وسیب دے طالب علماں دے ناں

### لکھت: ظہور دھریجہ
سرائیکی وسیب تہذیب و ثقافت دا خزانہ ہے ، ایں خزانے اچ ایجھے ایجھے ہیرے ، لعل تے موتی موجود ہِن جنہاں کوں ݙیکھ تے عقل دنگ رہ ویندی ہے ، ذرائع ابلاغ دیاں سہولتاں میسر نہ ہووݨ دی وجہ توں اساں اپݨے وسیب بارے ٻہوں گھٹ ڄاݨ پہچان رکھدوں ۔ طالب اپݨے وطن وسیب دی ڄاݨ سنڄاݨ کرن ، ہک ہک ڳالھ تے ہک ہک شئے کوں چیتے اچ ٻلہاون ، اے چیزاں انہاں کوں کم ݙیسن ۔ اے معلومات پہلی توں گھن تے ایم اے، ایم فل تے پی ایچ ڈی دے طالب علماں سانگے ہِن ۔ سی ایس ایس وچ سرائیکی آوسے تاں اوندے واسطے وی اے شئیں کم ݙیسن ، ہر پاسے دھیان ہووے ، چھ اکھیں ہوون ، پوادھ پچھاد ، ابھا ، لماں تے زمین دا تل ݙیکھݨ آلیاں اکھیں ہوون ۔ 

سئیں خالد اقبال چنگا کم کیتے جو انہاں ݙوہیں یونیورسٹیں دے نصاب کٹھے کر ݙتن ، طالب علمیں دی کم از کم ہک مشکل تاں حل تھئی ۔ میں اُمید کرینداں جو سرائیکی طالب علم سانگے سئیں خالد اقبال تے سئیں پروفیسر الطاف خان ڈاہر ٻئی وی محنت کریسن تے انہاں دے سوکھ تے رہنمائی سانگے ودھ توں ودھ کتاباں ݙیسن تے اساں سارے کم چھوڑ تے اے کتاباں چھپیسوں کیو ں جو سرائیکی تعلیم اساݙا خاب اِی نی ،حیاتی دا مقصد وی ہے ۔ پاکستان دے سارے یونیورسٹیں اِچ جیرھیاں زباناں پڑھایاں ویندیاں پن ،اُنہاندی حکومت آپ شروع کیتی اے تے بھڄ بھڄ تے شعبے بݨائن تے عمارتاں اُسار ݙتن ۔ سارے مُلخ اِچ ہک سرائیکی تعلیم او ہے جیندے کیتے اساں قربانیاں ݙتن ۔ اساں تعلیمی تے سیاسی میدان اِچ جدوجہد کیتی اے تے عدالتی جنگاں لڑݨ تاں ونڄ تے کجھ حاصل تھئے ۔ سرائیکی دے اے ٻوٹے لڳن ڳن ، انہائیں کوں پاݨی وی تُساں اساں آپ لاوݨے تے رکھوالی وی آپ کرݨی اے۔ہُݨ حالت اے ہے یونیورسٹی دے اُستاد او طالبعلمیں کوں سلیبس دی کاپی گھنݨ سانگے نی بھڄیندے ، حالانکہ اے کاپی داخلہ گھنݨ آلے ہر طالبعلم سانگے فری ہے۔

عرض کرݨ دا مقصد اے ہے جو جتنا تھی سڳے اساں طالبعلمیں دی مدت کروں ، انہاں کوں اپݨے وسیب دے بارے ودھ توں ودھ علم تے معلومات ݙیوں ، اساں جھوک اِچ ٻجھو تاں منوں دے ناں تے سلسلہ وی شروع کیتا ہا ، جیندے وچ اساں صحیح جواب ݙیوݨ آلئیں سرائیکی کتاباں انعام اِچ ݙیندے ہاسے ۔ ایندا فائدہ اے تھیا جو جھوک دی طرفوں سئیں فیضی شجرا وی کتاب سرائیکی خزانہ آئی، اوندے بعد جھوک اِچ سرائیکی معلومات دا سلسلہ چلدا رہ ڳیا ، سئیں ڈاکٹر خالد اقبال تے سئیں پروفیسر الطاف ڈاہر میزبانی کیتی ، انہاں طالبعلماں دی نصابی ضرورت کوں پورا کرݨ سانگے ہک کتاب علمی خزانہ لکھی ۔میں اپݨی کتاب سرائیکی وسیب تے سرائیکی اجرک دے چھیکڑی حصے وچ سرائیکی علمی ادبی معلومات کٹھیاں کرتے چھاپیاں ریہے ، ساریاں ولا کٹھیاں کرتے پیش کریندے پیوں جو پڑھݨ آلئیں کوں سوکھ تھیوے، میکوں اُمید اے جو بی اے ، ایف اے دے طالبعلماں دے نال نال ماسٹر ایم فل تے پی ایچ ڈی کرݨ آلے طالبعلماں کوں وی اے چیزاں کم ݙیسن تے صوبہ بݨݨ تے سی ایس ایس کرݨ آلئیں کوں وی اے کتاب کم ݙیسے ، ایندے نال نال اے کتاب ہر قاری تے ہر پڑھݨ آلے سانگے ہے کہ سرائیکی وسیب تے سرائیکی وسیب دے علمی ادبی کم دا لوکیں پتہ اِی کائنی جو کتنا کم تھی ڳے تے کون کتھاں کتھاں کیا کم کریندا پے۔

اپݨے وطن دے واسی نینگراں کوں اے ڳالھ ضرور کریساں جو کہیں مشکل اچ گھبراوݨاں کائنی ،ہمیش اڳوں دا سوچݨے تے اڳوں تے ودھݨے ۔ یاد رکھو ! سرائیکی تحریک پُھلیں دی سیجھ نی، کنڈیں دا پندھ اے ۔ اتھاں اقتدار ، کرسی، عہدہ ، مراعات تے موج مستی آلا کوئی کھاتہ کائنی۔ واریں آلا لیکھا وی کائنی جو اڄ تحریک انصاف اے تے کل سرائیکی جماعتیں دی واری آ ویسے ، واریں آلے او ہِن جیڑھے اقتدار تے کرسی دی سیاست کریندن ۔ اپݨا معاملہ وطن‘ وسیب تے آوݨ آلی نسل دا ہے۔اساں ڳالھے بھولے یا بودن بھکن نی جو اساکوں کہیں شئے دی سُدھ نہ ہووے ، ہر شئے کوں سمجھدوں ، اساکوں پتہ ہے جو سرائیکی وطن وسیب دے حق حقوق سانگے کم کرݨ نال بندوق دی گولی ،ہتھکڑی ، حوالات ، جیل ، ݙانگ ، سوٹا، طعنے ، مہݨے ، بہتان ، بدنامیاں تاں مِل سڳدن ، القابات یا خطاب نی ۔ اے وی پتہ ہے مخالف چَو چَو تے وار کریسن ، اپݨے وی ساتھ نہ ݙیسن ، افسر یا اڄ جیڑھے لوک وݙے سݙیندن ، مِلݨ گوارا نہ کریسن ،ݙیکھ تے منہ پھیر ویسن ۔ اے ساریاں ڳالھیں ڄاݨݨ دے بعد وی اساں سرائیکی وطن وسیب دے کم کوں چݨئے ، کیونجو جدوجہد دے سوا کوئی چارہ کائنی، محکومی کوں 200 سال تھی ڳن ، اساں ناں گے بݨ ڳیوں۔ اساں اپݨا وقت ، اپݨے وسائل تے اپݨی حیاتی ایں سانگے کم تے لاوݨ دا فیصلہ کیتے جو اساݙا وطن ، اساݙا صوبہ ، اساݙی سنڄاݨ ہے تاں اساں بھانویں ککھیں دے گھریں وچ رہوں پر شہنشاہ ہیسے ۔ جے کر اساݙا وطن وسیب کائنی ،اساݙی ڄاݨ سنڄاݨ ، پہچاݨ تے اختیار کائنی تاں بھانویں سونے دے محل اچ ہووں ، ول وی کمی سݙیسوں ۔ اساں ݙیکھدے ٻیٹھوں اڄ جیرھے ڈیڈھ ، تھوری تے مینگھوال سݙیندن ، انہاں دا جرم کیا ہے ؟ لوک انہائیں کوں اپݨے نال کھٹ تے کیوں نی ٻہݨ ݙیندے ؟ سب کوں پتہ ہے جو او دھرتی دے قدیم لوک اِن پر انہاں شودیں دا کوئی وارث کائنی۔ زوال دا ایہو نتیجہ ہوندے ، شیر ݙاڈھا ہے او ٻکری کھا ویندے جے ٻکری ݙاڈھی ہووے ہا تاں شیر کوں مار ݙیوے ہا ۔ ککڑ کوں ایں سانگے کھا ویندوں جو او ہینڑیں اے ، جے او ݙاڈھی ہووے ہا تاں اساکوں کھاوے ہا ۔ بھیݙ کوں اپݨی طاقت دا پتہ کائنی ،ایںسانگے ہک ہزار بھیݙ کوں 10 سال دا ٻال ݙو فٹ دی تلہڑی نال ہکلی ودا ہوندے جیکر بھیݙ سدھی تھی پووے تاں ہک ای کافی ہے۔ اے ساریاں ڳالھیں ݙسݨ دا مطلب اے ہے جو وطن وسیب دے لوک تکڑے تھیون ، جے ایویں رہ ڳیوسے تاں پہلے وی ادھ توں ودھ وطن کھسوا کھڑوں ، باقی دا وی پھکا نہ بچسے۔ 

میں ڳالھ کریندا پیا ہم جو اساں کنڈیں دے پندھ کوں آپ چݨیے ،کیوں جو اپݨے سانگے جیوݨ کوئی جیوݨ کائنی، اساں اپݨے اپݨے وسیب تے اپݨے لوکیں سانگے جیوݨے تے جے مرݨے تاں او وی ایں راہ تے ۔ سیاݨے آکھدن جیوݨ کوڑ تے مرݨ سچ اے، مرݨاں تاں اونویں ہے جے ماء دھرتی اَتے وطن وسیب دے ناں تے مروں تاں چس اے، نت دیاں لڑایاں بھڑایاں تے کٹ مار ہے ،مقدمیں نال عدالتاں بھریاں پن ، جیلیں اچ جاہ کائنی، کیا فائدہ ؟ جے جیل وی ونڄݨے تاں وطن وسیب دے حق دی خاطر ونڄوں ۔

اساں سرائیکی دا کم شروع کیتا تاں مخالف تاں مخالف ہن پر کجھ اپݨے لوکیں کوں وی اسݙے نال اللہ واسطے دا ویر تھی ڳیا ۔ جھیڑا کوئی نہ ہا ، صرف ساڑا ، انہاندا منافقتاں ، گم نام نویسیاں‘ لُک لُک تے وار کرݨ ، ݙنگ مارݨ، سارا کجھ سہندے امدوں ۔ مخالفیں دی طرفوں میݙے اُتے حملے تھئے ۔ او حملے بظاہر دھریجہ ناں تے ہن در اصل اوندا نشانہ سرائیکی قوم تے سرائیکی زبان ہئی۔ میݙے خلاف ٻہوں کجھ لکھیا ڳیا پر میں سب کوں دلیل نال ایجھے ولدے ݙتے جو انہائیں کوں چھٹی آلا کھیر یاد آ ڳیا۔ سرائیکی مسئلے دی حقیقت انہائیں کوں اوجھڑی آنگے چھنڈ تے پرے کر کھڑایا ۔ ڳال بھانویں تخت لہور تے شہر بھنبھور دے جھیڑے دی ہوے یا پاکستان اچ راہݨ آلے قومیں دی قومی زبانیں دی ۔ اساں سرائیکی کوں ہر جاہ تے فتح یاب کیتے تے سرائیکی دا جھنڈا ہر جاہ تے بلند کر ݙتے۔ جیویں میں آکھ آیاں ، میں ساریں دی ڳالھ نی کریندا پر اعشاریہ ہک فیصد لوک ایجھے ہن جیرھے اتھائیں رہندن، اتھاؤں کھمدن پیندن تے سرائیکی ماء دھرتی نال ویر وی رکھدن ۔ میکوں ہک سرائیکی مخالف پناہ گیر آکھیا جو تُساں آکھدو انہائیں کنوں کراڑ چنڳے ہن ۔ میں آکھیا اے ڳالھ توں آپوں بݨائی اے پر میں پُچھداں جو تُوں آپوں ساہ پا جو اگر کراڑ ہوون ہا تاں او سرائیکی صوبے دی تئیں آلی کار مخالفت کرن ہایا نال تھیون ہا ؟

وسیب مخالفیں دی ڳالھ آئی اے تاں میں ݙسی ونڄاں جو بھونگ دے نذیر الحق دشتی ناں دے ہک مولوی صیب اِن ، میں نہ اونکوں ملیاں ، نہ ݙٹھے، نہ ہک ٻئے نال کݙاہیں اُثا الاݨوں ، نہ جھیڑا نہ جھٹی ، ول ویاو سرائیکی تے میݙے خلاف لکھدے ۔ رحیم یارخان دی معتبر ہستی مخدوم نور محمدہاشمی صاحب دے صاحبزادے میکوں فون کیتا تے آکھیا جو مولوی صیب سرائیکی دے خلاف زہر اڳلئے ۔ انہاں میکوں ’’ سرائیکیون ‘‘ دے ناں تے انہاندی رسالہ نما کتاب بھیڄی، سرائیکی دے خلاف زہر تاں کیا ڳالھیں ، مندے ، نال میݙا ناں ہووے ، میں اوندا جواب لکھیا تے مولوی صیب توں گزارش کیتی جو میݙے اے سوال اِن انہاں دا ولدا ݙیو ۔ مولوی صیب ہک واری وی ولدا نہ ݙتا پر انہاں سرائیکی دے خلاف ہک ٻیا پمفلٹ لکھ ماریا ۔ مولوی صیب ہک جاہ تے سرائیکی تاں کیا بلوچ قوم کوں نہ بخشیا تے لکھیا جو بلوچ قوم ’’ نمرود ‘‘ دی اولاد اے۔ میں ایندے تے احتجاج کیتا تے اپݨی کتاب سرائیکی اجرک اچ لکھیا ، میکوں راہی گبول آکھیا بھاہ لاؤ اِس تُساں کجھ نہ لکھو ، مولوی صیب دا چیتا جاہ کائنی، اینکوں سرائیکی مخالف استعمال کریندن ۔

ایویں شجاع آباد دے قریشی برادران اِن ،او شام صباحیں سرائیکی دے خلاف سازشاں کریندن ، پچھوں اُلی سلیم قریشی ݙیندے تے اڳوں انور قریشی کوں کریندے۔ منافق اتنے جو مل پوون تاں گوݙیں کوں ہتھ لا تے ملدن تے آکھدن ’’ تم ہمارے مائی باپ ہو ، ادارے والے ہم سے آپ کے خلاف لکھواتے ہیں ، آئندہ نہیں کریں گے ۔‘‘ ٻے ݙینھ ولا لکھی کھڑے ہوندن،انہاں شاکر شجاع آبادی کوں اڳوں کر تے میݙے خلاف مقدمے کرائے،تھاݨے ، عدالتاں ،ہائیکورٹ تک گھلوایا ، اساں ݙو ترائے سال بھوڳ بھوڳئے ۔ جئیں ویلھے شاکر شجاع آبادی کوں انہاں سازشی تے منافق لوکاں دی سمجھ آڳی، او تے اساں ہک تھی ڳیوسے ،اڄ او پھکے ڳنے چوپیندے ودن ۔ 

وسیب دا میڈیا سرائیکی تحریک دے نال اے ، سارے صوبے دے مسئلے کوں اپݨا مسئلہ سمجھدن ، حتیٰ کہ اتھاں راہݨ االے او لوک جنہاندی زبان سرائیکی کائنی او صوبے دی تحریک دے نال اِن تے سرائیکی تحریک دے خبریں کوں میرٹ تے شائع کریندن پر چند ہک جنہاں اچ ہک وݙے اخبار دا ریذیڈنٹ ایڈیٹر وی شامل اے، سرائیکی نال اللہ واسطے دا ویر رکھیندے۔ اُتوں اُتوں سرائیکی تے اندروں سرائیکی دے خلاف کاتیاں ، کیوں جو اللہ دی رحمت نال سرائیکی دا کم میں زیادہ کرینداں ۔ ایں سانگے میݙے نال سب توں زیادہ ویر۔ اپݨے عملے کوں ہدائیتاں ݙتیاں ہویاں ہِن جو ظہور دھریجہ دا کتھائیں ناں یا فوٹو چھپیا تاں تہاݙی خیر کائنی۔ سارے رپورٹر محبت کرݨ آلے ہِن تے پُچھدن اے کیا ہے تے کیوں ہے ؟ میں آکھیا میکوں تاں پتہ کائنی خود پُچھو ۔ میں ذہن تے ہزار واری زور ݙتا جو کتھائیں کوئی ودھیکی یا زیادتی تھی ہووے ،یا کوئی گُتھا الا نکتا ہووے؟ میکوں اڄ تئیں کوئی ایجھی ڳالھ یاد نی آئی ، ول میں وی نی آکھیا جو اللہ دا ناں منو اساݙیاں خبراں لاؤ، کیونجو میکوں یاد اے ہک ویلھے سرائیکی لفظ اخبار اچ آوݨ تے اونویں پابندی ہئی جیویں ظہور دھریجہ دا ناں تاں کیا سرائیکی دا ناں ختم تھی ڳے ؟ سرائیکی تحریک کھڑ ڳی اے، میݙے خیال اچ تاں او ختم تھی ڳن جنہاں لوظ سرائیکی تے پابندی لائی ہئی۔ 

تُساں اساں مخالفتیں دی پرواہ نی کرݨی ۔ میݙے خلاف شہباز شریف دے پچھلے دور اچ غداری دے کوڑا مقدمہ بݨایا ڳیا، میݙے اخبار دا ڈیکلریشن کینسل کیتا ڳیا۔ اخبار دے اشتہارات بند کرائے ڳئے۔ غلام حیدر وائیں دور اچ ایم ایس ایف دے غنڈیاں توں حراساں کرایا ڳیا، ہوائی فائر کرائے ڳئے ۔ ملتان دے سرائیکی جلسے اچ ایم ایس ایف آلیاں کنوں فائرنگ کرا تے وسیب دا سوہݨا نینگرنصر اللہ مار ݙتا تے ولا قتل دا ملبہ جھوک دے بندیاں تے پا ݙتا۔ گرفتاریاں تھیاں ، تشدد تے ظلم کیتے ڳئے ، قاتل ، مقتول دے ہمدرد بݨ تے سرائیکی دے خلاف جلوس کڈھیندے رہ ڳئے پر شکر ہے جو تحقیق تھئی تاں کھیر دا کھیر پاݨی دا پاݨی تھی ڳیا تے نصر اللہ دے قتل دا جرم انہاں تے ٻیٹھا۔

اے سارا کجھ عرض کرݨ دا مقصد اے ہے جو اساں سرائیکی تحریک سانگے ہر طرح دے ظلم برداشت کیتن پر پچھوں تے نی تھئے ، قدم اڳوں تے ودھائن ۔میݙی قوم دے نینگرو! میں تہاکوں اے الطاف حسین آلا کوئی سبق نی پڑھیندا ، میں تہاکوں اے وی نی آکھدا جو ’’ مہاجر بھائیو سمندر پی جاؤ ہونٹ خشک رکھو ‘‘ ۔ میں تہاکوں جیڑھی ڳالھ آکھݨ چہنداں او اے ہے جو کہیں نال ودھیکی نہ کرو ، پرجے تہاݙے نال تھیوے تاں برداش نہ کرو ، بھانویں تہاکوں جان ݙیوݨی پووے، سرائیکی دا مسئلہ کوڑا نی ، سچا ہے ، سچ دی اپݨی طاقت اے ، او منوا گھنسے ، شرط اے ہے جو تُساں سچ دے نال تھیوو۔ 

میکوں پتہ کائنی جو اے اختلافی ڳالھیں کرݨ دی ضرورت ہئی یا نہ پر دل ݙکھیا کھڑے ، سڄݨیں نال دل دا حال کریجے تاں بار ہولا تھیندے، ڳالھ دا مقصد اپݨیاں قربانیاں ݙیواوݨ یا نینگریں کوں تاپش ݙیواوݨ نی ، مقصدایہے جو اساں ہر حال اڳوں تے ودھݨے، اساں پندھ کرݨے، شاعر نت سوہݨیاں ڳالھیں کریندن ،شاعر سچ تاں آکھئے ’’ پاندھی ٹردا ڄُل ، منزل ملݨی اوڑک توں اے ڳالھ نہ بُھل‘‘ ۔ ہک ٻئے شاعر آکھئے ’’ ڳالھ ٹر پئی ہے تاں اینکوں پندھ کریندا ݙیکھیں ، اے نہ سمجھیں میݙی منزل کوں زمانے لڳسن ‘‘ ۔ امان اللہ ارشد سچ آکھئے ’’ ساݙا حق کھاوݨ ہُݨ سوکھا نی ، ساݙے ٻال الاوݨ سِکھدے پِن۔ ‘‘ 

وسیب دے لوکاں خاص کر نویں پود کوں ہر پاسے خیال رکھݨا پوسے ، زبان تے ثقافت دے نال معیشت کوں وی بچاوݨا پوسے ۔ اساݙا وسیب وی ہک زرعی وسیب اے چین دے مقابلے اِچ اساکوں ایں گاٖل دا شرف حاصل اے جو اساں ایجھی سر زمین دے لوک ہسے جتھاں دریا کٹھے تھیندن اساکوں چین دی ترقی دے ہک ہک لوظ تے ہک ہک سطر کوں ݙیکھݨا پوسے کیوں جو اڄ چین معاشی ٹائیگر بݨ تے سامھے آئے تاں ایندے پچھوں 50سال پہلے دی منصوبہ بندی کھڑی اے ۔ اے سچ اے جو صدر مائونے جدید چین دی بنیاد رکھی، جݙاں جو 1975ء اچ صدر مائو و دے بعد ڈین زیاپنگ دی قیادت اچ ٻہوں ترقی تھئی ہئی۔ ڈینگ نے محسوس کیتا جو چین دا ہک اہم شعبہ زراعت دا ہا۔ ایں شعبے اچ اصلاحات تیزی نال غربت دے خاتمے اچ مدد کر سڳدیاں ہن تے ملک کوں مزید ترقی کیتے فنڈز وی فراہم کر سڳدی ہے، جیڑھے جو ݙوجھے شعباں کوں فروغ ݙیوݨ کیتے استعمال کیتے ونڄ سڳدے ہن۔ ڈینگ نے ’’تلویںدرجے توں اُتلے‘‘ دے نقطہ نظر دی اصلاحات کوں زراعت کیتے متعارف کرایا تے ’’افرادی وستیاں‘‘ دی زمین کوں نجی پلاٹاں اچ تقسیم کیتا۔ ایندے نتیجے اچ زرعی پیداوار اچ 25فیصد اضافہ تھیا تے دیگر اقتصادی شعبیاں اچ مزید نجکاری کیتے راہ سوکھا کیتا۔ صنعت اچ متعارف کرائے ڳئے اصلاحات نے ݙوڑی قیمت دے نظام دا تعارف شامل کیتا، جیندے تحت ریاستی اداریاں نے اپݨی مصنوعات کوں محدود قیمتاں تے فروخت کیتا۔

صوبیاں کوں اختیار ملݨ دے بعد پنجاب حکومت چین نال تجارتی معاہدے کیتے پر اے معاہدے صرف اپر پنجاب کوں فائدہ ݙیوݨ سانگے بݨائے ڳئے سرائیکی صوبہ بݨسے تاں وسیب دے لوگ چین نال آبرو مندانہ معاہدے کریسن تے وفود دا تبادلہ تھیسے جیندے نال چین کوں سمجھݨ دا موقعہ ملسے، اساں چین آلے پاسے ݙیکھدوں تاں اساکوں معلوم تھیندے جو چین اچ غیر ملکی سرمایہ کاری کیتے خصوصی اقتصادی زون بݨائے ڳئے ہن، جیندے اچ ٻہوں سارے ملکاں کوں چین اچ اعلیٰ ٹیکنالوجی دی صنعتاں کوں کھولݨ دے موقعے فراہم کیتے جنہاں اچ اعلیٰ درجے آلے آٹو موبائل تے کمپیوٹرز وغیرہ شامل ہن۔ اے صنعتاں چین کیتے تیز رفتار ترقی دا ذریعہ بݨ ڳیاں۔ غیر ملکی سرمایہ کاراں نے اعلیٰ پیداواری صلاحیت، گھٹ مزدوری لاگت تے چنڳے بنیادی ڈھانچے نال فائدہ چاتا۔ چین دا اے ’’ݙوڑے ٹریک نقطہ نظر‘‘ دے نتیجے اچ سرکاری منصوبہ بندی دے اداریاں تے نجی شعبے دے سرمایہ کاراں ݙونہاں نے دی جی ڈی پی چ قابل ذکر ترقی کیتی، جئیںنال 1978توں 2015ء دے دوران 9فیصد سالانہ تے 11.5فیصد سالانہ دے درمیان ودھارا تھیا۔ مجموعی طور تے ڈینگ دی اصلاحات دے آغاز دے بعد چین دی جی ڈی پی اچ ݙاہ گنا وادھا تھیا ہے۔چین نے ہُݨ ترقی یافتہ ملک دی حیثیت حاصل کر گھٖدی ہے تے سائنس، ٹیکنالوجی تے جدت طرازی اچ عالمی رہنما دے طور تے تیزی نال اُبھردا پے ۔ 

جیویں جو میں ݙس آیاں ترقی د ے ایں اُبھار کوں ݙیکھݨ تے سمجھݨ دی ضرورت اے تے اے سارا کجھ علم تے سائنس دے سوا کجھ کائنی۔ سرائیکی صوبہ بنݨ تے سارا زور تعلیم سکول ، کالجاں تے یونیورسٹیاں تے لا ݙتا ونڄے تاں سرائیکی صوبہ امریکی ریاستاں توں امیر بݨ سڳدے۔ اعلیٰ تے بہترین ترقی دے حوالے نال سائنس داناں دا آکھݨا ہے جو پائیدار ترقی دے حصول کیتے ہک تکنیکی تعلیم یافتہ تے پر بصیرت حکومت ای بہتر کردار ادا کر سڳدی ہے۔ موجودہ عالمی صورتحال دے مطابق تحقیق و ترقی دے اخراجات دا حصہ سرکاری سطح دے مقابلے اچ نجی شعبیاں اچ زیاد تیزی نال ودھ ڳیا ہے۔ ایندا اندازہ حال ای اچ لاتے ڳے ہک تخمینے توں کیتا ونڄ سڳدے جو 2018اچ عالمی سطح تے تحقیق و ترقی تے اخراجات دا تخمینہ 1.5کھرب ڈالر لاتا ڳیا ہے۔ جئیں اچ نجی کمپنیاں دا حصہ 63فیصد ہے، جݙاں جو سرکاری حصہ صرف37فیصد ہے۔

زبان تے ثقافت دے نال ہک واری ولا میں اپݨے وطن تے ثقافت بارے ݙسݨ چہنداں جو سرائیکی موجودہ پاکستان دے سارے صوبیں دی زبان ہے تے سرائیکی وسیب دے لوک چارے صوبیں دے وچ وسدن تے موجودہ پاکستان جینکوں وادی سندھ آکھیا ویندے در اصل سرائیکی قوم دا اصل وطن ہے ۔ سید نور علی ضامن حسینی اپݨی کتاب معارف سرائیکی اچ لکھدن جو موجودہ پنجاب ، سندھ ، صوبہ سرحد تے بلوچستان دی اصل زبان سرائیکی ہے ۔ او لکھدن جو جیکب آباد، سکھر ،خیر پور ، دادو ، لورالائی ، سبی ، کچھی ، لسبیلہ ، دیرہ اسماعیل خان ،ٹانک، کوہاٹ، بنوں تے کابل قندھار تئیں سرائیکی چلی ویندی ہئی ۔ پشاور تئیں جیرھی زبان کوں ہندکو تے پنڈی اچ پوٹھوہاری اکھیندن او وی سرائیکی دے قریب اے تے لہور اچ حضرت شاہ حسینؒ جیڑھی زبان اچ شاعری کیتی اے او وی سرائیکی اے ۔ البتہ پشتو تے بلوچی فارسی خاندان دیاں زباناں ہِن تے اے زباناں ایران ، افغانستان توں آ تے اتھان رائج تھین ۔ 

البتہ اے ٻئی ڳالھ ہے جو ایں قدیم سرائیکی زبان دی موجودہ شستہ صورت دا ناں اردو رکھیا ڳیا ہووے۔ اختر علی خان بلوچ لکھدن اے ہک تریخی حقیقت ہے جو جئیں ویلھے ملتان کوں اسلامی علم تے فن دا مرکز بݨایا ڳیا اوں ویلھے سندھی زبان معمولی تبدیلی دے بعد ملتانی زبان دی صورت اختیار کر گھدی۔ بعد وچ جݙاں لہور کوں دارالحکومت بݨایا ڳیا تاں سرائیکی یا ملتانی زبان مشرقی پنجاب دی ہندی تے دہلی دی ہریانی زبان دی آمیزش دے بعد پنجابی زبان دا روپ دھار ڳئی تے ایں زبان نے دلی پڄ کے اردوئے معلیٰ دا لقب حاصل کیتا۔

تاریخ حدود العالم بین المشرق الیٰ المغرب (372 ہجری ) دے مطابق ملتان توں لاہور دا علاقہ ہمیشہ ملتان دے زیر نگیں ریہا ، جالندھر دے لب و لہجہ دی آمد قصور تے لاہور دے مغرب دے پاسوں پہلے ڄٹ سکھاں دی حکومت دے نال تے ول چچ ، رچنا تے باری دو ااپ دی نہریں دے نظام آبپاشی قائم تھیوݨ دے بعد آباد کاریں دے نال تھئی ۔

کہیں زبان دی ترویج تعصب یا نفرت نی بلکہ محبت تے الفت اے۔ اے جہالت نی علم اے ، زبان ہِک سائنس اے جہڑھی تحقیق تے ریسرچ دا تقاضہ کریندی اے۔ اے ڳالھ اساکوں یاد رکھݨی چہیدی اے جو زبان دا ناں انسان اے تے انسان دا ناں زبان اے۔ زبان واسطے کم کرݨ ای اصل علم اے اَتے علم دا حصول ثواب اے۔سرائیکی پاکستان دی قدیم تے عظیم زبان اے، سندھ وچ سرائیکی زبان کوں ہزاراں سالاں توں سرائیکی دے ناںنال پکاریا ویندا پے، پر حملہ آوراں دے ݙڈھپ تے زیادتیاں دی وجہ توں سرائیکی وسیب جیویں جیویں ونڈیندا ڳے، اُونویں سرائیکی دے نال وی ونڈیدے ڳئے، مثلاً ملتانی، بہاولپوری، شاہ پوری، دیروی، ڄٹکی تے جھنگوی وغیرہ، پر سندھ وچ ہمیش توں اینکوں سرائیکی آکھیا ڳے۔ ایں حقیقت توں کوئی انکار نی کر سڳدا جو سرائیکی پاکستان دی او قدیم تے عظیم زبان اے جیرھی جو بلا شرکت غیرے موہنجو دڑو تے ہڑپہ تہذیب دی امین، وارث تے یاد گار ہے۔ اے ڳالھ کہیں توں وی لکی ہوئی کینھی جو پاکستان دی قومی زبان اُردو دی عظیم ماء وی سرائیکی ای ہے۔ ایندے کیتے علامہ سلیم ندوی مرحوم (جیڑھے جو بہار دے باشندے ہن) حافظ محمد شیروانی مرحوم (ٹونک دے قدیم باشندے) علامہ ڈاکٹر سید محی الدین قادری ( حیدر آباد دکن دے ہن) جارج گریرسن تے اد برائن وغیرہ ایہو جہے عظیم غیر سرائیکی محققین دی کاوشاں دا مطالعہ کیتا ونڄ سڳدے۔ سرائیکی ای او واحد پاکستانی زبان ہے جیندے اثرات پنجند تے پنجابت وں وی اڳوں نکل کے وادی گنگا جمنا بلکہ حیدر آباد دکن تئیں پھیل چکے ہن تے اڄ وی او اثرات باقی ہن۔

سرائیکی وسیب دے نینگراں کوں ہر صورت سائنس آلے پاسے توجہ ݙیوݨی چہیدی اے، ایجادات آلے پاسے توجہ ݙیوݨی چہیدی ، جیرھے لوک ایجادا ت کریندن ، انہاں دے چار ہتھ چھ لتاں اَٹھ اکھیں تے ٻارہاں دماغ کائنی، اُو وی اساں آنگے انسان اِن، انہاں شوق پیدا کیتے علم حاصل کیتے تے محنت کیتی اے ، میں اپݨے وطن وسیب دے نینگر کوں ایویں ݙیکھݨ چہنداں اساکوں اپݨی سُنڄاݨ اپݨا صوبہ تے اپݨا اختیار ملݨ دی دیر اے انشاء اللہ میݙے وسیب دا سائنسدان ایویں ہوسے۔کہیں وی ملک و قوم دی ترقی دے چار بنیادی ستون ہوندن۔ اعلیٰ معیاری تعلیم، سائنس و ٹیکنالوجی اچ جدت طرازی تے ہک ایہو جہی حکومت جیڑھی علم تے مبنی معیشت دی اہمیت کوں سمجھدی ہووے تے ہک بہتر انتظامی نظام جیندے اچ انفرادی صلاحیت کوں ترجیح ݙتی ونڄے۔ 

سرائیکی وسیب کوں مواقع ݙتے ونڄن تاں وسیب علم دی مبنی معیشت اچ سب توں اڳوں تے ونڄ سڳدے کیوں جو وسیب وچ وسائل دی کوئی کمی کائنی ٹیلنٹ تے صلاحیت دی کوئی کمی کائنی، جیکر کمی ہے تاں وسائل تے سہولتیں دی ، پر وقت بدل تے انشاء اللہ اساݙا وسیب تے اساݙا نینگر حالات دا رُخ موڑ ݙیسے۔اڄ دے دور اچ علم تے مبنی معیشت اچ منتقلی ٻہوں اہمیت اختیار کر ڳی ہے ، تاں جو ملک متوسط تے اعلیٰ ٹیکنالوجی مصنوعات دی تیاری تے برآمدات دی صلاحیت پیدا کر سڳن۔ ایں کیتے وزراء تے سیکرٹری اپݨی اپݨی وزاراتاں دے شعبیاں اچ ماہر ہووݨے چہیدن۔ ہر وزارت کوں ہک روشن خیال ماہر وزیر دی زیر قیادت ہووݨا چاہیدے جو اپݨی متعلقہ وزارت دے میدان اچ تازہ پیش رفت کوں ڄاݨے تے تیزی نال اپݨے ٻنہاں ساتھیاں نال مختلف منصوبیاں دا انعقاد کر سڳے، ایں یقین دہانی دے نال جو تعلیم ، سائنس، ٹیکنالوجی تے جدت طرازی (ESTI)کوں سب توں ودھ ترجیح ݙتی ونڄے۔

وسیب دے نینگر کوں صرف پاکستان نی پورے گلوبل تے توجہ رکھݨی ہوسے تے ݙیکھݨا ہوسے جو دنیا کیویں ترقی کیتی اے تے او کیویں اڳوں تے ودھی اے ، ترقی دیاں مثالاں سرائیکی وسیب تے سرائیکی قوم دی بہترین رہنمائی کر سڳدی اے۔جیکر ایشیائی ملکاں آلے پاسے نظر بھنوائوں تاں اندازہ تھیسے جو وݙی تیزی نال ترقی صرف مضبوط تے روشن خیال ملکاں اچ واقع تھئی ہے۔ مثال دے طور تے سنگا پور، کوریا، ملائیشیا تے چین۔ انہاں ملکاں اچ موجود مضبوط تے خود مختار نظاماں نے ہر شعبے دی ترقی کوں ممکن بݨائے۔ گذریل40سالاں دے دوران چین دی طرفوں بݨائی ڳئی شاندار پیش رفت خاص طور تے متاثر کن ہن،کیوں جو ایں توں پہلے کݙاہیں وی انسانی تاریخ اچ ایں طرح دی ہک ٻہوں وݙی آبادی آلے ملک نے اتنی جلدی اے مقام حاصل نی کیتا۔

اونویں تاں ساری دنیا اِچ ایویں ہے پر اسیݙے وسیب اِچ پُتر دی خوشی زیادہ تے دھی دی گھٹ ۔پر ٻال ٻال ہوندے ، دھی ہووے تے بھانویں پُتر ۔ ٻال دی تعلیم تے تربیت تے زیادہ توجہ ہووݨی چہیدی اے ، ݙیکھݨ اِچ آئے جو ٻال دی چھٹی تے پتر دی طہور تے شادی وانگے خرچہ تھیندے ۔ دیہات اِچ تاں اے وی ݙٹھے جو اُدھار منگ پن تے وی پتر دے ختنے دی شادی دھوم دھام نال تھیندی ے ، پر ٻال دی تعلیم آلے پاسے توجہ نی ݙتی ویندی ۔ ٻال دی تعلیم اتنی ضروری اے جتنااوندا ہووݨ ۔ ماء دی جھولی ٻال دی پہلی تے وݙی درسگاہ ہے ۔ ماء دا پہلا قرض اے جو او ٻال دے ڄاوݨ نال اِی اوندی ہک ہک شئے دا خیال کرے ۔ ماء دے اَلا ٻول تے اوندی غذا دا ٻال تے اثر تھیندے ، جیکر ماء بادی چیزاں کھمسے تاں اوندا کھیر وی بادی بݨسے ، جیرھے ٻال دا معدہ برداشت نہ کر سڳسے ۔ ایں حالت اِچ ٻال پیٹ دے درد توں روندے تے چیکدے ، ماء پریشان تھیندی اے تے ٻال کوں دڑکیندی وی ہے اونکوں اے پتہ کائنی ہوندا جو ٻال کوں او شئے چکوائی کھڑی اے جیرھی میں کھادی اے ، ہک گاٖل اے وی جو ماء شودی کوں اُنہائیں گاٖلھیں دا آپ پتہ نی ہوندا جو اوندی ماء اونکوں ایہے گاٖلھیں سمجھایاں نہ ہَن ۔ ایہے گاٖلھیں ہک ٻے کوں ݙسوں تاں جو ٻال دی صحیح تعلیم تے تربیت تھیوے ۔ ٻال ماء دے پیٹ اِچ ہوندے تاں ماء دی غذا دا اثر اوں تے براہ راست تھیندے ، ماء جو کجھ الیندی اے تاں ٻال دے ذہن تے اوندا وی اثر تھینداپیا ہوندے ، جیکر ماء لڑاکی بھڑاکی تے اولاد کوں گاٖلھیں مندے ݙیندی اے یا ذال پئے آپت اِچ لڑدے رہندن تاں ٻال دا ذہن ماء دے پیٹ اِچ وی انہائیں گاٖلھیں دا اثر گھندے جیکر ماء پیو مٹھااَلیندن ، ہر گاٖل تے سبحان اللہ ہوندی اے ، ہر ہک کوں جی سئیں ، بسم اللہ کر تے اَلویندن تاں ٻال وی ایویں ہوسے ۔ اے وی ہے جیرھے بے وقوف اپݨی ماء ٻولی چھوڑ تے اولاد نال ٻیاں ٻولیاں ٻولیندن ، اولاد کوں اوندی قدرتی تے فطری زبان توں محروم کریندے پے ہوندن ، ماء پیکو جیکر اپݨی پہلی والی اولاد ٻی ٻولی ٻولیندا پیا ہوسے تاں ماء دے پیٹ اِچ ہووݨ آلے ٻال تے وی اوندا اثر تھیندا پیا ہوندے ، اے تاں ماء دے پیٹ دے اثر دی گاٖل اے ، جݙاں ٻال ڄمدے ، اغوں اغوں کریندے ، ٻلوتڑیں ہتھ پیر مریندے ، کجھ سُڄاک تھیندے ،اَکھ بھلیندے ، اَکھ دی سُنڄاݨ پیدا کریندے ، ہولے ہولے سُݨݨ آلی گاٖلھ دی سمجھ پیدا کریندے ، کجھ مُد بعد بانبڑے ݙیوݨ شروع کریندے ، وَل کھٹ پکڑ تے کھڑݨ سُکھدے ، وَل ٹُرݨ سُکھدے ، اَلاوݨ تے گاٖل کرݨ سِکھدے ، اے تے ایہو جہاں سینکڑاں جاہیں ہِن جتھاں ہک ہک وِتھ تے ، ہک قدم تے ٻال کوں تعلیم تے تربیت دی ضرورت اے ، اساں اپݨے ٻال نال ہک پل سانگے وسلائی نہ کروں ، ٻال ڄاوے تے سوچ گھنوں جو اساں اینکوں وسیب دا وݙا بݨاوݨے ، ڈاکٹر ، انجینئر توں ودھ وݙا افسر ، فوجی ، جنرل تے ہائیکورٹ ، سپریم کورٹ دا جج بݨاوݨ دا سوچݨے ، دھی ہووے تاں بھانویں پُتر۔

سرائیکی پڑھݨ آلے ٻالیں سانگے سب توں وݙی اوکھ اے ہے جو کتاباں نی ملدیاں ، نصیب بݨ ڳے پر نصاب اِچ ڈھیر ساریاں اینجھیاں کتاباں شامل اِن ، جیڑھیاں نی ملدیاں ۔ کجھ کتاباں اینجھیاں ہِن جو تریہہ چالھی سال پہلے چھپیاں تے ولا نی چھپ سڳیاں ۔ کجھ کتاباں دے لکھاری اَڳلے جہان ٹُر ڳن ۔ ماء ٻولی دی محبت اِچ ٻال سرائیکی مضمون رکھیندے تاں ہِن پر آ ڳیڑ وات ویند ن ۔ پڑھݨ چہندن پر کتاب ہووے تاں پڑھن ۔ اڳوں تے نصاب بݨاوݨ آلے اُستاد او کتاباں نصاب اِچ شامل کرن جیرھیاں ملدیاں ہوون ۔ کتاباں نہ مِلݨ ہک مسئلہ ہے ۔ ایں توںپہلے وݙا مسئلہ اے ہے جو نصاب نی ملدا ۔ ایں ویلھے زکریا یونیورسٹی ملتان تے اسلامیہ یونیورسٹی بہاول پور سرائیکی شعبہ قائم اے ۔ طالب علم رُلدے ودے ہوندن ، نصاب نی ملدا۔ بھبھݨ بھوں اندھاریاں راتیں آلا لیکھا بݨیا پیا ہوندے۔

جتنا تھی سڳے اساں اپݨے وسیب اچ ترقی دے بارے سوچوں ، اے سب کجھ اساکوں آپ کوں سوچݨا پوسے پاکستان دے اقتدار تے جیرھے لوک قابض اِن او اساکوں اڳوں تے نہ آوݨ ݙیسن۔وسیب اچ ایہو جی حقیقی معیشت قائم تھیوݨی چاہیدی اے، جیندی بنیاد چار اہم اراکین یعنی تعلیم، سائنس ، جدت طرازی تے انصاف تے مشتمل ہووے جنہاں تے جمہوریت دی مضبوط عمارت تعمیر کیتی ونڄ سڳے۔اے ایں ویلھے ای ممکن تھیسے جݙاں ہک دیانت دار تے ٹیکنالوجی اچ ماہرانہ قیادت ہووے۔ ایں دور جدید اچ جیڑھیاں قوماں ٻنہاں ترقی یافتہ قوماں دے مقابلے کھڑیاں تھیوݨاں چاہندین انہاں کوں عالمی منڈی دی ضروریات دے مطابق خود کوں ڈھالݨا پوسے ، جیندے کیتے انہاں اچ مختلف بیرونی علوم، مثلاً تکنیکی،  سائنسی و کاروباری علوم تک رسائی تے جاذبی صلاحیت دا ہووݨا ٻہوں ضروری ہے، بالخصوص تکنیکی علوم اچ ول انہاں بیرونی علوم کوں مقامی ضروریات توں اہم آہنگ کرݨ تے ایندے نتیجے اچ اُبھرݨ آلے نویں علوم اچ بتدریج ودھارے کیتے نجی تے سرکاری سطح تے تحقیقی اداریاں تے صنعتی ملاپ دی وی لوڑھ ہے۔ ایں ماحول دی تشکیل کیتے تمام کالج ، جامعات تے تحقیقی مراکز برائے تحقیق وترقی اہم کردار ادا کر سڳدن۔ غرض کہیں وی ملک دی معاشی خوشحالی کیتے تحقیق و ترقی تے جدت طراز ٻہوں ضروری ہے۔

ساری دنیا اچ علم تے ہنر کوں سب توں ودھ اہمیت حاصل اے پر اساں انہائیں ݙوہیں شئیں توں وانجھے ہیسے، اساکوں کوئی سُدھ کینھی جو اساں کیا پڑھوں ، کیا نہ پڑھوں ۔ کیڑھی تعلیم حاصل کروں ، کیرھی نہ کروں ۔ اسیݙے مقابلے اچ پنجاب دے لوک کمشنر، ڈی سی ، ایس پی تے ٻئے محکمیں دے آفیسر پہلے توں بݨئے ٻیٹھن۔ انہائیں کوں ہر شئے دا علم اے ۔ او سارے راہ رستے ڄاݨدن ۔ ٻال اڄاں ماء دے پیٹ ءِ چ ہوندے تے او پہلے سوچ ٻہندن جو اینکوں کیا بݨاوݨے۔ اساݙے ٻال اُٹھ ڄیݙے تھی ویندن پر اساں ول وی انہائیں کوں کجھ نی ݙسیا ہوندا جو تُساں کیا پڑھسو تے کیا بݨسو ؟ کیا قوماں ایویں ترقی کریندن ؟ سیاݨے تھیووں ۔ ٻالیں کوں پڑھاؤں، سکھاؤں تے سمجھاؤں ۔

ضروری ڳالھ اے ہے جو اساں تعلیم بارے وسلائی نہ کروں ، شہری بندہ ہووے بھانویں دیہاتی غریب ہووے تے بھانویں امیر۔ تعلیم دے معاملے اچ وسلائی نہ کرے ۔ اولاد دے ہک ہک پل کوں قیمتی ڄاݨے تے اوندے نت نال تھیوے ۔ تعلیم بارے اے وی ضروری اے جو ٻال دے شوق تے رحجان کوں ݙٹھاونڄے ۔ بعض ویلھے ٻال انجینئر بݨݨ چہندے ۔اسیݙا شوق ڈاکٹر بݨاوݨ دا ہوندے ۔ اساں اپݨا شوق سامھے رکھدوں پر ٻال دی مرضی نی سمجھدے ۔ٻال ماء پیو دا آکھیا من تے انہائیں دے ݙسیے دڳ تے ٹر تاں پمدے پر منزل تے نی پُڄ سڳدا۔

سب توں پہلا کم ٻال دے رحجان کوں ݙیکھݨ اے ، ݙوجھا تعلیم بارے بنیادی معلومات ہِن ۔ سارے جڳ جہان دے رحجان کوں سامھے رکھیا ونڄے ،ݙٹھا ونڄے جو دنیا کیݙے ویندی پی اے ، ول اوندے مطابق اڳوں تے ٹُریا ونڄے ۔ اڄ سی ایس ایس لوک زیادہ کرویندن ، اسیکوں چہیدے جو اساں زمانے دے نال نال ٹروں تے ٻالیں کوں سی ایس ایس آلے پاسے شوق ݙیواؤں۔ نکے لا توں انہائیں کوں ݙسݨ شروع کروں جو سی ایس ایس کیا ہوندے ۔ ایندے وچ کیا پڑھݨا پوندے ۔ سی ایس ایس جیرھا طالب علم کریندے او کیا بݨدے ۔ سی ایس ایس کرݨ آلئیں دے کتنے محکمے تے کتنے شعبے ہِن تے انہائیں دی تربیت کیویں بݨدی اے ؟

سرائیکی وسیب دے ڈھیر سارے نینگر امدن میں انہائیں کوں سی ایس ایس آلے پاسے دھیان ݙیوینداں ، او اینکوں بلا سمجھ تے ݙر ویندن ۔ اَجھک تے آکھدن اے اوکھا ہے ، حالانکہ صرف دل ٻدھݨ دی ڳالھ اے ۔ سی ایس ایس میڈیکل تے انجینئرنگ توں سُکھا ہے۔ میں اپݨے ٻالیں کوں آکھیا تاں وی ݙر تے ٻے پاسے ٹُر پے۔ میں سب کوں آکھداں جو سرائیکی قوم ہُݨ دل ٻدھے ، آر یا پار آلی ڳالھ کوں سامھے رکھ تے علم دے سمندر ءِ چ دُھو کرے ۔ سرائیکی وسیب دے ٻالیں وچ بلا دی صلاحیت اے ۔ ݙرے او جیرھے عقلوں پیدل ہوون ۔ اوہے سارے اپر پنجاب وچ ہِن ، وسیب اچ اکثریت ذہین طلبہ دی ہے۔ شاباش تکڑے تھیوو، اے سارے منصب تے عہدے تہاݙے ہِن ، جیرھے غیر ملی ٻیٹھن ۔ پڑھو تے اپݨیاں اے کرسیاں انہائیں توں واپس گھنو نہ تاں انہائیں دا نِت دا کَھلا تے اسیݙا سِر ہوسے ۔

اسیݙے ٻالیں کوں اے شکایت اے جو پبلک سروس کمیشن وچ سارے ایہے لوک ءِ ن ، اے وانجھ کریندن ،وانجھ آلی ڳالھ ٹھیک اے ، اڄ توں نی اے پیو ݙاݙے توں کریندے امدن پر اساں ظلم ، زیادتی تے وانجھ دے دریا جھاڳ تے پار پُڄسوں ۔ جے ݙر تے کھڑے رہ ڳیوسے تاں ول کھڑے رہسوں ۔ وسیب دے نینگر اے ڳالھ سمجھن جو اساں اڄاں سوچیندے ودوں ، انہائیں کوں ازلیں توں پتہ اے جو اساں سرائیکی وسیب دے لوکیں کوں کیویں غلام بݨا تے رکھݨے۔ اے سارے گرو انہائیں کوں انہائیں د ا آقا انگریز سکھا ڳے ۔ وسیب دے جاگیردار وی انہائیں دے ٻانھے ہِن ۔ انہاں کوں سرائیکی قوم کوں کھلے تلے رکھݨ تے انہائیں کوں کھلے مارݨ دا ݙا سکھائس ۔ تُساں اساں بغاوت کر تے ایں ڳالھ کوں پُٹھا کر ݙیوݨے۔

میں لہور ڳیاں ، میکوں ہک پنجابی دانشور آکھیا جو کرلاٹ ، ٻکاٹ پڑھدا رہنداں پر ہر ڳالھ دا ٹرینڈ ہوندے ، تہاݙے وسیب ءِ چ دولے سئیں دا نوکر بݨݨ دا ٹرینڈ اے ۔ اسیݙے کول ڈپٹی کمشنر تے ایس پی بݨݨ دا ۔ میں آکھیا جو وقت چکی دا پھیر اے ۔ وقت بدلدے دیر نی لڳدی ، سوچ بدل ڳی اے ۔ اساں تہاکوں ݙسیندے پیوں جو اساں غلام بݨ تے نہ رہسوں ۔ اساں اپݨے وسیب اچ اپݨا ڈی سی او ، کمشنر ، ایس پی ، ڈی پی او تے آر پی او ݙیکھݨ چہندوں ۔ تُساں اپݨے گھر خوش اساں اپݨے گھر۔ آبادی دے مطابق سی ایس ایس دا کوٹہ گھنسوں ۔ صوبہ وی گھنسوں ، تُساں کے تئیں نہ ݙیسو؟ تُساں اسیݙی ایں سوچ کوں نہ قید کر سڳدو تے نہ قتل کر سڳدو۔ سیاݨے تھیوو، جتنا جلدی اسیکوں حق ݙیسو ، اُتنے چنڳے رہسو۔

دل تھولا نہ کرو ، اساں تہاݙے حق حقوق سانگے ہر جاہ تے لڑسوں ،ا ساں تہاݙے صلاحتیں کوں پرکھݨ آلے ادارے بݨیسوں ۔ تاں جو تہاݙی صلاحیت ، تہاݙے رحجان تے تہاݙے شوق مطابق تہاݙے علمی سفر کوں اڳوں ٹوریا ونڄ سڳے۔ اسیکوں ہک ہک ڳالھ دا پتہ اے جو پیپر اوہے بݨیندن ، امتحان وی اوہے گھندن ۔ امتحان ویلے تہاݙی ٻے پاسے اکھ جھمکے تاں تلہڑ مریندن تے اپݨیں کوں سارا کجھ پہلے توں ݙس تے امدن ۔ انہائیں کوں انہائیں بیمانیں دی سزا ملسے ۔اساں وار وار اکھیندوں جو اسیݙے انہائیں بیمانیں نال پُڄالا نی پمدا۔ اساݙا اپݨا پبلک سروس کمیشن ہووے ، اساݙا اپݨا سلیکشن بورڈ ہووے۔ اسیݙے اپݨے پیپر بݨاوݨ آلے ہوون تے اسیݙے سارے امتحانی سنٹر اسیݙے اپݨے کول ہوون ۔ اسیکوں انہائیں تے تل دا اعتبار کینھی۔ اسیکوں ہک پل دیر کیتے بغیر انج کیتا ونڄے ۔

سرائیکی وسیب اچ پنجاب دے افسر لٹ مار کر تے اپݨی اولاد کوں اعلیٰ تعلیمی اداریں وچ پڑھیندن ۔ انہاں کوں ٻاہر وی بھیڄ ݙیندن جو او ولا افسر بݨ تے اسیݙے آوݨ آلے نسلیں دے سر کٹن ۔ اساں سب کجھ ڄاݨدوں ، تہاکوں ڄاݨدوں ، تہاݙے نیتیں کوں وی ڄاݨدوں ۔ تُساں اسیݙے بعد اسیݙے نسلیں کوں غلام رکھݨ سانگے ڄال وچھا ݙتن پر تہاݙے خلاف جیرھی نفرت اے اینکوں سمجھو ۔ تُساں اپݨی کوڑکی اچ آپ پھس سو۔ اسیݙے پھساوݨ سانگے تہاݙے سٹے ڄال تہاݙے اپݨے پیریں کوں ولھڑسن تے تُساں منہ دے بھر ڈہسو ۔تُساں اساݙے نماݨے دیہاتی ٻالاں دا تعلیمی مستقبل تباہ کیتے۔ تُساں اسیݙے غریب ٻالیں کوں اردو تعلیم دے چکریں ءِ چ پائی رہ ڳیو تے آپ انگریزیاں پڑھدو۔ تُساں اپݨے تعلیمی ادارے ݙیکھو تے اسیݙے وی ݙیکھو۔ اپݨے تعلیمی اداریں وچ سہولتاں ݙیکھو تے اسیݙے پاسے وی ݙیکھو۔ ہُݨ تعلیم دے ناں تے دروہ نہ چلسے۔ دوکھا فراڈ بند کرو۔ طبقاتی تعلیم بند کرو۔ غریب ،امیر دی ہک تعلیم کرو۔ تہاݙے غیر انسانی سلوک کوں اساں تہاݙے منہ تے مریسوں ، تعلیم‘ اقتدار تے اختیار میݙے وسیب دا وی حق اے ۔ اساں صرف غلام رہݨ سانگے پیدا نی تھئے۔ جے تُساں وچ جرأت ہے تاں برابر سہولتاں ݙے تے آؤ ، مقابلہ کرو نہ تاں پرے مرو ، تُساں تُساں ، اساں اساں ۔ 

سرائیکی وسیب وچ تعلیمی اداریاں دی کمی دی وجہ نال وسیب دے لوک اعلیٰ تعلیم حاصل کرݨ توں محروم رہ ڳن ، اسیݙے کول علمی ادارے تاں اپݨی جاہ رہ ڳے ، معلومات ݙیوݨ والے افراد یا ادارے وی موجود کائنی ۔ ہُݨ وقت آ ڳے جو وسیب دے لوک خاص طور تے ،خُطابی(طلبہ تے طالبات)اَکھ پٹن ، علم حاصل کرن ، معلومات دے سوجھلے نال اپݨے دِل تے دماغ روشن کرن ، اُنہاں کوں ہک طرف نی بلکہ ہکے ویلے چھی پاسے ݙیکھݨ دی صلاحیت پیدا کرݨی چاہیدی ہے ۔ انہاں دی نظر اُبھا ، لمہ ، پوادھ ، پچھادھ (مشرق ، مغرب، شمال ، جنوب) دے نال نال ہکے ویلے عرش معلی تے دھرتی دی چھیکڑی حد (تحت السریٰ) تک ہووݨی چاہیدی ہے ۔ سب توں اہم اے جو بصارت دے نال بصیرت وی ضروری ہے۔

وسیب دے خُطابی یاد رکھن جو اَڄ جیرھا طبقہ ساݙے اُتے حکمرانی کریندا پے یا جیرھے طبقے کوں حکمرانی دا حق حاصل ہے او گریجوایشن دے بعد ’’سی ایس ایس‘‘ دا امتحان پاس کریندے اَتے ’’سی ایس ایس‘‘ بنیادی طور تے جنرل نالج دا امتحان ہوندے ، ایں واسطے خطابیں کوں اپݨے کول علم دے نال نال معلومات دا ذخیرہ ہووݨ وی ضروری ہے ۔ ایں سلسلے وچ یاد رکھݨا چاہیدے جو ہر ٻال کوں اپݨی دھرتی اَتے اپݨے وسیب دی زبان اَتے انگریزی زبان تے کامل عبور ہووݨ ضروری ہے ۔ جیرھے لوک اپݨے ٻالیں نال اُنہاں دی ماء ٻولی دی بجائے ٻئی زبان وچ گاٖلھ کریندن ، او اپݨے ٻالیں نال دشمنی کریندن اَتے ٻالیں دی ماء ٻولی کوں قتل کرݨ دے مرتکب تھیندن۔ ایجھے لوکیں دی سوچ چھوٹی ، پست تے گھٹیا ہوندی ہے ۔ ایہ لوک احساس کمتری دا شکار ہوندن ، کیوں جو زبان ہک ٻہوں وݙا علم ہے اَتے سب توں پہلا تے وݙا علم گھر دی ماء ٻولی توں حاصل تھیندے ۔ ایں وݙے علم توں ٻالیں کوں محروم رکھݨ ٻہوں وݙی زیادتی ہے ۔ وسیب دے بھرا سیاݨے تھیون اَتے وسیب دے ٻالیںں کوں اپݨی ماء ٻولی دی برکت توں محروم تھیوݨ توں بچاون۔

جیا سئیں! گاٖلھ تھیندی پئی ہئی جو جنرل نالج دی تے پڑھاکو ٻالو تے بھیݨ بھرائو ، بھانویں تُساں پڑھدو پہلی جماعت یا ہووے ایم اے تے پی ایچ ڈی دے طالب علم تہاکوں کائنات دی ہر چیز بارے ڄاݨݨا چہیدے ۔ کیوں جو علم دا مطبل اِی ڄاݨݨ ہوندے ۔ اساں جیرھی جاہ تے رہندے پیوں اُوندے بارے کجھ موٹیاں موٹیاں علمی تے معلوماتی گاٖلھیں تہاکوں ݙسیندوں تے کجھ گاٖلھیں تہاݙے اپݨے وسیب دے مشاہیر بارے ہن ، تساں انہاں کوں اپݨے پلے ٻدھو تے علمی میدان وچ کامیابیاں حاصل کرو۔ کیوں جو ڄاݨݨ دی جستجو اساݙے مذہب تے اساݙی ثقافت دا خاص حصہ ہے۔

ملک ءِ چ 80 سرکاری تے 65 یونیورسٹیاں غیر سرکاری ہِن ۔ سرائیکی وسیب پنجاب دا ادھ اے ،ایں لحاظ نال جتنیاں یونیورسٹیاں پنجاب ءِ چ ہوون ، اتنیاں سرائیکی وسیب ءِ چ ۔ پر حالت اے ہے جو پنجاب ءِ چ 43 یونیورسٹیاں تے سرائیکی وسیب دے حصے ءِ چ صرف 2 ۔ تریمت یونیورسٹی، نواز شریف زرعی یونیورسٹی تے شہباز شریف انجینئرنگ یونیورسٹی اڄاں کاغذیں ءِ چ دھکے ودیاں کھمدین۔ جے اے بݨ وی ونڄن تاں پنج تے پنجاب دے فرق کوں کون پورا کریسے ؟ بلوچستان دی آبادی سرائیکی وسیب دے مقابلے ءِ چ ݙہواں حصہ وی کینھی، اتھاں وی 6 یونیورسٹیاں ءِ ن ۔ایویں خیبرپختونخواہ دی آبادی چوتھا حصہ وی کینھی، اتھاں 26 یونیورسٹیاں ہِن۔البتہ ہک گفالھ اے ہے جو مقبوضہ سرائیکی علاقے دیرہ اسماعیل خان ءِ چ ہک گومل یونیورسٹی ہے ۔وفاقی دارالحکومت سرائیکی وسیب دا سولہواں حصہ ہے، اتھاں 16 یونیورسٹیاں ۔ سندھ سرائیکی وسیب دا تریجھا حصہ ، اتھاں 39 یونیورسٹیاں ہِن ۔ اتھوں اندازہ لاوݨ اوکھا کینھی جو حکمران سرائیکی وسیب نال کیا کرݨ چہندن تے وسیب کوں صرف پنجاب ، خیبرپختونخواہ دا کیا سارے ملخ دا غلام رکھݨ سانگے کیا کیا منصوبہ بندی کیتی ڳی اے۔ سرائیکی وسیب دے ڈڈھ درجن ضلعیں وچ تاں اڄاں صرف ݙو یونیورسٹیاں ہِن ۔ کلے ہک ضلعے لاہور وچ 28 یونیورسٹیاں ہِن ۔ ول تُساں آپ فیصلہ کرو جو سرائیکی وسیب دا نینگر بغاوت کرے یا نہ کرے۔ کے تئیں تُساں وسیب نال ظلم زیادتی تے ݙڈھپ کریسو۔ اڄ ڈش سٹیلائٹ تے نیٹ دے دور وچ وی تُساں لوکیں کوں بودن تے بکھن بݨیسو ؟ بس کرو یار ڈھیر تھی ڳی اے ۔ وسیب کوں اوندا حق ݙیو ، جتنے سکول ، کالج تے یونیورسٹیاں پنجاب ءِ چ ہِن اتنیاں وسیب ءِ چ گھنسوں ۔ انہائیں دا بجٹ وی برابر گھنسوں ۔ ضروری تھی ڳے جو ہک پل دیر کیتے بِناں سرائیکی صوبہ بݨاؤ تانجو وسیب دے لوک اپݨے تعلیمی مسئلے آپ حل کر سڳن۔

بل گیٹس دنیا دا ہک ٻہوں وݙا ناں ہے، او آکھدے جو میکوں اپݨی حیاتی ءِ چ کوئی پچھتاوا یا حسرتک کینھی پر ہک حسرت ضرور رہ ڳی اے جو میں انگریزی تاں الا سڳداں پر ٻیاں زبانں نی الا سڳدا، او آکھدے جو میݙی حسرت رہ ڳی اے جو ٻیاں وی نہ تاں گھٹ توں گھٹ چینی، عربی تے فرنچ الا سڳدا ہوواں ہا ۔ بل گیٹس توں زبانیں دی قدر دا پتہ لڳدے، جیرھے بے قدرے لوک زبانیں دی مخالفت کریندن تے ہر ڳالھ کوں لسانی تعصب آکھی رکھدن ،انہائیں دی جے اپݨی مت ماری ہوئی اے تاں او بل گیٹس دی ڳالھ پلے ٻدھن ۔ 

صوبہ تے اختیار نہ ہووݨ دی وجہ توں اساݙا وسیب ٻہوں پچھوں رہ ڳے پاکستان اِچ اونویں تاں سائنس دی صورت حال ٻہوں ابتر ہے ول وی جو ادارے بݨائے ڳن او سارے دے سارے وسیب توں ٻاہر اِن۔ ریسرچ اداریں دے حوالے وسیب دی پوزیشن ابتر اے۔ ایہا وجہ ہے جو ایندے علاوہ غربت، تعلیم، سائنس ، بزنس، ماحول تے تحفظ اچ سرمایہ کاری دے لحاظ نال وی وسیب دا شمار ٻہوں کمزور ترین علاقیں اچ تھیندے۔ اے صورتحال مختلف وطن وسیب دے قابض قوتاں دی مسلسل ناکامی دی وجہ توں ہے جیندے تے اساں عمل پیرا رہ ڳے ہیں۔ وسیب سانگے صنعتی ترقی دے فروغ کیتے نجی شعبہ اچ سائنسی تحقیق ٻہوں اہم ہے۔ وسیب اچ نجی شعبیاں اچ تحقیق وترقی تے اخراجات ٻہوں گھٹ ہن۔ جݙاں اپر پنجاب اِچ اخراجات ٻہوں زیادہ ہن ، اپر پنجاب کوں مرکنسٹائل کر ݙتا ڳے اتھاں ساریاں ملاں ہی ملاں ہن ، ہر پاسے انڈسٹری دیاں بتیاں نظر اَمدین تے وسیب اچ اندھارے۔ حالانکہ اتھاں خام مال تے افرادی قوت زیادہ ہے وانجھ تے ظلم دے ایں نظام کوں وسیب دا نینگر بدلے تے اپݨا وسیب آپ وساوے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء