سی حرفی.

سی حرفی سرائیکی شاعری دی ہک اہم تے مقبول صنف ہے۔ سرائیکی زبان دا ٻہوں وݙا شعری ذخیرہ ایں صنفِ سخن اِچ ملدے۔ اے صنف سندھی تے پنجابی زبان وچ وی ٻہوں مقبول ہے۔ اے نظم دی اوقسم ہے جیڑھی الف توں شروع تھی تے ی تیں ہک ہک حرف اتے ہک ہک بند نال لکھی ویندی ہے۔ ایں صنف وچ فارسی دے 30حروف گھدے ڳن۔ حیرت اے ہے کہ سندھی تے سرائیکی زبان اِچ وی تمام شاعراں دیاں کوئی مخصوص بحراں کینی بلکہ سرائیکی زبان وچ مختلف تے طویل ݙوہیں بحراں استعمال کیتیاں ڳن۔ سی حرفی وچ اکثر رباعی دی طرح چار مصرعے ہوندن۔ اے چار ہم قافیہ تے انھاں وچ فکری وحدت پاتی ویندی ہے ۔ چار مصرعیاں توں گھٹ ودھ دیاں سی حرفیاں وی سرائیکی زبان اِچ ملدن۔ حضرت سچل سرمستؒ دی سی حرفی ترئے مصرعیاں دی ہے۔ شیخ عبداللہ ملتانی 5مصرعیاں دی جندڑی پردیسی لکھی تے حمل خان لغاری تے رحیم یار خان اَٹھ مصرعیاں دی سی حرفیاں لکھین۔ علی حیدر ملتانی دیاں سی حرفیاں چار مصرعیاں دیاں ہن پر ہر بند نال اگر ’’الف اَݨ بن اِن بن اُن بن تھیں ہک سمنجھ اساݙڑی رمز میاں ’’ شامل کریجے تاں پنج مصرعے بݨدن۔ سی حرفی دی صنف وچ ہر قسم دے مضامین ٻدھے ویندن۔ خاص طور تے حمد و نعت ۔ پندو نصائح ‘ تصوف ‘ معرفت ‘ عشق و محبت دے موضوعات ملدن۔ دینی مسائل دے واقعاتِ کربلا دے بیان کیتے وی ایں صنف کوں استعمال کیتا ڳے۔ ایندے علاوہ ٻہوں سارے شعراء نے ایں صنف وچ ہیر رانجھا تے سسی پنوں دیاں منظوم عشقیہ داستاناں وی قلم بند کیتین۔ سی حرفی سرائیکی زبان دی ہک ایجھی ہمہ گیر صنف ہے جیں وچوں ٻیاں کئی صنفاں وی نکھتیں۔ ڈھولہ ‘ گھڑولی لعل ‘ جوگی نامہ ‘ چرخہ نامہ ‘ اے سب اصناف ہسیت دے لحاظ نال سی حرفی دی شکل اِچ ہن۔ اساں سرائیکی زبان دی سی حرفی کوں ترئے وݙے ادوار وچ تقسیم کر سڳدے ہیں۔ پہلا قدیم شعراء دا دور ‘ ݙوجھا وچکار شعراء دا تے تریجھا چھیکڑی دور دے شاعر جنھاں ایں صنف کوں فکری تے اسلوبی سطح تے مقبول بݨایا۔

سرائیکی زبان اِچ پہلی سی حرفی شاہ حبیب (متوفی 1080ھ) دی ملدی ہے۔ ایں سی حرفی دے صرف ترائے بند دستیاب تھی سڳن۔ ایندا ہر بند ترائے مصرعے دا ہے۔

لف اللہ دی طلب وے نت حق کوں یاد کریوے

غفلت سٹ رکھیں دل محکم نندر آرام ونڄیوے

سمنجھ حبیب صحیح کر سمجھیں ثابت مُول پُچیوے

ب باقی دن چار ݙیہاڑے پھوکیا پھریں سندارا

مغر کنوں مغرور پھریں تیݙے اندر وچ اندھارا

سمنجھ حبیب صحیح کر سمجھیں گزر ڳیئوں دن سارا

ت تقریر نہ کر توں بندیا ہیبت نال پچھیسیا

نیکیاں بدیاں سب تھیسن جملہ ہر ہک تھی نکھڑیسیا

سمنجھ حبیب صحیح کر سمجھیں قبر دوڑ کریسیا

شاہ حبیب دے بعد سلطان العارفین حضرت سلطانؒ باہو سئیں سی حرفی دی صنف کوں اپݨے عارفانہ خیالات نال ٻہوں وݙا بھاگ لاتے۔ آپ دیاں پنج سی حرفیاں عشقِ حقیقی تے معرفتِ حق دی خوشبو نال مہکدیاں پن۔

الف اللہ چنبے دی ٻوٹی میرے من وچ مُرشد لائی ہو

نفی اثبات دا پاݨی ملیُس ہر رڳ رڳے ہر جائی ہو

اندر بوٹی مُشک مچایا جان پُھلن تے آئی ہو

جیوے مُرشد کامل باہو جیں اے بوٹی لائی ہو 

علی حیدر ملتانی سی حرفی دی صنف دا امام منیا ویندے۔ اوندیاں سی حرفیاں زبان و بیان ‘ سلاست و روانی تے عشق و معرفت دے اَسرار و رموز دے بیان دا مثالی نمونہ ہن او خود فرمیندن:

پنج سی حرفیاں حیدر آکھیاں پنجے گنج معانی دے نی

وانگ حروف مقطعہ دے راز رموز نہانی دے نی(17)   

علی حیدر ملتانی دی سی حرفیاں وچ لفظ گُندھیج گُندھیج تے سامݨے آندن:

ع  عشق شراب دی چڑھی مستی کھیݙاں بُھلدیاں بُھلدیاں بھل ڳیاں

مینڈھی گُندھی ہئی عطر پھلیل والی زلفاں کُھلدیاںکُھلدیاں کُھل ڳیاں

سرمہ پاتا ہا  یار دے ݙیکھݨ کوں ہنجوں ڈھلدیاں ڈھلدیاں ڈھل ڳیاں

علی حیدرا یار پیارے ٻاجھوں ہڈیاں رُلدیاں رُلدیاں رُل ڳیاں(18)  

جندڑی پردیسی ہک ایجھی سرائیکی زبان دی طویل نظم ہے جیڑھی صدیاں توں گھر گھر وچ پڑھیندی پئی اے اینکوں ملتان دے ہک درویش حضرت شیخ عبداللہ تخلیق کیتے۔ جنھاں دا زمانہ 1090ھ؍1679ء دے نیڑے تیڑے دا ہے۔ جندڑی پردیسی چنگے عملاں دی ترغیب ‘ دنیا دی بے ثباتی تے اڳلے سفر کیتے چنگے عمل کماوݨ دی تلقین تے مبنی نظم ہے۔ اے نظم سی حرفی دی صورت ہے:

سی سدا نیں باغ بغیچے

سدا نہ ہوندے فرش غلیچے

ہر دم فکر چلن دا کیجئے

اوڑک موت لُٹیسیا

سمجھ بندہ توں نال فکر دے اے جندڑی پردیسیا

سرائیکی سی حرفی دے ایں پہلے دور دے ݙوجھے شعراء وچ حضرت سچل سرمستؒ ‘ حافظ جمال اللہ ‘ مظہر الٰہی تے خواجہ محکم الدین سیرانی دے ناں سب توں ممتاز ہن۔ سچل سرمستؒ سئیں نے اپݨے ݙوجھے کلام دے علاوہ سی حرفی وی لکھی۔ ایں سی حرفی وچ عربی فارسی دے الفاظ دی کثرت ہے مضمون عارفانہ ‘ بحر طویل تے ہر بند ترئے ترئے مصرعیاں دا ہے:

خ خواب ڳیا کنوں تات تیݙی کیتا برہ ساکوںبے تاب میاں

توں شتاب آویں ݙیویں آب میکوں سائیں کھول نقاب حجاب میاں

تیݙے نینہ نواب کباب کیتم کوئی نہیں عتاب خطاب میاں

س ساری آکھاں ڳالھ یاری والی تئیں نال کریجے وو زاری میاں

باری برہ وہائی کاری سانوں ڳل چا گھتوئی ڳاری میاں

واری یار تیں توں سو واری ونڄاں دوستی وچ گھتیں متاں گھاری میاں 

حضرت حافظ جمال اللہ ملتانی سی حرفی چرخہ نامہ لکھ تے ایں صنف کوں ہک نواں رنگ عطا کیتا۔ اساں چرخہ نامہ دے عنوان نال اڳوں انج ایں سی حرفی تے ڳالھ کریسوں۔ حضرت خواجہ حافظ جمال اللہ دی اے سی حرفی پوری سرائیکی شاعری وچ ہک نویکلا مقام رکھدی ہے۔ ہُݨ حضرت خواجہ محکم الدین سیرانی دی سی حرفی دا نمونہ پیش ہے ۔ ایں سی حرفی وچ قرآنی جملے وی اشعار وچ استعمال کیتے ڳن۔ سی حرفی دا مضمون عارفانہ ہے۔

د  دیوانی ہور ہی مینوں گل نہ کائی سُُجھے

ماہی میݙا ویدن لہے ہور نہ کائی ٻجھے

ایہو کھیڑا جھیڑا کرکر نال میݙے نت لُجھے

دولۃ بین الاّ غنیاء منکم جو پڑھیم میݙا کوئی گُجھے 

سرائیکی سی حرفی دے وِچلے دوردے شعراء وچ حمل خان لغاری‘ سید اکبرشاہ ‘ حسین دیدڑ ‘ امیر حیدر میرݨ ‘ بیدل سندھی ‘ مولوی محمد بخش ممدن تے مجروح شاہ دیاں سی حرفیاں نمائندہ حیثیت رکھدن ۔ ایں دور دیاں سی حرفیاں وچ مجاز تے حقیقت دی رلی ملی شاعری ملدی ہے۔ حمل خان لغاری دی سی حرفی ’’محبوب نال خطاب تے التجا‘‘ دا ہر بند اَٹھ مصرعیاں یعنی چار شعراں دا ہے۔ سارے مصرعے ہم قافیہ کینی بلکہ اشعار دی صورت وچ صرف مصرعہ ثانی دا قافیہ ملدے۔

الف             آ سوہݨا جانی یار میݙا

ڳل لڳ کروں مٹھیاں ڳالھیاں جی

تساں ٻاجھ آرام حرام ہویا

تیݙے مار وِچھوڑے تاں ڳالھیاں جی

آوڑا  پاڑا جیڑھا میہنے ݙیندا

تینہاں کوں ݙے توں آیار ݙکھالیاں جی

نال حمل فی الحال ملو!!!

دھوتیاں سبھ تھیوݨ سڑ کالیاں جی

بیدل سندھی دیاں ݙوں سی حرفیاں ملدن ۔ انھاں وچوں ہک سی حرفی دی مروجہ ریت توں ہٹ تے ہے ایندے ہر حرف نال ݙو مصرعیاں دا ہک شعر ہے تے چار چار حرفاں کوں ہکے قافیہ نال ݙے تے ہک بند بݨایا ڳے۔

الف   آکھݨ دی کائی ڳل نہیں جو توں

  جتھ کتھ آپ دکھاوندا ہیں

ب   بجلی وانگ جھلکار ݙکھاوت

  آپ توں آپ چھپائوندا ہیں

ت  تاب تجلی دا کون جھلے

کوہ طور کوں ریت بݨاوݨدا ہیں

ث   ’’ ثم وجہ اللہ‘‘ آپ آکھیو ہر رنگ میں

خود آپ ہی رنگ رسائوندا  ہیں 

سید اکبر شاہ سرائیکی زبان دے ہک قادر الکلام شاعر ہن۔ آپ دے جنگ نامے تے منظوم قصیاں دی طرح سی حرفیاں وی ٻہوں شہرت رکھیندن۔ سی حرفی بے نمازاں وچ نماز دی فضیلت بیان کیتی ڳئی ہے۔ سی حرفی جہاڑی اکبر شاہ وچ ہک ہک حرف دا ہر بند مہینے دے ہک ہک ݙینہ نال جوڑ تے وِچھوڑے دے احوال بیان کیتے ڳن۔ ایں سی حرفی وچ زبان سادہ تے جذبات دی بہترین عکاسی کیتی ڳئی اے۔

اے انتری ݙینہ حساب کراں بے تاب تھیواں بیوسی

شوق شراب و صال والے وی رہاں پیاسی تسی

عجز نیاز تفرع زاری پویم قبول بیکسی

اکبر شاہ میکوں یار ملے جس دل اساݙی کھسی

اکبر شاہ دی ہک ٻئی سی حرفی دی ونکی ݙیکھو ایندے آخری مصرعے قرآنی ہن۔ ہیر رانجھا دے حوالے نال معرفت دی ڳالھ کیتی ڳئی اے۔

الف

آ رانجھا سک اللہ اساݙی ہویم قرب قرین

نال ماہی دے پاک محبت کھڑا رولیسن

شوقوں یار بݨایُم رانجھا ڈھونڈھ اسمان زمین

ان اللہ یحب التوابین و یحب المتطہرین

ب

ٻانہہ نہ چھڈسی میݙی رانجھا مینوں ہے یقین

ایہہ دل خوش دلدار کرئیے ثابت رکھاں دین

کل عالم آکھے ہیر رانجھے دی میں آکھاں امین

بما غفرلی ربی و جعلنی من المکرمین

سید امیرحیدر میرݨ دیاں سی حرفیاں پوری سرائیکی شاعری وچ ہک اُچا مقام رکھیندن۔ الفاظ دے انتخاب اظہار دی برجستگی ۔ سوز و گداز تے کلام وچ سلاست دے لحاظ نال او سی حرفی دے صنف دے صفِ اول دے شعراء وچ ڳنڑیندن۔ امیرحیدر میرݨ دیاں پنج سی حرفیاں عشق حقیقی دی مستی نال لبریز ہن۔

الف آیا کرو پھیرا پایا کرو نہ سِکایا کرو اساں باندیاں کوں

سوہݨے رنگ بھرئیے آون ذرے ذرے منع کون کرے جند جانیاں کوں

کرو دور دوری رکھو پیت پوری گھولو خلق کوڑی بے ایمانیاں کوں

میرݨؔ لکھ وار میݙی جند واری تیں توں کراں واری چیزاں فانیاں کوں

امیر حیدر میرݨ نے ہیر تے اوندی ماء دیاں سوالی جوابی سی حرفیاں وی لکھین۔ ایجھی ہک نعتیہ سی حرفی دی ونکی۔

م                    محمدؐ دے ناں اُتوں گھول گھتاں جگ سارا ما

عاجز جٹی کان کمینی چھوڑیُس تخت ہزارہ ما

میں ماندی درماندی کوں ݙکھلایُس روپ نظارہ ما

میرݨ شاہ میݙے من بھایا ماہی ماہ متارا ما 

سی حرفی دے وِچلے دور دے چھیکڑی شاعر حضرت مجروح شاہ ہن۔ آپ حضرت خواجہ فریدؒ دے ہمعصر ہک صوفی بزرگ ہن۔ آپ دیاں سی حرفیاں وچ ݙوہڑے دا رنگ غالب ہے۔ زبان نتری ہوئی تے دل چھکویں ہے ۔ انھاں سی حرفی کوں سرائیکی دیاں بہترین سی حرفیاں آکھیا ونڄ سڳدے:

م  ماہ تاں شاہ جمال دا ای میݙے یار دے نال مجال نسی

اوہے خط نسی اوہے خال نسی اوہے ونگر ونگر وال نسی

اوہے ابرو قوس مثال نسی اوہے نرگس جادو خال نسی

یار تاں وی بے مثال ہویاپر مجروح دے حال تے بھال نسی 

سی حرفی دی صنف دے چھیکڑی دور وچ ݙتن ملتانی ‘ گداز ‘ محمد مٹھا ‘ سیدمبارک شاہ ‘ میاں رحیم بخش ‘ نبی بخش بخشا ‘ محمد امین عاشق تے پیر سید شبیر محمد گیلانی ٻہوں چنڳیاں سی حرفیاں لکھین۔ میاں مِٹھا دی سی حرفی ’’نینگر نینگور‘‘کوں کافی شہرت حاصل تھئی اے۔ انھاں قصہ ہیر رانجھا کوں سی حرفی دے انداز اِچ لکھیے۔

الف            اللہ دی قسم وے نینگر تیں پچھوں میں دیوانہ

گھر بار سٹیم تے تخت ہزارہ ہتھ وچ پکڑیم کاناں

ما پیؤ میکوں خفتی سݙیندا تے لوک سݙے دیوانہ

اری نینگر ڳل لڳ ملاہیں تے وَسے ہا ملک رباناں 

میاں رحیم بخش پہلے شاعر ہن جنہاں نعتیہ سی حرفی دے علاوہ پند و نصیحت تے واقعاتِ کربلا دے موضوع تے سی حرفیاں لکھیاں۔ ایں طرح پہلی واری ایں صنف وچ شہادت حسینؓ دا مضمون شامل تھئے۔

ک  کربلا دے وچ شور پیا قبلہ دا نماز جݙ نیتونے

  ا وں شمر نے چھک تلوار ماری دید یار پیارے ݙے کتونے

  سر ݙے کے عاشقاں سَر لیا مئے یار دے نشے وی پتونے

  رحیم بخش فنا تھیں کوچ کر کنجی ونڄ فردوس دی لیتونے  )

سی حرفی لکھݨ والے چھیکڑی دور دے شعراء وچ جان محمد گداز کوں ٻہوں اہمیت حاصل ہے۔ کئی شعراء نے منظوم عشقیہ داستاناں کوں سی حرفی دی صنف وچ لکھیے۔ انھاں وچ گداز نے سسّی پنوں دے قصّے کوں سسّی تے سسّی دے ما دے جواب سوال دے اندازوچ وݙے دلکش پیرائے وچ بیان کیتے۔ سسّی دی ما سسّی کوں متاں ݙیندی کہ کیچی لوک پیچی ہوندن انہاں دے ساہ تے وساہ نہ کھا۔ ݙو بند ملاحظہ کرو۔

ت  ترک تے کیچ دے لوک کچے کݙاں پلیندے نی کیتے قول دھیا

ہک ٻول تے لکھ مخول کرݨ اتھاں ٻولاں توں پوندے ہول دھیا

ہوون میت تے پیت دی ریت تروڑن پیتاں والیاں دے ݙول دھیا

دغا باز گداز ہمراز تیݙے جیڑھے ٹُر ڳے نی ڈانواں ݙول پیا

ث  ثابت زبان کر سوچ اماں ایہے ٻول کُراڑے نہ ٻول مائے

ہک بات تے لکھ نکات ٻولے میݙا کیچ مکران دا ڈھول مائے

اوں ماہی میت دی پیت دی آس میکوں جیں دل لئی سینہ پھول مائے

لاڄاں پال گداز ہِم ازمیندا اینویں محض نہ ویسم رول مائے)

پیر سید شیر محمد گیلانی فتح پوری کئی عارفانہ سی حرفیاں لکھین۔ انھیں اپݨی ہک سی حرفی وچ ہیت دا ہک نواں تجربہ کیتے۔ ونکی:

الف آ ہا ہک ہکلاّ

کیتوس عشقوں ہک تجلاّ

ہویا جس تھی نبی اوّلا

ایہہ عشقے کھیݙ مچائی

ہے احمد سِرّ الٰہی

شک دور کرو سب کائی

خ خاطر یار پیارے

کیتے عاشق ایݙ پسارے

ایہو چوݙاں طبق جو سارے

سوہݨے یار دی خاطر آہی

ہے احمد سِرّ الٰہی

شک  دور کرو   سب کائی

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان