خواجہ فرید ؒ،علامہ اقبال تے عشق

لغت وچ عشق دے کئی مطلب نکھے ہوئن مثال طور از حد محبت ، چاہ ، دل لڳی ، شوق ، اُلفت ، وارفتگی ، جذب و مستی وغیرہ پر انہاں لوظیں دے انجو اَنج تے وکھو وکھ ناں ہوندے ہوئے وی سب دا مطلب ہکو تھیندے ، عشق ݙاڈھی شئے دا ناں ہے ، اے سوچ فکر اَتے عقل ، سب توں ݙاڈھا ہے اَتے ایندے فیصلے وی ݙاڈھیں والے ہن ، علامہ اقبال فرمائے:

عقل کو ثبات نہیں ، عشق پر اعمال کی بنیاد رکھ

خواجہ فریدؒ سئیں اوں توں وی اَڳوں تے ڳالھ کیتی اے ، خواجہ سئیں شاعر ہووݨ دے نال نال صوفی وی تے ولی کامل وی ہن ، انہاندی ڳالھ وچ تصوف دا رنگ اَتے اہلِ اللہ والی ڳالھ دا عکس وی جھلکدے ، خواجہ سئیں عشق بارے فرمیندن:

عشق ہے ݙکھڑے دِل دی شادی

عشق ہے رہبر مُرشدہادی

عشق دل دی ہک ایجھی کیفیت دا ناں ہے جیرھا کہیں ذی روح کوں کہیں عمل تے مجبور کر ݙیوے ۔ جیکر ’’عمل‘‘ چنڳا ہے تاں انسانیت اے اَتے جیکر ’’عمل‘’ بُرا ہے ۔ تاں وَل حیوانیت، انسان کوں عشق تے دِل وی مجبور کریندے اَتے دماغ وی، دل دے عشق والی ڳالھ ٻئی اے اوندے تل یا پاتال تک پجٖݨ اوکھا’’دل دریا سمندروں ݙونگھے‘‘کون دلاں دیاں جٖاݨے ہُو‘‘ اَتے دماغ دا عشق کھودے ݙیݙر اولی ذات دے مفاد دے نک توں اَڳوں تے نی ٹُردا ، پر علامہ اقبال تے خواجہ فرید جیرھے عشق دی ڳالھ کریندن او ’’ جے بے ساختہ کود پڑاآتش نمرود میں عشق‘‘ والی ڳالھ اے اعلیٰ تے ارفع ڳالھ اے ، پڑھݨ والیں بھرانویں دی خوش ذوقی کیتے عشق بارے خواجہ فرید تے علامہ اقبال دے کلام دا تقابلی جائزہ ، چند شعریں دی صورت وچ بطور ہدیہ پیش خدمت اے ۔ خواجہ  فرید سئیں فرمیندن:

عشق ہے رہبر راہ فقر دا

عشق ہے ہادی پریم نگر دا

عشقوں حاصل ہے عرفان

عشق اساݙا دین ایمان

خواجہ فرید سئیںعشق کوں فقر دے رستے دا رہنما تے رہبر ، پریم نگر دا ہادی آکھ تے فرمائے جو عشق توں ہی اساکوں عرفان حاصل تھئے ، اس واسطے عشق ہی اساݙا  دین تے ایمان ہے ، دین ایمان تے خواجہ سئیں ڳالھ مُکا چھوڑی اے ، مطلب اے جو عشق ہی اساݙا ’’سب کجھ‘‘ ہے۔

ایویں علامہ اقبال سئیں دی ’’عشق کوں‘’ سب کجھ قرار ݙتے علامہ آکھدن:

نگاہ عشق و مستی میں وہی اوّل وہی آخر

وہی قرآں وہی فرقاں وہی یٰسین وی طٰہٰ

علامہ اقبال دے اے نعتیہ شعر ݙسیندے جو ’’عشق و مستی‘‘ وچ سب کجھ آپ ہی آپ ہن ، ڳالھ عشق تے محبت والی ہووے تاں سارے مسئلے جلدی سمجھ آ ویندن ، جیکر عشق نہ ہووے تاں کجھ پلے نی پوندا۔

خواجہ فریدؒ وحدت الوجود ہی بزرگ ہن او ہر جاہ تے ہر رنگ وچ عشق مستی دا جلوہ ݙیکھدن ،انہاں دے ݙو شعر ݙیکھو:

ہے عشق دا جلوہ ہر ہر جاہ

سبحان اللہ ، سبحان اللہ

خود عاشق خود معشوق بݨیا

سبحان اللہ ، سبحان اللہ

علامہ اقبال سئیں دا شعرݙیکھو:

ہر شئے میں ہے نمایاں جمال اس کا

آنکھوں میں ہے سلمیٰ ! تیری کمال اس کا

### خواجہ فریدؒ:
کنت کنزاً عشق گواہی

پہلوں حب خود ذات کوں آہی

### علامہ اقبال:
ہے ابد کہ نسخہ دیرینہ کی تمہید عشق

### خواجہ فرید:
پیا عشق آن سنگت

ڳئی شد مد زیر زبر دی بھت

### علامہ اقبال:
عشق کے پیدا نوائے زندگی میںزیر و بم

عشق سے مٹی کی تصویروں میں سوز دم بدم

### خواجہ فرید:
قسم خدا دی قسم نبی دی

عشق ہے چیز لذیذ عجیب

### علامہ اقبال:
عالم سوز و ساز میں وصل سے برھ کر ہے فراق

وصل میں مرگ آرزو ہجر میں لذت طلب

### خواجہ فرید:
اساں سو بد مست قلندر ہوں

کݙی مسجد ہوں کݙی مندر ہوں

کݙی چور بݨوں ، کݙی جٖار بݨوں

کݙی توبہ استغفار بݨوں

کݙی زہد عبادت کار بݨوں

کݙی فسق فجور دے اندر ہوں

### علامہ اقبال:
کبھی آوارہ بے خانماں عشق

کبھی شاہ شہاں نوشیرواں عشق

کبھی سرمایہ محراب و منبر

کبھی مولا علی خیبر شکن عشق

### خواجہ فرید:
کیا حال سُݨاواں دل دا

کوئی محرم راز نہ مِلدا

### علامہ اقبال:
اقبال محرم اپنا کوئی نہیں جہان میں

معلوم کیا کسی کو دردِ نہاں ہمارا

### خواجہ فرید:
ہک ہے ہک ہے ہک ہے

ہک دی دم دم سِک ہے

جیرھا ہک کوں ݙو کر جٖاݨے

او کافر مشرک ہے

### علامہ اقبال:
ہاتھ ہے اللہ کا

بندہ مومن کا ہاتھ

### خواجہ فرید:
عشقوں مول فریدؔ نہ پھرسوں

روز نویں ہم چس دے میاں جی

### علامہ اقبال:
عشق جس کو بجھا دے اجل کی پھونک

اس میں مزہ نہیں تپش و انتظار کا

چند شعر تُساں ݙٹھن ، تہاکوں اندازہ تھیا ہوسے جو انہاں شعراں وچ کتنا ملاپ اے اتھوں اندازہ تھیندے جو ݙوہاں شاعراں دے خیالات تے نظریات ہک ہے توں وکھو وکھ تے انجو انج کینھی ایویں تمام بزرگیں دے کلام دا اساں جائزہ گھنسوں تاں انہاندے نظریات تے خیالات وچ اساکوں ایکا تے اتحاد نظر آئوسے ۔ ضرورت ایں ڳالھ دی ہے جو پاکستان دے سارے شاعراں دے کلام دے جائزے گھدے ونڄن انہاں دے تحقیقی کیتی ونجٖے اَنت نتیجہ اے نکلسے جو سب دی ڳالھ ہکا آن نکلسے ، ایں عمل نال ملک دے سارے قومیں دے درمیان ایکے تے اتحاد دی راہ ہموار تھیسے اَتے قومی یکجہتی دا ٻوٹا پروان چڑھسے۔

٭٭٭

## حوالہ
کتاب: علامہ اقبال تے سرائیکی وسیب ،مصنف : ظہور دھریجہ، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان