ڈاکٹر مہر عبدالحق: لسانی تے ادبی مہاندرا

کینکوں پتہ ہا جو پہلی جون1915ء کوں لیہ وچ اَکھ کھولݨ والا عبدالحق علمی ، ادبی تے تحقیقی کم نال ڳانڈھا رکھݨ دی وجہ توں آپݨی حیاتی دے چھیکڑی سال وچ دھرتی دے سبھ توں وݙے اعزاز ’’تمغہ حسنِ کارکردگی‘‘ دی خوشخبری سُݨ کے دنیا توں جھوک لݙیسی۔ ایہ حقیقت ہے جو دنیا فنا دی جھوک ہووݨ دی وجہ توں جیوݨ دا اَنت نکھیڑے دے بغیر کجھ نئیں۔ پر سیاݨے اے وی آکھ ڳئین جو ’’لکھ مرن لکھ پال نہ مرن‘‘ کیوں جو انھیں دا نقصان برداشت کرݨ ٻہوں اوکھا ہوندے۔ 1995ء دے شروع شروع وچ سرائیکی زبان تے ادب کوں رَت ݙے کے پالݨ والے ڈاکٹر مہر عبدالحق رضا تھئے تاں ایویں لڳدا ہا جو سرائیکی ادبی دنیا وچ ہک بندے دا گھاٹا نئیں آیا بلکہ ہک دور مُک ڳئے جیندا نقصان پورا کرݨ کہیں دے وَس دا روڳ نئیں ۔ افسوس ایں ڳالھ دا وی ضرور ہے جو 14اگست 1994ء کوں ادب دے حوالے نال ملݨ والے ’’حسن کارکردگی ایوارڈ‘‘ دی خبر تاں اُنھاں تائیں اَپڑ ڳئی پر 23مارچ 1995ء کوں اے ایوارڈوصول کرݨ دا ویلھا آیاتاں اوں توں پہلے او ہمیش ہمیش دی نندر ونڑنج چکے ہن۔

ڈاکٹر مہر عبدالحق دے تعلیمی تے ادبی کم دو دید بھنوائی ونڄے تاں احساس تھیندے جو مذہب ، تاریخ ، لسانیات تے ترجمہ اُنھیں دے خاص موضوع ریہن۔ قرانی تعلیمات دے حوالے نال 1986ء وچ وزارت تعلیم نیشنل بک کونسل توں پنجاہ ہزار دا انعام گھنݨ والی لکھت "Educational Philosophy of the Holy Quran" تے ’’یہ ایک سجدہ‘‘ تاریخ دے سلسلے وچ "The Soomras"تے ’’ملتان کے بادشاہ،گورنر اور حملہ آور‘‘ ، وسیب دی مذہبی ، تاریخی تے ثقافتی روایت بارے ’’ہندو صنمیات‘‘ تے ترجمہ دی روایت کوں نبھیندیں ہوئیں موسیٰ پاک شہیدؒ دے ترجمے ’’تیسیرالشاغلین‘‘ جھیاں کتاباں جتھاں چھپ کے سامݨے آئن اتھاں سرائیکی زبان تے ادب دے ودھارے کیتے ڈاکٹر مہر عبدالحق دیاں لکھتاں ایں زبان کوں دنیا وچ سنڄݨواوݨ تے سنڄاپوں مقام ݙیواوݨ وچ اہم کردار ادا کیتے ۔ سرائیکی ادب دے ودھارے سانگے 1974ء وچ قائم تھیوݨ والا ادارہ سرائیکی ادبی بورڈ ملتان ڈاکٹر مہر عبدالحق دیں ذاتی کوششیں دا نتیجہ ہا ۔ ایہا وجہ ہے جو اُنھیں دیاں سرائیکی بارے اکثر کتاباں ایں بورڈ دی اشاعت دے طور تیں سامݨے آئن ۔ سرائیکی ادب دے حوالے نال اسلامی ادب ، لسانیات ، فریدیات ، تاریخ تے ثقافت ، ترجمہ تے شاعری دے موضوع سامݨے رکھ کے اُنھیں دیں لکھتیں دا جائزہ گھدا ونڄ سڳدے۔

## اسلامی ادب:
سرائیکی دے اسلامی ادب دو دید بھنوائی ونڄے تاں ڈاکٹر مہر عبدالحق آپݨا وکھرا مقام رکھدن ۔ قرآن مجید دا سرائیکی ترجمہ انھیں دا اہم کارنامہ ہے ۔ پاکستان ہجرہ کونسل اسلام آباد دے اشاعتی پروگرام دے تحت سرائیکی ادبی بورڈ ملتان توں شائع تھیوݨ والا اے ترجمہ آسان ، سادہ تے محاورہ زبان وچ کیتا ڳئے تاں جو مطلب سمجھ آ سڳے ۔ حکومت پاکستان دی طرفوں پندھرویں صدی ہجری دا صدارتی ایوارڈ (25000/-روپے) وی ایں سلسلے وچ دان تھیا ۔ مکمل قرآن دے ترجمے دے نال نال سورۃ فاتحہ دی تفسیر دی کتاب ’’الحمد للہ‘‘ وی ہک معتبر حوالہ ہے۔

سیرۃ النبیؐ دے سلسلے دی کتاب ’’کونین دا والیٔؐ‘‘ ڈاکٹر مہر عبدالحق دی اسلام دوستی تے اسلامی تاریخ نال ڳانڈھے کوں واضح کریندی ہے۔

## لسانیات:
ڈاکٹر مہر عبدالحق دا ڈاکٹریٹ دا مقالہ ’’ملتانی زبان اور اس کا اُردو سے تعلق‘‘ سرائیکی لسانیات دے طالب علمیں کیتے حوالے دا کم ݙیندے ۔ اُردو اکادمی بہاول پور دی طرفوں ’’ملتانی زبان اور اس کااُردو سے تعلق‘‘ کوں شائع کیتا ڳیا تاں ایں کتاب دی اہمیت دی وجہ توں اشاعت دے ݙو سال بعد 1969ء وچ رائٹرز گلڈ دی طرفوں دائو د ادبی انعام (2500/-روپے) دان کیتا ڳیا۔

’’سرائیکی اور اس کی ہمسایہ علاقائی زبانیں‘‘وچ سرائیکی دا ݙوجھیں پاکستانی زبانیں نال ڳانڈھے دی وضاحت کیتی ڳئی ہے ۔ جیندے وچ زبانیں دی سُنڄاݨ گرائمر دے اصولیں دے مطابق واضح کرݨ بارے وضاحت شامل ہے ۔ ایں سلسلے دی ہک ٻئی کتاب ’’سرائیکی دے قاعدے قانون‘‘ وچ محض سرائیکی زبان دی گرائمر تیں زور ݙتا ڳئے۔

لسانیات دے موضوع دی مطابقت نال ’’سرائیکی دیاں مزید لسانی تحقیقاں‘‘ ہک اہم کتاب ہے ۔ جیندے وچ تحقیقی مضمونیں کوں شامل کیتا ڳئے ۔ ایں کتاب کوں اکادمی ادبیات پاکستان اسلام آباد دی طرفوں ’’خواجہ فرید ایوارڈ‘‘ (20000/-روپے) ملݨ دا اعزاز وی حاصل ہے۔

## فریدیات:
حضرت خواجہ غلام فریدؒ دا کلام آپݨی نویکلی سُنڄاݨ رکھدے ۔ خواجہ فریدؒ دیں سرائیکی کافیں کوں 1943ء وچ مولوی عزیز الرحمن ردیف دی ترتیب نال مرتب کیتا تاں ایہا ترتیب ہر دیوان دا حصہ بݨی ۔ ڈاکٹرمہر عبدالحق تحقیق کرݨ والیں دی ضرورت کوں پورا کرݨ سانگے پیغام تے موضوع دی مناسبت نال ترتیب ݙے کے ’’پیامِ فرید‘‘ دے ناںنال ایں کلام کوں سامݨے گھن آوݨ دا اوکھا کم پورا کر ݙکھائے ۔ سرائیکی کلام دا اُردو ترجمہ تے نال نال اوکھے لفظیں دے معنے وی ’’پیامِ فرید‘‘ دا حصہ ہن ۔ ایں کتاب دے شائع تھیوݨ توں پہلے خواجہ فریدؒ دے کلام وچ ورتیے ڳئے لفظاں دے معنے ’’لغاتِ فریدی‘‘ دے عنوان نال اُنھیں دی سامݨے آوݨ والی کتاب وچ وی شائع تھی چکے ہن ۔’’لغاتِ فریدی‘‘ سرائیکی مجلس بہاول پور دی اشاعت دے طور تیں سامݨے آئی۔

خواجہ غلام فریدؒ دے کلام دے بارے اُردو وچ لکھیے ڳئے مضمونیں دا مجموعہ ’’فرد فرید‘‘ فریدیات دے سلسلے دی اہم سوکھڑی ہے ۔ ایں موضوع بارے ڈاکٹر مہر عبدالحق دی انگریزی کتاب "The vision of Khawaja Farid"  سرائیکی ادبی بورڈ ملتان دی طرفوں ڈاکٹر طاہر تونسوی دے دور دی اشاعت دے طور تیں سامݨے آ چکی ہے۔

تاریخ تے ثقافت:

ڈاکٹر مہر عبدالحق دی سرائیکی ادبی سلسلے دی سب توں پہلی کتاب ’’سرائیکی لوک گیت‘‘ ہے ۔ بزم ثقافت ملتان توں شائع تھیوݨ والی ایں کتاب وچ لوک ادب دے تاریخی تے ثقافتی موضوع تیں تھیوݨ والا اے تحقیقی کم ایں ڳالھوں وی وکھری سُنڄاݨ رکھدے جو سرائیکی زبان کوں سرائیکی دے ناں نال سُنڄݨواوݨ کیتے اینکوں مُنڈھلی کوشش آکھیا ونڄ سڳدے۔

حضرت حافظ جمالؒ ملتانی دی حیاتی دے حال حویلے دے متعلق سرائیکی وچ لکھی ڳئی کتاب ’’نور جمال‘‘ تاریخ کوں پاند ݙیوݨ دا کم ݙیندی ہے ۔ ایں کتاب وچ حافظ جمالؒ دی شاعری ’’چرخہ نامہ‘‘ کوں وی شامل کیتا ڳئے۔

پنجابی ادبی بورڈ لاہور دی طرفوں ’’ملتان‘‘ دے عنوان نال ملتان دی تاریخ تے ثقافت کوں سامݨے گھن آوݨ دی کوشش کیتی ڳئی ہے ۔

لوک ورثہ اسلام آباد دی طرفوں ڈاکٹر مہر عبدالحق دی کتاب ’’تھل‘‘ وچ تھل دے تہذیبی پندھ کوں نشابر کرݨ دی بھرویں کوشش شامل ہے جیندے وچ تھل دی تاریخ ، جغرافیہ تے ثقافت کوں وݙے سوہݨپ نال پیش کیتا ڳئے۔

## ترجمہ:
عربی تے فارسی توں سرائیکی وچ کیتے منظوم ترجمیں دے سلسلے وچ ڈاکٹر مہر عبدالحق دا ناں سرائیکی دے ادبی حلقیں وچ خاص طور تیں سُنڄاتا ویندے ۔ علامہ بوصیری دے مشہور ’’قصیدہ بُردہ‘‘ کوں عربی توں چار زبانیں وچ ترجمہ کرݨ دا سہرا ڈاکٹر مہر عبدالحق دے سر ہے ۔ اے ترجمہ سرائیکی ، اُردو تے فارسی وچ تاں منظوم طور تیں کیتا ڳئے اَتے انگریزی وچ ایندا نثری ترجمہ کرکے پیش کیتونے ۔ اے چارے ترجمے پی ٹی وی دے کئی مذہبی پروگرامیں وچ وی نشر تھیندے رہ ویندن۔

’’رُباعیات عمرخیام‘‘ دا منظوم سرائیکی ترجمہ’’مئے گلفام‘‘ دے عنوان نال خانہ فرہنگ ایران دے مالی تعاون نال شائع تھئے ۔ اے ترجمہ سرائیکی ݙوہڑے دی بحر وچ کیتا ڳیا کامیاب تجزیہ ہے۔

علامہ اقبال دے ’’جاوید نامہ‘‘ دا سرائیکی ترجمہ علامہ اقبال دی آپݨی بحر وچ کیتا ڳئے اے ترجمہ ریڈیو پاکستان ملتان دی طرفوں تمثیل دی شکل وچ 15قسطاں وچ نشر تھئے۔

## شاعری:
اوئیں تاں ڈاکٹر مہر عبدالحق کوں سرائیکی نثر دے حوالے نال سُنڄاتا ویندے۔ پر سرائیکی دے منظوم ترجمیں دے علاوہ اُنھاں دی تخلیقی شاعری وی سامݨے آچکی ہے ۔ سرائیکی ادبی مجلس ملتان دی طرفوں اُمید ملتانی ’ خادم ملک ملتانی تے فرحت ملتانی دی مرتب کیتی کتاب ’’مینگھ ملہار‘‘ وچ ایں تنظیم دی طرفوں تھیوݨ والے طرحی مشاعریں وچ شامل کلام پیش کیتا ڳئے ۔ ایں کتاب وچ 1972ء دے مشاعرے بارے سب توں پہلی طرحی غزل ڈاکٹر مہر عبدالحق دی ہے جیندے ݙو شعر کجھ ایں طرحاں ہن:

ہُݨ وقت دی واڳ تے ہتھ رکھ ݙے

رہبر توں آس لہا ٻیٹھاں

آباد رہن اے گل گلشن

اِتھ بُھل چُل جھٹ ہک آ ٻیٹھا

تھل دے وسبے دی وکھری سُنڄاݨ کراوݨ سانگے اِتھوں دی ثقافت دے بارے جدید کافی دے رنگ دیاں نظماں ڈاکٹر مہر عبدالحق دی کتاب ’’لالڑیاں‘‘ وچ پیش ہن ۔ جیندا اندازہ کجھ ایں طرحاں دا ہے:

جبھ تے ڈھڈھ چٹخارے گھندے

شرموں جُھکدی اَکھ

تھل تے عشق ، بدن تے روح ہن

تھی نھیں سڳدے وکھ

جکھڑ جھولے گُھلدے رہون

چنڑگی ویسی بکھ

صدیاں موت کوں چکھدا رہ ڳئیں

ہُݨ حیاتی چکھ

تیݙیاں ماکھیاں چٹ کر ویندن

زرداراں دے مکھ

حِرص ہَوَس نہ آوِن نیڑے

تیݙا ککھ وی لکھ

للّی لال ہشیار کریندا

رب دی ہووِس رکھ

## حوالہ
لکھّت ویورا، ڈاکٹرحمیداُلفت ملغاݨی ،چھاپہ خانہ: جھوک پرنٹرز ملتان