ریشمی رومال آلے

پیارے وطن ءِ چ اج اساں آزادی نال ساہ گھندے پئے ہیں ا ے آزادی ساکوں کہیں پلیٹ ءِ چ رکھ کے نی ڈتی۔ بلکہ ایں آزادی کیتے ساڈے وݙیں سخت جدوجہد کیتی۔ جلا وطنی تے قید بند دیاں مصیبتاں برداش کیتیاں تے انگریز اقتدار توں نجات پاون کیتے انہاں کوں لہو ردے دریا لنگھنے پئے لہٰذا اے سوچ یا نظریہ غلط اے جو کہیں لیڈر یا شخص کوں گرفتار کیتے بغیر مُلخ آزاد گھدا ۔تحریک آزادی دے انہاں ہیروز اچوں حضرت مولانا عبیداللہ سندھی دا ناں وی ہے۔

مولانا عبیداللہ سندھیؒ سیالکوٹ دے ہک سکھ گھرانے ءِ چ جمئے ماء ٻولی پنجابی ہئی۔ نیڑے دے رشتے دار جام پور ضلع دیرہ غازی خان ءِ چ راہندے ہن اجٖݨ نشوم بال ہن جو ماء دے نال جام پور آئے اتھوں دا ماحول انہاں کوں ݙاڈھا بھاݨاں۔ سرائیکی وسیب دی اعلیٰ تہذیب، مٹھی سرائیکی زبان ‘ میل جول دی عاجزی تے انساناں دے نال انساناں دی ہمدردی ‘ مونجھ ملال دے جذبیاں نال ہک ٻے توں صدقے گھولے تھیوݨ دی عادت انہاںکوں بہوں متاثر کیتا تے سکھ مذہب تے پنجابی کلچر جیرھا اوں ویلے سکھ ڈاکواں تے سکھ لٹیریاں دے نرغے وچ آیا ہویا ہا ، توں انہاں دی طبیعت اُکتا گئی تے آپ اسلام توں متاثر تھی کراہیں مسلمان تھی گئے ۔۔ انہاں دا اسلامی ناں عبیداللہ رکھیا گیا۔ سیالکوٹ توںبھڄ تے جام پور دی دینی درسگاہ وچ طالب علم دی حیثیت نال داخل تھی گئے۔ سندھ وچ بھرچونڈی شریف تے سرائیکی وسیب وچ دین پور شریف ( خان پور) مسلماناں دے دینی‘ سیاسی تے روحانی مرکزاں دے طور تے کم کریندے پے ہن لہٰذا حصول علم دے بعد آپ پہلے بھرچونڈی نال وابستہ تھئے تے اُتھاہوں عبیداللہ توں مولانا عبیداللہ سندھی تھی گئے۔ ایندے بعد بھرچونڈی شریف دی ڈوجھی شاخ دین پور منتقل تھی ڳئے ۔ دین پور شریف جیرھا پہلے ای دین دا بہوں وڈا مرکز ہا اینکوں ہُݨ تحریک آزادی دا عالمی مرکز بنا ڈتا۔

خان پور دا قصبہ دین پور شریف دریائے سندھ دے مَݨ کجھ فاصلے تے واقع ہے جیکر تاریخ کھول تے پڑھی ونجے تاں اے خطہ ہزاراں سالاں توں حریت پسنداں دا مرکز ریہے۔ تریخی طور تے ملتان ‘ اوچ تے دریائے سندھ دی پٹی دے لوکاں دا حملہ آوراں دے خلاف ہمیش زبردست کردار ریہے۔ سرائیکی وسیب زرخیز ہوون دے نال نال پہلے ڈینھ توں مردم خیز وی ریہے۔ سرائیکی وسیب دے حریت پسند شروع توں حملہ آوراں دا مقابلہ کریندے آندئن۔ سرائیکی خطہ ڈو ہزار سال قبل مسیح توں گھن کے اج تائیں حملہ آوراں دی وکیڑ وچ ہے۔ تاریخ گواہ ہے جو اقوام عالم دے کٹیرے تے ڈاکو گروہ کئی سو سالاں تک خطہ سرائیکستان تے ایندے مرکزی شہر ملتان تے حملہ آور تھیندے ریہے۔ لُٹ مار تے قتل و غارت کریندے ریہے۔ 1200 ق م آریا حملہ آوراں نے پنج صدیاں توں خطہ سرائیکستان کوں برباد کیتی رکھیا۔ 517 ق م توں گھن کے 337 قبل مسیح دارا اول تے ملتان دے علاقیاں تے قبضہ کر کے اینکوں اپنی ویہویں سلطنت قرار ڈے ڈتا تے اتھوں ایران کوں ڈاہ ہزار اٹھ سو کلو گرام سونا بطور خراج ڈیندے ریہے۔ تے 190 سال تک پشت درپشت خرا ج ملتان توں ونجن دی اے صورت برقرار رہی۔ اتھوں حریت پسندا ں نے کئی صدیاں دی جدوجہد دے بعد انہاں لٹیریاں توں جان چھڑائی تاں 323 ق م وچ سکندر اعظم پوری دنیا فتح کریندا ہویا بیت الذاہب (سونے دے گھر) سرائیکی علاقے وچ آ وڑیا۔ اتھوں دے بہادر حریت پسنداں سکندر اعظم تے ایندی فوجاں دا بے جگری نال مقابلہ کیتا تے اینکوں شکست ڈتی تے پھٹوری حالت ءِ چ واپس بھیج ڈتا جتھاں او زیادہ پھٹوری ہوون پاروں مر گیا۔ بعد وچ عرب افغانستان تے خدا جانے کتھوں کتھوں توں حملہ آور تھیندے ریہے تے لُٹ مار کریندے ریہے پر سرائیکی قوم سارے ڈاکو حملہ آوریں دا مقابلہ کیتا۔ 2 جون 1818ء کوں قلعہ ملتان تے کفر تے اسلام دی جنگ تھئی سرائیکی دھرتی دے عظیم ہیرو والئی ملتان نواب مظفر خان شہیدؒ نے کافر جرنیل رنجیت سنگھ نال تاریخ ساز جنگ لڑی تے اپنی فوج دے نال نال اپنے پنج پتراں تے ہک دھی سودھے شہید تھی گئے۔ پر رنجیت سنگھ دی ہزاراں پیشکشاں دے باوجود ہتھیار نہ سٹئے تے واقعہ کربلا دی یاد تازہ کریندے ہوئے رسمِ شبیری ادا کر ڈتی ایں طرح عظیم سرائیکی شاعر حضرت خواجہ غلام فرید‘ مسلم لیگ دے قیام توں کئی سال سال پہلے ’’اپنی نگری آپ وسا توں پٹ انگریزی تھانے‘‘ دا درس حریت ڈے کے تاریخ وچ امر تھی گئے ‘ عظیم حریت پسند مولانا عبیداللہ سندھی انگریز دے خلاف عالمی تحریک آزادی (ریشمی رومال) دی قیادت کر کے عالمگیر شہریت حاصل کیتی۔ عرض کرن دا مقصد اے ہے جو سرائیکی وسیب دی مٹی دا خمیر آزادی تے حریت دے جذبیاں توں اُٹھیے تے اتھوں دے مشاہیر دے کارنامے سونے دی مَس نال لکھݨ دے قابل اِن۔ذکر تھیندا پیا ہا حضرت مولانا عبیداللہ سندھیؒ دا تاریخی طور تے مولانا عبیداللہ سندھی ہک بندے دا ناں نی بلکہ ہک تاریخ دا ناں ہے تے حریت دی ہک ٻہوں وݙی تحریک دا ناں ہے۔ او بہوں وڈے سکالر ہوون دے نال نال بہوں وڈے لیڈر وی ہن۔ انہاں پوری زندگی انگریز استعمار، ملوایت‘ تعصب تے تنگ نظری دے خلاف جدوجہد کیتی۔ تحریک آزادی کیتے انہاں مشہور زمانہ ’’ریشمی رومال تحریک‘‘ شروع کیتی تے پورے ہندوستان وچ انگریز دے خلاف نفرت دا جال وچھا ڈتا۔ مسلم لیگ دے قیام توں پہلے انگریز دے خلاف جدوجہد کرن آلے سارے ہندوستانیاں دی سانجھی جماعت آل انڈیا کانگریس دے صدر دی حیثیت نال تحریک آزادی کوں اتنا منظم تے مربوط کیتا جو نہ صرف ہندوستان بلکہ برطانیہ وچ بیٹھے ہوئے انگریزاں دیاں نندراں حرام تھی گیاں۔ ایں دوران آپ تے آپ دے ساتھیاں تے حد توں زیادہ ظلم کیتا گیا۔پر آپ طاقت تے جرات دا پہاڑ ثابت تھئے۔ انگریزاں نے اپنی طرفوں کیتے گئے ظلم ‘ زیادتی دی ساری کاروائیاں توں تنگ آ کے مولانا عبیداللہ سندھی کوں جلا وطن کر ڈتا۔

جلا وطنی دے دوران  انہائیں افغانستان دا سیاسی تعلق برطانیہ توں ختم کرا تے سوویت یونین نال کرا ڈتا۔ تاریخ ایں گالھ دی گواہ ہے جو 1920ء وچ مولانا عبیداللہ سندھی دی تحریک تے افغانستان دے امیر امان اللہ خان تے سوویت یونین نال دوستی دا معاہدہ کر گھدا۔انہائیں ہندوستان دی انگریز سرکار کوں منن توں انکار کر ڈتا۔ تے سب توں ودھ اے جو برطانیہ دی سخت مخالفت دے باوجود افغانستان دی حکومت نے اعلان کیتا جو اساں ہندوستان وچ انگریزاں دے قبضے کوں تسلیم نی کریندے تے جلا وطن حکومت دے فرمانروا مولانا عبیداللہ سندھی کوں ہندوستان دا اصل وارث تے تختِ نشین سمجھدوں۔ جلا وطنی دے دوران مولانا عبیداللہ سندھی نے روس‘ اٹلی‘ ترکی وچ انگریزاں دے خلاف جدوجہد کیتی تے پوری دنیا وچ انگریزاں دے خلاف نفرت دا طوفان کھڑا کر ڈتا تے اپنی عظیم جدوجہد نال انگریزاں کوں حکومت چھوڑن تے مجبور کر ڈتا۔

25 سالہ جلا وطنی دے دوران آپ حجاز مقدس وی گئے مکہ مکرمہ وچ بیت اللہ تے مدینہ وچ روضہ رسولؐ تے حاضری ڈتی واپسی تے آپ 1939ء وچ بذریعہ بحری جہاز کراچی بندرگاہ پجے تاں آپ دے استقبال کیتے آزادی دے پروانے سینکڑیاں دی تعداد وچ موجود ہن کراچی کارپوریشن دی طرفوں استقبالیہ تقریب منعقد تھئی ‘ سپاسنامے دے جواب وچ آپ نے جیرھا خطاب فرمایا او تاریخ دا حصہ ہے انہاں آکھیا:

’’میں اندھاری رات دا چراغ ہاں، سویل تئیں وسم ویساں۔پر مرن توں پہلے تساکوں ڈسݨ چہنداں جو انگریز بہوں مکار ہے او ہن اتھوں بھجدا پے پر بھجݨ توں پہلے او ایں خطے کوں ایں طرح ونڈ ویسی جو تُساں ہمیش ہک بئے نال لڑدے مردے راہسو۔ ایندی سازش ہوسی جو بنگال کوں ڈو حصیاں ءِ چ ونڈ ڈیوے ‘ پنجاب‘ سندھ ‘ پشتون علاقے تے بلوچ علاقیاں کو ڈو ۔ ݙو حصیاں وچ ونڈ ڈیوے تساں لوک مذہب دی ونڈ دے ناں تے ایندی مکاری وچ نہ آواہے امریکہ تے سوویت یونین دی طرح ہندوستان دی خود مختار ریاستاں مذہب دی بنیاد تے نی ، ثقافت دی بنیاد تے قائم کراؤ۔ ہندوستان دے لوکو! انگریزاں دی مکاری تے چالاکی توں بچ کے راہوو۔ انقلابی بنو۔ انقلابی… طوفان نوح آیا ہوئے‘ … کالیاں گھنگھور گھٹاواں اُٹھیاں پِن… جھڑ گجکن کوں تیار ہے… وقت تے وقت دی رفتار کوں ڈیکھو ‘اتھوں دے سیاستدان عقل توں واندن، او اپنی ذات دے خول ءِ چ بند تھی چکن۔ انہاں کوں اپنے مطلب دے سوا کجھ وی نظر نی امدا… علماء کتابی کیڑے بن چکن… او مذہب دی غلط تشریح کریندے پن ۔ یاد رکھاہے تورات تے انجیل دی غلط تاویلاں کرن آلے یہودی تے عیسائی کافر ہن تاں قرآن دیاں غلط تاویلاں کرن آلے مولوی وی مسلمان نی تھی سگدے قرآن حق دی گالھ کریندے انصاف دی گالھ کریندے۔ ظالم دے مقابلے وچ مظلوم دی گالھ کریندے۔ غریب ‘ محنت کش تے مزدور دی گالھ کریندے۔ روٹی کپڑا تے مکان دی گالھ کریندے‘ مزدور کسان تے محنت کش کوں ایندا حق ڈیوو جو زمین کاشت کرے ایں تے ملکیت ایندا حق ہے جیکر کائنات کوں جھیڑیاں توں بچاوناں چہندیوے تاں غریب ڈڈھ کوں بُکھا نہ رہون ڈیوو۔

مولویو! یاد رکھو بخارہ دی ہک یونیورسٹی وچ 70 لکھ انساناں نے عربی علوم پڑھیے ہر ظلم تے زیادتی دے سامنے بخارہ دی مذہبیت نہ اکھڑ۔ ترکی دی سیاست نہ کھڑسگی تساں کیرھے باغ دی مولی ہو‘ ڈوجھیاں دی کمائی نال اپنے حرام ڈڈھ نہ بھرو۔ محنت کش بن ونجو۔ انقلاب دی راہ ہموار کرو۔ غریباں دے خون پسینے توں محلات بنواون آلیا ںکوں سمجھائو‘ غریب دی جھونپڑی توں ای انقلاب اُٹھدے تاں امراء دے محلات کوں ڈھہا ڈیندے۔‘‘ (بحوالہ رسالہ ترجمان الاسلام 1969ء)

مولانا عبیداللہ سندھیؒ دی خدمات دا احاطہ کیتا ونجے تاں ہک ݙو نی بلکہ کئی کتاباں بݨ سگدین پر افسوس جو ساڈیاں نصاب دیاں کتاباں تے سرکاری ذرائع ابلاغ ریڈیو‘ ٹی وی تے ساڈے مشاہیر دا کوئی تذکرہ کائینی۔ نواز دور وچ پاکستان وچ رنجیت سنگھ دی ورھی منائی گئی پر اج تک مولانا عبیداللہ سندھیؒ ‘ حضرت خواجہ غلام فریدؒ ‘ نواب مظفر خان شہیدؒ تے احمد خان کھرل دا ناں کائینی۔ میڈے نانا مولانا یار محمد دھریجہ جیرھے مولانا عبیداللہ سندھی دے ارادتمند ہوون دے نال نال انہاں دے پیر بھرا وی ہن اپنیاں یادداشتاں ءِ چ ݙسیندے ہَن جو مولانا عبیداللہ سندھیؒ نے اپنی عمر دا چھیکڑی حصہ دین پور شریف وچ گذرایا۔ بیماری تے کمزوری دے باوجود انہاں دی کوشش ہوندی ہئی جو اپنے سارے کم کار خود کرن آپ دین پور شریف دے مولویاںکوں حکم ڈیندے ہن جو درس و تدریس دے نال نال کھیتاں ءِ چ وی کم کرو،ہل وہائو ۔ معروف صحافی تے کالم نویس انیس دین پوری لکھدن جو ’’مولانا عبیداللہ سندھی نے مولویاں توں ہل وی چلوائے تے بنے وی پٹوائے تے دروڳڑے وی ݙیوائے ‘ مولانا عبیداللہ سندھی کوں سرائیکی نال حد توں زیادہ محبت ہئی۔ انہاں سرائیکی زبان جیرھی اوں ویلے بہاولپور ی زبان اکھویندی ہئی کوں درسی زبان بناون کیتے ریاستی زبان دا قاعدہ خود لکھیا تے اینکوں ’’جمعیت الانصار ‘‘ خان پور توں شائع کیتا۔ مولانا عبیداللہ سندھیؒ عظیم مذہبی پیشوا ہوون دے نال نال اپنی سکھ ماء دی بہوں عزت کریندے ہن۔ دین پور شریف دے بزرگ ہُݨ وی ڈسیندن جو آپ اپنی بڈھی تے بزرگ ماء کوں سیالکوٹ توں خان پور گھن آئے۔ انہاں دی ماء انہاں کوں ’’موسلا‘‘ آکھ کے سڈیندی تے کڈاہیں غصے وچ آ ندی تاں جُتی چا کے مار ڈیندی ہئی آپ کڈاہیں بُرا نہ منیندے ہن۔

مولانا عبیداللہ سندھیؒ 2 رمضان المبارک بمطابق 22 اگست 1944ء کوں اللہ کوں پیارے تھی گئے دین پور شریف خان پور وچ آپ دی قبر مبارک ساڈے کیتے اج وی ’’سوجھلا‘‘ دی حیثیت رکھیندی ہے۔ انہاں دے فرمان جو ’’انسانیت تے علاقیاں کوں مذہب دے ناں تے نہ ونڈو پر افسوس جو انہاں د ے فرمان دے برعکس اج مولویاں نے انساناں کوں فرقہ تے مسلک دے ناں تے ذبح کرݨ شروع کر ݙتے۔‘‘ چھیکڑ ءِ چ ہک ڳالھ کیتی ونجٖاں جو پیار ، محبت دے سرائیکی وسیب ءِ چ ریشمی رومال دا وݙا ناں سرائیکی ڳاوݨ ءِ چ ’’ ماہی دا رومال رنگ ساوا ، پیلا لال ‘‘ آکھیا ویندے پر اڄ ریشمی رومال یار ، یار کیتے محبت دی نشانی دے طور تے نی آزادی دے ہتھیار دے جھنڈے سانگے ورتاون تے ریشمی رومال آلے بݨن۔

## حوالہ
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی اجرک) وچوں چوݨ