئس لینڈ ہے۔ (Icelandic: Ísland or Lýðveldið Ísland; آئس لینڈ ہک جزیرہ ہے جیہڑا شمال مغربی یورپ دا ہک ملک ہے۔ اس دے بیرونی حصے شمال وچ اٹلانٹک (بحر اوقیانوس) سمندر وچ یورپ تے گرین لینڈ دے درمیان موجود ہن.  جولائی 2008ء دے مطابق اس دی آبادی 311396 ہے۔ اس دا دار الحکومت تے سب توں وݙا شہر ریکیاویک ہے۔ 
thumb|Flag of Iceland پرچم
thumb|Coat of arms of Iceland سرکاری نشان
## تفصیل
وسطی اٹلانٹک پلیٹ تے اپݨے محل وقوع دے لحاظ نال آئس لینڈ آتش فشانی تے ارضیات دے حوالے نال کافی وݙے پیمانے تے متحرک ہے۔ اس دا اندرونی حصہ سطح مرتفع تے مشتمل ہے جیہڑا ریتلے میداناں، پہاڑاں تے گلئیشرز(یخ بست دریا) تے مشتمل ہے تے انہاں ہی گلیشئرز (یخ بست دریا) توں دریا نکل کے اس دے زیریں حصیاں توں تھیندے ہوئے سمندر تک ویندن ۔ خلیجی رو دی وجہ نال آئس لینڈ دا درجہ حرارت اس دے محل وقوع دے باوجود نسبتاً معتدل رہندا ہے تے اس وجہ نال اتھاں رہائش کرنا نسبتاً آسان ہے۔ آئس لینڈ وچ انسانی آبادی دے آثار 874ء توں ملدے ہن جݙݨ نارویجیئن سردار انگولفر آرنارسن آئس لینڈ دا پہلا مستقل آباد کار بݨا۔

اس دے علاوہ دیگر لوگاں نے اتھوں دے چکر لائے ہن تے قیام وی کیتا ہئی۔ اگلی صدیاں دے دوران نارڈک تے گائلیک لوگاں نے آئس لینڈ کوں اپݨا مستقر بݨایا۔ ویہوں صدی توں قبل تک آئس لینڈ دی آبادی دا انحصار ماہی گیری تے زراعت تے ہئی تے 1262ء توں 1944ء تک ایہ ناروے دا حصہ ریہا تے اس دے بعد ڈینش (دانمارکی) بادشاہت دا۔ ویہویں صدی وچ آئس لینڈ دی معیشت تے بہبود دا نظام بہت تیزی نال پروان چڑھا۔ اج آئس لینڈ ہک ترقی یافتہ ملک ہے، فی کس جی ڈی پی دے لحاظ نال دنیا وچ پنجویں تے انسانی ترقی دے حوالے نال دنیا وچ ݙوجھے نمبر تے آندا ہے۔ اس دی معیشت فری مارکیٹ (آزاد منڈی) اکانومی تے مشتمل ہے جس وچ خدمات، فنانس(مالیات)، ماہی گیری تے مختلف صنعتاں اہم سیکٹرز ہن۔ سیاحت وی کافی مقبول ہے۔ آئس لینڈ UN, NATO, EFTA, EEA اور OECD دا رکن ہے لیکن یورپی یونین دا رکن نی۔

## حوالے
آئسوٹوپ

ہم جا (isotope) کہیں عنصر دے مختلف انواع کوں آکھا ویندا ہے جنہاں دا جوہری نمبر ہک مگر جوہری کمیت مختلف ہوندی ہے۔ چونکہ کہیں جوہر دے مختلف ہم جا مختلف جوہری اوزان رکھݨ دے باوجود دوری جدول (periodic table) وچ ہک ہی مقام تے رکھے ویندن اس واسطے انہاں کوں ہم جا آکھا ویندا ہے۔ انگریزی وچ ایہ لفظ 1913ء توں استعمال وچ آیا ہے جیہڑا یونانی زبان دے ݙو الفاظ دا مرکب ہے، isos (یکساں / ہم) تے topos (مقام/جگہ/جا)۔
## تشریح
ہم جا دراصل فارسی دے الفاظ ہن۔ "ہم" آہدے ہن یکساں یا ہکو جیہا تے "جا" دراصل جائے دا متغیر ہے تے اِس دے معنی ہن جگہ، ہم جا دا مطلب ہے یکساں جگہ۔ چونکہ اتھاں ایہ اسم صفت دی حالت وچ ہے لہٰذا اِس توں مراد اینجھی چیزاں ہن جنہاں دی جگہ یکساں ہوون۔

ہک ایٹم یا جوہر دا جوہری عدد (atomic number) تاں ہک ہی ہوندا ہے لیکن بعض اوقات اس دا کمیتی عدد (mass number) مختلف ہوندا ہے۔ جس کوں اس جوہر دا ہم جا آہدے ہن، جبکہ اس مظہر کوں ہمجائیت (isotopy) آہدے ہن۔ ایویں تݙاں تھیندا ہے جیہڑلے ہک ہی عنصر دے جواہر وچ مرکزے (نیوکلیئس) وچ موجود بے بار دے برقياں یعنی متعادلاں ( نیوٹرانز، واحد متعادلہ / نیوٹرون) دی تعداد بدلدی ہے۔ مثلا آبگر دے ترے ہم جا ہن۔ جنہاں دے ناں پروٹئیم، ڈوریٹئیم تے ٹریٹئم ہن۔ اس دے علاوہ وی قدرتی طور تے تقریباًًً ہر عنصر دے ہک توں زیادہ ہم جا ہوندے ہن۔

## حوالے
ونکی:سائنس
ونکی:کیمسٹری
آئشم نیطس

اے ہک قدیم یونانی منتخب عہدہ ہوندا ہئی ،  اس اصطلاح ی جمع لفظ *aesymnetai ہے۔ *

ایہ عہدہ شروع وچ اُس شخص کیتے مستعمل ہئی جیہڑا بہادری دے کھیݙاں وچ بطور منصف یا جج اپݨی خدمات پیش کریندا ہئی ,بعد وچ ایہ اصطلاح اس ہک فرد کیتے مخصوص تھی گئی جس کوں اُس دے ساتھی شہری رضاکارانہ طور ریاستی نظام وچ لامحدود طاقت تے اختیارات تفویض کر ݙیندے ہن . 

ارسطو ایسے عہدے کوں، ہک "انتخابی ظلم" آہدا ہے تے آکھدا ہے کہ اس عہدے وچ ’’ بادشاہت تے ظلم‘‘ دا ملا جلا رجحان ہے ; کیونکہ اس دی تعیناتی مکمل قانونی ہوݨ دے باوجود اوہ اپݨے انتظامی امور وچ کہیں وی قانون دا پابند نی ہوندا۔"

اس وجہ نال Theophrastus اینکوں  "انتخابی ظلم"آہدا ہے، اورDionysius اس دا موازنہ روم وچآمریتدے نال کریندا ہے . ایہ عہدہ موروثی نہ ہئی، لیکن تعیناتی کݙہیں کݙہیں تھیندی ہئی تے کݙہیں مقصد پورا تھیوݨ تک تھیندی ہئی , مثلاً مختلف ریاستی دھڑیاں وچ مصالحت دی حد تک۔ تاریخ وچ واضح طور تے اینجھے صرف ہک واقعہ دا اندراج ہے،Pittacusجس کوں Mytilene, تعینات کیتا گیا ہئی اوہ وی صرف اس واسطے کہ اُنہاں ݙینہاں ریاست مختلف دھڑیاں وچ ونڈی ہوئی ہئی تے بیطاکس اپݨی عقلمندی، دانشوری تے قوانین دے نفاذ  دی وجہ نال اتحاد تے امن دی بحالی وچ کام یاب تھی گیا۔

آخرکار ایں عہدے کوں ختم کر ݙتا ڳیا.

## حوالے
آئینِ پاکستان ١٩٧٣ء

آئین پاکستان کوں پاکستان دا دستور تے اسلامی جمہوریہ پاکستان دا آئین مجریہ 1973ء وی آہدے ہن۔

مارشل لا دے اٹھݨ دے بعد نویں حکومت کیتے سب توں زیادہ اہم کماں وچوں ہک، نویں آئین دا مسودہ تیار کرݨا ہئی۔1971ء وچ مشرقی پاکستان دی علیحدگی دے بعد 1972ء کوں 1970ء دے انتخابات دی بنیاد تے اسمبلی بݨائی ڳئی۔ ہک کمیٹی مختلف سیاسی جماعتاں دے کراس سیکشن نال قائم کیتی ڳئی۔ اوں کمیٹی دا مقصد ملک وچ ہک آئین بݨاوݨا ہئی جیندے تے تمام سیاسی پارٹیاں متفق ہوون۔ کمیٹی دے اندر ہک اختلاف ایہ ہئی کہ آیا کہ ملک وچ پارلیمانی اقتدار دا نظام ہووݨا چاہیدا اے یا صدارتی نظام۔ اس دے علاوہ صوبائی خود مختاری دے معاملے تے مختلف خیالات ہن۔ اٹھ مہینے آئینی کمیٹی نے اپݨی رپورٹ تیار کرݨ وچ صرف کیتے، بالآخر 10 اپریل 1973ء کوں اس کمیٹی نے آئین دے متعلق اپݨی رپورٹ پیش کیتی۔ وفاقی اسمبلی وچ اکثریت یعنی 135 مثبت ووٹاں دے ساتھ اونکوں منظور کر گھدا ڳیا تے 14 اگست 1973ء کوں ایہ آئین پاکستان وچ نافذ کر ݙتا ڳیا۔
### اہم خصوصیات
*پاکستان وچ پارلیمانی نظام حکومت ہوسی، وزیر اعظم حکومت دا سربراہ ہوسی تے اونکوں اکثریتی جماعت منتخب کریسی۔
*اسلام پاکستان دا سرکاری مذہب ہے تے صدر تے وزیر اعظم دا مسلمان ہووݨ ضروری ہے۔
*پاکستان دا ناں اسلامی جمہوریہ پاکستان ہے۔
*آئین وچ ترمیم کیتے ایوان زیریں وچ ݙو تہائی تے ایوان بالا وچ بھاری اکثریت ہووݨ ضروری ہے۔
*اردو پاکستان دی قومی زبان ہے۔
*عوام کوں مواقع ݙتے ویسن کہ اوہ اپݨی زندگیاں قرآن وسنت دے مطابق بسر کرن۔
*عدلیہ آزاد ہوسی۔ عدلیہ دی آزادی دی ضمانت ݙتی ویندی ہے۔
*قرآن مجید دی اغلاط توں پاک طباعت کیتے خصوصی انتظامات کیتے ویسن ۔
*عصمت فروشی، جؤا، سود تے فحش لٹریچر تے پابندی عائد کیتی ویسی۔
*عربی زبان کوں فروغ ݙتا ویسی،  طلبہ وطالبات دی اٹھویں جماعت تک عربی دی تعلیم لازمی قرار ݙتی ڳئی۔
*آئین دی رو نال مسلمان توں مراد اوہ شخص ہے جیہڑو اللہ کوں ہک منے، آسمانی کتاباں تے ایمان گھناوے، فرشتیاں، یوم آخرت تے انبیائے کرام تے ایمان رکھے تے حضورِ اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم کوں اللہ دا آخری نبی تسلیم کرے۔ جیہڑا شخص ختم نبوت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دا منکر ہوسی اوہ دائرہ اسلام توں خارج تصور کیتا ویسی۔
## حوالے
آئینہ (پاکستانی فلم)

** آئینہ** ١٩٧٧ء وچ جاری تھیوݨ والی اردو زبان دی پاکستانی فلم ہئیی۔

فلم آئینہ 18 مارچ، 1977ء وچ نمائش کیتے پیش تھئی۔ اس فلم دے فلم ساز اے آر شمسی، ہدایت کار نذر الاسلام،نغمہ نگار تسلیم فاضلی، اختر یوسف تے موسیقار روبن گھوش ہن۔ آئینہ نے پاکستان وچ کامیابی دے نویں ریکارڈ قائم کیتے۔ کراچی صرف ہک سینما اسکالا وچ اس سی نمائش 4 سال، 9 ماہ، 27 ݙینہہ جاری رہی۔ ایویں اس فلم نے مجموعی طور تے اپݨی نمائش دے 401 ہفتے مکمل کیتے۔

## اداکار
فلم دی کاسٹ وچ ندیم، شبنم، ریحان، قوی خان، زرقا، شاہ زیب (چائلڈ اسٹار)، خالد سلیم موٹا، حنیف، ناصرہ، بابر، نمو تے نینا شامل ہن۔

## موسیقی
اس فلم دی موسیقی روبن گھوش نے ترتیب ݙتی جبکہ نغمات تسلیم فاضلی تے اختر یوسف نے لکھے۔ اس فلم وچ مہدی حسن، مہناز بیگم، نیرہ نور تے عالگیر نے اپݨی آواز دا جادو جگایا۔

## نغمات
* مجھے دل سے نہ بھلانا (مہدی حسن) 
* مجھے دل سے نہ بھلانا (مہدی حسن،مہناز بیگم) 
* کبھی میں سوچتا ہوں (مہدی حسن) 
* وعدہ کرو ساجنا (مہناز بیگم، عالگیر) 
* روٹھے ہو تم کو کیسے مناؤں پیا (نیرہ نور)
## حوالے
آئیوڈین

**آیوڈین** یا **بنفشیہ** (Iodine) ہک کیمیائی عنصر ہے جیہڑا دوری جدول (Periodic table) وچ ہیلوجن گروہ نال تعلق رکھدا ہے۔ اس دا جوہری عدد 53 ہے یعنی اس دے ہر جوہر وچ 53 اولین (protons) ہوندن۔ آیوڈ دا صرف ہک ہی ہمجاء (isotope) پائیدار ہوندا ہے تے اوہ 74 تعدیلن (neutrons) دے نال آیوڈین-127 ہے۔

thumb|Sample of iodine آئیوڈ دے سیمپل
آیوڈ ہک ٹھوس عنصر ہے۔ فارغہ دی حالت میں آیوڈ کا رنگ جامنی ہوندے۔ گندھک دی طرح آیوڈ وی غیر دھاتی عنصر ہے۔

## اہمیت
آیوڈ انسان تے اکثر جانوراں کیتے خوراک دا لازمی جز ہے کیونکہ ایہ thyroid دے ہارمون thyroxine دا مرکزی حصہ ہے۔ اس دی کمی سے گلہڑ (goitre) کی بیماری ہو جاتی ہے تے نال ای دماغ تے جسم سست تھی ویندا ہے۔ روزانہ چند چمچ سمندر دا پانی پیوݨ نال جسم وچ آیوڈ دی کمی ختم تھی ویندی ہے کیونکہ سمندری پاݨی وچ آیوڈ دی اچھی خاصی مقدار موجود ہوندی ہے۔ آیوڈ ملا نمک انہاں بیماریاں کوں روکݨ کیتے استعمال کیتا ویندا ہے۔ ہک چاہ دے چمچ بھر نمک وچ 0.4 ملی گرام آیوڈ ہوندی ہے۔

انسانی جسم وچ پایا ونجݨ والا ایہ بھاری ترین عنصر ہے۔ انسانی جسم وچ 20 توں 30 ملی گرام آیوڈین ہوندی ہے۔ انسان کوں ہک سال وچ صرف 50 ملی گرام آیوڈین دی ضرورت ہوندی ہے۔ آیوڈین دی زیادتی وی نقصان دہ ہوندی ہے۔

## حوالے
ونکی:سائنس
ونکی:علم
آبادی دے حساب نال زباناں دی تندیر

ایتھنولاگ ٢٠٢٠ء دے مطابق دنیا وچ کل ٧١١٧ زباناں ہن ۔ وݙیاں زباناں دی آبادی کجھ ایں طرحاں ہے۔

## ایتھنولاگ ٢٠٢٠ء
ایتھنولاگ دے مطابق سٹھ وݙیاں زباناں  تے انھاں دے پہلی تے مادری زبان دے طور تے ٻولݨ آلے لوکاں دی تعداداں ایہ ہن۔ ایندے وچ سرائیکی ٻاونجھہ نمبر تے ہے۔ مصری عربی، سوڈانی عربی، الجیری عربی، مراکو عربی کوں عربی زبان وچ شامل کروں  تے چینی دیاں ٻیاں چھی زباناں کوں چینی وچ شامل کروں تاں ایہ ݙاہ زباناں گھٹ ویسن تاں سرائیکی ٻتالیہ نمبر تے آندی ہے۔ 

## گراف
thumb|زبان دی آبادی دی تندیر

## ٻیا ݙیکھو

* دنیا دیاں ݙو سو وݙیاں زباناں

* 

## حوالے

*
آبدوز

آبدوز (فارسی توں ‘‘آب’’ یعنی پاݨی تے ‘‘دوز’’ یعنی تلے یا اندر۔ انگریزی: Submarine) ہک آبی جہاز یا کشتی ہے جیہڑی پاݨی دے اندر عمل کر سڳدی ہے۔ باالفاظ دیگر، ہک خاص قسم دی جنگی کشتی جیہڑی گہرے پاݨی وچ اندر ہی اندر چل کے سرنگاں توں جنگی جہاز تباہ کریندی ہے۔ اینکوں غوطہ خور کشتی تے ڈبکدی کشتی وی آکھا جاتا ہے۔
## سائنسی اصول
آبدوز پاݨی دی اچھال دے اصول دے مطابق گہرے پاݨی وچ لہندی تے ول آب تے نمودار تھی ویندی ہے۔ بحری جہاز بہت وزنی ہووݨ دے باوجود سطح آب تے تردا رہندا ہے لیکن سوئی کم وزن ہوݨ دے باوجود بݙ ویندی ہے۔ ہر اوہ چیز جیہڑی اپݨے گھیراو توں زیادہ پاݨی ہٹیندی ہے اوہ تردی رہندی ہے، ہیں اصول دے تحت آب دوز دی دیواراں دے درمیان خالی جگہ "بیلاسٹ" وچ جیہرلے پاݨی پمپ کرکے بھریج ویندا ہے تاں اوہ زیرِآب چلی ویندی ہے۔ کیونکہ ہݨ اس دا وزن اپݨے حجم توں ہٹائے گئے پاݨی توں زیادہ تھی ویندا ہے۔ دوبارہ سطح آب تے آوݨ کیتے بیلاسٹ پاݨی خارج کر کے ہوا بھر ݙتی ویندی ہے۔ چنانچہ آب دوز دا وزن گھٹ تھی ویندا ہے۔ تے پاݨی اینکوں اتے گھن آندا ہے۔

## آبدوزیہ
thumb|آبدوزیے یا چھوٹی آبدوز دی تصویر کشی

آبدوزیہ (submersible)، ہک محدود نقل پزیر زیرآب سفینہ جیہڑا عموماً اپݨے عمل دی جگہ تک ہک سطحی سفینہ یا وݙے آبدوز دے ذریعے پہنچایا ویندا ہے۔ یعنی اِس سفینے دی اپمی نقل مکانی دی طاقت گھٹ ہوندی ہے۔

## حوالے
آبنائے باسفورس

باسفورس (انگریزی: Bosporus، Bosphorus, ترک: İstanbul Boğazı) ہک آبنائے ہے جیہڑی ترکی دے یورپی حصے (رومیلیا) تے ایشیائی حصے (اناطولیہ) کوں جدا کرکے یورپ تے ایشیا دے درمیان سرحد قائم کریندی ہے۔ اس آبنائے کوں آبنائے استنبول وی آکھا ویندا ہے۔ ایہ بین الاقوامی جہاز رانی کیتے استعمال تھیوݨ والی دنیا دی سب توں تنگ آبنائے ہے جیہڑی بحیرہ اسود کوں بحیرہ مرمرہ نال ملیندی ہے (واضح رہے کہ بحیرہ مرمرہ درہ دانیال دے ذریعے بحیرہ ایجیئن نال منسلک ہے جیہڑا بحیرہ روم نال ملا ہویا ہے)۔
thumb|آبنائے باسفورس دا سیٹلائٹ ویو

استنبولی باشندے اینکوں صرف Boğaz آہدے ہن جبکہ Boğaziçi دی اصطلاح آبنائے دے نال واقع استنبول دے علاقیاں کیتے استعمال تھیندی ہے. 

### خصوصیات

اے آبنائے تقریباً 30کلومیٹر وڈی ہے ایندی زیادہ توں زیادہ چوڑائی ابھے داخلی راستے تے 3 ہزار 700 میٹر ہے تے گھٹ کنوں گھٹ چوڑائی کنڈیلی تے اشیان دے مقام تے 700 میٹر تے اینادولوحسان تے رومیلی حسان دے جاہ تے 750 میٹر ہے۔ آبنائے دی جھکائ 36 توں 124 میٹر ہے۔

آبنائے دے ساحل انتہائی گنجان آباد ہن جتھاں استنبول واقع ہے جس دی آبادی 13 ملین توں زیادہ ہے۔

آبنائے باسفورس تے ݙو پل قائم ہن۔ 1973ء وچ مکمل تھیوݨ والا پہلا پل ”باسفورس پل“ 1074 میٹر طویل ہے۔ ݙوجھا پل ”فاتح سلطان محمد پل“ 1090 میٹر طویل ہے تے 1988ء وچ مکمل تھیا۔ ایہ پہلے پل توں تقریباً 5 کلومیٹر شمال وچ واقع ہے۔ حکومت ترکی دی جانب توں نشان زدہ 7 وچوں ہک مقام تے تریجھا پل وی تعمیر کرݨ دا منصوبہ ہے۔ اس پل دے مقام کوں صیغہ راز وچ رکھا ڳیا ہے تاکہ زمیناں دی قیمتاں وچ اضافہ نہ تھیوے۔

مرمرے نامی ہک ٻئی گزر گاہ زیر تعمیر ہے جیہڑی 2008ء وچ مکمل تھیسی۔ ایہ 13.7 کلومیٹر طویل ریلوے سرنگ ہوسی جیہڑی آبنائے دے تلوں 55 میٹر گہرائی توں گزرسی۔

## حوالے
آبنائے ملاکا

آبنائے ملاکا (ملے : Selat Melaka، انگریزی: Strait of Malacca) جزیرہ نما ملائیشیا تے انڈونیشیا دے جزیرے سماٹرا دے درمیان ہک آبی گزرگاہ ہے۔
thumb|Map of the Strait of Malacca آبنائے ملاکا دا نقشہ
## تفصیل
محل وقوع تے اقتصادی لحاظ نال ایہ نہر سویز تے نہر پاناما دی طرح دنیا دی اہم ترین بحری گزرگاہواں وچ شمار تھیندی ہے۔ ایہ بحر ہند تے بحر الکاہل دے درمیان بحری جہازاں دے گزرݨ دا مرکزی رستہ فراہم کریندی ہے تے اس طرح دنیا دے ترئے گنجان آباد ترین ممالک بھارت، انڈونیشیا تے چین کوں منسلک کریندی ہے۔ آبنائے وچوں سالانہ 50 ہزار بحری جہاز گزردے ہن جیہڑے دنیا دی کل تجارت دا ہک پنجواں یا ہک چوتھائی حصے دے حامل ہوندن۔ دنیا بھر وچ تیل دی کل جہاز لݙائی دا ہک چوتھائی اس گزرگاہ توں گزردا ہے تے 2003ء وچ اندازہ ‎ 11 ملین بیرل تیل روزانہ اس آبنائے توں گزرا۔ 805 کلومیٹر (500 میل) رودبار سنگاپور دے قریب رودبار فلپس دے مقام تے محض 1.5 بحری میل(2.8 کلومیٹر) چوڑی ہے، ایہ اس دا تنگ ترین علاقہ ہے۔ اس دی وجہ نال ذرائع نقل و حمل دا دنیا دا اہم ترین تنگ راہ (Bottleneck) بݨدا ہے۔ اس رستے توں گزرݨ کیتے جہاز دے زیادہ توں زیادہ حجم کوں ملاکامیکس (Malaccamax) آکھا ویندا ہے۔

نانویں صدی عیسوی دے مسلم مصنف یعقوبی نے آبنائے ملاکا کوں بحیرہ کلاح دے ناں نال لکھا ہے تے اینکوں چین تک پہنچݨ کیتے ست سمندراں وچوں ہک ݙسیا ہے۔

## حوالے
آبپاشی

**آبپاشی**، مصنوعی طریقے نال زمین تک پاݨی پہنچاوݨ دا ناں ہے۔ ایہ عمل زرعی فصلیں اگاوݨ، زرعی زمین دی ساخت برقرار رکھݨ تے روکھے علاقیاں وچ بنجر زمین کوں قحط یا بارش دی کمی دے موسم وچ قابل کاشت بݨاوݨ دے کم آندا ہے۔ مزید ایہ کہ آبپاشی دے فصلاں دی پیداوار وچ کئی ݙوجھے فوائد وی ہن، جنہاں وچ فصل کوں یخ موسم توں بچاوݨ،  کھیتاں وچ غیر ضروری جڑی ٻوٹیاں دا تدارک،  تے زمین وچ زرخیز مٹی کوں درست طریقے نال پھیلاوݨا شامل ہن۔ 
زمین کوں مصنوعی انداز وچ سیراب کرݨ یعنی کہ آبپاشی دے برعکس، جنہاں علاقیاں وچ بارش دے پاݨی نال زمیناں سیراب تھیون،  اینجھے طریقہ کاشت کوں بارانی یا خشک طریقہ کاشت گردانا ویندا ہے۔ 
thumb|آبپاشی دا نواں طریقہ

## حوالے
آبی چکر (واٹر سائیکل)

thumb|آبی چکر
آبی چکر توں مراد زمین دے اندر، زمین تے،  تے فضاء وچ پاݨی دی حرکت ہے۔ ایں چکر دے دوران پاݨی ٹھوس یعنی برف، مائع یعنی پانی تے گیس یعنی بخارات دی شکل اختیار کریندا رہندا ہے۔ اگرچہ بہت لمبے عرصے توں زمین تے پاݨی دا توازن برقرار رہا ہے تاہم پاݨی دے مالیکیول آندے ویندے رہندن ۔ پاݨی ہک آبی ذخیرے توں ݙوجھے کوں منتقل تھیندا رہندا ہے جیویں کہ دریا توں سمندر کوں پاݨی منتقل تھیندا ہے یا ول سمندراں توں فضاء وچ بخارات دی شکل اختیار کریندا ہے۔

آبی چکر شمسی توانائی دی وجہ توں ہوندا ہے۔ 86 فیصد بخارات سمندر توں بݨدن جس دی وجہ توں اُوندا درجہ حرارت گھٹ تھی ویندا ہے۔ اگر ایویں نہ ہووے تاں زمین دا درجہ حرارت بہت زیادہ تھی ویسی.  تقریباً 67 درجہ سینٹی گریڈ تے زمین ہک گرم سیارہ بݨ ویسی ۔

## حوالے
آتاناریک

آتاناریک(وفات:381)، چوتھی صدی وچ کم از کم ݙو دہائیاں دے دوران تھروینگی دی کئی شاخاں دا بادشاہ ہئی۔ اوں دا گوتی زبان وچ ناں Athanareiks یعنی "سال دا بادشاہ" "یا" "سال کیتے بادشاہ" ہے۔ Athanareiks دا لفظ گوتی زبان دے لفظ Athni یعنی کہ سالار تے Reiks یعنی کہ بادشاہ توں نکلا ہے۔

ایہ جرمنی دا بادشاہ ہائی
## حوالے
آتش فشاں

thumb|آتش فشاں دا خاکہ
آتش فشاں (فارسی توں آتش یعنی بھا تے فشان یعنی اگلݨ والا یا وساوݨ والا۔ عربی: برکان. انگریزی: Volcano) توں مراد اینجھا مخروطی پہاڑ جیندا دہانہ قیف نما ہووے تے جس وچوں گرم مادہ نکلدا ہووے۔ دہانے توں رستہ بطن ارض وچ گہرائی تک ویندا ہووے۔ جیندے ذریعے گیس، لاوا تے بھاپ سطح ارض تے برآمد تھیندی ہے۔ آتش فشاں دا پہاڑ ہووݨا ضروری نی۔

دراصل اوہ نشیب جیندے وچوں مادہ نکلدا ہووے اوہ آتش فشاں سݙویندا ہے تے برآمد شدہ مادے توں مخروطی پہاڑ متشکل تھیندا ہے۔

thumb|جیندا آتش فشاں

اوہ آتش فشاں جنہاں وچ آتش فشانی دا عمل گاہے بگاہے تھیندا رہندا ہے تے لاوا وغیرہ دا اخراج تھوڑے وقفے نال جاری رہندا ہے تے ایں عمل وچ طویل عرصہ حائل نی رہندا.  زندہ آتش فشاں سݙیندے ہن۔ انہاں وچ مادے دے اخراج دی رفتار گھٹ ودھ تھیندی رہندی ہے۔

اینجھے آتش فشاں جنہاں وچوں کہیں زمانے وچ آتش فشانی تھیندی ہئی مگر ہݨ ایندا کوئی امکان نظر نی آندا، ایہ آتش فشاں مردہ آتش فشاں سݙیندے ہن۔

## دُنیا دے اہم ترین آتش فشاں
* ویسوویس، اٹلی
* ایٹنا، سسلی، اٹلی
* ماؤنا لوا، ہوائی، ریاستہائے متحدہ امریکا
* اسٹرمبولی، اٹلی
* فیوجی، جاپان
* کوٹوپیکسی، ایکواڈور
* سینٹ ہیلنز، واشنگٹن، ریاستہائے متحدہ امریکا

## حوالے
آتشی اسلحہ

آتشی اسلحہ ایسا اسلحہ ہوندے جس وچ ہک یا ہک توں زائد قذیفہ (projectile) کہیں ٻلدے ہوئے محرک (propellant) دی مدد نال انتہائی تیز سمتار (velocity) نال سٹا ویندے ۔ پراݨے آتشی اسلحے وچ بارود استعمال کیتا ویندا ہئی جبکہ جدید اسلحے وچ بغیر دھوئیں والا بارود تے بہت سارے مختلف قسم دے محرک (propellant) استعمال کیتے ویندن ۔
thumb|USAS12shotgun4104
## تاریخ
آتشی اسلحے دی قدیم ترین تصویر سیچوان چین دے ہک غار دی مورتی توں ملدی ہے۔ اوہ مورتی بارھویں صدی دی ہے۔ قدیم ترین بندوق دی تاریخ 1288ء ہے تے اوہ وی چین توں ہی دریافت تھئی ہے۔ اوں دی نلی 6٫9 انچ لمبی تے قطر 1 انچ دا ہے۔
## ٻاہرے جوڑ
* آتشی اسلحے دی تاریخ
* LearnAboutGuns.com
* Enemy Forces - Firearms
* World Guns

## حوالے
آتشی بروج

نجوم وچ بروج دی عناصری تقسیم دے لحاظ نال پہلے، پنجویں، نانویں برج یعنی حمل، اسد تے قوس دے گروہ کوں بطور مجموعی آتشی بروج (Fiery Signs) دا ناں ݙتا گیا ہے۔ ہندی نجوم وچ انہاں کوں دھرم ترکون آکھا ویندے ۔ آثار النجوم وچ آتشی بروج،  خدائی اصول، ابتدا، قوت عمل تے حرکت نال منسوب ہن۔
## حوالے
آ جانی تونسہ ڄلوں

تونسہ شریف اچ اُنویں تاں بدبختی پچھلے ستر سالیں کنیں عروج تے ھے پیریں سرداریں دے قہر ءچ جکڑیا ھویا شہر اج وی پچھلی صدی دا نقشہ ڈیندے، تعلیم یافتہ طبقے دے باوجود جہالت دی انتہا ھے، ول ول آزمائے ھوئے لُوکیں کوں گریٹ لیڈر، فخر سنگھنڑ، دا خطاب ڈے کے آپڑیں نسلیں نال دھوکا فریب کرنڑ وطیرہ بنڑ چکے، جیرھے شہر ءچ دنیاں دا پہلا جانور پارک، کمال پارک جئیندے وچ بھیڈاں بکریاں گڈھاں کھوتے، سیر سپاٹے کریندے ھوون، جیرھے شہر دے اکلوتے لاڈلے ہسپتال ءچ پوری تحصیل دی عزت نفس مجروح تھیندی ھووے، جیرھے شہر ءچ غریبیں دی ساری عمر دی کمائ سڑ کے سُوا تھی گئ ھووے بدلے ءچ باہر دا ایم این اے آ کے انھیں دے ڈکھ ءچ شامل تھیندا ھووے، مقامی سیاہ ست دان ٹھکارے مریندے ھوون، اُلٹا غریبیں تے پرچہ کٹوا کے غریب عوام دے مونھ تے تھپڑ مریندے ھوون،جنھیں پیریں سرداریں دے گھر ویھاڑی تیں ڈی جی خان ھوون، انھیں کوں ترائے چار دفعہ آزما کے ول وی انھائیں دے گیت گاونڑ آلی قوم آپڑیں شہر دا ناں فخر نال یونان صغیر لکھ کے آپکوں باشعور تے پڑھے لکھیے لوکیں ءچ شمار کرے انھیں کوں کوئ ونج سمجھاوے میڈا ویر کھوتے تے کتاباں لڈنڑ نال کھوتا باشعور تیں عالم نیں بنڑ  ویندا.  

خواجہ شیراز صاحب تیرہ سال ایم این اے رہ گئے کوئ ڈس سگدے تیرہ سال ءچ پیر صاحب کتنی دفعہ تونسہ تشریف گھن آئے ہن کتنے ہسپتال و سکول بنڑئن، سردار قیصرانی، آپڑیں وستی یا حلقے ءچ کتناں ترقیاتی کم کرائن جتھاں انسان و جانور کٹھے پانڑی پیندے رہن او حلقے سردار تیں پیر دے ہن، پتہ نیں ساڈی مجبوری کیرھی ھے ساڈیاں زباناں کیوں گونگیاں ہن ساڈے ضمیر کیوں، مرگئین ساڈیں اکھیں تے کینجھی پٹی بدھی کھڑی ھے سب کجھ جانڑ کے وی نانگ پلیندے پئے ہیں ولا اوھے لوک آنڑنڑ دے فکر ءچ ہیں جیرھے ساکوں ویچ کے محل ماڑیاں گھندن،اکھیں بھالو سُتے لوکو، پہلے انھیں کونسلریں کنیں شروع کرو جیرھے آپ تاں لکھاں روپے گھن کے نہال ہن پر ساکوں ایں حالت ءچ آنڑ  آلے ایھے کم ظرف ہن، اُٹھو متاں شام غریباں تھی ونجے متاں خیمے سڑ ونجن متاں علی اصغر تسے مر ونجن، متاں تھاڈیں ساڈیں لاشیں تے گھوڑے دُرکائے ونجن، اٹھو. (جمیل بلوچ)

## حوالے
آتشی طوفان

آتشی طوفان، آتش زدگی دی ہک ایسی خطرناک قسم ہے جس وچ آگ بھا اپݨے کھنڈݨ کیتے اپݨا ہوائی نظام بݨا گھندی ہے۔ ایویں عموماً قدرتی طور تے تھیندے، جی دے محرکات عموماً جھاڑیاں توں لگݨ والی بھا، موسمی حدت دے باعث جنگلاں وچ لگݨ والی بھا تے جنگل دی بھا وغیرہ شامل ہن۔ ایں سلسلے وچ ایشٹیگو دا آتشی طوفان تے ایش بدھوار آتشی طوفان، آتشی طوفان دی مثال کیتے  خاص طور تے قابلِ ذکر ہن۔ ایں دے علاوہ آتشی طوفان ڄاݨ بجھ کے وی پیدا کیتے ونج سڳدن، مثال دے طور تے آتشیں بماں دی فضائی بمباری جیویں کہ ݙوجھی جنگ عظیم دے دوران درسدن، ہمبرگ، ٹوکیو تے ہیروشیما تے ایٹم بم دا سٹݨا وغیرہ. 
## حوالے
آتشی چٹان

**آتشی چٹان** دراصل اوہ چٹاناں سݙیندیاں ہن جیہڑے زیر زمین لاوے دے سطح زمین تے آوݨ تے سرد تھیوݨ یا زیر زمین شگافاں وچ سرد تھی ونجݨ نال بݨدیاں ہن۔ چٹاناں وچ پائے ونجݨ والے کیمیائی اجزا دے مطابق انہاں دی متعدد قسماں ہوندیاں ہن جنہاں وچ گرینائٹ، بسالٹ تے ڈولے مائٹ انتہائی معروف ہن۔ آتش فشاں پھٹݨ تے زمین دے اندر پگھلی چٹاناں دا سیال تے سطح زمین تے لاوا سرد تھی کے ٹھوس شکل اختیار کر گھندا ہے، ایہے ٹھوس شکلاں آتشی چٹان سݙیندیاں ہن۔ 

آتشی چٹاناں زمین دے اندرونی حصے وچ پائے ونجݨ والے مادیاں توں تیار تھیندیاں ہن، اس واسطے انھاں کوں بنیادی چٹاناں وی آکھا ویندا ہے۔ اکثر آتشی چٹاناں سخت، یک جان تے بھاری ہوندیاں ہن تے انہاں وچ رکازات نی پائے ویندے۔

## حوالے


ونکی:ارضیات
آتوم

آتوم (Atum) مصری علم الاساطیر وچ ہک اہم دیوتا ہے۔ تسعی (Ennead) مصری علم الاساطیر  نئوں دیوتاواں دا مجموعہ ہئی۔ عظیم تسعی دی پوجا عين شمس وچ کیتی ویندی ہئی جنہاں وچ دیوتا آتوم تے اوں دی اولاد شو، تفنوت، گب، نوت، اوزیریس، ایزیس، ست تے نفتیس شامل ہن۔ 
thumb|
## حوالے
آتون

آتون (Aten)، قدیم مصری علم الاساطیر وچ قرص شمسی ہے تے اصل وچ ایہ دیوتا رَع دا ہک پہلو ہے۔
thumb|
## حوالے
آخرت

اسلامی عقیدے دے مطابق ہر شخص کوں موت دے بعد زندہ تھی کے اللہ تعالٰٰی دی بارگاہ اچ اپݨے اعمال دا حساب ݙیوݨے، جیندے نتیجے اچ وہ جہنم یا جنت (دی صورت وچ سزا و جزا) نال ہمکنار تھیسی۔ اوں زندگی دا ناں اخروی زندگی ہے تے اوں زندگی تے ایمان گھناوݨ دا ناں ایمان بالآخرت ہے۔
## حوالے
آخری پیغمبر

آخری پیغمبر صلی اللہ علیہ و آلہٖ وسلم ، سیرت دے موضوع تے پشتو زبان وچ عبد الکریم خان مظلوم دی کتاب ہے جیہڑی اردو کتاب سیرت سیرت النبی صلی اللہ علیہ و آلہٖ وسلم دا ملخص پشتو ترجمہ ہے۔
## حوالے
آخش

آخش، پارسیاں دا ہک مذہبی پیشوا ہے، زرتشت توں بہت پہلے پیدا تھیا ہئی۔ اوں نے مادہ پرستی دی تعلیم ݙتی۔ اوہ مادے دے عناصر اربعہ کوں دنیا دا خالق تصور کریندا ہئی لیکن اوں دے پیروکاراں نے صرف بھا کوں پوجݨا شروع کر ݙتا، کیونکہ ظاہر ہے کہ کہیں عبادت خانے وچ معبود یا اوں کوں مظہر دے طور تے صرف بھا دی پوجا تھی سڳدی ہئی۔ آخش دے معبداں وچ رکھی ہوئی بھا کوں آذر آخش آہدے ہن۔ بعد ازاں زرتشت نے اپݨی قوم کوں اصلاح تے خدائے واحد تے ایمان گھناوݨ دی تعلیم ݙتی۔ اوں دے خیال وچ ایہ چار عناصر (مٹی، پاݨی، ہوا تے بھا) صرف قدرت دے مظاہر ہن۔ 

## حوالے
آخیل

یونانی دیومالا دا ہیرو، مائی سنا دے بادشاہ اگامیم نن دا سپہ سالار۔ اوں دا پیو (پیلس) انسان تے ماں (تھیئس) دیوی ہئی۔ یونانی دیومالا وچ ایہ واحد مثال ہے کہ کہیں دیوی نے کہیں فانی انسان نال شادی کیتی۔ تھیئس نے آخیل کوں لافانی بݨاوݨ کیتے اوندی اݙی پکڑ کے، دریائے ستائکس وچ غوطہ ݙتا تاں اوں دا سارا بدن (سوائے اݙی دے جیہڑی پاݨی وچ تر نہ تھئی ہئی) ہتھیاراں دے اثر توں مامون تھی گیا۔ (انگریزی وچ قابل تسخیر یا کمزور مقام کوں آخیل دی اݙی Achilles Heel آہدے ہن). 

ہومر دے بیان دے مطابق اگامیم نن نے اپݨی بھاوج شہزادی ہین دی بازیابی کیتے ٹرائے تے حملہ کیتا تاں آخیل بڑی بہادری نال لڑا۔ لیکن اگامیم نن نے آخیل دی محبوبہ کوں اپݨے حرم وچ داخل کر گھدا تاں اوہ خفا تھی گیا تے لڑݨ توں انکار کر ݙتا۔ ایں دی علیحدگی نال فوج وچ سراسیمگی پھیل گئی۔ پٹروکولس کوں آخیل دے روپ وچ میدان جنگ وچ بھیجا گیا لیکن ہیکٹر (ٹرائے دے ولی عہد) نے ہک ہی وار وچ اوں کوں ہلاک کر ݙتا۔ اس دے بعد آخیل بڑا برہم تھیا. اوں نے اگامیم نن نال مصالحت کر گھدی۔ تے آخیل نے ہیکٹر کوں قتل کر ݙتا۔ آخر ٹرائے دے صدر دروازے دے کول ہیلین دے عاشق پارس نے آخیل دی اݙی وچ تیر مار کے اونکوں ہلاک کر ݙتا۔ پارس کوں آخیل دا ایہ کمزور مقام دیوتا اپالو نے ݙسا ہئی۔ آخیل تے ہیکٹر دے مرݨ نال ٹرائے دی جنگ ختم تھئی۔
## حوالے
آدم دی چوٹی

thumb|آدم دی چوٹی

آدم دی چوٹی، انگریزی وچ ﴿Adam's Peak﴾ ایہ جنوب وسطی لنکا و  واقع کولومبو توں 40 میل جنوب مشرق دی طرف موجود ہک پہاڑی ہے، جسں دی بلندی 7630 فٹ ہے۔ ایں دی چوٹی تے ہک ہموار سطح 27.24 فٹ ہے۔ جیں تے پنج فٹ چار انچ لمبا تے چھی انچ چوڑا انسانی پیر دا نشان یے۔ ہندو اینکوں شیواجی تے مسلمان تے مسیحی اینکوں آدم علیہ السلام دے قدم دا نقش خیال کریندے ہن۔
## حوالے
آدم سمتھ

آدم سمتھ (Adam Smith) ہک برطانوی ماہر معاشیات تے فلسفی ہئی۔ 1723ء اسکاٹ لینڈ وچ پیدا تھیا۔ آکسفورڈ یونیورسٹی توں تعلیم حاصل کیتی۔ گلاسگو یونیورسٹی وچ فلسفے دا استاد رہا۔ اوں دی وجہ شہرت اوں دی کتاب The Wealth of Nations ہے جیہڑی پہلی دفعہ 1776ء وچ چھپی ہئی۔ سمتھ نے ساری زندگی شادی نی کیتی۔
thumb|سر آدم سمتھ
## علمی خدمات
سمتھ نے سونے دی بجائے تعلیم یافتہ، ہنر مند تء محنتی افراد کوں کہیں ملک دی اصل دولت قرار ݙتا۔ اوں نے پراݨے دور دی پابندیاں دی محالفت کیتی جیہڑے صنعتی انقلاب دی راہ وچ رکاوٹ ہن۔ اوں نے آکھا کہ اگر کم کوں تقسیم کر ݙتا ونجے تاں پیدوار زیادہ تھی سڳدی ہے۔

## حوالے
آدم جی ادبی انعام

آدم جی ادبی انعام پاکستان دا اعلٰی ادبی اعزاز ہے جینکوں پاکستان دے مشہور صنعتی گھراݨے آدم جی گروپ دی جانب توں ݙتا ویندا ہے۔ ایہ انعام 1950ء دے ݙہاکے توں ݙتا ویندا پیا ہے۔ اپݨے ابتدائی دور وچ ایہ ایشیا دا سب توں زیادہ قدروقیمت والا انعام منا ویندا ہئی۔
جس وقت ایہ انعامات ویندے پئے ہن ، اوں وقت بنگلہ دیش، پاکستان دا مشرقی پاکستان دے طور تے حصہ ہئی۔ اس واسطے انعامات اردو تے بنگلہ وچ ݙتے ویندے ہن۔
## 1959-60ء دے انعام یافتگان
سال 1959-60ء وچ غلام عباس تے شوکت صدیقی کوں اردو وچ انعام ݙتا گیا جبکہ سید عبدالستار کوں بنگالی وچ انعام ݙتا گیا۔
## حوالے
آؤ آدر کروں آؤ پیار ونڈاووں

آؤ آدر کروں آؤ پیار ونڈاووں.

سارے جھیڑے سٹ کراہیں آو ہک ٻئے دا ماݨ بݨو ہک ٻئے دا آدر کروں. 
اساݙا وسیب جتنا مہمان نواز، پیار، عزت احترام کرݨ آلا ھ، وسیب کیتے قومیتی جدوجہد کرݨ آلے تقریبا تمام شعبیاں دے مہربان اوندے اصلوں بر عکس ہن. 
وسیب دے کہیں وی دور پرے پسماندہ ترین علاقے مثلا روہ، روہی، تھل، دامان یا کچے دے علاقے وچ کہیں عام اݨ پڑھ دے گھر لنگھ ونڄوں تاں او بندہ اپݨی حیثیت کنوں ودھ تے گھر آئیں کوں دلوں جی آئیں کوں کریسے. کھٹ تے سرہاندی آلے پاسوں ٻلہیسے تے آپ پواندی کنوں ٻہسے. ٹرݨ ویہلے یا کھاوݨ ویہلے گھر آئیں کوں پہلے اڳوں کریسے تے آپ بعد وچ. ہک ٻئے دیاں پٹکیاں تے ننگ نموذ ٻہوں سوشل میڈیا تے فیسبک تے لہاتے کیہرے وسیب دی نمائندگی کریندے پیوں؟؟ 
. آؤ کجھ ہک ٻے دا لحاظ کروں ہک ٻئے دی عزت، آدر کروں تے کرواووں. 
سرائیکی وسیب، زبان، ادب ثقافت نال پیار کرݨ تمام سنگتیاں، مہاندریاں وݙے تے چھوٹیاں کوں میݙی دردمندانہ ارداس ھ جو ہر بندہ کم از کم پنج ایسے لوکاں کیتے پوسٹ لاوے جیہرے جو سرائیکی تحریک کیتے کہیں وی شعبے وچ بے لوث کم کریندے پئے ہوون. 
اپݨی پوسٹ دا عنوان "آؤ آدر کروں"لکھ کراہیں اپݨی پسند تے منشا دے سرائیکی وسیب نال محبت کرݨ آلے شخص کیتے چند مثبت لائیناں لکھ تے شئیر کرو. 
مہربانی ہوسے

عبید خواجہ

## حوالے
آدیتیا پنچولی

آدتیہ پنچولی یا آدیتیا پنچولی (پیدائش نرمال پنچولی، 12 ستمبر 1964ء) ہک بھارتی بالی وڈ فلماں دے اداکار، فلم پروڈیوسر تے پس پردہ گلوکار ہن۔
thumb|آدیتیا پنچولی

## حوالے
آذر نرسہ

آذرنرسی یا آذرنرسه فروری 309ء توں مارچ 309ء تک ایران دا بادشاہ ریہا۔ ایہ ایران دا ݙو سو انتریہواں بادشاہ تے ساسانی سلطنت دا نانہواں بادشاہ ہئی۔ ایہ اپݨے پیو هرمز دوم دے بعد تخت نشین تھیا۔

## حوالے
آذر کیوان

( 1529ء سے 1533ء دے دوران پیدائش تے 1609ء توں 1608ء دے دوران وفات ) آذر کیوان زرتشتیت دین دا پیروکار ہئی۔ ایں نے اسلام، زرتشتیت، یہودیت، مسیحیت، مانویت، مزدکیت تے بدھ مت وغیرہ توں مختلف عقائد اخذ کر کے ملا ݙتے ہن۔ اے شیراز وچ پیدا تھیا۔ مغل شہنشاہ جہانگیر دے عہد وچ ہندوستان آیا تے پٹنہ وچ وفات پاتی۔ آہدے ہن کہ اوہ توحید دا قائل ہئی۔ اوں نے ہک آئین وی مرتب کیتا ہئی جیہڑا آئین آذر کیوان دے نام نال مشہور ہے۔ شیخ شہاب الدین مقتول دی حمکت الاشراق تے اوں دی تے اوں دے مریدین دی خاص توجہ ہئی۔

## حوالے
آذری

آذری (Azərbaijanca:Azərilər Türkləri]) آذربائیجان دے باشندیاں کوں آکھا ویندا ہے جیہڑے زیادہ تر آذربائیجان تے ایران وچ آباد ہن۔ 1905ء وچ آرمینیا وچ وی موجود ہن مگر 1905ء توں گھن کے 1920ء تک آرمینیائی نسل دے لوگاں نے انہاں دا قتل عام کیتا تے لکھاں کوں ملک بدر کر ݙتا۔ چند ہزار جیہڑے رہ گئے ہن انہاں کوں نکارنوکاراباخ دے مسئلے دی وجہ توں آرمینیا چھوڑنا پیا چنانچہ ہݨ انہاں دی تعداد آرمینیا وچ نہ ہوݨ دے برابر ہے۔

## حوالے
آدم قادمون

آدم قادمون، یہودی مذہبی ادب قبالہ وچ موجود ہک جملہ ہے، جیں دے معنی اصل آدمی دے ہن۔ ربیوں دا قدیم ترین بنیادی ماخذ نمبرز ربہ ہے۔ ایہ یہودی تصوف دی ہک اصطلاح ہے جیں دا مطلب ہے ابتدائی یا قدیم انسان۔ ایہ غناسطی تے مانویت وچ ملݨ والے پہلے انسان دے ہم مترادف ہے۔ آدم قادمون دی اکھیاں توں روشنی نکلدی ہے، آدم قادمون جنہاں خصوصیات نال متصف ہے اوہ مسلمان صوفیا دے انسان کامل وچ وی ملدیاں ہن۔

## حوالے
آر ایف آئی ڈی

آر ایف آئی ڈی (RFID) توں مراد ریڈیو فریکوئینسی آئیڈینٹی فیکیشن Radio-frequency identification ہے۔ ایہ اینجھے ٹرانسمیٹر ہن جیہڑے تقریباً چاول دے داݨے دے برابر ہوندے ہن تے انہاں وچ کوئی بیٹری نی ہوندی۔ جیہڑے ویلے ہک ݙوجھا بیرونی ٹرانسمیٹر (جس وچ بیٹری ہوندی ہے تے جینکوں ریڈر آہدے ہن) آر ایف آئی ڈی کوں پڑھݨ کیتے سگنل بھڄیندا ہے تاں آر ایف آئی ڈی ہیں بیرونی سگنل توں توانائی حاصل کر کے جواب وچ ہک کوڈ نمبر بھڄیندا ہے جینکوں ریڈر پڑھ گھندا ہے تے آر ایف آئی ڈی کوں پہچاݨ گھندا ہے۔ وݙے دکاناں تے ڈپارٹمنٹل اسٹورز دی اکثر اشیا وچ آر ایف آئی ڈی لگا ہوندا ہے جیں نال نہ صرف چوری تھیوݨ دے امکانات بہت کم تھی ویندے ہن بلکہ موجود اشیا دی فہرست (inventory) تیار کرنا وی بہت آسان تھی ویندا ہے۔ ریڈر کئی میٹر دے فاصلے توں آر ایف آئی ڈی کوں پڑھ تے پہچاݨ سڳدا ہے۔
## حوالے
آر اے نکلسن

آر اے نکلسن (18 اگست، 1868ء توں 27 اگست، 1945ء تک) ہک ممتاز انگریز مستشرق ہئی۔ جیہڑا اسلامی ادب تے اسلامی تصوف ݙوہاں دا عالم ہئی، اینکوں انگریزی زبان وچ وسیع پیمانے تے عظیم ترین رومی سکالرز تے مترجمین وچوں  شمار کیتا ویندا ہے۔

نکلسن دا شاہکار، مثنوی مولانا روم تے انہاں دا کم اے۔ ایہ کتاب 1925ء توں 1940ء تک اٹھ جلداں وچ شائع تھئی۔ انہاں نے مثنوی دے پہلے اہم فارسی ایڈیشن کوں لبھا، انگریزی وچ جتنا وی کم رومی تے تھیا ہئی، اوندے وچوں، سب توں پہلے مکمل ترجمہ تے تشریح نکلسن نے کیتی۔ لہٰذا ایں دا کم دنیا وچ رومی دی تعلیمات دے میدان وچ سب توں زیادہ مؤثر ریہا۔

## حوالے
آر جی بی کلر ماڈل

آر جی بی رنگ ماڈل (RGB color model) ہک ماڈل ہے جیندے وچ جمعی رنگ ریڈ،  آر توں لال، گرین وسطے جی سبز تے بلیو یعنی بی، نیلے رنگ دی روشنیاں دے امتزاج نال مختلف رنگ بݨائے ویندے ہن۔

## حوالے
آرا مچھلی

آرا مچھلی (आरा मछली) یا سافش (Sawfish) کوں درکھاݨ یا کارپینٹر مچھی وی آکھا ویندا ہے۔ ایہ مچھی سا شارک توں الگ قسم دی ہوندیاں ہن۔
thumb|آرا مچھلی، आरा मछली

## حوالے
آرا مکھیاں

thumb|آرا مکھی، आरा मखी
آرہ مکھیاں (आरा मखियां) ، مکھیاں دی ہک قسم ہے۔ انہاں مکھیاں کوں انگریزی زبان وچ Tenthredo آکھا ویندا ہے۔ آرہ مکھیاں اصل وچ خاندان Tenthredinidae نال تعلق رکھݨ والی ہک جنس ہے جیہڑی دنیا وچ ہر علاقے وچ ہے۔ موجودہ زمانے وچ دنیا بھر وچ 120 دے قریب آرہ مکھیاں دی انواع پاتیاں ویندن ۔ ایں دی لمبایی 10 – 15 میلی میٹر ہوندی ہے۔ اے رنگين حشرہ ہے جیں دا رنگ کالا، پیلا یا لال تھی سڳدا ہے۔ ایں دے کول مرکب اکھیاں ہوندن۔

## حوالے
آرام شاہ

قطب الدین ایبک دا بیٹا جیہڑا اوں دے مرݨ دے بعد 1210ء وچ تخت سلطنت تے ٻیٹھا۔ نااہل تے آرام طلب ہئی۔ اس واسطے سلطنت داانتظام نہ سنبھال سڳا۔ لاہور دے علاوہ ݙوجھے ترک سرداراں نے وی اینکوں بادشاہ تسلیم کرݨ توں انکار کر ݙتا۔ دہلی دے ترکاں نے شمس الدین التمش کوں بادشاہ بݨا ݙتا۔ ایں نے ہک سال دے اندر اندر آرام شاہ دا خاتمہ کر ݙتا۔
## حوالے
آرامی زبان

(آرامی، ܐܪܡܝܐ, ארמית،  Arāmît، تلفظ، ɑrɑmɑjɑ, ɔrɔmɔjɔ) عراق، شام، کنعان، فلسطین، فونیشیا تے جزیرہ نما عرب وچ جیہڑے عرب اقوام ہن، او تمام سامی الاصل ہن۔ آکھا ویندے کہ اے تمام قوماں سام بن نوح دی اولاد ہن۔ اس واسطے سامی سݙیندے ہن۔ انہاں ملکاں دی مختلف زباناں (موجودہ قدیم ݙوہاں) کوں سامی زباناں آکھدے ہن۔ اس دے علاوہ ملک سیریا یا شام دی زرخیزی تے  ایندے درالحکومت دمشق دی دلفریبی دے باعث ایں ملک کوں ارم یا باغ ارم وی آکھدن۔ اس واسطے سامی یا سریانی دا تریجھا ناں آرامی ہے۔ 
## ماخذ
آکھا ویندا ہے کہ حضرت نوح دے پتر سام دا مسکن شام ہی ہئی اس واسطے تمام سامی قوماں دی مختلف بولیاں دا اجتماعی ناں سامی، سریانی تے آرامی ہے۔ زباناں دے سامی گروہ وچ فونیقی، اسیری، کلدی، عبرانی، بابلی،حطیطی، زباناں شامل ہن۔ حضرت عیسیٰ علیہ السلام دے وقت فلسطین، کنعان وچ آرامی زبان ہی بولی ویندی ہئی۔ جیہڑی عبرانی زبان دی ہک شاخ ہے۔ موجودہ عربی قدیم آرامی ہی دی ہک ترمیم شدہ صورت ہے۔ البتہ رسم الخط وچ تبدیلی تھی گئی ہے۔ لیکن اے تبدیلی اسلام توں ٻہوں پہلے رونما تھئی ہئی۔

حضور پاک صلی اللہ علیہ وسلم دے زمانے وچ مکہ مکرّمہ تے اس دے گرد ݙوجھے قصبیاں وچ مقیم مسیحی آرامی ٻولیندے ہن۔ لہذا قرآن کریم دے آیات وچ کئی آرامی نژاد الفاظ موجود ہن۔ ایندے کئی وجوھات تھی سڳدے ہن —ہک تاں اے کہ چونکہ قرآن شریف کئی مواقع تے اہلِ کتاب نال مخاطب ہے اس واسطے انہاں دی ہی زبان دے کلمات موجود ہن تاکہ او انہاں آیات کوں اپݨی کتب وچ موجود انہاں موضوعات دی روشنی وچ بہتر سمجھ سڳن۔ ݙوجھا اس واسطے کہ مکہ وچ ابھرتی تھئی،  مسلم امّت عرب کافراں دی نسبت اہلِ کتاب نال شناختی لحاظ نال زیادہ منسلک ہئی تے قرآن وچ موجود اے لفظ ایں ڳالھ دی تائید کریندے ہن۔

## حوالے
آرزو شاہین

آرزو شاہین سرائیکی گلوکار ہے

## ڄم پل
ہزارے نال تعلق ہے۔ 

## رابطہ

* ٠٣١٠٧٣٤١٠٧٣
* ٠٣٣٢١٤٥٦٥٨٠

## وڈیو

* نہ کر مستی
* نویں سنگت مبارک ہووی

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی گلوکار


ونکی:سرائیکی گلوکار
آرائیں

میر پور خاص وچ ارائیں برادری دی اکثریت ہے ۔.  جہڑے عرب اچوں اشاعت.  اسلام کیتے آئے ۔ ارائیں ۔۔۔راعی ۔۔۔ بھیڈاں بکریاں چراونڑ والے چرواہے ۔۔۔ اے یہودی النسل لوک ہن جنہاں دا نسبی سلسلہ کنعان دے  نبی حضرت یعقوب علیہ السلام  دے خاندان نال ونج رلدے ۔
مسلمان تھیونڑ بعد اے لوک عرب وچوں  انڈیا سندھ  آئے تے سندھ اجوکے ملتان وچ وس گئے بلوچ برادری دے بعد ڈوجھی وڈی قوم ارائیں برادری ہے ۔۔۔۔۔  الراعی ۔۔۔ دے نام نال ہک رسالہ وی شائع تھیندے ۔تے اے لوک  دریاواں دے بنے زرعی علاقیاں وچ جالندھر تئیں وسدن۔

ارائیں ہک جنگجو تے بہادر قبیلہ ہے  تے اے سو فیصد مسلمان ہے پیا  ۔۔۔ انہاں دا تعلق آریا نال کائنی ۔ انہاں دی سب کاسٹ ' میاں ' ملک' چودھری'  مہر ' تے خان ہے ۔ ایں قبیلے دے  لوک اریحہ ۔۔ فلسطین ۔۔ شام عراق۔۔ تے سعودی عرب وچوں محمد بن قاسم تے بابر سلیمی دے نال مجاہدین دی حیثیت نال سندھ وادی وچ آئے تے راجا داہر کوں شکست ڈتی تے ملتان دے قابض تھئے ۔

### سلیمی٢
بابر سلیمی نال آونڑ آلے ارائیں خود کوں سلیمی ارائیں اکھویندیئن 
۔۔انہاں دی اکثریت ۔اندرون سندھ دے ضلعیاں تے سرائیکی وسیب دے علاقیاں  ڈیرہ جات ۔ بہاول پور ۔ بہاول نگر ۔ ملتان ۔ساہیوال ۔خانیوال وہاڑی تے وہاڑی کنوں سرگودھا تئیں آباد ہے پئی۔

## حوالے
آرگس

1)یونانی دیومالا وچ ہک صد چشم عفریت دیوتا زیوس نے آئیو دیوی دے حسن دی تعریف کیتی تاں دیوی ہیرا نے سڑ کے اُونکوں ڳاں بݨا ݙتا تے اوں دی حفاظت کیتے سو اکھیاں والے ہک دیو، آرگس (आरगस) کوں مقرر کیتا۔ ہرمس نے آرگس کوں کہانیاں سݨا کے سمہا ݙتا تے ول اونکوں قتل کر کے آئیو کوں رہائی ݙیوائی۔ ہیرا نے اوں دی اکھیاں اپݨے محبوب پرندے مور دی دم وچ لا ݙتے۔ چوکنے تے مستعد چوکیدار کوں (آرگس چشم) آہدے ہن۔

٢) اودلیئیس دا وفادار کتا، اودلیئس 19 سال بعد اتھاکا واپس آیا تاں اوں دے کتے نے اونکوں پہچاݨ گھدا تے ول فورا ہی مر ڳیا۔

٣) زیوس دا لڑکا جیہڑا ہک فانی عورت، نیوبے توں پیدا تھیا۔

٤) یونانی دیومالا دے مشہور ہیرو، جیسن دا ہک ٻال جیہڑا میدیا دے بطن توں ہئی۔
## حوالے
آرڳالی

آرڳالی یا پہاڑی بھیݙ (Ovis ammon)، بھیݙ دی جنگلی نسل ہے۔ ایہ وسط ایشیاء تے جنوبی ایشیاء وچ ہمالیہ، تبت تے آلتے دے پہاڑی علاقیاں وچ پائی ویندی ہے۔ 
thumb|آرڳالی، आरगाली
ایہ بھیݙاں وچ دریافت تھیوݨ والی سب توں وݙی جسامت والی بھیݙ ہے تے ایں دا قد تقریباً 120 سینٹی میٹر ہوندا ہے۔ ایں دا وزن تقریباً 140 کلوگرام تک تھی سڳدا ہے۔ پامیر آرڳالی یا مارکوپولو بھیݙ جیہڑی عظیم سیاح مارکوپولو دی وجہ توں مشہور ہے۔ ایں نسل وچ سب توں مشہور پہاڑی بھیݙ ہے۔ ایں دی لمبائی 6 فٹ تک ہوندی ہے۔ عالمی سطح تے ایں نسل دی بھیݙ دی بقاء خطرے نال دوچار ہے۔

## حوالے
آریا سماج

ہندو مذہب (हिन्दी धरम) دا ہک فرقہ، جیں دی بنیاد سوامی دیانند نے 1875ء وچ رکھی۔ ایں دے پیروکار عام ہندواں دی طرح بت پرستی دے قائل نی۔ ایں فرقے نے ہندواں وچ ٻہوں ساری مذہبی تے سماجی اصلاحات کیتیاں۔ نکاح بیوگان دا حامی تے کم سنی دی شادیاں دا مخالف ہے۔
## حوالے
آریا ورت

شمالی ہند وچ آریاواں دا تسلط قائم تھی ڳیا تے مقامی باشندے اُنہاں دے غلام بݨ ڳئے یا جنوب دی طرف بھڄ ڳئے تاں انھاں نے اپݨے قومی ناں تے قدیم ہندوستان دا ناں آریہ ورت (आरया वरत) یعنی آریاواں دا وطن رکھا۔
## حوالے
آریائی زبان

قدیم آریائی زبان اس وقت موجود نی ، تاہم اس دے بہت سارے الفاظ موجودہ زباناں ہندی، سندھی، سرائیکی وغیرہ وچ مختلف صورتاں تے ہئیت وچ موجود ہن۔ قدیم آریائی زبان جس کوں ہند یورپی زبان وی آکھا ویندا ہے۔ جݙݨ آریا مغربی تے جنوبی حصیاں وچ پھیل گئے، تاں مختلف علاقیاں وچ ونج کے انہاں دی زباناں وچ اختلاف تھیندا گیا۔ ہݨ انہاں زباناں دی شکل بہت حد تک مختلف ہے. 
## تاریخ
بعض ماہرین دا خیال ہے کہ مقصود شدہ آریائی زبان دی ہک چھوٹی جیہی دستاویز دریافت تھی گئی ہے۔ ایہ عہد نامہ ہے جیندے وچ ہتیاں دے بادشاہ مستنیّ دے دیوتا متر اندر تے ورن دا ذکر کیتا ڳیا اے۔ ایہ زبان نہ تاں ہند آریائی ہے تے نہ ایرانی بلکہ ݙوہاں دا ماخذ آریائی زبان اے۔ ایہ دستاویز پندھویں صدی قبل مسیح وچ لکھی گئی ہئی۔

قدیم آریائی زبان قدیم ہند یورپی آریائی تے سنسکرت زبان وچ اتنی مشابہت ہے کہ معلوم تھیندا ہے ݙوہان زباناں کہیں زمانے وچ ہک ہی مشترکہ زبان دے بولیاں ہن۔ اس زبان دی اصل صورت اہل لسانیات کوں براہ راست معلوم نی، اس معاملے وچ انہاں دا علم محض استخراجی ہے۔ جیہڑا ݙوہاں زباناں دی مشابہت تے مبنی ہے۔
## گرئیرسن دا نقطہ نظر
گریسن دا آکھݨ ہے کہ آریا ڈھائی ہزار سال قبل مسیح وچ ایران دے شمالی مغربی علاقے میدیا وچ آباد تھئے۔ ول کئی صدیاں دے بعد کجھ لوگ اتھوں نکل کے ہند وچ چلے آئے تے انہاں دی زبان قدیم آریائی توں الگ تھی کے ہند آریائی تھی گئی تے جیہڑے لوگ ایران وچ رہ گئے انہاں دی زبان بدلدے ہوئے ایرانی بݨ گئی۔ قدیم آریائی زبان قدیم ہند یورپی آریائی تے سنسکرت زباناں وچ اتنی مشابہت ہے کہ معلوم تھیندا ہے کہ اے زباناں کہیں زمانے وچ ہک ہی مشترکہ زبان دی بولیاں ہن۔ اس زبان دی اصل صورت اہل لسانیات کوں براہ راست معلوم نی، اس معاملے وچ انہاں دا علم محض استخراجی ہے۔ جیہڑا انہاں زباناں دی مشابہت تے مبنی ہے۔ 

## حوالے
آرینہ لوگ

کھوو (खोव) یا آرینہ (आरीना) قوم دا ہک قبیلہ ہے۔ چترال دے رہوݨ والیاں کوں کھوو آکھا ویندا ہے۔ انہاں دا تعلق افعانستان، سنکیانگ تے پاکستان توں تھی سڳدا ہے۔ ایں دے علاوہ اینجھے لوگ جیہڑے سینکڑاں سالاں توں چترال تے دیگر علاقیاں وچ آباد ہن مگر انہاں دے آباء و اجداد سنٹرل ایشیا توں ہن انہاں کوں وی کھوو آکھا ویندا ہے۔ ضلع چترال وچ اینکوں ہک ذات دے طور تے وی سمجھا ویندا ہے۔
## حوالے
آریوس

thumb|آریوس، आरयूस
آریوس (Arius, आरयूस) (قدیم یونانی: Ἄρειος) اسکندریہ، مصر وچ ہک تارک الدنیا شمالی افریقی مسیحی پروہت تے پادری ہئی جیندا اصل وطن قدیم لیبا ہئی۔ آریوس دا مسیح دا تصور بطور خدا دا بیٹا ہمیشہ توں موجود نہ ہئی۔ ایہ بعد وچ بݨا ݙتا ڳیا۔ آریوس (256-336ھ) مسیحی مذاہب وچ آریوسی مذہب (Arianism) دا موجد ہے جیہڑا ایں ڳالھ دا قائل ہے کہ یسوع مسیح معبود نی بلکہ اللہ (باپ) دی طرفوں پیدا کیتا ڳیا ہے تاں یسوع مسیح، اللہ دے نال اوں دی فطرت وچ شریک نی بلکہ انہاں دے درمیان وچ تبنی (بیٹا ہووݨ) دا تعلق تے نسبت ہے۔ آریوس 270ء کوں قورینا (موجودہ لیبیا) وچ آمونیوس (جیہڑا اصلا بربری ہئی) دے گھر وچ پیدا تھیا تے اپݨی مذہبی تعلیم اسکندریہ دے مذہبی مدرسے وچ حاصل کیتی تے اتھوں دے بپتسم (Baptism) جیں دا ناں اوریجن (اوریجانوس) ہئی دے أفکار توں متاثر تھیا جیہڑا خود افلاطونی نظریے توں متآثر ہئی، ہیں وجہ توں اوں نے انطاکیہ دے علاقے لوکیانوس وچ واقع مدرسہ (جیہڑا ارسطو دی منطق توں متاثر ہئی) وچ وی تعلیم حاصل کیتی، جتھاں بعض اینجھے لوگاں دے نال ہک ہی درسگاہ وچ پڑھا جنہاں نے بعد وچ کہانت دے اعلیٰ درجات حاصل کرݨ تک ترقی کیتی تے ہنہاں لوگاں نے اوں کوں اپݨے نظریات دی اشاعت کیتے جدوجہد دے رستے وچ دھک ݙتا۔ 

انطاکیہ دے علاقے لوکیانوس دے مدرسے وچ تعلیم حاصل کرݨ دے بعد انہاں سب حضرات دا لقب " اللوکیانیین" یا "الاتحاد اللوکیانی" پئے ڳیا، لیکن ایندے نال ایں ڳال دی نفی نی تھیندی کہ آریوس نے ایں توں پہلے اسکندریہ دے مذہبی مدرسے وچ وی تعلیم حاصل کیتی ہے تے ایہ آکھݨا بے جا نہ ہوسی کہ آریوس نے تعلیم دے شعبے وچ ݙو مدرسیاں "انطاکیہ تے اسکندریہ" دے مختلف سمتاں کوں جمع کر ݙتا۔ بعد وچ انطاکیہ دے مدرسے توں نسبت رکھݨ والیاں نے آریوس تے چڑھائی کریندے ہوئے الزام لاوݨ شروع کر ݙتا کہ اوہ "اسکندری" ہے جبکہ ݙوجھے طرف اسکندریہ دے مدرسے نال تعلق رکھݨ والیاں نے "انطاکی" مشہور کر ݙتا۔
## حوالے