open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
پاکستان وچ مصوری

پاکستان وچ وی مصوری جدید تقاضیں نال خود کوں ہم آہنگ کرݨ دی کوشش کریندی آندی اے اَتے کئی معروف مصور پیدا تھین ۔ جنھیں وچ اُستاد اللہ بخش ‘ عبدالرحمن چغتائی ‘ شاکر علی ‘ صادقین ‘ احمد پرویز گل جی ‘ رحیمین‘ علی امام ‘ زین العابدین ‘ حنیف رامے ‘ سلیمہ ہاشمی اے آر ناگوری،  زوار حسین  اَتے کئی ٻئے کافی مشہور ہِن۔انھیں وچوں ٻہوں ساریں دی پینٹنگز وچ انسانی مسائل دی عکاسی ملدی اے ۔

زین العابدین بنگالی قحط بارے ݙو ہزار خاکے بݨائے ۔

شاکر علی نہ صرف جدید مصوری کوں بامعنی اَتے پائیدار بنیادیں تے کھڑا کیتا بلکہ ہمیشہ اپݨی سُنڄاݨ ترقی پسند حوالے نال کرائی ۔ اُنھیں اپݨی تخلیقی توانائیں کوں طاقت دی مزاحمت واسطے وقف رکھیا ۔ 

شاکر علی دی پینٹنگ The flightجیرھی آزادی دے موضوع تے ہے ۔ ایندے وچ نیلے پکھیں دی ہک قطار جیندے پر پیلے رنگیں نال بݨائے ڳئین ۔ اندھارے کنوں سوجھلے ݙو سفر کریندے پئین. 

اینویں سلیمہ ہاشمی وی سماجی جبر کوں اپݨا موضوع بݨائے ۔

اینجھے مصوریں وچ اے آر ناگوری خصوصی طور تے قابل ذکر ہے اوں سیاسی اتے سماجی موضوعات تے تصویراں بنائین ۔سپریم کورٹ اتے لال مسجد اسلام آباد بارے اوندیاں تصویراں کافی اہم ہن.
سرائیکی وسیب وچ مصوری

سرائیکی وسیب وچ ہر چھوٹے وݙے شہر وچ مصور موجود ہِن ۔ انھیں وچوں ڈھیر ساریں Land scapeبارے کم کیتے ۔لیکن کجھ مصوریں پوٹریٹ سازی وچ وی مہارت حاصل کیتی اے  ۔ لیکن زیادہ تر مصوریں اینکوں اپݨا ذریعہ روزگار بݨائی رکھیے ۔ اُنھیں دے ٻہوں گھٹ پینٹنگز وچ کوئی Messageیا کہیں universal truthدا اظہار ملدے. 

زوار حسین سرائیکی وسیب دی مصوری دی دنیا دے وچ سئیں زوار حسین دا ٻہوں وݙا ناں اے۔او ایجھا فنکار ہئی جیندے فن کوں سارے جڳ جہان اچ منیا ویندا ہا۔کئی ملکیں دے وچ اُنہیں دے فن دی نمائش تھئی۔آکھیا ویندے جو 1952ء ءِ چ پہلی واری ڈھاکہ ءِ چ مصوری دی نمائش تھئی تاں ساری دنیا دے لوک منہ وچ انگلی پاتی کھڑے ہن۔زوار حسین وسیب دا ٻہوں وݙا سرمایہ ہا.
کیمیائی مادے

کیمیا ( الکیمی کول نکھتے ) اینکوں ساخت بنڑاوٹ دا علم وی آھدے ، ایندے نال نال شئے دیاں خصوصیاتاں ، اوندے ٻئے شئے نال رکھ رکھاؤ ، کیمیائی مادے وت ہر اوہ شئے ھن جیندی ھک خاص ترتیب ، شکل ، اثرات  ھوسنڑ ، لوھا ، پانڑی ، سبھے کیمیائی مادِن
اخلاقی تنقید

اخلاقی تنقید توں مراد ادب کوں پرکھݨ دا او طریقہ ہے جیندے وچ اے ݙٹھا ویندے جو کوئی وی لکھت شعری یا نثری معاشرے دے اخلاق، کردار سازی تے انسانی بھلائی کیتے کتنی فائدہ مند ہے۔ اے نظریہ آہدے جو ادب دا مقصد صرف تفریح یا چس چاوݨ نی بلکہ انسان کوں ہک چنڳا انسان بݨاوݨ ہے۔ مغربی نقاداں دے نظریات افلاطون میتھیو آرنلڈ ٹالسٹائی جمالیاتی یا اخلاقی تنقید کہیں وی فن پارے دے اندر موجود کردار دی نیکی اتے سماجی و اخلاقی اقدار دے نال نال اصلاحی عمل کوں بروئے کار گھن آندی ہے. جیڑھے جو کہیں فن پارہ دے اندر جمال کوں واضع کریندن اتے معاشرتی روائیاں کوں بیان کریندن. ای تنقید دا مقصد صرف تفریح یا تحریر کرݨ نی ہوندا بلکہ انسانی کردار اتے اخلاق کوں سنوارݨ ہوندے یعنی ادب دے اندر ای تنقید وچ معاشرے کوں جمالیاتی طرز دے ڈھالݨ سانڳے کرداراں کوں بہترین بݨاوݨ دا درس ݙیتا ویندے. نقاد اخلاقی یا جمالیاتی تنقید دے اندر انھاں چیزاں کوں بیان کریندے جہڑھے معاشرے دی خیر سگالی سانڳے اتے اوندے اقدار کوں بہتر بݨاوݨ سانڳے فروغ ݙیتا ڳیا ہووے یعنی ای تنقید دے اندر نقاد معاشرے دی اصلاح کریندے تربیت کریندے اتے اخلاقی شعور ڈیوݨ دی کوشش کریندے.

## اخلاقی تنقید دیاں خصوصیات
1.ادب برائے زندگی اخلاقی تنقید اے ڳالھ منیندن جو ادب دا کم صرف ڳالھیں بݨا تے دل خوش کرݨ کائنی، بلکہ ادب دا اصل کم "زندگی کوں سنوارݨ" ہے۔ انہاں دے نزدیک او شاعری یا لکھت چنڳی ہے جیہڑی وسیب دے لوکاں کوں جیویݨ دا سلیقہ سکھاوے۔ 

2. کھرے تے کھوٹے دی پرکھ 

ایں تنقید وچ سب توں وݙی ڳالھ "چنڳائی تے مندائی" (Good and Evil) دا نتارا کرݨ ہے۔ نقاد (پرکھ پڑچول کرݨ والا) اے ݙیکھدے جو لکھاری نے سچ کوں سچ تے کوڑ کوں کوڑ آکھیا ہے یا نہ؟ کیا ایں لکھت نال نیکی دی ترغیب ملدی پئی ہے یا برائی دی؟

3. لکھاری دا فرض

اخلاقی تنقید وچ لکھاری کوں محض ہک فنکار نئیں سمجھیا ویندا، بلکہ اونکوں قوم دا "معلم" یا "استاد" دا درجہ ݙتا ویندے۔ اے منیا ویندے جو لکھاری تے بھاری ذمہ داری ہے جو او اپݨے قلم نال قوم دے اخلاق کوں اچا کرے۔ جے لکھاری اپݨی لکھت نال لوکاں دے جذبات بھڑکاوے یا غلط رستے تے لاوے تاں ایں تنقید وچ او "مندا ادب" ڳݨیا ویسی۔

4. وسیب دا سدھار

ایندا ہک وݙا مقصد معاشرے یا وسیب دا سدھار ہے۔ جیویں سرائیکی وسیب دے صوفی شعراء (خواجہ غلام فریدؒ، سچل سرمستؒ) دی شاعری ہے، جیندے وچ اخلاق، پیار، تے رواداری دا درس ملدے۔ اخلاقی تنقید ایہو جیہے ادب کوں سب توں اتم (اعلیٰ) منیندی ہے کیوں جو اے بندے کوں "انسان" بݨیندی ہے۔

5.جذبات دی پاکیزگی

اے تنقید ݙیکھدی ہے جو تحریر پڑھݨ دے بعد بندے دے دل وچ گندے خیالات آندن یا پاکیزہ؟ اگر کوئی ڈرامہ، افسانہ یا نظم پڑھ تے انسان دے اندر رحم، ہمدردی، تے سچائی دے جذبے جاڳن تاں او اخلاقی طور تے کامیاب ادب ہے۔

6. افادیت (فائدہ مند ہووݨ)

اخلاقی تنقید وچ "جمالیات" (حسن/خوبصورتی) توں زیادہ "افادیت" (فائدے) تے زور ݙتا ویندے۔ یعنی ڳالھ بھانویں تھوڑی کڑوی ہووے، پر اگر او وسیب دے بھلے واسطے ہے تاں او قابلِ قبول ہے۔

محمد شان مغل
کلاسیکی تنقید

کلاسیکی تنقید (Classical Criticism) ادبی تنقید دی او قدیم بنیاد ہے جیہڑی یونانی تے رومی ادب دے اصولاں تے کھڑی ہے۔ کلاسیکی تنقید توں مراد او تنقیدی رویہ ہے جیہڑا ادب کوں پرکھݨ کیتے قدیم یونانی تے رومی اصولاں دی پابندی کریندے ۔ ایندے وچ ادب کوں "آزاد" نئیں سمجھیا ویندا بلکہ اینکوں قاعدے، قانون تے عقل دے ترازو وچ تولیا ویندے۔ کلاسیکی تنقید او تنقید کوں اھدن جہڑی تنقید دے اندر تنقید نگار تمام تر رموز گرائمر یعنی قدیم روایتی اصولاں اتے معیار توازن تناسب اتے اخلاقی قدرایں کوں یا اوندے فنی خوبیاں کوں بیان کریں. اتے ایندے نال نال زبان دی درستگی کوں ملحوظ خاطر رکھے.

کلاسیکی تنقید دے بارے ارسطو دا اکھݨ ہے " زندگی ہک پیروی ہے کہی چیز دی یعنی نظم و نثر دی چھاݨ پھٹک ای انداز نہ کرݨ تمام اعمال اتے جزبات دا احاطہ تھی ونڄے.

## خصوصیات
1. ​نقل (Imitation): فنکار یا شاعر  کلاسیکی تنقید وچ اپݨی طرفوں کجھ نواں نئیں کر سڳدا بلکہ او فطرت تے زندگی دی سچائی دی نقل کریندے.

2. ​اصولاں دی پابندی: شاعری تے ݙرامے دے خاص اصول ہوندن جنہاں کوں تروڑݨ جرم سمجھیا ویندے۔

3. ​توازن تے اعتدال: کلاسیکی تنقید وچ جذبات دی بجائے عقل، توازن تے ٹھہاؤ کوں زیادہ اہمیت ݙتی ویندی ہے۔

## ارسطو دے اہم نکات
فطرت دی نقالی (Mimesis):
 ارسطو دے نزدیک شاعری محض کوڑ نئیں بلکہ اے "فطرت دی نقالی" ہے۔ شاعر او کجھ بیان کریندے جیہڑا تھی سڳدا ہے یا تھیوݨ الا ہے ایں کیتے شاعری تاریخ توں زیادہ اہم ہے کیوں جو تاریخ صرف او ݙسیندی ہے جو تھی چکا ہووے، جݙاں جو شاعری آوݨ والے ویلے دی ڳالھ وی کریندی ہے۔
المیہ (Tragedy): ارسطو نے "ٹریجڈی" کوں سب توں وݙا فن قرار ݙتے ۔ اوندا آکھݨ ہے جو ٹریجڈی ݙیکھݨ نال بندے دے اندر ڈر تے رحم دے جذبات پیدا تھیندن، جیندے نال من دا میل کچیل ختم تھی ویندے. ​پلاٹ دی اہمیت:
 ارسطو نے کردار توں زیادہ کہاݨی دے سانچے یا "پلاٹ" کوں اہمیت ݙتی ہے۔

## ہورس دے اہم نکات
لطف تے فائدہ:
 ہورس دا مشہور قول ہے جو شاعری دا مقصد "سکھاوݨ تے خوش کرݨ" ہے۔ یعنی شاعری ایہوجی ہووے جیہڑی پڑھݨ والے کوں لطف وی ݙیوے تے کوئی اخلاقی سبق وی سکھاوے۔
تہذیب تے شائستگی: ہورس دا آکھݨ ہا جو ہر کردار کوں اوندی عمر، رتبے تے موقعے دے مطابق ڳالھ کرݨی چاہیدی ہے۔ بادشاہ کوں بادشاہ وانگوں تے غلام کوں غلام وانگوں ٻولݨا چاہیدا ہے.

شان سرائیکی
نفسیات دی تنقید

نفسیاتی تنقید ادب کوں پرکھݨ دا ہک اہم تے جدید دبستان ہے۔ ایں تنقید وچ ادب تے ادیب ݙوہائیں کوں نفسیات دے اصولاں نال پرکھیا ویندے.

نفسیاتی تنقید ادب کوں پرکھݨ دا او طریقہ ہے جیندے وچ نقاد، فن پارے (شاعری، افسانہ، ناول) دا تجزیہ "علمِ نفسیات" دی روشنی وچ کریندے۔ایندا بنیادی مقصد اے ݙیکھݨ ہوندے جو لکھاری دے "لاشعور" وچ کہڑے جذبات لُکیے پئین  جنہاں دی وجہ توں اے ادب تخلیق تھیندے.

## نفسیاتی تنقید دیاں خصوصیات
1. لاشعور دی اہمیت: ایں تنقید دے مطابق انسان دے شعور توں زیادہ اوندا لاشعور اہم ہوندے.

2. لکھاری دی شخصیت دی کھوج: نقاد صرف کتاب نی پڑھدا، بلکہ او لکھاری دی ذاتی زندگی، اوندے ٻلپݨ (بچپن) دے حالات تے ذہنی کیفیات دا وی جائزہ گھندے تاں جو ادب دی تہہ تک پڄ سڳے۔

3. کرداراں دا نفسیاتی تجزیہ: افسانے یا ناول دے کرداراں  کوں نفسیاتی اصولاں تے پرکھیا ویندے کہ انہاں دا عمل انسانی فطرت دے مطابق ہے یا کائناں۔ نفسیاتی تنقید کوں ودھاوݨ وچ مغربی ماہرینِ نفسیات دا سب توں وݙا ہتھ ہے۔ انہاں دے نظریات درج ذیل ہن:

## سگمنڈ فرائیڈ
نفسیاتی تنقید دے بارے اھدے " ادب تے فن اصل وچ انسان دیاں اونہاں خواہشاں دا اظہار ہن جیڑیاں معاشرتی پابندیاں دی وجہ توں پوری نی تھی سڳدیاں (خاص کر جنسی خواہشات)۔ " انسان دے اندر ترائے طاقتاں ہن۔ نفسِ امارہ (خواہش) نفسِ لوامہ (حقیقت) تے نفسِ مطمئنہ (اخلاقیات)۔ ادب انہاں دے درمیان کشمکش دا نتیجہ ہے۔

## کارل ینگ
کارل ینگ نے "اجتماعی لاشعور" دا نظریہ پیش کیتا۔ " ینگ دے مطابق ادیب صرف اپݨے ذاتی لاشعور توں نی لکھدا بلکہ او پوری انسانیت دے ہزاراں سالاں دے تجربات تے "اجتماعی لاشعور" توں اثر گھندے۔"

شان سرائیکی
سماجی تنقید

​عمرانی یا سماجی تنقید ادب کوں پرکھݨ دا او طریقہ ہے جیندے وچ اے ݙٹھا ویندے جو ادب (شاعری یا نثر) آپݨے وقت دے سماج دی تصویر کیویں پیش کریندے. 

سماجی تنقید او تنقید کوں اکھیا ویندے جہڑی تنقید دے اندر معاشرتی نقطہ نظر دے اوتے کہیں لکھاری دی لکھت دے اوتے بحث یا انھاں کوں اجاگر کیتا ونڄے. یعنی معاشرتی مسائل دی نشاندہی کیتی ونڄے جیوے جو معاشرے دے اندر موجود عدم استحکام ، عدل و انصاف ، تبقاتی فرق اتے سماجی روائے دے خلاف کیتی ڳی ڳالھ کوں نمایا کرݨ ہے. یا وسائل دی غیر منصفانہ تقسیم اتے نا مناسبت روائے بیان کرݨ.

عمرانی تنقید دے اندر معاشرے دے اسلامی پہلوؤں روایات اتے اقدار دا جائزہ گھدا ویندے.

## خصوصیات
ادب برائے زندگی: 
ایہ تنقید "ادب برائے ادب" دے خلاف ہے تے "ادب برائے زندگی" دی قائل ہے۔ یعنی ادب دا مقصد صرف تفریح نی بلکہ زندگی دے مسائل کوں بیان کرݨ ہے۔

​سماجی شعور:
ایہ ݙیہدی ہے جو لکھاری وچ کتنا سماجی شعور ہے۔ کیا او آپݨے لوکاں دے ݙکھ سکھ کوں سمجھدا ہے یا کائنا 

​اصلاح دا پہلو: 
سماجی تنقید دا مقصد صرف برائیاں ڳݨواوݨ نی ہوندا بلکہ سماج دی بہتری تے سدھار دی خواہش وی ہوندے. 

​اجتماعی سوچ: 
ایندے وچ فرد دی ذاتی زندگی توں زیادہ اجتماعی زندگی (پورے معاشرے) تے زور ݙتا ویندے

## میکس ویبر
​ویبر نے آکھیے جو سماج کوں سمجھݨ کیتے صرف معیشت (پیسہ) کافی نئیں۔ لوکاں دے عقیدے، مذہب، تے خیالات (Ideas) وی سماج کوں تبدیل کریندے.
میکس ویبر دا اکھݨ ہے معاشرہ صرف معاشرتی بنیادیں تے نی چلدا بلکہ ثقافت مذہب اتے سیاست وی اہم کردار ادا کریندن 

## کارل مارکس
کارل مارکس سماجی تنقید دا سب توں وݙا حامی ہا. سماجی تنقید دے ابتداء کارل مارکس کیتی.
اوندا اکھݨ ہے کہ ادیباں کوں معاشرتی ناہموارہ دے خلاف آواز چاوݨی چاہیدی ہے اتے اپݨی لکھت دے اندر انھاں موضوعات کوں اجاگر کرݨا چاہیدا ہے تاکے معاشرے دے اندر تھیوݨ الی نا انصافی ہک توانا آواز ہݨ تے سامݨے آوے.

مارکس دے مطابق ہر دور وچ سماج ݙو طبقیاں وچ ونڈیا ریہے 

1.​ظالم یا سرمایہ دار او لوک جنہاں دے ہتھ وچ وسائل ہن۔

2. ​مظلوم یا مزدور  او لوک جیڑھے محنت کریندن پر انہاں کوں حق پورا نئیں ملدا.
جدید تنقید

جدیدتنقید دا آغاز 20 ویں صدی دے شروع وچ تھے جیندے نال ادب کوں پرکھݨ دے پراݨے روایتی طریقیاں کوں رد کر ݙتا ڳیا. 
جدید تنقید توں مراد ادب کوں پرکھݨ دا او طریقہ ہے جیڑھا محض "چنڳا یا گندا " آکھݨ یا لکھاری دی ذاتی پسند ناپسند تے نئیں چلدا  بلکہ اے ادب کوں سائنس ، نفسیات، سماج تے عقل دے اصولاں تے پرکھیندے۔
یا
"ادب کوں جذباتی تھی تے نئیں بلکہ دلیل تے منطق نال سمجھݨ دا ناں جدید تنقید ہے۔"
## جدید تنقید دیاں خصوصیات
 
### معروضی انداز
جدید نقاد اپݨے جذبات کوں پاسے تے رکھ تے فن پارے کوں ہک سائنسدان وانڳوں ݙیکھدے. 
### متن تے توجہ
ایندا سب توں وݙا اصول اے ہے جو فن پارے کوں اہمیت ݙیو لکھاری دے ذاتی حالات یا نیت کوں نی. 
### روایت توں بغاوت
جدید تنقید پراݨے فرسودہ اصولاں کوں نی منیندی بلکہ ہر دور دے نوایں تقاضیاں نال ادب کوں ݙیکھدی ہے۔
## مغربی نقاداں دے نظریات
### ٹی ایس ایلیٹ (T.S. Eliot)
اے جدید تنقید دا سب توں وݙا ناں ہے۔ ایندے ݙو نظریات ٻہوں مشہور ہن:
1. روایت تے انفرادی صلاحیت
2. غیر شخصی فن دا تجزیہ

### آئی اے رچرڈز (I.A. Richards)
ایں بندے تنقید کوں سائنس دے قریب کیتا۔ 
رچرڈز دا اکھݨ ہے زبان دے ݙو استعمال ہوندن ہک سائنسی  تے ݙوجھا جذباتی  شاعری جذباتی زبان ورتیندی ہے تاں جو پڑھݨ والے دے اعصاب تے احساسات وچ توازن پیدا تھیوے۔
### نچوڑ
مختصر اے ہے جو جدید تنقید اساکوں سکھیندی ہے جو ادب کوں صرف تفریح سمجھ کے نہ پڑھو، بلکہ ایندے اندر چھپے ہوئے سماجی، نفسیاتی تے فنی پہلوآں کوں سمجھو۔ 
ونکی:تنقید
مابعد جدید تنقید

ما بعد جدید تنقید ادب تے فلسفے دا او رویہ ہے جیڑھا جدیدیت دے ردعمل دے طور تے سامݨے آندے ۔ سوکھے لفظاں وچ اکھیجے تاں اے "شک" دا ناں ہے۔

اے تنقید آہدی ہے جو دنیا وچ کوئی وی "اٹل سچائی کائنی۔ ہر شئے ہر ڳالھ اتے ہر نظریہ اضافی ہے تے وقت یا حالات دے مطابق بدلدا رہ ویندے ۔ ما بعد جدیدیت دے نزدیک ادب یا متن دا کوئی ہک حتمی مطلب نئیں تھیندا بلکہ جتنے پڑھݨ والے ہوسن اونکوں اوتنے نویں معنی ݙے سڳدن. 
## خصوصیات
### وݙے بیانیے دا انکار
اے تنقید وݙے وݙے نظریات جیویں کہ مذہب، سائنس، یا تاریخ دے اٹل اصول کوں شک دی نگاہ نال ݙیہدی ہے۔ ایندا منݨ ہے جو کوئی وی ہک نظریہ ساری انسانیت کیتے پورا نئیں تھی سڳدا۔
### معنی دی بے ثباتی
ما بعد جدید نقاد آہدن جو لفظاں دے معنی پکے نئیں ہوندے۔ ہک لفظ دا مطلب سیاق و سباق (Context) دے نال بدل ویندے ۔ تہوں کہیں وی تحریر دا "اصل مطلب" ڳولݨ ناممکن ہے۔
### قاری دی اہمیت
انہاں دے نزدیک لکھاری اہم کائنی، بلکہ "قاری" (پڑھݨ والا) اہم ہے۔ لکھاری جو لکھ تے ٹر ڳئے سو ٹر ڳئے، ہݨ اے قاری دی مرضی ہے جو او تحریر وچوں کیا مطلب کڈھیندے. 
## مغربی نقاداں دے  نظریات
### ژاک دریدا
دریدا کوں ما بعد جدیدیت دا سب توں وݙا امام منیا ویندے۔ اوندا نظریہ "ردِ تشکیل" ہے۔ او آہدا ہے جو زبان دھوکے باز ہے۔ جیویں ہی اساں کوئی ڳالھ کریندے ہیں، اوندا مطلب پھسل ویندا ہے۔ دریدا دے مطابق متن دے اندر ہی تضادات ہوندن، اتے تنقید نگار دا کم انہاں تضادات کوں کھول کے سامݨے گھن آوݨ ہے۔
### رولاں بارتھ
بارتھ دا مشہور نعرہ ہے "مصنف مر ڳئے"۔ ایندا مطلب ایہ ہے جو جیویں ہی کتاب چھپ ڳئی، مصنف دا اختیار ختم تھی ڳیا۔ ہݨ متن آزاد ہے اتے قاری دی مرضی ہے جو او اینکوں کیویں سمجھدا ہے۔ مصنف دی نیت یا سوچ ہݨ معنی طے نئیں کر سڳدی 
### لیوٹارڈ
لیوٹارڈ نے ما بعد جدیدیت دی تعریف ہی ایہ کیتی ہے جو "وݙے بیانیے تے یقین نہ رکھݨ دا ناں ما بعد جدیدیت ہے"۔ اوندا آکھݨ ہا جو ہݨ دنیا ٹکڑیاں وچ ونڈی ڳئی ہے، اتے کوئی وی ہک عالمگیر سچائی باقی نئیں رہ ڳئی۔
شان سرائیکی 
ونکی:تنقید
گروکیپیڈیا

گروکیپیڈیا (Grokipedia) دے حوالے نال سرائیکی زبان وچ معلومات ہیٹھاں درج ہن:

**گروکیپیڈیا کیا ہے؟**

گروکیپیڈیا ہک مصنوعی ذہانت (AI) نال چلݨ والا انسائیکلوپیڈیا ہے جیندے پچھوں ایلون مسک دی کمپنی **xAI** دا ہتھ ہے۔ ایہ ویب سائٹ روایتی وکیپیڈیا دے مقابلے وچ بݨائی گئی ہے تاں جو معلومات کوں زیادہ بہتر تے غیر جانبدار طریقے نال پیش کیتا ونڄ سڳے۔

**سرائیکی زبان تے گروکیپیڈیا**

گروکیپیڈیا دے بارے سرائیکی وچ کجھ اہم ڳالھیں ایہ ہن:

* **مواد دی دستیابی:** فی الحال گروکیپیڈیا دا زیادہ تر مواد انگریزی وچ ہے، پر ایہ **47 توں زیادہ زباناں** دی سپورٹ کرݨ دا دعویٰ کریندے۔ ایندا مطلب ہے کہ ایہ سرائیکی زبان کوں وی سمجھ سڳدے تے ایندے وچ بنیادی معلومات فراہم کر سڳدے۔
* **معلومات دا ذریعہ:** گروکیپیڈیا اپݨا ڈھیر سارا مواد وکیپیڈیا توں گھندے۔ چونکہ وکیپیڈیا تے **سرائیکی وکیپیڈیا** پہلے توں موجود ہے، ایں کیتے سرائیکی وسیب، ثقافت تے زبان دے بارے وچ معلومات گروکیپیڈیا تے وی لبھ سڳدیاں ہن۔
* **تازہ معلومات:** ایہ سسٹم **X (ٹویٹر)** دے لائیو ڈیٹا نال جڑیا ہویا ہے، ایں کیتے سرائیکی علاقے دے تازہ ترین حالات یا خبراں دے بارے وی معلومات دے سڳدے۔
* **استعمال دا طریقہ:** تساں گروکیپیڈیا دے سرچ باکس وچ سرائیکی وچ لکھ کے وی سوال پچھ سڳدے او، تے ایہ اے آئی (Grok AI) تہاکوں سرائیکی یا اردو وچ جواب دے سڳدی ہے۔

گروکیپیڈیا حالے اپݨے ابتدائی مرحلے (v0.1) وچ ہے، ایں کیتے سرائیکی وچ مواد ہولی ہولی ودھدا پئے۔

21 نومبر 2025ء کوں گروکیپیڈیا دا ورژن  v0.2 لانچ تھیا ہے۔

تساں **سرائیکی ثقافت** یا **وسیب** دے بارے گروکیپیڈیا توں کجھ مخصوص پچھݨ چاہندے ہو تاں لبھ ویسن۔
پروٹو سرائیکی

مہر ڳڑھ تہذیب تے سندھ وادی تہذیب دی زبان کوں پروٹو سرائیکی آہدے ہن۔

کچھی دے میدان تے سِرو دی قدیم ترین زبان دے بارے ہک علمی تے تاریخی بحث موجود ہے، جیندے کجھ اہم نکتے تلے ݙتے ڳن:

## کچھی دا میدان تے قدیم تہذیب
کچھی دا میدان (جینکوں اڄ کل سبی تے کچھی دا علاقہ آکھیا ویندے) انسانی تاریخ وچ ٻہوں اہمیت رکھدے۔ ماہرینِ لسانیات تے محققین دا خیال ہے جو مہر ڳڑھ دی قدیم تہذیب دا براہِ راست تعلق ایں خطے دی قدیم زبان نال ہئی۔

## پروٹو سرائیکی دا تصور
محققین دے مطابق، وادی سندھ دی قدیم زبان جینکوں **"پروٹو سرائیکی"** آکھیا ونڄ سڳدے، ایں پورے علاقے دی ماں زبان ہئی۔ ایں ٻارے کجھ خاص ڳالھیں ایہ ہن:

* **قدامت:** سرائیکی زبان دے لفظیں دی بݨت تے گرامر ݙسیدی ہے جو ایہ دراوڑی تے آریائی دور توں وی پہلے دی بݨی ہوئی ہے۔
* **سِرو دی اہمیت:** "سِرو" (سندھ دا اتلا حصہ) تے کچھی دے میدان جغرافیائی طور تے ہک ٻئے نال جڑے ہوئے ہن۔ اتھوں دی قدیم زبان نے ہی اڳوں تے ودھ تے موجودہ سرائیکی دی شکل اختیار کیتی۔
* **لسانی تسلسل:** کچھی دے علاقے وچ ٻولے ون٘ڄݨ والے قدیم لہجے اڄ وی سرائیکی دے کجھ خاص حروف (جیویں جو **ٻ، ڄ، ݙ، ڳ**) نال مالا مال ہن، جیہڑے ایندی قدامت دی وݙی نشانی ہن۔

## تاریخی اکھاݨ
سرائیکی وچ ہک اکھاݨ مشہور ہے جو ایہ زبان دریاواں دی زبان ہے، پر ایندیاں جڑاں کچھی دے پہاڑاں تے میداناں توں شروع تھیندن۔ ایں سانگے اینکوں سندھ وادی دی **"بنیادی بولی"** منیا ویندے۔
نسوانی تنقید

نسوانی تنقید توں مراد تنقید دے میدان وچ عورت دے تجربات مسائل جزبات شناخت اتے سماجی حیثیت کوں مرکزی نقطہ دے طور تے ڄاݨیا ونڄے اتے اوندا جائزہ پیش کیتا ونڄے اینجھی تنقید کوں نسوانی تنقید اکھیا ویندے.
## پدر سری نظام دی مخالفت
اے تنقید ݙسیندی ہے جو ساݙا ادب تے سماج مرد دی اکھ نال لکھیا تے پڑھیا ویندے جیندے وچ تریمت کوں ہمیشہ ݙوجھے نمبر تے رکھیا ویندے۔

## تریمت دی دقیانوسی تصویر===٪
ادب وچ اکثر تریمت کوں یا تاں فرشتہ (ماں/بھیݨ) بݨا ݙتا ویندے یا ول "فتنہ"۔ نسوانی تنقید ایندے خلاف ہے تے تریمت کوں ہک جیندے جاڳدے انسان دے طور تے پیش کرݨ دی ڳالھ کریندی ہے۔

## صنف  تے جنس دا فرق
نسوانی نقاد آہدن جو "جنس" قدرتی ہے نر یا مادہ ہووݨ پر "صنف " سماج بݨیندے (یعنی تریمت کوں نازک ہووݨا چاہیدے تے مرد کوں سخت)۔ ایہ تنقید ایں سماجی ڈھانچے کوں چیلنج کریندی ہے۔
## مارکس دا نقطہ نظر
طبقاتی کش ما کش کہیں وی معاشرے دے اندر نا انصافی ، عدم استحکام اتے بے اعتدالی پیدا کریندی ہے. لحاظہ ادب دے میدان وچ جہڑا حصہ یا جہڑی ترجیح مرد ادیب کوں حاصل ہے اوہا ترجیح تریمت کوں وی حاصل ہووے.
## ژاک دریدا
جیندا اکھݨ ہے کہ تنقید نسوانی تنقید دے بغیر نا مکمل ہے کیو جو کہی وی تحریر دا مقصد مسائل کوں بیان کرݨا ہوندے اگر مسائل کوں بیان نہ کیتا ونڄے تا تحریر دا مقصد پورا نی تھیندا لحاظہ نسوانی تنقید دے اندر وی کہی متن دے اندر موجود تریمت دے مسائل کوں اجاگر کرݨا ہے.
کیو جو دنیا دے اندر سب توں زیادہ مسائل دا شکار تریمت ہے
ونکی:تنقید
رومانوی تنقید

رومانوی تنقید ادب دی تاریخ وچ ہک ٻہوں وݙا موڑ ہئی۔ اٹھارویں تے انویویں صدی دے درمیان رومانوی تنقید دا منڈھ ٻدھیا. 
رومانوی تنقید او تنقید ہے جہڑی فطرت دے نال انسانی جوڑت جزبات احساسات اَتے تعلقات کوں واضح کرے اونکوں رومانوی تنقید اکھیا ویندے. 
## خصوصیات
### تخیل دی اہمیت
رومانوی نقاداں دے نزدیک تخیل  سب توں وݙی قوت ہے جیہڑی حقیقت کوں نویں رنگ ݙیندی ہے۔
### جذبات دی شدت
ایں تنقید وچ جذبے کوں مرکزی حیثیت حاصل ہے۔ شاعری محض لفظاں دا کھیل نی بلکہ جذبات دا اظہار ہے۔
### ماضی پرستی
پراݨے دور دیاں داستاناں نال لگاؤ ایندی ہک خاص نشانی ہے۔
## مغربی نقاد
رومانوی تنقید کوں عروج تے پہنچاوݨ وچ ویلیم ورڈزورتھ تے سیموئل ٹیلر کالرج دا کردار سب توں اہم ہے۔
### ویلیم ورڈزورتھ
ورڈزورتھ کوں رومانوی تحریک دا بانی منیا ویندے۔ شاعری دی زبان ورڈزورتھ دا نظریہ ہئی جو شاعری دی زبان اوہو ہووݨی چاہیدی ہے جیہڑی عام دیہاتی بندے ٻولیندن ۔ او مصنوعی تے مشکل زبان دے سخت خلاف ہئی۔
### ایس ٹی کالرج
کالرج دا اکھݨ ہے جو خدا دی ݙیتی ہوئی ݙات جہڑی انسانی شعور دے اندر موجود ہے اتے دنیا کوں معنی خیز بݨیندی ہے اگر رومانوی تنقید کوں تنقید دے موضوعات وچوں کݙ ݙیتا ونڄے تے تنقید اپݨا مقصد ختم کر ݙیسی.
ونکی:تنقید