open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ابوالصلاح حلبی

تقی بن نجم الدین بن عبید اللہ حلبی المعروف ابو الصلاح حلبی، شیعہ فقیہ تے متکلم شام دے شہر حلب وچ پیدا تھئے.انہاں دی تاریخ ولادت مصدقہ  معلوم نی، تاریخ وفات توں اگر حساب کیتا ونجے تاں غالباً انہاں دی پیدائش چوتھی صدی ہجری دے وسط وچ سال 347 دی نکلدی ہے۔ ابوالصلاح حلبی دی شہرت تے نام وری انہاں دی اوہ علمی تصانیف ہن جنہاں نال تاریخ دے بہت سارے جیّد علماء، محدثین، اساتذہ تے مصنفین نے استفادہ کیتا، انہاں لوگاں وچ علامه مجلسی، شهید اول، شهید ثانی، علامه حلی جیسی نابغہ روزگار شخصیات تے بہت سارے دیگر محققین و مصنفین شامل ہن۔ اگرچہ انہاں دی تصانیف دا بیشتر حصہ ضائع تھی گیا اے لیکن جو باقی بچا اوہ فقہ تے کلام وچ انہاں دی عظمت دا نشان ہے۔
## حصول علم
ابتدائی تعلیم اپݨے آبائی ملک توں مکمل کرݨے دے بعد اوہ ملک عراق دے شہر بغداد وچ موجود شیعہ اکابر علماء توں تحصیل علم کیتے گئے تے اتھاں سید مرتضی، شیخ طوسی تء سلار بن عبدالعزیز دے حلقہ درس وچ شامل رہے۔ 
## اساتذہ
ابوالصلاح کے حالات زندگی دے بیان توں معلوم تھیندا ہے کہ انہاں نے کم از کم ترے مرتبہ شام توں عراق دا سفر کیتا تے بغداد دے وݙے اساتذہ دے حلقہ درس وچ شامل رہݨ دا اعزاز پاتا.

ابوالصلاح دے بیان دے مطابق جنہاں شیوخ و اساتذہ توں انہاں نے تحصیل علم تے دورہ حدیث کیتا انہاں دے ناں درج ذیل ہن:

* سید مرتضی
* شیخ طوسی
* سلاّر بن عبدالعزیز
* ابوالحسن محمد بن محمد مفید محمد بن محمد بصروی
## شاگرد
* ابوالحسن ثابت بن اسلم حلبی
* ابوالقاسم بن براج
* عزالدین عبدالعزیز طرابلسی
* محمد بن علی کراجکی
* ابومحمّد ریحان بن عبدالله حبشی
* عبدالرّحمن بن احمد نیشابوری
* الداعی بن زید حسینی آوی
* تراب (تواب) بن حسین بصروی
## آثار علمی
ابوالصلاح حلبی  نے بے شمار علمی و تحقیقی مقالہ جات تے بہت ساری فقہی تے کلامی کتب تصنیف کیتیاں.  اس دے علاوہ انہاں نے علم طب تے وی کتاباں لکھیاں۔ ابوالصلاح دی تصانیف دے ݙو حصے ہن۔

***الف)*** 

اوہ کتب جنہاں دا کوئی نسخہ موجود نی لیکن مورخین تے شارحین نے انہاں دا تذکرہ کیتا ہے ، جیویں کہ:
* البدایة (علم فقه)
* تدریس الصحة (علم طب)
* التلخیص (علم فقه)
* التهذیب
* الشافیة
* دفع شبه الملاحدة
* شرح الذخیرة (در علم کلام) 
* العمدة (در علم فقه)
* الکافیه
* اللوامع
* مختصر الفرائض الشرعیة
* المرشد فی طریق التعبد
* المعراج (در علم حدیث)

***ب)***  

اوہ تصانیف و تالیفات جنہاں دے قلمی نسخے وی موجود ہن تے کجھ انہاں وچوں طبع وی تھی چکے ہن، جیویں کہ:
* الکافی فی التکلیف
* تقریب المعارف
* البرهان علی ثبوت الایمان
## وفات
ابوالصلاح  سال ۴۴۷ ہجری -قمری  وچ شام دے شہر حلب وچ فوت تھئے تے اتھائیں مدفون ہن۔  
## حوالے
ابوالہول

ابوالہول (Greek: Σφίγξ /sphinx/, Bœotian: Φίξ /Phix, Arabic: أبو الهول،) قصے کہانیاں وچ ایسی افسانوی مخلوق دا ناں ہے جس دا جسم تاں شیر دا ہے مگر سر انسان دا۔ مصر دے آثار قدیمہ وچ ابوالہول (Sphinx) دا مجسمہ بہت مشہور ہے۔ ایہ جیزہ دے علاقے وچ ہے۔ اس دی لمبائی 189فٹ تے اونچائی 65 فٹ دے قریب ہے۔ دور توں ݙیکھوں تاں پہاڑ جیہا نظر آندا ہے۔ ایہ مجسمہ تقریباً ترے ہزار سال قبل مسیح ہک وݙی چٹان کوں تراش کے بݨایا گیا ہئی۔ اس دے پنجے تے دھڑ شیر دے ہن تے سر انسان دا۔ سورج دیوتا دی حیثیت نال اس دی پوجا وی کیتی ویندی ہئی۔ امتداد زمانہ توں اس دی صورت بگڑ گئی ہے۔ ڈاڑھی تے نک ٹٹ چکی ہے تے اس دا اوہ پروقار تبسم جس دا ذکر قدیم سیاحاں نے کیتا ہے ناپید تھی چکا ہے۔ ہݨ ایہ ہک ہیبت ناک منظر پیش کریندا ہے۔ ایں وجہ نال عرباں نے اس دا ناں ابوالہول یعنی (خوف دا باپ) رکھ ݙتا ہے۔ 
## ابوالہول تے پہیلی

ابوالہول (افسانوی جانور) نال متعلق ہک پہیلی وی مشہور اے کہ اوہ کیہڑا جانور ہے جیہڑا صبح کوں چار لتاں تے، ݙوپہر کوں ݙو لتاں تے،  تے شام کوں ترے لتاں تے چلدا ہے۔ اس دا جواب 'انسان' ہے۔

## حوالے
ابوالعباس عبداللہ السفاح

ابوالعباس عبداللہ السفاح ( دورِ خلافت 749ء تا 753ء) خلافت عباسیہ دا پہلا حکمران اے. آخری  اموی خلیفہ مروان ثانی نے ابراہیم بن محمد بن علی کوں گرفتار کرا کے مروا ڈتا تاں ابوالعباس انہاں دا جانشین بݨا۔

## حالات
اس اپݨے آبائی مسکن حمیمہ (جنوبی فلسطین) دی رہائش ترک کر ݙتی تے اہل و عیال سمیت کوفے وچ آ گیا۔ ابومسلم خراسانی، ابوسلمہ تے دیگر حامیان تحریک عباسیہ دی مدد نال بالآخر عراق تے ابوالعباس دا قبضہ تھی گیا تے ربیع الاول 132ھ وچ اس دی خلافت دا اعلان کر ݙتا گیا۔ بعد وچ فرات دے کنارے امویاں تے عباسیاں وچ فیصلہ کن جنگ تھئی تے ابوالعباس دے چاچا عبداللہ بن علی نے ذوالحجہ 132ھ وچ بنو امیہ دا خاتمہ کرکے تے آخری خلیفہ مروان ثانی دا قتل کر کے بنی عباس دی خلافت کی بنا پاتی۔

ابوالعباس نے اپݨی خلافت دے استحکام دی خاطر بڑی خونریزی کیتی۔ بنو امیہ تے تاں اس دی سختیاں انتہا کوں پہنچ گئیاں۔ مردے وی اس دے جوشِ انتقام توں محفوظ نہ رہ سڳے۔ اکثر اموی خلفا دی قبراں کھٹوا کے انہاں دی ہڈیاں پیسیاں گئیاں۔ اس قتل و غارت گری تے سفاکی دے باعث سفاح دے لقب توں مشہور تھیا جس دے معنی (خونریز) دے ہن۔ سفاح دی سختیاں صرف دشمناں تک ہی محدود نہ ہن۔ بلکہ اس دے اکثر معتمد وی اس دے مظالم دا شکار تھئے۔ مشہور عباسی داعی ابوسلمہ جیہڑا اس دا پہلا وزیر وی ہئی، ایں دے ایماء تے موت دے گھاٹ اُتارا گیا۔

## حوالے
ابوبکر شبلیؒ

شیخ ابوبکر شبلیؒ (ولادت 247ھ) جیہڑے شيخ الكبير، العارف الخطير، ذو الفضل الجلی دے القاب نال مشہور ہن. حضرت جنید بغدادیؒ دے شاگرد رشید ہن۔ کنیت ابوبکر لقب شبلی ہئی.  آپؒ دا پورا ناں دنف بن جحدر  خراسانى ہئی۔ بعض مؤرخین آپؒ دا ناں جعفر بن یونس ݙسیندن. 
## وجہ تسمیہ
’’شبلہ‘‘ ناں دا ہک گراں ماوارء النہر علاقے وچ وادی فرغانہ وچ ہئی، آپؒ دے خاندان دا اسے گراں نال تعلق ہئی۔ ایں واسطے آپؒ شبلی سݙویجے۔ بعض لوگاں دا خیال ہے کہ آپؒ دا خاندان مصر توں آیا ہئی، لیکن ایہ روایت کمزور ہے، بہر حال آپؒ خود بغداد (یا سامرا) وچ پیدا تھئے تے اتھائیں پروان چڑھے۔ سامرا اس زمانے وچ دارالخلافہ ہئی۔ آپؒ دے والد عرض بیگی دے عہدے تے مامور ہن۔
## روحانی تے علمی مرتبہ
جنید بغدادیؒ،  شبلیؒ دے روحانی مرتبے توں واقف ہن تے ایں واسطے انہاں دی بڑی قدر ومنزلت کریندے ہن۔ ہک ݙینہ انھاں نے شبلیؒ کوں ذوق و شوق تے اضطراب دی حالت وچ ݙیکھ کے فرمایا، شبلیؒ! اگر توں اپݨا کم حق تعالی تے چھوڑ ݙیو تاں راحت پاؤ۔ ایہ سݨ کے شبلیؒ نے آکھا، ایویں تاں نی، لیکن ہا! اگر حق تعالی میݙا کم میݙے تے چھوڑ ݙیوے تاں البتہ راحت پاواں۔ ایہ سݨ کے جنیدؒ نے فرمایا، شبلیؒ دی تلوار توں خون ٹپکدا ہے۔ ہک وار جنید بغدادیؒ نے خواب وچ ݙٹھا کہ رسول اللہ ﷺ نے شبلیؒ دی پیشانی تے بوسہ ݙتا۔ صبح تھئی تاں شبلیؒ کوں خواب بیان کیتا تے پچھا، توں ایسے کیہڑے اعمال کریندا ہوندیں ؟ انھاں نے جواب ݙتا، مغرب دی سنتاں دے بعد ݙو رکعت نفل ادا کریندا ہاں تے انہاں وچ آیت کریمہ ’’لقد جاء کم رسو ل من انفسکم…الخ‘‘ ضرور پڑھدا ہاں۔ ایہ سݨ کے جنیدؒ نے فرمایا، بے شک ایہ ایندی برکت ہے۔
## اقوال
شبلیؒ دے ایہ اقوال تصوف دیاں بنیادی ڳالہیں ہن :

*آزادی دل دی آزادی ہے تے بس۔
*محب اگر خاموش تھیا تے عارف نہ خاموش تھیا تاں ہلاک تھیا۔
*شکم منعم دی طرف ݙیکھݨ دا ناں ہے نہ کہ نعمت دی طرف ݙیکھݨ دا۔
*دل، دنیا تے آخرت ݙوہاں توں بہتر ہے کیونکہ دنیا محنت دا گھر ہے تے آخرت نعمت دا گھر ہے تے دل معرفت دا گھر ہے۔
*ہزار سال دی عبادت وچ ہک وقت دی غفلت رسوائی ہے۔
*عبادت دی زبان علم ہے تے اشارات دی زبان معرفت ہے۔
## وصال
ابوبکرشبلیؒ دا انتقال ذو الحجہ سنہ 334ھ بمطابق 945ء وچ 87 سال دی عمر وچ تھیا۔ ابو محمد ہروی جیہڑے آپؒ دے خادم خاص تے باصفا عقیدت منداں وچ ہن، اس شب وچ جس دے بعد ݙینہ وچ انہاں دی وفات تھئی،  صبح تک آپؒ دے کول ہن، انہاں نے بیان کیتا کہ اس رات شبلی بار بار ایہ شعر پڑھدے ہن :
کُلُّ بَیتِِ اَنْتَ سَاکِنُہ
غَیْرُ مُحْتَاجِِ اِلی السُّرَجِ
وَجْھُکَ اَلماْمُوْلُ حُجتُنَا
یَوْمَ یاَتی النَّاسُ باِلْحُجَجِ
ترجمہ: جس گھر وچ تو رہندا ہوویں اونکوں چراغ دی ضرورت نی۔ تیݙا چہرہ جیہڑی امید ہے، اس روز جݙݨ سب لوگ اپݨی اپݨی حجتاں گھن کے حاضر ہوسن ، ساݙی حجت ہوسی۔
## حوالے
ابوتمیم معد المستنصر باللہ

ابوتمیم معد المستنصرباللہ دولت فاطمیہ دا اٹھواں خلیفہ تے اسمٰعیلیاں دا اٹھارواں امام 427ھ تا 487ھ ہئی. مستنصر دی کمسنی دی وجہ نال حکومت دی باگ ڈور اس دے وزیر علی بن احمد جرجرائی دے ہتھ وچ رہی۔ اس ہی لوگاں توں ظاہر دی بیعت گھدی۔ اس دا دور امن تے خوشحالی دا زمانہ ہئی۔ 429ھ وچ بنو فاطمہ تے قیصر قسطنیطنہ دے درمیان وچ صلح تھیوݨ نال حلب تے شام دے ݙوجھے شہر محفوظ تھی گئے ۔
## دورِ حکومت
مستنصر 724ھ وچ نہایت کمسنی وچ امام بݨا، یعنی ست سال دی عمر وچ ایہ خلیفہ بݨ گیا ہئی۔ اس کوں بنو فاطمین وچ ایہ امتیاز حاصل ہے کہ اس دی حکومت تمام فاطمین توں زیادہ طویل یعنی سٹھ سال چار مہینے تک رہی، اس دے ناں دا خطبہ بغداد تے عراق وچ ہک سال تک پڑھا گیا البتہ حجاج تے یمن انہاں دے قبضے وچ ویہ سال رہا۔ مستنصر دے عہد وچ شام، صقلیہ تے بلاد مغرب توں فاطمی حکومت ختم تھی گئی ہئی۔ اسے دے دور وچ ناصر خسرو نے مصر دا دورہ کیتا ہئی۔ اس فاطمی دربار دی شان و شوکت تے دولت و ثروت دے چشم دید واقعات لکھے ہن ۔

461ھ وچ شام تے سلجوقیاں دا قبضہ تھی گیا تے 467ھ وچ انہاں نے بیت المقدس تے قبضہ کر گھدا۔ اس وقت خلافت فاطمیہ دی حالت ایسی خراب ہئی کہ  سلجوقی زرا ہمت کریندے تاں دولت فاطمیہ سو سال پہلے ختم تھی ویندی. 

خلافت دی حالت خراب تھی گئی ہئی کہ مصر وچ کوئی اس قابل نہ رہا کہ خلافت دی حالت درست کرے۔ اس واسطے مستنصر نے بدر الجمالی کوں شام توں مصر طلب کیتا جیہڑا شام دا والی ہئی۔ بدر الجمالی 466ھ وچ مصر پہنچا تے مصر دی حکومت اپݨے ہتھ وچ گھن گھدی تے اس بڑے بڑے فتنہ پردازاں کوں قتل کر وا ݙتا۔ بدرالجمالی نے ملک وچ امن و امان قائم کیتا تے کجھ مدت کیتے دولت فاطمیہ  مستحکم تھی گئی ۔

## وزرائے اعظم
یازوری جیہڑا زہر نال 450ھ وچ فوت تھیا۔ اس دے بعد کثرت نال وزیر منتخب تے معزول تھئے۔ بدر الجمالی تک چالیہ وزیراں دا تقرر تھیا۔ ایہو حال قاضیاں دا ہے، انہاں دی تعداد ٻتالیہ ہے۔ بعض وزیر تے قاضیاں دا تقرر ݙو ݙو ترے ترے وار تھیا ۔ اس دا سبب خلیفہ دی کمزوری تے دربار فوج دا باہمی اختلاف ہئی۔ مستنصر معمولی اشخاص دے ہتھوں پھنس گیا ہئی تے اوہ اینکوں تجربہ کار لوگاں نام ملݨ نہ ݙیندے ہن۔ ناصر خسرو جیہے داعی کوں مستنصر نال ملݨ کیتے  ڈیڈھ سال تک انتظار کرݨا پیا 
## فرقہ نزاریہ دی ابتدا
462ھ وچ حسن بن صباح مصر پہنچا۔ حسن بن صباح دا بیان ہے کہ اس  مستنصر توں پچھا کہ آپ دے بعد امام کون ہوسی۔ اس تے مستنصر نے آکھا کہ نزار۔ جبکہ بدر الجمالی چاہندا ہئی کہ مستعلی کوں امامت ملے۔ اس واسطے اوں نے  اونکوں مستنصر نال ملاقات توں روک ݙتا تے زبردستی اونکوں شام روانہ کر ݙتا مگر ایں اختلاف نال اسماعیلیاں وچ ہک نویں فرقے دی بنیاد رکھیجی جیہڑا اسماعیلیہ امامیہ نزاریہ یا آغاخانی دے ناں نال ڄاݨیا ویندے تے جیہڑے مستنصر دے بعد مستعلی دی بجائے نزار دی امامت دے قائل ہن. 
### وفات
مستنصر نے سٹھ سال چار مہینے حکومت کرݨ دے بعد 487ھ زہر نال وفات پاتی ۔

## حوالے
ابوجا

thumb|ابوجا دے کجھ مناظر

ابوجا (انگریزی: Abuja) نائجیریا دا دارالحکومت ہے جیندی آبادی 25 لکھ ہے۔ 1976ء وچ دارالحکومت دی لاگوس توں منتقلی دے متفقہ فیصلے دے بعد ملک دے وسط وچ ایں شہر دی جگہ دا انتخاب کیتا گیا۔ ایویں وفاقی دار الحکومت دی حیثیت نال ایہ شہر وجود وچ آیا۔
## ابوجا شہر دی تاریخ
نائجیریا نسلی و مذہبی اعتبار نال کافی حد تک تقسیم ہے تے اس واسطے ملک دی آزادی دے بعد توں ایہ تجاویز سامݨے آندیاں پیاں ہن کہ دارالحکومت اینجھے مقام تے ہوݨا چاہیدا اے جیہڑا تمام فریقاں کیتے غیر جانبدار حیثیت رکھدا ہووے تے اتھاں نسلی یا مذہبی اعتبار نال کہیں فریق کوں اکثریت حاصل نہ ہووے۔ ایں مقصد کیتے 1970ء دی دہائی دے اوائل وچ ایں مقام دا انتخاب کیتا گیا۔ ابوجا دے قیام دا ہک ٻیا سبب لاگوس وچ بہت تیزی نال ودھی ہوئی آبادی ہئی۔

شہر دی تعمیر دا آغاز 1970ء دی دہائی دے اواخر وچ تھیا لیکن اقتصادی مسائل تے سیاسی عدم استحکام دے باعث تعمیر 1980ء دی دہائی دے اواخر تک ہی مکمل تھی پائی۔

12 دسمبر 1991ء کوں ابوجا کوں ملک دا دار الحکومت قرار ݙیوݨ دا باضابطہ اعلان کیتا گیا۔ وفاقی دار الحکومت دا نقشہ تے تعمیرات انٹرنیشنل پلاننگ ایسوسی ایٹس (IPA) نے تیار کیتا جیہڑا امریکی اداریاں، پی آر سی کارپوریشن، والس، میک ہارگ، رابرٹس اینڈ ٹوڈ،  تے آرکی سسٹمز تے مشتمل ہئی۔

## حوالے
ابوداؤد طیالسیؒ

امام ابوداؤد طیالسیؒؒ،  (پیدائش: 750ء— وفات: 819ء) عالم، محدث ، حافظ الحدیث تے فقیہ ہن۔

## حالات زندگی
امام ابوداؤد طیالسیؒ دا ناں سلیمان بن  داؤد  ابن الجارُودؒ ہے ۔ امام ابوداؤدؒ فارسی الاصل ہن لیکن بعد ازاں بصرہ وچ سکونت دی نسبت توں البصری مشہور تھئے۔ طیالسیؒ دی نسبت ’’طیالسہ‘‘ توں ہے یعنی اوہ سبز چادر جینکوں علماء جبے دے طور تے لباس دے اتے زیب تن کریندے ہوندے ہن۔ اِیں ناں توں اُنہاں دے لباس وچ شامل سبز چادر یعنی طیالسہ دا بیان ملدا ہے۔حافظ الکبیر، صاحب المسند، ابوداؤد الفارسی کے القابات سے مشہور تھے۔ 
امام ابوداؤدؒؒ، حضرت زبیر بن العوام دی اولاد دے غلام ہن تے مولیٰ آل الزبیر بن العوام سݙویندے ہن۔ابن المغلابی نے بیان کیتا ہے کہ امام ابوداؤدؒ دی والدہ دا خاندان بنونصر بن معاویہ دا غلام ہئی۔

بصرہ وچ ہی تحصیل علم وچ مشغول رہے۔ بصرہ وچ ابن عون محدث  (متوفی 151ھ) توں حدیث دا علم حاصل کیتا۔   محدث ہشام الدستوائیؒ (متوفی 152ھ) توں وی علم حدیث پڑھا۔  157ھ  وچ عبدالرحمٰن بن عبداللہ المسعودی توں سماع حدیث کیتا۔ اُنہاں دے بارے آکھا ویندا ہے کہ انہاں کوں 40000 احادیث یاد ہن۔ 

## شیوخ
امام ابوداؤدؒ نے جنہاں شیوخ (اُساتذہ) توں علم حاصل کیتا، اوہ ایہ ہن:  ایمن بن نابل (تابعی)،  معروف بن خربوذ،   طلحہ ابن عمرو،  ہشام بن ابی عبداللہ،  شعبہ بن الحجاج،  سفیان ثوری،  بسطام بن مسلم،  ابوخلدہ خالد بن دینار،   قُرہ بن خالد،   سالح بن ابی الاخضر،  ابوعامر الخزاز،  حمادین،  داؤد بن ابی الفرات،  زَمعہ بن صالح،  جریر بن حازم،  فُلَیح بن سلیمان،  المسعودی،  حرب بن شداد،  ابن ابی ذئب،  عبدالرحمٰن بن ثابت ابن ثوبان،  اسرائیل،  ھمام بن یحییٰ،  محمد بن ابی حُمَید،  عبداللہ ابن مبارک،  امام ابن عینیہ،  ابن عون۔
## وفات
204ھ وچ 68 یا 69 سال دی عمر وچ بصرہ وچ فوت تھئے۔ خلیفہ بن خیاط نے وفات ماہِ ربیع الاول 204ھ مطابق ستمبر 819ء لکھی ہے۔

## حوالے
ابوسعید خدری

ابو سعید الخدری وݙے عالم، احادیث دے ماہر صحابی ہن۔ سعد ناں، ابوسعید کنیت،  خاندان خزرج توں ہن، سلسلۂ نسب ایہ ہے، سعد بن مالک بن سنان بن عبید بن ثعلبہ بن الجبر(خدرہ) ابن عوف بن حارث بن خزرج.  والدہ دا ناں انیسہ بنت ابی حارثہ ہئی، اوہ قبیلہ عدی بن نجار توں ہن۔ ݙاݙا (سنان) شہید دے لقب نال مشہور ہن تے رئیس ہن.  چاہ بصہ دے قریب اجرد ناں دا قلعہ انہاں دی ملکیت ہئی، اسلام توں پیشتر قضا تھئے۔ پیؤ نے ہجرت توں چند سال قبل عدی بن نجار وچ ہک بیوہ نال نکاح کیتا ہئی جیہڑی پہلے عمان اوہی دی زوجیت وچ ہن.  ابو سعید انہاں دے بطن توں تولد تھئے.  ایہ ہجرت توں ہک برس پیشتر دا واقعہ ہے۔
## قبولِ اسلام
مدینہ وچ تبلیغ اسلام دا سلسلہ بیعت عقبہ توں جاری ہئی.  خود انصار داعی اسلام بݨ کے توحید دا پیغام اپݨے قبیلیاں کوں پہنچیندے ہن۔ مالک بن سنان نے اوں زمانہ وچ اسلام قبول کیتا. شوہر دے نال بیوی وی اسلام گھن آئے.  اس واسطے ابو سعید نے مسلمان ماں باپ دے دامن وچ تربیت پاتی۔
## غزوات وچ شرکت
غزوہ احد وچ پیؤ دے نال رسول اللہ ﷺ دے حضور وچ گئے.  اس وقت 13 سال دی عمر ہئی.  رسول اللہ ﷺ نے سر توں پاؤں تک ݙٹھا کمسن خیال کر کے واپس کیتا.  مالک نے ہتھ پکڑ کے ݙکھایا کہ ہتھ تاں پورے مرد دے ہن تاہم آپ نے اجازت نہ ݙتی۔ اس معرکہ وچ رسول اللہ ﷺ دا چہرہ مبارک زخمی تھیا تاں مالک نے ونج کے خون پونجھا تے ادب دے خیال توں زمین تے سٹݨ دی بجائے پی گئے، آنحضرتﷺ نے فرمایا اگر کہیں شخص کوں ایسے شخص دے ݙیکھݨ دی خواہش ہووے جس دا خون میݙے خون نال آمیز تھیا ہووے تاں مالک بن سنان کوں ݙیکھے.  اس دے بعد نہایت جانبازانہ لڑ کے شہادت حاصل کیتی۔
## وفات
64ھ وچ جمعہ دے ݙینہہ وفات پاتی.  بقیع وچ دفن کیتے گئے ،اس وقت بہت عمر رسیدہ ہن، ہتھاں وچ رعشہ ہئی. لوگاں نے عمر دا تخمینہ 74 سال کیتا ہے لیکن علامہ ذہبی نے لکھا ہے کہ 86 برس دی عمر ہئی۔

## حوالے
ابوسفیان بن حرب

قبیلہ قریش دی اموی شاخ دے ہک سردار ہن۔ پورا ناں صخر بن حرب بن امیہ.  ابوسفیان کنیت اے.  مکے وچ پیدا تھئے۔ آنحضرت توں چند سال وݙے ہن۔ مدت تک اسلام دی مخالفت کریندے رہے۔ 
## حالات
غزوہ بدر تے غزوہ احد دے معرکیاں وچ نبی اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے خلاف جنگ لڑی۔ ول ہک لشکر جرار گھن کے مدینے تے چڑھائی کیتی مگر مسلماناں نے مدینے دے گرد خندق کھود کے حملہ آوراں دے عزائم ناکام بݨا ݙتے۔ ابوسفیان نے حدیبیہ دے مقام تے صلح کیتی۔ مسلماناں نے مکے تے چڑھائی کیتی تاں ابوسفیان نے شہر نبی اکرمؐ دے حوالے کر ݙتا۔ نبی اکرمؐ نے مکے وچ داخل تھیندے وقت اعلان فرمایا کہ جیہڑے لوگ ابو سفیان دے گھر وچ پناہ گھنسن ، انہاں توں تعرض نہ کیتا ویسی ۔ ابوسفیان کیتے  ایہ بہت بڑا اعزاز ہئی۔ 

فتح مکہ تھیوݨ دے بعد حلقہ بگوش اسلام تھی گئے۔ قبول اسلام دے بعد غزوہ حنین تے ول جنگ طائف وچ حصہ گھدا۔ آخر الذکر جنگ وچ انہاں دی ہک اکھ ویندی رہی۔ حضرت عمر دے عہد وچ شام دی مہم وچ شریک تھئے تے اس دے بعد جنگ یرموک وچ، جس وچ ݙوجھی اکھ وی ویندی رہی۔ مسلماناں دے اموی خلیفہ امیر معاویہ،  ابوسفیان دے بیٹے ہن۔ ابوسفیان، نبی اکرمؐ دے سسر وی ہن۔
## حوالے
ابوبکر الحدادیؒ

ابوبکر الحَدَّادیؒ یمن دے پہلے صاحب تصنیف حنفی فقیہ ہن۔ ابو بكر بن علی بن محمد الحدادی الزَّبيدی،  زبیدہ وچ پیدا تھئے. اتھائیں زندگی بسر کیتی۔ ایہ اہل عبادیہ توں ہن.  انہاں دی وستی حازہ وادی زبید ہے جیہڑی تہامہ وچ واقع ہے۔ 800ھ، بمطابق 1397ء وچ زبیدہ وچ وفات پاتی۔
## تالیفات
انہاں دی مذہب حنفی وچ 20 دے قریب قابل قدر تصنیفات ہن.  ایں توں پہلے کہیں نے یمن وچ اینجھی کتاباں نی لکھیاں۔ 
* السراج الوهاج -اٹھ جلداں وچ شرح مختصر القدوری لکھی. 
* الجوهرة النيرة - ݙو جلداں وچ شرح مختصر القدوری ہے. 
* سراج الظلام - شرح منظومة الهاملی، جیہڑی فقہ دی کتاب ہے. 
* التفسير جیندا ناں تفسير الحداد ہے۔

## حوالے
ابوبکر البغدادی

thumb
ابراہیم عواد ابراہیم علی البدری السامرائی جیہڑا ابو بکر البغدادی دے نام توں معروف ہے، موجودہ بعض عراقی و شامی علاقیاں تے قابض عراق تے الشام وچ اسلامی ریاست نامی تنظیم و ریاست دا سربراہ ہے۔ اینکوں اکثر ایندی کنیت ابوبکر البغدادی نال سݙا ویندا ہے تے اے خود کوں امیر المومنین تے خلیفہ ابراھیم وی سݙویندے ۔ 29 جون 2014ء کوں عراق تے شام وچ اسلامی ریاست دا پہلا خلیفہ ہووݨ دا ایں نے دعویٰ کیتا تے تا حال ہے۔ ایں دے سخت نظریات تے اسلام کوں بطور سخت متشدد تشخص ݙیوݨ دے سبب اسلامی دنیا تے مغربی ممالک وچ ایندے تے سخت تنقید کیتی ویندی ہے۔

ایں کوں گرفتاری دی صورت یا مارݨ کیتے امریکا نے ݙاہ ملین ڈالر انعام رکھا ،تاریخ امریکا وچ اس وقت سب توں زیادہ انعام ہک القاعدہ دے سربراہ ایمن الزاوھری دے سر توں بعد سب توں ودھ  انعام رکھا ہے جیہڑا 26 ملین ہے تے اس دے بعد ابوبکر البغدادی تے جیہڑا ݙاہ ملین ہے۔

## حالات
ابوبکرالبغدادی 1971ء کوں سامراء، عراق وچ پیدا تھیا تے بغداد وچ پرورش و تعلیم حاصل کیتی۔ ایندا تعلق عراق دے ہک معزز خاندان نال ہے تے سلسلہ نسب سیدنا امام علی رضا علیہ السلام نال ونج ملدا ہے۔  ایندا اصل ناں ابراہیم ہے۔ تے ایندے پیؤ دا ناں عواد بن ابراہیم بن علی البدری ہے۔ ایندا خاندان معزز تے صوفی ہئی۔ پر  بغدادی دنیا دا ہک بدنام دہشت گرد بݨ گیا۔ ایں نے اسلامیہ کالج بغداد توں اسلامیات وچ پی ایچ ڈی کیتی۔ اس دے بعد اے ہک تعلیمی ادارے وچ پروفیسر وی رہا ۔
## خلافت دا اعلان
2012ء وچ شام وچ خانہ جنگی تیز تھی گئی۔ بغدادی نے اپݨی تنظیم دا کچہ حصہ شام وچ بشار الاسد دے خلاف لڑݨ کیتے بهیجا۔ 2013ء وچ بغدادی اپݨی مکمل جماعت دے نال شام گیا تے شامی شہر رقہ تے کنٹرول کرݨ دے بعد بڑی تیزی نال شام و عراق دا ہک بہت بڑا رقبہ اپݨے کنٹرول وچ گھن گھدا۔ آخرکار موصل وچ 29 جون 2013ء بمطابق 1 رمضان 1435ہجری کوں بغدادی نے ہک وڈیو دے ذریعے اپݨی نام نہاد خلافت دا اعلان کر ݙتا۔
## طرزِ حکمرانی
ابوبکر البغدادی کوں اس دے لوگاں نے ہک طریقہ کار دے تحت باقاعدہ اپݨا خلیفہ مقررکیتا ہے۔ داعش دے اہم ترین رہنماواں دی مجلس نے اس دے ہتھ تے بیعت کیتی ہے۔ انہاں دا دعویٰ ہے کہ اساں بغدادی کوں اوں طرح خلیفہ منتخب کیتا ہے۔ جس طرح خلفاء راشدین کوں صحابہ کرام نے کیتا ہئی۔ ابوبکر البغدادی نے اپݨے زیر اثر علاقیاں کوں ولایتاں (صوبیاں) وچ تقسیم کیتا ہے۔ ہر ولایت تے والی یا گورنر مقرر ہے۔ الرقہ دار الخلافہ ہے۔ فوج دا جرنیل بغدادی نے ابو عمر الشیشانی کوں مقرر کیتا ہے تے داعش دا ترجمان ابو محمد العدنانی الشامی ہے۔ ابوبکرالبغدادی خود کوں "امیرالمومنین" سݙویندا ہے۔ اس فوج، تعلیم، صحت، صدقات، مال تے ہر شعبے کیتے الگ الگ "دیوان" مقرر کیتے ہن ۔ جنگجوواں تے  تنظیم دے ارکان کیتے  باقائدہ تنخواہواں مقرر کیتیاں گئیاں ہن۔ 
## حوالے
ابوعبیدہ ابن جراح

حضرت ابوعبیدہ ابن الجراح جنہاں کوں دربار رسالتؐ توں امین الملت دا خطاب ملا، قبیلہ فہر نال متعلق ہن۔ جیہڑا قریش دی ایک شاخ ہئی۔ اصل ناں عامر بن عبد اللہ ہئی۔ ہجرت مدینہ دے وقت عمر 40 سال ہئی۔ بالکل ابتدائی زمانے وچ مشرف باسلام تھئے۔ دیگر مسلماناں دی طرح ابتدا وچ قریش دے مظالم کا شکار تھئے۔ حضور توں اجازت گھن کے حبشہ ہجرت کر گئے لیکن مکی دور ہی وچ واپس ول آئے۔ نبی صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم توں چند روز قبل اذن نبی نال مدینہ دی طرف ہجرت کیتی تے حضورؐ دی آمد تک قبا وچ قیام کیتا۔ مواخات مدینہ وچ معزز انصاری صحابی ابوطلحہ دے بھائی بݨائے گئے۔ بے مثال خدمات اسلام دی وجہ نال حضور صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے جنہاں صحابہ کوں دنیا وچ جنت دی بشارت ݙتی انہاں وچوں ہک ہن۔
thumb|تخطيط اسم أبو عبيدة بن الجراح
## حیات مبارکہ
ابوعبیدہ ابن الجرح بے حد ذہین،  سلیم الطبع، متقی تے بہادر ہن۔ لمبا قد، بظاہر لاغر کمزور نظر آوݨ والی شخصیت لیکن ایمان کامل دے سبب انتہائی پرنور چہرہ تے آہنی عزم دے مالک ہن۔ ابوعبیدہ بن الجراح نے اپݨے زمانے دی سب توں وݙی عالمی طاقت روم دے خلاف ٹکر گھدی تے اونکوں ایشائی علاقیاں توں پچھاں دھک ݙتا۔

فاتح شام تے فاتح بیت المقدس دی شان فقر دا اندازہ اس توں تھی سڳدا ہے کہ جݙݨ فاروق اعظم بیت المقدس تشریف گھن گئے تاں آپ نے اپݨے بھائی ابوعبیدہ بن الجراح توں فرمائش کر کے انہاں دے کول کھاݨا کھادا جس وچ صرف چند سکے ہوئے ٹکر ہن جنہاں کوں ابوعبیدہ پاݨی وچ  بھے کے کھاندے ہوندے ہن۔ حضرت عمر نے فرمایا ’’شام وچ آکے سب ہی بدل گئے لیکن ابوعبیدہ ہک توں ایں کہ اپݨی ہوں وضع تے قائم ایں۔ ہک ٻئے موقع تے فاروق اعظم نے آپ دے بارے وچ فرمایا :

’’الحمد اللہ مسلماناں وچ اینجھے لوگ موجود ہن جنہاں دی نظر وچ سیم و زر دی کجھ حقیقت نی۔
## حدیث وچ ذکر
انہاں 10 صحابہ کرام رضی اللہ عنہم اجمعین دا ذکر عبدالرحمن بن عوف رضي اللہ تعالٰی عنہ دی روایت کردہ حدیث وچ ہے کہ:

عبدالرحمن بن عوف رضي اللہ تعالٰی عنہ بیان کریندے ہن کہ نبی صلی اللہ علیہ وسلم نے فرمایا :

**[[ابوبکر صدیق|ابوبکر]]** رضی اللہ تعالٰی عنہ جنتی ہن، **[[عمر بن خطاب|عمر]]** رضی اللہ تعالٰی عنہ جنتی ہن، **[[عثمان بن عفان|عثمان]]** رضي اللہ تعالٰی عنہ جنتی ہن، **[[علی بن ابی طالب|علی]]** رضي اللہ تعالٰی عنہ جنتی ہن، **[[طلحہ بن عبید اللہ|طلحہ]]** رضي اللہ تعالٰی عنہ جنتی ہن، **[[زبیر ابن عوام|زبیر]]** رضي اللہ تعالٰی عنہ جنتی ہن، **[[عبدالرحمن بن عوف|عبدالرحمن]]** رضی اللہ تعالٰی عنہ جنتی ہن، **[[سعد بن ابی وقاص|سعد]]** رضي اللہ تعالٰی عنہ جنتی ہن، **[[سعید بن زید|سعید]]** رضی اللہ تعالٰی عنہ جنتی ہن، **ابوعبیدہ** رضي اللہ تعالٰی عنہ جنتی ہن ۔
## وفات
18ھ وچ مسلماناں دے لشکر وچ طاعون دی وبا پھٹ پئی جینکوں عمواس دی طاعون آکھا ویندا ہے۔ اس موذی وبا نے بہت سارے مسلماناں دی جان گھن گھدی. انہاں وچوں ہک سپہ سالار اعظم امین الملت ابوعبیدہ وی ہن۔ جنہاں کوں عمر فاروق نے مدینہ واپس سݙݨ دی کوشش کیتی لیکن انہاں نے جواب ݙتا کہ ’’ میں مسلماناں دی فوج وچ ہاں تے میݙا دل انہاں توں جدا تھیوݨ کوں نی چاہندا۔ ‘‘ اس طرح اٹھونجاہ سال دی عمر وچ ایہ تاریخ ساز شخصیت مالک حقیقی نال ونج ملی ۔
## حوالے
ابوفتح داؤد

سلطان محمود غزنوی نے جݙݨ ہندو راجاواں دے خلاف فوج کشی کیتی تاں داؤد بن نصر اس وقت صوبہ ملتان دا حکمران ہئی۔ جیہڑا شیخ نصر دا پتر ہئی۔ داؤد نے ہندو راجاواں دا ساتھ ݙتا۔ خاص کر جݙݨ محمود نے راجا بھاٹیہ دے خلاف فوج کشی کیتی تاں صوبہ ملتان دے اسماعیلیاں نے راجا بجے رائے دی مدد کیتی ہئی۔ اس واسطے سلطان محمود نے اگلا حملہ ملتان تت کرݨ دا فیصلہ کر گھدا۔ چنانچہ او درہ بولان دا قریبی رستہ چھوڑ کے درہ خیبر دے رستے توں اس واسطے روانہ تھیا کہ داؤد کوں علم نہ تھیوے کہ او ملتان تے حملہ آور تھیندا پیا ہے۔ 

رستے وچ راجا انند پال نے محمود دا رستہ روکݨ دی کوشش کیتی۔ حالآنکہ سلطان محمود غزنوی نے پہلے ہی اونکوں خبر ݙے ݙتی ہئی کہ او ملتان تے حملہ آور تھیندا پئے ۔ پشاور دے مقام تے آنند پال نے سلطان محمود غزنوی دا رستہ روکݨ دی کوشش کیتی مگر شکست کھادی تے پچھوں ہٹ گیا۔ اوݙوں داؤد کوں وی خبر تھی ڳئی ، اس واسطے او سلطان محمود دی آمد دا سݨ کے قلعہ بند تھی گیا۔ سلطان محمود نے قلعہ دا محاصرہ کر گھدا تے اے محاصرہ ست روز تک جاری ریہا۔ آخر داؤد سلطان دی خدمت وچ عاجزانہ صلح دی درخواست کیتی۔ سلطان محمود نے ݙو لکھ درہم سالانہ خراج تے، تے دریائے سندھ نال متصل علاقہ سلطان کوں ݙے کے صلح کر گھدی۔
## حوالے
ابومسلم خراسانی

ابومسلم خراسانی ہک ایرانی جرنیل ہے جیں نے بنو امیہ دی خلافت دا تختہ الٹݨ وچ بنو عباس دی مدد کیتی۔ اموی خاندان دے خلاف بنی عباس نے مدت توں خفیہ تحریک چلا رکھی ہئی۔ ابومسلم خراسانی وی ایں تحریک وچ شریک تھی گیا۔ اوں نے ہک خفیہ فوج تیار کیتی تے بالآخر اموی خلافت دا تختہ الٹݨ وچ کامیاب تھی گیا۔ امویاں کوں شکست ݙیوݨ دے بعد ابومسلم نے عباسیاں کوں خلافت سونپ ݙتی مگر ݙوجھے عباسی خلیفہ منصور نے اینکوں قتل کرا ݙتا۔
## عباسی خلافت دے قیام وچ ابومسلم دا کردار
ابومسلم،  قید خانے وچ عیسیٰ بن موسیٰ دی وجہ نال اکثر ویندا جتھاں تمام قیدی اوہ ہن جنہاں کوں حکومت بنواُمیہ نام نفرت ہئی یا قید تھیوݨ دے بعد لازماً نفرت پیدا تھیوݨی چاہیدی ہئی، انہاں ہی وچ بعض ایسے قیدی وی ہن جیہڑے واقعی بنو عباس یا بنو فاطمہ دے نقیب ہن، لہٰذا انہاں لوگاں دیاں ڳالہیں سݨ کے ابو مسلم دے قلب تے بہت اثر پیا تے اوں نے بہت جلد انہاں لوگاں دا ہمدرد بݨ کے انہاں دی نگاہ وچ اپݨا اعتبار قائم کر گھدا. 

سنہ129ھ وچ امام ابراہیم نے ابومسلم کوں لکھ بھیجا کہ ایں سال موسمِ حج وچ میکوں آکے مل ونج تاکہ  تیکوں تبلیغ دعوت دے متعلق مناسب احکام ݙتے ونجن، ایہ وی لکھا کہ قحطبہ بن شبیب کوں وی اپݨے ہمراہ گھن آؤ. جیہڑلے ابومسلم کوں علانیہ دعوت تے طاقت دے استعمال دی اجازت ملی  تاں ایہ اوہ زمانہ ہئی کہ خراسان وچ کرمانی تے نصربن سیار دیاں لڑائیاں دا سلسلہ جاری ہئی، جیسا کہ اتے بیان تھیا ہے، ابومسلم نے اپݨی جماعت دے لوگاں کوں اے سب فراہم کیتا تے اُنہاں کوں گھن کے کرمانی تے نصربن سیار دے درمیان وچ خیمہ زن تھیا تے بالآخر کرمانی قتل تھیا، اوں دا لڑکا علی بن کرمانی ابومسلم دے کول آ گیا تے ابومسلم نے نصر کوں مرو توں خارج کر کے مرو تے قبضہ کر گھدا. سنہ130ھ دے شروع تھیندے ہی ابومسلم نے کتاب اللہ تے سنت رسول اللہ دی پیروی تے اہلِ بیت نبوی دی اطاعت وفرماں برداری تے لوگاں توں عباسی بیعت گھنݨ دا آغاز کیتا.  اور لوگوں کے فراہم کرنے سے ناراض تھے تے ایں طرح ابومسلم خراسانی دی مسلسل عسکری جدوجہد تے محنت نال عباسی خلافت دا قیام ممکن تھیا. 
## قتل
ݙوجھے عباسی خلیفہ منصور کوں خدشہ ہئی کہ خراسانی بغاوت كر كے خلافت چھک گھنسی۔ ایں واسطے اوں نے خراسانی كوں اپݨے کول سݙا كے قتل كرݨ دا منصوبہ بݨايا۔ اوں نے خراسانی كوں دار الخلافہ آوݨ دا خط بھیجا ليكن اوں نے انكار كر ݙتا تے دهمکی ݙتی کہ زيادہ اسرار تے اوہ بغاوت كر ݙیسی۔ آخرکار منصور عباسی دیاں چالاں وچ آکے اوہ آنبار پہنچ گيا۔ محل وچ خليفہ نال ملاقات دے وقت خليفہ نے مناظرہ شروع كر ݙتا۔ بحث وتکرار زیادہ تھئی تاں سفاح نے تاڑی وجا کے پردے دے پچھوں لکے محافظاں كوں اشارہ كر ݙتا کہ خراسانی تے حملہ كر کے اینکوں قتل کر ݙیو۔ ایں طرح خراسانی اپݨے برے انجام كوں پہنچا۔
## حوالے
ابی بن کعب

**ابی بن کعب انصاری ** کاتب وحی، فاضل قرآن سیدنا محمد بن عبد اللہؐ دے صحابہ وچوں  ہک ہن۔  ابی بن کعب بیعت عقبہ ثانیہ وچ موجود ہن. آپ نے غزوہ بدر تے ݙوجھے غزوات وچ شرکت کیتی۔ سیدنا محمد بن عبد اللہؐ دی مشہور حدیث دے مطابق جنہاں چار قاریاں توں قرآن پڑھا ونجݨا چائیدا اے۔ انہاں وچوں  ک ابی بن کعب ہن۔ 
## نام و نسب تے ابتدائی حالات
ابی نام، ابوالمنذر و ابوالطفیل کنیت، سید القراء، سیدالانصار تے سید المسلمین القاب ہن. قبیلہ نجار(خزرج) دے خاندان معاویہ توں ہن جیہڑا بنی حدیلہ دے ناں نال مشہور ہئی.  (حدیلہ معاویہ دی ما دا ناں ہئی جیہڑی جشم بن خزرج دی اولاد وچوں ہئ. ی سلسلہ نسب ایہ ہے :

ابی بن کعب بن قیس بن عبید بن زیاد بن معاویہ بن عمر بن مالک بن نجار،  والدہ دا ناں صہیلہ ہئی جیہڑے عدی بن نذر دے سلسلہ نال تعلق رکھدیاں ہن تے ابو طلحہ انصاری دی حقیقی پھوپھی ہن اس بنا تے ابوطلحہ تے ابی بن کعب پھوپھی زاد بھائی ہن۔ 
ابی دی ݙو کنیتاں ہن، ابوالمنذر تے ابوالطفیل ، پہلی کنیت آنحضرتﷺ نے رکھی ہئی تے ݙوجھی سیدنا عمرنے انہاں دے بیٹے طفیل دے ناں دی مناسبت نال پسند فرمائی۔
## اسلام
مدینہ دے جنہاں انصار نے مکہ ونج کے آنحضرتﷺ دے دست مبارک تے عقبہ ثانیہ وچ بیعت کیتی ہئی،  انہاں وچ ابی وی ہن.  آپ انہاں چھ صحابہ وچوں ہن  جنہاں نے زمانہ نبویؐ وچ قرآن مجید حفظ کیتا تے انہاں فقہا صحابہ وچوں ہن جیہڑے زمانہ نبویؐ وچ فتویٰ ݙیندے ہن.  صحابہ وچ بڑے قاری ہن۔
ہجرت دے بعد مہاجرین تے انصار وچ برادری ومواخات قائم تھئی ہئی، اس وچ سعید بن زید بن عمرو بن نفیل توں جیہڑے عشرہ مبشرہ وچوں ہن، انہاں دی مواخات تھئی۔ بدر توں طائف تک دے تمام غزوات وچ شریک تھئے۔ حضرت ابوبکر دے عہد خلافت وچ قرآن مجید دی ترتیب و تدوین شروع تھئی تاں اس خدمت تے جو لوگ مامور تھئے انہاں وچ آپ وی شامل ین۔ حضرت عمر دے زمانے وچ مجلس شوریٰ دے رکن وی رہے۔ ابتدا وچ قرآن دی قرات وچ بعض فروعی اختلافات ہن۔ آخر وچ عثمان نے قرات قرآنی دے ممتاز ماہرین دی جانچ دے بعد اُبی بن کعب دے طریقہ کوں پسند فرمایا۔ تے ایں قرات دے مطابق کلام مجید دے چار نسخے لکھوا کے مختلف شہراں وچ بجھوا ݙتے۔ انہاں نسخیاں دی اج تک پیروی کیتی ویندی پئی ہے۔
## وفات
39ھ وچ عمر طبعی کوں پہنچ کے عثمان غنی دے زمانہ خلافت وچ جمعہ دے ݙینہ مدینے وچ وفات پاتی۔ حضرت عثمان نے نماز جنازہ پڑھائی تے مدینہ منورہ وچ دفن کیتے گئے۔
## حوالے
ابیاہ بادشاہ

ابیاہ عبرانی بائبل دے مطابق آل داؤد دا چوتھا تے مملکت یہوداہ دا ݙوجھا بادشاہ ہئی۔ اوہ رحبعام دا بیٹا تے سلیمانؑ دا پوترا ہئی۔  تاریخ وچ اینکوں ابیاہ دے ناں نال یاد رکھا گیا ہے۔

thumb|ابیاہ، مملکت یہوداہ دا ہک بادشاہ
## دور حکومت
بادشاہواں دی کتاباں تے تاریخ وچ ابیاہ کوں میکاہ، میکائی تے یہوداہ دے بادشاہ آسا دی نسبت نال بیان کیتا گیا ہے۔ علما نے ابیاہ دے خاندان دے بارے وچ بائبل دے بیانات کوں متضاد قرار ݙتا ہے۔ اگرچہ کئی نظریات پیش کیتے گئے لیکن تمام تر دستیاب ذرائع توں متعلق کوئی وضاحت انہاں نال مطابقت نی رکھدی یا ایہ واضح طور تے اختلافی ہن۔ ابیاہ نے 14 شادیاں کیتیاں تے اس دے 22 بیٹے تے 16 بیٹیاں ہن۔

ابیاہ دا دور حکومت،  ریہوبام دی وفات دے بعد اس دے بیٹے ابیاہ نے یہوداہ دی بادشاہت سنبھالی۔ اوں نے بڑے جوش و جذبے نال اپݨے ترے سالہ دور حکومت دا آغاز کیتا (2Chr.،2r. 12:16; 13:1) لیکن اوہ اسرائیلی شمالی سلطنت دے ݙاہ قبائل کوں انہاں دی جاں نثاری دے سبب واپس گھن کے آوݨ وچ ناکام رہا۔

استثنا دے مطابق ”باوجود اِس دے،  اُوندے خُدا نے داؤدؑ دی خاطر یروشلیم وچ اُونکوں ہک چراغ ݙتا یعنی اُوندے بیٹے کوں اُوندے بعد ٹھہرایا تے یروشلیم کوں برقرار رکھا۔“ (سلاطین-1، باب 15 آیت 4)۔ ”ول اُوں نے آکھا تیراں کوں گھن،  سو اُوں نے انہاں کوں گھدا ۔ ول اُوں نے شاہِ اسرائیل کوں آکھا زمین تے مار ۔ سو اوں نے ترے واری مارا تے ٹھہر گیا۔ “ (تواریخ-2، باب 13 آیت 18)

## حوالے
اتابکانِ فارس

فارس دے حکمراناں دا خاندان، انہاں وچ ابوبکر بن سعد بن زنگی (پیدائش؛ 1148ء وفات؛1264ء)،   ارغون دے عہد وچ فارس دا حکمران رہا۔ بعد ازاں سعد بن ابوبکر کوں فارس دی حکومت ملی جس دے ناں دی مناسبت نال سعدی نے اپنا تخلص اختیار کیتا۔ بعد دے حکمراناں وچ اتابک سعد دی دھی آتش خاتون وی ہئی۔ اوں نے ہلاکو خان دے پتر منگو تیمور نال شادی کر گھدی۔ اوں دے انتقال دے بعد فارس براہ راست تاتاریاں دی عملداری وچ آگیا۔
## حوالے
اتحاد برائے بین القوامی انصاف

**اتحاد برائے بین القوامی انصاف** (Coalition for International Justice) واشنگٹن ڈی سی تے ہیگ وچ قائم ہک بین الاقوامی، غیر منافع بخش تنظیم ہئی جیہڑی روانڈا تے یوگوسلاویہ کیتے بین الاقوامی جنگی جرائم دے ٹربیونل دی حمایت کریندی ہئی۔ ایندے علاوہ ایہ مشرقی تیمور، سیرالیون، کمبوڈیا تے سوڈان وچ فوجداری تے عبوری انصاف دے اقدامات دی حمایت کریندی ہئی۔

31 مارچ، 2006ء کوں اتحاد برائے بین القوامی انصاف نے ادارے کوں ختم کرݨ دا اعلان کر ݙتا۔ بورڈ آف ڈائریکٹرز وچوں ہک خط وچ لکھا گیا کہ "اتحاد برائے بین القوامی انصاف ہک مستقل ادارہ بݨݨ دا ارادہ نی رکھدی"

## حوالے
ابولولو فیروز

**ابولولو فیروز** کوں کجھ لوگاں ولوں **پیر نہاوندی** وی آکھا ویندا ہے.  اوہ عمر بن خطاب دا قاتل ہئی، اوہ ایرانی الاصل تے مغیرہ بن شعبہ دا غلام ہئی۔ اس  مدینہ منورہ وچ خلیفہ عمر بن خطاب کوں خنجر دے وار کرکے قتل کیتا۔
ابو لؤلؤہ دا اصلی ناں فیروز نہاوندی ہئی، مغیرہ بن شعبہ دا غلام ہئی، ابو لؤلؤہ اس دی کنیت ہئی، اردو بولݨ والے اونکوں ابولولو فیروز آہدے ہن، لیکن اوں دا اصلی ناں فیروز نہاوندی تے کنیت ابولولؤ ہئی۔ 

رومیاں دی ایرانیاں نال جنگ وچ اونکوں اسیر بݨا گھدا گیا تے جݙݨ مسلماناں دی رومیاں نال جنگ تھئی تاں مسلماناں نے اینکوں اپݨا قیدی بݨا گھدا، ایہ اسیر تے غلام مغیرہ بن شعبہ دے حصے وچ آیا۔
## حضرت عمر نال ناراضگی  تے انہاں دا قتل
ابو لولو دا مالک اوندے مطابق اوندے توں  زیادہ کم گھندا ہئی تے پیسے گھٹ ݙیندا ہئی۔ اوں نے خلیفہ دوم عمر بن خطاب نال شکایت کیتی۔ عمر فاروق نے ڳال سݨ کے جواب ݙتا کہ تیݙے ہنر دے مقابلے وچ ایہ  پیسے گھٹ نی۔ اس تے ابولولو نے آکھا کہ اوہ عمر فاروق کیتے وی ہک چکی بݨیسی ۔ حضرت عمر فاروق نے اپݨے ساتھیاں کوں آکھ ݙتا کہ ایں نے میکوں قتل دی دھمکی ݙتی ہے لیکن اس دے خلاف کوئی کارروائی نہ کیتی۔ لیکن آپ دا خدشہ درست ثابت تھیا تے ابولولؤ نے موقع پیندے ہی آپ کوں شہید کر ݙتا. 
## مذہب
اہل سنت دے نزدیک ابو لولؤ اپݨے اصلی دین آتش پرستی تے قائم ہئی۔ اس کیتے اوہ عبد اللہ بن عباس دا قول مرسلا نقل کریندے ہن.  (راوی عن ابن عباس: کان ابو لولوہ مجوسیا) ابن عباس توں روایت ہے کہ ابو لولؤ مجوسی تے آتش پرست ہئی۔
## حوالے
ابوقتادہ انصاری

حضرت ابو قتادہ انصاری دا ناں حارث بن ربعی یا ابن نعمان ہے، کنیت توں زیادہ مشہور ہن.  انہاں دا لقب’’ فارسِ رسول اللہ‘‘ ہے۔ 
## نام ونسب
حارث ناں، ابوقتادہ کنیت ، فارسِ رسول اللہ لقب، قبیلہ خزرج دے خاندان سلمہ توں ہن،
نسب نامہ ایہ ہے، حارث بن ربعی بن بلدمہ بن خناس ابن سنان بن عبید بن عدی بن غنم بن کعب بن سلمہ بن زید بن جشم بن خزرج ،ابو قتادة الانصاري الخزرجی، ثم من بنی سلمہ، ہے۔ والدہ دا ناں کبشہ بنت مظہر بن حرام ہئی تے بنو سلمہ وچ سواد بن غنم دے خاندان توں ہن۔ ہجرت سے تقریبا 10سال پیشتر مدینہ میں پیدا ہوئے۔ 
## حالات زندگی
بیعت عقبہ تے تمام غزوات وچ شامل تھئے، بدر یا احد وچ آپ دی اکھ نکل پئی ہئی. حضور صلی اللہ علیہ  وسلم نے ایں جگہ اکھ ٹکا کے اپݨا لعاب شریف لا ݙتا تاں اے اکھ ݙوجھی اکھ توں زیادہ روشن تھی گئی. ابو سعید خدری دے اخیافی یعنی ماں شریکے بھائی ہن. ستر سال عمر پاتی تے 54ھ وچ مدینہ منورہ وچ فوت تھئے.  علی المرتضی نے جنازہ پڑھایا۔

ابو قتادہ صحابی دے حق وچ حضور صلی اﷲ تعالیٰ علیہ وسلم نے ایہ دعا فرما ݙتی کہ اَفْلَحَ وَجْھُکَ اَللّٰھُمَّ بَارِکْ لَہٗ فِیْ شَعْرِہٖ وَبَشَرِہٖ. یعنی فلاح والا تھی ونجے تیݙا چہرہ ، یااﷲ! اس دے وال تے اس دی کھل وچ برکت ݙے۔ ابو قتادہ نے ستر برس دی عمر پا کے وفات پاتی مگر انہاں دا ہک وال وی سفید نہ تھیا ہئی،  نہ بدن وچ جھریاں پیاں ہن، چہرے تے جوانی دی ایسی رونق ہئی کہ گویا حالی پندرہ سال دے جوان ہن۔  

عہد نبوت دے بعد علی المرتضیٰ دے زمانہ مبارک وچ امارت مکہ تے نامزد تھئے ہن. لیکن ول کہیں وجہ نال قثم بن عباس امیر بݨائے گئے.  ایہ 36ھ دا واقعہ ہے، ایں سنہ وچ جنگ جمل تے ݙوجھے سال صفین دا معرکہ تھیا،  ابو قتادہ ݙوہاں وچ شریک تھئے.  38 ھ وچ خوارج نے علم بغاوت بلند کیتا، جناب علی نے جس فوج دے نال فوج کشی کیتی ہئی.  ابو قتادہ اس دے پیادیاں دے افسر ہن۔
## وفات
سنہ وفات وچ سخت اختلاف ہے.  بعض دے نزدیک 40ھ ہے. انہاں لوگاں دے نزدیک کوفہ وچ انتقال کیتا ہئی تے جناب علی نے نماز جنازہ پڑھائی جس وچ 6 یا 7 تکبیراں آکھیاں. لیکن صحیح ایہ ہے کہ 50 ھ تے 60 ھ دے درمیان انتقال کیتا، امام بخاری نے اوسط وچ ایہو لکھا ہے تے اس تے دلائل قائم کیتے ہن۔
## حوالے
اترا کھنڈ

اتراکھنڈ بھارت دے شمال وچ واقع ہک ریاست ہے۔ ایہ بھارت دی ستاویہویں ریاست ہے۔ ریاست اترا کھنڈ بھارت 9 نومبر 2000ء کوں اتر پردیش دے 13 شمال مغربی اضلاع کوں شامل کر کے تشکیل ݙتی ڳئی۔ ہماچل پردیش، ہریانہ تے اتر پردیش ایں دے پڑوسی ریاستاں ہن۔ پایۂ تخت تے تجارتی مرکز دہرادون ہے۔
thumb|اترا کھنڈ دا محل وقوع
## تفصیلات
2000ء تک ایہ اتر پردیش دا حصّہ ہئی۔ اس علاقے دی غیر ترقی یافتگی دے پیشِ نظر 9 نومبر 2000ء کوں اترانچل دے ناں نال ریاست دی تشکیل تھئی۔ 2006ء کوں اترا کھنڈ ناں رکھا گیا۔ ہمالیہ کوہستان ہی یہاں دی خاصیت ہے۔ دریائے گنگا تے یمنا دے منابع گنگوتری تے یمنوتری اتھائیں ہن۔ ہمالیہ کوہستانی سلسلے دی وجہ نال ایہ علاقہ سیاحت کیتے مشہور ہے۔ موسمِ سرما وچ زیادہ تر علاقے برف نال ڈھکے رہندے ہن۔ 
اترا کھنڈ دے اہم سیاحتی مقامات اے ہن: 

*نینیتال
*مسوری
*دہرادون
*گنگوتری
*یمنوتری
*بدری ناتھ
*ہری دوار

## حوالے
اتروسک سویلائزیشن

اتروسک تہذیب (Etruscan civilization) اطالیہ دی ہک تہذیب کوں ݙتا ونجݨ والا ہک جدید ناں ہے جیہڑا تقریبا تسکانہ، امبریا تے لاٹیوم دے علاقیاں نال متعلق ہے۔
thumb|

## حوالے
اترپردیش دے پٹھاݨ

اترپردیش دے پٹھاݨ توں مراد اتر پردیش وچ موجود پشتون نسل آبادی ہے جیہڑی ایں بھارتی ریاست وچ موجود سب توں وݙی مسلم آبادی ہے۔ ایہ لوگ عام طور تے خان دا لاحقہ استعمال کریندے ہن لیکن ایہ لفظ اتھوں دے مسلم راجپوتاں دے ہاں وی مستعمل ہے۔ گورکھپور دے مسلم راجپوت،  پشتوناں یا پٹھاݨاں وچ نسلی طور تے مدغم تھی چکن لیکن روہیل کھنڈ دے روہیلے پٹھاݨاں کوں نسلی طور تے خالص پشتون گروہ سمجھا ویندا ہے.  ایہ لوگ دوآب اودھ دے علاقیاں وچ وی ملدے ہن۔
## حوالے
اتم سنگھ بھولا ناتھ

اُتم سنگھ بھولاناتھ یا اُتم سنگھ بھولیتیم 20ویں صدی دی ستویں، اٹھویں دہائی دا ہک مشہور پنجابی گلوکار تے گیت نگار ہے جیں نے پنجاب وچ بدامنی تے ݙکھاں دے دور وچ وی ڳاوݨا تے فن جاری رکھا۔ پنجاب دا ہک ٻیا مشہور گلوکار کرتار سنگھ رملا ، اُتم سنگھ دے ہی خاندان توں ہئی۔
## فنی زندگی
ریڈیو دے گیت سݨدے سݨدے ہی ایندے اندر خود ریڈیو تے ڳاوݨ دی خواہش پیدا تھئی۔ تے ایں خواہش دی تکمیل کیتے اوہ جالندھر دے ریڈیو اسٹیشن پہنچ گیا۔ اُتم سنگھ دی محنت رنگ گھنائی تے ݙیکھدے ہی ݙیکھدے ریڈیو جالندھر توں نشر کیتے گئے ایندے گائے ہوئے گیت مقبول تھیوݨ لگے۔ ایندے بعد ایندے دل وچ کالے تویاں ( گراموفون دے گول سیاہ رنگ دے ریکارڈ ڈسک ) تے گیت ریکارڈ کرواوݨ دی خواہش پیدا تھئی۔ جس کوں پورا کرݨ کیتے اوہ کردار سنگھ عملا دے نال بابو مان سنگھ دے کول گیا، لیکن بابو مان سنگھ نے ایں کم کیتے ایہ شرط رکھ ݙتی کہ اُتم سنگھ صرف ایندے لکھے گئے گیت ہی ریکارڈ کرویسی.  ایہ ڳال اُتم سنگھ کوں پسند نہ آئی کیونکہ اوہ صرف اپݨے لکھے گیت ریکارڈ کرواوݨا چاہندا ہئی لہذا اوں نے اس توں انکار کر ݙتا۔ ہݨ ایں کم کیتے اوں کوں دلی ونجݨا پیا تے ول اوں دے لکھے تے گائے گیت ایچ ایم وی (HMV) کمپنی نے ریکارڈ کیتے تے ایویں آہستہ آہستہ گائیکی ایندا ذریعہ آمدن بݨݨ لگی۔
## گیت
* میرا کم نہ گلی دے وچّ کائی، میں آواں جاواں تیریے بدلے
* رکھیا کوارا مینوں، تیرے لاریاں
* ساڈے لکھی نہ لیکھاں وچ گھر والی، ربا تیرا ککھّ نہ رہے
* میں ساں پینڈو آدمی لدھیانے آیا، پہلی واری شہر دا میں درشن پایا

## حوالے
اتھرو وید

اتھرو وید ہندو دھرم یا سناتن دھرم دا چوتھا وید ہے، ایندے وچ چھی منتر یا مناجاتی گیت ہن۔ ایہ سب توں آخری وید ہے. ایہ نثر تے نظم دا مجموعہ ہے، طب، حکمت، جادو ٹوݨا، بھوت پریت وغیرہ دے موضوعات ایں وید دے اہم مشتملات ہن، علمائے وید دا ایہ وی خیال ہے کہ آریاواں تے غیر آریاواں دے اختلاط دی وجہ نال کجھ رسوم وی مختلط تھی گئے ہن.  اتھر وید ہیں اختلاط دا نتیجہ ہے، ایندے وچ قبل از آریہ عقائد وی شامل ہن تے سماج دے عوامی رجحانات دی نمائندگی وی شامل ہے نیز ایں وید وچ کئی لحاظ نال مذہبی تے مذہبی عقائد دے تحریری و تاریخی شواہد موجود ہن۔

## حوالے
اتھے کوئی ݙیوݨ ݙیوݨ ہے

معظم خان ہاتھی خیل اساݙے علاقے دا ہک عظیم کردار ہائی تے لوک اس دے مرݨ توں پنجھاہ سال بعد وی اس دیاں ڳلاں نئیں بھلے ،او اڄ وی اپݨیاں ڳلاں اچ معظم خان دیاں ڳلاں دے حوالے ݙیندے کھلوتے ہن ۔اوہ ہک اے جھیا لوک کردار بݨ ڳیا ہے ڄہڑا زندہ ہے تے کݙاں وی نہ مرسی ۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔،میں پچھلی پوسٹ اچ اس دی ہک ڳل ورتائی ہم تے ہݨ ہک ہور ڳل تہاݙے نال ورتاوڑاں چاہندا ہاں،کیوں ڄو انہاں چھوٹیاں چھوٹیاں ڳلاں دے وچ ٻہوں وݙیاں وݙیاں ڳلاں لکیاں ہویاں ہن تے اے وݙیاں ڳلاں تساں آپ لبھڑیاں ہن۔

ہک واری میانوالی اچ سیلاب دی وڄاں نال ٻہوں تباہی تھئی ،لوک بے گھر وی تھئے ،مال مال مویشی مر ڳئے ،گھر ݙھا ڳئے ،فصلاں لڑ ڳئیاں تے مخلوق بے حال تھی ڳئی۔سیلاب توں بعد اوں ویلے دے گورنر میانوالی دا دورہ کیتا جس دے وچ علاقے دے وݙے وݙے زمینداراں ،تاجراں،مخیر حضرات کوں سݙیا ڳیا۔تقریب اچ امیر عبد اللہ خان روکھڑی ،نواب ملک مظفر بھچر ،کالاباغ دے نواب ،عیسیٰ خیل دے خوانین ،پپلاں دے خان تے ݙوجھے وݙے زمیندار وی شریک تھئے ۔گورنر صاحب تقریر کیتی،سیلاب دیاں تباہ کاریاں ٻارے ݙسیوس۔۔۔۔۔۔تے نالے سبھ توں اپیل کیتوس ڄو اوہ سارے حکومت دی مدد کرن تاں ڄو سیلاب توں متاثر تھیوݨ آلے لوکاں دی مدد کیتی ونڄ سڳے۔ 

معظم خان ہاتھی خیل ٻہوں غریب بندہ ہائی ،جس دی توے تے وی نائی ویندی پر چٹے کپڑے تے پڳ ہمشاں لیندا ہائی ۔گورنر دی تقریب اچ معظم خان چٹے کپڑے پا کے تے پڳ لا کے ونڄ وڑیا تے سارے منظر نوں غور نال ݙیدھا رہیا،گورنر دی تقریر توں بعد کہیں زمیندار آکھیا ڄو اوہ پنچ سو بوری کݨڑک دی ݙیسی کہیں ترائے سو لکھائی کہیں ݙوں سو لکھائی کہیں ہزار لکھائی۔۔۔۔ تے ایویں لکھیندے گئے۔۔۔۔۔۔۔۔معظم خان دی وراری آئی تاں او وی اٹھیا ،،،،،تے اکھیوس ۔۔۔۔۔میں کݨرک دی ݙوں ہزار بوریاں ݙیساں۔گورنر آکھیا ۔۔۔۔معظم خان آسے تاڑیاں ۔۔۔۔۔ ۔۔۔۔انڄیں معظم خان میلا لٹ ڳدھا۔۔۔۔تقریب ختم تھیئی تاں امیر عبداللہ خان روکھڑی ،معظم خان کول پچھیا ۔۔۔وے معظم خان ۔۔۔! ویندی تاں تیݙی توے تے نیئں ،تیں ݙوں ہزار بوری دا اعلان کر ݙتا ہے تے اے کتھوں ݙیسیں۔۔۔۔۔؟ معظم خان آکھیا ،اہ ،،،،اتھے کوئی ݙیوݨ ݙیوݨ ہے ۔۔۔۔اتھے تاں لکھاوݨ لکھاوݨ ہے۔ (راول گھنجیڑا)

## حوالے
اتر پردیش

اتر پردیش (المعروف یو پی) بلحاظ آبادی بھارت دی سب توں وݙی تے رقبے دے اعتبار نال پنجویں وݙی ریاست ہے۔ 
thumb|سرکاری نشان
## تفصیلات
اتر پردیش دریائے گنگا دے انتہائی زرخیز تے گنجان آباد میداناں تے پھیلی ہوئی ریاست ہے۔ اس دیاں سرحداں نیپال دے علاوہ بھارت دی ریاستاں اتر انچل، ہماچل پردیش، ہریانہ، دہلی، راجستھان، مدھیہ پردیش، چھتیس گڑھ، جھاڑکھنڈ تے بہار نال ملدیاں ہن۔

اتر پردیش دا انتظامی و قانونی دار الحکومت لکھنؤ ہے جبکہ اعلیٰ عدالت الہ آباد وچ قائم ہے۔

اترپردیش قدیم تے قرون وسطی بھارت دی طاقتور سلطنتاں دا گھر ہئی۔ ریاست دے ݙو وݙے دریاواں، گنگا تے دریائے جمنا، الٰہ آباد وچ ملدے ہن تے ول گنگا مشرق دی طرف مڑ ویندا ہے۔ ریاست وچ کئی تاریخی، قدرتی تے مذہبی سیاحتی مقامات ہن، جیویں کہ، آگرہ، وارانسی، رائے بریلی، کوسامبی، کانپور، بلیا، شراوستی ضلع، گورکھپور، اناؤ، چوری چورا وچ واقع گورکھپور، کشی نگر، لکھنؤ، جھانسی، الٰہ آباد، بدایوں، میرٹھ، متھرا، جونپور، اترپردیش تے مظفر نگر شامل ہن. 

اتر پردیش بھارت دے شعبہ زراعت وچ ہک اہم مقام رکھدا ہے۔ ایں دا اندازا ایں ڳال توں لایا ونج سڳدا ہے کہ بھارت وچ ہر پنج فروخت تھیوݨ والے ٹریکٹراں وچوں ہک ایں ریاست وچ وکدا ہے۔  2010-11 وچ اتر پردیش وچ پچھلے ادوار توں زیادہ یعنی 47.55 میٹرک ٹن غلے دی پیداوار درج کیتی جیہڑا پچھلے سال توں 10 فی صد اضافہ ہئی۔ 2010-11 وچ ریاست وچ پورے ملک دے غلے دا پنجواں حصہ تھیا ہئی۔ ریاست وچ ملک دے کل چاول دا 13 فی صد، گیہوں دا 35 فی صد، دالاں دا 13 فی صد تے موٹے اناج دا 8 فی صد تھیا ہئی۔ ۔

## حوالے
اتہاس (تاریخ)

پروفیسر ہربرٹ اسپنر Hurbt Spenser تے گرانٹ ایلن Grant Ain دا آکھݨا ہے کہ ابتدا وچ انسان صرف اپݨے اسلاف دا شعور رکھدا ہئی، اوہ اسلاف دے حقیقی تے فرضی کارنامیاں توں واقف ہئی تے انہاں کوں یاد کریندا رہندا ہئی۔ امتتداد زمانہ دے نال انہاں اسلاف دی حقیقی شخصیتاں روایتاں دے انبار تلے دب گئیاں۔ رفتہ رفتہ حقیقت تے خرافات دی اتنی تہواں جم گئیاں کہ لوگ اسلاف دی حقیقی شخصیتاں کوں بھل گئے تے افسانوی شخصیتاں کوں دیوتا سمجھ کے انہاں دی پوجا کرݨ لگے۔ بہرحال اسلاف دی عظمتاں دے افسانیاں نے دیوتا دا روپ دھار گھدا ہووے یا مظاہر قدرت دی فعالی تے صاحب ارادہ شخصیتاں دا تصور دیوتاؤاں دے پیکر وچ ڈھل گیا ہووے، ایہ حقیقت ہے کہ دیوتاؤاں دی تخلیق انسانی ذہن دی مرحون منت ہے، اگرچہ ایہ تخلیق دا عمل کئی مدارج توں گزرا ہے۔ (سبط حسن، ماضی کے مزار۔ 103، 105)
## اتہاس لکھݨ والیاں دے ذمہ داریاں
ابن خلدون دا آکھݨا ہے کہ مورخ کیتے ضروری ہے کہ اوہ محض نقال نہ ہووے بلکہ تاریخ نال متعلقہ تمام علوم کوں جاݨدا ہووے۔ اینکوں اچھی طرح معلوم ہووݨا چاہیدا اے کہ حکمرانی و سیاست دے قواعد کیا ہن؟ موجودات دی طبعیت کس ڈھب دی ہے؟ مختلف قوماں دا مزاج کیا ہے؟ زمان ومکان دی بوقلمونی ناـ احوال و عوائد دے گوشے کیوں کر متاثر تھیندے ہن؟ مختلف مذاہب وچ فرق کیا تے حدود اختلافات کیا ہن تے کتھاں انہاں دے ڈانڈے ملدے ہن؟ ایں طرح ایہ وی جاݨنا،  حال کیا ہے تے ایندے وچ ماضی نال کیا کیا چیزاں ملدیاں جلدیاں ہن تے کنہاں نکات تے اختلافات ہن؟ تاکہ جیہڑے موجود ہن انہاں دی مناسبتاں تے مشابہتاں نال ماضی دے دندھلکیاں دی تشریح کیتی ونجے۔ جیہڑے لوگ انہاں نزاکتاں کوں سمجھ نی سڳدے ہن، اوہ ایں حقیقت کوں نی ڄاݨدے ، کہ تاریخ دا ہر واقعہ ہک منفرد واقعہ نی ہوندا ، بلکہ اپݨے اندر کئی پہلو رکھدا ہے تے کئی سمتاں توں ایندی حقانیت تے روشنی پڑھ سڳدی ہے، اوہ ہولناک غلطیاں وچ الجھ کے رہ ویندے ہن تے اینجھے لاطائل قصے تاریخ دے باب وچ پیش کریندے ہن، جیہڑے قطعی مہمل تے مضحکہ خیز ہوندے ہن۔ (مولانا محمد حنیف ندوی۔ افکار ابن خلدون، 75)

## حوالے
اجرام فلکی

اجرام فلکی (Astronomical object)، ایسی نمایاں جسمانی موجودات (physical entities) یا ساختاں کوں آکھا ویندا ہے کہ جنہاں دی موجودگی یا انہاں دے وجود کوں ہݨ تک دی سائنس دی مدد نال فضاء وچ ثابت کیتا ونج چکا ہووے یعنی ایندا مطلب ایہ ہے کہ تھی سڳدا ہے کہ آئندہ سائنسی ترقی دی وجہ نال ایسے شواہد سامݨے آ ونجن کہ جنہاں دی وجہ نال موجودہ اجرام فلکی وچوں کہیں ہک (یا کئی) دے وجود توں انکار کرنا پووے۔ اجرام فلکی کوں اجرام سماوی (celestial objects) وی آکھا ویندا ہے۔

thumb|اجرامِ فلکی

## حوالے
اجمل خٹک

پاکستانی سیاست دان،شاعر، ادیب اورقوم پرست لیڈر۔ 1924ء میں اکوڑہ خٹک کے ایک متوسط گھرانے میں پیدا ہوئے۔ والد حکمت خان بھی قومی کاموں میں پیش پیش رہتے تھے۔ مڈل پاس کرنے کے بعد معلمی کاپیشہ اختیار کیا، لیکن ملازمت کے ساتھ ساتھ علمی استعداد بھی بڑھاتے رہے۔ منشی فاضل، ایف اے اور بی اے کے امتحانات پاس کیے۔ ریڈیو پاکستان پشاور سے بطور سکرپٹ رائٹر وابستہ رہے۔ کافی عرصہ روزنامہ انجام پشاور کے ایڈیٹر رہے۔ سیاست میں اجمل خٹک ابتدا ہی سے قوم پرستانہ خیالات کے مالک رہے۔ شروع شروع میں زیادہ سے زیادہ صوبائی خود مختاری کے حق میں رہے۔ پھر رفتہ رفتہ خان عبد الغفار خان کے زیر اثر پختونستان کی بھی حمایت کی۔ 

thumb|اجمل خٹک

بطور شاعر و ادیب اجمل خٹک ترقی پسند تحریک توں متاثر رہے۔ پشتو تے اردو ݙوہاں زباناں وچ شعر آہدے ہن۔ ݙوہاں زباناں دے مجموعے منظر عام تے آ چکے ہن۔ جلا وطن دی شاعری وی انہاں دا مجموعہ کلام ہے۔ جس وچ افغانستان دے دوران جلا وطنی دے احساسات و جذبات دی عکاسی کیتی گئی ہے۔
## پشتو تصانیف
1) پښتانۀ شعرا
2) ژوند او فن
3) د غيرت چيغه
4) کچکول
5) باتور
6) دا زۀ پاگل ووم
7) دوخت چغه
8) گلونه تکلونه
9) گل پرهر
10) سرې غونچې
11) ځنډ وخنډ
12) افغان ننگ
13) دژوند چغه
14) قيصه زما دادبى ژوند
## وفات
اجمل خٹک، جیہڑے کافی عرصہ توں علیل ہن، 7 فروری، 2010ء کوں پشاور دی ہک مقامی ہسپتال وچ انتقال کر گئے۔ کافی عرصہ اوہ سیاست توں کنارہ کش رہے تے آخری ایام انھاں نے اپݨے آبائی گراں اکوڑہ خٹک وچ گزارے۔ اکوڑہ خٹک وچ ہی انھاں کوں سپرد خاک کر ݙتا گیا۔ انتقال دے وقت انہاں دی عمر پچاسی سال ہئی۔

## حوالے
اجرک

اجرک سندھ وچ چادراں تے ٹائلاں دے دلکش نمونیاں کوں اہدے ہن۔ اجرک اینجھی چادر کوں وی آہدے ہن جس تے ایسے نمونے ہوون۔ چادراں تے ایہ نمونے ٹھپے نال لائے ویندے ہن۔ ایہ نمونے تیز رنگاں مثلا سرخ، نیلے تے کالے رنگاں وچ ہوندے ہن۔ اجرک سندھی ثقافت دا سنگھار اے۔ سندھی ٹوپی تے اجرک سندھی ثقافت دی ہک خوبصورت پہچان ہے سندھ دے صحراواں وچ پھل پھُل تے سبزے دے رنگاں دی کمی ہئی لیکن اتھوں دے واسیاں نے ایں کمی کوں ایویں پورا کیتا کہ دھنک دے سارے ہی رنگ اپݨی اجرکاں تے کھنڈا ݙتے۔ سندھ دی تہذیب و ثقافت کوں زندہ رکھݨ کیتے گزشتہ کئی ورہیاں توں حکومتِ سندھ نے دسمبر دے پہلے اتوار ہر سال سندھی ٹوپی تے اجرک ݙیہاڑا مناوݨ دا سلسلہ شروع کیتا۔

## اجرک
اجرک ہِک قدیم سرائیکی لفظ ہے، جیہڑا سرائیکستان دے وسیب توں اُڀریا۔ ایہ صرف ہِک کپڑا ناہی بلکہ ثقافت، پہچان تے تاریخ دا نشان ہے۔

سندھ وادی وچ اجرک دا رواج قدیم دور توں چلیا آ ریا ہے۔ خاص طور تے Mohenjo-daro وچوں اجرک ورگے ڈیزائنز دے سراغ لبھن دی ڳالھ کیتی ویندی ہے۔ ایہ ثبوت ݙیندا ہے کہ ایہ روایت ہزاراں سال پراݨی ہے۔

اوہ دور وچ وی کپڑے تے **بلاک پرنٹنگ** دی تکنیک استعمال تھیندی ہُئی، جیہڑی ہُݨ دے اجرک وچ وی نظر آندی ہے۔ نیلا تے لال رنگ، خاص نقش تے ترتیب اجرک دی پہچان ہَن۔

ایہ ڳالھ واضح ہے کہ اجرک دا منڈھ ایہو وسیب ہے تے ایہ سرائیکی تے سندھی ثقافت دی سانجھی وراثت ہے۔

## [[سرائیکی]] اجرک
ایں اجرک تے مہرون یا لال رنگ دے ڈیزائن دے بجائے، نیلے رنگ دے ملتانی ٹائیلاں تے ملتانی نقاشی دے ڈیزائن چھاپ ݙتے ونجن تاں ایں چادر کوں سرائیکی اجرک آکھا ویندا اے جیہڑی سرائیکی تہذیب و ثقافت دی ہک عظیم نشانی اے. البتہ سرائیکی لوگ ایں نیلی ملتانی نقاشی والی اجرک دے نال ٹوپی دا استعمال نی کریندے. جتھوں سرائیکی ثقافت، سندھی کولوں جدا تے وکھ نظردی اے.

سرائیکی اجرک سرائیکی ثقافت دا ہک وݙا نشان ہے۔ اجرک ہک خاص قسم دا رومال یا شال ہوندی ہے جیہڑی سرائیکی خطے وچ خاص اہمیت رکھدی ہے۔ ایہ روائتی طور تے کپڑے تے ہتھ نال چھاپ کرائی ویندی ہے تے ایندے وچ مختلف قسم دے ڈیزائن تے رنگ استعمال کیتے ویندن۔

اجرک سرائیکی ثقافت دا ہک اہم حصہ ہے تے ایہ نہ صرف زیبائش دے طور تے استعمال کیتی ویندی ہے بلکہ ایں دے ذریعے سرائیکی لوک اپݨی ثقافت تے ریت رواج دا اظہار وی کریندن۔ اجرک دے ڈیزائن تے نقش و نگار سرائیکی خطے دی تاریخ تے تہذیب دی عکاسی کریندن۔

اجرک سرائیکی لوکاں دی محنت تے فنکاری دا ہک نمونہ ہے۔ ایہ نہ صرف سرائیکی خطے وچ بلکہ پورے پاکستان وچ مشہور ہے تے لوک ایں کوں خاص موقعاں تے تحفے دے طور تے وی ݙیندن۔

سرائیکی اجرک سرائیکی ثقافت دی ہک خوبصورت علامت ہے جیہڑی سرائیکی لوکاں دی محنت، فنکاری تے ثقافتی اقدار کوں ظاہر کریندی ہے۔
اجمیر سنگھ اولکھ

**اجمیر سنگھ اؤلکھ**(پیدائش : 19 اگست 1942- وفات 25 جون 2017)، پنجاب دے معاشرتی تے سماجی جیون دی الجھناں تے مشکلات کو ترقی پسند سوچ دے نال پیش کرݨ والا پنجابی دا مایہ ناز ڈرامہ نگار ہئی۔ 
اجمیر سنگھ اولکھ کوں 2006ء وچ ہک ڈرامہ "عشقَ باجھ نماز دا حج ناہی" کیتے بھارتی ساہتیہ اکادمی ایوارڈ ݙتا گیا۔

پروفیسر اجمیر سنگھ اؤلکھ زندگی دے تلخ حقیقتاں دا ہک اچھوتا ناٹک کار ہئی۔ ایندے ترے درجن توں ودھ ڈرامیاں دے ہزاراں پیشکاریاں تھیاں جنہاں کوں لکھاں لوگاں نے ݙٹھا۔

اولکھ ہوراں دا جنم 19 اگست 1942ء کوں کمبھڑوال، ضلع مانسا، پنجاب وچ تھیا۔ انہاں دے والد دا ناں سردار کور سنگھ تے ما دا ناں شریمتی ہرنام کور ہئی۔ اجمیر سنگھ اولکھ، کینسر نال لڑدے اخیر 25 جون 2007ء کوں راہی ملک عدم تھئے.

## کتاباں
# اکانگی – اربد نربد دھندوکارا
# بیگانے بوہڑ دی چھاں
# انھے نشانچی
# میرے چونویں اکانگی
# گانی

## پورے ڈرامے
# بھجیاں بانہاں (1987)
# ستّ بگانے (1988)
# کہر سنگھ دی موت (1992)
# سلوان (1994)
# اک سی دریا (1994)
# جھناں دے پانی (2000)

## حوالے
اجمیر شریف

اجمیر جینکوں احترام نال اجمیر شریف پکارا ویندا ہے.  ریاست راجستھان دا شہر تے اجمیر ضلع دا صدر مقام ہے۔ 2001ء دے اندازے دے مطابق ایں دی آبادی 500,000 افراد تے مشتمل ہئی۔ بھارت دی آزادی توں یکم نومبر 1956ء تک ایہ ریاست اجمیر دا حصہ ہئی مگر بعد وچ صوبہ راجستھان وچ شامل کر ݙتا گیا۔ اجمیر ہک اہم ریلوے جنکشن ہے تے کپڑے دی صنعت دا ہک اہم مرکز ہے۔ تے ایں شہر دی سب توں وݙی وجہ شہرت حضرت خواجہ معین الدین چشتی اجمیریؒ ہن۔ جنہاں دی خانقاہ مراجع خلائق ہے۔
thumb|خواجہ معین الدین چشتیؒ دی درگاہ

thumb|اجمیر شہر دا ہک ݙکھالا
## تاریخ
اجمیر دی بنیاد ݙاہویں صدی عیسوی وچ راجہ اجے پال چوہان نے رکھی۔ 1193ء وچ محمد غوری نے اجمیر کوں فتح کیتا تے دہلی سلطنت دی بنیاد رکھی۔ محمد غوری نے تاوان دی ادائیگی تے ایں دی اندرونی حکومت دوبارہ چوہان حکمراناں دے سپرد کر ݙتی۔ 1365ء تک ایہ دہلی سلطنت دا حصہ رہا.  جݙݨ اینکوں میوار حکمراناں نے فتح کر گھدا تاں 1509ء وچ ایہ علاقہ میوار دے مرہٹیاں تے میوار حکمراناں دے درمیان کشیدگی دا باعث رہا تے آخر کار میوار حکمراناں نے 1532ء وچ دوبارہ مکمل کنٹرول حاصل کر گھدا۔ 1559ء وچ شہنشاہ اکبر نے علاقہ فتح کر گھدا تے 1770ء وچ مرہٹیاں نے دوبارہ ایں کوں قابو کر گھدا۔ 1818ء وچ مرہٹیاں نے پنجاہ ہزار روپے وچ اجمیر کوں برطانوی حکومت کو ویچ ݙتا تے ایہ برطانوی حکومت دا حصہ بݨ ڳیا۔
## حوالے
اجنادین

**اجنادین**، رملہ تے بیت جبرین دے درمیان ہک جگہ دا ناں ہے جیہڑی فلسطین وچ ہے
* ایں دے محل وقوع دے مطابق وادی الصمت دے کنارے تے واقع الجنابۃ دے ناں نال ݙو دیہات ہن (غربیہ تے شرقیہ ) جنہاں دے اے نواح وچ ہے. 
* معلوم ایویں تھیندے کہ اجنادین  دا روایتی ناں الجنابۃ دی  تانیث شکل (الجنابتین) تے اجناد(افواج) دے باہم خلط ملط  نال بݨ گیا ہے. 
## حوالے
اجنتا

ایہ تاریخی مقام صوبہ ممبئی (ہندوستان) وچ واقع ہے۔ اتھاں ݙوجھی صدی قبل مسیح تے ستویں صدی عیسوی دے دوران پہاڑی غاراں وچ چٹان کوں تراش کے مندر بݨائے گئے۔ انہاں دی دیواراں تے گوتم ٻدھ دی زندگی نال متعلق رنگین تصویراں بݨے ہوئن۔ ایہ تصویراں مشرقی فن مصوری دا شاہکار سمجھی ویندن ۔ ایہ غار مدت توں ملبے دے نیچے ڈھکے ہوئے ہن۔ 1817ء وچ اتفاقاً انہاں دا انکشاف تھیا۔
thumb|
## حوالے
اجیت سنگھ

اجیت سنگھ (1881–1947) محب وطن تے انقلابی ہئی۔ ارجن سنگھاور جے کور دا ایہ بیٹا پنجاب دے جالندھر ضلع وچ کھٹکڑ کلاں وچ فروری 1881 وچ پیدا تھیا۔ اوں نے اپݨی ابتدائی تعلیم اپݨے گاوں توں حاصل کیتی،  ایں توں آڳوں سائیں داس اینگلو-سنسکرت ہائی اسکول ، جالندھر تے ڈی۔اے۔وی کالج، لاہور توں تعلیم حاصل کیتی۔ ایں دے بعد قانون دی پڑھائی کرݨے کیتے اوں نے بریلی کالج وچ داخلہ گھن گھدا، مگر صحت ٹھیک نہ ہووݨ دی وجہ نال کورس پورا کیتے بغیر پڑھائی درمیان وچ چھور ݙتی۔ اپݨا ٹھکاݨا لاہور بݨا کے ایہ بھارتی زباناں دا استاد بݨ گیا تے 1903 وچ اوں دی شادی قصور دے ہک وکیل دھنپت رائے دی بیٹی ہرنام کور، دے نال تھئی۔
## حوالے
اجیت پال سنگھ

اجیت پال سنگھ (1 اپریل،1947 ڄمݨا ) بھارتی پنجاب نال تعلق رکھݨ والے ہک قومی ہاکی کھلاڑی ہن۔ اوہ بھارتی ہاکی ٹیم دے کپتان وی رہے ہن۔ انھاں کوں 1972ء وچ ارجنا ایوارڈ ݙتا گیا۔ اوہ سنٹر ہاف پوزیشن تے کھیݙدے ہن۔ انہاں نے 1975ء دے عالمی ہاکی مقابلیاں وچ، جیہڑے ملائیشیاء وچ تھئے، بھارتی ٹیم دی کپتانی کیتی۔
## حوالے
اجیت ڳڑھ

اجیت گڑھ (Ajitgarh) جیں دا سابقہ ناں موہالی (Mohali) ہے، بھارتی پنجاب، چندی گڑھ شہر دا ملحقہ ہک آئی ٹی شہر تے تجارتی مرکز ہے۔ ایں دا ناں سرکاری طور تے گرو گووند سنگھ دے سب توں وݙے بیٹے صاحبزادہ اجیت سنگھ دے ناں تے ہے۔
thumb|بندہ بہادر وار میموریل
## حوالے
اجے دیو اگن

اجے دیوگن بھارت دی فلمی صنعت یا بالی وڈ دے ہک وݙے اداکار ہن۔ 2015ء وچ انہاں دی ہک فلم سنگھم ریٹرنز جاری تھئی ہئی جیندے وچ اوہ ہک دبنگ پولیس افسر دے روپ وچ ممبئی دے غنڈے مافیا تے کرپٹ سیاست داناں دے خلاف ایکشن وچ نظر آندے پئے ہن۔ سنگھم ریٹرنز دی کہانی کالا دھن کماوݨ والیاں دے گرد گھمدی ہے جیہڑی پندرہ اگست کوں ریلیزی تھئی۔ اجے دیو اگن نے آکھا کہ ایں فلم کوں بھارت دے یوم آزادی تے ریلیز کرݨ دا مقصد ہی ایہ ہے کہ لوگاں وچ رشوت تے غلط دھندیاں دے بارے وچ آگاہی پیدا کیتی ونجے. 

thumb|اجے تے تمنا بھاٹیہ

## حوالے