ظہور احمد دھریجہ ، ہک تعارف

سرائیکی وسیب دے ڈھیر سارے لوک ایجھے ہن جنہاں کوں اپݨی ما ٻولی نال عشق ہے تے او ما ٻولی تے تن من دھن قربان کرݨ توں وی نی چُکدے ۔ ایہ او لوک ہِن جنہاں کوں کوئی ٻیا نی نظردا تے او سرائیکی سرائیکی ہی کریندے رہ ویندن ، انہاں وچ ہک ناں ظہور دھریجہ دا ہے ۔ آپ پہلے سرائیکی اخبار جھوک دے بانی ہِن تے کئی ݙہاکیں توں صحافت ، سیاست، ادب تے ثقافت دے میدان اچ سرائیکی واسطے کم کریندے پن ۔ 

ظہور احمد دھریجہ یکم جنوری 1960ء کوں کریم بخش دھریجہ دے گھر پیدا تھئے ۔ قرآن شریف دی ابتدائی تعلیم اپݨے والد توں حاصل کیتی ۔ کیونجو والد صاحب وستی دے ٻالیں کوں قرآن شریف دا سبق ݙیندے ہن ۔ ظہور دھریجہ اپݨی کتاب ’’ مہاڳ ‘‘ اچ اے ہے :ـ

’’عیسوی کیلنڈر دے مطابق پہلی جنوری 1960ء میݙے ڄمݨے دی تریخ ہے، دیسی تے اسلامی تریخ دا پتہ کائنی، میںتوں وݙی میݙی ہک بھیݨ ہئی جیندا ناںحنیف مائی ہا، میں توںݙو ترائے سال او پہلے ڄئی ہوسے، ایں حساب لاتا ونڄے تاںظہوراحمد دھریجہ دی شادی 1955ء دے لگ بھگ تھئی ہوسے۔ میݙے ڄمݨے دے بعد میݙی بھی بھیݨ پیدا تھئی جیندا ناں لطیف ہے، ماشا اللہ او ہُݨ وی حیات ہے، میݙی اماں دی وفات میݙی بھیݨ لطیف دے ڄمݨے تے تھئی۔ ‘‘ ( 1) 

ٻلپݨ اچ ای ما ء دی محبت توں محروم تھیوݨ دے بعد ظہور احمد دھریجہ تے چھوٹی بھیݨ کوں وݙی بھیݨ جیرھی جو انہاںکنوں ڈھائی ترائے سال وݙی ہئی، کھݙیندی ہئی، وندلیندی ہئی۔ او اپݨی کتاب اچ لکھدن:

’’ میݙی چار پنج سال عمر ہوسے،نکی بھیݨ لطیف تے میکوں وݙی بھیݨ کھیݙیندی ہئی، پیر نال مٹی دے گھر بݨاوݨ، مٹی دا گارا بݨا تے مٹی دے تھاں بݨاوݨ تے نال نال تھڳڑیںنال گُݙی گُݙا بݨا تے ساکوں ݙیندی ہئی او ڳݙی کوںگھن تے ہاں نال لیندی ہئی، اونکوںپیار کریندی ہئی، اوندے نال ڳالھیں کریندی ہئی۔‘‘  

## '''تعلیم'''
ظہور احمد دھریجہ کہیں تعلیمی ادارے توں سند حاصل نی کیتی ،سچ تاں اے ہے جو او کہیں سکول ،کالج یا یونیورسٹی کائنی پڑھیے البتہ اپݨے نانے سئیں دے درس وچ پڑھدے رہ ڳن تے تعلیم دے کم کوں اڳوں تے ودھائے ،اُنہاں اپݨے مطالعے کوں اتنا اڳوں تے ودھائے کہ لوگ سمجھدن کہ شاید انہاں کہیں سبجیکٹ وچ ایم اے کیتا ہوسے ،اگر ایم اے نی تاں بی اے ضرور ہوسن ، مگر معاملہ ایندے اُلٹ ہے ، اُنہاں خود ݙسیے کہ ہُݨ صورتحال اے ہے کہ اگر میں کہیں کوں اکھینداں جو میݙی سکول کالج دی تعلیم کائنی تاں لوک اعتبار نی کریندے تے کُوڑ مار تے خود کوں اعلیٰ تعلیم یافتہ آکھݨ وی بری ڳال ء ِ۔ ظہور احمد دھریجہ دی تعلیم دا حال احوال اُنہاں اپݨی کتاب مہاڳ ء ِچ خود بیان کیتے ۔ آپ لکھدن :

مسیت اِچ قرآن پڑھݨ گھن ڳے ، پہلے ݙینھ تاں خوشی نال ڳیُم ، ولا لُک ویندا ہم ، ݙاݙی لبھیندی ہئی ، کھارے تلے تھی ٻہندا ہم ، ہک ݙینھ لبھ لبھ تے ہُٹ ڳی، ککڑ ڈھکݨ کیتے کھارا چاتا تاںلُکا ٻیٹھا ہم ، تکھے تکھے نکل تے بھڄ گیُم ، ݙاݙی بُجا ݙے تے آکھیا لخ دی آئی ، پڑھسیں نہ تاں جخ مریسیں ۔ اُستاد بسم اللہ کرائی ، پہلے الف ب تے آلا قاعدہ مُکوایا ، ولا نورانی قاعدہ تے پچھے پہلا سپارہ ۔الحمد شریف یاد ہئی آلم توںپڑھائی شروع ۔ پڑھدے گھٹ تے کھیݙدے زیادہ ہاسے ۔ ہک واری ابا تخت پوش تے پڑھیندا ٻیٹھا ہا ، سبق سُݨیا، نہ آیا ، دَھپ ماری میں پھٹے توں چوّ تے تلے ونڄ پیم ، آپ اُٹھایُس تے کپڑے چھڑکّے۔ پہلے رکوع دا چوتھا حصہ تے ولا اَدھ رکوع تے آدھل تے رکوع رکوع سبق ہوندا ہا ۔ منزل رہا تے سجدے اَمدے ہَن ۔ ݙیکھ تے سُݨیندے ہاسے تے سورتاں یاد وی سُݨیندے ہاسے۔ 

## '''مخلوط تعلیم'''
پہلا ویلھا چنڳا ویلھا ہا، ٻال تے ٻالڑیاں کٹھے پڑھدے ہَن، پڑھاوݨ آلے وی چنڳے لوک ہوندے ہَن، وݙی سِک محبت نال پڑھیندے ہَن، اے ٹھیک اے جو اڄ جدید دور اے استاد عالم فاضل ہِن ، استاد اڄ وی شفقت کریندن ، پہلے آلا دور سادا دور ہا، استاد وی اتنے اعلیٰ تعلیم یافتہ کائنا ہن البتہ مدرسیں دے وچ مذہبی تعلیم آلے وݙے عالم فاضل لوک موجود ہوندے ہن، اڄ جیویں یونیورسٹیں وچ کٹھے پڑھایا ویندے پہلے زمانے دے وچ مسیت تے مدرسیں دے وچ ٻال کٹھے پڑھدے ہَن، ایں بارے اچ ظہور احمد دھریجہ خود لکھیے :

’’وستی دی وݙی مسیت ء ِ چ چھوکرے چھوکریاں کٹھے پڑھدے ہاسے ، ہک ٻیا اُستاد علی پور دا ہا اُو ݙاڈھا مریندا ہا کن آلی لڳدی ہئی ،کن اِچوں زونکاٹ نہ ویندا ہا ، دُعا کریندے ہاسے علی پور آلا اُستاد جلدی ونڄے ، علی پور آلے اُستاد دا ناں بھُلیا کھڑے ، ہُنائیںدی ہک ڳال اے ہئی جو اُو ریل ڳاݙی توں ݙردے ہن ، اسیݙی وستی نال ریلوے لائن ہے ،ݙوہیں پاسے لحظے لحظے گاݙیاں اَمدین ویندین ، اساݙی وستی دے نال ریل دی گُلائی اے ،گاݙی وستی آ تے وِسل مریندی اے ،جیویں گاݙی وِسل مارے ہا علی پور آلے اُستاد دا اُدرکا نکل ویندا ہا ،اساں کھِل پمدے ہاسے ،اُستاد سݙ تے ݙو چار دھپڑ مار ݙیندا ہا ، ہک ݙینھ علی پور آلے اُستاد نانے سئیں کنوں مُکلیندا ٻیٹھا ہا جو نصیب ہوسے تاں وَل مِلسوں ، اے سُݨ تے سارے خطابی ایویں خُش تھی ڳیوسے جیویں بلا ٹَل ڳی ہووے ، اُنہاں دے ونڄݨ دے بعد ماماں احسان اللہ دھریجہ تے ٻے اُستاد پڑھیندے ہن ،اساݙی وستی دے نال کمبھاریں دی وستی ہے اے وستی دے لائن دے پاروں اے، اُتھوں ہر روز روٹیاں گھنݨ ویندے ہاسے ، ݙو چھوکرے واری واری ویندے ہاسے ، ہک ݙینھ ٻے تے ٻے ݙینھ ٻے، جݙاں اسیݙی واری ہووے ہا ، ترہو چڑھ کھڑدا ہا ، ریلوے لائن پار کرݨ ݙر لڳدا ہا ،اڳوں کتے پٹیندے ہن،اساݙی چھوٹی عمر کوں ݙیکھ تے وستی دا کئی نہ کئی بندہ نال تھی پمدا ہا تے بھونکݨ آلے کُتیں کوں ہکل ہوڑ کریندا ہا،چاچا بھورل کمبہار، چاچا بچایاکمبہار، نواز ،غلام مرتضی ݙاڈھا خیال کریندے ہن۔‘‘ 

## '''مدرسے دی تعلیم'''
                       سکول کالج تاں کیا مدرسے وچ وی سرائیکی تعلیم نی ݙتی ویندی ، سوال اے پیدا تھیندے جو ظہور احمد دھریجہ بچپن توں سرائیکی لکھݨ پڑھݨ کیویں سکھ ڳن؟ اساں ڄاݨ پچھاݨ کیتی ء ِ تاں پتہ لڳے جو ظہور احمد دھریجہ دے والد صیب کریم بخش دھریجہ سرائیکی شاعری دے پرستار ہن انہاں کول سرائیکی کتاباں رہ ویندیاں ہن ، ایہا وجہ ہے جو ظہور احمد دھریجہ بچپن توں سرائیکی کتاباں پڑھدے ہن ، ایں لحاظ نال اُنہاں کوں سرائیکی لکھݨ پڑھݨ ء ِچ مہارت حاصل تھی ڳی ۔ ظہور احمد دھریجہ اپݨی کتاب مہاڳ ء ِچ سرائیکی لکھݨ پڑھݨ دے مسئلے تے وی روشنی پاتی ء ِ۔آپ لکھدن:

میݙے ابے سئیں کوں سرائیکی نال ݙاݙھی محبت ہئی ،دیوان فرید، سیفل نامہ تے قلمی کلام ٻہوں ہا، ابا سئیں پڑھݨ دے بعد پڑھاوݨ شروع کر ݙتا ، شادی توں وی پہلے اُستاد ہن ،اے سارو کجھ فی سبیل اللہ تھیندا ہئی ،روزی روزگار دا سلسلہ اُنہاں دے ݙو کم ہن ہک دوکان ݙوجھا مال مویشی ، ٻال پڑھیندے ہن دکانداری کریندے ہن تے ٻکریاں پلیندے ہن ،نال نال ٻکریاں دا وپار وی کریندے ہن ۔ ایں سانگے پا پیسہ اُنہائیں کول رہ ویندا ہا ، شہر دکان دا سودا گھنݨ ونڄن ہا تاں کئی نہ کئی کتاب گھٖدی اَمدے ہن ، کتابیں دی صندوق بھری پی ہوندی ہئی ، اساں کتابیں ء ِ چ اَکھ کھولی ۔پڑھائی ویلے اُستاد تختیاں لکھویندے ہن ،ابا سئیں آپ پوݨے پا ݙیندے ہن ،کانے دیاں قلماں گھڑ ݙیندے ہن ،وَلا وَلا قلماں پھریندے ہاسے ، تے کتابیں دے لوظ جوڑ جوڑ تے پڑھدا رہ ویندا ہم تے ہولے ہولے میݙی پڑھائی دی رفتار اتنی تھی ڳی جو سرائیکی کتاباں فر فر پڑھ گھندا ہم ۔ 

                       اساں مسلمان ہیسے، اساݙے گھریں وچ سب توں پہلے دین دی تعلیم ݙتی ہئی ، نماز پڑھݨ سکھایا ویندا ہا، چنڳائی دے بارے اِچ ݙسیا ویند اہا، کوڑ مارݨ توں روکیا ویندا ہا، ہُݨ وی چنڳے لوک ایویں کریندن، کیوں جو اساݙا سارا کجھ اساݙا دین اے، اساݙا مذہب اے، اساݙا ایمان اے۔ بندہ اپݨے دین نال ، اپݨے مذہب نال تے اپݨے ایمان نال سوہݨا ہوندے جیکر اساں ظہور احمد دھریجہ دی بچپن دی زندگی تے غور کروں تاں ایہے ڳالھیں سامھے امدین تے خوشی وی تھیندی اے جو ماحول اتنا زیادہ نی بدلیا اڄ وی حالات پہلے وانگے ہِن۔ ظہور احمد دھریجہ دے بچپن دے کجھ حالات اُنہیں دی کتاب مہاڳ ء ِچوں پیش کیتے ویندن تاں جو اُوں ویلے دا نقشہ سامھے آ سڳے ۔ ظہوراحمددھریجہ آپ لکھدن: 

’’نماز روزے دی نِکے لا توں پابندی ہئی ،ابا سئیں صوم وصلواۃ دے پابند ہن ، اساں وی ابے نال نمازاں پڑھدے ہاسے ، میݙی عمراں شیت ست اَٹھ سال ہوسے  سیالے دے روزے ہن، سارے روزے رکھیندے ہاسے ،ترابیاں وی پڑھدے ہاسے، روزے افطاری ویلے شام کوں مسیت ء ِچ ݙاڈھی رونق ہوندی ہئی،نانے سئیں دے گھروں طعام اَمدا ہا ،نال نال وستی آلے سارے اپݨے اپݨے گھروں روٹی ، چاول ، سیویاں یا گھر ء ِچ جو کجھ پکے ہا مسیت ء ِچ بھجیندے ہن ، مسیت بھری پی ہوندی ہئی ، وݙے چھوٹے سارے کٹھے ہوندے ہن ۔ 

## '''خاندان'''
ظہور احمد دھریجہ دا خاندان کوئی جاگیردار یا سرمایہ دار کائنی البتہ زمیندار ہن۔ ظہور دھر یجہ دے ݙاݙے دیاں زمیناں ہن،ظہور دھریجہ دے والدعالم دین ہن ۔ دینی دا علم ڄانݨ پاروں انہاں ساری زندگی دین دے علم کوں عام کیتا ۔ ظہور دھریجہ دے نانا سئیں مولانا یار محمد دھریجہ ٻہوں وݙے عالم دین ہن تے خانپور دی عظیم شخصیت مولانا عبداللہ درخواستی دے ہم مکتب وی ہن ۔

ظہور دھریجہ دے والد مولانا کریم بخش دھریجہ دی اندازاً تاریخ پیدائش 1930ء ہوسے۔ انہاں دی پہلی شادی مولانا یار محمد دھریجہ دی صاحبزادی جیول مائی نال 1955ء دے لگ بھگ تھئی ، پہلی اولاد بوا حنیف مائی ہئی ۔ 1960ء اچ ابا سئیئں دی پیدائش ہے تے 1962ء اچ چھوٹی بوا لطیف مائی ہئی ۔ چھوٹی بوا دی پیدائش ویلھے ظہور احمد دھریجہ دی اماں دا انتقال تھی ڳیا تے ظہور احمد دھریجہ دے ابا سئیں ݙوجھی شادی دودہ ارائیں دے راہݨ آلے مولوی محمد رمضان دھریجہ دی دھی اللہ وسائی نال کیتی ۔ ݙوجھی شادی اچوں محبوب احمد 1968ء ، ایوب احمد 1974ء ، فاروق احمد 1980ء تے زہرہ بی بی 1983ء اچ پیدا تھئی ایوب احمد دھریجہ اللہ کوں پیارا تھی ڳیا ، باقی حال حیات ہن ۔ ’’ مہاڳ ‘‘ دے مطابق : 

’’اساݙی اماں سیݨ دی وفات دے بعد ابا سئیں ݙوجھی شادی وٹے سٹے اچ کیتی ۔ وٹے اچ میݙی وݙی بھیݨ حنیف مائی مولوی رمضان صیب دے پُتر عظیم بخش دھریجہ کوں ݙیوݨی کیتی ۔ وݙی بھیݨ دی رخصتی چوݙاں پندراں سال دی عمر اچ تھئی تے سال سوال سال دے بعد اوندی دھی پیدا تھئی ، وݙی بھیݨ دی وفات وی اماں آنگے اساݙی بھنڑینجی دی پیدائش دے موقع تے تھئی ۔ پہلی رات یتیم تھیوݨ آلی بھنڑینجی نذیراں حال حیات تے آل اولاد آلی ہے ۔ ‘‘ (3)

اگر میں ظہور احمد دھریجہ دے ݙاݙے دی ݙوجھی اولادیں دی ڳالھ کراں تاں تہاکوں ݙسیندی ونڄاں جو ظہور احمددھریجہ دے ݙاݙے دا ہک بھرا محمد بخش ہا ،اوندیاں دھیریں ہن ، پُتر کائنا ہا ، دھیریں دا ناں نہالاں ،حرمت تے بھرانواں ہن ۔ انہاں دا ݙوجھا بھرا اللہ وسایا ہا ، اوندی اماں دا ناں بختاں مائی تے ݙاݙی دا ناں مائی کابلاں ہا ۔ انہاں دی پہلی شادی اچوں اللہ بخش پیدا تھیا ، پہلی ذال دے رضا تھیوݨ دے بعد ݙوجھی شادی مائی بشیراں نال کیتی ، جنہاں وچوں انہاندی اولاد زبیدہ خاتون ،خان محمد، عید احمد، محمد حنیف ، شبانہ بی بی تے سعید احمد ہن ۔ 

## '''شادی'''
ظہور احمد دھریجہ دی شادی بہاولپور اچوں غلام رسول بھٹہ دے گھر 9 ستمبر 1981ء اچ تھئی۔ ظہور احمد دھریجہ دی ذال دا ناں پروین اختر ہے تے پروین اختر دی ماء دا ناں نذیر بی بی ہا۔ ظہور احمد دھریجہ دے وݙے پُتر طاہر محمود 1982ء ، عاصمہ ظہور 1983ء اچ پیدا تھئے ۔ ایاز محمود 1988ء ، سلطان محمود 1989ء تے میں(شائستہ ظہور) 1993ء اچ پیدا تھئی ۔ وݙے بھرا طاہر محمود دھریجہ انجینئر ہن تے کراچی اچ روزگار دے سلسلے اچ رہائش پذیر ہن ۔ وݙی بھیݨ عاصہ ظہور ریڈیو پاکستان اچ پروڈیوسر ہن ۔ ایاز محمود والد صاحب نال جھوک دے کم کار کوں سنبھلیندن تے سلطان محمود اکائونٹ دی تعلیم حاصل کرݨ دے بعد ملازمت کریندے پن ۔ 

ظہور احمد دھریجہ اپݨے نانکے خاندان دا تعارف آپ کرویندے ہوئے لکھدن :

’’مولانا یار محمد دھریجہ دے ترائے پُتر ہن ۔ جنہاں دے ناں عبدالقدیر ، بشیر احمد تے احسان اللہ ہن۔ دھیریں اچوں نوراں ، بختاں ، جیول تے بشیراں ہن ۔ عبدالقدیر دی اولاد کائنا ہئی اوجوانی اچ اللہ کوں پیار تھی ڳیا ہا ۔ بشیر احمد دے ݙو پُتر عبدالقدیر تے حافظ محمد طاہر دے نال نال چار دھیریں وی ہن ۔ بشیر احمد دھریجہ2010ء اچ فوت تھئے ہن ۔ جݙاں جو انہاں دی ساری اولاد ما شا اللہ حیات ہے۔ مولانا احسان اللہ دھریجہ دیاں ترائے شادیاں ہن ، جنہاں اچوں ہک دھی ہئی ۔ مولانا احسان اللہ دھریجہ دی وفات 21 فروری 2020ء ہے۔اُنہاں دے نانا دی تاریخ وفات اندازاً1972دی ہے ۔ نانی دی وفات اندازاً1973ء دی ہے ۔ ‘‘(4)

دھریجہ برادری چار حصیں اچ ونڈی ہوئی ہے۔ برادری دا وݙا حصہ تحصیل رحیم یارخان دے علاقے پلوشاہ اچ رہائش پذیر ہے۔ تحصیل خانپور اچ موجود دھریجہ برادری دی وستی کوں وݙی وستی دا ناں ݙتا ویندے۔ ایں وستی دے کجھ جُھڳے ریلوے لائن دے پار سرائیکی دے کھوہ تے وی ہن تے کجھ دودہ ارائیں دی وستی اچ وی بیٹھن ۔ پلوشاہ ، سرائیکی دے کھوہ تے دودہ ارائیں دی وستی آلے دھریجیں نال اِنہاں دی پیر برادری ہے۔ ایندے نال نال دھریجہ برادری رکن پور ، چاچڑاں ، ملتان ، دیرہ غازی خان تے ٻئے علاقیں اچ موجود ہن ۔ ظہور احمد دھریجہ اپݨی کتاب ’’مہاگ‘‘ اِچ لکھدن:

’’ایں وستی دے وݙیرے ڄام چھلو تے ڄام سردار ہن تے ہک بھیݨ دا ناں غلام فاطمہ ہا،غلام فاطمہ دی شادی پلو شاہ تھی ہئی،حاجی عظیم بخش دھریجہ تے حاجی منظور احمد دھریجہ اُوندے پُتر ہن۔ظہور دھریجہ دی ݙاݙی دا ناں رحمت بی بی ہا او اساݙی وستی دے ٻہوں وݙے عالم دین تے نعت گو شاعر مولانا غلام محمد دھریجہ عرف گامݨ مرحوم دی گھرآلی ہئی،مولانا صیب دی وفات دے بعد میݙے ݙاݙے نال شادی تھی ہئی،ݙاݙی رحمت دے پہلے گھر ء ِچوںمنظور احمد ،مشتاق احمد تے محمد شفیع پیدا تھئے ہن۔سرائیکی ادب ء ِچ محمد شفیع دا ٻہوں وݙا ناں ہے،فدا تخلص کریندے ہن،شاعر ہووݨ دے نال نال ادیب دانشور تے خطاط ہن، ڈھیر سارے اخباریں ء ِچ کم کیتا ،قلم نشتر دے ناں تے اپݨا اخبار وی شائع کیتا ہا۔‘‘ 

## حوالہ
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی