قاسم سہاݨی دے ݙوہڑے دا رنگ

سرائیکی شاعری وچ ݙوہڑے دا رنگ قدیم وی ہے تے چوکھا وی ہے ۔ اڄوکے حوالے نال ݙٹھا ونڄے تاں احمد خان طارق کوں ݙوہڑے دا اِمام آکھیا ویندے ۔ احمد خان طارق دے نیڑے تیڑے وسدے شاعریں وچ ہک ناں قاسم سہاݨی دا وی ہے ۔ دمان دے وسدے قاسم سہاݨی دا پہلا شعری مجموعہ ’’مونجھ دا میلہ‘‘ 2012ء وچ سامݨے آئے جیندے نال ایں ناں سرائیکی ادبی دنیا وچ آپݨی سُنڄاݨ کرائی ہے ۔اوندے بعد ’’لعل نئیں مُکدے‘‘ دے عنوان نال ݙوجھا شعری مجموعہ وسیب کوں دان کرݨ دا اَہر کیتے ۔اُوئیں تاں غزل ، نظم تے کافی دیاں ونکیاں وی ایں کتاب وچ خاص طور تیں پیش کیتیاں ڳئین ، بھل جے تئیں ݙوہڑے دا تعلق ہے تاں قاسم سہاݨی ایں روایت دی رِیت کوں بھرویں انداز نال نبھاوݨ دی کوشش کیتی ہے تہوں ݙوہڑے دے رنگ کوں چوݨواں رنگ آکھیا ونڄ سڳدے ۔ سرائیکی زبان دے مٹھڑے لفظ ، سرائیکی وسیب دی من موہݨی ثقافت تے ویلھے دے نال نال آوݨ والیاں تبدیلیاں کوں ایں مجموعے وچ نشابر کرݨ دی شعوری کوشش کیتی ڳئی ہے۔

ݙوہڑے دی صِنف وچ لفظیں دے ورتارے دی اہمیت کہیں توں ڳجھی کائینی ۔ ایں اہمیت پاروں اوکھے توں اوکھے قافیے کوں وی نویکلے انداز نال نبھاوݨ دا اظہار مِلدے ۔ جیویں جو ݙیہدے ہئیں:

اساں کہیں توں منزل نئیں منگدے ساݙی منزل ساݙے ہتھ اِچ ہے

جݙاں دِل آکھیا اساں چِھک گھنسوں ساݙا ہتھ منزل دی نتھ اِچ ہے

چئوں چوݙیں کوں سݙ پُچھدے ہئیں اساں ڳالھ رکھی اَحٖ ستھ اِچ ہے

ترائے پوتھ فقیر سݙیندے ہئیں ساݙا پلو قاسم ہتھ اِچ ہے

ٹھیٹھ لفظیں دے قافیے دے ورتارے دے نال نال مزاحمت دی ڳالھ ، پنچائیت دا تذکرہ تے محاوریں دا رنگ ایں ݙوہڑے وچ خاص طور تیں سنڄاپوں ہے ایویں سرائیکی وسیب دے کئی سُنڄاپوں رنگیں کوں سُنڄاݨ ݙیوݨ سانگے کئی ݙوہڑیں دے حوالے ݙتے ونڄ سڳدن جیویں جو ہک ݙوہڑے وچ جھوک ، ٻیریں، ڄالیں تے ساوے گھا جھئیں منظر صاف ݙسدے پئین:

تیݙی جھوک دی ٻیر دا ٻہوں پچھدے وَل ڄال دا پُچھدے روا  ݙیندے

ٻہہ انڳلیں تے ݙینہ ڳݨدا ہے وَت سال دا پُچھدے روا ݙیندے

گھا ساوے ڈھائے ڈھائے چُمدا ہے رنگ لال دا پُچھدے روا  ݙیندے

میݙا چچرا قاسم کِتھ رُل ڳئے ہک ٻال دا پُچھدے روا ݙیندے

جتھاں ثقافت دے کئی رنگ نشابر کرݨ دی کوشش کیتی ڳئی ہے اُتھاں اے وی ݙسایا ویندا پئے جو اے رنگ او ہِن جیڑھے ویلھے دے نال نال اَکھیں دے اوڈھر تھیندے ویندِن ۔ اڄوکے دور اِچ وسیب دی کیویں نبھدی پئی ہے تے اِتھوں دے وسدیں نال کیا کیا ستم روا رکھیے ویندے پئین ایندا اندازہ قاسم دے ایں ݙوہڑے توں لایا ونڄ سڳدے:

تیݙے مِلخ اباد ہِن لکھ بھیڄاں یا وستی دا میں کال لِکھاں

جیندے پُھل توں نازک ہتھ ݙسدِن او پتھر بھنیندے ٻال لِکھاں

کیویں چِٹی چِٹ تے کُس ڳئے ہِن تیݙے شہر اِچ میݙے لعل لِکھاں

میݙے حال توں قاسم ؔواقف ہئیں اَڄاں آہدیں پیار دی ڳال لِکھاں

ڳالھ پیار دی ٹُری ہے تاں ݙوہڑے دا پیار بھریا رنگ جیندے وچ ہجر ، فراق تے یار مناوݨ دے تذکرے ہووِن ، سرائیکی شاعری توں انج نئیں کیتا ونڄ سڳدا۔ ایہا وجہ ہے جو قاسم سہاݨی دے کلام وچ روایت دا اے ڳانڈھا وی بھر پور انداز نال موجود ہے جیندے وچ یار مناوݨ دے ترلے تے غربت دا حوالہ خاص طور تیں شامل ہن۔ ایںݙوہڑے وچ وقت پئے ونڄݨ دا اینجھاں ذکرا چھیڑیا ڳئے جئیں کنوں پتہ لڳدے جو اوکھے ویلھے پچھاواں وی ساتھ چھوڑ ݙیندے:

میکوں وقت دے ویلݨے ویل ݙتے تھئے سارے سڄݨ پسیلے ڳئے

میݙی نس نس دا لہو نوچ کرائیں میݙی شہ رڳ تئیں پُڄ نیلے ڳئے

جیرھا ادب توں سِر ناہ چا سڳدا ، تھی اونہہ دے نین نشیلے ڳئے

نئیں قاسمؔ یار منیج آیا تھی سِر دے چِٹڑے تِیلے ڳئے

سرائیکی کافی تے سرائیکی ݙوہڑے دی روایت اِچ اے ڳالھ شامل ہے جو ڳالھ تریمت دی زبان وچ کریندیں ہوئیں تریمت کوں محب دے رُوپ وچ ݙکھایا ویندے ۔ ݙوجھے لفظیں وچ تریمت دے عشق کوں اہمیت تے اوندی وفا دیاں مثالاں ݙتیاں ویندین ۔ ایہا وجہ ہے جو تریمت کوں عاشق دے رُوپ اِچ توڑ نبھاوݨ بارے آکھیا ڳئے:

فی الحال سہیلی گھر وَل ونڄ میکوں مونجھ دی سیج سجاوݨ ݙے

میݙے اوکھ عذاب نہ سُݨ سڳسیں میکوں سِر اِچ مِٹیاں پاوݨ ݙے

توں بُلبل ہئیں ول چمن دو ونڄ میکوں کونج وانگوں کُرلاوݨ ݙے

میکوں بُھل ڳئے قاسمؔ کیا تھی پئے میکوں اپݨی توڑ نبھاوݨ ݙے

تریمت دا سب توں اہم رُوپ ماء دا ہوندے جیندا مقابلہ دنیا دی کوئی اولاد نئیں کر سڳدی ۔ ماء دے پورھیے دی وجہ توں اوکوں او مقام دان تھئے جو اوندے پیریں ہیٹھ جنت دی بشارت ݙتی ڳئی ہے۔بھل اَحٖ وی اولاد وچ اینجھے سِر پِھریے موجود ہِن جیڑھے اپݨے آپ کوں پڑھیا لکھیا آکھݨ دے باوجود ماء جھئیں ہَستی توں وی اَکھیں پھیر گھِندِن ۔ اینجھے سلسلے کوں ویلھے دی نبض تیں ہتھ رکھݨ والے شاعر ایں طرحاں آکھیے:

سِی بوچھݨ بیوہ ماء تیݙی تیکوں آن پڑھائے توں بدلیا ڳئیں

تیݙی تانگھ اِچ اَکھیاں دَر تے رکھ اوں نیر وہائے توں بدلیا ڳئیں

اوندے خواب سہانے پل دے وچ ڳئے خاک رَلائے توں بدلیا ڳئیں

بدبختی قاسم مُل گِھن کے تئیں سَیت ونڄائے توں بدلیا ڳئیں

قاسم سہاݨی دی شاعری دے مختلف رنگیں وچ ’’سرائیکی ہووݨ‘‘ دا رنگ وی رنگ لائی کھڑے ۔ ایں رنگ وچ وسیب دے ڈھیر سارے ݙکھڑے کٹھے کرکے سامݨے گھن آوݨ دی شعوری کوشش کیتی ڳئی ہے:

ساݙیاں عیداں کینجھاں عیداں ہِن ساݙے بُکھ توں لعل نکھڑڳئے ہِن

ہوسی قسمت وچ تاں وَل مِلسوں او ہُݨ فی الحال نکھڑ ڳئے ہِن

ایویں لڳدے بُکھ دا دیہہ کھا ڳئے نِنھیں کیتی کال نکھڑ ڳئے ہِن

اساں قاسمؔ لوک سرائیکی ہئیں ساݙے رُل موئے مال نکھڑ ڳئے ہِن

مُدعا ڳالھ دا ’’لعل نئیں مُکدے‘‘ دی شاعری وچ کئی رنگ تے کئی انگ پاتے ویندِن۔ ہر رنگ ݙوجھے توں وکھرا تے نویکلا ہووݨ دے نال نال وسیب نال آپݨے ڳانڈھے کوں ڳنڈھݨ دا مُوجب ہے ۔ قاسم سہاݨی دی شاعری جیڑھے قدمیں پندھ کریندی پئی ہے تاں اُمید کیتی ونڄ سڳدی ہے جو کئی نویں شاعریں کوں رستہ لاوݨ دا سوّب بݨسی تے کئی شہر واسی ایہو آکھسِن:

آ ݙیکھ تاں سہی تیݙے شہر دے وچ ہک شخص آوارہ رول ودے

اوندیاں اَکھیں بدلے ساوݨ دے پائی ڳل دے وچ کشکول ودے

ہتھ خاص نشانی تسبیح ہے او پڑھدا ڈھولݨ ڈھول ودے

ہتھ ہاں توں قاسمؔ نئیں چیندا کوئی رولی شئے انمول ودے

## حوالہ
لکھّت ویورا، ڈاکٹرحمیداُلفت ملغاݨی ،چھاپہ خانہ: جھوک پرنٹرز ملتان