وادیٔ سندھ دا آرٹ

خواجہ فریدؒ دے اَبّا سئیں خواجہ خدا بخش محبوب الٰہی ہک دفعہ مجلس وچ ٻیٹھے ہَن ۔ اُنھیں دے چبوترے تلے ہک عورت آئی اَتے نچݨ تے ڳاوݨ شروع کر ݙتا ۔ خواجہ خدا بخشؒ دی مجلس وچ ٻیٹھے ہوئے ہک مرید مولوی عثمان اوں عورت دی انڳل پکڑ تے خود وی اوندے نال رقص شروع کر ݙتا۔ ہک ٻے مریدمیاں لعل خان خواجہ خدا بخش کوں مولوی عثمان دی ایں ’’حرکت‘’ ݙو وَل وَل توجہ ݙیوائی ۔ مگر آپ خاموش ریہے ۔ بعد وچ خواجہ خدا بخشؒ فرمایا ’’جو دھمال‘ رقص ‘ ناچ ‘ جھمر دیاں مختلف قسماں صوفیاء کرام دے وجد اَتے رقص کنوں نقل کیتیاں ہویاں ہِن(1) جݙاں جو

خواجہ خدا بخش خود وی محفل سماع وچ رقص کریندے ہَن (2)

اَتے خواجہ فریدؒ وی ہک دفعہ محفل سماع وچ جذبے اَتے سرمستی نال اینجھا رقص کیتا جو اُنھیں دی ٹوپی ڈھہہ پئی (3)

رقص دیں مختلف قسمیں وچوں اینجھے مذہبی رقص کوں عام طور تے دھمال آکھیا ویندے ۔ جیندے وچ سرمستی نال سِر کوں کھٻے اَتے اُتے تلے زور شور نال لوݙیا ویندے اَتے ہتھیں دیں انڳلیں نال اَسمان ݙو نال اشارے کیتے ویندن اَتے اللہ ھُو ‘اللہ ھُو دا نعرہ ماریا ویندے  اَتے اُچے اُچے پیر چا تے زمین تے ماریے ویندن ۔

دھمال دا اپݨا ہک ردھم ہوندے اَتے بے تال صوفی کوں نا پسند کیتا ویندے بعض اوقات اونکوں محفل سماع وچوں وی کڈھ ݙتا ویندے (4)۔

اینجھا دھمال عام طور تے حضرت سخی سرورؒ  ضلع ڈیرہ غازی خان دے مزار یا سندھ دے سہون شریف وچ حضرت عثمان مروندی المعروف سخی شہباز قلندرؒ (1252ء۔1143ء) دے دربار تے ݙٹھا ونڄ سڳدے ۔ جیندے واسطے عام طور تے نغارہ تے نغارچی موجود ہوندن۔

دھمال دے علاوہ رقص دی ٻی مشہور قسم کتھک وی خواجہ فرید شوق نال ݙہدے ہَن ۔ ’’نماز عشاء دے بعد حضرت اقدس (خواجہ فریدؒ) کتھکان ناچ دا فرمایا۔ کتھک لوک مارواڑ وچوں آئے ہوئے ہَن ۔ رقص تے ناچ وچ ماہر ہَن۔مجلس وچ حضرت قطب الوحدین‘ خدام اَتے اہلکاران حاضر ہَن ۔ کتھک لوک آئے ۔ اَتے نچݨ شروع کر ݙتا ۔ اُنھیں وچ ہیرا ناں دا چھوہَر رقص وچ ’’یگانہء روز گار‘‘ہا ۔ اوندے علاوہ پورن ناں دا ہک جوان وی شامل ہا ۔ جیرھا ہیرے کنوں وݙا ہا اَتے اپݨے فن وچ اوں کنوں زیادہ ماہر ہا ۔ اوندے رقص دا معیار اِتلا اُچا ہا جو حاضرین ݙیکھ تے حیران رہ ڳئے ۔ اگرچہ حضرت اقدس دے سامݨے ایں کنوں پہلے وی کئی مجالس رقص تھی چکیاں ہَن لیکن ایہ مجلس اپݨی مثال آپ ہئی۔ حضرت اقدس جیرھے فطرتاً ہر صاحبِ کمال دے فن دے قدر دان تے مشتاق ہَن ۔ ٻہوں محفظوظ تھئے ۔(5)

کتھک دا مطلب کہانی ہے ۔ ایں ناچ دے ذریعے کوئی کہانی بیان کیتی ویندی ہے ۔ ہندوئویں وچ ٻنھیں مذہبی کہانیں دے علاوہ رادھا کرشنا تے مبنی کھیل ٻہوں پسندیدہ ریہے۔

مسلمانیں دی عہد خصوصی طور تے نواب آف اودھ واجد علی شاہ دے دور وچ ایہ رقص مقبول ریہا ۔ نواب خود وی رقاص عورتیں نال رَل تے رقص کریندا ہا ۔ بعد وچ طوائفیں وچ کافی عرصہ ایہ رقص مقبول ریہا تے گوہر جان نامی خاتون ناں پیدا کیتا ۔ نوابیں دے عہد وچ موسیقی وانگوں رقص دے وی گھراݨے بݨ ڳئے ۔جنھیں وچ لکھنؤ ‘ بنارس تے جَے پور کافی مشہور ہن ۔

مہاراجہ خاندان دا پاکستانی رقاص مہاراج غلام حسین (2001ء ۔ 1905ء) کافی مشہور ریہے اَتے ہندوستان وچ ایں حوالے نال اودے شنکر وی ناں کمائے ۔ 

کتھک ناچ ہندوستان دے اَٹھ مشہور ناچیں وچوں ہے ۔ حضرت عیسیٰ کنوں چار سو سال پہلے بھارتا منی دی کتاب نیتا شاستر وچ رقص کوں چار حصیں وچ ونڈیا ڳئے اَتے چار علاقائی حوالے نال ایندیاں چار قسماں ہن ۔ جنھیں وچوں پہلی سیکولر (سرائیکی جھمر‘ بھنگڑا) ݙوجھی مذہبی (دھمال) ‘ تریجھی تجریدی اَتے چوتھی تشریحی (کتھک) ہے۔ خیال کیتا ویندے جو جنوبی پنجاب دے سارے کلاسیکی رقص اِتھائوں نکھتن۔

رقص ہندو مذہب وچ عبادت دا درجہ رکھدے ۔ شیو (Shiv)دیوتا جینکوں نتارا ‘ نتاراج (نٹ راگ)یا King/Lord of danceوی آکھیا ویندے نے بھاء اُتے رقص کرتے اپݨی وِچھڑی ہوئی محبوبہ پاروتی کوں حاصل کیتا (6)۔

آریائیں جیویں اپݨے ٻنھیں دیوتائیں خصوصاً کالے کرشن جی دا تصور دراوڑیں کنوں گھدے ۔ اینویں شیو دیوتا دا تصور وی اُتھائوں گھدے۔(7)

وادیٔ سندھ دی ابتدائی تہذیب دے بانی دراوڑیں اَتے منڈا قبائل دیں روایات ’’تنترمت‘‘ وچ رقص اَتے ڳاوݨ وڄاوݨ کوں مذہبی تے مقدس حیثیت حاصل ہئی۔

تنترمت وچ عورت اَتے ماء دھرتی دا تصور آپت وچ ڳنڈھیا ہویا ہا ۔ عورت نسل انسانی دے تسلسل وچ بنیادی حیثیت رکھدی ہئی اَتے ماء دھرتی غلہ پیدا کرتے جیوݨ دا جواز ݙیندی ہئی ۔اِت واسطے رقص نال عورت مرد کوں اَتے مرد عورت کوں خوش کریندا ہا اَتے وَل ݙوہیں رَل تے اَسمانی قوتیں کوں راضی کرݨ واسطے ڳاندے ہَن تے رقص کریندے ہَن تاکہ بارش وسدی رہے ‘ دریا واہندے ریہن اَتے اَناج پیدا تھیندا  ریہے ۔(8)

ایں طور وادی وچ جنسی عمل اَتے رقص ہک تقدس اختیار کر چکے ہَن (9)- اتے ایں تقدس دے حوالے نال مذہبی عبادت گاہیں وچ رقاصائیں دے مجسمے بݨاوݨ دا رواج چل پیا اَتے ایں بالآخر اعلیٰ فن دی شکل اختیار کر گھدی۔

موہنجوداڑو دی کھدائی وچوں کئی مجسمے ملین جنھیں وچوں ݙو پجاری اَتے رقاصہ (Dancing girl)خصوصی توجہ دا مرکز ریہن ۔

پجاری (جینکوں پروہت بادشاہ دا ناں وی ݙتا ویندے) دا مجسمہ فن مجسمہ سازی دا مسلمہ طور تے ہک اعلیٰ نمونہ ہے (10)اَتے اینویں کانسی دا بݨیا ہویا رقاصہ دا مجسمہ اپݨی نفاست تے نزاکت دے حوالے نال ماتا دیوی دے اکثرمورتیں کنوں کئی درجہ اعلیٰ اَتے ارفع ہے (11)ماہرین آثار قدیمہ انھیں مجسمیں دی وَل وَل تعریف کیتی ہے۔

’’کانسے دا بݨیا ہویا رقاصہ دا ہک مجسمہ اُنھیں دی فن کاری دا عمدہ نمونہ ہے ۔ مجسمہ موئن جو دڑو وچوں رقبہ ایچ آر دے ہک مکان وچوں چار فٹ چھ انچ دی گہرائی وچوں لبھیئے ۔ ایندے پیر گوݙیں کنوں تلے تُرٹیئے ہوئے ہَن ۔ (ہُݨ لبھ آئین)اَتے اوندی موجودہ لمبائی چار انچ ہے ۔ مجسمہ دا سڄا ہتھ کولھے اُتے ہے ۔ کھٻی ٻانہہ پوری دی پوری چوڑیں نال ڈھکی ہوئی ہے اَتے کجھ اڳوں تے جُھکی ہوئی ہے ۔ کھٻا پیر سدھا اَتے سڄا کجھ وَل کھادی کھڑے ۔ سر کجھ جھکیا ہویا ہے ۔ اَکھیں وݙیاں وݙیاں ہِن ۔ نک کجھ چپٹی اَتے وال گھنگھریالے ہِن ۔(12)

کانسی دا بݨیے ہوئے رقاصہ دے مجسمے جیندے والیں دی آرائش اَتے ݙوجھی سجاوٹ لمے بلوچستان دے کِلی کلچر دیں پکی مِٹی نال بݨیئے ہوئیں مورتیں دے مشابہ ہے ۔ بھرئیے بھرئیے تھوݙیں والی ایہ خاتون آسریلوی نسل نال متعلق لڳدی ہے ۔ آسٹریلوی نسل دے لوکیں دا کالا رنگ اَتے لمے بلوچستان دا پُراݨا ناں ‘گدروشیا‘‘ یعنی کالے رنگ والے لوکیں دا وطن دا آپت وچ تعلق معنی خیز ہے۔(13)

عام طور تے ایں رقاصہ (نچدی ہوئی چھوہِر) دی عمر دا اندازہ پندرھاں سال لایا ڳئے ۔ ایہ مغرور ‘ پُر اعتماد اَتے جنسی عمل دی شوقین لڳدی ہے ۔ 

’’تہذیب سندھ نال متعلق چھوٹیں مورتیں وچوں نچدی ہوئی چھوہِر دا ایہ کانسی دا مجسمہ سب کنوں زیادہ قابل غور ہے ۔ بے باک اَتے شہوت انگیز بالکل ننگی ۔ صرف ڳچی وچ ہک ہار ہے اَتے ٻانہیں وچ کنگݨ۔ اوندا سارا انداز خود اعتمادی دا ہے ۔ سر مؤثر انداز وچ جھکیا ہویا ہے اَتے ٻہوں کاریگری نال بݨایا ہویا چہرہ آدمی واس نمونے دا تاثر ݙیندے۔(14)

عام طور تے ماہرین آثار قدیمہ دا خیال ہے جو ایہ ہک رقاصہ دا مجسمہ ہے لیکن کجھ ماہرین ایں کنوں اختلاف کریندن ۔ او آہدن ’’اساں یقین نال نِسے آکھ سڳدے جو ایہ رقاصہ ہے ۔ لیکن او جیرھا کجھ کریندی پئی ہے اوندے بارے بہتر ڄاݨدی ہے اَتے اونکوں شاندارطریقے نال نبھیندی پئی ہے ایہ مجسمہ کہیں ملکہ دا تھی سڳدے ۔ یا وَل کہیں اہم عورت دا ۔ جیرھی کہیں حاکم قسم دی شخصیت دی مالک ہووے۔(15)

بلاشبہ نچدی ہوئی چھوہِر دا ایہ مجسمہ اوں دور دے فن دا اعلیٰ شاہکار ہے ۔ بلکہ میݙے نزدیک فن رقص دی ایہ تجسیم ہے اَتے ایں مجسمے وچ ݙو وݙے فن رقص اَتے مجسمہ سازی کوں ہک اکائی دی شکل ݙے ݙتی ڳئی ہے۔اینویں پجاری یا پروہت بادشاہ دا مجسمہ وی مجسمہ سازی دے فن دا کمال ہے ۔

’’مجسمیں وچوں سب کنوں زیادہ اہم ڈی ۔ کے ایریا وچو ںلبھیا ہویا پروہت یا پجاری دا مجسمہ ہے ۔ جیرھا ست انچ لمبا ہے ۔ ایندا نچلا دھڑ غائب ہے ۔ ایہ ہک چادر ویڑھی ٻیٹھے ۔ جیندیاں کنیاں مُڑیاں ہوئیاں ہَن اَتے کھٻے مونڈھے توں چادر سچی ٻانہہ دے تلے ٻئی ہے ۔ ایند اُتے تبت طرز دی نقاشی ہے ۔ مجسمے دی داڑھی خشخی اَتے اتلے تھوݙ منے ہوئے ہِن اَتے اَکھیں ادھ کھلیاں ہِن ۔ کہیں زمانے وچ ایندے اندر سپیں دے ٹکڑے لڳے ہوئے ہوسن ۔ نک اوسط درجے دا ہے جیرھا کافی اندر پیٹھے ہوئے متھے وچ سِدھا رُمبیا کھڑے ۔ منہ درمیانی درجے دا ہے ۔ تھوݙ موٹے ہِن ۔ سر دے اَدھ وچ سیندھ نکھتی ہوئی ہے ۔ اَتے سر دے چارے پاسوں ہک پٹی ٻدھی ہوئی ہے ۔ جیویں متھے دے درمیان وچ ہک گول جیہاں چھلا بݨیا ہویا ہووے ۔ ایں طرح ہک گول چھلا سڄے ہتھ تے ٻدھیے ہوئے سادے بازو بند وچ وی ہے ۔ کن دے تلے ݙو سوراخ ہِن جنھیں وچ ہار یا ڳچی دا کوئی ٻیا ڳاہݨاں پاتا ویندا ہوسی ۔ ایہہ مجسمہ سنگ تراشی دا اعلیٰ نمونہ ہے ۔(16)

’’نچدی ہوئی چھوہِر‘’ دا مجسمہ کوئی سدھی سادی کانسی تراشی نئیں بلکہ ایہ ہک اینجھا مجسمہ ہے جیرھا چھوہِر دی نچݨ دے صورت حال ‘ کیفیت اَتے واقعے کوں بیان کریندے ۔ نچدیں ہوئیں اپݨے اعضا دی حرکت ‘ سِر دا تھوڑا جیہاں نخرے دے انداز وچ جِھکا کرݨ ‘ اپݨے سڄے پیر کوں اڳوں تے اَتے کھٻے پیر کوں مروڑ تے رکھݨ ‘ چہرے تے بلا دی خود اعتمادی ‘ ہک ٻانہہ کولھے تے اَتے چوڑیں بھری ݙوجھی ٻانہہ دا خمیدہ گوݙے اُتے رکھݨ اَتے ڳاہݨے نال لَݙیا ہووݨ اَج دی جنوبی ایشیاء تے پاکستان دیں کئی رقصائیں دے انداز وچ ݙٹھا ونڄ سڳدے ۔ ایہ مجسمہ رقص دے ہک واقعے دی پوری تجسیم ہے ۔ ایندے علاوہ عورت خصوصاً رقاصہ دے مزاج دا ناز اَتے ننگا رقص ناظرین کوں بے خود کر ݙیوݨ دی نفسیاتی ہنر مندی دے علاوہ اُنھیں دی جنسی کمزوری کنوں فائیدہ چاوݨ دی ہوشیاری وی ظاہر کریندے۔

سدھی سادی پورٹریٹ بݨاوݨ یا کہیں شخص دا مجسمہ بݨاوݨ دی بجائے کہیں صورت حال یا واقعے دی تجسیم اعلیٰ فن دی نشاندہی کریندے ۔ جتھو ںایہ ظاہر تھیندے جو نہ صرف مجسمہ ساز وݙا فن کار ہا بلکہ وادی سندھ وچ ایہ فن وی اپݨے اعلیٰ مرتبے تے فائز ہا ۔ 

’’نچدی ہوئی چھوہِر‘‘ بارے جیویں جو اُتے آئے کجھ محققین دا خیال ہے جو ایہ ملکہ یا کہیں معتبر عورت دا مجسمہ ہے ۔ میݙے خیال وچ درست کائنی ۔ میں اُنھیں علماء نال اتفاق کرینداں جیرھے جو اینکوں رقاصہ اَہدن ۔ کیوں جو ایہ ہک ننگی عورت دا مجسمہ ہے ۔ جݙاں جو اوں وقت دے معتبر لوک کپڑے استعمال کریندے ہَن ۔ جیویں جو پجاری دے مجسمے وچ اوندے جسم تے چادر ہے ۔ کیوں جو اوں وقت پجاریں کوں سماج وچ اعلیٰ رُتبہ حاصل ہا اَتے رقاصائیں کوں او مقام حاصل نہ ہا ۔ اِت واسطے ہک تاں ایہ رقاصہ عام طبقے دی عورت ہے ۔ ملکہ یا معتبر خاندان دی عورت نئیں ۔ کیوں جو ملکہ اَتے معتبر خاندان دی عورت دا ننگا رقص ممکن نئیں لڳدا ۔ ویسے ملکہ دا تصور اِت واسطے وی درست کائنی جو موہنجوداڑو وچ بادشاہت دا کوئی ثبوت نئیں لبھیا ۔ تاہم پجاریں دے وجود کنوں ایہ ثابت تھیندے جو اووقت عبادت گاہیں ہوسن اَتے چونکہ رقص کوں مذہبی حیثیت حاصل ہئی اِت واسطے مندریں وچ رقصائیں یا دیو داسیں دا وجود پاتا ویندا ہوسی ۔

’’دیوتائیں تے روحیں کوں خوش کرݨ واسطے رقص سرود خاص مذہبی اہمیت رکھدے ہَن ۔ چنانچہ وادیٔ سندھ وچوں اینجھیاں مہراں ملیں جیندے وچ ہک آدمی دول وڄیندا کھڑے اَتے کجھ لوک نچدے ہوئے نظر آندن ۔ ہک مہر اُتے ہک آدمی ہک شینہہ اڳوں دول یا مردنگ (ڈھولک) وَڄیندا ݙکھایا ڳئے ۔ ہک مُہر اُتے اَرنے بھنیے دے سامݨے ہک عورت نچدی ݙکھائی ڳئی ہے ۔ ایہ ڳالھ یقین نال نئیں آکھی ونڄ سڳدی لیکن ݙوجھیں قدیم تہذیبیں وچ ایندا وجود اَتے وادیٔ سندھ وچ کانسی دا بݨیا ہویا رقاصہ دا مجسمہ ‘ مردنگ اَتے تھاپ ݙیوݨ والی کھڑتال وغیرہ دی موجودگی ایں ڳالھ کوں تقویت ݙیندی ہے جو رقص اِتھوں دی عبادت دا ہک اہم جزو ریہا ہوسی اَتے دیو داسیاں وی ہوسن۔(17)

نچدی ہوئی عورت دا مجسمہ جیرھی  عمارت وچوں نکھتے اوندے بارے کجھ محققین دا خیال ہے جو او عبادت گاہ ہئی ۔ اِت واسطے اساں آکھ سڳدوں جو ایہ مجسمہ کہیں دیو داسی دا ہے جیرھی اپݨے فن وچ مہارت رکھدی ہئی اَتے ممکن ہے جو ایں حوالے نال ہولے ہولے او کوئی دیوی یا لیجنڈ دا رتبہ حاصل کر ڳئی ہووے اَتے خصوصی طور تے ایندا شاندار مجسمہ تیار کرتے عبادت گاہ وچ سجایا ڳیا ہووے۔

وادیٔ سندھ دی تہذیب دے زوال دے بعد رقص اَتے مجسمہ سازی دا فن آریائیں دے واسطے نال جنوبی ایشیاء وچ پھیل ڳیا ۔ بھارتا منی دی کتاب نیتا شاستر وچ ݙتیاں ہوئیاں رقص دیاں ساریاں قسماں اَتے شیو دیوتا دے رقص دیاں جنبشاں اُتھائوں گھدیاں ڳئین اَتے اپݨے علاقائی حوالے نال تبدیلی دے بعد اَج تائیں رائج ہِن۔

سرائیکی وسیب وچ غنی کٹاݨاں تے خادم کھوسہ دیں سرائیکی جھمر دیاں رمزاں اَتے سخی سرور تے شہباز قلندر دے درباریں تے دھمال نال ملتان دے صادق علی شہزاد (1950ء ……) دے خواجہ فرید والے مجسمے وچ وی وادیٔ سندھ دے آرٹ دا تسلسل نشابر ہے۔

## حوالہ
کتاب: لیکھے، مصنف : محمداسلم رسول پوری، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان