اوٹو ہان

اوٹو ہان

اوٹو ہان (8 مارچ 1879 – 28 جولائی 1968) ہک جرمن کیمیا دان ہن جیڑھے ریڈیو کیمسٹری دے شعبے وچ سرخیل ہن ۔ انھاں کوں نیوکلیئر کیمسٹری دا بانی اتے نیوکلیئر فشن دا دریافت کنندہ سمجھیا ویندا ہے ، جیڑھا نیوکلیئر ری ایکٹرز اتے نیوکلیئر ہتھیاراں دے پچھوں دی سائنس ہے ۔ ہان اتے لیز میٹنر ریڈیو ایکٹیو عناصر ریڈیم ، تھوریئم ، پروٹیکٹینیئم اتے یورینیئم دے آئسوٹوپس دریافت کیتے ۔ انھاں ایٹمی ریکائل اتے نیوکلیئر آئسومیرزم دے مظاہر وی دریافت کیتے ، اتے روبیڈیئم-سٹرونٹیئم ڈیٹنگ وچ مہارت حاصل کیتی ۔ 1938 وچ ، ہان ، میٹنر اتے فرٹز سٹراس مین نیوکلیئر فشن دریافت کیتا ، جیڑھا ہان کوں 1944 وچ کیمسٹری دا نوبل انعام ݙیوا ڳیا ۔ 

یونیورسٹی آف ماربرگ توں گریجویٹ ، جنھاں انھاں کوں 1901 وچ ڈاکٹریٹ دی ڈگری ݙتی ، ہان سر ولیم ریمسے دے ماتحت یونیورسٹی کالج لندن اتے مونٹریال وچ میک گل یونیورسٹی وچ ارنسٹ ردرفورڈ دے ماتحت تعلیم حاصل کیتی ، جتھاں انھاں کئی نویں ریڈیو ایکٹیو آئسوٹوپس دریافت کیتے ۔ او 1906 وچ جرمنی واپس آ ڳیا؛ ایمیل فشر انھاں کوں یونیورسٹی آف برلن وچ کیمیکل انسٹی ٹیوٹ دے تہہ خانے وچ ہک سابقہ لکڑی ورکشاپ کوں لیبارٹری دے طور تے استعمال کرݨ ݙتا ۔ ہان 1907 دی موہر وچ اپݨی ہیبیلیٹیشن مکمل کیتی اتے پرائیویٹڈوزنٹ بݨ ڳیا ۔ 1912 وچ ، او نویں قائم شدہ قیصر ولہیم انسٹی ٹیوٹ فار کیمسٹری (KWIC) دے ریڈیو ایکٹیویٹی ڈیپارٹمنٹ دے سربراہ بݨ ڳیا ۔ ایں عمارت وچ آسٹریا دی طبیعیات دان لیز میٹنر دے نال کم کریندے ہوئے ، جیڑھا ہݨ انھاں دے ناں تے ہے ، انھاں سلسلہ وار شاندار دریافتاں کیتیاں ، جنھاں دا اختتام 1918 وچ پروٹیکٹینیئم دے سب توں زیادہ عرصے تک زندہ رہݨ والے آئسوٹوپ دی تنہائی نال تھیا ۔ 

پہلی عالمی جنگ دے دوران انھاں پچادھی محاذ تے لینڈوہر رجمنٹ اتے پچادھی ، پوادھی اتے اطالوی محاذوں تے فرٹز ہابر دی سربراہی وچ کیمیائی جنگ یونٹ دے نال خدمات انجام ݙتیاں ، اتے پہلی جنگ یپریس وچ اپݨے حصے کیتے آئرن کراس (دوسری کلاس) حاصل کیتا ۔ جنگ دے بعد او KWIC دے سربراہ بݨ ڳیا ، جݙاں جو او اپݨے ڈیپارٹمنٹ دے انچارج وی ریہے ۔ 1934 اتے 1938 دے درمیان ، انھاں سٹراس مین اتے میٹنر دے نال یورینیئم اتے تھوریئم دی نیوٹران بمباری نال بݨݨ والے آئسوٹوپس دے مطالعہ تے کم کیتا ، جنھاں دی وجہ توں نیوکلیئر فشن دی دریافت تھئی ۔ او نازیزم اتے نازی پارٹی ولوں یہودیاں دے ظلم و ستم دے مخالف ہن جنھاں دی وجہ توں انھاں دے ٻہوں سارے ساتھی ، بشمول میٹنر ، کوں ہٹا ݙتا ڳیا ، جیڑھا 1938 وچ جرمنی توں فرار تھیوݨ تے مجبور تھیا ۔ ݙوجھی عالمی جنگ دے دوران ، انھاں جرمن نیوکلیئر ہتھیاراں دے پروگرام تے یورینیئم دے فشن پروڈکٹس دی کیٹلاگنگ تے کم کیتا ۔ جنگ دے آخر وچ انھاں کوں اتحادی افواج گرفتار کر گھدا اتے نو ٻئے جرمن سائنسداناں دے نال جولائی 1945 توں جنوری 1946 تک فارم ہال وچ قید کر ݙتا ڳیا ۔ 

ہان 1946 وچ قیصر ولہیم سوسائٹی فار دی ایڈوانسمنٹ آف سائنس دے آخری صدر اتے 1948 توں 1960 تک اوں دے جانشین ، میکس پلانک سوسائٹی دے بانی صدر دے طور تے خدمات انجام ݙتیاں ۔ 1959 وچ برلن وچ انھاں فیڈریشن آف جرمن سائنٹسٹس دی مشترکہ بنیاد رکھی ، جیڑھا ہک غیر سرکاری تنظیم ہا جیڑھا ذمہ دار سائنس دے آئیڈیل کیتے وقف ہا ۔ جویں انھاں جرمن سائنس کوں دوبارہ بݨاوݨ کیتے کم کیتا ، او جنگ دے بعد دے پچادھی جرمنی دے سب توں زیادہ بااثر اتے معزز شہریاں وچوں ہک بݨ ڳیا ۔ 

### ابتدائی زندگی اتے تعلیم
اوٹو ہان 8 مارچ 1879 کوں فرینکفرٹ ایم مین وچ پیدا تھیا ، ہینرک ہان (1845–1922) دا سب توں چھوٹا پتر ، جیڑھا ہک خوشحال گلیزئیر (اتے گلاس باؤ ہان کمپنی دا بانی) ہا ، اتے شارلٹ ہان نی گیس (1845–1905) ۔ انھاں دا ہک وݙا مترایا بھرا کارل ہا ، جنھاں دی ماء دا پچھلی شادی توں پتر ہا ، اتے ݙو وݙے بھرا ، ہینر اتے جولیئس ہن ۔ خاندان انھاں دے پیو دی ورکشاپ دے اتے رہندا ہا ۔ چھوٹے ترائے ٻالاں کوں فرینکفرٹ دے کلنگر اوبرئلشول وچ تعلیم ݙتی ڳئی ۔ 15 سال دی عمر وچ ، انھاں کیمسٹری وچ خاص دلچسپی ڳھنݨ شروع کر ݙتی ، اتے خاندان دے گھر دے لانڈری روم وچ سادہ تجربات کیتے ۔ انھاں دے پیو چاہندے ہن جو اوٹو فن تعمیر دی تعلیم حاصل کرے ، کیوں جو انھاں کئی رہائشی اتے کاروباری جائیداداں بݨائیاں یا حاصل کیتیاں ہن ، پر اوٹو انھاں کوں راضی کیتا جو انھاں دی خواہش ہک صنعتی کیمیا دان بݨݨ دی ہے ۔ 

1897 وچ ، اپݨا ابیتور پاس کرݨ دے بعد ، ہان یونیورسٹی آف ماربرگ وچ کیمسٹری پڑھݨ شروع کیتا ۔ انھاں دے ذیلی مضامین ریاضی ، فزکس ، معدنیات اتے فلسفہ ہن ۔ ہان نیچرل سائنسز اینڈ میڈیسن دی سٹوڈنٹس ایسوسی ایشن وچ شامل تھیا ، جیڑھا ہک طلباء برادری اتے اڄ دی لینڈسمانشافت نیبلنگی (کوبرگر کنوینٹ دیر اکادیمیشین لینڈسمانشافتین انڈ ٹرنیرشافٹن) دا پیش خیمہ ہا ۔ انھاں اپݨے ترائے اتے چوتھے سمسٹر یونیورسٹی آف میونخ وچ گزارئے ، ایڈولف وون بائر دے ماتحت آرگینک کیمسٹری ، ولہیم موتھمین دے ماتحت فزیکل کیمسٹری اتے کارل اینڈریاس ہوفمین دے ماتحت غیر نامیاتی کیمسٹری دی تعلیم حاصل کیتی ۔ 1901 وچ ، ہان ماربرگ وچ اپݨی ڈاکٹریٹ "آئسویوجینول دے برومین ڈیریویٹوز پر" دے عنوان نال ہک مقالہ کیتے حاصل کیتی ، جیڑھا کلاسیکی آرگینک کیمسٹری دا ہک موضوع ہا ۔ انھاں اپݨی ہک سال دی فوجی سروس (معمول دی ݙو دی بجائے کیوں جو انھاں کول ڈاکٹریٹ ہا) اکاسیویں انفنٹری رجمنٹ وچ مکمل کیتی ، پر اپݨے بھائیاں دے برعکس ، کمیشن کیتے درخواست کائنی ݙتی ۔ ول او یونیورسٹی آف ماربرگ واپس آ ڳیا ، جتھاں انھاں ݙو سال تک اپݨے ڈاکٹریٹ سپروائزر ، گہیمرات پروفیسر تھیوڈور زنکے دے معاون دے طور تے کم کیتا ۔ 

### ریڈیو تھوریئم اتے ٻئے "نویں عناصر" دی دریافت
ہان دا ارادہ ہݨ وی صنعت وچ کم کرݨ دا ہا ۔ انھاں کوں یوجین فشر  دے ڈائریکٹر (اتے آرگینک کیمیا دان ہانس فشر دے پیو) توں ملازمت دی پیشکش ملی ، پر ملازمت دی ہک شرط ایہ ہئی جو ہان کوں کہیں ٻئے ملک وچ رہݨا پیا ہا اتے کہیں ٻئی زبان تے مناسب عبور حاصل ہا ۔ ایں ڳالھ کوں ذہن وچ رکھدے ہوئے ، اتے انگریزی دے علم کوں بہتر بݨاوݨ کیتے ، ہان 1904 وچ یونیورسٹی کالج لندن وچ ہک پوسٹ سنبھالی ، جتھاں انھاں سر ولیم ریمسے دے ماتحت کم کیتا ، جیڑھا نوبل گیساں دریافت کرݨ کیتے ڄاݨیا ویندا ہا ۔ اتھاں ہان ریڈیو کیمسٹری تے کم کیتا ، جیڑھا اوں ویلھے ہک ٻہوں نواں شعبہ ہا ۔ 1905 دی موہر وچ ، ریڈیم دے نمکیات نال اپݨے کم دے دوران ، ہان ہک نواں مادہ دریافت کیتا جیڑھا انھاں ریڈیو تھوریئم (تھوریئم-228) سݙیا ، جیڑھا اوں ویلھے ہک نواں ریڈیو ایکٹیو عنصر سمجھیا ویندا ہا ۔ دراصل ، ایہ ڄاݨئے ڳئے عنصر تھوریئم دا ہک آئسوٹوپ ہا؛ آئسوٹوپ دا تصور ، اصطلاح دے نال ، 1913 وچ برطانوی کیمیا دان فریڈرک سوڈی وضع کیتا ہا ۔ 

ریمسے جوش وچ ہا جݙاں انھاں دے انسٹی ٹیوٹ وچ ہک ٻیا نواں عنصر ملیا ، اتے انھاں اوں دریافت کوں مناسب طریقے نال اعلان کرݨ دا ارادہ کیتا ۔ روایت دے مطابق ایہ کم معزز رائل سوسائٹی دی کمیٹی دے سامݨے کیتا ڳیا ۔ 16 مارچ 1905 کوں رائل سوسائٹی دے اجلاس وچ ریمسے ہان دی ریڈیو تھوریئم دی دریافت کوں بیان کیتا ۔ ڈیلی ٹیلی گراف اپݨے قارئین کوں ڄاݨکاری ݙتی:

ٻہوں جلد سائنسی پیپرز ہک نویں دریافت نال بھرئے ہوسن جیڑھا گوور سٹریٹ دی ٻہوں ساری شاندار کامیابیاں وچ شامل تھیا ہے ۔ ڈاکٹر اوٹو ہان ، جیڑھا یونیورسٹی کالج وچ کم کریندا ہے ، ہک نواں ریڈیو ایکٹیو عنصر دریافت کیتا ہے ، جیڑھا سیلون توں ہک معدنیات توں کڈھیا ڳیا ہے ، جنھاں دا ناں تھوریانائٹ ہے ، اتے ممکنہ طور تے ، ایہ قیاس کیتا ویندا ہے ، او مادہ جیڑھا تھوریئم کوں ریڈیو ایکٹیو بݨیندا ہے ۔ ایندی سرگرمی تھوریئم دی نسبت گھٹ از گھٹ 250,000 گنا زیادہ ہے ۔ ایہ ہک گیس (جینکوں عام طور تے ایمینیشن سݙیا ویندا اے) کڈھیندا ہے ، جیڑھا تھوریئم توں ریڈیو ایکٹیو ایمینیشن نال ملدا جلدا ہے ۔ ہک ٻئی ٻہوں دلچسپ تھیوری ایہ اے جو ایہ ہک ریڈیو ایکٹیو عنصر دا ممکنہ ذریعہ اے جیڑھا ممکنہ طور تے ریڈیم توں وی زیادہ ریڈیو ایکٹیویٹی وچ مضبوط ہے ، اتے او سارے عجیب اثرات پیدا کرݨ دے قابل اے جیڑھے اڄ تئیں ریڈیم دے ڄاݨے ویندن ۔ - دریافت کنندہ پچھلے ہفتے رائل سوسائٹی کوں اوں موضوع تے ہک پیپر پڑھا ، اتے اینکوں شائع تھیوݨ تے سائنسی ادب وچ حالیہ شراکت وچوں سب توں زیادہ اصلی شمار کیتا ونڄݨا چاہیدا ہے ۔ 

ہان اپݨے نتائج 24 مئی 1905 کوں رائل سوسائٹی دی کارروائی وچ شائع کیتے ۔ ایہ ریڈیو کیمسٹری دے شعبے وچ 250 توں زیادہ سائنسی اشاعتاں وچوں پہلی ہئی ۔ لندن وچ اپݨے ویلھے دے آخر وچ ، ریمسے ہان توں مستقبل کیتے انھاں دے منصوبیاں دے بارے وچ پچھیا ، اتے ہان انھاں کوں ملازمت دی پیشکش دے بارے وچ ݙسایا ۔ ریمسے انھاں کوں ݙسایا جو ریڈیو کیمسٹری دا روشن مستقبل ہے ، اتے جنھاں ہک نواں ریڈیو ایکٹیو عنصر دریافت کیتا اے انھاں کوں یونیورسٹی آف برلن ونڄݨا چاہیدا ہے ۔ ریمسے اتھاں کیمسٹری انسٹی ٹیوٹ دے سربراہ ایمیل فشر کوں خط لکھیا ، جنھاں جواب ݙتا جو ہان انھاں دی لیبارٹری وچ کم کر سڳدا ہے ، پر پرائیویٹڈوزنٹ کائنی بݨ سڳدا کیوں جو اتھاں ریڈیو کیمسٹری کوں تعلیم کائنی ݙتی ویندی ہئی ۔ ایں موقع تے ، ہان فیصلہ کیتا جو انھاں کوں پہلے اوں موضوع دے بارے وچ ٻہوں کجھ ڄاݨݨ دی ضرورت ہے ، ایں سانگے انھاں اوں شعبے دے معروف ماہر ، ارنسٹ ردرفورڈ کوں خط لکھیا ۔ ردرفورڈ ہان کوں بطور معاون ڳھنݨ تے رضامندی ظاہر کیتی ، اتے ہان دے ماپیاں ہان دے اخراجات ادا کرݨ دا بیڑا چایا ۔ 

ستمبر 1905 توں ادھ 1906 تک ، ہان مونٹریال وچ میک گل یونیورسٹی وچ میکڈونلڈ فزکس بلڈنگ دے تہہ خانے وچ ردرفورڈ دے گروپ نال کم کیتا ۔ ریڈیو تھوریئم دے وجود دے بارے وچ کجھ شکوک ہن ، جنھاں کوں برٹرم بولٹ ووڈ یادگار طور تے تھوریئم ایکس اتے بیوقوفی دا مرکب قرار ݙتا ہا ۔ بولٹ ووڈ کوں جلد یقین تھی ڳیا جو ایہ موجود ہے ، حالانکہ انھاں اتے ہان دی اوں ڳالھ تے اختلاف ہا جو اوندی ہاف لائف کیا ہئی ۔ ولیم ہنری بریگ اتے رچرڈ کلیمین نوٹ کیتا ہا جو ریڈیو ایکٹیو مادیاں توں نکلݨ والے الفا ذرات دی توانائی ہمیشاں ہک جیسی ہوندی ہے ، جیڑھا انھاں دی شناخت کرݨ دا ݙوجھا طریقہ فراہم کریندا ہے ، ایں سانگے ہان ریڈیو تھوریئم دے الفا ذرات دے اخراج کوں ماپݨ لڳا ۔ ایں عمل وچ ، انھاں پایا جو تھوریئم اے (پولونیئم-216) اتے تھوریئم بی (لیڈ-212) دے ورن وی ہک مختصر مدت دا "عنصر" وی شامل ہوندے ہن ، جنھاں دا ناں انھاں تھوریئم سی رکھیا (جینکوں بعد وچ پولونیئم-212 دے طور تے ڄاݨیا ڳیا) ۔ ہان اینکوں انج کرݨ توں قاصر ہا ، اتے ایں نتیجے تے پہنچیا جو اوندی ہاف لائف ٻہوں گھٹ اے (ایہ تقریباً 300 این ایس اے) ۔ انھاں ریڈیو ایکٹینیئم (تھوریئم-227) اتے ریڈیم ڈی (جینکوں بعد وچ لیڈ-210 دے طور تے ڄاݨیا ڳیا) دی وی شناخت کیتی ۔ ردرفورڈ آکھیا کہ: "ہان کول نویں عناصر دریافت کرݨ کیتے ہک خاص ناک ہے ۔ "

### میسوتھوریئم I دی دریافت
1906 وچ ، ہان جرمنی واپس آ ڳیا ، جتھاں فشر انھاں کوں لیبارٹری دے طور تے استعمال کرݨ کیتے کیمیائی انسٹی ٹیوٹ دے تہہ خانے وچ ہک سابقہ لکڑی ورکشاپ (ہولز ورکسٹاٹ) ݙتی ۔ ہان اینکوں الفا اتے بیٹا ذرات اتے گاما شعاواں کوں ماپݨ کیتے الیکٹروسکوپ نال لیس کیتا ۔ مونٹریال وچ ایہ کچرے دی کافی ٹین توں بݨائے ڳئے ہن؛ ہان برلن وچ پیتل توں بݨائے ، جنھاں وچ ایلومینیئم دیاں پٹیاں عنبر نال موصل ہن ۔ انھاں کوں سخت ربر دی چھڑیاں نال چارج کیتا ویندا ہا جنھاں کوں او اپݨے سوٹ دی آستین نال رگڑدا ہا ۔ لکڑی دی دکان وچ تحقیق کرݨ ممکن نہ ہا ، پر غیر نامیاتی کیمسٹری ڈیپارٹمنٹ دے سربراہ الفریڈ سٹاک ہان کوں اپݨی ݙو نجی لیبارٹریاں وچوں ہک وچ جاء استعمال کرݨ ݙتی ۔ ہان فریڈرک اوسکر گیسل ، ایمانیئم (ریڈون) دے دریافت کنندہ توں 100 مارک فی ملی گرام (2021 وچ €700 دے برابر) وچ ݙو ملی گرام ریڈیم خریدا ، اتے اوٹو نوفلر توں مفت تھوریئم حاصل کیتا ، جنھاں دی برلن فرم تھوریئم مصنوعات دی ہک وݙی پروڈیوسر ہئی ۔ 

کجھ مہینیاں وچ ہان میسوتھوریئم I (ریڈیم-228) ، میسوتھوریئم II (ایکٹینیئم-228) دریافت کیتا ، اتے - بولٹ ووڈ توں آزادانہ طور تے - ریڈیم ، آئونیئم دی ماء مادہ (بعد وچ تھوریئم-230 دے طور تے ڄاݨیا ڳیا) ۔ بعد دے سالاں وچ ، میسوتھوریئم I ٻہوں اہمیت اختیار کر گھدی کیوں جو ، ریڈیم-226 (جینکوں پیئر اتے میری کیوری دریافت کیتا ہا) دی طرحاں ، ایہ طبی تابکاری دے علاج وچ استعمال کیتے ونڄݨ کیتے بہترین موزوں ہا ، پر اینکوں تیار کرݨ دی قیمت صرف ادھی ہئی ۔ ایں دوران ، ہان فیصلہ کیتا جو جویں او تھوریئم کوں ریڈیو تھوریئم توں انج کرݨ توں قاصر ہا ، اویں او میسوتھوریئم I کوں ریڈیم توں انج کائنی کر سڳدا ۔ 

کینیڈا وچ نیوزی لینڈ دے مساوات پسند ردرفورڈ نال خطاب کرݨ ویلھے محتاط رہݨ دی کوئی ضرورت نہ ہئی ، پر جرمنی وچ ٻہوں سارے لوکاں کوں انھاں دا رویہ ناگوار لڳا ، اتے انھاں کوں "انگریزی برلینی" قرار ݙتا ۔ ہان 1907 دی موہر وچ اپݨی ہیبیلیٹیشن مکمل کیتی ، اتے ہک پرائیویٹڈوزنٹ بݨ ڳیا ۔ ہک تھیسس دی ضرورت نہ ہئی؛ کیمیائی ادارے ریڈیو ایکٹیویٹی تے انھاں دی ہک اشاعت قبول کر گھدی ۔ کیمیائی ادارے دے زیادہ تر آرگینک کیمیا دان ہان دے کم کوں اصلی کیمسٹری کائنی سمجھدے ہن ۔ فشر اپݨے ہیبیلیٹیشن کوللوکیئم وچ ہان دے اوں دعوے تے اعتراض کیتا جو ٻہوں سارے ریڈیو ایکٹیو مادے اتنی گھٹ مقدار وچ موجود ہوندے ہن جو انھاں کوں صرف انھاں دی ریڈیو ایکٹیویٹی نال ڳولیا ونڄ سڳدا ہے ، اتے ایہ دعویٰ کیتا جو او ہمیشاں اپݨی تیز سنگھݨ دی طاقت نال مادیاں دا پتہ لاوݨ دے قابل ریہے ہن ، پر ستت ہار من ڳیا ۔ ہک ڈیپارٹمنٹ دے سربراہ آکھیا: "اج کل کیا کیا پرائیویٹڈوزنٹ بݨݨا پوندا اے ایہ یقین کرݨ مشکل ہے ۔ "

فزکسدان ہان دے کم کوں زیادہ قبول کریندے ہن ، اتے انھاں ہینرک روبنز ولوں فزکس انسٹی ٹیوٹ وچ منعقدہ ہک کوللوکیئم وچ شرکت کرݨ شروع کر ݙتا ۔ ایہ انھاں کوللوکیئمز وچوں ہک ہا جتھاں ، 28 ستمبر 1907 کوں ، انھاں آسٹریا دی طبیعیات دان لیز میٹنر نال ڄاݨ پਛاਣ کیتی ۔ انھاں دی عمر تقریباً ہک جیسی ہئی ، او یونیورسٹی آف ویانا توں ڈاکٹریٹ حاصل کرݨ والی صرف ݙوجھی زنانی ہئی ، اتے انھاں پہلے ای ریڈیو ایکٹیویٹی تے ݙو پیپرز شائع کیتے ہن ۔ روبنز انھاں کوں ہک ممکنہ ساتھی دے طور تے تجویز ݙتا ۔ ایں طرحاں ݙونہاں سائنسداناں دے درمیان تریھ سالہ تعاون اتے زندگی بھر دی قریبی دوستی دا آغاز تھیا ۔ 

مونٹریال وچ ، ہان گھٹ از گھٹ ہک زنانی ، ہیریئٹ بروکس سمیت فزکسداناں دے نال کم کیتا ہا ، پر میٹنر کیتے شروع وچ ایہ مشکل ہا ۔ پروشیا وچ زنانیاں کوں اڄ تئیں یونیورسٹیاں وچ داخلہ نی ݙتا ویندا ہا ۔ میٹنر کوں لکڑی دی دکان وچ کم کرݨ دی اجازت ہئی ، جنھاں دا اپݨا بیرونی دروازہ ہا ، پر او انسٹی ٹیوٹ دے باقی حصے وچ داخل نی تھی سڳدی ہئی ، بشمول اتے ہان دی لیبارٹری دی جاء ۔ جے او ٹوائلٹ ونڄݨا چاہندی ہئی تاں انھاں کوں گلی دے تھلے ریستوران وچ ہک استعمال کرݨ پوندا ہا ۔ اڳلے سال ، زنانیاں کوں یونیورسٹیاں وچ داخلہ ݙتا ڳیا ، اتے فشر پابندیاں ہٹا ݙتیاں اتے عمارت وچ زنانیاں دے ٹوائلٹ لگوا ݙتے ۔ 

### ریڈیو ایکٹیو ریکائل دی دریافت
ہیریئٹ بروکس 1904 وچ ہک ریڈیو ایکٹیو ریکائل مشاہدہ کیتا ، پر اینکوں غلط سمجھیا ۔ ہان اتے میٹنر الفا ذرات دے اخراج دے واقعے کیتے ریڈیو ایکٹیو ریکائل دا مظاہرہ کرݨ وچ کامیاب تھئے اتے اینکوں صحیح طریقے نال سمجھیا ۔ ہان سٹیفان میئر اتے ایگون شوائیڈلر دی ایکٹینیئم دے ہک زوال پذیر پراڈکٹ دی رپورٹ تے عمل کیتا جنھاں دی ہاف لائف تقریباً 11 ۔ 8 ݙینہہ ہئی ۔ ہان فیصلہ کیتا جو ایہ ایکٹینیئم ایکس (ریڈیم-223) ہے ۔ انھاں ایہ وی دریافت کیتا جو جݙاں ہک ریڈیو ایکٹینیئم (تھوریئم-227) ایٹم الفا ذرہ کڈھیندا ہے ، تاں ایہ ٻہوں طاقت نال ایں طرحاں کریندا ہے ، اتے ایکٹینیئم ایکس کوں ہک ریکائل دا سامنا کرݨ پوندا ہے ۔ ایہ ایندا کیمیائی بانڈز توں آزاد تھیوݨ کیتے کافی ہے ، اتے ایں تے مثبت چارج ہوندے ، اتے اینکوں منفی الیکٹروڈ تے جمع کیتا ونڄ سڳدا ہے ۔ 

ہان صرف ایکٹینیئم دے بارے وچ سوچدا پیا ہا ، پر انھاں دا پیپر پڑھݨ تے ، میٹنر انھاں کوں ݙسایا جو انھاں ریڈیو ایکٹیو مادیاں دا پتہ لاوݨ دا ہک نواں طریقہ ڳول گھدا ہے ۔ انھاں کجھ ٹیسٹ لائے ، اتے ستت ایکٹینیئم سی (تھیلیئم-207) اتے تھوریئم سی (تھیلیئم-208) ڳول ڳدے ۔ طبیعیات دان والتھر گیرلاچ ریڈیو ایکٹیو ریکائل کوں "فزکس وچ ٻہوں اہم دریافت قرار ݙتا جنھاں دے دور رس نتائج ہن ۔ "

### قیصر ولہیم انسٹی ٹیوٹ فار کیمسٹری
1910 وچ ، ہان کوں پروشیا دے وزیر ثقافت اتے تعلیم ، اگست وون ٹروٹ زو سولز پروفیسر مقرر کیتا ۔ ݙو سال بعد ، ہان برلن-داہلم (جہڑا اڄ کل فری یونیورسٹی آف برلن دی ہان-میٹنر-بلڈنگ اے) وچ نویں قائم شدہ قیصر ولہیم انسٹی ٹیوٹ فار کیمسٹری (KWIC) دے ریڈیو ایکٹیویٹی ڈیپارٹمنٹ دے سربراہ بݨ ڳیا ۔ ایں دے نال سالانہ 5,000 مارک (2021 وچ €29,000 دے برابر) دی تنخواہ وی ملی ۔ اوں توں علاوہ ، انھاں کوں 1914 وچ نوفلر توں میسوتھوریئم دے عمل کیتے 66,000 مارک (2021 وچ €369,000 دے برابر) وی ملئے ، جنھاں وچوں انھاں 10 فیصد میٹنر کوں ݙتے ۔ نویں انسٹی ٹیوٹ دا افتتاح 23 اکتوبر 1912 کوں قیصر ولہیم II دی صدارت وچ ہک تقریب وچ تھیا ۔ قیصر کوں ہک ہنیرے کمرے وچ چمکدار ریڈیو ایکٹیو مادے ݙکھائے ڳئے ۔ 

نویں جاء تے ونڄݨ خوش قسمتی ہئی ، کیوں جو لکڑی دی دکان ریڈیو ایکٹیو مائعات نال ٻری طرحاں آلودہ تھی ڳئی ہئی جیڑھا ݙھل ڳیا ہا ، اتے ریڈیو ایکٹیو گیساں جنھاں خارج تھی تے زوال پذیر تھی ڳیا ہا اتے ریڈیو ایکٹیو مٹی دے طور تے جم ڳیا ہا ، جنھاں دی وجہ توں حساس پیمائش ممکن نہ ہئی ۔ ایہ یقینی بݨاوݨ کیتے جو انھاں دیاں صاف نویاں لیبارٹریاں ایں طرحاں رہن ، ہان اتے میٹنر سخت طریقہ کار وضع کیتے ۔ کیمیائی اتے فزیکل پیمائش مختلف کمریاں وچ کیتیاں ڳئیاں ، ریڈیو ایکٹیو مادیاں نال نمٹݨ والے لوکاں کوں اینجھے پروٹوکول تے عمل کرݨ پوندا ہا جنھاں وچ ہتھ نہ ملاوݨ وی شامل ہا ، اتے ہر ٹیلی فون اتے دروازے دے ہینڈل دے نال ٹوائلٹ پیپر دے رول لٹکائے ڳئے ۔ ٻری طرحاں ریڈیو ایکٹیو مادیاں کوں پرانی لکڑی دی دکان وچ ، اتے بعد وچ انسٹی ٹیوٹ دے میدان وچ بݨائے ڳئے ہک خاص ریڈیم گھر وچ محفوظ کیتا ڳیا ۔ 

### پہلی عالمی جنگ
جولائی 1914 وچ - پہلی عالمی جنگ دے شروع تھیوݨ توں تھوڑی دیر پہلے - ہان کوں لینڈوہر رجمنٹ وچ فوج دے نال فعال ڈیوٹی تے واپس سݙیا ڳیا ۔ او بیلجیئم ڳئے ، جتھاں انھاں دی کمانڈ والی پلاٹون پکڑی ڳئی مشین گناں نال لیس ہئی ۔ انھاں کوں پہلی جنگ یپریس وچ انھاں دے حصے کیتے آئرن کراس (دوسری کلاس) نال نوازیا ڳیا ۔ او 1914 دی کرسمس جنگ بندی وچ ہک خوشگوار شریک ہا ، اتے انھاں کوں لیفٹیننٹ دے طور تے کمیشن ݙتا ڳیا ۔ جنوری 1915 دے ادھ وچ ، انھاں کوں کیمیا دان فرٹز ہابر نال ملݨ کیتے سݙیا ڳیا ، جنھاں خندق دی تعطل کوں کلورین گیس نال تروڑݨ دا اپݨا منصوبہ بیان کیتا ۔ ہان ایہ مسئلہ چایا جو ہیگ کنونشن وچ زہریلی گیساں تے مشتمل گولیاں دے استعمال تے پابندی ہے ، پر ہابر وضاحت کیتی جو فرانسیسیاں پہلے ای آنسو گیس گرینیڈ نال کیمیائی جنگ شروع کر ݙتی ہئی ، اتے او گولیاں دی بجائے سلنڈر توں گیس چھوڑ تے کنونشن دے خط توں بچݨ دا منصوبہ بݨیندا ہے ۔ 

ہیبر دی نویں یونٹ کوں پائنیئر رجمنٹ 35 سݙیا ویندا ہا ۔ برلن وچ مختصر تربیت دے بعد ، ہان ، طبیعیات دان جیمز فرینک اتے گستاو ہرٹز دے نال ، پہلی گیس حملے کیتے جاء دی تلاش کیتے دوبارہ فلانڈرز بھیڄا ڳیا ۔ او حملے دا مشاہدہ نہ کر سڳیا کیوں جو او اتے فرینک اڳلے حملے کیتے ہک پوزیشن منتخب کرݨ وچ مصروف ہن ۔ پولینڈ منتقل تھی تے ، 12 جون 1915 کوں بولیمو دی جنگ وچ ، انھاں کلورین اتے فاسجین گیس دا مرکب چھوڑا ۔ کجھ جرمن فوجی پیش قدمی کرݨ توں ہچکچاٹ دا شکار ہن جݙاں گیس واپس الٹݨ لڳی ، ایں سانگے ہان انھاں کوں نو مینز لینڈ توں پار گھن ڳیا ۔ انھاں روسیاں دی موت دی تکلیف دا مشاہدہ کیتا جنھاں کوں انھاں زہر ݙتا ہا ، اتے گیس ماسک نال کجھ کوں زندہ کرݨ دی ناکام کوشش کیتی ۔ انھاں کوں زہریلی گیساں اتے گیس ماسک دی جانچ کرݨ والے انسانی گنی پگ دے طور تے برلن منتقل کر ݙتا ڳیا ۔ 7 جولائی کوں انھاں دی اڳلی کوشش وچ ، گیس دوبارہ جرمن لائناں تے واپس الٹ ڳئی ، اتے ہرٹز زہر آلود تھی ڳیا ۔ ایں اسائنمنٹ کوں فلانڈرز وچ محاذ تے ہک مشن اتے 1916 وچ دوبارہ وردون وچ فاسجین نال بھری گولیاں کوں پچادھی محاذ تے پیش کرݨ دے ہک مشن روکیا ۔ ول ہک وار ٻیا او ݙونہاں محاذوں تے گیس حملیاں کیتے جاواں دی تلاش کریندا ریہا ۔ دسمبر 1916 وچ او امپیریل ہیڈکوارٹرز وچ نویں گیس کمانڈ یونٹ وچ شامل تھیا ۔ 

آپریشنز دے درمیان ، ہان برلن واپس آ ڳیا ، جتھاں او اپݨی پرانی لیبارٹری وچ واپس ونڄݨ اتے میٹنر دے نال کم کرݨ دے قابل ہا ، اتے انھاں دی تحقیق جاری ریہی ۔ ستمبر 1917 وچ او ترائے افسران وچوں ہک ہا ، جنھاں آسٹریا دی وردی وچ بھیس بدل تے اٹلی وچ آئسونزو محاذ تے بھیڄا ڳیا تاں جو حملے کیتے ہک موزوں مقام ڳولیا ونڄے ، جنھاں وچ نویں تیار شدہ رائفلڈ مائنینورفرز دا استعمال کیتا ڳیا جنھاں بیک وقت سیکڑاں زہریلی گیس دے کنٹینرز دشمن دے نشانیاں تے سٹے ۔ انھاں ہک اینجھی جاء منتخب کیتی جتھاں اطالوی خندقاں ہک گہری وادی وچ محفوظ ہن تاں جو گیس دا بادل قائم ریہے ۔ اڳلے کیپوریتو دی جنگ اطالوی لائناں تروڑ ݙتیاں ، اتے مرکزی طاقتاں اُبھے اٹلی دے ٻہوں سارے حصے تے قبضہ کر گھدا ۔ اوں گرمیاں وچ ہان نال گیس ماسک دے ہک نویں ماڈل دی جانچ کریندے ہوئے فاسجین نال حادثاتی طور تے زہر آلود تھی ڳیا ۔ جنگ دے آخر وچ او بھیس وچ میدان وچ ہا ہک خفیہ مشن تے ہک برتن دی جانچ کرݨ کیتے جنھاں گرم تھی تے آرسینکلاں دا بادل چھوڑ ݙتا ۔ 

### پروٹیکٹینیئم دی دریافت
جولائی 1913 وچ ، کیمیا دان فریڈرک سوڈی اتے کاظمیر فیجانز آزادانہ طور تے مشاہدہ کیتا جو الفا زوال دی وجہ توں ایٹم پیریاڈک ٹیبل تے ݙو جاواں تے تھلے ونڄݨ ، جݙاں جو ݙو بیٹا ذرات دے ضائع تھیوݨ نال ایہ اپݨی اصل پوزیشن تے واپس آویندا ہے ۔ پیریاڈک ٹیبل دی نویں تنظیم دے تحت ، ریڈیم کوں گروپ II وچ ، ایکٹینیئم کوں گروپ III وچ ، تھوریئم کوں گروپ IV وچ اتے یورینیئم کوں گروپ VI وچ رکھیا ڳیا ۔ ایں نال تھوریئم اتے یورینیئم دے درمیان ہک خلاء رہ ڳیا ۔ سوڈی پیش گوئی کیتی جو ایہ نامعلوم عنصر ، جینکوں انھاں (دمتری مینڈلیف دے بعد) "ایکاتانتالیئم" دا حوالہ ݙتا ہا ، ہک الفا ایمیٹر ہوسی جنھاں دی کیمیائی خصوصیات تانتالیئم نال ملدی جلدی ہوسن ۔ فیجانز اتے اوسوالڈ ہیلموتھ گوہرنگ کوں اینکوں تھوریئم دے بیٹا کڈھݨ والے پراڈکٹ دے زوال پذیر پراڈکٹ دے طور تے دریافت کرݨ وچ زیادہ دیر نہ لڳی ۔ فیجانز اتے سوڈی دے ریڈیو ایکٹیو ڈسپلیسمنٹ قانون دی بنیاد تے ، ایہ گمشدہ عنصر دا ہک آئسوٹوپ ہا ، جینکوں انھاں اوندی مختصر ہاف لائف دی وجہ توں "بریویئم" دا ناں ݙتا ۔ تاہم ، ایہ ہک بیٹا ایمیٹر ہا ، اتے ایں سانگے ایکٹینیئم دا ماء آئسوٹوپ نی تھی سڳدا ۔ ایہ ہک ای عنصر دا ہک ٻیا آئسوٹوپ ہا جنھاں دا ۔ 

ہان اتے میٹنر گمشدہ ماء آئسوٹوپ ڳولݨ کیتے روانہ تھئے ۔ انھاں پچ بلینڈ توں تانتالم گروپ کوں انج کرݨ دی ہک نویں تکنیک تیار کیتی ، جنھاں کوں امید ہئی جو نویں آئسوٹوپ دی تنہائی کوں تیز کریسی ۔ ایہ کم پہلی عالمی جنگ دی وجہ توں رک ڳیا ۔ میٹنر ہک ایکس رے نرس بݨ ڳئی ، آسٹریا دی فوج دے ہسپتالاں وچ کم کریندی ہئی ، پر او اکتوبر 1916 وچ قیصر ولہیم انسٹی ٹیوٹ واپس آ ڳئی ۔ ہان دسمبر 1916 وچ پچادھی اتے پوادھی محاذ ، برلن اتے لیورکوزن دے درمیان 1914 دے ادھ توں 1916 دے آخر تک سفر کرݨ دے بعد برلن وچ امپیریل ہیڈکوارٹرز وچ نویں گیس کمانڈ یونٹ وچ شامل تھیا ۔ 

زیادہ تر طلباء ، لیبارٹری اسسٹنٹ اتے تکنیشنز کوں سݙیا ڳیا ہا ، ایں سانگے ہان ، جیڑھا جنوری اتے ستمبر 1917 دے درمیان برلن وچ تعینات ہا ، اتے میٹنر کوں سب کجھ خود کرݨ پیا ۔ دسمبر 1917 تک او مادہ کوں انج کرݨ دے قابل ہئی ، اتے مزید کم کرݨ دے بعد ایہ ثابت کرݨ دے قابل ہن جو ایہ واقعی گمشدہ آئسوٹوپ ہے ۔ میٹنر مارچ 1918 وچ سائنسی پیپر فزیکلشین زیتشریفٹ وچ "ایکٹینیئم دا ماء مادہ؛ ہک نواں ریڈیو ایکٹیو عنصر جنھاں دی عمر لمبی ہئی" دے عنوان دے تحت اشاعت کیتے اپݨی اتے ہان دی دریافتاں پیش کیتیاں ۔ اگرچہ فیجانز اتے گوہرنگ عنصر دریافت کرݨ والے پہلے لوک ہن ، پر رواج ایہ ہا جو ہک عنصر کوں اوں دے سب توں زیادہ عرصے تک زندہ رہݨ والے اتے سب توں زیادہ مقدار وچ موجود آئسوٹوپ نال پیش کیتا ویندا ہا ، اتے جݙاں جو بریویئم دی ہاف لائف 1 ۔ 7 منٹ ہئی ، ہان اتے میٹنر دے آئسوٹوپ دی 32,500 سال ہئی ۔ ناں بریویئم ہݨ مناسب نی لڳدا ہا ۔ فیجانز میٹنر اتے ہان دے عنصر کوں "پروٹیکٹینیئم" ناں ݙیوݨ تے اتفاق کیتا ۔ 

جون 1918 وچ ، سوڈی اتے جان کرینسٹن اعلان کیتا جو انھاں آئسوٹوپ دا ہک نمونہ کڈھ گھدا ہے ، پر ہان اتے میٹنر دے برعکس او اوندیاں خصوصیات بیان کرݨ توں قاصر ہن ۔ انھاں ہان اتے میٹنر دی ترجیح کوں تسلیم کیتا ، اتے ناں تے اتفاق کیتا ۔ یورینیئم نال تعلق ہک معمہ ریہا ، کیوں جو یورینیئم دے ڄاݨے ڳئے آئسوٹوپس وچوں کوئی وی پروٹیکٹینیئم وچ تبدیل نی تھیندا ۔ ایہ حل طلب ریہا جتھاں تئیں جو ماء آئسوٹوپ ، یورینیئم-235 ، 1929 وچ دریافت تھیا ۔ انھاں دی دریافت کیتے ہان اتے میٹنر کوں 1920 دے ݙہاکے وچ کئی سائنسداناں ، جنھاں وچ میکس پلانک ، ہینرک گولڈسمٹ اتے خود فیجانز وی شامل ہن ، کیمسٹری وچ نوبل انعام کیتے بار بار نامزد کیتا ۔ 1949 وچ ، انٹرنیشنل یونین آف پیور اینڈ اپلائیڈ کیمسٹری (IUPAC) نویں عنصر کوں یقینی طور تے پروٹیکٹینیئم دا ناں ݙتا ، اتے ہان اتے میٹنر کوں دریافت کنندگان دے طور تے تصدیق کیتی ۔ 

### نیوکلیئر آئسومیرزم دی دریافت
پروٹیکٹینیئم دی دریافت دے نال ، یورینیئم دی زیادہ تر زوال پذیری زنجیراں نقشہ کشی ڳئی ہئی ۔ جݙاں ہان جنگ دے بعد اپݨے کم تے واپس آ ڳیا ، تاں انھاں 1914 دے نتائج تے نظر ثانی کیتی ، اتے کجھ بے ضابطگیاں تے غور کیتا جنھاں کوں رد یا نظر انداز کر ݙتا ڳیا ہا ۔ انھاں یورینیئم نمکیات کوں تانتالک ایسڈ نال ہائیڈروفلورک ایسڈ محلول وچ گھول ݙتا ۔ پہلے کچ دھات وچ تانتالم ورن تھی ڳیا ، ول پروٹیکٹینیئم ۔ یورینیئم X1 (تھوریئم-234) اتے یورینیئم X2 (پروٹیکٹینیئم-234) دے علاوہ ، ہان 6 اتے 7 گھنٹے دے درمیان ہاف لائف والے ہک ریڈیو ایکٹیو مادے دے نشانات دا پتہ لایا ۔ ہک آئسوٹوپ ڄاݨیا ویندا ہا جنھاں دی ہاف لائف 6 ۔ 2 گھنٹے ، میسوتھوریئم II (ایکٹینیئم-228) ہئی ۔ ایہ کہیں وی ممکنہ زوال پذیری زنجیر وچ نہ ہا ، پر ایہ آلودگی تھی سڳدی ہئی ، کیوں جو KWICy ایں نال تجربہ کیتا ہا ۔ ہان اتے میٹنر 1919 وچ ثابت کیتا جو جݙاں ایکٹینیئم کوں ہائیڈروفلورک ایسڈ نال علاج کیتا ویندا ہے ، تاں ایہ حل نہ تھیوݨ والے باقیات وچ رہندا ہے ۔ چونکہ میسوتھوریئم II ایکٹینیئم دا ہک آئسوٹوپ ہا ، ایں سانگے ایہ مادہ میسوتھوریئم II نہ ہا؛ ایہ پروٹیکٹینیئم ہا ۔ ہان ہݨ اتنا پراعتماد ہا جو انھاں کجھ ڳول گھدا اے جنھاں دا ناں انھاں اپݨے نویں آئسوٹوپ "یورینیئم زیڈ" رکھیا ۔ فروری 1921 وچ ، انھاں اپݨی دریافت تے پہلی رپورٹ شائع کیتی ۔ 

ہان فیصلہ کیتا جو یورینیئم زیڈ دی ہاف لائف تقریباً 6 ۔ 7 گھنٹے (ݙو فیصد غلطی دے مارجن نال) ہئی اتے جݙاں یورینیئم X1 زوال پذیر تھیندا ہے ، تاں ایہ تقریباً 99 ۔ 75 فیصد ویلھے یورینیئم X2 بݨ ویندا ہے ، اتے تقریباً 0 ۔ 25 فیصد ویلھے یورینیئم زیڈ بݨ ویندا ہے ۔ انھاں پایا جو یورینیئم نائٹریٹ دے کئی کلوگرام توں کڈھݨ والے یورینیئم ایکس توں یورینیئم زیڈ دا تناسب وقت دے نال مستقل ریہا ، جیڑھا سختی نال اشارہ کریندا اے جو یورینیئم ایکس یورینیئم زیڈ دی ماء ہئی ۔ اینکوں ثابت کرݨ کیتے ، ہان سو کلوگرام یورینیئم نائٹریٹ حاصل کیتا؛ اتھوں یورینیئم ایکس کوں انج کرݨ وچ ہفتے لڳ ڳئے ۔ انھاں پایا جو یورینیئم زیڈ دے پیو دی ہاف لائف ڄاݨے ڳئے 24 ݙینہہ ہاف لائف یورینیئم X1 نال ݙو یا ترائے ݙینہہ توں زیادہ مختلف نی ہئی ، پر او زیادہ درست قیمت حاصل کرݨ توں قاصر ریہا ۔ ہان نتیجہ کڈھیا جو یورینیئم زیڈ اتے یورینیئم X2 ݙونہاں پروٹیکٹینیئم (پروٹیکٹینیئم-234) دے ہک جئیں آئسوٹوپ ہن ، اتے او ݙونہاں یورینیئم II (یورینیئم-234) وچ زوال پذیر تھئے ، پر مختلف ہاف لائف نال ۔ 

یورینیئم زیڈ نیوکلیئر آئسومیرزم دی پہلی مثال ہئی ۔ والتھر گیرلاچ بعد وچ آکھیا جو ایہ "ہک اینجھی دریافت ہئی جیڑھی اوں ویلھے سمجھی نی ڳئی ہئی پر بعد وچ نیوکلیئر فزکس کیتے ٻہوں اہم تھی ڳئی ۔ " 1936 تک کارل فریڈرک وون ویزسیکر ایں واقعے دی ہک نظریاتی وضاحت ݙیوݨ دے قابل نہ ہا ۔ ایں دریافت کیتے ، جنھاں دی مکمل اہمیت ٻہوں گھٹ لوکاں سنڄاتی ، ہان کوں دوبارہ برنارڈ نونین ، گولڈسمٹ اتے پلانک کیمسٹری وچ نوبل انعام کیتے تجویز کیتا ۔ 

### اپلائیڈ ریڈیو کیمسٹری
1924 وچ ، ہان کوں برلن وچ پروشین اکیڈمی آف سائنسز دی مکمل رکنیت کیتے منتخب کیتا ڳیا ، تریھ سفید بالاں دے مقابلے وچ ݙو کالا ووٹ نال ۔ جݙاں جو او اپݨے ڈیپارٹمنٹ دے سربراہ ریہے ، او 1924 وچ KWIC دے ڈپٹی ڈائریکٹر بݨ ڳیا ، اتے 1928 وچ الفریڈ سٹاک دی بطور ڈائریکٹر جانشین تھیا ۔ میٹنر فزیکل ریڈیو ایکٹیویٹی ڈویژن دی ڈائریکٹر بݨ ڳئی ، جݙݨ جو ہان کیمیکل ریڈیو ایکٹیویٹی ڈویژن دی سربراہی کیتی ۔ 

1920 دے ݙہاکے دی موہر وچ ، ہان تحقیق دی ہک نویں لائن تیار کیتی ۔ "ایمینیشن میتھڈ" دا استعمال کریندے ہوئے ، جیڑھا انھاں حال ای وچ تیار کیتا ہا ، اتے "ایمینیشن ایبلٹی" ، انھاں اوندی بنیاد رکھی جیڑھا عام کیمیائی اتے فزیکل-کیمیائی سوالاں دی تحقیق کیتے "اپلائیڈ ریڈیو کیمسٹری" دے ناں نال ڄاݨیا ویندا ہا ۔ 1936 وچ کارنیل یونیورسٹی پریس انگریزی (اتے بعد وچ روسی وچ) وچ ہک کتاب شائع کیتی جنھاں دا ناں اپلائیڈ ریڈیو کیمسٹری ہا ، جنھاں وچ او لیکچرز شامل ہن جیڑھے ہان 1933 وچ ایتھاکا ، نیو یارک وچ کارنیل یونیورسٹی وچ بطور مہمان پروفیسر ݙتے ہن ۔ ایں اشاعت دا 1930 اتے 1940 دے ݙہاکے دے دوران ریاستہائے متحدہ ، برطانوی سلطنت ، فرانس اتے سوویت یونین دے تقریباً سارے نیوکلیئر کیمیا دان اتے فزکسداناں تے وݙا اثر پیا ۔ ہان کوں نیوکلیئر کیمسٹری دا بانی سمجھیا ویندا ہے ، جیڑھا اپلائیڈ ریڈیو کیمسٹری توں ابھریا ۔ 

### قومی سوشلزم دا اثر
فرٹز سٹراس مین KWIC وچ ہان دے ماتحت تعلیم حاصل کرݨ کیتے آیا ہا تاں جو انھاں دے روزگار دے امکانات بہتر تھی سڳن ۔ نازی پارٹی (NSDAP) دے 1933 وچ جرمنی وچ اقتدار وچ آوݨ دے بعد ، سٹراس مین ملازمت دی ہک منافع بخش پیشکش کوں ٹھکرا ݙتا کیوں جو ایں کیتے سیاسی تربیت اتے نازی پارٹی دی رکنیت دی ضرورت ہئی ۔ بعد وچ ، نازی کنٹرولڈ تنظیم دا رکن بݨݨ دی بجائے ، سٹراس مین سوسائٹی آف جرمن کیمسٹس توں استعفیٰ ݙے ݙتا جݙاں ایہ نازی جرمن لیبر فرنٹ دا حصہ بݨ ڳیا ۔ نتیجے دے طور تے ، او نہ تاں کیمیائی صنعت وچ کم کر سڳدا ہا اتے نہ ای اپݨی ہیبیلیٹیشن حاصل کر سڳدا ہا ، جیڑھا جو ہک تعلیمی پوزیشن کیتے شرط ہئی ۔ میٹنر ہان کوں سٹراس مین کوں بطور معاون ملازم رکھݨ تے راضی کیتا ۔ ستت انھاں نوں انھاں پیپرز تے تریجھا ساتھی دے طور تے کریڈٹ ݙتا ونڄݨا ہا جنھاں کوں انھاں تیار کیتا ہا ، اتے کݙاہیں کݙاہیں انھاں کوں پہلے نمبر تے وی درج کیتا ویندا ہا ۔ 

ہان فروری توں جون 1933 تک ریاستہائے متحدہ اتے کینیڈا وچ بطور مہمان پروفیسر کارنیل یونیورسٹی وچ گزارئے ۔ انھاں ٹورنٹو سٹار ویکلی کوں ہک انٹرویو ݙتا جنھاں وچ انھاں ایڈولف ہٹلر دی خوشامدانہ تصویر پیش کیتی:

میں نازی کائنی ۔ پر ہٹلر جرمن نوجواناں دی امید ، طاقتور امید ہے ۔ گھٹ از گھٹ 20 ملین لوک اوندی تعظیم کریندن ۔ اوں ہک ناکارہ دے طور تے شروعات کیتی ، اتے تساں ݙیکھو جو او دس سالاں وچ کیا بݨ ڳیا ہے ۔ بہرحال نوجواناں کیتے ، مستقبل دی قوم کیتے ، ہٹلر ہک ہیرو ، ہک فوہرر ، ہک سنت ہے ۔ اپݨی روزمرہ زندگی وچ او تقریباً ہک سنت ہے ۔ کوئی شراب نی ، تمباکو وی نی ، گوشت وی نی ، کوئی زنانی نی ۔ ہک لفظ وچ: ہٹلر ہک غیر مبہم مسیح ہے ۔ 

اپریل 1933 دے پروفیشنل سول سروس دی بحالی کیتے قانون یہودیاں اتے کمیونسٹاں کوں اکیڈمیا توں منع کر ݙتا ۔ میٹنر اوں دے اثر توں مستثنیٰ ہئی کیوں جو او جرمن شہری دی بجائے آسٹریا دی شہری ہئی ۔ ہابر وی پہلی عالمی جنگ دے تجربہ کار ہووݨ دی وجہ توں مستثنیٰ ہا ، پر 30 اپریل 1933 کوں قیصر ولہیم انسٹی ٹیوٹ آف فزیکل کیمسٹری اینڈ الیکٹرو کیمسٹری دی ڈائریکٹر شپ توں احتجاجاً استعفیٰ ݙیوݨ دا فیصلہ کیتا ۔ ٻئے قیصر ولہیم انسٹی ٹیوٹس دے ڈائریکٹرز ، حتیٰ کہ یہودی وی ، نویں قانون دی تعمیل کیتی ، جیڑھا مجموعی طور تے KWS اتے انھاں قیصر ولہیم انسٹی ٹیوٹس تے لاگو تھیا جنھاں وچ 50% توں زیادہ ریاستی حمایت ہئی ، جنھاں کیمسٹری کیتے KWI کوں مستثنیٰ قرار ݙتا ۔ ایں سانگے ہان کوں اپݨے پورے وقت دے عملے وچوں کہیں کوں وی کڈھݨ دی ضرورت نہ ہئی ، پر ہابر دے انسٹی ٹیوٹ دے عبوری ڈائریکٹر دے طور تے ، انھاں اوں دے عملے دے ہک چوتھائی حصے کوں کڈھ ݙتا ، جنھاں وچ ترائے ڈیپارٹمنٹ دے سربراہ وی شامل ہن ۔ گیرہارٹ جینڈر کوں ہابر دے پراݨے انسٹی ٹیوٹ دا نواں ڈائریکٹر مقرر کیتا ڳیا ، اتے انھاں اینکوں کیمیائی جنگ دی تحقیق ول موڑ ݙتا ۔ 

زیادہ تر KWS انسٹی ٹیوٹ دے ڈائریکٹرز وانگ ، ہابر کول ہک وݙا صوابدیدی فنڈ جمع تھی ڳیا ہا ۔ انھاں دی خواہش ہئی جو اینکوں برطرف شدہ عملے وچ تقسیم کیتا ونڄے تاں جو انھاں دی ہجرت آسان تھی سڳے ۔ ہان ہک معاہدہ کیتا جتھاں فنڈز دا 10 فیصد ہابر دے لوکاں کیتے مختص کیتا ویندا اتے باقی KWS کیتے ، پر راک فیلر فاؤنڈیشن اصرار کیتا جو فنڈز انھاں دی اصل سائنسی تحقیق کیتے استعمال کیتے ونڄݨ یا واپس کر ݙتے ونڄݨ ۔ اگست 1933 وچ KWS دے منتظمین کوں خبردار کیتا ڳیا جو راک فیلر فاؤنڈیشن توں فنڈ شدہ آلات دے کجھ ڈبے ہربرٹ فرینڈلچ کوں بھیڄݨ والے ہن ، جیڑھا ڈیپارٹمنٹ دے انھاں سربراہاں وچوں ہک ہا جنھاں کوں ہان برطرف کر ݙتا ہا ، جیڑھا ہݨ انگلینڈ وچ کم کریندا ہا ۔ ارنسٹ ٹیلشو ، جیڑھا نازی پارٹی دا رکن ہا ، انچارج ہا جݙاں جو پلانک ، جیڑھا 1930 توں KWS دا صدر ہا ، چھٹی تے ہا ، اتے انھاں کھیپ کوں روکݨ دا حکم ݙتا ۔ ہان تعمیل کیتی ، پر او ایں فیصلے نال متفق نہ ہا کیوں جو بیرون ملک توں فنڈز فوجی تحقیق ول نی موڑے ونڄݨے چاہیدے ، جیڑھا KWS ودھدا ہویا کریندا پیا ہا ۔ جݙاں پلانک چھٹی توں واپس آیا ، تاں انھاں ہان کوں کھیپ کوں تیز کرݨ دا حکم ݙتا ۔ 

ہابر 29 جنوری 1934 کوں فوت تھی ڳیا ۔ انھاں دی موت دی پہلی سالگرہ تے ہک تعزیتی تقریب منعقد کیتی ڳئی ۔ یونیورسٹی دے پروفیسرز کوں شرکت توں منع کر ݙتا ڳیا ، ایں سانگے انھاں اپݨیاں ذالاں کوں انھاں دی جاء تے بھیڄ ݙتا ۔ ہان ، پلانک اتے جوزف کوتھ شرکت کیتی ، اتے تقاریر کیتیاں ۔ بوڑھے پلانک دوبارہ انتخاب نی منگیا ، اتے 1937 وچ انھاں دی جاء کارل بوش صدر دے طور تے سنبھالی ، جیڑھا کیمسٹری وچ نوبل انعام جیتݨ والا ہا اتے آئی جی فاربن دے بورڈ دا چیئرمین ہا ، جیڑھی کمپنی 1932 توں نازی پارٹی کوں مالی امداد ݙیندی ہئی ۔ ٹیلشو KWS دا سیکرٹری بݨ ڳیا ۔ او نازیاں دا ہک پرجوش حامی ہا ، پر ہان نال وی وفادار ہا ، جیڑھا انھاں دے سابق طلباء وچوں ہک ہا ، اتے ہان انھاں دی تقرری دا خیر مقدم کیتا ۔ ہان دا چیف اسسٹنٹ ، اوٹو ایرباچر ، کیمسٹری کیتے KWI دا پارٹی سٹیورڈ بݨ ڳیا ۔ 

### روبیڈیئم-سٹرونٹیئم ڈیٹنگ
جݙاں ہان 1905–1906 وچ اُبھے امریکہ وچ ہا ، تاں انھاں دی توجہ مانیٹوبا دی ہک میکا نما معدنیات ول مبذول تھئی جنھاں وچ روبیڈیئم ہا ۔ انھاں روبیڈیئم-87 دی ریڈیو ایکٹیو زوال پذیری دا مطالعہ کیتا ہا ، اتے اوندی ہاف لائف دا اندازہ 2 x 1011 سال لایا ہا ۔ انھاں کوں خیال آیا جو معدنیات وچ سٹرونٹیئم دی مقدار (جہڑا ہک وار روبیڈیئم ہا) دی باقی رہݨ والے روبیڈیئم نال موازنہ کر تے ، او معدنیات دی عمر ماپ سڳدا ہے ، بشرطیکہ ہاف لائف دی انھاں دی اصل حساب کتاب معقول حد تک درست ہئی ۔ ایہ یورینیئم دی زوال پذیری دا مطالعہ کرݨ دا ہک بہتر طریقہ ہوسی ، کیوں جو کجھ یورینیئم ہیلیئم وچ تبدیل تھی ویندا ہے ، جیڑھا ول فرار تھی ویندا ہے ، جنھاں دی وجہ توں چٹاناں اتنی عمر دی نظر آندیاں ہن جتنی او اصل وچ ہن ۔ جیکب پاپش ہان کوں معدنیات دے کئی کلوگرام حاصل کرݨ وچ مدد کیتی ۔ 

1937 وچ ، سٹراس مین اتے ارنسٹ والنگ معدنیات دے 1,012 گرام توں 253 ۔ 4 ملی گرام سٹرونٹیئم کاربونیٹ کڈھیا ، جنھاں وچوں سارا سٹرونٹیئم-87 آئسوٹوپ ہا ، جیڑھا اشارہ کریندا ہا جو ایہ سارا روبیڈیئم-87 دی ریڈیو ایکٹیو زوال پذیری توں پیدا تھیا ہا ۔ معدنیات دی عمر دا اندازہ اسی ذخیرے وچ یورینیئم معدنیات توں 1,975 ملین سال لایا ڳیا ہا ، جنھاں دا مطلب ہا جو روبیڈیئم-87 دی ہاف لائف 2 ۔ 3 x 1011 سال ہئی: ہان دی اصل حساب کتاب دے بالکل قریب ۔ روبیڈیئم-سٹرونٹیئم ڈیٹنگ 1950 دے ݙہاکے وچ چٹاناں دی ڈیٹنگ کیتے ہک وݙے پیمانے تے استعمال تھیوݨ والی تکنیک بݨ ڳئی ، جݙاں ماس سپیکٹومیٹری عام تھی ڳئی ۔ 

### نیوکلیئر فشن دی دریافت
جیمز چیڈوک 1932 وچ نیوٹران دریافت کرݨ دے بعد ، ایرین کیوری اتے فریڈرک جولیوٹ ایلومینیئم فوائل کوں الفا ذرات نال شعاع دی ۔ انھاں پایا جو ایں دے نتیجے وچ فاسفورس دا ہک مختصر مدت دا ریڈیو ایکٹیو آئسوٹوپ بݨدا ہے ۔ انھاں نوٹ کیتا جو نیوٹران اخراج بند تھیوݨ دے بعد پوزیٹران اخراج جاری ریہا ۔ نہ صرف انھاں ریڈیو ایکٹیو زوال دی ہک نویں شکل دریافت کیتی ہئی ، بھل جو انھاں ہک عنصر کوں کہیں ٻئے دے ہک اݨ ڄاݨے ڳئے ریڈیو ایکٹیو آئسوٹوپ وچ وی تبدیل کر ݙتا ہا ، ایں طرحاں ریڈیو ایکٹیویٹی پیدا کیتی جتھاں پہلے کجھ وی نہ ہا ۔ ریڈیو کیمسٹری ہݨ صرف کجھ بھاری عناصر تک محدود نہ رہی ، بھل جو پوری پیریاڈک ٹیبل تک پھیل ڳئی ۔ چیڈوک نوٹ کیتا جو برقی طور تے غیر جانبدار ہووݨ دی وجہ توں ، نیوٹران پروٹون یا الفا ذرات دی نسبت ایٹمی نیوکلیئس وچ زیادہ آسانی نال داخل تھی سڳدے ہن ۔ اینریکو فرمی اتے روم وچ انھاں دے ساتھیاں ایں خیال کوں ڳھدا ، اتے عناصر کوں نیوٹران نال شعاع ݙیوݨا شروع کر ݙتا ۔ 

فیجانز اتے سوڈی دا ریڈیو ایکٹیو ڈسپلیسمنٹ قانون آکھدا ہا جو بیٹا زوال دی وجہ توں آئسوٹوپس پیریاڈک ٹیبل تے ہک عنصر اتے چلے ویندن ، اتے الفا زوال دی وجہ توں او ݙو تھلے چلے ویندن ۔ جݙاں فرمی دے گروپ یورینیئم ایٹم کوں نیوٹران نال بمباری کیتی ، تاں انھاں کوں ہاف لائف دا ہک پیچیدہ مرکب ملیا ۔ ایں سانگے فرمی نتیجہ کڈھیا جو 92 توں زیادہ ایٹمی نمبر والے نویں عناصر (جنھاں کوں ٹرانس یورینیئم عناصر دے ناں نال ڄاݨیا ویندا اے) پیدا تھی ڳئے ہن ۔ میٹنر اتے ہان کئی سالاں توں تعاون نی کیتا ہا ، پر میٹنر فرمی دے نتائج دی تحقیق کرݨ کیتے بے تاب ہئی ۔ ہان ، شروع وچ ، نہ ہا ، پر انھاں اپݨا ذہن بدل ݙتا جݙاں ارسٹڈ وون گروس تجویز ݙتا جو فرمی جیڑھا کجھ ڳولیا اے او پروٹیکٹینیئم دا ہک آئسوٹوپ ہے ۔ انھاں ایہ معلوم کرݨ دا فیصلہ کیتا جو 13 منٹ والا آئسوٹوپ واقعی پروٹیکٹینیئم دا آئسوٹوپ اے یا کائنی ۔ 

1934 اتے 1938 دے درمیان ، ہان ، میٹنر اتے سٹراس مین کوں ریڈیو ایکٹیو ٹرانس میوٹیشن پراڈکٹس دی ہک وݙی تعداد ملی ، جنھاں کوں انھاں ٹرانس یورینک سمجھیا ۔ اوں ویلھے ، ایکٹنائڈز دا وجود اڄ تئیں قائم نہ ہا ، اتے یورینیئم کوں غلط طور تے ٹنگسٹن نال ملدا جلدا گروپ 6 عنصر سمجھیا ویندا ہا ۔ ایں توں ایہ نتیجہ نکلدا ہا جو پہلے ٹرانس یورینک عناصر گروپ 7 توں 10 عناصر نال ملدے جلتے ہوسن ، یعنی رہینیئم اتے پلیٹنائڈز ۔ انھاں گھٹ از گھٹ چار اینجھے عناصر دے متعدد آئسوٹوپس دی موجودگی قائم کیتی ، اتے (غلطی نال) انھاں کوں 93 توں 96 ایٹمی نمبر والے عناصر دے طور تے شناخت کیتا ۔ او یورینیئم-239 دی 23 منٹ دی ہاف لائف ماپݨ والے پہلے سائنسدان ہن اتے کیمیائی طور تے ایہ ثابت کرݨ والے پہلے سائنسدان ہن جو ایہ یورینیئم دا ہک آئسوٹوپ ہے ، پر او ایں کم کوں اوں دے منطقی نتیجے تک جاری رکھݨ اتے اصلی عنصر 93 دی شناخت کرݨ توں قاصر ہن ۔ انھاں دس مختلف ہاف لائف دی شناخت کیتی ، جنھاں دی یقین دی مختلف ڈگری ہئی ۔ انھاں کوں حساب کرݨ کیتے ، میٹنر کوں رد عمل دی ہک نویں کلاس اتے یورینیئم دے الفا زوال دی قیاس آرائی کرݨی پئی ، جنھاں وچوں کوئی وی پہلے رپورٹ نی تھیا ہا ، اتے جنھاں کیتے جسمانی شواہد دی کمی ہئی ۔ ہان اتے سٹراس مین اپݨے کیمیائی طریقہ کار کوں بہتر کیتا ، جݙاں جو میٹنر رد عمل دے عمل تے مزید روشنی پاوݨ کیتے نویں تجربات تیار کیتے ۔ 

مئی 1937 وچ ، انھاں متوازی رپورٹس جاری کیتیاں ، ہک زیتشریفٹ فر فزک وچ جنھاں وچ میٹنر بطور پرنسپل مصنف ہئی ، اتے ݙوجھی کیمیشے بیریشٹے وچ جنھاں وچ ہان بطور پرنسپل مصنف ہئی ۔ ہان اپݨی رپورٹ ایں زوردار بیان نال ختم کیتی: "سب توں ودھ ، تمام پہلے ، تمام ڄاݨے ڳئے عناصر توں انھاں دی کیمیائی انفرادیت تے مزید بحث دی کوئی گنجائش کائنی ۔ " تاہم ، میٹنر ودھدی ہوئی غیر یقینی دا شکار ہئی ۔ انھاں ایں امکان تے غور کیتا جو رد عمل یورینیئم دے مختلف آئسوٹوپس توں ہن؛ ترائے ڄاݨے ویندے ہن: یورینیئم-238 ، یورینیئم-235 اتے یورینیئم-234 ۔ تاہم ، جݙاں انھاں نیوٹران کراس سیکشن دا حساب لایا ، تاں ایہ سب توں زیادہ مقدار وچ موجود آئسوٹوپ ، یورینیئم-238 توں علاوہ کجھ وی ہووݨ کیتے ٻہوں وݙا ہا ۔ انھاں نتیجہ کڈھیا جو ایہ نیوکلیئر آئسومیرزم دا ہک ٻیا کیس ہوسی جیڑھا ہان پروٹیکٹینیئم وچ دریافت کیتا ہا ۔ ایں سانگے انھاں اپݨی رپورٹ ہان توں ٻہوں مختلف نوٹ تے ختم کیتی ، رپورٹ کریندے ہوئے کہ: "عمل یورینیئم-238 ولوں نیوٹران کیپچر دے عمل ہوسن ، جیڑھا یورینیئم-239 دے ترائے آئسومیرک نیوکلیائی دی طرف ویندا ہے ۔ ایں نتیجے کوں نیوکلیئس دے موجودہ تصورات نال ہم آہنگ کرݨ ٻہوں مشکل ہے ۔ "

انشلوس ، 12 مارچ 1938 کوں جرمنی دے آسٹریا تے قبضے دے نال ، میٹنر اپݨی آسٹریا دی شہریت کھو ݙتی ، اتے سویڈن فرار تھی ڳئی ۔ او صرف تھوڑے جئے پیسے نال ڳئی ، پر ونڄݨ توں پہلے ، ہان انھاں کوں ہک ہیرے دی انگوٹھی ݙتی جیڑھی انھاں کوں اپݨی ماء توں ورثے وچ ملی ہئی ۔ میٹنر ہان نال خط و کتابت جاری رکھی ۔ 1938 دے آخر وچ ہان اتے سٹراس مین کوں انھاں دے نمونے وچ الکلائن ارتھ میٹل دے آئسوٹوپس دے شواہد ملئے ۔ گروپ 2 میٹل ڳولݨ مشکل ہا ، کیوں جو ایہ منطقی طور تے ہن تئیں ڳولے ڳئے ٻئے عناصر نال فٹ نی تھیندا ہا ۔ ہان شروع وچ شک کیتا جو ایہ ریڈیم ہوسی ، جیڑھا یورینیئم نیوکلیئس توں ݙو الفا ذرات کڈھ تے پیدا تھیا ہوسی ، پر ایں عمل دے ذریعے ݙو الفا ذرات کڈھݨ دا امکان نہ ہا ۔ یورینیئم کوں بیریئم وچ تبدیل کرݨ دا خیال (تقریباً 100 نیوکلیئنز کڈھ کے) مضحکہ خیز سمجھیا ویندا ہا ۔ 

10 نومبر کوں کوپن ہیگن دے دورے دے دوران ، ہان انھاں نتائج تے نیلز بوہر ، میٹنر اتے اوٹو رابرٹ فریش نال بحث کیتی ۔ تکنیک وچ مزید بہتری ، جنھاں دی وجہ توں 16-17 دسمبر 1938 کوں فیصلہ کن تجربہ تھیا ، حیران کن نتائج پیدا کیتے: ترائے آئسوٹوپس مسلسل طور تے ریڈیم دی بجائے بیریئم وانگوں برتاؤ کریندے ہن ۔ ہان ، جنھاں اپݨے انسٹی ٹیوٹ دے فزکسداناں کوں ڄاݨکاری نی ݙتی ، 19 دسمبر کوں میٹنر کوں ہک خط وچ خصوصی طور تے نتائج بیان کیتے: "اساں ودھدے ہوئے ایں خوفناک نتیجے تے پڄدے پئے آں جو ساݙے Ra آئسوٹوپس Ra وانگوں نی ، بھل جو Ba وانگوں برتاؤ کریندن ۔ ۔ ۔ شئیت تساں کوئی شاندار وضاحت پیش کر سڳدو ۔ اساں خود سمجھدے آں جو ایہ واقعی Ba وچ نی پھٹ سڳدا ۔ ہݨ اساں جانچݨا چاہندے آں جو "Ra" توں ماخوذ Ac آئسوٹوپس Ac وانگوں نی بھل جو La وانگوں برتاؤ کریندن یا کائنی ۔ "

اپݨے جواب وچ ، میٹنر اتفاق کیتا ۔ "اس ویلھے ، اتنے وݙے پیمانے تے ٹوٹݨ دی تشریح میکوں ٻہوں مشکل لڳدی ہے ، پر نیوکلیئر فزکس وچ اساں اتنیاں حیرانیاں ݙیکھیاں ہن ، جو کوئی غیر مشروط طور تے ایہ نی آکھ سڳدا: 'ایہ ناممکن ہے ۔ '" 22 دسمبر 1938 کوں ، ہان نیچر وسنشافٹن کوں ہک مخطوطہ بھیڄا جنھاں وچ انھاں دے ریڈیو کیمیائی نتائج دی رپورٹ ݙتی ڳئی ، جیڑھا 6 جنوری 1939 کوں شائع تھیا ۔ 27 دسمبر کوں ، ہان نیچر وسنشافٹن دے ایڈیٹر کوں ٹیلی فون کیتا اتے مضمون وچ ہک اضافہ دی درخواست کیتی ، جنھاں وچ قیاس آرائی کیتی ڳئی جو شعاعی یورینیئم وچ پہلے مشاہدہ کیتے ڳئے کجھ پلیٹنم گروپ عناصر ، جنھاں کوں اصل وچ ٹرانس یورینیئم عناصر سمجھیا ویندا ہا ، دراصل ٹیکنیٹیم (اس ویلھے "ماسوریئم" سݙیا ویندا ہا) تھی سڳدے ہن ، غلطی نال ایہ یقین کریندے ہوئے جو ایٹمی ماسز کوں ایٹمی نمبرز دی بجائے جمع کرݨ پوندا ہا ۔ جنوری 1939 تئیں ، او ہلکے عناصر دی تشکیل تے اتنا قائل تھی ڳیا ہا جو انھاں مضمون دا ہک نواں نظر ثانی شائع کیتا ، جنھاں وچ ٹرانس یورینک عناصر اتے یورینیئم دے پڑوسی مشاہدہ کرݨ دے سابقہ دعویاں واپس گھدے ۔ 

ہک کیمیا دان ہووݨ دے ناطے ، ہان فزکس وچ ہک انقلابی دریافت تجویز کرݨ توں ہچکچاٹ دا شکار ہا ، پر میٹنر اتے فریش نیوکلیئر فشن دی ہک نظریاتی تشریح تیار کیتی ، جیڑھا ہک اصطلاح ہا جیڑھا فریش حیاتیات توں لیا ہا ۔ جنوری اتے فروری وچ انھاں ݙو مضامین شائع کیتے جنھاں وچ انھاں دے نظریہ تے بحث کیتی ڳئی اتے تجرباتی طور تے تصدیق کیتی ڳئی ۔ نیوکلیئر فشن تے اپݨی ݙوجھی اشاعت وچ ، ہان اتے سٹراس مین پہلی وار یورانسپالٹنگ (یورینیئم فشن) دی اصطلاح استعمال کیتی ، اتے فشن دے عمل دے دوران اضافی نیوٹرانز دے وجود اتے آزادی دی پیش گوئی کیتی ، جنھاں نال نیوکلیئر چین ری ایکشن دا امکان پیدا تھیا ۔ ایہ مارچ 1939 وچ فریڈرک جولیوٹ اتے انھاں دی ٹیم ثابت کیتا ۔ ایڈون میکملن اتے فلپ ایبلسن برکلے ریڈی ایشن لیبارٹری وچ سائیکلوٹرون استعمال کیتا تاں جو یورینیئم کوں نیوٹران نال بمباری کیتی ونڄے ، اتے 23 منٹ دی ہاف لائف والے ہک آئسوٹوپ دی شناخت کرݨ دے قابل ہن جیڑھا یورینیئم-239 دا پتر ہا ، اتے ایں سانگے اصلی عنصر 93 ہا ، جنھاں دا ناں انھاں نیپٹونیئم رکھیا ۔ "اتھاں ہک نوبل انعام ویندا ہے ، " ہان آکھیا ۔ 

KWIC وچ ، کرٹ سٹارک آزادانہ طور تے عنصر 93 پیدا کیتا ، جتھاں صرف کمزور نیوٹران ذرائع دستیاب ہن ۔ ہان اتے سٹراس مین ول اوندیاں کیمیائی خصوصیات تے تحقیق کرݨ شروع کر ݙتا ۔ او ڄاݨدے ہن جو اینکوں اصلی عنصر 94 وچ تبدیل تھیݨا چاہیدا ، جیڑھا بوہر اتے جان آرکیبالڈ وہیلر ولوں پیش کردہ نیوکلیئس دے لیکوئڈ ڈراپ ماڈل دے تازہ ترین ورژن دے مطابق ، یورینیئم-235 توں وی زیادہ فسیبل ہوسی ، پر او اوندی ریڈیو ایکٹیو زوال پذیری دا پتہ لاوݨ توں قاصر ہن ۔ انھاں نتیجہ کڈھیا جو اوندی ہاف لائف ٻہوں لمبی ہوسی ، شئیت لکھاں سال ۔ مسئلہ دا ہک حصہ ایہ ہا جو او اڄ تئیں یقین کریندے ہن جو عنصر 94 ہک پلیٹنائڈ ہے ، جنھاں انھاں دیاں کیمیائی علیحدگی دیاں کوششاں کوں ناکام بݨا ݙتا ۔ 

### ݙوجھی عالمی جنگ
24 اپریل 1939 کوں ، پال ہارٹیک اتے انھاں دے معاون ، ولہیم گروتھ مسلح افواج ہائی کمانڈ (OKW) کوں خط لکھیا ، جنھاں وچ ایٹمی بم تیار کرݨ دے امکان دے بارے وچ خبردار کیتا ڳیا ۔ جواب وچ ، آرمی ویپنز برانچ (HWA) نیوکلیئر طبیعیات دان کرٹ ڈیبنر دے ماتحت ہک فزکس سیکشن قائم کیتا ہا ۔ 1 ستمبر 1939 کوں ݙوجھی عالمی جنگ شروع تھیوݨ دے بعد ، HWA جرمن نیوکلیئر ہتھیاراں دے پروگرام تے کنٹرول حاصل کرݨ کیتے قدم چایا ۔ ایں توں بعد ، ہان اوں منصوبے نال متعلق مسلسل میٹنگاں وچ شرکت کریندا ریہا ۔ قیصر ولہیم انسٹی ٹیوٹ فار فزکس دے ڈائریکٹر ، پیٹر ڈیبائی دے 1940 وچ ریاستہائے متحدہ امریکہ ونڄݨ اتے کݙاہیں واپس نہ آوݨ دے بعد ، ڈیبنر کوں اوں دا ڈائریکٹر مقرر کیتا ڳیا ۔ ہان اپݨی تحقیق دی پیش رفت بارے HWA کوں رپورٹ ݙتی ۔ اپݨے معاونین ، ہانس-جوآخم بورن ، سیگفرائیڈ فلگے ، ہانس گوٹے ، والٹر سیل مین-ایگبرٹ اتے سٹراس مین دے نال ، انھاں تقریباً ہک سو فشن پراڈکٹ آئسوٹوپس دی کیٹلاگ تیار کیتی ۔ انھاں آئسوٹوپ علیحدگی دے ذرائع دی وی تحقیق کیتی؛ عنصر 93 دی کیمسٹری؛ اتے یورینیئم آکسائیڈ اتے نمکیات کوں صاف کرݨ دے طریقے وی ڳولے ۔ 

15 فروری 1944 دی رات ، KWIC عمارت تے ہک بمب حملہ تھیا ۔ ہان دا دفتر تباہ تھی ڳیا ، ردرفورڈ اتے ٻئے محققاں نال انھاں دی خط و کتابت ، اتے انھاں دا ٻہوں سارا ذاتی سامان وی تباہ تھی ڳیا ۔ ایہ دفتر چھاپے دا نشانہ ہا ، جیڑھا بریگیڈیئر جنرل لیسلی گرووز ، مین ہٹن پراجیکٹ دے ڈائریکٹر دے حکم تے کیتا ڳیا ہا ، جنھاں دی امید ہئی جو جرمن یورینیئم منصوبے وچ خلل پایا ونڄے ۔ ریخ منسٹر آف آرمامنٹس اینڈ وار پروڈکشن البرٹ سپیر انسٹی ٹیوٹ کوں لمے جرمنی دے ٹائیلفنگن منتقل کرݨ دا انتظام کیتا ۔ برلن وچ سارا کم جولائی تئیں بند تھی ڳیا ۔ ہان اتے انھاں دا خاندان اتھاں ہک ٹیکسٹائل تیار کنندہ دے گھر وچ منتقل تھی ڳیا ۔ 

او لوک جنھاں دیاں ذالاں یہودی ہن ، انھاں کیتے زندگی غیر یقینی تھی ڳئی ہئی ۔ ہک فلپ ہورنز ہا ، جیڑھا اورگیسلشافٹ کیتے کم کرݨ والا ہک کیمیا دان ہا ، جیڑھی فرم اوں منصوبے ولوں استعمال تھیوݨ والی یورینیئم کچ دھات کڈھیندی ہئی ۔ فرم دے انھاں کوں 1944 وچ فارغ کرݨ دے بعد ، ہورنز کوں جبری مشقت کیتے بھرتی تھیوݨ دا سامنا ہا ۔ 60 سال دی عمر وچ ، ایہ شک ہا جو او زندہ بچ سڳسی ۔ ہان اتے نکولاس رہل ہورنز کیتے KWIC وچ کم کرݨ دا انتظام کیتا ، ایہ دعویٰ کریندے ہوئے جو انھاں دا کم یورینیئم منصوبے کیتے ضروری اے اتے یورینیئم ٻہوں زہریلا ہے ، جنھاں دی وجہ توں اوں نال کم کرݨ والے لوک ڳولݨ مشکل ہن ۔ ہان ڄاݨدا ہا جو یورینیئم کچ دھات لیبارٹری وچ کافی محفوظ ہے ، حالانکہ اورینینبرگ وچ سیشین ہاؤسن کنسنٹریشن کیمپ توں 2,000 خواتین غلام مزدوراں کیتے اتنا محفوظ نہ ہا جنھاں اینکوں کڈھیا ہا ۔ ہک ٻیا طبیعیات دان جنھاں دی ذال یہودی ہئی ہینرک راؤش وون ٹراؤبنبرگ ہا ۔ ہان تصدیق کیتی جو انھاں دا کم جنگی کوششاں کیتے اہم ہے ، اتے انھاں دی ذال ماریا ، جنھاں دی فزکس وچ ڈاکٹریٹ ہئی ، انھاں دی بطور معاون ضرورت ہے ۔ 19 ستمبر 1944 کوں انھاں دی موت دے بعد ، ماریا کوں کنسنٹریشن کیمپ بھیڄݨ دا سامنا ہا ۔ ہان انھاں کوں رہا کراوݨ کیتے لابی مہم چلائی ، پر بے سود ، اتے انھاں کوں جنوری 1945 وچ تھیریسینسٹڈٹ یہودی بستی بھیڄ ݙتا ڳیا ۔ او جنگ توں بچ ڳئی ، اتے جنگ دے بعد انگلینڈ وچ اپݨیاں دھیاں نال دوبارہ ملی ۔ 

فارم ہال وچ قید

25 اپریل 1945 کوں ، برطانوی/امریکی السوس مشن دی ہک آرمرڈ ٹاسک فورس ٹائیلفنگن وچ پہنچی ، اتے KWIC کوں گھیر گھدا ۔ ہان کوں اطلاع ݙتی ڳئی جو او گرفتار ہے ۔ یورینیئم تے انھاں دے خفیہ کم نال متعلق رپورٹس دے بارے وچ پچھݨ تے ، ہان جواب ݙتا: "او سب اتھاں ہن" ، اتے 150 رپورٹاں حوالے کیتیاں ۔ انھاں کوں ہیچنگن گھن ڳئے ، جتھاں او ایرک بیگ ، ہورسٹ کورشنگ ، میکس وون لاؤ ، کارل فریڈرک وون ویزسیکر اتے کارل ورٹز نال شامل تھیا ۔ انھاں کوں ول ورسائیز وچ ہک کھنڈر قلعہ وچ گھن ڳیا ، جتھاں انھاں 7 مئی کوں ریمز وچ جرمن ہتھیار سٹن دے دستخط دے بارے وچ سنیا ۔ اڳلے کجھ ݙینہاں وچ کرٹ ڈیبنر ، والتھر گیرلاچ ، پال ہارٹیک اتے ورنر ہائسنبرگ وی انھاں نال شامل تھی ڳئے ۔ ہان اتے ہارٹیک دے علاوہ سب طبیعیات دان ہن ، جنھاں وچوں سب جرمن نیوکلیئر ہتھیاراں دے پروگرام تے کم کیتا ہا ، وون لاؤ دے علاوہ ، حالانکہ او ایں توں چنڳی طرحاں واقف ہا ۔ 

انھاں کوں بیلجیئم دے موڈاو وچ چیٹو ڈی فیککیول منتقل کر ݙتا ڳیا ، جتھاں ہان اپݨے یادداشتاں تے کم کرݨ کیتے وقت استعمال کیتا اتے ول ، 3 جولائی کوں ، انگلینڈ بھیڄ ݙتا ڳیا ۔ او 3 جولائی کوں کیمبرج دے قریب گوڈمینچسٹر وچ فارم ہال پہنچے ۔ جݙاں او اتھاں ہن ، انھاں دیاں تمام ڳالھ مہاڑ ، اندر اتے باہر ، خفیہ طور تے لکے ہوئے مائیکروفون نال ریکارڈ کیتیاں ڳئیاں ۔ انھاں کوں برطانوی اخبار ݙتے ڳئے ، جنھاں کوں ہان پڑھݨ دے قابل ہا ۔ او پوٹسڈیم کانفرنس دیاں انھاں دیاں خبراں توں ٻہوں پریشان ہا ، جتھاں جرمن علاقہ پولینڈ اتے یو ایس ایس آر کوں ݙے ݙتا ڳیا ہا ۔ اگست 1945 وچ ، جرمن سائنسداناں کوں ہیروشیما تے ایٹمی بمباری دی اطلاع ݙتی ڳئی ۔ ایں موقع تے سائنسدان ، ہارٹیک دے علاوہ ، مکمل طور تے یقین کریندے ہن جو انھاں دا منصوبہ ٻئے ملکاں دے کہیں وی منصوبے توں زیادہ ترقی یافتہ ہے ، اتے السوس مشن دے چیف سائنسدان ، سیموئل گوڈسمٹ ایں تاثر کوں درست کرݨ کیتے کجھ وی نہ کیتا ۔ ہݨ فارم ہال وچ انھاں دی قید دی وجہ اچانک واضح تھی ڳئی ۔ 

اعلان دے جھٹکے توں سنبھلݨ دے بعد ، انھاں جو کجھ کیتا ہا اونکوں معقول بݨاوݨا شروع کر ݙتا ۔ ہان نوٹ کیتا جو او خوش ہا جو او کامیاب نی تھئے ، اتے وون ویزسیکر تجویز ݙتا جو انھاں کوں دعویٰ کرݨ چاہیدا جو او چاہندے ای نہ ہن ۔ انھاں منصوبے تے ہک یادداشت تیار کیتی ، جنھاں وچ نوٹ کیتا ڳیا جو فشن ہان اتے سٹراس مین دریافت کیتا ہا ۔ ایہ انکشاف جو ناگاساکی ہک پلوٹونیئم بمب نال تباہ تھیا ہا ہک ٻیا جھٹکا ہا ، کیوں جو ایندا مطلب ہا جو اتحادی نہ صرف کامیابی نال یورینیئم افزودگی کرݨ دے قابل ہن ، بھل جو نیوکلیئر ری ایکٹر ٹیکنالوجی تے وی عبور حاصل کر ڳئے ہن ۔ یادداشت جنگ دے بعد معذرت خواہی دا پہلا مسودہ بݨ ڳئی ۔ ایہ خیال جو جرمنی جنگ ایں سانگے ہار ڳیا کیوں جو اوں دے سائنسدان اخلاقی طور تے برتر ہن اتنا ای مضحکہ خیز ہا جتنا جو ناقابل یقین ، پر جنگ دے بعد جرمن اکیڈمیا وچ ایندی گونج ہئی ۔ ایں گوڈسمٹ کوں غصہ ݙتا ، جنھاں دے ماپیاں آشوٹز وچ قتل کر ݙتے ڳئے ہن ۔ 3 جنوری 1946 کوں ، فارم ہال پہنچݨ دے ٹھیک چھی مہینے بعد ، گروپ کوں جرمنی واپس ونڄݨ دی اجازت ݙتی ڳئی ۔ ہان ، ہائسنبرگ ، وون لاؤ اتے وون ویزسیکر کوں گوٹنگن گھن ڳیا ، جیڑھا برطانوی قبضے والے حکام دے کنٹرول وچ ہا ۔ 

### کیمسٹری وچ 1944 دا نوبل انعام
16 نومبر 1945 کوں رائل سویڈش اکیڈمی آف سائنسز اعلان کیتا جو ہان کوں "بھاری ایٹمی نیوکلیائی دے فشن دی دریافت کیتے" 1944 دا نوبل انعام کیمسٹری وچ ݙتا ڳیا ہے ۔ اعلان تھیا تاں ہان اڄاں وی فارم ہال وچ ہا؛ ایں سانگے ، انھاں دا ٹھکانہ ہک راز ہا ، اتے نوبل کمیٹی کیتے انھاں کوں مبارکباد دا ٹیلی گرام بھیڄݨ ناممکن ہا ۔ اوندی بجائے ، انھاں 18 نومبر کوں ڈیلی ٹیلی گراف دے ذریعے اپݨے ایوارڈ دے بارے وچ ڄاݨیا ۔ انھاں دے ساتھی قید سائنسداناں تقاریر کر تے ، مذاق کر تے ، اتے ڳاوݨ تیار کر تے انھاں دے ایوارڈ دا جشن منایا ۔ 

ہان کوں نیوکلیئر فشن دی دریافت توں پہلے وی کئی وار کیمسٹری اتے فزکس دے نوبل انعام کیتے نامزد کیتا ڳیا ہا ۔ فشن دی دریافت کیتے کجھ ٻئے وی شامل تھئے ۔ نوبل انعام دیاں نامزدگیاں پنج دی کمیٹیاں ولوں جانچݨیاں پوندیاں ہن ، ہک ہر ایوارڈ کیتے ۔ اگرچہ ہان اتے میٹنر کوں فزکس کیتے نامزدگیاں ملیاں ، پر ریڈیو ایکٹیویٹی اتے ریڈیو ایکٹیو عناصر روایتی طور تے کیمسٹری دا ڈومین سمجھے ویندے ہن ، ایں سانگے نوبل کمیٹی فار کیمسٹری نامزدگیاں دا جائزہ گھدا ۔ کمیٹی کوں تھیوڈور سویڈبرگ اتے آرنے ویسٹگرین دیاں رپورٹس ملیاں ۔ انھاں کیمیا داناں تے ہان دے کم دا اثر پیا ، پر انھاں محسوس کیتا جو میٹنر اتے فریش دا کم غیر معمولی کائنی ، اتے ایہ نہ سمجھ سڳے جو فزکس برادری انھاں دے کم کوں بنیادی کیوں سمجھدی ہے ۔ جتھوں تئیں سٹراس مین دا تعلق ہے ، حالانکہ انھاں دا ناں پیپرز تے ہا ، پر ہک تعاون وچ سب توں سینئر سائنسدان کوں ایوارڈ ݙیوݨ دی ہک طویل پالیسی ہئی ۔ ایں سانگے کمیٹی سفارش کیتی جو صرف ہان کوں کیمسٹری دا انعام ݙتا ونڄے ۔ 

نازی حکومت دے تحت ، جرمنیاں کوں 1936 وچ کارل وون اوسیتزکی کوں نوبل امن انعام ݙیوݨ دے بعد نوبل انعام قبول کرݨ توں منع کر ݙتا ڳیا ہا ۔ ایں سانگے ، کیمسٹری کیتے نوبل کمیٹی دی سفارش کوں 1944 وچ رائل سویڈش اکیڈمی آف سائنسز رد کر ݙتا ، جنھاں ہک سال کیتے ایوارڈ ملتوی کرݨ دا وی فیصلہ کیتا ۔ جݙاں اکیڈمی ستمبر 1945 وچ ایوارڈ تے دوبارہ غور کیتا ڳیا ، تاں جنگ ختم تھی ڳئی ہئی اتے ایں طرحاں جرمن بائیکاٹ ختم تھی ڳیا ہا ۔ ایں توں علاوہ ، کیمسٹری کمیٹی ہݨ زیادہ محتاط تھی ڳئی ہئی ، کیوں جو ایہ واضح ہا جو ریاستہائے متحدہ امریکہ وچ ٻہوں ساری تحقیق خفیہ طور تے تھئی ہئی ، اتے ہک ٻئے سال کیتے ملتوی کرݨ دی تجویز ݙتی ، پر اکیڈمی گورن لیلجیسٹرینڈ ولوں متاثر تھئی ، جنھاں دلیل ݙتی جو اکیڈمی کیتے ݙوجھی عالمی جنگ دے اتحادیاں توں اپݨی آزادی دا اظہار کرݨ اتے ہک جرمن کوں انعام ݙیوݨ ضروری ہے ، جیویں جو ایں پہلی عالمی جنگ دے بعد کیتا ہا جݙاں ایں ایہ انعام فرٹز ہابر کوں ݙتا ہا ۔ ایں سانگے ہان 1944 دے نوبل انعام کیمسٹری وچ واحد وصول کنندہ بݨ ڳیا ۔ 

نوبل تقریبات وچ شرکت دی دعوت سٹاک ہوم وچ برطانوی سفارت خانے دے ذریعے بھیڄی ڳئی ۔ 4 دسمبر کوں ، ہان کوں انھاں دے السوس دے ݙو قیدیاں ، امریکی لیفٹیننٹ کرنل ہوریس تے ۔ کالورٹ اتے برطانوی لیفٹیننٹ کمانڈر ایرک ویلش نوبل کمیٹی کوں ہک خط لکھݨ تے راضی کیتا جنھاں وچ انعام قبول کیتا ڳیا پر آکھیا ڳیا جو او 10 دسمبر کوں ایوارڈ دی تقریب وچ شرکت نی کر سڳدے کیوں جو انھاں کوں قید کرݨ والے انھاں کوں فارم ہال چھوڑݨ دی اجازت نہ ݙیسن ۔ جݙاں ہان احتجاج کیتا ، تاں ویلش انھاں کوں یاد ݙوایا جو جرمنی جنگ ہار ڳیا ہے ۔ نوبل فاؤنڈیشن دے قوانین دے تحت ، ہان کول نوبل انعام لیکچر ݙیوݨ کیتے چھی مہینے اتے 1 اکتوبر 1946 تئیں 150,000 سویڈش کرونا دا چیک کیش کراوݨ کیتے ہن پئے ۔ 

ہان کوں 3 جنوری 1946 کوں فارم ہال توں واپس بھیڄ ݙتا ڳیا ، پر ستت ایہ واضح تھی ڳیا جو برطانوی حکومت توں سفر دی اجازت حاصل کرݨ وچ مشکلات دا مطلب اے جو او دسمبر 1946 توں پہلے سویڈن دا سفر نی کر سڳسن ۔ ایں سانگے ، اکیڈمی آف سائنسز اتے نوبل فاؤنڈیشن سویڈش حکومت توں توسیع حاصل کیتی ۔ ہان ایوارڈ ݙیوݨ دے ہک سال بعد شرکت کیتی ۔ 10 دسمبر 1946 کوں ، الفریڈ نوبل دے ورہیݨے تے ، سویڈن دے بادشاہ گستاو وی انھاں کوں انھاں دا نوبل انعام دا تمغہ اتے سند پیش کیتی ۔ ہان اپݨے انعام دے 10,000 کرونا سٹراس مین کوں ݙتے ، جنھاں اینکوں استعمال کرݨ توں انکار کر ݙتا ۔ 

### میکس پلانک سوسائٹی دے بانی اتے صدر
14 اپریل 1945 کوں البرٹ ووگلر دی خودکشی KWS کوں صدر توں محروم کر ݙتا ۔ برطانوی کیمیا دان برٹی بلنٹ کوں اوں دے معاملات دا انچارج بݨایا ڳیا جݙاں جو اتحادی ایں ڳالھ دا فیصلہ کریندے پئے ہن جو اوں نال کیا سلوک کیتا ونڄے ، اتے انھاں میکس پلانک کوں عبوری صدر دے طور تے چݨݨ دا فیصلہ کیتا ۔ ہݨ 87 سال دی عمر وچ ، پلانک روگٹز دے ہک چھوٹے جئے قصبے وچ ہا ، جیڑھا اینجھے علاقے وچ ہا جیڑھا امریکی سوویت یونین کوں ݙیوݨ دی تیاری کریندے پئے ہن ۔ السوس مشن دے ڈچ ماہر فلکیات جیرارڈ کائپر پلانک کوں جیپ وچ گھن ڳیا اتے 16 مئی کوں گوٹنگن گھن آیا ۔ پلانک ہان کوں خط لکھیا ، جیڑھا اڄاں وی انگلینڈ وچ قید ہا ، 25 جولائی کوں ، اتے ہان کوں اطلاع ݙتی جو KWS دے ڈائریکٹرز انھاں کوں اڳلا صدر بݨاوݨ کیتے ووٹ ݙتا ہے ، اتے پچھیا جو کیا او ایہ عہدہ قبول کریسن ۔ ہان کوں ایہ خط ستمبر تئیں نہ ملیا ، اتے انھاں نی سوچیا جو او ہک چنڳاں انتخاب ہے ، کیوں جو او خود کوں ہک کمزور مذاکرات کار سمجھدا ہا ، پر انھاں دے ساتھیاں انھاں کوں قبول کرݨ تے راضی کیتا ۔ جرمنی واپس آوݨ دے بعد ، انھاں 1 اپریل 1946 کوں عہدہ سنبھالیا ۔ 

اتحادی کنٹرول کونسل دا سائنسی تحقیق دے کنٹرول تے قانون نمبر 25 ، جنھاں دی تاریخ 29 اپریل 1946 ہئی ، جرمن سائنسداناں کوں صرف بنیادی تحقیق کرݨ تک محدود کر ݙتا ، اتے 11 جولائی کوں اتحادی کنٹرول کونسل امریکیوں دے اصرار تے KWS کوں تحلیل کر ݙتا ، جنھاں دا خیال ہا جو ایہ قومی سوشلسٹ حکومت دے ٻہوں قریب ہا ، اتے عالمی امن کیتے خطرہ ہا ۔ تاہم ، برطانوی ، جنھاں تحلیل دے خلاف ووٹ ݙتا ہا ، زیادہ ہمدرد ہن ، اتے قیصر ولہیم سوسائٹی کوں برطانوی زون وچ جاری رکھݨ دی پیشکش کیتی ، ہک شرط تے: جو ناں تبدیل کر ݙتا ونڄے ۔ ہان اتے ہائسنبرگ ایں امکان تے پریشان ہن ۔ انھاں کیتے ایہ ہک بین الاقوامی برانڈ ہا جیڑھا سیاسی آزادی اتے اعلیٰ ترین درجے دی سائنسی تحقیق دی نمائندگی کریندا ہا ۔ ہان نوٹ کیتا جو ایہ تجویز کیتا ڳیا ہا جو ویمار جمہوریہ دے دوران ناں تبدیل کیتا ونڄے ، پر جرمنی دی سوشل ڈیموکریٹک پارٹی کوں راضی کیتا ڳیا ہا جو او ایویں نہ کریں ۔ ہان کیتے ، ایہ ناں جرمن سلطنت دےچنڳے پراݨے ݙینہاں دی نمائندگی کریندا ہا ، چاہے جتنا وی آمرانہ اتے غیر جمہوری کیوں نہ ہا ، ناپسندیدہ ویمار جمہوریہ توں پہلے ۔ ہائسنبرگ نیلز بوہر توں حمایت دی درخواست کیتی ، پر بوہر سفارش کیتی جو ناں تبدیل کر ݙتا ونڄے ۔ لیز میٹنر ہان کوں خط لکھیا ، وضاحت کریندے ہوئے کہ:

جرمنی توں ٻاہر ایہ اتنا واضح سمجھیا ویندا اے جو قیصر ولہیم دے دور دی روایت تباہ کن ہئی اتے KWS دا ناں تبدیل کرݨ مطلوبہ ہے ، جو اوں دے خلاف مزاحمت کوں کوئی نی سمجھدا ۔ کیوں جو ایہ خیال جو جرمن چݨے ہوئے لوک ہن اتے انھاں کوں "کمتر" لوکاں کوں ماتحت کرݨ کیتے کہیں وی اتے تمام ذرائع استعمال کرݨ دا حق ہے ، بار بار مورخین ، فلسفیاں اتے سیاستداناں ظاہر کیتا اے اتے آخر کار نازیاں اینکوں حقیقت وچ بدلݨ دی کوشش کیتی ۔ ۔ ۔ انگریزاں اتے امریکیاں وچ بہترین لوک خواہش رکھدن جو بہترین جرمن سمجھݨ جو ایں روایت نال ہک یقینی وقفہ تھیݨا چاہیدا ، جنھاں پوری دنیا اتے خود جرمنی کوں ٻہوں وݙی بدقسمتی ݙتی ہے ۔ اتے جرمن سمجھ دی ہک چھوٹی جیہی نشانی دے طور تے KWS دا ناں تبدیل کر ݙتا ونڄݨا چاہیدا ہے ۔ ناں وچ کیا ہے ، جے ایہ جرمنی دے وجود اتے ایں طرحاں یورپ دا معاملہ اے؟

ستمبر 1946 وچ ، برطانوی زون وچ بیڈ ڈریبرگ وچ ہک نویں میکس پلانک سوسائٹی قائم کیتی ڳئی ۔ 26 فروری 1948 کوں ، امریکی اتے برطانوی زون بزونیا وچ ضم تھیوݨ دے بعد ، اینکوں تحلیل کر ݙتا ڳیا تاں جو میکس پلانک سوسائٹی دی جاء بݨائی ونڄے ، جنھاں دا بانی صدر ہان ہا ۔ ایں سابقہ قیصر ولہیم سوسائٹی دے 29 انسٹی ٹیوٹ سنبھالے جیڑھے برطانوی اتے امریکی زون وچ واقع ہن ۔ جݙاں 1949 وچ وفاقی جمہوریہ جرمنی (یا پچادھی جرمنی) بݨیا ، تاں فرانسیسی زون وچ واقع پنج انسٹی ٹیوٹ وی انھاں نال شامل تھی ڳئے ۔ KWIC ، ہݨ سٹراس مین دے ماتحت ، مینز وچ نویں رہائش گاہ بݨائی اتے مرمت کیتی ، پر کم آہستہ آہستہ اڳو تے ودھیا ، اتے ایہ 1949 تئیں ٹائیلفنگن توں منتقل نہ تھیا ۔ ٹیلشو کوں جنرل سیکرٹری برقرار رکھݨ تے ہان دے اصرار تقریباً انھاں دی صدارت دے خلاف بغاوت کروا ݙتی ۔ جرمن سائنس کوں دوبارہ بݨاوݨ دیاں اپݨیاں کوششاں وچ ، ہان پرسلشین (وائٹ واش سرٹیفکیٹ) جاری کرݨ وچ سخی ہا ، جنھاں وچ گوٹفریڈ وون ڈراسٹے کیتے ہک لکھیا ، جیڑھا 1933 وچ سٹورمابیٹیلنگ (SA) وچ شامل تھیا ہا اتے 1937 وچ NSDAP وچ ، اتے KWIC وچ اپݨی SA وردی پوندا ہا ، اتے آئی جی فاربن توں ہینرک ہورلین اتے فرٹز ٹیر میر کیتے ۔ ہان 1960 تئیں میکس پلانک سوسائٹی دے صدر دے طور تے خدمات انجام ݙتیاں ، اتے او شہرت دوبارہ حاصل کرݨ وچ کامیاب تھئے جیڑھی ہک زمانے قیصر ولہیم سوسائٹی کوں حاصل ہئی ۔ نویں انسٹی ٹیوٹ قائم کیتے ڳئے اتے پراݨیاں کوں ودھایا ڳیا ، بجٹ 1949 وچ 12 ملین ڈوئچے مارک (2021 وچ €32 ملین دے برابر) توں ودھ تے 1960 وچ 47 ملین (2021 وچ €115 ملین دے برابر) تھی ڳیا ، اتے افرادی قوت 1,400 توں ودھ تے تقریباً 3,000 تھی ڳئی ۔ 

### سماجی ذمہ داری کیتے ترجمان
ݙوجھی عالمی جنگ دے بعد ، ہان فوجی مقاصد کیتے ایٹمی توانائی دے استعمال دے خلاف سختی نال سامݨے آیا ۔ انھاں اپݨیاں سائنسی دریافتاں دی ایں طرحاں دے مقاصد کیتے درخواست کوں غلط استعمال ، یا حتیٰ کہ ہک جرم سمجھیا ۔ مؤرخ لارنس باداش لکھیا: "ہتھیاراں دی تعمیر کیتے سائنس دے بگاڑ دی جنگ دے دوران انھاں دی سنڄاݨ ، اتے جنگ دے بعد انھاں دی سرگرمیاں اپݨے ملک دیاں سائنسی کوششاں دی سمت دی منصوبہ بندی وچ ہݨ انھاں کوں ودھدی ہوئی سماجی ذمہ داری دے ترجمان بݨݨ ول مائل کیتا ۔ "

1954 دی موہر وچ ، انھاں مضمون "کوبالٹ 60 - نوع انسانی کیتے خطرہ یا نعمت؟" لکھیا ، جنھاں وچ ایٹمی توانائی دے غلط استعمال دے بارے وچ ݙسیا ڳیا ہا ، جیڑھا جرمنی ، ناروے ، آسٹریا اتے ڈنمارک وچ وݙے پیمانے تے دوبارہ شائع تھیا اتے ریڈیو وچ نشر تھیا ، اتے بی بی سی دے ذریعے دنیا بھر وچ انگریزی ورژن وچ بھیڄا ڳیا ۔ بین الاقوامی رد عمل حوصلہ افزا ہا ۔ اڳلے سال انھاں 1955 دی میناؤ اعلامیہ شروع کیتا اتے منظم کیتا ، جنھاں وچ انھاں اتے ٻئے بین الاقوامی نوبل انعام جیتݨ والیاں ایٹمی ہتھیاراں دے خطرات تے توجہ ݙتی اتے دنیا دیاں قوماں کوں "آخری حربے دے طور تے طاقت" دے استعمال دے خلاف فوری طور تے خبردار کیتا ، جیڑھا جو اسی طرحاں دے رسل-آئنسٹائن منشور دے ہک ہفتے بعد جاری کیتا ڳیا ہا ۔ 1956 وچ ، ہان اپݨی اپیل کوں دنیا دے تمام حصیاں توں اپݨے 52 نوبل ساتھیاں دے دستخط نال دہرایا ۔ 

ہان گوٹنگن منشور 13 اپریل 1957 وچ وی اہم ہا اتے مصنفین وچوں ہک ہا ، جنھاں وچ انھاں 17 جرمن ایٹمی سائنسداناں دے نال مل تے پچادھی جرمن مسلح افواج (بنڈس وہر) کوں جوہری ہتھیاراں نال مسلح کرݨ دی تجویز دے خلاف احتجاج کیتا ۔ ایندا نتیجہ ایہ تھیا جو ہان کوں جرمنی دے چانسلر کونراڈ ایڈیناؤر اتے ٻئے سینئر عہدیداران ، جنھاں وچ وزیر دفاع فرانز جوزف سٹراس ، اتے جنرل ہانس سپیڈل اتے ایڈولف ہیوسنگر (جہڑے ݙونہاں نازی دور وچ جنرل ہن) وی شامل ہن ، نال ملاقات دی دعوت ملی ۔ ݙونہاں جنرلز دلیل ݙتی جو بنڈس وہر کوں جوہری ہتھیاراں دی ضرورت ہے ، اتے ایڈیناؤر انھاں دی نصیحت قبول کر گھدی ۔ ہک اعلامیہ تیار کیتا ڳیا جنھاں وچ آکھیا ڳیا جو وفاقی جمہوریہ جوہری ہتھیار تیار نی کریندی ، اتے اپݨے سائنسداناں کوں اینجھا کرݨ کیتے نی آکھسی ۔ اوندی بجائے ، جرمن افواج کوں امریکی جوہری ہتھیاراں نال لیس کیتا ڳیا ۔ 

13 نومبر 1957 کوں ، ویانا دے کنزرٹ ہاؤس (کانسرٹ ہال) وچ ، ہان "اے اتے ایچ-بمب تجربات دے خطرات" توں خبردار کیتا ، اتے اعلان کیتا جو "اڄ جنگ ہݨ سیاست دا ذریعہ نی رہی – ایہ صرف دنیا دے تمام ملکاں کوں تباہ کر ݙیسی ۔ " انھاں دی ٻہوں تعریف کیتی ڳئی تقریر آسٹریا دے ریڈیو ، اوSTERREICHISCHER RUNDFUNK (ÖR) ولوں بین الاقوامی سطح تے نشر کیتی ڳئی ۔ 28 دسمبر 1957 کوں ، ہان صوفیہ وچ بلغاریہ ریڈیو کیتے انگریزی ترجمہ وچ اپݨی اپیل دہرائی ، جیڑھا تمام وارسا پیکٹ ریاستاں وچ نشر تھیا ۔ 

1959 وچ ہان برلن وچ فیڈریشن آف جرمن سائنٹسٹس (VDW) دی مشترکہ بنیاد رکھی ، جیڑھا ہک غیر سرکاری تنظیم ہے ، جیڑھا ذمہ دار سائنس دے مثالیہ کیتے وقف ہے ۔ فیڈریشن دے ارکان اپݨی سائنسی تحقیق اتے تدریس کریندے وقت ایٹمی غلط استعمال دے ممکنہ فوجی ، سیاسی اتے اقتصادی اثرات اتے امکانات تے غور کرݨ کیتے وقف محسوس کریندن ۔ اپݨے بین الضابطہ کم دے نتائج نال VDW نہ صرف عام لوکاں نال مخاطب تھیندا ہے ، بھل جو سیاست اتے سماج دے تمام سطحاں تے فیصلہ سازاں نال وی مخاطب تھیندا ہے ۔ اپݨی موت تئیں ، اوٹو ہان کݙاہیں وی وݙیاں طاقتاں دے درمیان جوہری ہتھیاراں دی دوڑ دے خطرات اتے سیارے دی ریڈیو ایکٹیو آلودگی توں خبردار کرݨ توں نی تھکیا ۔ 

لارنس باداش لکھیا:

اہم ڳالھ ایہ نی جو سائنسدان ایں ڳالھ تے متفق نہیں تھی سڳدن جو سماج کیتے انھاں دی ذمہ داری کتھاں ہے ، بھل جو ایہ ہے جو او شعور رکھدن جو ہک ذمہ داری موجود ہے ، ایں بارے وچ آواز چیندن ، اتے جݙاں او ڳالھ کریندن تاں او توقع رکھدن جو پالیسی تے اثر انداز تھیسن ۔ اوٹو ہان ، ایویں لڳدا ہے جو ویہویں صدی دے ایں تصوراتی ارتقاء دی صرف ہک مثال توں وی ودھ ہا؛ او ایں عمل وچ ہک اڳواݨ ہا ۔ 

او ہک عالمی آئین تیار کرݨ کیتے کنونشن سݙݨ دے معاہدے تے دستخط کنندگان وچوں ہک ہا ۔ نتیجے دے طور تے ، انسانی تاریخ وچ پہلی وار ، ہک عالمی آئینی اسمبلی زمین دی فیڈریشن کیتے آئین تیار کرݨ اتے منظور کرݨ کیتے منعقد تھئی ۔ 

### نجی زندگی
جون 1911 وچ ، جݙݨ او سٹیتن وچ ہک کانفرنس وچ شرکت کریندے پئے ہن ، ہان دی ملاقات ایڈت جنگہانس [de] (1887–1968) نال تھئی ، جیڑھی برلن دے رائل سکول آف آرٹ دی طالبہ ہئی ۔ او برلن وچ ہک ٻئے نال ملئے ، اتے نومبر 1912 وچ منگنی کر گھدی ۔ 22 مارچ 1913 کوں انھاں دی شادی سٹیتن وچ تھئی ، جتھاں ایڈت دے پیو ، پال فرڈیننڈ جنگہانس ، ہک اعلیٰ سطحی قانون افسر اتے 1915 وچ اپݨی موت تئیں سٹی پارلیمنٹ دے صدر ہن ۔ اٹلی وچ گاردا جھیل تے پنٹا سان ویگیلیو وچ ہنی مون دے بعد ، انھاں ویانا دا دورہ کیتا ، اتے ول بوڈاپیسٹ ڳئے ، جتھاں او جارج ڈی ہیویسی نال ریہے ۔ 

انھاں دا ہک ٻال ہانو ہان ہا ، جیڑھا 9 اپریل 1922 کوں پیدا تھیا ۔ ہانو 1942 وچ فوج وچ بھرتی تھیا ، اتے ݙوجھی عالمی جنگ وچ پوادھی محاذ تے بطور پینزر کمانڈر خدمات انجام ݙتیاں ۔ انھاں جنگ وچ ہک بازو وںڄا ٻیٹھا ۔ جنگ دے بعد او آرٹ مورخ اتے آرکیٹیکچرل محقق (روم وچ ہرٹزیانا وچ) بݨ ڳیا ، جنھاں کوں ٻارہویں صدی دے ابتدائی سسٹرسیئن فن تعمیر وچ انھاں دیاں دریافتاں کیتے ڄاݨیا ویندا ہے ۔ اگست 1960 وچ ، فرانس وچ ہک مطالعاتی دورے تے ، ہانو ہک کار حادثے وچ ، اپݨی ذال اتے معاون السے ہان نی پلیٹز دے نال فوت تھی ڳیا ۔ انھاں  چوݙاں سالہ پتر ، ڈائیٹرچ ہان  چھوڑیا ۔ 

1990 وچ ، اطالوی فن تاریخ وچ شاندار شراکت کیتے ہانو اتے السے ہان انعام ہانو اتے السے ہان دی یاد وچ نوجوان اتے باصلاحیت فن مورخین دی مدد کیتے قائم کیتا ڳیا ہا ۔ ایہ روم وچ بائبلیوتھیکا ہرٹزیانا - میکس پلانک انسٹی ٹیوٹ فار آرٹ ہسٹری ولوں ݙو سالانہ ݙتا ویندا ہے ۔ 

### موت اتے میراث
اکتوبر 1951 وچ ، ہان کوں ہک ناراض موجد کنڈ پچھوں گولی ماری جنھاں دی خواہش ہئی جو او مرکزی دھارے دے سائنسداناں ولوں انھاں دے خیالات دی غفلت کوں اجاگر کرے ۔ 1952 وچ ہان ہک موٹر گاڑی حادثے وچ زخمی تھی ڳیا ، اتے اڳلے سال انھاں کوں ہک معمولی دل دا دورہ پیا ۔ 1962 وچ ، انھاں ہک کتاب شائع کیتی ، "ووم ریڈیوتھور زر یورانسپالٹنگ" (ریڈیوتھور توں یورینیئم فشن تئیں) ۔ ایہ 1966 وچ انگریزی وچ "اوٹو ہان: اے سائنٹیفک آٹو بائیوگرافی" دے عنوان نال جاری کیتی ڳئی ، جنھاں وچ گلین سیبورگ دا تعارف شامل ہا ۔ ایں کتاب دی کامیابی شئیت انھاں کوں ہک ٻئی ، مکمل ہݙ ورتی ، "اوٹو ہان ۔ مین لیبن" لکھݨ تے راضی کیتا ہوسی ، پر ایندی اشاعت توں پہلے ، کار توں ٻاہر نکلدے ہوئے انھاں دی گردن دے مہرے وچوں ہک مہرہ ٹوٹ ڳیا ۔ او آہستہ آہستہ کمزور تھیندے ڳئے اتے 28 جولائی 1968 کوں گوٹنگن وچ فوت تھی ڳئے ۔ انھاں دی ذال ایڈت صرف ݙو ہفتے زندہ رہی ۔ انھاں کوں گوٹنگن دے شٹڈٹ فریڈہوف وچ دفن کیتا ڳیا ۔ انھاں دی موت دے اڳلے ݙینہہ ، میکس پلانک سوسائٹی ذیل وچ تعزیتی نوٹس شائع کیتا:

28 جولائی کوں ، اپݨے 90ویں سال وچ ، ساݙے اعزازی صدر اوٹو ہان فوت تھی ڳئے ۔ انھاں دا ناں انسانیت دی تاریخ وچ ایٹمی دور دے بانی دے طور تے درج کیتا ویسی ۔ میکس پلانک سوسائٹی اپݨے بانی تے سوگ منیندی ہے ، جنھاں جنگ دے بعد قیصر ولہیم سوسائٹی دے کماں اتے روایات کوں جاری رکھیا ، اتے ہک چنڳے اتے ٻہوں پیارے انسان تے وی سوگ منیندی ہے ، جیڑھا ہر اوں شخص دی یاد وچ زندہ رہیسی جنھاں کوں انھاں نال ملݨ دا موقع ملیا ۔ انھاں دا کم جاری رہیسی ۔ اساں انھاں کوں ٻہوں شکریہ اتے تعریف نال یاد کریندے ہیں ۔ 

فرٹز سٹراس مین لکھیا:

انھاں دی تعداد گھٹ اے جیڑھے اوٹو ہان دے قریب رہݨ دے قابل ہن ۔ انھاں دا رویہ انھاں کیتے مکمل طور تے فطری ہا ، پر اڳلی نسلاں کیتے او ہک ماڈل دے طور تے کم کریسن ، چاہے کوئی اوٹو ہان دے رویے وچ انھاں دے انسانی اتے سائنسی احساس ذمہ داری دی تعریف کرے یا انھاں دی ذاتی ہمت دی ۔ 

اوٹو رابرٹ فریش یاد کیتا:

ہان ساری زندگی عاجز اتے غیر رسمی ریہے ۔ انھاں دی بے ضرر صاف گوئی ، نہ ختم تھیوݨ والی مہربانی ، چنڳاں عام فہم ، اتے شیطانی مزاح دنیا بھر وچ انھاں دے ٻہوں سارے دوست یاد رکھسن ۔ 

لندن دی رائل سوسائٹی ہک تعزیتی بیان وچ لکھیا:

ایہ قابل ذکر ہا جو جنگ دے بعد ، ایہ قدرے غیر واضح سائنسدان جنھاں لیبارٹری وچ ساری زندگی گزاری ہئی ، جرمنی وچ ہک مؤثر منتظم اتے ہک اہم عوامی شخصیت کیویں بݨ ڳیا ۔ ہان ، جیڑھا نیوکلیئر فشن دے دریافت کنندہ دے طور تے مشہور ہا ، انھاں دی انسانی خوبیاں ، رویے دی سادگی ، شفاف ایمانداری ، عام فہم اتے وفاداری کیتے احترام اتے بھروسہ کیتا ویندا ہا ۔ 

ہان کوں ریڈیو کیمسٹری اتے نیوکلیئر کیمسٹری دا پیو سمجھیا ویندا ہے ۔ او بنیادی طور تے نیوکلیئر فشن دی دریافت کیتے یاد کیتا ویندا ہے ، جیڑھا نیوکلیئر پاور اتے نیوکلیئر ہتھیاراں دی بنیاد ہے ۔ گلین سیبورگ لکھیا جو "ٻہوں گھٹ لوکاں کوں ایہ موقع ملیا اے جو او سائنس اتے انسانیت کیتے اتنے وݙے پیمانے تے سانجھ کرن جتنی اوٹو ہان کیتی ہئی ۔ " 1944 دے نوبل انعام کیمسٹری وچ انھاں دا ایوارڈ ایں دریافت دی سنڄاݨ ہا پر میٹنر کوں نظر انداز کرݨ وچ جنس پرستی اتے سام دشمنی نال داغدار ہا ۔ کیمیا داناں اتے فزکس داناں اتے نظریات داناں اتے تجربہ کاراں دے درمیان متنازعہ کردار ادا کیتا ۔ جنگ دے بعد جرمنی دی تصویر کوں بحال کرݨ دیاں ہان دیاں کوششاں وی مشکل بݨ ڳئیاں ۔ او کوئی نازی نہ ہا ، پر انھاں انھاں کوں برداشت کیتا جیڑھے ہن ۔ او قصوروار نہ ہا ، پر سازش کار ہا ۔ 22 فروری 1946 دی تاریخ والے جیمز فرینک کوں ہک خط وچ ، میٹنر لکھیا:

ہان بلاشبہ ٻہوں ساری چنگیاں خوبیاں والا ہک مہذب آدمی ہے ۔ انھاں وچ صرف سوچ وچار دی کمی ہے اتے شئیت کردار دی ہک خاص طاقت دی وی کمی ہے ، ایہ چیزاں جیڑھیاں عام حالات وچ معمولی خامیاں ہن ، پر اڄ دے پیچیدہ حالات وچ زیادہ گہرے اثرات رکھدن ۔ 

### آدر اتے ایوارڈ
انھاں دی زندگی دے دوران ہان کوں پوری دنیا توں آرڈرز ، میڈلز ، سائنسی انعامات ، اتے اکیڈمیاں ، سوسائٹیاں ، اتے اداریاں دی فیلوشپ نال نوازیا ڳیا ۔ 1999 دے آخر وچ ، جرمن نیوز میگزین فوکس 500 معروف قدرتی سائنسداناں ، انجینئرز اتے معالجاں دی ویہویں صدی دے سب توں اہم سائنسداناں دے بارے وچ ہک انکوائری شائع کیتی ۔ ایں پول وچ ہان کوں (81 پوائنٹس دے نال) البرٹ آئن سٹائن اتے میکس پلانک توں بعد تریجھا منتخب کیتا ڳیا ، اتے ایں طرحاں اپݨے وقت دا سب توں اہم کیمیا دان قرار پایا ۔ 

کیمسٹری وچ نوبل انعام (1944) دے نال نال ، ہان کوں ایہ ایوارڈ وی ݙتے ڳئے:

سوسائٹی آف جرمن کیمسٹس دا ایمیل فشر میڈل (1922) ، 

روم وچ رائل اکیڈمی آف سائنس دا کینیزارو انعام (1938) ، 

یونیورسٹی آف کونیگزبرگ دا کوپرنیکس انعام (1941) ، 

اکیڈمی ڈیر نٹرفورشر دا گوٹینیئس میڈل (1943) ، 

لیز میٹنر دے نال جرمن فزیکل سوسائٹی دا میکس پلانک میڈل (1949) ، 

فرینکفرٹ آن دی مین شہر دا گوئٹے میڈل (1949) ، 

سوئس کیمیکل سوسائٹی دا گولڈن پیراسیلسس میڈل (1953) ، 

رائل سوسائٹی آف کیمسٹری توں میڈل دے نال فیراڈے لیکچر شپ انعام (1956) ، 

ہیوگو گروٹیئس فاؤنڈیشن دا گروٹیئس میڈل (1956) ، 

آسٹرین انڈسٹری ایسوسی ایشن دا ولہیم ایکسنر میڈل (1958) ، 

برلن-برینڈنبرگ اکیڈمی آف سائنسز اینڈ ہیومینٹیز دا ہیلمہولٹز میڈل (1959) ، 

میکس پلانک سوسائٹی توں سونے وچ ہارناک میڈل (1959) ۔ 

ہان 1962 وچ میکس پلانک سوسائٹی دا اعزازی صدر بݨ ڳیا ۔ 

انھاں کوں رائل سوسائٹی دا غیر ملکی رکن (1957) منتخب کیتا ڳیا ۔ 

غیر ملکی اکیڈمیاں اتے سائنسی سوسائٹیاں دی انھاں دی اعزازی رکنیت وچ ایہ شامل ہن: بخارسٹ وچ رومانیہ دی فزیکل سوسائٹی ، رائل سپینش سوسائٹی فار کیمسٹری اینڈ فزکس اتے سپینش نیشنل ریسرچ کونسل ، اتے الہ آباد ، بنگلور ، برلن ، بوسٹن ، بخارسٹ ، کوپن ہیگن ، گوٹنگن ، ہالے ، ہیلسنکی ، لزبن ، میڈرڈ ، مینز ، میونخ ، روم ، سٹاک ہوم ، ویٹیکن ، اتے ویانا دیاں اکیڈمیاں ۔ 

او یونیورسٹی کالج لندن دا اعزازی فیلو ہا ، اتے 1959 وچ فرینکفرٹ ایم مین اتے گوٹنگن شہراں دا اعزازی شہری ، اتے برلن (1968) دا اعزازی شہری ہا ۔ 

ہان کوں فرانس دے آرڈر نیشنل ڈی لا لیجن ڈی ہونور دا افسر (1959) بݨایا ڳیا ، اتے انھاں کوں وفاقی جمہوریہ جرمنی دے آرڈر آف میرٹ دا گرینڈ کراس فرسٹ کلاس (1959) نال نوازیا ڳیا ۔ 

1966 وچ ، امریکی صدر لنڈن بی ۔ جانسن اتے یونائیٹڈ سٹیٹس ایٹمی انرجی کمیشن (AEC) ہان ، لیز میٹنر اتے فرٹز سٹراس مین کوں اینریکو فرمی ایوارڈ نال نوازیا ۔ ہان دی سند تے ایہ الفاظ درج ہن: "قدرتی طور تے تھیوݨ والی ریڈیو ایکٹیویٹیز وچ شاندار تحقیق اتے وسیع تجرباتی مطالعات جنھاں دی دریافت فشن تے منتج تھئی ۔ "

انھاں یونیورسٹی آف گوٹنگن ، ٹیکنیشے یونیورسٹیت ڈارمسٹڈٹ ، 1949 وچ گوئٹے یونیورسٹی فرینکفرٹ ، اتے 1957 وچ یونیورسٹی آف کیمبرج توں اعزازی ڈاکٹریٹ حاصل کیتی ۔ 

ہان دے ناں تے رکھی ڳئی چیزاں وچ ایہ شامل ہن:

این ایس اوٹو ہان ، واحد یورپی نیوکلیئر پاورڈ سولین جہاز (1964)؛

چند تے ہک کریٹر (انھاں دے ہم ناں فریڈرک وون ہان دے نال مشترکہ)؛

سیارچہ 19126 اوٹو ہان؛

جرمن کیمیکل اتے فزیکل سوسائٹیز اتے فرینکفرٹ/مین شہر دا اوٹو ہان انعام؛

اوٹو ہان میڈل - نوجوان سائنسداناں کیتے ہک ترغیب - اتے میکس پلانک سوسائٹی دا اوٹو ہان ایوارڈ؛

برلن وچ جرمنی (DGVN) دی اقوام متحدہ ایسوسی ایشن دا سونے وچ اوٹو ہان امن میڈل (1988) ۔ 

مختلف اوقات وچ تجویزاں پیش کیتیاں ڳئیاں ، سبھ توں پہلے 1971 وچ امریکی کیمیا داناں ولوں ، جو نویں ترکیب شدہ عنصر 105 کوں ہان دے اعزاز وچ ہانیمیم دا ناں ݙتا ونڄے ، پر 1997 وچ IUPAC اینکوں ڈبنیم دا ناں ݙتا ، ڈبنا وچ روسی تحقیقی مرکز دے بعد ۔ 1992 وچ عنصر 108 ہک جرمن تحقیقی ٹیم دریافت کیتا ، اتے انھاں تجویز ݙتا جو اینکوں ہیسیئم (ہیسے دے بعد) دا ناں ݙتا ونڄے ۔ دریافت کنندہ کوں ناں تجویز کرݨ دا حق ݙیوݨ دے طویل عرصے توں جاری رواج دے باوجود ، 1994 دی IUPAC کمیٹی سفارش کیتی جو اینکوں ہانیمیم دا ناں ݙتا ونڄے ۔ جرمن دریافت کنندگان دے احتجاج دے بعد ، ہیسیئم (Hs) دا ناں 1997 وچ بین الاقوامی سطح تے اپنایا ڳیا ۔