ملوہیا سدا سُہاڳݨ

ملوہیا ملتان تے سرائیکی وسیب کوں آکھیا ڳئے

ملوہیا:وسوں دی اجوکی ہک اکھ

سندھ وادی دی ایہہ سرائیکی وسوں پئی اَلویندی اے۔سنوتاں ہک مُد پچھوں کوئی بلارا تہاڈے بوہیاں تانیں پج گیا ہے۔گلیاں‘کوچے بزاراں وچ اکھیں دا ہجوم ہک وڈی اکھ بن تے تہاکوں ڈیدھا پئے۔تہاڈا مُکھ‘جتھاں اکھیں تے کنیں دے تہاڈے آلہنے ہن‘نویں پکھیاں نال آباد تھیندا آندا ہے۔ایہا اوہ دید(Gaze)اے جیندی اساں گالھ پئے کریندے ہیں۔ایں وسوں دی ایہا رمز اے جیڑھی اپنے جیون وچوں اساں لدھی اے۔ہک وڈی شعری واہند‘ہزاریں ورہیں دے پندھ اِچ‘ کینویں ہک سماجی‘تہذیبی تے سیاسی تڈ بندی اے ‘اجوکی سرائیکی شاعری وچوں ایہا گالھ جیڑھی جُڑی اے۔

”ملوہیا۔سداسُہاگن“ایہا اکھ اے جیڑھی جاگی اے‘تہاڈے پیو ڈاڈے توں تہاڈے بالیں تئیں‘تہاڈی اپنی اکھ۔تساں ایں اکھ نال جہان کوں کینویں ڈیدھے ہو‘ایہاتوفیق اے جیڑھی اجوکا ہک نروار پئی بندی ہے۔اجوکی ایہہ دید ہک وڈا سوب اے‘ نہ تاں یادکرو‘کڈن ایں جہان کوں تساں اپنی اکھ نال ڈٹھے۔”رگ وید“توں ”مطالعہ پاکستان“تئیں کڈن تساںاپنی اکھ لدھی اے۔”رگ وید“تہاکوں داس تے راخس ( راکھشس)کر پئی ڈیدھی ہے‘تے کاں تے کالے کوں کوجھا تے کوہترا کرتے انج کرکھڑایا گئے ۔تے مقامی مانس کوں ‘جیندے پچھوں موہنجو دڑوتے ہڑپہ جہیں آبادی کھڑی اے‘کوہتری تھاں (جاہ)تے رہون والا‘کتھانہ یا کٹانہ آکھ تے مَندیاگئے۔پوری وادی سندھ اِندر تے سوریہ دی رتھاں دی گزران گاہ اے۔تہاڈیاں اپنیاں گائیں تہاڈے ہتھوں چِھلیاں گن‘تے اِندر انہاں کوں اسمان دے ہک بھانے وچ وڈے ہک پھاٹک پچھوںجھل گھند ے ۔ پرتساں جاگدے ہو‘اینویں مُندریاں ہوئیاں اکھیں نال اپنے ست دریاواں دے گیت لکھدے ہوئے۔تہاڈی ایہہ تکڑی وسوں اپنیاں پرتاں وچوں بہوں کجھ سانبھ گھندی ہے‘تے مہم جوآریااگاں روانہ تھیندن‘گنگا جمنا دی وادی وچ ترے بئے وید‘پران تے رامائن ستریندے ہوئے۔ رامائن وچوں ایں انت تانیں اوہ پجدن جو مقامی ثقافتاں کوں گنڈھے متوں ایہہ چڑھت جاری نئیں رکھی ونج سگدی۔اوہ ڈکھن وچوں ہنومان (باندر)تے گنیش(ہاتھی)تے کجھ بیاں ثقافتاں کوں نال گنڈھ تے (باندر تے ہاتھی انہاں ثقافتاں دا ٹوٹم ہن)لنکا تانیں پُل بندھن دا اہر کریندن۔ لنکاکوں بھانویں جو بھا لگ ویندی اے پر راون ہک ہیرو وانگوں جُڑدے تے ڈکھن وچ آریاواں دی چڑھت ہمیش کیتے رُک ویندی ہے۔رام دے اگوں راون دا سُورما تھی کھڑن سوکھا سمجھ نی آندا‘کیوں جو اساطیر اپنے زور وچوں بئی طرحاں کھڑ الویندی ہے‘ریاست آپ ایں ڈڈھپ دی اساطیر نال جڑی ہوئی اے‘اوندا سارا ڈھانچہ ایں اساطیر دے تھمب تے اُسردے ‘ایں پاروں نصاب وی ایں اساطیر دے وچوں تھی کے لنگھدے تے شئیں کوں ڈیکھن دی ہک اینجھی اکھ پیداکریندے جیڑھی ماہنودی اکھ نی ہوندی۔ایندے کیتے ہک نویں اکھ تے دیددی لوڑپوندی ہے۔اِندر دی جاہ تے ”مہابھارت“وچ کرشن دا ہیرو تھی الاون مقامی ثقافتاں دے پرتن تے نرویا تھیون دی کتھا ہے‘تے اتھاہوں اساکوں اساطیرکوں پرتاتے ڈیکھن دی اجوکی سرائیکی شاعری دی سک وی سمجھ لگدی ہے‘تے تساں ”ملوہیا۔سدا سُہاگن“تئیں شئیں کوں پرتاتے ڈیکھن دی سک تانیں پُجدے ہو۔تساں آکھسو ‘اوپری ہک اساطیر وچوں اپنی ہک گالھ اساں کھولی ہے‘پرکیڑھی اوپری اساطیر۔آریاواں اِتھاہوں سندھ وادی وچوں گنگا‘جمنا دا پندھ کیتے تے اساں اپنی ایں تکڑی تے سمپورن وسوں دے مان وچ آباد ہیں۔ساڈے کیتے جگ جہان دی اساطیر کوں ڈیکھن بہوں سوکھا تے روز دے کم وانگوں ہے۔”رگ وید“توں ”رامائن“تے ”مہابھارت“ دی اساطیر کوں سندھ وادی دی ایں تڈ تے مان وچوں اوپرا اساں نی جاندے۔سرائیکی وسوں اپنے ایں آدر وچ جیندی ہے تے مُنڈھ قدیمی حملہ آوری توں گھن تے انگریزی کالونی گیری تئیں بہوں سارے احوال کوں سوگھا کرن جوگی ہے۔بھل ”رگ وید“تاں اپنے ویلے تے جاہ وچوں اتھاہوں پُھٹی ہے تے بہوں سارے مندپ پچھوں وی اساں ایں کتاب کون اپنا کر جاندے ہیں۔”رگ وید“کوں کڈاہیں وی گنگا تے جمنادی وسوں اپنا نی کرجانیا‘اساں آہدے ہیں ایہہ ساڈی کتاب اے۔ ساڈی وسوں وچ ڈُسن والی پہلی کتاب۔اجوکی سرائیکی شاعری ”رگ وید“دے لاہریاں کوں اپنی واہند دا ہک حصہ جاندی ہے ‘پر اینویں آکھو ہک جیندی جاگدی وسوں وانگوں اساطیر کوں اج اپنے ویلے وچوں اساں ڈٹھے۔ایہا ساڈی دید اے۔نہ تاں اپنے تل دی واہند تے ایندی اساطیر کوں کوجھا کرن والیاں اتھاں اوں اکھ کوں بہوں ڈُکھا کیتے جیڑھی ہک وڈی دید دا سوب بندی ہے۔پر تساں ایں اکھ کوں ڈُسدا ہویا ڈیدھے ہو۔اپنی وسوں تے ایندیاں ثقافتاں کوں گملیاں وچ رُجھاون تے اپنی سَوڑ دے پانیاں اُتے اینکوں رکھن والیاں کیتے بہوں اوکھا ویلا ہے۔اُنہاں کوں ایں تل وچ اساطیر دے ‘اینویں آکھوماہنودے اپنے نواں تھیون دی سمجھ نی پئی لگدی۔اساطیر کینویں تاریخی تے جغرافیائی واہندوچوں سیاسی تڈبن تے اگونہی تھیندی ہے انہاں کوں ڈس نی پئی پوندی۔

”ملوہیا۔سدا سُہاگن“ایں سارے پچھوکڑ وچوں جاگدی ہوئی اکھ اے‘ماہنوکوں ویلے دی نکی نکی تروٹ وچوں کڈھ تے وڈی ہک واہند وچ ڈیدھی ہوئی‘تہاڈی اپنی ڈِکھ ۔جینویں اساں آکھے ‘آریاواں تہاکوں ڈٹھے‘ یونانی تہاڈے قبیلیاں تے دریاواں دے ناں رکھیندے ہوئے لنگھن ۔ ایرنی ‘عرب‘ترک تے افغان وڈے ہک قتلام‘شہریں دی بھاتے کھوپڑیاں دے مُناریاں پچھوں سونہے اَن تِھن‘اِبن بطوطہ جڈن ملتان شہر وچ لاہندے‘تغلق دے قتلام کوں چالیہہ ڈینہہ پورے نہ تھئے ہن تے خلق خدا دیاں لاشاں شہر دی فصیل تے جاگدیاں پیاں ہن‘تے ایں توں پہلے محمود غزنوی ایں شہر اِچ اتنی رت وہا گھندے جو خیمے وچ تلوار دی مُٹھ توں پانی کوسا کرتے اوندا ہتھ چھڑ وایا ویندے۔اوندے ستارہاں حملیاں وچوں ادھ توں ڈھیر خود مسلمان حکومتاں تے ہن۔خیر تے شر دے ٹکرا وچوں ٹردی اے رزمیہ نظم اتھاہیں تہاڈے کیتے سورج مکھی وانگوں کھڑدی ہے۔تساں ڈیدھے ہو‘شاہی تذکرہ نویسیاں توں اگونہاں ہک برطانوی جاسوس الیگزینڈر برنس ایں تل وچوں کینویں لنگھدے‘تساں پڑھدے ہو ‘ ضلع در ضلع برطانوی گزیٹئروچ انگریز ی ہک ڈپٹی کمشنروفاداریاںتے ان وفاداریاں وچوں تہاڈی ذاتاں تے قوماں دا نروار کینویں بہہ کریندے۔ 

”ملوہیا۔سداسُہاگن“دی شاعری اوں ویلے سامنے آئی اے جڈن ساڈی حیاتی وچ سماجی‘تہذیبی تے ثقافتی رُخ تے بہوں سارے سوال پئے پُھٹدن۔1947ء – پاکستان بنن توں ہن تئیں اساں انہاں بہوں سارے سوالیں کوں کنڈیتا کیتے یا اینجھا ہک ورتارا دھارے جیندی نموشی ہن سامنے آون پئے گئی اے۔مسلمان تے پاکستانی ہوون ساڈا مان تے آدر ہے‘پر ایں وسوں کوں‘جینکوں اساں وطن سُہائے ہک مفتوحہ دھرتی کنوں ڈھیر انج نی کرجانیا!اساں ایں دھرتی دی واہند کوں ول ول تروڑ تے اپنا جیون کرن دا اَہر کیتے‘پر حیاتی اینویں نئیںٹردی۔اساں ایں تل دے قدیم شہریں تے اوندے آثاریں کوں تاں جانےے ‘اوں عہد دے ماہنو دا نک نقشہ‘اوندے اٹھن ‘باہون ‘کھاون پیون کوں تاں کتھاﺅں آن پھرولے ‘پراوں عہد یا اوں ماہنو نال کوئی روحانی یاثقافتی سنگ ساڈا جڑیا نئیں۔جینویں مسلمان ہوندیاں وی مصریاں اپنا سانگا فراعنہ تے سکندریہ نال جوڑے‘عراق دی اجوکی ساری تڈ پچھوں کربلادے نال نال بابل تے نینوا دا مان وی کھڑے‘خود حجاز دا بندہ آپ کوں چوڈاں سو سال توں ڈھیر پچھونہاں کرڈیدھے‘پر اساں 712ء-محمد بن قاسم دی آمد پچھونہی ہرشئے کہیں اُپرپ اِچ گنڈھ کھڑائی ہے‘تے اپنے پاکستانی ہوون کوں وی ہک نظرےے دے ہوندیں سوندیں اوں کان توں نی بچا سگئے جیڑھی جان وچ لاہندی ویندی ہے۔اج پاکستانی ہوون کوں ہک سماجی تے سیاسی رُخ توں ودھ ہک روحانی تے ثقافتی رُخ تے ڈیکھن دی لوڑہے‘اتھاہوں اساں آہدے ہیں اجوکی سرائیکی شاعری ایں سوال وچوں پئی لنگھدی ہے‘تے ”ملوہیا۔سدا سُہاگن“ساڈے بہوں نیڑے تھی کے الوائی ہے۔ہک وڈی واہر وچوں لنگھدی ایں نظم دا پرہلاد دے ویلے وچوں منڈھ بدھن ایں سوال دا چھڑا جواب ای نئیں بھل ساڈی حیاتی وچ او ڈھارس وی ہے جیڑھی ایں وسوں دا ہک نواں مُہاندرا پئی بندی ہے۔پرہلاد تے ہرناکشپ وچوں خیر تے شر دا اے ٹکرا‘جینویں ابراہیم تے نمرود دا قصہ ‘عہد در عہد نویں تھیندے کرداریں وچوں اج وی ترکھا ہے۔تساں ڈیکھوتاں شبیر حسن اختر ایہہ منڈھ کتھوں ونج چاتے‘تہاڈے کیتے بہوں سوکھی تے شئیں کوں اپنے پرچھانوےں تئیں ڈیکھن والیاں کیتے بہوں اوکھی جائ۔بابری مسیت کوں ڈہاون بہوں وڈا دروہ تے ڈُکھ ہے پر ملوہیا دی ایں دھرتی وچ پرہلاد دے مندردی مسماری وی سچائی تے سُکھ نئیں۔ایہہ ماہنووی ایں تل دے دگھیر وچ سچ کیتے نکھتے تے بھا دے بلدے ہوئے تھمب اُتے کیڑی کوں ٹردا ہویا ڈیدھے‘تے تساں اج وی ایں کیڑی کوں ایں تھمب اُتے ٹردا ہویا ڈیدھے ہو۔اشولال توں خالد اقبال دی شاعری تئیں پرہلاد دے نال نال او کیڑی اج وی پئی ٹردی ہے۔پرہلاد تے ہرناکشپ دے نروار وچوں اج وی ہک چون ہے۔تساں ڈیدھے ہو‘ اےہہ تل اپنی واہندوچوں کیڑھے ہک منڈھ توں تکڑاتھی کے ٹرے۔ایں تڈ تے ڈھارس کوں اوپرا اساں آکھ تے اپنے ویلے وچوں بہوں کلھے تے ہینے تھی کھڑے ہیں‘پر اےہہ سرائیکی وسوں اپنے جیون جوگ‘نویں کافی تے نِت ناٹک وچوں کلہی تے ہینی نئیں۔

اجوکی سرائیکی شاعری دے مان وچوں ”ملوہیا۔سدا سُہاگن“ جیڑھا در کھلیندی اے او ایں وسوں سانگے پاکستان دی ہروسوں نال جڑدا ہویا ہک نواں مُہاندرا بندے‘مسلمان تے پاکستانی ہوون داوی ہک نواں مُہاندرا‘جیندے وچ اساں گزریل سبھ حملہ آوری کوں کہیں کاوڑ متوں دھیرج نال پئے ڈیدھے ہیں۔منڈھ قدیم توں آریاواں‘یونانیاں‘عرباں ‘ ترکماناں‘ایرانیاں‘افغانیاں‘سکھاں تے انگریزاں نال کہیں جھیڑے متوں وسوں دی ایں ونت کوں نویں سروں سمجھن دا اَہر۔اساں ایں دھرتی کوں اپنی کہیں جیت یا ڈڈھپ وچوں نئیں ایندے پکھیاں پانیاں دی ہمیش دی سنگت وچوں سانجھا پئے کریندے ہیں۔ساڈے جان 712ءیا 1947ءایں دھرتی دی فتح دی کوئی تاریخ نئیں بھل ایں تل دی وراثت دی اوہ پریت اے جیڑھی اساں نبھاونی ہے۔ساڈے سانگے مسلمان یا پاکستانی ہوون کوں اج کہیں فتوحات وچوں نئیں ایں دھرتی دا وارث کرڈٹھا ونج سگدے ‘ نہ تاںاٹھ سو سال سپین تے حکمرانی دی دھج تے اج تانیں اوندا نوحہ کوئی ڈھیر گجھیاں گالھیں کائنی‘تے مشرقی پاکستان دا بنگلہ دیش بن ونجن تاں کل دی گالھ ہے۔اتھاہیں ہک ڈھارس دی گالھ ہے مشرقی پاکستان اپنے بنگالیاں تے سپین اپنے ہسپانویاں دوں واپس ول گئے ‘اِتھاہوں تہاکوں وارث تھیون دی گالھ سمجھ لگ سگدی ہے۔”ملوہیا۔سداسُہاگن“اوں ویلے لکھی گئی ہے جڈاں اساں شئیں دے وارث تھیون دی گالھ پئے کریندے ہیں۔

”ملوہیا۔سدا سُہاگن “دی کتھا پرہلاد توں شمس سبزواری دے قتل تئیں کِھمدی ہے۔باہمن ‘پروہت تے مُلاں دی اپنی ڈکھالی اگوں حیاتی دی اپنی سَکانداِتھاں وڈاہک رزمیہ بندی ہے۔جیون دی ایہا سَکاندہے جیڑھی ماہنو کوں ٹورتے اےہہ تانیں گھن آئی ہے۔پرہلاد دے چخے توں شمس دے قتل تئیں ایہہ واہر کتھاہیں تھمی نئیں‘نظم دی ہنر وندی وچوں رزمیہ آکھو ایہو ہے جو اےہہ واہر اج وی نی تھمی۔ایہہ نظم اپنی وُنت وچ بہوں ترکھی ‘بہوں مَٹھی ؛بہوں کسی ہوئی‘بہوں ڈھلی؛سونہپ تے کتھاہوں بہوں کُھرپ توں وی گزردی ہے۔کتھاہیں ایندا بیانیہ اصلوں تاریخی واہند نال ونج جُڑدے‘پر تُساں ڈیکھوتاں ایہہ تاریخ نئیں‘تاریخ دا پرتاہے‘جینویں اساطیر دے اساں پرتادی گالھ کیتی ہے‘اتھاہوں ہک نویں شعری اٹکل ایں واہر وچ جُڑدی ہے‘اوں ساری شعری اٹکل توں ‘جیندی اساں چس ڈوہڑے تے ٹپے وچ چاتی ہے‘ہَٹویں ۔ایہہ نظم اپنی ٹور وچ دھیان دی اوں تند کوں کتھاہیں نئیں ترٹن ڈیندی جیڑھی ایں دھرتی دے ماہنودی خیر وچوں گزردی ہے۔نصابی تاریخ دے دروہ وچوں ایہا او سانویں ٹُردی (Parallel)واہند ہے جیڑھی اجوکی سرائیکی شاعری وچوں نسری ہے۔

ایں وڈی ہک واہر وچ پِرم کہانی وی ہک کھڑی ہے۔پدما وتی ‘ پرہلاد بھگت دے مندر دی ہک نِرتکی‘تے ساگر ‘ایں مندردا ہک سنگ تراش‘ دی امر کہانی ۔بِرہا دی اےہہ نِرت کہانی کہیں نہ کہیں بھید وچ اج وی ایں وسوں دے چوگوٹھ پئی نچدی ہے۔اتھاہوں اےہہ نظم ہک تاکڑی کُھلیندی ہے۔ایں نظم دا دھیان تے ٹور جیکر سمجھ ساکوں لگ پووے تاں بِرہامُکلاندی ہے تے اگوں ہک بے انت ملاپ اے۔اوں نویں لتھی اکھ سانگے بے انت ملاپ‘جیڑھی ایں دھرتی دے وارثیں وانگوں جاگی ہے‘ایں تل وچوں ہندواں دے ونجن پچھوں تہذیبی تے ثقافتی ہک وڈی ذمہ داری وچ سجاک‘تے جگ والی دید وچ دنیا کوں کُھل نال ڈیدھی ہوئی۔

رفعت عباس

ستاویہہ اپریل ڈوہزارچار

شبیر حسن اختر دی درگھی نظم “ملوہیا سدا سُہاڳݨ ” دے حوالے نال

## حوالے