چِٹیاں قبراں

حاجی سیٹھ عبدالکریم رحیم بخش دی ٻہوں خوبصورت تے نفیس کوٹھی وچ آیاں اُس نوں ہک مہینہ تھی ڳیا ہائی تے اَڄ اوہ لُڳی ٻہہ کے اس ہک مہینے داجائزہ پئی گھندی ہئی۔ حاجی صاحب اُس نوںبہاریاں دے کیمپ وچوں گھن آئے کیوں جو اس دے اَڳے پِچھے دا کوئی نہ ہئی ۔ اُس دے ماء پیو دا خاندان نظریہ پاکستان دا ٻوٹا لاوندیاںہویاں 1947ء وچ بہار وچ مر مُک ڳیا ہائی تے اوس دے ماء پیو بنگلہ دیش وچ اُس ٻوٹے نوں بچاوندیاں مارے ڳئے ہن تے اس دی آپݨی جٖیبھ وی نظریہء پاکستان تے قربان تھی ڳئی ہئی ۔ اُس دی ہک تقریر بنگلہ دیش دے عاشقاں نوں یادہائی ۔ اوہناں اس دی ایہا سزاسوچی جو اس دی جٖیبھ کپ گھدیونیں‘

’’پتہ نہیں اوہ زبان کِتھے پئی ہوسی‘‘ اس نوں کملا جیہا خیال آیا تے وَت اُس اِس خیال نوں جھٹک ݙتّا ۔ مُکدی ڳل جو او کراچی آ ڳئی ۔ سُمیرا اُس دا ناں ہائی تے ماء پیو پیارنال اس نوں ’’سومی‘‘ سݙیندے ہن ۔ اُس دا پیو ڈھاکے دا مالدار دکاندارہائی تے اوہ کانونٹ وچ پڑھدی ہائی ۔ اُس وَت سر نُوں جھٹکا ݙتا تے سوچیا پتہ نہیں ایہہ موذی حافظ اس دا ساتھ چھوڑ کیوں نہیں ݙیندا ۔ حاجی عبدالکریم رحیم بخش میمن سفیدݙاڑھی تے سفید پوشاک والے بزرگ ہن۔ اوہناں دے سجٖے ہتھ وچ ٻہوں خوب صورت جیہی تسبیح رہندی ہائی ۔ جیہدے مݨکے ہروقت پھردے رہندے ہَن ۔ بھانویں اوہ ڳلاں پئے کرݨ ہا انڳلیاں تے مݨکیاں دی پُر تسلسل رفتار وچ کوئی فرق نہیں آوندا ۔ ݙیکھݨ والے آکھدے ہن جو اوہناں دا قلب جاری ہے۔

حاجی صاحب دے خیال توں وَت سُمیرا دے لاشعور وچ ہک ہور چہرہ جھاتی مارݨ لڳا ‘ ایہہ اُستاد رحیم الدین داچہرہ ہائی ۔ ایہہ اُستاد صاحب گھر اُس نوں دین دی تعلیم ݙیوݨ آوندے ہن ۔ اس دے اَبّا جی دا ایہہ خیال ہائی جو اس طرح اُس دے دماغ توں سکول دی اس عیسائی مِس جُولی دی مسیحی تعلیم دا اثر مِٹ ویسی ۔ جیہڑی روز حضرت عیسیٰ مسیحؑ دے اقوال سُݨا کے ایہہ ثابت کرݨ دی کوشش کریندی ہائی جو ’’آدمیاں نال پیار کرݨاصرف مسیحؑ سکھایاہے۔‘‘

رہے مسلمان تاں اس قوم دی ساری تاریخ وچوں آدمیاں دے خون دی بو آوندی ہے ۔ تے وَت رحیم الدین آ کے آکھدے ہَن ذرا اخبار پڑھ ‘ امریکی عیسائی بے ہتھیارے تے بے وس ویت نامیاں تے روز نیپام بم وَسا چھوڑدے ہِن ۔ ایہا آدمیت نال پیار ہے کہ ہزاراں میل دُور آ کے ویت نامیاں دی قسمت دے مالک بݨݨ دی کوشش کرو تے آپݨا چودھری پُݨا کِسے حال وچ نہ چھوڑو ۔ ایہہ لوک مسیح دے وعظ بماں تے توپاں دے مونہہ وچوں سُݨاوندے ہن ۔ استادرحیم الدین دیاںڳلاّں وی سچیاں ہن ۔ سومی وَت سر نُوں جھٹکیا تے ماضی توں پِچھّا چُھڑاوݨ دی کوشش کیتی ۔ اُس سوچیا پتا نہیں اُس نوں مولوی رحیم الدین دا خیال کِنج آیا۔ ہا… حاجی سیٹھ عبدالکریم رحیم بخش میمن توں اُس داخیال آڳیاہائی کیوں جو ݙوہاں دیاںݙاڑھیاں تے پوشاکاں چِٹیاں ہن تے ݙوویں تسبیح پھیرݨ وچ ہِکو جیہی مہارت رکھدے ہن ۔اُستاد رحیم الدین اُس نال ٻہوں پیار کریندا ہائی ۔اوہ اُس وقت ݙاہ سال دی ٻچی ہائی اُس نوں اُس پیار دی چنگی سمجھ نہیں آوندی تے وَت ایہہ پیار ودھدا ڳیاتے اُستاد رحیم الدین دا ہتھ آپ مہارا تھی ڳیا۔ ہک ݙینہہ اُس دا پیو اُتوں آڳیا تے اُس بڑی بے عزتی نال اُستاد رحیم الدین نوں گھروں کڈھ چھوڑیا ۔ اُستاد رحیم الدین بنگالی ہائی تے وَت فسادات تھئے تاں اوہا مولوی اُسے کھٻے ہتھ نال فسادیاں نوں اوہناں دے گھر ݙائیںاشارہ کرکے آہدا پیا ہائی ‘ اس گھر نوں بھاہ لا ݙیو‘ ایتھے لعنتی بہاری رہندے ہن ۔اُس وقت وی اُس دے سجٖے ہتھ وچ مݨکے پِھردے پئے ہن ۔ سومی کوئی زیادہ سوہݨی نہیں ۔ رنگ اس داپکاّ سانولا ‘ نک پھیہنا تے تُھن موٹے ہس ‘ پر اَکھیاں ٻہوں پیاریاں ہن ۔ انجٖے سمجھو اس دا چہرہ تاں صرف کِسے کتاب دا پیش لفظ یادیباچہ ہائی جیہنوں پہلی نظر وچ پڑھݨ دی ضرورت محسوس نہیںتھیندی تے آدمی کتاب پڑھݨ دی کوشش کریندا ہے ۔ کتاب دلچسپ ہووے تاں اُس نوں مُکا کے وَت دیباچہ پڑھیندا ہے ۔سو می دے جسم دی کتاب وَل نظر پوے ہا تاں وَت آدمی اُس دے چہرے ݙائیں ݙیکھ کے اَکھیاں دے حُسن وچ کھڑی ویندا ہائی۔

حاجی عبدالکریم رحیم بخش میمن بہاری کیمپ وچ ہک ہزار روپیہ خیرات کرݨ ڳئے تاں اس کتاب تے اوہناں دی نظر وی پَے ڳئی ۔ اوہناں  کیمپ انچارج توں معلومات گھدیاں تاں پتا  لڳا اس لڑکی دا اَڳے پِچھے کوئی ناہیں۔ اُکا لاوارث ہائی تے اُس دی زبان کپّی ہوئی ہائی ‘ کجھ ݙس وی نہیں سڳدی ۔ ایہہ حالت ݙیکھ کے حاجی صاحب نوں بڑا ترس آیا ‘اوہناں دیاں اَکھیاں وچوں ہنجھواں ڈَھیہݨ لڳ پئیاں۔ اوہناں کیمپ انچارج نوں ہور سو روپیہ امدادی فنڈ لئی ݙتا تے اُس یتیم تے لاوارث ٻچّی دے سِر تے ہتھ پھیر کے اُٹھایا تے آپݨے نال کار وچ ٻٹھا کے گھر گھن آئے ۔ اوہناں دی بیگم وی سومی دی لاوارثی تے ٻہوں ݙکھ دا اظہار کیتا ۔ایہہ حاجی صاحب دی ݙوجھی بیگم ہائی۔ پہلی بیوی وی زندہ ہائی تے ہک پُتر ݙوں دِھیاں والی ہائی ‘ حاجی صاحب دی ہم عمر وی ہائی ۔ اوہ ہور مکان وچ رہندی ہائی ۔ اُس دے پُتر وی آپݨا کاروبار سنبھالیا ہویاہائی تے دِھیاں اجٖے پڑھدیاں پئیاں ہَن ۔ اُس بیوی دے ہوندیاں حاجی صاحب ݙوجھی شادی کیوں کیتی؟ سومی سوچدی رہی پر سیٹھاں دیاںڳلاں سیٹھ اِی جٖاݨن یاخدا جٖاݨے ۔ ایہہ ݙوجھی بیگم ٻہوں سوہݨی ہائی ۔ اُس دے ٻہوں ڳورے مُکھڑے نوں ݙیکھ کے سومی نوں آپݨی اُستانی مِس جُولی یاد آویندی ہائی ۔

حاجی سیٹھ عبدالکریم رحیم بخش میمن دے گھر آیاں سومی نوں تَرے ݙینہہ تھئے ہَن تے اُس نوں پتا نہ لڳا جو اوہ کیہڑا کاروبار کردے ہن ۔ اوہ شام ویلے ٻیٹھک وچ ٻہہ ویندے ہن تے کجھ مِلݨ والے آوڑدے ہَن ۔گونگی سومی ٹوہ گھدی ۔ چوتھے ݙینہہ اُس نوں معلوم تھیا جو ایہہ پنج چھے خوانچیاں والے ہن ۔ حاجی صاحب اوہناں نوں ہزارہزارروپیہ قرض حسنہ ݙتا ہویا ہے تے اوہ ہر شام ݙاہ ݙاہ روپئے آ کے منافع ݙیندے ہن۔ سود دے کافر لفظ نوں حاجی صاحب مسلمان کرکے اُس دا ناں منافع رکھ چھوڑیا ہائی ۔ اس ڳل دا اُس نوں انجٖے پتا  لڳا جو ہک ݙینہہ حاجی صاحب دا پُتر آیا۔

پیو پُتر ٻیٹھک وچ ٻیٹھے ۔سومی ٻیٹھک دے ویہڑے وچوں ٻہاری ودی ݙیندی ہئی ۔ پُتر پیوتوں کاروبار واسطے ݙاہ ہزار روپیہ منگیا ‘ پیو ناراض تھی کے آکھݨ لڳا توں سارے پیسے شراب وچ لوڑھی ویندا ہیں۔میںکول تیݙی شراب واسطے حرام دی کمائی کوئی نہیں ۔ پُتر ترنگ وچ ہئی۔ اوہ پھٹ پیا۔

’’ایہہ جیہڑے پنج چھے غریب چھاٻڑی والیاں توں روز ݙاہ ݙاہ روپیہ گھنداہِیں ‘ ایہہ سُود ہے تے سُود تاں اسلام وچ اتنا وݙا جرم ہے جو خدا اُس نوں آپݨے تے آپݨے رسولؐ نال جنگ دا اعلان قرار ݙتا ہے ۔‘‘حاجی صاحب غضبناک تھی کے آکھیا ’’بدمعاش شرابی تیݙے وچ اتنی تمیز نہیں توں پیو نوں سُود خود پیاآکھدا ہیں ۔میںتاں ایہناں غریباں دی امداد کیتی تے جیہڑے پیسے روز گھندا ہاں اوہ منافع ہے سُود نہیں۔‘‘ پُتر آکھیا:

’’اچھا ہُݨ میں وی شراب نوں شراب نہ آکھیا کریساں شربت آکھیا کریساں وَت تاں حلال تھی ویسی۔‘‘ پتہ نہیں پیو پُتر وچ کیہ مُکی سومی نوں شام ویلے آوݨ والیاںدا پتہ لڳ ڳیا۔ وݙے ویلے 9وجٖے اِی حاجی صاحب آپݨی کار تے کݙائیں نکل ویندے ہن تے وَت ہک وجٖے وَلدے ہن۔ اللہ جٖاݨے کِتھے ویندے ہن ۔ اوہناں دی غیر حاضری وچ ݙوں آدمی آوندے ہَن پر اکٹھے نہیں ہک لڳا ویندا ہائی تے ݙوجھا کافی دیر توں بعد آوندا ہائی ۔ بیگم اوہناںنوں ٹیلی فون تے سݙیندی ہائی ۔ اُنج حاجی صاحب دے گھر پردے دی بڑی پابندی ہائی ۔ اوہناں آدمیاں دیاں کجھ غیر شرعی حرکتاں وی سومی ݙٹھیاں۔ ایہنوں پتہ لڳا جو اوہ بیگم دے بھرا نہیں ‘ دوست یار ہِن ۔ حاجی صاحب دے آوݨ توں پہلے میدان خالی ہوندا ہائی ۔ بیگم نہا دھو کے پلنگھ دے نال میز تے کُھلا ہویاقرآن رکھ کے سم پوندی ہائی ۔ حاجی صاحب آ کے ݙیکھدے ہَن تاں اوہناں دی روح کنب ویندی ہائی ۔ سبحان اللہ ۔ایہہ جیہی عورت جیڑھی جوانی وچ اتنی عبادت گزار ہے جو قرآن پڑھدیاں پڑھدیاں سَم ویندی ہے ۔ پر روز ایہہ ڳل تھیندی ہائی تے سومی نوں قرآن مظلوم تے ٻہوں ترس آوندا ہائی ۔ 

اُس نوں وَت بنگلہ دیش یاد آڳیا۔ کانونٹ وچوں تعلیم پوری کرکے اوہ کالج ڳئی ۔ ٻہوں کامیاب ڈیبیٹر ہائی ۔ لسانی فسادات توں بعد ڈیبیٹ دا ہر موضوع نظریہء پاکستان تے آ کھلوندا ہائی ۔ سومی ایسے قرآن دیاں آیتاں دا حوالہ ݙے کے اسلامی قومیت دے حق وچ تقریراں کریندی ہائی ۔

تے وَت سومی نوںاس گھر وچ آیاں چوݙاں ݙینہہ تھی ڳئے ۔ جُمعہ ہائی ‘ حاجی صاحب گھر ہَن تے بیگم میلاددی محفل وچ شرکت کرݨ ڳئی ہوئی ہائی ۔ حاجی صاحب اُس نوں آپݨے کمرے وچ سݙیا ۔ جُمعہ ہائی اوہ وی دھوتی دھاتی نِکھری کھلی ہائی۔ جیہڑے ویلے اوہ حاجی صاحب دے کول ڳئی تاں اوہناں داکھٻا ہتھ حرکت وچ آیا تے اُس دی وِیݨی نپّی ڳئی ۔ اُس نوں اوہناں پلنگھ تے کول ٻلھا گِھدا تے اوہناں دا سجّٖا ہتھ وی بے وس تھی ڳیا ۔ پتہ نہیں اَڳے کیہ کجھ تھیوے ہا جو اتنے تائیں حاجی صاحب دے پُتر دی اَواز آئی تے اوہ تِرکھّے تِرکھّے ٻاہر نکل کے پُتر نوں ٻیٹھک وچ گھن ڳئے۔

حاجی صاحب دا پُتر اُس ویلے ٻاہر نکلیا جیہڑے ویلے حاجی صاحب دی بیگم میلاد پڑھ سُݨ کے وَل آئی ہائی ۔ اڳلے جمعے تے کم اَڳے پیا ودھدا ہئی جو اوہ آپ آپݨے بچاوݨ دیاں کوششاں کرکے نس آئی تے وَت چوتھا جمعہ گونگی تے خیریت نال گزر ڳیا کیوں جو بیگم میلاد وچ شرکت کرݨ نہ ڳئی ۔ ہُݨ پنجواں جمعہ آوندا پیا ہائی تے اُس نوں مسیحؑ دا اوہ خطبہ پیا یاد آوندا ہائی جیہڑا مِس جولی سُݨا کے فخر تے ماݨ نال سِر چا کھلوندی ہائی:

’’اوریا کار صدوقیوؔ تے فریسیوؔ تُساں سفیدی پِھریاں قبراں ہائو ۔ اوہا قبراں جیہڑیاں دے اُتے قاں گچ پھریا ہونداہے ‘ تے ٻاہروں خوبصورت نظر آوندیاں ہن پر اوہناں دے اندر غلاظت بھری ہوندی ہے۔‘‘

گونگی سومی نوں اُستاد رحیم الدین توں چا کے حاجی سیٹھ عبدالکریم رحیم بخش تائیںسارے لوک چٹیاںقبراں نظر آوݨ لڳے تے اُس سوچیا کراچی دا سمندر اس گھر توں چنگا ہے۔

٭…٭…٭

## حوالہ
کِکّر دے پُھل (سرائیکی افسانے) مصنف: سید نصیر شاہ، جھوک پبلشرز  ملتان