ݙوہڑہ۔ سرائیکی زبان دی مقبول صنف

ݙوہڑہ کافی دی طرح سرائیکی زبان دی ہک ٻہوں مقبول تے قدیم صنفِ سخن ہے ۔ ݙوہڑے وچ عموماً چار مصرعے یعنی ݙوں بیت ہوندن۔ ہِیں سانگوں اینکوں ݙوہڑہ آکھیا ڳے۔ ݙوہڑے صرف چار مصرعے تئیں محدودنئیں ریہا۔ بلکہ چھی مصرعے دے ݙوہڑے وی بے شمار لکھیے ڳن۔ سرائیکی ݙوہڑے وچ سوائی یعنی مستزاد دا وی ٻہوں رواج ملدے۔ ایں صنفِ سخن دا بیت ‘ بند ‘ بحر تے سی حرفی نال ٻہوں قریبی تعلق ہے ۔ ݙوہڑے دے ابتدائی صورت بیت ہئی۔ اے ݙوڑا تھی تے ݙوہڑہ بݨیا۔ ݙوہڑے توں بند تے بحر وجود وچ آئے تے اینویں سی حرفی وی ݙوہڑے دے نال ملدی جلدی صنف ہے۔ انھاں دی بندش دے مزاج وی ہکو ہے۔ صرف سی حرفی وچ حرفاں دی ترتیب نال ݙوہڑے یا بند بندھے ویندن۔ ݙوہڑے وچ زیادہ نعتیہ ‘ عارفانہ تے عشقیہ مضامین پیش کیتے ویندن۔ سرائیکی مرثیے دا ٻہوں وݙا حصہ حسینی ݙوہڑیاں دی صورت وچ موجود ہے۔ ایں توں علاوہ اکثر منظوم ڈرامے وی ݙوہریاں نال تحریر کیتے ڳن۔ اے ہک لوک صنف دے طور تے ٻہوں مقبولیت رکھدی اے۔ پورے سرائیکی وسیب اِچ ہزاراں ݙوہڑے ڳائے ویندے پن۔ ݙوہڑہ ڳاوݨ دی اپݨی ہک مخصوص طرز ہے۔ اُچے سُراں وچ اَلاپ گھن تے اینکوں ڳایا ویندے۔ اکثر ݙوہڑیں ڈاکنڑیں ٹھاٹھ وچ ڳائے ویندن۔ صدیاں توں اے صنفِ سخن وستی دیاں کچاریاں ‘ پتݨاں دے ملاحواں ‘ آجڑیاں ‘ مہینوالاں ‘ جتوالاں ‘ پنڈوں چݨݨ والے چاڑھیاں ، لوک فنکاراں ‘ زنانیاں تے نینگراں دے دلی سکھ سنیہے دیاں تنواراں نال سرائیکی علاقے دے چپے چپے تے گونجدی پئی اے۔ ایندا منڈھ کݙݨ ٻدھے ایں ڳالھ دا کوئی پتہ کائنی۔ پر سب توں پہلے ݙوہڑے اساکوں ستویں صدی ہجری وچ ملدن۔ حضرت شیخ بہاء الدین زکریا ملتانی (566ھ۔658) سب توں پہلے اپݨے خط وچ حضرت مخدوم حمید الدین حاکم کوں ہک ݙوہڑہ لکھ بھیجیا۔ اوندے جواب وچ مخدوم حاکم وی شیخ السلام کوں ہک ݙوہڑہ لکھیا۔ حضرت زکریا ملتانی دا ݙوہڑہ ہے:

حاکم آپ ہیں حکم آپ کریں آپ وچار

جے دن ڳانوں سے کئی ولہر ولار

جے دن لدھیا مندے نہ ہار

جیں ٹانگ نہ تولہا سے کیوید لنگھسن پار

حضرت حاکمؒ دے ݙوہڑے دے صرف ترئے مصرعے محفوظ رہ سگین۔ جوابی ݙوہرا ایں ہے:

حاکم آپ ہیو حکم کرو (کیہا) میں وچار

جنھاں اللہ تعالیٰ منیا اتے نبی محمد ؐیار

……………

جنہاں ٹانگ نہ تولہاسے بھی لنگھسن پار   

ایندے بعد صادق آباد دے علاقہ بھنگ بھارہ دے ہک درویش شاعر پیارا شہید1586ء؍990ھ) جنگ نامے ‘ درود نامے تے معراج نامے دے علاوہ ݙوہڑے وی آکھیے۔ جیڑھے اَڄ تائیں لوکاں دی زبان تے ہن‘ نمونے طور انھاں دا ہک مشہور ݙوہڑہ:

لڳ ڳئی میت تے بھل ڳئی ساری ذات صفات دی موانھیں

عشق دی راہ وچ خار ہزاراں تے میں مٹھڑی اَݨ سوانھیں

سینڳیاں سیاں کرو دعائیں شالا سر ݙے تھیواں اڳوانھیں

لازم  کفر پیارا   ہوں تے  جیڑھی راہوں  تھئی  پچھوانھیں(56)     

پیارا شہید دے بعد کجھ عرصہ تئیں چار مصرعے والا ݙوہڑہ نیں ملدا۔ البتہ ݙو مصرعے دا بیت ایں دور وچ مقبول ریہے۔ حضرت بابا فرید گنج شکرؒ وی بیت آکھین۔ اکبر اعظم دے زمانے دے شاعر دمودر سب توں پہلے اَکھیں ݙٹھا ہیر رانجھے دا قصہ لکھیے۔ او اپݨی ایں مثنوی وچ ݙوہڑہ لکھدن۔

ہیر دے من وچ رانجھݨ وَسے حال نہ ڄاݨے کوئی

رانجھا رانجھا کیکوں آکھاں آپے رانجھݨ ہوئی

رانجھݨ ہیر تے ہیر رنجھیٹی رتی فرق نہ کوئی

اَکھ  دمودر بہار  عشق  دی دوئی  جان  سکوئی(57)     

ایں دور وچ باقاعدہ کہیں شاعر ݙوہڑے دی صنف اِچ مشقِ سخن نہیں کیتی ‘ کتھاہیں ٹانویں ٹانویں ݙوہڑے مل ویندن۔ مولانا عبدی تے مرثیہ گو شاعر سکندر دے ݙوہڑیاں دا کیفی جام پوری سرائیکی شاعری وچ تذکرہ کیتے۔ سکندر دا حسینی ݙوہڑہ ہے:

جاں سُمّے ہا شب دُھمے ہا منہ چُمے ہا زہرائے

متاں روپووے ݙکھ ہو پووے شالہ سوپووے واہ وائے

اے جانی ہے تے نشانی ہے نماݨی ما دا سا ہے

شالا نام رہس تے نشان رہس فیض عام رہس ہرجائے   (58)    

ݙوہڑے دی صنف دا باقاعدہ طور تے حضرت سلطان باہوؒ 1629)۔ 1690)  ایرا ٻدھے۔ آپ سی حرفی توں علاوہ ݙوہڑے وی اپݨے خاص عارفانہ رنگ اِچ لکھین۔

ف فجری ویلے رہ مل ہوکے گویا کرݨ مزدوری ہو

کانواں ہلاں یکے گلاں تریجھی رلی چنڈوری ہو

گھر سنوارݨ کرن مشقت پٹ پٹ سٹن انگوری ہو

ساری عمر پلیندیاں گزری ہوکدی نہ پئی آپوری ہو(59)  

حضرت سلطان باہوؒ دے بعد سرائیکی زبان دے ترائے ٻہوں وݙے شاعر علی حیدر ملتانی ‘ لطف علی تے حضرت سچل سر مستؒ ݙوہڑے دی صنف کوں اپݨے فن دیاں وݙائیاں بخشیاں ۔ علی حیدر ملتانی 1101)۔1199ھ) سی حرفیاں دے علاوہ کئی شاندار ݙوہڑے وی آکھین۔ انھاں دے ڈھیر سارے ݙوہڑے ایجھے وی ہن جیڑھے ابیات اِچ شامل کائنی۔ پر دیہاتاں وچ بزرگ مرداں عورتاں کوں یاد ہن۔

اساں کڑیاں دی ڳل تݙاں سنڄاتی جݙاں کڑیاں کلیجے کوں اڑیانیں

چھنکار کلیجوں پار ڳیا کہیں ظالم سنار نے گھڑیاں نیں

ہک کنڑیاں ظالم ݙوجھا گھڑیاں ظالم تریجھا ظالماں دے پیریں جڑیاں نیں

علی حیدر دے تیکوں کیوں نہ ساڑن جیڑھیاں آپ آتش وچ سڑیاں نیں(60)    

## مولوی لطف علی:1129)۔1209ھ)
اپݨی مثنوی سیف الملوک وچ ݙوہڑے کوں چار مصرعے دی قید توں کڈھ تے بحر دی جدت ݙے ݙتی۔ مگر انھاں ایں قصے دے علاوہ کئی ݙوہڑے وی لکھین۔ جنھاں دا ذکر آئینہ دارالسرور  تے سیف الملوک دے مقدمہ وچ ملدے۔ لطف علی دا ہک ݙوہڑہ:

ٹور ٹرݨ دا چینچل کوں ہتھ دعویٰ مول نہ آوے

غرق تھیاں وچ غم دے کبکاں شرموں مار مکاوے

مور ملکھ کوں چھوڑ چلن ایں ٹور ٹرݨ دے دعوے

لطف علی دے ڈھولے نال ٻیا کون کرے ہُݨ دعوے      (61) 

## حضرت سچل سرمستؒ:1734)۔1826)
اپݨیاں کافیاں دی طرح ݙوہڑیاں کوں وی تصوف تے معرفتِ حق دی سُنڄاݨ دا ذریعہ بݨایا۔ آپ ترائے مصرعیاں ‘ چار مصرعیاں تے چھی مصرعیاں دے ٻہوں ݙوہڑے آکھین۔ ایں ابتدائی دور وچ سلطان باہوؒ دے علاوہ سچل سرمستؒ ݙوجھے شاعر ہن۔ جنھاں باقاعدہ ݙوہڑے وچ مشقِ سخن کیتی ۔ انھاں توں پہلے دے باقی شعراء صرف چند ݙوہڑے آکھݨ تے اِی اکتفا کیتا۔ سچل سرمستؒدے ݙوہڑے دی ونکی:

چمکن جھلکن جھمکن رُخ تے ماہ موتی دے داݨے

ساڳی صورت حق دی ݙیکھو جے کوئی آن سُنڄاݨے

جھلکن جوڑ جبین تے جادو سوہݨے یار کوں بھاݨے

سچل قدر انھاں دا ڄاݨاں یا وت آپ او ڄاݨے(62)  

سچل سرمست دے ہک ترائے مصرعے دے ݙوہڑے دا نمونہ:

عشق لڳا گھر وِسر ڳیوسے مطلب سِدھ تھیوسے

حاصل آ تھیوسے سارا جو کجھ آپ منگیوسے

سود زیاں کنوں میاں سچل ہُݨ تاں چُھٹ پیوسے(63)  

سچل سرمستؒ دے بعد ݙوہڑے کوں سرائیکی شاعری وچ ٻہوں عروج حاصل تھیا۔ کافی دے نال نال تقریباً سبھے شعراء ݙوہڑے آکھیئے۔ سندھ دے مہاندرے سرائیکی شاعر سئیں روحل فقیر ایں صنف وچ ٻہوں اُچے اضافے کیتے۔ انھاں دے مریداں وچوں فقیر دُر محمد ‘ مراد فقیر ‘ دریا فقیر تے غلام علی فقیر وی چنگے ݙوہڑے لکھین۔ ایں توں علاوہ روحل فقیر دے پیر بھائی صدیق فقیر تے حضرت پیر محمد راشد پگاڑو 1706)۔1817) وی خوب ݙوہڑے آکھیے۔ روحل فقیر دے عارفانہ کلام اِچ عشقیہ لوک داستاناں دے کرداراں کوں علامت دے طور تے ورتیا ڳے۔

چپ چپاتی ویڑھے دے وچ میݙے نوشہ آیا

نہ میں سرمہ سیندھ ڳندھائی نہ میں چندن لایا

لوں لوں دے وچ جھوک جہیندی تھی راضی انگ لڳایا

میں وت ہیر نماݨی دا چا اللہ بھاݨ  وسایا (64)

اساں پہلے آکھ چکے ہیں کہ اے سارا دور  ݙوہڑے دی مقبولیت تے عروج دا دور ہے ۔ اُتے ݙتے ڳئے شعراء دے علاوہ کجھ ٻئے منے پرمنے ناں اساݙے سامݨے آندن۔ انھاں وچوں ݙوہڑہ لکھݨ والے ترائے ہمعصر شعراء ‘ بیدل سندھی 1814)۔1969)حمل خان لغاری 1814)۔1878) تے حضرت خیر شاہ 1814)۔1904) خاص طور تے قابل ذکر ہن۔ حمل خان لغاری دے ݙوہڑے حقیقت و معرفت تے حسنِ عشق دا سوہݨا امتزاج ہن۔ ہک سوتوں زائد انھاں ݙوہڑیاں وچ چار مصرعے چھی مصرعے دے علاوہ سوائی یعنی مستزاد والے ݙوہڑے وی ٻہوں ملدن۔

گُھنڈی گُھنڈ گھتن دی عادت آکھ کتھوں ہتھ آئی ‘ کئیں سکھلائی

ہک وت ٹُردیں ٹور عجب دی ٻیا جو ٻانہہ لُڈائی‘ کئیں سکھلائی

نال سبھاں دے نرم الیندا میں نال گرم الائی‘ کئیں سکھلائی

حمل کوں ہک ݙینہ کݙاں نہ مڑ کر منہ ݙکھلائی ‘ کئیں سکھلائی (65)  

بیدل سندھی دے ݙوہڑے زیادہ تر ترائے مصرعیاں دے ملدن۔ مضمون عارفانہ تے صوفیانہ ہے:

ماہی نال اساݙیاں اکھیاں آ اچانک اڑیاں

ناز حسن دیاں فوجاں ݙیکھو نال کٹک دے چڑھیاں

بیدل بے پرواہ  بلاشک خون کریندیاں کھڑیاں(66)   

حضرت خیر شاہ تونسہ دی وستی گھالی دے درویش منش شاعر ہن۔ اپݨے وکھرے رنگ وچ سینکڑاں ݙوہڑے لکھ تے انھاں سرائیکی صوفانیہ شاعری وچ ٻہوں قیمتی اضافہ کیتے۔ جذب و مستی ‘ تصوف تے معرفت خیر شاہ دے ݙوہڑیاں دی بنیادی سُنڄاݨ ہے:

جو کئی سبق ماہی دا پڑھدا ٻیا ہرگز مول نہ پڑھدا

جتھاں ݙیکھے بھا دوزخ دی دُھرک اُݙاہیں وڑدا

عالم کوں خود ساڑے دوزخ ‘دوزخ اس توں ڈردا

خیر جوڑے گھر بھا اندر دل ساوا مول نیں سڑدا(67)      

حضرت خیر شاہ دے ہمعصر تے ہموطن اللہ داد تونسوی وی چنگے ݙوہڑے آکھین۔ ایندے بعد حضرت خواجہ فرید سئیں دا دور شروع تھیندے ایں دور وچ کافی کوں ٻہوں مقبولیت حاصل تھئی۔ مگر ݙوہڑے دی اہمیت وچ ول وی کوئی کمی نی ݙسدی۔ اساں اے وضاحت کریندے ڄلوں کہ خواجہ فریدؒ ݙوہڑے کینی آکھیے ۔ انھاں دے مریداں تے عقیدت منداں خود لکھ تے انھاں نال منسوب کیتن۔ یا اے گلوکاراں تے لوک فنکاراں دا کمال اے۔ فریدی دور دے ݙوہڑے گو نمائندہ شعراء وچ دیوان خوشدل ‘ نوروز ‘ بخشن ‘ سید مجروح شاہ ‘ برخوردار ‘ وفا ‘ مولوی محمد یار ‘ محمد بخش ممدݨ ‘ عبدالغفور طالب ‘ نور محمد کہتر ‘ عمر خان شاہد ‘ محمد بخش شاطر ‘ غلام فقیر ‘ سید مبارک شاہ تے مرثیہ گو شاعر غلام سکندر غلام دے ناں قابل ذکر ہن۔ اگر انھاں شعراء وچوں ول چوݨ کریجے تاں نوروز ‘ خوشدل ‘ سید مجروح شاہ تے شاطر دے ناں سب توں اُتے اُتے آندن۔ نوروز ݙوہڑے کوں ڳݨیئے مُنجھے مضامین توں کڈھ تے ونکو ونکی دے خیالات دا سنڄاپو کیتا۔ اوندے کلام وچ نواں پن ۔ روانی ‘ اثر تے بے پناہ چس رس ہے۔ او ݙوہڑے دی پچھلی روایت دے ایرے تے اپݨے فن دے نویکلے کوٹ اُسریندے۔ نوروز دے ݙوہڑیاں دے ݙوں ضیخم ردیف وار مجموعے ملدن۔ ونکی۔

ݙیکھ سنگار سنگاریاندے آئے سانول رو رسیلے

کیس بݨائے ویس نویں سر بوچھݨ ساوے پیلے

گھت بغلاں چھک تنگ کھڑے گل چولے کالے نیلے

ݙیکھ اساکوں مان بھرئیے تھی بہندن منہ پسیلے(68) 

سرائیکی ݙوہڑے دی صنف وچ دیوان خوشدل دا مقام صفِ اول دے چند ڳݨیئے چُݨیئے شعراء وچ تھیندے ۔ آپ دے زیادہ تر ݙوہڑے عارفانہ ہن۔ زبان تے بندش من موہ گھنن والی ہے۔

آوݨ آوݨ کیتو ماہی تے مول نہ کیتو آوݨ

ہک اَکھ میݙی بدرہ لایا ٻئی اَکھ لایا ساوݨ

توں بن تتی دھاوݨ سٹیا سرمہ کجلہ پاوݨ

خوشدل لاوݨ نینہ سوکھے ہن اوکھے توڑ پُڄاوݨ(69)   

سید مجروح شاہ دا ذکر اساں سی حرفی دے ضمن وچ کرآئے ہیں‘ ہُݨ اساں ہک ٻئے اُچے شاعر تے خواجہ فریدؒدے دل منگدے مرید مولوی محمد یار دے صوفیانہ ݙوہڑے دی ونکی پیش کریندوں۔

روز بروز ہے سوز نواں ہن جان جگر وچ گھانگے

تونیں تتی کوں تاڑیا سولیںرات ݙینہاں جند تانگھے

میں من تاری تے نہیہ باری پر ملساں گھر گھر لانگھے

احمد جند قدماں ونڄ ڈیساں سر پا لیم جیں دے سانگے

محمد بخش شاطر سب توں کم عمر شاعر گزرئیے پر اوندے ݙوہڑے وݙے وݙے قد آور شعراء دے کلام دی ہمسری کریندن۔ شاطر بنیادی طور تے ݙوہڑے دے شاعر ہن۔ فراقیہ جذبات دے اظہار وچ انھاں کوں ملکہ حاصل ہے۔

سینگیاں سرتیاں گھر ور ورتیاں ہک میں پئی وچ پٹی

پھٹ سٹ یار وِسار ڳیا ول یاد نہ مرہم پٹی

برہوں جنگاور جبر سیتی ڄڑھ پاڑ خوشی دی پٹی

شاطر من یتوکل  دی واہ  عشق   پڑھائی پٹی(70)  

انھاں شعراء دے بعد جدید شاعری دے آغاز توں کجھ پہلے جنھاں شاعراں ݙوہڑے وچ ناں پیدا کیتا اُنھاں وچ پُر درد ‘ مہجور ‘ منشی برات علی ‘ یتیم جتوئی تے بخت فقیر دے ناں آندن۔ سرائیکی زبان دے مرثیہ گو شعراء نے وی واقعات کربلا کوں زیادہ ݙوہڑیاں وچ بیان کیتے۔ شہادت دے واقعات والے ݙوہڑے اتنے درد تے سوز نال بھرئیے ہوئے ہن جو ہک ہک مصرعہ سُݨ تے دھاڑاں نکل ویندن۔ سرائیکی مرثیے دے ہندو پاک وچ شہرت تے مقبولیت دی ہک وݙی وجہ حسینی ݙوہڑے ہن۔ سرائیکی ادب وچ حسینی ݙوہڑے دی روایت کوں پک ٻارھویں صدی ہجری وچ ملیا۔ ایندے بعد ہُݨ تئیں سینکڑاں مرثیہ گو شعراء حسینی ݙوہڑے لکھین۔ جنھاں وچوں مشہور شاعراں دے ناں اے ہن۔ مولوی فیروز ‘ غلام سکندر غلام ‘ سید علی شاہ ‘ گل محمد عاشق ملتانی ‘ ثابت علی ‘ مضطر ملتانی ‘ امام علی شاہ شفیق ‘ گدا ‘ فدا وفا‘ نبی بخش شوق تے بہار ملتانی ‘ اساں حسینی ݙوہڑے تے تفصیلی گفتگو مرثیہ دے ضمن اِچ کریسوں۔ ہُݨ صرف حسینی ݙوہڑے دی ہک ونکی پیش کریندوں۔

کیوں وے بابا دیس پرائے دل تیݙی ونڄ رلی

رُتیں ݙیکھ ولیئے ونجارے ہک تیݙی جھوک نہ ولی

صبح شام آرام نہ آوے نت رہاں دروازہ ملی

ایں جیوݨ کولوں بابا سئیں موت آوے تاں بھلی

سرائیکی زبان دا ڈرامائی ادب زیادہ تر منظوم تے ݙوہڑیاں دی صورت وچ ہے۔ ڈرامے دے کردار سٹیج اُتے آمنے سامݨے کھڑ تے سوالی جوابی ݙوہڑیاں نال اپݨا مقصد بیان کریندے ہن۔ ایں طرح ݙوہڑے ڈرامائی ادب وچ وی ٻہوں وݙا کردار ادا کیتے۔ ڈرامائی ݙوہڑے آکھݨ والے شعراء وچ گانمݨ ملتانی ‘ صابر مبارک پوری ‘ نورن گدائی ‘ حسرت ملتانی ‘ پیر بخش پیرݨ دے ناں قابل ذکر ہن۔ منشی غلام رسول حسرت ملتانی دے ڈرامے عرب دا مسافر وچوں ݙوہڑے دا نمونہ ‘ بادشاہ سلامت اپݨے پُتر کوں ݙوجھے ونجیئے شہزادے دی ڳول دا حکم ݙیندا پے۔

## ݙوہڑہ ظفر خان (شہزادہ)
رہی بخت سلامت شاہی اقبال بلند مدامے

حکم حضور دا سُݨ کے قبلہ ہویا حاضر آن غلامے

ݙسو مطلب حکم دا سئیں کھڑاں کراں عرض انجامے

حسرت حکم توں عذر نہیںہاں خالص غلام بے دامے

## ݙوہڑہ شاہ افضل (بادشاہ)
  مرحبا اے نور نظر ہووے پنجتن پاک دا سایا

کرو تیاری سفر دی ٻچڑا قسمت وقت ݙکھایا

گھول گھتوونڄ ویر اپݨے کوں جیندی مونجھ نے سخت مونجھایا 

## دفعہ
چار مصرعے دے ݙوہڑیاں نال ترتیب ݙتی ہوئی اوں طویل نظم کوں آہدن جیں وچ سو سو ݙوہڑے وی شامل ہوندن۔ اے صنف صرف مرثیہ گو شعراء ورتی ہے ۔ دفعہ دا نمونہ:

نہ ماریں میݙے ویرݨ کوں اساں آہیں اللہ راسی

ایں غریب پردیسی دے تیݙے ماریں ہتھ چہ آسی

نہیں بھروسہ جگ فانی دا نام اللہ دا راہسی

ݙک چا ݙک چا گھوڑا دنیا کم نہ آسی

نہ سانگ ماریں نہ تیر ماریں نہ کائی رنگ پوجائیں

خون غریب شبیر دے وچ نہ اپݨا پاند اڑائیں

ابا عبداللہ کرکے سݙیں ادب دے نال اَلائیں

وار نہ کریں ربّ توں ڈریں جی دوزخ بچوائیں

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان