open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
گاندھی جی اتیں ٹیگور دا فکری موازنہ

گاندھی جی اتیں ٹیگور دا فکری موازنہ :

رابندر ناتھ ٹیگور اتے گاندھی جی ھک ٻئے دے قریبی دوست مگر شدید نظریاتی مخالف وی ھن۔ مثلا" ٹیگور عقلیت اور ترقی پسندی دا قائل ھئی جبکہ گاندھی روایت پسند اتے  مذھبی جھکاو رکھݨ آلا ماݨوں ھائی - گاندھی ھندو اور ھندی فلسفہ اڳو رکھدا ھئی اتیں ٹیگور مشرقی اور مغربی فلسفے اتیں اقدار دے سمبندھ دا قائل ھئی جیکو ں ودھارا ݙیوݨ کیتے اوں "وشوا بھارتی" ادارے دی بنیاد رکھی ھئی ۔ گاندھی ٻہوں حد تئیں منظم گزران کوں اھمیت ݙیندا ہئی اتیں ٹیگور ڈسپلینیرئین زندگی کو ں سخت نا پسند کریندا ھئی اتھاں تک کہ اوں "بنگلہ اکیڈمی" تے انگلستانی قانون دی تعلیم ڈوہاں کو ں ہیں ڈسپلن نا پسندی کارن ترک کر ݙتا ھاسی۔ اتیں بغیر کہیں سکول کالج دی آپݨی تعلیم آپ حاصل کیتس -

۔ ٹیگور دا خیال ھئی کہ انسان ھر چیز تے قادر ھے تے اونکوں آپݨی پسند نا پسند مطابق ڈھال سڳدے جبکہ گاندی بہوں حدتک ، باوجود آپݨی سیاسی جدو جہد دے ، تقدیر اتیں تسلسل تے یقین رکھیندا ھئی، روایت نال ڳانڈھا ترک کرݨ کوں تیار کوئنا ھئی۔ ٹیگور مشرق، مغرب اتیں ھندی مسلم ڈھیر سارے فلسفیاں دا مطالعہ رکھدا ہئی جبکہ گاندی آپݨی حیاتی اچ ٻہوی واجبی تے محدود کتاباں دا مطالعہ کیتا ھس 

مگر ایکشن اورئینٹڈ ھائی  ۔ گاندھی تناسخ اتیں دیوی دیوتائیں دا منوتی ھا اتیں ٹیگور کم وبیش خدا واحد دے وجود دا قائل ہئی یا فطرت کوں خدا گردیندا ھائی ۔ ٹیگو دی رائے ہئی جو علم و تعلیم دا مقصد نیکی ، حسن ۔ انسانیت اتیں مساوات دی تشکیل اے مگر گاندھی جی سوچیندا ھا جو تعلیم دا مقصد اوں سچائی دی تلاش اے جیڑھی پہلے کنوں یانی ازلی وجود رکھدی اے اتیں سماج کوں ھندو تجربہ پہلے ھی ترتیب ݙے چکئیے صرف کجھ  اصلاحات دی ضرورت اے ، یانی جو وڳڑ ڳئے اوکوں ٹھیک کرݨ دی ضررت اے ۔  گاندھی جی صنعتی سودیشیت کوں فروغ ݙیندا ھئی اتیں ٹیگور آھدا ھئی جو ضرورت مطابق سمبندھ اتیں کم و 

بیش بدیشئیت نال کمبینیشن دی لوڑھ وقت داتقاضا ھے ۔ 

گاندی جی آھدا ہئی جو قدرتی آفات اساݙے عملئیں دی سزا ھوندن اتیں ٹیگور ایکوں حماقت قرار ݙیندا ھئی اتیں قدرتی حادثات کوں صرف قدرتی سائینسی عمل سمجھدا ہئی - گاندھی طاقت کوں بدیہی برائی (inherent evil) سمجھدا ھائی اتیں ٹیگور دے نقطہ نظر مطابق بعض معاملات اچ طاقت ہتھڑیکے کرݨ ضروری ہوندے البتہ اوندا استمال انسانیت پسندانہ (humanitarian) ہو و ݨا چاہیدا اے۔  تا ھم چھیکڑ اچ اے ڳالھ ݙسݨ ضروری اے جو ݙوہیں ایں تصور تیں بغیر کہیں رسمی کلام دے متفق ھن جو ازادی مکالمے، امن پسندی ، جمہورئیت اتے پر امن احتجاج دے ذریعے حاصل کرݨی چاہیدی اے  جیکوں اھمساء وی آکھ سڳدے او۔ ۔ ۔ ۔ ۔ !
گبھرو (گھوٹ) دے نال پہلی تصویر

خوشی تے غمی وچ فرق میڈے نزدیک صرف اتنا ہے جو خوشی تے اساں نچ پوندے ہاں تے غمی تے رو باہندے ہاں اے ڈوہیں موقعے ساکوں زندگی دا احساس وی ڈِویندن تے ساڈے ہوونڑ دی دلیل وی ہن. ڈوہیں موقعے ساکوں ہک ڈوجھے دے قریب گھن کے آندن تے اساں رل مل کے خوشی وی مَنیندے ہاں تے غمی کوں وی بھوگ ڈیندے ہاں. 

ایں ہفتے اساں خوشی مناونڑ ویندے پئے ہاں میڈے بھرا طاہر عباس دی شادی اے. شادی دیاں تیاریاں تاں ہک مہینے توں جاری ہن پر رسماں اج توں شروع تھی گیاں ہن میں اج توں چھٹیاں گھن گھدیاں ہن، ہنڑ بھکر توں واپس میانوالی آپڑیں گھر پہنچاں تاں گھر خالی پیا ہئی پچھنڑ تے پتا چلا ہے جو سارے" مائیاں "دی رسم کرنڑ گئے ودن....... ویسے ساڈے کول تاں گھبرو وی مائیاں باہ ویندئے کوئی کم کار نی کریندا سبالے شودے چِخے تے چڑھے رھندن گھبرو تاں لُگا واش روم تئیں وی نی ویندا. 

سبالے توں یاد آیائے" پروفیسر سیف اللہ سیفی "بضد ہَن جو سبالا ظہیر نہ بنڑیں میں آپ بنڑساں انہاں کوں اساں آکھیائے جڈاں چاچا" سُلّو"پنجواں پرنیوا کریسی تڈاں تہاکوں اوندا سبالا بنڑا چُھڑساں فی الحال تہاڈی عمر تھوڑی ہے تھوڑے ہور وڈے تھی ونجوں، مسیں کنجیں بھائی صاحب توں چُوک چُھڑوائی ہے سبالا میکوں بنڑا تاں ڈتا گیائے پر پیساں دا کیا کراں چُوری کھاونڑ وی ونجڑیں ایں، لوہر چڑی تاں اتھے وی ٹھُک ڈینوڑیں پوسی، ساڈی جُتی وی لُکائی ونج سکدی اے ، گاھنا بدھاوی ہوسی، گھڑولی وی بھرنڑ ونجڑیں ایں،گھبرو تے کُڑی دیاں سبالیاں مہندی لاونڑ وی آسن، لالا جاگ وی ہوسی وغیرہ وغیرہ انہاں سارے موقعاں تے پیسے لوڑ پوسن ہنڑ تاں میں سچیندا پیاں جو پروفیسر صاحب کوں ای سبالا بنڑا ڈیندے تاں وارے اچ رہ ونجاں ھا بہرحال گزارا کریسوں.
چونکہ میں سبالا ہاں تاں "کھونڈی" دی وی لوڑ تاں پوسی او ساڈے نیڑے تریڑے تاں ہئی کوناں لہذا ڈاڈے آلا کھونڈا پیا ہے اوندے اُتے پُھل پتیاں لوا کے ویلا ٹپیندے ہاں.. اگر کہیں دوست کول کُھونڈی ہووے تاں اپڑاونڑ دا خرچہ میں ڈیساں میکوں کہیں طریقے پہنچا ڈیو تاں بھلا تھیسنے. 
چونکہ اساں روایتی لوک ہاں تہوں ساڈیاں شادیاں وی روایتی ہوندین جمعرات کوں "چھلا کُوچ" کھیڈا ویندئے جمعے کوں "کھارا" ہوندئے اے تے ترائے ڈینھ "دول شرنا" تے "گُھمراں" ہوندین کل چاچا نورنڑ آپڑیں پارٹی سمیت پہنچ ویسی تے اساں گھمراں کنڑ تاں ہر ویلے تیار ہوندے ہاں، اج ساڈے نانے ہال دول گھدی آندن لہٰذا اج اساں مفت اچ نچڑائیں. 

شادی دے موقع تے میں ہک کم اے وی کیتئے جو شعراء کرام لوکاں کو لفظاں نال تاں نچویندے رھندن کیوں نا انہاں کوں باقاعدہ نچوایا ونجیں لہذا جناب سلیم شہزاد، اختر مجاز، نسیم بخاری، مظہر نیازی، صابر بھریوں، صائم جی تے بالخصوص افضل عاجز صاحب کوں ہفتے آلی رات گھمراں تے سڈا گیا ہے تاں جو عوام انہاں دا اے رنگ وی ڈیکھ سکے. اسد خان، مفتی عمران، ندیم بخاری تے ضیاء اللہ قریشی ساڈے شرمیلے دوستاں چوں ہن لہذا انہاں دے بارے سچیندے پئے ہاں جو انہاں نال کیا کیتا ونجیں بکھر توں شاہد بخاری، تنویر فائز، ساجد بخاری تے ظفر شاہ وی گھمراں وچ شریک تھیسن فی الحال تاں انہاں کوں سامعین دا درجہ حاصل اے آ ویسن تاں موقعے تے انہاں نال وی کاروائی ممکن ایں. جہڑے دوستاں تئیں دعوت نئیں پہنچی انہاں کوں وی دعوت ڈتی ویندی اے کیوں جو اے تاں خوشی دیاں ونگاں ہن.

محمدظہیراحمدمہاروی (٢٤ نومبر ٢٠١٦ء)

## حوالے
ونکی:گبھرو (گھوٹ) دے نال پہلی تصویر
گانمݨ سچّار

گانمَݨ سَچّار
ٻارہویں صدی ہجری وچ نواب غازی خان دی شاہی عُروج تے ہَئ،غازی خان دیرہ غازی خان دا بادشاہ ہا اَتے اسماعیل خان دیرہ اسماعیل خان دی شاہی دا مَالک ھَا.ݙُوہیں مُلخیں دی آپت وچ جنگ رہ وین٘دی ہئ.جھیڑے کُون وَدھاوݨ اَتے دُکھدی کُون تِیلی لاوݨ وَالے ٻہوں سارے چمچے کڑچھے ،خوشامدی برآمدی ہَر دَور وِچ مُوجود ہون٘دن،پَرخوشامتیں دے دربار وچ ہِک شخص اِیجھا وِی ہا جیڑھا ہَر سَچّی گالھ مُنہ تے کر ݙین٘دا ہا،اَپݨی سَچّائ تے سینڑھپ دی وجہ تُوں وزیر دے عُہدے تے پُڄ گیا پر بادشاہ کُوں سَچ آکھݨ تُوں باز نہ آیاـ اُوں شخص دا ناں گانمݨ سچّارـ ذات دا کورائ بلوچ ہا،اصل تعلق جھن٘گ نال ہا،ہِک روایت مُطابق دین پور شریف(خان پور کٹورہ)دے بانی حضرت خلیفہ غلام محمد سئیں وی جھن٘گ وچوں آئے ھَن اَتے گانمݨ سچّار دی سَچّائ دے قِصّے سُݨوین٘دے ہن.آکھیا وین٘دے جو حق سَچ دیاں گالھیں کرݨ تے تُھک جھپ دربارئیں گانمݨ سَچّار کُوں دربار وچوں کݙھوا ݙِتا،اُو اُچ شریف اپݨے پِیراں کول آڳیا تے اِتھاں فوت تِھیا.اُون٘دی قبر دربار جلال الدین بُخاری دے دربار نال اَڄ وی موجود اے،عقیدت مَن٘د گانمݨ سچّار دی قبر دےسَت پھیرے مار تے اُون٘کوں خراج عقیدت پیش کرین٘دن
گرائمر

ہر زبان دے کجھ اصول تے قنون ہوندے ہن۔ جیندے نال ٻولی کوں صحیح طریقے نال سکھیا تے استعمال کیتا ون٘ڄ سڳدے۔زبان چنڳی طرحاں ورتݨ تے ایندے سہݨپ کوں برقرار رکھݨ کیتے انھاں قنوناں تے عمل کرݨ ضروری ہوندے۔ سرائیکی زبان دے وی کجھ اصول ہن،جیکوں قواعد یا گرائمر آہدہن۔انھاں کوں ڄاݨݨ نال سرائیکی زبان کوں ٹھیک طریقے نال ٻولیا تے سمجھیا ون٘ڄ سڳدے، انگریزی وچ انھاں قواعد کوں گرامر آہدن۔ قواعد یا گرامر لسانیات دی ہک اہم شاخ ہِن۔ ایں مطالعہ زبان تے عبور حاصل کرݨ کیتے ٻہوں ضروری ہے۔ ایں دے ݙو حصے ہن:
* صَرف
* نحو

ونکی:سرائیکی زبان تے ادب
گرنتھ

سکھ مت دے ݙاہ گرو صاحبان دے انتقال دے بعد نویں گرو دی جانشینی دی بجائے، گروؤاں تے مسلم صوفیاء دے اشلوکاں تے کلام تے مشتمل کتاب کوں گرنتھ دا ناں ݙے کے ہمیشہ واسطے زندہ گرو قرار ݙتا ڳیا تے اے وی طے پایا کہ ہݨ تا قیامت کہیں وی گرو دی لوڑھ نہ پوسی.
گرو نانک

گرو نانک دیو (پنجابی: گرمکھی ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ، پنجابی: شاہ مکھی گرونانک، ہندی: गुरु नानक) دی پیدائش شہر ننکانہ صاحب، لاہور، پنجاب موجودہ پاکستان وچ 15 اپریل، 1469ء کوں تھئی تے وفات 22 ستمبر، 1539ء کوں شہر کرتار پور وچ تھئی۔

thumb|Guru Nanak Dev by Raja Ravi Varmaگرو نانک

گرونانک سکھ مت دے بانی تے ݙاہ سکھ گرواں وچوں پہلے گرو ہن۔ انہاں دا یوم پیدائش گرو نانک گرپورب دے طور تے دنیا بھر وچ ماہ کاتک (اکتوبر–نومبر) وچ پورے چندر دی رات، یعنی کارتک پورن ماشی کون منایا ویندا ہے.

## تعلیمات
گولڈن ٹیمپل تالاب وچ بݨیا ہویا ہے۔ سکھ مذہب وچ گولڈن ٹیمپل کوں مذہبی رواداری، محبت، بھائی چارے تے امن دی علامت سمجھیا ویندا ہے۔

گولڈن ٹیمپل دے چار دروازے ایہ ظاہرکریندے ہن جو سکھ تمام مذاہب نال تعلق رکھݨ آلے انساناں دا احترام کریندا ہے اتے ایہ جو تمام انسان برابرہن۔ ایہ سکھ مذہب دی اصل تعلیمات ہن۔
گداز

گداز سرائیکی شاعر ہے. 

## نمونہ
مائے!  نی ما،  ملامت کر نہ میکوں،  میں کیچ کنوں نہ مُڑساں

ایہا جان پیاری لکھ لکھ واری،  صدقے یار دے کرساں، 

یار وسایا تاں وس ویساں،  نئیں تاں اُڄڑی پُڄڑی مرساں، 

یار گداز دی بَردی تھی کے،  سِر تائیں تَݨساں پاݨی بھرساں
گریبان

گریبان

عمومی مائیکروف
(یوم_عاشور سپیشل)

لیکھک:
منصور شانی

ارشد میں تہاڈی خاطر ماء، پیوء، بھینڑ بھرا تے سب سنگ چھوڑ تےآئ ہے اج شادی دے ویہہ سال بعد وی توں نویں وٹیا کل رات ولا توں شراب پی تےگھر آئیں ت تیڈے گلہیں تے سرخی....
رضیہ ایہو کجھ الا سگی کیوں جو سنگھ اچ آواز گھٹیج گئ تے اکھیں اچو ہنجوں وگنڑ پۓگیاں.
فجر فجر نال ٹر ٹر شروع کر ڈتی وی تاں؟ کیا تھی پیا جو سنگت نال کجھ شغل کر گھدےتاں تیڈے نال شادی تاں میڈی بہوں وڈی غلطی ہے ملتانی کپا پرتےہٹ.

ارشد ذال کوں لت مار تے بیڈ توں اٹھیا ت رضیہ پچھو کھڑے ہوۓلوہےدےسیف ت ونج لگی،سیف دی چھت ت لاتھا گلدان سدھا رضیہ دے سر اچ آ لگا تےرت وہونڑ پۓگئ رضیہ ڈسکدی ہوئ باہرو نکل گئ.

سکینہ میڈا کالا سوٹ استری کیتائ؟
ارشد اپنڑیں پندرہ سالہ دھی کولو پچھیا اوں ذال دے وگدےخون کوں پانڑی وی نہ سمجھا.
اااب..اب..ابو او است.. استری تاں پرسوکی خراب ہے.
سکینہ ڈردیں ڈردیں جواب ڈتے.
لکھ لعنت آئ سؤر دی بچی.کہیں پیوء کوں ڈسئ جو خراب ہے استری؟بہاننڑ ماء دی دھی.
ارشد ایہا گال کر تے اٹیچ باتھ اچ وڑ گیا.
......
پتر کڈیں ویندا پئیں؟ گھر آندیں جھیڑا جھٹا کر تےباہرو لگا ویندئیں. پتر گھر کوں گھر سمجھ ساڈے نال بیٹھا کر ذال نال کھل ت الوایا کر.
ارشد دھاں تے بغیر استری کالا سوٹ پا تے جیہرلے موٹر سائیکل چا تے باہرو ونجن پۓ اوندا پیوء الانڑا تھۓ.

گودا دماغ خراب نہ کیتا کر، توں ہیں ناں رنو بس بیٹھا رہ ذال نال.تیکوں ٹکر ملدان پۓ،کھا پی تے وقت گزار.میڈےماملے اچ نہ وا.وت آہدن گستاخ ہے.

ارشد پیوء دےگاٹے فٹ تھی گۓ.
پتر تیڈےاتےتاں ساڈی کہیں گال دا اثر نئ تھیندا.توں ہنڑ کالا سوٹ پاوونڑ شروع تھی گئیں حالانکہ پیر سئیں آکھیا ہا کالا سوٹ مولا علی کوں ناپسند ہائ.

ارشد دا پیوء خالص پیر پرست نظر آونڑ پۓگۓ.
میں نئ جانڑدا انہیں ٹکر چیریں کوں اے لوگ مذہب کوں سمجھ ہی نئ سگۓ، اسلام انہیں دے نیڑے وی نئ لنگھیا، بھلے میں سنیں دےگھر جمیاں پر میں حسینی سنی ہاں میں مجلس ت وی ویساں تےکالا سوٹ وی پیساں. تہاکوں کیا پتہ اسلام کیا ہے؟ مسلک مسلک دےکھیڈ ساڈےملک دا سکون ونجا ڈتے. مولا حسین نے یزید ظالم، زانی،شرابی تے جابر حکمران دی بیعت قبول نہ کریندیں ہوئیں ساکوں سبق ڈتے.

ارشد اپنڑے گریبان دے سارے بٹنڑ بند کر چکا ہا گریبان اچ جھاتی پاونڑ لو ہک بٹنڑ دا کھلا ہوونڑ کم از کم ضروری ہے؟موٹر سائیکل دی کک مریندا تے مجلس دو گۓ پیا.

## حوالے
گریبان تے ہتھ

ہُݨ گریبان تیں ہتھ آ گئے ہُݨ سرداریں کوں پیریں کوں سوچ سمجھ کے عام بندے دے اگو کھڑݨاں پوندے، اجاں اگوں تیں ڈیکھائے جڈاں تھاکوں سڑکیں تء گلیں ءچ گھیلا  ویسی، میڈیا اکھیں ٹھرسن، جو تھیندا پئے بلکل صیح تھیندا پئے، میڈیں نسلیں دے دشمن، میڈے وصبے دے دشمن، میڈی وستیں دے دشمن، انجام ڈیکھو، اینجھے واقعے ڈیکھ کے میکوں دلی خوشی تھیندی ھے جی ھا میں باغی ھاں ایں پورے نظام دا، میڈا فتوی ھے انھیں کوں سلام ڈیوݨ حرام ھے. 

پنج سال مہاجر ہک مہینہ مقامی، میڈیں نسلیں دے سرکاری سکول تباہ کرکے اکیڈمی جھئیاں دوکاناں ڈیوݨ آلے تاجر، سرکاری ہسپتالیں کوں ویچ کے پرائیویٹ کلینک بڑواݨ آلے رھزن، اج ایں گال تیں ناراض ہن ساڈے نال عوام دا لہجہ سخت ھے، میں آھداں اجاں اے شعور دی پہلی سیڑھی ھے، جڈاں شعور ڈوجھی پؤڑی تیں آیا اگر تساں آپڑیں محل دے باہرو نیں نکل سگڑاں، پَر میں شعور دی انہتا چاھنداں، میڈیاں سکدیاں اکھیں ڈیکھن جڈاں تھاڈیں محلیں کوں یتیم خانہ بݨایا ویسی، جڈاں تھاڈیاں گڈیاں کہیں سکول و کالج دے طالبعلمیں کوں گفٹ کیتا ویسن، تھاڈیاں نسلاں ساڈے بالیں دے کٹھے ٹاٹ تیں بیھ پڑھسن، لازم ھے کہ ہم بھی دیکھیں گے۔

جمیل بلوچ
گشکوری دی جنگ

گوگیرہ دے اردگرد نیلی بار تے ساندل بار وچ لارڈ برکلے دی چیرہ دستیاں ودھدے ویندے ہن ، اتھوں دے لوگاں دا روزگار ݙو ترے بڑی حرفتاں دے نال منسلک ہئی جس وچ زمیندار، کسان مزدور، خدمتگار طبقہ تے مال مویشی پال کے ویچݨ والے شامل ہن، سیدوالہ تے گوگیرہ ایں اعتبار نال علاقے وچ اناج، اجناس تے دیگر ضروریات دی مرکزی منڈی وی ہئی، ایہ سارے طبقے ہی انگریز دے خلاف ہن لیکن اپݨے عہد دی سپر پاور دے نال ٹکر گھنݨ دی ہمت کہیں وچ نہ ہئی، انہاں وچ لوہار وی ہن جیہڑے زرعی آلات تے ہتھیار بݨاوݨ دے ماہر ہن، دیگر لوگ جنہاں کوں عرف عام وچ کمی آکھا ویندا ہے، اوہ وی ہتھیاراں دے استعمال توں بے بہرہ نہ ہن، عام لوگ جیہڑے مال مویشی پال کے گزارا کریندے ہن، لڑائی بھڑائی وچ اوہ وی چست ہن جبکہ سردار طبقہ مالی تے دیگر وسائل نال مالا مال ہئی، لیکن اس دے باوجود سرکاری تقاضیاں دے سامݨے انکار دی مجال یا مقابلے دا حوصلہ کہیں وچ نظر نہ آندا ہئی، اس سلسلے وچ ہر کہیں دیاں نظراں رائے صاحب دی طرف ہی اٹھدیاں ہن۔

رائے صاحب جیہا آزاد منش شخص جس اپݨے علاقے تے لوگاں دے مفاد کیتے ہمیشہ دربار سرکار وچ اپݨی ڳال منوائی ہݨ اوہ تھاݨہ کچہری تے سرکاری نظام وچ کافی بے وس نظر آندے ہن، انہاں مشکلات تے ملک وچ انگریزاں دے خلاف اٹھدی ہوئی مزاحمت کوں ݙیکھ کے رائے صاحب وی مزاحمت دا فیصلہ کر چکے ہن۔

انگریز نے ݙاہ سال دے اندر پنجاب تے وسیب وچ پنجویہہ جیلاں تے تھاݨہ کلچر قائم کیتا تاکہ جیہڑا سر چاوے اس دا سر نیہوایا ونج سکے، اس دے عملی مظاہرے جا بجا تھیندے پئے ہن ، نیلی بار وچ اس دا وݙا مظاہرہ اس وقت تھیا جیہڑلے تعلقہ سبوکا دی جوئیہ برادری نے مالیہ تے لگان وصول کرݨ والے سرکاری عملے کوں انگریز دی مرضی دا بھاری معاملہ ݙیوݨ توں انکار کر ݙتا، اس دی پاداش وچ انہاں کوں “نابر” یعنی باغی قرار ݙے کے پکڑ دھکڑ دا سلسلہ شروع تھی گیا۔

جنرل منٹگمری نے لارڈ برکلے کوں خصوصی ہدایات بھیجیاں:

“اس توں پہلے کہ ایہ بغاوت پنجاب بھر وچ سرایت کر ونجے اینکوں اتھائیں کچل ݙیو”۔

ایں حکمنامے دے بعد اہلکاراں دے ہتھ جو کجھ وی لگا، انہاں سب عورتاں، ٻالاں تے مال مویشیاں کوں ہکل کے اوہ بنگلہ گوگیرہ گھن گئے تے جیل وچ بند کر ݙتا۔

اس موقع تے جھامرے دے قریب پتݨ تے ہک اجلاس تھیا جس وچ وٹو برادری نے سیّدوالہ پولیس اسٹیشن تے حملہ کرݨ دا مشورہ ݙتا لیکن رائے صاحب نے ایہ آکھ کے منع کر ݙتا کہ اتھاں پیٹ کی خاطر نوکری کرݨ والے چند اپݨے ہی لوگ ہوسن جیہڑے مارے ویسن ، اس وچ انگریز دا کیا ویسی ؟ کم اوہ کرو جیہڑا انگریز دا تابوت ثابت تھیوے…!۔

ول 26 جولائی 1857 دی رات رائے صاحب نے ہک بھاری دستے نال گوگیرہ جیل تے حملہ کیتا تے تمام باغیاں کوں رہا کرکے گھن گئے، انہاں مجاہدین دے علاوہ قیدی وی بے جگری نال لڑے، اس مقابلے وچ انگریز دے پوݨے چار سو سپاہی مارے گئے تے رائے صاحب خود وی زخمی تھئے، اس معرکے دے بعد سب لوگ راوی دے جنگلات وچ روپوش تھی گئے۔
## حوالے
گلبہار بانو

گلبہار بانو سرائیکی گلوکار ہے۔

## ڄم پل
١٩٦٣ء وچ بہاول پور وچ ڄمی۔

## [[استاد]]
انہاں دے استاد افضل خاں صاحب ہن،

## آݙیو

* ڳانا ݙاٹ کام

## ویڈیو

* ساݙے نال بھورل آ الائی ون٘ڄ
* کݙݨ ولسو سوہݨا سان٘ولا وطن ساݙے غریباں دے

## حوالے

ونکی:سرائیکی گلوکار
گلناز ڄٹی

گلناز ڄٹی سرائیکی گلوکار ہے۔ پورا ناں گُل ناز بانو ڄٹی ہے۔ احمد پور شرقیہ ضلع بہاول پور نال تعلق ہے۔ گلناز بانو ہک انٹر نیشنل گلوکارہ ہے۔ 

## تعلیم
مڈھلی تعلیم گورنمنٹ گرلز ہائی سکول احمد پور شرقیہ توں گھدی۔ اوندے بعد اعلیٰ تعلیم پنجاب یونی ورسٹی لہور توں گھدی 

## آݙیو
١۔ گانا ݙاٹ کام
## ویڈیو
١۔ نہ بھنیں دیاں ونڳاں

٢۔ ماسی کوں میں آکھساں مسات تنگ کریندا ہے

## ٻاہرلے لنک
* [جھوک [سرائیکی] میلہ ٢٠١٩]

## حوالے
ونکی:سرائیکی گلوکار
گنان

گنان دے لغوی معانی "گنگناوݨ" ہن۔ کجھ لوک آہدے ہن۔ گنان لفظ سنسکرت زبان دے لفظ "جنان" توں نکلیا ہے، جیندا مطلب ڄاݨݨ، علم یا حکمت ہے۔ کجھ ماہرین دےخیال وچ لفظ "گنان" گیان توں نکھتے جیندا معنی اینجھا کلام(شاعری) ہے جیڑے اسماعیل داعی یا اسماعیلی پیر آپݨے نومسلم پیروکاراں کوں اسلام دے اصول سکھاوݨ تے سمجھاوݨ کیتے منظوم صورت وچ شاعری دی ہک صنف دے طور تے ییش کریندن۔گنان لفظ کوں عربی زبان دے لفظ "غنہ" دی ٻولی ہوئی صورت بیان کریندن۔ غنہ لفظ دا مطلب "سُر نال ڳاوݨ" ہے۔ یعنی او کلام جہڑا سُر نال ڳایا ون٘ڄ سڳے۔ گنان علم تے ادب دی او صنف ہے جیکوں موسیقی دے سُراں وچ ڳایا ویندے۔ اسماعیلی پیراں تے اسماعیلی داعیاں نے اسماعیلی عقیدے تے فکر کوں موسیقی دے سُراں نال پیش کیتے۔ 

خوجہ جماعت دے عقیدے دے مطابق ایہ گنان انھاں دے پیراں دے آکھے ہوئے پوتر (پاکیزہ) ملفوظات ہن۔ جنھاں دے اندر ہدایت تے نصیحت سمائی ہوئی ہے۔
## گناناں دی تاریخ
تاریخی لحاظ نال گناناں دی ابتداء ٻہوں پراݨی تے قدیم ہے۔ سبھ توں پہلے ١٠٧٩ء وچ اسماعیلی داعی پیر ست گر نور دے گنان ملدن۔ اسماعیلی پیراں ہک منظم تحریک دے تحت سندھ، گجرات تے سرائیکی علاقے وچ تبلیغی سرگرمیاں  شروع کیتیاں۔ ایہ بزرگ اللہ تے رسول دے ارشادات دی روشنی وچ چنگائی نیکی تے تصوف دی تعلیم آپݨے مخصوص انداز وچ ݙیندے ہن۔ انھاں اسماعیلی بزرگاں دی تعلیمات دے نتیجے وچ سینکڑت ہزاراں ہندو مسلمان تھی ڳئے۔ اگرچہ انھاں اسماعیلی بزرگاں وچوں زیادہ تر بزرگ ٻاہروں تشریف گھن آئے۔ لیکن انھاں اتھاں آکے مقامی زباناں کوں اپنا گھدے۔ تے لوکاں دی مقامی زبان وچ درس وتدریس دا فرض انجام ݙیندے ہن، انھاں دے عارفانہ، صوفیانہ تے ناصحانہ کلام کوں گنان آکھیا ویندے۔ ایہ گنان زیادہ تر سندھی، ہندی، گجراتی تے سرائیکی وچ ہن۔ سندھ تے گجرات دے علاوہ انھاں بزرگاں دے ݙو وݙے مرکز ملتان تے اوچ ہن۔ لہذا انھاں کوں اتھاں تبلیغ کریندے ویلے انھاں کوں مقامی سرائیکی زنان کوں ذریعہ بݨاوݨا پیا۔ ایں طرحاں اسماعیلی پیراں دے ایہ گنان پہلے سرائیکی دور دے شعری تے دینی ادب وݙی اہمیت رکھدن۔ 
## گنان دے موضوع
گنان دا موضوع انسان دی بہتری کرݨ ہے۔ اسماعیلی پیراں نے ایندے وچ بھائی چارہ، مساوات دا تصور، رواداری، آخرت دی فکر، قرآن دی تعلیمات، خیر سڳالی، چنگے اعمال دی تبلیغ، خدا پرستی، تے صلح جوئی کوں موضوع سخن بݨائے۔ مقامی ہندو آبادیاں وچ ایہ تعلیمات اتݨیاں پھیلیاں جو بے شمار ہندو مسلمان تھیوݨ لڳ پئے۔
ونکی:سرائیکی زبان تے ادب
گن٘جی کبوتری

(گن٘جی کبوتری)

اے ٻالاں دا کھیݙ ہےپر جون وی کھیݙ سڳدن.ایں کھیݙ وچ ہک کھݙاری دے سر تے ݙُوں ترائے پٹکے یا کپڑے ولھیٹ ݙتے وین٘دن،این٘دی چیل کُوں پٹکے دے ہک پان٘د نال ٻَدھ ݙِتا وین٘دے تے ایندے ڈوجھے پان٘د کُوں ہک ٻیا کھݙاری پکڑکھڑدے،سرتے پٹکے ولھیٹےہوئے کھݙاری کُوں ""گن٘جی کبوتری""سݙیا وین٘دےایں کھیݙ دا ناں وی گن٘جی کبوتری ھے.کھیݙ شروع تھین٘دے تاں باقی کھݙاری موقع پاتے گن٘جی کبوتری دے سر تے مُک،کھلا،یا دَھپڑ مرین٘دن،گنجی کبوتری ای اُونکوں پکڑ کھڑݨ والا کھݙاری اُتے حملہ کرݨ یا مارݨ والے کُوں پکڑݨ دی کوشش کرین٘دےتے محافظ ایں ڳالھ دا ٻہوں خیال رکھین٘دے جو کہیں پاسوں کوئ کھݙاری گن٘جی کبوتری دا گن٘ج نہ کُٹ گھنے جیکر اون٘دا محافظ تکڑا ہووے تاں کہیں کوں سوکھا مارݨ نی ݙین٘دا بلکہ ہُشیاری تے چالاکی نال کہیں نہ کہیں کھݙاری کُوں خود پکڑ گھن٘دے،ہݨ پکڑے ہوئےکھݙاری کُوں گن٘جی کبوتری بݨایاوین٘دے،تےاونکوں ہر صورت آپݨی واری بھگتاوݨی پون٘دی ہے..ایں طرح کوئ نہ کوئ کھݙاری گن٘جی کبوتری بݨدارہن٘دےتے ٻَئے اون٘دے سر تے مُک ،کھلا یا دَھپڑ وغیرہ مار مارتے اون٘دا سر گن٘جا کرݨ دے جتݨ کرین٘دن جہڑا زیادہ مار کھاوے یا گن٘ج کُٹواوے اون٘دے اُتے ٻہوں کِھلاں کیتیاں وین٘دن ایویں سمجھو جو ایں کھیڈ وچ ہمت ،بہادری،چالاکی تے ہُشیاری دا سبق مِلدے..

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی کھیݙاں
گل عباس اعواݨ

ڈاکٹر گل عباس اعوان بطور انشائیہ نگار

انشائیہ ہک ایجھی صنف ہے جینکوں پڑھ تے بندہ خود کوں ہلکا پھلکا محسوس کریندے۔ عام طور تے مضمون تے انشائیہ کوں ہک صنف خیال کیتا ویندے لیکن اے ݙو مختلف اصناف ہن۔ مضمون ہک وسیع معنی رکھیندے جیڑا کہ زندگی دے ہر شعبے کوں پیش کر سگدے جیویں سر سید احمد خان دے مضامین ہن جیندے وچ سیاست تے علم دا موضوع ملدے۔ لیکن انشائیہ ہک ایجھی صنف ہے جیندے وچ کہیں چیز دا داخلی رنگ ݙسیدا تے پایا ویندے۔جبکہ مضمون وچ خارجی رنگ ݙسیدا ہے

ایویں اگر انشائیہ دا ݙوجھیاں صنفاں نال موازنہ کیتا ون٘ڄے تاں اے واضح معلوم تھیندے کہ انشائیہ ہک وکھری صنف ہے۔ انشائیہ کوں ہک مغربی مفکر مونتین ایجاد کیتا ہے۔ اے صنف انگریزی توں ہݨ ہرصنف وچ آ گئی ہے۔ سرائیکی ادب وچ وی اس صنف دے پرانے لکھاریاں دی نثر اچ نقوش ملدن۔ لیکن انہاں تحریریں کوں اساں واضح طور تے انشائیہ ناہیں آکھ سگدے۔ ہݨ سرائیکی ادب وچ جیڑا انشائیہ لکھا ویندا پے اے ݙوجھی زبانیں دی نسبت تھوڑا ہے۔ 

وت وی تھوڑے جیے لکھاریاں چوں دلشاد کلانچوی، حبیب فائق تے اللہ بخش جیڑا انشائیہ دا آغاز کر گئے ہن۔ اس کوں اگے تے اسلم میتلا، اسلم قریشی، سلیم ملک، عبد الباسط بھٹی تے جیلانی صاحب گھن آئے ہم۔ سلیم ملک دی انشائیہ دی کتاب "جھلار " بشر دی" بکھ دا مخول" سرائیکی ادب وچ خاص اہمیت دی حامل ہن۔ 

انشائیہ دی پہلی کتاب اسلم میتلا دی " سرائیکی انشائیے" ہے۔ جیڑی 1986ء اچ چھپ کے سامݨے آئی اے۔ 

غرض لیہ توں تعق رکھݨ والے ڈاکٹر گل عباس اعوان وی ہک مشہور ہن۔ ڈاکٹر صاحب ایجھے موضوع تے انشائیہ کوں تخلیق کیتا ہے کہ انسان سوچݨ تے سمجھݨ تے غور کریندے۔پھل ، زندگی، دوستی ، علم، غربت، وسیب انسانیت، مساوات وغیرہ۔ 

ڈاکٹر گل عباس اعوان دی کتاب " سوجھلا " ستاوی انشائیاں تے مشتمل ہے۔  جیندے وچ پہلا انشائیہ " تجارت " دے موضوع تے ہے۔ ڈاکٹر صاحب نے اپݨے انشائیاں دے وچ مختلف سماجی، سیاسی، عدالتی تے معاشی مسائل دی عکاسی کیتی ہے۔ جیڑھی کہ ناں توں انشائیہ دے ݙسیدی پئی ہے۔ جیویں کہ انہاں دے انشائیے غربت، غلامی وچ سماجی مسائل در توجہ ݙیویندن۔معاشی حوالے کیتے تجارت تے روپیہ انشائیہ خصوصی طور تے پڑھڑن دے حامل انشائیے ہن۔

ڈاکٹر گل عباس اعوان اپݨی ہر تحریر کوں سادہ سرائیکی زبان وچ لکھدن۔ جتھاں لوڑھ پووے محاورے وی فٹ کر ݙیندن۔ انہاں دے انشاییاں کوں بندہ پڑھدا تھکدا نئیں۔ 

انشائیہ چونکہ ہلکا پھلکا ہوندے۔ ڈاکٹر صاحب وی اس ہلکے پھلکے فن وچ قاری کوں اپݨی دل تے سماج دی ڳال سمجھا ݙیندن۔اپݨے ہک انشائیہ وقت وچ سمجھیندن۔

" وقت دی قدر اے ھ جو انسان اپݨے لمحیاں دا حساب کتاب ایویں رکھے جیویں روپے پیسے دا حساب رکھیندے۔طالبعلم سویرے نال اپݨا ٹائم ٹیبل ݙیکھے۔وت رات کوں سمدے ویلے ݙیکھے کہ او، کس حد تک اپݨے ٹارگٹ کوں حاصل کرݨ اچ کامیاب رہ ڳے۔ ایویں ہی تمام شعبے ہائے زندگی دے لوک اپݨے اپݨے بݨاون تے روزانہ، ہفتہ وار یا ماہانہ بنیاداں تے ایندا جائزہ گھنن۔ 

سرائیکی ادب جیڑی گل عباس اعوان ریس رکھی ہے ایویں لگدا ھے کہ لوک شاید ایندی ریس کرن تے تل ون٘ڄن۔کیوں جو انہاں دی کتاب سوجھلا سرائیکی ادب دے انشائیہ دے حوالے نال شمار کیتی ویندی اے۔ ۔ 

اصغر چھینہ

22 فروری 2020
گوردوارہ جنم استھان

سکھ مت دے بانی دی جنم بھومی تے بݨایا ڳیا گرودوارہ، جنم استھان دے ناں نال مشہور اے. اے پاکستان دے صوبہ پنجاب دے مشہور ضلع ننکاݨہ صاحب وچ واقع اے. ضلع تے شہردا ناں، ننکاݨہ وی بابا گرو نانک دے ناں تے ہے.

thumb| گردوارہ جنم استھان ننکاݨہ Nankana Sahib
گوردوارہ پنجہ صاحب

پنجاب وچ ضلع راولپنڈی دے اہم مقام، حسن ابدال وچ سکھاں دا مقدس مقام اے تے قدیم گرودوارہ اے.
گورنر

## گورنر

گورنر کہیں وی صوبے یا ریاست دا آئینی سربراہ تے مرکز دا نمائندہ ہوندے جیندے کول اگرچہ انتظامی اختیارات براہ راست نی ہوندے مگر انتظامی نمائندے بشمول وزیراعلٰی اینکوں جواب دہ ہوندن.
گولکنڈہ

گولکنڈہ (Golkonda)، جنوبی ہندوستان وچ قدیم سلطنت قطب شاہی دا دارالحکومت تے ہک شہر ہئی جیں دے کھنڈر ہݨ وی باقی ہن۔ ایہ حیدرآباد دے مغرب وچ 11 کلومیٹر دے فاصلے تے واقع ہے۔

thumb|گولکنڈہ دا قلعہ

ایہ علاقہ دنیا بھر وچ ایں دے کاناں توں ہیرے جواہرات دی کان کنی کیتے مشہور ہے۔ اتھوں ملݨ والے ہیریاں وچ کوہ نور، دریائے نور، ہوپ ڈایمنڈ، آئڈل آئی دنیا دے مشہور ہیرے ہن۔

گولکنڈہ دی ترقی وچ سب توں اہم کردار ابراہیم قلی قطب شاہ ولی دا ہے جیہڑا سلطنت قطب شاہی دے چوتھے قطب شاہی (بادشاہ) ہئی۔

## حوالے
ونکی:گولکنڈہ
گومل یونیورسٹی، ڈیرہ اسماعیل خان

گومل یونیورسٹی، سرائیکی خطے دے چار ابتدائی یونیورسٹیاں وچوں ہک ہے جیہڑی کہ صوبہ خیبر پختونخواہ کے جنوبی تے خطہ سرائیکستان دے مشہور شہر  ڈیرہ اسماعیل خان وچ واقع ہے. اے پبلک سیکٹر یونیورسٹی ہے جیہڑی 1974ء میں قائم کیتی ڳئی.

## فیکلٹیز تے شعبہ جات

یونیورسٹی دے زیر انتظام کئی شعبہ جات قائم ہن جنہاں دی تفصیل درج ذیل ہے: -

### فیکلٹی آف سائنس
*شعبہ بائیولوجیکل سائنسز
*شعبہ کیمیا
*شعبہ ICT
*شعبہ معاشیات
*شعبہ جسمانی تعلیم
*شعبہ ریاضی
*شعبہ طبعیات
*شعبہ شماریات
### فیکلٹی آف ایگریکلچر
*شعبہ زرعی معاشیات
*شعبہ ایگرونومی
*شعبہ زرعی کیمیا
*شعبہ اینٹومولوجی
*شعبہ غذائی سائنس ٹیکنالوجی
*شعبہ باغبانی
*شعبہ پودا جات کی افزائش
*شعبہ ماحولیات و زمین
*شعبہ بنیادی سائنس
### فیکلٹی آف آرٹس
*شعبہ بزنس ایڈمنسٹریشن
*شعبہ عربی و اسلامیات
*شعبہ کامرس
*تعلیم و تحقیق دا شعبہ
*شعبہ انگریزی
*شعبہ پبلک ایڈمنسٹریشن
*شعبہ ماس کمیونیکیشن
*شعبہ پولیٹیکل سائنس
### فیکلٹی آف فارمیسی
*شعبہ بنیادی طبی سائنس
*شعبہ فارمیسیکیوٹکس
*شعبہ فارمیسیکیوٹیکل کیمیا
*شعبہ فارماکوگونسی
### فیکلٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی
*شعبہ الیکٹریکل انجینئرنگ
*شعبہ ٹیلی کمیونکیشن انجینئرنگ
## حوالے
گوادر اچ خشک سالی

گوادر اچ خشک سالی پانڑی دی قلت ہک گھڑا ڈو سو روپے تک فروخت لوک پریں پریں توں خچراں تے پانڑی بھر کے انیندے پئین. ..
احسن اقبال اھدے ترقی تھیندی پئی اے بحریہ ٹاون تے ڈیفنس وانگوں کوٹھیاں بنڑدیاں پئین. . .
کوئی گوادر دے جھونپڑیاں آلے غریب بلوچاں کوں ونج سمجاوے ترقی کیا بلا ہوندی اے؟
جبکہ بلوچ وائس آلا منیر مینگل جیرھا امریکہ اچ احتجاج ستری بیٹھے اھدے مودی جی دے بیان دے بعد امریکہ سمیت پوری دنیا دے تھنک ٹینک بلوچستان متعلق فائلاں کوں ڈیکھنڑ شروع کر ڈتے. . . . 
اللہ ای جانڑے گوادر دے بلوچاں دی تریہہ کڈاں لہسی؟

October 24, 2016 (بلال بزدار)
## حوالے
گُلِ زہراء

گُلِ زہراء دا تعلق خطہ سرائیکستان دے ضلع ڈیرہ غازی خان دی تحصیل تونسہ شریف دے نال ہے۔ انہاں دا خاندانی پس منظر تاں شعبہ میڈیکل نال وابستہ ہے پر انہاں کوں بچپن توں شوق ائر فورس وچ ونڄݨ دا یا پائلٹ بݨݨ دا ہئی۔ اگرچہ انہاں دے اہل خانہ دا ارادہ انہاں کوں ڈاکٹر بݨاوݨ دا ہئی مگر انہاں دے شوق دے سامݨے سب کوں ہار منݨی پئی۔ گل زہراء اگرچہ ائیر فورس تاں جوائن نہ کر سڳے لیکن انہاں دا اے شوق ایں طریقے نال پورا تھیا کہ او ہݨ ہک پرائیویٹ ائیر کمپنی اچ کمرشل پائلٹ بݨ چکے ہن تے اپݨی محنت تے کامیابی دی وجہ توں سرائیکی خواتین کیتے ہک مثال ہن۔

## حوالے
گُھچی

گھچی

اے کھیݙ دیہات وݙی مشہور تے ٻہوں زیادہ کھیݙی ونجݨ آلی کھیݙ ہے. جیہڑی جو اڄ وی کہیں نہ کہیں شکل وچ کھیݙی ویندی اے. پہلے ایہ کھیݙ ٻیرولیاں نال کھیݙی ویندی ہئی پر وقت دے نال نال ایں کھیݙ وچ وی ٻہوں تبدیلیاں آئن. اجکل اے کھیݙ، ٻدھکیاں، پیپڑیاں نال وی کھیݙی ویندی ہے. 
اے کھیݙ اساں بیرولیاں آلی تصور کر تے لکھت کریندے ہیسے. 
ایں کھیݙ وچ کھݙکاراں دی کئی پابندی تاں نی ہوندی پر چار اٹھ کھݙکاراں توں ودھ کھݙکار نی کھیݙدے کیوں جو ول واریاں بھل ونجݨ دا چانس ہوندے. ایں کھیݙ وچ ہر کھݙکار کول اپڑیاں آپڑیاں بیرولیاں ہوندین، سب توں پہلے ایچیا ویندے. مطلب دائن توں سارے کھݙکار ماری ڳئی پِل وچ اپڑاں اینٹھا سٹیندن، تاں جو پہل آنون، ایں کھیݙ وچ بعض دفعہ اوتوں آلا پہل رکھیا ویندے کجھ جاہیں تے تلے آلا پہل ہوندے.ݙوجھے تریجھے یا باقی نمبراں سانگے انہاں دے اینٹھیاں دا فاصلے پل توں کچھیے ویندن. جیہڑا جتنا پرے ہوسی اوندا نمبر اتنا پچھوہاں تھیسی. ایچݨ توں بعد سارے برابر برابر برولیاں، رلیندے ھن تے پہل آنوݨ آلا واری کھیݙدے. 
واریکھیݙݨ آلا پہلا کھݙکار ساریاں برولیاں اچھالویاں گھچی وچ یعنی پل وچ سٹیندے جتنی بیرولیاں پل وچ ویسن اوں کھݙکار دیاں ہوسن. ول باقی کھݙکار اونکوں ہک بیرولی ݙسیندن. جیکوں او ٹک مریندے. اوں بیرولی کوں ٹک لڳ ڳیا تاں ساریاں بیرولیاں اوندیاں تھی ڳیاں. جے ٹک نہ لڳا تاں اوندی واری مک ویندی ہے  تے وک ݙوجھا کھݙکار کھیݙدے. جیکر کہیں غلط بیرولی کوں ٹک لڳا تاں چٹی ݙیسی. اے چٹی انہاں بیرولیاں دی آدھل تھی سڳدی ہے  تے انہاں دے برابر وی تھی سڳدی ہے  جتلی پہلی وار رلائیاں ڳیاں ھن.اے کھݙکار کوں اوں ویلھے کہیں کول برولی پچھݨ دی لوڑھ نی ہوندی جݙاں کئی ٻِٹ ٻیٹھا ہووے.
اے یاد راہوے دائن گھچی کول ہک ݙیڈھ ٻلہانگ پرے ہوندی ھ تے گھچی کول ہک ڳِٹھ دے فاصلے تے ہک لیکا وی ماریا ویندے. ایں لیکے کول جیہڑی بیرولی پچھوں ہوسی او ول سٹائی ویندی ھ. اے کھیݙ ایویں واری واری چلدی ھ پئی. جݙاں ہک ڈھالہ مک ویندے تاں ݙوجھا ڈھالہ وی ایویں کھیݙیا ویندے. جیندے کول چٹی دیاں بیرولیاں نہ ہونون اونکوں پھدو کر ݙتا ویندے. مطلب اونکوں کھیݙ توں ٻاہر کیتا ویندے. باقی انویں واری واری کھیݙدے رہ ویندن
اینٹھے کوں بعض جاہیں تے ماٹھا وی آکھیا ویندے. تے بیرولیاں کوں کنچے وی آہدن. 
ایہ کھیݙ آڄکل روپے ݙو روپے یا پنج روپے دے ٻدھکیاں نال کھیݙی ویندی ہے۔
[ونکی:[سرائیکی کھیݙاں]]
گِھنسوں صوبہ

thumb| سرائیکی Saraiki

اساں کیا گھنسوں  صوبہ

ٻال توں پچھو صوبہ

نینگر توں پچھو صوبہ

بڈھڑے توں پچھو صوبہ

تریمت وی آکھے صوبہ

بلبل آکھے صوبہ
 
چڑی أکھے صوبہ

طوطا آکھے صوبہ

کبوتر آکھے صوبہ

کوائل وی آکھے صوبہ

ٹالھی ککر آکھے صوبہ

کجھی ، نِم  آکھے صوبہ

ٻیر ، امب وی آکھے صوبہ

لوسنڑ، برسین وی آکھے صوبہ

مکئی ، جوار وی آکھے صوبہ

پُھل تے خشبوں وی آکھے صوبہ

کُکڑ ، ݙاند وی آکھے صوبہ

ٻکری ، بھیݙ وی آکھے صوبہ

ہوا تے پانڑی وی آکھے صوبہ

ذرہ ذرہ وسیب دا آکھے صوبہ

پتہ پتہ وسیب دا آکھےصوبہ

ٻوٹا ٻوٹا وسیب دا آکھے صوبہ

راہ ، پاندھی وی آکھے صوبہ

اُݙدا ، ٻیٹھا پکھی وی آکھے صوبہ

روہی ، تھل،  دامان وی منگے صوبہ

پہاڑ ،  دریا وی منگے صوبہ

در ، دیوار وی منگے صوبہ

کُھوں ، جھلار وی منگے صوبہ

چوک ، ڳلی وی منگے صوبہ

شہر ،  وستی وی منگے صوبہ

ہنڑ ݙیونڑاں پوسی ہر حال اچ صوبہ

نی تاں کَھس  گھنسوں صوبہ

ساری قوم کمال دی منگے صوبہ

ہنڑ کینوے نہ ݙیسیں صوبہ

(غلام مرتضیٰ کمال لاکھا)
گھبرو دے نال ڈوجھے ڈینھ دی تصویر

وَلّے دا منجھے ڈھو ڈھو کے تِرکل وی ڈُکھنڑ لگ پئی اے. کہیں ویلے ہک بولے تے کہیں ویلے ڈوجھے بوہے تے کتھاؤں منجھا، کتھاؤں بسترا، کتھاؤں وہانڑاں چا چا کے تُرٹ پئے ہاں اُتوں نانواں آلا مسئلہ.. ہر شئے تے وکھرا وکھرا ناں لکھڑاں پوندئے نتاں کہیں دی ہک شئے اُتے تَلے تھی ونجیں تاں گل چھینویں نماز آ ویندی اے. مثلاً اج اساں چاچے "صالو" دے بوہے تے ہتھ مارئے تاں انہاں دی گھر آلے ماسی "بھری" پُچھیائے کونڑ ایں؟ اکرام ملویر آکھیائے "میں ظہیر احمد ہاں لُکار آلا" بس ماسی "بھری "دے بوہا کھولنڑ دی دیر ہئی تے شروع نی تھی گئی..............اوئے 
" تساں وت میڈے بھانڑ تے آ تَرُٹے ہاؤ؟ ناں اے جو ہَرّے ویلے تہاڈیاں شادیاں ہن اساں تہاڈے بَرسَر آ سکدے ہاں؟ پروفیسُر دی شادی تے تساں منجھا تروڑ کے مُتا ہے. ثمر دی شادی تے میڈا ڈاجھ آلا پُھلاں آلا وہانڑاں پھٹا سٹا نے، کوثر عباس دی شادی تے بسترا ڈتم او نی ولیا اُتوں وت آ گئے ہاؤ کھلوو سئی میں ڈیندی آں تہاکوں بسترے منجھےبس ماسی بھری اندروں کُڈھڑیں چا گھدی تے اساں آپڑاں منھ کر گئے ہاں. 

اے سارا حُسن ساڈے وسبے دا ہے جتھے نکیاں نکیاں لڑائیاں ہوندین تے آپے منیوے تھیندن جتھے لوک ولے لڑدئے تاں راتیں کٹھے بیٹھے ہوندن انا تے وڈیائی ناں دی کہیں شئے دا وجوو وی کوئی نی مثلاً اساں گھر پہنچے ہاں تاں پچھوں چاچے صالو دا پُتر منجھا بسترا ساڈے گھر گھن آیائے نال چاچی بھری دا سنہیا وی جو ہنڑ میڈی کوئی شئے پھٹی تاں خیر کوئی نی تہاڈی. میکوں یقین ایں جو ماسی "بھری" اج رات سب توں پہلے سہراں تے آسی دیگڑی ڈُدھ دی وی گھن آسی، سب توں زیادہ ٹپے وی اوہو گاہسی نال ساکوں چاہ وی پکا ڈیسی. 

سارے ڈینھ دے تھکیڑے توں بعد ساکوں اجازت ملی ہے جو اساں وی منھ انگھال اَواں لہٰذا اساں وی ٹنم ٹیٹ تھی کے نکاح کنڑ نکل پئے ہاں. چھیر آلا گھر وی ساڈا آپڑاں ہیں پچھوں نال آلی گلی وچ او وی ساڈے چاچے دا گھر اے. 
نکاح واسطے پہنچے ہاں تاں چھوراں رولا پا ڈتائے ہک آھدا ہئی بھرجائی دا "دَم بھرا" میں بنڑساں ڈوجھا آھدا ہئی میں بنڑساں میں ساراں کوں پاسے تے گھن گیاں تے انہاں کوں سمجھایم جو اے ہک ذمہ داری ہوندی ہے تے اساں سارے ہالیں چھوٹے ہاں. پہلے وی پروفیسر سیف اللہ سیفی نراض ہن جو انہاں کوں سبالا نسے بنڑایا لہذا دم بھرا پروفیسر صاحب ای ہوسن تے ڈُھکدے وی اوہا ہن.

محمدظہیراحمد مہاروی

## حوالے
گھر دیاں سِتراں

## جُتیں دِیاں وَنکیاں
کَنیں چھیکویں جُتی

بخےدار یا بخےوالی جُتی

تِلےدار یا تِلےوالی جُتی

کُھسّا

چپلی

کھیڑی

پشوری چپلی

بن٘د چپلی

گھلاویں جُتی

زنانہ سلیپر

زنانی جُتی،زنانہ جُتی
## بوچھݨ دیاں ونکیاں
پُھٹڑے دار بوچھݨ

دَٻلےوالےبوچھݨ

ٻادھڑوں چُنیاں

چھاپیں والےبوچھݨ

ٻادھڑوں سُوہے

چھینبھڑوں بوچھݨ
## [[گھر]] دِیاں سِتراں
مَٹّی=
دودھ بلونے کا برتن

راحل=
قرآن مجید رکھ کرپڑھنےکا سٹینڈ

دیڳڑا=
دیگچہ

کٹوری=سالن ڈالنےکا برتن

مُنگری=
سالن ڈالنے کا برتن

تھوٻی=
پتھرکا توّا

تَھالی=
رکابی،طشتری،تھالی

پَتروٹی=
روٹی رکھنے کی تھالی

چنگیر=
روٹی رکھنےکابرتن

تَنور=
تنور

تَݙی=
بڑی چَٹائی

گِلاس=
گَلاس

ݙُولی=
لوٹے کا اسم تصغیر

کوپ=
پیالی

ولٹوئی=
گاگر

مَٹ=
مَٹکا

کَھٹڑا،مَنجا،مَنجی=
چارپائی

پَلنگ=
پلنگ

کرسی=
کرسی

بوتل=
بوتل

ریڈو=
ریڈیو

مَن٘دھاݨی=
دودھ بلونےکاآلہ

چُلہا=
چولہا

دِیگڑی=
دیگچی

چمچہ=
چمچہ

ݙُوئی=
سالن نکالنےکا لکڑی کا آلہ

تَوّا=
توا

جھانولا=
آٹارکھنے کا برتن

تَھال=
تھال

پَتروٹی=
روٹی رکھنے کی تھالی

پھیلی=
سالن ڈالنے کا برتن

تَون٘گ=
سامان رکھنے کی ٹوکری

تکڑا=
چٹائی

لوٹ=
دودھ دوہنے کا برتن

مَنگھی=
لوٹے،دیگر برتن لٹکانے کیلئے

ݙولا=
لوٹا مٹی کا

گھڑا=
گھڑا

مُصلٰے=
مصلٰی

مَٹورا=
آٹا رکھنے کا مَٹکا

کَھٹ=
کھاٹ
گھوٹکی

گھوٹکی سندھ دا ہک سرائیکی ضلع ہے۔

thumb|سندھ دا نشان

قومی شاہراہ (N 5﴾ اس شہر دے درمیان توں گزردی ہے تے اس کوں سکھر، حیدرآباد، کراچی، لاہور، اسلام آباد، پشاور تے پاکستان دے ݙوجھے وݙے شہراں نال ملیندی ہے۔

گھوٹکی ریلوے اسٹیشن پاکستان ریلویز دی کراچی - پشاور مرکزی ریلوے لائن تے گھوٹکی دے درمیان واقع ہے۔ اتھاں کجھ ایکسپريس ٹریناں رکدیاں ہن.
گھوڑا

گھوڑا ہک جانور ہے۔ 

گھوڑا سمدار پستانیہ جانور ہے۔ ایہ جانور اسپاں خاندان نال تعلق رکھدا ہے۔ گھوڑیاں دی ارتقاء دا عمل ساڈھے چار کروڑ توں ساڈھے پانچ کروڑ سال دے دوران تھیا ہے۔ لگ بھگ 4000ق م وچ انساناں پہلی واری گھوڑے کوں پالتو بݨایا ہائی۔ 3000 ق م کنوں گھوڑیاں کوں عام طور تے پالیا ویندا ہے۔ ایں ویلے تقریباً سارے گھوڑے ہی پالتو ہن لیکن جنگلی گھوڑیاں دی ہک نسل اتے پالتو گھوڑیاں کوں دوبارہ آزاد کرݨ نال ڄمݨ  آلی نسلاں پالتو کائنی۔ انگریزی زبان وچ گھوڑیاں دے خاندان کیتے وکھریاں اصطلاحات بݨائی ڳیاں ہن۔ جہڑیاں انہاں دے دورانِ حیات، جسامت، رنگت، نسل، کام اتےور رویے کوں ظاہر کریندیاں ہن۔
thumb|Nokota Horses cropped
## حوالے
گینڈا نما ٹنڈݨ

ٹنڈݨ دی اے قسم مشرقی ایشیاء خصوصا" ‌جاپان وچ پائی ویندی. بݨاوٹ تے شکل دے اعتبار نال گینڈے نال مشابہ اے. ایندے نر دے سر تے گینڈے دی طرح سنگھ بݨیا ہوندا اے. ٣ تا ٤ انچ سائز دا اے ٹنڈݨ انسان واسطے بے ضرر ہوندائے. اینکوں وسیع پیمانے تے فارماں وچ پالیا ویندا اے کیونکہ ایندے کھمباں توں فائبرحاصل کیتا ویندے جہڑا صنعتی مقاصد وچ وسیع پیمانے تے استعمال تھیندا اے. قدرتی طور تے اے نوع ناریل دے درختاں وچ زیادہ تر پائی ویندی اے.
Dynastinae فیملی نال ایں نوع دا تعلق اے.
thumb|رائنوسیروس ٹنڈݨ
گھ

گ تے ھ دا ہک مخلوط حرف ہے۔

گھر، گھن، گھوڑا، گھت وچ گھ دا حروف ہے۔

سرائیکی دنیا دی نانویں وݙی زبان ہے ۔ سرائیکی زبان دے چُتالیہ حرف یا اکھر ہِن۔ انہاں وچوں انتالیہ تاں اردو آلے ہِن ٻئے پنج خاص سرائیکی زبان دے ہن۔ او پنج ایہ ہن ٻ ڄ  ݙ ڳ ݨ

**ٻ**:ٻلی، ٻکری، ٻوہا، ٻال، ٻلونگڑا، ٻلہݨ، ٻکاٹ، ٻیر، ٻُہاری، ٻاگھڑ ٻلا، ٻچہ، ٻڈھا، ٻُدھ، ٻلہانگ، ٻلی، ٻوہاری

**ڄ**:ڄموں، ڄوانترہ، ڄہا، ڄام، ڄنگھ، ڄُل، ڄٹ، ڄبھ، ڄلم، ڄواہاں، ڄلم،

**ݙ**:ݙانگ، ݙوئی، ݙاتری، ݙکھݨ، ݙیوا، ݙیـݨ، ݙہی، ݙیݙر، ݙاکو، ݙاڑھی، ݙاند، ݙند، ݙول، ݙولی، ݙانگ، ݙاچی، بھیْݙ، لَݙُو، اݙا، ݙور، ݙوکے، ݙاک ݙِنگا

**ڳ**:ڳاں، ڳوہا، ڳاہـݨـے، ڳیرا، ڳبھرو، ڳاوا، ڳنڈھیری، ڳاہلڑ، ڳن٘ڈھ، ڳیٹے، ڳوبھی، ڳوݙا، ڳُݙی، ڳاہ، ڳُتھلا، ڳٹھ، ڳٹا، ڳچی، ڳُڑ، ڳاناں ، پڳ ،ساڳ

**ݨ**: وݨ، کھݨ، مکھݨ، کھمݨ، لوݨ، پاݨـی، راݨی، سوہݨاں، ݙیݨ، ڳݨ، چُݨ، وڄݨ، اݨ بݨ، واݨ، سن٘ڄاݨ، کݨ مݨ.

سرائیکی وچ ݙو خاص واول علامتاں وݙی زیر تے وݙی پیش وی ہن۔

سرائیکی وچ لھ، مھ، نھ تے رھ وی ٻہوں آندن۔

رھ: یارھواں، ٻارھاں

لھ: ڳالھ، ولھ، سلھ، کولھو، کلھڑ

مھ: کمھار

نھ: ننھا

ن٘ڳ: ان٘ڳ، چن٘ڳا، سن٘ڳ، من٘ڳ، لن٘ڳ،

سرائیکی وچ وݙی ے درمیان وچ آوے تاں ی اتے جزم لین٘دے ہن۔ مثلاً ریْت، کھیْݙ، تھیْت، بھیْݙ، شیْر، دیْر، لیْٹ، پیْٹ، ٻکریْاں( ٻکرا دی جمع)، گھیْرا، پھیْر

ݙآݙی اڄ ٻیا ڳُڑ ݙے، ون٘ڄ ون٘ڄ ڄُل ڄُل، ݙاݙے کوں ناں سݨا.
گھاتک

گھاتک بالی ووڈ دی ہک مشہور ہندی فلم اے۔ جیندے مرکزی اداکار سنی دیول، امریش پوری، میناکشی تے ڈینی ہن۔
## پلاٹ

## کاسٹ
*سنی دیول، Sunny Deol as Kashi Nath
*میناکشی، Meenakshi Seshadri as Gauri 
*ڈینی ڈینزونگپا، Danny Denzongpa as Katya 
*امریش پوری، Amrish Puri as Shambu Nath 
*گورو پروہت، Gaurav Purohit as Munna Bahadur
*شیلا شرما، Sheela Sharma as Mrs. Sheela Shiv Nath
*کے کے رائنا، K. K. Raina as Shiv Nath
*ویجو، Viju Khote as Shop Owner
*سریش بھڳوت، Suresh Bhagwat as Shop Owner
*انجان شریواستو، Aanjjan Srivastav as Shop Owner
*مکیش رشی، Mukesh Rishi as Jeena Katya's brother
*دیپ ڈھلوں، Deep Dhillon as Antya Katya's brother
* Tinu Verma as Bikhu Katya's brother
*ٹینو، Tinnu Anand as a Police officer 
*ہریش پاٹیل، Harish Patel as Katya's brother in law
*گھنشیام، Ghanashyam Naik as Hospital Receptionist 
*امیتابھ، Amitabh Bachchan as himself in a Friendly Appearance 
*اوم پوری، Om Puri in a Special Appearance as Sachdev
*ایلا ارون، Ila Arun as Malti
* Navni Parihar as Gauri Sister
*شیوا رندانی، Shiva Rindani as Gauri Brother in Law
*ممتا، Mamta Kulkarni as item number "Koi Jaaye To"
*گنیش اچاریا، Ganesh Acharya in a Special Appearance in song "Koi Jaaye To"
## حوالے
ڳ

ڳ(ڳے) سرائیکی دا ہک خاص اکھر ہے۔ ایں کوں وݙی گاف وی آہدے ہن. 

### صوت
سرائیکی وچ تے خصوصاً سرائیکی دے مشرقی لہجے وچ ٻ ڄ ڳ  ݙ دیاں آوازاں ہوندیاں ہن، انھاں صوتاں کوں ٻُچکار صوتاں اہدن ، ایں سانگے ایں لہجے کوں ٻُچکاری سرائیکی وی اہدن۔ ٻُچکار صوتاں کوں انگریزی وچ implosive اہدے ہن۔ ٻُچکار صوت وچ ہوا ٻاہروں اندر آلے پاسے مُن٘ہ وچ چھک تے گھن ویندن۔ سُرکݨ ، چوپݨ تے چُوسݨ دا عمل وی این٘ویں ہوندے۔ ٻیا ، شئے کوں آپݨے پاسے چھک ونڄݨ نال مماثلت رکھیندن۔ ݙوجھی ڳالھ ایہ ہے جو ہوا مُن٘ہ وچ گھن ون٘ڄݨ کیتے پہلے مُن٘ہ کھُلدا ہے۔ ول اندر ساہ آلی نالی جھٹکے نال بند تھی ویندی ہے۔ ایں جھٹکے دی وجہ کنوں انگریزی وچ implosive اہدے ہن۔

انھاں کوں "دبی ہوئی صوت" وی آہدے ہن۔ کیوں جو ایہ صوتاں ٻولݨ ویلے مُنہ تے ڳلا بالکل بند تھی ویندن تے وت یکدم کھلدن۔ تے ہک کھوکھلی جہیی آواز نکلدی ہے، جینویں ہک کراڑے کاک کوں بند بوتل توں کھولو تاں بوتل کھُلݨ دی آواز نکلدی ہے۔

### مثالاں
**ڳ**:ڳاں، ڳوہا، ڳاہـݨـے، ڳیرا، ڳبھرو، ڳاوا، ڳنڈھیری، ڳاہلڑ، ڳن٘ڈھ، ڳیٹے، ڳوبھی، ڳوݙا، ڳُݙی، ڳاہ، ڳُتھلا، ڳٹھ، ڳٹا، ڳچی، ڳُڑ، ڳاناں ، پڳ ،ساڳ

## تجربہ
تساں منہ دے اڳوں پنج سینٹی میٹر دور تلی رکھو تے ٻولو: ڳو، ٻو، ڄو، ڳا،  تلی تے ہوا آوے تاں ایہ اردو آلی صوتاں ہوسن۔ تلی تے ہوا  نہ آوے تاں ایہ سرائیکی آلے ٻ ڄ ڳ ݙ ہوسن۔

## لکھݨ دا طریقہ
ٻُچکاری صوت کوں لکھݨ کیتے حروف دے تلے کھڑے یعنی اتے تلے ݙو نقطے لیندے ہن۔ جینویں ٻ، ڄ، ݙ، ڳ

## ٻیا ݙیکھو


* ݙ

* ٻ
ڳالھی اماں

میں اماں ابے دا ھکو پُتر حامی،اماں ابے دی کُل جائیداد ، میں، تیں ھک بکری ھئ، میں جڈاں شعور ءچ آیاں ابے کوں کھٹڑے تیں بیٹھا تیں اماں پتہ نیں کتھاں سارا ڈینھ رہ ویندی ھئ، اے میکوں اج وی یاد ھے جڈاں شام کوں گھر ولدی ھئ اوندے بوچھنڑ ءچ ابے تیں میڈے واسطے روٹی ضرور ھوندی ھئ، کڈھائیں بوچھنڑ دی کھئیں چُنڈ ءچ پیسے بدھی ودی ھوندی ھئ، انھیں پیسیں وچوں میکوں وی کجھ ڈے کے آکھے ھا ونج میڈا لال شئے گھن آ، میں جڈاں شئے گھن کے گھر ولدا ھم اماں ابے کوں غسل ڈیوا کے دھوتے ھوئے کپڑے پوائ بیٹھی ھوندی ھئ. 

ابا معزور ھا جیندی وجہ توں ٹر پھر ناہ سگدا، میں اکثر اماں توں پچھدا ھم اماں میڈے چاچے مامے کیوں کائینی، اماں کھل کے گھر دو اشارہ کریندی ھئ تیں آھدی ھئ میڈا پتر اینجھے گھریں ءچ چاچے مامے نیں ھوندے، میکوں ککھ سمجھ نہی آندی، خیر وقت گزردا گیاء میں وی میٹرک کر گھدی، اللہ اللہ کر کے، میڈی ھک محکمے ءچ نوکری لگ گئ اُو چنگے ویلھے ھن، نوکری دے بعد اماں کوں میڈے گھوٹ بنڑنڑ دی خواہش جاگ پئ، ھک ادھ سال ءچ میں شادی کر گھدی، میڈی گھر آلی واقعی سوھنڑی ھئ اماں جیویں آھدی ھئ چندر تیں سجھ دی جُوڑی ھے، میں گھر آلی نال بہوں زیادہ پیار کرنڑ لگ گیاں ایں پیار ءچ میں سب توں، پہلے نوکری چھوڑی، ابے کوں میڈی نوکری چھوڑنڑ دا ارمان اینجھاں لگا کہ اوں دنیاں چھوڑ ڈتی، گھر ءچ اساں ترائے بندے ول بچے، بُکھے ڈیڈھ کوں، پالنڑ واسطے میں ولا محنت مزدوری تیں لگ گیاں، گھر جڈاں ولدا ھم بس ذال نال خوش نہال ھوندا ھم، اماں، نال بہوں گھٹ الا بول ھوندا ھا، ہک ڈینھ میں توجہ نال اماں دو ڈیٹھے میکوں اینویں لگے جیویں اماں یکدم بُڈھڑی تھی گئ ھووے، میڈا اندازہ صیح نکھتے جو کجھ ڈینھ دے بعد اماں، دے کمرے ءچوں کھگھنڑ دا آلا آندا ھا، یا وت آپڑیں نال آپ الیندی پئ راھندی ھئ، میں گھر آلی دی گال تیں یقین کر گھدا کہ اماں گالھی تھی گئ ھے، ڈو چار ڈینھ دے بعد گھر آلی کنیں پُچھے اماں نیں نظردی پئ کتھاں ھے، اوکوں وی پتہ کائینا، میں جڈاں اماں، دے کوٹھے ءچ گیاں اماں فوت تھی چُکی ھئ، پتہ نیں کتنے ڈیینھ دی بُکھی ھئ، یا بیمار ھئ.
(جمیل بلوچ)
ڳانے ٻدھݨ

ڳانے ٻدھݨ

ڳنڈھیں ٻدھݨ توں بعد جیہڑی رسم اندی ہے  او ہے ڳانے ٻدھݨ.

ایں رسم وچ جیہڑے ڳانے بݨائے ویندن او رلیاں ملیاں بھاڳ آلیا چیزاں نال بݨائے ویندن انہاں ڳانیں وچ کنڑک، جو، دراکھ، چھونہارے، ڳڑ وغیرہ پا تے بݨائے ویندن. اے ڳانے ناؤں ہوندن. جیندے وچ ہک درسال کے کونڈے تے، ہک چکی کوں، ہک چھڄ، ہک اُکھلی، ہک مولھی، کلھوٹی، تے ہک سٻالے کوں ٻدھئیے ویندن، باقی جیہڑے ݙو ڳانے بچدن او ہک گھوٹ تے ہک کنوار کوں ٻدھیے ویندن، تے اے رسم مک ویندی ہے. ایہ رسم پتریتے ٹٻر دی نیواݨی نٻھیندی ہے.
ڳاوݨ

موسیقی وچ ڳاوݨ سُراں دی ہک لہر ہوندی ہے، جیندے وچ انسان دی آواز وی شامل ہوندی ہے تے اوں ڳاݨے کوں ڳیا ویندا ہے، ایندے نال آلات موسیقی دا استعمال وی کیتا ویندا ہے۔ کجھ ڳاوݨ ایہو جیہے وی ہن جنھاں وچ آلات موسیقی دا استعمال منع ہے تے ڳاوݨ دے سارے کم انسانی آواز تے مشتمل ہوندی ہے۔ ڳاوݨ دے ٻول عام طور تے شاعری تے مشتمل ہوندے ہن۔ انہاں کوں ادا کریندے ویلے سُراں دا خاص خیال رکھا ویندا ہے۔ ڳاوݨ کوں یا تاں ہک ہی ڳاوݨ آلا ڳان٘دا ہے یا ول مرکزی ڳاوݨ آلے دے نال ٻیاں ݙوجھیاں آوازاں وی شامل ہون٘دیاں ہن، جہڑیاں سُراں کوں چاوݨ تے اُوندی ضرورت پوری کرݨ واسطے شامل کیتا وین٘دا ہے۔ ݙوجھے ڳاوݨ آلے عام طور تے ولدا دہرائے ون٘ڄݨ آلے ڳاوݨ دے ٻول ادا کرین٘دے ہن۔ یا ول مرکزی ڳاوݨ آلے دے سُراں کوں سوہݨاں بݨیندے ہن۔ 

## قسماں
ڳاوݨ دیاں کئی قسماں ہون٘دیاں ہن۔ جہڑیاں شاعری، آواز تے خطاں دی بنیاد تے درجہ بندی کیتی وین٘دی ہے۔ لطیف ڳاوݨ، کلاسیکی ڳاوݨ، پاپ ڳاوݨ، یا ول لوک ڳاوݨ ایں دیاں چند مثالاں ہن۔

ڳاوݨ وجاوݨ دا اہتمام محفل یا مجلس دی صورت وچ وی کیتا ویندا ہے۔ ڳاوݨ وڄاوݨ دی خاص مجلس کوں سماع دی مجلس آکھیا وین٘دا ہے۔ جیندے وچ صوفیانہ شعر یا کافیاں ڳائیاں ویندن۔

## حوالے
ونکی:ڳاوݨ
ڳاں

ڳاں ہک ممالیہ جانور دا ناں ہے ایندا مذکر ݙاند ہوندا ہے۔ ڳاں دی ٻہوں ساریں قسماں ہوندیاں ہن۔ اِیندے مختلف رنگ ہوندے ہن۔ ایہ ہک پالتو جانور ہے اتے سبزہ گھا  کھاندی ہے ۔ڳاں زیادہ تر ہرے بھرے سبزہ زاراں وچ ہوندی  ہے اِیندا کھیر باقی تمام ݙیوݨ آلے جانوراں توں  خوش ذائقہ اتے غذائیت نال بھرپور تصور کیتا ویندا ہے۔ ڳاں  کوں مختلف مذہباں وچ پاکیزہ اتے متبرک منیندے ہن۔ ہندو مت دے مطابق ڳاں ماء دا درجہ رکھدی ہے۔

## ڳاں دیاں قسماں
ساہیوال، چولستانی اتے فریژن نسل دی ڳاں مشہور نسلاں ہن۔thumb|ڳاں
## حوالے
ڳاہݨے،لکھت رمضان ارائیں

ملک محمد رمضان ارائیں

## ڳاہݨے
جُھمکے=کان کا زیور

دھیڈوی=کان کا زیور

سنگھارپٹی=پیشانی کا زیور

مونگ=ناک کا زیور

نَتھ=ناک کا زیور

بُولا=ناک کا زیور

رَمجھول=پاؤں کا زیور

مگسر=کان کا زیور

بینا=ماتھے کا زیور

چندر=ماتھےکا زیور

پوپا=ناک کا زیور

کوکا=ناک کا زیور

تارا=گلےکا زیور

کٹ مالا=گلےکا زیور

چندن ہار=گلے کا زیور

چونپ کلی=گلے کا زیور

ہَسّی=گلےکا زیور

غاڑکی=گلےکا زیور

کن٘گݨ=ہاتھ کا زیور

چوڑیاں=ہاتھ کا زیور

وَن٘گاں=ہاتھ کا زیور

ٻیڑا=ہاتھ کا زیور

دستی=ہاتھ کا زیور

چوڑ=ہاتھ کا زیور

آرسی=انگوٹھےکا زیور

مُن٘دری=انگلی کا زیور

وِینڈلا=انگلی کا زیور

چَھلّا=انگلی کا زیور

بَند=انگلی کا زیور

بَندڑا=انگلی کا زیور

چھاپ=انگلی کا زیور

چیلکی=کمر کازیور

پٹی=کمرکازیور

ٻڄہ رُکی=کمر کا زیور

کڑے=پاؤں کا زیور

کڑی=پاؤں کا زیور

پاکڑے=پاؤں کا زیور

گُھنگھروپُھل=پاؤں کا زیور

نورے=پاؤں کازیور

پازیب=پاؤں کا زیور

لَچھے=پاؤں کا زیور

بُندے=کان کا زیور

والیاں=کان کا زیور

مگر=کان کازیور

کیوٹیاں=کان کازیور

چیلکاں=کان کا زیور

وَالیاں=کان کازیور

بگھ=کان کازیور

مُڑکے=کان کا زیور

جھاریاں=کان کا زیور

والی=کان کا زیور

چُوڑیاں=ہاتھ کا زیور

چُوڑا=ہاتھ کا زیور

متولا(مماثل)=ماتھے کا زیور

مالا=گلے کا زیور

ٹِکا=ماتھے کا زیور

تعویذ=سرکا زیور

انڑوٹ=پاؤں کےان٘گوٹھےکازیور

سکا=پران٘دہ
ٻونہٹا=بازوکازیور

ٻانہہ وٹا=بازو کا زیور

پٹھی=انگشتری

بینسرا=ناک کا زیور

نسی=کانوں کا زیور

کنڈا=ناک کازیور

جُھمر=ماتھے کا زیور

بسنتی=پاؤں کازیور

نسبی=پاؤں کا زیور

پٹڑی=سر کا زیور

تروڑے=پاؤں کا زیور

پونچاں=ہاتھ کا زیور

بلاک=ناک کا زیور

## ٻیا ݙیکھو

* رمضان ارائیں
ڳبھرو دے نال ݙوجھے ݙینھ دی تصویر

"گھبرو دے نال ڈوجھے ڈینھ دی تصویر"

وَلّے دا منجھے ڈھو ڈھو کے تِرکل وی ڈُکھنڑ لگ پئی اے. کہیں ویلے ہک بولے تے کہیں ویلے ڈوجھے بوہے تے کتھاؤں منجھا، کتھاؤں بسترا، کتھاؤں وہانڑاں چا چا کے تُرٹ پئے ہاں اُتوں نانواں آلا مسئلہ.. ہر شئے تے وکھرا وکھرا ناں لکھڑاں پوندئے نتاں کہیں دی ہک شئے اُتے تَلے تھی ونجیں تاں گل چھینویں نماز آ ویندی اے. مثلاً اج اساں چاچے "صالو" دے بوہے تے ہتھ مارئے تاں انہاں دی گھر آلے ماسی "بھری" پُچھیائے کونڑ ایں؟ اکرام ملویر آکھیائے "میں ظہیر احمد ہاں لُکار آلا" بس ماسی "بھری "دے بوہا کھولنڑ دی دیر ہئی تے شروع نی تھی گئی..............اوئے 
" تساں وت میڈے بھانڑ تے آ تَرُٹے ہاؤ؟ ناں اے جو ہَرّے ویلے تہاڈیاں شادیاں ہن اساں تہاڈے بَرسَر آ سکدے ہاں؟ پروفیسُر دی شادی تے تساں منجھا تروڑ کے مُتا ہے. ثمر دی شادی تے میڈا ڈاجھ آلا پُھلاں آلا وہانڑاں پھٹا سٹا نے، کوثر عباس دی شادی تے بسترا ڈتم او نی ولیا اُتوں وت آ گئے ہاؤ کھلوو سئی میں ڈیندی آں تہاکوں بسترے منجھےبس ماسی بھری اندروں کُڈھڑیں چا گھدی تے اساں آپڑاں منھ کر گئے ہاں. 
اے سارا حُسن ساڈے وسبے دا ہے جتھے نکیاں نکیاں لڑائیاں ہوندین تے آپے منیوے تھیندن جتھے لوک ولے لڑدئے تاں راتیں کٹھے بیٹھے ہوندن انا تے وڈیائی ناں دی کہیں شئے دا وجوو وی کوئی نی مثلاً اساں گھر پہنچے ہاں تاں پچھوں چاچے صالو دا پُتر منجھا بسترا ساڈے گھر گھن آیائے نال چاچی بھری دا سنہیا وی جو ہنڑ میڈی کوئی شئے پھٹی تاں خیر کوئی نی تہاڈی. میکوں یقین ایں جو ماسی "بھری" اج رات سب توں پہلے سہراں تے آسی دیگڑی ڈُدھ دی وی گھن آسی، سب توں زیادہ ٹپے وی اوہو گاہسی نال ساکوں چاہ وی پکا ڈیسی. 
سارے ڈینھ دے تھکیڑے توں بعد ساکوں اجازت ملی ہے جو اساں وی منھ انگھال اَواں لہٰذا اساں وی ٹنم ٹیٹ تھی کے نکاح کنڑ نکل پئے ہاں. چھیر آلا گھر وی ساڈا آپڑاں ہیں پچھوں نال آلی گلی وچ او وی ساڈے چاچے دا گھر اے. 
نکاح واسطے پہنچے ہاں تاں چھوراں رولا پا ڈتائے ہک آھدا ہئی بھرجائی دا "دَم بھرا" میں بنڑساں ڈوجھا آھدا ہئی میں بنڑساں میں ساراں کوں پاسے تے گھن گیاں تے انہاں کوں سمجھایم جو اے ہک ذمہ داری ہوندی ہے تے اساں سارے ہالیں چھوٹے ہاں. پہلے وی پروفیسر سیف اللہ سیفی نراض ہن جو انہاں کوں سبالا نسے بنڑایا لہذا دم بھرا پروفیسر صاحب ای ہوسن تے ڈُھکدے وی اوہا ہن.

محمدظہیراحمد مہاروی (٢٥ نومبر ٢٠١٦ء)
## حوالے
ڳلی سرکاری

ڳلی سرکاری، میانوالی شہر دے ڳلیاں وچ بݨائی ڳئی ایہو جیہی سرائیکی فلم اے جیندے وچ اتھوں دی ثقافت تے لوڳاں دے روئیے خوبصورتی نال فلمائے ڳن۔ ٢٠١٧ء وچ بݨی ایں فلم وچ مرکزی کردار یاسر علی سورج، جیہنے ایں فلم دے گیت وی خود ڳائن، کامیڈی وچ سرائیکی دے مشہور کامیڈین مشتاق راݨا تے فضل خان شامل ہن۔ گیتاں دی شاعری زبیر شاہ گیلانی دی ہے جیہڑے کہ فلم دے ڈائریکٹر وی ہن۔ اے فلم میانوالی دے سینما وچ لائی ڳئی اے۔
## حوالے
ڳن٘ڈھیں

ڳنڈھیں
سرائیکی وسیب وچ ڳنڈھیں اُوں رسم کُوں سݙین٘دن جَئیں وچ رشتے دی گالھ پَکّی تھی وَنڄے شادی دی تاریخ مُقرر کُوں ڳنڈھیں سَڈیاوین٘دےـ ڳنڈھیں یا میعاذ کیتے پُتریتے پاسوں بَرادری دے لوک دِھیتے پاسے وین٘دن دھیتیں تُوں شادی دی تریخ گِھن٘دن،شادی دی تریخ طے تھی وَنڄݨ دے بعد دُعا مَنگائ وین٘دی اے.اَتے تپاشے ون٘ڈیّے وین٘دن،کہیں ڄَاہ تے پوپ یا چھوہارے یا ٻَئ ݙُوجھی مٹھائ وَن٘ڈائ ویندی اے.
ڳنڈھیں ٻدھݨ

ڳنڈھیں ٻدھݨ

پرنے دے آہر سانگے ساریں توں پہلی رسم گنڈھیں ٻدھݨ ہوندی اے ایں رسم کیتے سبھائیں توں پہلوں وݙ وݙیرے کٹھے کیتے ویندن تے سارے دھیتے در تے کٹھے تھیندن. اتے برادری یا کٹھ دے مطابق مٹھائی وی منگوائی ویندی ھ کجھ سال پہلے تپاسے یا نصری منگوائی ویندی ہئی. ول وݙ وݙیرے دھیتیاں نال رشتے دی ڳالھ پکی کریندن، انہاں دی رضامندی پچھدن، ول تریخاں پکیاں کیتیاں ویندین. 
وݙ وݙیرے، دھیتے پتریتے ݙونھائیں ہک ٻئے نال ہر حوالے نال ݙیکھ بھال کرتے پرنے دی تریخ طے کرݨ توں بعد دعا خیر دی واسطے خیر دے آکھ ہتھ چیندن تے ہک بزرگ یا کئی مولوی دعا منگویندے، تے رب کولوں ݙونہاں ٹٻراں کیتے دعا منگدے، دعا منگویج ونڄݨ توں بعد مٹھائی ونڈی ویندی اے، مٹھائی زیادہ تر نئی ونڈیندے جیہڑے کانڈھے پھیرݨے ہوندے، جے نئی ناں ہووے تاں ول کئی بزرگ ونڈیندے، تے ایں خوشی دا منڈھ رکھیج ویندے.

## ٻیا ݙیکھو

* پرنے دیاں رسماں
ڳوجھی پوجھی

ملتان۔۔ڈیہنہ وار سرائیکی اخبار جھوک دے دفتر اچ سئیں سردار خادم حسئین خاں مخفی نیں اپڑیں شعری مجموعے دی کتاب گوجھی پوجھی دان کیتی مہربانی اے سرکار دی اللہ سئیں انہیں کوں لکھنڑ دی مزید طاقت عطافرماوے امین کتاب دان کرنڑ دے وقت انہیں دے نال سرائیکی دے نامور شاعر نادر لشاری مٹھڑے چولستان توں وی شامل ھن سئیں ھوریں نال کافی دیر تک ملاقات تھئی سرائیکی صوبے بارے تفصیل نال گال موھاڑ تھئی خان صاحب نے بہاول پور تیں سئیں نادر لشاری نے چولستان انونڑ دی دعوت وی ڈتی اللہ پاک انہیں کوں عزت ڈیوے خوبصورت طریقے نال اپڑیں شاعری دے ظریعے لوکیں تک اپڑاں پیغام پچیندے رہ ویندن. (اکبر ملکاݨی، ٢٢ دسمبر ٢٠١٨ء)

## حوالے
ہائر ایجوکیشن کمیشن، پاکستان

پاکستانی ہائر ایجوکیشن کمیشن پاکستان اچ حصولِ اعلیٰ تعليم دا بنيادی، منتظم تے معاون ادارہ ہے۔ اِیندا اہم مقصد تے ذمہ داری پاکستانی جامعات دی تجديد ہے تاکہ اُنھاں کوں تعليم تے تحقيق و تعمير دا مرکز بنايا ونڄ سڳے۔
## قیام تے مقاصد
ہائر ایجوکیشن کمیشن دا قیام پاکستان اچ اعلیٰ تعلیم دے فروغ تے نوجوان نسل دی صلاحیتاں کوں ملک و قوم دے بہترین مستقبل کیتے استعمال کرݨ کیتے کیتا ڳیا۔ہائر ایجوکیشن کمیشن دے مقاصد و اہداف اچ اولین ترجیح تحقیق دی ترویج و اشاعت تے عالمی سطح تے پاکستانی نوجواناں دی صلاحیتاں کوں اجاگر کرݨا ، تحقیق دے شعبے وچ معیار کوں بہتر بݨاوݨا تے اعلیٰ تعلیم دے فروغ کیتے فنڈز دی تقسیم کار دا نظام وضع کرݨا شامل ہے۔ ہائر ایجوکیشن کمیشن جیہڑا کہ پہلے یونیورسٹی گرانٹس کمیشن دے ناں نال ڄاݨا ویندا ہئی، پرویز مشرف دے دور اچ ہائر ایجوکیشن کمیشن دے ناں نال ازسرنو تشکیل پایا جیندے چیئرمین ممتاز ماہر تعلیم ڈاکٹر عطاءالرحمان نے ایں ادارے کوں عالمی سطح تے ہک بین الاقوامی معیار دا ادارہ ثابت کیتا۔ ہائر ایجوکیشن کمیشن نے مختلف ادوار اچ تعلیم دے فروغ ، فنی مہارتاں دی ترویج تے تحقیق و تدوین دے شعبیاں اچ گراں قدر خدمات سرانجام ݙتے ۔ ہائر ایجوکیشن کمیشن نے سکالرشپس تے تعلیمی وظائف دے ذریعے اعلیٰ تعلیم دے خواہاں طلبہ و طالبات کوں استحقاق تے میرٹ دی بنیاد تے اندورن ملک و بیرون ملک تعلیم دے شعبے اچ اپݨے صلاحیتاں دا لوہا منواوݨ تے روزگار دے حصول اچ خاطر خواہ معاونت فراہم کیتی ۔ ہائر ایجوکیشن کمیشن دے تحقیقی ، تخلیقی ، سائنسی تے فنی میداناں اچ کارہائے نمایاں زبان زدِ عام ہن۔
## حوالے
ہائیڈروجن

**ہائیڈروجن** یا **آبساز** (Hydrogen) ہک غیر دھاتی کیمیائی عنصر ہے جیہڑا یک ظرفی (univalent) خصوصیات دا حامل ہے تے بے رنگ و بے بو ہوندا ہے۔ ایہ سب توں سادہ تے سب توں ہلکا کیمیائی عنصر ہے، ہائڈروجن دا مطلب یونانی قواعد دی رو سے (ہائڈرو = پاݨی تے جن = بݨاوݨ) پاݨی بݨاوݨ والا ہوندے، یعنی ہائیڈروجن۔ ایندا جوہری عدد 1 ہوندے۔

## حوالے
ہابیل

حضرت آدم دے فرمانبردار پتر دا ناں ہابیل اے جیہڑا بے گناہ اپݨے بھرا دے ہتھوں عورت توں وجہ توں قتل کیتا ڳیا جیندے تے فرشتیاں نے وی ویݨ کیتے.

ہابیل دے قتل دی وجہ قابیل دا نبوت کیتے  منتخب نہ تھیوݨ ہئی۔ بعض روایات وچ اے لکھا ہویا اے کہ اے قتل عورت دی وجہ نال تھیا۔ قرانی مفکر محمد اکبر نے اپݨے ہک مضمون ہابیل و قابیل وچ ایہوجیہی روایات کوں رد کیتا ہے کہ قتل کہیں عورت دی وجہ نال ہئی۔ کتاب مقدس تے قرآن کریم توں صاف پتہ چلدا ہے کہ قتل دی وجہ نبوت دا نہ ملݨا یا قربانی دا قبول نہ تھیوݨ ہئی۔

thumb|مزار جناب ہابیل شہید بمقام مسجد نبی ہابیل

## قرآن وچ ذکر
قرآن کریم وچ ہابیل تے قابیل دا قصہ سورۃ المائدہ وچ آیا ہے۔ 

وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبَا قُرْبَانًا فَتُقُبِّلَ مِن أَحَدِهِمَا وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الآخَرِ قَالَ لَأَقْتُلَنَّكَ قَالَ إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ ۝(آیت نمبر٢٧)

تے ذرا انہاں کوں آدمؑ دے ݙو پتراں دا قصہ وی ہوبہو سݨا ݙیو جݙݨ اُنہاں ݙوہاں نے قربانی کیتی تاں انہاں وچوں  ہک دی قربانی قبول کیتی گئی تے ݙوجھے دی نہ کیتی گئی اُس آکھا "میں تیکوں مار سٹیساں " اس جواب ݙتا "اللہ تاں متقیاں ہی دے نذراں قبول کریندا  ہے. 

لَئِن بَسَطتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَاْ بِبَاسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لَأَقْتُلَكَ إِنِّي أَخَافُ اللّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ ۝ (آیت ٢٨)

اگر توں میکوں قتل کرݨ کیتے ہتھ چیسیں تاں میں تیکوں قتل کرݨ کیتے ہتھ نہ چیساں، میں اللہ رب العالمین توں ݙردا ہاں. 

إِنِّي أُرِيدُ أَن تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ فَتَكُونَ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ وَذَلِكَ جَزَاء الظَّالِمِينَ ۝ (آیت ٢٩)

میں چاہندا ہاں کہ میݙا تے اپݨا گناہ توں ہی سمیٹ گھن تے دوزخی بݨ کے رہویں، ظالماں دے ظلم دا ایہو ٹھیک بدلہ ہے. "

فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخَاسِرِينَ ۝ (آیت ٣٠)

آخر کار اوندے نفس نے اپݨے بھرا دا قتل اوندے کیتے آسان کر ݙتا تے او اونکوں مار کے اُنہاں لوگاں وچ شامل تھی ڳیا جیہڑے نقصان چاوݨ والے ہن. 

فَبَعَثَ اللّهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوَارِي سَوْءةَ أَخِيهِ قَالَ يَا وَيْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَـذَا الْغُرَابِ فَأُوَارِيَ سَوْءةَ أَخِي فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ ۝ (آیت ٣١)

ول اللہ نے ہک کاں بھیڄا جیہڑا زمین کھٹݨ لڳا تاکہ اُونکوں ݙسے کہ اپݨے بھرا دی لاش کیویں لکاوے، اے ݙیکھ کے او ٻولا افسوس میݙے تے! میں ایں کاں جیہا وی نہ تھی سڳا کہ اپݨے بھرا دی لاش لکاوݨ دی تدبیر کڈھ گھندا، اوندے بعد او اپݨے کیتے تے ٻہوں پچھتا یا. 
## ٻاہرلے جوڑ
## حوالے