open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
اخبارِ عام

اخبار عام، کوہ نور دے کاتب پنڈت مکندرام نے یکم جنوری 1871ء کوں لاہور توں جاری کیتا۔ پہلے ہفت روزہ ہئی، ول سہ روزہ تھی گیا۔ پنڈت گوپی ناتھ پہلے اڈیٹر ہن۔ قیمت فی پرچہ ہک پیسہ تے سالانہ چندہ ڈھائی روپے ہئی۔ اکثر اشتہارات کیتے چار صفحات تے مشتمل الگ ضمیمہ نکلدا ہئی۔ پنجاب دی اردو صحافت وچ جدید دور دا آغاز ہیں اخبار نال تھیا۔

## حوالے
اخباری شیعہ

اخباری اثنا عشریہ اہل تشیع وچ نمودار تھیوݨ والا ہک ذیلی فرقہ اکھیج سڳدا ہے جس وچ قرآن، حدیث حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم تے حدیث امامیان اثنا عشریہ دی جانب توں آوݨ والی خبر تے قیام کیتا ویندا ہے تے انہاں دے مطابق کہیں دیگر عالم (علما) دے اجتہاد دی اہمیت دینی امور وچ محض فتاوی دی حد تک ہی محدود ہوندی ہے نا کہ ایں دے برعکس تفرقے اصولی دی طرح علما کوں امام دے بارے وچ اجتہاد دی اجازت فراہم کیتی ونجے۔ شیعاں وچ ایں تحریک یا فرقے دی ابتدا دا زمانہ ستارہویں صدی (یا اس توں کچھ قبل)۔ بیان کیتا ویندا ہے تے اس دا مقام ایران تسلیم کیتا ویندا ہے.  اوں زمانے وچ اوہ علما جیہڑے اجتہاد کوں رد کریندے ہن انہاں توں ہی ایں دا آغاز تھیا جبکہ سنی تفرقے والیاں دے برخلاف (جنہاں دے مطابق اجتہاد دی ہݨ ضرورت باقی نی رہی) شیعہ اخباریاں دے خیال وچ قرآن تے سنت (جس وچ امامیان دی احادیث یعنی خبراں وی شامل ہن) تمام اقسام دے مسائل دی وضاحت کیتے کافی ہن تے غیبت صغرٰی دے زمانے وچ عقل تے اجماع کوں استعمال کریندے ہوئے علما دے کول مذہب وچ مداخلت دی گنجائش نی.  
## اخباری (اہل تشیع) دے منابع علوم
* قرآن کریم  
* احادیث رسول صلی اللہ علیہ وآلہٖ وسلم و آئمہ اہلبیت اطہار علیھم السلام
## موجودہ اخباری عالم دین
* 1.وحید الدین حیدر
## ماضی دے اخباری شیعہ عالم دین
1.شیخ یوسف بحرانی

## حوالے
اختر مینگل

سردار اختر مینگل ہک پاکستانی سیاستدان تے پاکستان وچ بلوچستان صوبے دے وزیر اعلٰی دے طور تے خدمات سر انجام ݙیوݨ والے ہک ممتاز بلوچ قوم پرست تے مینگل قبیلے دے نواب زادہ ہن. اوہ عطاء اللہ مینگل دے صاحب زادے ہن . اوہ ہک صوبائی سیاسی جماعت بلوچستان نیشنل پارٹی (مینگل) (بی این پی) قیادت کریندے ہن. جیں دا دعویٰ ہے کہ اوہ، پرامن تے جمہوری جدوجہد دے ذریعے بلوچستان دے مساوی حقوق دا مطالبہ کریندے ہن ۔

## حوالے
اخبار سائنٹیفک سوسائٹی

اخبار سائنٹیفک سوسائٹی یا علی گڑھ گزٹ (انگریزی: Aligarh Institute Gazette) جیں دا پراݨا ناں سرسید گزٹ ہئی،  سر سید احمد خان نے علی گڑھ توں 3 مارچ 1866ء کوں جاری کیتا۔ پہلے ہفت روزہ ہئی ول سہ روزہ کر ݙتا گیا۔ عام طور تے صفحے وچ ݙو کالم ہوندے ہن۔ ہک کالم وچ انگریزی تے ݙوجھے وچ اردو عبارت ہوندی ہئی۔ بعض مضامین اردو یا انگریزی وچ الگ ݙتے ویندے ہن۔ مقصد حکومت کوں عوام دے خیالات و احساسات تون آگاہ کرنا ہئی۔ 32 سال تک برابر تاریخ معینہ تے نکلدا ہئی۔

## حوالے
اخبار سیرام پور

اخبار سیرام پور، بھارتی ریاست مغربی بنگال دے سیرام پور (ہگلی دے قریب) دے مسیحی مشنریاں دا فارسی اخبار ہے جیہڑا 1826ء وچ جاری تھیا۔ حکومت ہک روپیہ فی کاپی دے حساب نال ایندی 120 کاپیاں خریددی ہئی۔ ایہ کاپیاں اعلٰی حکام تے دہلی، آگرہ، بنارس تے کلکتہ دے کالجاں تے مدرسیاں کوں بھیجے ویندے ہن۔ ݙو سال بعد سرکاری امداد بند تھیوݨ تے ایہ اخبار بند تھی گیا۔ ایں توں قبل 1818ء وچ سیرام پور دے مشنری ڈگ ورسانہ تے سماچار درپن ݙو بنگالی اخبار شائع کر چکے ہن۔ 28 مارچ 1822ء کوں سماچار درپن دا فارسی ایڈیشن جام جہاں نما دے ناں نال جاری کیتا گیا۔

## حوالے
اخروٹ

thumb|
اخروٹ یا اخروٹ ایرانی (علمی نام: Juglans regia) اخروٹ Juglandaceae خاندان دا ہک درخت ہے جیں دی کاشت ایشیا تے يورپ وچ تھیندی ہے تے موجودہ زمانے وچ دنیا وچ سب توں زیادہ کاشت تھیوݨ والا درخت ہے۔ ایں دی لمبائی 45 میٹر تک ہوندی ہے۔ جنگلی درخت کاشت تھیوݨ والے درخت توں لمبی تے پتلی ہوندی ہے۔ اخروٹ ایراني اپریل توں مئی تک پھلدا ہے . ایں دا پھل عام طور نال اخروٹ دے ناں نال مشہور ہے۔ ایہ درخت بہت سارے طبیعی مواد اسید لینولئیک، گالیک اسید، الاجیک اسید، β-Carotene، حیاتین ج، حیاتین بی - 3، بی - 5، بی - 6، حیاتین اي، ٹریس عناصر پوٹاشیم، فاسفورس اور میگنیشیم , Juglone, كيرسيتين، کائمفرول تے مشتمل ہے۔ اخروٹ کھاوݨ دی صنعت، طب تے سنگار وچ استعمال تھیندا ہے۔ ایں دا پھل 70% چربي مواد، 18٪ پروٹین تے 3٪ کاربو ہائیڈریٹ تے مشتمل ہے مگر ایں دے پودے دا تیل وی حاصل کیتا ویندے۔
## حوالے
اخسویرس

اخسویرس ایران دا بادشاہ ہئی جیہڑا یونانی زبان وچ Xerxes دے ناں توں مشہور ہے۔ ایں دا دارالخلافہ سوسن (Shushan) نامی شہر ہئی۔ تاریخ گواہ ہے کہ ایں بادشاہ دی مملکت قدیم ہندوستان دے شمال مغربی علاقوں توں گھن کے مشرقی افریقہ وچ ایتھوپیا (Ethiopia) تک پھیلی ہوئی ہئی۔ اس بادشاہ دی تخت نشینی دا سال 486 قبل مسیح تے سال وفات 465 قبل مسیح ݙسایا ویندا ہے ۔
اخسویرس بادشاہ نے مشہور یہودیہ آستر نال شادی کیتی۔ جیں نے بادشاہ دے ہک وزیر ہامان دی یہودیاں دے قتل عام دی سازش کوں ناکام بݨایا۔ بادشاہ دا ذکر بائبل دی کتاب آستر وچ تفصیل نال آیا ہے۔

## حوالے
اخفش اصغر

**اخفش اصغر**،  ابو المحاسن علی بن سليمان بن الفضل تے ایہ مشہور ہن اخفش اصغر توں،  ولادت 235ھ 849ء وفات 315ھ، 927ء) ایہ نحوی ہن.  بغداد نال تعلق ہے۔ اوہ مصر وچ رہے 287ھ توں 300ھ تک، ول اوہ حلب چلے گئے، ول واپس بغداد آ گئے تے اتھائیں کر فوت تھئے.  انہاں دی تصنیفات وچ  «شرح سيبویہ» و «لانواء» و «المهذب» ہن .
## حوالے
اخفشِ اکبر

اخفش اکبر ابوالخطاب عبد الحميد بن عبد المجيد ہن تے انہاں دی شہرت اخفش اکبر نال ہے.  انہاں دی وفات 177ھ بمطابق 793ء اے تے ایہ  نحوی ہن۔

ولادت هَجَر بحرين، وچ تھئی تے انہاں دی سکونت بصرہ وچ ہئی . ایہ غلام ہن قيس بن ثعلبہ دے .انہاں کوں اخفش اول وی آکھا ویندا ہے.  ایہ کتب تفاسیر وچ اشعار دے ماہر ہن. 
انہاں توں ہک جماعت نے علم حاصل کیتا. انہاں وچوں عيسٰى ابن عمرو، ابو عبيدة، معمر بن المثنى، و أبو زيد الأنصاری، اصمعی، و سيبویہ زیادہ مشہور ہن۔

## حوالے
اخلاق احمد

**اخلاق احمد** (Akhlaq Ahmed) ہک پاکستانی پس پردہ گلوکار ہن۔ اوہ کراچی دے ہک مشہور میوزک گروپ دے رکن ہن.  جیں دے ݙو دیگر اراکین پس پردہ گلوکار مسعود رانا تے اداکار ندیم بیگ ہن۔ **اخلاق احمد** دی پہلی فلم بطور پس پردہ گلوکار پازیب ہئی جیہڑی 1973ء وچ ریلیز تھئ ہئی۔

## حوالے
اخلاق دی جیت

اج پٹرول پمپ تیں تیل گھنڑ گیاں، تیل گھن تیں بائیک کڈھیندا پیا ہم، تاں بائیک دا کلچ پمپ آلے چھوکرے دی پاسے آلی جیب اچ اڑ گئے، اتے اوں شودے دا چولا آدھل تائیں چیریا گئے، بس اوندے بعد چھوکرے دا منہ چُلدا ہا سمجھ کشے کینا اندی پئی ہائی، بس اوندی باڈی لینگویچ ڈسیندی پئی ہئی جو کڈھیندا مندے کھڑے، میں مکمل آرام نال اوندے پہاڑے سنڑیے، جیہرلے چپ کیتیس میں آکھیے لالا تیڈی مجلس ختم تھی گئی اے ؟
چپ کر تے کھڑ گئے، میں بائیک پاسے نال کھڑا کے اوں کنوں معذرت کرنڑ پئے گیاں، ہک دفعہ معذرت کیتیمی، ڈوجھی دفعہ، تریجھی دفعہ چھیکڑ اوں آکھیے ٹھیک اے یار ونج ہنڑ جیہرا کجھ تھی گئے تاں بس تھی گئے، میں لحظہ جمب تے وت پج گیاں، میں آکھیے سوری یار آپکا سوٹ تباہ ہوگیا، ذرا سڑ کےآکھیس ٹھیک ہے بھائی جاؤ، میں وت لحظہ انتظار کر کے وت گیاں وت معذرت کیتیمی آکھیس اڑے جاؤ بھائی ٹھیک ہے بس، اوندے بعد میں وت جو گیاں میں اجاں الایا کشے کینا ہا، اوں آپ ہتھ چا بدھین، آکھیس یار میکوں معاف کر، امیداے جو آئندہ کہیں کوں مندے نہ ڈیسی 😂۔ مظہر حسین
## حوالے
اخوان المسلمون

ایہ جماعت 1929ء وچ مصر وچ قائم تھئی۔ ایں دے بانی شیخ حسن البنا ہن جیہڑے اسسروریہ دے ہک گاؤں دے رہݨ والے ہن۔ انھاں نے ایں تحریک دا آغاز 1923ء وچ کیتا ہئی مگر 1929ء وچ اینکوں باقاعدہ شکل ݙتی گئی۔ ایں دا منشا اسلام دے بنیادی عقائد دا احیا تے انہاں دا نفاذ ہئی۔ مگر بعد وچ ایہ جماعت سیاسی شکل اختیار کر گئی۔ مصر وچ ایہ تحریک کافی مقبول تھئی تے ایں دیاں شاخاں ݙوجھے عرب ممالک وچ وی قائم تھی ڳئے۔ ݙوجھی جنگ عظیم دے خاتمے تے ایں دے اراکین دی تعداد ویہہ لکھ دے لگ بھگ ہئی۔

## حوالے
اخوندزادہ سیف الرحمٰنؒ

**اخوند زادہ سیف الرحمن** مبارک رحمتہ اللہ علیہ سلسلہ نقشبندیہ مجددیہ، شیخ احمد سرہندی مجدد الف ثانی دی ذات نال منسوب طریقہ دے ہک اسلامی مذہبی تے روحانی رہنما ہن، جنہاں کوں عموماً حضور مبارک سرکار دے ناں نال یاد کیتا ویندا ہے۔
## تاریخ پیدائش
ولادت بروز سوموار بمطابق 20 محرم الحرام 1344ھ تے عیسوی سال دے اعتبار نال 10اگست 1925ء وچ تھئی ( ایہ تاریخ آپؒ دے صاحبزادہ احمد سعید یار صاحب نے لکھوائی) جبکہ **درۃ البیان سیرت حضرت اخوند زادہ سیف الرحمٰن** دے مطابق 1349ھ بمطابق عیسوی 1930 بݨدی ہے. افغانستان دے صوبہ ننگر ہار دے ضلع کوٹ، تحصیل قلعہ وال، گاؤں باباکلی وچ تھئی جیہڑا جلال آباد توں تقریباً 20 کلو میٹر ہے۔۔**[[السیف الصارم]]** انہاں دے ناں نال منسوب تے سلسلہ سیفیہ دا نمائندہ ماہنامہ ہے۔
## بانی سلسلہ
آپؒ تصوف وچ سلسلہ سیفیہ دے بانی ہن جیہڑا اہلسنت والجماعت دے حنفی مکتب فکر نال تعلق رکھدے ۔ کئی غیر مسلماں نے آپؒ دی تبلیغ نال اسلام قبول کیتا۔
انہاں دے ناں دی نسبت توں انہاں دے پیرو کاراں کوں سیفی آکھا ویندا ہے.  (سیفی) اوہ سلسلہ تصوف ہے جس وش اتباع سنت دی پابندی تے بہت زور ݙتا ویندا ہے جبکہ لطائف، جیویں کہ قلب ،روح ،سر، خفی، اخفا دی تعلیمات دوران ذکر خفی وجد دی کیفیات  بے اختیاری وچ ایسی کیفیات دا ظاہر تھیوݨا جس نال جسم کنبدا ہے،  مختلف آوازاں نکلدیاں ہن،  ایں سلسلے دی خاص علامات ہن۔ لکھاں مریدین، ہزاراں خلفاء تے اولاد مبارکہ اج وی سلسلہ سیفیہ دی ترویج کیتے کوشاں ہن۔ انہاں دے زمانے دے بڑے بڑے اکابرین اہلسنت نے انہاں دی مدح سرائی فرمائی تے آپؒ دے علم و اخلاص کوں سراہا. 
## وصال
اخوند زادہ سیف الرحمن رحمتہ اللہ علیہ  دی وفات 27 جون بروز اتوار 2010ء بمطابق 15 رجب 1431 ھ کوں تھئی۔
آپؒ دا مزار مبارک مرکزی آستانہ عالیہ نقشبندیہ سیفیہ، فقیر آباد شریف، لکھو ڈھیر، لاہور، صوبہ پنجاب، پاکستان وچ ہے۔

## حوالے
ادارہ ثقافتِ اسلامیہ

ادارۂ ثقافت اسلامیہ، پاکستان وچ واقع اسلامی علوم دا خود مختار غیر سرکاری اشاعتی ادارہ ہے۔ ایہ ادارہ لاہور وچ 1950ء وچ ایں غرض نال قائم کیتا گیا کہ اسلامی تہذیب و ثقافت دے مختلف پہلوؤاں دا علمی و تحقیقی مطالعہ کیتا ونجے۔ ایں ادارے دے پہلے ناظم اعلیٰ خلیفہ عبدالحکیم ہن۔ ڈاکٹر صاحب مغربی و یورپی فلسفے دے نال نال اسلامی فلسفے تے وی عبور رکھدے ہن۔ ادارے دے ارکان دے انتخاب وچ اوں وقت ایں امر دا خیال رکھا گیا کہ اوہ قدیم و جدید علوم تے قدرت کاملہ رکھدے ہوون۔ چنانچہ مولانا محمد حنیف ندوی، مولانا محمد جعفر شاہ پھلواری، مولانا مظہر الدین صدیقی، ڈاکٹر محمد رفیع الدین،  بشیر احمد ڈار، پروفیسر محمد سرور، رئیس احمد جعفری تے شاہد حسین رزاقی جیہے جید علما دا انتخاب کیتا گیا۔ خلیفہ عبدالحکیم دے بعد محمد شریف کوں نظامت دے فرائض سونپے گئے ایندے بعد شیخ محمد اکرام نے ایں ادارے دی صدارت سنبھالی۔ 1973 وچ پروفیسر محمد سعید ایں ادارے دے ناظم مقرر تھئے۔ جب کہ کجھ عرصہ ڈاکٹر وحید قریشی وی ایں ادارے دے ناظم رہے۔ ایں ادارے دی جانب توں سینکڑاں کتاباں شائع تھی چکیاں ہن۔ جنہاں دا موضوع اسلامی و پاکستانی ثقافت و تہذیب تے تاریخ برصغیر پاک و ہند ہے۔
## حوالے
ادارہ شماریات، پاکستان

ادارہِ شماریات، پاکستان (Pakistan Bureau of Statistics)، پاکستان دا ہک ادارہ ہے جیہڑا پاکستان دے اہم ترین انتظامی شاخاں وچوں ہک ہے، ایہ وزارت مالیات دے تحت ہے۔ ایں ادارے دا کم مفصل و معتبر ریسرچ سر انجام ݙے کے قومی شماریات دی تفصیلات فراہم کرݨا ہے۔ ادارہ شماریات عالمی سطح پر ہونے والی شماریاتی تبدیلیاں توں آگاہ رہݨ دے نال نال اقتصاد، حکومت، تجارت تے دیگر شعبہ جات وچ تفصیلی تے جامع معلومات فراہم کریندا ہے۔ ملک بھر وچ مردم شماری کراوݨا وی ہیں ادارے دے ذمہ داریاں وچوں ہک ہے۔

## حوالے
ادارہ ادبیات اردو

ادارۂ ادبیات اردو دا قیام 1920ء وچ تھیا ہئی۔ ایہ ادارہ حیدرآباد دے علاوہ سابقہ ریاست حیدرآباد دے دیگر اضلاع وچ اردو زبان و ادب دے فروغ دا کم کریندا ہئی تے ایندی ریاست دے اضلاع وچ وی شاخاں ہن۔
## شعبے
ادارے دے حسب ذیل شعبے دور نظام وچ فعال ہن :
# تعلیم بالغان
# اشاعت کُتُب
# کتب خانہ
# تحفظ علمی و ادبی آثار
# میوزیم
# شعبہ نسواں
# تیاری اردو انسائیکلوپیڈیا
# ماہنامے دی اشاعت
# دفتری شعبہ
## امداد
ایں ادارے کوں ابتدا وچ 3,500 روپیے سالانہ دی سرکاری امداد ݙتی ویندی ہئی۔ ول ایندے بانی ڈاکٹر محی الدین قادری زور دی حکومت وچ نمائندگی دی وجہ نال 1944ء توں ایہ امداد ودھا کے 12,000 روپیے سالانہ کر ݙتی گئی۔ حالانکہ سرکاری امداد اوں دی ضروریات دی تکمیل دا ہک اہم ذریعہ ہئی، تاہم دیگر ذرائع توں وی مالی ضروریات دی تکمیل وی تھیندی ہئی۔

## اضافی امداد دے نال نویں شرائط تے ادارے دا نواں کردار
* ادارے دی اعلٰی ترین مجلس وچ بالالتزام جامعہ عثمانیہ دا ہک نمائندہ منظورہ سرکار تے ناظم تعلیمات بحیثیت رکن رہسی ۔
* ادارے دے کتب خانے تے علمی ذخیرے محققین علم و ادب کیتے کھلے رہسن ۔
* ادارے تے لازم ہئی کہ اضافی رقم دا نصف حصہ بلڈنگ فنڈ کیتے مختص کیتا ونجے۔

## حوالے
ادارہ یادگارِ غالبؔ

ادارۂ یادگار غالب کراچی وچ واقع پاکستان دا ہک غیر سرکاری خود مختار علمی و ادبی ادارہ ہے، جیں دے قیام دا مقصد اردو زبان دے عظیم شاعر، مرزا اسد اللہ خان غالب دی صد سالہ تقریبات دا اہتمام کرنا تے غالب دی حیات و فن تے تحقیقی کتب دی نشر و اشاعت ہے۔ ایہ ادارہ نہ نفع نہ نقصان دی بنیاد تے اردو زبان و ادب تے بالخصوص غالب دے فن و فکر دی ترویج دے کیتے وقف ہے۔
## قیام تے اغراض و مقاصد
26 جنوری، 1968ء کوں کراچی، پاکستان وچ ادارۂ یادگار غالب دا قیام عمل وچ آیا جیں دے صدر نامور شاعر فیض احمد فیض، جنرل سیکریٹری مرزا ظفر الحسن، سیکریٹری بیگم آمنہ مجید ملک تے خازن محمد عمر مہاجر ہن۔ ایں ادارے دے قیام دا مقصد 1969ء وچ مرزا اسد اللہ خان غالب دی صد سالہ برسی دی تقریبات دا اہتمام کرنا ہئی۔ ایہ ادارہ ہک فعال علمی ادارہ ثابت تھیا۔ ایں ادارے نے 1969ء وچ غالب دی صد سالہ تقریبات بڑے اہتمام نال منائیاں، جنہاں دا آغاز 9 مئی 1969ء کوں تھیا۔ انہاں تقریبات وچ نوادراتِ غالب دی نمائش، محفلِ موسیقی تے محفلِ مشاعرہ دا انعقاد شامل ہئی۔
## انتظامیہ
ادارہ یادگار غالب دی موجودہ انتظامیہ دے ناں ایہ ہن :
* ڈاکٹر شاداب احسانی (صدر)
* صبیح الدین رحمانی (نائب صدر)
* ڈاکٹر رؤف پاریکھ (معتمد)
* ڈاکٹر تنظیم الفردوس (نائب معتمد)
* عزیز منصور (خازن)
* سید معراج جامی (رکن مجلس عاملہ)
* سید عابد رضوی (رکن مجلس عاملہ)
* ڈاکٹر یاسمین سلطانہ فاروقی (رکن مجلس عاملہ)
* ظفر جنجوعہ (رکن مجلس عاملہ)
* محمد حمزہ فاروقی (رکن مجلس عاملہ)
## غالب لائبریری دا قیام
1971ء وچ ادارۂ یادگار غالب نے کراچی وچ ہک بہت شاندار لائبریری قائم کیتی جیں دا ناں غالب لائبریری ہے۔
## مطبوعات
ادارۂ یادگار غالب نے غالبیات دے حوالے نال اہم تحقیقی کتاباں شائع کیتیاں جنہاں وچ خاص خاص مندرجہ ذیل ہن:
* غالب صد رنگ
* مصطلحات‌الشعراء
* رفت و بود 
* غالبیات نیاز فتح‌پوری
* میرے جیون کی کچھ یادیں 
* معربات رشیدی
* غالب : نظر و نظارہ
* نوادرِ غالب
* انشائے غالب
* غالب کی اردو نثر اور دوسرے مضامین
* آئینۂ افکار غالب : کلام غالب پر نئی روشنی
* املائے غالب
* جہاتِ غالب رموز غالب
* یادگارِ غالب
* دکن اداس ہے یارو
* عمرِ گزشتہ کی کتاب
* مقالات ممتاز
* زمانہ تحصیل (عطیہ فیضی کی خودنوشت)
* مسافران لندن
* سر سید کی صحافت
* تواریخِ عجیب المعروف بہ کالا پانی
* فلسفیانہ مکالمے
* جدید فلسفیانہ افکار
* شاہ ولی اللہ اور ان کے اصحاب
* حسین بن منصور حلاج
* اشاریہ جلام فیض
* اقبال اور کلام اقبال
* اقبال شناسی اور نگار
* ہماری قومی ثقافت
* مغل سرائے
* انتخاب کلام امیر مینائی (نعتیہ)
* انتخاب کلام امیر مینائی (عشقیہ)
* خرمن جاں (مجموعہ نظم و نثر)
* صنم خانہ عشق
* نامہ ہائے فارسی غالب
* مآثر غالب
* غالب: نظر و نظارہ
* آہنگ پنجم (ترجمہ خطوط غالب)
* نذرِ غالب
* تعبیراتِ غالب
* غالب: شخصیت و کردار
* غالب کے سات رنگ
* گفتہ غالب (شرح کلام غاب)
* غالب اور آج کا شعور
* متفرقات غالب
* غالبیات نیاز فتح پوری
* تلامذہ غالب
* تاریخ ادب اردو تحقیق کے آئینہ
* ابو الفضل صدیقی اور اردو کا افسانوی ادب
* پاکستان اور ہندوستان اردو تحقیق و تدوین
* تذکرۃ الشعرا
* چراغ حسن حسرت: احوال و آثار
* غالب شناس مالک رام
* غالبیات کے چند فراموش شدہ گوشے
* نگارشات شمیم
## حوالے
اداس نسلیں

اداس نسلیں اردو زبان وچ لکھا ونجݨ والا تاریخی ناول ہے جینکوں عبد اللہ حسین (پیدائش :14 اگست، 1931ء وفات:4 جولائی، 2015ء) نے 1963ء وچ تحریر کیتا۔ ایہ ناول عبداللہ حسین دی پہچاݨ بݨا۔ ایں ناول دے پنجاہ توں زیادہ ایڈیشن شائع تھی چکے ہن۔ ایں ناول کوں 1963ء وچ آدم جی ادبی انعام نال نوازا گیا۔

## موضوع
اداس نسلیں دا موضوع برطانوی ہندوستان ہے۔ ایہ ناول اپݨے اندر ہک عہد دی تاریخ سموئے ہوئے ہے۔ ناول دے واقعات دی ابتدا 1857ء دی جنگ آزادی توں تھیندی ہے تے اختتام قیام پاکستان تے تھیندا ہے۔ ناول وچ 1857ء دی جنگ آزادی، جاگیردارانہ ذہنیت دا پھیلاؤ، کانگریس دی سیاست، آل انڈیا مسلم لیگ دی جدوجہد، جلیانوالہ باغ قتل عام، مسلم تشخص دا احساس، ݙوجھی جنگ عظیم تے اوں دے ہندوستان تے اثرات، ہندوستان وچ آزادی دی جدوجہد، تقسیم ہند دے فسادات تے قیام پاکستان دے واقعات کوں خاص کر اجاگر کیتا گیا ہے۔
## حوالے
ادب

ادب زندگی دے اظہار دا ناں ھے ۔ ایہ او راہ ھے جیندے اُتے پندھ کریندے انسان کوں زندگی دے اُنھاں گُٖجھے رازاں دی سُدھ بُٖدھ پوندی ھے جنھاں توں او بے خبر ہوندے۔ادب ہر دَور وچ اَمن دا پیغام عام کریندا رہ ڳئے۔جیندی وجہ توں ایہ دُنیا وچ اَمن دا استعارہ ھے۔اڄ وی دُنیا وچ جتنا ادب تخلیق تھیندا پئے سارا انسان دی فلاح تے بقا دا امین ھے۔سرائیکی دھرتی دے پُراَمن لوک وی صدیاں پُراݨا ادبی ورثہ سینے سانبھ اپݨا ارتقائی پندھ طے کریندن پِن۔ایں وَسوں وچ ادبی وَݨ دی چھاں تلے ساہ گھِنݨ والے شاعر ادیباں دا شمار ہمیشہ پُراَمن لوکاں وچ تھیندا رہ ڳئے۔ ایہ لوک اپݨی دھرتی اتے دیس دے او امانت دار ہِن جنھاں اپݨی قوم دی بے لوث خدمت کریندیں ہوئیں اپݨی قومی شناخت کوں منوائے۔ پر اجٖوکے دَور اچ اِنھاں حق پرستاں داکوجھا حال ݙیکھ کراہیں اساں مونجھے تھی ڳئے ہئیں۔سرائیکی دھرتی دی صدیاں پُراݨی ادبی ڳوجھی دے امانت داریں دے سینے وچ بغض ، کینہ ، حسد تے لالچ جہیں بیماری خبر نئیں کیویں رچ وَس ڳئی ھے۔ایہ تاں اپݨے ایں قومی پندھ کوں حیاتی دا قرض جٖاݨݨ والے لوک ہن۔ اِنھاں تاں اپݨی آوݨ والی نسل کوں شعور دے سوجھلے ݙتن ، اتے ݙیوݨے ہِن۔ اللہ جٖاݨے اِنھاں سوجھلے دے سفیراں دے اندر لاعلاج روڳ کیویں پلݨ پئے ڳن۔ میݙے خیال اچ ادبی مُہاندریاں کوں ذاتی رنجشاں اتے بے بُنیاد نفرتاں ختم کر تے ہک ٻئے نال جُڑݨ دی ضرورت ھے۔اینویں ایں دھرتی دے سچے ادیباں دا خیال وی اساں ساریاں دی ذمہ داری ھے۔ اساݙے دیس دے حکمراناں کوں وی باقی قوماں دے ادیباں وانگوں سرائیکی ادیباں داحق وی ݙیوݨا چاہیدا ھے۔ ایندے علاوہ سرائیکی دھرتی دے صاحبِ ثروت لوکاں دا حق وی بݨدے جو او سرائیکی ادبی پندھ کوں اڳونہاں کرݨ سانگے سرائیکی ادیباں دے ٻانہہ ٻیل بݨن۔ جیکر اساں اپݨے ادب تے ادیباں دی معاشی سرپرستی نہ کیتی اتے اُنھاں کوں مسائل دی کالی رات اچ کلہا چھوڑ ݙتا تاں اساݙی اُمید دا سجھ ہک ݙینھ صلیب چڑھ ویسی۔
اخی اب

thumb|اخی اب

**آخیاب** یا **اخی اب** سلطنت اسرائیل دا ستواں بادشاہ،  عمری دا بیٹا تے آخزیاہ دا پیو ہئی۔ 918 قبل مسیح وچ تخت نشین تھیا۔ ایں دا ناں مشاہیر تاریخ وچوں ہے۔ اوں دے زمانے وچ سلطنت اسرائیل بت پرستی دی طرف مائل تھی گئی۔ بت پرستی کوں تحریک ݙیوݨ والی اوندی بیوی ایزابل جیہڑی ہک فنیقی بادشاہ دی بیٹی ہئی۔ ایہ عورت فنیقیاں دے دیوتا بعل زبول دی پوجا کوں بڑی تیزی نال فروغ ݙیندی پئی ہئی۔ چنانچہ اوں نے سمرون وچ جیہڑا اسرائیل دا نواں پایہ تخت ہئی، ہک مذبح تے ھیکل اوں بت کیتے تعمیر کروایا۔ آخیاب نے ٻاویہہ سال حکومت کیتی تے 898 قبل مسیح وچ ہک جنگ وچ مارا گیا۔
## حکومت دا دور
تواریخ بائبل وچ لکھا ہے کہ اوں دے زمانے وچ ایلیاہ (الیاس) نبی ہن۔ جنہاں نے آخیاب کوں اس دی بت پرستی دی وجہ نال بارش نہ تھیوݨ دی بددعا ݙتی تے مکمل ترئے سال تک خشک سالی رہی۔ اوندے بعد خدا نے بارش عطا کیتی تے ایویں ایلیاہ کوں آخیاب تے فتح حاصل تھئی۔ لیکن ایزبل دے حسد تے غصہ نے ایلیاہ کوں ہجرت تے مجبور کر ݙتا تے اوہ سینا دی وادیاں دی طرف چلے گئے۔

تفہیم القران وچ مولانا مودودی لکھدے ہن کہ اوں موقع تے الیاس علیہ السلام نے جیہڑی دعا منگی، اوں دے الفاظ ایہ ہن۔ "بنی اسرائیل نے تیݙے عہد کوں ترک کیتا۔ تیݙے نبیاں کوں تلوار نال قتل کیتا۔ ہک میں ہی کلہا بچا ہاں۔ سو اوہ میݙی جان گھنݨ دے درپے ہن۔" (سلاطین باب 19، آیت 1۔10)

ہیں اثنا وچ آخیاب دی توجہ مذہبی معاملات توں اٹھ کے سلطنت دی حفاظت دی طرف مبذول تھی گئی۔ بن ہدو شاہ آرام ول ایں مملکت تے حملہ آور تھیا۔ اوندے جھنڈے تلے ٻتریہہ بادشاہ موجود ہن۔ اوں نے سمرون دا محاصرہ کر گھدا تے آخیاب کوں اطاعت کرݨ دا ہک ناشائستہ پیغام بھیجا۔آخیاب نے غصے وچ اینکوں رد کر ݙتا۔  گھمساݨ دی جنگ تھئی تے بن ہدو نے شکست کھادی لیکن ݙوجھے ہی سال بن ہدو ول حملہ آور تھی گیا۔ ایں وار اوہ پہاڑی علاقے توں کنارہ کش تھی کے اسدرلان دے میدان وچ خیمہ زن تھیا۔ بہت زور و شور نال جنگ تھئی تے بہت سارے آرامی کم آئے۔ بن ہدو مجبور تھی کے آخیاب دے سامݨے جھک گیا۔ لیکن آخیاب نے غلطی کیتی تے اونکوں معاف کر ݙتا۔ اوہ تریجھی وار رامات جلعاد دے مقام تے نمودار تھیا جیہڑا اردن دے مشرقی کنارے تے واقع ہے۔ آخیاب نے اپݨے ہمسایہ شاہ یہوداہ یہوسفط کوں وی لڑائی وچ شریک تھیوݨ تے اکسایا۔

زوراں دی جنگ تھئی۔ آخیاب ایں جنگ وچ مارا گیا۔ تے اردن دی انہاں اطراف وچ بن ہدو نے جو چاہا سو کیتا۔ تواریخ بائیبل دی اطلاع دے مطابق آخیاب دے ستر بیٹے ہن جیہڑے سمرون دی ایں جنگ وچ مارے گئے۔

## حوالے
ادبی وساخ

اج سرکار عزیز احسن سئیں دی ادارت وچ دیرہ غازیخان توں نکلنڑ والا پہلا ترائے ماہی رسالہ مدیراعلی سئیں دی محبت پسانویں وصول تھئے جیندے وچ جناب صوفی تاج گوپانگ سئیں جناب اقبال سوکڑی سئیں جناب بشیر غمخوار سئیں جناب Asghar Gurmaniسئیں جناب Sahir Rangpuriسئیں جناب Abid Bilalسئیں جناب سیف اللہ آصف سئیں جناب Qasim Sehaniسئیں جناب Hameed Ulfat Malghaniسئیں جناب عزیز احسن سئیں جناب Murtaza Zahidسئیں محترمہ سدرہ رشید ملک سئین سمیت ڈھیر سارے مہان اتے مہاندرے لکھاریں دیاں لکھتاں شامل ہن منظوم حصے وچ جناب Rifat Abbasسئیں صوفی Taj Muhammad Khan Gopangسئیں عامر ملک سئیں امجد امین سئیں Saair Jugnoسئیں جناب جہانگیر لغاری سئیں افکار علوی سئیں نوید چشتی سئیں جناب بشیر ارمان سئیں جناب منور عباس سئیں جناب اکبر مخمور مغل سئیں اتے جناب اسد شاعر رحیم اسد سئیں دی خوبصورت شاعری ایں ادبی رسالے دا سنگھار اے میڈے نزدیک بہوں اعلی اتے لاجواب علمی ادبی اتے پڑھنڑ لائق مجلہ ھے علم دوست احباب ایکوں پڑھ تے خوش تھیسن اتے ایندے باقاعدہ قاری بنڑسن ۔میں ایں رسالے دی اشاعت تے جناب عزیز احسن سئیں اتے انھاں دی معاون ٹیم کوں مبارکباد پیش کرینداں. جاوید آصف، ١٠ نومبر ١٦ء. 
## حوالے
ادریسی

الادریسی (1100-1166) پیدائش: 1099ء - وفات: 1154ء، ہک اندلسی عرب نقشہ نویس، جغرافیہ دان تے سیاح ہئی۔ اوہ مرابطین دے دور وچ سیوطہ وچ پیدا تھیا۔ سیوطہ اندلس دا حصہ ہئی۔ اوں نے سسلی دے بادشاہ راجر دویم دے دربار وچ وقت گزارا۔
## سائنسی خدمات
عرب جغرافیہ دان جیں نے یورپ، ایشیائے کوچک تے بحیرہ روم دے جزائر دی سیاحت کیتی۔ تے آخر شاہ سسلی راجر دوم دے دربار نال وابستہ تھی گیا جتھاں اوں نے چاندی دی پلیٹ تے زمین دا نقشہ کندہ کیتا تے ہک گلوب بݨایا۔ اوں نے ہک کتاب ’’کتاب البصر‘‘ لکھی جس وچ اپݨے سفر تے جغرافیائی تصورات کوں پیش کیتا۔ ایہ کم اوں نے راجر دی خدمت وچ پیش کیتا۔ ایہ اوں دور دا اہم جغرافیائی کم ہے۔ ادریسی نے زمین کوں آب و ہوا دے اعتبار نال ست منطقیاں وچ تقسیم کیتا۔

ادریسی نے 1154ء وچ دنیا دا نقشہ بݨایا۔ آوݨ والی صدیاں وچ اوں دا بݨایا ہویا دنیا دا نقشہ یورپ وچ استعمال تھیندا رہا۔ ایہ ڳال قابل ذکر ہے کہ کولمبس نے اوں دے بݨائے ہوئے نقشیاں کوں استعمال کیتا۔

عربوں کے بنائے ہوئے نقشوں میں مکہ ہمیشہ شمال کے رخ ہوتا تھا۔ اس لیے ادریسی کا بنایا ہوا یہ نقشہ آپکو الٹا لگے گا۔
## حوالے
ادمورتیا جمہوریہ

**ادمورتیا** (Udmurtia) (روسی: Удму́ртия; ادمورت: Удмуртия) یا **[[ادمورت جمہوریہ]]** (Udmurt Republic) (روسی: Удму́ртская Pеспу́блика; ادمورت: Удмурт Элькун) روس دا ہک وفاقی موضوع (جمہوریہ) ہے۔ ایں دا داورالحکومت ایجیفسک شہر ہے۔ ایں دی آبادی 1،521،420 (2010 کی مردم شماری) نفوس تے مشتمل ہے۔
thumb|جمہوریہ ادمورتیا دا پرچم
thumb|سرکاری نشان

## مذہب
*روسی آرتھوڈاکس (33.1%)
*غیر وابستہ مسیحی (5%)
*مسلم (4%)
*سلاو جدید بت پرستی اور ادمورت ووس (2%)
*دیگر آرتھوڈوکس (2%)
*پروٹسٹنٹ (1%)
*قدیم اعتقاد (1%)
*روحانی لیکن مذہبی نہیں (29%)
*دہریت (19%)
*ݙوجھے یا غیر اعلان شدہ (3.9%)

## حوالے
ادھم سنگھ

اُدھم سنگھ، پنجاب دا ہک غیور تے دلیر انسان ہئی۔ اوہ جلیانوالہ باغ دا المیہ فراموش نہ کر سڳا۔ ایہ واقعہ اوں دے سینے وچ کنڈے دی طرح پیوست تھی گیا۔ اوں نے عزم کر گھدا کہ اوہ جلیانوالہ باغ دے قاتل ڈائر توں بدلہ گھن کے ہی دم گھنسی تے اوں نے جلیانوالہ باغ دے شہیداں دی قیمت اوں وقت چکائی جݙݨ سرمایہ دار قومی نیتا آزادی دے ناں تے برطانوی سامراج نال سودا بازی کرݨے وچ مصروف ہن۔ اُدھم سنگھ کوں اپݨا عزم پورا کرݨ دا موقع جلیانوالہ باغ واردات دے ویہ سال بعد ملا جبکہ لندن وچ ہک شام کیگسٹن ہال وچ منعقدہ ہک تقریب وچ لیفٹیننٹ جنرل مائیکل اوڈائر (Michael O'Dwyer)، سانحہ امرتسر دا جلاّد، جینکوں ویہ سال پہلے برطانوی سرکار ہندوستانی عوام دے غضبناک احتجاج دے پیش نظر محض ݙکھاوے کیتے لندن دی عدالت وچ مقدمہ چلا کے بری کر چکی ہئی۔ اگلی صف وچ بڑے اطمینان تے سکون نال براجمان ہئی۔ اوں کوں معلوم نہ ہئی کہ اُدھم سنگھ اوں ہال وچ کجھ فاصلے تے موجود ہے۔
## جنرل ایڈوائر دا عبرتناک انجام تے اُدھم سنگھ دی شہادت
جونہی تقاریر دا سلسلہ شروع تھیا تے کجھ وقفے دے بعد لیفٹیننٹ جنرل مائیکل اوڈائر دا ناں نشر تھیوݨ تے اوہ اسٹیج تے تقریر کرݨ کیتے کھڑا تھیا۔ تقریب دی جگہ پستول دی گولیاں نال گونج اُٹھی تے جلیا نوالہ باغ دا جنرل ایڈوائڑ اسٹیج تے ہی ڈھیر تھی گیا۔ حاضرین دی صفاں وچ اودھم سنگھ پستول ہتھ وچ گھدی کھڑا ہئی. اوں دے چہرے تے اطمینان دی ہک جھلک ہئی.  اونکوں گرفتار کر گھدا گیا۔ اوں نے اقبال جرم کریندے ہوئے آکھا کہ اوہ جلیانوالہ باغ قچ مارے گئے نہتیاں دا انتقام گھنݨ کیتے ہندوستان توں آیا ہئی تے اوں نے جو کجھ کیتا ہے اوندے تے اونکوں فخر ہے۔ انگریزاں نے اُدھم سنگھ کوں لندن دی ہک جیل وچ پھانسی تے لٹکا ݙتا، ایں طرح سرفروشاں دی فہرست وچ ہک سرفروش دا اضافہ تھی گیا۔
## حوالے
ادہم بن امیہ عبدی

ادہم بن امیہ عبدیؒ شہدائے کربلا وچوں ہک ہن۔ جنہاں نے واقعہ کربلا وچ امام حسین دی فوج وچ شمولیت اختیار کیتی۔
## حوالے
ادیس ابابا

ادیس ابابا (addis ababa)، ایتھوپیا دا دار الحکومت ہے۔ ادیس ابابا جیں دا مطلب ہے نواں پُھل، ایہ سب توں وݙا شہر ہے ایتھوپیا دا تے ایں دا دارلحکومت وی۔ جیں دی ٓاباوی 2007 دی مردم شماری دے مطابق 3,384,569 ہے۔ جیہڑی سالانہ 3.8% دے نال ودھدی پئی ہے۔ ہک چارٹرڈ شہر دے طور تے ادیس ابابا ہک شہر تے ہک ریاست ݙوہاں دی حیثیت رکھدے۔ ایہ اوہ شہر اے جس وچ افریقی یونین دا صدر دفتر افریقی اتحاد دی تنظیم جتھاں واقع ہے۔ اقوام متحدہ دا اقتصادی ہیڈکوارٹر اتھاں واقع ہے.  ایں دے علاوہ اتھاں دیگر براعظم تے بین الاقوامی تنظیماں دے دفاتر ہن۔ اس شہر دی جگہ دا انتخاب Emperor Menelik II نے کیتا ہئی۔

## حوالے
اذلان محب الدین شاہ

اذلان محب الدین شاہ (Azlan Muhibbuddin Shah) جنہاں کوں عام طور تے سلطان اذلان شاہ دے ناں نال ڄاݨا ویندا ہے،  پیراک دے سابقہ سلطان ہن۔ اوہ 26 اپریل 1989ء توں 25 اپریل 1994ء تک ملائیشیا دے ناویں یانگ دی‌پرتوان آگونگ وی ہن۔ پیشے دے لحاظ نال وکیل ہن تے اوہ پیراک دے سلطان بݨݨ توں پہلے ہک جج دے طور تے وفاقی عدالت وچ کم وی کریندے رہے۔
thumb|

## حوالے
ارائیں

میر پور خاص وچ ارائیں برادری دی اکثریت ہے ۔.  جہڑے عرب اچوں اشاعت.  اسلام کیتے آئے ۔ ارائیں ۔۔۔راعی ۔۔۔ بھیڈاں بکریاں چراونڑ والے چرواہے ۔۔۔ اے یہودی النسل لوک ہن جنہاں دا نسبی سلسلہ کنعان دے  نبی حضرت یعقوب علیہ السلام  دے خاندان نال ونج رلدے ۔
مسلمان تھیونڑ بعد اے لوک عرب وچوں  انڈیا سندھ  آئے تے سندھ اجوکے ملتان وچ وس گئے بلوچ برادری دے بعد ڈوجھی وڈی قوم ارائیں برادری ہے ۔۔۔۔۔  الراعی ۔۔۔ دے نام نال ہک رسالہ وی شائع تھیندے ۔تے اے لوک  دریاواں دے بنے زرعی علاقیاں وچ جالندھر تئیں وسدن۔

ارائیں ہک جنگجو تے بہادر قبیلہ ہے  تے اے سو فیصد مسلمان ہے پیا  ۔۔۔ انہاں دا تعلق آریا نال کائنی ۔ انہاں دی سب کاسٹ ' میاں ' ملک' چودھری'  مہر ' تے خان ہے ۔ ایں قبیلے دے  لوک اریحہ ۔۔ فلسطین ۔۔ شام عراق۔۔ تے سعودی عرب وچوں محمد بن قاسم تے بابر سلیمی دے نال مجاہدین دی حیثیت نال سندھ وادی وچ آئے تے راجا داہر کوں شکست ڈتی تے ملتان دے قابض تھئے ۔ بابر سلیمی نال آونڑ آلے ارائیں خود کوں سلیمی ارائیں اکھویندیئن 
۔۔انہاں دی اکثریت ۔اندرون سندھ دے ضلعیاں تے سرائیکی وسیب دے علاقیاں  ڈیرہ جات ۔ بہاول پور ۔ بہاول نگر ۔ ملتان ۔ساہیوال ۔خانیوال وہاڑی تے وہاڑی کنوں سرگودھا تئیں آباد ہے پئی۔  
## حوالے
ادارہ فروغ قومی زبان

ادارہ فروغ قومی زبان (مقتدرہ قومی زبان)، حکومت پاکستان دی وزارت کابینہ ڈویژن دے ماتحت ادارہ ہے جیں دا نصب العین ملک وچ اردو زبان دی ترویج ہے۔ ایں ادارے دا قیام 4 اکتوبر 1979ء کوں آئین پاکستان 1973ء دے آرٹیکل 251 دے تحت عمل وچ آیا تاکہ قومی زبان 'اردو' دے بحیثیث سرکاری زبان نفاذ دے سلسلے وچ مشکلات کوں دور کرے تے ایں دے استعمال کوں عمل وچ گھناوݨ کیتے حکومت کوں سفارشات پیش کرے، نیز مختلف علمی، تحقیقی تے تعلیمی اداریاں دے مابین اشتراک و تعاون کوں فروغ ݙے کے اردو دے نفاذ کوں ممکن بݨاوے۔ ایں ادارے نے متعدد مفید کتابچے شائع کیتے ہن۔ حالیہ برساں وچ ایں دے ہک ذیلی ادارے مرکز فضیلت برائے اردو اطلاعیات نے اردو دے کمپیوٹر تے استعمال دے حوالے نال کامیاب منصوبے شروع کیتے ہن۔
## سہولیات
* [قومی [انگریزی] اردو لغت]
* [قانونی [انگریزی] اردو لغت]
* دفتری تربیتی لغت
* [فرانسیسی [اردو] لغت]
## بیرونی روابط
* ادارہ فروغ قومی زبان (مقتدرہ قومی زبان)

## حوالے
ارباب غلام رحیم

ارباب غلام رحیم (پیدائش:1957ء) مسلم لیگ ق دی سیاسی شخصیت ہن، بعد وچ پاکستان مسلم لیگ (ہم خیال) وچ شامل تھئے۔ اے 2004ء توں 2007ء تک سندھ دے وزیر اعلیٰ رہے۔ ارباب غلام رحیم دا تعلق ضلع تھرپارکر دے نال ہے۔
## حوالے
ارباز خان

ارباز خان ہک پاکستانی فلم تے ٹیلی ویژن دے اداکار ہن۔ اوہ 13 اکتوبر 1971ء کوں پاکستان دے شہر نوشہرہ وچ پیدا تھئے۔ ارباز خان دی پہلی فلم "گھونگٹ" ہئی جیں دے ہدایت کار سید نور ہن۔ 2003ء وچ ارباز خان نے پہلی پشتو فلم "مینہ قربانی غواڑی" بݨائی جیں دے ہدایت کار نسیم خان ہن۔ ارباز خان پاکستان دے مشہور اداکار آصف خان دا بیٹا ہے۔
	
ارباز خان نے 2004ء وچ پاکستانی اداکارہ خوشبو نال شادی کیتی تے 2004ء وچ ارباز خان دا پہلا بیٹا آریان خان پیدا تھیا تے اٹھ سال بعد ارباز دا ݙوجھا بیٹا ادیان خان وی پیدا تھیا۔

## ٹیلی ویژن
‎⁦سال     ڈراما     کردار	      چینل

2010ء   روگر  پولیس انسپیکٹر  پی ٹی وی ہوم
### اہم فلماں
* **گھونگٹ** (1996ء)
* کیوں تم سے اتنا پیار ہے (2005ء)
* زما ارمان (2013ئے)
* خیر دہ یار نشہ کے دے (2016ء)
* گنداگیری نہ منم (2016ء)
* نادان (2016ء)
* غلام (2016ء)
* بدمعاشی نہ منم (2016ء)
* سایہ خداۓ ذوالجلال (2016ء)
* ‎ ‎پیار کی ایف آئی آر (2017ء)
## حوالے
ارحم قادر کھتران

ارحم قادر کھیتران دا تعلق سرائیکی وسیب دے ضلع ڈیرہ غازی خان دی تحصیل تونسہ شریف نال اے۔ پیشے دے اعتبار نال ماڈل ہن۔

## حوالے
اردشیر اول

اردشیر اول یا اردشیر دراز دست یا ارتخششتا اول (فارسی: اردشیر یکم، قدیم فارسی: ARATAXASHASSA Artaxšaça / ارتخشتره) ہخامنشی سلطنت دا شہنشاہ تے خشیارشا اول دا تریجھا بیٹا جیہڑا اپݨے پیو تے وݙے بھائی دارا دے قتل دے بعد ایران دے تخت تے ٻیٹھا۔ ایں دا سڄا ہتھ کھٻے ہتھ توں وݙا ہئی۔ ابتدا وچ اے ارتانیس دے زیر اثر ریہا۔ جݙݨ ارتانیس، اردشیر کوں قتل کرݨ دی سازش وچ مارا گیا تاں اے ہک ٻئے امیر باگ تھکشا نامی دے زیر اثر آیا۔ ایں دے عہد وچ سلطنت وچ بغاوتاں تھیندیاں رہیاں۔  ایں دے دور حکومت وچ بہت سارے یہودی قیدیاں کوں رہا کیتا گیا۔ عزرا اُنہاں 5000 رہا شدہ افراد دی قیادت تے مامور ہن۔
thumb| اردشیر اول Xerxes I of Persia

## حوالے
اردن

ایہ  براعظم ایشیاء دا ہک ملک ہے، ایہ مشرق وسطیٰ وچ ہے۔ ایہ یک اسلامی ملک ہے۔ اردن جینکوں سرکاری طور تے (عربی: المملکۃ الأردنیۃ الہاشمیۃ) وی آکھا ویندا ہے، دریائے اردن دے مشرقی کنارے تے واقع مغربی ایشیا دا ملک ہے۔ اس دے مشرق وچ سعودی عرب تے مغرب وچ اسرائیل واقع ہے۔ اردن تے اسرائیل بحیرہ مردار دا انتظام سنبھالدے ہن۔ اردن دی واحد بندرگاہ اس دے جنوبی سرے تے خلیج عقبہ تے واقع ہے۔ اس بندرگاہ کوں اسرائیل، مصر تے سعودی عرب وی مشترکہ طور تے استعمال کریندے ہن۔ اردن دا زیادہ تر حصہ صحرائے عرب تے مشتمل ہے۔ تاہم شمال مغربی سرے تے ہلال نما زرخیز علاقہ موجود ہے۔ اس دا دارلحکومت عمان ہے۔
thumb|سرکاری نشان

## تاریخ
اردن دا ناں دریائے اردن دے ناں تے ہے۔ مختلف زباناں وچ اردن دے مختلف مطالب ہن۔ قدیم عربی زبان وچ اردن دا مطلب ڈھلوان ہے جبکہ ارامیک زبان وچ اردن دے معنی "او جو لہندا ہے "۔ اپݨے وقت دی نمایاں ترین تہذیب جینکوں عربی وچ الأنباط آکھا ویندا ہے، اتھاں قائم ہئی۔ اس دا دارلحکومت پیٹرا نامی شہر ہئی۔  انہاں لوگاں نے جدید عربی رسم الخط ایجاد کیتا ہئی۔ ایرانی سلطنت وچ جذب تھیوݨ توں قبل صدیاں تک پیٹرا نے آزادی تے خوشحالی دے مزے لٹے۔ بعد ازاں اس علاقے تے رومن سلطنت چھا گئی۔

بعد ازاں اتھاں اسلام دی آمد تھئی. اے دور مختلف خلفاء دے دور تے مشتمل ہئی۔ انہاں خلفاء وچ خلفائے راشدین، بنو امیہ تے عباسی خلفاء شامل ہن۔ عباسیاں دے زوال دے بعد اس علاقے تے منگول، مسیحی صلیبی جنگجو، ایوبی تے مملوک قابض رہے۔ 1516ء وچ ایہ سلطنت عثمانیہ دا حصہ بݨ گیا۔

## جغرافیہ
اردن دا مشرقی حصہ بنجر تے ویران ہے۔ موسمی ندیاں ہن۔ مغربی حصہ نہری علاقہ تے سدا بہار ہے۔

## سیاست
ملک دا اصل حکمران بادشاہ ہے تے ملک وچ آئینی طور تے بادشاہت قائم ہے۔ بادشاہ دے کول زیادہ تر طاقت ہوندی ہے تاہم جمہوری طور تے منتخب پارلیمان دے اختیارات وی ودھدے ویندن۔

## حوالے
اردو یونیورسٹی وچ سرائیکی ثقافتی ݙیہاڑ

بنڑ کے راہسوں یک مثال

مرسوں جیسوں نیلی اجرک نال

6 مارچ سرائیکی ثقافتی ڈیہنہ (نیلی اجرک ڈے)

2013ء دے اوائل ڈیہنہ ہن سرائیکی سٹوڈنٹس فیڈریشن فیڈرل اردو یونورسٹی نے یونی دے اندر ثقافتی ڈیہنوار دے طور تے ہک پروگرام کروایا،جیندے وچ پنڈی اسلام اباد دے مختلف یونیورسٹی دے سرائیکی کونسلز دے چییرمین و کابینہ نے وی شرکت کیتی۔
جیندے وچ چیئرمین سرائیکستان ڈیموکریٹک پارٹی دے چیئرمین رانا محمد فراز نون نے چیئرمین سرائیکی سٹوڈنٹس فیڈریشن فیڈرل اردو یونیورسٹی صدام فیض بزدار کوں نیلی اجرک پوائی۔ نیلا رنگ اکھیں کوں اتنا بھانڑاں کہ اوں توں بعد کوئی وی پروگرام تھیئا، کوئی وی ثقافتی شو تھیئا نیلی اجرک بغیر پروگرام ٻُسا لگدا ہئی۔
اسلام آباد پنڈی دے طلباء نے اپڑاں حق ادا کیتا سرائیکی اجرک کوں پروموٹ کر کے۔۔۔۔
جیویں نیلی اجرک کوں اوندے وارثاں پہچان گدھا ہووے۔

First of all Let me appreciate The Saraiki Students of Islamabad/Pindi, Lahore, DIKHAN, gujrat, Wah Cantt, BZU multan, Islamia Uni BWP and many others University's Students.
تساں طلباء ہی سرائیکی قوم دے اگوانڑ ہائو، تساں ہی سرائیکی قوم دے فلسفے کوں اگوں تے پہچاونڑ آلے لوک ہائو۔
تساں ہی سرائیکی نیلی اجرک دے ایمبسڈر ہائو۔پوری سرائیکی قوم تواکوں سرخ سلام پیش کریندی حے۔

جیوے سرائیکی

عشق سرائیکستان

جیوے جیوے پاکستان

(فیض کھوسہ)
## حوالے
اردو یونیورسٹی یا پولیس یونیورسٹی

اردو یونیورسٹی یا پولیس یونیورسٹی:

قوم دے نوجوان جیڑھے جو مختلف شعبہ ہائے زندگی نال تعلق رکھدن، ہکے پلیٹ فارم تے جمع تھیونڑ لگ گئن۔ ایہا ساڈی سرائیکی قوم دی سب کے وڈی کامیابی ہے۔
عدم تشدد دے مظاہر فطرت ڈیکھنڑے ہوون تاں ساڈی سرائیکی زبان دے دانشوریں کوں اختلاف رائے دے معاملے وچ آپنڑی ذات کوں آڑ نہ بناونڑ والے لوک نظردن، کہیں دانشور کہیں ڈوجھے دانشور دے قتل دا حکم نہیں ڈتا، چار ہزار سالہ تاریخ گواہ ہے جو کہیں دانشور کہیں قوم کوں نفرت نہیں سکھائی۔
اساں امن محبت والے لوک ہیں، ساکوں تشدد کولو شدید نفرت ہے۔ ساڈے وسیب وچ لاقانونیت دا راج ہے۔ کتنے قسم دے قتل تھئن اتھاں تونسے وچ کہیں دا کوئی پتہ کائنی، اتھاں کتنے جعلی پولیس مقابلے تھئن، حالانکہ ایں دور اچ حقیقی پولیس مقابلے دا تصور وی نہیں ہوونڑا چاہیدا ہے۔

پولیس دے ہتھو عوام کوں پریشرائز کیتا ویندا پئے۔ مہانگ دے خلاف مظاہرین کوں احتجاج کرنڑ تے گرفتار کر کے گھن گئن۔ انہیں تے پرچے تھی گئن۔ لیکن اینجھے کیس جلدی نہیں مکدے۔ فریقین ہک بئے کوں روز پیشی تے ڈیکھ دیکھ عق تھی ویندن تاں عدالت اچ بندہ بئے بندے کوں مار سٹیندے، پولیس دا کوئی زخمی نہیں تھیندا، جوابی کاروائی وچ یا تاں بندہ ملزم گرفتار تھیونڑ دی خبر آ ویندی ہے یا فرار تھیونڑ دی خبر آ ویندی ہے، کوئی زخمی فرار زخمی نہیں تھیا، کوئی پولیس مقابلہ نہیں تھیا۔ پولیس مقابلے تھیونڑے چاہیدے ہن عدالت دے احاطے وچ، یا عدالت دے صحن وچ، باقی ساڈے روایتی جعلے پولیس مقابلے دی عدالت تک وی آواز نہیں آندی۔
حکومت کولو مطالبہ کرو جو پولیس کوں بہتر کرنڑ کیتے پولیس ریفارمز دے ناں تے ہک علیحدہ صوبائی محکمہ بنڑایا ونجے۔ جیڑھا صرف پولیس اصلاحات دی یونیورسٹی ہوسی۔ لیکن کیا کریجے مویا ذال دے دم درودیں تے چھٹا کھڑے۔
نصراللہ بلوچ

## حوالے
ارسطو

ارسطو ہک یونانی فلسفی تے سائنسدان ہئی. 384 قبل مسیح وچ مقدونیہ دے علاقے استاگرہ وچ پیدا تھیا۔ اس دا پیو شاہی دربار وچ طبیب ہئی۔ ارسطو نے ابتدائی (طب، حکمت تے حیاتیات کی) تعلیم اپݨے والد توں حاصل کیتی۔ او بچپن ہی وچ اپݨی والدہ دے سائے توں محروم تھی گیا۔ ݙاہ سال دا تھیا تاں پیو دا وی انتقال تھی گیا۔

## حالات
18 سال دی عمر وچ او ایتھنز چلا آیا، جیہڑا اس وقت مرکزِ علم و حکمت ہئی۔ اتھاں او 37 سال دء عمر تک افلاطون دے مکتب نال وابستہ ریہا، تاہم وقت دے نال نال اینکوں اپݨے استاد افلاطون دے خیالات وچ تضاد تے طریق تدریس وچ کجی نظر آئی جینکوں اس اپݨی تحریراں وچ موضوع بݨایا ہے۔ 53 سال دی عمر وچ ارسطو نے اپݨے مدینہ الحکمت دی بنیاد پاتی جتھاں اس نظری و کلاسیکی طریقہ علم دے بجائے عملی تے عقلی مکتب فکر کوں فروغ ݙتا۔ اخیر عمر وچ ارسطو دے اس دے شاگرد سکندر اعظم دے نال اختلافات تے ول اس دی موت دے بعد شورشاں نے اونکوں یونان بدر تھیوݨ تے مجبور کر ݙتا۔ تے ایویں ارسطو دا خالکس وچ 7 مارچ 322 قبل مسیح وچ انتقال تھیا. 

thumb|ارسطو

## علمی کاوشاں
alt=ارسطو (سڄے) اور افلاطون (کھٻے)|left|273x273px
فلسفہ دے علاوہ جیہڑی چیز ارسطو کوں سابق فلاسفہ توں ممتاز کریندی ہے اوہ اوندا عملی طبیعیات، ہیئت تے حیاتیات وچ ملکہ ہئی۔ اوہ پہلا عالم ہئی جیں نے علمی اصطلاحات وضع کیتے۔ منطق کوں باقاعدہ علم دا درجہ ݙتا تے سیاست و معاشرت کیتے باضابطہ اصول ترتیب ݙتے۔ اوندی قائم کردہ اکیڈمی عرصہ دراز تک مرکز علم و فن رہی۔
## ارسطو دے نظریے
* خدا ہک نادیدہ مقناطیسی قوت ہے جیہڑی ہر شے کوں اپݨی جانب چِھکدی ہے۔ حرکت دراصل اونہی کشش دا نتیجہ ہے جیہڑی زندگی دا موجب ہے۔
* خدا بے نیاز ہے۔ اوہ اپݨی نمود و نمائش توں مبرا تے جنت جہنم، نیکی بدی نال منزا ہے۔
* انسان دا شرف و اختصاص، ایندی قوت، عقل تے فکر وچ مضمر ہے۔
* کامل انسان، اشرف المخلوق بݨ ویندے تے منتشر و شریر ہووے تاں ارزل المخلوق۔
* اعتدال بہترین رستہ ہے۔
* عورت فطرتاً مرد کولوں ذہنی و جسمانی طور تے پست ہے۔
## اہم تصانیف
ارسطو صرف فلسفی ہی نہ ہئی، بلکہ اوہ علم طب، علم حیوانات، ریاضی، علم ہيئت، سیاسیات، مابعدالطبیعیات تے علم اخلاقیات تے قدیم حکماء دے مابیں مستند تے صاحب الرائے عالم وی منا ویندے۔ اوندی کتب تے تحقیقی رسائل دی تعداد ہزار توں اتے ہے، جنہاں وچوں اہم ایہ ہن۔
* المقولات
* الاخلاق
* مابعدالطبیعیہ
* العبارۃ
* الب رہان
* الجدل
* الخطابہ
* الشعر
* النفس
* الحیوان
* الحس و المحسوس
* بوطیقا . اسلم رسولپوری ارسطو دی کتاب بوطیقا کوں سرائیکی وچ ترجمہ کیتے۔

## حوالے
ارشاد تونسوی

سئیں ارشاد تونسوی سرائیکی زبان دی جدید نظم دے اُچے شاعر اِن۔ آپ دیاں نظماں وچ طبقاتی نا انصافی تے جبر دے خلاف ہک احتجاج ملدے۔ آپ معاشرے دے مظلوم و محروم لوکیں دی ارداس کوں اپݨی نظم دا موضوع بݨیندن۔ ارشاد تونسوی دی نظم کوں آوݨ ویلے دی شاعری مننا پوسے ۔ اپݨی رہتل تے ریت دی خوشبو نال مہکدی نظم عصری شعور دی بھر پور نمائندگی کریندی اے ۔ارشادتونسوی دیاں نظماں اپݨے عہد دا نوحہ ہن۔ مگر ارشاد تونسوی انھاں حالات وچ مایوس نیں تھیندے بلکہ راہ دیاں اُلٹاں مشکلاں کوں او کامیابی دیاں پوڑیاں سمجھندن۔

ہک جھولا ٹھڈی وا  دا

ذہن دے وچ ٻلکدے واس دے کیڑے

جسم دا لُوں لُوں وقت دی تتی وا توں سڑ ڳے

سوا نیزے سجھ تے تھل دی ریت دا پندھ

نہ کوئی ون نہ چھاں

تے لب تے دور کتھاہیں

پہاڑ تے ٻیٹھیاں بدلیاں

ترٹدے ساہ دی تند کوں جوڑن

جوڑ نہ سڳن

آس دے سانگے جوڑن کیتے

موت دے کالے خوف کوں تروڑن

تروڑ نہ سڳن

ٹردے ٹردے وقت دیاں پوڑیاں چڑھدے چڑھدے

میں تھک کے ول پچھوتیں ݙہداں

پچھوں ہک خوشیاں دا قاصد

ساوے رُتیں دا پیمبر

ہک جھولا ٹھڈی وا دا

ودھ کے میکوں ڳل چا لیندے

میکوں جیوݨ دا حوصلہ ݙے کے

اڳوں تے ٹرویندے

(نوٹ : 2006ء دے چھیکڑ وچ ارشاد تونسوی دا شعری مجموعہ ’’ندی ناں سنجوک‘‘ دے ناں چھپ تے ادبی حلقیاں توں اپݨے کلام دی وݙائی منویندا پے۔)

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان  

ونکی:سرائیکی شاعر
ارشاد کلاسرہ

### تعارف
ارشاد کلاسرہ سرائیکی زبان دا شاعر اے. 

### نمونۂ کلام

نت یاد حضور نو کر بہڑاں کدی روونڑا تے کدی ہسنڑا

کدی راہنڑاں شہر دے سنڑ وچ کدی دور آبادیوں نسنڑا

یکلخت اکھئ پتھرا جانڑا کدی وانگ بدل دے وسنڑا

منصور جہنم جیندیا ہے بندیاں دے پیار اچ پھسنڑا
ارشد احمدانی

ارشد احمدانی سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔

## ڄم پل

## کتاباں

## نمونہ کلام
میکوں سدھ ہے سئیں اتھ نئیں کھڑدا ول ویسی پار نظردا پئے

اوندے ڳالھیں توں معلوم تھیندے وت ݙیسی ھار نظردا پئے

میں اکھاں وی تیں کیا آکھاں اوکوں آپکوں یار نظردا پئے

میڈی ارشد اج کل نئیں سنڑدا میکوں گھتسی مار نظردا پئے

ارشد احمدانی صاحب
ارشد راہی

ارشد راہی سرائیکی گلوکار ہے،  

## وݙیو
٭ ارشد راہی

* مینوں نمبر ملا ݙے
* لَئے ڳیا دل میرا



## رابطہ

* 03007183620

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی گلوکار
* انشال سیال
## حوالے
ارشد واقف

ارشد واقف سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔

## ڄم پل
ݙمراں والا شمالی نال تعلق ہے۔ ٧ جنوری ٢٠٠٠ء کوں ڄمے۔

## نمونہ کلام
تیڈے ہار کیتے پھل چنڑ آئ آں تیڈا ہار جوڑیندیں ڈہنہہ لہہ گے 

تیکوں سدھ تاں ہے پھل نٙازکِ  ہِن پھل ہک ہک پیندیں ڈہنہہ لہہ گے

پھل کھٹ پئے ہٙن تیڈے ہار کنوں پھل لال گولیندیں ڈہنہہ لہہ گے

ڈہنہہ لہہ گے واقٙف رنج نہ تھی تیڈا ہار سجیندیں ڈہنہہ لہہ گے

### ݙوہڑہ
آ بیٹ اچ رانجھن تئیں باجھوں ساکوں مونجھا مال نظردا ہے

بر بھانڑ چرنداں بر تھی گن ہنڑ بیلے کال نظردا ہے

توں نکھڑئیں ڈکھیں ویڑھ گھدے پیا اوکھا سال نظردا ہے

شک پوندے واقف مرویسی جیڑھا مال دا حال نظردا ہے

ارشد واقف

مونجھ دے منظر

## حوالے
ارضیات

زمین دے طبقات تے تہہاں دا علم ارضیات ہوندے۔ ایندے وچ چٹاناں تے چٹاناں وچ تبدیلی دا مطالعہ کیتا ویندے۔ ایہ علم ٻنھاں سیاریاں مثلاً مریخ تے چندر دی ساخت بارے ڄاݨݨ کیتے وی ورتیا ویندے۔ 

زمین دی تاریخ تے معدنیات کیتے وی ارضیات کنوں مدد گھدی ویندی ہے۔

زمین دے ٻاہر آلے خول تے ساختی تختیاں دا علم وی ارضیات وچ ڳݨیندا ہے۔ زمین ہک ڳولا ہے پر ایہ چھوٹے چھوٹے ٹکڑیاں وچ ون٘ڈی ہوئی ہے۔ انہاں ٹُکڑیاں کوں ساختی تختیاں اہدے ہیں۔
## قرآن تے ارضیات
**قرآن تے ارضیات** (Geology) دراصل قرآن وچ جدید ارضیات دے بارے  معلومات تے انکشافات کوں اہدے ہن۔ قرآن دی ہک ہزار توں ودھ آیات جدید سائنس  بارے معلومات ݙیندیاں ہن۔ اور انہاں وچوں کائی آیات صرف ارضیات دے بارے ہن۔ قرآن وچ موجود آبیات دے متعلق حقائق جدید سائنس نال مکمل مطابقت رکھدیاں ہن۔

## حوالے
ارم سیال

ارم سیال ہک ٻہوں چنڳی سرائیکی گلوکار ہے۔

## رابطہ

* ٠٣٠٠٦٧٨١٨٨٧

## وڈیو

* چکنے دا چولا
*کالا چولا سجدا ہے تیکوں ݙاڈھا
*وے دلاں تیرا کیا لڳداں
*میں کر کے شادی تیرے نال

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی گلوکار
*تھر پروڈکشن

ونکی:سرائیکی گلوکار
ارہاص

**ارہاص (अरहास، دیوناگری سرائیکی)** آئندہ نبوت دا پیش خیمہ یا ایہ نبوت دی تمہید ہوندی ہے۔
جیہڑا خرق عادت کم نبی دی نبوت توں پہلے ظاہر تھیوے اوں کوں ارہاص آکھا ویندا ہے، جیویں کہ واقعہ فیل کوں نبی کریم ﷺ دے ارہاصات وچ شمار کیتا گیا ہے۔ 

” اصحاب الفیل الذین کانوا قد عزموا علی ھدم الکعبۃ کان ھذا من باب الارھاص لمبعث رسول اللہ (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) “۔

جیہڑے چیزاں خلاف عادت تے خرق عادت دے طور تے کہیں دے ہتھوں صادر تھیون،  اگر نبی دے ہتھوں نبوت دے اعلان توں پہلے صادر تھیوے تاں اوں کوں ارھاص آہدے ہن۔ ارہاص دا معنی تمہید ہے۔ جیویں کہ آنحضرت ﷺ دے اعلان نبوت توں پہلے آپ مکہ مکرمہ وچ جیہڑے رستیاں توں گزردے ہن تاں پتھر آپ کوں سلام کریندے ہن۔ بچپن وچ ابوطالب آپ ﷺ کوں سفر وچ نال گھن گئے تاں بڑی سخت گرمی تے دھپ ہئی، لیکن بادل نے آپ دے سر مبارک تے سایہ کیتا ۔ ایں کوں ارہاص آہدن تے جیہڑے خلاف عادت چیزاں نبوت دے اعلان دے بعد ظاہر تھیون، انہاں کوں معجزہ آہدے ہن۔ 

مزید اے کہ نبی دی ولادت توں پہلے وی جییڑے امور خلاف عادت ظاہر تھیون،  ارہاص سݙیندن ۔ حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) دی والدہ مریم ایسی خاتون توں پیدا تھیاں جییڑی ٻڈھڑی تے ٻانجھ ہن، ایہ حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) دا ارہاص ہے، ایں طرح حضرت مریم کوں بیت المقدس دی خدمت کیتے قبول کر گھدا گیا ، ایہ وی انہاں دے معمول دے خلاف ہئی تاکہ انہاں دی پاکیزہ سیرت انہاں دے بیٹے دے روح تے کلمۃ اللہ ہوݨ دا عنوان بݨ ونجے۔
## حوالے
اریا

میر پور خاص وچ ارائیں برادری دی اکثریت ہے ۔.  جہڑے عرب اچوں اشاعت.  اسلام کیتے آئے ۔ ارائیں ۔۔۔راعی ۔۔۔ بھیڈاں بکریاں چراونڑ والے چرواہے ۔۔۔ اے یہودی النسل لوک ہن جنہاں دا نسبی سلسلہ کنعان دے  نبی حضرت یعقوب علیہ السلام  دے خاندان نال ونج رلدے ۔
مسلمان تھیونڑ بعد اے لوک عرب وچوں  انڈیا سندھ  آئے تے سندھ اجوکے ملتان وچ وس گئے بلوچ برادری دے بعد ڈوجھی وڈی قوم ارائیں برادری ہے ۔۔۔۔۔  الراعی ۔۔۔ دے نام نال ہک رسالہ وی شائع تھیندے ۔تے اے لوک  دریاواں دے بنے زرعی علاقیاں وچ جالندھر تئیں وسدن۔

ارائیں ہک جنگجو تے بہادر قبیلہ ہے  تے اے سو فیصد مسلمان ہے پیا  ۔۔۔ انہاں دا تعلق آریا نال کائنی ۔ انہاں دی سب کاسٹ ' میاں ' ملک' چودھری'  مہر ' تے خان ہے ۔ ایں قبیلے دے  لوک اریحہ ۔۔ فلسطین ۔۔ شام عراق۔۔ تے سعودی عرب وچوں محمد بن قاسم تے بابر سلیمی دے نال مجاہدین دی حیثیت نال سندھ وادی وچ آئے تے راجا داہر کوں شکست ڈتی تے ملتان دے قابض تھئے ۔ بابر سلیمی نال آونڑ آلے ارائیں خود کوں سلیمی ارائیں اکھویندیئن 
۔۔انہاں دی اکثریت ۔اندرون سندھ دے ضلعیاں تے سرائیکی وسیب دے علاقیاں  ڈیرہ جات ۔ بہاول پور ۔ بہاول نگر ۔ ملتان ۔ساہیوال ۔خانیوال وہاڑی تے وہاڑی کنوں سرگودھا تئیں آباد ہے پئی۔  
## حوال
اراکان (راکھائن)

**ریاست راکھائن** یا **ریاست اراکان** میانمار دی ہک ریاست اے جیہڑی ایں دے مغرب وچ واقع ہے۔
thumb|جھنڈا
thumb|ریاست اراکان دی میانمر وچ جگہ
## اراکان
میانمار (برما) دا علاقہ اراکان، روہنگیا مسلماناں دا آبائی وطن ہےـ ارکان یا اراکان 1784ء تک ہک آزاد ملک ہئی تے ارکانی مسلماناں دا چوݙہویں صدی تے پندرہویں صدی عیسوی وچ آزاد ملک ہئی٬ بعد وچ برمیاں نے ایندے تے قبضہ کر گھدا ۔ برما دی فوجی حکومت دے دور وچ امتیازی قوانین دے ذریعے مسلماناں دی زندگی مشکل بݨا ݙتی گئی، جائداداں چھیکیجے، شہریت ختم تھی گئی تے اوہ بے ریاست لوگ بݨ گئے۔ مسلماناں توں بیگار گھدا گیا۔ اینجھے حالات وچ بڑی تعداد تھائی لینڈ تے بنگلہ دیش ہجرت کر گئی۔

جون 2012ء وچ اراکان میں مسلم کش فسادات شروع تھئے۔ جنہاں وچ بدھوں نے ہزاراں مسلماناں کوں شہید تے سینکڑاں مسلم آبادیاں کوں نذر آتش کر ݙتا۔ جیہڑے مسلمان سمندری رستے توں بنگلہ دیش پہنچے انہاں کوں بنگلہ حکومت نے واپس دھکیل ݙتا جیہڑے واپسی تے بدھوں دے ہتھوں قتل تھی گئے۔

راکھائن ریاست دا رقبہ 36,780 مربع کلومیٹر ہے تے ایں دی مجموعی آبادی 3,836,000 افراد تے مشتمل ہے۔

## حوالے
اریک ایکسل کارل فیلڈ

اریک ایکسل کارل فیلڈ (1864تا 1931 ) ہک سویڈش زبان دے شاعر ہن تے انہاں نے اپݨا نوبل ادب انعام 1931 وچ جیتا۔
thumb|

## حوالے
ازابیلا اول

تاج قشتالہ دی ملکہ نے 1469ء وچ تاج اراغون دے بادشاہ فردلند نال شادی کیتی تے ایں دی شریک سلطنت بݨی۔ 1492ء وچ غرناتا تے قبضہ کیتا تے مسلمانوں دے نال نال یہودیاں کوں وی سپین توں کڈھ ݙتا۔ کولمبس ہیں دی زیر سرپرستی، 1492ء  نویں دنیا دی کھوج وچ نکلا ہئی۔
thumb|
thumb|دستخط

## حوالے
ازابیلا دوم

ازابیلا دوم ( अज़ाबेला II ) (ہسپانوی: Isabel II) ہسپانیہ دی ملکہ ہئی جیں دا دور حکومت 1843ء توں 1868ء تک ہئی۔
thumb|

## حوالے
ازالۃ الخفا عن خلافۃ الخلفاء

ازالۃ الخفاء عن خلافۃ الخلفاء شاہ ولی اللہ محدث دہلوی دی کتاب ہے۔ اصل کتاب فارسی زبان وچ ہے۔
## مصنف
ناں قطب الدین عرف ولی اللہ بن عبد الرحیم بن الشہید وجیہ الدین بن معظم بن منصور جیہڑے علمی دنیا وچ شاہ ولی اللہ محدث دہلوی کے نام سے معروف ہیں۔ آپ دی ولادت 14 شوال 1114ھ / 2 مارچ 1703ء کوں تھئی۔ آپ 26 محرم 1176ھ / 17 اگست 1762ء کوں وفات پا ڳئے ۔
## کتاب دا موضوع
شاہ صاحب دے زمانے وچ اہل تشیع دہلی تے لکھنؤ دے آس پاس دے علاقیاں وچ کافی زور پکڑ ڳئے ہن۔ انہاں دے جواب وچ آپ نے ایہ کتاب لکھی۔ شاہ ولی اللہ محدث دہلوی دی ایں تصنیف دا موضوع اسلامی ریاست تے ایں دا نظام ہے۔ جیں وچ خلافت راشدہ توں گھن کے عمومی اسلامی نظام تے بحث کیتی ڳئی ہے ۔

## حوالے
اریفائل

thumb|
اریفائل ( Ἐριφύλη، अरीफ़ाइल) ہک یونانی اساطیری کردار، جیں نے پولی نیشیاں توں ہک واری رشوت گھن کے، اپݨے پئے کوں آمفیاروس تھیبس دی لڑائی وچ ونڄݨ تے راضی کیتا، جیندے وچ اوہ مارا ڳیا۔ بعد وچ اوں دے پتر، الکیمون نے ما کوں قتل کر کے پیؤ دے قتل دا بدلہ گھدا۔ یونانی ڈراما نگار ایسٹی ڈاماس دے ڈرامے الکیمون وچ ہیں خاتون دا مرکزی کردار ہے۔
## حوالے
ازمیر

thumb|İzmir Turkey Provinces locator، ترکی وچ ازمیر دی لوکیشن

ازمیر (İzmir) ، ترکی دا تریجھا سب توں وݙا شہر تے استنبول دے بعد ݙوجھی وݙی بندرگاہ ہے۔ ایہ بحیرہ ایجیئن وچ خلیج ازمیر دے ساحلاں تے واقع ہے۔ ایہ صوبہ ازمیر دا دار الحکومت ہے۔ شہر 9 شہری اضلاع وچ تقسیم ہے۔ 2000ء دے مطابق شہر دی آبادی 2،409،000 تے 2005ء دے اندازیاں دے مطابق 3،500،000 ہے۔ ایں شہر کوں یونانی سمرنا آہدے ہن جبکہ ترک اینکوں ازمیر آکھدے ھن ۔
ایہ شہر طویل عرصے تک رومی سلطنت دا حصہ ریہا تے رومی سلطنت دی تقسیم دے بعد ایہ بازنطینی سلطنت دا حصہ بݨ ڳیا۔

## حوالے
اساطير

اساطیر اسطورہ دی جمع ہے۔ جیندے معنی قصہ یا داستان دے ہن۔ اسطورہ آباؤاجداد دے زمانے توں چلی آوݨ آلی ہک ین٘جھی داستان کوں آہدے ہن، جیکوں ہک تاریخ دی حیثیت نال من گھد ڳیا ہووے۔ تے ایندے کھرے ہووݨ دا تاثر ایں وسیب وچ پایا ویندا ہووے۔ ایں طرحاں دیاں داستاناں توں کہیں ثقافت یا معاشرے دی دنیادے بارے وچ نظریات دا پتہ لڳدے۔

اساطیر دی بݨیاد انسان  دے ابتدائی حسی تجربے ہن۔ انسان دی نظر نے مختلف سطح تے اساطیر تخلیق کیتی ہے۔ اساطیر دا مطالعہ زندگی دے المیے دے گہرے اچرات تے موت  دے پُراسرار خوف دے جذبے دا وی مطالعہ ہے۔ قبل از تاریخ کہاݨیاں ہوندیاں ہن جنہاں دا ایں مادی دنیا نال کوئی تعلق معلوم نی تھیندا بلکہ ایندے وچ انساناں  کوں جنّاں بھوتاں وان٘گوں سمجھیا ویندے  تے انھاں دستاناں دے کردار عجیب و غریب ہوندن، تے این٘جھیاں حرکتاں کریندن جہڑیاں اڄ دی دُنیا وچ ناقابلِ یقین ہن۔
[ونکی:[سرائیکی زبان تے ادب]]
اساں قیدی تخت لہور دےـــــــــ آخر کے تئیں

اساں قیدی تخت لہور دےـــــــــ آخر کیہ تئیں؟... 

لکھت ـ ادی نینا

واہ انصاف سرکار تیݙا انصاف.... ٌ میکوں ووٹ ݙیوو تے میں سرائیکی صوبہ بݨا ڈیساں ٌ... ایہ کل دی ڳالھ ہے، 2018 دی الیکشن مہم اچ نام نہاد سرائیکی اڳواݨ مخدوم زادہ خسرو بختیار تے اڄوکے وزیراعظم عمران خان مشترکہ پریس کانفرنس اچ سرائیکی قوم کوں صوبہ سرائیکی بݨاوݨ دا خواب ݙکھایا ہئی اَتے اساں بھولے بھالے سرائیکی آپݨے آپ اچ سَمدے کائنا ہاسے. ایویں لگدا ہا الیکشن اچ تحریک انصاف دی کامیابی تے عمران خان دا وزیراعظم بݨݨ ای اساں سرائیکیاں دی منزل ہے. تحریک انصاف دی حکومت کوں ݙو سالھ تھیوݨ آلن، صوبہ سرائیکستان تاں ٻہوں پرے دی ڳالھ ہے، ایہ انصافی سرکار تاں سرائیکیاں دی شناخت مٹاوݨ تے تُل ڳئی ہے تے اساکوں سرائیکی منّݨ کیتے ای تیار کائنی... جیندا ثبوت انصاف سرکار دی طرفوں کرونا وائرس دی وباء کنوں بچݨ سانگے چتاوݨی ݙیوݨ آلی ہیلپ لائن اچ ملخ اچ سبھ توں ڈھیر ٻولی ونڄݨ آلی سرائیکی زبان کوں شامل نہ کرݨ ہے. حکومت پاکستان آفیشل کرونا چیٹ بوٹ تے انگریزی، اردو، سندھی، پشتو، پنجابی، بلوچی تے کشمیری زبان کوں شامل کرݨ تے اساکوں کئی اعتراض کائنی، پر چھی کروڑ کنوں ڈھیر سرائیکی ٻولݨ آلیں دے خلاف تخت لہور دی سازش دا حصہ بݨݨ تے سموری سرائیکی قوم مذمت کریندی ہے. تخت لہور دے راڄ اچ تاں سرائیکی پیلھے وی ساہ جھݨ جھݨ جیوݨ دے ترلے کریندے پین تے اڳوں تے وی آپݨے حق سانگے ٻاݨ مریسن ـ اساکوں افسوس وزیراعظم تے وزیر اعلیٰ عثمان بزدار دا ہے جو وݙے وݙے وعدے کرݨ آلے اڄ سرائیکی قوم دی شناخت مٹاوݨ دی سازش دا حصہ بݨ ڳئین. سرائیکی قوم نال ایہ ول وانجھ 73 ورہیاں توں جاری ہے. 

اساݙی شناخت مٹاوݨ دی ایں سازش تے یکی سرائیکی تنظیماں، صحافیاں، دانشوراں تے سموری قوم کوں جڳاوݨ سانگے دھرتی جہیں جیوݨ جوڳی ساݙی بھیݨ صحافی ڈاکٹر سعدیہ کمال دی چیک سݨ تے سرائیکی عوامی تریمت تحریک دی صدر ادی کرن لاشاری آپݨی سوہݨی لکھت اچ بھرپور احتجاج کیتے تے اساݙے ٻئے وی ڈھیر سارے بھرا مذمت کریندے پئین. سرائیکی عوامی تریمت تحریک دی ہک ادنیٰ جئیں کارکن دی حثیت نال میں وی اڄوکی سرکار اچ شامل سرائیکی ارکان اسمبلی، تحریک انصاف دے سرائیکی مہاندرے، کارکنان، ملخ دی یکیاں سیاسی تنظیماں، صحافیاں، دانشوراں تے سرائیکی بھیݨیں، بھرانواں کوں ارداس کریندی ہاں جو ہݨ جاڳو، سڄاڳ تھیوو تے ہک مٹھ تھی آپݨے حق سانگے چپ دا روزہ تروڑو تے ایں ناانصافی تے احتجاج ریکارڈ کراؤ... 

بقول: غیور بخاری... 

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

کیا حال ہے

کیا ڳالھ ہے

گم سم اتے چپ چاپ ہو

کجھ ٻولݨا ہا بُھل ڳیوں

کجھ ڳولݨا ہا بُھل ڳیوں

روزی دے رولے ٹھیک ہِن

پر دوستو ایں حال وچ

قوماں دے حق دے واسطے

ٻہہ راہواݨا وی کوڑ ہِے

چپ راہوݨا وی کوڑ ہِے

جاڳو جڳارے ٹھیک ہِن

حق دے ٻلارے ٹھیک ہِن

آکھیا ہا ٌ طارق بادشاہ ٌ

چڑیاں اٹھو کوئی دھاں کرو 

چپ نہ کرو چپ نہ کرو 

ٻہہ راہوݨا ہُݨ کوڑ ہے 

چپ راہوݨا ہُݨ کوڑ ہے

جیوے سرائیکی سدا جیوے ٌ
اساݙے لوک کِتھاں ہن؟

**سرائیکی لوگ** ہک ایسا قومتی گروہ ہے جیہڑے بلحاظ نسل، زبان تے ثقافت الگ شناخت رکھدے ہن. سرائیکی لوگاں دے نسلی رشتے ناتے منڈاری تے دراوڑی نسلی گروہ نال ہن ۔ منڈاری تے دراوڑی اشیائی نسلی گروہ ہے تے سرائیک ہک الگ نسلی گروہ سمجھا ویندا ہے. ۔ سرائیک قوم مقامی سمجھی ویندی ہے ۔ پاکستان دے اندر پنجابی واحد گروہ ہے جیہڑا سیٹلر سݙیندا اے تے پنجابیاں دے نسلی رشتے  وسطی ہندی لوگاں دے نال ہن.  اس دے برعکس سرائیکی تے سندھی اپݨے علاقیاں وچ مقامی گروہ سݙیندے ہن.  سرائیکیاں نے چولستان ، تھل ، دمان تے کیچ کوں آباد کیتا ۔ مختلف کتاباں دے حوالے نال سندھ وچ 40 فیصد سرائیکی آباد ہن.  اس دے علاوہ پنجاب دے اندر 55 فیصد سرائیکی آباد ہن. اتھاں ملتان کوں مرکزی حیثیت حاصل ہے.  

سرائیکیاں دی کل آبادی دنیا دے مختلف علاقیاں وچ 80 ملین دے قریب ہے ۔ پاکستان دے علاوہ ہندوستان ، افغانستان ، کینیڈا ، برطانیہ تے خلیجی ممالک وچ سرائیکیاں دی کثیر تعداد آباد ہے. سرائیکیاں دا اصل مادر وطن ملتان ہے جس کوں پوری دنیا دے سرائیکیاں وچ مرکزی حیثیت حاصل ہے.  ۔ اس دے علاوہ سابقہ سرحد تے نویں خیبر پختون خواہ وچ سرائیکی ڈیرہ اسماعیل خان تے ٹانک وچ آباد ہن. 
ساݙی تہذیب تاریخ تاں بہوں پراݨی ھ، پر ۔
## سرائیکی لوگ کتھاں ہن
اساݙےے اپنڑے لوک کتھاں ہن ؟
جیہڑے پراݨے زمانے اچ ونگاراں( سوشل سرگرمیوں ) اچ ودھ چڑھ تے حصہ گھندے ھن جیہڑے مذاحمت کار ہن ؟
اساکوں عرب ، عراق ، ایران دے لوک ھی کیوں ملدے ہن، جیہڑے کار خیر  ودھ چڑھ تے حصہ گھدن ؟

فلاں شخص بغدادی ھا جیہڑا وݙا منتقی ھا،  جیہڑا سال اچ ہک دفعہ وضو کریندا ھا ؟

فلاں شخص دا تعلق ایران کنوں ھا، او وݙا ھی نیک ھا .

فلاں شخص دا تعلق شام کنوں ھا یمن کنوں ھا، او وݙا خدا ترس ھا ؟
 
کیا اساݙےے اجداد خدا ترس کائینہ ہن؟

سوشل سرگرمیوں اچ حصہ کائینہ گھندے ہن ؟

نیک کائینہ ہن ؟

کیا اساݙا تعلق وحشی قبائل کنوں ھا؟

کیااساں عرباں تے حملے کیتے ہن ؟

کیا اساں مقدونیہ تے حملہ کیتا ھا ؟

کیا اساں منگولاں تے حملے کیتے ہن ؟

کیا اساں تاتاریاں دیاں لاشاں وچھایاں ہن ؟

کیا اساں ایہو کجھ کیتا ہا ؟

ول اساݙے  نیک ، مذاحمتی لوگ ساݙی تاریخ کنوں غائب کیوں ہن ؟

اور اج اساں انہاں لوکاں کوں ووٹ دے تے اپنے اتے حکمران مسلط کیوں کریندے ہیں؟

کیا اساں غلام ابن غلام ہیسے ؟

## حوالے