open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
قصّے کہانیاں

اسیݙے وسیب دیں وستیں اِچ ٹیلیویژن تے ریڈیوعام تھیوݨ کنوں پہلے اینویں ہوندا ہا جو نِکے ٻال اَپݨی نانی یا ݙاݙی کنوں کوئی نہ کوئی قصّہ سُݨ تے سُمدے ہن نانیاں تے ݙاݙیاں نِکے ٻالیں کوں جیرھے قصّے سُݨیندیاں ہِن اُنہیں اِچ ’’جِن‘‘ بھوت ‘ پریاں دِھ‘ جادوگر‘ جوڳی ‘ جنگل ‘ اِچ رہݨ آلے زناوریں تے پکھی ہوندے ہِن ۔ بندے کوں حیاتی گزارݨ دے بارے کئی نہ کئی ’’مَت‘‘ مِلدی ہئی ۔ بندہ جیرھے ویلھے نِکا ٻال ہوندے اوندا نشوم تے سِدھا سادا ذہن ہر ڳالھ من گھندے اَتے ایہے قصے کہانیاں شیت اونکوں ہمیشہ یاد رہ ویندین ۔ اساں نِکیں لا ایجھے قصے کہانیاں سُݨدے ہاسے ۔ ریڑ کر تے رُس تے ضد کرتے کوڑی مچی کوڑیج کراہیں ہُݨ وی کݙاہیں اَپݨا ٻلپݨ یاد اَمدے تاں اَدھے سِدھے سادھے قصّے اوہے چھوٹیاں چھوٹیاں کہانیاں یاد آ ویندین۔ اَڄ ایہو جہے ہک ݙوں قصّے پڑھو شیت تُساں وی چھوٹیں لا اَپݨی نانی ‘ ݙاݙی یا اَماں سَیݨ یا دَئی مَئی کنوں سݨیے ہووِن۔

ہک شکاری ’’کوڑکی‘‘ اَݙی۔ تتر پھس پیا ۔ شکاری اونکوں چا تے گھر ݙے ونڄݨ کیتے روانہ تھیا تاں ’’تتر‘‘ آکھیا شکاری آ ! میݙی ڳالھ سُݨ تے مَن فیدے اِچ رہسیں۔ شکاری آکھیا آکھ کیا آکھدیں؟ مَن گھنا یا نہ مناں میݙی مرضی تیݙی ڳالھ سُݨ تے تیکوں وَلدی ݙیساں توں ڳالھ کر ۔‘‘ 

تتر آکھیا ! توں میکوں نہ کونہہ ‘ چھوڑ ݙے ۔ وَل توں کوڑکی دی جھاہ تے وݙا ڄال وِچھاویں میں داݨہ چڳواوݨ دے بہانے ٻہوں سارے تیتریں کوں ٹھڳلا تے اُتھاہیں گھن آئوساں توں ڄال دی ورھی چِھک انہیں کوں پھسا گھنیں۔‘‘

شکاری کھل پیا تے آکھیُس جو جیرھا غدار اپݨی جان بچاوݨ دی خاطر اَپݨے ٻہوں سارے بھرانویں ‘ سنگتیں ساتھیں تے رَل وَسدیں دا ’’ویری‘‘ بݨ انہیں کوں پھساوے او ہئیں لائق کائنی جو اونکوں بخش کراہیں چھوڑ ݙتا ونڄے۔

…………

ہک رڑھ رہکی کرݨ آلے ڄٹ کوں ’’کونجاں‘‘ کک کیتی رہندیاں ہَن ۔ کٹھیاں تھی تے آون ہا تے اوندی رادھی ہوئی رَڑھ اِچ لہہ پَوِّن ہا وݙی خینس کرن ہا ۔ روز ݙیہاڑی دے اُڄاڑے کوں ݙہدیں ہوئیں اوں پکیں دھاڳیں دا وݙا ڄال وُݨیا ‘ ڄال وُݨ کراہیں رڑھ اِچ کھنڈا تے ‘وِچھا چھوڑیُس ۔ آپ ہک وَݨ تلوں کِنی تے تھی لُک ٻیٹھا ۔ کونجیں دی قطار آ لتھی ۔ سبھے کونجاں پھس ڳیاں ۔ شامت دا ماریا ہک بَگ اِی انہیں نال آ پھتا ۔ ڄٹ جیرھے ویلھے اونکوں کوہݨ کیتے کاتی کِلاوݨ پیا تاں بگ آکھیا توں میکوں چھوڑ ݙے میݙا کوئی ݙوھ کائنی میں تاں مچھیاں کھمداں ۔ میں وݙا نیک پکھی ہاں ۔ ہک ڄنگھ تے کھڑا َکھیں مُوٹ تے عبادت کرینداں ۔ ہِیں سانگوں میکوں ’’پڳلا بھگت ‘‘ اَکھیندن میں تاں اُونویں تیݙی رڑھ اِچ آ ڳیا ہَم ۔ اَڄ پہلی واری میݙا آکھیا مَن میکوں چھوڑ ݙے ۔ ڄٹ اونکوں ولدی ݙتی میں من گھنداں توں بدمعاشیں نال پکڑیج پیں تیکوں بُری صحبت تے بُری سنگت دی سزا تاں بھڳتݨی پوسے۔

…………

سیالے دی رَت ہئی پالا پَمدا پیا ہا ۔ ہک’’ تݙا ‘‘ اَپݨے پڑیچیں کویلیں کنے لنگھ ڳیا تے اُنہیں دی منت ونڄ کیتُس جواو اونکوں کھاوݨ کیتے شئے ݙیون کویلیں اوں کنوں پُچھیا جو او آپ گزریل ہُنالے دی ساری مُداِچ کیا کریندا رہ ڳے ۔ جو ہُݨ اوں کنے اَپݨے کھاوݨ کیتے وی کجھ کائنی اَتے او بُکھ کنوں لاچار تھی کراہیں پِݨݨ منگݨ آڳے ۔ تݙے آکھیا جو اونکوں ڳاوݨ دا وݙا شوق اے ۔ ہُنالے کوں او گاندا رہ ڳے تے سیالے کیتے کھاوݨ دی کوئی شئے کٹھی کر تے کائنسی رکھی ۔ کویلیں اونکوں آکھیا جو جݙاں او ڳمدا رہندا ہا او (کویلیاں) سیالے کیتے اَپݨی کھاد خوراک دے بندوبست کرݨ اِچ رُجھیاں رہندیاں ہن ۔ انہیں اونکوں آکھیا ہُنالے اِچ ڳمدا رہ ڳے تاں ہُݨ سیالے اِچ نچے۔

19دسمبر1990ء

## حوالہ
ٻٹ کڑاک، مصنف: انیس دین پوری۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
چَھٹی‘ جھنڈتے فتویٰ

اَڳے اِیئیں ہوندا ہا جو اساں سرائیکیں اِچوں کہیں دے گھر ’’سِکدیں لُہندیں‘‘ دا ٻال ڄاوے ہا تاں اُوندی ’’چَھٹی‘‘۔ ݙاڈھی دھوم دھام نال تھیندی ہئی ایہا خوشی ٻال دے ’’نانکیں‘ݙاݙکیں‘‘ تے اپݨے دان خان تے خویش قبیلے دے لوکیں دی ہوندی ہئی ۔ ٻاہر دی کانڈھ ٻہوں گھٹ ہوندی ہئی نِکے دی ماء تے پیئو دے خُلق آلیاں بھیݨیں بھرانویں کوں وی ’’کانڈھا‘‘ ہوندا ہا ’’نیڑے آلیں‘‘ حق ہمسائیں کوں وی سݙ گھندے ہَن ۔ ٻال دے ڄاوݨ کیتے مَنت مَنی ہوئی ہووے ہا تاں وَل ٻال دی جھنڈ پیر تے ونڄ لہیندی ہئی ایہ وی ہک خوشی ہوندی ہئی تے ٻال ٻچوڑے ’’اَٹا گھٹا‘‘ نال گھن تے پیر تے ویندے ہَن ۔ چَھٹی ہووے یا جھنڈ ایہ ’’زلانویاں‘‘ خوشیاں ڳنڑیندیاں ہَن اصلی خوشی جیڑھی مردانویں خوشی ڳنڑیندی ہئی او ہوندی ہئی پرنے دی وی خوشی پرنے دا معیاذ ٻدھیجے ہا تے تیاریاں شروع تھی ویندیاں ہَن گھوٹ دے سنگتی ساتھی یار ٻیلی برادری دے نینگر کٹھے تھیون ہَا نغارے دی نوبت تے جُھمر شروع تھیوے ہا چِپٹی آلی جھمر‘‘۔

’’تاڑی آلی جھمر ݙاکیں آلیں جُھمر ساری ساری رات جُھمر لڳے ہا سِرمیل دی رات اَتے جُنڄ ونݙیجݨ آلے ݙینھ شادی دی وݙی رونق بھنڈیں ‘ مراثیں اُتے نٹیں دے آوݨ سببوں تھیندی ہئی ۔ ایہو جیہے پرنے اَتے ایہو جیہاں شادیاں ہُݨ وسیب اِچ کتھاہیں کتھاہیںتھیندیں ایجھی ہک شادی دا تھولا جیہا حال حوال کلتھوں تے کلھ آلی ٻٹ کڑاک اِچ پڑھ ٻیٹھے ہوسو اَڄ وَل کجھ نٹیں دیاں کھل ٹوک تے مذاق آلیاں ڳالھیں دا ذِکرہ۔‘‘

ہک نَٹ پڑِی اِچ آیا ہولے ہولے ٹُردا ہویا آپ مُرادا اَلیندا ویندے ۔ میں ݙیکھ گھنداں ایں مُہاندری کوں دَھرتی تراماں کیتی ٻیٹھی اے ناں ڳئی ۔ اڳوں اوندا سنگتی آ ویندے ۔ اوں کنوں پُچھدے خیر تاں ہے میر صاحب کیندے نال ڳالھیں تھیندیاں پِن ۔ ؟ خیر دھوڑ دی اے جیرھے ݙینھ دے الیکشن مُکے اِن رَت دی کُنّی چڑھی کھڑی اے ہر ویلھے ۔ اسیݙے گھر ‘ او کیوں ؟ وُوئے یار کیا پُچھدیں رَن میݙی دی پہلی کاوڑ تاں ایہ ہے جو ہوندے آکھݨ موجب بی بی بے نظیر کوں مردیں ڄاݨ کراہیں زوریں رِیت ہرائے ۔ دردیلے نیاݨی دِھی بھیݨ دی حکومت نی ݙیکھ سیہے ۔ میں آہدی آں مُنڈھ لا کنوں وِیلا پیا ہویا ہا نیں…‘‘ ݙوجھی کاوڑ ایہ ہے جو شئے مہانگی تھی ڳئی اے اوندے لیکھے ۔ مولویں دی حکومت آ ڳئی اے ‘اَہدی اے ناں نوں مُلاں نہ مُنی رَن ‘کھادے وے کھٹیا ؟ ہُݨ پُرائیاں کریسو تاں سُدھ پوسوے …‘ وݙا بھوڳ ایہ ہے جو ہُݨ گھر وڑدے ونڄو ۔ کھیسے ‘ ٹیٻک ‘ پاند پَلا پھلور تے جو کجھ لبھدیس ہتھیکا کر گھندی اے‘ ٻیڑی سِرڳٹ جو ڳے پیسے جو منگاں اوہے اِی نی مِلدے ۔ بقائے کڈھی ٻیٹھی ہوندی ایہ وَل اے تڑی نال جو گھر اِچ میݙا حکم چَلسے ۔ اَڄ ہِیں ڳالھ تے جھیڑا تھی پے … 

اچھا اِیں آکھ کناںاسیݙی بھڄائی نال جھیڑا لا تے گھروں نِکتیں ۔ پر ایہ  ݙسا جو ویندا کِتھاں پیں؟ 

کون ؟ میں ؟ میں ویندا پیا ں او ۔ ’’مولوی‘‘ کنیں کیڑھے مُولوی کنیں؟ او وݙے مولوی کنیں (ٻانہاں کِھلارتے) پَر مولوی کنیں ونڄ تے کریسیں کیا؟ فتویٰ گھن آوساں ٻیا کیا کریساں ؟ جیڑھا سو لڳسے ۔ لیساں گھولیا چا ۔ ہِیں رَن دی تاں زبان تالوں نال لڳ ویسے ۔ اَلاوݨ جوڳی نہ رہسے پتہ لڳ ویسیں جو شریعت موجب گھر اِچ حکم ہوندا چلدے کہ میݙا چلوا گھنداں میں ایندا حکم ناسیں تار آکیتس ووے یار! میر صاحب ہِیں کوئی ڳالھا بوں او جیڑھے ویلھے مُولویں دی حکومت کوں نی منیندی مولویں دا فتویٰ منیسے؟ عقل کوں ہتھ مار ایئیں پیسے اِی وَنڄا اَوسیں اَڄائی یار ڳالھ تاں سچی کیتی پر میں کیا کراں؟ مونہہ کر ونڄاں کݙاہیں ٻیا کیا کراں ؟ ٹُر پمدے۔

21؍نومبر1990ء

## حوالہ
ٻٹ کڑاک، مصنف: انیس دین پوری۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
اے سوکھڑیاں اَڳے تھولیاں اِن؟

آکھݨ کوں تاں آکھݨ آلے آکھ ڳن‘ چین و عرب ہمارا‘ ہندوستان ہمارا‘ مسلم ہیں ہم وطن ہے سارا جہاں ہمارا‘ پر حال ایہ ہے جو ہک ملک دا مسلمان ‘ مسلمانیں دے ٻے مُلک اِچ’’ ویزے ‘‘ دے بغیر پیر نی پا سڳدا ٻیا تاں ٻیاں ‘ عرب شریف آلے ’’شریف‘‘ وی ویزے دے بغیر آوݨ آلیں دے ڳل اِچ ’’نَوڑ‘‘ پئی کھڑے ہوندِن ‘ پُٹھیاں ہتھکڑیاں مار تے ہوں ویلھے پِچھیتے پَٹھ چھوڑیندِن ‘ اسیݙا حال ایہ ہے جو ’’عرب شریف‘‘ دا ناں سُݨ تے اسیݙیاں اَکھیں جِھکیاں تھی ویندین تے سِر نوّ ویندن‘ دُنیا دے ٻنہائیں مُلکیں وِچ رَہݨ آلیں لوکیں آنگے مُسلمانیں دے مُلکیں اِچ رَہݨ آلیں دی وی انجو انج آپو اَپݨی سُنڄاݨ پچھاݨ اِیں ‘ کوئی سعودی اے کوئی سوڈا نی اے ۔ کوئی یمنی اے‘ کوئی کویتی اے ‘ کوئی شامی اے ‘ کوئی اُردنی‘ کوئی فلسطینی اے ‘ کوئی مصری اے ‘ کوئی ترکی اے ‘ کوئی بنگلہ دیشی اے ‘ کوئی وَت ایرانی اے ‘ اینویں کوئی عراقی اے ‘ کوئی لبنانی اے‘ کوئی انڈونیشی اے تے کوئی ہندوستانی اے۔

اُتے اساں ہُنائیں مُلکیں دے ناں لِکھین‘ جتھاں مسلمانیں دی آبادی گھٹݨی اے‘ یا چنڳیں بَھلی اے ‘ اُتھاہوں دے مسلمانیں کوں مِلیے ہوئے ہُنیں دے مُلکیں دے پاسپورٹیںتے ویزیں تے قومیت دا خانہ ملک دے ناں موجب پُر تھیا ہویا ہوندے ‘ہِیں لیکھے ہر ملک دے چوچودھار ٻنّے لیکیے ہوئے ہِن ‘ پاسپورٹ تے ویزے دے بغیر کہیں ملک دا کوئی حَد ٻنّا تَرپَݨ وَݙا ݙوہ ڳݨیندے۔ ایہ ہِیں ڳالھوں وی ضروری ہوندے جو سمگلنگ نہ تھیوے ٻے مُلک یا ایئیں آکھ دشمن ملک دے جاسوس نہ وڑآوِن ۔ پر پاکستان ہک ایجھا ملک اے ‘ جیندے حاکمیں کوں اپݨے ملک دے حَد ٻنّے دی کوئی پرواہ کائنی‘ افغانستان نال انہائیں ایہ لیکھا رکھیا ہویا اے؟ جو جیئیں اکھیجے ایہ ہک کجھ اِن ‘ ایہ سبھو کجھ جنرل ضیاء دے ہوندیں ہوئیں شروع تھیا ہا ‘ اُتھاں پٹھاݨیں دا آپت اِچ فساد شروع تھیا ‘ جنرل ضیاء اینکوں ’’جہاد‘‘ دا ناں ݙے تے امریکہ دی لڑائی لڑݨ دا مُنڈھ ٻدھا‘ اپݨی کرسی ’’قابو‘‘ کِیتُس جہاد دے ناں تے ’’مُلاں مُلواݨے‘’ اُوندے ٻانہہ ٻیلی بݨیے ‘ امداد آوَݨ لڳی ‘ بھاڑی پے تے اَپݨے وطن اِچوں بھڄݨ آلے نسوکڑ مہاجرین اَتے اُتھوں دیں حکومتیں دے خلاف لڑݨ آلے مجاہدین سݙویجݨ پے ڳے ‘ ہُنائیں مہاجریں تے مجاہدین۔‘ ہیروئن تے ‘ ہتھیاریں دا وَݨج وپار شروع کیتا ‘ اِتھاہوں دے مجاہدیں نال رَل تے ہنائیں وِیہہ وڄا ݙتے‘ ہیروئن تے ہتھیاریں دی سمگلنگ کر تے اُتھوں آلے تے اِتھوں آلے کِروڑاں تے ارباں پتی بݨ ڳے ۔ ہیروئن دا نشہ لا تے پاکستان دے نَوّیں پُور کوں کِتھا ہوں دا نہ رکھیونے رُوس دیاں فوجاں نِکتیاں انہاں دے اَپݨے آکھݨ موجب’’ مجاہدین‘‘دی حکومت بݨی ‘ پر ’’جہاد‘‘ اَڄݨ تئیں جاری اے ‘گزریل چوݙاں سالیں اِچ کابل ہک ایجھا شہر ہا ‘ جیرھا بچیا ہویا ہا‘ ہُݨ مجاہدین اونکوں وی برباد کر رکھیے ‘ آپ دے جہاد اِچ بے گناہ تے بے قصور لوک خون تھیندے پِن ‘ جہاد افغانستان دے شہید سݙواوَݨ آلے لوک ونی وارث وات پَٹی ٻیٹھن ۔ حَد ٻنّے دا کوئی حد ٻناں نی ریہا ۔ مہاجر تے مجاہد وَل وَلیے اَمدِن ‘ ایہ سوکھڑیاں اساں کَنے اَڳے تھولیاں اِن جو؟۔

30؍اگست 1992ء

## حوالہ
ٻٹ کڑاک، مصنف: انیس دین پوری۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
اُتے مُونہہ کِیتُس تے……

زناوریں اِچوں ہک زناور ’’گݙا‘‘ وَݙا نِماݨا تے مسکین زناور اے ‘ اینکوں ڳالھا ‘ ݙن تے کَودن زناور ڳنڑدِن ۔ پر پتہ نِیں اَکڑیل بندے کوں ’’خرفر‘‘ کیوں اَکھیندن؟۔ جیرھا شِر گدِ چیتے دا چٹ ہووے اُستاد اونکوں وی گݙا سݙیندن ‘ اَکھیندن جو گݙا تے کتاباں لَݙ ݙیو تاں وِی او گݙا دا گݙاہوسے‘ ہک واری ‘ ہک عربی بَدّوں اَپݨے گݙا تے چڑھ تے حضرت عمرؓ کنے ڳیا ‘ اُنہیں دے اَڳوں ٻہہ کراہیں دَراڑاں مارݨ ٻہہ تھیا ‘ مَیں وݙے معتبر قبیلے دَا بندہ ہاں ‘ میݙا پیئو ایجھا ہا تے میݙا ݙاڈھا اوجھا ہا ۔ حضرت عمرؓ اُوندیاں دراڑاں سُݨدے رہ ڳے ‘ جیرھے ویلھے او لٻاڑ مَار مَار تے تھکا تے ساہ گھنݨ دی خاطر چُپ تھیا تاں حضرت عمرؓ فرمایا ‘ بندے دا سُہݨپ اوندی شرافت ‘ اُوندی سُدھ سُرت تے اخلاق  … وَݙائی دَا موجب ہوندِن ‘ اُوندی سُنڄاݨ اِیہے عادتاں ہوندن ‘ توں جیکراینویں ہِیں تاں چنڳاں ہِیں نِتاں ایہ تیݙا گݙھا تئیں کنوں چنڳاں اِیں۔

ہِک ڄٹ کنے ہک ݙاند ہا تے ہک گݙا‘ ہک ݙینھ ݙاند گݙا کوں آکھیا یار ! میں تاں ہُݨ اَپݨی ہِیں حیاتی کنوں اَوازار تھی ڳیاں ‘ مالک سارا ݙینھ مَیں کنوں کم گھندے ‘ مَریندا کُٹیندا نال اے ‘ جان چُھڑاوَݨ دا کوئی ’’دَا‘‘ ݙسیں ہا۔

گݙا اونکوں صلاح ݙتی جو توں فزریں اینویں کریں مالک جیرھے ویلھے بَندُر اِچ گھا سَٹے تاں نہ کھانویں سِر تلے سَٹ اَکھیّں نُوٹ کھڑیں‘ ݙاند ݙوجھے ݙینھ اُونویں کیتا ۔ ڄٹ جیرھے ویلھے ݙٹھا جو ݙاند شودا بیمار تھی ڳے ۔ اینکوں کم تے نہ نِیواں ‘ او گݙا کھول اُوندی پُٹھ تے مَلہا رَکھیا تے گھروں نِکل پیا ۔ سارا ݙینھ مِٹی ‘ ریت تے ہَنباہ دے مَلھے بَھر بَھر تے ہک جِھکے کلراٹھے ایٹھے اِچ سَٹیندا رہ ڳیا‘ سِجھ لَہندے ویلھے گھر ݙوں وَلدیں ہوئیں ݙوں ڳنڈھے گھاہ دے تے ہک وݙا ڳنڈھا سُکیں ونڑاٹھیں دا لَݙ کراہیں گݙا کوں اَڳوں ہکلیُس ‘ گݙا شودے دے چِنگھاٹ نِکل ڳے‘ دَڳ اِچ ڄنگھاں وِلھڑدیاں رَہ ڳیونس۔ پُڄدیں پُڄدیں پگھرو پگھر ہا ‘ ڄٹ گھاہ تے وَنڑاٹھیں دے ڳنڈھے لَہا تے اوندے آتھر لاتھے ‘ پیر اِچ ݙاوَݨ گھت تھان ݙے ٹوریُس ‘ تاں ݙاند ݙٹھا جو او جُھوجھدا اَمدے ‘ تھان تے پُناں تاں اُوندی دِل کیتا جو او لیٹݨی مَار تے تھکیڑا لَہاوے پر ایجھا تھکیا ہویا ہا جو لیٹݨی مَارݨ دا ساہ کینھاں ہَس ‘ کئی ݙیہاڑے اِینویں گزریے ہنباہ ‘ ریت ‘ مِٹی ‘ گھاہ تے کاٹھیاں ونڑاٹھیاں ڈھو ڈھو تے نِساہ تھی ڳیا‘ ݙنڈے  سوٹے کھا کھا ‘ ماراں پی پی بُت دا سَندھ سَندھ پَھلونہیں آلی کار ڈکھݨ پئے ڳیا ‘ وَݙا پَرتاݨاں جو ݙاند کوں ایجھی مَت کیوں ݙتس جیندے سببوں آپ ویکیں وات آ ڳے ‘ اوڑک اَک نک تھی کراہیں ݙاند کوں آکھیُس یار ! ٻٖی ڳالھ سُݨی؟ مالک اَڄ رَڑھ دے ٻنّے تے ٻہہ تے اَپݨے پَڑیچے کُوں اَکھیندا پیا ہا جو ہک ݙوں ݙینھ ٻے ݙہداں ݙاند سنوپرا تے اُشناک نہ تھیا تاں وَستی آلیں نال صلاح کر تے حلال کر چھوڑیساں ’’وَنڈیاں‘‘ چا کریسوں ‘ کجھ نہ کجھ وَݨج پوسے ۔ ݙاند شودے دی چھرکی نکل ڳی تے کنڈیر چڑھ ڳیُس۔

16؍اپریل1992ء

## حوالہ
ٻٹ کڑاک، مصنف: انیس دین پوری۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
پنج چور

’’ہندوستان‘‘ دے ہک مشہور مسلمان بادشاہ محمود غزنوی دے بارے لکھدن جو اوں ہک ٹِک پکائی ہوئی ہئی ۔ رات دے ویلھے ’’ہئی موئی‘‘ ٹلے ہا تاں او اپݨی رعایا دا ’’ݙکھ سُکھ‘‘دا حال حوال ملوم کرݨ دی خاطر ویس بدلا تے ’’محل‘‘ دے پچھلے دروازے کنوں نکل ویندا ہا ۔ بازاریں‘ ڳلیں گھٹئیں اِچ ایݙے اوݙے پھردا ‘ ٹُردا رہے ہا‘ لوکیں دیاں ڳالھیںسُݨ ‘ اندازہ کرے ہا جو اُنہیں دی کیویں پئی گزردی ہے؟ حکومت دے کارندے ‘ مصنف‘ کٹوال ‘ منشی ‘ مصدی اَتے ایٻے اوٻے سرکاری افسر ’’اہلکار‘‘ لوکیں نال کیا سلوک پے کریندن؟ ہک واری او اپݨی عادت موجب نواں ویس وَٹا تے محل اِچوں نِکتا ۔ تاں اوندا ’’ٹاکرا‘‘ پنجیں بندیں نال تھیا ۔ او’’چور‘‘ ہَن ۔ بادشاہ اَٹکل نال پاسا گھن ۔ ہک پاسوں لُک کراہیں اُنہیں دیاں ڳالھیں سُݨدا رہ ڳیا ۔ او آپت اِچ صلاح پے کریندے ہَن جو بادشاہ دے محل اِچ ’’سَندّھ‘‘ مار تے چوری کرن ۔ ٻیٹھے وی محل کنوں تھوڑی جہی وِتھ تے ہَن ۔ بادشاہ ’’مُنڈاسا‘‘ مار اُنہیں اِچ ونڄ رَلیا ۔ اُنہائیں اوں کنوں پُچھیا ‘ جُوان توں کون ہِیں؟ تے گھروں کیویں نِکتا وَدّیں! بادشاہ وَلدی ݙتی میں وی تُسیݙا بھرا ہاں تے تساں آلی کار اپݨی قسمت اَزماوݨ کیتے نِکتاں۔

چوریں دے سردار پُچھیا کوئی نویکلا وسب اِی ہئی یا چھڑا ’’چور‘‘ اِیں؟۔ وسب تاں ہے پر پہلے تُساں اپݨا اپَݨا نویکلا ’’وسب‘‘ تے کمال ݙسیسو تاں وَل میں وی ݙسیساں ‘ سردار کھل پیا ۔ اوں ݙوجھیں کوں آکھیا جو واری واری اپݨا ’’کمال‘‘ ݙسن۔ جے نوّیں سنگتی دا کمال سبھنیں کنوں ودھ تے ہویا توں اونکوں اپݨے ’’ٹولے‘‘ اِچ رَلا گھنسوں۔ نَتاں او اپݨا دڳ پکڑیسے ‘ اساں اَپݨا دڳ گھنسوں ‘ سردار دے آکھݨ تے اُنہیں اِچوں پہلا بندہ ٻولیا ۔ یارو ݙیکھو۔ ’’کن‘‘ تُسیݙے وی ہِن‘ د ماغ تُساں کنے وی ہے تے مَیں کنے وی ہے ۔ پر میݙے ’’کنیں‘‘ اَتے ’’دماغ‘‘ دا کمال ایہ ہے جو ’’کُتے‘‘ دی ’’اَواز‘‘ سُݨ تے سمجھ گھنداں جو او کیا آکھدا پے۔ ݙوجھا ٻولیا واہ ایہ وی کوئی کمال اے؟ میݙا کمال سُݨو ’’اَکھیّں‘‘ تُسیݙیاں وی ہِن تے اَکھیں میݙیاں وی ہِن ۔ پر میݙیں اَکھیں دا کمال ایہ ہے جو او ’’اندھارے‘‘ اِچ وی اُونویں ݙیکھ سڳدین جیویں سوجھلے اِچ ݙیکھدِین ‘ ہزاریں بندیں اِچوں کہیں ہک بندے تے ’’دید‘‘ پئے ونڄے تاں ݙاہ ورہیوں بعد وی اونکوں ݙیکھ تے سُنڄاݨ گھنسن ۔ اَتے میںݙس ݙیساں۔ جو اونکوں کتھاں ݙٹھا ہَم ۔ 

اے سُݨ تے تریجھا ٻولیا !بس بس ! ایہ وی کوئی کمال اے؟ رات دے اندھارے اِچ تاں چَم چِیٹا ۔ وی ݙیکھ سڳدے ۔ ہُݨ سُݨو … کمال اینکوں آکھیندن ’’ٻانہیں‘‘ تُسیݙیاں وی ہِن تے ’’ٻانہیں‘‘ میݙیاں وی ہِن۔میں اپݨے ہتھیں ٻانہیں کنوں کم گھنداں تے ’’پتھر‘‘ دی بݨی ہوئی ’’کندھی‘‘ اِچ ’’سَندّھ‘‘ وی ایجھی دھر نال مرینداں جو تھولا جیہا ’’کھڑکا‘‘ اِی کائنی تھیندا۔اَتے نہ کہیں کوں ’’کؤ کِڑوا‘‘ پَمدی اے …! 

چوتھا چور ٻول پیا ! لاحول ولا قوۃ۔ ایہ اِی کُئی کمال اے۔؟

سُݨو کمال اینکوں اَکھیندن ۔ جیرھا میں کنے ہے ’’نک‘‘ میݙا وی ہے ۔ پر ’’مِٹی سِنگھ‘‘ کراہیں ݙس ݙینداں جو اِتھاں تلے کیا ’’پُوریا‘‘ ہویا اے؟ پتھر اِن ۔؟ ہیرے جواہرات اِن؟ ‘ سونا رُپا اے ؟ یا کُئی ٻی شئے ہے؟ 

پنجواں چور اوندی ڳالھ ٹُک آکھݨ لڳا۔ 

’’تُھک اِی! اے کوئی کمال اے؟ سِنگھݨ دا ’’وسب‘‘ تاں زناوریں کنیں وی ہوندے خاص کر ’’کُتے‘‘ کَنّے۔

ہُݨ میݙا کمال سُݨو ! ہتھ تُسیکوں وی اللہ سئیں ݙتن تے میکوں وی ݙتے نِس ۔ پر میݙے ہتھیں دیاں ’’انڳلیں‘‘ دی ’’پکڑ‘‘ ایجھی’’پکّی‘‘ تے تکڑی ہوندی اے ‘ جو ’’اِرکیں‘‘ کنوں یا ’’مونڈھیں‘‘ کنوں میݙیاں ٻانہیں نکل پووِن تاں نِکل پووِن‘میݙیاں ’’انڳلیں‘‘ نیں چُھٹدیاں۔ او جتھاں ہک واری پئے ونڄن اُتھاہیں قابو رہ ویندین ۔ جُدا نیں تھیندیاں۔

## حوالہ
ٻٹ کڑاک، مصنف: انیس دین پوری۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
نموشی مُل گھنوں

ݙوں چار ݙینھ تھی ڳن لکھیا ہاسے جو مُدت تھی ڳئی اے ‘ فلماں ݙیکھݨ چھور ݙیتنے‘ فلماں ݙیکھوں بھانویں نہ ݙیکھوں اخباراں رسالے تاں پڑھدوں تے ݙہدوں تے اَڄ کل حال ایہ ہے جو اَپݨے اَپݨے پڑھݨ آلیں دا روح وِندلاوݨ کیتے ستواڑے اِچ ہک واری فلمیں بارے انج تے نویکلیاں لکھتاں ضرور چھپدِن اَتے لکھتیں دے نال نال فلم ایکٹریس دیاں تصویراں  ضرور وی چھیندن ‘ اکثرہ اینویں ہوندے جو لکھتاں گھٹ ہوندین تے تصویراں گھݨیاں ہوندین ‘ وَل اَپݨے مارکہ اخبار آلے کریندے اینویں ہِن جو اندرلے ݙوں ورقیں تے فلمیں دے اشتہار چھاپ ݙیندِن ‘ رنگ برنگیاں ‘ ونکو ونکی دیاں ایہے تصویراں اخباریں دی وِکری وَدھیندین‘فلماں ݙیکھݨ دے شوقین ‘ نینگر تے نینگریں اخباریں دے ایہے فلمی ایڈیشن وݙے شونق اَتے وَݙی سِک نال مُل گھندن ‘ انگریزی تے اُردو اخباریں دا لیکھا ہکو ہے ‘ تھولا جیہا فرق ہوندے اَتے اوجو انگریزی اخباراں گھݨاں کر انگریزی فلمیں بارے لکھتاں چھپدِین ‘ اُردو ‘ پنجابی ‘ پشتو اَتے سندھی ٻولی اِچ بݨیں ہوئیں فلمیں کوں گھٹ وَدھ کھنیدِن ‘ سرائیکی ‘ شودی تاں کہیں لیکھے اِچ نہ تھی ‘ پیسے پا آلے ساوے سوکھے سرائیکیں ‘ اپݨی ‘ ماء ٻولی کوں بچاوݨ تے وَدھارے کیتے ٻیا وت کیا کیتے جو فلماں بݨا تے بدنامی مُل گھنسن ‘ لہور دے پنجابیں پیسے کماوَݨ دی خاطر جیرھیاں فلماں اَپݨے لیکھے سرائیکی اِچ بݨائیاں ہِن ‘ اُنہائیں اِچ سرائیکی ٻولی ‘ سرائیکی وسیب دی ریتیں رَسمیں ‘ سرائیکی دے ویس اُٹھݨ ٻہݨ ‘ اَلاوݨ ٻولݨ اَتے ورتاوے دیاں جیجھیاں نقلاں لاتھیاں ہَن او اسیکوں نسک ݙیوݨ کیتے گھٹ کائناں ہَن پر کہیں کوں ایں پاسے آوݨ دی توفیق نہ پئی ‘ کہیں ایہ نہ سوچیا جو اَڄ دے زمانے اِچ فلم وی وَݙا ہتھیار اے ‘ اسیݙے پڑیچے ملک ہندوستان اِچ تامل ملیالم تے ٻنہیں تلوچڑ ٻولیں اِچ بݨݨ آلیں فلمیں ‘اُنہیں علاقے دے لوکیں دی اَنج سُنڄاݨ کرائی اے ‘ اُنہیں دی نویکلی پچھاݨ منوائی ہینے تے ہمیشاں کیتے ہتھیکی کیتی ہینے۔

لہور آلے مارکہ وِسر بھلانویں ہک اَدھ واری جیرھا غلطی کر کھڑن‘ہُݨ تاں او پیسے کماوَݨ کیتے وی سرائیکی دا ناں گھنݨ گناہ ڄاݨدِن سوچݨ سمجھݨ آلی ڳالھ اے ہے جو ملتان آلے مارکہ ایں بارے کجھ کرݨ جوڳے ہَن کناں کینھاں ۔ ملتان سرائیکی وسیب دا فلمی مرکز بݨ سڳدے لکھاں لکھاوَݨ آلے پاسے ݙیکھوںتاں سئیں اصغر ندیم سید‘ سید شبیر حسین اختر ‘ سئیں مسیح اللہ ڄام پوری‘ سئیں مظہر عارف ‘سئیں عامر فہیم ‘ طاہر تونسوی ‘ رشید عثمانی ‘ عبدالباسط بھٹی اَتے ایہو جیہے ٻے ٻہوں سارے لکھاری ہِن پے ‘ وَل کم کرݨ آلے فنکاریں بارے دید بھنوائو تاںایں لیکھے ملتان ‘ لہور کوں ٻہوں کجھ ݙتے‘ انجمن ‘ شکیلہ قریشی‘ بازغہ ‘ گوری کتھوں دیاں ہِن ‘ مَرد فنکاریں اِچوںاورنگزیب لغاری اے‘ ٹی وی دے ہک ڈرامے اِچ وَکھری ٹائپ آلا فنکار اے جیندا ناں چیتے اِچ نی پیا اَمدا ‘ ٻیا تاں ٻیا اساݙا سندھی بھرا مصطفی قریشی ‘ جیندا ناں بارے اسیکوں پک اے جو پنجابی کنوں سرائیکی سوہݨی ٻولیندے۔

ایہ تائیں لکھیسے تے لکھدیں لکھدیں خیال آ ڳے جو ایہو جیرھا کُجھ اُتلیں سطریںاِچ لکھ اَے ہیسے ‘ پہلے تاں کوئی ساوا سوکھا سرائیکی پڑھسے کائناں جے کوئی بُھل چُک تے اینویں دید بھنوائی اِی ٻیٹھا تاں پڑھ تے کوڑیج ویسے اَتے اَکھیسے لکھݨ آلا چریا اے‘ چیتا جھاہ تے کائنسی ‘ پیسے پا آلے ساوے سوکھے سرائیکی کیتے کم کیجھا چُنُیس فلماں بݨاوݨ ‘ ناں نموذ آلے لوک اِی بھلا ایجھے کم کریندن۔ بھاہ لو ؍ سئیں ایجھے اوترے کم کوں ‘ پیسہ اِی لائوں‘ پیو ݙاݙے دا ناں اِی لڄوائوں تے نموشی مُل گھنوں۔

پہلی جون1992ء

## حوالہ
ٻٹ کڑاک، مصنف: انیس دین پوری۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
مُرکݨی خبر

راولپنڈی اِچوں چھپݨ آلی اُردو دی ہک اخبار اِچ ݙاڈھی ’’چسولی‘سوادی تے مُرکݨی‘‘ خبر چھپی اے ۔ ہِیں خبر موجب راولپنڈی اِچ رَہݨ آلے ݙوں ٻڈھڑے بندیں ہک اے ’’بک‘‘ تے ’’دراڑ‘‘ ماری اے جو او ہندوستان اِچ بابری مسجد آلے جھیڑے کوں نبیڑݨ اَتے پاکستان کوں ’’امریکہ‘‘ دے قرضیں کنوں آزاد کراوݨ دے ’’گُر‘‘ ڄاݨدِن۔ پر اوایہے ’’گُر‘‘ صدر غلام اسحاق خان دے سِوا ٻے کہیں کوں کائناں ݙسیسن۔ اسیکوں تُسیکوںتے کہیں ٻے کوں وی ایہ ’’بدگمانی‘‘ نِیں کرݨی چہیدی جو ایہے ݙونہیں ٻڈھڑے ’’دُھر چکری‘‘ اِن ۔ جیرھے ’’صدر صاحب‘‘ کوں مِلݨ کیتے اے ’’کِھتر‘‘ کریندے پِن اَتے جیرھے ویلھے اُنہیں کوں مِلسن ۔پلاٹ‘ پرمٹ یا کہیں کیتے کئی ’’نوکری‘‘ دیاں درخواستاں گڈھ تے اُنہیں دے اَڳوں چا رکھیسِن‘ منظوری گھن ’’دستخط‘‘ کرا تے ۔ وَلی اَپݨے ’’گُر‘ ݙسیسن او ساوے ’’گھٹھے‘’ پاوݨ آلیں اَتے ’’چِمٹا‘طنبورا چاوݨ ‘ وَڄاوݨ آلیں اِچوں اِن ۔ ساوے ویس آلیانہیں ݙونہیں بندیں اخبار دے دفتراِچ آ کراہیں ’’اخبار آلیں‘‘ کوں آکھیا جو او پاکستان دے صدر صاحب تئیں اے سبب پُڄاون ‘ اَساں ہندوستان دے تعصبی کِراڑیں دے قبضے اِچوں ’’بابری مسجد‘‘ چُھڑواوݨ دا ’’گُر‘‘ ڄاݨدوں ۔ ایہا ’’مسیت‘‘ اسیݙے ݙسائے ہوئے ’’گُر‘‘ موجب چار مہنیں اِچ مسلمانیں کوں مِل سڳدی اے اساں ایہ وی ݙس سڳدوں جو ملک اِچ شریعت کینویں لاڳو تھی سڳدی اے ۔ اَتے پاکستان ’’امریکہ‘‘ دی امداد تے قرضیں دی غلامی کنوں کینویں آزاد تھی سڳدے ۔(شریعت لاڳو کرݨ تے امریکہ کنوں آزاد تھیوݨ دیبارے مُدت کینھنیں ݙسی ‘ جیویںمسیت بارے ݙسی ہِنیں) اُنہیںآکھیا جو اَپݨے سبھے ’’گُر‘‘ تے تجویزاں ‘ چھڑا صدر صاحب دے آکھݨ تے ݙس سڳدن۔

(اے کائنی ݙسیا جو سڄے کَن اِچ ݙسیسن یا کھٻے کن اِچ ڈسیسن؟)چھیکڑ اِچ اُنہیں آکھیا جو اڳوں صدر صاحب دی مرضی اونویں چنڳیں ڳالھ ایہ ہے جو او پاکستان دی ترقی اَتے شریعت لاڳو کرݨ دی خاطر اسیکوں مِل گھنن۔’’اخبار‘‘ دی خبر موجب اُنہیں اِچوں ہک دا ناں محمد یونس ‘ مراد علی عرف بڑے میاں تے ݙوجھے دا ناں عبدالرحمن عرف چُپ سائیں ہے ۔ خبر اِچ ایہ کینھنیں لکھیا جو چُپ سائیں آپ ٻولیا ہا یا ہوندے واروں وی اوندا سنگتی بڑے میاں ٻولیا ہا؟۔ہُݨ ݙیکھو ’’صدر صاحب‘‘ بڑے میاں تے چُپ سائیں کوں مِلدن؟ اَلاہے کائنی ملدے ۔ ؟ اونویں ایہ ڳالھ سمجھ نی پی اَمدی جو ایجھے ‘ راز رموز دا پیچ تے ’’گُر‘‘ ڄاݨݨ آلے ’’بڑے میاں‘ کوں اَڄاں تئیں ایں ڳالھ دا علم کائنی تھیا جو ہُݨ پاکستان دا وزیراعظم دی ہک ’’میاں‘‘ ہے تے چُپ سائیں خیر نال ‘ چُپ چُپاتیں ملک تے قوم دی خدمت کریسن ۔ بڑے میاں بے شک بڑے میاں سہی پر … میاں وی گھٹ کائنی ۔ سبحان اللہ اَتے صدر صاحب تاں اونویں آپ ای پہنچے ہوئے بزرگ اِن۔ ماشاء اللہ ۔ او آپ ڄاݨی ڄاݨ اِن تے اَکھیندن جو ڄاݨی ڄاݨ لوک ہک ݙوجھے کوں مِلن تاں اُنہیں اِچوں ہک نہ ہک ضرور گھاٹے اِچ رہندے تے اکثر گھاٹے اِچ اوہو رَہندے جیرھا رُتبے آلے کنوں اَپݨا الوہا تلوہا کھسوا ٻہندے‘ اَگے پچھے تھیسے اینویں جو بڑے میاں تے چُپ سائیں اپݨی خواہش موجب صدر صاحب کوں مِل کراہیں پُچھس ۔اپݨے’’دا پیچ‘‘ راز رموز تے گُریں آلیاں ’’ڳتھلیاں‘‘ اُنہیں دے اڳوں چھنڈک تے وَل آئوسن تے جیرھے ویلھے وَلسن اُنہائیں کنے ککھ کائناں ہوسے ۔ سوا ساوے ’’گھگھے‘‘ تے ’’چِمٹے‘‘ طنبورے دے۔

12؍دسمبر1990ء

## حوالہ
ٻٹ کڑاک، مصنف: انیس دین پوری۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
میاں مِٹھو

ہاں سئیں! او ہک پکھی ہوندے سادے پریں آلا ݙنڈی چونہنب آلا ‘ ڳچی اِچ ڳاناں اِی ہوندے‘ کہیں کہیں کوںتاں رَتے پیریں دا آپاں تاں اوں کوں طوطا سݙیندوں اَپݨے اُردو آلے مارکہ اونکوں کیاسݙیندن؟ او وی طوطا سݙیندن ۔ ٻیا کیا سݙیندن سݙیندے تاں او وی طوطا اِن میکوں علم اے پر میݙا مطلب ایہ ہے جو انہیں دا طوطا طوئے آلا ہوندے ؟ یا تے اَلا؟ لکھدے تاںاو وی ط نال اِن پر انہیں دے لفاتیں ‘ آلیں دے نکمݨ موجب ت نال لکھݨ درست اے ۔ اُڑدو جیڑھا بابا مولوی عبدالحق او وی شئیت توتا لکھدا ہا ۔ طوطا کائناں لکھدا ہا ۔ اصل اِچ فارسی دا لفظ اے تے اوندے اِچ ت نال توتا لکھدن ۔ اینکوں طوطا وی آکھدن تے اکثرہ شاعری اِچ لکھدے وی ہِن ۔ ’’طوطا‘‘ ط نال لکھیجے ۔ یا  ت نال اوں طوطا اِی رہݨے پر میکوں ایہ ݙسا جو تیکوں کیا تکلیف اے؟

پُچھ گُچھ اِچ لڳا ٻیٹھیں ۔ پہلے مولوی بھن تروڑ دا چیتا چُڳدا ٻیٹھا ہانویں ہُݨ میݙے سِر آن تھیں۔ یار کئی ڳالھ کائنی آں بس اونویں خیال آ ڳیا ہا او تیݙے دفتر دے نال نیں ٻیٹھا‘ کبوتریںآلا ۔ او کبوتریں دے نال نال ٻٹیرے سوہݨے سوہݨے طوطے چیڑیاں وی وچیندے ۔ اَڄ اتھاہوں لنگھدا پیا ہم ݙٹھم تاں ٻہوں سارے ٻال ہک پنجرے نال کٹھے تھے کھڑے ہَن تے اَکھیندے کھڑے ہَن میاں مٹھو چُوری کھوسیں ؟ تھے تاں ٻال طوطے بھلا چُوری نہ کھوسِن تاں کیا کھوسِن؟ پنجرے اِچ تاں چھڑی چُوری مِلدی اے ۔ 

اَکھیندن طوطاوݙا زیان کار پکھی اے ۔ ٻیر ہوون ‘ امرود ہوون ‘ انار ہوون ‘ امب ہوون یا جوار ‘ ٻاجھری ‘ مکی تے کݨک دے سِٹے اَپݨی تکھی چونہنب نال ٹُک ٹُک تے تلے سٹیندے ویندا ۔ پتھاریاں لڳیاں پیاں ہوندین ۔ اِتی کھمدا کائنی جِتی زیان کریندے باغیں آلیں تے رڑھ رہکی کرݨ آلیں دا تاں پکا وٖیری اے ۔ ناں پتہ نی اینکوں میاں مٹھو کیوں سݙیندن؟ پیار کنوں سݙیندن ٻیا کیویں سݙیندن اَتے ایہ پیارا ہِیں ڳالھوں لڳدے جو اینکوں پڑھاوݨ سکھاوݨ آلے جیڑھا کجھ سکھیا پڑھا چھوڑن اوہو کجھ ٻولیندے ۔ ناں گھٹ ‘ نہ وَدھ ایندی اَپݨی اصلی ٻولی تاں ٹیں ٹیں ہوندی اے پرجیرھے ویلھے سکھاوݨ پڑھاوݨ آلیں دی ٻولی ٻولݨ سِکھ ویندے‘ ہوں ویلھے میں میں ٻہوں کریندے ۔ ہِیں ڳالھوں اَپݨے اُڑدو آلے مارکہ اَپݨی تعریف آپ کرݨ آلے کوں وی میاں مِٹھو اَکھیندن ۔ اَپݨے پاکستان اِچ وی وݙے وݙے میاں مٹھو پِن تھے جیرھے ٻنہیں دیاں سکھائیاں ہوئیاں ٻولیاں ٻولیندن اَتے ٻنہیں دیاں کٹیاں ہوئیاں چُوریاں کھمدِن ۔ انہاں دے ایجھے طوطے ہِن جیرھے پھالاں پیندِن اَتے ایجھے طوطے وی پِن جیرھے توپ چلیندن ۔ اَتے ایجھے طوطے دیاںٻولیاں ٻولݨ آلے کٹھے تھی چُوریاں کھمدن ۔ اساں تُساں سبھنیں دیاں کُٹیاں ہوئیاں چُوریاں اَپاں اِی کٹھے تھی کھنباݨی اِچ وَٹاپا جھار ہکلیسوں تاں رڑھ بچسے۔

6؍نومبر1991ء

## حوالہ
ٻٹ کڑاک، مصنف: انیس دین پوری۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
چُپ کیوں کر ڳیں؟

اَکھیندن جو لوکیں کوں لوکیں دی ٻوڑی کوں کنیں دی ۔ ہک ڄٹ دا پُتر جوان تھی ڳیا اونکوں اوندی شادی کرݨ دا وِپرا کھادی ویندا ہا ۔ ہک رات اُوں سُتیں سُتیں اَپݨی زال کوں اَلوایا بھلا تھیوی ‘ سدا جیوے اَپݨا آݙت خیر نال جوان تھی ڳے ۔ کئی ہوندی شادی دی وی ڳݨوں ہا ۔ منگݨا تاں اوہو جیرھا خیر دا تھیا ہویا اے ۔ ہُݨ پَرنے دا تردُل کروں اَتے کہیں ویلھے اوندے سُریجھیں وَنڄ تے ݙینھ ڳݨ آئوں ۔

اوندی زال آکھیا !میکوں تاں تئیں کنوں وی پہلے دا ایہو خیال اے ‘ گھر اِچ نونہہ آ ویسے تاں میکوں سوکھائی تھی ویسے ۔ سچی ڳالھ اے ۔ مَیں ہُݨ ہو‘ ڳی آں ‘ مَیں کنوں ہُݨ اَڳے آنگے کم کار نی تھیندا‘ ہئچ تھی پَمدی آں ‘ جیوے ہووے میݙی بھتریجی ݙاڈھی سُگھڑ تے سیاݨی ایں ‘ ݙیکھیں تاں سہی آوَݨ سیتی گھر دا سبھو کم کار سنبھال گھنسے ‘ وَل مَیں ہَر لیکھے بے چنتی تھی ٻہساں ہُݨ وی اَپݨے پیکیں دے گھر دی ساری ٻدھی چھوڑی ہوندے ہتھ اِچ اے ۔ میݙی بھڄائی تاں شودی اُونویں اِی مُنڈھ لا دی ویکھڑ ہئی ۔ ایہا ’’چھوہِر‘‘ جُوان آن تھی اے تے میݙے بھرا دا گھر کتھائیں گھر آن بݨیے۔

ہک تاں تُساں رَنیں کوں اَلاہے کہیں کار اے اَلاوݨ پووو تاں وَل چُپ نِوھے کریندیاں ۔ ایئیں ڄاݨ کلہوٹی دی آیݨ اِچوں تھڳڑی نکل پَمدی اے ۔ او ٻانھی رَب دی ! میں ڳالھ کیتی ہِم پرنے دے بندوبست دی جو آپت اِچ کوئی صلاح ثواب کروں ‘ توں وَت اپݨی بھتریجی دیاں تریفاں شروع کرݙتینیں ۔ اصل اِچ مَیں ڳالھ ایں سانگݨ چولی ہَم جو توں ایں اپݨی ڳوجھی اِچوں کجھ جوڑی پیں کناں کائناں؟ ۔ کوئی ’’تِریڑ‘‘ کوئی چھلا مُندری کوئی ٻیا چھل پتر ‘ کوئی ’’نہند‘‘ بسترا کوئی مَٹی مندھاݨی ‘ میں وَت کتھوں جوڑاں ہا ۔ ایہے سبھے شہئیں ۔؟ کیرھی ڳوجھی رہݨ ݙیندیں مَیں کنے ‘ جو کجھ کٹھا کریندی آں توں آپ گھن گھندیں ‘ وَہڑیاں گھن کراہیں پالیم ‘ وݙی عید تے وِیچیسنے ‘ ہوں رقم دی زمین گھدوسے وَل ترائے ’’لیلے‘‘ ݙوں ٻکریاں اَتے ہک ’’جھیرٹ‘‘ ویچیُم اُنہیں دا جیرھا مُل پیا او پیسے وی تئیں گھن گھدے جو کپاہ دی رڑھ کیتے ’’کھاد‘‘ اَتے چھنڑکا آلیاں دوائیں گھنڑین‘ رہ ڳیاں کُکڑیں ‘ آنہے ‘ بھاڄی بُھتی ‘ بݨاوݨ کیتے کم لئی رکھدوں ‘ کوئی مہمان اَئے ونڄے تاں چَلھا ‘ چَلھی یا ہک اَدھ کُکُڑ ‘ کُکِڑ کوہیج ویندی اے ‘ ڳوجھی وَت کئیں کٹھی تھیوے ۔ میکوں تاں ٻالڑی دے ݙاج دا وی وِپرا رہ وَیندے ۔ دھیریں دے وَدھݨ دی کوئی دیر لڳدی اے؟ اَپݨی نیاݨی وی اَجھو ’’جوان‘’ تھی اونکوں وی تاں اوڑک اُٹھاوݨے اچھا ‘ اچھا ایہے سبھے ڳالھیں صحی ہِن ‘ وَل اینویں کروں جو حالیں ’’میاذ‘‘ نہ گھنوں کݨکیں لہسِن تاں ݙٹھا ویسے ‘ نا‘ نا ایہ ڳالھ کُوڑی ‘ میں آکھدی آں ایہ کنڈی کپ چھوڑوں اینویں کروں ’’اپݨا گݙانہہ ویچ چھوڑوں ہوں ݙینھ لٻاݨے چنگاں مُل ݙیندے ہَن ‘ تئیں اَڄائی نہ چا کیتی‘ اڳلے ݙیہاڑے توں گھر کائناں ہانویں تے خیرݨ نُناری آیا ہا ۔ رکھیہ کمبھار ‘ پاتری ‘ تے دانگی کُنی ݙیوݨ آیا ا ‘ او وی پُچھدا پیا ہا جو ’’گݙانہہ‘‘ وِکائو اے ۔؟ اُتے خرچے دی رقم گݙانہہ وَیچ تے ہتھ کر گھناں‘ پھنڈر اِی مُل کائناں گھنݨیں پوسے۔ اَپݨا تیلا ’ وَہڑا ‘ کونہہ چھوڑیسوں۔ چاول ‘ گھیئو تے کھنڈ دے ساوݨ خان دی ہٹی توں چا گھنسوں ۔ نیندر اُڳڑسے تاں اونکوں اوندے پیسے ݙے ݙیسوں ‘ زال پئے چُپ کر ڳے ۔ پُتر آݙت نیندر دا بہانہ پَھلا ‘ گُوٹھ مار تے اُنہیں دیاں ڳالھیں سُݨدا پیا ہا‘ جیرھے ویلھے ڈھیر ساری دیر تھی ڳی ‘ اوںاپݨی ماء کوں اَلوایا ‘ اماں! چُپ کیوں کر ڳیں؟ ایہ میݙے نال ’’گݙانہہ‘‘ ویچݨ دیاں ڳالھیں نوِی کریندی؟۔

14؍نومبر1991ء

## حوالہ
ٻٹ کڑاک، مصنف: انیس دین پوری۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
ذال ‘ ٻال تے مُچھ دا وال

اَوِّے او بے لَکھݨاں ‘ اَوترا مُوا کھڑ تے کھڑا مُتردیں ننہر آ‘ آوی ایݙوں لِتر؟ خیر ہئی بھلا تھیوی نِکے کوں پی دَڑکیندیں ‘سویلے سویلے چنڳیں مَت ݙیوݨ وَت دَڑکاوݨ وی تُسیݙے لیکھے ‘ ہَر ویلھے اوندے …… تِھی تِھی تے اونکوں سِر تے چڑھا ݙتے وے۔ کہیں دے آکھیئے اِچ اِی کائنی‘ مسیت آلی کھوہی تے دِلاّ بھرݨ ڳی آں تاں مولوی صاحب ݙسیے جو تریجھا ݙینھ اے تُسیݙا سکی لدھا پڑھݨ کیتے مدرسے اِی کائنی ڳیا ۔ ہُݨ ݙٹھے وے کھڑ تے دُھروکڑی چا ماری ہِس ۔ اَلاہے کیݙے نِکل ڳے رول ۔ تُساں کجھ آکھ ݙکھیُسو تاں سُدھرسے نہ تاں ݙینھو ݙینھ ڳلدا ویسے ‘ آکھدے نِیں زال ۔ ٻال تے مُچھ دا وٓل جتھاں رَکھو اُتھاہیں رَہندے ۔ آکھدے تاں ہِن پَر توں آپ کنوں ساہ پا توں چوکھی میݙے آکھیئے اِچ اِیں ؟ ٻال دا حال اِی آپ ݙیندیں ٻیٹھیں‘ رَہ ڳیاں مُچھاں ۔ شادی کنوں پہلے چنڳیں بھلے مُچھیّل ہَاسے ‘ مُچھیں کوں ڄیہاڑی مَلایاں‘ بِدام ‘ روغن تے زیتون دا تیل لیندے ہاسے ۔ چھوٹی جیہی کنگھی ہر ویلھے چولے دے گوندے اِچ رَہ ویندی ہئی ۔ شادی تھیندی ڳی ۔ توں اَمدی ڳیوں تے اسیݙے مُچھیں قینچی دا مونہہ ݙٹھا ۔

بس بس ۔ ایئیں ڳالھیں نہ پے بݨائو مَیں وَت کݙاں آکھیا ہا تُسیکوں جو مُچھاں چھوٹیاں کرائو ۔ تئیں آکھیا تاں کائناں ہا ۔پر تیکوں نِچھاں جو آوݨ پئے ویندیاں ہَن ۔ آچھ آچھ لڳی پی ہوندی ہئی ۔ یاد کینھوی اَدّا وَݙا تے بھڄائی کِھل کِھل تے کُکھاں گھدی پے ہوندے ہَن تے آپاں بیشم تھیندے ہاسے … توباں توباں ۔ ہیوے ڳالھیں دے ڳلھوڑ ‘ اینویں نِکمیاں تے آواریاں ڳالھیں کرݨ تاں کوئی تُساں کنوں سِکھے ۔ کھنب دا کاںچا بݨیندے وے ۔ اچھاں میکوں ایہ ݙسو جو تُساں اوݙے رقبے تے کیوں نیوے ڳے؟ نِران ایلے تاں وݙی اُٻاہل ہئی ‘ چیٹھ کرو ۔ ہتھ چولو ۔ پہلے میکوں ݙیو ۔میں کھوہ تے وَنڄݨے۔ میݙے لیکھے تُساں اُݙاہیں وَنڄ پُنے ہوسو ۔ اندروں واندی تھی ٻاہر نِکتی آں تاں ݙٹھم جو چِٹکے اِچ چادر تاݨی تے ڈِگھریے پیو ۔ میں تاں وینداپیا ہَم پَراڳوں ڳمݨے وی ہئی کنے وریام مِل پے او اِݙاہیں اَمدا پیا ہا ۔ تیݙے بھرا نِباہو دا سَنیہا چا تے ‘اوں آکھ پٹھیے جو میں کݙاہیں نہ ونڄاں او اَمدا پے ۔ میں سنیہا سُݨ تے پِچھّی تے وَلیا آیاں۔ اَڳواڑ اِچ کھٹ پی ہئی چھی چیٹکے اِچ سُم پیاں۔ تُسیکوں ہِیں ڳالھوں کینھمیں اَلوایا جو اندر رُجھے کھڑے ہاوے ۔ اللہ ڄاݨے اَدا نِباہُو کیوں پیا اَمدے؟

شالا خیر ہووے ‘ کوئی ایجھی ڳالھ کائنی وِپرے آلی ۔ سبھ خیر اے ‘ داد پوتریں دی وَستی مینھ ݙیکھݨ وَنڄݨے۔ اَچھا؟  پر توں کِھلدی کیوں پِیں؟

کِھلدی ہِیں ڳالھوں پی آں جوبِھرا میݙا اِی اصلوں زور آور اے ‘ اونکوں مینھ ݙکھاوݨ کیتے لَدھا اِی توں ہِیں ۔ وݙا ’’سیاݨا‘‘ دولتی ‘ مامے گانموں کوں نال گھن ونڄے ہا یا چاچے بَچّو کوں ۔ اُنہیں کوں وَت اِی مال دا پتہ تاں لڳدے ‘ او ݙیکھ آں میݙا بھرا اِی آ ڳے۔ 

جی آئیں کوں ‘ ست بسملہائیں ‘اَے وے اَدا سئیں ! بھڄائی میݙی خُش ہئی؟ ٻال ٻچوڑے تاں بَھڑاِن؟

اَڑی او بَچُل ! کتھاں اِیں؟ ایݙے آ ۔ تیݙا ماماں اَئے ‘ اوݙے بھراکوں وی سݙ مار چا ‘ بُواء دے گھر ہوسی۔

22؍ اکتوبر1992ء

## حوالہ
ٻٹ کڑاک، مصنف: انیس دین پوری۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
معززین مونہہ دُھویندے وَدن

کَلھّ دی ٻٹ کڑاک اِچ ’’کَھلّے‘ پَولے‘‘ میݙا مطلب اے ‘ مہانگیں جُتیں دی ڳالھ تھئی ہئی ‘ ہک سنگتی پُچھیا ۔ ہاں سئیں احمد پور دے کُھسے بُھل ڳے ہاوے؟ مَیں اونکوں وَلدی ݙتی جو احمد پور دے کھسے پاتے تاں ہاسے ’’کھادے‘‘ کݙاہیں کینسے جو چیتے اِچوں نہ لہن ہا ۔ اونویں ہک شعر پڑھیا ہاسے ‘ جیرھا ہُݨ اِی یاد اے۔

کہہ رہے تھے رات ارشد حضرت طالوت سے

ملک میں ہیں جوتیاں مشہور احمد پور کی

جینویں اساݙے پاسے احمد پور دے کُھسے مشہوراِن اینویں پنجاب اِچ ’’تھل‘‘ دی جُتی مشہور اے پر ایہہ جُتی ہک پنجابی لوک گیت دے موجب مَروڑا نی جھل سڳدی‘ اوہو لوک گیت ’’بَلّے بَلّے بھئی ٹور…… دی۔ جُتی تھل دی مروڑا نیں جھلدی بھئی ٹور…… دی ۔ جُتی تے ٹور دی ڳالھ اٖݨی ہک سرائیکی لوک گیت اِچ وی اَئی ہے:

جُتی تیݙی چیک مچیکاں وِچ تِلے دی دھار وے 

نِکیاں نِکیاں ٹوراںٹُردی ہاں کلیجہ پار وے

اَپݨے اُڑدو آلے مہربان تاں ’’دال‘‘ وی جُتیں اِچ ونڈیندن ‘ اُنہائیں جمنا پار آلیں دی سلیم شاہی مشہور ہے ‘ پر سلیم شاہی چھکدی ہونکوں اے جئیں چَوڑی دار پنجامہ ‘ انگھرکھا‘ رام پُوری ٹوپی یا دوپلی پاتی ہوئی ہووے ۔ منہ اِچ ’’پان‘‘ یا ’’گلوری‘‘  ہووے اَتے ہتھ اِچ ’’ٻیڑا‘‘ ہووے ۔ اساں گریب ‘ سرائیکی ایں جو ڳے کتھوں ؟ ۔ اُڑدو اِچ جُتی نال ڳنڈھیئے ہوئے ٻہوں سارے ٻئے محاورے تے اَکھاݨاں وی ہِن تے شعر وی ۔ ہک مشہور شعر اے ہے:

اپنے جوتوںسے رہیں سارے نمازی ہوشیار

اک بزرگ آ تے ہیں مسجد میں خضر کی صورت

اردو دے مشہور شاعر اکبر الٰہ آبادی وی آکھیے جو :

بوٹ ڈاسن نے بنایا ہم نے اک مضمون لکھا

اپنا مضمون رہ گیا ’’ڈاسن‘‘ کا جوتا چل گیا

ڈاسن دے ٻوٹ آلی کار ’’باٹا‘‘ دا ٻوٹ اِی ساری دنیا اِچ مشہور اے جیویں جو ہک فلمی شعر آکھیئے:

دنیا کی گاڑیاں چلتی ہیں جھوٹ پر

دُنیا کو مار دے ’’باٹا‘‘ کے بوٹ پر

اَکھیندن جو پُراݨی جُتی وی وݙی کم دی شئے ہوندی اے ۔ ڈھیر ساریاں پُراݨیاں جُتیاں کٹھیاں کر تے اِنہائیں دا ہَار وی بݨیندے رہندن اَتے اُنہائیں کوں ڳل اِچ پیندن‘ جنہائیں کوں چھکدے پُراݨیں ’’لِتر‘‘ دے ودھݨ اَتے کھلا کھڑکاوݨ آلی ڳالھ تاں کݙاہیں نہ کݙاہیں سُݨدی یا کیتی ہوسوے ۔ ایہ وی اَکھیندن جو کئی لوک ایہو جیہے ہوندن جیرھے کھلے دے یار ہوندن اَتے کئی وَت ایہو جیہے ہوندن جو کھلا اُنہائیں تے ’’عاشق‘‘ ہوندے ۔ وقفے وقفے نال انہائیں دی تاج پوشی تھیندی رہندی اے تے کئی ’’مر ڳی‘‘ دے مارئیے ۔ ایجھے ہوندن جو جِتے تئیں اُنہائیں کوں کھلا نہ سنگھائو کسر نِیں پَمدی ۔ 

اسیݙے وسیب دے ہک وݙے زمیندار دی موٹر تلوں آ تے ہک مزدور مر ڳیا ۔ جیرھے ویلھے مُک مُکا دے بعد تھاݨے توں تھی تے وَل آیا ‘ منڈی اِچ اپݨی دُکان دے اڳوں ٻہہ تے وَݙے فخر نال اَکڑیج تے آکھیُس ’’اوئے اساݙے کول ڈھیر سارے چِھتر ہِن ‘ پنج ہزار دا چھتر‘ ݙاہ ہزار دا چھتر ‘ پنجاہ ہزار دا چھتر ‘ لکھ دا چھتر ‘ جیہو جیہا مونہہ ہووے ‘ اوہو جیہا چھتر ‘ مریندوں ۔

الیکشن آیا کھڑے وَل اوہو دھن دولت دے ’’چِھتر‘‘ ہوسِن ‘ جیرھے اِتھاہوں دے معتبر تے معزز کھمدے اِی وَدے ہوسن تے چا ‘ چا تے ݙیندے وَدے ہوسن۔ سچ آکھیا ہا مرݨ آلے جیہو جیہے ’’مونہہ‘‘ اوہو جیہے ’’چھتر‘‘ معززین اَڄکل مونہہ دَھوݨ اِچ لڳے پِن…!

22؍جنوری1990ء 

## حوالہ
ٻٹ کڑاک، مصنف: انیس دین پوری۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
تُساں ڳڑ ٻے دے کھیسے اِچ رکھدو؟

مدت تھی ڳی اے ‘ ٹِک پکی ہوئی اے‘ سویلے اَپݨی وستی اِچوں شہر اَمدیں ہوئیں اَتے پیشیں کوں وَلا گھر ویندیں ہوئیں کوئی نہر آلی موری تے حاجی کریم بخش دی ہَٹی تے چانہہ پیندوں‘ ایہ ڄیہاڑی دی کار اے ‘ وَاہووے ‘اندھاری ہووے ‘ جُھڑ ہووے ‘ مینہ ہووے ‘ اسیݙی حاضر ی سنجھ صباحیں لڳی پی اے‘ کہیں سببوں نہ وَنڄ سڳوں تاں اَچوّا جیہاں رہ ویندے ‘ اسیکوں اِتھاہوں دا ہیلکا اسیݙے ‘ یار مستری شریف خان کورائی کیتے اوندا اَپݨا لیکھا وی اَساں آلا اے ۔ ڄیہاڑی تے کم کرݨ آلا پورھیت بندہ اے پر کم کتھاہیں نیڑے پیا کریندا ہووے یا کہیں پروبھری جھاہ تے اُتھاہیں ضرور آ نکلدے ۔ اوندے تے اسیݙی ڄاݨ سُنڄاݨ آلے بندے اسیکوں اکثرہ اُتھاہیں ڳول لہندِن ‘ ہک تاں حاجی کریم بخش چانہہ دِل نال بݨیندے‘ ݙاڈھی سوادی تے چسولی ‘ ݙوجھی ڳالھ ایہ ہے جو او چانہہ اسیݙے نال پیندے‘ دِل منگݨ جو تھیا‘ حاجی صیب سوہݨے سوہݨے ترائے وَݙے کوپ انج رکھیے ہوئے ہِن ‘ ہک اسیݙے نانویں ہے ۔ ہک شریف خان دے نانویں اَتے ہک خود حاجی صیب دے اَپݨے نانویں‘ چانہہ بݨا تے پاوَݨ کنوں پہلے او ہنائیں کوپیں کوں تتے پاݨی نال چنڳیں رِیت دھو کراہیں ترائے چار واری اَگھلیندے وَل ہر ہک اِچ ناں بنانویں چانہہ پا تے ݙیندے‘ ایہ وی ہے جو ہک دا کوپ ݙوجھا نی گھن سڳداتے نہ کوئی گھندے ۔ حاجی صیب جیرھا کوپ جینکوں ݙیوے اونکوں اوہو گھنݨاں پَمدے ۔ مَروت دا ماریا او اُوہو کوپ کہیں ٻے کوں ݙے ٻہے تاں حاجی صیب کوڑیج ویندے۔ ایں ڳالھوں جیکوں جیرھا کوپ ملے او اونکوں آپ کنے رکھݨا پمدے ‘ اوندے اِچ اُوندے مطلب دی چانہہ ہوندی اے ‘ ہر ہک کوں اُوندے سواد موجب بݨی ہوئی چانہہ مِلدی اے۔

کلھ سویلھے ڄیہاڑی دی ٹِک موجب وِہاݨے نال ٹیک لا تے کھجی دے وَاݨ نال وَاݨیے ہوئے وݙے کھٹڑے تلے اَہلیے پے ہاسے اَتے اسیݙے مہربان ڄاتے سُنڄاتے ٻلیار مشہور عالم دین مولانا محمد لقمان علی پوری ہوریں آ نِکتے ‘آوݨ سیتی آکھیونے یار ہِک واری اِتھاہوں چانہہ پی ڳیا ہَم ‘ اوندا سَواد اَڄاں تئیں کائنی وِسریا‘ اوہو جہی چانہہ بݨا تے پِلا۔حاجی صیب چانہہ بݨاوݨ کیتے اُٹھیا تاں مولانا صیب دے ہک سنگتی آکھیا ۔ سئیں! اَدھ سیر کھیر اِچ پَتی پا ݙیو ‘ حاجی صیب پہلے مولانا صیب ݙے تے وَل اَساں ݙے ݙٹھا ‘ اُوں بندے کنوں پُچھیونے ہاں سئیں ! چانہہ پیوݨی ایں ‘ یا چانہہ پتی آلا مِٹھا تتا کھیر پیوݨے ؟ مولانا صیب تے اسیݙے کِھل نِکل ڳی ‘ اساں آکھیا اسیݙے کیتے چانہہ بݨائو ۔ مارکے کوں ہنائیں دی مرضی موجب پتی پیا ہویا کھیر پلائو ۔ چانہہ بݨ ڳئی۔ 

مولانا صیب پِھکی چانہہ بݨوائی ہئی ‘ اَپݨے ہک سنگتی کوں آکھیونے جوان ’’ڳڑ دی بھوری تاں ݙے‘ اُوں اَپݨے چولے دے گوندے اِچوں نِکی جہی بھوری کڈھ تے ݙتی‘ اساں مولانا صاحب کنوں پُچھیا حضرت! تُساں ’’ڳڑ‘‘ ٻے دے کھیسے اِچ رکھدو ! مولانا صیب کوں ڳالھ ہٹھ لڳی ‘ ݙاڈھے کِھلیے ‘ اَکھیونے … تاں ڳڑ دے نال وَٹ پکاوَݨ آلے ݙلھ وی رَکھدا ہاں۔

11؍مئی 1993ء

## حوالہ
ٻٹ کڑاک، مصنف: انیس دین پوری۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
ڳالھیں بخاری سئیں دیاں

کلھ ڳالھ چُلی ہئی سید عطاء اللہ شاہ بخاری بارے تے اساں لِکھیا ہا جو سرائیکی ݙاڈھی سوہݨی ٻولیندے ہَن‘ اساں جݙاں ہنائیں کوں ݙٹھا ہا تے سُݨیا ہا ۔ ایئیں آکھ اسیݙا ٻلپݨ ہا پر ہنائیں دیاں ڳالھیں اسیکوں اَڄ آنگے یاداِن ‘ ہک واری اسیݙی وستی دین پور شریف اَئے ‘اسیݙے اَبّا سئیں (حضرت عبدالہادی سئیں بہشتی) ہُنائیں کوں ’’جی آئیں کوں آکھݨ کیتے ٻہوں سارے بندیں نال کوئی نہر پُل تے ونڄ کھڑے ہَن شاہ صیب اَپݨے سنگتیں نال پُنّے ‘ اَبّا سئیں تے او آپت اِچ ڳلکڑی پا تے مِلئے ۔ ݙونہائیں دیاں اَکھیں اِچ ہنجوں ہَن۔ خُشی دیاں ہنجوں ‘ اُتھائیں کھڑے ہوئے اسیݙے وَݙکیں ‘ وَݙیریں اِچوں کہیں آکھیا ‘ شاہ صیب! ٻہوں ڄیہاڑیں دے بعد وَݙے پیر کیتے ہینوے اسیکوں تاں سِک رَہ ویندی اے ‘ شاہ صیب کِھل کراہیں اسیݙے ابّے سئیں ݙے ݙٹھا تے وَلدی ݙتونے ‘ ہُنائیں کنوں پُچھو ‘ وِسریے تاں کینھاں ہاسے‘ ڄاݨ تے وِساریا ہانے ‘ کوڑیج کائناں ڳے ہَن رُس ڳے ہَن ‘ ہُݨ سݙینے ۔ سِر بھرݨے اَئے سے اے ہئی شاہ صیب دی ’’سرائیکی‘‘۔

ہک واری خان پور اِچ جلسہ ہا ‘ شاہ صیب وی اَئے ہوئے ہَن ۔ مجلس ڄمی ہوئی ہئی ‘ آپ دے مونہہ اِچوں ماݨک موتی کِردے پے ہَن ‘چانہہ آوَݨ اِچ دیر تھی ڳی ‘ تکڑ کیتونے تاں مولانا عبدالشکور دین پوری بہشتی ‘ سُدھ لہݨ اُٻاہل کنوں دُھرکدے ڳے ‘ ہَوکدے ہوکدے وَلیے تے سہکدیں سہکدیں آکھیونے سئیں ! دیڳڑی وی کݙاہیں ٻڑکی؟ جیویں ہوویں پاݨی ٻڑکدا رَہندے‘ چانہہ پیوݨ دی شاہ صیب دی اَپݨی نویکلی دِھر ہئی ۔ آکھدے ہَن ’’چانہہ پیوݨ تے چانہہ بݨاوݨ ہر کہیں دا کم کائنیں‘ عام بندے چانہہ نی پیندے کاڑھا پیندِن‘‘۔

’’زبان(ٻولی) بارے وی شاہ صیب دی اپݨی نویکلی سوچ ہئی‘ آکھدے ہَن ‘ ماء ٻولی بَدلے تاں بندہ بدل ویندے ۔ اسلام دی اصل ٻولی ’’عربی ‘‘ ہئی ۔ جنہائیں مُلخیں اِچ عربی ٻولی‘ لکھݨ پڑھݨ تے ٻولݨ دا رواج پیا اُتھاں لوکیں بھڄ تے اسلام قبول کیتا ‘ جتھاں عربی ٻولی دا رواج نہ پیا اُتھوں دے لوک ایں پاسے نہ اَئے ‘ جیئیں جو ہندو ہندوستان اِچ اُتھاں اسلام ’’حاکمیں‘‘ نی آندا ‘اولیاء اللہ آندے ۔ خود فارسی ٻولی کوں ’’مسلمان‘’ تھیوݨ اِچ ڄیہاڑے لڳے ہَن ‘ وَل اِی اوندے اُتے اِتھاہوں وی چھاپ رَہ گی‘ اُردو کوں فارسی ڄݨیئے ‘ اینکوں مسلمانیں پالیے سانبھیے ’’ٻولی تاں مسلمان‘’ تھی ڳی پر ’’اسلام‘‘ اُردو ‘ آنگے نہ کھنڈ پُنڈ سڳیا۔ شاہ صیب دیاں سُدھ سرت آلیاں سوادی تے چسولیاں ڳالھیں مُکݨ آلیاں کائنی ‘ سنجوک بݨیا تاں ٻے ویلھے سہی!

16؍ستمبر 1994ء

## حوالہ
ٻٹ کڑاک، مصنف: انیس دین پوری۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
جنرل ضیاء دے کارنامے

کلھ ڄیہاڑی دی پکی ہوئی ٹِک موجب ہوٹل اِچ ٻیٹھے ہاسے ‘ اخبار اَئی تاں ورقہ ورقہ تھی وَنڈیج ڳی ‘ کئی ورقہ کہیں دے ہتھ اِچ تے کئی کہیں دے ہتھ اِچ‘ خبریں آلا اُتلا ورقہ منشی مُک مُکا کنے ہا تے وِچلا ہک ورقہ مولوی بھن تروڑ دے ہتھ آیا ہا ‘ اسیݙے اخبار آلیں مَارکے ہک دِھر پکڑی ہوئی اے او وَت ایہ ہے جو خبریں دیاں وݙیاں وݙیاں سُرخیاں تے اُنہیں دے تلوں ݙوں چار سطراں ‘ مُہری ‘ تے چھیکڑی ورقے تے چھاپ ݙیندن تے بچدا بھانگہ کہیں وِچلے ورقے تے ونڄ چھپیندن‘ پڑھݨ آلے کوں ’’بقایا‘’ ڳول لبھݨ تے چنگاں کشالہ کٹَݨاں پَمدے۔ چس اُوں ویلھے اَمدی اے جیرھے ویلے اخبار ݙوں بندے پڑھدے ٻیٹھے ہووِن یا ورقہ ورقہ تھی ٻہوں سارے بندیں اِچ ونڈی پی ہووے ‘ کلھ ایہو لیکھا ہا۔

منشی مُک مُکا اَپݨی عادت موجب نویں سرڳٹ بَکھا چھیکواں سُوٹا مَار ناسیں اِچوں دُھنواں کڈھیا تے اُچی اَواز اِچ ہک ’’خبر‘‘ پڑھݨ پے ڳیا‘ ایہ خبر جماعت اسلامی دے ہک جُھوݨے لیڈر دے ہک بیان بارے ہئی ۔ خبر موجب میاں طفیل محمد ہوریں آکھیے جو ایہا حکومت تے ایہے حاکم رہ ڳے تاں ایہو ملک کائناں بچسے ۔ کشمیر اِچ جیرھا کجھ کِراڑ کریندے پن اوہو کجھ پاکستان اِچ مسلمان کریندے پِن ۔ جیرھا بندہ افغانستان اِچ مجاہدین دی جھاہ تے کہیں ٻے کوں حکومت ݙیوݨ دی ڳالھ کریندے او ’’الودا پُٹھا اے ۔ خان عبدالغفار خان کوں پاکستان نال ایجھا ویر ہا جو اوں اِتھاں پوریجݨ اِی منظور نہ کیتا ‘ اوندے ناں تے چوک بݨسے تاںاوندی روح کوں خُشی کائناں تھیسے ۔ ݙکھ تھیسے ‘ ٹھہندی اینویں ہے جو اُوندے ناں دے چوک ہندوستان اِچ بݨݨ ‘ خبر دی سُرخیں اِچ ہک ݙوں ٻیاں سوادی ڳالھیں وی ہَن ‘ اَتے تئیں پڑھ کراہیں مُنشی مُک مُکا ‘ اُتلے تلے ‘ ایݙے اوݙے دید بھنوائی ‘ پر بقایا نہ لَدھا ‘ بقایے والا ورقہ مولوی بھن تروڑ دے ہتھ اِچ ہا‘ ݙوہیں ‘ ہتھیں نال پکڑی سنبھالی ٻیٹھا ہا۔ مُنشی اونکوںآکھیا یار ‘ اے ……… کِھلیا تے آکھیُس تیݙے ’’مامے‘‘ دابیان پڑھدا ٻیٹھا ہَم اوہو مُکاوݨے‘ مولوی متھے تے تریڈھی پا اُوں ݙے کوڑیج کراہیں ݙٹھا تے وَلدی ݙتی ‘ میݙا مَامَاں وَت کیوں تھیوے‘ مَاماںتاں لڳدے او جنرل ضیاء دا جیندیاں تریفاں کریندیں کریندیں ہُݨ اِی وات نِسی مِلدا ۔ توں خبر دیاں سُرخیاں پڑھدا رَہ ڳیں تے مَیں ایں وَرقے تے بقائے اِچ اصل خبر پڑھدا رَہ ڳیاں‘ اساں جیہا کوئی ہماتڑ ‘ تماتڑ ‘ عام بندہ اَپݨے مونہہ اِچوں کوئی گتھی ڳالھ کڈھ ٻہے تاں اَکھیندن سئیں ! پچوسنجاہ مُک ڳس ‘ پیچ ڈِھلے تھی ڳینس ‘ تھتھوں چُک ڳے اینکوں مؤ مبارک اِچوں ٹُکر پڑھوا تے کھوائو ‘ تے جے لیڈر یا مولانا ڳݨیجݨ ‘ سݙویجݨ آلا کوئی وَݙا بندہ وا پُݨݨ پَے ونڄے تاں اَکھیں مُوٹ تے اونکوں مَنݨ آلے عقل دے اندھے واہ واہ کرݨ پئے ویندن ‘ ہُݨ کوئی پُچھے جو ایہا حکومت ایجھی بھاڑی اے اَتے ایہے حاکم ایجھے بھاڑ دے تَل تے چوڈیہہ دے چندرے ہِن تاں تُسیݙی اپݨی جماعت بارے تُسیݙاکیا رایا اے ‘ او اِی تاں آئی جے آئی اِچ اے ۔ہِیں لیکھے تُساں آپ اِی حاکم او ‘ ٻی ڳالھ ایہ ہے جو غفار خاں ‘ بہشتی دا افغانستان اِچ پوریجݨ تاں تسیکوں یاد رَہ ویندے ‘ جنرل موسیٰ دا ایران اِچ پوریجݨ بُھل ویندو ‘ یا اونویں وی رَئی رکھ ویندو ‘ جو او جرنیل ہا‘ تُساں ایہ آکھیئے جوجنرل ضیاء اسیکوں قومی ویس ݙتے اَتے سُنڄاݨ کرائی اے‘ پہلی ڳالھ تاں ایہ ہے جو او دنیا تے پاکستان دی عوام کوں دوکھا ݙیوݨ دی خاطر وردی دے اُتوں شیروانی پیندا ہا‘ ٻی ڳالھ ایہ وی ہے جو قوم کوں ہیروئن دا نشہ لاوݨ آلا ‘ کلاشنکوف ہتھ اِچ ݙیوݨ آلا اَتے ایم کیو ایم جیہاں سوکھڑیاں ݙیوݨ آلا وی اوہو ہا۔

21؍اپریل 1992ء

## حوالہ
ٻٹ کڑاک، مصنف: انیس دین پوری۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
ذرّی رُس پووے جو کہیں ویلھے

’’جھوک ‘‘ اِچ خبر چھپی اے جو سئیں شاکرشجاع آبادی ہوریں پَریندے پِن ۔ وݙی سوادی اَتے سوہݨی خبر اے۔ ایئیں ڄاݨ خوشخبری اے ۔ شاکر کھارے چڑھے ‘ میندیاں لاوے ‘ سہرے پاوے ‘ ڳانے ٻدھے ‘ گھوٹ بݨے ایں کنوں وَݙی خوشخبری ٻئی وَت کیرھی تھی سڳدی اے؟۔

جیوے ہووے جوانیاں ماݨے تے رَب سئیں اونکوں وَدھیک سوبھ ݙیوے ۔ شاکر اَڄ کلھ دے سرائیکی شاعریں اِچوں ٻہوں وݙا شاعر اے ۔ او اپݨی ڳالھ اپݨی نویکلی دِھر اِچ کریندے ۔ سُدھ سُرت تے سوچ لیکھے اوندی شاعری ‘ سَت رنگی شاعری اے ۔ لوظ سبھے شاعر ورتیندِن ۔ پر لوظیں بارے شاکر دی چوݨ اَتے جُڑت اوندی اَپݨی تے نویکلی ہوندی اے ۔ او لوظ اِینویں  چُݨدے جئیں جو ہری ’’نگ‘‘ چُݨدے۔ اولوظیں کوں جوڑݨ تے ڳنڈھݨ دَا وَݙا ’’کاریگر‘‘ اے۔ہر لوظ کوں اوندی جھاہ تے جڑیندے جئیں مندری اِچ تھیوا جڑیل ہوندے یا مالھاں اِچ موتی پوتا ہویا ہوندے ۔ شاکر دی شاعری اِچ ہر بندے دااندر کِھلریا ہویا مِلدے۔ آس نراس ‘ خُشی غمی ‘ ݙکھ سُکھ‘زمانے دے ظلم ‘ ݙاڈھیں دے ݙڈھپ ‘ ہیݨیں تے بے واہیں دا بے وس تھی رَت دی گُھٹی بھر ٻہݨ ۔ اَپݨیں دے دردھ دُلاب ‘ ورودھیں دے وِرودھ کِرودھیں دے کرودھ ۔ پڑیچیں دیاں پچاراں ۔ سکیں سوڑیں دے سُول ‘ وچھوڑے دے رودھے ‘ ماݨ مرجات دی تھوڑ ۔ وِپرے ڳنتریاں ‘ فکر اندیشے ‘ جھیڑا جھٹی ‘ رُسیمے ‘ ‘ پَرچاوے ‘ ایہو سبھے کجھ بندے دا نویکلا وی ہوندے تے سانجھا وی ۔ ہِیں ڳالھوں شاکر دے اندر ٻلݨ آلی بھاہ دیاں لنبیاں اوندی شاعری پڑھݨ تے سُݨݨ آلیں دے ذہن تئیں پُڄدِین ۔ اوندے شعر تتے لوہے آنگے چُہٹ ویندن تے سُدھ سُرت رَکھݨ آلے سوچݨ سمجھݨ آلے بندے کوں ایئیں ملوم تھیندے جینویں کہیں اوندے ذہن کوں ݙنبھ چھوڑیا ہووے۔

شاکر کوں اساں ݙوں واری ملیسے ۔ ’’جھوک‘‘ دے دفتر اِچ ایئیں تھولی دیر ‘ اوندیں ڳالھیں کنوں اساںایئیں ڄاتا جو اوندے ذہن تے اوندی دِل کوں ’’کلھپ‘‘ دا ’’سسُرا‘‘ لڳا ہویا اے ۔ جیرھے بندے دی سوچ اَتے سُدھ سُرت اوندی اَپݨی تے نویکلی ہووے کہیں دا پُچھ لڳ نہ ہووے ۔ دین دھرم کوں ‘ دنیاں جہان کوں ‘ بندیں دے نویکلے اَتے سانجھے ݙکھیں سُکھیں کوں اپݨے اندر دیاں اَکھیں نال ݙہدا ہووے ۔ انہیں بارے اپݨی نویکلی سوچ موجب سوچیندا ہووے ۔ او ہر لیکھے ’’کلھا‘‘ ہوندے ۔ اَتے ایہ ہک منی منائی ڳالھ اے جو ’’کلھا‘‘ بندہ وݙا عذاب ہوندے ۔ بندے دے اندر کوں ساڑ سُواہ کریندے ۔ ٻیا بھوڳ ایہ ہوندے جو شاکر آنگے اَپݨی اَنج سُدھ سُرت اَتے نویکلی سوچ رکھݨ آلا بندہ ’’کلھا‘‘ ہوندیں ہوئیں وی ہک لیکھے ’’کلھا‘‘ کائنی ہوندا ۔ ’’وسیب‘‘ تے وسیب اِچ وَسݨ آلیں دے سانجھے ݙکھ سُکھ ‘ او اپݨے ݙکھ سُکھ کر ڳنڑدے اَساںاوندیں ڳالھیں کنوں اندازہ لاتا جو جے رَب سئیں شاکر کوں ’’شاعری‘‘ دی ݙات نہ ݙیوے ہا تاں وَل اوندا جیوݨ محال ہا ۔ او ’’شعر‘‘ آکھ کراہیں اَپݨے ہاں دی ہواڑ کڈھی رہندے۔ ایں لیکھے او اپݨے دِل دا درد ونڈائی رکھدے اَتے اَپݨے ذہن اِچ مچیے ’’مچ‘‘ کوں وِسمائی رہندے پَردھنواںوَل اِی دُکھدا رہے تاں شاکر دے شعریں اِچ وسیب اَتے وسیب اِچ رہݨ آلیں دے نویکلے اَتے سانجھے ݙکھ سُکھ نشابر تھیند ے رہسن۔

ہا سئیں ! تاں ڳالھ چُلی ہئی شاکر دی ’’شادی‘‘ کنوں تے وَلدی ولدی وَل ڳی اوندی شاعری ݙے ‘ اسیݙے یار مُنشی مُک مُکا دے آکھݨ موجب شاکر شادی کر تے اَپݨی ’’شاعری‘‘ تے ’’پہاج‘‘ پیندا پے ۔ رَبّ سئیں گھر وَساوݨ بارے اوندیاں سبھے آساں پوریاں کرے اَتے اونویں تھیوے جینویں اوں آپ آکھیے:

رَبّا پیار ݙتی تاں یار وی ݙے جیرھا نہ کہیں دَا لئی لڳ ہووے

میݙی صفت ہووے مینہوال طرح او ’’سوہݨی‘‘ دے لڳ بھڳ ہووے

ذرّی رُس پووے ’’جو کہیں ویلھے‘‘ اوندے پیر ہوون‘ میݙی ’’پگ‘‘ ہووے

منّے ’’شاکر‘‘ پر نہ غیراں دی ایہا یار تے پوری تڳ ہووے

جمعرات 29؍اگست1991ء

## حوالہ
ٻٹ کڑاک، مصنف: انیس دین پوری۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
ایں ہِیں

آدمی جݙاں اَلاوݨ کائناں سِکھیا ہا ‘ لوظ کائناں گھڑیے ہانسِ ‘ کئی ٻولی اَڄݨ کائناں بݨی ہئی او آپ جیہیں بندیں نال اِشاریں اِچ ڳالھ مُہاڑ کریندا ہا ۔ خُشی غمی ݙکھ سُکھ بارے اَپݨے اندر کوں ظاہرکرݨ کیتے چھڑی نِکی جیہی زبان ورتݨ دی جھاہ تے اَپݨا سارا ’’بُت‘‘ ورتیندا ہا ۔ خُشی اِچ نچݨ پئے ویندا ہا ۔ ݙکھ اِچ سِر مُونہہ تے کوڑیکٹ چیندے ‘ کشتی لڑدا پیاہووے یا کوݙی کھیݙدا پیا ہووے تاں اَپݨیں سنتھلیں تے ہتھ مار تے ݙوجھے کوں وِنگریندے ‘ سلام ہووس تاں متھے تئیں ہتھ نیندے۔ اَساں سرائیکی تے اسیݙے سندھی بھرا ݙوہیں ہتھ ٻدھ تے ’’رام ست‘‘ اتے دُعا کریندوں ۔ نِوڑت تے نیاز ظاہر کرݨ کیتے وݙکیں وَݙیریں دے پیریں پمدوں اَتے پیریں پووݨ کیتے بُت کوں جِھکا کر تے نِوڑ دوں ۔

انگلستان آلے انگریز اَتے امریکہ آلے خُش تھیون تاں انوٹھا کھڑا کر تے ݙکھیندن ‘ اساںاِتھاں ہنائیں آنگے کہیں کوں انوٹھا ݙکھائوں تاں او ڄاݨسے جو میکوں چِڑیندے پِن‘ آکھدے پِن لُکڑی اے ۔ کر گھن جیرھا کجھ کرݨی ۔ ایہیں اسیݙے سرائیکی وسیب اِچ ہتھ دیاں پنجائی انڳلیں تریڑ کراہیں اشارہ کرݨ کوں بُجّہ ݙیوݨ اکھیندن‘ بُجّہ پرے کنوں وی ݙویندے تے رَلے کھڑ تے مونہہ اِچ درنج اِی کڈھیندے اینکوں گھر وڑ تے بُجہّ مارݨ وی اَکھیندن جیکر ہک ہتھ نال ݙویجے تاں بُجہّ ہوندے ݙوہیں ہتھیں نال ݙویجے تاں بُجیّ ہوندن جیرھے بُجے مونہہ اِچ اُتوں تلے مریجن تلوں آتے لڳݨ او تالویں ہوندین …… سݙیندن بجُیں نال کھلے وی ہوندن …… اَکھیندن جو اُوندی قسمت اِچ کھلے بُجّے لکھیئے ہوئے ہَن ۔ بُجہّ ݙیونسِ …… ہوندے پرے کرنس ویندا چھوڑئیس۔…… ویلھے ݙویندے جیرھے ویلھے کہیں کوں بھیڑے تے بُرے کم کرݨ تے لعنت کرݨی ہووے یا کوئی غلطی …… شرمشار کرݨا ہووے بُجہّ ݙیندیں ہوئیں پٹ اِی ‘ پھیٹ اِی یا فیٹ اِی وی …

کتھاہیں کتھاہیں تاں نِکے ٻال ہک ٻے کوں ݙیندیں ہوئیں ایہ وی اَکھیندن ہیٹ ‘ فیٹ اِی گݙنھ جیݙا پیٹ اِی اُٹھ جیݙی دُنی اِی پیئو دی ݙاڑھی مُنّی ای ۔ سوچݨ سمجھݨ تے پُچھݨ ݙسݨ آلی ڳالھ ایہ ہے جو کاوڑ ظاہر کرݨ یا ٻے کوں توئوو لعنت کرݨ کیتے اَساں بُجہّ یابُجّے ݙیندوں ؟ بُجیّ مریندوں؟ تے جینکوں بُجہّ ݙویندے یا مریندے او اینکوں اَپݨی بے عزتی تے نموشی کیوں ڳنڑدے ؟ 

ایں بارے اسیݙے یار مولوی بھن تروڑ دا رِایا تاں ایہ ہِے جو اَپݨی ٻولی سرائیکی آلا بُجّہ تے ایرانیں دی ٻولی فارسی آلا ’’پنجہ‘‘ ہکو کجھ اے ‘ بُجہّ ݙیوݨ آلا جیڑھے ویلھے بُجہّ ݙیندے اوندا مطلب ہوندے پنجتن پاک دی مار ہووی ۔ ہِیں ڳالھوں بُجہّ جھلݨ تے کھاوݨ آلا چِڑدے کوڑیندے یا شرمشار تھیندے ۔ 

ہک لیکھے اے ’’ملواݨکی‘‘ پرکھ پرچول اے ۔ سرائیکی ٻولی تے اوندے لوظیں دے ݙاݙے حال تاں سئیں انیس شاہ جیلای ‘ سئیں ڈاکٹر مہر عبدالحق ‘ سئیں محمد اسلم رسول پوری ‘ سئیں احسن واگھا ‘ تے سئیں شوکت مغل ہوریں جیہے عالم تے پڑھیے لکھیے لوک اِن ۔ اُو ڄاݨن ‘ اساں خُطابی لوک تاں چھڑے ٻٹ کڑاک جوڳے ہیسے ۔

سرائیکی ہک اشارہ ٻیا اِی ہتھ دی مُٹھ گھٹ تے نِلّی اُتے تلے لُݙیندن تے نال نال ’’ایں ہِیں‘‘ وی اَکھیندن۔ ایہ اشارہ ہُوں ویلھے کریندن جیرھے ویلھے کوئی بندہ ’’بازی‘‘ ہَر ونڄے ‘ کہیں ٻے لیکھے ہریج ونڄے ‘ بسیج کراہیں بھرکیج کھڑدے یا بھاڑی پئے تے پِڑ اِچوں بھڄ ونڄے ۔

اسیݙے یار مُنشی مُک مکا اَڄ کلھ وݙا کاوڑیا وَدّے ‘اَکھیندے جیرھے ’’سرائیکی لیڈر‘‘ سئیں جی ایم سید دی سالگرہ آلے میل اِچ ڳے ہَن ‘ بعد اِچ ڈھکیجݨ کنوں بسیج ڳن ‘ لُک ڳن ‘ بھڄ ڳن یا ڈھکیجݨ تے دھاڑ ٻڑنگ گھتی پِن اُنہائیں دے سامھیں ونڄ تے مُٹھ گھٹیجے نلّی اُتے لُݙیجے اَتے اَکھیجے ’’ایں ہِیں‘‘۔

سنوار3؍فروری 1992ء

## حوالہ
ٻٹ کڑاک، مصنف: انیس دین پوری۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان
اے اوہو مُلاں ایں

علامہ اقبال آکھیا ہا تے سچ آکھیا ہا ‘ جو دین مُلاں فی سبیل اللہ فساد اَتے پاکستانی مُلاں مُلواݨے تاں فساد پاوݨ تے فساد کراوݨ دے ٹی ٹی اِن ۔ بہانے ہِن وَدّے لبھدے۔ اَڄ کلھ وَل ’’کفر‘‘ دے فتوے لاوݨ اِچ رُجھیے ہوئے ہِن ۔ جیرھے ہک ݙوجھے کوں ݙیکھ نی سَہندے ‘ ہک ٻے دے پِچھوں نماز نی پڑھدے او ہکے فتوے تے کٹھے دستخط کیتی کھڑن۔ ایہے سبھے ہوون یا ہنائیں سبھنائیں دے وَڈ وَݙیرے ہووِن ‘ کݙاہیں ہک صلاح تے ہک مُٹھ نی تھے‘ کتاباں تے پُستکاں بھریاں پِن ‘ ایٻا ‘ او ٻے ‘ کوں کافر ڄاݨدے تے اوٻا اِیٻے کوں کافر ڳݨدے ‘ ہک ݙوجھے دے خلاف ݙتے ہوئے ہنائیں دے اَپݨے فتوے کٹھے چا کرو تاں ہنائیں اِچوں کوئی وی مسلمان کائنی ‘ سبھے کافر اِن۔

آپ اِچ لڑاند ‘ بھڑاند ہوندئیں ہوئیں وی ایہ ہک صلاح تے ہک مُٹھ ہوں ویلھے تھیندن جیرھے ویلھے ہنائیں کوں وَڈھیاں ݙیوݨ تے حلوے ‘سَٹݨ آلے حاکم ہنائیں کوں کٹھا کریندن تے اَپݨی مرضی دے فتوے گھندِن ۔ اَڄ کلھ  ایہو لیکھا ‘ جنرل ضیاء تے اوندی لُونج پَلونج دے پَلوڑ تے ٹُکریلے مُلاں مُلواݨے دا اے ‘ حاکمیں دی چُچھ تے بچھ تے جھلیندے نی پے ‘ مذہبی معاملیں آلاوزیر ہک مولانا ہے‘ ایں ڳالھوں او سبھے دے اڳوّں اِیں‘ سرکاری ریڈیو اَتے ٹی وی انہائیں دے فتوے ݙینھ رات لوکیں کوں سُݨاوݨ اِچ لڳے پِن ‘ اخباریں دے وَرقے ہنائیں دے دِلیں آنگے کالے تھے پِن ‘ایں بارے قومی اسمبلی دے اجلاس اِچ مَولوی ستار نیازی نال جیرھی تھئی اے او گھٹ نی تھئی ‘پر جیئیں اَکھیندن جو عزت آوݨی ونڄݨی شئے ہے بندے کوں دریٹھ ہووݨا چاہیدا اے ‘ انگریزی اخبار ڈان دی ہک رپورٹ موجب اپوزیشن دی لیڈر بی بی بے نظیر بھٹو دے خلاف کفر دا فتویٰ ݙیوݨ ‘ ٻنہائیں مولوی کنوں جاری کراوݨ تے ریڈیو ‘ ٹی وی دے ذریعے کھنڈاوݨ پُنڈاوݨ تے اپوزیشن دے ممبر ݙاڈھے کاوڑیے ہوئے ہَن ‘ چودھری اعتزاز احسن آکھیا ’’بی بی بے نظیر بھٹو رڑھ رَہکی کرݨ آلے رَہکیں ‘ پورھیہ کرݨ آلے پورھیتیں اَتے بے واہے غریب لوکیں دے حق حقوق دی ڳالھ کریندی اے ‘ ہِیں ڳالھوں کافر اے؟ مارشل لاء ہٹاوݨ کیتے تَݨ وُݨ تے بھڄ دُھرک کریندی رَ ہ ڳی اے ‘ ہِیں ڳالھوں کافر اے؟ او لُٹ پُھر کرݨ آلے لُٹیریں کوں نی منیندی ہِیں ڳالھوں کافر اے؟ او مُلاں مُلواݨیں دیں ہتھی گھاڑویں مسئلیں کوں نی منیندی ‘ ہِیں ڳالھوں کافر اے؟۔‘‘

سید افتخار حسین گیلانی آکھیا ’’پاکستان دے مُلاں مُلواݨے ‘ عیسائیں دے پوپ ‘ اَتے پادریں آنگے اُچا مرتبہ تے خدائی اختیار گھنݨ کیتے حکومت تے حاکمیں دے جھولی چُک بݨیے کھڑن ‘ پر اساں ہنائیں کوں ’’پوپ ‘‘ بݨݨ ݙیسوں تے نہ ’’پادری ‘‘ اَتے نہ وَت پاکستان کوں ’’ویٹی کن‘‘(عیسائیں دی مذہبی ریاست) بݨاوَݨ دی موکل ݙیسوں ۔ ݙاݨ دی رپورٹ موجب اسمبلی اِچ 25مارچ 1953ء دی اخبار سول اینڈ ملٹری گزٹ لہور اِچ چھپی ہوئی ہک خبر دی فوٹو سٹیٹ وی ونڈی ڳئی اے ‘ ایہ اوں خبر دی فوٹو سٹیٹ ہئی جیندے اِچ مولانا ستار نیازی دیاں وݙیاں تصویراں وی چھپیاں ہَن ‘ ہک ݙاڑھی نال تے ٻی بغیر ݙاڑھی مُچھیں دے ‘ اُتے سُرخی ہئی ایہ او مُلاں ایں جیرھا جان بچاوݨ دی خاطر ݙاڑھی مُچھاں مُنا ‘ صفا چَٹ کرا تے وزیر خان آلی مسیت اِچوں نَس تے بھڄ ڳیا ہا تے پولیس اونکوں قصور اِچوں ونڄ پکڑیا ہا ۔ 

ہُݨ ایہ اسلام دا وݙا ’’راکھا‘‘ بݨیا کھڑے ۔ ‘‘

سید خورشید شاہ ایم این اے آکھیا ’’میں آلِ رسول آں ‘ مَیں فتویٰ ݙینداں جو ایہو مُلاّں جیرھا ٻنہیں کوں فتوے لا تے ’’کافر‘‘ آکھدا کھڑے آپ کافر اے ‘ کافر اے ‘ مسلمان کائنی ’’یہودیں دا ایجنٹ اے۔‘‘

آݙتوار23؍اگست1992ء

## حوالہ
ٻٹ کڑاک، مصنف: انیس دین پوری۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان