شوکت مغل.

سیاݨیاں دا آکھݨ اے ‘ جو چردیاں کوں وَلّے پوندن۔ اِنسانی تاریخ ایجھے واقعات نال بھری پئی اے۔اَسا ںاَپݨی زندگی اِچ روز لاہیاںچاہڑیاں ݙیندے ہیں۔ ایں ننڈھے پدھر اِچ کئی انقلاب آئن ۔ اِنھاں مغلاں کوں چا ݙیکھو ‘ جݙاں مغلاں تے وقت آیا تاں مئی نال ٻچڑا نہ رلدا ہا‘ دِلّی جو اُڄڑی ‘ ویکے جو پئے ‘ وَل جیندا جیݙے منہ آیا اُ ݙہائیں ڳیا:

کیݙے کجل مساڳ ڳیوسے ‘ کیݙے ہار سنگار

ایہے قدرت دے رنگ اِن ‘ گوݙا رکھ تے منویندی اے۔ ساݙا یار شوکت وی مغل اے ۔ جے شوکت نال مغل نہ ہووے تاں وَل کون پُچھدے‘ شوکت ایں ڳالھوں مشہور اے جو ایندے نال مغل لڳا ہوئے ‘ نتاں اِتھاں کئی شوکت ودن کوئی گھاہ اِی نی گھتیندا ۔ شوکت اَپݨی پروفیسری کنوں گھٹ تے دانشوری کنوں زیادہ سنڄاتا ویندے ‘ بعض لوک تاں شوکت کوں ڈاکٹر وی سمجھدن پر شکر اے شوکت چھڑا شوکت مغل اے‘ نہ پروفیسر اے نہ ڈاکٹر ۔ ڈاکٹر تے پروفیسر تاں ڈھڳ ودن جنھاں کوں نائی اُسترا نی ݙیندا۔تے شوکت دی سارے وسیب اِچ بھل بھل ہے۔ ایہ ہوندی اے بݨی بݨائی تے کم دی ڳالھ ۔ جݙاں ساݙی پہلی ملاقات تھئی تاں شوکت سرائیکی دے پچھوں ڳالھا تھیا ودا ہا تے ہُݨ وی ایہوحال ہِس ۔ پُراݨے زمانے دی ڳالھ اے ایندے کول ہک یاماہا موٹر سائیکل ہا جیندے اُتے چڑھ سارا وسیب رُلدا ہا تے اَڄ تریہہ سال بعد وی اوہو موٹر سائیکل چلدا ودے تے ہکی کک تے سٹارٹ تھی ویندے۔ ایں توں پہلے میں بہشتی دلشاد کلانچوی کول وی ہک نادر تے نایاب سائیکل ݙٹھا ہاتے ہک موٹر سائیکل ظفر لاشاری کول وی ہا ۔ ہُݨ تاں او وِک ڳئے ہوسن ۔ یا ٻال چھوہارے کھا ڳئے ہوسن ۔ جے اَڄ ساݙے کول ’’سرائیکالوجی‘‘ ادارہ ہوندا تاں ایہ چیزاں محفوط تھی ویندیاں ۔ جیندیاں جاڳدیاں قوماںاپݨے وݙ وݙیریاں دیاں جُتیاں ‘ کپڑے تے حقے تئیں سنبھال گھندن ۔ جیویں سندھی سنبھالی کھڑن ۔ شوکت مغل دا موٹر سائیکل وی شوکت دے نال نال بھڄدا رہ ڳئے تے سرائیکی زبان و ادب دی ترقی اِچ برابر دا شریک اے ۔ پر کیا کروں اساں دوستاں دے کم کوں منݨ دی بجائے اُنھاں تے ناں رکھیندے ہَیں۔ ہک دفعہ شوکت مغل احمدپور شرقیہ وی آیا تے وَلااڳوں خان پور کٹورہ توں تھیندا دیرہ شمس رحیم یار خان تے وَل سنجر پور انیس شاہ جیلانی کول پُڄ ڳیا ۔  سیاݨے آہدن جذبے سچے ہوون ‘ ایمان سلامت ہووے تاں دِلّی ڈھائی کوہ تھیندی اے۔ 

ہک دور او وی ہا جو شوکت مغل تے حمید اُلفت ملغاݨی ڈاکٹرطاہر تونسوی دے وَلّے اِچ ہَن ۔ جیوے ہووے طاہر تونسوی وی وݙا حضرت اے ۔ جے تئیں ایندے نال ݙوں چار باڈی گارڈ نہ ہوون پندھ نی کریندا ۔ ہُݨ تاں ڈھیر مُد تھی ڳئی اے زیارت نی تھئی ۔ سُݨیے اَڄکل سرگودھے ہوندے ۔ اللہ کرے جتھ ہووے خوش ہووے پر اُتھاں وی کنہائیں کوں ڳیڑ اِچ ݙتی کھڑا ہوسی۔ ویسے جوان یاراں دا یار اے ۔ طاہر تونسوی جے تئیں ملتان اِچ ہا تاں شوکت مغل تے حمید اُلفت ملغاݨی ڳیڑ اِچ ہَن ۔ ڈاکٹر جیݙے ونڄے ہا سڄے پاسوں شوکت مغل ہوندا ہا تے کھٻے پاسوں حمید اُلفت ملغاݨی۔ نِیوے(90) دے ݙہاکے دی ڳالھ اے ظہوردھریجے ہوریں خان پور اِچ ہک وݙا کٹھ کرایا سارے وسیب دے شاعر ‘ ادیب کٹھے ہَن ۔ عطاء اللہ عیسیٰ خیلوی وی آیا ہویا ہا ۔ رات چرکے تئیں پروگرام جاری ریہا تے ساکوں او رات خان پور گزارݨی پئی تے اساں او رات لائن دے پار گزاری ۔کیا کروں مجبوری ہئی ۔اِتھاہیں رہائش دا بندوبست ہا ۔ ہک کمرہ ہا جیندے اِچ چار پنج بندے ہَن تے باقی شاعر ‘ ادیب ‘ شوکت مغل کوں میݙے نال جاء ملی ۔تے اساں او رات ٻٹاں لیندے گزاری۔ سیاݨے آہدن پل دی وتھی تے کوہاں دے پندھ ۔ لازمی ڳالھ اے مغل دے وݙ وݙیرے وی دِھکے دھوڑے کھاندے آئے ہوسن۔ ایہ وی تھی سڳدے جو اِتھاں مغلاں دے سرکاری اہلکار ہوون ‘ کیوں جو جݙاں مغلاں دا عروج ہا تاں ملتان تے اوچشریف اِچ ڈھیر سارے سرکاری اہلکار مغل ہَن ۔ اوچشریف وچ اَج وی ہک محلہ آباد اے جیکوں ’’اوچ موغلہ‘‘ سݙیندن۔ ایں محلے مغلاں دے گھر ‘ محل تے ماڑیاں ہَن ۔ ہُݨ محل ماڑیاں تاںبھڑ تھی ڳن ‘ تے ازل کنو ںایویں تھیندا آئے ۔راہندا چھڑا اللہ دا ناں اے ۔ باقی ہر شئے کوں فنا اے ۔ اَج وی ساݙے وسیب اِچ مغل عام وسدن ۔ میݙے شہر احمد پور اِچ ڈھیر سارے مغل لوہاراں دا کم کریندن ۔ میکوں سُدھ نی جو ملتان چوکھے مغل آباد اِن ۔ میں تاں چھڑا شوکت مغل کوں ڄاݨداں۔ جیڑھا ہُݨ حاجی وی تھی ڳئے ۔ اپݨے گھر دے ٻاہروں لکھ سگَدے ’’ریٹائرڈ پروفیسر حاجی محمد شوکت مغل صاحب‘‘ پر لکھدا نی۔ ایندی مرضی اے ‘ اساں کیا آکھ سڳدے ہَیں۔ حالی وی گھر دے ٻاہروں چھڑی ’’جھوک مغل‘‘ دی تختی لائی کھڑے۔ یاراں کوں ݙیکھ تے ٹھردے ۔ ایہ وی ایندی مہربانی اے نتاں ہُݨ او دور نی رہ ڳئے جے ساݙے وسیب اِچ قائد اعظم دے فرمان ’’کام‘ کام اور کام‘‘ تے عمل کیتے تاں او شوکت مغل اے۔ ہر ایلے کہیں نہ کہیں کم کوں لڳا رہ ویندے۔ شوکت مغل سرائیکی زبان و ادب کوں مُل مہانگیاں سوکھڑیاں دان کیتن۔ مغل ساری حیاتی منظم طریقے نال گزاری اے ۔ آنہ ٹکا سانبھ سنبھال تے رکھیندے مجال ہک روپیہ فضول خرچ کرے ‘ ایں طرحاں جیڑھے پیسے بچیندے او کتاباں تے لا ݙیندے۔ جوان ہر ایلے کھیسے اِچ کارڈ رکھی ودا ہوندے ۔ کتھائوں کوئی لفظ لبھ پووے ‘ فقرہ ہتھ آ ونڄے فوراً لکھ گھندے ۔آکھاݨ کہیں وی رَڄی کڄی زبان دا ماݨ ہوندن ۔

ہک دفعہ میرحسان الحیدری لکھیا ہا جو سرائیکی زبان اِچ گھٹ و گھٹ 20ہزار آکھاݨ موجود ہِن ۔ ایں فرمان کوں شوکت مغل ثابت کرݙیکھائے تے ہُݨ توݨی گھٹ و گھٹ پندھراں ہزار آکھاݨ ترائے جلداں اِچ چھاپی کھڑے تے اڳوں دا کم جاری اے ۔دنیا دی ہر زبان اِچ انسانی سندراں بارے وی آکھاݨ موجود ہوندن تے سرائیکی اِچ وی اَݨ کُھٹ ہِن ۔ ساݙے یار دوست سارا سارا ݙینہہ بے فکرا تھی اِنھاں کوں ورتیندن ۔ پر لکھݨ عیب سمجھدن حالانکہ ایہ ساݙا ثقافتی سوہݨپ اِن ۔ ایں سلسلے کہیں زمانے شوکت مغل مُل مہانگا کم کیتا ہا ‘ سارے سندر ڳݨ سُݨوائے ہَن تے وَل ’’تحفہ درویش‘‘ دے ناں نال دوستاں کوں وی ݙتے ہَن ۔ حالانکہ ایں کم کوں باقاعدہ چھپݨا چاہیدے ۔ پہلے تاں شیت ایہ کم چھپ ونڄے ہا ہُݨ اوکھا لڳدے ‘ ہک تاں شوکت مغل بزرگ تھی ڳئے ‘ ݙوجھا حج وی پڑھ آئے ‘ تریجھا ݙاڑھی رکھ گھدی ہِس ۔ جے ہُݨ چھپیندے تاں لوک کھاسن‘ آکھسن ݙیکھو یارو ‘ چِٹی ݙاڑھی تے مِٹی خوار اے‘‘ ۔ ساݙے کیتے تاں ہر پاسے بھاء ٻلی کھڑی اے ۔ بندہ کیݙے مرے ۔ شوکت جیڑھے ایلے  ملدے ڳالھ زبان و ادب دی کریندے ۔ گھر جو مِلݨ ونڄوں تاں عزت نال ٻلہیندے ۔ چاء منگویندے تے نال برفی دیاں ݙوں ݙلیاں وی ہوندن ‘ ایندے باوجود دوست آہدن شوکت مغل کِراڑ اے ۔ کتاباں ݙیوݨ ایلے وی پیسے منگدے ‘ کیوں نہ منگے خرچ جو کیتی کھڑا ہوندے ۔ شوکت مغل ‘ سجاد حیدر پرویز تے طاہر تونسوی ہکے مزاج ‘ ہکی ڈھٻ تے ہکی سوچ دے بندے اِن ۔ پنجابیاں نال وی یاری ہنیں ‘ اُنھاں دے پِڑ تے وی جھومر ونڄ مریندن ‘ ہر پاسوں ثواب کماندن ۔ جے کوئی اُلہانبا ݙیوے تاں آہدن یار ! اساں سرائیکی دی نمائندگی ودے کریندے ہَیں۔ شوکت مغل خاص پاک گیٹ ملتان دا ڄموڑ اے ۔ پاک گیٹ دے ملتانی اَپݨیاں روایات تے ورت ورتاوے پاروں نویکلی سُنڄاݨ رکھیندن ۔ شوکت مغل وݙے سارے گھر اِچ ہک نویکلی چنڈ مَل کھڑے جتھاں کتاباں داٹڳ لڳا پئے۔ ہوں کمرے اِچ لکھݨ پڑھݨ دا کم کریندے۔ حج پڑھݨ توں پہلے اساں ایندے نال زنانیاں ڳالھیں وی کر گھندے ہاسے ۔ ہُݨ کݙاہیں اتفاق نی تھیا جو حج دا اثر وی تھئے یا کائناں ۔ عموماً ایہو ݙٹھا ڳئے ‘جیڑھا حج پڑھ وَلدے او ݙوڑا تھیا آندے ۔ جݙاں دا اللہ سئیں ڈاکٹر طاہر تونسوی کنوں جان چھڑائی اے ہوں ݙینہہ دا آپ طاہر تونسوی بݨیا ودے ۔ وسیب اِچ کتھائیں آوݨاں ونڄݨاں ہووے تاں ہک پاسوں ظہور دھریجہ ہوندے تے ݙوجھے پاسوں عابد سیال۔ اَڄکل سرائیکی ادبی بورڈ وی سنبھالی کھڑے پر ساݙی کتاب نی چھپیندا ۔ کہیں زمانے ڈاکٹر سجاد حیدرپرویز نال ݙاڈھی یاری ہَس ۔ اَڄکل پتہ نی۔ اللہ کرے خیر ہووے۔

## حوالہ
سانول سلوݨے(خاکے)، مصنف: عبدالباسط بھٹی۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان