دُولا دریا

## دِینا ناتھ گاندھی
بھگت لوک میلیاں کُچیلیاں کھݙی دیاں دھوتیاں ٻدھ ، تِلک لا ، کنّاں دیاں مُرکیاں ہلیندے ، دُھوڑ اُݙیندے پُل توں لنگھدے تے پتھریلی لہیاں توں لوݙے کھاندے ، ڈھاندے پوندے دریا دے پتݨ تے آ ٻاہندے ہن ۔ اتھاں پُڄ تے او ڈھولک وَڄیندے ، چھانڄݨاں تے کھڑ تاں کٹیندے تے رَلی مِلی ، بِریک ، کھوکھری ، تکھی پر بے سُری آواز وچ ڳاندے ہن۔

دولا دریا ، اوبِھر … دولا دریا … ٻیڑا کندھی چا لا … او بِھرا ، دولا دریا

بھجن، کیرتن توں ویلھے تھیکراہیں ہک ݙوجھے کوں مبارخیاں ݙیندے ۔ اَٹے لوئے ہوئے نِکے نِکے ݙیویاں وچ گھیئو تے کپاہ دی وَٹ رکھ تے جوت جڳیندے تے انہاں کاغذ دیاں ٻیڑیاں بݨا تے دریا دی چھولیاں دے حوالے کر ݙیندے ۔ وَلا ڈھول تے کھڑ تالاں سنبھال گھندے تے وَت عقیدت نال کیرتن دا مُنڈھ ٻدھیندے۔

او لالاں والا دریا … او بِھرا ، دولادریا … ٻیڑا کندھی چالا … او بھرا دولا دریا … دولا دریا

چرکے راتیں او وَلدے تاں ہیں مخول کریندے ہوئے پُچھدا۔ بھگت سائیں ! دریا کوں ٹھڳ آئے وے؟‘‘۔ ٹولی دا سب توں ’’ٻڈھڑا بھگت ولدی ݙیندا ۔ 

خان سئیں دریا مہاراج دولا (بھولا) ہے ۔ تھولے ’’کیرتن‘‘ نال راضی تھیویندے تے اپݨی ݙراکل چھولیاں کوں اپݨی جھولی وچ کُنج گِھنّدے۔ او آپ بھولے بادشاہ وانگوں کنی کنی چھلو چھل راہندے ۔ بَھلا سوچیجے تاں ، جیکر دریا بادشاہ کوڑّیج وَنڄے تاں کیا تھیوے؟ ۔ پَر لو آ ویسی ۔ وستیاں لُڑھ ویسن ۔ ملتان نگری غرق تھی ویسی۔

ݙوجھا بھگت مُرکیاں ہلیندے ہوئے آہدا ’’ہرے رام، ہرے رام بھگوان سبھ دے جھڳے آباد رکھے ‘‘۔ وَت ابڑغتی ڳالھ بدلیندے ہوئے میں توں پُچھدے ۔ ’’ٹٻری تاں سُکھی اے ناں؟‘‘۔ ’’شکر ہے اللہ پاک دا‘‘ ۔ میں ولدی ݙیندا ۔ ’’چنگا پھلو ڄلو، میاں واحد بخش کوں ساݙا سلام اَکھائے ۔ ’’تے وَت اَدھ میل لمبے پل پار او اَکھیں توں اوڈھر تھی ویندے ۔ ہَر آݙت کوں بھگتیں دیاں کئی ٹولیاں پُل توں لنگھدیاں ۔ دریا دی مَݨ تے جوت جڳیندیاں ، وَلدے ہوئے میݙے گھر آلیں دی خیر ، خیریت پُچھدیاں تے ویندے ہوئے میاں واحد بخش دے ناں سلام چھوڑ ویندیاں ۔میاں واحد بخش میݙے اَبّا سئیں ہَن ۔ اُنہاں دی عُمراں چنانہہ دریا دے پُل دی چوکیداری کریندے لنگھی اے ۔ میں وی اِتھائیں دریا کنارے ڄمیا پلیا ۔ نیڑے وستی دی مَسیت دے مولوی احسان اللہ کوں میں عربی پڑھی تے قرآن شریف دی تلاوت سِکھی تے وَت اُنہاں دی سفارش نال ملتان شہر دے بہترین سکول وچ پڑھݨ ڳیُم ۔ انٹر پاس کریندیاں اِی اللہ دے فضل نال فوج وچ بھرتی تھی ڳیُم ۔ لام تے پَر وچ ونڄ سڳیُم ۔ ایہ ہئی ڳالھ جو لام توں بعد ہک نویکلی جنگ دا نظارہ کیتُم ۔ جیندا میکوں وِسواس وی نہ ہا ۔ پہلوں دیوتا تے خدا آپت وچ بِھڑ ڳئے ۔ مندر مسیتاں نال تے مسیتاں ، مندراں نال بھڑ ڳیاں ۔ پرہلاد پوری تے شاہ شمس دا مزار جیڑھے صدیاں توں مونڈھے نال مونڈھا رَلا تے کھڑے ہَن ۔ انجو اَنج تھی ڳئے ۔ پیراں تے پُجاریاں وچ تُو تُو میں میں تھیوݨ لڳی ۔ اُنہاں دی ݙیکھ ݙیکھی چیلیاں تے مُریداں دا ٹاکرا تھیا ۔ ݙنگوریاں چا او ہک ٻئے کوں پئے ڳئے ۔ ہَر ہلر مہادیو تے اللہ اکبر دے اَسمان چریندے نعرے گونجݨ لڳے تے بھوئیں تے خون دے پرنالے واہوݨ لڳے ۔ 

قرآن شریف تے ویداں دے اینجھے فرمان لدھیج ڳئے ۔ جنہاں دے مطابق بے گناہاں دا خون وہاوݨ ثواب دا کم تھی ڳیا ۔جنّت تے سورگ دے دروازے پر قاتل کیتے کُھل ڳئے ۔چُھریاں کاتیاں تے ݙانگاں دا وپار چمک پیا۔ ہزاراں گھر تباہ تھی ڳئے ۔ سُنڄ بَر گھراں توں رنڈر مُتڑ تریمتیں تے ٻالاں دے مَتام دیاں اَوازاں سُݨیجݨ لڳ پئیاں۔ لاشاں نالیاں وچ سڑݨ ڳلݨ لڳیاں ۔ قتلام دے ایں اندھار وچ اخباراں دھڑا دھڑ وِکݨ لڳیاں ۔ ملتان دے چُدھاروں وستیاں وچوں مظلوم بھڄ کراہیں شاہر دیاں ڳلیاں وچ آن لُکے۔وِسمے ہوئے مشوم وستی واسی جیڑھے اخبار وی نہیں پڑھ سڳدے ہَن ۔ اُنہاں توں پُچھیاویندا ’’تہاکوں کئیں مارے‘‘ او آہدے ’’بِھرا نیں‘‘ ۔ ’’تُساں کیکوں مارے‘‘۔’’ بِھرا کوں‘‘۔

وَت بھاہ لڳی ، دُھوں دُھکیا۔ چُدھاروں اَوازاں آئیاں ’’تئیں کیکوں مارے‘‘ کمزور اَوازاں ، ݙکھی اَوازاں ، رو رو تے اَرداساں کریندے انساناں دیاں اَوازاں ۔ اساں ہَر ڳئے ، ساݙے دیوتا ہَر ڳئے ۔ ساݙے مندر ہر ڳئے ۔ ساکوں ایجھی جاہ بھیج ݙیوو ۔ جتھاں مُلاں دی اذان نہ سُݨیجے، جتھاں خانقاہواں نہ ہوون،جتھاں شاہ شمس دا مزار نہ ہووے ۔ اُنہاں کوں گاݙیاں تے ٹرکاں وچ لݙ کراہیں یا پیدل ٹولیاں وچ مِلٹری دی مدد نال ہندوستان ٹور ݙتا ڳیا ۔پَر معاملہ اُتھاہیں نہ مُکیا ۔ لکھاں مسلمان ہندوستان توں بھج کراہیں پاکستان آ ڳئے تے آندیاں سار اُنہاں پُچھیا ’’اِتھاں کوئی مندر تاں نئیں ، گوردوارہ تاں نئیں؟ ‘‘جیکر ہے تاں اساں اتھاں نئیں رہ سڳدے ۔ ساݙا خُدا ہَر ڳئے ، ساݙیاں مسیتاں ہَر ڳئین ، اَساں ہَرے ہوئے آں‘‘۔

شہر دے نیڑے تیڑے سارے خالی رقبے تنبوآں تے جھوپڑیاں نال بھریج ڳئے ۔ مہاجراں دی اُلردی چھل دریا چنانہہ کوں ہتھ لاوݨ لڳی ۔ آبادی دا ایہ بے تُکا کِھنڈار حکومت سانگے وی وݙی پریشانی ہئی ۔ مہاجراں دے ایں آمیں گامیں وچ کوݨ ڄاݨے کِتلے جاسوس تے بَھن تروڑ ، لُٹ مار کرݨ آلے غدار وی رَلّے ہوون ۔ جیڑھے موقع مِلدیاں سار پُل کوں بَرود نال اُݙا ݙیون۔ تہوں ابّے سئیں دے نال میکوں وی پُل دی ݙیکھ بھال کیتے لا ݙتا ڳیا ۔ دریا دی مݨ تے ہک نوّیں دُنیا اَباد تھی ڳئی ہئی۔ ہک اوپری دُھو دَھا ہئی ۔ کتھائیں تاں اَݨ واہندڑ بھوئیں تے ہَل پئے چلدے ہَن ۔ کتھائیں ٻیڑیاں تے لݙیج کراہیں ایں کنّی دا مال اوں کنّی تے گھدی آندے ہَن ۔ کتھائیں لوکی کھاج کیتے مچھیاں پئے نپیندے ہَن ۔ اُکھڑے ہوئے بے وطن لوک اوپرے ماحول نال سمجھوتہ پئے کریندے ہَن ۔ ویلہ گزرݨ تے سارے ݙکھ تے سارے غم دھوڑ وانگوں لُڑھ ڳئے ۔اُنہاں دے دِلاں وچ جیوݨ دا احساس اُبھردا پیا ہئی ۔ او سُنڄ بَر جاہیں کوں جنت بݨاوݨ وچ رُجھ ڳئے ۔ نِکیاں نِکیاں دُکاناں ،نِکے نِکے مکان تے ڳلیاں ، سکول ، ہسپتال اُسرݨ لڳے ۔ دریا دیاں ݙوہیں کنارے وستیاں اَباد تھی ڳیاں ۔ اَدھ وچ دریا چھلو چھل تِکھاج نال واہندا پیا ہا ۔ اوندیاں چھولیاں وچ تیزی تے ہوڈ ہئی ۔ پَر روح تے بُت دے ایں جھیڑے وچ اَڑے پھسے لوکاں کوں دریا دی آکڑ ݙیکھݨ دی ویلھ کتھاں ہئی ۔ ایں کیتے ہک ݙینہہ اعلیٰ افسراں دی ہک سپیشل ٹرین پُل تے رُکی ۔ وݙے وݙے مسافر گاݙی توں لہہ کراہیں چنگا لحظہ دریا دے پتݨ تے ٹُردے ہوئے چھولیاں کوں ݙیہدے ریہے ۔ اتھلے پاݨی کوں ظاہر کرݨ آلے مِیٹر کوں ݙٹھونیں ۔ تے وَلدا پُل تے آ ڳئے ۔ کݙاہیں انگریزی تے کݙاہیں اُردو وچ تے کݙاہیں محض شارتاں وچ او آپت وچ ڳالھ مہاڑ کریندے ریہے ۔ ساݙی سمجھ وچ جو آیا او بس اِتلا ہائی ۔ محکمہ آبپاشی ڈھیر ذمہ دار ہے۔ ایجھی حالیں دریا تے ہند ٻدھݨا پوسی ۔ پَر ایں کیتے پنج ٻوری سیمنٹ دی لوڑ اے ۔ وزیر خزانہ شئیت ایندی منظوری نہ ݙیوے ۔ ہر حالیں پُل دی حفاظت ضروری اے ۔ ویلے سِر لوکاں کوں خبردار کرݨ تے اَبادی دے پڳال دا وی ترک ہٹ ہونڑیں نال ہووݨا چاہیدے ۔ سپیشل ٹرین وَل ڳئی تے ساکوں وِسواساں تے شک شبوہ وچ پھتھا چھوڑ ڳئی ۔ ݙوجھا اندھاری رات میݙی پریشانی کوں وَدھیندی پئی ہئی ۔ ہک لشکی خوف دی ولھیٹ وچ ہَم ۔ کجھ ایں ونکی دا وسواس جیویں کوئی اَݨ چِتی اافت تُرٹ پووݨ کوں ہے۔ انہاں سوچاں وچ پھتھا ہویا دریا دے کنارے ٹُریا ویندا ہَم ۔ جو کئیں دے پیراں دا کِھسکار سُݨیج پیا ۔ 

میں گھٻرا تے پُچھیا ’’کوݨ ایں؟‘‘ ۔ جیویں پچھیتے ولیُم ۔ کیا ݙیہداں جو بابا سئیں ہتھ وچ لالٹین چا تے میݙو آندے پئین ۔ ابّا سئیں ڈھیر چُپ چپیتے ، مونجھے ماندے سوچاں وچ تار ݙسدے پئے ہَن۔ اساں ݙوہیں چُپ غڑپ اَدھ میل لمبے پُل تے گشت کرݨ لڳیوسے۔ پُل توں میں ݙٹھا ۔ دریا ڈب کھڑبے اژدھا وانگوں اپݨے شکار دی ڳول وچ منہ پاڑ تے بھڄدا ویندا ہا تے اوندیں ݙوہیں کنارے تے خلق خدا ہر وپرے توں بے فکری دُنیا جہان توں بے نیاز نِندراں پئی منڑیندی ہئی ۔ ابّا سئیں دے نال سوچاں وچ ٻݙیا میں چُپ چپاتا ٹُردا ویندا ہَم۔ جو میݙے دِل دی ڳالھ کوں سمجھ کراہیں او ٻول پئے ۔ قدرت دی کھیݙ اے ، مولا دے رنگ نرالے ہن‘‘۔ ’’میں تہاݙای مطلب تئیں نئیں سمجھیا‘‘ ۔ میں آکھیا ۔ ابّا سئیں ٹھڈا ساہ بھریا تے آکھیونیں ’’کجھ ݙینہاں تُوں دریا دا مزاج وِڳڑیا ہوئیا اے ۔ ایندی چھلاں وچ شرارت اے ۔ ایندے وہند وچ کاوڑ اے ۔ ایندی اَواز وچ ہک ہندی شہنہہ دی اَواز اے ۔ جیڑھا شکار کوں ݙیکھ تے پنجرہ تروڑݨ کیتے زور پیا لیندا ہوئے ۔ ڳالھ کریندے کریندے اچݨ چیت او چُپ کر ڳئے ۔ پَر میݙی دناوت وچ ݙراکلے جھانور بھووݨ لڳے ۔ تاں وَت ݙسکاریاں میݙا دھیان تروڑیا۔ ’’ابّا سئیں ! تُساں روندے پئے وے؟‘‘ ۔ میݙی ڳالھ کوں جیویں اُنہاں سُݨیا نہ ہووے رات دے اندھارے کوں جیویں او آہدے پئے ہوون۔ ’’دریا دے کنارے ݙوہیں پاسے ایہ ککھاں کانیاں دیاں نِکیاں نِکیاں جُھپڑیاں ککھاں وانگوں لُڑھ ویسن ۔ لوکی کملیاں وانگوں بھڄسَن پَر چھولیاں چُدھاروں ویڑھ گھنسن۔ اللہ سائیاں اپݨے بندیاں تے رحم کر‘‘۔ ’’ایویں گھٻراوݨ نال کیا تھیسی ابّا سئیں؟ ‘‘ ۔ میں ترسّلا ݙیند ہوئے آکھیا ۔ ’’وَت ایہ وی تاں تھی سڳدے جو تہاکوں وہم پوندا پیا ہووے‘‘ ۔ ’’کاش ایویں تھی سڳدا ۔ میں اپݨی اَکھیّاں کوں کیویں کُوڑا کراں ، میں ایں دریا دے نال حیاتی دے چالھی سال لنگھائے ہن ۔ ایندیاں چھولیاں دے انداز میݙے ݙٹھے بھالے ہن ۔ میں انہاں دے ہک ہک پاسہ پتریجݨ کوں ڄاݨداں‘‘۔ایں ڳالھ دا میݙے کول کوئی جواب نہ ہا ۔ بے وسائی وچ میں پُل تلے واہندی تِکھی چھولیاں دو ݙٹھا۔ ہک اَݨ سونہی وحشت نال میݙے پیر لوݙے کھاوݨ لڳے ۔ ابّا سئیں سِر نوّا ݙونگھی سوچ وچ ٻݙے چُپ چپیتے ٹُردے آندے ہَن ۔ انہاں نال ٹُردے ہوئے میں فضا وچ ہک چِھکی جیہاں اثر محسوس کیتا ۔ جیویں اُنہاں دے ٻڈھڑے لِسے بُت وچ دریا دی چَھل توں وَدھ ہک چُپ چپیتی چھل جئی اُٹھدی پئی ہووے۔

جیویں اُنہاں دی روح وچ جِھکائیاں وچ ہک چِھک دُھرو جئی تھیندی پئی ہووے ۔میں ڳچی کوں جھٹکا ݙے تے ایں احساس توں لڑ چُھڑاوݨ دی کوشت کیتی ۔ پَر او احساس میݙے دِل تے روح تے سوار ریہا ۔ ’’نئیں ایہ اصلوں نہ تھیسی کݙاہیں نہ تھیسی‘‘۔ ابّا سئیں آپوں آپ بُڑ بُڑ پئے کریندے ہَن ۔ ’’کیا تھئے ابّا سئیں‘‘ ۔ میں پُچھیا ۔ ’’کجھ نئیں پُتر!‘‘ ۔ وَت ہک ارادے نال ٻولے ونڄ پُتر ہُݨیں ایں ویلے مولوی احسان اللہ کول ونڄ تے میݙا اسلام ݙے تے او جیڑھے حالیں ہوون اُنہاں کوں گھن آ ۔ میݙا آکھیں سݙیندے پئین ۔ ٻہوں ضروری کم اے ۔ ایہ آکھ تے ابّے سئیں لالٹین چاتی تے کئیں ٻئے پاسے ٹُر پئے ۔ میں وی ریفل سنبھالی تے تاریں دے سوجھلے وچ پتھریں دی ریڑھ تل توں ڈھاندا پوندا مولوی سئیں دے گھر ونڄ پُڄم۔ابّا سئیں دا سنیہا مِلدے اِی اُنہاں تسبیح ہتھ وچ گھدی تے میݙے نال ٹُر پئے ۔ راہ وچ ساݙی کوئی ڳالھ مہاڑ نہ تھئی۔ پُل پار کر تے اساں کیبن دے دروازے تئیں پُڄے ہاسے جو اَجھک تے رہ ڳئے ۔ ابّا سئیں دا سارا حُلیہ بدلیا ہویا ہئی ۔ کِراڑیں وانگ دھوتی ٻدھی ہوئی ہئی ۔ مَتھے تے لمبا جیہاں تِلک لا ہتھ وچ ݙیوے وی تھالی گھدی کھڑے ہَن ۔ ابّا سئیں دا ایہ سوانگ ݙیکھ کراہیں میں نفرت نال کنبݨ لڳا ۔ میں کولوی احسان اللہ دو ݙٹھا۔ پَر او وی چُپ کھڑے ہَن ۔ اُنہاں کوں چُپ کراہیں میں وی لب نہ چُولے ۔ پَر جݙاں او ݙوہیں اَڳتیں وَدھے تاں میں توں نہ ریہا ڳیا ۔ ’’ایہ کفر ہے بابا سئیں‘‘ ۔ میں کوڑّیل تھی آکھیا ۔ میݙی ڳالھ کوں جیویں کئیں سُݨیا وی نہ ہووے ۔ ابّا سئیں ݙیویاں دی تھالی ہتھ وچ گھن تے اَڳتے ٹُردے پئے ہَن ۔ اُنہاں دے پِچھوں مولوی احسان اللہ تسبیح دے داݨے پھریندے ٹُردے ویندے ہَن ۔ میں کنبدے ہوئے مولوی صاحب توں پُچھیا ’’تُساں ݙسائو ایہ کفر نئیں تے کیا ہے؟‘‘ ۔ ’’ہے تاں سہی‘‘ مولوی صاحب فتویٰ ݙتا ۔ پَر ۔ وَت ایہ ݙیوے ٹیوے کیا؟ کفر ہر حال وچ کفر ہے‘‘ ۔ میں جوش وچ آکھیا ۔ مولوی صاحب کجھ نہ ٻولے ۔ چُپ چَپاتے ابّا سئیں دے پِچھوں ٹُردے ریہے ۔ اُنہاں دی چُپ میݙے ذہن کوں اینجھا جھٹکا ݙتا ۔ جو ہوش ونڄیج ڳئے ۔ ڄاݨے کِتلی دیر میں اُتھاہیں کھڑ ا ریہم تے وَت میکوں کِرتن دی اَواز جگایا تے میں ریفل چا مَݨ دو بھڄم۔ اُتھاں ونڄ تے ݙٹھم ۔ اَبّا سئیں ݙیویاں دے بمان دریا وچ لوڑھ تے تاڑیاں مار مار ڳاندے پئے ہن۔

دولا دریا … او بھرا … دولا دریا … ٻیڑا کندھی چالا … او بھرا … دولادریا

مولوی احسان اللہ وی لب چُولے ۔ او وی پتلی بے سُری بے تابی ، بلغمی اَواز وچ ڳاوݨ لڳے ۔ دولا دریا او بِھرا … اوہا عقیدت تے خُشی دا نُور جیڑھا کیرتن ویلے ٻڈھڑے بھگتاں دے منہ متھے تے ݙسدا ہا ۔ مولوی صاحب دے چہرے تے وی ہا۔ ابّا سئیں دی ساری مونجھ لہہ ڳئی ہئی ۔ ہک پیار دی دید اُنہاں میݙو وی بھنوائی ۔ جیڑھی ٻلپݨ وچ رُس ونڄݨ تے میکوں مِلدی ہئی ۔ ربّ ڄاݨے کیوں ریفل تے میݙی پکڑ ڈِھلی پئے ڳئی تے میں وی اُنہاں دے کول ٻہہ تے تاڑیاں مار مار تے ڳاوݨ لڳا۔

او لالݨ ، دولا دریا ، او بِھرا … ٻیڑا کندھی چالا ، لالاں والا دولا دریا … او بھرا … دولا دریا ۔

## حوالہ
کتاب: تھل دولا دریا، مصنف: تنویر شاہد محمد زئی، چھاپہ خانہ:جھوک پرنٹرز ملتان