سرائیکی لولی

لولی ، سرائیکی تے سندھی زبان دا ہک سوہݨا تے من بھاوݨا لوظ تے دعائیہ ڳاوݨ اے ۔ اردو وچ اینکوں لوری آکھیا ویندے ۔ لولی نِکے ٻال واسطے ہوندی ہے ،کائنات دا ہر ٻال بھانویں اوندا تعلق کہیں رنگ یا نسل نال ہووے لولی دی چس چا تے وݙا تھیندے ۔ لولی دنیا دی ہر زبان وچ شاعری دی ہک باقاعدہ صنف اے پر سرائیکی تے سندھی زبان اچ لولی دی چس ٻئی اے ۔ جھولے لعل ۔ جھولے جھولے لعل ، وی در اصل ہک لولی ہے ، اے جیڑھی معروف صوفی بزرگ حضرت شہباز قلندر سئیں دے ناں دا حصہ بݨ ڳئی اے ۔ سندھی تے سرائیکی گلوکار کنور بھگت بارے آکھیا ویندے جو او جݙاں لولی ڳمدا ہا تاں موئے ہوئے روح جیوا ݙیندا ہا ۔ لولی دے ذریعے مرے ہوئے ٻال کوں جیوݨ دیاں کئی کہانیاں اوندے نال منسوب کیتیاں ویندن ۔ کوڑ یا سچ ؟ اساں ایں بحث اچ نی پوندے پر سچی تے ایمانداری دی ڳالھ ہے جو لولی جݙاں کن وچ پووے تاں ہاں ٹھر ویندے ٻال تاں ٻال وݙیں کوں وی اپݨا ٻلپݨ یاد آ ویندے ۔ کنور بھگت دے بعد اساڈفا ہک ٻیا فنکار روہی وچوں اُٹھیا تے تھولے عرصے وچ اساکوں وچھوڑا ݙے ڳیا ۔ کالے یرقان دی بیماری اونکوں اساں توںکھس گھدا ۔ روہی دے اوں وݙے فنکار دا ناں ہئی ’’ فقیرا بھگت ‘‘ ۔ اوندا آئٹم لولی ہا ۔ فقیرا جݙاں بلاول دی ماء تے ذوالفقار علی بھٹو دی دھی محترمہ بے نظیر بھٹو کوں گڑھی خدا بخش لاڑکانہ وچ لولی سݨائی تاں اوندے اکھیں والے ٹوبھے تار متار تھی ڳئے ۔ 20 ہزار انعام ݙتا تے غیر ملکی ثقافتی وفداں وچ فقیرا بھگت کوں شامل کرݨ دا حکم ݙتا ، جیندے نتیجے اچ فقیرا بھگت اڳلے جہان ونجٖݨ توں پہلے ایں جہاں دے پنج ست وݙے ملخیں دے دورے کر آیا۔ پروفیسر ریاض بھٹی ہوراں لولی تے ݙاڈھی تحقیق کیتی اے ۔ آپ لکھدن :۔

ٻال ماء کیتے سکون تے خوشی دا پیغام گھن آندے ، او اوندے ماضی دے سارے تخلیقی مرحلیاں دے ݙکھ بھُل ویندی اے تے ہر ویلھے ٻال کوں چمدی تے سُراں وچ اوندے نال ڳالھیں کریندی اے ، ماء چہندی اے جو اوندا ٻال چنگفا تے سچا انسان بݨے ۔

معروف لکھاری نذیر لغاری لولی دے مقصد بارے ڳالھ کریندے ہوئے آہدن :’’ لولی وچ صرف نرم جذبیاں دی ڳالھ نی ہوندی بلکہ شعوری انداز اچ اوں ٻال دی شخصیت اوندے کردار تے ایندے نال نال اوندے مستقبل دی اساری دا مقصد وی شامل اے ۔ لولی اصل وچ انہاں ماواں دی بنڑیل اے جنہاں کوں اپݨے ٻال پالنق دے نال نال ٻئے کم کار وی کرݨے پوندن ۔ جیویں اساں اپْے وسیب دی دید بھنواؤں تاں پتہ لڳدے جو دیہات وچ تریمت کھٹ نال پینگھا اݙ تے ٻال کوں وچ سما ݙیندی اے تے ول اپݨے کم کار اچ رُجھی راہندی ہے ، ٻال روے تاں اونکوں جھوٹا تے لولی ݙے سمائی رکھیدی اے۔

ساݙے سرائیکی وسیب اچ مذہب دی چھاپ ݙاݙھی اے تے ایہا چھاپ اساکوں اپݨے لوک ادب وچ ملدی اے ، ماء دا ممتا دا جذبہ اپݨے لوک ادب وچ وی ملدے ، اے ماء دی ممتا دا جذبہ پیار محبت سارے جذبیاں وچوں وکھرا تے سوایا ہے ۔ جیڑھے ویلھے ماء تے بھیݨ کم وچ رُدھیاں ہوون یا اونویں جیرھے نانی یا ݙاݙی ٻالیں کوں چیندن تے او اینجھیاں لولیاں ݙیندن جنہاں وچ توحید تے رسالت دا سبق ہوندے

حسبی تسبیح اللہ، لا الہ اللہ

معافی قلبہ غیر اللہ، نور محمد صل اللہ

میراثی جیڑھی لولدی ݙیندن اوندا نمونہ ݙیکھو :۔

تیݙا جٖمدہ لال لولی لال کوں ݙیواں

سر تے ݙیواں ٹوپیاں ہتھ وچ ݙیواں کانی

لال تیݙا لاݙلا ، کھݙاوݨ والی نانی 

ایں رنگ دی ہک ٻئی لولی دا نمونہ ݙیکھو:۔

اللہ لولی لال کوں ، نکے جیݙے ٻال کوں

سر تے ݙیواں ٹوپیاں ہتھیں ݙیواں لاچی

جیوی ہووی بابلا تیکوں کھݙاوݨ والی چاچی

سر تے ݙیواں ٹوپیاں ، ہتھیں ݙیواں ڳاناں

جیویں ہووی بابلا تیکوں کھݙاوݨ آلا ماماں

لولیاں وچ اکثر رشتہ داریں کوں وی دعائیں ݙتیاں ویندیاں ہن ، ماء جیڑھی لولی ݙیندی ہے ،ا وندے وچ اپݨے ٻال دے نال اپݨے پیکیں کوں وی دعائیں ݙیندی اے :۔

چن میݙا سُمے میں ݙیواں لولی

لولی ݙیندی میں ونجٖاں گھولی

لولی ݙیندے میں مکھݨاں دے پیڑے

رنگ سجھیں تیݙی ماء دے ویڑھے

چن میݙا سُمے میں ݙیواں لولی

لولی ݙیندے میں ونجٖاں گھولی

وٹھے مینہ در میݙے تے چِکاں

آسِن ویر تے لہسن سِکاں

یا ٻئی لولی:ـ۔

ݙیواں لولی میں ونجٖاں گھولی ، الو لولی

سدا جیویں ݙیندی آں کھیر، الو لولی

پردیس دیاں خبراں کݙی نہ آئیاں

جیون ویر میݙے ، الو لولی

خیر دیاں خبراں تیݙے نانے مامے ݙو آئیاں

اللہ نگہبان ہووی ، الو لولی

پینگھے دے حوالے نال لولی ݙیکھو:۔

میݙے بھورل دا لال پنگھوڑا

میں ݙیواں لولی ، لولی ہو لولی

ایندے تنڑیاں وچ ہیرے موتی

میں ݙیواں لولی ، لولی ہو لولی

میں پینگھے دی ݙور ہلانواں

سُتے بختاں کوں نندروں جڳانواں

میں ݙیواں لولی ، لولی ہو لولی

چولستان دی ہک صدی پراݨی ݙوسِراں آلی لولی جیندے وچ ہک ماء اپݨے سجٖل جٖائے پُتر واسطے بے شمار دی پیش کریندی اے ۔ چولستان وچ پاݨی ای سبھ توں وݙی مال متاع اے تے حیاتی دی نشانی وی ،ایں سانگے ٻولی وچ ماء اپݨے پُتر دے ہتھوں پاݨی پیوݨ دی سِک رکھدی اے۔

گھگھو نہ گیرا، تیݙی گگھ نماݨی

اللہ پلیسی تیݙے ہتھیں دا پاݨی

ماریم لولیاں لو

لو لو لولی ، ماریم ٻولیاںلو

پکیاں جواریں لاپا کون لپیسی

اُبھے دیاں خبراں لمے کون پُجٖیسی

لو لو لولی ، ماریم لولیاں لو

بہرحال انہاں لولیاں کنوں وسیب دی ، معاشرے دی بدحالی دا پتہ لڳدے۔ انہاں لولیاں وچ ہک خاص ڳالھ اے ہے جو انہاں وچ چھوہر دا ذکر ہوندے ، کیونجو چہور توں اڳوں نسل ودھدی ہے تے ٻئی ڳالھ دھیریں کوں تاں پرائے گھر ونجٖݨا وہندے ، ایں سانگے پُتر سانگے ڈھیر پیار کیتا ویندے۔ ڈاکٹر عبدالجبار سندھی لوک گیت وچ لکھدن جو لولی بالائی سندھ دا لوک ڳاوݨ ہے ۔ ایں ڳاوݨ دے ٻول زیادہ تر اُٹھاں دے قافلیاں دے سفر تے واپسی بارے ہن ۔ اکثر لولی دے ٻول سرائیکی وچ ہن جیڑھے سندھ وچ یکساں مقبول ہِن۔

محمد افضل رضا پشتو لوک ادب وچ لکھدے جو ’’ ماء اپݨے کوں پتر یا دھی سُماوݨ کیتے اللہ ہو ڳاندی ہے ، کیونجو ٻال کوں اللہ دا ناں گھن تے سمایا ویندے ،ایں سانگے انہاں گیتاں وچ اللہ ہو دا لوظ ول ول آندن ، پشتو لولی وچ ماء اپݨے پُتر کوں بہادری دے قصے تے ݙکھڑے سݨیندی اے تے دشمناں کوں برا بھلا اکھیندی ہے۔

مظہر الاسلام لکھدے جو اے خیال غلط اے جو لولیاں چھڑا ٻالیں کیتے ہوندن ، لولیاں وݙیں کیتے وی ہوندن ،جنہاں وچ انہاں دی محبت یا بہادری دا ذکر کیتا ویندے بلکہ محبوبہ دی جدائی لمحات وچ تانگھ دی حالت کوں لولی دے ٻولاں وچ بیان کریندی اے ۔ لولی دی تاریخ ݙیکھوں یا ایندی تحقیق کروں تاں پتہ لڳدے جو پہلے ویلھے ساریاں لولیاں لوک ادب دا ورثہ ہن تے انہاں دے لکھݨ آلے شاعر یا شاعرات دا کوئی پتہ نی پاتا ویندا ، پر اے ڳالھ سامݨے آئی اے جو لولیاں زیادہ تر تیمتاں لکھین پر انہاں لکھاریاں دا ایں واسطے سامݨے ناں نی آ سڳیا جو او نہ تاں اپݨا تخلص لکھدن تے نہ ای اپݨا ناں بحیثیت شاعر ݙسݨ پسند کریندن ، بہرحال ہُݨ ایں روش کوں بدلݨ دی ضرورت ہے ، شاعرات بھاویں لولی لکھن بھاویں سہرے لکھن تے بھاویں ڳاوݨ ، انہاں کوں اپݨا ناں ایں حوالے نال ݙسݨا چہیدے ۔ صنف لولی دی طرف مرد شاعراں کوں وی توجہ ݙیوݨ دی ضرورت اے ۔ 

## حوالہ
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی وسیب) وچوں چوݨ