دراوڑی تے سرائیکی دا لسانی اشتراک

وادیٔ سندھ وچ آریاواں دے آوݨ کنوں پہلے دراوڑ قوم وسدی ہئی ۔ دراوڑ قوم وی ٻاہر دی قوم ہئی ۔ ایہ وادیٔ سندھ وچ اَٹھ ہزار سال قبل مسیح کوں آئے ہَن تے فاتح قوم دے طور تے اِتھاں آئے ، ایہ قوم کِتھوں آئی ہئی ۔ ایندا پتہ نھیں لڳ سڳیا، پر زیادہ پکی ڳاھ ایہ ہے جو ایہ اصل دے بحیرئہ روم دیاں قوماں وچوں ہَن ۔ اُتھوں ایہ پہلے عراس عرب (میسو پوٹیمیا) وچ آ ریہے ، وَل اُتھوں انھاں دے ڈھیر سارے بندے بلوچستان دے راہوں وادیٔ سندھ وچ آ ڳئے ۔ اِتھوں دے قدیم لوک کجھ گرم علاقے دی وجہ کنوں تے کجھ اِتھوں دی زرخیزی دی وجہ کنوں آلسی تے ڈِھلے لوک ہَن تے داروڑاں اَرام نال اِنھاں اُتے حکومت آن کیتی ، تے صدیاں تئیں حکومت کریندے ریہے ، جݙاں جو اصل قوم حاکم ہئی تاں اِنھاں نال دیاں ٻیاں قوماں بھیل ، کول ، سنتھال ، گونڈ وغیرہ انھاں دے ماتحت تے رعایا بݨ تے رہݨ پئے ڳئے۔

دراوڑ ٻہوں ترقی یافتہ قوم ہئی ، معیشت تے معاشرے وچ عروج تے ہَن تے زراعت ، تجارت ، صنعت وغیرہ وچ وی ترقی تے ہَن ۔ بہرحال زیادہ قدیم ہووݨ دی وجہ کنوں انھاں دے عروج تے زوال دیاں ڈھیر ڳالھیں اساں تئیں نھیں پُڄیاں۔

دراوڑی تے سرائیکی دے اشتراک کیتے سب توں پہلے حروف ہِجا دے اشتراک دی ڳالھ آندی ہے ۔ دراوڑیاں دی تحریر یا لکھ پڑھ دے کجھ نمونے نال سلھاں اُتے اُکرے ہوئے ملݨ تے کجھ اوں وقت دیاں مُہراں اُتوں ملِئن۔ پر اساݙی بدنصیبی ہے جو اَڄݨ توڑیں ایہ تحریراں نھیں پڑھیج سڳیاں ، موہن جودڑو دے کَھٹّݨ نال ایں قسم دیاں کئی شئیں مِلئن۔

ایہ طے شدہ ڳالھ ہے جو انھاں دا اُوں وقت دا رسم الخط تصویری قسم دا ہا یعنی انھاں دے حرف تصویراں وانگوں ہَن ۔ مثال دے طور تے  

کیوں جو دراوڑی زبان وادیٔ سندھ کنوں دکن تے مدراس دو وی ڳئی بلکہ اُنھاں ایندے لفظ وغیرہ تامل ، تلنگو ، ملیالم وغیرہ زماناں وچ مِلدن۔ ایں ڳالھ کوں سامݨے رکھوں تاں اساں آکھ سڳدوں جوقدیم ملتانی تے دراوڑی تقریباً ہِکو جہی تحریر والیاں ہن تے انھاں دا اشتراک حروف ہجا دے لحاظ نال ایں طرح دا ہے:

قدیم ملتانی :                                           ’’ݨ‘‘ دا حرف دراوڑی الاصل ہے۔

قدیم دکنی :                                                                      (ݨ؟) اندازۃً

انھاں کوں ݙیکھ تے اساں آکھ سڳدوں جو دراوڑی تے قدیم ملتانی (سرائیکی) دے حروف ہجا ہک ٻے نال مِلدے جُلدے ہن ۔ ݙوجھی وجۂ اشتراک اسماء یعنی نانواں والی ہے ۔ دراوڑی زبان دے ڈھیر سارے ناں سرائیکی وچ موجود ہِن ۔ اِنھاں دے ٻہوں سارے نمونے ظامیؔ بہاولپوری آپݨی تحقیقی کتاب ’’سرائیکی زبان کا ارتقاء‘‘ وچ لکھئن۔ ٻنھاں لسانیات دیاں کتاباں وچ وی مِلدن۔

عین الحق فرید کوٹی دی کتاب ’’اُردو زبان کی قدیم تاریخ‘‘ وچ دراوڑی تے سرائیکی دے مشترکہ نانواں دی مختلف عنواناں نال ہک تندیر ٻدھ ݙتی ہے ۔ جیندا مطالعہ دلچسپی کنوں خالی کائنی ۔ میں اِتھاں نمونہ دے طور تے کجھ ناں پیش کرینداں۔

جسمانی اعضاء :               پلکم : مُکھ       سونڈ:سونڈھ                       پوٹ: پوٹا                          پِنّی:پِنّی

رشتہ جات:                     امائی: مائی اپّا: ابّا                                   آپا: آپا                                   امالی:مالی

سامان کھاوݨ پیوݨ دا:                       روٹی: روٹی                        اَن: اَن                              کارا: کھارا      کوپرا: کھوپرا

ضروریات خانہ داری:                       کٹلی: کھٹڑی                    تنتو: تند        چھاملا: چج                           تالی:تھالی

زیورات تے لباس:   پگاَّ پڳ                              لِستّر:لستّر       کنکن: کنگݨ                      بالے: والے

پیشہ ورانہ ناں:              مالی: مالی    موچی: موچی                      مانجھی: مانجھی                                           نائندہ: نائی

صفات:                            کڑاڑ: کِراڑ      آلسو : آلس  نیلو: نیلا        رنگ: رنگ

انھاں نانواں کوں ݙیکھ تے یقین تھی ویندے جو دراوڑی تے سرائیکی دا اشتراک ݙوجھے اصول یا اسماء دے اصول دے مطابق وی ٹھیک ہے تے مَنّݨ دے قابل ہے ، تریجھا اصول افعال یا لسانی قواعد دے اصولاں دا ہے ۔ اِتھاں پوری تفصیل تاں اساکوں ضرورت دے عین مطابق نِھیں مل سڳی ۔ بہرحال کجھ افعال دی مطابقت یا اشتراک پیش ہِن ۔ تاں جو اَٹّا سَٹّا لا سڳوں تے آکھ سڳوں جو دراوڑی تے سرائیکی دا اشتراک زبان دے قواعد دے حوالے نال وی قائم تھیندے ، تے قاء م ریہے!

ہک انگریز بشپ کاڈویل نے دراوڑی زبان کی گرائمر لکھ تے وی ساݙا کم سوکھا کر ݙتے ۔ کجھ افعال ایہ ہِن:

افعال:        ڈاکو :ڈھکو(کڄو)               کلاکلا:کھلݨ(کھلھلانا)                      پونایوکا:پاوݨ

                       کُٹو: کُٹو                                   پوچو : پونجھݨ(پوجا ݙیوݨ)                  تونگو :ٹنگو

لسانی اشتراک دے اصولاں دیاں مختلف زمانیاں دے نال دیاں مثالاں نھیں حاصل تھی سڳیاں ، بہرحال انھاں دا وی کجھ نہ کجھ رَلݨ مِلݨ ثابت تھی سڳدے ۔ ٻیا ایہ جو صرف تے نحو وچوں وی مثالاں مل سڳدِن۔

بہرحال اساݙے سرمایۂ الفاظ وچ دراوڑی زباناں دے لفظاں دا موجود ہووݨ ایں ڳالھ دا ثبوت ہے جو ہڑپائی تہذیب وی دراوڑی زبان اِچ وی وادیٔ سندھ وچ ہک نویں رنگ تے نویں ناں نال موجود ہے  ، تے اوہے سرائیکی : بلوچستان دی براہوی زبان دا شاید سرائیکی کنوں وی زیادہ حد دا اشتراک دراوڑی زباناں نال موجود ہے ۔

اساکوں جیکر سرائیکی زبان دے کہیں مورثِ اعلٰ دا ناں گھنّݨ تے مجبوری اِی کیتے ونڄو تاں وَل اساں ایہو کجھ آکھیسوں ، جو سرائیکی دی مورثِ اعلیٰ زبان سنسکرت کائنی بلکہ سِدھّم سدّھا دراوڑی زباناں دا ناں گھدا ونڄ سڳدے۔

انھاں زباناں دے اشتراک دے علاوہ وی ظامیؔ بہاولپوری وادیٔ سندھ دیاں ٻنھاں زباناں دا اشتراک ثابت کیتے ، پر انھاں زیادہ تفصیل نال تے مقرر کردہ اصولاں دے مطابق نھیں کیتا۔

بہرحال اُنھاں اشتراک رکھݨ والیاں زباناں دا ناں ضرور گھدے!

سرائیکی تے سندھی

سرائیکی تے براہوی

سرائیکی تے شورسینی

سرائیکی تے سنسکرت

سرائیکی تے پالی وغیرہ

انھاں وچوں وی سندھی دا رابطہ زیادہ ہے ، پر ظامیؔ بہاولپوری ایں پاسے توجہ نھیں ݙے سڳیے۔ جیکر توجہ ݙیندے تاں ایہ ہک چنگا اشتراک ہا ، تے کافی دلچسپ وی ہا!

## حوالہ
کتاب: سرائیکی لسانیات۔ مصنف: دلشادؔ کلانچوی. ترتیب و پیشکش: ظہور احمد دھریجہ.چھاپہ خانہ جھوک پبلشرزملتان 2019ء