مذہبی شاعر ی دا دور

پہلا؍ مذہبی شاعر ی دا دور ۔(500ھ؍1107ء)

سرائیکی زبان و ادب دا اے پہلا دور شعر و ادب دی اتنی وݙی عمارت دے ایرے دی حیثیت رکھدے ۔ اگرچہ ایں دور دا آغاز تاں منڈھ قدیم توں تھیندے مگر ویلے دے ہتھوں قدیم عہد دے ادبی شہہ پارے تیں اساݙی رسائی ممکن کینی۔ اساکوں یقین ہے کہ عہدِ قدیم وچ ایں زبان دے ٻولݨ والے ضرور تخلیقی جوہر ݙکھیندے ہوسن۔ آئو ! ذرا تھوڑی دیر کیتے ہک سرسبز و شاداب وادی دا تصور کروں۔ جیندے وچ ترائے سخی دریا وہیندے پن۔ دریائے سندھ ‘ ستلج تے ہاکڑہ دے کنارے کساناں ‘ تاجراں تے ملاحواں دیاں وستیاں ہن۔ ڳاوݨے تے داستاناں دے رسیا اے لوگ گیت نہ آہدے ہوسن۔ اتھاں شعر تخلیق نہ تھیندے ہوسن کیا وادیٔ ہاکڑہ دے فنکار دریاواں ‘ موسماں ‘ ہوائیں تے محبتیں دے گیت نہ ڳاندے ہوسن۔ انھاں دے گیت کتھ ڳے ‘ ظاہر ہے انھاں معدوم آوازیں تئیں اساݙی پہنچ کینی لہٰذا اساں سرائیکی زبان دے شعری ادب دا آغاز اوں عہد توں کریندے پے ہَیں جتھوں اساکوں شعری تخلیقات کتابی صورت اِچ دستیاب ہن۔ ہِیں کیتے شعری ادبی تاریخ دی پہلی پوڑی حضرت مُلاں دا نور نامہ ہے۔ جیڑھا 500ھ وچ تخلیق کیتا ڳیا تے زمانی شہادت خود نورنامے وچ موجود اے تے ثابت شدہ ہے۔

سرائیکی علاقے چونکہ محمد بن قاسم دی سندھ وچ آمد دے نال اِی اسلام دے سوجھلے توں منور تھی ڳے ہن۔ ہِیں کیتے ابتدائی اسلامی دور وچ اِی اتھاں ملتان تے اوچ وچ دینی مدارس تے علمی مرکز قائم تھی ڳے ہن جتھاں عربی ‘ فارسی دے علاوہ مقامی زبان وچ وی درس و تدریس تھیندی ہئی۔ ہِیں کیتے ضرورت محسوس کیتی ڳئی کہ تدریسی کتاباں تیار کیتیاں ونڄن۔ایں توں علاوہ ایں دور وچ تبلیغی سرگرمیاں پورے زور شور نال جاری ہن ۔ اسماعیلی پیراں وݙے منظم طریقے نال تبلیغ دا کم شروع کیتا ہویا ہئی۔ انھاں اسماعیلی پیراں وچ حضرت شاہ شمس سبزواری ‘ سید صدر الدین ‘ پیر شہاب الدین جیہاں شخصیتاں تبلیغ دین وچ مصروف ہن تے وݙے پیمانے تے لوکاں کوں مسلمان کیتا ویندا پیا ہئی۔ لہٰذا اوں عہد دی اے سب توں وݙی لوڑ ہئی کہ لوکاں کوں دین دی تعلیم تے دینی مسائل دا سونہاں کیتا ونڄے۔ لہٰذا درسی مقاصد تے تبلیغی کوششاں کیتے مذہبی شاعری ایں دور دی سب توں وݙی ضرورت بݨی۔ ایندے نال نال اوچ تے ملتان دے دینی مدارس دے نصاب وچ مقامی زبان اِچ علوم دینی تے مسائل فقہ پڑھائے ویندے ہن۔ ہِیں کیتے وی ایں دور دے شعری ادب دا بھرنواں حصہ مذہبی شاعری تے مبنی ہے۔ مسلمان علماء احکام دین کوں شعراں وچ قلمبند کیتا۔ کئی مذہبی کتاباں تخلیق کیتیاں ڳیاں۔ جنھاں وچ نورنامے ‘ معراج نامے ‘ حلیے مبارک ‘ نماز ‘ روزہ ‘ حج ‘ زکوٰۃبارے تعلیمات شامل ہن۔ اینویں ایں دور دے شعراء حمد و نعت دے علاوہ واقعات کربلا کوں وی اپݨے اشعار دا موضوع بݨایا۔ ایں دور دی شاعری دا ہک وݙا حصہ اخلاقیات تے اسلامی تعلیمات تے مبنی ہے۔ لوکاں کوں صراطِ مستقیم تے ٹُرݨ دے طورطریقے ݙسائے ڳے۔ زندگی دے فانی ہووݨ تے ایں مختصر مہلت اِچ اڳوں دے سامان جوڑݨ دے درس ݙتے ڳئے۔ اے ڳال منݨی پوندی ہے کہ ایں دور وچ حضرت شیخ فرید الدین مسعود گنج شکرؒ ‘ حضرت سلطان باہوؒ تے شیخ فرید ابراہیم ثانی اپݨے اشعار دے ذریعے تصوف دا پرچار کیتا۔ اسماعیلی پیراں دے کلام وچ وی صوفیانہ رنگ دی جھلک نشابر ہے مگر اسماعیلی پیراں دی تبلیغ خالصتاً مذہبی شاعری دے ضمن اِچ آندی اے علاوہ ایندے ایں دور دے بیشتر شعراء دینی موضوعات کوں خالص عالمانہ انداز اِچ ورتیے۔ اساں اے پہلا دور مذہبی شاعری دے پکھے وچ پاتے۔

شعراء دے علاوہ اوں زمانے وچ سرائیکی علاقے دے علماء وی سرائیکی زبان وچ ٻہوں ساریاں کتاباں تے رسالے لکھیئے۔ تانجو مسلمان دین دے مسائل توں واقف تھی سڳن۔ اے کتاباں اکثر منظوم ہوندیاں ہن۔ کیوںجو نثر دے مقابلے وچ نظم لوکاں کوں جلدی یاد تھی ویندی ہئی۔ اونکوں یاد کرݨ وی آسان ہوندے۔ ایں توں علاوہ ایں دور وچ چھوٹے ٻالاں دی تعلیم و تدریس واسطے وی نصابی کتب دا سلسلہ شروع کیتا ڳیا۔ کیونکہ منڈھ قدیم توں ایں علاقے وچ ٻالاں دی تعلیم دا رواج مادری زبان وچ ہئی۔ نصاب ضروری وغیرہ جیہاں کتاباں ہِیں سلسلے دی کڑی ہن۔ حافظ محمود شیرانی آہدن معلوم تھیندے کہ پنجاب نے ٻالاں تے غیر تعلیم یافتہ گروہ دی تعلیم دا انتطامات ٻئے مقامات توں بہتر کیتا ہئی۔ او فرمیندن ’’پنجاب دے علماء بے شمار کتاباں تے رسالے ایں نظر نال تصنیف کیتے۔ مسلمان جماعت دا غیر تعلیم یافتہ طبقہ احکام دین روزے ‘ نماز ‘ مسائل شرعیہ توں ضروری واقفیت حاصل کر سڳے۔ پنجابی وچ ایجھی تالیفات دا سلسلہ ٻہوں وسیع ہے اگرچہ تحقیق توں معلوم نہیں کہ اے سلسلہ کس زمانے توں شروع تھیندے لیکن انھاں دے قدیم ہوون اِچ کوئی شک نہیں۔‘‘

ایں دور دیاں خصوصیات:

اسلامی تعلیمات تے دینی مسائل شاعری دا موضوع بݨئیے تاں زبان و ادب دا عمومی مزاج مکمل طور تے مذہبی رنگ اختیار کر ڳیا۔جیندے گھاٹے اثرات اَڄ تئیں زبان تے برقرار ہن۔ ایں توں علاوہ سرائیکی زبان صرف ہک ٻولی نہ رہی بلکہ عملی اور تدریسی سطح تے ایندی ترویج دا آغاز تھیا تے زبان دا لسانی گھیر ودھیا۔ عام ٻول چال دی ٻولی وچ عربی ‘ فارسی دے بے شمار الفاظ داخل تھیے۔ ایندی لغت وچ وادھا تھیا تے اے الفاظ زبان دے تخلیقی مزاج نال ایں رس مس ڳے کہ کجھ وقت گزرݨ دے نال او مستقل اینداحصہ لڳے۔ سرائیکی علاقے دے عوامی مزاج تے ادبی تخلیقات دا رُخ ہک سواں تھی ڳیا۔ زبان و ادب کوں وݙے وݙے علمائے دین تے بزرگانِ دین دی سرپرستی حاصل تھی ڳئی۔ تبلیغی تے تدریسی زبان دا درجہ حاصل ہووݨ پاروں اے زبان ہر طبقہء فکر وچ مقبول تھی ڳئی تے ہک تسلسل نال ایں زبان وچ ادب تخلیق تھیوݨ لڳا۔ ایں دور دے ادب دا جائزہ گھنیجے تاں ادب وچ فارسی ‘ عربی دے دخیل الفاظ دی کثرت نظر آندی ہے ۔ قرآنی آیات‘ احادیثِ مبارکہ تے مسائل فقہ تے دینی احکامات دے بھرنویں استعمال دی وجہ توں ادبی چس وی گھٹ ہے۔ حضرت بابا فرید گنج شکرؒ ‘ حضرت سلطان باہوؒ ایں دور وچ صوفیانہ شاعری دامنڈھ ٻدھ ݙتا ہئی۔اسلامی تعلیمات دا ایں دور دے ادب تے اتنا گھاٹا اثر پیا کہ دمودر داس دمودر دے ہیر رانجھا دے قصے نال اسلامی مذہبی شاعری دے ایں دور وچ رومانوی شاعری دا آغاز وی کر ݙتا ڳیا۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان