دِل دِل دھڑکے پیر فریدؒ

### ڈاکٹر اشرف شاہین قیصراݨی
روہی دے ٹِٻڑیں اِچوں اُٹھݨ والی اَواز اڄ پاکستان دے ہر حساس دل دی دھڑکن بݨ ڳئی اے۔ ایہ اَواز ہے پیر فریدؒ دے کافیاں دی اوں سوہݨے جذبے دی جہڑا تصوف دا ، ماء دھرتی دی محبت دا تے انسان دوستی دا جذبہ سݙیندے ۔ اَڄ ریت دے ٹٻیں اِچ اُٹھیں دے سوار ہووِن یا کالے روہیں اِچ تیشے چلاوݨ آلے تیشہ زن شہریں دے وسدے بابو ہووِن یا وستیں واڑیں اِچ رہݨ آلے ڄٹ ۔ ایں سوہݨے کلام کوں سُݨ کے سبھے وجد وچ آ ویندن۔

میݙے نزدیک ایندے ترے سبب ہِن۔

(1)             محبت تے بِھرا بِھرپی دا آفاقی سنیہا

(2)            سچے عشق دی تڑپ ، سوز تے درد

(3)            سرائیکی زبان دے مٹھڑے مٹھڑے ٻول

                       ہُݨ وارواری ہر سبب دی وضاحت کجھ ایں طرحاں کیتی ونڄ سڳدی ہے ۔

## (1):محبت تے بِھرا بِھرپی دا آفاقی سنیہا:
                       محبت ہک ایجھا جذبہ ہے جہڑا اَزل کنوں انسان دی فطرت اِچ رکھ ݙتا ڳے ، نفرت ہک رد عمل اے جہڑا محبت اِچ کھوٹ رَلݨ دے بعد آپ کنوں آپیں پیدا تھی ویندے یعنی ہک لحاظ نال اے وی فطری جذبہ ہے بھل ایندا جواز ناں تے اساݙے مذہب اِچ ہے تیں نہ دنیا دے کہیں اخلاقی ضابطے اِچ ۔ ایہا وجہ ہے جو محبت دی بار دے راکھے ہمیشہ نفرت دیاں چنڑگاں وِسماوݨ کیتے چیل ٻدھ تے میدان اِچ آئن ۔ انہیں عظیم لوکیں اِچ حضرت پیر فریدؒ دا شمار تھیندے جہڑے اپݨی مثال آپ ہِن ۔ آپ ہوریں نہ صرف شریعت تے طریقت دے میدان وچ اپݨا لوہا منوائے بلکہ صوفی شعراء دے قبیلے وچ وی آپ دا مقام ٻہوں بلند اے ۔ آپ دا دیوان تصوف ، وحدۃ الوجود ، فنا بقا ، فراق وصال ، عشق محبت ، مذہب ، ملت تے معرفت و حقیقت دے خزانیں کنوں پُر ہے ۔ آپ ہوریں دے نزدیک پوری کائنات ہکو وجود اے جیندا مرکزی نقطہ انسان اے تے انسان دا کردار انفرادی نہیں اجتماعی اے ۔ فرمیندن:

کیوں توں فرد تے جُزو سݙانویں 

توں کلی توں کُل

باغ بہشت دا توں ہیں مالک

خود بُلبل خود گُل

عرش وی تیݙا فرش وی تیݙا

توں عالی اَݨ مُل

خواجہ صاحب انسان کوں اجتماعی سوچ ݙے کراہیں اپݨے نفس تے دِل دی صفائی آلے پاسے دعوت ݙیندن۔

جیندے وچ او سارے مذاہب کوں ہکو کجھ سمجھدن ۔ ݙیکھو کیا فرمیندن ، غور کرݨ دی گاٖلھ اے:

نہ کافی ڄاݨ کفایہ 

نہ ہادی سمجھ ہدایہ

کر پُرزے جلد وِقایہ 

ایہا دِل قرآن کتابے

ہے پرم گیان دی دِلڑی

ہے بید پران دی دِلڑی

ہے جان جہان دی دِلڑی

وَل بطن بطون دا بابے

انہیں اشعار وچ خواجہ صاحب دِل کوں قرآن نال تشبیہہ ݙے کے دِل دی صفائی آلے پاسے توجہ ݙیوائی اے تے حقیقت وی ایہو کھ اے جو دِل پاک ہووے تاں پِچھے نفرتاں تے کدورتاں کتھ رہ ڳیاں ۔ ایہا نفس تے دِل دی پاکیزگی عالمگیر بِھرا بھرپی دی بنیاد اے ۔ جیندے اُتے ہک ایجھا معاشرہ اُساریا ونڄ سڳدے جیندے وچ نہ رنگ تے نسل دا فرق ہوندے نہ ذات تے زبان دا، ایہا شئے پیر فریدت دی محبت تے بھرا بھرپی دے آفاقی سنیہے دی بنیاد اے تے ایہا شئے اے جئیں ٻئے صوفی شعراء وانگوں خواجہ صاحب دے کلام کوں وی لافانی تے امر کر ݙتے ، جئیں کنوں ہر آوݨ والی نسل روحانی فیض حاصل کریندی رہسی۔

## (2): سچے عشق دی تڑپ ، سوز تے درد:
                       خواجہ صاحب دے کلام کوں ہر حساس دِل دی دھڑکن بݨاوݨ اِچ ݙوجھا کردار ایں سچے عشق دا ہے ۔ اونویں تاں عشق بھانویں حقیقی ہووے تے بھانویں مجازی فطرت دی ݙتی ݙات ہوندی اے ۔ ایں واسطے جو عشق کیتا نہیں ویندا تھی ویندے ۔ ݙوجھی گاٖلھ اے وی ہے جو حقیقی عشق دے راہی دی ہک خاص حد توڑیں مجازی عشق دے ڳلی کوچیں اِچوں تھی تے منزل توریں پُڄدِن۔ بَھل ایں راہ اِچ ادب ، احترام ، پاکیزگی تے جذبے دی سچائی بنیادی شرطاں ہِن ۔ایہا وجہ ہے جو تساں بھانویں مجازی عشق منزل اِچ ہووو یا حقیقی عشق دی لذت دی ڳول اِچ ہووے ، ہجر فراق دے درد بھرے ݙیہاڑے ہووشن یا وصال دیاں لذتاں دیاں راتیں ۔ ہر حالت وچ پیر فریدؒ دے کلام دی لذت تہاݙے زخمیں دا تریاق ثابت تھیندی اے ۔ ہک تجربے دی گاٖلھ عرض کراں جیکر تساں واقعی ہک درد مند ، حساس تے پاکیزہ دِل رکھیندے او تے ہجر یا وصال دی کہیں وی منزل کوں گزردے پئے او ، خواجہ صاحب دا کلام پٹھاݨے خان دی آواز اِچ سُݨو ، یقینا تسا ںاینکوں ہک بہ ہک محسوس کریسو ، خیر اے شے اپݨے اپݨے تجربے دی تھی سڳدی اے ۔

خواجہ صاحب دے کلام اِچ مجازی تے حقیقی ݙوہیں رنگ نظر آندن ، شاید وجہ اوہا ہے جہڑی غالب ݙسائی اے جو   ؎

ہر چند کہ ہو مشاہدہِ حق کی گفتگو

بنتی نہیں ہے بادہ و ساغر کہے بغیر

                       بہرحال آپ دے کلام دیاں اے ݙوہیں صورتاں اپݨے اندر عوام دے خواص ݙونہائیں کیتے زبردست کشش رکھیندن ، مرشد ہوون یا مرید ، ڳبھرو ہووِن یا ٻڈھے ، عام پڑھے لکھے ہووِن یا عالم تے دانشور ، ترقی پسند ہووِن تے بھانویں بنیاد پرست پاکستان دے کہیں کونے اِچ وسدے ہووِن ہر حال تے تہاکوں ایجھیں لوک ضرور مِلسِن جہڑے گھٹ توں گھٹ وی خواجہ صاحب دے کلام دے معترف تے مداح ضرور ہوسِن ، بھانویں اے سرائیکی دا ہک لفظ نہ ڄاݨدے ہووشن ۔ میں ذاتی طور تے ایہو جئیں ٻہوں سارے لوکیں کو ںڄاݨداں جنھیں کوں سرائیکی دا ککھ وی پلے نئیں پوندا ، بھل خواجہ صاحب دے کلام کوں سُݨ کے اَکھیں اِچوں ہنجوں نکل اَمدن۔ایہا او صفت ہے جیندی بنیاد تے اساں خواجہ صاحب دے کلام کوں آفاقی پیغام آہدے ہیں ، تے ایں شے توں ایہ وی پتہ لڳدے جو حق دے عشق اِچ آکھیا ڳیا ہر کلمہ اساݙے دِل دی دھڑکݨ بݨ ویندے ، بھانویں ایندا رنگ حقیقی ہووے یا مجازی ، ایں عشق دا اظہار خواجہ صاحب جہڑے انداز اِچ کیتے اوندا نمونہ پیش کیتا ویندے ۔ فرمیندن:

بُولا بینسر کیویں پاواں

ڈھولݨ کیتم نا منظور

کِتلو بَیناں مانگ بݨاواں

کجلا پاواں سُرخی لاواں

یار تتی دا وسدا دور

وادیٔ ایمن تھل دے چارے

جتھاں بروچل کِرہوں قطارے

ککڑے ٹِٻڑے ہن کوہ طور

مُلاں مارِن سخت ستاون

ڳجھڑے راز دا بھیت نہ پاون

بے وس شودے ہن معذور

مُلواݨے دے وعظ نہ بھاݨے 

بیشک ساݙا دین ایمانے

ابن العربی دا دستور

عاشق مست مدام ملامی

کر سبحانی بن بسطامی

آکھ انا الحق تھی منصور

                       خواجہ صاحب دا مسلک وحدۃ الوجود اے تے ایں سلسلے وچ او شیخ محی الدین ابن العربی بایزید بسطامی تے منصور حلاج کوں اپݨا روحانی مرشد تے رہنما تسلیم کریندن تے اپݨے سوہݨے رب دے عشق اِچ اوہ منزلاں دے پندھیڑو ہِن جتھاں منصورؒپہنچ تے انا الحق دا مستانہ نعرہ لایا ہے جتھاں دوست دوست نال ’’من تُو شدم تو من شدی‘‘ دا مقام حاصل کر گھندے تے خود حق بݨ ویندے ، خواجہ صاحب عشق دے بارے اِچ فرمیندن :

عشق ہے ہادی پریم نگر دا

عشق ہے راہبر راہ فقر دا

عشقوں حاصل ہے عرفان

## (3): سرائیکی دے مٹھڑے مٹھڑے ٻول:
                       توݨیں جو خواجہ صاحب اپݨے ٻئے ہم مشرب صوفی شعراء دی طرحاں کئی زبانیں اِچ شاعری کیتی ہے بھل جہڑی مقبولیت آپ دے سرائیکی کلام کوں حاصل تھئی اے او اپݨی مثال آپ اے۔

                       سرائیکی زبان اپݨی ہک خاص سُنڄاݨ رکھیندی اے جیندے وچ ایندی پاکیزہ تے معصوم ثقافت ، محبت تے ملنساری ، بھرا بھرپی ، فراخدلی ، خلوص دیاں ورہیوں پراݨی روایتاں تے بے پناہ مٹھاس دا ٻہوں عمل دخل ہے اے او زبان ہے جہڑی اولیاء اللہ دی جھولی اِچ پل کراہیں جوان تھئی ہے ، ملتان ، اوچشریف ، تونسہ شریف ،سخی سرور ، لعل عیسن کروڑ ، سیال شریف ، سلطان باہو ، تے کوٹ مٹھݨ توں علاوہ وہارے دربار، خانقاہیں تے درگاہیں ، آستانے اَڄ وی سرائیکی وسیب دا ٻہوں وݙا سرمایہ ہِن ۔ جنہیں کنوں ہزاراں انسان اَڄ وی روحانی فیض پیندن ۔ آکھݨ دا مقصد اے ہے جو اے دربار آلے بزرگ لوکیں کوں ساری زندگی محبت ، بھرا بھرپی ، نفس تے روح دی پاکیزگی دا درس ݙیندے رہ ڳئین ۔ اِنھیں دی ایں کوشش تے برکت سرائیکی کوں مٹھڑے ٻول عطا کیتن جیندی وہ توں سرائیکی عوام تے خواص دی مقبول زبان بݨ ڳئی اے ۔ اَڄ پاکستان دے ہر صوبے تے ہر خطے اِچ تہاکوں سرائیکی ٻولݨ تے سمجھݨ آلے لوک ٻہوں وݙی تعداد اِچ مِلسِن جہڑے کم و بیش پاکستان دی کل آبادی دا اَدھا حصہ بݨدِن ۔ بہرحال سرائیکی زبان بقول پروفیسر مجتبیٰ حسین ’’درد کی زبان ہے اور دردکی زبان ہی حقیقتاً انسانیت کی بان ہوتی ہے ۔ آپ اس زبان کو جانتے نہ بھی ہوں تو بھی اگر اس کے اشعار سُن لیں تو یہ دِل میں اُتر کر دِل ہی کی باتیں کرنے والی زبان ہے ۔ ایسی نغمگی ایسی خدا ترسی کی آواز ، ایسی وارفتگی اور انسانیت دوستی بہت کم زبانوں کو نصیب ہوتی ہے اس زبان کو درد آشنا بنانے میں خواجہ فریدؒ کی کافیوں نے بنیادی کام کیا ہے۔‘‘

                       ہُݨ تہاکوں اے اندازہ تھی ڳیا ہوسی جو خواجہ صاحب دے کلام دی تاثیر اِچ سرائیکی وادی ٻہوں وݙا دخل اے تے سرائیکی زبان دی مقبولیت وچ خواجہ صاحب دے کلام ٻہوں وݙا حصہ گھدے ۔ یعنی ݙوہیں ہک ٻئے کیتے لازم ملزوم ہن ۔ ہُݨ اے گاٖلھ وی سمجھ آ ویندی اے جو خواجہ صاحب نے اپنے آفاقی تے لافانی کلام کیتے سرائیکی کوں کیوں چُݨے ۔ شاید ایندی وجہ اے وی ہووے جو اے آپ دی مادری زبان ہئی ۔ بھل میں سمجھداں جیکر اے آپ دی مادری زبان نہ وی ہووے ہا تاں آپ ایں زبان اِچ ضرور شاعری فرماون ہا۔

                       توݨیں سرائیکی کوں اَڄ توݨیں او مقام تے مرتبہ نہیں ملیا جیندی اے مستحق اے وَت وی اپݨیاں ساریاں محرومیاں دے باوجود ݙینہ بہ ݙینہ مقبول تھیندی پئی اے تے پوری دنیا دیاں نظراں وچ ہک خاص مقام حاصل کر ڳئی ہے۔

                       بقول اوبرائن:

                       ’’ملتانی زبان جھڳیں وچوں اُٹھدے ہوئے دُھوں تے کݨک دے اَٹے دی مِٹھی مِٹھی خوشبو اِچ لپٹی ہوئی اے ، زبان پوادھی ہندوستان دی بݨاونٹی اَتے ٻدھیں ہوئیں زبانیں دی نسبت اَݨ کھٹ طریقے تیں قدرتی دلکش اے ، اے ہک ایجھی زبان اے جہڑی کنڈے پوتی راہیں نال محبت کریندی اے بھل ایندی فضا اوں کنوں مہکدی اے جہڑے جنگلی ٻوٹیاں وچ نسِرے ہوئے ریگستانی پُھل پیش کریندن ایجھے پُھل جنہیں دا سادہ تے پاکیزہ حُسن بناْوٹی گلدستیں دی شان و شوکت کنوں زیادہ دلکش ہوندے ۔‘‘

اے او اسباب ہِن جنھاں دی بنیاد تے اَڄ خواجہ صاحب دا کلام پاکستان دے ہر کونے اِچ محبت تے درد نال سُݨیا ویندے ، ضرورت ایں گاٖلھ دی ہے جو اساں ایں کلام دے پیغام کوں وی سمجھوں تے اوندے اُتے عمل وی کروں۔

## '''حوالہ'''
کتاب: سلک سلوک فریدی