ملتان دا برطانوی محاصرہ

## تعارف
ملتان دی قدیم ریاست، سندھ اتے چناب دریاواں دی دِتی ہوئی خوشحالی اتے اوہدی اہم ترین جغرافیائی پوزیشن پاروں اوندے  ہک نہیں، کئی محاصرے ہوئے ہوسن، کُجھ معلوم اتے کُجھ غیر معلوم۔ جیویں 325 قبل مسیح وچ سکندر مقدونی (جیہنوں ایران وچ سکندر ملعون آکھیا ویندائے) دا محاصرہ، 1296 وچ علاؤالدین خلجی دا محاصرہ، 1818 وچ رنجیت سنگھ دی چڑھائی وغیرہ۔ پر تریخ وچ جِنّی تفصیلی معلومات برطانوی (ایسٹ انڈیا کمپنی) دے محاصرے دی موجود ہن، شاید کوئی ہور محاصرہ یا حملے دی موجود نئیں۔

کوئی وی ڈرامائی کہانی ہووے، واقعات، کردار اتے جھگڑے اوہدی جان ہوندن، اتے 1848 وچ برطانوی محاصرے وچ ایہ ساریاں خوبیاں موجود ہن۔ اِسی وجہ توں ایہ محاصرہ شاید اِیں لسٹ وچ واحد محاصرہ اے جیہنوں اپنیاں پوریاں ڈرامائی خوبیاں سمیت دوبارہ بیان کیتا ونڄ سگدائے۔

ایہ لِکھی ہوئی تحریر اِیں نوعیت دی  ہک کوشش اے۔ اِتّھاں ایہ دَسّنا وی ضروری اے کہ ایں لِکھت دے لِکھاری نے جاہن جوہنز کولے اتے اپنیاں یاداشتاں لِکھن والے دوجے فوجی افسراں دے 'پروٹاگونسٹ' اتے 'اینٹاگونسٹ' کوں اَدل بَدل کر ݙِتا اے تاکہ ملتان دھرتی دا دفاع کرن والیاں کوں تریخ وچ اُنہاں دا صحیح مقام ݙیوایا ونڄ سگے۔

ایہ ݙَسّنا وی ضروری اے کہ رنجیت سنگھ دی ملتان اُتے چڑھائی اتے 1838 وچ اوہدی موت توں بعد اپݨے پیو ساون مَل دے مقابلے وچ کمزور اتے سمجھوتا پسند کردار دے حامل مُولراج دی سیاسی حیثیت سرائیکی اتے ملتانی مؤرخین دے نزدیک کُجھ حد تک متنازعہ بلکہ ناپسندیدہ رہی اے۔

لِکھاری نے ایں تحریر کوں، جیہڑی تحقیق، ترجمہ اتے تخلیق دا مرکب اے، عروس البلاد ملتان دی محبت اتے اہمیت دے پیش نظر لِکھیا اے تاکہ برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی دی فوجی چڑھائی دے نال نال تقریباً پونے ݙو سو سال پہلے دے ملتان دی شکل اتے صورت کوں تحریری پردے اُتے ݙیکھایا ونڄ سگے۔ ایں پورے منظرنامے وچ مُولراج دی جو وی حیثیت بݨدی اے اتے ملتان دے مقامی لوکاں، مزاحمت کاراں اتے خالصہ دربار دی جو وی تصویر اُبھرتی اے، اُوہدا فیصلہ پڑھن والیاں اُتے چھوڑ ݙِتا گیا اے۔

البتہ  ہک گل واضح رہوے کہ 1848 تک تاجِ برطانیہ نے براہ راست برصغیر پاک وہند دی کمان نہیں سنبھالی ہائی اتے ملتان اُتے چڑھائی کرن والے کُجھ فوجی افسر ایسٹ انڈیا کمپنی دے ہی ملازم ہن اتے زیادہ تر اُجرت اُتے بھرتی کیتے گئے مقامی اتے بیرونی دستے ہن۔ جڈاں جو خالصہ دستیاں کوں خالصہ دربار لاہور توں جنگ دے پروانے دے نال نال ایں دھوکے نال شامل کیتا گیا ہا کہ پنجاب فتح کرن توں بعد کمپنی بہادر پنجاب دی حکمرانی دوبارہ اُنہاں دے حوالے کر ݙیسی۔ پر تریخ نے ثابت کیتا کہ ہور بہوں ساریاں چالاکیاں اتے دوست مارو سازشاں وانگوں ایہ وی  ہک گھنانی سازش ہائی کیونجو ملتان دا قلعہ انیویں صدی دے مضبوط ترین قلعیاں وچوں ہک ہا ۔ صرف ایہ ہی نہیں بلکہ انیویں صدی دے وسط تک، رنجیت سنگھ دی نواب مظفر خان کوں شکست ݙے کے ملتان کوں اپݨی راجدھانی وچ شامل کرن دے باوجود وی، صوبہ ملتان نے اپݨی آزادانہ حیثیت برقرار رکھی ہوئی ہائی۔ اُتے ݙسائے گئے پس منظر دی وجہ توں وی ملتان ایسٹ انڈیا کمپنی دا خالصہ دربار اتے مقامی دستیاں کوں نال ملائے بغیر فتح کرݨ ناممکن ہا۔

## جنگ دا آغاز اتے ملتانی مزاحمت
برطانوی فوجیاں نے حفاظتی بنداں توں باہر آ کے ودھ ایڈوانس تھاواں اُتے اپݨیاں پوزیشنز سنبھال ڳِذیاں۔ اُنہاں وچوں کُجھ سڄّے پاسّے، کُجھ کھبّے پاسّے اتے کُجھ نہر دے دامن وچ مغربی کنارے دے بالکل تھلّے اندھیرے دی اوٹ ڳِھن تے ریت اتے مِٹی وچ لُک ڳِئے۔ کمانڈراں نے نکّے نکّے دستے بݨا کے ہر ہک دی قیادت ہک بہادر جوان دے حوالے کر ݙِتّی۔ اِیں دوران میجر ایڈورڈز لیفٹیننٹ برنی دی مدد کوں ݙوڑیایا جڈاں جو کارٹلینڈ اتے جنرل لیک کوں موجودہ صورتحال وچ ایہو مناسب لڳّا کہ جِتّھاں جِتّھاں اُنہاں دے باقی ماندہ سپاہی موجود ہن، اُنہاں دی حوصلہ افزائی کیتی ونڄے۔ اُنہاں کُجھ ہور سپاہیاں کوں خندقاں وچ اتارا تاں جو جِنّاں ممکن تھیوے اپݨاں دفاع کر سڳݨ۔ پر ایہ ساری صورتحال ہݨ وی اُنہاں کیتے اطمینان بخش نہیں ہائی۔ شک و شبہ دی لہراں خون دا دباؤ ودھا رہیاں ہن۔ نفسانفسی اتے آپا دھاپی وچ کِسے کوں کِسے اُتے اعتماد باقی نہیں رہیا ہا اتے دوست دشمن دا فرق مٹݨ لڳ پیا ہا۔

برطانوی افسر ملتانی پٹھاناں، مقامی سکھاں اتے آلے ݙُوآلے توں اکٹھے کیتے گئے اُجرت اُتے بھرتی کیتے ڳئے سپاہیاں کوں مشکوک نظراں نال ݙیکھن لڳ پئے ہن۔ ٹھنڈھی یخ بستہ انھیری رات مُکݨ وچ ہی نہیں آ رہی ہائی۔ بے قراری اتے انتظار نے اُنہاں دی رات بہوں لمبی کر ݙِتی ہائی کیونجو صبح 8 وڳے اُنہاں حملہ کرن دا سوچیا ہا ۔ صبح جݙاں آہستہ آہستہ کمپدا ٹھٹھردا ہویا سج لباسِ افق توں باہر نکلیا تاں نال ہی ہوشیار ملتانی فوج نے ہک نویں جگہ توں چڑھائی کر ݙِتّی اتے پہلے حملے دے اندر ہی اتحادی فوجیاں وچوں کُجھ کوں ہلاک اتے کُجھ کوں زخمی کر ݙِتّا۔ ایہ ݙیکھ کے باقی دستے اپݨیاں پوزیشنز چھوڑ کے بھج ڳِئے۔ ایں بھگدڑ وچ کیا سپاہی کیا کمانڈر کِسے کوں کُجھ سمجھ نہیں آ رہیا ہا کہ بݨی بݨائی بازی الٹ کیسے ڳئی۔ ہݨی اوہ حیریانی وچ ہی ہن کہ اُنہاں مورچیاں توں اڳّوں ودھ کے گوریاں دے کیمپاں اُتے حملہ کر ݙِتّا اتے اُنہاں دے سڄّے بازو والے دستے دے پرخچے اُݙا ݙِتّے۔ گھبراਏ ہوئے دشمن نے آرٹلری دے لوکاں کوں جوابی فائر کرن کیتے آکھیا۔ گھات لائے ہوئے ملتانی فوج نے ندی دے سُکّے پٹّ وچ ودھ پیشرفت جاری رکھی، اِیویں جیویں کچّے رستیاں اُتے بیل ڳاݙیاں ݙوڙ رہیاں ہوون، اتے ول مناسب ترین تھاں توں پہلے توں ݙوگݨی قوت نال دشمن اُتے دوبارہ حملہ کر ݙِتّا۔

## میجر ایڈورڈز دی کمک اتے مولراج دی پوزیشن
میجر ایڈورڈز نے کُجھ مزید تازہ دم سپاہی اپݨی مدد کیتے سݙوائے اتے پچھلی رات دی شکست توں گھبرا کے ہݨ ایں واری میجر کارٹلینڈ کوں پہلّے ہی اطلاع بھیجی کہ اُوندے کیمپ اُتے اچانک حملہ تھیا اَے اتے ایہ کہ جوابی کارروائی کیتے اُنہاں دا اپݨے ٹروپس کوں ندی وچ اُتارݨ بہوں ضروری اے۔ دراصل اُونکوں خطرہ ہا کہ کہیں پہلے وانگوں اُپر ٹھہرے ہوئے فوجی دوبارہ اپݨے ہی فوجیاں دا شکار کرݨ نہ شروع کر ݙیون۔ ملتانی دستیاں نے بغیر کِسے وقفے دے لگاتار چڑھائی جاری رکھی اتے دشمن دے ٹروپس کوں سنبھلݨ وچ مشکل تھی رہئی ہائی پھر وی کارٹلینڈ نے اپݨی بٹالین کوں اڳّوں ودھݨ کیتے حکم ݙِتّا اتے نال ہی نال ایں طرح اڳّوں ودھݨ کیتے آکھیا کہ کِسے کوں اُنہاں اُتے اچانک وفاداری تبدیل کر ونڄݨ دا شک باقی نہ رہوے۔

اپݨیاں مایوسیاں کوں امید دا سہارا ݙیندے ہوئے اُونھاں تسلی رکھی کہ مسٹر کوئن دی سرکردگی وچ اوہ کُجھ ہمت اتے جرأت دا مظاہرہ کریسن جیہڑا پہلے توں ہی  ہک خطرناک چوکی اُتے موجود ہا۔ کوئن نے سُکّی ندی دے پٹ وچ پیر رکھیا ہی ہا کہ دفاع کاراں دی بندوق توں نکلیا ہویا  ہک خالی رائونڈ شاٹ اُونھدے چھاتی وچ آ لڳا۔ پر بعد دی اطلاعواں توں پتہ ایہو چلیا کہ سخت جان کوئن، معمولی زخمی تھیوݨ دی وجہ توں صرف بچ ہی نہیں ڳیا، بلکہ اڳلے مورچیاں اُتے اڳّوں ودھ ودھ کے اپݨیاں فوجیاں دا دفاع وی کردا رہیا۔ ایں جوابی کارروائی وچ آخر اوہ مقام آ ڳیا جِتّھاں ملتانی دستیاں نے مسلسل اڳّوں ودھدے ہوئے دشمن کوں ندی دے ݙوجھے کنارے جا لِتّا۔ گتھم گتھا حالتِ زار، نیڑے توں فائرنگ، سنگین بازی حتیٰ کہ ہتھا پائی اتے مار کٹائی وی تھئی۔ عین اُس ویلے جݙاں نیڑے ہا کہ دشمن نیست و نابود تھی ونڄے۔ لیفٹیننٹ کارٹلینڈ دا اضافی دستہ اپݨے شکست خوردہ دستیاں نال آ مِلیا اتے جنگ دا توازن بگڑݨ لڳ پیا۔ ایں توں پہلے کہ ملتانی دستیاں دا نقصان  ہک خاص حد توں ودھدا، اُنہاں پچھّوں ہٹݨ وچ ہی خیر سمجھی۔ کوئی ادھے گھنٹے وچ گھماسان دی لڑائی گھٹݨ لڳ پئی۔ دشمن وی اپݨے سابقہ مورچیاں اُتے ہٹݨ لڳ پئے جڈاں جو ملتان دیاں فوجاں واپس اپݨے محاذ اُتے آ کے نویں حکمت عملی اُتے غور کرݨ لڳ پئیاں۔

## بریگیڈیئر مارخم دی آمد اتے ملتانی فوجیاں دی بہادری
کوئی ادھ پونے گھنٹے وچ جݙاں خاک اتے دھواں چھٹݨ لڳّا تاں اتحادی فوجیاں کوں بریگیڈیئر مارکھم دی کمان وچ ہک ہور دستہ مدد کوں آندا ہویا ݙیکھیا۔ تھوڑی ہی دیر وچ ندی کراس کر کے مشرقی کنارے اُونھاں ذرا لمبا رستہ اختیار کیتا اتے ول کُھلے میدان وچ کِسے وی خطرے توں آزاد تھی کے اُونھاں دا دستہ جنگ دی تھاں ول روانہ تھیا۔ ہݨی اوہ کُجھ سو گز ہی چلے ہوسن کہ گھوڑ سوار جنرل ویہلر نے ݙوڙ کے اُنہاں کوں چوکنا تھیوݨ کیتے آکھیا۔ اُنہاں کوں معلوم نہیں ہا کہ ملتانی لشکری مسلسل اُنہاں دیاں حرکات و سکنات اُتے نظر رکھے ہوئے ہن۔ جنرل مارکھم دے دستیاں دا ہدف اُتے آوݨ ہی ہا کہ بغیر کِسے تاخیر دے اُونھاں دھڑا دھڑ گولے فائر کرݨ شروع کر ݙِتے۔ ذہنی طور اُتے نسبتاً ریلیکس برطانوی اتحادی دستے ݙو واری اپݨیاں پناہ گاہواں ول بھڄّے اتے جوابی کارروائی کیتے اپݨیاں بندوقاں سدھیاں کیتیاں۔ اُوچائی اُتے کھڑے تھیوݨ دی وجہ توں ہݨ اوہ جوابی کارروائی کرݨ کیتے نسبتاً بہتر پوزیشن وچ ہن۔ اِسی وجہ توں بہوں جلدی صرف واپسی فائر کرݨ لڳ پئے بلکہ مزاحمت کاراں دی محدود تعداد اتے محدود اسلحے دا اندازہ کریندے ہوئے سنگینیاں تاݨ کے اڳّوں وی ودھݨ لڳ پئے اتے جلدی ہی دفاع کاراں دے محدود دستے منتشر تھیوݨ لڳ پئے، صرف ایہ ہی نہیں بلکہ اُنہاں دیاں پنج وچوں چار توپاں وی دشمن دے ہتھ لڳ ڳئیاں۔

پر پلٹ کے وار کرݨ کیتے ہک جوان سال سپاہی نے نشانہ بَنھ کے مارکھم اُتے اِیویں نشانہ لاٰیا جو گھوڑے سمیت کئی فٹ پرے ونج ڈِگّا۔ خیال ہا کہ ݙونہیں ملکِ عدم کوں سدھار ڳِئے ہن پر بعد وچ معلوم تھیا کہ مٹی وچ لتھڑا ہویا تربیت یافتہ گورا کہیں طرح کلا بازیاں کھا کے اپݨے آپ کوں گھوڑے دی اوٹ وچ ݙیگݨ وچ کامیاب تھی ڳیا ہا۔ جیندے نال اوہ زخمی تھی ڳیا ہا پر بچ ڳیا ہا کیونجو باقی دے نشانے موٹے گھوڑے دے پیٹ وچ ونج لگ ڳِئے ہن۔ اِیویں جیویں کوئی کپاہ دی ݙھاݨی کریندا ہووے۔ ایہ صرف اِتّفاق ہا یا نشانچی دی حکمت عملی کہ ملتانی سپاہیاں دی واپسی فائرنگ نال جنرل ویہلر اتے اُونھاں دا گھوڑا ݙونہیں شدید زخمی تھی ڳِئے۔ گھوڑا تاں اوتّھے ہی مر ڳیا لیکن مارکھم دے مقابلے وچ ویہلر کوں صحت یاب تھیوݨ وچ کئی ݙینھ لڳ ڳِئے۔

تاہم ایں محاذ اُتے ݙونہیں پاسّوں توازن گھٹ و گھٹ برابر ہی رہیا اتے ݙونہیں فوجاں دا چنڳاں خاصا نقصان تھیا اتے اگر تعداد اتے اسلحے دے عدم توازن دی بنیاد اُتے ݙیکھیا ونڄے تاں ملتانی فوج نے اوہ کر ݙیکھایا جو وݙیاں وݙیاں فوجاں نہیں کر سڳدیاں۔ لیکن مجموعی طور اُتے برطانوی جنرل، میجر اتے بریگیڈیئر خوش اتے مطمئن ہن کہ اوہ کامیابی نال ہمکنار تھی رہئے ہن۔ اڄ دے ݙینھ برطانوی اتحادیاں دے ترائے جڈاں جو ملتانی فوجاں دے تقریباً پندرہ افراد جان توں ڳِئے ہن۔ البتہ پچھلے پورے ہفتے دا اگر جائزہ ڳِھدا ونڄے تاں کمپنی اتحادیاں دا وی بہوں وݙا نقصان تھیا ہا۔ اُنہاں دے تقریباً 76 فوجی مارے ڳِئے ہن اتے 316 جوان بُری طرح زخمی تھی ڳِئے ہن۔ ست ݙینھ دی مسلسل چڑھائی توں بعد پھر وی اوہ تسلی وچ ہن کہ ایں ویلے خطرہ ٹل ڳیا اے۔ ملتان دی فوج کِسے منظم اتے مرکزی کمان نہ ہوݨ دی وجہ توں کافی نقصان چُک چُکّی ہائی اتے اُنہاں کوں افسوس ہا کہ ہفتہ بھر دی ایں شاندار کارکردگی دے باوجود انجام کوئی بہوں تسلی بخش نہیں ہا ۔ پنج توپاں اتے کُجھ بندوقاں دے دشمن دے ہتھ چڑھ ونڄݨ دی وجہ توں اُنہاں دے پہلے توں ہی گھٹ اسلحے وچ مزید کمی تھی ڳئی ہائی جڈاں جو اُوں پاسّے برطانوی فوجی افسر اتے جوان اپݨے جانی نقصان دی پرواہ کیتے بغیر (شاید اِیں وجہ توں وی کہ مارے ونڄݨ والے زور یا لالچ اُتے بھرتی کیتے ڳئے مقامی افراد ہی ہن) ہک ݙوجھے کوں مبارکباد ݙے رہے ہن۔ تاہم اُنہاں کوں ویہلر اتے مارکھم دے گھوڑے دے مارے ونڄݨ دا بہوں رنج ہا اتے ایہ دکھ کہ ویہلر ہݨی تئیں زخماں دی چبھن نال کراہ رہیا ہا۔

## قلعے دا دفاع اتے دشمن دی وحشت
بہرحال اِہیں صورتحال وچ سورج کنڈ دی لڑائی ختم تھئی۔ پر ظاہر اے کہ ایہ فیصلہ کن نہیں ہائی۔ ہݨی ݙونہاں پاسّوں ہک ݙوجھے کوں ہراݨ دی کوشش اتے خواہش باقی ہائی اتے ایہ صرف تھکن دا وقفہ ہا۔ ملتان دیاں تھکیاں ہوئیاں فوجاں قلعے ول واپس ونڄ ڳئیاں۔ پر اُونھاں ہمت اتے حوصلہ نہیں ہارا اتے شہر دے آلے ݙُوآلے توں مزید رضاکار اتے مزید سپاہی لبھݨ وچ لڳ ڳِئے۔ کُجھ نویں بند بݨائے، کُجھ خندقاں کھودیاں اتے قلعے دے کمزور حصیاں دی مرمت وی جاری رکھی۔ مولراج نے ہݨ ہک طرح نال اپݨے آپ کوں قلعے وچ محصور کر ڳِھدا۔ لیکن اُونھاں قلعے دے آلے ݙُوآلے اتے نیڑے دیاں آبادیاں وچ اپݨے محافظ اتے جاسوس ایں طرح مقرر کیتے جو انگریزی فوجاں اتے اُونھاں دے بھیجے ہوئے جاسوس قلعے یا اُونھاں دے ذاتی ٹھکانے بارے ودھ معلومات نہ حاصل کر سڳݨ۔ جو کوئی اِیویں کرݨ دی کوشش کریندا موت اُونھاں دا مقدر بݨدی۔ تاہم اپݨے اپݨے پڑاؤ اُتے ہݨ وی ݙونہیں فریق نویاں محاذ آرائیاں دی تیاری وچ مصروف ہن۔

لہو گرم رکھݨ کیتے سپاہیاں نے قلعے دے اندر گھوڑ ݙوڑ، رسہ کشی، تیر اندازی، نشانہ بازی اتے کلہاڑا اندازی جاری رکھی۔ اُنہاں کوں معلوم ہا کہ خالصہ اتحادیاں اتے گوریاں دا اڳلا ہدف قلعہ کوہنہ ملتان اے کیونجو صدیاں توں کھڑا ایہ کوہ قامت، دیوتا صفت قلعہ سکندر مقدونی توں ڳِھن کے رنجیت سنگھ تئیں ساریاں کوں اپݨی استقامت اتے مزاحمت دے سامݨے ڈھیر کردا رہیا اے۔ شاید اِہیں نقطہ نظر توں اتحادی فوجاں دے انجینئر قلعے دے کمزور ترین تھاواں دا اپݨے طور اُتے جائزہ ڳِھندے رہئے ہن۔ اتے نال ہی نال قلعے اُتے چڑھائی کرݨ کیتے آلے ݙُوآلے وچ نکّے وݙّے مورچے اتے مٹی دیاں ڈھالاں وی کھڑیاں کر رہئے ہن۔ ہر چند جو موسم ٹھنڈ دا ہا لیکن ݙینھ کوں سج دی گرمی بہوں تقویت ݙیوݨ لڳ پئی ہائی۔ جو گورے افسراں دی صحت کیتے خاص طور اُتے بہوں موافق ہائی۔ اوہ ہݨ وی بمبئی ٹروپس دے پُہنچݨ دا انتظار کر رہئے ہن تاکہ اُنہاں دی قوت اتے استقامت وچ اضافہ تھی سڳے اتے اوہ قلعہ اُتے ہک بھرپور حملہ کر سڳݨ۔

15 دسمبر کوں اوہ بدقسمت ݙینھ وی آ ڳیا جݙاں بمبئی توں روانہ نویں اسلحے نال لیس اتے مکمل تربیت یافتہ ہک ہور فوجی دستے نے اُنہاں کوں جوائن کر ڳِھدا۔ ہݨ صرف اتے صرف قلعہ ہی اُنہاں دا ہدف ہا ۔ جیہدا ملتانی سپاہیاں کوں چنڳے توں معلوم ہا ۔

## آخری مزاحمت اتے قلعے دی پسپائی
اسلحہ، آدمی اتے مورچے سارے تیار کرݨ توں بعد ہݨ کمپنی اتحادی اتے خالصہ فوجاں ہک بدمست ہاتھی وانگوں قلعے اُتے حملہ کرݨ کیتے بے چین ہن۔ باہر آ کے بہادری نال توپ اتے تفنگ دا سامݨا کرݨ دی بجائے مولراج اپݨے قلعہ بند محل وچ محصور تھی ڳیا۔ تاہم سپاہیاں نے فرش توڑ کے خندقاں کڈھیاں، مورچے مضبوط کیتے اتے گولہ باری دے متوقع تھاواں اُتے مزاحم بندوقاں، توپاں اتے توپچی نصب کیتے جڈاں جو ول قلعے دے اندر، باہر، النگ دے اُتے اتے برجیاں دی اوٹ وچ اپݨے رگ وپے وچ ݙوڑدی ہوئی توانائیاں کوں آزمݨ کیتے تیار تھی ڳِئے۔ سورج کنڈ دی لڑائی وچ دشمن دے بچ رہݨ اتے اُنہاں کوں مزید کمک اتے اسلحہ دستیاب تھی ونڄݨ توں بعد ہݨ قلعے دی بقا اتے دفاع اُنہاں کیتے زندگی اتے موت دا مسئلہ ہا۔

ݙوجھے پاسّے جنرل ویش جنگلی بھیڑئے وانگوں، اپݨے طور اُتے، ملتان کوں روندݨ کیتے زیادہ توں زیادہ آدمی اتے اسلحہ صرف اکٹھا ہی نہیں کر رہیا ہا بلکہ تمدن توں پرے اپݨی وحشت انگیزی اتے مخصوص سفاکیت دا مظاہرہ کرݨ کیتے بے قرار وی ہا۔ کمپنی بہادر دا سُہّا پھریرا گرم خون وانگوں اُونھدیاں اکھیاں دی فصیل اُتے لہرا رہیا ہا۔

25 اتے 26 دسمبر دی رات اُونھاں اتحادی فوجاں کوں قلعے دے شمال مشرقی حصے وچ پڑاؤ ݙالݨ دا حکم ݙِتّا۔ ویلے دے جدید اسلحے کوں اپݨی کمر اُتے سجائے اتے مورچیاں وچ ڈھیر لائے، دشمن ہݨ ہر طرح دی سفاکی اتے ہولناکی پھیلاوݨ کیتے تیار ہا۔ پر ملتان دے دلیر وطن پرست وی قلعے دے باہر اِدھر اُدھر خندقاں اتے مورچیاں وچ گھات لائے بیٹھے ہن۔ 27 دسمبر 1848 کوں کمپنی بہادر دی اتحادی فوجاں نے قلعے ول پیش رفت شروع کر ݙِتّی اتے رستے وچ چرند، پرند، شجر اتے گھر جو کُجھ وی نظر آیا سب نیست و نابود کر ݙِتّا۔ ایہ کوئی کھیݙ ہا یا بربریت مزاجی، کُجھ خبر نہیں۔

## وحشت اتے شہر دی بربادی
جݙاں اوہ سیلِ رواں وانگوں اڳّوں ودھے تاں بہوں سارے عام شہری وی اُنہاں دی قاتل رفتار ہیٹھ روندے ڳِئے۔ خالصہ اتے اتحادیاں نے اپݨی راہ وچ آوݨ والے پِنڈ دے پِنڈ اُجاڑ ݙِتے۔ زرخیز زمیناں کوں برباد کر ݙِتّا اتے کپاہ دیاں کھڑیاں فصلاں کوں اگ لا ݙِتّی۔ اِیویں پِنڈ اِیویں بستیاں وی بہوں ہن جِنھاں کوں خبر تئیں نہیں ہائی کہ ایہ گورے کوں ہن؟ کیا چاہندے ہن؟ کیوں ہر جیوندے شے کوں مارݨ دے پیچھے پئے ہن؟ اوہ تاں کپاہ اتے گنّے دی کٹائی یا ول گہوں دی بوائی وچ مصروف ہن۔ اُنہاں کوں تاں خبر ہی نہیں ہائی کہ کوں کِھدے خلاف لَڑ رہیا اے اتے کیوں؟ پر نوآبادیاتی ہوس کاری وچ دشمن اپݨے ہوش و حواس کھو بیٹھا ہا۔ کیا مندر، کیا مسجد، کیا معبد کیا دربار، کیا باغیچے، کیا کھیت کھلیان جو کُجھ وی رستے وچ آیا سب کُجھ اَدھ مُوآ کریندے ہوئے اوہ اڳّوں ودھدے ڳِئے۔ اِتّھوں تئیں کہ قلعے دے مغربی علاقے وچ پُہنچ ڳِئے۔ ایں تھاں اُتے جِتّھوں ملتان دی کمزور اتے بُڈّھی ندی (موج دریا) وہندی ہائی۔ ہݨ کہیں کہیں توں اُنہاں کوں وݙے قلعے دے ہتھ پیر ݙیکھݨ لڳ پئے ہن۔ اُتّھوں اُنہاں تھوڑا جہا شمال مغرب ول مارچ کیتا اتے مقررہ فاصلے توں کُجھ گولیاں قلعے دے چھاتی وچ پیوست کرݨ دی کوشش کیتی۔ اُتّھوں شمال مغرب دی سمت اوہ کُجھ ہور اڳّوں ودھے اتے ول ہک وار حملہ کرݨ کیتے ہک محفوظ تھاں اُتے مورچے بݨاوݨ، خندقاں کھودݨ اتے کُجھ زمین ہموار کرݨ شروع کر ݙِتّی تاکہ اُتّھے اپݨیاں اگ اُگلݨ والیاں توپاں نصب کر سڳݨ۔ اڳلے ݙو توں ترائے ݙینھ وچ اوہ قلعے دے اندر اتے باہر ہولناکیاں کرݨ کیتے تیار ہن۔

## قلعے دا آخری دفاع اتے مقامی لوکاں دی تیاری
وݙی تعداد وچ فوجیاں اتے خونخوار اسلحے وچ گھرے محافظاں دے کول ہݨ قلعہ بند تھی کے مزاحمت اتے دفاع دا آخری رستہ اختیار کرݨ دے علاوہ کوئی چارہ نہیں ہا۔ دستہ سالاراں نے قلعہ دے اندر رہݨ والے عام شہریاں کوں محتاط رہݨ دی اطلاع ݙِتّی۔ زمیں بوس جنگ دے ممکنہ لمبے تھیوݨ پاروں منّاں ٹنّاں گہوں ذخیرہ کروایا۔ برجیاں اُتے بچّی کھچّی، جزوی طور اُتے درست اتے جزوی طور اُتے خراب توپاں نصب کروائیاں اتے جو کُجھ گولہ بارود سابقہ جھڑپاں توں بچیا ہا، اُوہنوں منظم اتے تیار رکھݨ شروع کر ݙِتّا۔ دِلّی دروازہ، بوہڑ دروازہ، حرم دروازہ اتے دولت دروازہ دیاں مین میخاں درست کروائیاں، چولاں اتے قبضے مرمت کروائے، اتے جِتّھوں تئیں بݨ پیا لوہاراں دیاں ݙُکاناں وچ بہوں اگ بھڑکائی، بہوں لوہا پگھلایا اتے سپاہیاں دی بہوں پیٹھ ٹھوکی۔ بُڈّھا دیوتا ہݨی تئیں اپݨے پراعتماد پیراں اُتے کھڑا ہویا ہا۔

دشمن نے ہر اِیہو جیہی جگہ سنبھال ڳِھدّی اتے ہر اِیہو جیہے مقام اُتے چوکنا تھی ڳیا جِتّھوں قلعے اُتے یا تاں موثر چڑھائی کیتی ونڄ سڳے یا ول ملتان دے بہادر سپاہیاں دا وار روکیا ونڄ سڳے۔ حرم گیٹ توں مشرق دی سمت وچ پکی اینٹاں بݨاوݨ والا ہک پراݨا بھٹھا یا مندیارا ہا جیندے اُوچائی اُتے برطانوی بدقماشاں نے اپݨیاں پائوڈر گنّاں کھڑیاں کر ݙِتّیاں۔ قلعے دے آلے ݙُوآلے اُوچے نیویں تھاواں اتے نیڑے دے گھراں دیاں چھتّاں اُتے اپݨے پیادے ایں طرح جما ݙِتے جو اوہ آپس وچ براہ راست یا اشاریاں دے ذریعے پیغام رسانی کر سڳݨ جڈاں جو گھوڑ سواراں کوں پچھلے باغاں دے اندر اتے سڄّے کھبّے ترتیب ݙے کے ہوشیار کر ݙِتّا ڳیا۔ جِتّھوں وݙّے وݙّے ٹیلے ہن اُنہاں دی اوٹ وچ توپاں نصب کیتیاں اتے میزائل داغݨ والیاں مشیناں تاک وچ کھڑیاں کر ݙِتّیاں۔ مطلب ہݨ نام نہاد مہذب گوریاں دی قیامت اپݨے افسراں دے ہک اشارے دی منتظر ہائی۔ اُوں پاسّے قلعے دیاں برجیاں اُتے مقامی جرنیلاں اتے بہادر جواناں نے پراݨے طرز دیاں ہک ݙو توپاں رکھ ڳِھدّیاں۔ ممکنہ حد تئیں کافی سپاہی وی النگ اتے برجیاں اُتے موجود کیتے اتے کئییاں کوں نکّیاں وݙّیاں بندوقاں ݙے کے دشمن دا نشانہ بَنھݨ کیتے درست ترین نشانیاں اُتے گاڑ ݙِتّا ڳیا۔ قلعے دے اندر رہݨ والی آبادی، جو ہݨ تئیں وݙی حد تئیں محفوظ اتے گھٹ واقف ہائی، اِیویں ششدر اتے گھبرا ڳئی، جیویں صور پھُکّݨ دی منتظر ہووے۔

## قلعے اُتے حملہ اتے مزاحمت
دشمن نے منصوبے دے مطابق پہلے شمال مغرب وچ شاہ شمس سبزواری دے دربار دے نیڑے پُہنچ کے اپݨی پہلی پیش قدمی وچ ہی قلعے اُتے گولے وساݨ شروع کر ݙِتے۔ اُوں پاسّے ݙوجھی پلٹون نے حرم گیٹ اُتے کُجھ ابتدائی وار کیتے تاکہ ملتانی مزاحمت کاراں دی توجہ ونݙائی ونڄ سڳے اتے ول اڳّوں ودھ کے کُجھ ہور گولے داغے پر وݙّے قلعے دی دیوار توں ہݨی اوہ تھوڑی پرے ہن۔ آلے ݙُوآلے وچ بنگال ٹروپس نے قلعے دے سڄّے پاسّے مورچے سنبھالے اتے بمبئی دے دستیاں نے مرکزی پوزیشن سنبھالیاں جڈاں جو باقی ماندہ اتحادی دستے اینٹاں دے بھٹھیاں اتے باغاں توں مقامی آبادی کوں دہشت گردی دے ذریعے بے دخل کر کے مورچہ بندی کرݨ لڳ پئے ۔ اتے ول پورے شہر کوں مکمل اپݨے گھیرے وچ ڳِھنݨ کیتے گھوڑ سوار دستے شمال مغربی علاقے وچ چکر لاوݨ لڳ پئے ۔ لیکن دربار دی سمت وچ ہݨی اوہ وݙّے حملے کیتے تیار تھی ہی رہئے ہن کہ اچانک گولیاں دی بارش نے اُنہاں کوں ہڑبڑا ݙِتّا۔ ہݨی اوہ واپسی فائرنگ دی پوزیشن بݨاوݨ لڳے ہن کہ گھات لائے ہوئے ملتانی نشانہ بازاں نے ہلہ فائرنگ دی ہک ہور بارش کھول ݙِتّی اتے اکھ جھپکݨ وچ غائب تھی ڳِئے۔ چوکنا تھیوݨ دی وجہ توں گھٹ ہی سہی پر دشمن نے چھ ست ہور سپاہی ڳنوا ݙِتے جِنھاں وچ ہک ݙو افسر وی شامل ہن۔

29 دسمبر تئیں غیر ملکی جارحیت پسنداں اتے خالصہ اتحادیاں نے قلعے توں تقریباً سو گز دے فاصلے اُتے اگ اُگلݨ والیاں اپݨیاں ݙو غضبناک توپاں نصب کر ڳِھدّیاں۔ ہک وݙّے دِلّی گیٹ دے سامݨے اتے ݙوجھی قلعے دے مضبوط ترین برج، یعنی خونی برج دے سامݨے۔ مزید برآں اُنہاں نے اپݨیاں خندقاں دے اندر ݙور مار کرݨ والیاں وݙّیاں بندوقاں وی قلعے ول گاڑ ݙِتّیاں۔

جیویں جو اُتے ذکر کیتا ڳیا اے جو قلعے اُتے چاک و چوبند ملتانی دستیاں نے سفاک حملہ آوراں کوں ایہ سب کُجھ اِتّنی آسانی نال نہیں کرݨ ݙِتّا اتے ݙینھ رات گولیاں دی بارش جاری رکھی تاکہ اُنہاں دی پیش رفت کوں روکیا ونڄے، اتے حملے دے بندوبست کوں برباد کیتا ونڄ سڳے۔ اِتّھوں تئیں جو جو اتحادی سپاہی خندقاں دے اندر نشانہ بَنھݨ دے منتظر ہن اُنہاں کوں سر کڈھ کے جوابی فائر کرݨ کیتے ݙاہ واری سوچݨ پویندا ہا۔ اگر ہک سر وی کہیں ݙیکھائی پیندا تاں درجن بھر گولیاں سائیں سائیں کریندیاں ہوئیاں یا تاں اُونھدے نیڑے توں گزر ویندیاں یا ول پکے ہوئے تربوز وانگوں اُنہاں دی کھوپڑی کُچا کُچا بکھیر ݙیندیاں۔ بند اتے ٹیلے، جِنھاں دے پچھوں دشمن موقع دی تلاش وچ ہا، جِتّھوں کہیں وی کوئی چھیک، کوئی راہ ݙیکھائی ݙیندی اُتّھوں اُتّھوں سپاہیاں نے نشانہ بَنھ کے مسکیٹری دے دہانے کھول ݙِتے اِتّھوں تئیں جو ہک درخت جو صرف اِتّفاق نال قلعے دی دیوار اتے برطانوی خندقاں دے وچال ہا گولیاں دے مسلسل جھماکیاں نال چھلنی تھی ڳیا۔

اِیویں معلوم پیندا ہا جیویں کِسے نے درخت دے ہتھ پیراں اُتے مہندی دے پرنٹ بݨا ݙِتے ہوون یا کوئی زخمی بُت لوہے دی میت اُتے اَتّھرو وہا رہیا ہووے۔ ریت اتے مٹی دیاں بوریاں وچ، جِنھاں دے پشت قاتلاں نے اپݨے تحفظ کیتے بَنھّے ہن، جان توڑ چھیک ہن جِنھاں وچوں ریت گرم خون وانگوں دھڑ دھڑ وہݨ لڳ پئی ہائی اتے بیسیوں گولیاں بے نشان اِدھر اُدھر بکھر ڳئیاں ہن جِنھاں دے بدن سخت ڈھالاں نال ٹکرا ٹکرا کے اپݨا چہرا ڳنوا بیٹھے ہن۔
ونکی:تاریخ سرائیکستان