ظامی بہاولپوری دے لسانی نظریات

زبان دے پیدا تھیوݨ دے متعلق ظامیؔ بہاولپوری دا نظریہ ہک عجب جیہا نظریہ ہے او اَہدن جو جݙاں کنوں کوئی ملک آباد ھے اُتھاں آدمی وی آباد ہِن ، تے جتھاں آدمی آباد ہن ، اُتھاں کوئی زبان وی مروج ہوسی ، چاہے ایہ اصلوں ابتدائی حالت وچ وی کیوں نہ ہوسی۔

سرائیکی زبان دی ابتداء اُوں وقت کنوں کیتی ونڄݨی چاہیدی ہے جݙاں کنوں حقیقی انسان یعنی بابا آدم اَتے امّاں حوّا برصغیر پاک و ہند دی سر زمین کوں اَپݨاں ٹکاݨاں آن بݨایا ہا ۔ ایں ڳالھوں برصغیر پاک و ہند دُنیا دی سب توں پہلی تے قدیم ترین آبادی قرار ݙتی ونڄ سڳدی ہے ۔ کیوں جو بابا آدم تے اَمّاں حوّا سب توں پہلے سراندیپ وچ آ لَتھّے ہَن ، جہڑا جوں اُوں وقتاں برصغیر پاک و ہند دا ہک حصّہ ہا ۔ ایں ڳالھ دے حوالے اسلامی کتاباں وچ وی مِلدن۔

دنیا دیاں شروع دیاں زباناں شروع وچ محض اشارات تے حرکات دا مجموعہ ہوندیاں ہَن ۔ کجھ بے معنی جیہیں لفظ یا حرف وی شامل تھی ویندے ہَن ، تے وَل کئی مرحلیاں کنوں بعد زباناں باقاعدہ وجود وچ آ ویندیاںرِیہن ۔ سرائیکی زباناں وچ ایں طرح دے ابتدائی تے قدیمی اشارے ، حرکات تے الفاظ وݙی تعداد وچ اَڄ وی مِلدن ۔ جہڑے سرائیکی دے ہِک قدیم ترین تے شروع دیاں زباناں وچوں ہووݨ دی ہک وݙی دلیل وی ہے ۔ اَڄ وی اساں کہیں ڳالھ دا یا کم دا انکار کریندے ہیں تاں سڄے کھٻے پاسے سر ہلا چھوڑیندے ہیں ، آہیں کرݨی ہووے تاں اُتے کنوں تلے تے تلے کنوں اُتے ہلیندے ہیں۔ ایویں حرکات وچوں بُجہّ ݙیوݨ دا عمل وی لعنت تے نفرت دے اظہار دی ہک حرکت تے صورت ہے ،وغیرہ وغیرہ ۔ ایویں حروف وی ݙیکھ گھنو ۔کُتّے کوں آپ دو سݙݨ کیتے تواو تواو، ککڑ کوں سݙݨ کیتے آہ آہ ۔اُٹھ کوں ٻہݨ کیتے ہُش ہُش تے ݙاند کوں وَلاوݨ کیتے تے ، تے یا کھٻی کھٻی آکھیا ویندے تے سُݨݨ والا اوکوں سمجھدے تے اوندے مطابق عمل کریندے ۔ حالانکہ ایہ لفظ اونویں تاں بے معنے ہِن۔

ٻس سرائیکی زبان وی ، جہڑی جو سرائیکی ٻولݨ والیاں اوّلین آبادکاراں دی زبان ہے تے اُنھاں دے ٻولݨ نال وجود وچ آئی ہئی ۔ دُنیا دی ہک قدیم ترین اوّلین زبان ہے تے اَڄ وی زندہ ہے تے پائندہ ہے ۔ او لوک خود اِی ایں زبان سرائیکی دے موجدِ ہَن ۔اَتے خود اِی ایکوں وَدھاوݨ تے ٹھہاوݨ والے ہَن ۔ ایہ ٻئی ڳالھ ہے جو بعد وچ اِتھاں آ تے حملے کرݨ والیاں قوماں ، ویلے کویلے آپݨی آپݨی زبان نال سرائیکی کوں متاثر کریندیاں رِیہن ، تے ٻیا ایہ جو زمانے زمانے دے تقاضیاں نال ایندے وچ وی قسم قسم دیاں تبدیلیاں وِی تھیندیاں رِیہن۔

بابا آدم تے امّاں حوّا دے ایں زمین تے آ آباد تھیوݨ دے بعد ہک روایت ایہ وی ہے جہڑی محققین دے حوالے نال پُڄی ہے جو ہک زمانے برصغیر پاک و ہند دے شمالی علاقے وچ ہک موکلا تے جِھکاّ سمندر ٹھاٹھاں مریندارِیہے۔اُنھاں ݙینہاں بس دکن والے پاسے خشک علاقہ موجود ہا تے او افریقہ ، آسٹریلیا ، لنکا تے ہندوستان دے کئی علاقیاں توڑیں دَرگھا ہویا ہا ۔ شروع زمانے وچ آسٹریلیا دے قدیم ترین باشندے جیویں جو سنتھال ، بھیل ، گونڈ وغیرہ دے ناں دیاں قوماں آسام بنگال وچ آ رِیہن تے وَل اُتھوں وَدھدیاں وَدھدیاں وادیٔ سندھ وچ آ وَسئین، سنتھال زبان وچ اَڄ وی آسٹریلیا دی زبان دے لفظ مل ویندن تے سرائیکی وچ وی!

ٻئی روایت ہے جو قدیم ترین جہڑی قوم وادیٔ سندھ وچ آئی ہئی ، اوپشاج سݙیندی ہئی ۔ ایہ لوک زیادہ تہذیب یافتہ یعنی تمیز والے نہ ہن۔ ایں واسطے اِتھوں دے نسبتاً زیادہ مہذب لوک انھاں کوں پشاج بمعنی بوز ، بدتمیز وغیرہ سݙیندے ہن ، تے انھاں دے قبیلیاں دیاں مختلف زباناں کوں دار درک للسنہ سݙیا ویندا ہا۔

مغربی تحقیقین سرائیکی زباناں کوں وی دردائی یا پشاجی خاندان دیاں زباناں وچوں ظاہر کیتے ، اَتے لکھئے جو دردیٔ زبان ٻولݨ والے پشاج لوک ہک ہزار سال قبل مسیح بلکہ ایں کنوں وی پہلے افغانستان کنوں تھیندے ہوئے ۔ برصغیر دیاں شمال دیاں پہاڑیاں وچ آ داخل تھئے ، تے وَل اَٹھویں صدی قبل مسیح وچ ایہ لوک ہولے ہولے وادیٔ سندھ دو آ وڑیے ۔ اُنھاں دے اِتھاں آوݨ تے سرائیکی تے سندھی زباناں ٻہوں متاثر تھیاں ۔

آریہ قوم جݙاں برصغیر پاک و ہند وچ آئی ، تاں اِتھاں ناگا تے پشاج قوماں آباد ہَن تے انھاں دیاں زباناں دردائی السنہ سݙیندیاں ہَن۔

ماہرین لسانیات دیاں تحقیقات دی رُو نال کشمیری ، سندھی ، سرائیکی وغیرہ زباناں کوں وی دردائی یا داردرک السنہ سݙیا ویندا ہا۔

ظامیؔ بہاولپوری ایں نظریے نال اتفاق نھیں کریندے ، او آہدن جو سرائیکی کوں دردی زباناں یا پشاجی زباناں نال کوئی تعلق کائنی ۔ انھاں آپݨے ایں نظریے کوں ایجھاں زباناں دے قواعد اَتے انھاں دے اشتراک دے اصولاں دے حوالے نال آپݨے نظریے کوں تقویت پہنچائی ہے۔

ظامیؔ بہاولپوری اَہدن جو دراوڑی کوئی مستقل زبان کائنی ، بلکہ کہیں مستقل زبان دی وِڳڑی ہوئی شکل ہے ، بہرحال ایہ منیندِن جو دراوڑی وادی سندھ دی قدیم زبان ہے ۔ جہڑی جو آپݨے کنوں پہلے دی تے قدیم تر زبان شورسینی کنوں پیدا تھئی ہے ۔ ایہ زبان آپݨے زمانے وچ برصغیر پاک و ہند دے ٻہوں سارے علاقیاں وچ کھنڈی ہوئی ہئی۔پر او ایہ وی اَہدن جو دراوڑی کوں سندھی تے سرائیکی اُتے کوئی فوقیت حاصل کائنی۔

شورسینی زبان دے متعلق اَہدن جو اوّلین آریاواں دے بعد دیاں آوݨ والیاں آریائی ٹولیاں ، شورسینی ٻولیندے ہَن۔

کجھ ماہرین لسانیات ایہ وی آکھئے جو وراچڈہ سندھی اَتے سرائیکی دی سکّی ما ہے ۔ شورسینی نانی ہے تے رڳ وید والی سنسکرت ایندی پڑ نانی ہئی۔ ظامیؔ بہاولپوری ایں نظریے کوں بالکل غلط قرار ݙیندے تے اَہدن جو جنھاں آثاراں اُتے سرائیکی دا اِنھاں لسانی خانداناں نال ڳانڈھا ڳنڈھیا ویندے ایہ بالکل بیکار تے ناقابل اعتبار ہِن ۔ اُنھاں وراچڈہ زبان کوں مَنیا وی نہ ہا۔

جَیں حد توڑیں ٻنھاں زباناں دا سرائیکی اُتے اثر مرتب تھئے ۔ ظامیؔ بہاولپوری اوکوں منیندِن تے آہدن جو زمانے دا ہک ایہ قدیم تے عالمگیر دستور ہے جو حملہ آور قوماں فاتح بݨ تے محکوماں کوں مُلکوں کڈھ نھیں ݙیندیاں تے نہ قتل کر چھوڑیندن بلکہ انھاں دی دلجوئی کریندن، تے محکوماں نال چنگا رابطہ رکھیندن۔ حکمران قوماں دے ایں رابطے تے تعلق دی وجہ کنوں محکوم لوکاں دی زبان تے ثقافت محفوظ رہ ویندی ہے تے ول بیرونی اقوام تے مقامی لوک ہِک ٻئے دی زبان تے ثقافت کنوں متاثر وی تھیندے رہندن۔

جنھاں زباناں دے وجود یا حیثیت دے متعلق ظامیؔ بہاولپوری تے اعتراض کیتِن تاں جتھاں اُنھاں ٻیاں دلیلاں ݙتن ، اُتھاں آپݨے ہک سوال کوں کھڑا کرتے آپݨی لسانی مہارت تے نظریاتی تقویت دا اظہار وی کیتے۔

او آہدن جیکر ایہ من گھدا ونڄے جو سرائیکی زبان دردیٔ یا پشاجی زبان دے خاندان وچوں ہے ۔ جہڑی جو پندرہ سو سال قبل مسیح کنوں وی پہلے معرض وجود وچ آئی ہئی ، یا ایہ سمجھیا ونڄے ، جو ایہ زبان قدیم شورسینی زبان دی کوئی وِڳڑی ہوئی شکل ہئی ۔ تاں وَل ایہ سوال پیدا تھیندے جو دردیٔ یا آریائی زباناں جݙاں اتھاں آیاں ہن ، تاں انھاں کنوں پہلے کوئی زبان دل نہ ٻولی ویندی ہئی؟

اِتھوں دے قدیم لوک گُونگے ہن؟ یا حملہ آوراں آ تے قدیم لوکاں کوں اُنھاں دی زبان سمیت ملک کنوں کلیتہً کڈھ چھوڑیا ہا ۔ یا ساریاں کوں قتل کر چھوڑیا ہا جیکر ایویں کیتا ہانے تاں وَل اُنھاں فاتحین محکوماں دے بغیر حکومت کیندے اُتے کیتی ہوسی؟ کون اُنھاں دی رعایا ہوسی یا چاکر بݨ تے ٻنھاں دی خدمت داری کیتی ہوسی؟ انھاں سوالاں دے حوالے نال ظامیؔ بہاولپوری ڈِھلے پھلے نظریاں تے روایتاں کوں اُݙا پُݙا ݙیندے!

بہرحال ظامیؔ بہاولپوری آپݨے نظریے تے زور ݙیندے جو سرائیکی وادیٔ سندھ دے قدیم لوکاں دی زبان ہے تے قدیم کنوں ہے ۔ البتہ ایہ ٻئی ڳالھ ہے جو بیرونی زباناں سرائیکی اُتے ضرور اثر سٹیندیاں رِیہن ۔ تے ایندے وچ تبدیلیاں کریندیاں رِیہن ۔ وَل وی ایں زبان آپݨی انفرادیت تے حیثیت کوں قائم رکھیئے تے اَڄ توڑیں زندہ ہے قائم ہے تے انشاء اللہ قائم رہسی!

## حوالہ
کتاب: سرائیکی لسانیات۔ مصنف: دلشادؔ کلانچوی. ترتیب و پیشکش: ظہور احمد دھریجہ.چھاپہ خانہ جھوک پبلشرزملتان 2019ء