دمودر داس د مودر

ہیر رانجھے دا قصہ سب توں پہلے دمودر لکھیئے۔دمودر گلاٹی ذات دا ہندو تے جھنگ دا رہن والا ہئی۔ او لودھی راج اِچ ڄمیا تے اکبری عہد وچ فوت تھیا۔ آر ۔ سی ٹمپل حکایات پنجاب وچ اونکوں پٹواری لکھیئے۔ حالانکہ او چوچک دی وستی وچ ہٹی کریندا ہئی۔ او خود اپݨے قصے وچ ݙسیندے کہ رُلدا پُھلدا چوچک دی وستی آیم تاں اتھاں میݙا دل لڳ ڳیا تے ہیر دی ما کنڈی میکوں سہارا ݙے تے ہٹی کھلوا ݙتی۔

اُتھے کیتا رہن دمودر اوہ وستی خوش آئی

چوچک نوں ونجھ ملیا سی نالے کُندئی تائی

چوچک ٻہوں دلاسہ کیتا تاں دلگیری لاہی

آکھ دمودر ہویا دلاسا ہٹی اتھ بݨائی

دمودر آہدے کہ ہیر رانجھے دا واقعہ اکبر بادشاہ دے عہد وچ تھے تے اے سب کجھ اوندا اکھیں ݙٹھا ہے او اپݨے قصے وچ جا جا تے ایں دعوے دی تکرار کریندے ’’آکھ دمودر میں اکھیں ݙٹھا جو سِر سلیٹی دے آہی‘‘۔

’’آکھ دمودر میں اکھیں ݙٹھا لڳی ہوون لڑائی۔‘‘ یا ہک ٻئی جا تے اولکھدے ’’آکھ دمودر میں اکھیں ݙٹھا جو کوک کھلوئی‘‘۔ قصے وچ جا جا تے دمودر اپݨی موجودگی ظاہر کریندے۔ منڈھ لا توں گھن تے توڑ تائیں بلکہ چھیکڑ اِچ ہیر رانجھا کوں شہروں ٻاہر خدا حافظ آکھݨ والے لوکاں وچ وی او اپݨی موجودگی ݙسیندے۔ دمودر دی ہیر دا ہک بند ݙیکھو جیں وچ ول او وضاحت نال ایں چشم دید واقعے دی شہادت ݙیندے۔

اکھیں ݙٹھا قصہ کیتا میں تاں ڳݨی نہ کوئی

شوقوں شوق اُٹھی اے مینڈی تاں دل اُمک ہوئی

اساں مونہوں اَلایا اوہو جو کجھ نظر پیوئی

آکھ  دمودر کرکے  قصہ جو  سُݨئے سب کوئی 

ایں ڳالھ تے سب متفق ہن کہ دمودر پہلا شاعر ہے جیں ہیر رانجھے دا قصہ لکھیے ۔ پر دمودر دے اکھیں ݙیکھن دے بیان کوں نقاد تاریخی لحاظ نال غلط ثابت کریندن ۔ دمودر دا ہک شعر ایں اختلاف دی بنیاد بندے۔

پندرہ سو انتری آہا سمت بکرم رائے

ہیر تے رانجھا ہوئے اکٹھے جھگڑے رب مکائے

’’اکبر بادشاہ 1560ء مطابق 1613بکرم تخت اُتے ٻیٹھا تے 49سال شاہی چھکا کے1605ء بمطابق 1662بکرم وچ فوت تھی ڳیا۔ ہیں کیتے دمودر دے اکھاݨ موجب 1529 بکرم دا حوالہ تاریخی لحاظ نال غلط ثابت تھیندے۔ مولابخش کشتہ آہدن کہ اے قصہ ہیر لکھݨ دا سال کینی بلکہ جیڑھے ویلے رانجھا ہیر کوں کھیڑیاں اِچوں کڈھ تے کوٹ قبولے گھن آیا ‘‘ اوں ویلے دا حوالہ ہے۔(86)۔ 

رَاجندر سنگھ بیدی وی اے یقین رکھدن کہ اے دمودر دااَکھیں ݙٹھا واقعہ ہے تے دمودر ہی سب توں پہلا تے اصلی رنگ وچ ݙسن والا شاعر ہے۔ ڈاکٹر موہن سنگھ دمودر دا دور 1486ء توں 1568ء مقرر کریندن۔(87)۔ اساݙا اپݨا خیال وی ایہو ہے کہ دمودر دی روایت سچ ہے تھی سڳدے جو کتابت وچ سن دا مغالطہ پیا ہووے ۔ سولہ سو انتری دی جا تے پندرہ سو انتری لکھیج ڳیا ہووے۔ دمودر داس دے ایں قصہ ہیر رانجھا دے کل 991 بند ہن۔ ایندی زبان جھنگ تے ملتان دے لہجے دی ملوڑ سرائیکی ہے۔ مولا بخش کشتہ آہدن ’’ٻولی لہندی اے فارسی تے ملتانی لفظاں دا رلا ڈھیر اے‘‘۔(88)۔ محمد سرور اپݨی کتاب ’’پنجابی ادب‘‘ وچ ایہو ڳال اکھیندن کہ دمودر ہیر رانجھا لہندی یعنی جھنگ تے ملتان دی رلی ٻولی وچ لکھی ہے۔(89)۔ دمودر دے قصے وچ رانجھے دا اصلی ناں دھیدو ہے تے اوندے پیؤ دا ناں معظم۔ اوچھی سال وچ یتیم تھی ویندے تے بھرانواں دے ݙر توں گھروں بھڄدے۔ دھیدو دے ترائے بھرا ہن ۔ طاہر ‘ ظاہر تے جیوݨ۔ ہیر دی ما دا ناں کندی ݙسیندے تے قصے دے چھیکڑ وچ دمودر ہیر رانجھے دا ملاپ کر ݙیندے۔ ݙوہیں شہروں ونڄݨ لڳدن تاں قاضی رانجھے توں پُچھدے جو ہُݨ تساں کیݙے ویسو تاں رانجھا اکھیندے۔

مکے ونڄ ٻہساں اسیس آوئوں نہ ایہو ڳلی

دمودر دے بعد ٻہوں سارے سرائیکی تے پنجابی شاعراں قصے وچ کئی تبدیلیاں نال پیش کیتن جیندا ذکر اڳوں آسی۔ دمودر دے قصے دی ہیر وݙی دلیر تے جنگجو عورت ہے اورنور خان چدھڑ دی ٻیڑی تے قبضہ کر گھندی ہے تے اوندے360گھڑ سواریں کوں کٹ سٹ تے بھڄا ݙیندی ہے۔ ایں طرح ایں عشقیہ قصے وچ رزمیہ عناصر وی ملدن۔

چھک تلواریں کڑیاں سبھے ڈھالیں آن بھنوائیاں

آکھ دمودر دل کڑیاں دا علی علی کر دھائیاں

نور خان ہیر تے پہلا وار کیتا:

تاں دھرو میانوں مصری کڈھی سر ہیرے دے لائی

گردی کھا تے ڳئی دل پچھاں او تاں سَٹ بچائی

ول ہیر ولدا وار کیتا:

ہیرے دھیرے ماری سرواہی سر نورے دے سٹی

آئی راس نہ ڳئی گھساویں دھرتی رت ورتی

ادھا دھڑ ہَنے وچ پھاتا ادھا ݙٹھا دھرتی

آکھ دمودر کیکن دسے جیوں دھوبی ستھن گھتی

دمودر دے ایں قصے وچ دیہاتی زندگی تے اوندیاں رسماں ریتاں دے حوالے وی ملدن۔ جاگیرداری نظام دی ظاہری آن بان۔ نوکر ٻانہیاں دی فوج ‘ نکی عمر دیاں شادیاں ‘ منگڑیاں ‘ پوری برادری دی صلاح ثواب نال رشتے ناطے طے کرݨ دی ریت۔ جھیڑے جھگڑے وچ برادری دی سانجھ ‘ مراثیاں دا رشتہ چاونڄن وغیرہ ۔ قصے وچ تشبیہاں محاورے ٻہوں سوہݨے ۔ منظر کشی دل چھکویں ‘ زبان چسولی چارھی تے اوں وقت توں کم از کم ہک صدی اڳوں وی ہے ۔ سیالیں دے سُوہنپ دا بیان ݙیکھو:

حوراں دی ذات سیالیں آہن انبر پاڑن خاکی پریاں

میدا کھائین ‘ پٹ بݨائن ‘ نقل جنھاں دے گریاں

سرائیکی زبان وچ ہیر رانجھے دا قصہ سب توں پہلے دمودر لکھیئے۔ دمودر ذات دا اڑوڑا جھنگ وچ ہٹی کھولی ہوئی ہئی۔ او خود اپݨے کاروبار تے ذات بارے ایں ݙس ݙیندے:

(ا)آکھ دمودر ‘ ذات گلھاٹی آیا سک سیالیں

(ب)آکھ دمودر ہویا دلاسہ ‘ ہٹی اتھے بݨائی

دمودر کیڑھے دور وچ اے قصہ لکھیا ۔ اے گنڑنج اَڄاں تئیں سدھا نیں تھیا۔ ہِیں واسطے اوندے زمانے دا صحیح تعین اَڄاں کئیں نی کیتا۔ ڈاکٹر موہن سنگھ دیوانہ پنجابی ادب دی مختصر کہاݨی وچ اوندا دور 1486ء توں 1568ء مقرر کریندن۔(75)خود اپݨے قصے وچ دمودر ول ول اے دعویٰ کریندے کہ ہیر رانجھے دا اے قصہ میݙا اکھیں ݙٹھا قصہ اے:

اکھیں ݙٹھا قصہ کیتا

میں تاں ڳݨی نہ کوئی

اساں مونہوں اَلایا اوہو

جو کجھ نظر پیوائی

دمودر ایں قصے وچ ہر جاہ تے ہر اہم موقعہ تے اپݨی موجودگی ظاہر کریندے۔ ہیر دے ڄاوݨ لا توں اوندے رانجھے نال ہمیشہ ہمیشہ کیتے ٹُر ونڄݨ تئیں او ہر جا موجود ہے۔ میݙا خیال ہے کہ موجودگی قصہ تحریر کریندیں وقت اوں ذہنی رفاقت دی علامت اے جیڑھا او بطور ہک شاعر محسوس کریندا ہئی ورنہ اے ممکن کینی ۔ ہیردا اے قصہ چار چار مصرعے دے بنداں دی صورت وچ ہے۔ قصے دے کل بند 960ہن۔ اساں قصے دی زبان بارے مختلف لکھاریاں دے اکھاݨ ۔ اوندے پلاٹ ‘ ݙوجھے قصیاں کولوں فرق اَتے عشقیہ داستاناں دے ضمن اُتے تفصیلی تذکرہ کر آئے سے۔ کجھ ہیردمودر وچوں ونکی ہیر دے دل وچ محبت دی چنڑنگ دُکھدی اے تاں ہیر دا مان زہیر تھی ویندے۔

تاں روندی ہیر نہ ٻولے واتوں ذرا ٻلیندی ناہیں

ݙکھ نہ تھمے ‘ݙسکیں رووے کوئی ٻجھ سکے ناہیں

روندے نین ‘ کریندی زاری کیں تھوں ݙکھ ونڈائیں

آکھ دمودر ہسّی پچھے پِھر پِھر ہیرے تائیں(76) 

ہیر دی ماء ول ول اپݨی دھی کوں سمجھدی ہے کہ او رانجھے نال اپݨے سارے رشتے تروڑ گھتے۔ ہیر دی ما تے ہیر دے مکالمے دا ہک بند:

سن دھیے ! میں صدے کیتی تینوں کون ٻجھائے

رُلدا آیا تخت ہزاریوں کوئی چاک نہ لائے

آپے آپ سلاہیو دھیئے آپے اساں سُݨائے

سارے جگ وچ اوندھی آئی تینڈے باپ نہ بھائے

سائیاں! چُھٹ پواہاں سبھے جے رانجھا مر جائے

ہیر ما کوں ولدا ݙیندی ہے:

رانجھے دی میں درد دیوانی ہنجھو چولا بِھنا

جاں جاں شوق حیاتی مانا رانجھے نوں میں گِھنا

سو دنیا دی راہ کیا ڄاݨن حق نہ کیتا جنھاں

کہے  دمودر ہیر  سیالی کاج ڳݨایا جنھاں(77)    

عشق دی سرمستی تے محبت دی شریعت وچ اپݨا آپ ونڄا تے ݙوجھے کوں پاون دا ترلا کریندے ۔ ہیر دے جذبات دی عکاسی ݙیکھو:

نہ کوئی آکھو ہیرے مینوں نہ کوئی آکھ سلیٹی

ذات سنات پچھاݨو ناہیں میں چاکے نال چکیٹی

کدوں چوچک ما پیؤ میݙامیں کدوں انھاں دی بیٹی

دامن آ لڳی لڑ تیݙے جے ہوواں قبول جٹیٹی

مائے نی میں چاک لدّھو ای نت اُٹھ منجھیں چارے

برکت جیں دی گھاہ نہ سُکیّ مجھ نہ کٹی ہارے

روڑا مول نہ لڳے کݙاہیں ساوݨ وسن پھہارے

اجیہا چاک لدّھو ای مائے  اڳے   بخت  تہارے

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان