ڈاکٹر شوکت سبزواری

ڈاکٹر شوکت سبزواری دے مطابق لسانیات دے ݙوں وݙیاں قسماں ہن ہک توضیحی (تشریحی لسانیات) ݙوجھی : تاریخی لسانیات:

کہیں زبان کوں ڄاݨ سُنڄاݨݨ کیتے توضیحی لغات کم ݙے ݙیندی ہے ، پر محض ڄاݨ سُنڄاݨ کوں فائدے دی شئے کائنی ۔ ایہ صرف ایہ ݙسیندی ہے جو زبان کیا شئے ہے؟ ایہ نھیں ݙسیندی جو ایہ کیوں ہے؟ مطلب ایہ جو زبان کوں ناقدانہ طور تے ڄاݨݨ سُنڄاݨݨ وی ٻہوں ضروری ہے ، کیوں جو توضیحی لسانیات ݙسیندی ہے جو زبان کیا ہے تے تاریخی لسانیات ݙسیندی ہے جو زبان ایں کیوں ہے؟

ایں ڳالھوں ، کہیں زبان دی لسانیات دیاں ݙوہائیں قسماں اُتے عبور ہووݨاں چاہیدا ہے۔

خود زباناں دی ݙوں قسماں دیاں ہوندن۔

(1)             اصلی یا قدیم ، ایہ ام الالسنہ ہوندن ، جیویں جو عربی تے سنسکرت ہے۔

(2)            غیر اصلی کہیں قدیم زبان کنوں نکلی ہوئی جدید زبان غیر اصلی یا جدید زباناں دے متعلق عام طور تے پُچھیا ویندے جو ایہ کہڑے زمانے وچ وجود وچ آئی ہے ، کہڑی قدیم زبان کنوں نکلی ہے ، کݙاں نکلی ہے ! تے موجودہ حالت وچ کݙاں کنوں ہے۔

اُردو زبان دا مختصر جیہا حال:

کوئی جدید زبان ہوج وچ پیدا نھیں تھیندی ۔ کہیں زبان دی کُکھ وچوں پیدا تھیندی ہے ۔

اُردو زبان دی اصل زبان برصغیر پاک و ہند دی ہک قدیم مخصوص تے مقرر شدہ زبان ہے ۔ جَیں ترقی کرتے اُردو دا ناں پاتے ۔ پر سوال ایہ ہے جو ایہ کہڑی زبان ہے تے کہڑے علاقے وچ پاتی ویندی ہئی تے کݙاںدی ہے۔

ڈاکٹر شوکت سبزواری اَہدن جو میݙا خیال ہے جو اُردو جہڑی پراکرت کنوں وَدھی پَھلی ہے او کوئی ٻول چال دی زبان ہے ۔ جہڑی جو شورسینی پراکرت اَتے مغربی اَپ بھرنش کنوں پہلے ہئی یا انھاں دے ناں دی ہے تے دوآبہ دے اُتلے علاقے وچ ٻولی ویندی ہئی۔

ایہ کݙاں کنوں ہے ایں سلسلے وچ ایہو کجھ آکھیا ونڄ سڳدے جو 1000ء ایندے اُبھار دا زمانہ ہا ، تے 1193ء تئیں ایندے نکھار دا زمانہ ہا ۔ ایں سمجھو جو 1000ء وچ ایں اَکھ بھالی ہئی ، تے 1193ء وچ ایہ وَدّھی تے ایں عروج حاصل کیتا ۔ جݙاں مسلمان فاتحانہ شان نال دِلّی وچ اَئے تے ایں زبان کوں نِکھاریا ، سنواریاتے جوان کیتا۔

اُردو زبان دا ارتقاء:

عبوری دور دی اُردو کوں گریرسن وغیرہ جہے علمائے قدیم مغربی ہندی سݙیندن ۔ پر ڈاکٹر شوکت سبزواری اَہدن جو میݙے نزدیک مغربی ہندی کہیں خاص ڄاݨی ٻجھی زبان دا ناں کائنی ۔ ایہ کہیں خاص علاقے وچ ٻولی ونڄݨ والی زبان وی کائنا ہئی یا ایں آکھ سڳدوں جو اُردو ، بُرج ، ہریانی ، قنوجی ، بندیلی ، انھاں ساریاں دا مشترکہ لسانی سرمایہ یا سَمل مغربی ہندی ہئی۔ ایہ ہک طرح دی فرضی زبان جہی ہئی ۔ بابا فرید گنج شکرؒ (1262۔1173ء) امیر خسروؒ (1325۔ 1253ء) ، خوجہ بندہ نواز گیسو دراز (1422۔1341ء) مراکشی سیاح ابن بطوطہ (1304-78ء) ایں زبان دے ابتدائی نقش نگار بݨاوݨ والے ہن ۔ ابن بطوطہ سفرنامے وچ ہندی لفظاں دا وافر استعمال کیتا ڳئے۔اُردو قدیم یعنی دکنی اُردو دی قدیم کتاب ’’معراج العاشقین‘‘ ہے ،جہڑی جو خواجہ بندہ نواز گیسو دراز دی تصنیف ہے ۔ ایہ زبان انھاں دلّی وچ رہ تے سِکھی ہئی ۔ اونویں وی قدیم دکنی اُردو ادب ، اُردو دا قدیم ادب ہے۔

اُردو ہند آریائی خاندان دی زبان ہے تے ایندا سلسلۂ نسب قدیم آریائی خاندان نال ونڄ رَلدے ، ایہا وجہ ہے جو ایندا صرفی حصّہ آریائی ہے تے نحوی حصّہ دراوڑی یا مَنڈا ہے ۔ یعنی ایندے جوڑ توڑ تاں آریائی زبان والے ہن تے ایندے لفظاں دا ٻولݨ تے انھاں دے ورتݨ دا طریقہ دراوڑی یا منڈا والا ہے ۔ پر ایہ زبان ٻہوں ملاوڑی ہے گُھل مِل ونڄݨ والی ہے تے کھیر کھنڈ تھی ونڄݨ والی ہے ایہا وجہ ہے جو اپݨی ڄم جا تے گھر ٻار کنوں ٻاہر وی نکل ویندی رہی ہے تے ملک دی ہک ہک چُنڈ توڑیں پُڄی ہے تے ورتی ڳئی ہے۔

اُردو دا کوئی لفظ ایجھا کائنی جو ایندا آخری حرف متحرک ہووے ، ’’گا‘‘ دا لفظ زمانہ مستقبل دی علامت ہے ۔ اُردو وچ مرداں والی صفت ہے ۔ پر ایندے وچ سختی تے رُکھائی کائنی۔ 

کجھ دلچسپ لفظ: داماد ، شاباش ، درد ، گرگ کوں اُلٹ تے پڑھو تاں اوہے لفظ بݨدِن ۔ شراب کوں اُلٹا کرتے پڑھو تاں بارش بݨ ویندی ہے ۔ ایویں کئی دلچسپ لفظ ایندے وچ موجود ہِن۔

سرائیکی لسانی ڳالھیں:

ڈاکٹر شوکت سبزواری براہ راست تاں سرائیکی دیاں کئی ڳالھیں نھیں کیتیاں ،پر انھاں دی کتاب اُردو لسانیات وچوں سرائیکی اُتے منطبق تھی ونڄݨ والیاں ڈھیر ڳالھیں کڈھیا ں ونڄ سڳدن۔

ڈاکٹر شوکت سبزواری اَہدن جو اَوازاں کوں حرف تے لفظ تخلیق کریندن ، ایہ زبان کیتے ضروری ہِن ، انھاں دیاں شکلاں تے اَوازاں زبان دی جان ہوندن تے ، انھاں اُتے کافی محنت تے توجہ دی ضرورت پوندی ہے ۔ انگریزی رَسم الخط یا حروف تہجی دنیا وچ ناقص ترین حروف ہن۔ امریکے والیاں ایکو ںکجھ سُدّھا کیتے ، پر اَڄݨ وی ایندے وچ ٻہوں خامیاں ہِن۔ حرفاں دی آواز تے لفظاں دا تلفظ کافی پیچیدہ ہے تے اَوکھا ہے ۔ایندے وچ ݙوں ݙوں آوازاں ݙیوݨ والے حرف وی موجود ہِن۔

اساݙے سرائیکی بھراواں سرائیکی رسم الخط تے حروف ہِجا دے بارے وچ ٻہوں کوششاں کیتئن ، پر اَڄݨ توڑیں کوئی متفقہ فیصلہ نھیں تھی سڳیا ۔ سرائیکی دے حروف ہجا نہ گھٹ ہوون تے نہ وَدھ ہوون ، ٻس مکمل تے بے عجیب ہووݨ ، تے کہیں اصول اُتے ہووِن ، بے اصولے نہ ہووِن۔ 

اُردو دی طرح سرائیکی وچ وی ہک تحریک چلی ہئی جو ایندے حروف ہجا وچوں بعض ہم مخرج ترائے ترائے چار چار حرفاں دی بجائے ہک ہک حرف باقی رکھیا ونڄے تے باقیاں کوں کڈھ چھوڑیا ونڄے مثلاً

۱۔ ع ۔ ء وچوں الف کوں ، ث ۔ س ۔ ص وچوں س کوں ، ذ ، ض ، ظ ، ز وچوں ذ کوں ، ح ۔ ہ وچوں ہ کوں ، ق ۔ ک وچوں ک کوں رکھیا ونڄے تے باقی سارے حرف کڈھ ݙتے ونڄن ، ڈاکٹر شوکت سبزواری ایں تحریک دی سخت مخالفت کریندن ۔ انھاں ایں قول کوں غیر مناسب سمجھیے جو ایہ آکھیا ونڄے جو عربی دے ایہ حروف یعنی ذ۔ ض ۔ ظ وغیرہ مردہ لاشاں ہِن۔ انھاں کوں اُردو تے سرائیکی رسم الخط اپݨے مونڈھے تے چایا ہوئے ۔ او آہدن جو اہل زبان دا قصور کائنی ، اُردو یا سرائیکی وچ اساں عربی کنوں حروفِ ہجا نھیں گھدے ، اساں الفاظ تے کلمات گِھدن۔ انھاں دی لکھاوٹ عربی حروفِ ہجا دے مطابق ای تھی سڳدی ہئی۔ انھاں کوں بدلایا وی نھیں ونڄ سڳدا ، کیوں جو انھاں دے بدلاوݨ نال لفظاں دے معنے وی بدل ونڄݨ ہا تے زبان دا اصل روپ تے مزّہ وی نہ رہوے ہا ۔ لفظاں نال موتیے یا آوازاں وِی چلیاں آئن، جیویں جو کھیر نال مکھݨ وی آ ویندے ۔ کیوں جو ایہ کھیر دا جوہر ہے ، سمجھ نھیں آندی جو اہل علم ایں طرح ہک ترقی یافتہ تحریری زبان دے حروف کیوں کم کرݨ چہندن ۔ ایہ سرائیکی دا وی ہِک مسئلہ ہے۔

جیکر حرفاں تے لفظاں وچ ایہ فرق تے امتیاز نہ رکھیا ونڄے ، تاں ڈوڑی چوڑی پریشانی پیدا تھی ونڄے ۔ بار (ٻوجھ) بار (پَھل) جیہے کئی لفظ پیدا تھی ونڄن تے ایں طرح ہک لفظ دا اصلی تے موقعے دا معنیٰ ڳولݨ وی اوکھا تھی ونڄے۔

وݙی ڳالھ ایہ ہے جو جہڑے لفظ اساں ٻنھاں زباناں کنوں جوں وے توں (تت سم۔Loanwcrds)گھندے ہَیں ، او نہ گھن سڳسوں ۔ اساکوں ہر مانگواں لفظ اپݨے طور تے ڈھالݨا تے ورتݨاں پے ونڄے تاں ٻہوں اوکھائی تھیسے۔

ڈاکٹر شوکت سبزواری ہک عجب ڳالھ ایہ وی ݙسائی ہے جو ہر زبان دا ہک آ زمائشی لفظ وی ہوندے تے ایہ سوفیصد کامیاب رہندے۔مثلاً انھاں ݙسیے محمد شاہ تغلق شہنشاہ ہندوستان ’’کھڑا کھڑی‘‘ دے تلفظ دی ادائیگی کوں دہلوی(اُردو ٻولݨ والے) تے غیر دہلوی (یورپی تے بنگالی ٻولݨ والے) دی شناخت کیتے ایں ݙوں لفظاں کوں ٻولݨ کیتے اَہدے ہِن تے غیر دہلوی کوں صحیح لہجے وچ نہ آکھ سڳدے ہَن ۔ گویا زباناں وچ ایجھے مشکل لفظی مرحلے وی آ ویندن ، اَساݙی سرائیکی وچ ݙوں لفظ ادا کرݨ مشکل تھیا ہوئے ۔ ݙݙ ، ݙیݙر ، ݙوں وغیرہ لفظاں دا صحیح تلفظ غیر سرائیکی اہل زبان نھیں کڈھ سڳدے ، تے ایں طرح سرائیکی تے غیر سرائیکی دا فوراً پتہ لڳ ویندے۔

ڈاکٹر شوکت سبزواری حروف تے حرکت دیاں ڳالھیں وی کیتِن۔ او اَہدن ، حرکت حرف کنوں اَنج کوئی مطلب نھیں رَکھیندی او حرف دے نال قائم ہے ۔ تے حرف دی خود ہک صفت ہے ۔ حرکات مخارِج کوں انج انج کرتے آواز کوں رواں کریندن ۔ او ایہ وی اَہدن جو مُصمَت قائم بالذات ہِن پر حرکات قائم بالغیرہن۔ حرکات صحیح آوازاں کوں سلسلۂ صدا وچ پو چھوڑیندن۔ مَذ والا پہلا حرف متحرک تے ݙوجھا ساکن ہوندے جیویں اَ آ=آ، پر ، شد ّ ، والا حرف پہلی واری ساکن ہوندے تے ݙوجھی واری متحرک مثال دے طور تے کتّا ، یعنی کُ ت+تَ ا۔ ایندی پہلی واری ’ت‘ ساکن ہے تے ݙوجھی واری متحرک ہوندی ہے۔

اُردو تے سرائیکی دے رابطے دی مثال ہک ایہ وی اُنھاں ݙتی ہے جو سرائیکی دے لفظ آوے ، کھاوے ، پاوے وغیرہ ۔ ہُݨ توڑیں ورتیے ویندے ریہن ۔ بس ناسخؔ لکھنوی دی تحریک دے بعد گَھٹ ڳئین، مرزا غالب دی ’’آوے‘‘ استعمال کر ڳئین۔

؎  گنجینۂ معنی کا طلسم اس کو سمجھیئے                    ہر لفظ کہ غالبؔ میرے اشعار میں آوے

حروف ہائیہ دے سلسلے وچ ہک قابل توجہ ڳالھ ایہ ڈاکٹر شوکت سبزواری آکھی ہے جو حروف ہائیہ وچوں جدید حرف سرائیکی وچ پہلے شامل کیتے ڳئین تے اَڄ او ٻہوں رواج وچ ہِن ، بلکہ اساݙے ٻہوں سارے سرائیکی لفظ جدید و قدیم حروف ہائیہ نال سجدِن تے دَر تے ویندے پئین۔

جدید حروف ہائیہ ایہ ہِن: رھ ، ڑھ ، لھ ، مھ ، نھ ، دھ ، یبھ (ست حرف)

روزمرہ: قیاسی ، قائدے قانون تے ہوندے ۔ محاورے: سماعی ، کہیں اصول دا پابند نھیں ہوندا،

ہر محاورہ روزمرہ وی ہوندے ، ہر ہر روزمرہ محاورہ نھیں ہوندا۔ روزمرہ عام تے محاورہ خاص ہے ۔ پر

اُردو ۔ اَڄ تک ان کے ملنے کا موقع (نہیں) ملاء ملنے کی کوئی صورت (نہ) نکلی۔

غُنّہ اَوازیں:

غُنّہ دی آواز منہ دی بجائے نک کنوں نکلدی ہے ۔ اُردو وچ ’’م‘‘ تے ’’ن‘‘ ݙوہیں غُنّہ ہِن۔ بعض اہلِ علم ’’ن گ ‘‘ کوں وی ہک مستقل غُنّہ اَہدن بلکہ ایکوں ’’گ‘‘ نال جڑݨ والا نُون غُنّہ سݙیا ونڄے ۔ جہڑے ایکوں مستقل غُنہ سݙیندن او ایہ دلیل ݙیندن جو سنگین تے رنگین یا سنگ لِنگ وغیرہ کلمات وچ انگریزی لفظ (Singer)سِنگر وانگوں ’’گ‘‘ کنوں وی پہلے دی ’’ل گ‘‘ دی آواز سُݨائی ݙیندی ہے۔

ڈاکٹر شوکت سبزواری اَہدن ، جو ایہ آوازاں ں گ والی سنگ لِنگ (سنگ رنگ) وچ وی تاں ہِن۔ جیکر سنگین تے رنگین وغیرہ کلمات وچ ن دی اَواز ’’ں گ‘‘ دے برابر (مساوی) ہے تاں سنگ لِنگ (سنگ ، رنگ) وچ وی تاں ہے ۔ انھاں وچ ن دی آواز ں گ دی آواز دے برابر کیوں کائنی۔

ایویں ’’ں ج‘‘ دا مسئلہ ہے ۔ جیویںجو اُردو وچ رنجیدہ لفظ وچ ’’ں ج‘‘ ہے ۔ اتھاں وی ’’ں ج‘‘ کوں ہک مستقل غُنہ قرار ݙتا ونڄے ۔ پر ایندا معاملہ وی بالکل ’’ن گ‘‘ والا ہے ۔ چنانچہ ’’ں ج‘‘ بطور ہک مستقل غُنّہ قرار نھیں ݙتا ونڄ سڳدا ،’’ ن گ‘‘ یا ’’ں ج ‘‘ݙوں ݙوں مستقل حرف ہِن ، تے ’’ن‘‘ ضمنی شکل وچ ہے۔

ایہ ہک مَنی ہوئی ڳالھ ہے جو ’’ں گ‘‘ ت ’’ں ج‘‘ کوئی مستقل غُنہ کائنی ، ݙوں اَنج اَنج حرفاں دا جوڑ ہے۔

ایں ڳالھوں نہ انھاں کوں ہک حرف شمار کیتا ونڄ سڳدے تے نہ انھاں کوں کہیںہک مکمل حرف دی شکل وچ لکھیا ونڄ سڳدے ، جہڑے حضرات سرائیکی وچ ترائے ترائے جیم تے ترائے ترائے گاف گھن آوݨ چہندن اُنھاں کیتے ڈاکٹر شوکت سبزواری دا بیان کافی ہے ۔ سندھی والے ایں طرح غُنّہ بݨا سڳدن جو انھاں کولھ اَنج نون غُنّہ کائنی ۔ پر سرائیکی نون غُنّہ مستقل حیثیت وچ عام طور تے کثرت نال استعمال تھیندا پے ، تے کہیں کوں اعتراض وی کائنی، وَل خواہ مخواہ تریجھا ’’گ‘‘ اَتے تریجھا ’’جیم‘‘ گھن آوݨ بیکار ہے بلکہ پڑھݨݨ لکھݨ والیاں کیتے ہک ڳیڑ نظردے۔

جیویں ڈاکٹر شوکت سبزواری ’’ں ج‘‘ تے ’’ں گ‘‘ وچ نون کوں نون دی ضمنی شکل ݙیندے ایویں اساکوں وی چاہیدا ہے جو ایکوں ن دی ضمنی شکل مَنّوں ، تے تریجھے گاف یا جیم دا رولا نہ گھتّوں۔

ایجھیاں ڳالھیں کیتے اساکوں کجھ اصولاں تے قانوناں تے قاعدیاں کوں ضرور سامݨے رکھݨاں چاہیدا ہے تے سرائیکی کوں سوکھی ، سوہݨی تے معیاری زبان دے طور تے ترقی ݙیوں۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی لسانیات۔ مصنف: دلشادؔ کلانچوی. ترتیب و پیشکش: ظہور احمد دھریجہ.چھاپہ خانہ جھوک پبلشرزملتان 2019ء