open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
حسین دیدڑ

سئیں حسین بخش فقیر دیدڑ ڳوٹھ دیدڑ تعلقہ قنبر وچ 1802وچ پیدا تھئے ۔ میراںدے دور وچ اہم سرکاری عہدے تے ریہے انہاندی حیاتی دا پہلا حصہ سرکاری ملازمت اِچ گزریا ‘ حیاتی دے ݙوجھا حصہ درس تدریس اتے فقیری وچ بسر کتونے ۔ ہک معمولی جہے واقعے انہاندی زندگی کوں بدل تے رکھ ݙتا۔ دنیا داری چھوڑ تے فقیری اختیار کر گھدونے ۔ سرائیکی دے شاعر خلیفہ نبی بخش دی ’’سسی پنوں‘‘ کنوں متاثر تھی تے انہاں سسی پنوں لکھی ۔ ایہہ مثنوی ہک خاص مقام رکھیندی ہے۔ ہک روایت موجب حمل فقیر ‘ حسین دیدڑ نال ملاقات وی کیتی۔ آپ دی وفات 1290ھ بمطابق 1873ء تھئی۔ اوں ویلھے آپ دی عمر ستر سال ہئی۔(80)

### انتخاب قصہ سسی پنوں
پئے کو منہ میݙا دلدار جانی

ڳیا جو کر میݙا دلبر دیوانی

ڳولیندی میں وتاں سو ساتھ سائیں

دعا کر تاں پجا وچ کیچ تائیں

ڳیا رس رات میݙا ور اریانی

ڳولیندی سو سڄݨ ہاں میں نماݨی

وتاں چائی پھراں پردیس پیرا

نہ ڄاݨاں کتھ کتھاں دلدار دیرا

نہ میں سوہݨی ونڄاں گھن واٹ کیری

ݙکھی کوں ݙے ڳئے ݙکھ ڈھیر ڈھیری

ݙتی ولدی شتابی گرگ کالے

بھنویں پھری اڄائی وچ سیالے

ݙتی ہروار کوں گلنار ولدی

شتابی شور پا کر جلد جلدی

آکھیس سُݨ توں او بزدار بھائی

دعا کر تاں کٹے قادر جدائی

قلم تقدیر دے اینویں لکھایا

مسافر ہک اساݙے دیس آیا

انہاں دے نال جو میں نینہہ لایا

تہیں دے عشق پیالہ بھر چلایا

ستے سٹ ڳیا قلندر کیچ والا

دلاسے لا ملاوے اللہ تعالیٰ

ڳلیساں یار میں ویندو ویساں

نہ ٻہہ تے شاہ پنوں کوں لیک لیساں

سسی سردھوڑ تھی رند چاواݨی

اکھہیں وچ کیچ کر محبوب جانی

کرے غلبہ جنماں تے عشق غالب

لہے مقصود کوں سو ترت طالب

### انتخاب سی حرفی:
الف  اللہ دی آس محمدؐ

ووس خدا دا خاص محمدؐ

وارث جگ دا واس محمدؐ

کلمہ جیں تے راس محمدؐ

صلی اللہ علیہ وسلم

ب  سن میݙی بات محمدؐ

بخش ریہا توں ݙات محمدؐ

والیٔ ہو دی ذات محمدؐ

شام صبح صلوٰت محمدؐ

صلی اللہ علیہ وسلم

ت  تہاݙے ملک محمدؐ

احمد عاشق فلک محمدؐ

عرش ‘ زمیناں خلق محمدؐ

دامن ہیٹھوں ولق محمدؐ

صلی اللہ علیہ وسلم

ث  ثنا ہر چیز محمدؐ

ہر شے آکھے سبز محمدؐ

میکوں دین عزیز محمدؐ

تیݙا نام لذیز محمدؐ

صلی اللہ علیہ وسلم

خ  خدا لڳ میر محمدؐ

عرض سݨو اکسیر محمدؐ

میں نت دامن گیر محمدؐ

معاف کرو تقصیر محمدؐ

صلی اللہ علیہ وسلم

تحصیل قنبر ضلع لاڑکانہ دے رہݨ والے شاعر ہن ۔ آپ کافیاں ‘ سی حرفیاں دے علاوہ طنزیہ و مزاحیہ شاعری وی کیتی ہے ۔ نبی بخش لغاری دی مثنوی سسی دی تزمین کریندیں ہوئیں بے کار تے کم چور لوکاں تے چوٹ کریندن۔ جیڑھے ادھار تے ݙکھاوے وی آن بان بݨائی رکھدن۔ سارا ݙینہ آوارہ پھرݨ ٹھرن تے انھاں دا گزران ہے۔

پورھیا کر کر پیٹ پلیندے نہ کوئی پیسہ پائی

نہ کوئی داݨہ دام گوندے وچ نہ کوئی ان چوتھائی

لنگھن کڈھ لنگھاون راتیں منہ تے پاند ولائی

آن اُدھار گذارن راتیں تاں بھی بلے بھائی

سولہاں گز سوائن چرنے قرض کمینے چائی

پگڑ گھن ادھار ولے ٻدھن لنڳیاں لڄ نہ کائی

گھٹیاں گھم گھم آ گھر ولدے او ݙوں رن رنجائی

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
امیر حیدر میرݨ : طنزیہ ، مزاحیہ شاعری

سرائیکی زبان دے ہک مہاندرے شاعر ہن۔ آپ دیاں سی حرفیاں ‘ ݙوہڑے تے قصہ ہیر دا ٻہوں مشہور ہے۔ امیر حیدر میرݨ طنزیہ و مزاحیہ شاعری وی کیتی ہے۔ ’’قصہ کالی ڳوری‘‘ وچ انھاں کالی تے ڳوری زنانی دے جھیڑے کوں خالص زلانویں زبان ‘ محاوریاں ‘ روزمرہ اُلانبھیں تے طعنیں نال ڳنڈھ جوڑ تے تیار کیتے۔ ایں جھیڑے دے اولے وچ میرݨ ظاہری سُوہݨپ کوں شخصیت دی سُنڄاݨ سمجھݨ والیاں تے بھر پور طنز کریندن۔ سوہݨے کوجھے سب رب دی پیداوار ہن۔ چنگا تے سوہݨا اوہو جیندے ڳن چنگے ہوون ۔ کالی ڳوری دے کجھ مکالمے پیش ہن۔

د  دماغ تیݙا ہے کالو ساݙے ناںنہ گھس ڑی

روز ڄیہاڑے کھلے مارݨ پئے نناݨ تے سس ڑی

کالی بُلھیݨ تئیں ورائیں کون کوٹیجے  ݙس ڑی

کون برابر آکھے کالو ‘ سونے دا مُل مس ڑی

ز                      زبان دراز ہیں ڳوری پئی ڄہاڑے رووے 

سس نناں بھرڄائی رنجیئو سوہرا مونہ نہ دھووے

کالے وال تے کالا سرمہ کالا نال نہ ہووے

کالی مسّی مُول نہ ملّیں کوݙی مُل نہ پووے

س سنبھال الاوݨ کالو متاں ارمانی تھیویں

ݙیکھ سونا ای رنگ اساݙا گھٹ زہر دا پیویں

بے حیا بے لڄی موئی بھلی مُول نہ جیویں

ونڄ سر کھا کہیں دا کالو پچھوں لہہ ہن کیویں

ض ضرور مر ویسیں ڳوری نا کر ایݙا ماݨاں

ہر کہیں مر ونڄنا سوہݨا اندھا کوجھا کاݨاں

ڳئی جوانی آیا ٻڈھیپا وقت ضعیف پراݨاں

اِتھاں اُتھاں سوہݨا اوہو جیڑھا اللہ دے من بھاناں  

امیر حیدر میرݨ دے ایں قصہ کالی ڳوری وچ ٻہوں سارے مندے وی بیان کیتے ڳن۔ نظم دی زبان اکثر جہیں تے غیر معیاری تے پست ہے ۔ ایں طویل نظم توں علاوہ امیر حیدر میرݨ دی ہک نظم روہی دے موضوع تے وی ملدی ہے۔ سرائیکی دے اکثر وݙے شعراء روہی دے حسن دے قصیدے پڑھین۔ حضرت خواجہ فرید ؒ  سئیں تاں روہی دے حسن کوں اتنا سنگار تے پیش کیتے جواوندی نظیر نیں ملدی۔ پیر میرݨ شاہ مزاحیہ انداز وچ روہی دا نقشہ ایں چھکیندن۔

میرݨ شاہ منگ امان

شالا پیش نہ آوے 

کہیں کوں روہی دی گذران

کلر شور اچو نہ کھارا

پاݨی کوڑا زہر انگارا

کرے جگر کوں ٻارا ٻارا

سڑدا سنگھ زباں

میرݨ شاہا منگ امان       

ہر دم ودن جھوکاں لݙی

سر تے کھاری اُٹھ تے مݙی

ہر کئی ودے پٹی تھݙی

کیتا کوچ مکان 

میرݨ شاہا منگ امان       

جݙاں کہیں کوں زحمت تھیوے

نیں حکم جو ہتھ ݙکھیوے

نیت مراد تے مرے جیوے

نہ دارو تے نہ درمان

میرݨ شاہا منگ امان

اڳو ڄل تے میرݨ شاہ ایں نظم اِچ بیوہ عورتیں دے معاشقیں کوں طنزیہ بیان کریندیں:

حق کریندیاں نک کپیندیاں

یار رکھیندیاں تے لڄ پلیندیاں

اپے ڳولݨ سان ‘ میرݨ شاہا منگ امان

امیر حیدر میرݨ ہک مزاحیہ ’’پٹواری نامہ‘‘ وی لکھیے۔ جیندے وچ پٹواری دے رقم اڳوڑن دے ترلے ݙکھائے ڳن۔ اے مزاحیہ نظم سُݨ تے امیر آف بہاول پور میرݨ شاہ کوں مالیہ معاف کر ݙتا ہئی تے کجھ انعام وی ݙتا ہئی۔

پٹواری تخفیف کرݨ جتھ کھاوݨ گالا مالا

پچھ تونیں چا ہضم کرݨ واہ بھگتائی دا چالا

گرو گو سائیں برہمن سید مارن کرݨ نہ ٹالا

ہیبت نال الاوے ہر ہک راݨی خان دا سالا

جے وت کوئی نہ ݙیوے اٹا نقدی چرب نوالا

گھٹ جریب فریب ستی بھر جلدی قدم اُٻالھا

ݙوں کڑیاں ہتھ  قید رکھن کر ݙیون ڳالیامالہا

کلر شور خراب انگاری کر ݙیون و چرالا

چاہ بناں چا چا ہی لکھن نہری ٻاجھوں نالا

میرݨ شاہ کجھ کوڑ نہ اکھیا تون سݨ بختیں والا

ٻے وت میں تے پت نہ آوے پھیر کرو پُر تالا 

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
میاں محمد بخش

گامݨ کروڑوی‘ سید امیر حیدر میرݨ دے علاوہ ݙوہڑے دے مشہور شاعر میاں محمد بخش نے وی ہک قصہ کالی ڳوری لکھے ۔ اے قصہ مختصر ہے لیکن ایندی زبان کافی سلجھی ہوئی معیاری تے قدرے سنجیدہ ہے ۔ کجھ شعر ݙیکھو:

کون وے سمجھاوے ساکوں سخن سُݨایو کالی

چاندنی رات سوہانری دے وچ کالی رات اندھاری

اساں کنوں شرمندہ سونا توں لوہا کیا لڳے

سیر صابن دا لڳے کالو مول نہ تھیندے بڳے

تریجھا سخن الایو ڳوری نہ ہا لائق اصیلاں

رنگ متاں تیݙا پھپھڑ وانگوں گݙا ساوا پیلا

رتی رت نہ مونہہ تیݙے تے توڑیں کریں حیلا

ماݨ   کریں  غماز   اَڄایا   توݨیں  ٻدھیں   ٻیڑا

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
حاجی شاہ فائق

ترنڈہ محمد پناہ کچی محمد خان تحصیل احمد پور شرقیہ دے رہݨ والے ہن ۔ وݙے مشہور واعظ تے عبادت گزار ہن۔ آپ دی شاعری عشقیہ تے عارفانہ ہے۔ مگر آپ کوں طنزو مزاح لکھݨ دا وی ٻہوں شوق ہئی۔ وعظ کریندے ہَن تاں تقریر دے دوران مزاحیہ شعر تے مزاحیہ ڳالھیں وی ٻہوں سُݨویندے ہن۔ ایہو وجہ ہئی کہ ڄٹ ݙاہ ݙاہ میل توں اُنھاں دے واعظ سُݨن آندے ہن۔ ہک واری انھاں کوں شادی دا کانڈھا آیا۔ اُتھاں وعظ کیتونے شادی والیاں ݙوں روپے چھڑے مولوی صاحب کوں ہدیہ پیش کیتا۔ مولوی صاحب او ݙوں روپے نیندر اِچ ڳݨوا چھوڑئیے ۔ ایندے اُتے حاجی شاہ فائق ہک مزاحیہ ٹھمری لکھی جیندا مُکھڑا اے ہا:

ݙوں لیئے ݙوں ݙتیہے سولݨ سولݨ دھا

حاجی شاہ فائق دا ہک مولودی ہئی رنگ دا کالا ۔ حاجی شاہ ہک واری اوکوں ساوݨ دے موسم اِچ دعوت نامہ بھیجیا جیندے کجھ ٻول اے ہن:

لڳی آ ساوݨی جڑ بݨ

سینگیاں سیاں ڳاوݨ دھاون

مٹھا من ٹھار زنگی آ

گݙاں کھوتی کوئی منگی آ

اینویں ملدیں جے ہی پھاسی

کُنی نالش کریں تن تے

نہ چڑ ونڄ ڈھونگری کھن تے

جے چڑویسیں تاں داں داں داں

فائق  تانگھاں  لہا  ٻہسی آ 

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
غلام غوث غلام

سرائیکی زبان دے چھیکڑی دور اِچ غلام غوث غلام ٻہوں وݙا ہزل گو شاعر گذرئیے ۔ اوندی ہزلیہ شاعری جیݙے کیݙے مشہور تھئی۔ اساں اوندی ہزل گوئی توں در گزر کریندیں ہوئیں۔ ہک مزاحیہ شاعری دی نظم پیش کریندے ہیں۔

شادی کیتی کھدے یار وے

ہے جنج دا دھوں اندھار وے

کیا کیا لکھاں ہیں حال کوں

شادی دے خرچ نکال کوں

ٻیا نیندر دے احوال کوں

اڳڑئیے روپیئے ݙو چار وے

شادی دے واہ سامان ہن

جھوپڑ پُراݨے بھاݨ ہن

کھٹڑے سب بے واݨ ہن

سب چیز ہئی بے کار وے

شادی دے بعد موکھے دا ویلا آیا تاں کُھدے یار کتھاں لُک ڳیا ۔ ایں جا تے غلام لکھدے:

رل مل کمی ڳولݨ ودے

چا وانوراں پھولن ودے

ہولے ہولے ٻولݨ ودے

متاں پیا ہووے وچ گھاڑ وے

دولی دا واہ موکھا تھیا

اُلٹا گھدونے کیس چا

ڳاوݨ دی واہ ملیس سزا

ہک گائوں گھدس بیمار وے  

اے ہک طویل نظم ہے ۔ دراصل ایں نظم وچ انھاں لوکاں تے چوٹ کیتی ڳئی ہے جیڑھے سوڑ ݙیکھ تے پیر نیں درگھیندے۔ بلکہ ݙکھاوے دی پھوت پھات کیتے اپݨی حیثیت توں ودھ شادیاں تے خرچ کریندن تے بعد اِچ کمیاں کاسبیاں کنوں لُکدے ودے ہوندن۔ سرائیکی وسیب دا شادیاں تے بے پناہ روپیہ خرچ کرݨ ٻہوں وݙا مسئلہ ہے۔ ایں نظم وچ وݙے سوہݨے طنزیہ تے مزاحیہ انداز اِچ ایں سماجی برائی تے اوندے منفی اثرات دی نشاندہی کیتی ڳئی ہے۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
موجی ملتانی

دا قصہ نونہہ سس سرائیکی زبان دے مزاحیہ ادب وچ اپݨی سونہہ رکھدے۔ اے قصہ ہک عرصہ توں چھپدا پے خصوصاً دیہاتاں وچ اینکوں ٻہوں پسند کیتا ویندے۔ چالھی بتالی اشعار دا اے قصہ نونہہ تے سس دے روایتی جھیڑے اُتے مبنی ہے۔

سس اکھیندی کارݨ تیݙے ڄموں نا خاں انب لڳائے

گھن رکھدی ہاں شام سویلے پچھی بھر کے ان ݙکھائے

ڄموں نہ کھاں میں نمیں چیندی نہ گھر ٻہندی نہ کجھ کھاندی

ہُݨ سدھی میں پیکیں جاندی بس چندری نوں چپ کرائے

زر زیور دا نہ کر ماݨاں گھر تیݙے وچ میں نمیں رہݨاں

بھانڈے مانجن محض نہ ڄاݨاں روٹی تیݙی کون پکائے

روٹی اپݨی آپ پکیساں بھانڈے مانج ٻوہاریاں ݙیساں

کم سبھے میں خود بھڳتیساں کیویں تئیں ان تتی کوں تائے

سکے مرنی پیکیاں ویساں خرچ تیݙے لیکھے لکھویساں

ناں میں تیکوں منہ ݙکھلیساں خاوند آن پیراں تے ڈھے

گھر وچ پتر آیا تاں مانے اوکوں سارا حال سݨایا پر پتر ذال دی وٹک گھدی تے ما کوں دڑکایُس:

کھپدا پِٹدا رڑدا ویندا دڑکے ݙیندا تھاں بھنیندا

پٹکا چیندا جُتی پیندا ونڄ سوہریں دا در کھڑکائے

اڳوں عورت در نہ کھولے اے ٻولے او محض نہ ٻولے

آخر ٻولے کھڑ کے اولے سُتیاں کوں تیں کیویں جڳائے

ٻوہا کھول کے رووݨ کھڑ ڳئی آہدی سس کنوں میں سڑ ڳئی

جاں لباں تے آ کے اَڑ ڳئی ݙاڈھا اوکھا وقت نبھائے

نظم دے ایں حصے وچ ذال پئے دے مکالمے ہن۔ پئے زال دے ہتھیں پیریں پوندے جو واپس ول ڄل ۔آخر ذال شرطاں منوا تے کجھ نقد رقم گھن تے واپس گھر ولی۔ ایں نظم وچ پئے دا کردار روایتی زن مرید دا ݙکھایا ڳے کہ کیویں او ذالیں دے مکر وچ آ تے اپݨیاں ماواں کوں بے عزت کریندن:

ول ڄل گھر سب حکم منیساں انج ٻلہیساں سمبھل کریساں

اماں کوں میں کڈھ چھوڑیساں پندی کھمدی رڑدی رہے

نونہہ ‘ آہدی کیا وعدہ پایُم آکھیم جیویں کر ݙکھایم

کیویں تیݙا جھڳا ڳالیم کیویں ݙوہاں کوں پنچوائے

موجی اڳے نازک سمہ تھی ڳئی شادی لہہ ڳیا طمہ

بھل ڳیا بابا رُل ڳئی اماں بھیݨ نہ گھر وچ ٹکائے

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
خواجہ محمد الدین

سئیں دربار پراراں شریف دے سجادہ نشین ہن۔ آپ دا ہک شعری مجموعہ دیوان محمد عالیہ شیر دے ناں نال ملدے۔ ایں وچ کافیاں بند تے ݙوہڑے ہن۔ انھاں دا ہک مزاحیہ تے ہزلیہ دیوان چھپا ہئی۔ لیکن مریداں اوکوں مل گھن تے لُکا ݙتا ہئی۔ خواجہ محمد الدین تمام وݙے شعراء دیاں تنظیماں ہزلیہ تے مزاحیہ انداز اِچ کیتیاں ہن۔ مزاحیہ شاعری وچ انھاں کوں اتنی شہرت حاصل تھی ڳئی کہ کہیں دا کوئی سنگتی رُس ونڄے تاں لوک مذاق دے طور تے آہدن ’’منیدوکہ محمد دین سئیں کوں چڑھا آئوں۔‘‘

خواجہ محمد دین زیادہ تر مزاحیہ ݙوہڑے آہدے ہن ۔ کجھ نظماں وی ملدن۔ ہک مزاحیہ نظم دا مکھڑا ایں ہے:

واہ وے بگا تیݙی گوڑی ہے

اے گھوڑی تاں پچھ مروڑی ہے

خواجہ محمد دین دا ہک بیت ملاحظہ کرو:

وݙے ویلے چڑیاں چہکن کھبک لنگیں کوں پئی اے قسم تساݙی

ٻکری موئی تاں گھولیا تھیا جیون گھوٹ دے نانے قسم بھرا دی

ہک ٻیا بیت:

حال احوال اللہ پاک ڄاݨے

میݙے یار کوں جھورا کھا کے گھوڑا چا ڳے 

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
گامݨ کروڑی

کوٹ کروڑ ملتان دے رہݨ والے ہک مزاحیہ شاعر ہن۔ انہاں اپݨے قصبے دے ہک ہندو دکاندار جِندے مل دے گھوڑے اُتے مزاحیہ نظم لکھی۔ ایں نظم وچ مزاح وی ہے تے شعریت وی ہے او گھوڑے دا سراپا ایں چھکیندن:

گھوڑا گھدا جِندے مل

کلّے توں نیں سڳدا ہل

آ گھوڑے دیاں دھماں پیاں

شہر بازاراں ٻوٹے لیاں

خان کوں تازیاں خبراں ڳیاں

اُبھے لمے پیا تھر تھل

آ ݙیکھو گھوڑے دا زور

خواہ مخواہ مچاوے شور

تروڑ نہ سڳدا کچی ݙور

غصے کولوں ویندا جل

ٹور گھوڑے دی ݙیکھو سائیں

کوہ کرے ݙینہ لتھے تائیں

جے مارن ڈھے پوے اتھائیں

ٹُرے نہ مول کھڑے پڑ  

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
دُرن فقیر

تحصیل دیرہ غازی خان دی چوٹی بالا ‘ ٹھل گانمݨ دے دُر محمد بلوچ ’’دُرن فقیر‘‘ وی ٻہوں شاندار مزاحیہ شاعری کیتی ہے۔ انھاں رناں دے موضوع تے ہک طویل نظم لکھی ہے ۔ رناں رل بہݨ تاں کئی فساد مچ ویندن۔ او ہک توں یارھاں تیں عورتاں جوڑ جوڑ کے ول ہک ہک گھٹیندے پچھوں تے ولدن۔ ایں طرح نظم وچ ہک نویکلا پن پیدا تھی ڳے۔

جتھاں رن اے ہک

اُتھاں جھیڑے دی ہے سک

جتھاں رناں ݙو

اُتھاں جھیڑے دی ہے جو

جتھاں رناں ترے

اُتھاں جھیڑا سلی لائے

جتھاں رناں چار

اُتھاں جھیڑے دی پچار

جتھاں رناں پنج

اُتھاں جھیڑا سنویں سنج

جتھاں رناں چھی

اُتھاں جھیڑے کڈھی چی

جتھاں رناں ست

اُتھاں جھیڑا ہتھو ہتھ

جتھاں رناں اَٹھ

اُتھاں جھیڑا ٻٹوڑٹ

جتھاں رناں نئوں

اُتھاں جھیڑا نئو بنوں

جتھاں رناں ݙاہ

اُتھاں جھیڑا دی اے جاہ

جتھاں رناں یارھاں

اُتھاں جھیڑے دیاں پچاراں

جݙاںتھیاںاے بارھاں

ہک کوں گُھٹاں ٻئی کوں ماراں

باقی بچیاں ݙاہ

اونکوں کھا ڳئی بلا

باقی بچیاں نئوں

او کھا موئی وتؤن

باقی بچیاں اَٹھ

اونکوں لڳ پئی سٹ

باقی بچیاں ست

اونکوں پئے ماری ہے لت

باقی بچیاں چھی

او  ڄݨی پئی  اے  دھی 

اینویں ول ہک ہک کر شاعر ناں گھٹیندے ویندا تے ایں نظم توڑ تئیں پجدی اے۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
ممدا ݙکن

ہزل گوئی وچ ممدا ݙکݨ تحصیل لیاقت پور،  رحیم یار خان ضلع وچ گذرئیے۔ ممدا ٻیٹ دے رہن ْوالا ہئی۔ اوں کافی ساری سنجیدہ شاعری وی کیتی ہے۔ خاص طور تے پورے سرائیکی علاقے دے ہک ہک شہر تے اوندیاں سوکھڑیاں ڳݨاوݨ اتے ہک طویل نظم ملدی ہے۔ ممدا ݙکݨ دی دریائے سندھ دے کنڈے تے رہݨ والی ہک شاعرہ تگی نال ادبی چشمک تھی ڳئی۔ ݙوہیں ہک ٻئے دے خلاف بیحویہ تے ہزلیہ شاعری کریندے رہندے ہن۔ ممدا ݙکݨ دی ہک ہزلیہ نظم دا مکھڑا ہے:

بن دے پاروں اَکریں تے گتی ماری سیٹی

تھی ممدا منہ دھیان کھڑیں تے ٹپ آواں جے ریتی

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
سوبھا منشی

شیدانی شریف دے نیڑے دی ہک وستی چاکر خان دا گمنام مزاحیہ شاعر گزرئیے اوں نے مچھراں تے ہک مزاحیہ نظم لکھی:

مچھر کریندے ٹیکے

ہر کوئی اپݨے کھٹڑے تے چیکے

ہک واری سوبھا منشی کوں انھاں دے پتر ہٹی کݙوا ݙتی۔ سال بعد پتر حساب کتاب منڳیا تاں سوبھا منشی ہک نظم لکھ تے اڳوں رکھ ݙتی۔

وݙے نامراد اِن چوہے

ہٹی کھا کھا کتی ہے ڳوہے

تلونڈے کھا تلشکری کھاوݨ

کجک کھا تے نہر تے دھاون

خوش تی تے ول جھمریں پاون

وݙے ننڈھے پھوہے

نامراد  اِن چوہے

افسو س جو سوبھا منشی دا سارا کلام چھل دی نذر تھی ڳے۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
مصری خان مفلس

باغ مگڑیجا ٹٻی سوہاڳن نور پور نورنگا دے رہن والے مزاحیہ شاعر ہن۔ آپ اکثر اصلاحی نظماں ‘ مزاحیہ انداز وچ لکھدے ہن۔ دیہاتی وسیب اِچ پاتیاں ویندیاں سماجی برائیاں انھاں دی شاعری دا سب توں وݙا موضوع ہن۔ انھاں حقے دے موضوع تے کئی نظماں آکھین ہک نظم دے کجھ بند:

ایں ساہ اتے کھا نہ وساہ

غافل نہ رہ پچھیا خدا

جتھ رکھو حقہ جوڑ تے

اُتھ بہندے نلے کھوڑ تے

ہک ٻئے ݙو دیداں پوڑ تے

کھورا ٻولݨ جلدی ولا۔غافل نہ رہ

تونیں تمباخوں سڑویندے

ٻیٹھے اُتھاہیں مرویندے

دیگر دے ویلے گھر ویندے

اکھن دیر نہ کر تے روٹی پکا

اڳوں اوکوں وی ضد ڈھیر ہے

جوں جوں کریندی دیر ہے

ما پیئو گھتیا ڳیڑ ہے

ہن یا خدا دا جند چھڑا

ݙینہ ڈھلیا روٹی پک ڳئی

چپ کر تے اڳوں سٹ ڳئی

منتاں منیندی تھک ڳئی

کڈھ چھوڑ میکوں نہ ٻلہا

کھا پی تے مچھ مروڑ وے

ٹٻاں رکھیندے جوڑ وے

قودن سبھے نک ٻوڑ دے

پہنڑیں کریندی مر ڳئی ما

غافل نہ رہ پچھیا خدا

مفلس دی ہک ٻئی نظم وی حقہ تے ملدی ہے ۔ ایں نظم وچ تمباخو پیوݨ والے دی نفسیات کوں سامݨے رکھ تے طنزو مزاح دے نشتر پوڑئیے ڳن ۔ایندا ہک بند پیش ہے:

اٹھن سیتی کم نی سُجھدا پہلے بھاہ کوں ڳولوں

پاݨی گھت پے  ٻڑکیندے جو منہ کریندے ٻولوں

حقہ جوڑ تے جڑ جڑ ٻہندے جیویں فقیر ٻلیندے بھولوں

سمہدیاں تیں پے یاد کرݨ ݙیکھاں ہے تمباخوں ڳولوں

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
بابر اعظم

بابر اعظم ہِک پاکستانی کرکٹر ہن، جیہڑے 15 اکتوبر 1994 کوں لاہور، پاکستان وِچ ڄمے ہَن۔ اوہ پاکستان دی قومی کرکٹ ٹیم دے کپتان وی ہِن۔ بابر اعظم کوں دُنیا دے بہترین بلے بازاں وچ شمار کیتا ویندے۔

## ابتدائی زندگی تے کرکٹ کیریئر

 اُنھاں نے اپݨے کیریئر دا آغاز 2015 وِچ زمبابوے دے خلاف ہِک روزہ میچ نال کیتا ہا۔ بابر اعظم اپݨی محنت اتے قابلیت دی وجہ نال تھوڑے ویلے وچ ہِک مشہور کھݙاری بݨ ڳئے۔ اوہ پاکستان سپر لیگ (PSL) وِچ کراچی کنگز دی نمائندگی وی کریندے ہَن۔

## بین الاقوامی کرکٹ

بابر اعظم نے ٹیسٹ، ہِک روزہ اتے ٹی ٹوئنٹی ترہیں فارمیٹس وِچ پاکستان دی نمائندگی کیتی ہے۔ اوہ پاکستان دی طرفوں سب توں زیادہ سنچریاں بݨاوݨ والے کھݙاریاں وِچوں ہِک ہِن۔ اُنھاں دی بلے بازی دی ٹکنیک اتے مسلسل کارکردگی دی وجہ نال اُنھاں کوں پوری دُنیا وچ پذیرائی مِلی ہے۔

## ٹیسٹ کرکٹ
بابر اعظم نے مئی 2016 وچ ویسٹ انڈیز دے خلاف ٹیسٹ میچ توں اپݨے ٹیسٹ کیریئر دی شروعات کیتی۔ بابر اعظم نے اپݨی بہترین بلے بازی نال ٹیسٹ میچاں وچ وی اپݨا ناں بݨایا اے۔

## ہِک روزہ بین الاقوامی (ODI) کرکٹ
بابر اعظم نے 31 مئی 2015 کوں زمبابوے دے خلاف ہِک روزہ میچ توں اپݨے ہِک روزہ کیریئر دا آغاز کیتا۔ بابر اعظم نے ہِک روزہ میچاں وچ کئی سنچریاں اتے نصف سنچریاں بݨائیاں ہِن۔ بابر اعظم ون ڈے کرکٹ وِچ وی ہِک بہترین بلے باز دے طور تے سُنڄاݨے ویندن۔

## ٹی ٹوئنٹی بین الاقوامی (T20I) کرکٹ
بابر اعظم نے 7 ستمبر 2016 کوں انگلینڈ دے خلاف اپݨا پہلا ٹی ٹوئنٹی میچ کھیݙا۔ بابر اعظم ٹی ٹوئنٹی کرکٹ وچ وی تیزی نال رنز بݨاوݨ دی صلاحیت رکھیندن۔ اوہ ٹی ٹوئنٹی میچاں وچ وی سنچریاں بݨا چُکن۔

## کپتانی
بابر اعظم کوں 2019 وِچ پاکستان دی ٹی ٹوئنٹی ٹیم دا کپتان بݨایا ڳیا اتے بعد وچ اُنھاں کوں ہِک روزہ اتے ٹیسٹ میچاں دا کپتان وی بݨا ݙتا ڳیا۔ اُنھاں دی کپتانی وچ پاکستان نے کِئی اہم کامیابیاں حاصل کیتیاں ہِن۔ بابر اعظم دی کپتانی وِچ پاکستان کرکٹ ٹیم نے ہِک نویں بلندی تے قدم رکھیا ہے۔

## ریکارڈز اتے کامیابیاں
بابر اعظم دے ناں تے کرکٹ وِچ کِئی ریکارڈ ہِن۔ اوہ ہِک روزہ میچاں وِچ سب توں تیز 5000 رنز بݨاوݨ والے بلے باز وی ہِن۔ بابر اعظم آئی سی سی (ICC) دیاں درجہ بندیاں وِچ وی ٹاپ تے آندے رہے ہِن۔ اُنھاں کوں آئی سی سی دی جانب توں وی کئی ایوارڈز مِلے ہِن۔

## مقبولیت
بابر اعظم پاکستان وِچ ہِک مقبول ترین کھݙاری ہِن، اَتے پوری دُنیا دے کرکٹ شائقین اُنھاں دی بلے بازی کوں پسند کریندن۔ اُنھاں نے اپݨی قابلیت، محنت، اَتے عاجزی نال لوکاں دے دِلاں وِچ جاء بݨائی اے۔ بابر اعظم کرکٹ دے میدان وِچ ہِک رول ماڈل دی حیثیت رکھیندن۔
چرخہ نامہ

چرخہ نامہ نظم دی ایجھی قسم ہے جیں وچ چرخہ تے اوندے لوازمات کوں علامت دے طور تے ورتیا ویندے ۔ چرخے کوں دیہی وسیب وچ ٻہوں اہمیت حاصل ہے۔ زالیں کیتے چرخہ کتن سگھڑاپے دی نشانی ہے ۔ شعراء چرخہ ‘ تند ‘ سُر وغیرہ کوں نیک اعمال ‘ خوش اخلاقی ‘ رزق حلال‘ انکساری ‘ عاجزی تے عبادت دیاں علامتاں بݨا تے ایں صنف وچ شاعری کیتی ہے۔ سرائیکی وچ اے چرخہ نامے سی حرفی دی صورت وچ ملدن۔ سب توں مشہور سی حرفی چرخہ نامہ ملتان دے بزرگ اولیا ء اللہ حضرت خواجہ جمال اللہ مظہر الٰہی دا ہے۔1160)ھ ۔1264ء) انھاں اے چرخہ نامہ لکھ تے نہ صرف ایں صنف کوں فنی کمال بخشے بلکہ سی حرفی وچ اپݨے اَݨ منٹ نقو ش چھوڑین۔

الف              اُٹھی دھیا نت جاگ سویلے توں سُݨ دھی سیاݨی

گھن چرکھا پا کتن کھوڑی لمبی رات وہاݨی

ایہو ویلا ہتھ تیݙے ناں آسی دھی ٻلیاݨی

  اُتھ جمال سُہاڳن سوہے جوشوہ دے من بھاݨی

ص                صفائی نال دھیا توݨیں کت پئی ہکا چھلّی

ٹُھلّے سُتر دے کترن کنوں تند نکھیری بھلّی

ساری عمر دا کیتا ونڄایو گھت کر تند اولّی

  فضل  جمال  اللہ دے ٻاجھوں  سجھّے نہ کئی  ڳلّی

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
جوگی نامہ

جوگی نامہ ہک مقبول صنف سخن رہی ہے ۔ کافیاں وچ جتھ جتھ صوفیانہ مضامین ٻدھے ڳن اُتھاں جوگی کوں محبوب ِ حقیقی دے روپ وچ پیش کیتا ڳے۔ نعتیہ اشعار وچ وی جوگی دا لفظ نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم واسطے استعمال تھیندا ریہے۔ جوگی نامے دی صنف عشقیہ لوک داستان ہیر رانجھے دے زیر اثر وجود وچ آئی ہے۔ ایندے وچ جوگی کوں محبوب دی حیثیت نال مخاطب کرتے سارے دل دے درد سُݨائے ویندن۔ جوگی نامے عشقیہ وی ملدن تے نعتیہ وی۔ اے سی حرفی دے انداز وچ وی لکھیئے ڳن تے اوں توں ہٹ تے عام نظم دے سانچے وی اختیار کیتے ڳن۔ کافی رنگ وچ وی کافی جوگی نامے ملدن۔ ہیر تے اوندی ماء دے جوابی سوالی جوگی نامیاں دا وی چنگا بھلا رواج ریہے۔ سرائیکی وچ باغ شاہ ‘ نبی بخش بخشیا تے سید مبارک احمد پوری دے جوگی نامے مشہور ہن۔ مولوی نبی بخش بخشیا دا دی حرفی دے انداز وچ ہیر تے اوندی ماء دے جوابی سوالی جوگی نامہ دا نمونہ:

رہناں جوگی دے نال ضرور نی

ت توبہ میکوںاماں ہور نہیں

ݙرساں مول نہیں شر شور تھیں

ہور ہٹکی نہ رہساں زور تھیں

جوگی نال میݙا دل توڑ نہیں

رہناں جوگی دے نال ضرور نی

ث ثابت رکھ ایمان نی

تیکوں اکھاں میں نال احسان نی

کجھ پالئے حق دی پچھان نی

اپس جوگی دا چھوڑ دھیان نی

کون ہوندا جوگی دے نال ضرور نی

ج جوگی نیں اے تاں جند نی

ایندا ثانی نہیں ہند سندھ نی

میݙی جند نوں مول نہ تند نی

جوگی جان میݙی تے جند نی

رہناں جوگی دے نال ضرور نی           (40)

باغ شاہ دے نعتیہ جوگی نامہ ہیر رانجھا دی لوک داستان دے حوالے نال لکھیا ڳے۔ ایں وچ جھنگ شہر ۔ تخت ہزارہ تے جوگی دے لفظ علامتاں دے طور تے استعمال تھین۔ اے سی حرفی دے انداز توں ہٹ تے ہے۔

دیساں جوگی دی طرف ضرور نی ٻاجھوں دل طاقے

رہساں خاص حضور نی میݙا دل مشتاقے

تخت ہزاروں ہک جوگی آیا

جھنگ سارے جیں فیض کھنڈایا

کیتُس لطف وفور نی

دُھماں ملک افلاک اے

شان جوگی دا ہے لولاکی

سجدہ کردے سب اخلاقی

خادم حور قصور نی

دوڑن    پیش  بُراقے  (41)

نبی بخش بخشا دا نعتیہ جوگی نامہ فنی تے فکری لحاظ نال قابل توجہ ہے:

دیساںجوگی دے نال

رمزاں زورے زورے لائیاں

ہے جوگی لج پال

جھوکاں عرش تے لائیاں

جوگی میݙا پاکوں پاک اے

خاطر جیندی کل لولاک اے

ادبوں حاضر تھی کھڑا براق اے

عاشق خود غفار اے

حوراں خدمت آئیاں

کافی رنگ وچ ٻہوں سارے جوگی نامے لکھیے ڳن۔ رانجھے جوگی دی علامت پوری سرائیکی شاعری وچ پھیلی ہوئی ملدی ہے۔ سچل سرمستؒ ‘ خواجہ فریدؒ ‘ بیدل فقیر ‘ خواجہ عاقل جوگی تے ݙوجھے سب مہاندرے صوفی شعراء جوگی نامے دے رنگ وچ کافیاں لکھین۔ سید مبارک احمد پوری دے جوگی نامے دے ݙوں بند:

ہیں جوگی لڄ پال

اپݨے دام لایو

بین وڄا کر کیتو ماندی

ہیر ہوئی ہے تیݙی باندی

بݨ جوڳیاں دی چال وے

دلڑی چا برمایو

گھولاں جھنگ سیالیں سارا

چنگا میکوں تخت ہزارہ

ڄلساں تیݙے نال دے

وعدہ    خود    فرمایو

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
گھڑولی

گھڑولی سرائیکی تے سندھی شاعری دی ہک قدیم صنفِ سخن ہے۔ اے زیادہ تر سی حرفی دے انداز وچ لکھی ویندی ہے ۔ ایں صنف کوں گھڑولی یا گھڑولی لعل دے ناں نال لوک شاعری وچ ٻہوں ورتیا ڳے۔ سب توں پہلی گھڑولی اساکوں حضرت سچل سرمستؒ سئیں دی ملدی ہے۔

سوہݨے یار دی گھڑولی بھردی

ماہی یار دی گھڑولی بھردی

ہک اللہ کنوں میں ݙردی

ہک مولا کنوں میں ݙردی

آہا ہا سوہݨے یار دی گھڑولی

پیر پیراں حضرت میراں

نام گھندیں جے ٹٹیاں زنجیراں

حسنؓ حسینؓ علیؓ دا ڄایا

بار اُمت دا سر تے چایا

میں ٻانھی شاہ حیدر دی

سوہݨے یار دی گھڑولی بھردی

نوحؑ نبی دی ٻیڑی آئی

جیں وچ چڑھیا نور خدائی

میں صدق تہیں تے چڑھدی

ماہی یار دی گھڑولی بھردی

سچل سارا نور الٰہی

علی ولی دی ہے ہمراہی

میں ہر دم رب رب کردی

ماہی  یار دی  گھڑولی  بھردی 

حضرت سچل سرمستؒ سئیں دے بعد ہک ٻئے بزرگ شاعر ہمت علی شاہ رضوی 1840)ء1890ء) گھڑولی نامہ لکھیے۔ نمونے دے ݙوں بند:

الف اللہ ہے صاحب ستاری

صدقے نبی توں جان پیاری

علیؓ ولی تے ہے لاج ہماری

گولی ہاں میں تنہیں در دی

وو مولیٰ گھڑولی بھردی ‘ آہیاں میں تاں گھڑولی

ب بتول پیغمبر زادی

پاک دامن ہے سا شہزادی

  یطھِمُرکم ہے صاحب ردا  دی

توہ تہنیدی میں تردی

وو مولیٰ گھڑولی بھردی آہیاں میں تاں گھڑولی 

ہک ٻئی طویل نعتیہ گھڑولی مدتاں توںمتواتر سرائیکی زبان اِچ چھپدی پئی اے۔ ایندے شاعر دا صحیح پتہ کینی۔ البتہ ایندے نال ڳنڈھوڑ مولود دے شاعر خلیفہ محمد مجاور ہن۔ ایں گھڑولی دی زبان تے طرزِ بیان قدیم شاعری والا ہے:

الف اللہ سرجن ہارا جی

باغ لایُس سارا جی

ظاہر کیتُس کل پسارا جی

گھڑولی لعل

ح حوراں پریاں شادی ڳاوݨ جی

شان نبی توں گھول گھماون جی

بھلا مولا ملک وسایا

گھڑولی            لعل

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
ست وارے تے ہشت پاس

ست وارے وچ ہفتے دے ہک ہک ݙینہ دا احوال بیان کیتا ویندے۔ ہفت روزست بند دی ہک ڳنڈھوڑ نظم ہوندی ہے۔ اینویں ہشت پاس وچ اَٹھ پہر دے وپرے دا ہک ہک پہر دا انج انج بند بݨا تے پیش کیتا ویندے۔ سرائیکی شاعری وچ ست وارے سب توں پہلے حضرت خواجہ غلام فریدؒ دیاں کافیاں وچ ملدن۔ انھاں ہک ہک ݙینہ اُتے ہک ہک کافی لکھی ہے تے ہفتے دے ستے ݙینہ دی بجائے صرف ہک ݙوں ݙینہ تے کافیاں لکھ تے بس کر ݙتا۔ حضرت خواجہ فریدؒ دے کلام دا نمونہ جنھاں وچ ایں صنف کوں تھوڑا ٻہوں ورتیا ڳے۔ انھاں کوں مکمل ہفت روزہرگز نیں اکھیا ونڄ سڳدا‘ اوندی نا مکمل تے ادھوری صورت ضرورت ہے۔

اَڄ مانگھ مہینے دی نانویں وے

ول آنویں آ ڳل لانویں وے

رُت رنگیلی ساعت سوہݨی موسم گل پھل دی من موہݨی

مد مستانی  ݙوکھڑیں کُہنی سانول صحن سوہانویں وے 

ایندے بعد ݙوجھی کافی شروع تھیندی ہے:

اَڄ مانگھ مہینے دی یارھی اے

کیویں ٻیٹھیں یار وساری وے

آئی موسم چیتر بہاراں

سینڳیاں سرتیاں ملیاں یاراں

جوبن لہریں تار متاراں

ہک میں مفت ازاری  وے

سرائیکی زبان وچ ہفت روز تے ہشت پاس صرف جان محمد گداز لکھین۔ او ایں صنف کوں اتنا بھرپور تے پُر تاثیر اندازاِچ لکھیئے جو شاعری داحق ادا کر چھوڑئیے۔ ایں صنف وچ ٻئے کہیں شاعر دا کلام نیں ملدا نمونے طور تے ہشت پاس تے ہفت روز دے کجھ بند:

پہلا ݙینہ :   چھݨ چھݨ کریندیاں سینگیاں زیور سُہندیاں ٹھیک

ہک میں ݙہاڳݨ ماندیاں دردوں کڈھاں سو چیک

ننڈھڑی جوانی سانولا تیݙی لڳومی لیک

ہک میں گدازݨ ماندیاں روساں حیاتی تیک

ݙوجھا ݙینہ : آݙت اکلی میں پھراں سانول ڳیومی چھڈ

ما پیؤ ݙوہیں بیزار تھئے کیندی کراں میں تݙ

سبھیاں سنگاریاں سینگیاں سانول جنہاں دے گݙ

ہک میں گدازݨ ماندیاں جل ٻل ڳیا چم ہݙ

تریجھا ݙینہ: آیا  سنوار نہ  یار گھر روواں وہانواں نیر

بھیݨاں مریندیاں طعنڑے ݙیون اُلانبھے ویر

ٹوکاں کریندیاں سینگیاں کیا کیا کراں تقریر

ہک میں گدازݨ ماندیاں سہندی ہجر دے تیر  

ہشت پاس۔ اَٹھ پہر

پہلا پہر:         پہلا پہر ہے ݙینہ دا سینگیاں ٹرن ٹھم ٹھم

چڑھیاں سڄݨ دی سیج تے کلہڑی رہاں ہک دم

دلڑی آئی وچ جوش دے اکھیاں وہن چھم چھم

ہک میں گدازݨ ماندیاں ہک جان سو سو غم

ݙوجھا پہر:     ݙوجھا پہر ہے ݙینہ دا سینڳیاں آیاں سب رل

زلفاں سنواریاں ظلم دیاں سئے سئے کریندیاں ول

نوکاں تے ٹوکاں جوڑ کے چوکاں ݙیون پل پل

ہک میں گدازݨ ماندیاں سڄݨاں نہ لدھم کل

تریجھا پہر:      تریجھا پہر ہے ݙینہ دا چولا تے بوچھݨ لیر

چھوڑیم نزاکت نازڑے ہوئیاں ملنگ فقیر

کر ناز نخرے سینگیاں سانول جنھاں کھنڈ کھیر

ہک میں گدازݨ ماندیاں اصلوں نیں کوئی دھیر

اٹھواں پہر: اٹھواں پہر ہے رات دا سینڳیاں سبھے سرشار

پہنچیاں قرب مدار کنوں نکھڑی رہیاں بے کار

سانول نوازیاں لطف کر ہجروں تھیاں بیزار

ہک میں گدازݨ ماندیاں  ڄاݨے  نبی  مختیارؐ

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
چھلا۔ محبت دی سوکھڑی

چھلامحبت دی سوکھڑی تے پیار دی علامت دے طور تے نینگر نینگریں ہتھاں وچ پیندن۔ شاعری وچ عشق دی ایں سوغات دے حوالے نال ہک نویں صنفِ سخن وجود وچ آئی۔ جیں وچ دلاں دے ݙکھ سکھ پھولیئے ڳن۔ ایں صنف دے موجد سید امیر حیدر میرݨ ہن۔1808)ء ۔1898ء) ۔ اینکوں ’’خیال چھلہ‘‘ دا ناں وی ݙتا ڳے۔ سرائیکی زبان وچ لوک چھلے وی ٻہوں ملدن جیڑھے زیادہ تر مزاحیہ ہن۔ سید امید حیدر میرݨ دے چھلے دا نمونہ پیش ہے:

چھلا یار نشانی ݙتا ول ول ݙیہدیاں چھلے نوں

چھلہ ݙے کر یار اساݙا کھس دِلڑی ونڄ ہویا دراڈا

تیں بن ہور نیں کوئی ساݙا ولول روندیاں رلے نوں  

ضلع حیدر آباد سندھ دے شاعر فقیر محمد خان کھتران1876)ء۔1940ء) وی چھلے لکھین۔ انھاں دے چھلے وچوں کلام دا نمونہ درج ہے:

(1)             چھلا ب دی بازی ‘ کھل کھیݙن غازی

                       چھوڑ قبل ماضی‘ وحدت والی ویڑھے ‘ تھی نینہ نیڑے

(2)            چھلا ج نوں جوگی ، بھوبھڳا بھوگی ، ونڄ لتھا روڳی

                       ہن نعرے نینہے ، ڳالھ کراں کیہے

(3)            چھلا س سک ہے لوں لائی لک ہے ‘ وچ چھاتی چھک ہے

                    میم معنے مانی ، ڄاݨ عجب ڄاݨی

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
پَوڑی

او رزمیہ نظم جیں وچ کہیں جنگ دے واقعات بیان کیتے ونڄن۔ ایندے پڑھݨ یا ڳاوݨ دی کوئی مخصوص طرز وی ہوندی ہے ۔ ایں ڳالھ دا پک کینی۔ اے صنف اَڄکل تاں متروک ہے سب توں پہلی پوڑی اساکوں نواب مظفر خان دی ملدی ہے۔ انویویں (19)صدی وچ جھنگ دے مشہور شاعر شاہ عظیم سکھاں نال نواب مظفر خان دی ملتان وچ جنگ کوں پوڑی مظفر خان دے ناں نال لکھیے۔ نواب مظفر خان سکھاں دے سفیر کوں جو جواب ݙتا اوندا انداز پوڑی وچ ݙیکھو:

ٻولیا حضرت دا اصحاب مظفر اولیا

اساں پیڑھیاں دے نواب وچ ملتان دے

میں تاں رَج ہنڈایا راج ہتھیں آپݨیں

کیوں عزت کریں خراب مل کے سنگھ دے نال

حجِ اکبر دا ثواب بھڑن کفار نال

اڳوں تھیسی پیا حساب تھوڑیاں تے ٻاہلیاں

مٹ ویسن سب غرضاں جنگ مقابلے

میں مار کریساں طرزاں طر تربوزیاں

……………

نواب صاحب دل تکڑی منہ تھی ٻولیا

کسب جناہاں دے ترکڑی لڑکی جاندے

اُوݙسن وانگوں مکڑی تراڑی ماریاں

جوان مریسن دھم چکڑی آموں سامݨے

نواب آکھے قطب دین کوںہک سخن نہ ترڈھے

میکوں کے سمجھانواں تیں منڈھے

سورے آئے میدان رل ڳاہسن سݙھے

میں تاں لوہا ݙیساں سار دا تھی ٻاہسو ٹھڈے

   کنجیاں میݙے پیٹ وچ کوئی پاڑ کے کڈھے                           

شاہ عظیم دی ایں پوڑی دے علاوہ سوبھا فقیر شجاع آبادی وی گورگیج بلوچاں دی امیر آف بہاول پور نال جنگ اتے احمد خان پٹھان دی نواب بہاول پور نال جنگ دے واقعات تے ݙوں پوڑیاں لکھین۔ گورگیجاں دی پوڑی ہُݨ نایاب ہے۔ البتہ پٹھاناں دی پوڑی دے چند بند مل ویندن۔نمونہ:

مل پٹھان تھئے ہن مردنویں پُراݨے

وچ کچہری ٻیٹھے احمد خان الاݨے

کتھاں لبھن سرکار کوں اساں جہیں امیر سیاݨے

اعتبار میݙا سرکار اُتے چا کیتے خلق دواݨے

نہیں قصور اساں وچ کائی بالکل خان پچھاݨے

دم مار ڳئی سرکار وچوں ݙینہ گزر ڳئے وہاݨے

آخر چڑھ چڑھ مڑیاں بالکل اڈرک گھا کماݨے

نت نہ بخت جوانی ہی اٹھ پہر ڳاݨے

گزری دی کل ہر کوں معلوم آمدن کوئی نہ ڄاݨے

اوکھے مندر منیندن سوبھا بالکل نانگ ایاݨے

ڈاکٹر موہن سنگھ دیوانہ وی ہک ایجھی قدیم پوڑی دا ذکر کیتے جیندے شاعر دا کوئی علم کینی۔ ایں پوڑی دے اٹھ بنداں وچوں چار بنداں وچ ملتان ‘ اوچ تے پاکپتن دے بزرگاں دے احوال تے انھاں نال عقیدت دا اظہار ہے۔ اے پوڑی رزمیہ دی بجائے منقبت دا انداز رکھدی ہے ۔ پوڑی دے ہر بند دے بعد ہک شعر ’’سلوک‘‘ دے عنوان نال درج کیتا ڳے۔ پوڑی دی زبان توں قیاس لڳدے جو اے کلام یارھویں صدی عیسوی توں ٻارھویں صدی دے وچکار دا ہے۔

حضرت میراں بغداد کا اک حاکم خدائی ڄاݨے

مخدوم جہانیاں ملتان کا سچ اللہ پاک پچھاݨے

پورب کا شاہ مدار ہے ہور دو جاد سٹ نہ آنے

ملک دائود بغداد دا ویکھ قدرت سچ سُنڄاݨے

مکے شاہ جمال ہے درلڳانینہہ ربانے

سبھ چلن تیرے بھانے

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
سلوک

سچ محبت رب نال لائن سیتی پیر

شیخ مشائخ اولیئے سیئی شاہ فقیر

شیخ ٹہیر ملتان کا جن سچا نینہ لڳائیا

سوہݨا لال شاہ باز ہے کر صحیح خدائے دھیائیا

پیر بہاء الدین ملتان کا جس تیرا بھاناں بھائیا

پلٹݨ شیخ فرید کا کر محنت اللہ پائیا

سر سئے پئن جسو لوہار دل صاحب اک وسائیا

پیر بݨوئی سنام کا جن دوڄا بھائو چکائیا

سبھ تیری پناہ خدائیا

سلوک    جنھیں صاحب ٻجھیا جاتا دل ہی مانہہ

    تنہاں نیڑ نہ آوݨی دوزخ سُندی بھاہ  

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
طوطا نامہ

سرائیکی زبان دی قدیم شاعری وچ طوطے نامے دا ٻہوں رواج رہے۔ ایں نظم وچ طوطے کوں دل دے احوال ݙے تے سڄݨاں تئیں سنیہے پُڄائے ویندن۔ طوطا نامے زیادہ تر نعتیہ تے عشقیہ ملدن۔ نور الدین مسکین دے نعتیہ طوطے نامے دے کجھ بند:

ٻولیں طوطا نال ادب دے

اڳوں میݙے شاہ عرب دے

صلی اللہ علیہ خوانی

آکھیں طوطا یار میݙے کوں

دل دے بھید ہُݨ ݙیواں کیکوں

توں ہیں واقف راز نہانی

وچ مدینے ہویوں یاقی

علوی خاکی سب مشتاقی

کنڈیں پھیر سمبھالو جانی

ساری خلقت عاجز ہوئی

مخلص تیں بِن ہور نہ کوئی

کرو مہر تے فیض رسانی

نور اللہ دا ذات رسولؐ اے

چھڈساں ناہیں دامن مول اے

میݙا  دین یقین  ایمانی

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
تورا۔ لوک شاعری دی صنف

اے بنیادی طور تے لوک شاعری دی ہک صنف ہے لیکن شعراء نے ایں صنفِ سخن وچ طبع آزمائی کیتی ہے۔ مخدوم نور بہار سیری حقانی دا نعتیہ تورا نمونے طور تے پیش ہے۔

یا نبی جی ذرا ہند اُْڄڑی ݙے پھیرا پا نبی جی

وحی آن کھڑوتا دَر تے

کھڑا پڑھے درود سرور تے

سر ہیٹھاں دھر تے

یا نبی جی

طٰہٰ تاج لولاک دوشالہ

بنیا روح الامین سبالہ

سہریانوالا

یا نبی جی

جتھ ماہی کوں ملیا ماہی

وتھ قاب قوسین دی آہی

ڄاݨے خدائی

یا نبی جی

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
جندڑی

ایں نظم وچ شاعر زندگی کوں عارضی ‘ فانی تے وقتی جان تے اڳلی دنیا کیتے نیک اعمال کماون دی ترغیب ݙیندے۔ سرائیکی زبان وچ ایں صنف دی سب توں پہلی تے عظیم نظم ملتان دے بزرگ شاعر حضرت شیخ عبداللہ 1090)ھ۔ 1679ء) جندڑی پردیسی دے ناں نال لکھی۔

خ خاناں دی شکل بݨاویں

اوچے محل بلند چڑھاویں

مہماناں تھیں جے نس جاویں

کھیڑا خان کہیسیا

سمجھ بندے توں نال فکر دے اے جندڑی پردیسیا

د دلیلاں چھوڑ تمامی

فکر کریں وچ ہر دم سامی

جیڑھی تیری جاگ مدامی

رب حساب پوچھیسیا

سمجھ بندے توں نال فکر دے اے جندڑی پردیسیا

ی یارو شیخ عبداللہ

وچ تصنیف جے ھووے بھلا

کجھ خطایاں ھور نہ مولا

تس بھی رب کڄیسیا

سمجھ بندے توں نال فکر دے اے جندڑی پردیسیاء 

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
بیت

اینکوں ݙوں بیتا وی آہدن۔اے ݙوں مصرعیاں تے مشتمل ہوندے۔ ݙوہڑے ہیں ݙوں بیتے دی ودھیک شکل ہے۔ سب توں پہلے بیت اساکوں حضرت بابا فرید الدین گنج شکرؒ دے ملدن۔ ایندے بعد بیت ݙوہڑے داحصہ بݨ ڳیا مگر شعراء ݙو مصرعے دی بیت وی لکھدے رہ ڳئے۔ مگر صنف بیت دے سردار بابا فریدؒ ہن۔

فریدا ݙکھاں سیتی ݙینہ ڳیا سولاں سیتی رات

کھڑا پکارے پاتنی ٻیڑا کپروات

فریدا کالے میݙے کپڑے کالا میݙا ویس

گناہاں بھریا میں پھراں لوک آکھن درویش 

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
جنگ نامہ

ایں نظم وچ جنگ دے واقعات بیان کیتے ویندن۔ سرائیکی اِچ وار تے پوڑی توں ہٹ تے جنگ نامے واقعاتِ کربلا نال منسوب ملدن۔ مرثیہ گو شعراء تے علاوہ سید اکبر شاہ دا جنگ نامہ ٻہوں مشہور ہے۔ جنگ نامہ سید اکبر شاہ توں چند اشعار:

گم ہویا سجھ ترائے جہاڑے ذرا نظر نہ آیا

ڳئی روشنی چن تاریاں دی رنگ سیاہ کرایا

رَت امام حسین ؓولی دی دھرتی مول نہ آئی

قادر قدرت نال فلک تے مُلکاں تہنوں اپڑائی

اکبر اجر ڈھہیسی تینوں دعویٰ رکھ غلامی

والی حسنؑ حسینؑ اساݙے گھنسن بخش تمامی

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
بحر

بحر سرائیکی شاعری دی ہک مقبول صنفِ سخن ہے۔ ݙوہڑے دے انداز دی ایں صنف وچ چار توں زیادہ ہم قافیہ مصرعے ہوندن‘ اے ٻہوں طویل وی ہوندن۔ عشقیہ داستاناں ہیں صنف وچ لکھیاں ڳن۔ ایں توں علاوہ شعراء عشقیہ ‘ تے سسی دے بحر لکھدے آئن۔ اساں نمونے طور لطف علی دا ہک بحر سیف الملوک توں پیش کریندے ہیں۔

تاب کنوں بے تاب تھیا شہ ݙیکھ حسن دا شعلہ

خوبی طور رخسار اُتے ہا خونی تلک تلولہ

ݙٹھا شاہ چمن دا یا وت ڳل چورنگ چٻولہ

تھی گولہ اس گل دا گل تے ہویا اولہ گھولہ

ماریس جوڑ جمال جگر وچ زہری سخت سنگولہ

کیتی برہوں جا ول تس تے درد آیا کر ٹولہ

چوطرفوں جڑ بھا لڳی تھیا جان جگر جل کولہ

عشق آرام تمام ونڄایا ہویا نصیبہ رولہ

لطف علی گل پاتا شوقوں شاہ پرم دا چولہ 

مثلث:        ایں نظم دے ہر بند دے ترائے مصرعے ہوندن۔

مخمس:           جیں نظم دے ہر بند دے پنج مصرعے ہوندن مخمس اکھویندی ہے۔

مسدس:        چھ مصرعے ہر بند دے ہوون تاں اوکوں مسدس آکھیا ویندے۔ بنی بخش شوق کربلائی 

                       دے مسدس پوری سرائیکی شاعری دا سنگار ہن۔

غزل:            سرائیکی زبان وچ غزل نما کافیاں تاں منڈھ قدیم توں ملدن لیکن باقاعدہ سرائیکی غزل مولانا نصیر الدین خرم بہاول پوری آکھی ۔ غزل دے چند شعر پیش ہن:

دم دم نکلے ٹھڈڑے سا

توں بن سوہݨا سُجھم نہ وا

اوڳن ݙیکھ کے نہ سٹ مٹھلا

لڳڑی یاری توڑ نبھا

جیں در جانواں دِھکڑے کھانواں

گھر وچ دشمن بھیݨ بھرا

رڳ رڳ دے وچ دھوئیں دُکھدے

سوز جگر تن بھڑکے بھا

خرم گریب فقیر نماناں

جڳ  دشمن ہے  شودے  دا

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
رباعیات تے قطعات

سرائیکی زبان وچ رباعیات وی ٻہوں  ملدین۔ شعراء رباعی دی مخصوص بحر دا وی خاص خیال رکھیے۔ مرثیہ گو شاعراں ایں صنف کوں ݙاڈھا ورتیے۔ایں توں علاوہ قطعات وی ٻہوں چنگے ملدن۔ خرم بہاول پوری رباعیات تے قطعات ٻہوں زور دار آکھین۔ نمونہ:

لیکھاں وچ ہم لکھیا خدا نے

جو دم جی رہ وچ میخانے

لکھتاں ہوندیاں پوریاں تھیوݨ

ملاں میں تے کڈھے آنے

سرائیکی زبان دے شعری ادب وچ ورتیجن والیاں انھاں اصناف وچوں ڈھیر ساریاں ہُݨ متروک تھی ڳن تے کوئی شاعر انھاں اصناف اِچ شاعری نیں کریندا۔ مثلاً چھلا ‘ تورا ‘ پوڑی ‘ گانمن ‘ طوطا نامہ ‘ جندڑی ‘ گھڑولی ‘ ہشت یاس ‘ ہفت روز ‘ بارہ ماسے تے جوگی نامے وغیرہ۔ ݙوہڑہ ‘کافی ‘نظم ‘ رباعی ‘ قطعہ ‘ بند ‘ مسدس ‘ مخمس اڄݨ تئیں شاعری اِچ مروج ہن۔ ایں توں علاوہ جدید اصنافِ سخن وی اَڄوکے شعری ادب دا حصہ بݨ چیکن۔ تمام جدید شاعر غزل تے آزاد نظم وچ شاعری کریندے پن۔ سرائیکی زبان وچ ٻہوں ساریاں نظماں وی لکھیاں ڳن۔ اے آکھیا ونڄ سڳدے جو سرائیکی ادب وچ تمام قدیم تے جدید اصنافِ سخن موجود ہن۔ ایندا ادبی پیٹا اتنا وسیع ہے کہ ہر صنف کوں ایندے وچوں ناں‘ سرتا حصہ ملدے۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
عشقیہ داستاناں

انسان ہمیشہ توں قصے کہاݨیاں سُݨن دا شوقین ریہے۔ اِنھاں داستاناں وچ اونکوں حیاتی دی ونکو ونکی صورتاں وی ݙسدیاں ہن تے ڈھیر ساریاں فرضی تے تصوراتی ڳالھیں دیاں چساں وی او چیندے۔ لوکاں دی ہیں دلچسپی توں اڳلے وقتاں اِچ داستان گوئی دا فن پیدا تھیا تے ودھیا پھلیا۔ داستان گو یا قصولی ہک خاص طرز تے لَے وچ ڳا کے یا تحت اللفظ قصے دی ادائیگی کرتے پوری کچاری دے دل برما ݙیندین۔ ہِیں کیتے اے قصے تفریح دا ہک ٻہوں وݙا سوادی ذریعہ تے بیانیہ عشقیہ ادب دا مُل مہانگا سرمایہ بݨیئے۔ سرائیکی زبان دا ادب عشقیہ داستاناں نال بھریا پے۔ ہیر رانجھا ‘ سسی پنوں ‘ مرزا صاحباں ‘ لیلیٰ چنیسر ‘ سوہݨی مہنیوال تے سیف الملوک دیاں داستاناں دے علاوہ ٻہوں سارے شعراقرآنی قصہ یوسف زلیخا کوں وی قلمبند کیتے۔ ایں توں علاوہ سرائیکی زبان وچ کجھ ٻئے قصے وی ملدن مثلاً مصری بائی ‘ سمی راول ‘ گاذر نامہ ‘ پورن بھگت ‘ قصہ بیژن منیژہ‘ گانمن سچار ‘ قصہ جمعہ سلطان تے قصہ جیسی وغیرہ اے منظوم داستان چھڑیاں عشق و محبت دے واقعات بیان نیں کریندیاں بلکہ اپݨے دور دی تاریخ ‘ تہذیب و ثقافت‘ لوکاں دے سانجھے ورتاوے ۔ انسانی جذبے ‘ مونجھاں‘ وِچھوڑے خوشیاں ۔ مذہب ‘ عقائد ‘ قدرتی مناظر تے وسیبی زندگی دی ساری وِچلی ویار دی عکاسی کریندین۔ کئی شعراء انھاں عشقیہ کرداراں دے اولے معرفت دے لُکیئے اسرار و رموز دے گُھنڈ چاتن تے لوکاں کوں آسان تے سدھے سادھے انداز وچ تصوف حقیقت و معرفت دی سونہہ کرائی ہے ۔ سرائیکی زبان دیاں منظوم عشقیہ داستاناں وچ ایں علاقے دا مزاج ‘ تاریخ تے اوندا تہذیبی ماضی جیندا جاگدا نشابر ݙسدے۔ انھاں قصیاں دی سب توں وݙی خوبی اے ہے کہ انھاں وچ حقیقت نگاری کیتی ڳئی ہے۔ مافوفق الفطرت واقعات دا بیان اَٹے وچ لُون دے برابر ہے۔ زیادہ ترائے قصے ایں زمین نال سیتے پوتے ہوئے ݙسدن۔ شعراء نے علاقائی لوک داستاناں دے علاوہ ٻاہروں جیڑھے قصے گھدن جیویں لیلیٰ مجنوں ‘ شیریں فرہاد یا قرانی قصہ یوسف زلیخا اُنھاں کوں وی علاقائی ویس پوا کے اِتھوں دی تہذیب و ثقافت دی پان لاتے پیش کیتے۔ ایں طرح اے قصے سرائیکی علاقے دے تمدنی ‘ ثقافتی تے ادبی ورثے دی حیثیت رکھدن۔ اے منظوم داستاناں بند ‘ بحر ‘ بیت ‘ ݙوہڑے تے سی حرفی دے انداز وچ لکھیئے ڳن۔ ݙوجھیاں اصنافِ سخن مثلاً کافی ‘ گیت وغیرہ کوں وی کجھ شعراء قصیاں دے درمیان استعمال کیتے۔ سرائیکی زبان وچ سب توں زیادہ ہیر رانجھا تے سسی پنوں دا قصہ لکھیا ڳے۔ اے ݙوں علاقائی رومان اونویں سرائیکی شاعری دا سب توں وݙا موضوع ریہن تے ہر صنفِ سخن وچ انھاں کوں ورتیا ڳے۔ دمورد داس سب توں پہلا شاعر ہے جیں سرائیکی وچ ہیر رانجھے دا قصہ لکھیا۔ عبدالحکیم اُچوی دی یوسف زلیخا تے لطف علی دی سیف الملوک کوں ہمیشہ رہن والی شہرت نصیب تھئی۔ ایندے علاوہ ݙوجھے شعراء داستانوی ادب وچ وݙے قیمتی اضافے کیتن۔ انھاں داستاناں کوں ہر شاعر تھوڑے ٻہوں فرق تے تبدیلیاں نال بیان کیتے۔ ہُݨ اساں انھاں عشقیہ داستاناں کوں مختصراً واری واری بیان کریندے ہیں۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
ہیر رانجھا

سرگودھا ڈویژن وچ تخت ہزارہ دی ہک مشہور وستی ہے۔ رانجھا اتھوں دے وݙیرے دا سب توں چھوٹا لاڈلا پتر ہئی۔ پیؤ دی وفات دے بعد بھرانویں دے سلوک توں مایوس تھی تے رانجھا گھروں نکل پیا تے ہیر دے وطن جھنگ آن پہنچا۔ دریا دے کنڈے تے ہیر دے کونٹے وچ اوندا حسن دے ایں شہکار نال ٹاکرا تھیا تاں ݙوہیں ہک ٻئے اڳوں دل ہار بۃیٹھے۔ رانجھݨ گھر ٻار وِسار تے ہیر دیاں منجھیں چارݨ لڳ پیا۔ عشق دی آوی تپی تاں بھا دے لمبے جیݙے کیݙے پُڄے۔ ہیر دے پیؤ فوراً دھی دی شادی موضع رنگ پور دے کھیڑے سیدے نال کر ݙتی۔ رانجھا ضلع جہلم وچ جوگی گورکھ ناتھ دا چیلا بن تے کجھ عرصہ بعد جوگی دے ویس اِچ رنگ پور پُڄا۔ہیر اپݨی ننان سہتی دی صلاح نال نانگ توں ڈنگیجن دا بہانہ کیتا۔ جوگی ماندرے دی حیثیت نال ہیر دے علاج کیتے سݙوایا ڳیا تے ایں طرح موقعہ ڳول تے ہیر رانجھا ݙوہیں اُتھوں بھڄ ڳے لیکن رستے وچ اِی پکڑئیے ڳے۔ کوٹ قبولے دے قاضی اڳوں مقدمہ پیش تھیا اوں رانجھے دے حق وچ فیصلہ کیتا تے ہیر رانجھے کوں مل ڳئی تے ݙوہیں عرب شریف روانہ تھی ڳے۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
ݙاݙی

تݙاں ݙاݙی ݙانگ اتے ݙک ݙک آکھیا

بے شک ساݙا ٻولیا بھاندا نہیں

ہور ٹکا ٹکے نال دھوپے

اے ٹکا دھو تے لہہ جاندا نہیں

کائی کھڑک پئی کھیڑے خان کنیں

منڈھوں مونجھ کنوں مانی کھاندا نہیں

دل تنگ تھیا جھر جھنگ گھمے

اڑٻنگ تے گھر لنگھ آندا نہیں

### ہیر:
ہیر آکھے ݙاڈھی ݙند بھنے ہتھ ݙانگ آئی

ٻیٹھی دانگ نہیں ݙے دانگ اُتے

میں سانگ ماہی سبھے سانگ سٹیے

جنھاں دا تانگھ پوواں ترتانگ اُتے

کھیڑے بھیڑے جھیڑے ویر پایا

شالا پیر پوویس کہیں نانگ اُتے

ایہو سونڈ سوٹا کر پھونڈ گھمے

تنھاندا ڈھونڈھ کھاون شالا کانگ کُتے

### حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
احمد دین

احمد دین ہیر رانجھے دا قصہ 1295ھ وچ ’’تحفہ عشق‘‘ دے ناں نال لکھیا۔احمد دین جھنگ دے وسوں واݨ ہن۔ اے قصہ بوسیدہ قلمی صورت اِچ موجود ہے۔ جیندا ذکر کیفی جام پوری کیتے۔ (101)ایںقصے وچ احمد دین جھنگوی بحر دے علاوہ کافیاں تے ݙوہڑے وی ورتین۔ احمد دین دا قصہ واقعاتی اعتبار نال ݙوجھے قصیاں توں کجھ مختلف ہے ۔ ہیر تے رانجھے دے ملاپ توں پہلے ہیر ہک رات خواب وچ رانجھے دی صورت ݙٹھی تے اوندے عشق دے ہتھوں بے دام غلام تھی ڳئی۔ ول کجھ مُد پچھوں سوہݨی مورت والے کوں آپݨی ٻیڑی وچ سُتا ݙٹھس تاں جھٹ سُنڄاݨ ڳئی۔ شاعر ہر عنوان دے نال بحر دا نمبر وی درج کیتے۔ ایں قصے دے تیرھواں بحر اِچ مصنف اپݨا احوال درج کریندے۔

نہ میں شاعر شعر دا واقف کیکر شعرالائیں

ہیر کرݨ تحریر شاعر سئے میں بھی جوڑ ݙکھائیں

جوڑ تیار کراں افسانہ درد و دھوں دکھائیں

ظاہر برہوں رہن نہ ݙیندا ……

ظالم بھا محبوباں دی ساڑے سنج صباحیں

نال کسے مینوں غرض نہ کائی میں اپݨا شو رجھائیں

غالب شوق سڄݨ دے کوئی بھیڄاں برہوں بلائیں

شوق الٰہی احمد دنیا منگِ ہمیش دعائیں

اے مثنوی چار مہینے وچ مکمل تھئی۔ ایندے سن تصنیف بارے احمد دین جھنگوی لکھدے:

سنہ تصنیف لکھیوے اس جا دل وچ خیال لیایم

ناقص عقل اندر افسانہ جوڑ تمام سݨایُم

جوکجھ میں تھیں سریا ہے کر ظاہر حال ݙکھایم

پا پردہ کڄ عیب میرے نوں جے کر غلط الایم

ٻاوی پوہ دی شروع کیتا ونڄ وساکھ مکایُم

ٻارھاں سو پچانوے ہا سن ہجری نام ݙسایم

چار مہینے چار ݙہاں وچ احمد دین بݨایم

احمد دین ایں ہیر رانجھا دا اختتام دنیا دی بے ثباتی تے دعائیہ اشعار اُتے کریندے۔

نیں وسا حیاتی دا چھڈ جاناں ایس جہانوں

عمر ہوئی برباد اینویں ہے یاد او ڳالھ اسانوں

جندڑی اے پردیسی ہک ݙینہ کرسی کوچ سرانواں

ربا بخش میرے استاداں بھی پیو تے ماء نوں

وقت نزع دے کریں آسانی بھانگا بخش ایمانوں

احمد دین ختم کر دفتر کلمہ آکھ زبانوں

(حوالہ بالا:ص153۔ 155)

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
سسّی پنوں

بھنبھور دے راجے آدم جام دے گھر سسی پیدا تھئی تاں رملیاں راجے کوں ݙسیا کہ اے لڑکی وݙی تھی تے ہک مسلمان نینگر نال عشق تے شادی کریسے او اُلخاں ملخاں اِچ ایندی شہرت پُڄسے۔ راجے بدنامی دے ݙر توں ہک صندوق اِچ زرجواہر سمیت سڄل ڄائی دھی کوں بند کر تے دریائے سندھ وچ لوڑھ چھوڑیا۔ اے صندوق آتا دھوبی دے ہتھ لڳا۔ اوندی کوئی اولاد نہ ہئی۔ اوں سسّی کوں وݙی سِک نال پالیا۔ سسی جوان تھئی تاں اوندے حسن دا چرچا چوڳوٹھ ہُلیا۔ سسّی دادریا دے پتݨ تے ہک شاندار باغ ہئی۔ مکران دے بلوچ سوداگراں دا قافلہ پتݨ پُڄا تاں سسی انھاں کوں گرفتار کرا گھدا۔ قافلے دا سردار پُنل خان کیچ توں اپݨا مال اسباب چھڑاوݨ آیا تاں سسّی تے پنوں ہک ٻئے دے عشق وچ گرفتار تھی ڳے۔ پنوں سسی نال شادی کر گھدی مگر پنوں دے پیئو عالی خان کوں اے ڳالھ پسند نہ آئی اوں اپݨے بندے بھیجئے تے او پنوں کوں نشہ پلا تے بے ہوشی دی حالت اِچ کیچ چا ڳئے۔ سسّی ݙوجھے ݙینہ کلہی پنوں دی ڳول اِچ تھل دے سفراں تے راہی تھی ڳئی تے روندی رڑدی بھڄدی دُھرکدی صحرا وچ مر کھپ ڳئی۔ اُݙے پنوں کوں ہوش آیا تاں او وی سسّی دی ڳول وچ پچھوں تے بھناں تے آخر سسّی دی قبرتے آ تے جان ݙے ݙتس۔ ایں طرح ݙوہیں وچھڑئیے روح ہک ݙوجھے نال مل ڳئے۔ سسّی پنوں دی کہاݨی وچ تھوڑا ٻہوں واقعاتی اختلاف پایا ویندے۔ سرائیکی شعراء اینکوں بھٹہ واہݨ دے راجے دی لڑکی منیندن جیڑھی اِتھوں لُڑھ تے بھنبھور دے دھوبی دے ہتھ آئی۔ تحصیل صادق آباد دے تاریخی قصبے بھٹہ واہن اِچ اَڄاں تئیں ݙوں منزلہ سسّی دی ماڑی موجود ہے۔ اتے اُوں گھیر تے اَڄ وی ملنگ دیرے لائی بیٹھن۔ جتھوں سسّی کوں دریا بُرد کیتا ڳیا ہئی۔ سرائیکی زبان وچ سسّی پنوں دے قصے دی روح خالص رومانی اندازاِچ ملدی ہے مگر تصوف دے زیر اثر اکثر شعراء اینکوں تمثیلی انداز وچ وی بیان کیتے۔ پنل محبوب حقیقی تے سسی ہک سچے عاشق دی طرح اوندی ڳول اِچ سرگردان ݙسدی ہے۔ سسی پنوں کوں عشق و محبت تے حقیقت و معرفت ݙوہاں رنگاں وچ رَج رَج تے پیش کیتا ڳے۔ کافیاں ‘ ݙوہڑے ‘ سی حرفیاں تے نعتیہ شاعری وچ ایں عشقیہ داستان دا ٻہوں ذکر آئے۔ اے ہک المیہ داستان ہے جیڑھی مذہبی تے سماجی قدراں دی ڄموڑ ہے سسی دا پیئو صرف ہیں سانگے اونکوں دریا دے حوالے کریندے کہ او کہیں مسلمان نال شادی نہ کر گھنے تے پنوں دا پیئو وی اے گورا نہیں کر سڳدا جو کیچ دے سردار دا پُتر ہک دھوبی دی دھی نال پرنیجے

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
خلیفہ نبی بخش لغاری

(1776ء۔1863ء)

خلیفہ نبی بخش دی ولادت 1190ھ بمطابق 1776تھئی۔ آپ دے وݙکے سرکانی لغاری ہن جیڑھے کلہوڑیاں دے اخیرے دور وچ دیرہ غازی خان کنوں سندھ آئے ۔ہک با اثر سردار بلوچ سردار بالاچ خان دے گھر ڳوٹھ مٹھے وچ اکھ کھولیونے رواج دے مطابق فارسی دی تعلیم گدھونے فطری طور تے ذہین تے لائق فائق ہن۔ مطالعہ ڈھیر ہانے تالپوری عہد دے شباب وچ جوان تھئے ۔ میر ٹھارے خان دے خاص درباری بݨیئے ۔25سال دی عمر وچ ہک نینگر نال مجازی عشق تھیوݨے 40سال دی عمر وچ اپݨے پیر محمد راشد دے خلیفہ بݨے۔ ݙو پتر تھیوݨے ہک انھاندی حیاتی اِچ فوت تھی ڳیا اتے ݙوجھا بے اولاد ریہا۔ روحانیت دی کھوج وچ کاٹھیا واڑ تے گجرات دے سفر کتونے‘ آپ ہر وقت مطالعہ یا عبادت وچ مصروف راہندے ہن۔ فارسی زبان و ادب تے آپ کوں کافی عبور حاصل ہئی۔ مولانا حاجی دی مثنوی یوسف زلیخا توں ٻہوں متاثر ہن‘ انھاندا سرائیکی کلام پختہ ہے۔ حضرت سچل سرمستؒ دی طرح سرائیکی اتے فارسی دی قدیم روایت کوں قائم رکھونے ہیر تے اوندی مادا مقابلہ انھاندی قادر الکلامی دا ثبوت ہے۔ انھاندے سرائیکی اسلوب کوں بعد اِچ حسین دیدڑ ‘ حمل لغاری تے شاہد محمد دیدڑ ہوراں اپݨایا۔ آپ دی مثنوی سسی پنوں سرائیکی شاہکار سمجھی ویندی اے جیڑھی 1251توں 1254تیں ترائے سالاں وچ مکمل تھئی جیندے معیار سنویں کوئی مثنوی نہیں ملدی۔ ایندے علاوہ سی حرفی ‘ لولی اتے نظم ’’محبت تے مجاز‘‘ وی لکھی آپ دی شاعری حسن و عشق شریعت و طریقت تے بلند پردازی دا اعلیٰ نمونہ ہے ۔ موسیقیت آپ دے شعراں وچ ودھو ودھ ملدی ہے۔(62)

جݙݨ تھئی خواب توں گلنار ہوشیار

چشم پاتس تݙݨ چوطرف چودھار

ݙٹھس ویرن پلنگ و سیجھ خالی

نہیں اَڄ تخت تے اَڄ تخت والی

رہی سنڄ سنڄڑی بݨ یار جانی

کیتا سݙ دانا کردر دم دیوانی

پھرے بے دا دوڑ لوکو میں لٹیاں

آئوو مل وے سہیلیاں میں مٹھیاں

ریہا میں کن اتھاں بے بخت پھوری

ڳیا محبوب میݙا رات چوری

ڳئے لݙ کیچ دے ساجن سویلی

نکتے یار میݙے اللہ ٻیلی

ستی لا میں سڄݨ کل رات ساری

ونڄائی خواب میݙی ہوشیاری

سُتی میں سیجھ تے تھی بے خیالی

پنل ڳیا کیچ ݙے تھئی سیجھ خالی

میکوں غافل کیتا تقدیر برحق دی

نہیں معلوم کجھ گردش فلک دی

بلوچیں باندھ کر محبوب چایا

سڄݨ کوں اے کشالا پیش آیا

پلنگ خالی ریہا ہن یار ٻاجھوں

ریہا خالی چمن گلزار ٻاجھوں

وائی

محبوب ݙٹھوسے خوب دلیں تے دام گھتے دردانہ

یار یگانہ

چھٹکیا شوق شکار شتابی چا ترکش تیر کمانہ

کر بہانہ

من اساݙا محبت دیوچ موہ گھدس مردانہ

ہے شکرانہ

دوست دلیں دا تہیں دِر آوے جیں تے راز ربانہ

بے بیانہ

ڳل قاسم دے آن گھتونے گھنڈ زلف دا ڳانہ

دست نشانہ

سرائیکی زبان اِچ سب توں پہلی مکمل مثنوی سسّی پنوں خلیفہ نبی بخش لغاری دی ملدی ہے ۔ روایت ہے کہ حمل خان لغاری کوں مثنوی لکھݨ کیتے آکھیا ڳیا تاں اُوں جواب ݙتا جو لطف علی دی سیف الملوک تے نبی بخش دی سسی پنوں دے بعد مثنوی لکھݨ دی گنجائش نہیں بچی ۔ (109)۔ نبی بخش لغاری دی مثنوی دے تبتع اِچ کجھ لکھن شیر کوں ڄال اِچ بند کرݨ ہے۔ نبی بخش لغاری اپݨی اے مثنوی سسی 1834ء وچ مکمل کیتی۔

ٻولی سسی سݨو میݙیاں سہیلیاں

سُݨو وݙے گوش البیلیاں اکیلیاں

سُݨیا میں تاں سوداگر کیچ والا

آیا گھن وو کفوری مشک اعلیٰ

سُݨو پُر سمجھ اے سولا وپاری

ݙیندا ہے مشک عالم کوں اُݙاری

تساں ہُݨ تاں کرو تر ت تیاری

ݙیکھو چل مشک عنبر دا وپاری

لڳا جادو پنوں دا شاہ پری کوں

کیتُس سجدہ صحیح تا انوری کوں

دُریں دُر ناز نازو ناز پُر ناز

کر نم ناز نیناں ناز کوں ساز

صبا کیتے گل بیدار خوابوں

ݙیکھو مکھ وو کھݙے منہ ماہ نقابوں

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
علی حیدر ملتانی: 1101ھ۔1191ھ

علی حیدر ملتانی وی قصہ ہیر رانجھا لکھیے۔ اے قصہ ہیر تے اوندی ماء دے سوالی جوابی بنداں اُتے مشتمل ہے  اتے سی حرفی دے انداز وچ ہے۔ ایں قصے دے کل 26بند ہن۔ پہلا بند حمدیہ ہے تمام قصہ عارفانہ اندازِ فکر دا حامل ہے۔ ہیر دی زبانوں معرفت تے تصوف دے مضامین اکھوائے ڳے ہن۔ رانجھݨ ذاتِ حق دا استعارہ ہے جیندی ساری دنیا دیوانی تے گولی ہے۔ قرآنی آیات دے حوالے تقریباً ہر بند وچ موجود ہن۔ احمد حسن قریشی ایں قصے کوں علی حیدر ملتانی دی تخلیق نیں منیندے او آہدن ۔ ’’تحقیق نال معلوم تھے کہ اے قصہ ہیر علی حیدر ملتانی دا کینی بلکہ غلام حیدر جلال پوری دی تصنیف ہے تے اوں مصنف دا قلمی نسخہ اساݙے کول ہے۔(96)۔ اساݙی تحقیق دے مطابق غلام حیدر ناں دا کوئی شاعر جلال پور اِچ نیں گزریا نہ علی حیدر دے زمانے وچ تے نہ اوندے بعد۔ قریشی احمد حسن دے قلمی نسخے اِچ علی حیدر لکھدیں ہوئیں کاتب غلطی کیتی ہے۔ یا اے ناں کاتب دا خود اپݨا ہے۔ جیں اے قصہ نقل کیتے۔ ہُݨ علی حیدر ملتانی دے قصے وچوں ونکی ݙیکھو:

کلام مادر با دختر:

کیچ ولے دی عشقوں تینکوں فی الواقع میں جاتی دھی

ساکھ گوایا چاک سوہایو لایو داغ کیوں ذاتی دھی

ماہی نال نوالہ پیالہ بُھلی نہ سمجھ پچھاتی دھی

حیدر متئیں ݙیندے تھکیئے ما پیئو دھی ݙینہ تے راتی دھی 

ہیر:

میں تے رنگ ماہی دے رتی میں تے مت نہ آوے ماء

کیا مُحبّ’‘ فی شَمِیُم کون اے راز سناوے ماء

الحب یعلیٰ رانجھے ٻاجھوں ہور نظر نہ آوے ماء

من یھدی اللہ حیدر اس نوں راہوں کون بھلاوے ماء

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان