یاتریاں دا مونہ تاج محل دو

آگرہ یو ۔ پی صوبے دا شہر ہے ۔ ٹیکسی ڈرائیوراں ہُݨ تاج محل دو مونہ چا کیتا ۔ ٹول پلازے کنوں ولا لنگھدے ‘ ٹھیکیدار نال چخ رخ کریندے اساں تقریباً ہک گھنٹے بعد تاج محل دے دروازے اُتّے کھڑے ہاسے ۔ٹیکسی آلیاں ساکوں ݙسا ݙتا ہا جو عام یاتریاں کیتے اِتھاں ٹِکٹ 20/-روپے تے غیر ملکیاں کیتے 750/-روپے ہے (پاکستانی1339/-روپے) تہوں دھیان کرائے ۔ اپݨے بیگ تے پاسپورٹ آساں ٹیکسی وچ رکھّے تے اللہ دا ناں گھن مین گیٹ توں اندر دُھو کیتوسے۔ گیٹ دے نال باندراں دے ہک پری وار ساݙا سواگت کیتا۔ عابد سیال اُنہاں کوں اپݨاں جد امجد سمجھ کے فوٹو اِچ لہایا اَتے میں عابد سیال دا پھوٹو چھکیا کیوں جو اُونیں ڈارون دی تھیوری کوں سچ ڄاتا ہویا ہا اَتے میں چاہندا ہم جو پاکستان پُڄ کے کتھائیں تھیوری بدل نہ گھنّے ۔ اندر فٹ پاتھ اُتے چھبّے آلے نوادرات ‘ کھݙاوݨے وِچیندے ٻیٹھے ہَن ۔ میں تاج محل دے ݙو ماڈل خرید کیتے جہڑے ’’کی رِنگ‘‘ وچ ہَن ۔ اڳوں ساکوں اُٹھ گاݙا نظر آیا ۔ ایہ وی اُوں ماحول اِچ بھلا لڳیا ۔ ٻس اساں ݙیہدیں بھلیندیں تاج محل دے سکندری گیٹ اُتّے ہاسے ۔ مجاہد بھٹی اِتھاں اپݨے رنگ دا پورا فیدہ چاتا تے قدیم ہندوستانی بݨ کے ساݙے کیتے20/-‘20/-روپے آلے ٹکٹ خرید کیتے ۔ حفاظتی سکیورٹی گیٹ پار کرکے اساں اوں عجوبے دے اڳوں کھڑے ہاسے جَیں چنڳے چنڳے یاتریاں کوں مُسائی رکھّے۔ 

تاج محل دنیا دے ست وݙے عجوبیاں وچ ڳݨیا ویندے ۔ چِٹیّ پتھر نال بݨی ایہ عمارت شاہ جہاں اپݨی سنواݨی ارجمند بیگم کیتے بݨوائی ہئی ۔ ارجمند بیگم دا معروف ناں ممتاز محل ہا ۔ ممتاز محل نور جہاں دے بھرا آصف خان دی دھی ہئی ۔ آصف خان دا مقبرہ لہور وچ ہے جہانگیر دے مقبرے تے نور جہاں دے مقبرے وچکار ۔ ممتاز محل جون1631ء اِچ فوت تھئی تاں اوندی محبت دی یادگاردے طور تے شاہ جہاں اوندا مقبرہ بݨوایا ۔ 20ہزار کاری گر کم کریندے ریہے ۔ بݨیندیں22سال لڳے ۔ اُوں زمانے پنجھاہ لکھ روپے لاڳت اَئی ۔ مزار زمین دے تل کنوں18فٹ اُچّا ہے ۔ کرسی313مربع فٹ ہے ۔ مقبرہ186مربع فٹ اِچ بݨایا ڳے ۔ نقشہ لاجواب ہے ۔ مزار دے چاہرے پاسے اُچّے مُنارے ہِن ۔ کُرسی اُتّے چاہرے پاسے وی وݙے وݙے مینار ہِن ۔ مقبرے اُتّے پتھر اِچ ڄالی دا کم لاجواب ہے ۔ مقبرے دے سامھݨے (داخلی دروازے اُتّے) اَ تے اندر قرآنی سورتاں لکھیاں ہوئن ۔ مقبرے دی حدود دے اندر وڑݨ دے ترے دروازے ہِن ۔ پوادھ ‘ پچادھ تے لمّے آلے پاسے‘ اُبھّے پاسوں مزار دے اندر ونڄݨ داچوتھا دروازہ ہے ۔ اُبھّے پاسوں اندر وڑو تاں یاتری ہک وݙے صحن اِچ داخل تھی ویندے ۔ایہ دروازہ مزار دی چار دیواری دا ہے ۔ ایں دروازے وچوں تاج محل ݙاڈھا سوہݨاں ݙسدے ۔ چِٹّے پتھر دی نورانی عمارت یاتری کوں آ پ کن چھکیندی ہے ۔ دروازے دے اندر داخل تھیوݨ دے بعد یاتری ہک وݙے پلیٹ فارم تے ونڄ پُڄدے۔ اِتھوں سڄے یا کھٻیّ پاسوں پوڑھیاں لہہ کے یاتری ݙو رویہ رستے اُتّے آ ویندے جیندے وچکار پاݨی دے فوارے لڳے ہوئے ہن ۔ جیویں ساکوں شالا مار باغ لہور اِچ نظرآندن ۔ اڳوں چوک وچ پُڄ کے ایہ فوارے چوپڑ دی شکل اِچ تھی ویندن ۔ ٻئے اڳوں ودّھو تاں اوہو ݙو رویہ سڑک مزار دے اڳوں ونڄ مُکدی ہے ۔ اِنہاں سڑکاں دے چاہرے پاسوں کُھلے مِدان ہِن جنہاں وچ گھاہ لڳیا ہوئے ۔ نمائشی وݨ ٻوٹے لڳے ہوئن ۔ وݙے وَݨ کوئنیں ۔ نہ پَھل دار وَݨ ہن۔ مزار دے تلّے یاتریاں کیتے جُتیّاں لہاوݨ دی جاء ہے ۔ بعضے یاتری اپݨیاں جُتّیاں اُتے شاپر ولھیٹ گھندن۔ ایہو جیہاں یاتریاں کوں جُتیّاں سودے اندر ونڄݨ دی اجازت ہے ۔ وَلا اوہو جِتی پوڑھیاں اُتّے چڑھ کے یاتری مزار دی کُرسی اُتے چڑھ آندے جِتی پوڑھیاں پچھّوں لہہ کے او مزار دے صحن اِچ داخل تھیا ہا ۔ مزار دی کُرسی اُتّے چاہرے پاسوں مُنارے ہن جہڑے مزار دے مُناریاں کنوں زیادہ وݙے تے زیادہ اُچّے ہِن۔ کُرسی اُتّے پڄ کے یاتری مزار دے مین دروازے دے اڳوّں اَن کھڑدے۔ پچھلیاں لہݨ آلیاں پوڑھیاں وانگ اُتّے چڑھݨ آلیاں پوڑھیاں وی ݙونہاں پاسوں ہِن۔

مزار دے مین گیٹ اُتّے ڄالیاں دا شان دار کم کیتا ڳے ۔ دروازے اُتّے قرآنی سورۃ لکھی ہوئی ہے ۔ داخلے دا دروازہ تقریباً نئوں فٹ اُچا ہوسی۔ اندر اصلوں سامھݨے ادھ وچ ممتاز محل دی قبر ہے جیندے اُتّے نقش و نگار بݨے ہوئن۔ ممتاز محل دی قبر دے نال وڑن ویلے کھٻیّ پاسوں تے ممتاز محل دے سڄیّ پاسوں شاہ جہان دی قبر ہے ۔ ݙونہیں قبراں چِٹّے ماربل نال بݨیاں ہوئن ۔ کیوں جو ہُݨ ایہ قبراں عمارت دے اَدھ وچ نھیں ریہاں تاں ایہو عیب ایں مزار اِچ نظر آندے ۔ کاش! اورنگزیب پیئو کوں اِتھاں دفن کرݨ دا حکم نہ ݙتّا ہووے ہا ۔ مزار دے اندر اَݨ ڳݨت لوک موجود ہَن ۔ اندر اندھارا ہئی ۔ پاہرے دار پھوٹو گھنݨ کنوں منع کریندے پئے ہَن ۔ وَل وی میں اندھارے وچ قبر دا پھوٹو چھکّیا۔ ایں مزار بارے ساحر لدھیانوی آکھیا ہا:

ایک شہنشاہ نے دولت کا سہارا لے کر

ہم غریبوں کی محبّت کا اُڑایا ہے مذاق

میݙا خیال ہے ساحر نے ایہ مزار ݙٹھا کوئناں ہوسی یا اوہ مونجھاں ماریا اِہجاں بندہ ہا ‘جہڑا سُوہݨپ ‘ آرٹ تے کمال دی تعریف کرݨ دی حس کنوں خالی ہا ۔ میں تاں آکھساں:

ہک شاہ نے محبت دا سہارا گھن کے

دِل دے جذبیاں دی کڈھی ہے ہواڑ

ناں ممتاز محل دا ہا پَر شاہ جہاں اَپݨے دِل دے آرٹ دی تسکین کریندا پیا ہا ۔ تاج محل وچ شاہ دی دولت وندی تاں ٻلیندی اِی ہے پَر ایں شکل اِچ اُوں وقت دا آرٹ ‘ کاری گراں دا کمال ‘ سُوہݨپ دا معیار ‘ لوکاں کیتے روزی دا تردل وی تاں ٻلیندا پئے۔ ساحر ایں ڳالھ کوں نہ سمجھیا ہا۔ 22سال تئیں ویہہ(20)ہزار بندے روزی کماندے ریہے۔ ایہ وی تاں تاج محل دا ہک مثبت پُکھ ہے۔

آکھیا ویندے جو تاج محل دے کاری گراں (انجینئراں) دی تندیر وچ ہندوستان دے مختلف علاقیاں دے لوک موجود ہَن ۔ کئیں علاقے دے ݙو کاری گر کوئنیں پر ملتان دے علاقے دے چار ماہر نظر آندن جیندے کنوں اُوں زمانے اِچ ملتان اِچ موجود فن تے فنکاراں دے معیار داپتہ لڳدے۔ میں ایہ فہرست؍ تندیر ݙیہدا ریہم پر میکوں کتھائیں تاج محل دے اندر اُکری ہوئی نظر نہ آئی۔ آکھیا ڳے: 

آگرہ اگر ‘ دِلّی مگر‘ ملتان سب دا پدر(اکھاݨ)

(جیکر آگرے وچ کاری گر ہِن تاں دِلّی وچ وی ہِن پَر ملتان آلے سب توں اعلا ہِن)

تاج محل دی کُرسی اُتّے کھٻے پاسے پچادھ کن ہک شاندار مسیت ہے تے سڄے پاسے (پوادھ کن) ہک رہائش خانہ ہے جیکوں اساں سراں وی آکھ سڳدے ہَیں۔ اُبھّے آلے پاسے مزار دی کندھی نال جمنا دریا وہندا پئے ۔ 

کئیں زمانے جمنا اِتھاں ٹھاٹھاں مریندا ہوسی۔ اپݨے راہ دی ایں رکاوٹ نال لڑدا وی ہوسی پر ہُݨ جمنا ٹکراں مار مار کے تھکاّ پیا ہا اَتے مزار کوں تقدیر دا فینصلہ سمجھ کے سمجھوتے نال گزریندا پیا ہا ۔ دریا وچ معمولی پاݨی ہئی ۔ ہک کونٹّا ٻیڑی چلدی ودّی ہئی ۔ لوک وی اُوندے وچ ٻیٹھے ہَن پر دریا اپݨی شان تے آب تاب ونڄا چُکا ہئی ۔ ایں جمنا دے کنارے نال شمشان گھاٹ (مسواݨاں) وی ہوندا ہئی پر میکوں ہُݨ نظر نھیں آیا ۔ اُوں ویلے لوک اپݨے مُردے ساڑ کے جمنا اِچ وہا ݙیندے ہَن ۔ مُردیاں دے پنجر دریا وچ وہندے تے کناریاں نال لڳے ݙسدے ہَن جیندیاں گواہ اوہ تصویراں ہِن جہڑیاں کتاباں وچ موجود ہِن۔

اَساں کافی دیر ایں مزار دے آسوں پاسوں ٻیٹھے ریہوسے۔ پھوٹو بݨائے یاتریاں دا دیدار کیتا ۔ جُؤان تے اَدھ کھڑ جوڑیاں کوں چُنجاں لڑیندا‘ محبّت دے نویں پیمان کریندا ݙٹھا۔ تاج محل آکے چنگے چنگے عاشق محبوب اپݨی چوکڑی بُھل ویندن ۔ اپݨی محبت دے نویں پیمان کریندن ‘ اَتے ایںݙینہوار کنوں محبت کوں نویں سروں اُسریندن۔ میں وی عہد کیتا جو اِتھوں ونڄ کے ضرور کئیں نال محبت کریساں بھانویں او کئی جؤان محبوب اِی کیوں نہ ہووے۔

تاج محل وچ ساکوں اوہ ملائشین فیملی ملّی جیندی ساݙے نال پچھلے ݙینہ ہمایوں دے مقبرے تے ملاقات تھئی ہئی ۔ اُوں فیملی وچ میاں بیوی ‘ دِھیاں تے پُتر شامل ہَن ۔ ساکوں مل کے خُش تھئے تے اَساں اُنہاں دے پھوٹو وی چھکّے۔

میݙی خواہش ہئی جو اکبر دامقبرہ ݙیکھاں پَر ݙسّیا ڳیا جو اوہ پرے ہے ۔ آوݨ ونڄݨ دا وخت نہ ہا تہوں اَساں نہ ڳیوسے۔ میں ݙیکھݨاں چاہندا ہَم جَیں پُتر دی خاطر اکبر پیریں شیخ سلیم چشتی دی خذمت وچ حاضر تھیا ‘ جَیں پُتر دی خاطر ٻارہاں سال تئیں دارالخلافہ چھوڑیا ‘ اُوں پُتر پیئو دے مرݨ اُتے کیجھاں مقبرہ بݨوایا ہے۔ پر میݙی ایہ سِک پوری نہ تھئی ۔ اکبر دا مقبرہ سکندرہ وچ ہے ۔متھرا کنوں آگرہ آئوں تاں سکندرہ رستے وچ آندے ۔ سکندرہ ہُݨ بِھڑ تھی چُکے ۔ ایہ شہر آگرہ کنوں اَٹھ کلو میٹر دے پندھ تے ہے۔

## حوالہ
کتاب: دِلّی ڈھائی کوہ۔ مصنف شوکت مغل، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان