ڈھولا۔ صنف

ایہ سی حرفی دے انداز وچ نظم دی ایجھی قسم ہے جیں وچ محبوب کوں ڈھولا دے ناں نال مخاطب کر تے اپݨی مونجھ ملال تے ݙکھ وِچھوڑے دیاں ارداساں پیش کیتیاں ویندن۔ نعتیہ مضامین دے بیان کیتے اے صنف ٻہوں مقبول رہی ہے۔ ایں وچ عشقیہ ڈھولے وی ݙاڈھے چنگے لکھیے ڳن۔ کجھ شعراء اصلاحی مضامین وی ایں وچ ٻدھن۔ خادم مکھݨ ٻیلوی ‘ ناطق ‘ شائق ‘ جان محمد گداز ‘ مولوی نبی بخش بخشا ‘ عاصی پیر بخش ‘ جندن ملتانی تے نور الدین مسکین دے ڈھولے مشہور تھین۔ اے ڈھولے زیادہ نعتیہ ‘ اصلاحی تے عشقیہ ہن۔ خادم مکھݨ ٻیلوی دا ڈھولہ نعتیہ شاعری دا بہترین نمونہ ہے:

م مدنی ڈھولا آ ݙے دیدار ضروری

اصلوں مار مُکایا ایں فرقت مہجوری

نہ کر بے پرواہیاں دل نہ سہندی دوری

خادم خاک نکاری توں ہیں خلقت نوری

ع عشق قیاسوں کیتا عشق نکماں

پاڳل طوق پرم دا گولاں ہند سندھ لماں

وِسرئیے خویش قبیلے بھل ڳے بابل اماں

خادم بن عربی دے کیویں گھر وچ سماں

مولوی محمد امین شائق ہک منے ہوئے شاعر ہن آپ دے ہک نعتیہ ڈھولے دا بند ݙیکھو:

ل                  لک چھپ ڈھولا برقعہ میم دا پایو

ایویں ملکاں عرب وچ احمد نام دھرایو

کیتو حسن دا جلوہ مُلکاں دھم مچایو

شائق یار دے دل وچ ڈھولا جھوک بݨایو  

مولوی نبی بخش بخشیا دے نعتیہ ڈھولے وی زبان تے بیان دے سارے سُوہݨپ رکھدن:

ل  لاکے نیڑہ پایو مول نہ جھاتی

ایہا رمز تساݙی اساں خوب پچھاتی

     ڈھولا ہجر تساݙے لائی جگر اِچ کاتی

بخشیا آخر ویلے ہووی کلمہ ساتھی

الف آخر ڈھولا رکھیں پیت پُراݨی

میݙا ضامن ڈھولا وچ ݙوہاں جہانی

ٻیڑے چشتی تے چڑھساں کلمہ آکھ زبانی

نبی بخش دا ڈھولا ہویا حق حقانی 

نعتیہ ڈھولے دی صنف وچ نور الدین مسکین وی ٻہوں چنگا وادھا کیتے۔ انھاں دے نعتیہ ڈھولے عشقِ رسولؐ دے تقدس نال پُر ہن:

ض  ضرور اساݙی سُݨ فریاد وے ڈھولا

کیتا قول توں اپݨا رکھیں یاد وے ڈھولا

    ساری عمر گناہوں ڳئی برباد دے ڈھولا

اوکھے روز حشر دے کر امداد وے ڈھولا

ط طہٰ یٰسین تیݙا لقب قرآنی

والشمس والضحیٰ رُخ روشن نورانی

تیݙی تار زلف توں ہے واللیل نشانی

توں محبوب الٰہی سوہݨا دلبر جانی

انھاں نعتیہ ڈھولیاں دے علاوہ وسیب دی اصلاح تے انسان کوں چنگے گُݨ کماوݨ دی ترغیب کیتے وی کئی ڈھولے لکھیئے ڳن۔ ناطق دے مشہور ڈھولے وچ دنیا دی بے ثباتی ‘ سماجی بُرائیاں تے دنیا دی حرص دی نفی۔ قبر دے عذاب دا خوف نیک اعمال تے عبادات دی فضیلت دا بیان تے چھیکڑ وچ ترائے نعتیہ بند شامل ہن۔

م مشکل منزل پہلی مرݨ والی

ݙوجھی قبر دی منزل جیڑھی سخت کٹھالی

   تریجھی حشر دی منزل جیڑھی سب توں عالی

ناطق ہر منزل توں اللہ آپ سنبھالی

ف فکر کریں پینڈا سخت سفر دا

کالی رات اندھاری ݙیوا بال قبر دا

سُتیں ایں گزاریو اوڈھر ݙے توں ڈردا

ناطق اڳے اکھیں دے ݙسدا حال قبر دا 

عشقیہ ڈھولے لکھݨ وچ جان محمد گداز تے جندن ملتانی ݙوں اُبھرویں شاعر گزرین۔ گداز دے ڈھولے وچ فراق دی کیفیت کوں ٻہوں پُر تاثیر انداز اِچ بیان کیتا ڳے۔

غ  غرض نہ رہی توݨیں ڈھولݨ تیکوں

تاں بھی لائق ناہیں اینویں رہݨ تیکوں

   محرم حال نہ کوئی آکھاں حالت کیکوں

تھیندا ویری گدازا ڄاݨاں سڄݨ جیکوں

ف  فلک دے تارے سارے شاہد میرے

کھڑئیں ایں گزاراں اکھیں ہو ڳیاں ٻیرے

ایہو ڈھولا نہ آہی ڈھولن میرے تیرے

دلیں کھس کے گداز کیتو جھوک پریرے 

جندن ملتانی دے ڈھولے وچ نینہ لاوݨ دے ݙکھڑیں دا بیان ݙیکھو:

ث ثابت پیاں ماہی سخت سفر وچ

ݙیکھاں طرف چودھاروں آنویں توں نہ نظر وچ

ڈھونڈھاں کوچے ڳلیاں تاڑاں بزار شہر وچ

ویندی نکل نہ جندڑی ایجھیں ظلم قہر وچ

ج جیکر ڄاݨاں تاں نینہ نہ لیندی

ڄمدی نج نہ ڄمدی ڄمدیں لا مرویندی

ݙکھڑے ݙوڑے ݙوری ڳل کیونکر پیندی

ݙس ہݨ ڈھولا سائیں ٻئی وت تانگھ ہے کیندی  

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان