افضل مسعود

بندے دا حیاتی اِچ اَݨ کھٹ لوکاں نال تعلق واسطہ ہوندے ‘ کہیں نال دنیا داری کجھ سکے سوڑے یار دوست ‘ کجھ سنگتی ساتھی ساہ توں وی پیارے ہوندن ‘ بندہ جنہاں نال ݙکھ سُکھ تے خوشیاں غمیاں ونڈیندے ‘ بندے دا تعلق کئی لوکاں نال کئی طرحاں دا تھی سڳدے ‘ پر کھل کھلا تے راز نیاز کہیں کہیں نال ہوندی اے۔ ہر کہیں نال عیب ثواب سانجھے نی تھیندے ۔ افضل مسعود نال ساݙا تعلق وی ایویں ہے ۔ یار دا یار اے ‘ اُستاد دا اُستاد اے ‘ بزرگ دا بزرگ اے ۔ ݙکھ سُکھ ‘ خوشی غمی اِچ رَلّے ۔ چندرے کماں دا استاد ‘ وَل وی سئیں  کوں مرشد منیندوں حالانکہ آپ وݙا بے مرشد اے۔

افضل مسعود احمد پور شرقیہ دا ڄم جاء اے ۔ اباّبہشتی تھاݨے دار ہَس ۔ اَہدے میں چغتائی تھینداں ۔ ضرور ہوسی ۔ پیشہ وکالت ہِس پر آمدنی دا ذریعہ کائنی ‘ احمد پور شرقیہ ڈھیر سارے وکیل ٹاہلیاں تلے گزارا کریندن پر افضل اپݨے چیمبر اِچ ٻہندے ۔ جیڑھا چیمبر گھٹ تے تکیہ ڈھیر لڳدے ۔ گاہک آون نہ آون سوہݨے سوہݨے نینگر ‘ شاعر ادیب ‘ دانشور تے یار دوست ڈھیر آندنPLG PLD/ کݙاہیں کݙاہیں ݙہدے ۔ لوڑ اِی نی پوندی ۔ تاریخ ادب دے علاوہ دنیا جہان دیاں کتاباں ہر روز پڑھدے ۔ اُردو پڑھدے ‘ انگریزی پڑھدے‘ سندھی پڑھدے‘ہندی پڑھدے‘لکھدا صرف سرائیکی اے ۔ خان تخلیقی بندہ اے پر تخلیق حالی کرݨی ہِس ۔ البتہ ترجمے ڈھیر کریندے ۔ ہُݨ تئیں بھارتی ادیب خشونت سنگھ دے ناول (Train to Pakistan)‘ سئیں  جی ایم سید دی کتاب ’’بمبئی جی سندھ کان آزادی جی کہاݨی‘‘ تے قرۃ العین حیدر دی "The Natcuhgirl" دے علاوہ پرسپر مریمیں دی دگھری کہاݨی ’’کارمن‘‘ دا ترجمہ کر غلیف پوا تے رکھی کھڑے ۔ خشونت سنگھ کوں اُستاد منیندے ۔ کتاباں چھاپݨ دا ناں گھنو تاں اَہدے ’’ٻچہ صبر کر حالی دیر اے‘‘ ۔ خان سٹھ کنوں ٹپ ڳئے پر ٻڈھیپے کوں نیڑے نی آوݨ ݙیندا۔ میں وی یکا کھڑائی راہنداں‘ ٻلوائی راہنداں ۔ ’’استاد کجھ لکھ سٹ کجھ لکھ مر ۔‘‘ کھل تے ولدی ݙیندے ’’لعین آں ! فکر نہ کر کجھ نہ کجھ لکھ مرساں‘‘۔

پیریں ٹُرݨ پُراݨی عادت ہِس ۔ کجھ عادتاں حیاتی دا حصہ بݨ ویندن تے دم نال ویندن ‘ ہِیں ٹور خان کوں بچائی رکھیے نتاں اَڄ بسترے تے ہووے ہا ۔ خان ساری عمراں بے کار رہ ڳے ہُݨ اپݨی کار گھن گھدی ہِس چڑھدا آپ ہے یا ٻال ٻچے ۔ کݙاہیں کتھائیں رَلے ونڄݨاں پئے ونڄے تاں اَہدے ’’ابا پھوڑی کرو گیس پواو نتاں کار توں تلے لہو۔‘‘ آپ کویلی دی ٹور ٹُردے ۔ پیر تے پیر رکھ چھئو ماری ویندا ہوندے ۔جینویں شکار تے حملہ کرݨا ہووے۔ ٹُردا ویندا ہووے تاں کجھ نہ کجھ سوچیندے ویندا ۔ لوکاں کوں ٻالاں دیاں فیساں دی ‘ لوݨ مرچاں دی ‘ گھیو دی ‘ اَٹے دی ‘ لکڑکاٹھی دی ‘ بجلی تے گیس دے ٻلاں دی فکر ہوندی اے اینکوں جیرھی سوچ تے فکر ہوندی اے زبانی تاں ݙس سڳداں لکھ نمہی سڳدا ۔ افضل ٹُردا گھٹ اے رڑہدا ڈھیر اے ۔ پرے کنوں ݙیکھو تاں ہک نظردے جے نیڑے آوے تاں ݙوں بندیاں دا ہکو بندہ اے  خدا سر دی جا تے کوپر رکھیئے ۔ کھتی کوں وَٹ ہینیس ۔ گردن مولہا اے ‘ ݙاڑھی مُچھاں توں فارغ اے ۔ رنگوں بے رنگا اے ۔ گورا اے ‘ نہ سانولا اے ‘ عینک موٹے فریم آلی پیندے ‘ عینک دے بغیر اَدھورا لڳدے ۔ عینک پاتی ٻیٹھا ہووے تاں وݙے ݙردن جے لہائی ٻیٹھا ہووے تاں نِکے ٻال ݙردن ۔ جوان ہُنالے سیالے ونکو ونکی دے ویس پیندے ‘ جرسیاں تے ٹوپیاں ݙیکھݨ دے لائق ہوندن ۔ جرسی پاتی ودا ہووے تاں لڳدے ٻوری ولھیٹی ودے ‘ جے ٹوپی پاتی کھڑا ہووے تاں لڳدے سر تے تنبالوں رکھی کھڑے ۔

حیاتی لوکاں کوں ہنڈیندی اے‘ خان حیاتی کوں ہنڈائے ۔ جو نیتی ہِس قضا نسی کیتی ۔ نہ کہیں دی تیری اِچ نہ میری اِچ ۔ اَپݨی مستی اِچ مست راہندے ۔ ٻولیندا ٻیٹھا ہووے تاں بندے کوں اَپݨی وَٹھ اِچ گھن گھندے ‘ لفظاں دے موتی پویندے ‘ ڳالھ اِچوں ڳالھ کڈھیندے ۔ صحیح سچ دا دانشور لڳدے ۔ جے چُپ ٻیٹھا ہووے تاں لڳدے اُکے مر ڳے نِس ۔ خان جوانی اِچ کامریڈ ہا ہُݨ قوم پرست بݨ ڳئے ۔ جینویں پہلے نور کیتا ہَس ہُݨ وی اوہو حال اے ۔ عدم تشدد دا زبردست حامی اے ‘ ایویں سمجھو ݙوجھا گاندھی اے ۔ کئی دفعہ موقعہ بݨیے حالات ایجھیں تھن اَساں جو آکھیے اُستاد جی ! ہڑتال کریندے ہئیں ‘ جلوس کڈھیندے ہئیں ۔ اُستاد دا جواب ہوندے ’’سور آ! پتہ رکھ دفعہ 144نہ لڳا کھڑا ہووے ۔‘‘جیوے ہووے کنجوس قہر دا اے ۔ اکثر مغربی ویس پیندے ‘ پینٹ امریکہ دی شرٹ فرانس دی ۔ کتاباں کوں ایویں چنبڑدے جینویں مکھی ڳڑ کوں ۔ نویاں کتاباں وی مل گھندے پر پُراݨیاں کوں پوندے ۔ گھروں ٻاہر آندے ویندے کتاباں دیاں پُراݨیاں دکاناں تڑیندے‘ جے کتاباں مل ونڄن تُول دے بھا تاں وَل گُتھلے چا بھریندے ‘ جے پچھوں استاد ایہ کیا کیتی تاں اَہدے ’’پاڳل آ! Old is Gold‘‘ ۔ کتاباں دے علاوہ نوادرات تے ٹکٹاں دا وی ٹھرک ہِس ۔ کئی ٹکٹ ہتھ آوے کوئی سِکہ لبھ پووے یا پُراݨا تھاں تھپا ݙیکھ گھنے تاں مرݨ پئے ویندے۔

اساں خان دے گھر کُٹ دے منگر ‘ گلاس ‘ تھالیاں تے اُکرئے ہوئے ڈھاکویں ݙٹھن ‘ اَہدے نادر تے نایاب ہِن ‘ حالانکہ ایجھئیں گلاس تے تھالیاں ہر ریاستی دے گھر لبھ پوندن ۰ جیوے ہووے ہر زنگی ہوئی شئے کوں اَہدے نادر اے ۔ میں اَہداں اُستاد جی ! تھاں تھپے نادر نایاب ہوون نہ ہوون توں ساݙے واسطے نادر وی ہِیں نایاب وی ہیں۔‘‘

افضل ’’سڳ شناس ‘ مردم شناس ‘ تے جفت شناس وی ݙاڈھا اے ۔ سڳ شناس ایں جو کہیں زمانے باقاعدہ کُتے رکھیندا ہا ‘ ہُݨ وی راہ رُلدے کتے کوں ݙیکھ ݙس ݙیسے جو کیڑھی نسل دا اے ۔ افضل کُتے پالیے وی ہَن ‘سانبھیے وی ہَن پر کُتے لڑائے کائنی ۔ افضل نہ بندیاں کوں لڑدا ݙیکھ سڳدے نہ کُتیاں کوں ۔ جیندے جی کوں ݙکھا ݙیکھ نی سہندا ۔ ’’مردم شناس‘‘ ایں جو پرے کنوں بندے کوں ݙیکھ ݙس ݙیندے جو بندے دا پُتر وی ہے یا کائناں۔ ’’جفت شناس‘‘ وی قہر دا اے ۔ پیریں پاتی جُتی ݙیکھ ٹھک ݙس سڳدے جو کتھوں دی ہے ۔ تلوچڑ ہے یا اُبھیچڑ ۔ ملکی ہے یاغیر ملکی ۔ جُتی دا مُل پونڈاِچ ہے یا ڈالر اِچ ‘ حالانکہ سئیں  اَج تئیں نہ ڈالر ݙٹھے نہ پونڈ ۔ آپ خود وی ایجھیاں مل مہانگیاں جُتیاں پیندے ۔ کِتھوں گھندے کتنے دی گھندے میں ڄاݨداں میݙا خدا ڄاݨدے یا گل خان ڄاݨدے ۔ افضل دی لتھی جُتی دا سائز وَل ایجھا ں ہوندے جو انسان ایجھی جتی نی پا سڳدا ‘ بیشک سجل ڄائے ٻال دا پنگوڑا بݨا گھنو ۔

افضل ڄماندرو سیاست کار اے ‘ پر جوان کوں سیاست راس نی اَئی ۔ ایندے نال دے سنگتی ساتھی سیاست کر وزارتاں ہنڈا کجھ مر ڳن کجھ پاسا کر ڳن ۔ سئیں  ساری عمراں سیاسی ‘ سماجی تے ادبی پروگراماں دیاں صدارتاں کر یندامُک ڳئے ۔افضل ذوالفقار علی بھٹو صاحب دے دور اِچ پنجاب پیپلز پارٹی دا نائب صدر ہا ‘ اَڄکل سرائیکی پارٹی دا نائب صدر اے ۔ اوں زمانے شیخ رشید ‘ ملک معراج خالد ‘ خورشید حسن میر ‘ حنیف رامے ‘ ملک غلام مصطفی کھر ‘ ڈاکٹر مبشر حسن تے بیگم نصرت بھٹو نال اُٹھدا ٻہندا ہا ۔ اَڄکل نورݨ دھوٻی ‘ نذر نائی تے خصوصی شاہ نال اُٹھدے ٻہندے ۔ ممتاز بھٹو کول تاں ہُݨ تئیں آندے ویندے ۔ ایجھیں سیاست کار تے جاگیردار کوں وی ڳالھیں نال رہائی ٻیٹھا ہوندے ۔

خان حُسن پرست ہے کݙاہیں ہوس پرست وی ہا ۔ انسانیت دا قائل ہے جنس تے نسل دا قائل کائنی۔ سوہݨے بندے ہوون یا پکھی پرندے ‘گُل ہوون یا پُھل سب نال پیار کریندے‘ ٹھر ٹھر ویندے ۔ شکاری ایں جو اُݙدے پکھی دے پَر ڳݨ گھندے ۔ افضل کِھلدیاں نال کِھلدے ۔ روندیاں نال روندے ۔ ہک زمانے مجلساں باقاعدگی نال سُݨدا ہا روندے روندے ٻݙ ٻݙ ویندا ہا ۔ خان کھاوݨ دا ٹیٹی اے ‘ پیوݨ دا فارغ اے ۔ سبزیاں وی کھاندے ‘ گوشت خور وی ہے ۔ کلیجی ‘ پھپھڑے ‘ اوجھری ‘ چھوٹے پاوے ‘ وݙے پاوے ‘ سری مُدا زبان تئیں رڑک ویندے ۔ پروتھی روٹی بھاڄی کوں اصلوں ضائع نہ کرے ۔ رابڑی تے ملائی شوق نال کھاندے ۔ اللہ دی قسم میں اپݨیاں اَکھیں نال افضل کوں مکھݨ کھاندا ݙٹھے ماکھی نال ککو نال ۔ خان دیسی ڈشاں دا وی دیوانہ ہے ۔ ایندے گھر دیسی اَچار تے مربے ہر ویلے لبھ پوندن۔ گندلاں دا ساڳ ‘ ٻاٹا ‘ پھندڑیں ‘ سہاجݨیں دیاں پھلیاں ‘ پھڳوسی ‘ کرینہہ دے پُھل‘ ݙالے دا بھت تے تلی واٹویاں سیویاں ݙاڈھے شوق نال کھاندے۔

خان سنگت ساتھ کوںیاراں ‘ دوستاں کوں کݙاہیں اپݨی مجبوری نی ڄاتا ۔ سڄݨ لنگھ آون تاں اَکھیں ٹھرن‘ نتاں پرے مرن ۔ افضل صلاح کار گھٹ تے راہ مار ڈھیر اے ۔ کئی صلاح مشورہ جو منگو منفی پہلو سارے ڳݨسی ‘ مثبت چھوڑ ݙیسی ۔ افضل سڳریٹ وی پیندے ۔ سڳریٹاں واسطے ونکو ونکی دے سڳریٹ کیس رکھیندے ‘وَل اَئے ڳئے لوکاں کوں ڄاݨ ڄاݨ تے ݙکھیندے ۔ سڳریٹ کیس وی سوہݨے ہوندن ۔ لیٹر وی شاندار پر سڳریٹ کیڑھے پیندے ایہ لکھݨ ضروری کائنی ۔ خان اَمباں دا ہک باغ وی رادھی کھڑے پر اَمب قسمت آلے کھاندن۔ساکوں لسوڑے کھویندے یا سنگھ گھٹ گندوڑے ۔ ریاض پیرزادہ یا تاج لنگاہ آ ونڄے تاں دستر خواں لیندے ۔ اساں ونڄوں تاں چاہ تے ٹرخیندے ۔ ایہا وی ایندی مہربانی اے نتاں ڈھیرکوں تاں چاہ اِی نی پُچھدا ۔ ایہ ٻئی ڳالھ جو سڳریٹ دا ہک اَدھ سوٹا لوا ݙیندے۔

خان ساری عمراں کاروبار کرݨ دے منصوبے بݨیندا رہ ڳے ۔ جوانی اِچ ہک دفعہ لکڑیں دا ٹال لایا ہَس جیندیاں ساریاں لکڑیں گھر ٻال ڳیا ہا ۔ اوہو ݙینہہ تے اَڄ دا ݙینہہ ککھ بھن ݙوڑا نسی کیتا ۔ افضل سیر سپاٹے دا وی شوقین ہے جے خرچہ ٻئے دا ہووے تاں ۔ پتھردا جواب سلھ نال ݙیندے۔ خان اَپݨی اَماں دی خدمت ایویں کیتی اے جیویں ماء سڄل ڄائے ٻال دی کریندی اے۔ آپ اَہدے میں ساری حیاتی اماں دی خدمت دے علاوہ کوئی چنڳا کم نی کیتا ۔ شودا چنڳا بھلا بھڄدا دُھرکدا ودا ہا پر ہک حادثے اِچ ڄنگھ تُرٹ پئی ہِس ۔ اللہ ڄاݨے کہیں پِٹیا ہووے ۔ ’’افضل بندہ شالا ڄنگھ تُرٹی۔‘‘ ہُݨ خیر نال ڄنگھ تاں جُڑ ڳئی ہِس پر ٹَل پئے ڳس ۔ آسرے واسطے ہتھ اِچ سوٹی رکھیندے ۔ سر دے وال چِٹے کھیر تھی ڳئے نِس ۔ پرے کنوں ݙیکھو تاں بزرگ تے معزز لڳدے۔

## حوالہ
سانول سلوݨے(خاکے)، مصنف: عبدالباسط بھٹی۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان