open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
اساݙا فرض

سرائیکی شعبے ، سرائیکی تعلیم یا سرائیکی پوسٹیں سانگے میں جو کجھ کیتے اے کہیں تے احسان تھورا کینھی، فرض اے، ماء ٻولی تے ماء دھرتی دے اسیݙے اُتے اتنے لہݨے ہن جو اساں ساری حیاتی سیوا کروں ول وی لہݨے نی لہا سڳدے۔ میکوں صلے ستائش دی تمنا کینھی تے نہ میں کہیں توں کجھ منگداں، پر اے وی حقیقت اے جو اڄ سرائیکی شعبیں ءِ چ تے تعلیمی اداریں ءِ چ جیرھے لوک تعینات ہن ، انہاں وچوں کجھ لوک ایجھے ہن جیرھے میݙی ذات نال اللہ واسطے دا ویر رکھیندن تے جیویں موقع ملدے ݙنگ مار چھوڑیندن، زکریا یونیورسٹی دے سرائیکی شعبے کہیں کٹھ ءِ چ میکوں نی سݙیا ویندا، چوہدری غلام مصطفیٰ جݙاں وائس چانسلر بݨیے تاں او ٹائم ݙیندے ہن، میکوں یونیورسٹی دے دوست طفیل خان بلوچ آکھیا جو اساں تحریک چلیندوں جو تہاٖڈا ناں سرائیکی شعبے دے بانی دے طور تے لکھیا ونجٖے میں آکھیا کوئی فیدہ کینھی، انہاں ویچاریں کوں ٻیا اوکھا نہ کرو ۔ او پہلے وی سڑ تے کولے تھے ودن، ٻی ڳال اے جو ضروری نی جو اے منن تاں پک تھیسے جو ڳال اے ہے جو اے منن تے بھاویں نہ منن، کوئی فرق نی پمدا ، ڳال فخر یا وݙائی دی نی ، حقائق دی ہے۔ تساں آپ ݙسو جو بھاویں سو سال بعد جݙاں وی سرائیکی شعبے دے بانی دا ناں لکھیا ویسی تساں آپ ݙسو جو اے میݙا ناں نہ لکھسن تاں کیندا لکھسن؟ جݙاں عدالتی فیصلے دا حوالہ ݙیسن مدعی تاں دے طور تے کیندا ناں آئوسے؟ سرائیکی شعبے آلے کم نی کریندے، موٹیاں تنخوائیں سرائیکی دیاں حرام کیتی ویندن، اساں فقیر اپݨے ٻالیں دے منہ دا گراں سرائیکی کوں ݙیندوں، دل کوں خوشی تھیندی اے، اے ویچارے تاں ڈپریشن دیاں گولیاں کھمدن، سرائیکی شعبے دی ترقی تے سرائیکی ایریا سٹڈی سنٹر دے پوسٹاں سانگے عاشق درانی توں گھن تے سارے وائس چانسلراں کوں اساں ملیوں شکیل خان بیورو چیف ڈان دے وائس چانسلر ظفر اللہ بھٹی صَیب یار ہن ۔ وسیب سانگے کوششاں کرݨ اساݙا فرض اے تے اے فرض پورا کریندے راہسوں۔

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
امیر عبد اللہ روکڑی

امیر عبداللہ روکڑی وسیب دے عظیم سیاستدان ہن، آپ 10جون 1916ء کوں قصبہ روکڑی ضلع میانوالی اچ نیازی خاندان اچ پیدا تھئے۔ ابے سئیں دا ناں محمد حیات خان ہئی ۔ 1937ء اچ کالج لاہور اچ داخل تھئے۔ ایں ویلھے مسلم اسٹوڈنٹس فیڈریشن دی بنیاد رکھی ونجٖ چکی ہئی۔کالج دے ٻنہاں طالب علماں دے نال قومی سرگرمیاں اچ حصہ گھندے رہ ڳے۔ ایف اے دا  امتحان پاس کرݨ دے بعد واپس میانوالی چلے ڳے۔ سیاست اچ بھرپور حصہ گھدا تے ممبر اسمبلی بݨدے رہ ڳئے ۔1947ء  اچ فسادات دے ہنگامیاں تے قیام پاکستان دے بعد جہاد کشمیر اچ آپ دی خدمات دے اعتراف اچ 1948ء اچ حکومت پنجاب دی طرفوں ’’تحریک پاکستان گولڈ میڈل‘‘ ݙتا ڳیا۔ روکڑی خاندان ’’ ٹرانسپورٹ نائکوں‘‘ دے لقب نال یاد کیتا ویندا ہے۔ انہاں دی نیو خان ٹرانسپورٹ کمپنی تے نیو خان روڈ پاکستان دی صف اول دی ٹرانسپورٹ کمپنی شمار کیتی ویندی ہے۔ایں خاندان دیاں پاکستان سانگے ٻہوں خدمتاں ہِن پر تاریخ یا نصاب دی کتاب اچ کوئی ذکر کینھی، شئیت ایندی وجہ وسیب دے علاقے میانوالی نال تعلق ہے۔ 

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
ادبی ورثہ

سرائیکی زبان ہک ٻہوں وݙی ادبی ورثے دی مالک ہے ۔ سرائیکی زبان و ادب مالا مال ہے ۔ ہر صنف ہر نوع تے ہر قسم دا قدیم تے جدید ادب موجود ہے ۔ نظم ہووے یا نثر ہر صنف اِچ قابل قدر کم تھئے ۔ ایندے اِچ دینی ادب ، شاعری ، لسانیات ، افسانہ ،ڈرامہ خاکہ ، انشائیہ ، ناول ، تحقیق ، تنقید ، تاریخ ، ثقافت ، نثری ادب ، سیاسی ادب ، لوک ادب ، فریدیات ، مشاعرے تے صحافت دے حوالے نال ٻہوں سارا خزانہ موجود ہے ۔ ایں زبان دا علمی و ادبی ذخیرہ صدیاں تے محیط ہے پہلے ایہ ذخیرے سینہ بہ سینہ منتقل تھیندے ریہے ۔ طباعت دی سہولتاں آنوݨ دے بعد اے ذخیرہ محفوظ کر گھدا ڳیا ۔ اکادمی ادبیات پاکستان دے مطابق پاکستان اِچ سب توں ودھ کتاباں سرائیکی زبان اِچ شائع تھیندیاں پن۔

                        ادبی حوالے نال ظہور احمد دھریجہ اپݨی کتاب میݙی دھرتی میݙے لوک اِچ لکھیے جو اکادمی ادبیات پاکستان دے مطابق پاکستان اِچ سب توں ودھ کتاباں سرائیکی زبان اِچ شائع تھیندیاں پن مگر اُنہاں کہیں سال دا حوالہ نی ݙتا ۔ ادبی ورثہ دے عنوان نال آپ لکھدن:

                       سرائیکی زبان ہک ٻہوں وݙی ادبی ورثے دی مالک ہے ۔ سرائیکی زبان و ادب مالا مال ہے ۔ ہر صنف ہر نوع تے ہر قسم دا قدیم تے جدید ادب موجود ہے ۔ نظم ہووے یا نثر ہر صنف اِچ قابل قدر کم تھئے ۔ ایندے اِچ دینی ادب ، شاعری ، لسانیات ، افسانہ ،ڈرامہ خاکہ ، انشائیہ ، ناول ، تحقیق ، تنقید ، تاریخ ، ثقافت ، نثری ادب ، سیاسی ادب ، لوک ادب ، فریدیات ، مشاعرے تے صحافت دے حوالے نال ٻہوں سارا خزانہ موجود ہے ۔ ایں زبان دا علمی و ادبی ذخیرہ صدیاں تے محیط ہے پہلے ایہ ذخیرے سینہ بہ سینہ منتقل تھیندے ریہے ۔ طباعت دی سہولتاں آنوݨ دے بعد اے ذخیرہ محفوظ کر گھدا ڳیا ۔ اکادمی ادبیات پاکستان دے مطابق پاکستان اِچ سب توں ودھ کتاباں سرائیکی زبان اِچ شائع تھیندیاں پن۔

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
امان اللہ خان نیازی

تحریک پاکستان سانگے ٻہوں کم کرݨ آلے سئیں امان اللہ خان نیازی30نومبر 1925ء کوں لاہور اچ پیدا تھئے۔ آپ دا تعلق میانوالی دے مشہور نیازی خاندان نال ہا۔ ابے سئیں دا ناں ڈاکٹر محمد عظیم خان ، ابتدائی تعلیم لاہور اچ حاصل کیتی۔ عمر ݙاہ یارھاں سال ہئی جو لاہور اچ مسیت شہید گنج دا واقعہ تھی ڳیا۔ مسجد شہیدگنج دی تحریک دے رہنما مولانا ظفر علی خان دی تحریک تے نینگر کفن ٻدھ تے جلوس کڈھیندے ہن جنہاں اچ ݙوجھے ٻالیں دے نال امان اللہ وی شامل ہوندے ہن۔انہاں دی خاص ڳالھ اے ہئی جو انہاں لاہور اچ وی اپݨی میانوالی دی سرائیکی سنجٖاݨ کوں برقرار رکھیا۔ بعداچ مسلم لیگ اچ شامل تھی ڳے۔ 1940ء دے اجلاس لاہور اچ شرکت کیتی۔ 1941ء تا 1947ء پنجاب مسلم اسٹونٹس فیڈریشن نال وابستہ ریہے۔ اسلامیہ کالج یونین تے اسٹوڈنٹس فیڈریشن دے صدر ہن۔ 23مارچ 1945ء اچ اسلامیہ کالج لاہور اچ یوم پاکستان دے موقع تے ہک عظیم الشان جلسہ منعقدکرایا۔ 1947ء اچ خضرحیات ٹوانہ دے خلاف احتجاجی تحریک اچ گرفتار تھئے۔ 1987ء اچ حکومت پنجاب دی طرفوں تحریک پاکستان گولڈ میڈل ملیا۔

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
اوپن یونیورسٹی اچ سرائیکی کلاساں

اسلام آباد ہر سال جھوک میلہ کرویندوں، اتھاں اساں علامہ اقبال اوپن یونیورسٹی وچ شعبہ پاکستانی زبانیں دے ہیڈ ڈاکٹر انعام الحق جاوید کوں ونجٖ تے ملیوسے تے آکھیا جو سرائیکی کالجیں وچ وی آ ڳی اے، تے سینکڑاں لوک ایم اے سرائیکی کر چکین، سرائیکی وچ ایم فل تے پی ایچ ڈی ہووے انہاں وعدہ کیتا، شکر اے شروع تھی ڳی ، الحمد اللہ ! علامہ اقبال اوپن یونیورسٹی دے شعبہ پاکستانی زبانیں ءِ چ سرائیکی ہُݨ پہلے نمبر تے ہے تے سب توں زیادہ تعداد سرائیکی دی ہے ، اے ساریاں کوششاں ایں سانگے ہن جو سرائیکی ہک تاں اکیڈمک زبان بݨے تے ٻیا اے جو ملازمتاں پیدا تھیسن تاں سرائیکی دے داخلے تھیسن تے لوک سرائیکی پڑھݨ آلے پاسے آئوسن۔ 

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
انضمام الحق

عظیم ملتان دے عظیم پتر سئیں اضمام الحق کرکٹ دے عظیم کھلاڑی ہِن۔ 3مارچ 1970ء کوں ملتان اچ پیدا تھئے۔ سجٖے ہتھ نال کھیݙݨ آلے مڈل آرڈر بلے باز تے کھٻے ہتھ دے سپن سلو بائولر ہن۔ ٹیسٹ کیرئیر 1992ء تا 1997ء تئیں 37میچ کھیڈیے، 2491رنز بݨائے ۔ سب توں ودھ اسکور 148، پنج سنچریاں ۔ ستاراں ففٹیاں ۔ 34کیچ گھٖدے، بولنگ نی کیتی۔ ون ڈے انٹرنیشنل اچ آپ دی کارکردگی ۔ 1992تاء 2007ء 137میچ کھیݙیے ، 4212 رنز بݨائے۔ سب توں ودھ اسکور 137ناٹ آئوٹ ہے۔ چار سنچریاں ۔ 29ففٹیاں ،33کیچ گھدے۔ نا قابل فراموش اننگز او ہے جݙاں انضمام الحق چھیویں نمبر تے آ تے ݙاڈھے بحران اچ پھسی ہوئی پاکستانی ٹیم کوں اپݨی دھواںدھار بیٹنگ تے شاندار چوکے چھکیاں نال اپݨی ٹیم کوں کامیابی ݙیوائی۔ ایںویلھے دے کپتان عمران خان آکھیا ہا ’’اے میچ صرف انضمام الحق دا ہے‘‘۔اڄ کل قومی کرکٹ بورڈ دے چیف سلیکٹر دے عہدے تے فائز ہِن ۔ سرائیکی وسیب کوں آپ تے ٻہوں فخر ہے۔ 

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
اسلام گڑھ

خانپور توں اُبھے پوادھی آلے پاسے تقریباً 40 میل دے فاصلے تے چولستان اچ ایہ تاریخی قلعہ ہے جیڑھا پہلے بھیم واڑ دے ناں توں مشہور ہا، راول بھیم سنگھ اینکوں تعمیر کرایا ۔ جیں دا ثبوت ایں دے دورازے تے کندہ عبارت توں ملداہے۔ جیڑھا بھابری رسم الخط اچ ہے۔ ’’ سمبت 1225ئ، اسوج واری 6۔ مہاراج راول سری بھیم سنگھ جی مہاراج ‘‘ ۔ 

گڑھی اختیار خان دے سردار اختیار خان مندھانی ایں تے قبضہ کیتا تے ایں دا ناں اسلام گڑھ رکھ ݙتا۔ راول آکھی سنگھ دے پُتر راول مولراج دی طرفوں اتھاں دے توپ خانہ تے ݙو افسر جلال خان تے شجاعت خان مقرر ہن جیڑھے وݙے وفادار سمجھے ویندے ہن، ایہ ݙوہیں افسرا کثر گڑھی اختیار خان اپݨی روز مرہ دیاں ضروری چیزاں گھنݨ ویندے ہن۔ اختیار خان  انہاں نال ساز باز کر گھدی تے انہاں کوں ایہ لالچ ݙتا جو اگر او قلعہ دیاں کنجیاں ݙے ݙیون تاں انہاں کوں سونے دے گنگݨ دی جوڑی تے نقد روپیہ بطور انعام ݙیسن۔ لیکن کنجیاں حاصل کرݨ تے قلعہ تے قبضہ کرݨ دے بعد انہاں افسراں کوں سونے دے کنگݨ دی  بجائے پتل دے نقلی کنگݨ ݙتے جیڑھے حقیقت اچ انہاں دی اپݨے مالک نال بے وفائی دا انعام ہا۔ قلعہ ہُݨ شکستہ حالت اچ ہے۔ایندی بہتری سانگے توجہ دی ضرورت ہے ، اے تے تسی روہی سانگے پاݨی دی ضرورت اے تے روہی اچ دھرتی دے اصل وارثیں کوں وساوݨ دی ضرورت اے ۔ 

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
ایوب احمد دھریجہ

ایوب احمد دھریجہ یکم جنوری 1977ء کوں دھریجہ نگر اچ ڄمئے ۔ ایم اے سرائیکی کیتا تے صحافت دا پیشہ اختیار کیتا ۔ 15 اگست 2013ء کوں فوت تھی ڳئے ۔ ایوب دھریجہ دی کتاب ’’دل تانگھ تانگھ اے ‘‘ وفات دے بعد شائع تھئی۔ ایم اے سرائیکی ہن تے دھریجہ نگر دی سرائیکی اکیڈمی دے ذریعے ڈھیر سارے طالب علمیں کوں سرائیکی پڑھائی ۔ ایوب دی بے وقت موت نال سرائیکی دا قومی نقصان تھئے ۔ 

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
فضا فرحان

فضا فرحان ( اردو: فضا فرحان، کنوں) "بخش فاؤنڈیشن" دی سربراہ ادارہ، ہِک 35 سالہ پاکستانی زنانی ہے، جہڑی دیہی علاقیاں وِچ شمسی توانائی دے پنل لاء کے سستی بجلی فراہم کرین٘دی رہی ہِن۔ ہُݨ تئیں ست ہزار گھراں وِچ شمسی توانائی دی سہولت پُچا چُکی ہِن۔ انّھاں کوں فوربز نے آپݨی نوجواناں دی تندیر برائے 2015ء وِچ شامل کِیتا ہے۔ ایہ تن٘دِیر آپݨے آپݨے مُلک وِچ لوکاں دی معاشی تے معاشرتی ترقی وِچ کردار ادا کرݨ آلے لوکاں تے مشتمل ہون٘دی ہِے۔

## تعلیم
فضا فرحان نے ایم ایس سی اَتے لاہور دی لمس یونیورسٹی سے سائنس اکنامکس وِچ بیچلر ڈگری اَتے لندن دے واروک بزنس سکول کنوں مینجمنٹ وِچ ماسٹرز دی ڈگری گِھدّی۔

## بخش فاؤنڈیشن
فضا فرحان، بخش فاؤنڈیشن دی چیف ایگزیکٹو ہِن۔ 

## اعزاز
2014ء وِچ فضا فرحان کوں اٹلی اَتے پاکستان دے وِچالے وِچ تجارتی تعلقاں کوں فروغ ݙیوݨ تے چیئرپرسن دا اعزاز ݙِتّا ڳِیا۔ اقوامِ متحدہ دے سیکرٹری جنرل دے اعلیٰ سطح دے پینل وِچ پاکستان دی فضا فرحان کوں شامل کِیتا ڳِیا ہے۔ اِیں پینل دے قیام دا اعلان جنوری 2016ء وِچ ڈیوس وِچ منعقدہ ورلڈ اکنامک فورم دے موقعے تے کِیتا ڳِیا ہَئی۔ ایہ پینل اقوامِ متحدہ دے پائیدار ترقی دے ایجنڈا برائے 2030ء کوں عملی جامہ پواوݨ کِیتے تجاویز فراہم کریسی۔  

## حوالے

ونکی:پاکستانی معلمین
ونکی:پاکستانی کاروباری شخصیتاں
ونکی:پاکستانی فعالیت پسند زنانیاں
ونکی:پاکستانی علما
ونکی:پاکستانی زنانیاں
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:لاہور دیاں شخصیتاں
امیر شریعت تے ملتان

ملتان دی زمین کو ں ایہ شرف حاصل رہے جو اتھاں زندگی وچ کارہائے نمایاں انجام ݙیوݨ دی حامل شخصیات ہر دور وچ تشریف گھن آندیاں رہن۔ تے اتھائیں پیوند خاک تھی ڳن۔جتھاں شخصیات کوں شہراں تے نازہوندے اتھاں شہراں کوں وی اپݨے ساکناں تے ناز ہوندے تے ہر ݙو ہک ݙوجھے دا تعارف بݨدے چلے امدن۔ امیر شریعت سید عطا اللہ شاہ بخاریؒ او خطیب بے بدل ہن جو انہاں دے مخالف وی انہاں دی ایں حیثیت دا لوہا منیندے ہن۔

انہاں دی زندگی دا ہک لمٻا حصہ قید و بند دی صعوبتاں سہوݨ وچ گزرے تے انہاں دے پیراں وچ ذرا وی لغزش پیدا نہ کر سڳیا 20 ویں صدی دی 20 ویں دہائی وچ انہاں ہندوستان دے طول و عرض وچ انہا ں دی خطابت تے آزادی پسندی دی وجہ نال شہرت حاصل ہئی تے او ارض ہند دے دور دراز دے علاقیاںوچ ونجٖ کے لوکاں کوں جڳیندے ہن تے فرسودہ تے غیر اسلامی رسماں دی ادائیگی توں باز راہوݨ دی تلقین فرمیندے ہن۔ انہاں تے کئی واری قاتلانہ حملے وی تھئے جڈݨ جو او اپݨے مقاصد دی تکمیل وچ برابر کوشاں رہے۔ 1922ء وچ ملتان وچ مسلم پہلا ہندو فساد تھئے جیندے اثرات سارے ہندوستان تے پین۔ فضا فرقہ وارانہ تعصب نال مکدر تھی ڳئی تے آزادی پسند حلقیاں وچ اینکوں وݙی تشویش نال ݙٹھا ڳیا ۔ ستمبر 1924ء وچ کوہاٹ وچ ہندو مسلم فساد تھیا اے ملتان تے ݙوجھے شہراں وچ لڑائی جھیڑیاں دی باز گشت تھئی۔ سید عطاء اللہ شاہ ٻہوں متاثر تھئے تے انہاں نے ملک دی لڑائی جھیڑیاں دی صورت حال دی ذمہ واری انگریز حکمراناں تے پاتی تے اپݨی شعلہ بیانی نال سارے ہندوستان کوں اوندے پس منظر بارے ݙسیا۔توݨیں جو سید عطا اللہ شاہ بخاری پنجابی الاوݨ آلے ہن ول وی انہاں پنجاب دے انگریز دوست کردار دے خلاف بھرپور نظم لکھی جیڑھی انہاندی کتاب ساطعہ وچ وی شائع تھئی۔ اے ڳال ݙسی ونجٖاں جو شاہ صاحب خواجہ فرید دی شان وچ منقبت وی لکھی ۔ 

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
اپݨا وسیب آکھو

کراچی اچ راہݨ آلے وسیبی بھرا اپݨی دھرتی ،اپݨی زبان تے اپݨے وسیب نال بے پناہ محبت کریندن ۔ ایندے وچ کوئی شک نی جو کراچی اچ راہݨ آلے سرائیکی دوستیں سرائیکی حوالے نال اتنا زیادہ کم کیتے جو وسیب دے لوک ایندی مثال پیش نی کر سڳدے پر کراچی اچ راہݨ آلے اساݙے کم پڑھ بھرا اپݨے وسیب کو پنجاب آکھدن مثلاً جݙاں او اپݨے وسیب آوݨ ونجٖݨ دی ڳالھ کریسن تاں آکھسن جو میں پنجاب وچوں کل آیاں یا فلانے ݙینھ پنجاب ویساں ۔ حالانکہ سرائیکی وسیب پنجاب نی بلکہ سرائیکستان اے ، پڑھے لکھے بھرا ایں عادت تے عمل دی حوصلہ شکنی کرن تے اپݨے بھرانویں کوں اپݨے وسیب دا ناں پکواون تے انہاں کوں واضح کرن جو جیکر تُساں سرائیکستان نی آکھدے تاں وطن یا وسیب آکھ ݙیو یا ول اپݨے شہر دا ناں گھنو پر غلطی ، سادی تے بے وقوفی نال ٻولے ونجٖݨ آلے غلط العام لوظ پنجاب کوں ختم تھیوݨا چہیدے ۔

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
الہ آباد

ایہ قصبہ جیں ریاست بہاولپور دی تعمیر اچ سنگ بنیاد دا کم ݙتا۔ لیاقت پور ریلوے اسٹیشن توں چار میل پوادھی آلے پاسے واقع ہے۔ نواب صادق محمد خان اول کوں ملتان دے حاکم نواب حیات اللہ خان 1728ء اچ چوہدری ( موجودہ آلہ آباد) دا علاقہ بطور جاگیر عطا کیتا۔ جتھاں انہاں ایہ شہر آباد کیتا۔ ایہ سابق ریاست بہاولپور دا پہلا شہر ہا جیڑھا ضلع رحیم یارخان دی حدود اچ تعمیر تھیا ہا۔ چوہدری ناں دا ریلوے اسٹیشن ایں صدی دے ادھ تئیں قائم ریہا۔ پاکستان دے پہلے وزیراعظم نواب زادہ لیاقت علی خان 1949ء اچ ریاست دے دورے تے آئے تاں انہاں دے ایں دورے دی یادگار دے طور تے چوہدری ریلوے اسٹیشن دا ناں تبدیل کر تے لیاقت پور رکھ ݙتا ڳیا۔ ایہ ریلوے اسٹیشن لاہور، کراچی مین ریلوے لائن تے واقع ہے۔ آلہ آباد دے موضع ترنڈہ گرگیج اچ پیر صدر الدین دی خانقاہ ہے جیڑھی 716ھ اچ فرخ آباد ( بھارت ) توں اتھاں تشریف گھن آئے۔ آلہ آباد دی اہم ترین سیاسی شخصیت حاجی سیف اللہ ہن جیڑھے 1970-77ء اچ پنجاب اسمبلی دے ممبر رہ چکے ہن۔ آپ ایں علاقے اچ تعمیر و ترقی اچ نمایاں خدمات سر انجام ݙتیا ں ہن۔اتھاں سئیں صالح الہ آبادی سمیت وݙے وݙے شاعر ، ادیب تے دانشور پیدا تھئے ۔ 

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
اصغر ہینڈل

سرائیکی مزاحیہ شاعری اچ اصغر ہینڈل دا ناں سب توں اُچا ہے ۔ آپ3 فروری 1982ء اچ سئیں جان محمد کھوسہ دے گھر شاہ صدر دین بستی ڈھو اچ ڄمئے ۔ میٹرک تئیں تعلیم حاصل کیتی ۔ 1998ء اچ شاعری دا شوق تھیا تاں سئیں سعید احمد راشد دے شاگرد تھی ڳئے ۔ انہاں دی ہِک کتاب’’ پروتھا بھت ‘‘ شائع تھئی ہے جیڑھی ٻہوںزیادہ مشہور تھئی اے ۔ مزاحیہ شاعری وچ سئیں اصغر ہینڈل دا ٻہوں وݙا ناں ہے ۔ 

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
مظفر خان دی وفات

1818ء دے شروع ءِ چ مسلماناں دے غدار نواب عبدالصمد خان بادوزئی نے رنجیت سنگھ کوں ملتان تے حملے دی دعوت ݙتی جیندے نتیجے ءِ چ سکھاں دی بھنگی مثل جدید اسلحہ تے جنگی سازو سامان نال سنبھر تے ملتان تے حملہ کر ݙتا، قلعہ ملتان کوں فتح کرݨ کیتے ترائے مہینے جنگ تھیندی رہی ، پر سکھا فوج ملتان دا قلعہ فتح نہ کر سڳی، ایندے بعد سکھاں نویں کمک منگوائی، چنانچہ سکھاں دی بارہاں مثلاں نال ہزاراں گھڑ سوار فوج ملتان تے حملہ آور تھئے ، جنہاں آندے ای ملتان تے چڑھئی کر ݙتی تے قلعے دی دیوار ءِ چ دراڑ پا تے اندر داخل تھی ڳئے ، ایں موقع تے ملتان دی سپاہ دے نال نال نواب مظفر خان تے انہاں دے پُتر سرفراز خان ،ذوالفقار خان ،شاہ نواز خان ، ممتاز خان ، شہباز خان ، اعزاز خان ، امیر باز خان تے ہک دھی صبیحہ بی بی جنگ ءِ چ شریک تھئے، جنگ دے دوران رنجیت سنگھ دی طرفوں نواب مظفر خان کوں ہتھیار سٹݨ دا حکم ݙتا ڳیا، نواب مظفر خان انکار کیتا تے آکھیا جو مسلمان کافر دے اڳوں ہتھیار نی سٹیندا ۔ انہاں آکھیا جو مسلمان کوں جان دی نی ایمان دی فکر ہووݨی چاہیدی اے ۔ نواب مظفر خان چند سو سپاہیاں  دے نال ہزاراں سکھاں دا مردانگی دے نال مقابلہ کریندے ریہے تے سینکڑاں سکھاں کوں دوزخ پُڄایا ۔ ایں دوران نو اب مظفر دا پُتر ذوالفقار خان شہید تھی ڳیا ۔ سکھا فوج دی طرفوں ول سنیہا آیا جو ’’ ٻڈھا مظفر ! ہیل تیݙی چیل ترٹ ڳئی اے ہُݨ ملتان دی کنجی اساݙے حوالے کر ݙے ‘‘۔ نواب مظفر خان آکھیا ’’ او میݙے پیٹ ءِ چ اے ‘‘ ۔ سکھاں ݙو ٻئے پُتر تے دھی کوں وی شہید کر ݙتا تے آکھیا جو ہُݨ ہتھیار سٹ ݙیو ، نواب مظفر خان جواب ݙتا جو ایں مٹی تے اٹھ تاں کیا اٹھ لکھ پُتر ہوون تاں وی ہک ہک کر تے قربان کر سڳداں ، نواب مظفر خان چھیکڑی دم تئیں سکھ فوج دے نال جنگ کیتی تے ہتھیار نہ سٹ تے رسم شبیری ادا کیتی ۔ نواب مظفر خان دی شہادت دے بعد وݙے پُتر سرفراز خان تے سب توں چھوٹے امیرباز خان عمر 3 سال کوں قید کر تے لاہور چا ڳئے تے ملتان تے ہک دفعہ ول لُٹ مار تے قتل و غارت دا بازار گرم کریندے ہوئے ظلم دے پہاڑ تروڑ ݙتے۔

## امیر تیمور :
امیر تیمور ہلاکو تے چنگیز خان دا جانشین ہا۔ امیر تیمور 19مارچ 1399ء کوں سمر قند رروانہ تھیا تے لاہور، ملتان تے دیپالپور دا خضر خان ملتانی کو گورنر مقرر کر ڳیا۔ تیمور دی واپسی دے بعد ملتان خود مختیار تھی ڳیا۔

## احمد شاہ ابدالی :
احمد شاہ ابدالی زمان خان گوہر ہرات دا پُتر ہا۔1722ء ملتان اچ پیدا تھیا۔ زمان خان دی وفات دے بعد احمد شاہ ابدالی جیڑھا جو خداداد صلاحیتاں دا مالک ہا کوں افغانستان دا بادشاہ منتخب کیتا ڳیا۔ 

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
فائزہ خان

فائزہ خان (اردو: فائزہ خان، کنوں) ہِک پاکستانی بصری فنکار، کیوریٹر اَتے سرگرم کارکن ہِے جہڑی اگست 1975ء وِچ پاکستان دے شہر ایبٹ آباد وِچ ڄَمّی ہَئی۔ اُوہ ہِک تخلیق پسند اَتے آئل پینٹر ہِن، جنّھاں نے آپݨی تخلیقی ارتقا وِچ سماجی تے سیاسی اُمور اَتے پیچیدہ انسانی جذبیاں کوں کَٹّھا کِیتا ہِے۔ پاکستان اَتے امریکہ ݙُون٘ہائیں وِچ فائزہ خان دے کَم دی نمائش تھئی ہِے۔

## حیاتی دا احوال
فائزہ خان پروفیسر ایوب صابر اَتے شیرین ایوب دی پہلی اولاد ہِے۔ انّھاں نے پِیؤ ایبٹ آباد دے گورنمنٹ کالج وِچ پڑھین٘دے ہَن۔ انّھاں نے پاکستانی شاعر اَتے فلسفی علامہ اقبال کنوں متعلق ڈِھڳ کتاباں اَتے مضمون لِکّھے۔

### تعلیم
فائزہ خان نے آپݨی ثانوی تعلیم پاکستان دے ایبٹ آباد وِچ گِھدّی اَتے بعد وِچ لاہور کنوں بی اے دی سند گِھدّی۔ این٘دے بعد اُنّھاں نے سٹوڈیو پینٹنگ دی تربیت گِھدّی اَتے ریاستہائے متحدہ امریکہ دی اوکلا ہوما یونیورسٹی کنوں گریجویشن کِیتی۔

### شادی
فائزہ خان نے 2001ء وِچ ڈاکٹر ملک عماد خان نال شادی کِیتی۔ 

### آرٹ کیرئیر
1998ء دے اَغاز کنوں فائزہ خان دی کامیابی دے نال آپݨی پینٹنگز دی نمائش کرین٘دی پئی ہِے۔ 

### سماجی سیاسی سرگرمیاں
بطورِ آرٹسٹ، فائزہ خان نے پاکستان وِچ معاشرتی اصلاحواں دی حوصلہ افزائی اَتے مکالمے کوں فروغ ݙیوݨ کِیتے شعور بیدار کرݨ اَتے پلیٹ فارم تیار کرݨ دی ذمہ واری آپݨے نال گِھدّی۔ 

### وکالت
فائزہ خان نے راسٹی دے ناں نال ہِک غیر منافع بخش تنظیم دی بنیاد رکھی۔ 

## حوالے

ونکی:پاکستانی فعالیت پسند زنانیاں
ونکی:پاکستانی فعالیت پسند
ونکی:اسلام آباد دیاں شخصیتاں
ونکی:جامعہ پنجاب دے فضلا
ونکی:پاکستانی معاصر فنکار
ونکی:پاکستانی فنکار زنانیاں
ونکی:پاکستانی مہتممین
ونکی:پاکستانی فعالیت پسند برائے حقوق نسواں
ونکی:پاکستانی فعالیت پسند برائے انسانی حقوق
ونکی:ایبٹ آباد دیاں شخصیتاں
فاطمہ صغریٰ بیگم

فاطمہ صغریٰ بیگم (اردو: فاطمہ صغری بیگم، کنوں) (لاہور، پنجاب وِچ ڄَمّݨ آلی)، جیکوں بیگم غلام حسین ہدایت اللہ، صغریٰ بیگم، بیگم ہدایت اللہ اَتے لیڈی ہدایت اللہ وی آکھیا وین٘دا ہِے۔ ہِک پاکستانی کارکن اَتے پاکستانی سیاست وِچ ہِک شخصیت ہَئی۔ اُوہ سر غلام حسین ہدایت اللہ دی ذال ہَئی۔ اُوہ اُوں ویلے مشہور تھئی جہڑیلے اُوں نے سول سیکرٹریٹ لاہور کنوں یونین جیک لَہا گَھدّا اَتے اُون٘دی جاء تے مسلم لیگ دا جھنڈا لایا۔

## ابتدائی حیاتی
بیگم اندرون شہر لاہور وِچ ڄَمّی ہَئی۔ اُوہ یعقوب خان پوپل زئی درانی دی دِھی ہے۔ انّھاں نے 1940ء وِچ سندھ دے مہان٘درے سیاسی رہنما سر غلام حسین ہدایت اللہ نال شادی کِیتی۔

## سیاست
1938ء وِچ آل انڈیا مسلم لیگ وِچ رَل ڳئی اَتے این٘دے نال آپݨے سیاسی کیرئیر دا اَغاز کِیتا۔ اُوہ جلتی ای زنانیاں دی مرکزی سب کمیٹی وِچ رَل ڳئی۔

فروری 1947ء کوں صرف 14 سال دی عمر وِچ، بیگم نے سول سیکرٹریٹ لاہور کنوں برٹش یونین جیک کوں تَلّے چِھک گِھدّا اَتے مسلم لیگ دا جھنڈا لہرایا۔ این٘دی موجودگی وِچ سارے مسلماناں نے انّھاں دی حمایت کیتی، جنّھاں نے پاکستان زندہ باد دا نعرہ لایا۔ اِیہ عمل اَزادی دی ہِک وݙّی علامت بݨ ڳِیا۔ 

## فوتڳی
بیگم دی 25 ستمبر 2017ء کوں  فوتڳی تھئی۔ 

## حوالے

ونکی:لاہوری شخصیتاں
ونکی:پاکستانی فعالیت پسند
ونکی:پاکستانی فعالیت پسند زنانیاں
ونکی:تحریک پاکستان دے کارکن
ونکی:لاہور دیاں شخصیتاں
ونکی:پاکستانی سیاسی تِریمتاں
ونکی:پاکستانی سیاستدان
ونکی:پاکستانی سیاسی زنانیاں
فرزانہ باری

فرزانہ باری (اردو: فرزانہ باری، کنوں) (ڄَمّݨ دی تریخ: 7 مارچ 1957ء) ہِک پاکستانی اُستانی، فیمنسٹ اَتے انسانی حقوق دی علمبردار کارکن ہِن۔ اُوہ قائد اعظم یونیورسٹی اسلام آباد دے شعبۂ جینڈر سٹڈیز دی سابقہ ڈائریکٹر ہِن۔

## کَم کار آلی حیاتی
فرزانہ باری نے 25 ورھیں کنوں وَدھ مُد تے محیط جینڈر سٹڈیز دے شعبہ وِچ مہارت حاصل کِیتی۔ انّھاں نے یونیورسٹی آف سسیکس، مملکت متحدہ کنوں سوشیالوجی وِچ ڈاکٹریٹ دی ڈگری گِھدّی جین٘دے وِچ انّھاں دی تحقیق دا موضوع ہَئی "خاندانی نظام وِچ تریمت دا مقام اَتے ملازمت دے اثرات"۔ انّھاں دی حالیہ تحقیق دا موضوع زنانیاں دی سیاست وِچ سان٘ویں نمائندگی ہَئی۔  اُوہ پاکستان وِچپہلے جینڈر سٹڈیز ڈیپارٹمنٹ دے بݨاوݨ والیاں وِچوں ہِے۔

## انسانی حقوق اَتے زنانیاں دے حقوق
فرزانہ باری ہِک انسانی حقوق دی کارکن ہِے اَتے معاشرے وِچ انصاف اَتے صنفی برابری دی قائل ہے۔ انّھاں نے پدر شاہی دے زیرِ اثر پنپݨے آلے جرگے دے نظام دی مخالفت کِیتی۔ 

وومین ڈیمو کریٹک فرنٹ

فرزانہ باری وومین ڈیموکریٹک فرنٹ دی رُکن ہِے جہڑے زنانیاں دی ہِک فیمنسٹ سوشلسٹ جمہوری تنظیم ہے۔  

## حوالے

ونکی:زنانیت پسند پاکستانی
ونکی:کالم نگار زنانیاں
ونکی:پاکستانی فعالیت پسند زنانیاں
ونکی:پاکستانی فعالیت پسند برائے حقوق نسواں
ونکی:پاکستانی فعالیت پسند برائے انسانی حقوق
ونکی:پاکستانی سیاسی زنانیاں
ونکی:پاکستان وِچ زنانیاں دے حقوق
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
غزالہ رحمان رفیق

غزالہ رحمان رفیق (اردو: غزالہ رحمان رفیق، کنوں) ہِک ماہرِ تعلیم، کراچی، سندھ، پاکستان نال تعلق رکّھݨ آلی ہِک معاشرتی اصلاح کار ہِن۔ اُوہ ناں ور حسنیلی اے رحمان دی دِھی ہِن۔ انّھاں نے 1981ء وِچ ویمن ایکشن فورم دی بنیاد رکّھی۔

## حیاتی دا احوال
غزالہ نے یونیورسٹی آف کیلیفورنیا، سانٹا باربرا، امریکہ، کنوں ایجوکیشن وِچ پی ایچ ڈی کِیتی۔ پی ایچ ڈی کرݨ دے بعد، غزالہ بطورِ تعلیمی ماہر، سندھی ٻولی دے تحفظ وِچ دلچسپی گِھن٘دی پئی ہَئی۔ اِیں مقصد کِیتے انّھاں نے شہید ذوالفقار علی بھٹو انسٹی ٹیوٹ آف سائنس اَتے ٹیکنالوجی، کراچی وِچ ہِک انسٹی ٹیوٹ "سندھ ابھیاس اکیڈمی (ایس اے اے)" شروع کِیتی۔ اُوہ انسٹی ٹیوٹ دی ڈائریکٹر ہِن۔

## اشاعتاں
غزالہ ہِک فری لانس مصنفہ وی ہِن اَتے انّھاں نے سندھ اَتے  پاکستان وِچ تعلیم دی پالیسی اُتے اَݨ ڳِݨَت مضمون لکّھے ہِن۔ انّھاں نے ڈان نیوز، فرائیڈے ٹائمز اَتے دی ایکسپریس ٹریبیون وِچ وی لِکّھیا ہِے۔

## حوالے

ونکی:پاکستانی فعالیت پسند برائے حقوق نسواں
ونکی:پاکستانی زنانیاں
ونکی:پاکستان وِچ زنانیاں دے حقوق
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:پاکستانی فعالیت پسند زنانیاں
ونکی:پاکستانی ماہرین تعلیم
عرفانہ ملاح

عرفانہ ملاح (اردو: عرفانہ ملاح، کنوں) جامعہ سندھ وِچ ڈاکٹر ایم اے قاضی انسٹی ٹیوٹ آف کیمسٹری وِچ پروفیسر ہِن۔ اُوہ انسانی حقوق دی کارکن اَتے ویمن ایکشن فورم دی اڳواݨ ہِن۔

## ابتدائی حیاتی
عرفانہ دا پورا ناں عرفانہ بیگم ہے۔ انّھاں نے 1998ء وِچ قائدِ اعظم یونیورسٹی اسلام آباد کنوں ایم ایس سی کیمیا، 2002ء وِچ کیمیا وِچ ایم فِل اَتے 2012ء وِچ جامعہ سندھ جامشورو کنوں پی ایچ ڈی کیمیا دی ڈگری گِھدّی۔

## حیاتی دا احوال
ورفان ݙاہ سالاں کنوں استاداں دی یونین وِچ مسلسل چوݨ جِتدی رہی ہِے۔ سندھی زبان وِچ کالم لکھین٘دی ہِن اَتے اُوہ ݙُو ݙہاکیاں کنوں انجو انج ٹی وی چینلاں دے ٻہوں سارے شوز دی میزبانی وی کرین٘دی پئی ہِے۔

## ویمن ایکشن فورم
عرفانہ نے امر سندھو دے نال رَل کے حیدر آباد وِچ سن 2008ء وِچ ویمن ایکشن فورم (ڈبلیو اے ایف) دے باب دا اَغاز کِیتا۔ اُوں ویلے کنوں اُوہ ڈبلیو اے ایف دے نال سرگرمی نال کَم کرین٘دی پئی ہِے۔ 2020ء وِچ انّھاں نے سکھر وِچ تِھیوݨ آلے عورت مارچ دی اڳواݨی کِیتی۔

## حوالے

ونکی:زنانیت پسند پاکستانی
ونکی:سندھی شخصیتاں
ونکی:پاکستانی فعالیت پسند زنانیاں
ونکی:پاکستانی فعالیت پسند برائے حقوق نسواں
ونکی:پاکستانی فعالیت پسند
ونکی:پاکستانی زنانیاں
ونکی:پاکستان وِچ زنانیاں دے حقوق
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
عطیہ داؤد

عطیہ داؤد (اردو: عطیہ داؤد، کنوں) (ڄَمّݨ دی تریخ: 1 اپریل 1958ء) سندھی شاعرہ اَتے مصنفہ ہِن۔ اُوہ مولڈ نیو لاڑک نوشہرہ فیروز، سندھ، پاکستان دے ہِک نِکڑے جیہیں دیہات وِچ ڄَمّی ہَئی۔ انّھاں کوں  آپݨے ویلے دی ہِک ݙاڈھی اہم سندھی مصنفہ دی حیثیت نال سراہیا ڳِیا۔ عطیہ داؤد نے آپݨی شاعری دا استعمال روایت دے ناں اُتے پاکستانی معاشرے وِچ زنانیاں اُتے تِھیوݨ آلے ظلم کوں اُجاگر کرݨ کِیتے کِیتا ہِے۔ اُوہ 1980ء کنوں شعر لکھین٘دی پئی ہِن۔

## حیاتی دا احوال
عطیہ داؤد سنہ 1975ء وِچ کراچی منتقل تھی ڳئی اَتے 1980ء کنوں با قاعدگی نال شاعری لکھین٘دی پئی ہِن۔ انّھاں دے پِیؤ سکول دے اُستاد، شاعر اَتے حافظ ہَن۔ سندھی ٻولی دے ہِک اخبار وِچ چَھپّݨ آلی انّھاں دی پہلی نظم کوں، انّھاں دے بِھران٘واں دی طرفوں منفی ردِ عمل مِلیا جین٘دے نتیجے وِچ انّھاں نے آپݨاں ناں عطیہ داؤد رکھ گِھدّا۔ عطیہ داؤد دی سوانح عمری کوں آکسفورڈ یونیورسٹی پریس نے 2009ء وِچ چَھاپیا ہَئی۔ عطیہ داؤد نے آپݨی حیاتی دی کہاݨی نئی دہلی دے سنسکرتی مرکز وِچ رہائش گاہ دے وِچالے وِچ لِکّھی ہِک اِیہو جیہا ادارہ جہڑا فنکاراں دی مَدَت کرین٘دا ہِے۔

### ایوارڈ
2001ء وِچ انّھاں کوں سندھی ادیب ایوارڈ نال نوازیا ڳِیا۔ 

## شاعری
امر گیت

سفر

بے رنگ تصویر

## حوالے

ونکی:پاکستان وِچ زنانیت
ونکی:پاکستانی فعالیت پسند زنانیاں
ونکی:پاکستانی فعالیت پسند
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:پاکستان وِچ زنانیاں
ونکی:پاکستانی مصنف
ونکی:پاکستانی مصنف زنانیاں
ونکی:پاکستانی شاعر زنانیاں
ونکی:پاکستانی زنانیت پسند مصنفین
ونکی:سندھی شخصیتاں
ونکی:سندھ دے مصنف
ونکی:سندھی شعرا
ونکی:سندھی ادب
ونکی:سندھی مصنف زنانیاں
سوہائی ابڑو

سوہائی ابڑو (اردو: سوہائی ابڑو، کنوں) ہِک پاکستانی رقاصہ اَتے اداکار ہِن۔ اُوہ رقص دے میدان وِچ مہارت رکھین٘دی ہِے اَتے ہِک تربیت یافتہ کلاسیکی رقاصہ ہے۔ سوہائی ٹیلی ویژن ڈرامیاں، تھیٹر، دستاویزی فلماں اَتے میوزک ویڈیو وِچ کَم کرین٘دی ہِے۔ اِیں نے پہلا "ہم ایوارڈز 2013ء" وِچ بہترین ٹیلی ویژن سنسیشن ایوارڈ (زنانیاں) جِتّیا۔ اُوہ سندھی شاعر اَتے سرگرم رکن عطیہ داؤد دی دِھی ہِے۔  

## رقص اَتے کوریو گرافی

## فلمو گرافی

## تھیٹر

## میوزک ویڈیو

## حوالے

ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:سندھی شخصیتاں
ونکی:کراچی دیاں شخصیتاں
ونکی:پاکستانی رقاصائیں
ویمن ایکشن فورم

ویمن ایکشن فورم (اردو: ویمن ایکشن فورم، کنوں) (ڈبلیو اے ایف) پاکستان وِچ زنانیاں دے حقوق دی ہِک تنظیم ہے۔ ویمن ایکشن فورم دا قیام کراچی وِچ ستمبر 1981ء وِچ کِیتا ڳِیا ہَئی۔ ڈبلیو اے ایف کوں حدود آرڈینینس تعزیراتی ضابطہ دے نفاذ دے جواب وِچ اَتے عام طور تے معاشرے وِچ زنانیاں دے مقام کوں مستحکم کرݨ کِیتے تشکیل ݙِتّا ڳِیا ہَئی۔ کراچی وِچ سول سوسائٹی دیاں تنظیماں دی زنانیاں ڈبلیو اے ایف دی بانی ممبر بݨ ڳئی ہَن جنّھاں بعد وِچ ہِکس ال دی مُد وِچ جلتی ای لاہور، پنجاب اَتے اسلام آباد (پاکستان دے دارالحکومت) دے ابواب وِچ شامل کِیتا ڳِیا۔ کراچی، لاہور اَتے اسلام آباد وِچ اِیں جَتّھے نے اجتماعی قیادت اُتے اتفاق کِیتا اَتے پالیسی بیانات مرتب کِیتے اَتے زنانیاں دی قانونی حیثیت دے تحفظ کِیتے سیاسی عمل وِچ مصروف رِیہا۔

## اہم ارکان
نگہت سعید خان، ڈبلیو اے ایف دے بانی ارکان وِچ شامل ہِن۔ نگار احمد نے 1982ء وِچ اسلام آباد اَتے لاہور وِچ ڈبلیو اے ایف دیاں شاخاں بݨاوݨ وِچ مَدَت کِیتی۔ امر سندھو نے عرفانہ ملاح دے نال رَل کے حیدر آباد وِچ سن 2008ء وِچ ویمن ایکشن فورم دے باب دا اَغاز کِیتا ہَئی۔ اُوں ویلے کنوں اُوہ ڈبلیو اے ایف دے نال سرگرمی نال کم کرین٘دی پئی ہِے۔ ٻئے ارکان وِچ عافیہ شہر بانو ضیا، معروف مصنفہ کراچی کنوں شامل ہِے۔

## ٻاہرلے جوڑ

* ڈبلیو اے ایف کے ساتھ میرے سال' - پاکستانی خواتین کی تحریک پر زہرہ یوسف
* ویمن ایکشن فورم
* پاکستان: ایک ملکی مطالعہ
* پاکستان کا سٹیزن آرکائیو
* ویمن ایکشن فورم

## حوالے

ونکی:پاکستان وِچ زنانیاں
ونکی:پاکستان وِچ زنانیاں دے حقوق
ونکی:پاکستان وِچ زنانیاں دیاں تنظیماں
ونکی:پاکستانی وِچ سماجی تنظیماں
ونکی:اشتراکی تنظیماں
ونکی:زنانیاں دیاں تنظیماں
عافیہ شہربانو ضیا

عافیہ شہربانو ضیا (اردو: عافیہ شہربانو ضیا، کنوں) ہِک پاکستانی زنانیاں دے حقوق دی محقق، مصںفہ اَتے سماجی کارکن ہِے جہڑی کراچی وِچ رہن٘دی ہِے۔ اُوہ"پاکستان میں ایمان اور تحریک نسواں (سسیکس تعلیمی پریس، 2018ء) دی مصنفہ ہِن۔ اَتے زنانیاں، سیکولرزم اَتے مذہب اُتے کئی مضمون چھاپ چُکی ہِن۔ اُوہ ویمن ایکشن فورم دی سرگرم رُکن ہِن۔

## تعلیم
عافیہ نے یارک یونیورسٹی کنوں ماسٹرز اَتے ٹورنٹو یونیورسٹی کنوں ویمن اَتے  صنف سٹڈیز وِچ پی ایچ ڈی دی ڈگری گِھدّی۔ انّھاں نے یونیورسٹی آف ٹورنٹو اَتے حبیب یونیورسٹی وِچ پڑھایا وی ہِے۔ 

## مصنفہ
عافیہ ٻہوں ساریاں کتاباں اَتے مضموناں دی مصنفہ ہِے جنّھاں وِچ "اسلامی تناظر میں جنسی جرائم۔1994ء"، "مطالبات کے لیے آواز" (زیڈ بوکس ، 2014ء) اور "مقابلہ نسائی: ایشیا میں صنف اور اسلام"۔ (سنی پریس 2015ء) شامل ہِن۔ 

عافیہ دی کتاب، پاکستان میں ایمان اور حقوق نسواں، حالیہ سالاں وِچ پاکستان وِچ سیکولرز زنانیاں دے حقوق دیاں تحریکاں کوں در پیش کامیابیاں، تاریخ اَتے خطرات دے بارے وِچ ڳالھ کرین٘دی ہِے۔ 

## کالم نگار
عافیہ نے ڈان نیوز،  نیادور، , نیوز انٹرنیشنل، اوپن ڈیموکریسی، فرائیڈے ٹائمز، ٹی این ایس- دا نیوز آن سنڈے، اکانامک اینڈ پولیٹکل ویکلی، ایکسپریس ٹریبون،  ڈیلی ٹائمز (پاکستان)،  اتے دی گارڈین وِچ کالم لکھے ہِن۔

## حوالے

ونکی:زنانیت پسند پاکستانی
ونکی:پاکستانی مصنف
ونکی:پاکستانی علما
ونکی:پاکستانی زنانیاں
ونکی:پاکستان وِچ زنانیاں دے حقوق
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ثنا جاوید

ثنا جاوید (اردو: ثنا جاوید، کنوں) ہِک پاکستانی اداکارہ ہِن۔ ثنا نے 2018ء دے ساریاں کنوں بلاک بسٹر ٹیلی ویژن ڈراما "خانی" وِچ "صنم جان" ناں دا مرکزی کردار ادا کِیتا ہَئی۔ ثنا نے 2017ء وِچ سماجی مزاحیہ فِلم "مہر و النساء وی لو یو" کنوں آپݨی فلمی حیاتی دا اَغاز کِیتا ہَئی جین٘دے وِچ انّھاں دے مقابل اداکار دانش تیمور ہَن۔

## کم کار آلی حیاتی
ثنا جاوید نے آپݨی پیشہ ورانہ حیاتی دا اَغاز ٹی وی اشتہاراں وِچ بطورِ ماڈل کِیتا، انّھاں نے 2012ء دی سیریز "میرا پہلا پیار" وِچ معاون کردار دے طور تے اداکاری دا اَغاز کِیتا اَتے اِیں سال وِچ ای ڈراما "شہر ذات" وِچ وی ہِک نِکڑا جیہاں کردار ادا کِیتا۔ 2016ء وِچ زاہد احمد دے مقابل رومانوی ڈراما "ذرا یاد کر" وِچ ہِک مخالف کردار (ماہ نور) دے بعد مقبول تھئی۔ 

انّھاں نے 2017ء وِچ ہِک سماجی مزاحیہ فلم "مہر النساء وی لو یو" کنوں فلمی میدان وِچ قدم رکھیا۔ ساریاں کنوں مشہور پاکستانی ڈراما "خانی" وِچ مرکزی کردار ادا کِیتا، اِیں ڈرامے دے بعد مقبولیت اَتے شہرت دیاں بلندیاں اُتے پُڄ ڳئی اَتے وسیع پیمانے تے انّھاں دے کردار کوں پسند کِیتا ڳِیا۔ "رسوائی" وِچ سمیرا دا کردار ادا کرݨ تے پاکستانی انٹرنیشنل سکرین ایوارڈ نے انّھاں کوں بہترین ٹیلی ویژن اداکارہ دا ایوارڈ ݙِتّا ہے۔ 

## حوالے

ونکی:کراچی دیاں شخصیتاں
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:کراچی دیاں اداکارائیں
ونکی:پاکستانی ٹی وی دیاں اداکارائیں
ونکی:پاکستانی ٹیلی ویژن اداکارہ
ونکی:پاکستانی ٹیلی ویژن اداکارائیں
ونکی:پاکستانی فلمی شخصیّتاں
ونکی:پاکستانی ڈرامہ اداکارائیں
ونکی:پاکستانی ڈرامہ اداکارہ
امر سندھو

thumb|امر سندھو
امر سندھو (اردو: امر سندھو، کنوں) سندھ، پاکستان دی ہِک پاکستانی مصنف اَتے پروفیسر ہن۔ اُوہ انسانی حقوق دی کارکن ہِن اَتے سندھی زبان وِچ لکھین٘دی ہِن۔  اُوہ آپ کوں ہِک سوشلسٹ دی حیثیت نال ݙیکھدی ہِن۔

## ابتدائی حیاتی
امر سندھو دا اصل ناں سلمیٰ لغاری ہے۔ اُوہ 28 اگست کوں دِیہ دودو لغاری، میر پور خاص ضلع، سندھ، پاکستان وِچ حسین بخش لغاری دے گھر ڄَمّی ہَن۔

## تعلیم
اُوہ ڈبل ایم اے اَتے ایل ایل بی دیاں ڈگریاں رکھین٘دی ہِن۔ 

## کَم کار آلی حیاتی
اُوہ سندھ یونیورسٹی جام شورو وِچ فلسفہ دی پروفیسر ہِن۔  

## ویمن ایکشن فورم
امر سندھو، زنانیاں دے حقوق دی کارکن ہِن۔ اُوہ ویمن ایکشن فورم دی سرگرم رکن ہِن۔ انّھاں نے عرفانہ ملاح دے نال رَل کے حیدر آباد وِچ سن 2008ء وِچ ویمن ایکشن فورم (ڈبلیو اے ایف) دے باب دا اَغاز کِیتا ہَئی۔ اُوں ویلے کنوں اُوہ ڈبلیو اے ایف دے نال سرگرمی نال کَم کرین٘دی پئی ہِن۔  امر سندھو نے سندھ دے نامور شاعر شیخ ایاز دی شاعری دے بارے وِچ ٻہوں سارے مضمون لِکّھے ہِن۔

## سماجی سرگرمیاں
امر سندھو، آپݨے قلم اَتے انجو انج فورماں وِچ مظلوم زنانیاں کِیتے عملی جد و جہد کرݨ آلی سماجی کارکن ہِن۔ 

## حملہ
10 جولائی 2012ء کوں انّھاں اُتے اُوں ویلے حملہ کِیتا ڳِیا جین٘دے نتیجے وِچ اُوہ ݙاڈھی زخمی تھئی، اُوں ویلے آپݨی سہیلی ڈاکٹر عرفانہ ملاح دے نال سفر کرین٘دی پئی ہَئی۔ 

## حوالے

ونکی:زنانیت پسند پاکستانی
ونکی:پاکستانی فعالیت پسند زنانیاں
ونکی:پاکستانی فعالیت پسند
ونکی:سندھی شخصیتاں
ونکی:پاکستانی فعالیت پسند برائے زنانیاں دے حقوق
ونکی:پاکستانی مصنف زنانیاں
ثمینہ پیرزادہ

ثمینہ پیرزادہ (اردو: ثمینہ پیرزادہ، کنوں)(ڄَمّݨ دی تریخ: 9 اپریل 1955ء) ہِک معروف پاکستانی اداکارہ ہِن۔

## کَم کار آلی حیاتی
ثمینہ پیرزادہ نے آپݨے کَم کار دا اَغاز 1982ء وِچ کِیتا اَتے انّھاں نے اݨ ڳِݨَت فلماں وِچ اداکاری کِیتی ہے جنّھاں وِچ: نزدیکیاں، مکھرا، بازار حسن، شادی میرے شوہر کی، اَتے بلندی شامل ہِن۔ انّھاں نے بین الاقوامی ابسن فیسٹیول وِچ اوسلو وِچ وی پرفارم کِیتا۔ انّھاں نے اݨ ڳݨَت ٹیلی ویژن ڈرامیاں وِچ کَم کِیتا جنھاں وِچ زندگی گلزار ہے ، درشہوار، ، رہائی اَتے شہر ذات شامل ہِن۔ انّھاں دی پہلی ہالی ووڈ فِلم، دی ویلی، 2 مارچ 2018ء کوں جاری کِیتی ڳئی۔

## حوالے

ونکی:لاہوری شخصیتاں
ونکی:پنجابی زنانیاں
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:پاکستانی ماڈل زنانیاں
ونکی:اردو سینما وِچ اداکارائیں
ونکی:ہم ایوارڈز جِتّݨ آلیاں شخصیتاں
ونکی:لاہور دے فلم ہدایت کار
ونکی:لاہور دیاں اداکار زنانیاں
ونکی:کشمیری نژاد پاکستانی شخصیتاں
ونکی:کراچی دیاں اداکارائیں
ونکی:کراچی دیاں شخصیتاں
ونکی:پاکستانی مسلم شخصیّتاں
ونکی:پاکستانی فلم ہدایت کار
ونکی:پاکستانی فلم پروڈیوسر
ونکی:پی ٹی وی اعزاز گِھنّݨ آلے
ونکی:پاکستانی ٹیلی ویژن دیاں اداکار زنانیاں
ایلس فیض

ایلس فیض (اردو: ایلس فیض، کنوں) (22 ستمبر 1914ء – 12 مارچ 2003ء) شاعرہ، دانشور، سماجی کارکن، مشہور شاعر فیض احمد فیض دی ذال ہَن۔ برطانیہ وِچ ڄَمّی ہَن۔ بیگم ایلس فیض جنّھاں دا ڄمان٘درو ناں ایلس جارج ہَئی، اُردو دے مہان٘درے شاعر فیض احمد فیض نال اُوں ویلے متعارف تھئی ہَن جہڑیلے اُوہ ایم اے او کالج امرتسر وِچ پیشہ تدریس نال جُڑے ہئے ہَن۔

## فیض نال ابتدائی ملاقات
ملاقات دی ابتدائی صورت ایلس دی بھیݨ دی بدولت تھئی جہڑی فیض دے ٻیلی اَتے رفیق کار ڈاکٹر ایم ڈی تاثیر دی ذال ہَئی۔ 

## آزمائش دی حیاتی
اُنیہ سو ٻِتالیہ وِچ فوج نال فیض دی وابستگی، کرنل دے عہدے تئیں ترقی اَتے وَل روزنامہ پاکستان ٹائمز دی ادارت تئیں انّھاں دی ازدواجی حیاتی پُر سکون ریہی پَر اِیں حیاتی وِچ ہِک ٻہوں وݙا تموج اُوں ویلے رونما تِھیا جہڑیلے اُنیہ سو اِکوان٘جاہہ دے موسمِ بہار وِچ راولپنڈی سازش کیس دے ناں نال پاکستان فوج دے کُجھ اہم افسراں اَتے ٻئے شہریاں کوں جِنّھاں وِچ فیض وی شامل ہَن پَھد گِھدّا ڳِیا۔

## حوالے

ونکی:پاکستانی شاعر زنانیاں
ونکی:پاکستانی مصنف
ونکی:پاکستانی فعالیت پسند برائے انسانی حقوق
ونکی:پاکستانی صحافی
ونکی:پاکستانی سماجی کارکن
ونکی:پاکستانی صحافی زنانیاں
ونکی:پاکستان دے وطن گیر شہری
ونکی:برطانوی مسلم شخصیتاں
ونکی:پاکستانی شعراء زنانیاں
ونکی:پاکستانی شاعرہ
ونکی:برطانوی ہند دیاں شخصیتاں
ونکی:برطانوی فعالیت پسند زنانیاں
ونکی:برطانوی مصنف
ثانیہ سعید

ثانیہ سعید (اردو: ثانیہ سعید، کنوں) (ڄَمّݨ دی تریخ: 28 اگست 1972ء) ہِک پاکستانی اداکارہ اَتے میزبان ہِن۔ ثانیہ سعید ٹیلی ویژن اُتے پہلی واری ہِک منچ ڈرامے وِچ نظر آئی جہڑا 8 مارچ 1989ء کوں پروگرام آدھی دُنیا وِچ ݙِکھایا ڳِیا ہَئٰ۔ ثانیہ نے نیٹ ورک ٹیلی ویژن مارکیٹنگ دے کراچی دے مرکز کنوں آپݨے کَم دا اَغاز کِیتا۔

## ایوارڈز اَتے نامزدڳیاں

## حوالے

ونکی:کراچی دیاں اداکارائیں
ونکی:پی ٹی وی اعزاز گِھنّݨ آلے
ونکی:پاکستانی ٹیلی ویژن دیاں اداکار زنانیاں
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:ٹیلی ویژن پیش کنندگان زنانیاں
ونکی:جامعہ کراچی دے فضلا
ونکی:پاکستان ٹیلی ویژن میزبان
ونکی:پاکستانی ٹیلی ویژن میزبان
ونکی:پاکستانی ٹیلی ویژن اداکارائیں
ونکی:پاکستانی ٹی وی دیاں اداکارائیں
ونکی:جِین٘دیاں مہان٘درے زنانیاں
ونکی:جِین٘دیاں مہان٘درے تِرِیمتاں
ونکی:کراچی دیاں شخصیتاں
بدر خلیل

بدر خلیل (اردو: بدر خلیل، کنوں) (ڄَمّݨ دی تریخ: 15 اکتوبر 1944ء) ہِک پِچھوکڑ پاکستانی ٹی وی اداکارہ ہِن۔ لاہور وِچ ڄَمّݨ آلی بدر خلیل جنّھاں کوں "بدّو آپا" دے ناں نال وی سُن٘ڄاݨیا وین٘دا ہِے۔ انّھاں نے ڈرامہ "بی جمالو" وِچ "بی جمالو" دے آپݨے کردار کِیتے مقبولیت گِھدّی۔

## مشہور ٹیلی ویژن کَم

* بی جمالو
* ہاف پلیٹ - پی ٹی وی
* *[[:ur:ان_کہی|ان کہی]]* (1982ء) – پی ٹی وی
* *[[:ur:تنہائیاں_(ڈراما)|تنہائیاں]]* (1985ء) – پی ٹی وی
* *[[:ur:دھوپ_کنارے|دھوپ کنارے]]* (1987ء) – پی ٹی وی
* پڑوشی (1992ء) –
* تم سے کہنا تھا (1995ء)
* فرار (1996ء)
* پیلا جوڑا
* پیار اگر کبھی کبھی پھر ہوا( پی ٹی وی)
* چاندنی راتیں (2002ء) – پی ٹی وی
* *[[:ur:قدوسی_صاحب_کی_بیوہ|قدوسی صاحب کی بیوہ]]* (2012ء) –اے آر وائی ڈیجیٹل
* خالی ہاتھ
* ملال
* دل درد دھواں
* کچھ انکہی باتیں
* روزہ کے روزے
* کالونی 52
* آ میرے پیار کی خوشبو
* خاندان الشغلیہ
* ریت ہوا اور آنگن
* ہاروں توپیا تیری
* پھر یوں لوو ہوا
* ماں اور ممتا
* نادانیاں
* بے زبان
* *[[:ur:دورہا_(ٹی_وی_سیریز)|دورہا]]*
* *[[:ur:ماروی_(ڈراما)|ماروی]]*
* *[[:ur:Umrao_Jan_Ada_(serial)|عمراؤ جان ادا]]*
* شیشے کا محل
* کنارہ مل گیا ہوتا
* رانی بیٹی راج کرے
* چاند پڑوس
* وینا
* ہم سے جدا نا ہونا
* قطب الدین
* بوند بوند تنہائی
* تم جو ملے
* فیض منزل کی روزے دار
* پرفوم چوک
* *[[:ur:Madiha_Maliha|مدیحہ ملیحہ‎]]*
* *[[:ur:Meri_Behan_Meri_Dewrani|میری بہن میری دیورانی‎]]*
* *[[:ur:Shukk|شک]]* 
* *[[:ur:کتنی_گرہیں_باقی_ہیں|کتنی گرہیں بَاقی ہیں]]*
* *[[:ur:Shareek-e-Hayat|شریک حیات‎]]*
* ملال‎
* *[[:ur:ميرے_قاتل_ميرے_دلدار|ميرے قاتل ميرے دلدار]]*
* شکوہ
* *یہ شادی نہیں ہو سکتی*
* وصل
* *تنہائیاں نئے سلسلے*
* مٹھو اور آپا
* تم ملے
* خدا گواہ
* دل جلتا ہے

## ایوارڈز اَتے پِچھاݨ

* لائف ٹائم اچیومنٹ ایوارڈ - ہم ٹی وی

## حوالے

ونکی:کشمیری نژاد پاکستانی شخصیتاں
ونکی:پی ٹی وی اعزاز گِھنّݨ آلے
ونکی:ہم ایوارڈز جِتّݨ آلیاں شخصیتاں
ونکی:لاہوری شخصیتاں
ونکی:لاہور دیاں اداکار زنانیاں
ونکی:کراچی دیاں شخصیتاں
ونکی:کراچی دیاں اداکارائیں
ونکی:پاکستانی ٹیلی ویژن دیاں اداکار زنانیاں
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:مہاجر شخصیتاں
ونکی:پاکستانی فلمی اداکار زنانیاں
ونکی:پاکستانی مسلم شخصیّتاں
ونکی:دہلی دیاں اداکار زنانیاں
کھاریاں کینٹ ریلوے ٹیشݨ

کھاریاں کینٹ ریلوے ٹیشݨ، پنجاب وچ کراچی–پشاور ریلوے لائن تے واقع ہے۔

= ریلوے ٹیشݨ کوڈ: =
پاکستان ریلویز دی سرکاری ویب سائٹ دے مطابق کھاریاں کینٹ ریلوے ٹیشݨ دا کوڈ KRNC ہے۔

= ہݨ دی حالت: =
اینہہ وقت اے ٹیشݨ پاکستان ریلویز دے استعمال وچ ہے۔

= محل وقوع: =
کھاریاں کینٹ ریلوے ٹیشݨ کھاریاں کینٹ وچ ہے۔

= حوالہ =
لالہ موسیٰ جنکشن ریلوے ٹیشݨ

لالہ موسیٰ جنکشن ریلوے ٹیشݨ، پنجاب، پاکستان وچ کراچی–پشاور ریلوے لائن تے واقع ہے۔ ایہہ ہک جنکشن ریلوے ٹیشݨ ہے، تے ایتھوں شورکوٹ-لالہ موسیٰ برانچ لائن دے ذریعے ملکوال، کھیوڑہ، پنڈ دادن خان، سرگودھا، جھنگ، چنیوٹ تے فیصل آباد کیتے ٹرین بدلی ونڄ سڳدی ہے۔

ایتھوں نکلݨ آلی برانچ لائن لالاموسیٰ، شورکوٹ کینٹ برانچ لائن ہے جیندے تے سرگودھا جنکشن تے شاہین آباد جنکشن واقع ہن۔ لالاموسیٰ جنکشن توں مڑݨ آلیاں ٹرینیں وچ ملت ایکسپریس، ہزارہ ایکسپریس تے چناب ایکسپریس شامل ہن۔ ملت ایکسپریس حویلیاں توں کراچی براستہ لالاموسیٰ، سرگودھا، جھنگ تے شورکوٹ ویندی ہے۔ملت ایکسپریس لالا موسیٰ توں شروع تھی کے براستہ سرگودھا، چنیوٹ، فیصل آباد تے کراچی تک ویندی ہے۔ چناب ہک پیسنجر ٹرین ہے جیڑھی سرگودھا توں لالاموسیٰ دے وچالے چلدی ہے۔

= ہݨ دی حالت: =
اینہہ وقت ایہہ ٹیشݨ پاکستان ریلویز دے استعمال وچ ہے۔ پاکستان ریلویز دی سرکاری ویب سائٹ دے مطابق لالہ موسیٰ جنکشن ریلوے ٹیشݨ دا کوڈ LLM ہے۔

= محل وقوع: =
لالہ موسیٰ جنکشن ریلوے ٹیشݨ لالہ موسیٰ وچ ہے۔
محمود دوم

سلطان محمود دوم، سلطنت عثمانیہ دے 30ویں سلطان ہن۔ انہاں دا جنم 20 جولائی 1785 کوں تھیا تے انہاں دی وفات 1 جولائی 1839 کوں تھئی ہئی۔ او ہک اصلاح پسند حکمران ہن جنہاں نے سلطنت عثمانیہ کوں جدید طرز تے ڈھالݨ دی کوشش کیتی۔
## دور حکومت تے اصلاحات
سلطان محمود دوم نے کئی اہم اصلاحات کیتیاں، جنہاں اچ فوجی اصلاحات، تعلیمی اصلاحات تے انتظامی اصلاحات شامل ہن۔ انہاں نے نویں فوج تشکیل ݙتی تے مغربی طرز دے تعلیمی ادارے قائم کیتے۔ انہاں نے انتظامی ڈھانچے کوں وی جدید خطوط تے استوار کیتا۔

سلطان محمود دوم دا دور حکومت مشکلات نال بھریا ہویا ہئی۔ انہاں کوں کئی اندرونی تے بیرونی چیلنجز دا سامݨا ہئی۔ انہاں نے یونان دی آزادی دی جنگ، روس نال جنگ تے محمد علی پاشا دی بغاوت سمیت کئی اہم واقعات دا سامݨا کیتا۔
انہاں کوں سلطنت عثمانیہ دا جدید بانی سمجھا ویندے۔ انہاں دیاں اصلاحات نال سلطنت عثمانیہ کوں نویں زندگی ملی تے اوہ مزید کجھ عرصے تک قائم رہی۔
## حوالے
اُمید ملتانی

وسیب دی آس تے امید سئیں اُمید ملتانی دا ناں نہ آوے تاں ملتان دی ادبی تاریخ پوری نی تھیندی۔اُنہاں دا ناں محمد نواز ہئی ۔ اُمیدملتانی اُنہاں داقلمی ناں ہئی،اُنہائیں دی کتاب کوں صدارتی ایوارڈ وی ملیا ، ٻہوں چنڳے شاعر ہووݨ دے نال نال ٻہوں چنڳے انسان ہن۔اُو واقعی اپݨے وسیب دی عاجزی، انکساری دا بہترین نمونہ ہن۔

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
النگ

ملتان شہر دی حفاظتی فصیل النگ سݙویندی ہے۔ شہر دے چارے پاسے فصیل دا محیط 3میل دے نیڑے ہے۔النگ دولت گیٹ توں شروع تھی تے دہلی گیٹ، خونی بُرج، پاک گیٹ، حرم گیٹ، بوہڑ گیٹ توں تھیندی ہوئی لوہاری گیٹ آ تے ختم تھیندی ہے۔نواب علی محمد خوگانی نے ایندی 1757ء اچ مرمت کرائی ۔ فصیل شہر دی دیوار ہُݨ صرف دہلی گیٹ تا خونی برج ہی نظر آندی ہے۔

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
انگریز دور دیاں مردم شماریاں

انگریزاں مردم شماریاں کرائیاں ،جئیں جو آکھیا اونکوں اونویں لکھیا ، مسلمانیں دی مسلمانی ݙیکھو جو انگریز ڳئے تاں کوڑ لکھݨ پئے ڳے جیندے نتیجے وچ سرائیکی علاقے وچ 90فیصد لوکیں کوں پنجابی لکھیا ڳیا۔ سرائیکی دا کالم وی نہ بݨایا ڳیا۔1911-1901-1891-1881ء مردم شماریں وچ انگریزیں لکھئے جو بہاولپور، ملتان، مظفر گڑھ، دیرہ غازی خان تے دیرہ  اسماعیل خان دے نوے فیصد لوکیں خود کوں سرائیکی (لہندا۔ ملتانی) لکھئے (بحوالہ سرائیکی وسیب کی تاریخ ۔ محقق یاسر حواد) ڈسٹرکٹ گزیٹو بنوں مطبوعہ 1882ء اچ اے وی لکھیا ہوئے جو بنوں وچ 92فیصد سرائیکی (جٹان) تے ݙو فیصد پشتون(پٹھان) رہندن۔

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
اُستاد نزاکت علی خاں ، اُستاد سلامت علی خان

گاوݨ دی دنیا ءِ چ اُستاد نزاکت علی خاں، اُستاد سلامت علی خاں دا ٻہوں وݙا  ناں اے۔1950-60ء دے عشرے وچ گائیکی کوں آسمان تے پُڄایا۔اُستاد نزاکت علی خاں ،اُستاد سلامت علی خاں دا تعلق شام چراسی دے خاندان نال ہئی۔1947ء ءِ چ ملتان آڳئے۔ سئیں علی تنہا آپݨی کتاب ’’ریت میں سونا‘‘ ءِ چ لکھدن جو سرائیکی وسیب اُستاد گنپت رام ،حیدر باندھی، اُستاد رحمت نگینہ ملتانی، بدرو ملتانی، نور جہاں لیہ آلی، مائی اللہ وسائی دے نال نال مہاندرے کلاسیکل گائیک اُستاد نزاکت علی خاں، اُستاد سلامت علی خاں دے ناویں نال گونجدا پیا ہئی۔ ملتان تے بہاولپور موسیقی دے مرکز ہن پر انہاں ݙو بھراویں دی جوڑی آ تے گائیکی اچ خصوصاً خواجہ فریدؒ دے کافیاں کوں اسمان تے پُڄایا۔1972ء ءِ چ ݙوہیں بھرانویں دے درمیان اختلاف تھیا تے اے جوڑی تُرٹ ڳی۔اڄ وی انہاں ݙوہیں بھراویں دیاں وسیب دے وچ ایہو جیہاںیاداں ہن جو وساریں نی وساریاں ونجٖ سڳدیاں۔

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
اسحا ق دانش

اصل ناں محمد اسحاق قلمی ناں ا سحاق دانش تے ابے سئیں دا ناں ملک عبد ا لکریم ہے۔ کھوکھر قوم نال تعلق رکھیندن۔ 1981ء کوں پیدا تھئے۔ مڈل تک تعلیم حاصل کیتی تے کلر واش دے کم کار اچ مصروف ہن۔ جڳ مشہور شاعر نذیر فیض مگی دی شاگردی اچ 1998ء کوں شاعری دا آغاز کیتا۔ 

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
احسان چنڳواݨی

اصل ناں احسان احمد قلمی ناں ڈاکٹر احسان چنگواݨی تے ابے سئیں دا ناں غلام سرور خان ہے۔ چنگواݨی برادری نال تعلق ہے۔ 20فروری 1971ء کوں موضع پائیگاں اچ پیدا تھئے۔ بی اے توݨیں تعلیم حاصل کرݨ دے بعد صحافت دے شعبے نال وابستہ تھی ڳے۔سئیں ظہور احمد دھریجہ دی شاگردی اچ 1985ء کوں شاعری دا آغاز کیتا۔دیر ہ غازی خان اچ رہائش پذیر ہن۔ ٻہوں چنڳے انسان ہن۔

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
ایوانِ صنعت و تجارت ملتان

ملتان آرٹس کونسل دے بالکل سامھے ایوان صنعت و تجارت دی سوہݨی عمارت ہے جیندی دیواراں تے وی لال گُٹکا استعمال کیتا ڳیا ہے ۔ صدر دروازے دے اُتے پوری دیوار تے فیروزی ٹائلاں لاتیاں ڳیاں ہن تے پوری عمارت دے چارے پاسے فیروزی ٹائلاں دا سوہݨا نفیس بارڈر لاتا ڳے ۔

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
ایس ایس جہلم

دیرہ اسماعیل خان دریائے سندھ دے کنارے ہے، اتھاں 150فٹ لمبا تے 35فٹ چوڑا 500ٹن وزنی، بحری جہاز ہا جیرھا دریا خان تے دیرہ اسماعیل خان دے مسافریں کوں آرپار پُڄیندا ہا۔ ایں جہاز کویں ایس ایس جہلم آکھیا ویندا ہا۔ دیرے دے لوک اینکوں قومی اثاثہ قرار ݙیندے ہن تے اینکوں قومی یادگار بݨاوݨ دا مطالبہ کریندے ہن پر وسیب دشمن بیوروکریسی جہاز کوں غرق کر ڳئی۔(دیرہ مکھ سرائیکستان ،عباس سیال)

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
الطاف جابرؔ

اصل ناں محمد الطاف ہے۔ 1979ء کوں پیدا تھئے۔ میٹرک توݨیں تعلیم حاصل کیتی۔ ڈیرہ غازی خان اچ رہائش پذیر ہن۔سرائیکی زبان نال محبت کرݨ آلے انسان ہن۔ سرائیکی شاعری ٻہوں کمال دی کریندن۔ لفظیں دا استعمال خوب کریندن شاعری اچ پیغام دے عناصر موجود اِن۔

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
اُستاد توکل حسین خان

موسیقی دے بے تاج بادشاہ اُستاد توکل حسین خان دا سرائیکی وسیب دے وچ ٻہوں وݙا ناں ہے۔اُستاد توکل حسین خان جالندھر توں پاکستان آئے تے سرائیکی وسیب دے وچ رہائش اختیار کیتی تے اُنہاں کوں سرائیکی وسیب ایجھا بھاݨاں جو اتھائیں دے تھی تے رہ ڳے۔ اُستاد توکل حسین خان کوں جالندھر ،امرتسر، لاہور ، ملتان، بہاولپور تے ٻے علاقیں د ے وݙ سݙیا ویندا ہئی جݙاں اُنہاں دا ناں آوے ہا تاں لوکیں دا ٹھٹھ اُنہاں کوں سُݨݨ واسطے پُڄ ویندا ہئی۔ 1940ء دے وچ آل انڈیا ریڈیواَتے ملتان توں اُنہاں دی آواز گونجدی رہ ڳی۔اُستاد توکل حسین خان کوں اللہ سئیں فن دے نال نال آواز دا ٻہوں وݙا ملکا عطاء کیتا ہئی۔خواجہ فریدؒ دے عرس تے اکثر ویندے ہن تے اُتھاں کافیاں دی چوݨ آپ کریندے ہن۔اُستاد توکل حسین خان دے بعد ول کہیں ٻے دی مجال نہ ہوندی ہئی جو اتھاں پر مار سڳے۔اُستاد توکل حسین خان دیرہ غازی خان دی وستی سندیلہ وچ دفن ہن ۔ 

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
احسان الٰہی ظہیرؔ

نوجوان شاعر احسان الٰہی ظہیر ؔ1983ء کوں چوہدری محمد رفیق ارائیں دے گھر چاہ عبداللہ والا (سرائے سدھو) ضلع خانیوال اچ پیدا تھئے ۔ایف اے تک تعلیم حاصل کیتی ۔بعد ازاں شاعری دا شوق پیدا تھیا تاں نامور شاعر منظور ؔسوختہ (مرحوم) توں راہنمائی حاصل کیتی ،تے انہاندی بزم نال وابستہ رہ گئے تے اج وی ’’بزم سوختہ‘‘ دے روح رواں ،متحرک کار کن ہن ۔شاعری دے حوالے نال ڈوجھیاں صنفاں توں علاوہ غزل وی بہوں سوہنی لکھدن ۔

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
احسن خان کتب خانہ

خانیوال دے احسن علی خان دے کول تے آنسہ عقیلہ خانم سیݨ کول مطبوعہ تے قلمی کتاباں دا قابل قدر ذخیرہ اپݨی اہمیت دا حامل ہے۔ (محمد اسلم میتلا، اسلم لائبریری جہانیاں)اچ ملتانیات ، بہاولپوریات، سیاسیات، ادب، دینیات دے موضوع دے تحت اُردو، سرائیکی ، پنجابی، انگریزی ، فارسی تے عربی اچ نایاب کتاباں موجود ہن۔ علاوہ ازیں چالیہہ دے نیڑے قلمی نسخے جنہاں اچ قلمی قرآن شریف وی موجود ہن۔ نواح ملتان اچ وی ذاتی لائبریریاں مختلف قصبیاں تے دیہاتاں اچ موجود ہن۔ جیڑھیاں نسل د رنسل علمی خانداناں دی دلچسپی دی آئینہ دار ہن۔

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
بابا امان اللہ بیدم دھریجہ

دھریجہ نگر دی ہک ٻہوں وݙی روحانی شخصیت حضرت بابا امان اللہ دھریجہ چشتی قادری صابری ٻہوں وݙے عالم دین ہووݨ دے نال نال سرائیکی دے شاعر وی ہن۔ بیدم تخلص کریند ے ہن۔7 زبانیں اچ شاعری کیتی ۔آپ دا کلام مختلف کتابیں دے وچ چھپدا  رہ ڳے۔آپ 1930ء اچ وستی حاجی عظیم بخش دھریجہ پلوشاہ ضلع رحیم یارخان اچ پیدا تھئے ،تے 74 سال دی عمر اچ دھریجہ نگر خانپور اچ دار فانی توں رخصت تھئے۔چنڳے شاعر ہووݨ دے نال نال ٻہوں چنڳے انسان ہن۔اللہ دے ولی ہن نہایت خدا ترس، ہمدرد انسان ہن۔ ساری حیاتی یتیم ،مسکینیں تے ضرورت مندیں دی خدمت کریندے رہ ڳے۔ایویں اُنہیں دے اُستاد سئیں حضرت مولانا غلام محمد دھریجہ المعروف گامݨ وی ٻہوں وݙے شاعر ہن۔انہاں د یاں لکھیاں ہوئیاں نعتاں اڄ وی نعت خواںحضرات پڑھدن۔

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
بھنبھڑی

بھنبھڑی تحصیل علی پور دریائے سندھ دے کنارے آباد وݙا پراݨا قصبہ ہا 1955-56وچ دریا دی تیز لہراں دی زد وچ آ کراہیں صفحہ ہستی کنوں مٹ ڳیا ۔ایں قصبے وچ زیادہ تر دریشک قوم آباد ہائی ۔محمد علی خان دریشک اتھاں دی وݙی شخصیت ہن ۔اہلِ قصبہ دے فیصلے خود کریندے تے انگریز افسراں نال وی انہاں دے چنگے تعلقات ہن۔جیںویلھے اے قصبہ دریا برد تھیا تاں اتھاں آباد دریشک قوم ݙوجھے علاقے وچ آباد تھی۔

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
بہاولپور سٹیڈیم

بہاولپور سٹیڈیم کھیڈاں کیتے ملکی تے غیر ملکی ٹیماں واسطے ہک سوہݨا سٹیڈیم ہے۔ تونڑیں جو بہاولپور ضلع وچ کھیݙݨ دے میداں جدید طرز دے نیں بݨائے ڳے پر ول وی جیرھے ہن کھیݙݨ دے ݙاہ دے ضرور ہن اَتے ٹیماں آ تے اتھاں کھیݙدیاں رہندیاں ہن ۔اے سٹیڈیم کھیݙاں دے شوقین لوکاں کیتے دلچسپی دا سامان مہیا کریندا ہے۔ 

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
بائبل دا ترجمہ

بائبل دے سرائیکی تراجم ہک صدی قبل شائع تھئے ۔ پہلا ترجمہ 1888ء اِچ چھپیا۔ جݙاں جو اناجیل اربعہ دے سرائیکی تراجم بائبل سوسائٹی لاہور 1898ء اِچ شائع کیتے ۔ ایں سلسلے اِچ سب توں عظیم کم قرآن مجید دے سرائیکی تراجم دا ہے ۔ جیڑھا جو ٻہوں مقدس تے قابل تحسین ہے ۔ اے تراجم معّری ، محشی ،مفسر تے منظوم ہِن ۔ سرائیکی تراجم دا ایہ ذخیرہ ہزاراں صفحات تے کھنڈیا ہویا ہے ۔ سرائیکی زبان اِچ سب توں ودھ تراجم دینی ادب دے حوالے نال تھئے ہن ۔ انہاں اِچوں اکثر تراجم مطبوعہ ہن کجھ تراجم نادم تحریر زیور طباعت توں آراستہ نی تھی سڳے۔

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
ثمینہ احمد

ثمینہ احمد (اردو: ثمینہ احمد، کنوں) پاکستانی اداکارہ، سٹیج پرفارمر، پروڈیوسر اَتے ہدایتکار ہِن۔ ثمینہ ہِک تجربہ کار اداکارہ ہے جیکوں اردو انٹرٹینمنٹ انڈسٹری وِچ 50 ورھیاں کنوں وَدھ کَم کرݨ دا تجربہ ہے۔ ثمینہ کوں آپݨیاں خذمتاں کِیتے حکومتِ پاکستان نے 2011ء وِچ پرائڈ آف پرفارمنس نال نوازایا ڳِیا۔ انّھاں دا مزاخیہ ڈرامہ "فیملی فرنٹ" ناظرین وِچ ݙاڈھا مقبول تِھیا۔ ثمینہ دا کردار نصرت ناظرین وِچ ݙاڈھا مقبول تِھیا۔ اِیہ ڈراما 1997ء وِچ پی ٹی وی کنوں نشر تِھیا ہَئی۔

## ابتدائی حیاتی
ثمینہ احمد دی پیدائش 11 فروری 1946ء کوں لاہور وِچ تَھئی۔ ثمینہ نے ہوم اکنامکس وِچ ماسٹر کِیتا ہِے۔

## ذاتی حیاتی
ثمینہ احمد نے پاکستانی فلمساز فرید الدین احمد نال شادی کِیتی جہڑے تجربہ کار فلمساز وحید الدین ضیاء الدین احمد دے پُتر ہَن۔ اِیں جوڑے دا ہِک پُتر اَتے ہِک دِھی ہِے۔ 1993ء وِچ آپݨے مرݨ کنوں پہلاں فرید الدین نے ثمینہ کوں طلاق ݙے ݙِتّی ہَئی۔ 

ثمینہ احمد نے 74 ورھیاں دی عمر وِچ 4 اپریل 2020ء کوں اداکار منظر صہبائی نال لاہور وِچ شادی کِیتی۔

## حوالے

ونکی:پاکستانی فلمی اداکار زنانیاں
ونکی:اردو سینما وِچ اداکارائیں
ونکی:لاہور دیاں اداکار زنانیاں
ونکی:کراچی دیاں اداکارائیں
ونکی:تمغائے حسنِ کارکردگی گِھنَّݨ آلے
ونکی:پی ٹی وی اعزاز گِھنّݨ آلے
ونکی:پاکستانی ٹیلی ویژن دیاں اداکار زنانیاں
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:پاکستانی ٹیلی ویژن اداکارائیں
ونکی:پاکستانی ٹیلی ویژن اداکارہ
ونکی:پاکستانی سٹیج اداکارائیں