سوبھا ڳا

سرائیکی کافی وچ زیادہ تر انداز ریختی دا ہے۔ یعنی اظہار سبھو عورت دی طرفوں ہے۔ ایں طرح کافی وچ سوزوگداز ‘ نزاکت ‘ عاجزی تے مٹھاس پیدا تھی ڳیا۔ کافی وچ ہر طرح دے مضامین ٻدھے ڳن۔ پر زیادہ تر صوفیانہ ‘ عارفانہ تے عشقیہ موضوعات ایں صنف دا سُہاڳ ہن۔ مجاز تے حقیقت دی سانجھ ایں صنف کوں انسانی جذبات و احساسات دے اظہار دا ہک پُر تاثیر وسیلہ بنا چھوڑئیے۔ کافی صنف وچ منڈھ لا توں اَڄ تئیں ترئے واضح موڑ ݙسدن۔

پہلا …کافی رنگ قدیم شعراء دا ہے جنھاں وچ حضرت سچل سرمست ؒ سب توں اُبھرویں شاعر ہن۔ 

ݙوجھا رنگ … حضرت خواجہ فریدؒ دی شاعری ایں صنف وچ بھرئیے۔ آپ دے بعد سرائیکی کافی ہک نواں رنگ اختیار کیتا تے اوتصوف تے داخلیت تو ںنکل تے خارجیت ‘ مجازی عشق تے زبان و بیان دیاں نویاں راہاں توں سونہی تھئی۔

سرائیکی کافی لکھݨ والے پہلے دور دے شعراء وچ سچل سرمستؒ ‘ منشی غلام حسن گانمݨ ‘ روحل فقیرتے بیدل فقیر سندھی دے علاوہ مخدوم شمس الدین سید دا ناں سب توں اُتے اُتے آندے۔ انھاں کافی گو شعراء دے کلام وچ عشق حقیقی دی سرمستی ملدی ہے ۔ کافیاں تصوف تے معرفت دے مضامین نال پُر ہن۔ مذہبی رواداری ‘ انسان دوستی ‘ زندگی دے مثبت رویے۔ رجائیت ایں دور دیاں کافیاں دیاں خصوصیات ہن۔ زبان سادہ رواں ‘ عربی ‘ فارسی دا زیادہ استعمال ۔علاقائی علامتاں تے عشقیہ داستاناں کرداراں دا ورتاوا زیادہ ملدے ۔ سچل سر مست دیاں کافیاں وچ یکی تصوف دی سرمستی ہے۔ وحدت الوجود دی جا جا تے تفسیر ملدی ہے ۔ آپ دیاں کافیاں زیادہ تر ݙوں ݙوں مصرعے دے بند والیاں ہن ۔ بالکل غزل نال ملدیاں جُلدیاں۔

زاری زاری یار زاری

نال تیݙے لکھ واری

نال تساݙے میݙی آہی

یاری یاری یار یاری

محبت تیݙی اے میںٹھاندی

ماری ماری یار ماری

ہے تساݙی گچی اساݙی

ڳاری ڳاری یار ڳاری

ڳال سچل دی ہتھ تساݙے

ساری ساری یار ساری 

منشی غلام حسن گانمݨ شہید نے وی آپݨیاں کافیاں وچ جوگی ‘ رانجھا ‘ منجھیاں ‘ جہیں علاقائی علامتاں کوں تصوف دے مضامین کیتے استعمال کیتے۔

اماں نی ہک جوڳیڑا آیا

کوئی صاحب حسن جمالے

ما پیو چھوڑ لڳی لڑ اس دے

بھلا لایاں دی لڄ پالے

رانجھݨ میݙے سر دا والی

بھلا کھیڑیاں دی کیا مجالے

گانمݨ ٻاجھ جمال الٰہی

بھلا کون میݙے غم ٹالے (5)

بیدل فقیر سندھی کوں کافی گو شعراء وچ ہک اُچا مقام حاصل اے ۔ تصوف دے علاوہ آپ دیاں کافیاں وچ اپݨے دور دی سیاسی تے سماجی حالات دی عکاسی علامتاں دے اُولے وچ ملدی ہے۔ صوفیانہ رنگ وچ ہک کافی ݙیکھو:

صورت دا وا پاری آیا

آیا ساݙے دیس

عشق دے کیتے رانجھݨ کیتا

چھوڑ کے تخت ہزاری

جوڳی والڑے ویس

رنگ پور دے وچ دیرا کرکے

شاہ پھرے بکھیاری

درد کیتا درویش

آ اتھاہیں سر تے چاتس

بار ݙکھاندے باری

پرت لایُس پردیس  (6)

ایندے بعد حضرت خواجہ فریدؒ کافی وچ اپݨا ہک نویکلا رنگ ڄمایا۔ ایں توں کافیاں وچ نہ صرف مضامین دی وسعت پیدا تھئی ۔ بلکہ کافی وچ کئی ہیت دے تجربے وی کیتے ڳے۔ مربع مثلث ۔ مخمس ۔ مسدس تے ݙو مصرعی ترکیب کوں کافی دے ویس پوائے ڳے۔ تصوف دے علاوہ عشق ‘ رومان مناظرِ فطرت ۔ تہذیب و ثقافت ‘ رسم و رواج لوک داستاناں ‘ انسانی جذبیاں دی عکاسی تے وسیبی ورت ورتاوے کافی دی صنف اِچ شامل تھے۔ جیندی وجہ نال اے صنفِ سخن ایں دور وچ باقی تمام اصناف تے چھا ڳئی۔ حضرت خواجہ فریدؒ اپݨی شاعری نال ݙوجھے ہمعصر شاعراں کوں اتنا متاثر کیتا کہ ہک ادھ کوں چھوڑ تے باقی سب شاعر فرید سئیں دے رنگ وچ کافی آکھݨ لڳے۔ ایں دور دے مہاندرے کافی گو شعراء وچ خواجہ عاقل جوگی ‘ کمال خان مگسی ‘ خواجہ احمد یار ‘ سید ولایت حسین‘ محمد بخش ممدݨ تے جندن ملتانی دے ناں قابل ذکر ہن مگر حضرت خواجہ فریدؒکافی صنف دے سب توں وݙے شاعر ہن۔ آپ دا پورا دیوان کافیاں دی اجرک رنگی نال بھریا پے۔ موضوعات دے اعتبار نال وی تے اسلوب دے اعتبار نال وی اے کلام اتنا متنوع ہے جیندی نظیر نہیں ملدی ۔ ہک کافی ݙیکھو مکھڑے دے بعد ہر بند ترئے ترئے مصرعے دا ہے بند دا ݙوجھا تے تریجھا مصرعہ ہم قافیہ ہے:

دل دردوں ہُݨ ہاری وو یار

ول کریں ہا کاری وو یار

زلف سیاہ تھی نانگ ورادھے

ݙنگ مریندے کاری وو یار

لوں لوں سیڑھاں جاری وو یار

لا کر یاری توڑ نہ نیتو

جندڑی مفت ازاری وو یار

ݙٹھڑی تیڈڑی یاری وو یار

سانول آنویں نہ ترسانویں

موسم چتر بہاری وو یار

گھر گھر تھئی  گلزاری وو یار (7)

ہک ٻئی مثلث نما کافی وچ بند دا ہر ݙوجھا مصرعہ مطلع دے پہلے مصرعے تے تریجھا مصرعہ مطلع دے ݙوجھے مصرعے دا ہم قافیہ ہے:

توں بن حضرت یار

ہر دم پھراں حیرانی

ماہی ٻاجھ سول گھنیرے

جیوݨ ہے بیگار

جانے دل دا جانی

دلبر جیہاں ہور نہ کوئی

خوبی دا سردار

صورت وچ لاثانی

درد فرید ہے چیز مہانگی

تھیندے ونڄ وپار

جندڑی  کر قربانی 

مربع وچ خواجہ فریدؒ دی ہک کافی ۔ بند دے پہلے ݙو مصرعے انج ہن۔ لیکن تریجھا مصرعہ مطلع دے پہلے مصرعے دا تے چوتھا مصرعہ مطلع دے ݙوجھے مصرعے دا ہم قافیہ ہے۔

سُݨ یار پُراݨی پیڑ وئو

تھیاں اکھیاں چھل ڳئی دلڑی ڳل

کانہہ کُماݨے اُڄڑیاں جھوکاں

سخت سیالیں کردیاں ٹوکاں

رہندی دل دلگیر وئو 

سر درد اچھل پے روگ اُٹل

لڳڑا نینہہ رنجھیٹے والا

وِسریا فہم فکر دا چالا

ہیر ڳئی جھنگ چیر وئو

سٹ سیج پلنگ تے رنگ محل

حضرت خواجہ فریدؒ دی اے کافی ݙیکھو ایں وچ کافی دے مصرعے نویکلے انداز اِچ ورتیے ڳن جتھاں ایں کافی دا مضمون دل چھیکواں ہے ۔ اُتھاں ہک بند وچ ݙو مصرعے کافیے دی رعایت نے موسیقیت تے سُوہݨپ پیدا کیتے۔

سسّئی کرہوں قطار کیچ ݙہوں ہَݨ ہَݨ وے

جھاگ جبل تھل بار نال پنل بݨ تݨ وے

کیݙے کجل مُساگ ڳیوسے

کیݙے ہار سنگار

گاہݨیاں دی گھݨ گھݨ وے

پلڑے ݙوھ گناہ نہ میݙے

ہے وے بروچل یار

مفت کتوئی اَݨ بݨ وے

دلڑی چست نہ تھیویں پھلڑی

مطلب ہئی دیدار

موئیں جیندیں  تݨ  تݨ  وے 

سرائیکی کافی وچ قدرتی مناظر تے موسماں دیاں ست رنڳیاں خواجہ فریدؒ توں پہلے ایں چس نال نظر نیں آندیاں ۔ آپ ایں طرح مناظرِ فطرت دی تصویر چھکیندن جو سب کجھ اکھیں دے اڳوں آ ویندے۔ ساوݨ دے موسم دا بیان ݙیکھو:

آئے مست ݙیہاڑے ساوݨ دے

وہ ساوݨ دے من بھاوݨ دے

بدلے پورب ماڑ ݙکھݨ دے

کجلے بھورے سو سو ون دے

چاروں طرفوں زور پون دے

سارے  جوڑ وساوݨ  دے 

محمد بخش نوروز ݙوہڑے دے شاعر ہن۔ پر کافیاں وی ٻہوں چنڳیاں آکھین۔ اساں نوروز دیاں کافیاں کوں ایں کیتے اہمیت ݙیندے ہیں کہ انہاں کافی صنف وچ اپݨے توں پہلے دے شاعراں توں ہٹ تے ہک نواں رنگ اختیار کیتے ۔ مجاز تے خارجیت انھاں دیاں کافیاں دی سب توں وݙی سُنڄاݨ ہے او کافی کوں تصوف وچوں کڈھ تے خالص انسانی جذبیاں دے اظہار دے رستے تے گھن آئین۔

سڄݨ مونجھاں منجھاری وچ اینویں گُھٹ گُھٹ نہ ماریں ہا

سݙانویں ہا سنبھالیں ہا تے دل توں نہ وِساریں ہا

سکایو اے بدن ساݙا

ڳیا جوبن تے سن ساݙا

ہجر توں ساڑ تن ساݙا

سُوا کر نہ اُوݙاریں ہا

سڑی سوزوں میݙی رڳ رڳ

اَڄاں تیݙی اُوہا وڳ تڳ

ڳیؤں لوکاں دے آکھیے لڳ

سُݨیں سمجھیں ویچاریں ہا

میں جند قربان سانول دی

کݙاں وی ہاں نہ اَڄکل دی

مہݨے اوں داغ دے جھلدی

لڳا  ساکوں کنواریں ہا 

ایں دور دے ݙوجھے سب شاعراں پچھلی ریت کوں نبھائے یا فرید سئیں دے رنگ وچ رنگیے ڳن تے اپݨی انج کوئی راہ نیں بݨائی۔ ول مولانا نصیر الدین خرم بہاول پوری کافی کوں ہک وکھرا اسلوب ݙے تے روایتی انداز توں اصلوںتروڑ گھدا۔ انھاں دیاں کافیاں دا رستہ خواجہ فریدؒ دی طرح نہ تھل دے سنج بر ‘ ٹٻیاں وچوں لنگھدے جتھاں فراق تے وِچھوڑے دیاں ارداساں ہن۔ نہ تصوف معرفت تے سلوک دیاں منزلاں اُوندے سامݨے آندن ‘ نہ روایت دی اُتھ سونہہ رونہہ ہے تے نہ زبان و بیان دا او مخصوص مزاج جیڑھا کافی نال ڳنڈھیج ڳیا ہئی بلکہ خرم بہاول پوری ہسدے وسدے بازاراں وچوں گزردا۔ کچاریاں ‘سانوڑیاں تے مجلسی زندگی دیاں چسّاں چیندا۔ جیندے جاڳدے سنگرئیے پُُنگرئیے حسن دیاں خوشبوئیں جھٹیندا۔ محبوب نال چہیڈاں کریندا اپݨی فکر دا جدا رستہ بݨیندا لنگھدے۔ خالص زبان دی چس ‘ روزمرہ ‘ محاورے ‘ تشبیہاں ‘ وسیبی علامتاں ‘ مکالمے دا انداز ‘ شوخی ‘ بے باکی ‘ زبان و بیان تے قدرت تے اظہار دی بے ساختگی خرم دیاں کافیاں دا سنڄاپو اسلوب ہے۔ جیڑھاکہیں بے شاعر اِچ نظر نیں آندا۔

سرخیاں کوں رنگ لائی کھڑن ہوٹھ گلابی یار دے

کیچیاں کوں پیچ پئی کھڑن پیچ زلف دی تار دے

چندر چُپاتا پُھٹ ڳیا

سجھ کوں کنبھار چُھٹ ڳیا

مکھڑے تے تیݙے ݙیکھ ر نگ

رنگ بھری بہار دے

توں جتی سانگاں ہاں دیاں پوڑ

اُتلی پیارا لڳیس ݙور

لاہندے وتن بھلا نشے

یار تیݙے پیار دے

اینجھیں نبھا توں ساݙے نال

ٹھر ونڄے ساݙا وال وال

جتھ ٻہوں قصے ٻہہ کروں

یار  تیݙے پیار   دے 

خرم بہاول پوری اپݨی کافی کوں غزل دے نیڑے گھن آئے تے ایں طرح سرائیکی شاعری وچ غزل دی صنف دا باقاعدہ پِڑ ٻدھا۔ خرم بہاول پوری دی ایجھی غزل نما کافی ݙیکھو:

سانگے پیت پریت دے سارے

یار پُنل اَڄ توڑ ڳیا

واہ جو کاریاں کر ڳیا ساݙیاں

ہاں وچ سانگاں پوڑ ڳیا

ساکوں ساݙا سانول سائیں

بر وچ روندا چھوڑ ڳیا

ݙکھاں توں چھڑاوݨ والا

ہتھوں ݙے ݙکھ ݙوڑ ڳیا

خرم اَڄ او بند دِلیندا

آپاں  توں منہ  موڑ  ڳیا 

خرم بہاول پوری دے بعد کافی دی اے ریت اڳوں تے ٹُری مگر بعد وچ آوݨ والے شاعراں خواجہ فرید سئیں یا خرم بہاول پوری دے انداز وچ کافیاں لکھیاں۔ انھاں کوں فرید دے دور دی باقیات اکھیا ونڄ سڳدے۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان