احمد خان طارقؔ اَتے سرائیکی ݙوہڑا

### لکھت :  وارث ملک، لودھراں

                        ݙوہڑا سرائیکی ادب دی ہک قدیم صنف ہے ایندی روایت لوک ادب وچ وی نشابر ہے۔ ایہ سرائیکی شاعری دی ایجھی نویکلی صنف ہے جیڑھی ہزاراں ورھیوں دا پندھ کپ تے فی عہد آپݨی سنڄاݨ نال ترقی دیاں منزلاں طے کریندی ہوئی اساں تک اَپڑی ہے۔ تاریخی طور تے قدیم ویداں وچ ایندے معتبر حوالے موجود ہن۔ 

                       ݙوہڑا ݙوہ (دوش) کنوں ہے اَتے ایندی ہیئت وکھو وکھو عہد وچ مختلف رہی ہے۔ ہر عہد وچ ’’وچھوڑا‘‘ ہی ایندا مرکزی موضوع ریہے۔ بعض سرائیکی دانشور ݙو بیتا اَتے ݙوڑے ابیات والی نظم دے ناواں نال ایندی پکاوت کراوݨ دے جتن وی کریندے رہ ڳئن۔ حالانکہ ایہ صنف ݙوہ اَتے وچھوڑے دے نال منسلک ہے جیکوں اصلوں اَنڄ نہیں کیتا ونڄ سڳدا۔ 

                       ݙوہڑا خالص ٻیٹ اَتے دریا دی کندھی نال آباد تھیوݨ والیاں جھوکاں دی سر زمین وچوں نِسری ہوئی صنف ہے۔ تل وطنی لوک دانش اَتے لوک ریت ہمیشہ آپݨی وسوں دی جھالر بݨ تے تاریخ دے مُکھڑے اُتے آپݨی نویکلی سنڄاݨ بݨیندی ہے۔ سرائیکی لوک ادب وچ اساݙیاں جھوکاں اَتے ڳوٹھاں دی لوک دانش جیویں ݙوہڑے دے نال آپݨی سنڄاݨ بݨائی ہے اوندی مثال کتھائیں نئیں ملدی۔ 

                       پروفیسر رفعت عباس آپݨی ہک کافی دے ترائے مصرعیاں وچ سرائیکی ݙوہڑے دی تاریخی حقانیت کوں بیان کر تے دریا کوں کوزے وچ بند کر ݙتے۔ اوہ فرمیندن جو: 

تازے پاݨیاں نال روانہ 

ڳاندے ہوئے اُٹھوال روانہ 

ݙوہڑا اُتھاؤں شروع جتھاں ڳوٹھ تیݙا 

                       دراصل انہاں مصرعیاں وچ ݙوہڑے کوں پروان چڑھاوݨ والے ہک ماحول اَتے جغرافیے دے مناظر کوں بیان کیتا ڳئے یعنی تازے پاݨیاں توں مراد دریاواں دے او مہاݨے اَتے میر ملاح ہن جیڑھے ٻیڑیاں ٹھیل کے آپݨے ݙوہڑے ڳاندے ہوئے پتݨ در پتݨ پاندھیاں کوں اَتے تجارتی سامان کوں گھن ویندن۔ ٻیا اَٹھوالاں توں مراد او شتربان ہن جیڑھے کُرے (خشک) راہواں تے قطار در قطار سفر کریندے ہوئے اتے ڳاوݨ ڳاندے ہوئے سونہیاں اَتے اݨ سونہیاں منزلاں دھر اُٹھاں کوں ٹوری ویندن۔ 

                       قدیم سرائیکی ݙوہڑا آپݨے اینجھے ماحول اَتے وسوں دا عکاسی ہے جیندی ہک جھلک اُتے ݙٹھی ونڄ سڳدی ہے۔ 

                       سرائیکی لوک ادب وچ ݙوہڑے دے کجھ نمونے ݙیکھو: 

اَکھیں نہ روندیاں روندیاں ہن پپلیاں 

ݙسی تاں ونڄو ہا میکوں راتیں لیسو کتنیاں  

اماں دی سالھ میݙا گریڑا 

تو خوش وسدی اماں ݙکھا میݙا جیڑا  

آہدا ہانویں دل تیکوں ݙیساں، اوڑک نہ ݙتوئی 

ٻارھاں سال غلام سݙایو، واہ انصاف کِتوئی 

دعویدار سݙیندے ہاسے ساݙا دعویٰ تروڑ ݙتوئی 

آکھیے لڳ اُنہاں غیراں دے ساݙا ٻولݨ چھوڑ گھتوئی 

                       اڄوکا ویلا تیز تکھی ٹیکنالوجی دا ویلا ہے ایں عہد دے تقاضے قدیم عہد کنوں وکھرے ہن ایہو وکھرپ اساݙے ادب وچ وی موجود ہے، کیوں جوہر زمانے دا ادب آپݨے ماحول دا غماز ہوندے اَتے آپݨے عہد دی تاریخ دا گواہ وی۔ 

                       جدید سرائیکی شاعری وچ ہیئت دے نویں نویں تجربے اَتے تبدیلیاں سامݨے آئین۔ جدید سرائیکی ݙوہڑے وچ وی نواں پن اَتے نویں نویں مضامین ملدن۔ سرائیکی ݙوہڑا ایں خطے دی واحد صنف ہے جیڑھی پورے اعتبار نال رڄی کڄی ہوئی ہے۔ اینکوں اساں بھوئیں پھوڑ صنف وی آکھ سڳدے ہیں کیوں جو ایں صنف اُتے درآمدی اصناف دے اثرات نہ ہووݨ دے برابر ہن۔ ایہ وسیبی شاعری دی کلھی صنف ہے جیڑھی ہر عہد وچ مقبول رہی ہے اَتے اڳونہاں پندھ کریندی پئی ہے۔ 

                       رڳ وید اَتے سام وید دے منتراں کنوں گھن تے گوتم ٻدھ دے گیان اَتے جوڳیاں دے جوڳ وچ سرائیکی ݙوہڑے دی روایت اڳاں ٹردی ٹردی اسماعیلی بزرگاں دے گنان، حسینی ٻانبھݨاں دے نوحے، دمودر داس دی ہیر، بابا فرید دے اشلوکاں، ہندو ماہتے دے شبد، علی حیدر ملتانی دیاں سی حرفیاں اَتے سچل سائیںسمیت ایں عہد دے صوفی شاعراں دے ذریعے اساں تک پُڳی ہے۔ 

                       جدید عہد وچ ایہ صنف لوک ادب دے بعد میاں محمد بخش نوروز، یتیم جتوئی، دیوان ولایت شاہ سید، اکبر شاہ ہوراں دے بعد جانباز جتوئی، فیض محمد دلچسپ، منشی نادم، شمیم اُچوی، نور محمد سائل، امان اللہ ارشد، دل نور نور پوری، ملک منظور حسین منظور، آڈھے خان، بے وس، محمود اَتے احمد خان طارقؔ تک اپڑی ہے۔ 

                       احمد خان طارقؔ ہک بزرگ شاعر ہن۔ انہاں سرائیکی ݙوہڑے وچ نمایاں کم کیتے اَتے آپݨے عہد دی تاریخ آپݨے ݙوہڑیاں وچ نشابر کر ݙتی ہے۔ او آپݨے تل وسیب دا ہک نمائندہ شاعر ہے اوندی شاعری وچ کہیں جاہ ٻیٹ دی ساول جھوٹے کھاندی ہوئی ملدی ہے اَتے ایں ساول وچ مال مویشی چردے ہوئے نظردن۔ کہیں جاہ کال ہے، چھل ہے، اَݨ کھچی مونجھ ہے، اَݨ کھٹ وچھوڑا ہے، چور ہن، ݙاکو لُٹیرے ہن اَتے سونے سنویں بھوئیں کروپ وچ آ ڳئی ہے۔ سڄݨ پردیسی تھی ڳے یا آپݨیاں جھوکاں پَرلی مݨ تے پٹ ڳے۔ کوئی ایجھی بے وسی دی شام لتھی ہے جیڑھی ٻیٹ دیاں ساریاں رونقاں کوں گو گھاݙے کے مکیندی ویندی ہے۔ 

                       دراصل طارقؔ دا ماہی جھوک دا ایجھا لاڑا ہے جیندے نال نا صرف جھوک آباد ہے بلکہ مال مویشی وی شاد شاد ہے، ایندی مثال ہک ݙوہڑے وچوں ایویں ملدی ہے: 

سنڳ سڄݨیں جھوک آباد جو ہئی گھر مٹیاں دے گھٻکار ہن 

چار چفیروں منجھیاں دے ڳل گھنڈیاں دے گھݨکار ہن 

بھاڳ سہاڳ دی حد نہ ہئی تے ݙند ݙند توں مسکار ہن 

طارقؔ ویلے خوشیاں دے پر ݙینہ سارے ݙو چار ہن 

                       درد، الم، فراق، خود سپردگی، برداشت، مہݨے، نکھیڑا، بے وسی اَتے بے پروائی سرائیکی ݙوہڑے دے عام موضوعات ہن جنہاں دا عکس طارقؔ دے ݙوہڑیاں وچ وی ملدے، پر ہک انوکھڑی ڳالھ اَتے نویکلا موضوع احمد خاں طارقؔ دے ݙوہڑیاں وچ ایہ وی ہے جو اوہ آپݨے مال ڈھانڈے وچوں منجھیں اَتے کٹیاں کوں وی عشق دے نال سلھاڑی ودے۔ اوندے اکثر ݙوہڑیاں وچ جھوک، منجھیں، کٹیاں، یار اَتے محبوب دے بھاڳ سہاڳ کوں مرکزیت دا درجہ حاصل ہے۔ ایں حوالے نال ہک ݙوہڑا ݙیکھو: 

رنڄ تاں تھیندیں، وس کولوں، ݙس کون کڈھیندے دھاہیں 

جئیں ݙینہہ دا ڳئیں پھیر نگاہیں، جھوک تے ٻل ڳئن بھاہیں 

کٹیاں ڳئین کݙاہیں تے مہیں منہ ݙے ڳئن کݙاہیں 

طارقؔ ایں اَݨ بݨ وچ بݨ گِٖن ݙیݨ ݙراکل جاہیں 

                       احمد خان طارقؔ عوامی شاعر ہے۔ اوہ ٻیٹ اَتے ٻیلے دے لوکاں دی آواز ہے۔ او سرائیکی دیس دے دل دی دھڑکن ہے۔ او عوامی میلے دا شاعر ہے، اوہ مشاعرے لٹݨ والا شاعر ہے، اوہ سرائیکی ادب دی سنڄاݨ ہے او نویلے مزاج دا شاعر ہے اڄوکی سرائیکی شاعر دی تاریخ احمد خان طارقؔ دے ݙوہڑیاں دے بغیر ادھوری ہے۔ 

                       اوندی زبان سادہ ہے، اوندا لہجہ نرم اَتے نماݨا ہے، اوندی شاعری دے وچ ایجھی کوک ہے جیڑھی اوندے ٻیٹ وچوںنکل تے تھل اَتے روہی، راوے کوں وی متاثر کریندی پئی ہے۔ اوندا عشق، اوندا وچھوڑا، اوندی محبت، اوندی نفرت، اوندی سوچ اتے اوندا خیال پورے وسیب وچ سانجھا ہے۔ اوندی شاعرانہ کتھا، سارے لوکاں دی سانجھی کتھا ہے۔ ایہا وجہ ہے جو احمد خان طارقؔ سرائیکیاں دے دِلاں اُتے راج کریندا پے۔ 

## حوالہ
(کتاب : جدید سرائیکی شاعری ، مرتب : ڈاکٹر خالد اقبال، عبدالباسط بھٹی) (ناشر: جھوک پبلشرز ملتان)