ارسطو۔ ہک نقاد

ارسطو ۲۸۴ ق م اِچ یونان وچ پیدا تھیا۔ ایندا پیئو پیشے دے لحاظ نال طبیب ہا۔ اٹھاراں سال دی عمر وچ افلا طون دے مدرسے وچ داخل تھیا۔ ویہ (۲۰)سال دی عمر تئیں اتھائیں دے ایں مدرسے وچ افلا طون دے شاگرد رہیے۔ باقی نقاد وی ایں ڳالھ تے متفق ہن جو ارسطو دے اندازِ فکر، طباعت تے اعضائے انسانی دے علم دا وݙا اثر تھیا۔ او افلا طون دا شاگرد ہووݨ دے باوجود وی افلا طون دی طرح تصوراتی حقائق دا قائل کائنی، بلکہ او ہک ہوشیار سرجن دی طرح ہر حقیقت دا تجزیہ کریندے تے اُنہاں نال پیدا شدہ وحدت تے تناسب کوں سمجھݨ دی کوشش کریندے ، افلا طون اشیاء کوں صرف تصورات کوں ظاہر کرݨ والی چند علامتاں دا درجہ ݙیندے۔

ارسطو اگرچہ افلا طون دا شاگرد ہئی، لیکن او بعض امور وچ افلاطون توں بنیادی طور تے اختلاف کریندے۔ اوندی کتاب ’’بوطیقا‘‘ (peelics) اگرچہ ادب اِچ فلسفیانۂ مباحث دے متعلق ہے، لیکن او سائنٹیفک تجزیئے دی وجہ کنوں بعد وچ زمانیاں دی سائنٹیفک تنقید دا ابتدائی منشور بݨ ویندی اے، او افلا طون دی طرح ’’ادب کوں کیا ہووݨاں چاہیدا اے‘‘ ایندے اُتے بحث نی بلکہ اوندے بر خلاف سائنسی تجزیہ کریندے ہوئے ’’ ادب کیا ھِ‘‘ دی ڳال کریندے جہڑے ویلھے او ہک چیز کوں چنڳاں آکھدے تاں اوں توں مراد اخلاقی اعتبار نال اوں سچائی دی نشاندہی نی کرݨی ہوندی بلکہ او غلط ’’ چنڳاں‘‘ دے مفہوم کوں جمالیاتی حصیاں وچ اہم قرار ݙیندے۔

ایندے و چ کوئی شک نی جو افلا طون تے ارسطو دے نقطہ نظر دے ایں بنیادی فرق دے باوجود ٻہوں ساریاں ہکو جیہاں ڳالھیں ݙونہیں فن دے تمام شعبیاں دی وحدت دے قاتل ہن۔ ݙونہیں فن کوں بنیادی طور تے نقل قرار ݙیندن تے ارٹ تے سماجی زندگی دے رابطے کوں پیش نظر رکھدن۔ لیکن انہاں ممالکتاں دے باوجود ارسطو آرٹ کوںنہ صرف مختلف زاویہ نظر نال پرکھیے بلکہانہاں سوالاں دے جواب وی مختلف طور تے ݙیندے۔ ’’بوطیقا‘‘ دے پہلے جملے توں ی ظاہر تھیندے جو ارسطو نے دائرہ تحقیق کوں محدود کر گھدے۔

اپݨے ایں مقصد دے تحت ارسطو شاعری دی اصناف کوں متعین کریندے جبکہ انہاں دیامتیازی خصوصیات تے انہاں قوانین دا پتہ لایا ونڄے تاںجہڑھے انہاں دی تخلیق وچ کار فرما ہوندن ، شاعری کوں ’’تقلید‘‘ (Imi Tabion)  دی ہک قِسم ݙسیندے ہوئے اوکوں ٻئے مختلف اصناف وچ تقسیم کریندے۔ اوندے نزدیک شاعری دیاں اصناف اے ہن۔

i۔                 رزمیہ             (EPIC)  (جنہاں وچ جنگ و جدل دی داستان ہوندی اے)

ii۔            المیّہ               (Tragedy)

iii۔        طنزیۂ             (Comedy)

iv۔            غنائیہ           (larical)

ارسطو دا تصورِ المیّہ:

ارسطو دے نزدیک المیّے دی تعریف درج ذیل ہے:۔

’’المیہ ہک ایجھے عمل دی نقل ہے، جہڑا جو سنجیدہ تے مکمل ہووے تے ہک خاص طوالت تے مخامت دا حامل ہووے۔ اوندے مختلف حصے زبان و بیان دے مختلف وسائل نال مزیّن ہوون۔ جیندا انداز بیانیہ دے بجائے ڈرامائی ہووے اَتے رحم و خوف دے مناظر دے باعث اُنہاں جذبات دا انخلاء کرے جیندے کنوں اساکوں مسرت حاصل تھیوے۔‘‘

المیّہ کیا ہے؟ ایند اجوب کجھ ایں طرح ہے جو:

ارسطو دے فنی نظریات دے سلسلے وچ ایں اصطلاح دے مختلف مفاہیم متعین کرݨ دی کوشش کیتی ڳئی۔ بعض ویلھے اوکوں ہک ایجھی اخلاقی کیفیت ݙسا ڳے جہڑھی جو جذبات دی تطہیراں نال پیدا تھیندی اے تے اے وی آکھیا ویندے جو اے کیفیت اخلاقی توں زیادہ نفسیاتی ہے۔ المیّہ انسانی رویئے تے ایں طرح اثر انداز تھیندے جیویں دوا جسم تے ایندے باعث جذباتی توازن دی ہک ایجھی صورت پیدا تھیندی اے جہڑھی سکون بخش ہوندی اے۔

ارسطو افلا طون دے اعتراضات دا شعوری طور تے جواب نی ݙیندا بلکہ اے جوابات او اتفاقی حیثیت نال شاعری دے مختلف پہلوئواں تے اوندی عام دلائل دی شکل وچ اُبھردن۔ بحث دے دوران او شاعری کوں فن دا ہک شعبہ قرار ݙیندے ہوئے شاعری کوں مختلف اصناف دی تعمیری ساخت تے طریق کار دی طرف کریندے ہوئے المیّے دا ذکر کریندے جہڑا جو فن دی انتہائی ترقی یافتہ صورت دی نمائندگی نہ وی کریندا تاں وی ایندے وچ کوئی شک نی جو اوندے وچ تمام عناصر موجود ہن، جہڑھے شاعری دے کہیں وی مخصوص صنف وچ پا تے ونڄ سڳیندن ، اے عناصر تعداد وچ چھی (۶) ہن۔

1۔ پلاٹ: (Plot)

انہاں وچوں او پلاٹ دی اہمیت تے زور ݙیندے۔ ایندا مقصد المیّے دی روحتے اوندا مرکزی اصول قرار ݙیندے ہوئے آکھدے جو ٹریجڈی دے ایں تصور توں ظاہر ہے جو مصنف کنے مناسب موضوع دے انتخاب دی اہلیّت دا ہووݨ بنیادی طور تے ضروری اے، پلاٹ دے سلسلے اِچ شاعر کوں ایں حد تک شعور ضروری اے، ایں طرح المیّہ یا ٹریجڈی جیکوں او فنِ شاعری دی انتہائی ارتقاء یافتہ صنف قرار ݙیندے۔ او ݙسیندے جو پلاٹ دی سب توں پہلی ضرورت اوندی وحدت نال ایں طرح جو پلاٹ ہک عمل دی نقل ہوندے۔ اوندے مختلف واقعات آپس وچ ایں طرح مربوط ہوون جو کہیں جذئی واقعہ کوں بدل یا ہٹا ݙتا ونڄے تاں پلاٹ دا پورا ڈھانچہ تبدیل یا غیر متوازن تھی ونڄے۔ ایں توں علاوہ اوندے وچ خوف و رقم دے جذبات واسطے اپیل ہووے۔ ایں مقصد دے حصول واسطے چنڳے توں مندے حالات دی طرف انقلاب ہووے۔

ارسطو آکھدے:

اے انقلاب حالات نہ تاں ایویں ہوون جو چنڳے آدمی بُرے حالات دا شِکار تھی ونڄن۔ (کیونجو رحم یا خوف دی بجائے بد دلی پیدا تھیسی)  تینہ ای اے تھیوے جو بُرے آدمی بُرے حالات توں چنڳے حالات وچ آ ونڄن۔ ہݨ صرف ہک متوسط سیرت والا کردار باقی رہ ویندے تے اے ایجھا کردار ہوندے جہڑا جو نیکی یا بدی دی کہیں وی انتہا تے نی ہوندا تے اے کہیں بد قسمتی دا شکار تھی ویندے۔ کیونجو اے بدقسمتی اوندی بَدی یا گھٹیا پن دی مکافات نی ہوندی بلکہ اوندا سب کوئی حامی ہوندی اے۔

ایندے بعد ارسطو ، پلاٹ دے ترائے قسماں اوندے سادہ یا مرکب تے اکہرے یا ݙوہڑے دی حیثیت نال کریندے تے ایں فن وچ او گردِش حالات تے اصطلاحات  دا مفہوم متعین کریندے تے آخر وچ عملی اشارات دے ذریعے نتیجے دے طور تے تشکیل و ترتیب دے عمل دی وضاحت کریندے۔ ایں ضمن وچ ارسطو کیالات دا تفصیلی جائزہ گھنݨ دے بجائے ݙیکھ گھنݨ ای کافی اے جو انہاں توںکہیں طرح دا تنقیدی کم گھندا پے۔ او ݙسیندے جو انقلابِ حالات یا دریافت یا انہاں ݙونہاں توں پلاٹ مرکب یا پیچیدہ تھی ویندے۔ اثر دے وسائل دے لحاظ نال او پلات دے ترائے حصے کریندے۔ 

i: انقلابِ حالات۔    ii: انکشاف / دریافت۔                    iii : اذیتی تجربہ

ارسطو دا تقاضہ اے ہے جو پلاٹ وچ وحدت نامیاتی ہووے یعنی وحدت محض خارجی نہ ہووے۔ بلکہ داخلی اصول دی بناء تے ہووے ، ایندے ہر حصے دا ݙوجھے حصینال تعلق ہک جاندار جسم دے اعضاء والی کار ہووے۔ کیونجو اگر کہیں فن پارے وچ اے نامیاتی وحدت ہوسی تاں اوندا کوئی حصہ فائنل نہ ہوسی۔

ارسطو دے مطابق:

’’ کوئی ایجھی چیز جیندا عدم وجود برابر ہووے کہیں کل دا نامیاتی جذو نی تھی سڳدا۔‘‘

ایندے واسطے ضروری اے ہے جو سرے واقعات آپس وچ مل جُل تے ہک نامیاتی وحدت وچ تبدیل تھی ونڄن تے ہک ݙوجھے واسطے لازم و ملزوم ہوون۔ وحدت بزمانی دا تصور بوطیقا دے ہک جملے توں گھدا ڳے۔

’’ جے تک ممکن ہووے المیّہ سورج دی ہک گردش چووی (24) گھنٹے تک محدود راہندے یا وَل ایں حد توں محض تھوڑا جہاں تجاوز کریندے۔‘‘

ارسطو دی نظر وچ المیّے دا ݙوجھا عنصر کردار ہے، کردار اوندے خیال وچ کہیں عمل کوں ظہور پذیر گھن آوݨ والی اندرونی کیفیت دا ناں ہے تے کردار کوں اشخاص دے قول و عمل دے اعبار نال نسب کیتا ویندے۔ کردار چنڳاں بلکہ نسبتاً چنڳاں ہووے۔ مناسب تے موزوں ہووے ، کہیں خاص قسم دا ہووے۔ المیّے دا کردار ظربیّہ دی با نسبت چنڳاں ہووے۔ ارسطو دا ݙوجھا تقاضا اے ہے جو کردار نگاری وچ ہم آہنگی ہووے۔ اے نہ ہووے جو کردار ڈرامے وچ اپݨی نوعیت دا کردار ہووے ۔ کردار وچ کہیں قسم دی تبدیلی اوندی فطرت دے مطابق ہووے کردار نگاری دے ضمن وچ ارسطو آہدے جو کردار اپݨے پیشے تے طبقے دے مطابق ہووݨ لیکن بعض ناقدین ایں رائے نال اتفاق نی کریندے۔

جہڑھے ویلے ارسطو المیّے دے اڳلے ݙوں عناصر یعنی زبان یا انتخاب الفاظ تے جذبات و احساسات دی طرف آندے تاں او محسوس کریندے جو او اپݨے مقصود دائرے توں نِکلا ویندے۔ لہٰذا او آہدے :

’’جذبات نال تعلق رکھݨ والے اصول میں اپݨے ݙوجھے رسالے ’’رطوریقا‘‘ یا فنِ خطابت وچ بیان کر ݙتن۔ کیونجو تقدیر توں پیدا تھیوݨ والے اثرات وی جذبات نال ہی تعلق رکھدن۔ اے اثرات تردید یا یا تصدیق دی صورت وچ یا وَل رحم و خوف غصہ وغیرہ دے جذبات پیدا کرݨ دی صورت وچ تھی سڳدن۔ ایں طرح اے آکھیا ونڄ سڳدے جو اے فن سادہ حقائق کوں بلندی تے وسعت ݙیندے۔‘‘

اُنویں ای انتخابِ الفاظ دے سلسلے وچ او ایندے ہک حصے کوں اداکار تے فن دے حوالے کر ݙیندے۔ استعارے تے قیاس تمثیلی یا وَل تشبیہہ دا تجزیہ کریندے تے انہاں حدود دی نشاندہی کریندے۔ جیندے اندر راہندے ہوئے نامانوس الفاظ کوں قرینے نال استعمال کر سڳدے ہیں ، اے ڳالھ قابلِ قدر ہے جو استعارے دی قدر و قیمت کوں سمجھݨ تے اوندی پوری تلقین و تاکید کریندے۔ او ایکوں تکنیک دا بر دست معاون تے اعلیٰ قابلیت دا ثبوت سمجھدے۔

پیش کش دے بارے او ٻہوں بحث کریندے۔لیکن ایں سلسلیوچ جتنی وی ڳالھ کریندے او سچ ہے۔ شاعری دے فن وچ اوندا تعلق نہ ہووݨ دے برابر اے۔ وَل او آہدے جو سٹیج تے پیش کیتے ونڄݨ والے مناظر وی رحم و خوف دے جذبات پیدا کریندن لیکن عمدہ ڳالھ اے ہے جو رحم و خوف دے انہاں اثرات و واقعات دی مناسب تنظیم پیدا کیتی ونڄے۔ ہݨ صرف موسیقی دا عنصر رہ ویندے۔ جیکوں او سب کنوں زیادہ خوش کن تے حظ چاوݨ والا شعبہ قرار ݙیندے۔ ایندے اُتے او براہِ راست ڳالھ نی کریندا لیکن کورس تے ڳالھ کریندے تے ٹریجڈی دے عمل وچ غیر متعلق ڳانیاں کوں شامل کرݨ توں منع کریندے۔ 

زبان دے علاوہ ارسطو المیے دے ٻے عناصر تے سرسری طور تے ڳالھ کریندے۔ مثال دے طور تے او چھینویں عنصر ’’منظر‘‘ کوں ، جیندے وچ اوندی مراد سٹیج دا فن تے لباس ہے۔ اوندا خیال ہے جو منظر دی مدد نال وی المناک جذبات پیدا کرݨ وچ مدد ملدی ہے۔ لیکن ایں امر وچ او کہانی دی فنکارانہ ساخت کوں زیادہ اہمیت ݙیندے۔ ایں ضمن وچ او اے تک وی آہدے جو:’’محض المیّہ سݨ تے یا پڑھ تے وی یعنی سٹیج تے پیش کیتے، المناک تاثرات حاصل کر سڳدے ہیں۔‘‘

ارسطو منظر کوں المیے دا بنیادی عنصر نی سمجھدا۔ او المیے دے ہک عنصر نغمکی و آہنگ دے بارے وچ وی کوئی تفصیلی بحث نی کریندا۔ کیونجو کورس دے نغمیاں کوں یونانی ڈرامیاں وچ ہک خاص اہمیت حاصل اے۔ ہیں وجہ توں ایں سلسلے وچ ارسطو دی چپ عجیب لڳدی اے۔ المیے دے تریجھے عنصر ’’خیال‘‘ تے جیکوں ارسطو کرداراں دی موثر تقدیر سمجھدے۔ او اپݨے رسالے وچ خطابت دے مؤثر اظہار، تاثر ، دلائل تے جذباتی اپیل دے اصولاں تے وسائل تے روشنی سٹیندے۔ المیے دے ایجھے موزوع تے بحث کریندے۔ جہڑا المیاتی تاثرات یعنی رحم و خوف دے تاثرات پیدا کریندے۔ ارسطو تے لوطیقا وچ جتھاں وی اُنہاں تاثرات دا ذکر کیتے تاں اوں نے رحم دا ذکر پہلے تے خوف دا بعد وچ کیتے۔ ایند امطلب اے تھیا جو المیے دا پہلا تاثر رحم ہوسی تے تاثر المیّاتی ہیرو دے مصائب توں پیدا تھیسی۔ ہݨ اے ڳالھ واضح تھیندی اے جو المیّاتی موضوع دراصل انسانی مصائب تے مبنی ہوندے۔ خود ارسطو وی ایجھے اختتام کوں چنڳاں سمجھدے۔ اوندا آکھݨ ہے جو او موضوعات جیندے وچ حیرت دا عنصر وی شامل ہووے او بہتر ہوندن۔ لیکن اے ڳالھیں قصے وچ محض اتفاقی نہ ہوون بلکہ فطری تے امکانی طور تے قصے دے بطن اِچوں پیدا تھیون۔ ہیرو دے مصائب ترائے طرح دے تھی سڳدن۔

1:۔ او جہڑھے دوستاں دے باعث تھیون۔

2:۔ او جہڑھے دشمن دے طرفوں تھیون۔

3:۔ یا وَل جیندی وجہ اجنبی ہووے۔

المیے دا تفصیلی جائزہ گھنݨ دے بعد ارسطو رزمیّہ (Epic)  دا تجزیہ کریندے۔ رزمیہ دے متعلق اوندا نظریہ اے ہے جو کہیں سنجیدہ موضوع دی تقلید ہوندے۔ اوندی اہمتی بنیادی طور تے بیانیہ ہوندی اے تے اوندا پلاٹ محض ڈرامائی ہوندے۔ ارسطو شروع توں ہی المیّہ تے رزمیہ دی باہمی یگانگت تے زور ݙیندے۔ لیکن او افلاطون دی طرح اے وی منیندے جو رزمیّہ ہک نیم ڈرامائی صنفِ سخن ہے۔ جیندے وچ بیانیہ عنصر گھٹ ہوندے تے سارا کجھ خود بیان کرݨ دے بجائے کردار دی زبان توں زیادہ اکھوایا ویندے۔ لہٰذا ایندے توں اے نتیجہ نکلدے جو جہڑا کجھ المیے دے متعلق آکھیا ڳے اوہو کجھ رزمیہ تے وی منطبق تھیندے اوندے آکھݨ موجب:

’’ جہڑا شخص چنڳے تے مندے المیے کوں سمجھدے او رزمیہ دے بارے وی ڄاݨدے‘‘

رزمیّہ تے المیّہ وچ بیانیہ شاعری دیاں خوبیاں بیان کریندے ہوئے ا و فیصلہ بیانیہ شاعری دے ضمن وچ ݙیندے۔

’’ ایندے وچ او سب کجھ ہے جہڑا رزمیہ وچ ہوندے۔ ایندے وچ المیہ دیاں خوبیاں وی استعمال کیتیاں ونڄ سڳدن۔ جبکہ سٹیج تے پورے لوازمات نال ایندی پیش کش تے موسیقی ایجھیاں متزاد خوبیاں ہن۔ جہڑھیاں رزمیہ وچ کائنی۔ جہڑا المیہ وچ راحت و انسباط حاصل کرݨ دا نہایت عمدہ ذریعہ ہے۔‘‘

مثالی ہیرو دے متعلق ارسطو دے نظریات زیادہ مناسب ہن۔ ہیرو دے متعلق اوند ابنیادی نظریہ / تصور، المیے دے تصور تے اُبھردے جیکر المیہ رحم و خوف دے جذبات پیدا کریندے تاں ترائے قسم دے حالات انہاںجذبات کوں پیدا کرݨ وچ مدد نی ݙے سڳدے ، پہلی صورت او ہوسی۔ جیندے وچ کوئی اچھا آدمی خوشحالی دی زندگی بسر کریندا پیا ہوسی تے مصائب دا شکار تھیندے ہوئے ݙکھایا ونڄے۔ ایجھی صورت حال محض غم و غصہ پیدا کریسی۔ ݙوجھی صورت او ہوسی جیندے وچ کوئی بُرا آدمی مصائب توں چُھٹکارا پا تے خوشحال دنیا وچ داخل تھیسی۔ تریجھی صورتحال او ہوسی جیندے وچ کوئی بُرا آدمی اپݨی برائیاں دی سزا کوں پُڄدا ہویا ݙکھایا ونڄے۔ ایجھی صورت وی المناک نی تھی سڳدی۔ ہیرو ہک ایہو جیہاں آدمی ہووے جہڑا ٻہوں زیادہ اچھا تے نیک نہ ہووے۔ عین اوندے اندر وسط درجے دیاں خوبیاں ضرور ہوون۔ ایں توں مراد شاید اے ہے جو اوندا انجام المناک زیادہ مؤثر طوعر تے تھیسی۔ ایں طرح اساں اے آکھ سڳدوں ، ہیرو دی اعلیٰ تربیت ارسطو دے نظریئے دا بنیادی تے لازمی جزو کائنی۔ کیونجو المیے دے ہیرو دی بنیادی خصوصیت فیصلے دی غلطی ہے۔ نہ کہ اوند رُتبہ۔

ارسطو مطابق بدمعاش تے ولی ݙونہیں المیے دے ہیرو نی تھی سڳدے۔ گو جدید دور وچ ایجھے ڈرامے لکھیے ڳن۔ جیندیوچ المناک انجام اخلاقی کمزوری دا نتیجہ ہوندن۔ لہٰذا ارسطو دا ہیرو دشمن ہوسی جہڑا کہیں فیصلے دی خامی دے باعث مصائب دا شکار تھی ویندے۔

ارسطو دے نظریات دے مطابق مثالی المیے دی کہانی مصائب دی کہانی ہووے۔ کہانی دا اختتام دی المناک ہووے تے مصائب غیر متوقع طور تے تھیون جہڑھے دوستاں تے تحریراں دے نیک کرداراں دے برعکس تھیون۔ ہیں واسطے او پیچیدہ عمل دی اصطلاح کریندے۔ اوندے مطابق پیچیدہ عمل او ہے جیندے وچ ݙوں خصوصیات ہوون۔

i۔ تبدیلی ء حالات۔

ii۔ شناخت۔

ارسطو ہومر دی نظم ایلند دے پلاٹ کوں سادہ پلاٹ آہدے لیکن ایندے وچ تبدیلی ء حالت دیاں کئی مثالاں ملدن۔ اگر ارسطو دے دلائل کوں نہ نظر ݙیکھوں تاں پتہ چلدے جو اوندی اصطلاح دے معنی تبدیلیٔ حالات کینھی اوندے مطابق ’’سب توں زیادہ ترمیم خیر او صورتحال ہوسی جیندے وچ ایجھے ذریعاں توں بُرے نتائج برآمد تھیون جیندے توں چنڳے نتائج دی توقع ہووے۔‘‘

ایویں ای ݙوجھی اظلاح دے معنی محض معمولی شناخت کائنی بلکہ اوندے معنی درست صورتحال دی شناخت یا شعور ، حقیت دے ہن۔ اڄ اساں اے ڳالھ وثوق نال آکھ سڳدوں جو المیّہ محض جذباتی گھٹن کوں دور نی کریندا تے نہ ای او محض ݙوں جذبات یعنی ترجمہ و خوف دا تزکیہ کریندے بلکہ المیے دے وظائف وچوں ہک وظیفہ اے وی ہے جو او انسانی تجربات دے وظائف وچوں ہک وظیفہ اے وی ہے جو او انسانی تجربات کوں وسیع کریندے تے انساناں کوں انہاں دی زندگی تے انہاں دے مقدر بارے بصیرت عطاء کریندے تے ایندے نال ای انہاں دی قوت برداشت کوں جلاء ݙیندے۔ المیہ ہک ایجھی تمثیل ہے جینا انجام حسرت ناک تے المناک ہووے۔

ادبی المیّاں دا آغاز قدیم یونان توں تھیا۔ زہرِ عشق‘‘ امتیاز علی تاج دا ڈرامہ ’’انار کلی‘‘ شیکسپائر دا ہملٹ وغیرہ مثال دے طور تے پیش کیتے ویندن ارسطو دے نزدیک: ’’ ٹریجڈی اے کائنی جو آدمی کھوہ وچ ڈٹھا تے مر ڳیا بلکہ اے ہے جو خود کھوہ کھٹݨ والا خود اپݨے شکار دے پچھوں بھڄدے ہوئے آیا تے ول کھوہ وچ ڈھے تے مر ڳیا۔ پروین شاکر نے 12 اگست 1989ء وچ آکھیا ہئی جو : ’’دنیا وچ وݙا  ادب اوہو ہے جیندی بنیاد المیے تے ہووے۔‘‘

## حمیرا یاسمین دی کتاب "تنقید " وچوں چوݨ