حضرت خواجہ غلام فریدؒ. حالاتِ زندگی

حضرت خواجہ غلام فرید رحمتہ پوری سرائیکی شاعری دا سنگار ہن۔ آپ دی فکری وݙائی تے فنی کمال کوں سرائیکی شاعری دے ہزار سالہ پندھ دا حاصل تے ارتقائی ٹور دا اگھ منیا ویندے۔حضرت بابا فرید مسعود شکر گنجؒ صدیاں پہلے جیڑھے وݨ دی ڄڑ پاڑ لاتی ہئی۔ حضرت خواجہ غلام فریدؒ سئیں اونکوں پال سانبھ کے ہک پھل دار ‘ گھاٹی چھاں والا درخت بݨا ݙتا۔ اساݙے آکھݨ دا مطلب اے ہے کہ سرائیکی شعری ادب دا فریدؒدی فکر تے کلام وچ آ تے نتارا تھیندے۔ آپ دے کلام وچ زبان و بیان دا سُوہݨپ وی تے ہک وݙے شاعر دی فنی عظمت وی۔ حضرت خواجہ فرید سئیں سرائیکی زبان و ادب کوں ہک نویں سُنڄاݨ بخشی ہے۔ ایندے وچ کوئی شک نیں کہ ایں زبان تے ایندے شعری ادب دی سب توں وݙی سُنڄاݨ حضرت خواجہ فرید ہے۔

حضرت خواجہ غلام فریدرحمتہ اللہ ذات دے کوریجہ ہن تے بقول حضرت خواجہ فرید سئیں ’’من مے گویم کہ کوریجہ ساخ است از قوم ابڑہ یعنی کوریجہ فی الاصل ابڑہ است‘‘(32)۔ آپ دا خاندان پہلے سندھ وچ آباد ہئی مگرنواب مٹھن خان بلوچ دی درخواست تے آپ دے بزرگ کوٹ مٹھن شریف تشریف گھن آئے تے ریاست بہاول پور دے بخت ودھائے۔ آپ دا خاندان دینی علوم تے روحانی فیوض و برکات دا مرکز ہئی۔ قاضی نور محمد سئیں ‘ قاضی محمد عاقل سئیں حضرت خواجہ خدا بخش سئیں جیہاں شخصیتاں مٹھن کوٹ دے چھوٹے جہیں قصبے کوں دینی علوم دا مرکز بݨا ݙتا۔

پرے پرے توں وݙے وݙے عالم دین اتھاں علم دے سبق پڑھن آندے ہن۔ ایہو چھک حضرت خواجہ سلیمان تونسوی کوں وی مٹھن کوٹ چھک آئی تے انھاں وی اِتھوں تعلیم حاصل کیتی۔ سکھاں دے دور وچ اے بھاڳیں والا خاندان کوٹ مٹھن توں اُٹھی تے دریا دے ݙوجھے کنڈے تے لݙ آیا تے چاچڑاں شریف کوں ایں طرح سرائیکی وسیب دی جنج دے سہرے حضرت خواجہ فرید سئیں دے دم قدم نال عزت ملی۔

حضرت خواجہ غلام فریدؒ رحمتہ اللہ دی ولادت منگل دے ݙینہ 26ذی الحجہ1261ھ وچ تھئی۔ حضرت بابا فرید الدین مسعود گنج شکرؒ دے ڄمݨے دا وی ایہو ݙینہ ہے ہِیں کیتے آپ دا ناں غلام فرید رکھیا ڳیا۔ آپ دا تاریخی ناں ’’خورشید عالم‘‘ تجویز تھیا۔ آپ بچپن توں اِی فقیری تے درویشی مزاج رکھدے ہن۔ ٻہوں ذہن تے سمجھ دار ہن۔ چار سال دی عمر وچ اماں سیݨ فوت تھی ڳے تے اَٹھ سال دی عمراں وچ ابا سئیں جدائی ݙے ڳے۔ اماں ابّا دے بعد آپ دے وݙے بھرا حضرت خواجہ فخرجہانؒ آپ دی تربیت کیتی۔ اوں وقت دے وݙے علمائے دین کوں فرید سوہݨے دی تعلیم و تربیت واسطے مقرر کیتا ڳیا۔ خواجہ سئیں چھوٹی عمر وچ قرآن کریم وی حفظ کر گھدا تے عربی فارسی دے علوم تے کافی عبور حاصل کیتا۔آپ نینگرپ وچ اِی عبادت تے شب بیداری دی طرف ٻہوں زیادہ مائل تھی ڳے ہن۔ آپ اپݨے وݙے بھرا حضرت فخر جہانؒ دے دستِ مبارک تے بیعت کیتی تے وݙے بھرا تے پیر و مرشد نال محبت تے عقیدت عشق دے درجے وچ داخل تھی ڳئی۔ ایں طرح آپ ڄمدیں لا اِی عشق و معرفت تے تصوف و طریقت دی جھولی وچ اَکھ کھولی۔ آپ کوں پینگھے جھٹاوݨ والیاں دائیاں مائی پھاپھل حفظاݨی‘ تے مائی جنت جیہاں زنانیاں ہن۔ جیڑھیاں لوریاں وی اشعار وچ سُݨیندیاں ہن۔ ایں طرح آپ سلوک دی راہ دے پندھ کیتے۔ 1288ھ وچ حضرت فخر جہانؒ سئیں دے وصال دے بعد منصب سجادگی تے رونق افروز تھئے۔ یکسوئی حاصل کرݨ آپ اٹھارہ سال تئیں روہی دے وچ قیام فرمایا۔ خلوت پسندی‘ کم خوری ‘ کم گوئی ‘ شب بیداری ‘ رحمدلی ‘ تواضع تے انکساری آپ دیاں اُبھردیاں صفات ہن۔ آپ ٻہوں سخی طبیعت دے مالک ہن۔ آپ21شوال 1292ھ وچ اپݨے اسی (80)ساتھیاں نال حج تے تشریف گھن ڳے۔ حج تے روانگی کنوں پہلے آپ ملتان ‘ لاہور‘ دہلی ونڄ تے اولیائے کرام دے مزارات تے حاضری ݙتی تے ول اڳوں دا سفر کیتا۔ حضرت فریدؒ ترے شادیاں کیتیاں۔ ہک شادی چاچڑاں شریف اِچ ‘ ہک ملتان تے ہک روہی والی بی بی نال۔ چاچڑاں والی بی بی توں ہک بالڑی تے پتر حضرت خواجہ محمد بخش نازک کریم سئیں پیدا تھے۔

حضرت خواجہ فرید سئیں مروت تے محبت دے پیکر ہن۔ آپ کوں سیر و سیاحت دا ݙاڈھا شوق ہئی۔ بادشاہیں دے پیر ہووݨ دے باوجود اپݨی فقیری تے درویشی تے خوش ہن۔ عبادت تے ریاضت آپ دی روح دی خوشی ہئی۔ لوکاں دی ثقافتی زندگی کوں بھر پور بݨاوݨ دی کوشش کریندے ہَن۔ ہر وقت کچاری وچ علمی مباحث جاری رہندے ہن۔ علماء دی صحبت اِچ خوش تھیندے ہن۔ خلقِ خدا دی رہنمائی خدمت تے بھلائی کوں زندگی دا سب توں وݙا مقصد سمجھدے ہن۔ ادبی تے علمی ذوق دی سرپرستی کریندے ہن۔ عشقِ خدا تے عشقِ رسولؐ روہی دے ایں عظیم درویش دا تکیہ ماݨ تراݨ ہئی۔ عبادت توں بچیا وقت آپ زیادہ تر مطالعے اِچ صرف کرݨ ہا۔ حضرت خواجہ فریدؒ اپݨی زندگی ایں طرح بسر کیتی کہ زندگی دا حق ادا کر ݙتا۔ آپ 6ربیع الثانی 1319ھ مطابق 22جولائی1901ء مغرب دے وقت وصال فرمایا۔ 

حضرت خواجہ فرید سئیں دی شخصیت ہک گھاٹی چھاں والے درخت دی کار ہئی۔ جیندی ٹھڈی ٹھڈی چھاں وچ لوک سکھ دیاں ہیلاں جھٹن ہا۔ مسعود حسن شہاب آہدن ’’خواجہ صاحب کوں علوم متداولہ تے عبور حاصل ہا۔ علمائے دین دی آپ دے دل وچ ٻہوں قدر و منزلت ہئی۔خدا دا خوف‘ نبیؐ دی محبت تے خلقِ خدا دا درد آپ وچ رَڄ رَڄ تے بھریا ہویا ہا۔ آپ طریقت کوں شریعت توں جدا کینا سمجھدے ہن۔‘‘(34)

حضرت نازک کریم سئیں اپݨے بابا سئیں دی سخاوت بارے ارشاد فرمیندن ’’جیڑھے میݙے والد بزرگوار کوں سجادگی ملی۔ لکھاں روپے دا سامان موجود ہا۔ مگر حضور نے سارا ترکہ اللہ دی راہ وچ تقسیم کر ݙتا۔ اتے جیڑھے ویلے میݙے حضرت دا وصال تھیا تاں میکوں ورثے وچ ہک چوبی تسبیح ‘ ہک مستعملہ ٹوپی تے ہک قمیض ملی۔‘‘(35)حضرت خواجہ فرید سئیں ‘ مسلک ہمہ اوستی دے قائل ہن۔ ’’فلسفہ وحدت الوجود دے حوالے نال خواجہ فرید شیخ بایزید بسطامی‘ حسین بن منصور حلاج تے شیخ اکبر محی الدین ابن عربی دے ٻہوں مداح ہن تے خود کوں انھاں دا مقلد آکھدے ہن۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان