زبان تے اوندا ویورا( زباناں کینویں بݨیاں:مختلف نظریات)

زبانیں دا ویورا ہک ایجھا گُڑنج ہے جیندی تند تند ہک بے نال آڑو ٻٹ ݙسدی ہے ۔ ایں نکھیڑے وچ اساݙی پہلی پَوڑی او ویلا بݨدے جݙاں زبان دا سماج کائنا بݨیا ہئی ۔ انسان بانبڑے ݙیندا گگھ اندھارے غاراں وچ وسدا ہا ۔ لفظاں دے ذائقے اوں اَڄاں کائنا چکھیئے ہن۔ حرفاں دی سونہہ اونکوں کائنا پئی ہئی۔ او چھڑا چکاٹ ٻکاٹ نال اِی اپݨا مدعا بیان کریندا ہئی ۔ دنیا دے سارے چرند پرند اپݨے نرگھٹ توں قسم قسم دیاں ٻولیاں تے اَلا کڈھ تے ہک ݙوجھے کوں ݙر بھَو توں چتویندن یا آپس وچ کوئی خاص ڳالھ سمجھاوݨی ہووے تاں خاص قسم دیاں آوازاں کڈھیندے ہِن۔ بالکل اینویں انسان اپݨی زبان دا آغاز کیتا۔ اڳلے وقتاں دے انسان کوں سب توں وݙا مسئلہ خوراک دا پیش رہندا ہئی ۔ شکار دی ڳول پھرول تے اونکوں حاصل کرݨ تے اوندی حیاتی دا دارو مدار ہئی۔ کیوں جو اَڄاں تئیں اونکوں راہی واہی دی جاچ کائنا تھئی ہئی ۔ ایندے علاوہ سخت تے خراب موسماں دی تکھائی تے اوکھپ اونکوں کستیندی رہندی ہئی ۔ ہک ٻیا وݙا مسئلہ اوندی اپݨی حفاظت دا ہئی ۔ جنگلی جانوراں ‘ قدرتی آفات تے اَݨ چِتے دشمناں توں بچائو اوندیاں سب توں وݙیاں لوڑاں ہَن۔ ݙر ‘ مونجھ ‘ خوشی یا کہیں خاص اطلاع کیتے پُراݨے زمانے دا انسان خاص قسم دیاں آوازاں یا چیکاں کڈھ تے اپݨے سنگتیاں کوں سمجھیندا ہا ۔ اینویں غراہٹ نال وی ݙوجھے تئیں اپݨا مطلب پُڄاوݨ دی کوشش کیتی ڳئی ۔ کافی مُد گزرن دے بعد تے ول ول اِنھاں مخصوص آوازاں کوں دُہراوݨ نال اوں وسیب دے انسان اے ٻلارے سمجھݨ لڳ پے جو ݙوجھے بندے کوں ایں ویلے کہیں درندے کنوں خطرہ ہے ۔ اونکوں کہیں مدد دی لوڑ ہے ۔ اوندی خوراک مک ڳئی ہے یا اونکوں کتھاہیں شکار لبھیئے ۔ او جوابی آوازاں تے چیخاں نال اونکوں اوندی ڳالھ دا وَلدا ݙیندے ہَن۔ اے خاص غراہٹاں ‘ ٻلارے تے چیخاں قدیم زمانے دی سب توں پہلیاں زبان ہن۔ ہولے ہولے انھاں بے ہنگم آوازاں وچ موقع محل دی نسبت نال تاثر وی پیدا تھیندا ڳیا۔

زبان دے کجھ ماہراں دا خیال ہے جو سب توں پہلوں ہتھ ‘ چہرے تے بُت دے ݙوجھے حصیاں نال کیتیاں ڳیاں شارتاں زبان دا منڈھ بݨیاں۔ جݙاں لفظ نہ ڄمیے ہَن تاں اوں وقت دا گنگ دام انسان اپݨی ڳالھ سمجھاوݨ کیتے کجھ خاص قسم دے اشارے کریندا ہئی ۔ اوں اپݨیاں بݨیادی لوڑاں دے اظہار کیتے کجھ شارتاں پکا گھدیاں ہَن۔ اے شارتاں ہولے ہولے ہک توں ٻئے انسان تئیں پُڄدیاں ڳیاں تے ایں طرحاں اے مخصوص اشارے پرے پرے تئیں سُنڄڑیندے گئے۔

جی بت دے ڳانڈھے دیاں حاجتاں ودھدیاں ڳیاں ۔ قدیم زمانے دا انسان ویلے دے نال نال اڳونہاں تھیندا ڳیا ۔ آپس دے میل جول نال ڈھیر سارے لوکاں ‘ چیزاں دے مشترکہ ناں مقرر کر گھدے ۔ اشاریاں تے آوازاں تے اتفاق کر گھدا تے کافی لوک انھاں کوں ہکو جیہاں سمجھݨ لڳ پے۔ ایں طرح ہزاراں یا لکھاں سال پہلے زبان دا سماج وجود وچ آیا۔ انسان چنگی طرحاں ٻولݨ کݙݨ سکھیا ایندا پکا ݙس اَڄاں تئیں انسانی تحقیق نی لا سڳی۔

یورپ دے ڈھیر سارے سیاݨے زبان بݨݨ دے ایں قیاس تے یقین رکھدن ۔ انھاں وچ پسگٹ ‘ نائر تے میکس مُلر قابل ذکر ہن ۔ ایں توں ہٹ تے وی کجھ نظرئیے پیش کیتے ڳن ۔ جیڑھے اساݙی عقل نی لڳدے ۔ یسپرسن دا آکھݨ ہے جو پہلے پہل ٻولی وچ وݙے وݙے ٻول ہوندے ہن ۔ جینکوں قدیم زمانے دا انسان ڳا تے پیش کریندا ہئی ۔ او خوشی تے سرمستی وچ انسان دے گلے وچوں نکلݨ والی گنگناہٹ کوں ٻولی دی بݨیاد بݨیندے۔ اینویں ہک ٻئے ماہر ڈاکٹر الگزنڈر مرے ’’یورپی ٻولیاں دی تاریخ‘‘ وچ آہدے جو ابتدا وچ نو ٻولیاں ہن جیڑھے چھڑی ہک ٹک تو ں نکھتے ہَن۔ انسان کئی پیڑھیاں تئیں انھاں کوں جو ورتیندا رہیا تے ول آہستہ آہستہ ایندے وچ وادھا تھیندا ڳیا۔(1)

اساݙے ہک ملکی ماہر لسانیات ڈاکٹر سہیل بخاری زبان دے آغاز بارے انھاں سارے نظریات کوں منݨ توں انکاری ہن۔ او اپݨی کتاب ’’اردو کا روپ‘‘ وچ وݙی تفصیل نال انھاں قیاساں کوں رد کریندن تے اپݨا ہک نویکلا نظریہ پیش کریندن کہ جینویں سڄل ڄایا ٻال  مختلف چیزاں کیتے شروع شروع وچ نویکلے لفظ گھڑیندے ۔ پاݨی کوں بو آہدے ۔ کھیر کوں بھا پا تے وݙے وی آسانی نال اوندی ڳالھ سمجھݨ لڳدن ۔ او جوں جوں وݙا تھیندا ویندے ‘ اوندے لفظ درست تھیندن ویندے تے آخر کچی زبان توں او ہک پکی زبان تئیں پڄ ویندے ۔ اینویں زباناں دا پہلا پِڑ ٻدھا ۔ او آہدن:

’’شارت ، چیک تے ٻولی من دی سوچ ݙسݨ دے اَنج اَنج ڈھنگ ہِن جیڑھے انسانی سماج وچ سدا توں نال نال لڳے آندن۔ نہ کوئی ہک وݙجھے دے پچھوں آئے نہ کوئی ہک ٻئے توں نکلیئے ۔ چیک تے ٻولی ݙوہیں اِی معنی دار ہوندن۔ پر انھاں وچ بݨاوٹ دا فرق ہوندے ۔ چیک دے ٻول ہک ݙال تے اساݙی ٻولی دے ٻول ٹک جوڑ ہوندن۔ جینویں ہر اَیاݨا ٻال پہلے پہل پورا ٻول ٻولیندے تے ٻول کوں آوازاں وچ ونڈݨ دا کم ٻہوں بعد وچ شروع کریندے اینویں اِی انسانی سماج وی پہلوں پہل ایجھی ٻولی نال کم چلایا جیندے ٻول ہک ݙال ہوندے ہَن جیڑھے اَڄ وی تھوڑے ٻہوں ہر ٻولی وچ ڳولیئے ونڄ سڳدن۔ ایندے پچھوں اوںٻولاں کوں آو ازاں وچ ونڈ ونڈ تے آوازاں توں ٻول بݨائے تے کچی تے ہک ݙال ٻولی توں پکی تے ٹک جوڑ دی بݨیاد رکھی تے ایہوپکی تے ٹُک جوڑ ٻولی اساں سب اَڄکل ٻولیندے پے ہیں۔‘‘(2)

زبان دے آغاز بارے انھاں سارے نظریات دے ویورے دے بعد اساں آکھݨ چاہندے ہَیں جو زباناں اَڄ تونیں جو ٻہوں ترقی کر ڳن ہک ٻئے دے میل جول نال ‘ ہک ٻئے کوں ݙے گھن تے ٻہوں سارے خالی گتھے پوریج ڳن۔ اُلخاںمُلخاں دیاں زباناں آپت وچ مدتاں تونیں لفظاں دے وٹاندرے کیتے ۔ویلے دے نال نال نویں نویں لفظ گھڑیج تے زباناں وچ شامل تھیندے ریہے مگر لفظاں دے ایں اَݨ کُھٹ سمندر دے باوجود شارتاں تے بے لفظ آوازیں دی زبان تے اوندا سماج انسانی وسیب وچ اونویں لڳا آندے۔ اے صوتی ‘ عضوی تے حرفی اشارے اساݙی روزمرہ زندگی وچ ٻہوں وݙا حصہ رکھدن۔ دنیا دی ہک پروبھری چنڈ وچ وَسݨ والا بندہ جیڑھے ٻئے کہیں اَݨ سونہیں خطے دے بندے نال ملدے تاں ایہے اشارے اوندی زبان دا کم ݙیندن۔ ایندے علاوہ بے شمار بے لفظ آوازاں ایجھے سوہݨپ نال ݙوجھے تئیں مقصد پُچیندن جینویں زبان دا کوئی باقاعدہ لفظ یا جملہ ۔ سرائیکی زبان کیوں جو ہک قدیم زبان ہے ۔ ایندے واسیاں اظہار دے ایں قدیم انداز کوں اَڄاں تئیں اپݨے اندر سانبھیا ہویا ہے ۔ سرائیکی وسیب وچ ورتیندے ۔ بے شمار صوتی ‘ عضوی تے حرفی اشاریاں توں اے معلوم تھیندے جو ایں زبان ٻولݨ والے لوکاں دا ڳانڈھا اَڄ تئیں عہد قدیم نال ٻہوں گھاٹا ہے ۔ زباناں دے ایں ترقی یافتہ دور وچ ہُݨ تئیں لفظ عجیب و غریب آوازاں تے اشارے اتھاں اظہار دا ہک ٻہوں وݙا وسیلہ ہن۔(3)کہیں کوں انکار کرݨا ہووے تاں نہیں یا نہ آکھݨ دی بجائے سر ہلا تے نفی دا اظہار کیتا ویندے ۔ ایں عضوی اشارے دے علاوہ ݙٹکار کوں وی استعمال کیتا ویندے۔ اے صوتی اشارہ وی ’’نہیں‘‘ دے مفہوم وچ استعمال تھیندے۔ کہیں کوں بھڄانوݨاں ہووے تاں اونکوں ݙٹا ݙتا ویندے۔ اینویں حرفی اشاریاں وچ کاں کوں اُݙاوݨ کیتے ݙو ݙو یا کو کو آکھیا ویندے۔ عضوی اشاریاں وچ چپٹی وَجا تے جلدی یا فٹا فٹ چتوایا ویندے ۔ کہیں کوں لعنت ملامت کرݨی ہووے تاں پنجے انگلیاں تریڑ تے بُجا ݙتا ویندے۔ اینویں شکوے اُلانبھے کیتے ہک انڳل کھڑی کیتی ویندی ہے ۔ ایں توں علاوہ اَکھ ‘ چپ ‘ سر ‘ مونڈھے ‘ پیر تے ‘ بت دے ݙوجھے حصیاں کوں ہلا جلا تے مخصوص قسم دے اشاریاں نال اظہار تے مقصد حاصل کیتے ویندن۔ حرفی اشارے وی عام استعمال تھیندن۔ ہوں ۔ ہاں یا اُوں ۔ہوں ۔ افسوس واسطے اوہے ۔ اُف ۔ کُتے کوں سݙݨ کیتے تواو ۔ تو او۔ چڑیاں یا جھار اُݙاوݨ کیتے ہو۔ ہو ۔ ہا ہا ۔ کُتے کوں اُلی ݙیون کیتے جو او ۔ چور کوں وٹھے ’’وٹھو وٹھو ‘‘ ۔ اُٹھ کوں ٻلہاوݨاں ہووے تاں ’’ہُش ہُش‘‘ ۔ مینہ کوں پاݨی پلاوݨ کیتے ’’چھی چھی‘‘ ۔ ایں طرح دے بے شمار اشارے اِتھاں رائج ہن۔ چس دی ڳالھ اے ہے جو بعض اوقات لفظ تے اشارے ݙوہیں کٹھے وی استعمال کیتے ویندن۔ آکھݨ دا مقصد اے ہے جو انسانی اظہار دے اے پُرانے سنگتی اَڄاں تئیں انسانی وسیب وچ ورتیندے پن تے لڳدے ہمیشہ ورتیندے رہسن بھانویں زباناں کتنی ترقی کیوں نہ کر ونڄن۔ جوں جوں دنیا ترقی کریندی ویسے زباناں دے دامن وی وسیع تھیندے ویسن۔ انھاں دے گھیر پھیلدے ویسن تے انسان جیڑھا جو لفظ دا محتاج ہے ،ٻول دے وکیڑ وچ وکڑیندا ویسے ۔اینکوں دنیا تے کھنڈیاں ہزاراں زباناں تے ٻولیاں تنگ ݙسسن۔ ہُݨ تئیں ہک اندازے موجب پوری دنیا وچ ست ہزار باقاعدہ زباناں موجود ہن۔ صرف براعظم امریکہ وچ ݙو ہزار دے قریب مختلف زباناں ٻولیاں ویندن۔ آسٹریلیا وچ پنج سو باقی ایشیاء افریقہ براعظم یورپ دے لوک ٻولیندن۔ (4)ماہرین لسانیات انھاں زباناں دی اٹھ وݙے لسانی گروپاں وچ ونڈ کریندن۔ دنیا دی ہر زبان تے ٻولی دا اپݨا ہک علاقہ تے وسیب ہے اوندا مزاج اپݨا ہے ۔ ٻولی ہمیشہ اپݨے تل وچ وَسدی ہے جینکوں اوندا تل وسیب یا دیس سݙیا ویندے۔ سرائیکی زبان جانچݨ توں پہلے اساکوں اوندے دیس دی تاریخی تہذیبی تے ثقافتی پھرول کرݨی پوسی۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان