کِتھاں ڳئین او لوک

## ہیرا نند سوز
میں رنگلے پلنگ تے سِدھا سم کراہیں ٹی وی توں ڈھیر ڈولی دو ݙیہدا پیا ہَم ۔ جیڑھی بھوئیں تے پلتھی مار تے ٹی وی سکرین تے دیداں لائی رُجھی ہوئی ہئی ۔ اوندے چہرے تے بدلدے رنگاں توں میکوں فِلم بارے اوندے جذبات دا ݙاڈھا اندازہ تھیندا پیا ہا ۔ ایہ ٹی وی سیریل خبر نئیں جو اونکوں کیوں اِتلا بھاندا ہئی ۔ بھانویں جو ایں وچ ظلم زیادتی ݙڈھپ تے قربانیاں دیاں قصے کہاݨیاں توں سِوا کجھ وی نہ ہا ۔ میݙے جئے لوکاں کیتے تاں خیر وَت وی جنگِ آزادی دیاں ایہ داستاناں من بھاوݨیاں تھی سڳدیاں ہَن ۔ کیوں جو اساں غلامی دا او بے رحم دور اپݨے اُتے بھوڳیا ہا تے ایں توں جان چھڑاوݨ کیتے اوں بھڄ دُھروک آسوں پاسوں ݙٹھا وی ہا۔ پَر میݙی ایہ پوتری جیڑھی آزادی توں چوتھائی صدی بعد ڄمئی ہئی ۔خبر نئیں جو کیوں انہاں ݙکھیراں کوں ایݙے شوق نال ݙیہدی پئی ہے ۔ میں اڄوکی پیڑھی دیاں شوقاں کوں پاپ میوزک تے ڈسکو ڈانس دی حَد تئیں سمجھدا ہَم ۔ ایہ عجیب تے نہ منݨ آلیں ڳالھیں نال تاں اینکوں بیزار تھیوݨاں چاہیدی ہئی ۔ پَر میکوں ایویں لڳا جو او میں توں وی ڈھیر سچائی نال اِنہاں گزری وہاݨیاں کوں ݙیہدی پئی اے ۔تے وَل اِی دل وچ آزادی دے مجاہداں کوں شاباش وی ݙیندی پئی ہے ۔ سیریل مُکیا تاں او اُٹھ کرائیں میݙے کول آ ڳئی تے سوالیہ نظراں نال میݙو ݙیہدے ہوئے آکھیُس ۔ ݙاݙا سئیں ! کیا تہاݙے ویلے سچی مُچی ایویں تھیا ہئی ۔ اَزادی منگݨ آلیاں کوں ایویں ماریا کُٹیا ویندا ہا تے جیلاں وچ ڈھکیا ویندا ہا ۔ اوہ میݙا مالک ! لوک کیویں آزادی دے نعرے لیندے پھاسی چڑھدے ہَن ۔ میکوں تاں ݙر لڳدے آزادی ٻہوں مہانگے مُل مِلدی اے۔؟ 

ہا ! میݙی دھی آزادی ہمیش قربانیاں منگدی اے ۔ جیلاں وی ݙکھ تکلیفاں ، مارݨ مریجݨ نال ایندا لیکھا چوکا تھیندے تاں جو آوݨ والیاں نسلاں سُکھ دے موسم ݙیکھ سڳن۔ جیڑھا ظلم اُنہاں تے تھیندے اُنہاں دے ٻالاں تے نہ تھیوے ۔ ایہ اُنہاں بہادر لوکاں دیاں قربانیاں دا نتیجہ ہے جو اَحٖ تُساں آزاد دیس دے واسی ہو تے دُنیا دے کئیں ٻئے مُلخ وانگوں تہاکوں وی ساری سہولتاں تے حق حقوق مِلدے پئین ۔‘‘ پَر ݙاݙی جی ! تُساں وی تاں ایہ سارے ݙڈھپ ساہندے رہے ہوسو ۔ انگریز لوک کینجھیاں زیادتیاں کریندے ہَن ۔میکوں وی تاں ݙسائو ۔ ݙولی اِنہاں ڳالیں دی ڳول پھرول چہیدی ہئی ۔ ’’انگریزی کوں ظلم کرݨ دے ٻہوں طور طریقے ہن میݙی دھی ۔ ہر بندہ کئیں نہ کئیں ڈھنگ نال اُنہاں دیاں ظلم زیادتیاں سَہندا ہئی ۔ پَر توں ایہ ڳالھیں نہ سمجھ سڳسیں۔ توں اَڄاں نِکی ٻالڑی ہیں ۔ ونڄ ٻاہروں ونڄ کھیݙ ۔ تیݙا بھرا تیکوں سݙیندا پئے ۔ میں ڈولی کوں اُتھوں ٹھڳال کے ٻاہروں بھیج ݙتا ۔ پَر اوندا ایہ سوال میکوں ہک لحظے ماضی دے اوں دور وچ گھن ڳیا جݙاں میں آپ ڈولی جیݙا ہَم ۔ میݙی اوں عمر وچ انگریزاں ولوں جیڑھے ظلم ساݙے اُتے تھیندے ہن ۔ میں آپ وی نہ سمجھ سڳدا ہَم تے ہُݨ جݙاں اوں دور دے لڳے چھمکاں چھانٹے دے نشان عمراں دے نال نال میݙے احساس دی کنڈھ تے لال راہوݨ توں بعد کالے تھی ڳئین ۔ میں اُنہاں کوں ڈولی کوں ݙکھا تے ݙراوݨاں نہ چہندا ہَم ۔ کیوں جو ہُݨ اساں جیڑھے آزادی دے ماحول وچ رہندے پئے ہیں ۔ اوندے مشوم دماغ کیتے ایہ نظارے نہ صرف مونجھ منجھارے دے سوّب بݨ سڳدن۔

میکوں جون 1934ء دی او ݙوپہر اَحٖ وی یاد آ ڳئی۔جݙاں میں مظفرگڑھ دی ہک وستی دے مڈل سکول توں اپݨے جماعتی ٻالاں نال ڈڈھ میل پیروراݨیاں ٹُر تے شہر دو آیا ہَم تے اوں ویلے ملتانی دروازے دے ٻاہروں لُک آلی تپدی بِن وَݨی سڑک کنارے دُھپ اِچ سڑدا کھڑا ہَم ۔ ساݙے نال کُج ٻئے سکولاں دے ٻال وی ہَن ۔ جیڑھے خبر نئیں جو کِتھوں کِتھوں آلے ہن ۔ سڑکی دے ݙونہیں پاسوں رنگ برنگے کپڑے پا تے سارے سکولاں دے ٻالاں دی ہک لمبی قطار سمندر دی کئیں چھولی وانگوں دور تئیں ہلدی ݙسدی ہئی ۔ سب دے ہتھیں یونین چیک (برطانوی جھنڈیاں)ہَن ۔ ایہ سارا بندوبست صوبے دے انگریز گورنر کوں جی آئیاں کوں آکھݨ کیتے کیتا ڳیا ہئی ۔ کلاس ٹیچر سُوٹیاں ہتھ اِچ چا تے سڑک دے ݙوہیں پاسے بھڄ بھڄ تے ٻالاں کوں سِدھی قطار بݨاوݨ دی تکید کریندے پئے ہَن ۔ ٻالاں دے چہرے گرمی دی شدت کݙاں لالو لال ہَن۔ پگھر توں سب دیاں قمیضاں پُسیاں ہوئیاں ہَن ۔ ٻہوں سارے ٻال جنہاں دے پیراں وچ جُتیاں وی نہ ہَن ۔وارو واری اپݨا ہک پیر چا تے تلیاں کوں سڑݨ توں بچاوݨ دی اَہر پئے کریندے ہن ۔ تریہہ کنوں سب دے ہونٹھ سُکے ہَن ۔ اِتھوں دور ہک ہتھی آلا نلکا ہا ۔ جتھوں تئیں ہک ویلے صرف ݙوٻالاں کوں ونڄݨ دی موکل ہئی ۔

اَحٖ میکوں او نظارا کربلا تے فرأت دی یاد ݙویندے ۔ قطار وچوں ٻہوں سارے ٻال اپݨی ہک انڳل چا تے مُترݨ پئے ونڄݨ دی موکل منگدے ۔ پَر قطار کوں تروڑݨ ایں حد تئیں اُستاداں کیتے اوکھا ہا ۔ گورنر صیب کئیں ویلے اُتھوں لنگھ سڳدے ہَن ۔ ایں کیتے اُستاد کلاس دے بس ہکو ٻال کوں ہک ویلے مُوکل ݙیندے ہَن ۔ کجھ نِکڑے ٻال اپݨی سنہی نیکراں دے نال شرم توں سِر نوائی کھڑے ہَن ۔ ایݙوں ہک میݙے نال کھڑے ہوئے ہک لِسے جئے جماعتی میں توں پُچھیا ہا ۔ ساکوں اِتھاں کیوں گھن آئن ۔ ساکوں ٻیا کِتلی دیر اِتھاں ایویں کھڑا راہوݨاں پوسی ۔ میں تاں ٻہوں تھک ڳیاں۔

اوندی ڳالھ سُݨ تے ہک کول کھڑے ٻئے چھوہر وِسمے ہوئے انداز وچ آکھیا ہا ۔ ’’تیکوں پتہ نئیں لاٹ صیب ایݙے آندے پئین ۔ اُنہاں دے آوݨ تے ساکوں ایہ جھنڈیاں ہلاوݨیاں ہِن ۔ جیڑھا ایویں نہ کریسی ۔ لاٹ صاحب دی انگریز فوج اونکوں گولی مار ݙیسی ۔ اوندی ایں ڳالھ تے اساں ݙوہائیں وِسم ڳئے ہاسے تے جھنڈیاں کوں ہتھاں وچ ڈھیر مضبوطی نال نپ گھدا ہئی۔

سویرے سکول آندے ویلے میݙے ݙاݙے میکوں ترائے آنے ݙتے ہن ۔ جیڑھے جیب دے اندروں ولا ولا میکوں ہکلاں ݙیندے پئے ہَن جو ڄل تیکوں بزاروں ݙور تے پتنگ گھن ݙیووں۔ میں اَحٖ رحیمݨ نال پیچا پا کے بُو کاٹا دا نعرہ لاوݨا چہیدا ہَم۔کل دی پتنگ بازی وچ میں اپݨی ہار دا بدلہ لہاوݨ کیتے میݙا دِل اُٻالہا ہئی ۔ اوں ویلے تئیں میݙی بُکھ وی جاڳ پئی ہئی ۔ گھر وچ حلوہ بݨیا ہئی ۔ حلوے دی خشبو میݙے اندروں کئیں کڑاہی توں چَوّ کراہیں میݙیاں ناساں وچ وڑدی پئی ہئی ۔ ایݙوں تریہہ کولوں میݙا سنگھ سُکدا پیا ہا ۔ نلکا میں توں دور ہئی تے رستے وچ یزیداں دی فوج کھڑی ہئی ۔ اُستاد دی سُولی ہر پنج منٹاں توں بعد ساݙے سامݨے توں لنگھدی ہئی ۔ گورنر صیب دے آنوݨ دے ویلے دی کئیں کوں خبر ناہی ۔ اُستاداں دیاں ڳالھیں توں پَر ایہ پتہ لڳدا ہا جو گورنر صیب دے آوݨ دے مقررہ ویلے توں ہک گھنٹہ اُتے تھی ڳئے ۔ دُھپ تے گرمی توں میݙا وی سِر بھوندا پیا ہا ۔ دل آہدا ہا جو ، ٻہہ تھیواں پَر اُستاد دے ہتھ وچ نپی سُوٹی دا ݙر میݙے بُت کوں میݙی بے جان ڄنگھاں تے سنبھالی کھڑا ہا۔ باقی ٻالاں دے چہرے وی تھکیڑے کنوں مُرجھا ڳئے ہَن تے تِکھی دُھپ وچ بُکھ تے تریہہ کنوں بے حال ہَن ۔ سڑک دے ݙوجھے پاسے ہک چھوہر بے ہوش تھی تے ڈھہہ پیا ہا ۔ پَر اُستاداں اونکوں جلتی نال چا تے دور ہک دیوار دی چھاں تلے ونڄ لٹایا ہا تے اوندے مُنہ تے پاݨی دے چَھٹے مریندے پئے ہَن ۔ اَدھ گھنٹے دی ٻئی ݙکھیری تانگھ توں بعد لاٹ صیب دی گݙیاں دا قافلہ اُتھوں لنگھݨ لڳا پَر اوں ویلے تئیں ٻالاں وچ سِروں جان نہ رہی ہئی ۔ مُوئے ہتھاں نال جھنڈیاں ٹپی سُکے سنگھاں نال سہکدے سہکدے الیندے پئے ہَن ۔ لاٹ بہادر زندہ باد ، سرکار انگلیشہ زندہ باد ، جارج پنجم زندہ باد … تے قافلہ اُنہاں مشوم ٻالاں تے گزرے اوکھے لحظیاں کوں ڄاݨے بغیر بے نیازینال اَڳتے وَدھ ڳیا ہا ۔ ایں توں بعد ساکوں چُھٹی مل ڳئی ہئی ۔ پَر ٹُرݨ دی وسکت کئیں وچ نہ ہئی ۔ میں وی گھر ویندیں ہوئیں رستے وچ بیہوش تھی کراہیں ڈھہہ پیا ہَم تے میݙے ترائے آنے جیڑھے اِتلی دیر میکوں پتنگ گھنݨ دی اُلی ݙیندے ریہے ہَن ۔ ہُݨ آپوں آپ میݙی جیب توں ڈھہہ کراہیں کہیں تُرٹی پتنگ وانگوں لوݙے کھاندے لڑکھدے پتہ نئیں کتھاں ونڄ پُڄے ہَن ۔ کجھ چھوہر میکوں چا تے گھر گھن آئے تے وَت گرمی دے تاء توں میں بُخار وچ ہک ہفتہ بُھنیندا رہ ڳیُم ۔ لاٹ صیب تے اوندے چاپلوساں کوں کئیں ݙسایا ہوسی جو اُنہاں کوں جی آئیاں آکھݨ آلے ٻالاں دا وَت کیا حشر تھئے۔ اہجے ݙڈھپ سرکار ولوں جند کڈھویں ہوندے ہن ۔ میں ڈولی کوں اُنہاں بارے ݙسا تے پریشانی وچ نہ پاوݨاں چہندا ہَم۔ ہُݨ او ہک آزاد دیس دی ٻالڑی ہئی تے سکول دے ٻالاں تے ایجھے ظلم تھیوݨ دا سُݨ تے اوندی شخصیت دے ذہنی ودھارے تے ہک بھار تھی سڳدا ہئی۔

پَر میکوں جلتی ایہ پتہ لڳ ڳیا جو ایہ میݙا وہم ہا ۔ تھولے ݙینہاں بعد میں اپݨی ایں سوچ کوں سڑک کنارے صلیب تے ٹنگیا ݙیکھ گھدا ۔ جون دی اوہو جئی ہک ݙوپہر کوں جݙاں میں دکان توں نِرہا ن کیتے گھر دو ویندا پیا ہَم ۔ میکوں ماضی دا اوہو نحش پکھ وَت اپݨے سامݨے ݙکھالی ݙتا ۔ دُھپ اِچ ٻلدی سڑدی سڑک دے ݙونہویں پاسے اَحٖ وی سکول دے ٻال اپݨے ہتھاں وچ جھنڈیاں چا کئیں وݙے وزیر تے اوندے نال آوݨ آلے کئیں ٻئے دیس دے مہمان دی آدری کیتے قطار ٻدھی کھڑے ہَن ۔ میݙی پوتری وی اُنہاں ٻالاں وچ ہئی ۔ سارے ٻالاں دے دُھپ وچ مُنہ رَتے لال ہَن۔ ہونٹ تریہہ توں سُکے ہوئے ہَن تے دیداں پاݨی دی ڳول اِچ ایݙے اوݙے بھنویندیاں پئیاں ہَن ۔ ایں واری اُستاداں دے نال نال اُستانیاں وی ٻالاں کوں وَلا چاڑھیا ہوئیا ہئی ۔ میݙے ݙیہدے ݙیہدے کاراں دا قافلہ اُتھوں لنگھیا ۔ تھکے تُرٹے ہتھاں وچ جھنڈیاں اونویں ہَلیاں ۔ سُکیاں سنگھاں وچوں اَوازاں اونویں اُبھریاں زندہ باد … زندہ باد … زندہ باد … میکوں ایویں لڳا جیویں میݙی پوتری اپݨی جماعتی چھوہریں دے نال اِتھاں نئیں کھڑی ۔ بَھل جو پنجاہ سال پہلوں دا میں اپݨے جماعتیاں نال یونین چیک(برطانوی جھنڈا) ہتھ وچ نپی مظفرگڑھ دی اوں سڑک تے موجود ہاں تے ٻالاں دے تریہہ توں سُکے سنگھاں وچوں نکھتیاں اَوازاں وچ میݙی اَواز وی شامل ہے۔

لاٹ بہادر زندہ باد … سرکار انگلشیہ زندہ باد … جارج پنجم زندہ باد

## حوالہ
کتاب: تھل دولا دریا، مصنف: تنویر شاہد محمد زئی، چھاپہ خانہ:جھوک پرنٹرز ملتان