open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
کلفٹن صدفہ چٹاناں

کلفٹن صدفہ چٹاناں (Clifton Oyster Rocks)، صدفہ چٹاناں دا ہک سلسلہ ہے جیہڑے پاکستان دے شہر کراچی اچ کلفٹن دے ساحل تے واقع ہن۔ شمالی جزیرے دی بیس تے پورٹ فوارہ تعمیر کیتا ڳیا ہے۔ ایہ پاݨی کوں ہوا وچ 620 فٹ دی بلندی تک اچھالدا ہے۔ ایہ دنیا وچ ݙوجھا سب توں بلند فوارہ ہے۔
## حوالے
جزیرہ خپریانوالہ

جزیرہ خپریانوالہ (Khiprianwala Island) سندھ دے شہر کراچی دے ساحل تے بحیرہ عرب وچ واقع ہک چھوٹا جزیرہ ہے۔
## حوالے
جزیرہ منوڑا

thumbnail|منوڑہ ساحل
**منوڑہ** ہک چھوٹا جیہا جزیرہ نما ہے جیہڑا کراچی دی بندرگاہ دے جنوب وچ واقع ہے۔ منوڑہ کراچی نال سینڈ سپِٹ دی پٹی کے ذریعے جڑا ہویا ہے۔ منوڑا تے ایندے قریبی جزائر کراچی دی بندرگاہ کیتے ہک قدرتی حفاظتی آڑ دا کم کریندن۔ اتھاں پاک بحریہ دا وی مرکز موجود ہے۔ عموماً اتھاں لوگ اپݨی فمیلیز دے ہمراہ پکنک کیتے آندن۔
## حوالے
جزیرہ شمس پیر

جزیرہ شمس پیر (Shams Pir) کراچی فش ہاربر وچ واقع ایک جزیرہ ہے۔ ایہ سینڈز پٹ بیچ تے ماری پور دے نزدیک ہے۔

## حوالے
پاکستانی

پاکستان دے شہری کوں یا پاکستان نال تعلق رکھݨ والی کہیں چیز کوں پاکستانی آہدن۔
## حوالے
قلعہ منوڑا، کراچی

منوڑا قلعہ کراچی دا ایک قلعہ ہے جیہڑا کراچی دی بندرگاہ کوں تحفظ فراہم کرݨ کیتے بݨایا ڳیا ہئی۔ اصل وچ 1797ء وچ تالپور میراں نے مٹی دے قلعے دے طور تے تعمیر کیتا ہئی، ایں قلعے تے انگریزاں نے 1839ء وچ قبضہ کر گھدا ہئی۔ جیندے بعد انہاں نے کراچی تے زیریں سندھ تے قبضہ کر گھدا۔
## گیلری

فائل:QASIM Fort.JPG|منوڑہ قلعہ جیویں ایندے بریک واٹر توں لڳدے۔
فائل:Old Guns Qasim Fort.JPG|قلعہ وچ پراݨا اینٹی شپ گولہ بارود

## حوالے
سرائیکی کلچر ݙین٘ہ

سرائیکی کلچرل ݙینہہ 6 مارچ 

کئیں وی سماج ئچ علم، عقائد ، فنون ، قانون، ریت رواج تے ٻئیاں ساریاں صلاحیتاں ڄیڑہیاں انسان اوں معاشرے دے ہک فرد ھووݨ نال سکھدے او اوں معاشرے دا کلچر سݙیندے۔ 

دریائے سندھ دی مݨ تے پروان چڑھے سرائیکی وسیب دی خوش بختی جو ایتھوں دا واسی پراݨ مدت توں زراعت ، تجارت کیتے دریائے سندھ کوں اپݨا وسیلہ بݨائے۔ دریائی مݨ تے کندہیاں نال تل، مٹر ، کجھور تے کپاہ ڄتھاں وسیب واسی کوں خوشحالی ݙتی اوتھائیں دریائے سندھ دے پاݨی تے کانہہ ، کانے تے کوندر کوں ملا کے کشتی ٻݨی تے ول اساݙے موہاݨے  تجارت دا مرکزی کردار ٻݨے۔ 

لاجورد پتھر (Lapis lazuli) دے نال لوݨ دی ترسیل وی انہئیں دریائی پتݨاں نال تھیندی رہی  تے  سنسکرت دا سندھو لاون لوݨ دے طور تے اج وی اساݙی زبان دا حصہ اے۔ ایندے نال لاجورد دا نیلا رنگ وسیب دے آرکیٹیکچرل ارتقاء تے پہناواں دا نویکلا حصہ اے۔ 

زراعت ئچ ایتھوں دے واسی دا وکھرپ ݙاند ہا تے ایندے نال عقیدت ہڑپہ تے موہنجوڈارو چوں نکلی ہر seal  تے ݙاند دے مجسمے نال نشابر تھیندے۔  اے محبت وسیب ئچ تھیندے ݙانداں دے ہر میلے ئچ اج وی موجود اے۔

دریائے سندھ ڄتھ سرائیکی وسیب کوں معاش تے زراعت ئچ خود انحصاری ݙتی اوتھائیں ایندے کرشماتی اثر وسیب دے واسیاں کوں انسانی مساوات تے عدم تشدد دا ایں گرویدہ ڄوڳ  ڈتے جو کئیں دی موت کووں وی اے مرݨ دی جھاہ تے ٹر ونڄݨ یا ایں پیرائے ئچ کریندن۔

اللّٰہ سوھݨے دی مرضی

رب دا سݙا

ساہ مک ڳئن 

ایں فکر دا اثر اے جو وسیب دے درویش ، فقیر ، جوگی کتھائیں  سات پنتھ ئچ ملدن  تاں کتھائیں دریا نال عقیدت توں دریا پنتھی ݙسدن تے ول اے درویش ݙھڳ سارے سلسلہ طریقت دے صوفیاء دیاں پرامن بقائے باہمی ، وسیبی سرگرمیاں دا وکھرپ ہن  جیڑہا سرائیکی وسیب دی ڈائیورسٹی دا بہوں وݙا وݙپ اے۔ 

سید جاوید شاہ بخاری

جیوے سرائیکی جھوک 

6 مارچ 2023 سرائیکی کلچرل ݙینہہ 

SaraikiCultureDay
نواز بھٹہ

نواز بھٹہ ضلع کوٹ ادو نال تعلق رکھݨ والے سرائیکی تے اردو گائیک ہن۔
ملک سلیم

ملک سلیم مندھیرا دا تعلق شجاع آباد ضلع ملتان نال اے۔ سیاسی وابستگی پاکستان پیپلز پارٹی نال اے تے جماعت دے متحرک کارکنان اچ شمار تھیندے۔
مشتاق ملک

ملک مشتاق دا تعلق ضلع راجن پور نال اے۔ سرائیکی تحریک دے متحرک کارکن ہن۔
مطیع اللہ خان

مطیع اللہ خان ضلع میانوالی نال تعلق رکھݨ والے ہک صحافی ہن تے سوشل میڈیا تے وی خاصے متحرک ہن۔
منان رفیق چوہدری

منان رفیق چوہدری ضلع لودھراں نال تعلق رکھݨ والے سرائیکی تحریک ہک رہنما ہن۔
مولانا مکی حجازی

مولانا مکی حجازی دا تعلق ضلع رحیم یار خان نال ہئی۔ اے مکہ مکرمہ اچ مسجد الحرام اچ درس ݙیندے ہوندے ہن۔
سید جلال الدین سرخپوش بخاری

سید جلال الدین حیدر سرخ پوش بخاری (1192ء تا 1291ء) اچ شریف، ضلع بہاولپور وچ مدفون سلسلہ سہروردیہ دے ہک  مشہور صوفی بزرگ ہن۔
آپ ہندوستان تے سرائیکی وسیب دے ساداتِ بخاری دے جد ہن۔ آپ امیر سرخ تے سید جلال الدین سرخ پوش دے ناں نال وی مشہور ہن۔ جلال الدین حسین المعروف حضرت مخدوم جہانیاں جہاں گشت انہی دے پوترے ہن۔ ہندوستان وچ نبی کریم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے تبرکات سب توں پہلے آپ ہی گھن کے آئے ہن۔ ہند و پاک وچ سادات دا مستند ترین شجرہ سادات بخارا دا ہی ہے-
## شجرۂ نسب
جلال الدین سرخ بخاری دا شجرہ نسب حضرت علی المرتضیٰ رضی اللہ تعالیٰ عنہ نال ونڄ ملدا ہے آپ آل نبی علیہ السلام تے علی علیہ السلام وچوں ہن۔ اپ دا شجرۂ کجھ ایویں ہے:

**”جلال الدین بن سید علی الموئد بن جعفر بن محمد بن محمود بن احمد بن علی اصغر بن جعفر ثانی بن علی نقی بن محمد تقی بن علی رضا بن جعفر الصادق بن محمد باقر بن زین العابدین بن حسین بن علی ابن ابی طالب(علیہ السلام) “۔**
## ابتدائی حالات
آپ دا ناں جلال الدین حیدر ہئی تے آپ 5 ذی  الحجہ 595ھ کوں بخارا (موجودہ ازبکستان) وچ پیدا تھئے۔ ابتدائی تعلیم بخارا ہی توں حاصل کیتی تے بچپن ہی توں روحانی وجوہات توں مشہور تھی ڳئے۔ جوانی توں پہلے ہی انہاں دے 1500 توں ودھ عالم مرید تھی چکے ہن۔ آپ نے بخارا وچ سید قاسم دی دھی سیدہ فاطمہ نال شادی کیتی جنہاں وچوں ݙو ٻال سید علی تے سید جعفر پیدا تھئے۔ بیوی دی وفات دے بعد آپ اپݨے ݙوہاں ٻالاں کوں گھن کے بخارا توں سرائیکی وسیب دے علاقے بھکر اچ ہجرت کیتی۔
## خاندان
حضرت جلال الدین حیدر دی پہلی بیوی سیدہ فاطمہ، سید قاسم دی دھی ہن۔ جلال الدین حیدر تے بی بی فاطمہ دے ݙو ٻال، علی تے جعفر تھئے۔ 635ھ وچ سیدہ فاطمہ دے وصال دے بعد جلال الدین حیدر بخارا توں سرائیکی وسیب، بھکر ݙو پتراں سمیت منتقل تھی ڳئے۔ علی تے جعفر بخارا وچ دفن ہن۔

بھکر، سرائیکی وسیب وچ جلال الدین حیدر نے حضرت سید صدرالدین نقوی دے پتر سید بدرالدین دی دھی بی بی طاہرہ (زہرہ) نال شادی کیتی۔ زہرہ تے جلال الدین دے ݙو پتر ہن۔ صدرالدین محمد غوث تے بہاؤ الدین محمد معصوم، انہاں دی اولاد ٹھٹھہ، سندھ، اوچ (دیوگڑھ)، سرائیکی وسیب تے لہور دے اردگرد موجود ہے۔ صدرالدین محمد غوث دی دھی نے جہانیاں جہاں گشت نال شادی کیتی۔

## حوالے
متاں اسے ڳݙی تے

ایہ سرائیکی دا مشہور لوک گیت ہے. 

خط لکھاں تے لکھ  کے میں پاڑ  ݙیندی ہاں

کنڈی کھولاں تے کھول کے میں چاڑھ ݙیندی ہاں

متاں اسے ڳݙی تے آ جاویں

پاواں   سرما  تے  کدی   سک   ملدی   پھیراں

وے میں چوݙویں دے چن وانگو ٻلدی پھیراں 

متاں اسے ڳݙی تے آ جاویں

وے  میں  بانگیں  ککڑ  پکا  رکھ   ساں

نالے دیسی گھیو روٹیاں تے لا رکھ ساں

متاں اسے ڳݙی تے آ جاویں

بتی ٻالاں تے ٻال کے میں ٻجھا ݙیندی ہاں

تارے  ڳݨ ڳݨ رات  میں  لنگھا  ݙیندی ہاں

متاں اسے ڳݙی تے آ جاویں

مہندی لاواں تے لاء کے میں دھو لیندی ہاں

کدی  ہساں  تے   کدی  میں  رو  لیندی  ہاں

متاں اسے ڳݙی تے آ جاویں

پاݨی بھرنا  وی اڄ مینوں بھل  ڳیا اے 

سارا بھید میرا سیاں اڳے کھل ڳیا اے 

متاں اسے ڳݙی تے آ جاویں

چولا  دھو کے تے تار اتے پاندی پھیراں

نالے گیت تیرے آوݨ دے ڳاندی پھیراں 

متاں اسے ڳݙی تے آ جاویں

بتی ٻالاں تے ٻال کے میں ٻجھا ݙیندی ہاں

تارے  ڳݨ ڳݨ  رات  میں  لنگھا ݙیندی ہاں

ٻس اسے ڳݙی تے آ جا توں

ٻس اسے ڳݙی تے آ جا توں
مشتاق گورماݨی

مشتاق گورماݨی دا تعلق ضلع مظفرڳڑھ نال ہئی۔ اے ریاست بہاولپور دے سابق وزیراعظم ہن تے مغربی پاکستان دے گورنر وی رہ چکے ہن۔
مخدوم علی حسن گیلانی

مخدوم علی حسن گیلانی دا تعلق اوچ شریف ضلع بہاولپور نال اے۔ اے علاقے دی مشہور سیاسی شخصیت ہن۔
مخدوم سمیع گیلانی

مخدوم سمیع الحسن گیلانی اوچ شریف ضلع بہاولپور دی ہک اہم سیاسی شخصیت ہن۔
ملک حبیب للو

ملک حبیب للو دا تعلق للو آلی موری، اوچ شریف ضلع بہاولپور نال اے۔
مشتاق چھینہ

مشتاق چھینہ ضلع بکھر نال تعلق رکھݨ والے سرائیکی وسیب دے مشہور گلوکار ہن۔
ملک مشتاق لانگ

ملک مشتاق لانگ مرحوم جلالپور پیروالہ ضلع ملتان دی ہک سیاسی شخصیت ہن۔
معاذ ارائیں

معاذ ارائیں ضلع ٹانک نال تعلق رکھݨ والے سرائیکی تحریک ہک اہم رہنما ہن۔
مامون الرشید عباسی

مامون الرشید عباسی مرحوم ریاست بہاولپور دے شاہی خاندان نال تعلق رکھݨ والے ہک شہزادے ہن۔
مقصود دھریجہ

مقصود دھریجہ دا تعلق خانپور کٹورہ ضلع رحیم یار خان نال اے۔ سرائیکی تحریک دے سینئر رہنما ہن۔
جلالپور پیروالہ

جلالپور پیروالہ ضلع ملتان دا ہک شہر اے۔ اے تحصیل ہیڈکوارٹر دی حیثیت رکھدے۔ اتھوں دی مقامی تے اکثریتی زبان سرائیکی ہے۔ اے اہم قدیم تے تاریخی شہر اے۔ اتھاں حضرت پیر سلطان احمد قتال رحمۃ اللہ علیہ دا مزار اے جتھاں ہر سال میلہ لڳدے۔ اتھوں دی مشہور سیاسی شخصیات وچ دیوان عاشق حسین بخاری، دیوان جعفر حسین بخاری، صابر خان بلوچ، فیض رسول خان بلوچ، ملک مشتاق لانگ، ملک غلام عباس کھاکھی وغیرہ شامل ہن۔ 
## حوالے
ملک رحمت اللہ

کراچی وچ موجود سرائیکی تحریک دے ہک مشہور رہنما ہن۔ انہاں دی جماعت ہمدرد سرائیکی پارٹی ہے۔
مرید حسین راز جتوئی

مرید حسین راز جتوئی دا تعلق خان پور کٹورہ نال ہئی۔ آپ سرائیکی تحریک دے بانیاں وچ شمار تھیندن۔ سرائیکی قومیتی تحریک کیتے انہاں دے خدمات وسیب دی تاریخ وچ ہمیشہ یاد رکھے ویسن۔ اے مشہور سرائیکی دانشور تے محقق مجاہد جتوئی دے والد ہن۔
## حوالے
مشتاق گاݙی

مشتاق گاݙی دا تعلق ضلع تونسہ نال اے۔ اے سرائیکی تحریک وچ ہک نمایاں مقام رکھدن۔ انہاں دا تعلق سرائیکی لوک سانجھ نال اے۔
منظور ملک

منظور ملک دا تعلق ضلع رحیم یار خان نال اے۔ انہاں نے سرائیکی ڈرامے کوں کافی ترقی ݙتی اے۔
مہدی حسن شاہ

مہدی حسن شاہ دا تعلق ضلع لودھراں نال اے۔ سرائیکی تحریک دے ہک اہم رہنما ہن۔
مظہر عباس کات

مظہر عباس کات دا تعلق کبیروالہ ضلع خانیوال نال اے۔ سرائیکی تحریک دے ہک متحرک رہنما ہن۔
مطلوب بخاری

مطلوب بخاری دا تعلق ملتان نال اے تے سیاسی طور تے پاکستان پیپلز پارٹی نال وابستہ ہن۔
ساڈی بدقسمتی

ساڈے ملک وچ کوئی حکومت کائینی جیندا ڈنکا آوندی منجھ موجودہ حکومت ایندا ثبوت ھے
مقصود الحسن

مقصود الحسن سرائیکی وسیب دے محکمہ پولیس دے سربراہ ہن جنہاں دا عہدہ ایڈیشنل آئی جی پولیس، سرائیکی وسیب ہئی۔ اے 29 جنوری 2023ء کولوں 29 جنوری 2024ء تک ایں عہدے تے موجود رہ ڳن۔

## حوالے
محمد امین

**محمد امین اکبر** انگریزی : Muhammad Ameen Akbar) صحافی، مصنف تے محقق ہن۔ اوناں دا تعلق صوبہ پنجاب دے شہر مظفرگڑھ دے نال اے۔ او ماہنامہ کمپیوٹنگ تے اردو پوائنٹ دے ٹیکنالوجی نیوز ایڈیٹر وی رہے۔

## حوالے

ونکی:1979ء دے ڄمان٘درُو
رؤف کلاسرا

**رؤف کلاسرا** ہک پاکستانی صحافی تے اردو زبان دے کالم نگار ہن۔ 

## تصانیف

* گاڈ فادر(انگریزی ناول سے اردو ترجمہ)
* اک قتل جو ہو نہ سکا
* اک سیاست کئی کہانیاں
* گمنام گاؤں کا آخری مزار(360ص/کہانیاں)

## حوالہ جات

## بیرونی روابط
* آفیشل ویب سائٹ

ونکی:صحافی
اپریل

**اپریل** گریگورین سال دا چوتھا مہینہ اے۔ 

اپریل گریگورین سال دا چوتھا مہینہ ہے۔ ایں مہینے وچ شمالی نصف کرے وچ بہار دا موسم ختم تھی ویندے۔ ہک خیال دے مطابق ایندا ناں لاطینی Aprilis تے رکھیا گیا ہے جیندا مطلب شروع تھیوݨ یا کھلݨ ہے کیوں جو ایں مہینے وچ درخت وغیرہ دے  پتے پھٹݨ شروع تھیندن پر تاریخ دان ایں تے کجھ زیادہ متفق کائنی۔ 

ونکی:اپریل
بربر قبیلہ

بربر ہک قبیلہ ہے جیہڑا ٻہوں تعداد وچ شمالی افریقا وچ آباد ہے۔ ایہ لوگ مسلمان تھیوݨ دے بعد بڑے بہادر فوجی ثابت تھئے۔ اڄ کل شمالی افریقہ دا بربر علاقہ الجزائر، مراکش، تیونس (جیں کوں مجموعاً المغرب آکھا ویندا ہے) وغیرہ وچ ونڈا ہویا ہے۔ قصیدہ بردہ شریف دے خالق امام بوصیری تے طارق بن زیاد دا تعلق وی ایں قبیلے نال ہئی۔
## حوالے
ڈونلڈ ٹرمپ

ڈونلڈ ٹرمپ (پیدائش 14 جون، 1946ء) امریکا دی ہک کاروباری شخصیت ہن جیہڑے سنہ 2016ء دے امریکی صدارتی انتخابات دے نتیجے وچ ریاستہائے متحدہ دے پینتالیہویں صدر منتخب تھئے۔ ٹرمپ کوں سب توں زیادہ شہرت امریکی صدارتی امیدوار دے طور تے ملی تے اپݨی انتخابی مہم وچ ٹرمپ ہک مسلم دشمن سیاست دان دے روپ وچ سامݨے آئے۔ ڈونلڈ ٹرمپ 14 جون 1946ء نیویارک دے علاقے کوئنز وچ پیدا تھئے۔ 13 سال دی عمر وچ انہاں کوں نیویارک ملٹری اکیڈمی بھیڄا ڳیا جتھاں اوہ نصابی تے غیر نصابی سرگرمیاں دے نال نال طلباء دی سیاست دا حصہ وی بݨے۔ ٹرمپ نے 1968ء وچ یونیورسٹی آف پینسلوینیا توں معاشیات وچ گریجوایشن کیتی۔ 

بزنس ٹائیکون فریڈ ٹرمپ دے پتر ڈونلڈ نے والد دے قرضے توں ذاتی کاروبار شروع کیتا۔ 1971ء وچ خاندانی کمپنی دا کنٹرول حاصل کیتا تے اُوندا ناں بدل کے ٹرمپ آرگنائزیشن رکھا۔ انہاں نے اپݨے ہوٹلاں، کسینو تے تعمیراتی منصوبیاں دے ذریعے ملک گیر شہرت حاصل کیتی۔ 70 سالہ ٹرمپ دے مطابق، انہاں دے اثاثے 10 بلین ڈالر توں زائد ہن۔ ٹرمپ دی پہلی ݙو شادیاں ناکام رہیاں۔ سابق ماڈل میلانیا کناوس نال ٹرمپ نے 2005ء وچ تریجھی شادی کیتی۔ ٹرمپ شوبز انڈسٹری تے ذرائع ابلاغ نال وی تعلق رکھدے ہن۔ انہاں نے مشہور ٹی وی سیریز دی اپرنٹس دے 14 سیزناں دی میزبانی کیتی تے متعدد کتاباں وی لکھیاں۔

1987ء وچ پہلی وار ٹرمپ نے صدارتی انتخاب لڑݨ وچ دلچسپی ظاہر کیتی۔ 2000ء وچ انہاں نے ریفارم پارٹی دا صدارتی امیدوار بݨݨ دی کوشش کیتی۔ 2008ء وچ ٹرمپ ہک وار ول اوں وقت توجہ دا مرکز بݨے جݙݨ انہاں نے صدارتی امیدوار باراک اوباما دی جائے پیدائش امریکا دی بجائے کینیا کوں قرار ݙتا۔ ڈونلڈ ٹرمپ نے جون 2015ء وچ ریپبلکن پارٹی دے ٹکٹ تے صدارتی انتخابات لڑݨ دا اعلان کیتا تے حریفاں کوں مات ݙیندے ہوئے پارٹی دی نامزدگی حاصل کر گھدی۔ ایہ امر قابل ذکر ہے کہ پے در پے اسکینڈلاں، متنازع تے نفرت انگیز بیانات ٹرمپ دی انتخابی مہم تے پوری طرح چھائے رہیے۔ 2016ء دے امریکی انتخابات وچ ریپبلکن پارٹی دے امیداوار ڈونلڈ ٹرمپ امریکا دے 45 ویں صدر منتخب تھی ڳئے۔

## حوالے
عام الفیل

عام الفیل (عربی: عام الفيل، انگریزی: The Year of the Elephant)، اسلامی تاریخ وچ ایہ سال ٻہوں ہی اہمیت رکھدے۔ ایہ سال 570ء دا ہے۔ اینہی سال مکہ مکرمہ وچ حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی ولادت تھئی، انہاں دے والد محترم نے وفات پاتی تے کعبے تے حملے دا واقعہ پیش آیا۔
عام الفیل دا مطلب ہے "ہاتھی والا سال"۔ عام الفیل یا ہاتھی والے سال دا ذکر قرآن وچ سورہ الفیل وچ ہے۔ این سال حبشہ دے مقرر کردہ یمن دے گورنر ابرہہ نے مکے تے حملہ کیتا۔ اوں نے اصل وچ صنعاء (یمن دا شہر) وچ ہک کلیسا (چرچ) الكليس تعمیر کیتا ہئی تے چونکہ اوہ مسیحی ہئی ایں کیتے اوہ چاہندا ہئی کہ عرب مکہ ونڄݨ دی بجائے اوں کلیسا کوں مرکز بݨاوے۔ جݙݨ ایہ ممکن نہ تھیا تاں اوں نے کعبہ کوں تباہ کرݨ دی ٹھاݨی۔ اوں دے لشکر وچ سینکڑاں ہاتھی شامل ہن۔ ایہ ڳالھ وی آکھی ویندی ہے کہ ابرہہ نے کعبے کوں ڈھہاوݨ دا ارادہ مذہبی جنون وچ نہ کیتا ہئی بلکہ اوندی پشت تے کھڑی اوں وقت دی مسیحی دنیا کوں بحيره احمر دى بحرى گزر گاه تے مكمل تسلط دركار ہئی كيونكه اوں زمانے وچ جیں قوت دے ہتھ وچ بحرى گزر گاہواں ہوندے ہن۔ اوہے عالمى اقتصاديت حكمرانى كریندے ہن۔

اسلام توں قبل کعبہ چونكه عرباں دا ثقافتى تے مذهبى مركز ہووݨ دے نال نال انہاں دا اقتصادى "چيمبر آف كامرس" وی ہئی۔ ایں کیتے منهدم كرݨ کیتے وݙے جواز دے طور تے یمن وچ قائم عيسائيت دا سب توں وݙا گرجا "الكليس" تباه كرا ݙتا ڳيا جیندا الزام عرباں تے لا كے اوں نے اسلام توں پہلے بيت الله كوں مٹاوݨ دا اراده كيتا۔ اوں وقت قریش دے سردار حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے ݙاݙا حضرت عبدالمطلب نے قریش کوں پہاڑاں تے پناہ گھنݨ کوں آکھا تے خود اپݨے کجھ ساتھیاں دے ہمراہ شہر وچ رہیے۔ ابرہہ نے پیغام بھیڄا کہ اوہ صرف کعبے کوں تباہ کرݨا چاہندا ہے تاں حضرت عبد المطلب نے آکھا کہ اوں گھر دا مالک خود ایندا محافظ ہے تے میکوں یقین ہے کہ اوہ اینکوں حملہ آورواں توں بچیسی تے ایں گھر دے خدام کوں بے عزت نہ کریسی۔ ابرہہ نے جݙݨ حملہ کیتا تاں اللہ نے ابابیلاں دا جھرمٹ بھیڄا جیں نے ابرہہ دے تمام لشکر تے کنکریاں وسائے۔ انہاں ککھاں نے ابرہہ دے لشکر کوں تباہ کر ݙتا۔ ابرہہ زخمی حالت وچ یمن دی طرف فرار تھیا مگر رستے وچ مر ڳیا۔ ایہ واقعہ 570ء وچ پیش آیا تے اونہی سال حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی ولادت باسعادت تھئی۔
عام الفیل کوں عرباں نے مختلف واقعات کیتے ہک حوالے دے طور تے استعمال کرݨا شروع کیتا۔ اتھوں ہک تقویم (کیلینڈر) دا آغاز تھیا جیہڑا حضرت عمر رَضی اللہُ تعالیٰ عنہُ دے دور تک جاری رہیا یعنی ہجری کیلینڈر دے اجرا تک، جݙݨ مسلماناں نے ہجرتِ مدینہ کوں ہک حوالے دے طور تے منا تے اسلامی تقویم دا آغاز کیتا۔ اینہی کیتے آکھا ویندے کہ حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی پیدائش سن ہک عام الفیل وچ تھئی۔

## حوالے
ݙندالی

اے ھک ڄٹاکا سندر اتے اوزار ھے۔ اے لکڑ اتے لوہے نال بݨائی ویندی ھے۔ لوہے نال لوہار بݨیدے اتے لکڑ نال درکھاݨ۔
میݙی سنڄاݨ

میݙا ناں.ملک غلام مصطفٰےمڑل ھے
میݙی،زات مڑل
جاء ٹکاݨہ وستی مڑل نورپوربہاولپور
قوم ""سرآئیکی
ٻولی. سرآئیکی 
بھوم تعلیم "" ایم اے اردو وغیرہ
روزی دا اڑتلہ"" تدریس
نزوݪ دا ڄیہاڑہ ہک اپریل انی سوچوراٹھ
قلمی ناں
١ شیدا سرآئیکی پکھی واس "فقیر"نورپوری بہاولپور
پاکستان کرکٹ بورڈ

پاکستان کرکٹ بورڈ (Pakistan Cricket Board or PCB) پاکستان وچ ہر قسم دی فرسٹ کلاس کرکٹ، ٹیسٹ کرکٹ تے ہک روزہ کرکٹ دا انتظام کریندے۔ ایہ پاکستان کرکٹ ٹیم دے تمام قومی تے بین الاقوامی کرکٹ دے مقابلیاں کوں ترتیب ݙیندے۔
## تاریخ
1947ء وچ آزادی پاکستان دے وقت پاکستان وچ ہر قسم دی کرکٹ بھارت دی کرکٹ دا حصہ ہئی۔ پاکستان دی آزادی دے بعد 1 مئی، 1949ء وچ پاکستان کرکٹ بورڈ کوں پاکستان کرکٹ ٹیم دی انتظامیہ دی ذمہ داری سونپی ڳئی۔ اوں وقت ایندا ناں بورڈ آف کرکٹ کنٹرول فار پاکستان (Board of Cricket Control for Pakistan) رکھا ڳیا جینکوں 1995ء وچ تبدیل کر کے پاکستان کرکٹ بورڈ رکھ ݙتا ڳیا۔
پاکستان کرکٹ بورڈ بین الاقوامی کرکٹ انجمن (International Cricket Council) دا رکن 28 جولائی، 1952ء وچ بݨا۔ پاکستان نے پہلا ٹیسٹ میچ اکتوبر 1952 میں بھارت دے خلاف ڈرنگ اسٹیڈیم بہاولپور وچ کھیݙا۔
## ڈومیسٹک اسکواڈز
*بلوچستان 
*سنٹرل پنجاب 
*سندھ
*ناردرن اسکواڈ
*سرائیکستان (جنوبی پنجاب) کرکٹ ٹیم
*خیبرپختونخواہ

## سربراہان
*خان افتخار حسین خان،	1948–1950
*چوہدری نذیر احمد خان،	مارچ 1950 - ستمبر 1951
*عبد الستار پیرزادہ،	ستمبر 1951 - مئی 1953
*میاں امین الدین،	مارچ 1953 - جولائی 1954
*محمد علی بوگرہ،	جولائی 1954 - ستمبر 1955
*میجر جنرل اسکندر مرزا،	ستمبر 1955 - دسمبر 1958
*فیلڈ مارشل محمد ایوب خان،	دسمبر 1958 - جون 1963
*سید فدا حسین،	جون 1963 - مئی 1969
*آئی اے خان،	مئی 1969 - مئی 1972
*عبد الحفیظ کردار،	مئی 1972 - اپریل 1977
*چوہدری محمد حسین،	اپریل 1977 - جون 1978
*لیفٹینینٹ جنرل کے ایم اظہر،	جون 1978 - فروری 1980
*ائیر مارشل محمد نور خان،	فروری 1980 - فروری 1984
*لیفٹینینٹ جنرل غلام صفدر بٹ،	فروری 1984 - فروری 1988
*لیفٹینینٹ جنرل زاہد علی اکبر خان،	فروری 1988 - ستمبر 1992
*جسٹس ڈاکٹر نسیم حسن شاہ،	اکتوبر 1992 - جنوری 1994
*جاوید برقی،	جنوری 1994 - مارچ 1995
*سید ذو الفقار علی شاہ بخاری،	مارچ 1995 - جنوری 1998
*خالد محمود،	جنوری 1998 - جولائی 1999
*لیفٹینینٹ جنرل توقیر ضیاء،	جولائی 1999 - دسمبر 2003
*شہریار محمد خان،	دسمبر 2003 - اکتوبر 2006
*ڈاکٹر نسیم اشرف،	اکتوبر 2006 - اگست 2008
*اعجاز بٹ،	اگست 2008 - اکتوبر 2011
*ذکاء اشرف،	اکتوبر 2011ء – 28 مئی 2013ء
*نجم سیٹھی،	جنوری 2013ء – جنوری 2014ء
*ذکاء اشرف،	جنوری – فروری 2014ء
*نجم سیٹھی،	فروری 2014ء – 16 مئی 2014ء
*شہریار محمد خان،	مئی 2014ء – اگست 2017ء
*نجم سیٹھی،	اگست 2017ء – اگست 2018ء
*احسان مانی،	اگست 2018ء - اگست 2021ء
*رمیز راجہ،	اگست 2021ء - دسمبر 2022ء
*نجم سیٹھی،	دسمبر 2022ء – تاحال
## حوالے
انٹرنیشنل کرکٹ کونسل

انٹرنیشنل کرکٹ کونسل (International Cricket Council) کرکٹ دی انتظامیہ دا ناں ہے جیہڑی 1909ء وچ برطانیہ، آسٹریلیا تے جنوبی افریقہ دے نمائندگان دی طرفوں امپیرئیل کرکٹ کانفرنس دے ناں نال شروع کیتی ڳئی۔ 1965ء وچ ایندا ناں تبدیل کر کے انٹرنیشنل کرکٹ کانفرنس رکھا ڳیا ول 1989ء وچ اس دا ناں تبدیل کر کے بین الاقوامی کرکٹ کونسل رکھا ڳیا۔
بین الاقوامی کرکٹ کونسل دے 104 ارکان ہن۔ جنہاں وچوں 12 ارکان اوہ ہن جیہڑے ٹیسٹ کرکٹ کھیݙݨ دی حیثیت رکھدن۔ انہاں کوں فل ارکان دا ناں ݙتا ڳیا ہے۔ 92 ارکان ایسوسی ایٹ ارکان ہن۔ انٹرنیشنل کرکٹ کونسل ہر قسم دے کرکٹ دے ٹورنامنٹ یا مقابلیاں کوں ترتیب ݙیندی ہے۔
بین الاقوامی کرکٹ کونسل دا صدر مقام دبئی وچ واقع ہے۔
## ارکان
انٹرنیشنل کرکٹ کونسل دے ارکان کوں ترئے گروہاں وچ تقسیم کیتا ویندے۔ فل رکن (Full Members) (ٹیسٹ کرکٹ کھیݙݨ والے ممالک)، ایسوسی ایٹ رکن (Associate Members) تے افیلی ایٹ رکن (Affiliate Members)۔
انٹرنیشنل کرکٹ کونسل دے ارکان ممالک دی تعداد 104 ہے۔ جنہاں وچوں 12 فل رکن تے 92 ایسوسی ایٹ رکن ہن۔
## حوالے
تسی روہی تے تھل دامان

سرائیکیوسیب تسا  تے 

تسی روھی تےتھل دامان 

                        لکھت؛ فرھاد فریدی

جڈاں وی سرائیکی وسیب وچ فصلیں دی رہی دا سیزن آمدے۔سرائیکی وسیب دے خطے چولستان،تھل،دامان سمیت بہاولپور ڈویزن توں گھن تے خواجہ فرید دی نگری کوٹ مٹھن،راجن پور ،ڈی جی خان دی نہریں دی بندش کرڈتی ویندی ہے۔اتھوں دے کسان مل ماہنگے ڈیزل تے فصلاں رہون تے مجبور ہوندن۔جیڑھے علاقیں وچ تلوں دا پانی کوڑا تے تلویں سطح تے ڈونگا ہوندے اتھاں ٹویل نی چلدے بلکہ جڈاں تئیں پانی نہراں وچ نہ آوے فصلاں دی کاشت نہ ممکن ہوندی ہے۔فصل دی رہئی متاثر تھیندی ہے۔اے قصہ ہک سال دا نی بلکہ اے ہر سال دی کہانی ہے۔سرائیکی وسیب دا اے ایشو اتنا وڈا ہے جیندے تے اتھوں دے عوامی نمائندیں دے چپیں تے چپ دے تالے ہن۔الا کئی نی سگدا۔فریاد کینکوں سنائی ونجے۔سرائیکی وسیب جتھ ست دریائے دا ملاپ تھیندے۔جیندا پانی ملک دے ڈھگ سارے علاقے کوں سیراب کریندے۔اتھاں ترہے توں لوک مردے پن۔جانور ہلاک تھیندے پن۔چرند پرند پانی دی بوند بوند کوں ترسدے پن۔زمیناں فصلاں دی کاشت توں متاثر تھی تے بنجر تھیندیاں پن۔اتھاں دے لوک نمانڑے کیندے منہ توں ڈھدے بیٹھن۔ملک وچ خوشحالی ہووے تے بھاویں قحط اساڈا سرائیکی وسیب ہمیش ترہیا رہندے۔جیویں منہ تار دریا ترہیے وسیب توں گذر تے باقی ملک کوں سیراب کریندے پن۔ایویں چولستان توں منہ تار عباسیہ نہر  روہی دے روہیلیں کوں ترہیا رکھ تے آباد کاریں دی زمیناں کوں سیراب کریندی پئی ہے۔اے ول وانجھ کیندے نال تے کیوں تھیندی پئی ہے۔؟کیا اساڈا قصور اے ہے جو اساں پاکستان نال محبت کریندوں۔جے اساڈا قصور ایہو ہے تاں ول لگدے اساکوں بنگلہ دیش بنن تے وی مجبور تساں کریندے پیو۔

‏تیکوں گاوے کھیر پلایم 

پانڑی پیتم کھارے

میڈی روہی تسی مر گئی

تیڈے شہر فوارے

واہ  وے تیڈے بھائی چارے
میڈے دیس وچ

آ میڈا جانیاں آ میڈے دیس وچ

آمیڈا جانیاں آمیڈے دیس وچ آ کے ڈیکھیں جو دردیں دی سولی اتے لوک چڑھدن کیویں لوک لہندن کیویں.. 
پتھریں دے بنڑے ہوۓ گھریں دے اندر ریشمی جسم ڈکھاں کوں سہندن کیویں..
مونجھیں کونجیں دے وانگوں چودھاروں پھرن 
شام تھیوے تاں کندھیاں تے بہندن کیویں..
رات بے سئیت لوکاں دے گھر دے اندر وئینڑ در دے ولیکھاں توں آندن کیوں..
آکے ڈیکھیں جو دردیں دی درسال تے ایں حیاتی کوں کیویں رو وایا ویندے...
اپنڑیں آکھیں دیں ہنجھوں کوں پالنڑ کیتے بے کسی کوں وسیلہ بنڑایا ویندے..
اتھ تاں معصوم دے ہونٹ سیتے ویندین اوندیں جذبیں کوں سولی چڑھایا ویندے..
عید دی رات ہے بھانویں شب رات ہے دڑکے ڈے ڈے کے اوکوں سمایا ویندے..

آ کے ڈیکھیں جو میڈے مقدر دے وچ اوکھے پینڈے ریہے پندھ کشالے ریہے..
تیڈے سانگے ڈسا خوشیاں کتھوں پناں میکوں ملنڑ کیتے ڈکھ اوبہالے ریہے..

آمیڈا جانیاں آ میڈے ڈیس وچ...!!
بہرام خان

بہرام خان ترک نسل دا سردار ہائی. پہلے بابر وت ہمایوں دا سپہ سالار بݨیا.
عبدالرحیم خان خاناں

عبدالرحیم خان خاناں بہرام خان دا پتر ہائی. لہور وچ ڄمیا ہائی
ریختہ

ریختہ اردو زبان دی ادبی ٻولی ہے۔ ایہ اردو زبان دے پراݨے نانواں وچوں ہک ہے۔
مشہور شاعر مرزا اسد اللہ خان غالب نے ریختہ دے بارے آکھا ہئی کہ:

"ریختہ کے تمھیں استاد نہیں ہو غالب

کہتے ہیں اگلے زمانے میں کوئی میر بھی تھا"

لفظ ریختہ تے اردو کلاسیکی شاعری وخ ٻہوں سارے اشعار ملدن۔ مثلاً میر تقی میر دہلوی دا ہک شعر ہے:

"ریختہ کاہے کو تھا رتبۂ اعلیٰ پہ میر

جو زمیں نکلی اسے تا آسماں لے گیا"

## حوالے
عبیدااللہ علیم

عبیداللہ علیم اردو زبان دے مشہور شاعر ہن۔ انہاں دا تعلق جماعت احمدیہ نال ہئی تے جماعت دے سرگرم رکن ہن۔
## حوالے
مومن خان مومن

مومن خان مومن (پیدائش:1800ء— وفات: 14 مئی 1851ء) دبستان دہلی نال تعلق رکھݨ والے اردو زبان دے مشہور شاعر تے مرزا غالب دے ہم عصر ہن۔ مومن خان ناں تے مومن تخلص ہئی۔ والد دا ناں غلام نبی خاں ہئی۔ مومن دے ݙاݙا سلطنت مغلیہ دے آخری دور وچ شاہی طبیباں وچ داخل تھئے تے حکومت توں جاگیر وی حاصل کیتی۔ مومن بچپن ہی توں ذہین ہن۔ حافظہ بہت اچھا ہئی۔ چنانچہ عربی و فارسی، طب، نجوم تے موسیقی وچ جلدی کمال حاصل کر گھدا۔ اصناف شاعری وچ قصیدہ، رباعی غزل، ترکیب بند، مثنوی سبھے تے طبع آزمائی کیتی ہے۔ دلیبتوں پنج مرتبہ ٻاہر نکلے مگر وطن دی محبت نے اپݨی طرف چھک گھدا۔ مومن نہایت آزاد مزاج، قانع تے وطن پرست ہن۔ امراء تے روساء دی خوشامد توں انہاں کوں سخت نفرت ہئی۔ ایہا انہاں دے کردار دی ہک نمایاں خصوصیت ہئی۔ مومن دی یادگار ہک دیوان تے چھی مثنویاں ہن۔ 1851ء وچ اپݨے کوٹھے توں ڈھے کے وفات پاتی۔

## حوالے
رشید قیصرانی

رشید قیصراݨی دا تعلق سرائیکی وسیب دے ضلع تونسہ نال ہئی۔ اردو زبان دے مشہور شاعر ہن۔ مذہبی طور تے احمدی یا قادیانی ہن تے جماعت احمدیہ دے سرگرم رکن ہن۔
## حوالے
دلکش اماموی

دلکش اماموی سرائیکی شاعر ہے

ساڈے  نال  بھورلا   کھل   تے   آلائی   ونج 

ویندا تاں او نویں پائیں گل نال لائی   ونج

ایں گیت دے نامور خالق شاعر ،فنکار تے گلو کار سئیں دلکش اماموی سئیں کل جمعرات شام کوں ایں جہان فانی توں کوچ کر گئے جیویں جو  محترم سئیں دلنور نورپوری ہوراں دا شعر ہے

دلنور اے دنیاں فانی ہے کوئی آج ویسی کوئ کل ویسی

تے اج انہاں دا نماز جنازہ انہاں دے آبائی قبرستان گوٹھ غنی وچ پڑھایا گیا تے اتھائیں ہی آپ کوں دفن کیتا گیا 

دلکش اماموی صاحب ہوراں دا اصل ناں خادم حسین ہا آپ دے والد صاحب دا ناں مولوی فیض بخش ہا تے آپ غنی گوٹھ وچ پیدا تھئے آپ دا تخلص دلکش ہا تے آپ استاد الشعراء استاد صوفی فیض محمد دلچسپ صاحب ہوراں دے پہلے پہلے شاعراں دی فہرست وچ شامل ہن تے آپ ہوراں دے ناں دی نسبت توں ہی آپ دا ناں دلکش رکھیا گیا 

اماموی آپ اپنے مرشد امام بخش مہروی دی وجہ توں سڈویندے ہن تے آپ دی زات قریشی  ہئ

آپ عاشق رسول صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم ہن تے آپ حمدیہ تے نعتیہ شاعری بہوں کیتی اے آپ نے نظم وی لکھی اے جیندے وچ دھی دا قاتل شامل ہے لیکن بد قسمتی نال انہاں دا کلام کتابی شکل وچ نی شائع تھی سگیا آپ نے دو شادیاں کیتیاں تے زندگی دا ساتھ انہاندے نال ناں چل سگیا تے آپ تن تنہا زندگی فقیرانہ حال وچ اڈہ واہی حسین دے نزدیک کلھی کوٹھی وچ گزریندے پے ہن آپ دی نرینہ اولاد کوئ کائنا ہئی تے ہک دھی ہئ تے آپ مرن توں پہلے کجھ ڈینھ اپنی بیٹی کول موضع منگڑیچہ چیمہ فیکٹری ہائیڈراجکاں روڈگزار آئے

آپ شاعر وی ہن ادیب وی ہن فنکار وی ہن تے گلوکار وی ہن آپ نے تھیٹر وچ وی کم کیتا آپ ریڈیو پاکستان بہاولپور تے وی پروگرام واسطے ویندے ہن تے آپ مختلف پروگراماں تے سٹیج سیکرٹری دے فرائض وی سر انجام ڈیندے رہ گن آپ پولیس وچ بطور سپاہی وی بھرتی تھے لیکن آپ کجھ عرصے بعد معطل تھی گئے ۔ آپ دے بہوں سارے شاگرد ہن جیندے وچ  محترم سئیں دلنور نورپوری وی شامل ہن 

سرائیکی شعراء کرام دیاں ناں کوئی تنظیماں ہوون دی وجہ توں تے نہ کوئی سرکاری سطح تے اعلیٰ ادبی اداریاں دی سرپرستی نہ ہوون دی وجہ توں ساڈے سرائیکی شعراء کرام نہ صرف بیماریاں دی وجہ توں مردے ویندن تے نہ ہی انہاں دا کلام کوئی شائع  کر تے محفوظ کیتا ویندا پے

اگر اللہ پاک میں فقیر کوں معاف کرے تاں ناں چاہندیں وی ہک روایت ہے جو دلکش صاحب اپنے دوست یار دے محبوب دی خاطر ونجارے وی بݨے ہن دیکھو نہ دوستو ہر کوئی اپنے محبوب اپنے دوست تے اپنے عشق تے عاشقی وچ تاں مجنوں،دیوانہ ،فقیر تے ونجارہ بن ویندے لیکن کوئی اپنے یار کمال دے محبوب کیتے ونجارہ بن دکھاوے تاں پتہ لگ ویندے گال بہوں لمبی تھیندی ویندی ہے اللہ پاک آپ کوں اپنے پیارے محبوب حضرت محمد مصطفی صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے صدقے جنت الفردوس وچ اعلیٰ مقام عطا کرے میں عرفان اکبر صاحب دا وی شکر گزار ہاں کے انہاں میکوں آپ دی تصویر بھیجی شکریہ دوستو اللہ تعالیٰ آپ سب دوستوں کوں خوش رکھے آباد وشاد رکھے جزاک اللہ

                     ارشد آمشام

## وفات
خمیس ١١ مئی ٢٠٢٣ء اڈا واہی حسین

انہاں دا نماز جنازہ انہاں دے آبائی قبرستان گوٹھ غنی وچ پڑھایا گیا تے اتھائیں ہی آپ کوں دفن کیتا گیا 

## نمونہ کلام
میم کریم دے در اقدس تے سلطان شہنشاہ جُھک ویندن

نئیں رہندے ہوش نوابی دے قصے میں میں والے مُک ویندن

اوندے نوری نور تجلے توں شہباز پکھی اک چُک ویندن

اوندی کالی کملی وچ دلکش بدکار تے مجرم لُک ویندن

شاعر :/مرحوم دلکش اماموی صاحب آف ادہ واہی حسین ( بہاولپور)
شہباز شاذر

شہباز شاذر سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔

## ڄم پل
بصیرہ ضلع مظفرڳڑھ 

## کتاباں

* عشق خوشبو ہے ڈو جہانیں دی

## نمونہ کلام

### نظم۔۔۔ وینڑ
گھر بیٹھے ہیں محفوظ نسے

جے باہرو نکلوں گولی ہے

میڈے دیس اچ خون دی ہولی ہے

کوئ کھلدا باہرو نکھتا ہا

ول چوک توں واپس لاش ائ اے

آئ امن دی فاختہ آلھنڑے وچ

کھمنب کھتڑے زخمی زخمی ہئ

چئو گردوں شور ہا کاویں دا

چودھارو جھٹ ہن بازیں دے

سب چیڑیاں سہمیاں سہمیاں ہن

اتھ چمن اداس ویران ڈِسین

ٹنگ ٹنگ تے چبری بیٹھی ہئ

ہا چہرہ زخمی کلیاں دا

سب شاخاں وینڑ کریندیاں ہن

ایہو رو رو ول ول آھدیاں ہن

ایں وار بہار دغا کیتے

ساڈا جرم ڈسائے اساں کیا کیتے؟

شہباز شاذر

### نظم۔۔۔ لاشاں
گھر چپ اے بکھ دے روزے ہن

آؤں چوک تے ماتمی چہرے ہن

کوئ کھلدا ہسدا نی ڈسدا

سب گنگے ڈورے اندھے ہن

نہ سنڑدے کوئ نہ ڈھدا ہے

سب بولنڑ توں وی قاصر ہن

کجھ ٹردیاں پھردیاں لاشاں ہن

میڈے دیس دے ہر ہک چوک اتے

اج آپ پڑھاونڑ آیاں ہن

خود آپنڑے آپ جنازے کوں

ول آپنڑیاں آپ مکانڑی ہن

ایویں لگدے خود کوں مونڈھا ڈے

غستان دو ٹردیاں ویندیاں ہن

اے لاشاں کیندیاں لاشا ں ہن؟

شہباز شاذر
کھیارا

کھیارہ برادری جیہڑی کہ پاکستان دے پنجے صوبیاں اچ پائی ویندی ہے۔ زیادہ تر سرائیکی وسیب تے پنجاب دے ضلع میانوالی، بھکر، جھنگ، سرگودھا، خانیوال، ملتان، وہاڑی، راجن پور، لیاقت پور تے خیبر پختونخوا دے ضلع ڈیرہ اسماعیل خان تے ٹانک وچ آباد ہن۔ جنہاں وچ زیادہ تر سرائیکی ٻولی ویندی ہے۔ پاکستان وچ تقریباً کھیارا قوم دی 1 لکھ تک کم و پیش آبادی ہے۔
ونکی:سرائیکی قبائل
ونکی:قبائل
ساݙی مترائی ٻولی

اڄ میں انٹرنیٹ تے کجھ ضروری مواد لبھیندا ودا ہم تے میݙی نظر ایں ویبسائٹ تے پئی ھِ تاں میکوں اے ڈیکھ کے ٻہوں خوشی تھئی ھِ جو ساݙی ماء ٻولی کوں وی ایک پلیٹ فارم مل گئے۔ سرائیکی بلاشبہ دنیا دی قدیم ترین زباناں وچوں ہک ہے تے اے جہڑے خطے دی زبان ھِ جہڑا جو ہر دور دے وچ علم و فن دا مرکز ہا۔ اے اوں خطے دی زبان ہے جتھا اسلام تو پہلے بدھ مت دا راج ہا۔ اتھائیں ہندو مدہب دا دیوتا جیکو جو نرسمھا آدھن اوندی پیدائش تھئء ہئی۔ اے ہندو تے آریا قوم دی اوں ویلے دی ٻولی ہے جݙاں اے لوک عروج وچ ہن۔ وت سوچݨ دی ڳالھ اے ھِ جو ایں زبان کوں او عروج نئیں ملیا جہڑا جو ویندیاں جڑواں زباناں کوں ملیے۔ ایندی وݙی وجہ ہے ہے جو ساݙے سرائیکی بھرا احساس کمتری دا شکار ہن انہاں اپنڑی زبان کوں او سمان نی ݙتا جو ݙوجھیا ٻولیاں کو ملیے۔ ایندی سب تو وݙی مثال ہے  جو ونڈ دے ویلے ہزاراں ہندو جہڑے جو ملتانی ٻولیندے ہن ماسواۓ کجھ لوکیں دے انہاں ایں ٻولی کو چھوڑ کے اتھوں دیاں مقامی ٻولیاں کو اپنا گیدھ ے۔ ݙوجھے پاسوں پاکستان وچ وی کئی لوک مختلف وجوہات دی بنیاد تے ایں ٻولی کوں چھوڑ ڳئن۔ اللہ بھلا کرے ایں صدی دے سرائیکی دانشوراں، ادیباں، شاعراں تے سوشل میڈیا انفلوئینسرز دا جنہاں نے موجودہ دور وچ ایں زبان ماء ٻولی کیتے ٻہوں ودھیا کم کیتے تے کریندے پن۔
آصبسٹوس بیگز

آصبسٹوس بیگز وچارے مخصوص بیگز نیں جو آصبسٹوس دے شامل مواد (ACMs) دی محفوظ ٹھیکراؤ تے نجیکرنے لئیں تیار کیتے گئے نیں. آصبسٹوس اک خود بخود پیدا ہون والا کان مٹی اے جو اپنی حرارت میں مزیداری تے حرارتی خواص واسطے مختلف صنوعتوں وچ وسیع پیمانے توں استعمال ہوندی سی. لیکن, اک اک چیز یانہ پتا لگیا اے کہ جب یہ آصبسٹوس دے تانبے پھائبر وچ شامل ہوندیاں نیں اے تے انسانی صحت لئی بہت خطرناک سبت ہوسکدیاں ہن.

آصبسٹوس بیگز موٹے تے پھاڑن والے مواد دوارا بنائیا جاندیاں نیں جو آصبسٹوس دے پھائبرز دی بہار ناں ہون دے. انہاں بیگز وچ عموماً واضح انتباہات اتے مناسب تشریعی پلان دے نشان لگے ہوندے نیں. انہاں بیگزاں نوں آصبسٹوس دی ٹھنیاں، آصبسٹوس دی ٹائلز یا دیگر آصبسٹوس دے ردی مواداں نوں جمع کرن اتے ذخیرہ کرن لئیں استعمال کیتا جاندا اے.

آصبسٹوس نال کام کرندے وقت, احتیاطی تراکیب دی پابندی نال تباہی دے خطرے کوم کرنا بہت ضروری اے. اس وچ محفوظی لباس، تنفسی ماسک اتے دستانے لبان

جے توں آصبسٹوس بیگز دی خرید کرنی آہی، تے تھوں کئی آپشن ویچ سوچ سکدے ہیں:

# آصبسٹوس سپلائی کمپنیاں: کئی کمپنیاں آصبسٹوس سے متعلقہ مصنوعات فراہم کرنے پر متمرکز ہوتی ہیں، جن میں آصبسٹوس بیگز بھی شامل ہوتی ہیں. یہ کمپنیاں عموماً مختلف اختیارات دیتی ہیں اور آصبسٹوس بیگز فراہم کرسکتی ہیں جو امنیتی معیاروں اور ضوابط کو پورا کرتے ہیں. توں اونلائن آصبسٹوس سپلائی کمپنیاں دی تلاش کرسکدا ہے تاکہ توں نزدیک ترین فراہم کنندہ دے نزدیک پتا لگا سکے.
# تعمیراتی اور صنعتی سپلائی دوکانیں: کئی تعمیراتی اور صنعتی سپلائی دوکانوں وچ آصبسٹوس بیگز یا متعلقہ مصنوعات ہوسکدیں ہندیاں. توں مقامی دکاناں نوں رابطہ کرسکدا ہے یا ان دی ویب سائٹ ئیں چیک کرسکدا ہے تاکہ دیکھ سکے کہ آصبسٹوس بیگز دستیاب ہون یا توں ان لئی آرڈر کرسکدا اے.
# آن لائن خریداری: مختلف آن لائن خریداری ویب سائٹس آصبسٹوس بیگز دی پیشکش کردیاں ہندیاں ہوندیاں نی. توں مشہور ای

## حوالے
نواب مضطر

### ݙوہڑہ
اساں لوگ جو صوبہ منگدے ہیں اے ساڈا حق بنیادی ہے۔۔

کئ سالیں توں محروم اساں تھئ نسلیں دی بربادی ہے۔

اساں تخت لاہور تے پنڈی توں ہنڑ گھنڑی بس آزادی ہے۔

ڈو چار سرائیکی نئیں مضطر ساڈی 8 کروڑ آبادی ہے

نواب مضطر گرمانی
سوناٹافی

**سوناٹافی** یا **سوناٹافی ٹیکنالوجی** امریکہ اچ قائم ہک IT کمپنی ہے جیکوں اگست 2020 اچ اسٹیو ٹیپلن تے ڈیوڈ ٹرنر سوناٹافی سروسز دے حصول دے بعد قائم کتا ہئ، جیندی بنیاد 2004 اچ رکھی گئی ہئی۔

## حوالے
سٹارک بینک

**اسٹارک بینک** ، ہک فنٹیک کمپنی جیکوں 2018 اچ رافیل اسٹارک  قائم کیتا ہیئ ، برازیل، ساؤ پالو اچ عیندا صدر دفتر موجود ہے۔ کمپنی بیزوس کولو سرمایہ کاری حاصل کیتی ہیئ ، جیندی سربراہی جیف بیزوس ٓپ کیتی ہیئ ، تے ایں کمپنی Y کمبینیٹر W20 ڈیمو ڈے اچ وی حصہ گھدا ہیئ۔ ستمبر 2022 یچ Y کمبینیٹر دے ذریعہ ایکوں ہک اعلی آغاز دے طور تے پہچان حاصل تھیئ ہیئ۔

## حوالے
ایکسل لیون مورالز

**ایکسل لیون مورالز** جنہیں کوں **ایکسل** دے ناں نال وی پہچانیا ویندے ہک ڈیجیٹل مارکیٹر تے 100k فارمولا مارکیٹنگ ایجنسی دے بانی ہن.

## حوالے
کتپنا صحرا

گلگت بلتستان دے ضلعے اسکردو وچ صحرا کتپنا دنیا دا بلند ترین صحرا ہے۔ کتپانہ دے اچے ریت دے ٹٻیاں نے اینکوں سرد صحرا دا ناں ݙتے۔ 
کٹپنا دا صحرا مقبوضہ کشمیر وچ کھپلو دے گرانہہ افسردگی توں گھن کے نوبرا ، لداخ ، شکار ، اسکردو تے زنسکر تک وسیع پیمانے تے پھیلا ہویا ہے۔ ایندا سب توں وݙا علاقہ اسکردو تے شگر وچ واقع ہے جیہڑا مقامی لوگاں دے مطابق بیانا نقپو تے کتپنا بیانہ دے ناں توں وی مشہور ہے۔

## محل وقوع
کٹپنا صحرا سطح سمندر توں 7،303 فٹ بلندی تے ہک اچی جگہ ہے۔ اے چاراں طرفوں سیاہ بھورے رنگ دے پتھریلے پہاڑاں تے جھاڑیاں نال گھرا ہویا ہے۔ 
ایں منفرد صحرا دی طرح ایندا موسم وی بہت انوکھا ہے۔ ایں حیرت انگیز سردی والے صحرا وچ حیرت انگیز طور تے سرد راتیں تے سینڈی نظارے ہن جیہڑے سیاحاں تے زور ݙیندے ہن کہ اوہ ایندا دورہ کرن۔ اینکوں ݙیکھݨ تے سیاحت کیتے دنیا دے سب توں بہترین صحرا دے طور تے نشان زدہ کیتا ڳیا ہے۔
## ٹمپریچر
ایندے وچ سرسبز شجرکاری تے نباتات وی ہن۔ ایندا درجہ حرارت اکتوبر وچ اوسطا 8 ڈگری سینٹی گریڈ توں 26 ڈگری سینٹی گریڈ تک ہے جیہڑا دسمبر توں جنوری وچ -10 ڈگری سینٹی گریڈ تک ڈھہندے۔
ایندا درجہ حرارت کݙہیں کݙہیں انتہائی گھٹ توں گھٹ وی تھی سڳدے۔
## حوالے
میر درد

خواجہ میر درد (1720ء-7 جنوری 1785ء) اردو دے مشہور شاعر ہن۔ میر درد  ؔکوں اردو وچ صوفیانہ شاعری دا امام آکھا ویندے۔ میر کوں کلاسیکی اردو شاعری دے دہلی اسکول دے ترئے عظیم شاعراں وچوں ہک سمجھا ویندے۔خواجہ میر درد 1720ء وچ دہلی وچ پیدا تھئے ۔ میر، فارسی دے مشہور شاعر محمد ناصر عدلیب دے پتر ہن۔ میر دے چاچا وی شاعر ہن۔

## حوالے
مرزا محمد رفیع سودا

مرزا رفیع نام پیدائش مابین 1118ھ و 1120ھ مطابق 1706ء و 1708ء بزرگاں دا پیشہ سپہ گری ہئی۔ والد تجارت کیتے ہندوستان وارد تھئے ہن۔ سوداؔ پہلے سلیمان علی خاں و داؤد بعد کوں شاہ حاتمؔ دے شاگرد تھئے۔ خان آرزو دی صحبت توں وی فائدے حاصل کیتے۔ خصوصاً اردو وچ شعر گوئی انہاں دے مشورے نال شروع کیتی۔ محمد شاہ بادشاہ دے زمانے وچ انہاں دی شاعری عروج تے ہئی۔ کئی روساء دے ہاں انہاں دی قدر تھیندی ہئی۔ خصوصاً بسنت خاں خواجہ سرا و مہربان خان زیادہ مہربان ہن۔ جݙݨ احمد شاہ ابدالی تے مرہٹیاں دے حملیاں نال دہلی تباہ و برباد تھی ڳیا تاں سوداؔ نے ٻاہر دا رخ کیتا۔ 1134ھ مطابق 1721ء وچ عمادالملک دے کول متھرا ڳئے۔ ول اونہی سال فرخ آباد وچ نواب مہربان خاں امید دے کول تقریباً 22 سال رہیے۔ اتھوں 1182ھ ،1770ء وچ نواب دے انتقال تے شجاع الدولہ دے زمانے وچ فیض آباد پہنچے۔ پنج سال بعد جݙݨ آصف الدولہ تخت نشیں تھئے تے اپݨا پایۂ تخت لکھنؤ منتقل کیتا تاں ایہ وی انہاں دے ہمراہ لکھنؤ آ ڳئے۔ اتھاں انہاں دی زندگی با فراغت بسر تھئی چھی ہزار (6000) روپے سالانہ مقرر ہن۔ تقریباً 76 سال دی عمر وچ 4 رجب (جمادی الثانی) 1195ھ 1781ء وچ لکھنؤ وچ انتقال تھیا۔ مرزا آغا باقر دے امام باڑے وچ مدفون تھئے۔ جتھاں آپ دی قبر اڄ وی ݙکھیج سڳدی ہے۔ قبر دی لوح تے مصحفی دا مصرع تاریخ 'سودا کُجا و آن سخن دلفریب او' درج ہے جتھوں ہجری سال 1195 بمطابق 1781ء برآمد تھئندے۔

## حوالے
میر انیس

میر انیس ؔ – میر ببر علی انیسؔ ( پیدائش: 1800– وفات: 10 دسمبر 1874ء) اردو زبان دے ممتاز ترین مرثیہ نگار، ، مرثیہ خواں شاعر ہن۔ میر انیس دی وجہ ٔ شہرت مرثیہ نگاری ہے جیندے وچ اڄ تک اُنہاں دے مقامِ سخن کوں اُردو دا کوئی شاعر نی پہنچ سڳا۔ انیہویں صدی وچ مرثیے کوں عروج تک گھن ونڄݨا تے اُوندے مقامات کوں نظم کرݨ وچ انیس دا کردار بہت زیادہ ہے۔ انیس دا شمار دبستان لکھنؤ دے عظیم ترین شعراء وچ تھیندے۔

## شاعری تے مرثیہ گوئی
شعر وچ اپݨے والد کولوں اصلاح گھندے ہن۔ پہلے حزیں تخلص ہئی۔ شیخ امام بخش ناسخ دے آکھݨ تے انیسؔ اختیار کیتا۔ ابتدا وچ غزل آیدے ہن۔ مگر والد دی نصیحت تے مرثیہ آکھݨ لڳے تے ول کݙہیں غزل دی طرف توجہ نی کیتی۔ اوں خاندان وچ شاعری کئی پشتاں توں چلی آندی پئی ہئی۔ آپ دے مورثِ اعلیٰ میر امامی، شاہ جہاں دے عہد وچ ایران توں ہند آئے ہن تے اپݨے علم و فضل دی بنا تے اعلیٰ منصب تے متمکن ہن۔ انہاں دی زبان فارسی ہئی لیکن ہندوستانی اثرات دے سبب ݙو نسلاں دے بعد انہاں دی اولاد فصیح اردو زبان ٻولݨ لڳی۔ میر انیس دے پرݙاݙا تے میر حسن دے والد میر غلام حسین ضاحک اردو دے صاحبِ دیوان تے غزل گو شاعر ہن۔ گویا میر انیس دے گھراݨے دی اردو شاعری دا معیار ترئے نسلاں پاروں متقاضی ہئی کہ اتھاں میر انیس جیہا صاحب سخن پروان چڑھے تے تا قیامت اہلِ ادب اُونکوں خدائے سخن دے ناں سے پکاردے ریہن۔
## وفات
میر انیس دا اِنتقال 29 شوال المکرم 1291 ھ مطابق بروز جمعرات10 دسمبر 1874ء کوں ݙینہہ غروبِ آفتاب توں کجھ پہلے تھیا۔ رات کوں غسل ݙتا ڳیا تے سویر توں کجھ پہلے (شبِ جمعہ) کوں دفن کیتے ڳئے۔
## حوالے
اکبر اللہ آبادی

آپ الہٰ آباد دے قریب ہک گرانہہ وچ پیدا تھئے۔ آپ دا اصل ناں سید اکبر حسین رضوی ہئی تے تخلص اکبر ہئی۔ آپ 16 نومبر 1846ء وچ پیدا تھئے۔ ابتدائی تعلیم سرکاری مدارس وچ پاتی تے محکمہ تعمیرات وچ ملازم تھی ڳئے۔ 1869ء وچ مختاری دا امتحان پاس کرکے نائب تحصیلدار تھئے۔ 1870ء وچ ہائی کورٹ دی مسل خوانی دی جگہ ملی۔ 1872ء وچ وکالت دا امتحان پاس کیتا۔ 1880ء تک وکالت کریندے رہیے۔ ول منصف مقرر تھئے۔ 1894ء وچ عدالت خفیفہ دے جج تھی ڳئے۔ 1898ء وچ خان بہادر دا خطاب ملا۔ 1903ء وچ ملازمت توں سبکدوش تھی ڳئے۔ انہاں نے جنگ آزادی ہند 1857ء، پہلی جنگ عظیم تے ڳاندھی دی امن تحریک دا ابتدائی حصہ ݙٹھا ہئی۔

## فن شاعری
فن شعروسخن وچ وحید الہ آبادی توں اصلاح گھدی۔ اکبر الہ آبادی تے شاہ اکبر داناپوری ݙوہیں ہم سبق ہن، ہک ہی استاد وحید الہ آبادی دے شاگرد تے ہک ہی پیر حضرت مولانا شاہ قاسم ابوالعلائی داناپوری دے مرید ہن تے حضرت قاسم، شاہ اکبر داناپوری دے چاچا تے پیر و مرشد ہن۔ 
اکبر الہ آبادی نے اپنݨا الڳ رنگ پیدا کیتا۔ انہاں دی شہرت ظرافت آمیز تے طنزیہ اشعار تے مبنی ہے۔ مشرقیت دے دلدادہ تے مغربی تہذیب دی کورانہ تقلید دے سخت خلاف ہن۔ مغرب زدہ طبقے کوں طنز و مزاح دی چونڈھیاں پا کے راہ راست تے لاوݨ دی کوشش کریندے ہن۔ کلام وچ مس، سید، اونٹ، کالج، گانے، کلیسا، برہمن، جمن، بدھو میاں مخصوص اصطلاحواں تے علامتاں ہن۔ مخزن لاہور نے انہاں کوں لسان العصر دا خطاب ݙتا۔ مبطوعہ کلام ترئے کلیات تے مشتمل ہے۔ ݙو انہاں دی زندگی وچ شائع تھی ڳئے ہن۔ تریجھا انتقال دے بعد شائع تھیا۔ اکبر قدیم روایات دے حامی ہن ایہا وجہ ہے کہ دور جدید دے تبدیلیاں دا شکوہ انہاں دی زبان تے رہندا۔
آپ دا انتقال 1921ء وچ الہٰ آباد وچ تھیا۔
## حوالے
امام بخش ناسخ

شیخ امام بخش (پیدائش: 10 اپریل 1772ء– وفات: 16 اگست 1838ء) فیض آباد وچ پیدا تھئے تے اتھائیں پروان چڑھے۔ ورزش دا شوق ہئی۔ بدن کسرتی تے پھرتیلا ہئی۔ فیض آباد دے ہک امیر محمد تقی کوں اینجھے چھوہراں دی سرپرستی دا شوق ہئی۔ محمد تقی نے انہاں کوں وی ملازم رکھ گھدا تے ناسخ انہاں دے نال لکھنؤ آ گئے۔ ہک رئیس میر کاظم علی نال منسلک تھی ڳئے جنھاں نے ناسخ کٹو اپݨا پتر بݨا گھدا۔ انہاں دے انتقال تے اچھی خاصی دولت ناسخ دے ہتھ آئی۔ انھاں نے لکھنؤ وچ بود و باش اختیار کر گھدی تے فراغت نال گزران کیتی۔ 

ناسخ کہیں دے باقاعدہ شاگرد نہ ہن۔ اودھ دے حکمراں غازی الدین حیدر نے ناسخ کوں باقاعدہ ملازم رکھݨا چاہا ہئی مگر انھاں نے منظور نہ کیتا۔ شاہی عتاب تے درباری آویزشاں دے سبب انہاں کوں لکھنؤ چھوڑ کے الہ آباد، فیض آباد، بنارس تے کانپور وچ رہݨا پیا۔ لیکن آخر لکھنؤ واپس آ ڳئے۔ نظام دکن دے دیوان چندو لال نے کثیر رقم بھیج کے ناسخ کوں حیدر آباد آوݨ دی دعوت ݙتی لیکن اوہ وطن چھوڑ کے نہ ڳئے۔ ناسخ لکھنؤ اسکول دے اولین معمار قرار ݙیویج سڳدن۔ انہاں دی پیروی کرݨ والیاں وچ لکھنؤ دے علاوہ دہلی دے شاعر وی ہن۔ ناسخ اسکول دا سب توں  وݙا کارنامہ اصلاح زبان ہے۔ لکھنؤیت توں شاعری دا جیہڑا خاص رنگ مراد ہے تے جیندا سب توں اہم عنصر خیال بندی سݙیندا ہے، اوہ ناسخ تے انہاں دے شاگرداں دی کوشش و ایجاد دا نتیجہ ہے۔ ناسخ دے کلام دا وݙا حصہ شائع تھی چکا ہے۔ انہاں دے کلیات وچ غزلاں، رباعیاں، قطعات، تاریخاں تے ہک مثنوی شامل ہے۔
## دیوان
ناسخ دا کلیات پہلی وار اُنہاں دی وفات دے ساڈھے چار سال بعد 21 ذوالحجہ 1285ھ مطابق 23 جنوری 1843ء کوں میر حسن رضوی دے مطبع محمدی‘ لکھنؤ وچ چھپ کے شائع تھیا۔  ایہ کلیات ناسخ دے ترئے دیواناں دا مجموعہ ہے۔ پہلے دیوان دا ناں ’’دیوانِ ناسخ‘‘ ہے۔ ݙوجھا دیوان ناسخ دے ایام جلاوطنی وچ مرتب تھیا ہئی۔ اِونہی مطابقت نال اِوں دیوان دا تاریخی ناں ’’ دفتر پریشاں‘‘ خود ناسخ نے تجویز کیتا ہئی جیندے مطابق اِوں دیوان دا سالِ ترتیب 1247ھ قرار پوندا ہے۔ تریجھا دیوان ’’ دفتر شعر‘‘ دے ناں نال موسوم ہے۔ ایہ ناں ناسخ دے شاگرد میر علی اوسط رشکؔ دا مجوزّہ ہے۔ ہک اندازے دے مطابق اِوں تریجھے دیوان دے غزلاں ردیف وار دیوان دؤم دے غزلاں وچ ضم کر ݙتے ڳئے ہن۔ کلیات دا ایہ پہلا ایڈیشن بظاہرِ حال رشکؔ دی نگرانی وچ تیار تھیا ہئی۔ رشکؔ نے اِوں اشاعت دا ہک مفصل اغلاط نامہ وی مرتب کیتا ہئی جیہڑا  ’’تصحیح اغلاط و تنقید ِ الفاظِ کلیات شیخ  امام بخش ناسخ از میر علی اوسط متخلص بہ رشکؔ‘‘ دے زیرعنوان اِوندے آخر وچ شامل ہے۔

محقق رشید حسن خان نے ’’ انتخاب ناسخ‘‘ دے مقدمے وچ ایہ اِظہار کریندے ہوئے   لکھا ہے کہ: ’’ غلط نامہ (اغلاط نامہ) وچ بعض غلطیاں دی تصحیح اِیں طرح کیتی ڳئی ہے   جیندے تے تصحیح دی بجائے ترمیم دا گمان تھیندا ہے‘‘۔ الفاظ دی تبدیلی دے پہلو بہ پہلو پورے مصرعے دی تبدیلی کیتی۔ کئی مثالاں پیش کیتن ۔ ظاہر ہے کہ کہیں مکمل مصرعے دی تبدیلی کوں سہوِ کاتب نال منسوب نی کریج سڳدا۔ رشکؔ نے ناسخ دے کلام وچ صرف لفظی تبدیلیاں ہی نی کیتے بلکہ مصرعے دے مصرعے بدلے ہن یا خارج کیتے ہن۔ محقق گیان چند جین دی تحقیق دے مطابق ناسخ دے دیوانِ دؤم وچ تبدیلی دے متعلق اُنہاں کوں جموں توں خریدے ڳئے ناسخ دے دیوان وچ تحریر رقعے توں ایہ معلوم تھیا ہئی کہ ناسخ دے دیوان وچ رشکؔ نے بہت اختلاف پیدا کر ݙتا ہئی۔ اِنہاں شواہد دی بنیاد تے اکھیج سڳدا ہے کہ ناسخ دا جیہڑا کلام اِیں وقت مطبوعہ صورت وچ ساݙے پیش نظر ہے، اوہ قطعاً مستند نی۔
## حوالے
مرزا آباد

مرزا آباد پاکستان دے ضلع جہلم دی تحصیل پنڈدادن خان دا ہک گراں اے. 

اس گراں وچ سب توں پہلاں گھر مرزا محمد یوسف صاحب نے آباد کیتا سی. اس توں بعد اے ہولی ہولی وڈا گراں بن گیا.
ٹائٹن

OceanGate، جیہندی تشکیل 2009 وچ Guillermo Söhnlein تے Stockton Rush نے مل کے کیتی ، کمرشل سبمرسیبلز کوں انقلابی بنانوݨ دی مہم تے نکل پءی۔ کمپنی نے تصور کیتا ہاءی کہ ا وہ ہک 5 بندیان٘ آلی چھوٹی فلیٹ بنڑیسی جو کہین٘ وی تنظیم یا نال لیس کیتی ویسی ، ڄیہندا  مقصد بحریں بشریت کیتے کھولنا اوسی۔ جبکہ Söhnlein نے 2013 وچ منظر عام تون٘ خارج تھیگئے ، Rush نے OceanGate دی قیادت جاری رکھی تے اپنڑی پوری زندگی دی ہوشیاری دے تحت ہوائیات ، خلاء تے زیرسطحی تحقیقات دے بارے ہمیشہ ڄڑے رہے۔

Rush نے اپن٘ی وراثت کون٘ ٹیکنالوجی دی کمپنیاں وچ سرمایہ کاری کیتے اکٹھا کیتا۔ اون٘ہ نے خلاء دے سفر تے زیرسطحی تحقیقات وچ گہری دلچسپی کون٘ نرسیت کیتاـ Rush دی کوششاں نے ہک نامعلوم کاروباری موقعے دا پتہ لایا: نجی سمندری تلاش کیتے مارکیٹ کون٘ وسعت ڈیون٘ݨ۔ اون٘ہ نے صنعت دی ترقی کون٘ روکنڑ آلے ݙو مرکزی رکاوٹاں دی پہچان٘ کیتی - جین٘ہ نے اوکون٘ زیرزمینی جہاز خریدن٘ تے غور کرن٘ تے مجبور کیتا۔ حیرت تون٘ بھرا ہویا ، اوکون٘ معلوم تھیا کہ نجی  ملکیت آلے سبمرسیبلز دی کمی ھاءی ، جین٘ھ شے نے اوکون٘ 2006 وچ خود بناون٘ دی سمجھ ݙتی ـ

  سبمرسیبلز کون٘ خطرناک گاڑیاں دے طور تے ناجائز تصور کیتا ویندا رہیا ـ  Rush کو یقین ہاء کہ 1993ء دا "مسافر جہاز سلامتی ایکٹ" تجارتی نوآورت دی خاطر مسافراں دی حفاظت دی ترجیحات تے مبنی ہاءی۔اون٘ھدے  نظریہ دے مطابق ، ایھہ زیر آبی سیاحت ، وسائلِ تربیتِ منابع تے آفت دے کم کرنن٘ کیتے  بالاتریاں دی محدودیت کرن٘ا ھاءی۔ 

Stockton Rush دی سبمرسیبلز دنیا وڄ سفرکیتے مل گیا، جیہڑ ویلے اوندی نوجوانی دے ڈیہاڑے ھن٘ اوہ خلائی روادار پیٹ کونریڈ دے نال ملا۔ کانریڈ نے Rush کون٘ راہ تیار کرنے کیتے  پائلٹ لائسنس حاصل کرن٘ دی گال مھاڑ کیتی۔ Rush نے این٘ہ تجویز دی پیروی کیتی تے 18 سال دی عمر وچ کمرشل پائلٹ لائسنس حاصل کیتا۔ لیکن ، بصری پردے دی حدود دی وجہ دے نال اوہن٘دا خواب سپاہی پائلٹ بنن٘ دا پورا نہیں تھی سگا۔ اوہن٘ نے اپن٘ی دلچسپیان٘ کون٘ ہوائیات دے زیرسطحی تحقیقات ول  موڑ ݙتا۔

جون 2023ء وچ، ٹائٹن، ہک امریکی سیاحتی کمپنی، اوشن گیٹ دے تلےسمندر دی گہراءی وچ  سمندر وچ گئی ، نیو فاؤنڈ لینڈ، کینیڈا دے کھاڑے توں لگ بھگ 400 بحری میل (740 کلومیٹر) دور، شمالی اوقیانوس وچ۔ ٹائٹن چار بندے سمیت لوکاں کوں ملبے دی ڈیکھاون کیتے سیاحتی منصوبے دا حصہ ہاءی۔ ٹائٹن دےنال رابطے دا وقت 1 گھنٹہ 45 منٹ تک پھیل گیا۔ ہوںڈیہاڑے  توں بعد، مقررہ وقت تے دوبارہ رابطہ نا ہون توں بعد، حکام کو انتباہ کیتا گیا۔

ابتدائی طور تے سیٹل شھر وچ مقامی حقائق دی بنیاد تے قائم ہوون٘ آلی OceanGate نے 2015 ؤچ واشنگٹن دے Everett وچ واقع Port of Everett وچ مقر نہیں رکھیا۔ تاہنجی ، ٹائٹن سبمرسیبل دے بدقسمت حالات دی خبراں تے ، کمپنی نے غیرمحدود مدت کیتے  Everett دفتر بند کر ݙتا تے اپن٘ی ویب سائٹ کون٘ منسوخ کرݙتیا۔
اسماعیل میرٹھی

مولوی اسماعیل میرٹھی (پیدائش: 12 نومبر 1844ء — یکم نومبر 1917ء) دا شمار جدید اردو ادب دے انہاں اہم ترین شعراء وچ تھیندے جنہاں وچ مولانا الطاف حسین حالی، مولوی محمد حسین آزاد وغیرہ شامل ہن۔ اسماعیل میرٹھی 12 نومبر 1844ء کوں میرٹھ دے ہک محلے مشائخان وچ پیدا تھئے ہن۔ ہݨ ایہ علاقہ اسماعیل نگر دے ناں نال معروف ہے۔ انہاں دے والد دا ناں شیخ پیر بخش ہئی تے ایہے انہاں دے پہلے استاد وی ہن۔ اوں دور دے رواج دے مطابق مولانا نے ابتدائی تعلیم گھر تے ہی حاصل کیتی۔ پہلے فارسی تے ول ݙاہ سال دی عمر وچ ناظرہ قرآن مجید دی تعلیم مکمل کیتی۔ 1857ء دی جنگِ آزادی دی تحریک دے وقت 14 سالہ اسمٰعیل نے محسوس کر گھدا ہئی کہ اوں وقت ایں مردہ قوم کوں جگاوݨ تے جگائے رکھݨ دی ضرورت ہے۔ تہوں اونہی مقصد دے تحت انھاں نے دینی علوم دی تکمیل دے بعد جدید علوم سکھݨ تے توجہ ݙتی، انگریزی وچ مہارت حاصل کیتی، انجنیئرنگ دا کورس پاس کیتا، مگر انہاں علوم توں فراغت دے بعد اعلیٰ ملازمت حاصل کرݨ دی بجائے تدریس دا معزز پیشہ اختیار کیتا تاکہ ایں راہ نال قوم کوں اپݨے کھوئے ہوئے مقام تک واپس گھن ونڄݨ دی کوشش کرن۔

"مولوی اسما عیل میرٹھی، ہک ہمہ جہت شخصیت ، انہاں دا شمار جدید نظم دے ہئیتی تجربیاں دے بنیاد گزاراں وچ ہووݨا چاہیدا اے " (پروفیسر گوپی چند نارنگ)
## حوالے
سرائیکی کلام بیدل سندھی

بیدل سندھی، سرائیکی تے سندھی زبان دے شاعر ہن۔ انہاں تے مجاہد جتوئی ہوراں نے تحقیق کیتی اے۔

بیدل سندھی دا سرائیکی کلام
نظیر اکبر آبادی

نظیر اکبر آبادی دا ناں شیخ ولی محمد ہئی۔ نظیر تخلص رکھ کے شاعری کیتی۔ (1735-1740ء دے دوران دلی وچ پیدا تھئے (ڈاکٹر رام بابو سکسینہ دے مطابق نادر شاہ فے دہلی حملے دے وقت پیدا تھئے ہن) ۔ انہاں دے والد دا ناں محمد فاروق ہئی جیہڑے اپݨے والد دے ٻارہاں اولاداں وچوں صرف ہک ہی بچے ہن۔ حالی چھوٹے ہی ہن کہ والدہ دے نال آگرہ منتقل تھی ڳئے تے محلّہ تاج گنج وچ مقیم تھئے۔ ہک مکتب اچوں عربی تے فارسی دی تعلیم حاصل کیتی۔ طبیعت وچ موزونیت فطرت کولوں ملی ہئی ایں کیتے شاعری شروع کیتی۔ نظیر ہک سادہ تے صوفی منش آدمی ہن، انہاں دی ساری عمر معلمی وچ بسر تھئی۔ اوہ قناعت پسند ہن، بھرت پور دے حکمراناں نے دعوت نامے بھیڄے پر انہاں نے قبول نہ کیتے۔ اوہ کہیں دربار نال وابستہ نی تھئے، آخری عمر وچ فالج دی حالت وچ مبتلا تھئے تے 1830ء وچ انتقال کر ڳئے۔ انہاں دا مزار دہلی وچ ہے۔ اردو دی نویں کتاب ہائی اسکول (اترپردیش) نصاب وچ شامل کتاب وچ نظیر صیحب دی تاریخ پیدائش دے بارے وچ اختلاف دے نال 1732/1735 لکھا ڳیا ہے۔
## حوالے
ابو جعفر المنصور

ابو جعفر المنصور، دا مکمل نان٘ "ابو جعفر عبداللہ بن محمد المنصور" ہاءی، اوہ ہک  اسلامی تریخ دی بہون٘ وݙی تےعظیم شخصیت ہن٘۔ او  عباسی خلافت دے ݙوجھے خلیفہ ا تے اپنڑے حکمرانی دے دوران بہون٘ زور تے قوت رکھیندے ہن٘۔ المنصور نے 754ء وچ خلافت سنبھالی تے ان٘ہان٘ دی حکمرانی دا دور 754ء توں 775ء تک رہیا ہاءی۔

ابو جعفر المنصور دا خلافتی دور خلافت دے چرچے دی زینت بن٘یا رہیا۔ اون٘ہان٘ نے عباسی خلافت کوں مضبوط رکھن٘ کیتے بہون٘ ساریان٘ کوششاں کیتیان٘ تے خلافت دے افقی تے عمودی حصیان٘ تک  وڈی حکومت کیتی۔ اون٘ہان٘ نے اقتصادی ترقی کیتے بہترین اقدامات چاتے تے تجارت کوں وی فروغ ݙتا۔ اون٘ہان٘ نے بغداد کوں خلافت دا دارالحکومت بن٘ایا تے شہر کوں ترقی ݙتی۔ بغداد اون٘ہان٘  دی حکمرانی دے دوران اسلامی دنیا دا ہک مرکزی شہر بنڑ گیا تے علم تے فن دا اندرونی گھر بنن٘ڑیا رہیا ہاءی۔

ابو جعفر المنصور اپن٘ڑے خلافتی دور وچ عدل تے انصاف دے کیتے مشہور ہن٘۔ اون٘ہان٘ نے اقدامات چاتے تاکہ عوام کوں امن تے سکون دا ساہ ݙتا ون٘جے تے اون٘ہان٘ دیاں حقوقاں دی حفاظت کیتی ون٘جے۔ اون٘ہان٘ دی حکمرانی وچ سنی تے شیعہ ݙؤݨہان٘ مسلماناں کوں اپن٘ڑے حقوق دا احترام تے  سکوں ملیا ہاءی۔

ابو جعفر المنصور ہک تعلیم یافتہ شخصیت ہن۔ اون٘ہان٘ نے تعلیم تے تربیت کوں فروغ ݙتا۔ او خود وی علم تے فن دے دیوانے ہن تے ایہہن٘ کیتے بہون٘ سارے عالم تے فنکاراں کوں دعوت ݙتی۔ اواون٘ہان٘ نے مدارس، کتاب خانے تے کتاباں دی قدر کیتی تاکہ علم تے فن دی تعلیم' تے تحقیق دا میدان بہترین طریقے نال دستیاب تھی سگے۔

ابو جعفر المنصور دی حکمرانی دا دورتاریخی  تے اقتصادی ترقی کیتے بہون٘ اہم ثابت تھیا ہاءی۔ اون٘ہان٘ نے اپنڑی دانشمندانہ حکمت عملی دے نال اسلامی خلافت کوں مضبوط بن٘ڑایا اتے قوماں تے لوگاں دے امن تے استقرار دے معاہدے کیتے۔

اون٘ہان٘ دے دوران خلافت دی ترقی تے وسعت ہوئی اتے بغداد ایک ترقی پیشکش کرن والا شہر بن گیا۔

ابو جعفر المنصور دی عباسی خلافت تاریخ وچ رتے لفظان٘ دے نال لکھی ویسی۔ اون٘ہان٘  دی حکمرانی نے انسانی ترقی، عدل تے انصاف، علم تے فن، اقتصادی ترقی تے امن تے استقرار واسطے اہم کردار ادا کیتا۔ اون٘ہان٘ دا دور خلافت نیک تمناواں دا مثالی نمون٘ہ سمجھا ویندا اے۔
موہن داس کرم چند دا قتل

موہن داس کرم چند گاندھی، جہرا مہاتما گاندھی دے ناں تو جانڑیا ویندا ہا کو 30 جون 1948 کوں برلا ہاؤس اچ قتل کیتا گیا ہا جتھاں گاندھی اپݨے مزہب دے نلݨ کیتے خاندان دےنال ہن ۔ اوں جاہ تے ہندو مہاسبھا نال تعلق رکھݨ آلا ہک شری تے فسادی بندا نتھورام گوڈ آئے تے گاندھی تے گولی چلا ڈتی. گولی لگݨ تو بعد گاندھی کو مکان دے اندر گھن گئے لیکن اندر ونجݨ تک گاندھی مر چکیا ہا.
جگر مراد آبادی

جگر مرادآبادی دا اصل ناں علی سکندر تے تخلص جگر ہئی۔ بھارت دی ریاست اتر پردیش دے شہر مراداباد وچ پیدا تھئے تے اینہی ڳالہوں مرادآبادی سݙیجے۔ اردو دے مشہور شاعر ہن جنہاں دی شاعری دی اہم صنف غزل ہے۔ 
## شاعری
جگر مراد آبادی اردو شاعری دے چمکدے ستاریاں وچ شمار تھیندن کیونکہ انہاں دی شاعری انہاں دی رنگارنگ شخصیت، رنگ تغزّل تے نغمہ و ترنم دی آمیزش دا نتیجہ ہے جیں نے انہاں کوں اپݨے زمانے اچ بے حد مقبول تے ہردلعزیز بݨا ݙتا ہئی۔ جگر کوں شاعری دا ذوق بچپن توں ہی ہئی کیونکہ والد مولوی علی نظر تے چاچا مولوی علی ظفر ݙوہیں شاعر ہن تے بے حد مقبول ہن۔ انہاں دا دیوان کلیات جگر دے ناں نال بازار وچ دستیاب ہے جیہڑا انہاں دے غزلاں، نظماں قصائد و قطعات دا مجموعہ ہے۔ ایں دیوان دی خاص ڳال ایہ ہے کہ ایندا دیباچہ آل احمد سرور نے لکھا ہے جنہاں نے کلیات دا عکس بݨا کے رکھ ݙتے۔
## تصانیف
* داغ جگر (1922ء)
* شعلہ طور
## حوالے
صوفی غلام مصطفیٰ تبسم

صوفی غلام مصطفٰی تبسم اردو، پنجابی تے فارسی زباناں دے شاعر ہن۔ آپ ٻالاں دے مقبول ترین شاعر ہن۔ وݙیاں کیتے وی ٻہوں کجھ لکھا۔ استاد رہیے، ماہانہ لیل و نہار دے مدیر رہیے تے براڈ کاسٹر وی رہیے۔ ٹی وی، ریڈیو توں پروگرام "اقبال کا ایک شعر" کریندے ہن۔ صوفی تبسم ہر میدان دے شہسوار ہن۔ نظم ہووے یا نثر، غزل ہووے یا گیت، ملی نغمے ہوون یا ٻالاں دے نظماں۔ کتھاں کتھاں انہاں دے نقوش باقی نی۔ ادارہ فیروز سنز توں انہاں دی بہت ساری کتاباں شائع تھیاں۔ جیویں کہ انجمن، صد شعر اقبال تے دوگونہ۔ ایندے علاوہ ٻالاں کیتے بے شمار کتب لکھے۔ جنہاں وچ شہرہ آفاق کتاباں جھولنے، ٹوٹ بٹوٹ، کہاوتیں اور پہلیاں، سنو گپ شب وغیرہ شامل ہن۔"جھولنے" تاں ننھے منے ٻالاں کیتے اینجھی کتاب ہے جیہڑی ہر ٻال اپݨے بچپن وچ پڑھتا رہیا ہے۔1965ء دی جنگ وچ انہاں دے پاک فوج کیتے لکھے ونڄݨ والے نغمات نے بڑی شہرت حاصل کیتی۔
## حوالے
قیس مسیح

قیس مسیح دیروی ہک صحافی ہے۔

قیس جاوید ناں ہے۔موہن مسیڄ دے گھر پہلی ستمبر ١٩٧٩ء کو ڄمے۔ دیرہ اسماعیل خان نال تعلق ہے۔

## تعلیم
ڈپلومہ آف پیتھالوجی

## کتاباں

* سرائیکی تاریخ، تہذہب تقافت و جغرافیہ

## میڈیا

* “عہدنامہ” ویب ٹی وی

## وفات
٧ دسمبر ٢٠٢٠ء