سرائیکی لوک قصّیاں اِچ درباری کردار

لوک کہاݨیاں وچ کجھ کردار ایجھے ہِن جنہاں کوں تخیل دا منُڈھ پکڑݨ دے لحاظ نال ادوار وچ ونڈیا ونڄ سڳیندے ۔ دیو ، پریاں ، جن وغیرہ جیہے کردار انسانی تاریخ دے نسبتاً پہلے دور دی یادگار ہِن ۔ ایہ انسان دے محدود علم اَتے تجربے دا دور ہا ۔ جݙاں او فطرت دے طبعی واقعات اَتے فطری مشاہدات تے کمالات دی ماہیت کنوں حالی تائیں اَݨ ڄاݨ ہا ۔ سِجھ، چندر ، بھاء ، پاݨی اوندے کیتے دیوتا ہن ۔ شور شرابا ۔ مینہ جھڑ ، طوفان تے بھوئیں امب ، دھیہاں دے آوݨ دیاں شارتاں سمجھیاں ویندیاں ہن ،اَتے سوہݨی تے من بھانوݨی رات کوں پریاں آوݨ دیاں تیاریاں سمجھیاں ویندیاں ہَن ۔ انہاں راتیں کوں سوھݨیاں جاہیں تے پریاں دے نچݨ تے سوہݨے تلاواں ، ٹوبھیاں اَتے جھیلاں وچ پریاں دے دھانوݨ دیاں کہاݨیاں ہوندیاں ہن۔

انسان اپݨے شعور دی پہلی پوڑی تے قدم رکھیا تاں جو اوں سبھ کنوں پہلے برہوپلی طاقتاں تے ݙڈھپ کوں محسوس کیتا ۔ بعد وچ اونکوں اپݨے ہووݨ تے اپݨی طاقت اَتے ہستی دا شعور تھیا ۔ وَل اوں انہاں خارجی طاقتیں دے نال مقابلہ کرݨ دیاں تجویزاں سوچیاں ۔ انسان تے شروع ݙینہ کنوں طبعی طاقتاں دی ہیبت طاری تھئی ۔ شور ، طوفان ، مینہ ، درندے ، زناور ، نانگ ، بلائیں وغیرہ سبھے اوندے کیتے جیویں آکھو بلائیں تے آفتاں ہن ۔ ہولے ہولے ہتھیاراں تے ہنر مندی نال لوکیں زناوریں ۔ نانگیں ، بلائیں تے اژدھاواں کوں مارݨ شروع کر ݙتا جیندے نال انسان وچ ہمت ، حوصلہ تے بہادری دا وصف آوݨ شروع تھیا ۔ اونکوں اپݨے آپ تے خو د اعتمادی اَئی ۔ اپݨی خود اعتمادی تے ݙوجھیاں دا اوندے تے اعتماد کرݨ دا شعور انسان دی ذہنی ترقی تے ہنر مندی اَتے دانش کیتے ہک اہم پِٹر ہئی ۔ ایں شعور ڈھیر سیاݨے تے ہنر مند لوکیں کو ںایں کم تے ٹوریا جو او جسمانی طاقت دے نال نال جادو ٹوݨہ ، جنتر منتر دے نال کرشمے کرن تاں جو عوام انہاں تے ڈھیر اعتماد تے یقین کرے ۔ ہُݨ او جسمانی طاقت نال جانوریں کوں مارݨ دی بجائے اپݨے جادو ، منتر دی طبعی طاقتاں نال انہاں دا قابلہ کرݨ شروع کرݙتا ۔ لوکیں جینویں اپݨی جان ، مال دی حفاظت انہاں طاقتور لوکیں کوں منیندے ہن اونویں اُنہاں سیاݨیاں تے جادو ٹوݨے دے ماہراں کوں وی تسلیم کرݨ شروع کرݙتا ۔ لوکیں دے منݨ  انہیں لوکاں دا ڈھیر حوصلہ ودھایا تے انہاں اپݨے ہتھ دی صفائی تے علاج معالجے نال لوکیں کو ٻیا وی حیران کرتے اپݨا اعتماد تے یقین انہاں تے ڈھیر ودھا ݙتا ۔ جݙاں ایہ سبھ کجھ ہک فن دے درجے تے پُڄا تاں ایں فن کوں ’’جادو‘‘ آکھیا ڳیا ۔جیویں جیویں انسانی شعور ڈھیر بالغ تھیندا ڳیا تاں جادو دے کرشماں کوں وی عام فہم کنوں ڈھیر اُچیرے کرݨ دی کوشش تھیوݨ لڳ پئی ۔ تے ڳالھ اِتھوں تئیں پُڄی جو کیویں ݙوجھے انسانیں دیاں سوچ تے عقل کوں قابو کرتے انہاں کوں اپݨا معمول تے زیر اثر بݨایا ونڄے ۔ ایں طرح انسان دی خارجی طاقتاں تے قابو دے نال نال جادو دے طلسمات اَتے جنتر منتر دے رُعب نال خود انسان کوں مطیع کرݨ دا رجحان ودھیا۔

جادوگراں ، جادو گرنیاں ، ݙیݨیں تے مکاراں وغیرہ دا تخیل نسبتاً بعد والے ہیں ݙوجھے دور نال ہے جݙاں انسانی دماغ ترقی کیتی اَتے ہنر مند تے فن کار لوکیں ون پونیاں ترکیباں سوچیاں تے انوکھڑیاں اٹکلاں ایجاد کیتیاں ۔ ایہ ترکیباں ، تجویزاں تے اٹکلاں عام سمجھ کنوں ٻہوں ٻاہر ہَن ۔ ہِیں کنوں ایہ یقین تھیا جو انہاں انوکھڑی ترکیباں نال مقابلہ کر سڳدے ۔ بھل انہاں کوں اپݨا تابع وی بݨا سڳدے ۔ انہاں ترکیباں تے تجویزاں کوں ’’جادو‘‘ دا ناں ݙتا ڳیا ۔ تے ایہ سمجھیا ڳیا جو جادو انسان دے بچائو کنوں گھن کراہیں اوندے مقابلے تئیں ہک اہم ہتھیار بݨ ڳیا ہے۔

بادشاہ ، ملکہ ، شہزادے ، شہزادیاں، وزیر اَتے وزیرزادے نسبتاً انسانی تاریخ دے بالکل پچھلے دور دے کردار ہِن ۔ جݙاں انساناں گروہی شکل وچ وستیاں بݨا تے رہݨ شروع کیتا ۔ انہاں دا سماجی نظام جݙاں ودھیا پھلیا تاں ایہ خاندانی تے وراثتی مخصوص مقامی سرداراں دے ہتھ وچ آ ڳیا ۔ جیڑھے دھرتی دے رعیت دے مالک آکھیے ویندے ہَن ۔ ’’بادشاہ ‘‘،’’ راجہ ‘‘تے ’’سردار‘‘ آکھیا ڳیا ۔ جنہاں دے وجود توں ملکہ ، شہزادے ، شہزادیاں ، وزیر تے وزیرزادے بݨے ۔ ہک پورا حکومتی تے محلاتی نظام وجود وچ آیا ۔ حیندے وچ غلام ، دربان ، گھڑوال ، ڄٹ زمیندار ، کاریگر تے فنکار سبھے اوں سردار تے بادشاہ دے پروردہ ہن تے اونکوں ’’مائی باپ‘‘ آہدے ہن ۔ سردار یا بادشاہ دا مقام پیو ݙاݙے آلا بݨیا تے رعیت دا اولاد آلا ۔

سرائیکی وسیب دیاں لوک کہاݨیاں دے سبھے بادشاہ درحقیقت ایہے مقامی سردار ، وݙیرے ، گودے،ملک، مہر،خان تے بھتار ہن ۔ ایہ کوئی ملکی یا بین الاقوامی بادشاہ جیویں ہندوستان ، برطانیہ یا عرب دے بادشاہ تاںہن کائنا ۔ اَتے بادشاہیاں انسانی شعور دے ماضی قریب دی ترقی دی وجہ توں ہن ۔ انہاں حکومتاں وچ فوجاں ، سپہ سالار، محافظ سپاہی تے بین الاقوامی رابطے ملدن ۔ جیڑھے اِتھوں دیاں لوک کہاݨیاں دے حصے کائنی ۔ہر زبان تے ہر تہذیب وچ بیان کیتیاں ڳیاں لوک کہاݨیاں درحقیقت اوں تَل دے سرداراں ،نواباں ، وݙیریاں ، گودیاںدیاں کہاݨیاں ہِن جنہاں کوں ’’ہک ہا بادشاہ‘‘ دے ناں توں یاد کیتا ویندے۔

ڈاکٹر مہرگل محمد آہدن:

’’ان کہانیوں کو سمجھنا اور بھی آسان ہو جاتا ہے جب ہم بادشاہ جو کہ ایک بڑے رومان کی علامت ہے کو بدل کر اس کی جگہ کسی بڑے جاگیردار یا زمیندار کو ذہن میں رکھ لیتے ہیں اور یوں یہ کہانیاں اور کردار قاری کے قریب تر آ جاتے ہیں۔‘‘(1)

کہیں وݙے ، جاگیردار یا وݙیرے دے دیرے دا منظر نامہ بالکل محلاتی تے شاہی ہوندے اَتے اوندا دیرہ داری نظام شاہی نظام آلی کار ہوندے ۔ دیرے دا Setting Styleوی دربار آلی کار ہوندے ۔ سامݨے کھٹڑے تے وݙیرہ جینویں تخت تے بادشاہ ، اوندے آسوں پاسوں ݙو قطاراں وچ دیرے وال ، مہمان اَتے یار دوست ٻیٹھے ہوندن جینویں بادشاہ دے وزیر ، مشیر اَتے حواری ٻیٹھے ہوندن ۔ پرینہہ پنچایت دا نقشہ ساڳی ہوندے جینویں شاہی دربار وچ کوئی مقدمہ پیش تھیندے تے وݙیرے دا دِل وی بادشاہ کلی وݙا تے سخی ہوندے او وی لوکیں تے فنکاریں دے کمیں تے ڳالھیں تے خُش تھی کراہیں کوئی ڈھور ، ݙنگر کھول ݙیندن یا بوجھے وچ جتی پیسے کھڑے ہوندن دان کر ݙیندن ۔ کݨک ، کھیر ، سبزی ، تے روزمرہ دے ورتݨ دیاں شئیں کھلے دل نال ونڈیندا ٻیٹھا ہوندے۔

کݙاہیں کݙاہیں لوک کہاݨیاں وچ بادشاہ دا کردار علامتی انداز وی اختیار کر ویندے جݙاں کہیں ظالم بادشاہ کوں سمجھاوݨ مقصود ہووے یا اوندے ظلم تے ݙڈھپ کوں روکݨ مطلوب ہووے ہا تاں بادشاہ دی علامت دے طور تے ’’شیر‘‘ کوں پیش کیتا ویندے ۔ چالاک لومڑی اوندی وزیر ہوندی ہے ۔ گِدڑ اوندا کمی یا غلام ہوندے ۔ اَتے جنگل دے سبھے زناور شینہہ دی رعیت وچ شمار تھیندن۔

جیویں شیر تے چوہے دی کہاݨی وچ ہے ۔ جیندے وچ چوہے دا کردار بادشاہ دے کہیں کمی آلا ہے جینکوں وݙیرہ چھوٹی جیہی غلطی تے پکڑ گھندے تے اوندی منت سماجت کرݨ نال اونکوں چھوڑ ݙیندے تے اَنت اوہو چوہا شیر کوں شکاری دے ڄال وچوں بچویندے جینویں کوئی وݙیرہ قتل دے مقدمے وچ سرکار دے ڄال وچ پھس ونڄے تے سبھے ثبوت اوندے خلاف ویندے پئے ہوون تے اُتھاں ہک مزیرایا کمی عدالت وچ حق سچ دا بیان ݙیندے تے ݙیسندے جو بندے کوں قتل وݙیرے نئیں کیتا بھل فلاں شخص کیتے تے میں اوندا عینی شاہد ہاں ۔ قاتل کوں پکڑو او آپ قتل منیسی ۔ ایں طرح ہک عام علامتی بندے (چوہے)، اَتے علامتی سردار (شیر) کوں مرݨ کنوں بچوا گھندے۔

عموماً شینہ یا باز دے کردار کوں ’’سردار‘‘ یا بادشاہ دے علامتی کردار کیتے ورتیا ویندے ۔ پر کݙاہیں کݙاہیں جنّاں دے سردار ، ، دیہاں دے شہنشاہ تے پریاں دی ملکہ کوں وی ’’بادشاہ ‘‘تے ’’ملکہ‘‘ دے علامتی اظہار کیتے پیش کیتا ویندے۔

بقول ڈاکٹرگیان چند:

’’یونانی اور ہندوستانی کہانیوں میں خاص فرق یہ ہے ۔ وہ اوّل الذکر کے حیوانی کردار محض حیوانوں کے کام آتے ہیں۔ ہندوستانی جانور انسانوں کا پارٹ ادا کرتے ہیں ۔ ہندوئوں کا عقیدہ تھا کہ بعض اوقات انسان جانوروں کی جوݨ آ جاتے ہیں ۔ اس لئے وہ کہانیوں کے جانوروں کو انسانی فہم و دانش سے متصف کردیتے تھے ۔ ہیرو کسی وقت کسی جانور کے ساتھ بھلائی کرتا ہے ۔ وہی بے زبان کسی آڑے وقت میں اس کے کام آتا ہے ۔ خاص طور سے توتے تو روشن ضمیر ، عقلِ قل قسم کے رہنما ثابت ہوتے ہیں ۔ ایسپ کے کوئے اور لومڑی معمولی جانور ہیں۔ ’’پنج تنتر ‘‘( کلیلہ و دمنہ )میں ایک زبردست بادشاہ ہے ۔ حیوانوں کے پردے میں بصیرت عطا کرنا خالص ہندوستانی طریقہ ہے۔‘‘(2)

پنج تنتر دنیا دی مقبول ترین افسانوی کتب وچوں ہک ہے ۔’’ کلیلہ و دمنہ ‘‘دی اصل ایہا کتاب ہے ۔ احمد عقیل روبی ’’جنگل کتھا‘‘دے مُنڈھ وچ پنج تنتر دے زمانے دے ہک گمنام شاعر دا جیڑھا مصرع درج کیتے او ایں تمثیل  دی تفہیم کیتے ٻہوں اہم ہے:

’’اگر پرندے اور جانور تخلیق نہ ہوتے تو ہم سچ کس کے منہ سے کہلواتے‘‘۔(3)

اِتھوں ایہ ݙس مِلدے جو جݙاں ظالم بادشاہ یا ݙاڈھے شخص کوں اوندی غلطی یا غلط عادت تے جرم و گناہ بارے ݙساوݨ مقصود ہوندا ہئی تاں قدیم دور توں ایہ علامتی نظام وضع کر گھدا ڳیا ہئی تے انہاں زناوریں کوں اِی علامتی کردار دے طور تے پیش کر تے کہاݨی سُݨائی ویندی ہئی تاں جو بادشاہ کوںاپݨی غلطی یا ݙڈھپ نظر آ ونڄے ۔

جینویں سیاݨے آہدن:

’’بندہ ڳالھ کرے تے سیاݨا قیاس کرے۔‘‘

زناوریں دے ذریعے سُݨایاں ڳیاں ڳالھیں وچ وی بادشاہ کوں قیاس کرݨ تے مجبور کیتا ویندا ہئی ۔ تاں جو او رعیت نال سوہݨا تے پدرانہ سلوک کرے ۔

ہندوستان تے خصوصاً سرائیکی وسیب جیندا مرکز ملتان شہر ہے جیڑھا دمشق دے حاݨ دا دنیا دا قدیم ترین شہر ہے جیندے نال دیاں سبھے تہذیباں تے شہر بھڑ تھی ڳئے ہن ۔ جے شہر قدیم ہے تاں ایندی تہذیب وی اتنی اِی قدیم ہوسی ۔ بھل ہندوستان کنوں وی ڈھیر قدیم تہوں تاں اِتھاں فوک ادب تے لوک دانش ݙوجھیاں تمام وادیاں کنوں ڈھیر قدیم ہے ۔ ایہ ڳالھ ابنِ جنیف وی آہدن جو وادی سندھ ہندوستان دی سبھ کنوں قدیم آباد وادی ہے جیندے ہم عصر دنیا دے تے خصوصاً ملتان دے سبھے شہر بھڑ تھی ڳئین جنہاں وچوں ہڑپہ ، موین جودڑو ، گنویری والا ، جلیل پور i،جلیل پور iiشامل ہن تہوں تاں اتھاں سبھ کنوں ڈھیر تے قدیم لوک ادب تے لوک قصے کہاݨیاں ملدیاں ہن ۔ جنہاں اُتے داروڑاں تے آریاواں دے اثرات وی ہن کیوںجو دراوڑاں دی جنتر منتر تہذیب تے آریاواں دی سنسکرت ہندو مت تہذیب اتھائیں ڄمی پلی ۔ اَتے انہاں دا مذہبی ادب ’’وید‘‘تے ’’پران ‘‘وی اتھائیں لکھے ڳئے تے انہاں دا لوک ادب تے قصّے قصوصے وغیرہ وی اِتھائیں تحریر تھئے پر مقامی ہمسایہ زبانیں دی چڑھ مار اِتھوں دیاں لوک کہاݨیاں کوںاپݨی اپݨی زبان وچ چھاپ تے حق ملکیت ظاہر کیتے۔

## حوالہ
سرائیکی لوک قصیاں دے کردار، مصنف : شہزاد اسد خان لغاری ، ناشر: جھوک پرنٹرز ‘ ملتان