وادی سندھ ‘ ڈاکٹر تساتوری دی تحقیقات

معروف اطالوی محقق تے تاریخ دان ڈاکٹر سایل پی تساتوری دریائے ہاکڑہ دے اُتلے حصے دے کناریاں اچ قدیم آبادیاں دا مطالعہ کریندے ریہے۔ انڈین آرکیا لوجیکل سروے دی سالانہ رپورٹ مطبوعہ 1917-18ء اچ انہاں دی تحقیقات دا خلاصہ شائع تھیا ہے۔ انہاں کوں بھارت دے محکمہ آثار قدیمہ دی طرفوں ایہ خدمت تفویض کیتی ڳئی ہئی جو او راجپوتانہ اچ قدیم آبادیاں دے آثار دا سروے کرن۔ انہاں اپݨے کم دا آغاز ریاست بیکانیر دے علاقے توں کیتا۔ انہاں کوں ٻئے آثار دے علاوہ سورت گڑھ توں کئی مجسمے ملئے لیکن بد قسمتی نال اپݨے شاندار کم دی تکمیل توں پہلے ای 1919ء اچ فوت تھی ڳئے۔ 22 سال بعد جݙاں سر آرل سٹائن اُتھوں گزرے تاں اتھاں لبھݨ دے باوجود ڈاکٹر تساتوری دی رپورٹ یا کوئی تحریر انہاں کوں نہ مل سڳی۔ تاہم بعد دی تحریراں توں پتہ چلدا ہے جو محکمہ آثار قدیمہ ہند دے ڈپٹی ڈائریکٹر ڈاکٹر این پی چکر ورتی باریک لکھے ہوئے فل سکیپ دے 228 قلمی صفحات تے مشتمل ڈاکٹر تساتوری دی رپورٹ سر آرل سٹائن کوں فرائم کر ݙتی ہئی۔ رپورٹ دے علاوہ کجھ نوٹس وی ہن جیڑھے سر آرل سٹائن کوں ݙتے ڳئے۔ انہاں توں انہاں ٻہوں زیادہ فائدہ چاتا تے اپݨی رپورٹ اچ ایں دا کئی مقامات تے نہ صرف تذکرہ کیتا بلکہ انہاں نال اتفاق یا اختلاف کیتا ہے۔ ایں جاہ اساکوں سر آرل سٹائن دی رپورٹ دے ذریعے ای ڈاکٹر تساتوری دے مشاہدات تئیں رسائی تھیندی پئی ہے تے جیویں جو پہلے عرض کیتا ونڄ چکیا ہے۔

ڈاکٹر این پی تساتوری کوں صرفگ 1916-17ء تے 1917-18ء دے ݙو سالاں دے دوران بیکانیر اچ واقع آثار قدیمہ دا مطالعہ کرݨ دا موقع ملیا۔ انہاں آثار اچ دریائے ہاکڑہ جیں کوں بیکانیر اچ گھاگھرا آکھیا ویندا ہے دے کناریاں تے قدیم آبادیاں دے ٹھیٹر وی شامل ہن تاہم ڈاکٹر تساتوری دی رپورٹ اچ بیکانیر توں ملݨ آلے قدیم مجسماں تعمیرات دے نمونیاں تے تحریراں دے مطالعہ تے زیادہ توجہ مرکوز کیتی ہئی تے او وی زیادہ تر آخری دور توں متعلق ہن تاہم انہاں دے مشاہدات توں دریائے گھاگھرا دے کنارے ٻدھ مت دے نقوش اجاگر تھئے۔ انہاں آثار کوں ڈاکٹر موصوف Cinerary Mounds آکھدے ہن ، انہان چند ٹھیٹراں دی کھٹائی وی کرائی ہئی۔

ڈاکٹر تساتوری دی تحقیقات دے مطابق وادی گھاگھرا اچ عہد قدیم دا ہک اعلیٰ ثقافتی مرکز رنگ محل ہک حکمران دکھو پھلانی دا ہک مضبوط قلعہ ہا۔ مقامی لوکاں دی بیان کردہ روایات دے حوالے نال ڈاکٹر موصوف آکھدے ہن جو ایہ اوہے حکمران ہن جیں دا دارالحکومت فورٹ عباس دے نیڑے قلعہ پھولڑہ ہا۔ ڈاکٹر صاحب دی ایہ وی رائے ہئی ۔ انہاں نے بیکانیر میوزیم اچ آرائشی سلھاں دے او نمونے رکھوائے جیڑھے رنگ محل توں جمع کیتے ڳئے ہن ۔ انہاں سلھاں تے انہاں دے ٹکڑیاں دے ڈیزائن اوہے ہن جیڑھے بعد اچ سر آرل سٹائن کوں رنگ محل توں ملے۔ ایہ امر قابل ذکر ہے جو سر آرل سٹائن انجہانی ڈاکٹر دی مہیا کردہ فہرستاں دے مطابق انہاں سلھاں تے ٹھیکریاں کوں انج انج کیتا۔ ایں کم اچ بیکانیر میوزیم دے کیوریٹر کنور سنگت سنگھ تے مسٹر کرشنا دیو سر آرل دے نال تھئے۔

ڈاکٹر تساتوری ایں مفروضہ دی تردید کیتی ہے جو رنگ محل دے کھنڈرات ہک قدیم تھیٹر دے اُتے موجود ہن۔ انہاں ایں جاہ دی کھٹائی کراوݨ دے بعد ݙسیا جو تلے صرف ریت ہے تے کہیں قدیم آبادی دے نشانات کائنی۔ عوامی روایات دے حوالے نال ڈاکٹر تساتوری آکھدے ہن جو 1800ء اچ مہاراجہ سورت سنگھ دی طرفوں سورت گڑھ شہر وسایا ڳیا تے ایں دے قلعے کیتے سلھاں رنگ محل دے کھنڈرات توں گھن آیاں ڳیاں ۔ ایہ قلعہ ہُݨ ضلع دے صدر دفاتر دے کم آندا پیا ہے۔ کجھ آرائشی سلھاں جیڑھیاں اتھوں گھن آیاں ڳیاں ہن قلعہ دے سامݨے آلے حصے تے لاتیاں ڳیاں ہن جتھاں ہُݨ وی ݙٹھیاں ونڄ سڳدن۔ قلعہ دا گیٹ وی ایں قسم دی سلھاں توں تعمیر کیتا ڳیا ہے ۔ ڈاکٹر تساتوری کجھ سلھاں اتھوں لہاوݨ اچ کامیاب تھئے ۔ کجھ سلھاں ایجھیاں ہن جنہاں کوں جوڑ تے سوہݨے ڈیزائن بݨائے ڳئے ہن۔ ڈاکٹر موصوف دی کوشش توں ایہ آثار ہُݨ بیکانیر میوزیم اچ قدیم نوادر دا درجہ رکھیندے ہن ، کیونجو انہاں دے نمونے تے ڈیزائن ہند تے مندراں توں ملدے ہن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء