جاوید چانڈیو.

نذیر لغاری آہدے جو میر حسان الحیدری ‘ جاوید چانڈیو دا وی پیو اے۔حالانکہ سِدھی ڳالھ اے جاوید چانڈیو میر صاحب دا پُتر اے ۔ میکوں سمجھ نی آندی جو نذیر لغاری ’’وی‘‘ دی اضافت لا تے کیا آکھݨ چاہندے ۔ ساکو ںپاڳل سمجھدے یا ساݙا امتحان گھندے ۔ نذیر لغاری جو کجھ آکھے اَساں ایندے وَلے اِچ نی اندے اساں سِدھی صفا ڳالھ ڄاݨدے ہیں ‘ وَل پھیر ساکوں نی آندے۔ ٻہوں گھٹ لوک ہوندن جیڑھے ماء پیئو دے پیراں تے ٹُردن تے ایجھیاں مثالاں وی ڈھیر لبھ پوندن ۔ پیو جیڑھے دڳ دا مسافر ہا پُتر وی اوندا راہی تھیا ۔ جاوید چانڈیو دی مثال وی ایویں ہے ۔ میر صاحب علم و ادب دا کھوجی اے تے جاوید اُنھاں دا پیرڑی اے ۔ ایہ ڳالھ لکھݨ پڑھݨ دی حد تئیں ٹھیک اے ۔ نتاں جیڑھے کم میر صاحب کیتن او چانڈیو نی کر سڳیا ۔ اَخر پیو ‘ پیو ہوندے ۔ میر صاحب ہک توں زیادہ شادیاں کیتن تے چانڈیو چھڑا ہک کیتی اے ۔ اِتھاں ہک ڳالھ پیو نال رَلدی ہِس اَبے سئیں  وی اپݨی مرضی نال شادیاں کیتن تے پُتر وی اپݨی مرضی کیتی اے ۔ ایویں ساݙے وسیب اِچ سید انیس شاہ جیلانی وی اپݨے بابے دے پیراں تے ٹُرے ۔ سید مبارک شاہ ادبی جھوک وسائی ہئی ۔ انیس شاہ آباد رکھی اے ۔ سید مبارک شاہ شاعراں تے ادیباں دا مٹھل ہا پُتر وی عاشق اے ۔ سید مبارک شاہ شریف آدمی ہا تے انیس شاہ وی شریف جوان اے ۔ جیڑھی رَن تے اَبا اَکھ رکھی کھڑا ہا پُتر وی اوندا عاشق ہا ۔ ایہ ہوندن سچے پیرڑی ۔ ایہ تاں شکر تھیا جو رَن دے وارثاں کوں کن تھی ڳئے تے او علاقہ چھوڑ ڳئے نتاں پیو پُتر دے درمیان دنگل لڳے ہا تے تماشہ جڳ ݙیکھے ہا ۔ زن ‘ زر تے زمین بندے کنوں کیا کجھ نی کرویندی ۔ خیر ایہ تاں شاہ صاحب دا ذکر وچ آ ڳئے ۔ ڳالھ تھیندی پئی ہئی جاوید چانڈیو دی ۔ چانڈیو جݙاں کراچی ہوندا ہا ساکوں ہوں زمانے ایندیاں خبراں ہِن۔ ہک زمانہ ہا وسیب اِچوں ترٹھے کراچی بھڄدے ہن۔ روزی وی کریندے ہَن تے پڑھدے وی ہَن ایہ او لوک ہِن جنھاں تے دھرتی ماء دی جھولی تنگ تھی ڳئی ۔ ماء کول اِنھاں دے حصے دا رزق نہ ہا ۔ ایہ لوک سِر دے کُراڑے ہن ‘ دھکے دھوڑے کھدونیں پر کنڈ ولا نہ ݙٹھونیں۔اِنھاں اِچ نذیر لغاری‘ انجم لاشاری‘ شاہد جتوئی ‘ سعید خاور تے بعد اِچ ریاض بھٹی وی شامل تھی ڳیا ۔ اَڄ ایہ لوک وݙے جوان سݙیندن۔1989 ء اِچ اسلامیہ یونیورسٹی بہاول پور ایم اے سرائیکی دیاں جماعتاں شروع کیتیاں تاں دوستاں جاوید چانڈیو کوں بہاول پوردِھکا ݙے چھوڑیا ‘ کاکا توں تاں ڄُل کراچی دے ݙا دا نیوی‘ حالانکہ ہوں زمانے جیڑھی چانڈیو دی پھوں پھاں ہئی ایہ ہا کراچی دے ݙا دا ۔ جے کراچی رہ ویندا تاں کہیں سیکٹر دا انچارج ہووے ہا تے ایندی پرچی وی چلے ہا بلکہ ہُݨ وزیر مشیر ہووے ہا کیو ںجو ہوں زمانے دے سیکٹر انچارج اَڄکل وزیر مشیر بݨیے ودن ۔ پر شکر اے چانڈیو ساݙے نصیب اِچ لکھیا کھڑا ہا ۔ نینگرپ اِچ جوان دا دماغ فوجداری ہا ۔ ݙوں چار خلیفے ایندے اندروں ٻاہروں راہندے ہَن ‘ ہک تاں پڑھیا لکھیا ہا ݙوجھا پینترے باز وی ہا ۔ بلوچکا خرخسہ وی ہَس۔ چھوہراں کوں دڑکے دَٻاشے وی ݙیندا ہا ۔ جے سدھی ڳالھ کروں تاں طالب علمی اِچ بدمعاش ہا ۔ بدمعاشی دا مطلب ایہ نی جو غنڈہ ٹیکس گھندا ہا ایویں روپ پانوݨ دی خاطر لوکاں کوں اَکھیں ݙیکھائی رکھدا ہا ‘ وَل خیر نال او دور وی گزر ڳیا تے چانڈیو اُستاد لڳ ڳیا حالانکہ وݙا اُستاد پہلے وی ہا پیا ۔ اُستاد بݨݨ نال سونے تے سہاڳہ تھی ڳیا ۔ وقت وقت دی ڳالھ اے یا او وقت ہا جوان دی اَکھ رَتی ہوندی ہئی ۔ کتھائوں لنگھدا ہا تاں چھوہر رستہ چھوڑ ݙیندے ہَن ۔ بعض دفعہ تاں اُستاداں دے وی ڳل پئے ویندا ہا ۔ اَڄ ایہ وقت اے جو ٹُردا ویندا ہووے تاں اَکھیں دھرتی تے ہوندن ۔ خواجہ فریدؒ تے پی ایچ ڈی کریندے کریندے پکا بندہ بݨ ڳئے ۔ صوفی تھی ڳئے ۔ صوفی وی ایجھا تھئے جو پنج وقت نماز پڑھدے‘ ڈائریکٹ اللہ نال ڳالھیں ہوندن ۔ ہُݨ تاں ورد  ورود  وی کریندے ۔ اکثر مراقبے اِچ ہوندے ۔ کہیں کہیں ایلے اچاچیت ’’حق ہُو‘‘ دا نعرہ لا نال ٻیٹھے بندے دی چھرکی کڈھوا ݙیندے ۔ ایہ سارے قدرت دے رنگ تے حضرت خواجہ غلام فریدؒ دی کرامت اے ۔ نتاں کل کلہوکی ڳالھ اے ۔ چانڈیو کہیں دے ہتھ نہ آندا ہا ۔ ہُݨ ہر کوئی آہدے چانڈیودانشور اے ‘ ماہر فریدیات اے ۔ حالانکہ اَساں پہلے آہدے ہاسے ہک ݙینہہ ایہ سِٹا پکسی۔ ساکو ںتاں ہکو مظفر بخاری نی جیوݨ ݙیندا ۔ آہدے بھٹی صاحبا! جاوید چانڈیو وݙا دانشور اے ۔ میں سو واری آکھیئے شاہ صاحبا! میکوں کیا ݙسیندیں جیندا ڄم ݙٹھے اُوندے ݙند کیا ݙیکھݨ۔ جاوید چانڈیوآہدے جݙاں میں اَٹھویں پڑھدا ہم بابے دی لائبریری اِچ وڑڳیا ہم تے مولانا لطف علی دی مثنوی ’’سیفل الملوک‘‘ ہوں زمانے پڑھ گھدی ہم۔ میں سرائیکی زبان و ادب دے ایجھے اُستاداں کوں وی ڄاݨداں جنھاں حالی مثنوی’’سیف الملوک‘‘ ݙٹھی وی کائنی پڑھݨ تاں پرے دی ڳالھ اے ۔ واہ میݙا رب آ تیݙے کم ۔ جاوید چانڈیو مقرر وی بلا دا اے ۔ ہولے ہولے تقریر شروع کریندے تے وَل مچھردے ویندا ۔نقطے اِچوں نقطے کڈھیندے۔ موضوع کوئی وی ہووے اَݨ کھٹ ٻولیندے پر جتنا ٻولیندے ‘ جتنا پڑھدے اتنا لکھدا نی۔ ایں سلسلے وݙا آلسی اے ۔ جاوید حضرت خواجہ غلام فریدؒ سئیں  تے لکھیے ‘ سچل سرمست تے لکھیے ‘ بابا فریدؒ تے لکھیے پر سینگے سنگتیاں تے لکھݨ توں گریز کریندے ۔ اللہ ڄاݨے کہیں پِٹ ہِس ۔ میں سمجھداں جو نویں سرائیکی نثر تے شاعری اِچ ایجھیں لکھاری جوان تھی آئن جنھاں تے لکھݨ چانڈیو کوں ٹھاہندے ۔ اللہ کریسی حیا کریسی ۔ جوان تاں حیا آلا اے ۔ سینگے سنگتیاں تے لکھݨ تے کوئی اُتوں تاں نہ لہسی ۔ جے چانڈیو پی ایچ ڈی نہ کرݨی ہوندی تاں ساکوں خواجہ فریدؒ بارے چار پنج کتاباں کٹھیاں نہ ملدیاں ‘ ایندی مجبوری ہئی ساݙا کم تھی ڳئے ۔ ہک دور ہا چانڈیو ݙینہہ دا سمدا تے رات دا جاڳدا ہا ۔ اَڄکل پتہ نی کیا صورت حال اے ۔ چانڈیو دے گھر جو لنگھ ونڄو روٹی پاݨی دی ڈھیر فکر نی کریندا ۔ ساری ساری رات جاڳسی ٻیٹھا ‘ ڳالھیں نال رَڄا ݙیسی ۔ بعض دفعہ مِلݨ توں وی گریز کریندے ۔ ہر کہیں نال نی گُھلدا مِلدا ۔ چانڈیو ساݙا یار اے پر اَساں ایندی قدر ایںسانگوں کریندوں جو پڑھیا لکھیا اے ۔ جاوید کہیں زمانے کٹھاں اِچ باقاعدہ حاضری ݙیندا ہا ‘آ تاں ہُݨ وی ویندے جے کوئی موٹر تے چا آوے تے وَل پُڄا وی آوے ۔ چانڈیو سرائیکی دا او استاد اے جیڑھا سندھی زبان وی ڄاݨدے تے سندھی ادبی ٹور دا وی سونہاں اے ۔ دنیا دے ادب تے وی نظر ہِس ۔ جوان دا رنگ کݨک رنگا ‘ نک تکھا ‘ اَکھیںشِکرے دیاں ‘ منہ تے چاپویں ݙاڑھی ‘ ویس ہمیشہ سادہ پیندے۔ شلوار قمیض من بھاندا لباس ہِس ۔ پیریں نوروزی پیندے ۔ کہیں زمانے چانڈیو دے سر تے وال پورے ہَن ۔ ڈاکٹر بݨدے بݨدے اَدھے رہ ڳئین تے پروفیسر تھیندے  تھیندے منہ ‘ متھا تے سِر ہک تھی ویسی ۔ کہیں زمانے جوان کوں شاعری دا شوق وی تھیا ہا ۔ میکوں ہک ݙوں نظماں سُݨوائیاں وی ہانس پر میکوں چھڑا ہک لائن یاد رہ ڳئی اے:

نِمّاں شودیاں کُوڑ ہنڈاون نِماں دا کیا ݙوھ

بلوچی رڳ دا ماݨ وی ہِس ۔ آہدے یاری لاوݨ تے دشمنی رکھݨ دا وی ساکو ںݙا آندے ۔ چانڈیو کوں دھیاں وانگوں پُتر وی نِسے آکھ سڳدے ۔ بھانویں لکھ نمازی تھی ڳئے ۔ جوانی آلیاں غربازیاں تاں خیر ہُݨ نی رہ ڳیاں ۔ چہرے تے نور آڳیس’ ہُݨ تاں سر سٹ تے ٹُردے ۔ ایݙے اوݙے گھٹ ودھ ݙہدے ۔ وَل وی ایندا اعتبار کائنی بھانویں لکھ صوفی تھی ونڄے نمازی بݨ ونڄے خبردار‘ ہوشیار ۔ ایندے من دی کہیں چُنڈ اِچ ہک ’’چانڈیہ بلوچ ‘‘سُتا پے جیڑھا کہیں ویلے وی جاڳ سڳدے۔

ماہݨھوں سبھ نہ سوہݨا

پکھی سبھ نہ ہنجھ

٭٭٭

## حوالہ
سانول سلوݨے(خاکے)، مصنف: عبدالباسط بھٹی۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان