مکان تے زمان دے بارے آئن سٹائن دا تصور

آئن سٹائن دے زمان و مکان دے تصور کوں سمجھݨ واسطے اساںبرطانوی فلسفی برٹرینڈ رسل [BERTRAND RUSSEL] دی مدد گھندوں:

رسل اے آہدے جو زمان و مکان دے نویں تصورات کوں سمجھݨ ایں سانگو مشکل نہیں جو اساں ایندے اہل نسے بلکہ ایں سانگو مشکل اے جو اساں او نسل کائی نسے جیکوں اے تصورات آپوں جاݨ سمجھ آ ونڄن۔ ساݙے بعد آوݨ والیاں نسلاں انہیں تصورات کوں آپوں آپ سمجھ گھنسن۔ ایندی مثال او اے ݙیندے جو کوپرنیکس دے انقلاب دے بعد انسانیں کوں اے پتہ لڳے جو ساݙی زمین کائنات دا مرکز نئیں بلکہ اے تاں ہک گولا اے جیڑھا سجھ دے گرد گھمدا پئے۔ اے ڳالھ اوں وقت دی نسل واسطے تسلیم کرݨ ٻہوں مشکل ہئی لیکن بعد وچ آوݨ والیں نسلیں واسطے اے ہک عام ڳالھ ہئی۔ ایں کیوں تھیدے؟ ایں اس سانگو تھیندے جو ساݙی سمجھ اصل اچ کہیں پراݨے تصور کوں ختم کر تے نویں شکل اچ ٻہوں مشکل نال گھن اندی اے۔ اے بالکل ایویں ہے جیویں کہیں ماڑی کوں ڈھہا تے نویں سروں اْساریا ونڄے۔ 

اساں اے ڄانڑدوں جو لہور کتھاں موجود اے۔ کیونکہ ساݙا پورا تصورِمکاں ساݙے دماغ اچ موجود اے۔ اساں زمین دی پیمائش دے طریقے ڄانڑدوں تے پیمائش دی وجہ کنوں تصورِمکاں ساݙے ذہن اچ نقش تھی ڳئے۔ پراݨے دور اچ لوگ اپݨے قدمیں نال پیمائش کریندے ہن۔ بعد اچ انسان زمین دی پیمائش دے نویں طریقے وی سکھ ڳیا۔ طریقے تاں بدلدے رہ ڳئے لیکن کہیں شہر دا مقام کݙاہوں نئیں بدلیا۔ کیوں جو سارا کجھ زمین تے ہا تے ہر شئے کوں ݙیکھݨ تے پیمائش کرݨ واسطے اساں لَکھیں سالیں تک ایں تصور کوں پروان چڑھایا۔ ایہا وجہ اے جو زمان یا مکان دا کوئی نواں تصور ساݙے واسطے قابلِ قبول کینی۔ اڄ ساکوں پندھ دا پتہ اے جو ملتان کتھاں اے، ملتان کنوںکراچی کتنا پرہے اے، ملتان کنوں بہاولپور کتنا پرہے اے، لہور اچ ریلوے سٹیشن کتھاں اے، ملتان کنوں کیرھے کیرھے شہرݙو بساں چلدئین تے کتنی کتنی دیر اچ پُڄ ویدین  ٖ۔

اساں روز گھروں اْٹھی تے کم کار تے ویندوں، کوئی ریل یا بس پکڑیندوں، ریل دا سٹیشن یا بس دا اݙا روزانہ ہکی جاہ تے موجود ہوندے۔

فرض کرو ایویں نہ ہووے ہا بلکہ تُساں آلی کار اے ساریاں چیزاں، اے ساریاں عمارتاں، سارے شہر، ساریاں سڑکاں، سارے مکان، سارے دفترتے سارے اݙے وی چَلدے ہوون ہا؟ فرض کرو تواݙے گھر ونڄݨ دے بعد تواݙا دفتر ای ٹُر پووے ہا تاں سویرے جیڑھے اْٹھو ہا تاں گھر کتھائیں ہووے ہا تے دفتر کتھائیں ہووے ہا تاں گھروں نکلݨ کنوں پہلے تُساں اے معلوم کرو ہا جو اڄ توݙا دفتر کتھاں تے کیڑھے پاسے ہے۔ اگر ساکوں ملتان ونڄنڑاں ہووے ہا تاں پہلے نقشہ ݙیکھوں ہا جو ملتان اڄ دنیا دے کیڑھے ملک دا حصہ اے تے کتنا پرہے اے۔ ہُݨ زرا غور کرو جو اگر روز ساکوں ایہو مسئلہ ہووے ہا تے ہزاریں سالیں کنوں ہووے ہا تاں ساݙے سوچݨ دا کیا انداز ہووے ہا؟ ساݙا زمانہ کینجھا ہووے ہا؟ ساݙا مکان دا تصور کینجھا ہووے ہا؟    

اے سارا کجھ ساݙے حواس دی وجہ کنوں ہے۔ خاص طور تے ساݙے ݙیکھݨ تے چھووݨ والی حس دی وجہ کنوں ساکوں اپݨے زمانے دا شعور اے۔ اگر اساں ایویں نہ ہوووں ہا تے ساݙے حواس کوئی ٻئی تراویں ہوون ہا تاں زمان و مکان دا تصور وی بالکل مختلف ہووے ہا۔ مثال دے طور تے اگر تُساں ہک الیکٹران جتنا چھوٹے ہووو ہا تاں لاہور دا ریلوے سٹیشن تواݙے واسطے ریلوے سٹیشن ہرگز نہ ہووے ہا۔ فیصل مسجد دیاں کندھیاں تواݙے واسطے کندھیاں نہ ہوون ہا بلکہ اے ساریاں چیزاں تاں ٻہوں باریک ذرات ہوون ہا جیندے درمیان تُساںاُڈدے پھرو ہا تے تواݙے واسطے ناممکن ہووے ہا جو تُساں فیصل مسجد دی کندھی کوں فیصل مسجد دی کندھی سمجھو۔ تواکوں لڳے ہا جو تُساں وی ذرے ہاؤ تے تواݙے آسوں پاسوں ہر چیز ذرات تے مشتمل اے اور اے ذرات مسلسل کنبدے پن تے حرکت کریندے پن اور ولا ولا اپݨیاں جہیں وٹیندے پن اور کوئی مقام اینجھا کینی جیڑھا کہیں ذرے دا مستقل مقام ہووے۔ تُساںݙیکھو ہا جو کوئی ذرہ ہک پاسے ویندا پے تے کوئی ٻیا ذرہ ٻے پاسے ویندا پے۔ خود تواݙے واسطے کوئی مقام مستقل نہ ہووے ہا نہ کوئی وقت ہووے ہا۔ اے ہک عجیب دنیا ہووے ہا جیندے وچ زمان و مکان دا تصور وی عجیب ہووے ہا۔ اتنا عجیب جو اے تصور ساݙی سوچ دی گرفت اچ نہ آوے ہا۔ 

ہُݨ اے فرض کرو جو اگر تُساںٻہوں زیادہ وݙے ہووو ہا مثال دے طور تے ہک سجھ جتنا وݙے۔ ول تواکوں اے کائنات کیویںݙسے ہا؟ اے چندر، سیارے تے تارے تواکوں ہزاراں سال گزریندیں ہوئیں محسوس نا تھیون ہا بلکہ اڄ ہک تارا ڄاوے ہا تے کل ݙوجھا مر ونڄے ہا۔ چندر تے تاریں دا مرݨ تے جیوݨ تواݙا روز دا مشاہدہ ہووے ہا کیونکہ تواݙا وقت تے زمانہ ٻئی ترانہہ دا تھی ونڄے ہا تے روزڄمدے تے مردے تارے تواکوں روز ڄمدے تے مردے انسانیں آلی کار محسوس تھیون ہا۔ 

زمان و مکان دا تصور جیڑھا آئن سٹائن آپڑیں نال گھن آیا ایکوں سمجھݨ وی کجھ ایہو جھاں کم اے جیویں اْتے ذکر تھئے یا وت جیویںہزاریں سالیں توں بݨی ہوئی عمارت کوں ڈھہا تے ہک بالکل نویں عمارت بنڑاوݨ دا کم۔

[نوٹ___اُتے شہریں تے جہیںدے ناں سہولت وسطے تبدیل کر ݙتے گن[

یونان دے دانشوریں اے سوال اُٹھایا ہا جو مٹھا، کَوڑا، سردی تے گرمی کیا ہن۔ ولا ایندا جواب ݙتا جو اے صرف احساس ہن۔  ایندے بعد گلیلیو نے سوال کیتا جو آواز کیا ہے، رنگ، خوشبو تے ذائقہ کیا ہن۔ ایندا جواب خودآپ ݙتا جو اے سارے ساݙے دماغ دے احساس دے سوا کجھ وی نئیں۔  آئن سٹائن نے اے آکھیا جو زمان تے مکان وی رنگ تے خوشبو آلی کار صرف ساݙے دماغ اچ پیدا تھیوݨ والے احساس دا ناں ہن۔ 

## حوالہ
کتاب: کائنات دا سفر ، مصنف : جعفر عباس بزدار ، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان