open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
آسکیا محمد اول

آسکیا محمد اول (ڄمݨ 1443 - موت 1538)، ڄمݨ ویلے محمد بن ابی بکر الطوری یا محمد تور، سونگھائی سلطنت دے آسکیا خاندان دا پہلا حکمران ہئی، جئیں 1493 توں 1528 تئیں حکومت کیتی۔ اینکوں آسکیا اعظم وی آکھیا ویندے تے جدید سونگھائی اچ ایندا ناں مامر کاسی ہے۔ آسکیا محمد نے اپݨی سلطنت کوں مضبوط کیتا تے اینکوں مغربی افریقہ دی تاریخ دی سب توں وݙی سلطنت بݨایا۔ ایندے دور حکومت اچ سونگھائی سلطنت نے ہاؤسا ریاستاں کوں کانو (ہݨ مالی نائیجیریا اچ) تے مشرق اچ سونگھائی سلطنت دے ٻہوں سارے علاقے کوں گھیر ڳھدا۔ ایندیاں پالیسیاں دے نتیجے اچ یورپ تے ایشیا نال تجارت اچ تیزی نال ودھارا تھیا، ٻہوں سارے سکول بݨیے تے اسلام کوں سلطنت دے اٹوٹ انگ دے طور تے قائم کیتا گیا۔

محمد سونگھائی حکمران سنی علی دے ماتحت ہک ممتاز جنرل ہئی۔ 1492 اچ جݙاں سنی علی دی جانشینی ایندے پتر سنی بارو نے کیتی تاں محمد نے جانشینی کوں ایں بنیاد تے چیلنج کیتا کہ نواں حکمران وفادار مسلمان کائنی۔ اینہاں بارو کوں شکست ݙتی تے 1493 اچ تخت تے ٻیٹھا۔ بعد اچ تور نے سلطنت کوں شمال اچ طغازا توںڳھن کے جنوب اچ یاٹینگا دی سرحداں تئیں پھیلا ݙتا۔ تے ابھے پوادھ اچ ہوا توں ڳیانا اچ فوٹا جالن تئیں ۔ سلطنت کوں اسلامی خطوط تے منظم کرݨ دی بجائے، اینہاں مغربی افریقہ اچ بے مثال بیوروکریٹک حکومت دا نظام قائم کیتا۔ ایندے علاوہ آسکیا نے معیاری تجارتی اقدامات تے ضوابط قائم کیتے، تجارتی رستیاں دی پولیسنگ شروع کیتی تے ٹیکس دا ہک منظم نظام وی قائم کیتا۔ اینکوں 1528 اچ ایندے پتر اسکیا موسیٰ نے معزول کر ݙتا ہئی۔

## جلاوطنی تے موت
آسکیا محمد کوں ایندے پتر آسکیا موسیٰ نے 1528 اچ معزول کر ݙتا تے دریائے نائجر دے ہک جزیرے تے جلاوطن کر ݙتا۔ موسیٰ نے محمد دے ٻئے پتراں دے ہتھوں معزول تھیوݨ توں پہلے صرف 3 سال حکومت کیتی۔ 1537 اچ اینکوں ایندے پتر اسکیا اسماعیل نے گاو واپس سݙیا جتھاں ایندا انتقال تھیا تے 1538 اچ دفن کیتا ڳیا۔

## حوالہ جات
پھڳݨ

سرائیکی مہینیں  دے ناں  چیتر، وِساکھ، ہاڑ، ساوݨ، بدرا، اَسوں ، کتی ، منگھر، پوہ، ماگھ تے پھگݨ۔ سرائیکی مہینیں  ء ِچ چیتر پہلاتے پھڳݨ چھیکڑی مہینہ ہوندے۔چیتر بہار رُت دامہینہ ہے تے پھڳݨ ء ِچ پالا نکھڑدا پیا ہوندے تے سرائیکی ء ِچ اکھیندے سے پھڳݨ تے کندھی لڳݨ۔
فیرینک کراؤز

### فیرینک کراؤز
فیرینک کراؤز (ڄمݨ دی تاریخ 17 مئی 1962) ہک ہنگریائی فزکس دان اے جیڑھا ایٹو سیکنڈ سائنس اچ کم کریندا ہے ۔ او میکس پلانک انسٹی ٹیوٹ آف کوانٹم آپٹکس اچ ڈائریکٹر اے تے جرمنی دی لوڈوگ میکسملین یونیورسٹی آف میونخ اچ تجرباتی فزکس دا پروفیسر ہے ۔ ایندی تحقیقی ٹیم پہلا ایٹو سیکنڈ لائٹ پلس پیدا کیتا تے ایندی پیمائش کیتی تے اینکوں ایٹم دے اندر الیکٹران دی حرکت کوں پکڑݨ کیتے استعمال کیتا ، جیندے نال ایٹو فزکس دی پیدائش تھئی ۔ 2023 اچ ، پیئر اگوسٹینی تے اینے ایل ہولیر دے نال مشترکہ طور تے ، انہاں کوں فزکس اچ نوبل انعام ݙتا ڳیا ۔

#### تعلیمی کیریئر
1981 توں 1985 تئیں کراؤز ہنگری اچ ایوٹو لورینڈ یونیورسٹی تے بوڈاپیسٹ دی ٹیکنیکل یونیورسٹی اچ نظریاتی فزکس تے الیکٹریکل انجینئرنگ دی تعلیم حاصل کیتی ۔ 1987 توں 1991 تئیں انہاں آسٹریا دی ٹیکنیکل یونیورسٹی آف ویانا توں پی ایچ ڈی کیتی ، تے 1991 توں 1993 تئیں انہاں اتھائیں ہیبیلیٹیشن وی کیتی ۔ 1996–1998 او ایسوسی ایٹ پروفیسر بݨئے ، 1999 توں 2004 تئیں اوں ادارے اچ الیکٹریکل انجینئرنگ دے پروفیسر ریہے ۔

2003 اچ انہاں کوں گارچنگ اچ میکس پلانک انسٹی ٹیوٹ فار کوانٹم آپٹکس اچ ڈائریکٹر مقرر کیتا ڳیا ، تے 2004 اچ لوڈوگ میکسملین یونیورسٹی آف میونخ اچ تجرباتی فزکس دے چیئر بݨئے ۔

#### اعزازات تے ایوارڈز
·        2006 - گوٹ فرائیڈ ولہیم لیبنز پرائز

·        2006 - رائل فوٹوگرافک سوسائٹی پروگریس میڈل تے آنریری فیلوشپ

·        2009 - آپٹیکا دا فیلو منتخب تھیا

·        2013 - اوٹو ہان پرائز

·        2015 - پال کورکم دے نال فزکس اچ کلیریویٹ سائٹیشن لوریٹ منتخب تھیا "ایٹو سیکنڈ فزکس دی تیاری اچ تعاون کیتے ۔"

·        2016 - جرمن اکیڈمی آف سائنسز لیوپولڈینا دا رکن ۔

·        2019 - ولادیلین لیٹوخوف میڈل ۔

·        2022 - اینے ایل ہولیر تے کورکم دے نال "الٹرا فاسٹ لیزر سائنس تے ایٹو سیکنڈ فزکس اچ شاندار تعاون کیتے" فزکس اچ وولف پرائز ۔

·        2022 - ایل ہولیر تے کورکم دے نال بنیادی سائنسز اچ BBVA فاؤنڈیشن فرنٹیئرز آف نالج ایوارڈ ۔

·        2023 - ایل ہولیر تے پیئر اگوسٹینی دے نال "مادہ اچ الیکٹران ڈائنامکس دے مطالعہ کیتے روشنی دے ایٹو سیکنڈ پلس پیدا کرݨ دے تجرباتی طریقے" کیتے فزکس اچ نوبل انعام ۔
ابن سریج

ابو العباس احمد بن عمر بن سُریج بغدادی ہک مشہور شافعی قاضی ہن تے اپݨے ویلے اچ امام الشافعیہ دے ناں نال ڄاݨے ویندے ہن۔ اوہ 249ہجری اچ بغداد اچ ڄمیے تے 306 ہجری اچ فوت تھی ڳئے۔

## '''تعلیم تے تربیت:'''
انہاں نے فقہ دی تعلیم ابو القاسم انماطی شافعی کولوں حاصل کیتی۔

## '''استاد:'''
انہاں دے استاداں اچ امام حسن بن محمد زعفرانی، علی بن اشکاب، احمد بن منصور رمادی، عباس بن محمد الدوری، ابو یحییٰ محمد بن سعید بن غالب عطار، عباس بن عبد اللہ ترقفی، ابو داؤد سجستانی تے محمد بن عبد الملک دقیقی شامل ہن۔

## '''شاگرد:'''
ابو قاسم الطبرانی، ابو ولید حسن بن محمد فقیہ تے ابو احمد بن غطریف جرجانی انہاں دے شاگرد ہن۔

## '''عہدے:'''
انہاں کوں شیراز اچ قاضی مقرر کیتا ڳیا ہا تے اوہ الشافعی دے سارے ساتھیاں تے، حتی کہ المزنی تے وی فوقیت رکھدے ہن۔

**تصانیف:**

انہاں نے تقریباً چار سو کتاباں لکھیاں، جنہاں وچوں کجھ مشہور ایہ ہن:

* الرد على ابن داود في إبطال القياس
* التقريب بين المزني والشافعي
* الرد على محمد بن الحسن الشيباني
* مختصر في الفقه
* الرد على عيسى بن أبان

**وفات:**

انہاں دی وفات بغداد اچ جمادی الاول 306 ہجری اچ تھئی۔ انہاں کوں سویقہ غالب دے حجرے اچ دفن کیتا ڳیا۔
سرائیکی گلوکاریں دا کم قابلِ ستائش

سرائیکی گلوکار سارے ملک ءِ چ چھا ڳن، سرائیکی گلوکاریں او کم کیتے جو کہیں نہ کیتا ہوسے، اڄ پنجابی تے سندھی ڳاوݨ آلے وی سرائیکی ڳاوݨ تے مجبور ءِ ن، سرائیکی ڳاوݨ آلی دنیا ءِ چ عطاء اللہ خان عیسیٰ خیلوی دا آوݨ ہک انقلاب ہا، اوندے بعد ہر گوٹھ تے ہر وستی ءِ چوں ایویں فنکار نکل آئے جیویں مینھ وسݨ دے بعد روہی ءِ چ کھمبیاں نکل امدین۔ سرائیکی فوک دی دنیا ءِ چ سرائیکی فنکاریں اپݨاں لوہا منوا ڳھدے، پر کلاسیکل آلے پاسے توجہ دی لوڑھ اے، موسیقی دے استادیں تے اکیڈمیں دی لوڑھ اے، جھنگ تے میانوالی شعر و نغمے دی سر زمین اے، اتھاں دے فنکاریں نال مل تے نویں لائحہ عمل بݨاوݨ تے سرائیکی موسیقی کوں ودھاوݨ سانگے نویں آئیڈیاز دی لوڑھ اے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سرائیکی اجرک دا لفظ

اَجرک سرائیکی خطے دی صدیاں پراݨی ثقافتی علامت ہے ۔ازرق دا لوظ عربی اِچوں آئے۔ اجرک دا لوظ’’ ازرق‘‘ توں تبدیل تھی تے اجرک بݨ ڳے۔ ایندا مطلب تھیندے ’’نیلا ‘‘، تاریخی واقعہ ایویں ہے جو عرب فوجاں محمد بن قاسم دی سربراہی اِچ سلطنت ملتان تے حملہ آور تھیاں تاں ڈھیر سارے لوکاں اپݨے مونڈھے تے’’ لوکاراںتے چادراں ‘‘زیب تن کیتیاں ہویاںہن جیرھیاں ملتانی کاشی دے نیلے رنگ نال رنگیاں ہویاں ہن۔ جݙاں عربیں ݙٹھا تاںانہاندے منہ اِچوں خوشی تے کن حیرانی نال لوظ ’’ ازرق ازرق‘‘ یعنی ’’ نیلا نیلا ‘‘ نکلیا۔ بعد وچ ایں چادر تے لوکار دا ناں اجرک تھی ڳیا۔ کیوں جو کجھ مقامی لوک ’’ ز‘‘ کوں ’’ ج ‘‘ کر تے الیندے ہن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
خواجہ فرید دی تاج پوشی ۔ سجادگی دی رسم دا واقعہ

1871ء اچ خواجہ فرید سئیںؒ دے مرشد حضرت فخر ؒجہاں ایں فانی دنیا کوں چھوڑ ڳئے ۔ ماء پیو دے بعد وݙے بھرا دا سہارا سر توں اُٹھی ونڄݨ معمولی واقعہ نہ ہا۔ ایں صدمے آپ کوں ݙاڈھا ݙکھ ݙتا۔ اپݨے ماء پیو تے وݙے بھرا دے فوت تھیوݨ دے بعد آپ سویرے شام ݙکھی راہندے ، انہاں ݙیہاڑیں آپ دے مرید سجادگی دی تقریب کیتے تریخ پُچھدے تاں آپ چُپ راہندے ۔ ایں واروں پورا سال صدمے اچ لنگھ ڳیا۔ تقریباً ہک سال بعد 4 فروری 1872 ء سجادگی دی رسم چاچڑاں شریف ضلع خانپور ( اوں ویلھے ضلع خانپور ہا ) اچ تھئی۔ اسلامی ریاست بہاولپور دے نواب صادق محمد خان عباسی پڳ ٻدھائی دی رسم اچ شرکت کیتے چاچڑاں شریف آئے۔ ایں موقع تے ہزاراں مرید تے پورے ہندوستان دے عالم موجود ہن۔ ساریں درود سلام دا ورد کریندے ہوئیں خواجہ فرید دے سر تے سجادگی دا تاج پوایا۔

رسم دے موقع تے جݙاں خواجہ فرید دی تاج پوشی تھیندی پئی ہئی تاں خواجہ فرید ٻہوں ارمانی ہن تے زور دا روندے پئے ہن ،اپݨے مرشد دی اے حالت ݙیکھ تے بادشاہ وقت ، والئی ریاست بہاولپور دے اکھیں توں وی ہنجوں واہݨ پئے ڳئے تے او وی زور زور دا رووݨ لڳ ڳئے ۔ جیڑھے ویلھے ہزاراں لوکیں دلیں دے بادشاہ ( خواجہ فرید) اتے دھرتی دے بادشاہ نواب بہاولپور دا حال ݙٹھاں تاں انہاں وی رووݨ شروع کر ݙتا ، آکھیا ویندے جو ایں موقع تے ہک سرائیکی اکھاݨ مشہور تھی جو ’’ خواجہ جیہا پیر کائنی، صادق جیہا مرید کائنی ‘‘۔

سجادگی دا منصب سنبھالݨ دے بعد آپؒ حاجت مندیں دی حاجت روائی تے مریدیں دی تربیت تے خاص توجہ ݙیوݨ شروع کیتی ۔ آپ چاچڑاں شریف ݙینھ دے ویلھے توں اٹھ گھنٹیں تئیں مریدیں دی حاجت مندیں نال ملدے ۔ جیڑھا وی ملݨ آندا ہا اوندی ڳالھ توجہ نال سݨدے تے اوندی حاجت پوری تھیوݨ کیتے دعاکریندے تے اوندی دوا دا وی انتظام وی کریندے ۔ آپ دے دربار اچ وقت دے بادشاہیں توں گھن تے غریب ، امیر سارے حاضر تھیندے ۔ آپ ساریں کوں محبت، امن ، صلح تے بھرابندی دا سبق ݙیندے ۔ آپ دی سچائی ، ہمدردی تے ݙکھ ونڈݨ دا چرچہ ݙینھ و ݙینھ ودھدا ڳیا ۔ ایں طراحویں آپ دے مریدیں تے آپ کوں منݨ آلے ڈھیر سارے تھی ڳئے تے انسانیت نال آپ دی محبت سخاوت تے پیار دلیں ٻہہ ڳیا ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سرائیکی زبان دا حق

سرائیکی ٻہوں قدیم زبان اے تے موجودہ پاکستان دے سارے علاقیاں دے وچ ٻولی ویندی اے ۔ ایندے وچ کوئی شک نی جو موجودہ پاکستان دی قومی تے رابطے دی زبان بݨݨ دا حق سرائیکی کوں حاصل ہا مگر حکمرانیں نہ صرف ایہ جو سرائیکی کنوں اے حق کھسیا ہویا ہے بلکہ انہائیں دی نت کوشش اے ہے جو سرائیکی کوں مار تے مُکا ݙتا ونڄے پر سرائیکی دیاں جڑاں شہ تئیں لتھیاں ہویاں ہِن تے دنیا دی کوئی طاقت سرائیکی کوںختم نی کر سڳدی ۔ ماہرین لسانیات لکھئے جو سرائیکی مدر لینگویج اے تے ایندا درجہ ماء دا درجہ ہے ۔ اے زبانیں دی ماء ہے ۔ اڄ سرائیکی وچ پی ایچ ڈی تھیندی پی اے تاں او وقت پرے کائنی جو سرائیکی دا شمار دنیا دے طاقتور زبانیں دے وچ تھیسے۔ پہلے ہر کوئی سرائیکی کوں مٹھا مٹھا آکھ تے کھادی رکھئے ۔ سرائیکی دی مٹھاس اچ کوئی شک نی پر سرائیکی قوم کوں نڳل ونڄݨ دی کہیں کوں اجازت نہ ݙیسوں ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سالکؔ سودھوی

جھوک توں شائع تھیوݨ آلیشعری مجموعہ’’ سوچ سمندر‘‘دے خالق سالک سودھوی 13مئی1963ء کوں حاجی ملک منصب دار خان دے گھر بمقام ہر دو سودھی زیرین ضلع خوشاب اچ پیدا تھئے۔میٹرک تک تعلیم حاصل کیتی ،شعر و شاعری دا شوق سکول دے زمانے کولوں ہا ۔جڈاں جو مشورۂ سخن محمد حیات بھٹی توں گھندے رہ گئے۔سرائیکی ماء ٻولی نال بے حد محبت کریندن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
ساجدؔ راہی

سئیں ساجد راہی دا اصل ناں ساجدحسین ہے۔ 1970ء کوں پیدا تھئے۔ میٹرک توݨیں تعلیم حاصل کرݨ دے بعد زمیندار ی اچ مصروف تھی ڳے۔ ضلع رحیم یار خان اچ رہائش پذیر ہِن۔سرائیکی دے ٻہوں مہاندرے شاعر ہن اَتے ݙاڈھی سوہݨی شاعری کریندن۔ 1990 کنوں شاعری کریندے پئین۔سوچ سمندر، تے لُکھ دے جھولے ، انہادیاں ابتدائی کتاباں ہن۔ انہاں توں علاوہ وی آپ دیاں کئی شعری تخلیقات چھپ چکیاں ہن ۔ اوہ اپنی شاعری وچ محبوب دے لب و رخسار تے ناز و انداز دی گالھ وی کریندن،جیڑھی جو غزل دا مخصوص مزاج ہے تے نال دے نال اپنے وسیب دے ڈکھ درد تے محرومیاں دی گالھ وی کریندن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سلیم شہزاد. میانوالی

اصل ناں محمد سلیم اللہ ہے۔ 1972ء اچ پیدا تھئے۔ ایم فل اینتھروپالوجی کیتا۔ سرکاری ملازمت کریندن۔میانوالی دے رہائشی ہن۔ٻہوں چنڳے اخلاق دے مالک ہن۔سرائیکی شاعری ٻہوں چنڳی کریندن۔ ہر کہیں نال محبت نال ملݨ آپ دی عادت ہے۔ سرائیکی ماء ٻولی نال محبت رکھدن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سئیں سچل سرمست ؒ

عظیم سرائیکی تے سندھی شاعر سچل سرمست سئیں دا پورا ناں عبدالوہاب تے ابے سئیں دا ناں میاں صلاح الدین ہے۔ آپ دا شجرہ حضرت عمر فاروق نال انتالویں جاہ تے ونڄ رَلدے ۔ آپ دے ݙاݙے سئیں دا ناں خواجہ محمد حافظ عرف سائیں دینہ ہے ۔آپ سندھ دی کلہوڑہ حکومت دے وݙے منصب دار ہِن پر ہک ڳالہی تریمت انہاں دی حیاتی بدل ݙتی تے او دنیا داری توں راہ سلوک آلے پاسے آ ڳے۔ ایں آکھے ونڄ سڳدے جو راہ سلوک سچل سرمست سئیں دی میراث اے۔ 

سچل سرمست سئیں دے والد میاں صلاح الدین خیرپور دے نال درازہ گوٹھ راہندے ہَن ،شادی دے ڈھیر عرصہ بعد 1152ھ اچ اللہ سئیں پُتر ݙتا تے اوندا ناں عبدالوہاب رکھا ڳیا۔ اڄاں آپ دی عمر چھ سال ہئی جو ابا سئیں اللہ کوں پیارے تھی ڳے۔ آپ دے چاچا میاں عبدالحق سئیں آپ دی پرورش کیتی تے آپ دی پرورش خادمہ ہک حبشی نژاد تریمت جنہاں کوں شیدی آکھدن ،وݙے پیار تے محبت نال کیتی ۔ تعلیم تے تربیت آپ دے چا چا سئیں میاں عبدالحق سئیں فرمائی ۔

آکھیا ویندے جو 1165ھ اچ شاہ عبداللطیف بھٹائی ؒ سئیں دی وفات دے بعد انہائیں دی مسند تے حضرت میاں سخی قبول محمد تشریف فرما تھئے تے سچل سرمست سئیں انہاندے دست بیعت تھئے ۔اے وی آکھیا ویندے جو پہلے آپ اپݨے چا چا سئیں میاں عبدالحق سئیں تے بعد اچ سخی قبول محمد سئیں دے ہتھ تے بیعت کیتی ۔ بیعت دے بعد آپ تے سارے جمل جہاں دے عقدے کھلدے ڳے ۔ شاعری تھیندی ڳئی تے ہر پاسے آپ دے ناں دے چرچے تھیوݨ پئے ڳئے ۔ اپݨی دھرتی ،اپݨی ، اپݨے وسیب تے اپݨے وسیب دے غریب تے نماݨے لوکیں نال محبت دی وجہ نال آپ لوکیں دے دل اچ گھر کرینیدے ڳے تے سارے وس وسیب وچ عزت تے احترام انہائیں دی سنڄاݨ بݨ ڳئی۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سرائیکی اڳونہی

زبان دی ترقی دے مسئلے تے اداریں دا وجود ضروری ہوندے، ڈھیر سارے ادبی تے ثقافتی ادارے ہِک عرصے توں کم کریندے امدن، کتاباں شائع کریندے امدن، ،ہفت روزہ تے مہینہ وار تے سہ ماہی رسالے وی شائع تھیندے آئن، ادارہ جھوک کوں اے فخر تے اعزاز حاصل اے جو اوں پہلا ݙینھ وار اخبار جاری کیتا تے سرائیکی کتاباں اتنیاں شائع کیتن جو ایندے اُڑد لڳ ڳن۔ زبان دی ترقی ءِ چ ریڈیو ٹیلیویژن دا وی اہم کردار ہوندے، سرکاری ریڈیو تے سرکاری ٹیلیویژن سرکار دے حکم دا غلام ہوندے تے ایں ویلھے سرکار کوں اردو تے انگریزی دے سوا کجھ نی نظردا، افسوس تے ارمان ایں ڳالھ دا ہے جو پرائیویٹ چینلیں دے مالک سرائیکی کائنی، اساں لڑ بھڑ تے یونیورسٹیں ءِ چ سرائیکی شعبے قائم کرائن پر اُتھاں سرائیکی استادیں کوں ہک ٻے دیاں لتاں چھکݨ دے سوا کوئی کم کائنی۔ زکریا یونیورسٹی ملتان آلیں تاں ٻہوں زیادہ مایوس کیتے، ہݨ سکولیں تے کالجیں ءِ چ وی سرائیکی شروع تھی اے ،کالجیں ءِ چ سرائیکی استاد آ ڳن ، سکولیں ءِ چ وی آ ویسن، استاد قوم دے معمار ہوندن، سندھی استاد سندھی قوم بݨا ݙتی اے پر سرائیکی استاد سرائیکی قوم بݨاوݨ تاں کیا وڳاڑݨ دا کم کریندے امدن۔ وقت آ ڳے جو سرائیکی استاد اپݨی سوچ وٹاون تے سرائیکی زبان تے سرائیکی ادب دے ودھارے سانگے کم کرݨ دے نال نال اپݨے شاگردیں کوں اپݨی دھرتی ، اپݨی مٹی تے اپݨے وسیب تے اپݨی ماء ٻولی نال محبت دا درس ݙیون۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سرائیکی دا علم :

خیبر پختونخواہ پاکستان دا واحد صوبہ ہے جتھاں ماء ٻولی ءِ چ تعلیم دا ہک نظام اے، ماء ٻولی ءِ چ تعلیم د ا چنڳا کم اے این پی حکومت دے دور ءِ چ کیتا ڳیا، اتھاں پشتو دے نال ہندکو، سرائیکی تے ݙوجھیاں زباناں ءِ چ تعلیم ݙتی ویندی اے، کہیں وی کم ءِ چ بہتری دی گنجائش ہر ویلے ہوندی اے، پر خیبر پختونخواہ دا اقدام قابل تعریف اے۔ بلوچستان دے پچھلے وزیراعلیٰ ڈاکٹر عبدالمالک بلوچستان ءِ چ ماء ٻولی ءِ چ تعلیم دا حکم ݙتا تے بلوچستان دے زباناں بلوچی ،براہوی ، پشتو ، سندھی، فارسی ، ہزارہ وغیرہ تعلیم دی منظوری ݙتی ڳی پر سرائیکی جیرھی بلوچستان دی سب توں اہم ، قدیم تے اصل زبان کوں نظر انداز کیتا ڳے، ڈاکٹر عبدالمالک حکومت دا اے تعصب بھریا غیر منصفانہ فیصلہ وسیب دے لوکیں دیاں اکھیں کھول ݙتن جو سرائیکی دے دشمن سرائیکی نال کیویں ساڑ رکھیندن۔بلوچستان دے فیصلہ سازیں ءِ چ کجھ لحاظ ہووے تاں او شرم کرن ہا جو پنجابیں انہائیں نال کیا کیتے تے سرائیکیں کیا کیتے؟ او بلوچیں تے گولیاں چلاوݨ آلئیں دیاں خوشامت کریندن تے بلوچیں کوں ہاںنال لاوݨ آلئیں کوں گولیاں مریندن۔

اردو ، سندھی ، سرائیکی، پنجابی تے ٻی زبانیں دے رسم الخط اپݨے کائنی ، عربی فارسی توں اُدھار ڳھدے ڳن، پنجابی گور مکھی وی دیونا گری دی پیداوار اے، سرائیکی شاعر بابا فرید دی شاعری 1265ء توں سرائیکی نستعلیق ءِ چ لکھی ویندی پی اے، سندھی نسخ 1862ء ءِ چ انگریز سرپرستی ءِ چ بݨایا ڳیا۔ اردو تاں عمر ٻہوں تھولی ا ے جو اردو رسم الخط دا ارتقاء فورٹ ولیم کالج ءِ چ انگریزیں بݨایا۔اردو کوں فارسی دی جاہ گھنݨ سانگے گھڑ مچھ تے گھن آندا ڳیا تے ہندوستان ءِ چ اینکوں پروان چڑھایا ڳیا۔

اردو پاکستان دے کہیں علاقے دی زبان کائنی، اردو الاوݨ آلے تقسیم ویلے پاکستان آئے، اردو ہندوستان توں آئی، اتھاں وی اے زبان بݨاوتو زبان اے جو اردو آلے آپ اینکوں لشکری یعنی ڈھیر زبانیں دا ملغوبہ قرار ݙیندن۔ ایں ویلھے عبرانی زبان دے بعد دنیا وچ سرائیکی زبان ہے جینکوں نویں سروں ہک واری ولا پیدا کیتا ڳے۔ سٹھ دے عشرے سرائیکی ناں تے سب دا اتفاق، ستر دے عشرے سرائیکی سنڄاݨ تے سرائیکی دیس تے قبضے دے خلاف بھرپور مزاحمتی شاعری تے اسی دے عشرے سئیں اسلم رسولپوری جہے سکالریں دی سرائیکی تہذیب ثقافت تے سرائیکی زبان بارے کم دا منڈھ وسیب دے سوجھل علمی کم دیاں ایجھیاں مثالاں ہن جیندے نتیجے صدیاں بعد سرائیکی ماء ٻولی کوں ہک واری ولا نویں حیاتی ملی اے۔ سرائیکی زبان دے ودھارے سانگے نثر آلے پاسے ودھ توں ودھ دھیان ݙیوݨ دی ضرورت اے، نثر ودھ توں ودھ لکھی ونڄے تے سادہ تے آسان لوظیں ءِ چ ہووے ایندے نال پڑھݨ آلے کوں سوکھ تھیسے تے ٻیا فائدہ اے تھیسے جو ہک معیاری لہجہ سامھے آئوسے۔ تصنیف تالیف تے ٻے زبانیں توں ترجمیں دے کم کوں ودھایا ونڄے۔ سرائیکی زبان دی ترقی سانگے حکومت آلے پاسے گھٹ ݙٹھا ونڄے۔ کوئی ٻے صوبے آلے وی اے کم نہ کریسن ۔ آکھݨ دا مطلب اے ہے جو سرائیکی سانگے جو کرݨے اساں آپ کرݨے۔ سرائیکی اردو نی جو حکومت ایندی ترقی سانگے ارباں ، کھرباں خرچ کریسے یا اسیݙے پریشر بناں آپوں ڄاݨ تے اینکوں تعلیمی اداریں ءِ چ پڑھاوݨ پئے ویسے، سرکار کݙاہیں عوام دوست نی ہوندی او کوئی کم نی کریندی کم کراوݨے پمدن، تے مسئلہ مسئلہ لکھ کریندے رہو جے تئیں مسئلہ نہ بݨو مسئلہ حل نی تھیندا۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سرائیکی لکھت دا ویورا

انسان جݙاں توں لِکھݨ پڑھݨ شروع کیتا، ایندے لکھݨ تے رسم الخط دی شکل چاہے جیجھی وی ہووے ، ایہ حقیقت ہے جو او لکھیندا اپݨی ماء ٻولی اچ ای ہا۔ اساں آکھ سڳدوں جو سرائیکی ازل توں لِکھݨ پڑھݨ ءِ چ آئی ہے، اونویں تاں دنیا دی ہر چیز تبدیل تھیندی راہندی ہے  پر سرائیکی وسیب نال ایجھا ظلم تھیا جو اساݙی کوئی چیز وی سلامت نی ریہی ۔ اساݙی زبان ، زبان دا ورثہ تے ایں دا رسم الخط وی ویندا ریہا۔ اڄ دے رسم الخط دی ڳالھ کروں تاں ہک ہزار سال توں سرائیکی نور نامہ نسخ ءِ چ آندا پے۔ ایویں سرائیکی قاعدے قاضی فخر الدین راضی 1893ء توں گھن تے مولانا عبید اللہ سندھی ، اختر وحید انصاری ،دلشاد کلانچوی ، ظامی بہاولپوری، ابن قیصر، اسلم رسول پوری ، نور احمد سیال ، راہی گبول، قاصر فریدی ، سجاد پرویز، زبیر بن قاسم، معین قریشی ،عبدالطیف بھٹی ، نذیر احمد بزمی تے پروفیسر شوکت مغل دے قاعدے لکھئے ویندے ریہے۔ قلمی قاعدے وی ڈھیر تعداد ءِ چ ملدے ہِن۔ ایویں دیرہ اسماعیل خان سمیت وسیب دے ݙوجھے علاقیاں ءِ چ سرائیکی قاعدے لکھئے ڳئے ۔ اتھوں کوچ کر ونڄݨ آلے ہندوستان دے سرائیکیاں دیوناگری رسم الخط ءِ چ سرائیکی قاعدے لکھئے ، پر اصل کم اوں ویلھے تھیسے جݙاں وسیب دے لوکاں کوں اختیار ملسے۔ وسیب دے صاحب حیثیت لوک ودھ چڑھ تے سرائیکی قاعدے چھپوا تے نہ صرف اپݨے ٻالیں بلکہ سرائیکی وسیب دے پرائیوٹ تعلیمی اداریاں ءِ چ وی سرائیکی قاعدے نیکی تے ثواب سمجھ تے پُڄاون تانجو سرائیکی تعلیم عام تھی سڳے۔ اساں ایں ویلھے تئیں اپݨا مقصد حاصل نی کر سڳدے ۔ جݙاں تئیں سرائیکی دھرتی دی زبان نہ پڑھوں ، ایہ ڳالھ یاد رکھݨ دی ہے جو ٻالیں کوں انہاں دی ماء ٻولی توں پرے رکھ تے حکمرانیں ٻہوں وݙا جرم کیتا ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
ساجد ؔدرانی

سئیں ساجد درانی ہوراں دا اصل ناں محمد ساجد ہے۔1954ء اچ پیدا تھئے ۔ٻہوں سادہ تے پیا ر کرݨ آلے انسان ہن۔ محلہ قریش آباد احمد پور شرقیہ اچ رہائش پذیر ہن۔ ساجد درانی سرائیکی زبان نال ٻہوں پیار کریندن ٻہوں شوق نال نہ صرف سرائیکی شعراء دا کلام پڑھدن بلکہ آپ وی ٻہوں سوہݨی شاعری کریندن۔ سوہݨے لکھاری ہن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سجاد لاکھا

انہاں دا اصل ناں سجاداحمد قلمی ناں سجاد اتے ابے سئیں دا ناں بشیر احمد ہے۔ لاکھا قوم نال تعلق رکھدن۔ 7جنوری 1961ء کوں راجن پور اچ پیدا تھئے۔ میٹرک توݨیں تعلیم حاصل کرݨ دے بعد صحافت دے پیشے نال منسلک تھی ڳے۔ 1974ء کوں شاعری دا آغاز کیتا آپ دے اُستاد سئیں محموداختر افغان ہن۔ راجن پور دے رہائشی ہن۔ سرائیکی ماء ٻولی نال ݙاڈھی محبت کریندن تے شاعری وݙی سوہݨی کریندن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سرائیکی کانفرنس دے شرکاء

1962ء ءِ چ ملتان ءِ چ منعقد تھیوݨ آلی کانفرنس ءِ چ سیٹھ عبیدالرحمن بہاولپوری، ارشد ملتانی ،علامہ نسیم طالوت ، میر حسان الحیدری ، ڈاکٹر مہر عبدالحق، ریاض انور ایڈووکیٹ، مولانا نور احمد خان فریدی ، اختر علی خان بلوچ، نواب غلام قاسم خان خاکوانی موجود ہَن۔ ایں موقع تے سرائیکی رسم الخط تے سرائیکی قاعدہ کمیٹی بݨی، جیں اپݨا کم ڈھیر عرصے تئیں جاری رکھیا۔ 1975ء  اچ ملتان ءِ چ ہک وݙا بریک تھرو تھیا ، خانوادہ درگاہ عالیہ حضرت حافظ جمال اللہ ملتانی دے ہک فرزند فرید پیر زادہ جیرھے ریلوے ءِ چ ڈی پی او دے اہم عہدے تے تعینات ہَن ملتان ءِ چ ترائے ݙینھ واراں دی عالمی سرائیکی کانفرنس دا انعقاد کیتا تے کانفرنس دے اخراجات دا ڈھیر حصہ خود برداشت کیتا۔ کانفرنس 12 تا 16 مارچ 1975ء ریلوے انسٹیٹیوٹ ملتان ءِ چ منعقد تھئی۔ لندن توں ڈاکٹر کرسٹوفر شیکل دی شرکت ٻہوں اہم ہئی جو او سرائیکی تے ڈاکٹریٹ کریندے پئے ہن۔ انہاں سب توں ودھ زور سرائیکی گرائمر، سرائیکی رسم الخط تے بطور خاص سرائیکی قاعدے دی تیاری تے زور ݙتا۔ بہاولپور توں شہزادہ مامون الرشید عباسی، سیٹھ عبید الرحمن ٻہوں وݙے اکابرین تے قافلے دے نال شریک تھی تے اعلان کیتا جو اساں بہاولپور دی بجائے اپݨی زبان ، ثقافت تے جغرافیے دے مطابق مکمل سرائیکی صوبے دا مطالبہ کریندوں ۔ ایں موقع تے نواب مامون الرشید عباسی تے عبیدا لرحمن دی کوششاں نال سرائیکی صوبے کیتے اہم فیصلے تھئے۔ ایں کانفرنس ا چ سرائیکی دا نقشہ وی سامݨے آیا جیرھا 1972ء ءِ چ بہاولپور دے فرزند ریاض ہاشمی دی انگریزی کتاب ’’ دی بریف نوٹ آف بہاولپور ‘‘ ا چ شائع تھی چکیا ہا تے جیں ا چ مکمل سرائیکی صوبے دی ڳالھ تھئی ہئی۔ ایں کانفرنس دی ݙوجھی کامیابی سرائیکی رسم الخط تے سرائیکی قاعدے تے اتفاق ہا۔ ایں موقع تے رسم الخط کمیٹی بݨی ،ایں دے سربراہ وی سیٹھ عبید الرحمن ہن تے ایں دے ممبران دیرہ اسماعیل خان توں ظفر مرزا ایڈووکیٹ، ڈاکٹر مہر عبدالحق ، مولانا نور احمد خان فریدی ،اسلم رسول پوری ، واحد بخش پنڈت، دلشاد کلانچوی ، میر حسان الحیدری تے پروفیسر عطا محمد حاجی کثرت رائے نال موجود پنج اضافی حروف آلے سرائیکی قاعدے دی منظوری ݙتی تے 1975 ء توں اڄ تئیں سرائیکی کتاباں ، ر سالے تے سرائیکی اخبارات شائع تھیندے ریہے ۔ ادارہ جھوک جیرھا الحمد اللہ سب توں ڈھیر سرائیکی کتاباں، اخبار چھاپݨ آلا ادارہ بݨ چکیے وی ایں رسم الخط ءِ چ شائع تھیندا پے ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سرائیکی شاعری دے ہزار سال

سرائیکی موجودہ سفر تے غور کروں تاں موجودہ رسم الخط ءِ چ ہک ہزار سال قدیم نور نامے دی شکل سامݨے امدی ہے۔ ایہ نور نامہ نسخ یعنی عربی رسم الخط ءِ چ ہے تے پڑھݨ آلیاں دی سہولت کیتے ایں تے اعراب وی لاتے ڳے ہن ۔ ایہ نور نامہ صدیاں توں سرائیکی وسیب دے گھراں ، قرآن مجید دی تلاوت دے بعد پڑھیا ویندے۔ سرائیکی ماہر لسانیات ڈاکٹر مہر عبدالحق ایں کوں ہک ہزار سال توں وی ڈھیر قدیم سرائیکی شاعری دا ناں ݙتے۔ البتہ حافظ محمود شیرانی ایں کوں 1054ء دی تصنیف ݙسی ہے۔ ایویں تاریخ پاک و ہند ءِ چ 1107ء توں 1111ء دے وچالی عرصے دی تحریرݙسائے۔ سرائیکی زبان ءِ چ لکھئے ڳئے نور نامے دی قدامت دے نال سرائیکی املاء دا مسئلہ وی سامݨے امدے۔ جیویں جو پروفیسر شوکت مغل نور نامے کوں نویں سروں مرتب کر تے ایں ءِ چ سرائیکی دی موجودہ املاء کوں شامل کیتا تے ایں ءِ چ سرائیکی دے ودھ حروف ٻ، ڄ ، ݙ، ڳ ، ݨ  وی استعمال کیتے ڳئے‘جتھاں تئیں رسم الخط نسخ دی ڳالھ ہے تاں ایہ وی سرائیکی تحریر دی لوڑھ پوری نی کریندا جو عربی ءِ چ ودھ خوبیاں آلی او صوتیات شامل کائنی جیرھے سرائیکی تے سندھی ءِ چ ہِن۔ عربی ءِ چ لکھئے ڳئے سرائیکی نور نامے ءِ چ املائی مسئلے بذات خود ایں دا اعتراف تے اظہار کریندے نظردن ۔ ایں سانگے سرائیکی قاعدے تے سرائیکی رسم الخط دے مسائل کوں سمجھݨ تے حل کرݨ دی لوڑھ اے جو ایہ تنگ نظری کائنی بلکہ علمی ڳالھ ہے ۔ زبان اظہار دا وسیلہ تے قدرت دا انمول تحفہ ہے ۔ اینکوں نفرت دے ہتھیار دے طور تے استعمال کائنی کیتا ونڄݨا چاہیدا۔ پاکستان دیاں ساریاں زباناں اساݙے واسطے قابلِ احترام ہِن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سندھ اچ سرائیکی

سرائیکی پاکستان دی قدیم تے عظیم زبان اے ، سندھ وچ سرائیکی زبان کوں ہزاراں سالاں توں سرائیکی دے ناں نال پکاریا ویندا پے ، پر حملہ آوراں دے ݙڈھپ تے زیادتیاں دی وجہ توں سرائیکی وسیب جیویں جیویں ونڈیندا ڳے ، اونویں سرائیکی دے ناں وی ونڈیندے ڳئے مثلاً ملتانی ، بہاول پوری ، شاہ پوری ، دیروی ، جٹکی تے جھنگوی وغیرہ ، پر سندھ وچ ہمیش توں اینکوں سرائیکی آکھیا ڳے ۔ ایں حقیقت توں کوئی انکار نی کر سڳدا جو سرائیکی پاکستان دی او قدیم تے عظیم زبان ہے جیڑھی جو بلا شرکت غیرے موہنجوداڑو تے ہڑپہ تہذیباں دی امین ، وارث تے یادگار ہے ۔ اے گاٖلھ کہیں توں وی لُکی ہوئی کائنی جو پاکستان دی قومی زبان اُردو دی عظیم ماء وی سرائیکی اِی ہے ۔ ایندے کیتے علامہ سلیمان ندوی مرحوم (جیڑھے جو بہار دے باشندے ہَن ) حافظ محمود شیروانی مرحوم(ٹونک دے قدیم باشندے) ، علامہ ڈاکٹر سید محی الدین قادری (حیدر آباد دکن دے ہَن) جارج گریرسن تے اوبرائن وغیرہ ایہو جہے عظیم غیر سرائیکی محققین دی کاوشاں دا مطالعہ کیتا ونڄ سڳدے ۔ سرائیکی اِی او واحد پاکستان زبان ہے جیندے اثرات پنجند تے پنجاب توں وی اڳوں نکل کے وادی گنگا جمنا بلکہ حیدر آباد دکن تئیں پھیل چکے ہَن تے اَڄ وی او اثرات باقی ہِن۔

سندھ وچ تھر دا ریگستان ، پشاور ، پنڈی ، ہزارہ اَتے اسلام آباد وچ تہاکوں سرائیکی اَلاوݨ والئیں دی کثیر آبادی نظر آئوسے ۔ کراچی سرائیکی الاوݨ والیاں نال بھریا پے۔ پاکستان دے چار صوبیاں وچ کروڑاں لوک سرائیکی زبان کوں ٻولیندن۔ برصغیر دے تمام بزرگاں ایں زبان کوں اپݨے اظہار دا وسیلہ بݨائے ۔ ثبوت دے طور انہاں دا کلام اَڄ موجود ہے ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سرائیکی دا مطلب

سرائیکی دا لوظ سرائی توں بݨئے جیندا مطلب سردار تے معزز ہے ۔ یعنی وݙی تے معزز زبان البتہ ہر ہک دی اپݨی تحقیق اے ، لفظ سرائیکی دے معنے وچ ٻہوں سارے سرائیکی دانشوریں اظہار خیال کیتے تے اپݨا اپݨا نقطہ نظر پیش کیتے پر انہاں سب دے وچوں معروف ادیب اختر خان بلوچ مرحوم لکھدن جو سرائیکی دا لفظ ،لفظ’’سرا‘‘ نال مشتق ہے۔ ’’سرا‘‘ شمال دی طرف کوں آکھدن۔ سرائیکی دے معنی ہن ’’دریائے سندھ دے شمالی علاقے دی زبان۔ سرائیکی زبان ناصرف سندھ تے پاکستان وچ ٻولی تے سمجھی ویندی ہے بلکہ درہ بولان یعنی سبی توں جیکب آباد تک تے کچھی توں بھاگ ، ناڑی دے علاقے وچ بکثرت ٻولی ویندی ہے ۔ صرف اے نی بلکہ پشاور توں گھن کے مکران دے ساحلی علاقیاں تئیں اکثر بلوچ قبائل وچ سرائیکی کوں عام ٻول چال دی حیثیت حاصل ہے ۔ درحقیقت سرائیکی اِی او قومی زبان ہے جینکوں ’’نقش سلیمانی‘‘ دے مصنف علامہ سید سلیمان ندوی سندھ وچ اُردو دا ہیولیٰ تصورکریندن۔ البتہ اے ٻئی گاٖلھ ہے جو ایں قدیم سرائیکی زبان دی موجودہ شستہ صورت دا ناں اُردو رکھا ڳیا ہووے ۔

اختر علی خان بلوچ لکھدن اے ہک تریخی حقیقت ہے جو جَیں ویلھے ملتان کوں اسلامی علم تے فن دا مرکز بݨایا ڳیا ۔ اوں ویلھے سندھی زبان معمولی تبدیلی دے بعد ملتانی زبان دی صورت اختیار کر گھدی ۔ بعد وچ جݙاں لہور کوں دارالحکومت بݨایا ڳیا تاں سرائیکی یا ملتانی زبان مشرقی پنجاب دی ہندی تے دہلی دی ہریانی زبان دی آمیزش دے بعد پنجابی زبان دا روپ دھار ڳئی تے ایں زبان دلی پُڄ تے اُردوئے معلی دا لقب حاصل کیتا۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سارا پاکستان سرائیکی

سرائیکی دنیا دی قدیم ترین زبان ہے ۔ ایندا ہک ناں ملتانی وی ہے ۔ ملتان جتنا قدیم ہے اتنی اِی ایندی زبان دی قدیم ہے ۔ سرائیکی زبان دا مرکزی مقام ملتان ہے ۔ مہاراجہ ہرکناشپ دے حالات توں اے پتہ چلدے جو اے شہر طوفان نوح دے ویلھے وی موجود ہا ۔ملتان وادیٔ سندھ دا مرکز ریہا تے ایں وادی دی تہذیب ݙو دریاواں سندھ تے ہاکڑہ یا گھاگھرا دے دامن اِچ پروان چڑھدی رہ ڳئی ۔ ایں وادی وچ سب توں پہلے کئیں پیر ڄمائے تے کئیں ایکوں آباد کیتا ۔ ایں بارے اِچ کجھ معلوم نی تھی سڳیا البتہ کجھ کھنڈرات توں معلوم تھئے جو اَڄ توں پنج ہزار سال پہلے ایں وادی اِچ ہڑپہ تے موہنجو داڑو جیہیں شہر آباد ہِن۔

بلاشبہ سرائیکی پاکستان رابطہ تے قومی زبان بݨݨ دا حق رکھدی اے کیوںجو زبان دا تعلق زمین نال ہوندے ، سرائیکی دا خطہ زمین پاکستان دے چارے صوبیں وچ موجود اے ۔ ایہ ہِک تسلیم شدہ حقیقت ہے جو سرائیکی زبان پاکستان دے کئی حصیاں وچ پھیلی ہوئی ہے تے ہک وسیع ادبی زبان دی حیثیت رکھدی ہے ، ایہ ہک مشاہدہ ہے جو سندھ دے دیہاتی جݙاں کݙاہیں اُردو دان دے نال گاٖلھ مہاڑ کریندن تاں سرائیکی زبان کوں اُردو سمجھ تے اینکوں اپݨے اظہار خیال دا ذریعہ بݨیندن۔ایندے نال اُردو دان حضرات کوں اُردو دی وسعت تے ایندی عام فہمی دے متعلق خوش فہمی پیدا تھئی ہے ۔ 

سندھ دی سرائیکی زبان تے ضلع دیرہ غازی خان دی زبان دا کافی اثر ہے ۔ سندھ دے مشہور تاریخی تے سرحدی شہر کشمور وچ وی اکثر دیرہ غازی خان تے کوٹ مٹھݨ دی سرائیکی زبان اَلائی ویندی ہے ۔ روجھان مزاری توں گھن تے ضلع جیکب آباد دے اُتلے علاقے تحصیل نصیر آباد ، روجھان جمالی ، اوستہ محمد ، جھل مگسی ، کچھی ، بھاگ ناڑی تے سبی وچ دیرہ غازی خان دی سرائیکی رائج ہے ۔ سندھ بہاول پور تے خیر پور دی سرائیکی دے درمیان کہیں قسم دے فرق دا سوال اِی پیدا نی تھیندا۔کیوں جو اے سارے علاقے ہک لسانی خطے وچ شامل ہِن اَتے سرائیکی ریاست خیر پور دی قومی زبان رہ ڳئی ہے کیوں جو ریاست خیر پور دے تالپور نواب سرائیکی ہَن۔ اُردو زبان دا خطہ زمین پاکستان وچ کائنی ، ایں واسطے ہزار کوشش دے باوجود اُردو اَڄاں تک نہ رابطے ، نہ نصاب اَتے نہ وَت دفتری زبان دا درجہ حاصل کر سڳی اے ، جیکر سرائیکی کوں اے مقام ݙتا ویندا تاں اَڄ نتائج مختلف ہوون ہا اَتے قومی دھارے تے ایندے مثبت اثرات مرتب تھیون ہا۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سلطان العارفین حضرت سلطان باہوؒ

سلطان العارفین ، صوفی بزرگ ، عالم دین تے شاعر ہن۔ 1629ء اچ شورکوٹ اچ پیدا تھئے تے 1691ء اچ وصال فرمایا۔ابے سئیں دا ناں بازید محمد ہا۔ آپ نے تقریباً 140 کتاباں تصنیف کیتیاں ۔ وجہ شہرت ’’ابیات سلطان باہو‘‘ ہے جیڑھا صوفیانہ کلام ہے۔ باطنی علوم دی تحصیل اپݨی اماں سیݨ ماجدہ بی بی راستی توں گھٖدی ۔ بعد اچ سلسلہ قادریہ دے ہک بزرگ شاہ حبیب اللہ قادری دے ہتھ تے بیعت کیتی جلد ای روحانی ارتقاء تے راہ سلوک دی منزلاں طے کیتیاں ۔ مرشدنے اپݨے پیر سیدعبد الرحمن آلے پاسے رجوع کرݨ دا مشورہ ݙتا۔ چنانچہ مرشددے حکم دے مطابق دہلی چلے ڳے تے پیر عبد الرحمن توں روحانی فیض حاصل کیتا۔ دلی توں وطن واپس پُڄݨ دے بعد باقی حیاتی ریاضتاں تے لوکاں کوں روحانی فیض پڄاوݨ اچ بسر کیتی۔ آپ ؒکثیر العیال ہن تے چار شادیاں کیتیاںجنہاں اچوں اٹھ لڑکے پیدا تھئے ۔ اڄ وی آپ دا مزار مرجع خلائق ہے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سمیع اللہ

سمع اللہ ہاکی دے کھݙاری ، فلائنگ ہارس ہن۔ 9ستمبر1951ء کوں دیرہ اسماعیل خان اچ پیدا تھئے۔ سمیع اللہ 1971ء اچ بطور آبزرور اسپین ڳے ۔ جݙاں میونخ اولمپک دے بعد پاکستان دے سینئر کھݙاری تے پابندی لڳی تاں ایندا چنڳا پہلو اے ہا جو شہناز شیخ دی جھاہ سمیع اللہ ٹیم اچ آ ڳے تے انہاں 1973ء دا ݙوجھا ورلڈ کپ کھیݙ تے اپݨے کیتے ایجھی جھاہ بݨائی جو شہناز شیخ کوں واپس آ تے سنٹر فارورڈ دی پوزیشن تے کھیݙݨا پیا۔ 1974ء دے تہران دے ایشیائی کھیݙ اچ سمیع اللہ دا نقطہ عروج ہا۔ ول او قومی ہاکی ٹیم دی فارورڈ لائن کیتے لازم و ملزوم بݨ تے رہ ڳے۔ 1975ء دا ملائیشیا دا تریجھا ورلڈ کپ ،1976ء دے ایشیائی کھیݙ ، 1973ء دا پرتھ ٹورنامنٹ، ترائے ایشیائی اولمپک یعنی 1974ء اچ تہران، 1978ء اچ بنکاک تے 1982اچ نویں دلی او سب جھاہ کھیݙیے تے انہاں نے اپݨے ٹیسٹ میچاں دی سنچری مکمل کر گھٖدی۔ ایندے بعد سمیع اللہ نے 1980ء تے 1981ء دی چیمپئز ٹرافیاں تے 1962ء دے ورلڈ کپ تے ایشیائی کھیݙاںاچ وی حصہ گھٖدا۔ 1983ء اچ او اپݨے نقطہ عروج تے ہاکی توں ریٹائرڈ تھی ڳے لیکن محکمہ کسٹمز اچ ملازمت جاری رکھی۔ لیفٹ آئوٹ پوزیشن تے کھیݙدے ہن تے اپݨی برق رفتاری دی وجہ نال بین الاقوامی پریس اچ ’’فلائنگ ہارس‘‘ (ہوائی گھوڑا) دے ناں نال یاد کیتے ویندن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سنڄاݨ

کہیں وی خطے دی ادبی تے ثقافتی سنڄاݨ اوندی شاعری ہوندی ہے ۔ روزِ اول توں گھن تے اڄ تئیں ساری دنیا ءِ چ شاعری کوں اہم مقام حاصل اے ۔ سچی ڳالھ اے ہے جو شاعری تہذیب وی ہے ، ثقافت وی تے تریخ وی ۔ ایں وجہ نال شاعر کوں مورخ تے شاعری کوں تاریخ آکھیا ویندے ۔ سرائیکی شاعری دی تریخ صدیاں نی بلکہ ہزاراں ورہیاں تے کھنڈی ہوئی ہے ۔ سرائیکی دھرتی تے وݙے وݙے شاعر تے سوجھواݨ ڄمئے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سید صدر الدین راجن قتالؒ

حضرت سید صدر الدین راجن قتالؒحضرت مخدوم جہانیاں جہاں گشتؒ دے چھوٹے بھرا اَتے خلیفہ مجاز ہن ۔ 26شعبان المعظم 730ہجری وچ پیدا تھئے۔ اپݨے والد گرامی حضرت سید کبیر احمد دے زیر تربیت رہݨ دے بعد برادر بزرگ حضرت مخدوم جہانیاں جہاں گشتؒ دے فیض صحبت توں بہرہ یاب تھئے۔ آپ فنافی اللہ دے مقام تے پڄیے ہوئے ہن ۔ حضرت مخدوم جہانیاں جہاں گشتؒ سراپا جمال ہن تاں آپ سراسر جلال ہن ۔ حد توں زیادہ مجاہدۂ نفس اَتے زہد و عبادت نے انہاں دی طبیعت وچ سختی پیدا کر ݙتی ہیں وجہ توں آپ قتال دے لقب توں مشہور تھئے۔ آپ دا انتقال 19 جمادی الآخر 827ہجری کو ں تھیا۔ مزار مبارک اوچ وچ دریائے ہکڑہ دی قدیم گزر گاہ دے جنوبی کنارے تے ہے۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سرائیکی لوک صابر شاکر

سرائیکی وسیب دے لوک اڄ توں نی بلکہ ہمیش صابر شاکر تے مہمان نواز رہ ڳن ۔ اے سارے وصف سرائیکی علاقے دی مٹی دے ہِن ۔ پنجاب وچ اڄ وی قربانیاں گھنݨ آلے سرائیکی علاقے وچ اڄ وی قربانیاں ݙیوݨ آلے لوک موجود ہِن ۔۔

سرائیکی علاقے تے سندھ دے جغرافیائی کوائف ہکو جہے ہن ۔ ریتلا علاقہ ، بارش گھٹ تے زراعت دا دارومدار دریائے سندھ تے ، رقبہ زیادہ ہئی تے آبادہ گھٹ ،ایں کیتے فطرت دی سخت گیری دے باوجود وݙے وݙے قطعات اراجی تے کاشت کر تے لوک گزارہ کریندے ہن او قناعت پسند ہن تے تقدیر تے یقین رکھیندے ہن ۔ زمین زیادہ ہووݨ دی وجہ نال ترک مکانی دی ضرورت نہ ہئی ۔ سخت ترین خشک سالی دی صورت وچ زندہ راہوݨ ممکن ہئی ۔ کھجی ڈھیر لبھدی ہئی تے دریائے سندھ وچ مچھی ہر طرح دے برے حالات دے باوجود میسر ہوندی ہئی ۔ جݙݨ جو فطرت دی سختیاں دے باوجود مادی حالات ترک وطن دا تقاضا نہ کریندے ہن ۔ انہاں حالات لوکاں دے دل وچ زمین نال گھاٹی محبت پیدا کیتی ، اپݨی وستی چھوڑݨ دا تقاضا نہ کریندے ہن ۔ ملتان وچ محاورہ بݨ ڳیا ہئی ’’ سفر ملتانی تابہ عید گا ‘‘ یعنی ملتان دا راہوݨ والا عید گاہ توں اڳوں سفر نئیں کر سڳدا ۔ ایں اعتبار نال سرائیکی تے سندھی ہکو جہے ہن ۔ پر سفر نہ کرݨ آلی ڳالھ اڄ توں صدیاں پہلے ہئی ۔ اڄ جݙاں وسیب دے وسائل تے قابض تھی ڳن ، سرائیکی لوک بُکھ توں کراچی تں کیا بلکہ دنیا دے چپے چپے وچ تغاریاں ودے چیندن ۔ حالات دی سختی راضی بہ راضی تھیوݨ دے نال نال ݙکھ تے کرب کوں ثقافت دا ہم جز بݨا ݙتے ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سید موسیٰ پاک شہید ملتانیؒ

حضرت موسیٰ پاک شہید دی ولادت با سعادت 952شہر معرفت اوچ شریف اچ تھی۔آپ دے مورث اعلیٰ حضرت محمد غوث گیلانی ہن جیڑھے شیخ عبدالقادر جیلانی دی اولاد اچوں ہن۔ حضرت سید موسیٰ پاک کوں اللہ تعالیٰ نے بہوں اعلیٰ صفات نال نوازیا ہا۔آپ نے تمام علوم متداولہ تے قرآن حدیث بلپݨ اچ ای تھوڑی عرصے اچ حاصل گھدٖے۔

آکھیا ویندے جو آپ دے وڈے بھرا شیخ عبدالقادر دی خواہش ہائی جو والد بزرگ وار انہاںکوںخلیفہ بنڑاوݨ،لیکن سجادگی حضرت سیدموسیٰ پاک شہیدکوںملی،تاںبھرا نے کہیںطریقے نال والد صاحب کوں مجبور کر تے سندھ دی جاگیر تے بھیج ݙتا۔جیںویلھے والد صاحب دا انتقال تھیا تاں شیخ عبدالقادر نے خلافت دے متعلق جھیڑاکر ݙتاتے جیںویلھے معاملہ لمبا تھی گیا تاں مقدمہ شاہ اکبر دے سامݨے پیش تھیا ،مگر بعض گالھیں تے عبدالقادر بادشاہ نال وگڑ گئے تے خلافت دادعویٰ ترک کر تے اوچ شریف واپس آ تے متوکلانہ زندگی گزاری۔ آپ75سال دی عمر اچ 23شعبان 1001ھ اچ شہید تھیے تے آپ کوں اوچ اچ والد صاحب پیریں دفن کیتا ڳیا۔کجھ عرصہ بعد آپ دے والد ماجد نے کہیںصالح کوں خواب اچ فرمایا جوفرزند قطب زماںاے ،اینکوںمیݙے پیراں کنوں کڈھ تے ڈوجھی جاہ تے رکھݨ بہتر اے، ول آپ دے جسد خاکی کوں ملتان اچ دفن کیتا ڳیا۔حضرت سید موسیٰ پاک شہید ؒ ملتانی دا عرس مبارک22شعبان کوں ہر سال منایا ویندے ۔جیندے وچ کثرت نال زائرین شریک تھیندن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سلطان سخی سرور ؒ

سرائیکی وسیب وچ حضرت سلطان سخی سرورؒ عرف لکھ داتا عرف لعلاں والا عوامی مقبولیت دے حوالے نال شئیت سبھ توں زیادہ مشہور صوفیاء وچ ڳݨیندن، انہاں دا اصل ناں سید احمد ہئی تے اُنہاندے اَبّا سئیں دا ناں سید زین العابدین ݙسیا ویندے ، سید زین العابدین ٻارہویں صدی عیسوی وچ بغداد کنوں لݙ کے ملتان دے نیڑے ہک وستی وچ آ ٻیٹھے۔

اِتھاہیں ملتان اِچ سید زین العابدین دے گھر سید احمد ڄمیے ، جیڑھے بعد اِچ سلطان سخی سرورؒ لکھ ݙاتا تے لعلاں والے دے القاب نال مشہور تھئے ۔ آکھیا ویندے جو سید زین العابدین دے ٻئے پُتر دا ناں خان دودا ہائی مگر خان دودا یا دودا خان ولدا بغداد ونڄ وَسیا ۔ضلع دیرہ غازی خان دے گزیٹر وچ سید زین العابدین دی ملتان آمد دا سال 650ھ، 1220ء ݙسیا ڳئے جیڑھا جو غلط ہے کیوں جو ہک تاں 650ھ انگریزی کیلنڈر دے حوالے نال تقریباً1261ء بݨدے ݙوجھا ایہ جو حضرت سخی سرورؒ 1181ء بمطابق 575ھ وچ شہید کر ݙتے ڳئے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سابق ریاست ٹانک

اے شہر دیرہ اسماعیل خان شہر توں 42کلو میل دے فاصلے تے ہے۔ ایندا قدیم ناں ٹک ہے جیندے معنی ہن سرحد۔ ایکوں نواب ٹانک قتال خان نے آباد کیتا ہا۔ 1871ء اچ پنجاب دے گورنر سرہنری ڈیورنڈ نے اتھاں وفات پاتی۔ اے شہر جنوبی وزیرستان توں گھن آئی ڳی لکڑی دا مرکز ہے۔ نواب ٹانک نے اتھاں ہک قلعہ وی تعمیر کرایا ہا ۔ اتھاں صوفی بزرگ صابر شاہ دا مزار ہے۔ ٹانک دے نیڑے ای گومل ڈیم منصوبہ مکمل تھیا ہے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سردار ‘ بُھتار تے وݙیرے

سرائیکی وسیب دی تریخ تے غور کروں تاں پتہ لڳدے جو ہمیش وݙیرے ‘ سردار ‘ بھتار ‘ تمندار ‘ پیر تے گدی نشین ہمیش بر سر اقتدار رہ ڳن۔ اے چاہن ہا تاں کیا نہ کر سڳدے ہن ۔ اے یونیورسٹیں ءِ چ سرائیکی شعبے تاں کیا یونیورسٹیاں تے صوبہ وی بݨوا سڳدے ہن ۔ یونیورسٹیں ءِ چ اساں یونیورسٹی دے سنڈیکیٹ ممبریں دی تریخ پڑھدوں تاں لسٹ اچ سارے ناں اتھوں دے منتخب نمائندیں دے امدن پر انہائیں کوں کݙاہیں اپݨی ماء ٻولی تے اپݨے وسیب دی زبان دا خیال نی آیا ۔ چلو چھوڑو ، اے آکھ سڳدن جو او زمانہ جاہلیت ہا ، اڄ وی ایہے ممبر اِن ۔ اے کیوں غازی یونیورسٹی ‘ خواجہ فرید یونیورسٹی ‘ گومل یونیورسٹی ‘ سرگودھا یونیورسٹی‘ یونیورسٹی برائے خواتین ءِ چ سرائیکی شعبے نی قائم کرویندے ؟

اساں ابوجہل کوں ݙیکھدوں تاں او وی ان پڑھ نہ ہا پر اوندیاں عادتاں عرب دے سرداریں آنگے ہن ۔ میکوں تاں ابوجہل دے پیروکار ‘ عرب سرداریں تے سرائیکی سرداریں ءِ چ کوئی فرق نظر نی امدا ۔ او چمچیٹے سردار ءِ ن ۔ جنہائیں دی اندھارے ءِ چ شاہی ہوندی اے ‘ اپݨی اولاد کوں ٻیا کجھ نہ بݨا سڳوں تاں ڈڈݨ ٻل ( جگنو) ضرور بݨاؤں ۔ جیرھا ظلم دی کالی رات کوں آکھے جو سوجھلے دا وی وجود ہے ۔ نینگرو !! یاد رکھو اے جیرھے سردار صرف ناں دے سردار ءِ ن ‘ انہاں دے شجرے چاؤ ‘ اے وی پچھوں اوہے ہوسن جیرھا کجھ غریب دے ٻال کوں پولی ‘ موچی ‘ چڑھوآ، نائی تے کوٹاݨہ آکھ تے سݙیندن ۔ یاد رکھو کسب پیشہ ہوندے ، کݙاہیں قوم یا ذات نی ہوندی ۔ اڄ توں اعلان کر ݙیو جو اساں نہ آپ سݙیسوں تے نہ کہیں ٻے کوں کسبی آکھسوں ۔ اساں ہر ہنر مند کوں کاسب کوں اوندے پورے احترام نال اوندی قومیت دے حوالے نال پکاریا ونڄے ۔ 

ہک عذاب اے وی ہے جو ڈھیر سارے غریب شودیں کوں اے وی پتہ کینھی جو اساں کون اوں ۔ پچھو تاں آکھدن جو کمبہار ، اڳوں پُچھو تاں پتہ کینھی پر میں انہاں سارے قومیں کوں آکھداں جو اپݨے شجرے تے اپݨی قومی شناخت لبھو تے ہر ہر جاہ تے اوہو حوالہ لکھواؤ ، جیرھا سردار ، بھتار تے وݙیرا تہاکوں کمی دے طور تے الواوے ‘ چماٹ کڈھ مارو ۔ جو ہوسے ݙٹھا ویسے ۔ اساں غریب سرائیکی سر سٹی آیوں تاں اے سر تک ڳن ، سر سٹ تے نی سر چا تے سُرݨ دی ضرورت اے۔ غریب دا ٻال ہمیش اپݨی دھرتی ، اپݨی مٹی تے اپݨے وسیب نال محبت کریندے ۔ کتنی شرم دی ڳالھ اے جیرھا وݙیرا وسیب دشمن اے ۔ اساں اونکوں سر تے ٻلہاؤں تے جیرھا غریب اپݨی ماء دھرتی تے ماء ٻولی نال محبت کریندے اساں اونکوں پیریں تلے داپھ ݙیوں ۔ اساں تبدییل دے ناں تے وݙیریں کوں ہک واری ولا سر تے سوار نی کرݨاں ۔ اساݙی تبدیلی دا ناں بغاوت ہے ۔ بغاوت ظلم دے خلاف ‘ جبر دے خلاف ‘ نابرابری دے خلاف ‘ جاگیرداری ‘ سرمایہ داری ‘ نوکر شاہی دے خلاف ، سرداریں ،بھتاریں تے تمنداریں دے خلاف۔ غریب کوں لُٹݨ آلے ٹھگو پیر تے مکری مُلاں دے خلاف ۔ انگریزیں دیاں بگھیاں چھکݨ آلے تے انہائیں دے کُتے دھنواوݨ آلے غرداریں دے خلاف ۔ یاد رکھو سرائیکی وسیب دے لوک ہُݨ غلام نہ راہسن ۔ انہاں دا اپݨا وطن ، اپݨا صوبہ ، اپݨی سنڄاݨ تے اپݨی زبان ہوسے ۔ او آپ جنرل ، کرنل ، جج ، ڈی سی ، ڈی پی او تے کمشنر ہوسن تے ایہے جاگیردار انہائیں دے سامݨے ہتھ ٻدھ تے پیش تھیسن۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سورج کنڈ مندر

سورج کنڈملتان ،اے ہندواں دے اشنان (دھاوݨ)دا متبرک تالاب شہر توں ترائے میل دے فاصلے تے واقع ہے۔ایندا قطر 132فٹ تے جھکائی 10فٹ ہے۔ اتھاں آدیتہ دیویا دی پرستش تھیندی ہئی۔ اے ہندوواں دا ݙوجھا قدیمی آثارہا۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سرائیکی نعت گوئی عہد بہ عہد

سرائیکی منظوم ادب اچ نعت گوئی نے ہک موثر تے معروف صورت ایں ویلھے اختیار کیتی جو جݙاں کافی لکھے ونڄݨ دا آغاز تھیا ۔ کافی عمومی طور تصوف دے مضامین نال عبارت سمجھی ویندی ہے جیندے اچ وحدت الوجود دے فلسفے دا بیان بنیادی حیثیت رکھدے مگر کافی لکھݨ والے صوفیاء نے وی نعتیہ مضامین کوں اپݨی منظومات دا حصہ بݨایا۔ لیکن شاہ حسینؒ تے بابا بلھے شاہ ؒ نے نعتیہ مضامین دی نسبت ٻنہاں مذہبی معاملات کوں اپݨی ترجیحات اچ رکھیا جو جنہاں اچ انسان ، خدا تے کائنات دے باہمی ربط دی عقدہ کشائیاں کیتیاں ڳیاں ہن لیکن حضرت سلطان باہوؒ (1631-1691)دے دور توں نعتیہ منظومات دا شروع تھیوݨ آلا سلسلہ اٹھارویں صدی عیسوی اچ سچل سرمست ؒ تک پُڄیا تاں سرائیکی زبان اچ نعتیہ ادب اچ ہک بھرپور اثر پذیری دے نال موجود ہا۔حضرت سلطان باہو ؒ دے دور دے ٻئے نعت گو شعراء اچ شیخ عبد اللہ ملتانی تے نعمت رام نعمتی وی اہمیت دے حامل ریہے۔ سچل سر مست توں پہلے ہک اہم ناں علی حیدر ملتانی دا وی ہے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سماجی تے ثقافتی ارتقاء

’’ملتان زمانۂ قدیم توں وادیٔ سندھ دا سب توں اہم شہر تے کئی تہذیباں دا علمی مرکز ریہا ہے۔ علمی مرکز زبان دا وی گہوارہ ہوندے۔ کیوں جو ملتانی زبان ہمیشہ توں انہاں تمام علاقیاں دی اہم ترین زبان رہی ہے۔ حتیٰ کہ ایں ویلھے دی مغربی پاکستان اچ رقبہ تے بولݨ والیاں دی تعداد دے لحاظ نال سب توں اہم زبان ایہا ہے تے ایں سانگے اساݙی قومی زبان اُردو دے بعد سب توں ودھ قابل توجہ ملتانی زبان ہے۔ اے ٻی گاٖل ہے جو بعض سیاسی اتفاقات دی بناء تے پنجابی، سندھی، پشتو تے بلوچی دی تاں ہک حیثیت پیدا تھی ڳئی ہے مگر انہاں سب اچ نمایاں طور تے وݙی اہم زبان ملتان دا علمی ا نحطاط ملتانی بولݨ والیاں دی ذہنی انتشار تے غیر ذمہ داری ہے۔کیوں جو انہاں نے ضلع ضلع دی ٻولی کوں انج ناں ݙے تے ملتانی زبان دی وسعت کوں نادانستہ طور تے محدود کر ݙتا تے ایندی جامعیت کوں نقصان پُڄایا۔

موجودہ ملتانی زبان دا آغاز ایں زمانہ توں تھیا جݙاں عرب دے مسلمان سندھ توں لنگھ تے ملتان پُڄے۔ اتھائیں ایں مشترکہ زبان دی بنیاد پی۔ جئیں بعد اچ ہک پاسے لاہور پُڄ تے پنجابی تے ݙوجھے پاسے دہلی دکن وغیرہ پُڄ تے اُردو دی صورت اختیار کر گھٖدی۔ جتھاں تک سندھ دا تعلق ہے خود اہل سندھ ملتانی زبان کوں سرائیکی آکھدن جیندے معنی سرداراں دی زبان یعنی شاہی زبان ہے۔ یعنی کہ سرائیکی زبان سندھ دی ’’اردوئے معلی‘‘ ہے، بہر حال ہُݨ اے مسئلہ علمی طور تے مسلم تھی ڳیا ہے جو اُردو زبان دا مولد ملتان ہے تے ملتانی زبان اُردو زبان دی ماں ہے۔

کتنی حیرانی دی گاٖلھ ہے جو ملتانی زبان بارے اچ جرمن تے انگریزی اچ تاں کتاباں موجود ہن پر اُردو اچ ایندا ذکر وی کائنی۔ انگریزی اچ مسٹر اوبرائن نے ’’گلاسری آف ملتان لینگویج‘‘ یعنی’’ ملتانی زبان دی فہرست الفاظ‘‘ تیار کیتی۔ جیندا مقدمہ ٻہوں دلچسپ تے پُراز معلومات ہے۔ پچھلی صدی اچ عیسائی مشنری نے چاراں انجیلاں دا ترجمہ ملتانی زبان اچ شائع کیتاہا۔ ایں طرح کئی پنجاہ سال تھئے مولوی نیر الدین صابر ملتانی مرحوم نے قرآن مجید دے پہلے پارے دا ملتانی ترجمہ شائع کیتاہا۔‘‘

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سرائیکی ریاست بہاولپور دی سخاوت

سارے ہندوستان وچ بہاولپور واحد ریاست ہئی جیرھی تعلیمی مقصداں کیتے سب توں زیادہ امداد ݙیندی ہئی ، خاص طور تے مسلمانیں دے تعلیمی اداریں کیتے سرائیکی ریاست بہاولپور دے شاہی خزانے دا منہ کݙاہیں بند نہ تھیندا ہا۔ علامہ اقبالؒ کوں مسلمانیں دی بہتری چنڳائی خصوصاً تعلیم دا ہر ویلھے خیال رہندا ہا، لہور وچ انجمن حمایت اسلام جیرھی مسلمانیں کیتے تعلیم دے کم کوں اڳوں ٹوریندی پی ہئی ۔ ایں انجمن دی علامہ سئیں پوری سرپرستی کیتی اَتے ایں سلسلے وچ نواب آف بہاولپور سر صادق محمد خان عباسی توں خصوصاً فنڈ حاصل کریندے رہ ڳے ، اڄ جݙاں لہور با اختیار اے تاں سرائیکی وسیب کوں اپݨے ہی ریونیو یا آمدݨ دا 10 فیصدحصہ وی نی ملدا ، ایہو حال ملازمتیں تے ٻئے وسائل دا ہے۔ ہک ویلھا ہا جو سرائیکی ریاست بہاولپور خود مختار ہئی تاں بطور امداد لہور دے تعلیمی اداریاں دی صرف مدد ای نی بلکہ انہاں کوں ٻہوں کجھ ݙیندی ہئی ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سی ایس ایس تے سرائیکی

اساݙی ہُݨ لڑائی پبلک سروس کمیشن نال چلدی پی اے جو او سی ایس ایس تے پی سی ایس وچ پنجابی تے ٻے زباناں دی طرح سرائیکی مضمون شامل کرن کیوںجو اے ڳال خلاف واقعہ ہے جو جیرھا شخص سرائیکی ءِ چ ایم اے کرے اور پنجابی دا پیپر کیویں حل کریسے؟ اے ڳال پبلک سروس کمیشن کوں وی پتہ ہے، او ڳالھے بھولے نی او وی ان کھمدن، پر سارے عہدیں تے جنہائیں دا قوضہ ہے او بیمان ءِ ن ا وسرائیکی نال ساڑ رکھیندن، پر اساں لڑسوں تے اپݨا حق گھن تے رہسوں، میں کجھ سال پہلے پبلک سروس کمیشن دے چیئرمین بھگوان داس کوں لکھیا ہا تساں سندھی ہیوے تے ریٹائرڈ جج ہیوے اساکوں انصاف ݙیو پر او وی انصاف نہ کر سڳیا پر اساں مر تاں نی ڳے جو چُپ کر ٻہسوں۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سمادھ بدھلا سنت

ایہ شہر ملتان کنوں سجھ ابھار آلے پاسے پندرہ میل دے پندھ تے آباد ہے ۔ سمادھ دے گرد چاردیواری پکیہے تے تالاب پکا وی بݨایا ہویا ہے ۔ ٻئے مکانات وی مسافراں دے رہݨ کیتے موجود ہن۔ دیوان ساوݨ مل تقریباً پچھتر ہزار روپے دی لاڳت نال پختہ تالاب تے کجھ مکانات بݨوائے ۔ ہک مہنت تے داسی اِتھاں دا گدی نشین ہے ۔ سال اچ ہک وݙا میلہ لڳدا ہے جیندے وچ ویہہ ، پنجوی ہزار آدمی کٹھے تھی ویندے ہن ۔ ہندو مسلمان ضلع ہذا و دیگر اضلاع ملحق دے ایں میلہ وچ آویندے ہن ۔ اسباب چوبی ہر قسم دا پاک پتن ، چنیوٹ تے بہاول پور وغیرہ توں اِتھاں آ تے وِکدا ہے ۔ ترائے چاہ دی ملکیت ایں سمادھ دی ہے تے ݙو چاہ سرکار توں تادوام معاف ہن۔ بدھلہ سنت دا اصل ناں بدھو ہا جہڑا علاقہ مخدوم پور دا رہݨ والا ہا تے وزن کشی دا کم کریندا ہا ۔ خود فقیر تے فقیر دوست آدمی ہا اکثر فقیر لوک ایندے کول آ تے رہندے ہَن تے ایہ انہاں دی خدمت ،تواضع کریندا ہا ۔ ہک ݙینہ اَناج وزن کرتے شمار کریندا ہا جݙاں انویویںدفعہ آیا تاں حسب دستور وزن کشاں اُوں آکھیا ’’اُنوی آ‘‘ یعنی اُنوی تھئے ۔ ہک فقیر ٻولیا ’’اِن وی آ‘‘ یعنی ’’ایں پاسے وی آ‘‘ ایندا مطلب ایہ ہا جوکجھ خدا دا وی دھیان کر۔ ایہ سُݨدے اِی بدھلہ دے دل تے چوٹ لڳی تے او اپݨا کم چھوڑ تے جنگل آلے پاسے بھڄیا ۔ زمینداراں پکڑنݨ دی کوشش کیتی تاں اوں اپݨے اعضاء انج انج کرتے ݙکھائے جیندے توں او ݙر ڳئے تے ایندے تعاقب توں ہٹ ڳئے ۔جہڑی جاہ اَڄ ہُݨ سمادھ ہے ۔ اِتھاں آ تے ریہے تے ہک کھوہ کھٹوایا تے گیان دھیان وچ مصروف تھیا ۔اِتھاں آس پاس دے لوکاں دق کرݨا شروع کیتا ۔ بدھلہ بد دُعاکیتی تے موضع نور پور سالم بے چراغ تھی ڳیا ۔ سارے لوک معتقد تھی ڳئے تے ایندی عزت کرݨ لڳے ہک ݙینہ ٻیٹھے ٻیٹھے اُوں ڄال دے وَݨ دے تلے غائب تھی ڳیا۔ تݙاں توں بدھلہ سنت مشہور ہے تے ایندی سمادھ ایں جاہ بݨائی ڳئی ۔ ایں جاہ تے ہندو مسلمان گوشت دا استعمال نئیں کریندے ۔ ݙسایا ویندا ہے جو ہک دفعہ کجھ معماراں اِتھاں بھیݙ کوہہ تے کھادی ، سب دے سب بیمار تھی ڳئے ۔ میلہ دے موقع تے اِتھاں گݙیں دی خریدوفروخت تھیندی ہے تے چنگی بھلی منڈی لڳ ویندی ہے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سلطان حسین لنگاہ

سلطان حسین لنگاہ قطب الدین لنگاہ دا پُتر ہا۔ 1470ء اچ مملکت ملتان دا اقتدار سنبھالیا۔ شاہان ملتان اچ سلطان حسین لنگاہ وݙ ذی علم بادشاہ ہا۔ ایندے خاندان دی ملتان تے ستر سال حکومت رہی ۔ سندھ دے علاقہ اچ بلوچ قبائل کوں ہیں آباد کیتا ہا۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سٹیٹ بینک بلڈنگ

ملتان اچ کجھ عرصہ پہلے ہک جدید ترین عمارت دی تعمیر مکمل تھئی ہے جیڑھی جو پہلی دفعہ ݙیکھݨ نال حیرت زدہ کر ݙیندی ہے اے ہے سٹیٹ بنک بلڈنگ جیڑھی جو چوک موج دریا دے ہک کونے اچ ڈویژنل سپورٹس گرائونڈ دے بالکل نال بݨائی ڳئی ہے۔اے اَٹھ منزلہ سوہݨی عمارت ہے ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سرائیکی خطے دی زرعی پیداوار

سرائیکی وسیب بنیادی طور تے زرعی ریجن ہے ، اے علاقہ ملک کوں زرعی پیداوار اناج، پھل تے گوشت دے مجموعی پیداور 70 فیصد مہیا کریندے پر اِتھاں دے واسیاں دے اپݨے ٻال بُکھے ہوندن ۔ وسیب دی پھُٹی ٻاہرلے ملکیں ونڄ تے قیمتی زرمبادلہ حاصل کریندی اے پر وسیب دے لوک لنڈا خرید کرݨ توں عاجز ان ، سرائیکی خطہ زرعی ریجن ہووݨ دے باوجود حکومت زرعی یونیورسٹیاں ٻاہر بݨائن ، کیا اساݙے ارباب اختیار انہاں مسئلیاں تے غور کریسن جو اتنی پیداوار ݙیوݨ آلے علاقیاں کوں محروم رکھݨ جائز اے ؟

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سرائیکی اجرک پنج ہزار سال قدیم

ملتانی کاشی پوری دنیا وچ مشہور اے ۔تُساں سندھ ونڄو تے بھانویں بلوچستان ۔ تریخی عمارتیں تے تہاکوں ملتانی کاشی گری دے نقش نگار نظر آؤسن ۔ ڳال صرف پاکستان یا ہندوستان دی نی ، ایران ،عراق، شام، مشرق وسطیٰ تے بھانویں بلخ بخارا تے کاشغر تئیں پے ونڄو ۔ تہاکوں ملتانی کاشی گری دے رنگ فیروزی تے نیلانظر آؤسن۔ سرائیکی اجرک دے رنگ وی ایہے ہِن ۔ انہائیں رنگیں تے انہائیں رنگیں دے پھُل ٻوٹیں دی تریخ پنج ہزار سال اے ۔ انہائیں رنگیں وچ سرائیکی اجرک متعارف کرا تے اساں اپݨی پنج ہزار سال دی تریخ کوں زندہ کیتے۔ اے صرف سرائیکی اجرک نی سرائیکی قوم دی پنج ہزار سال بعد ہک نویں زندگی تے نواں ڄمݨا ں ہے۔

سرائیکی اجرک دے رنگیں کوں ہر جاہ تے ݙاڈھا پسند کیتا ڳے۔ سرائیکی اجرک دے رنگ اکھیں کوں ٹھاڈل ݙیندن ۔سرائیکی اجرک دے رنگ فیروزی تے اسمانی اسیݙے وسبے دے قدیم رنگ اِن ۔ انہائیں رنگیں دی ہزار سالیں دی تریخ اے ۔ سرائیکی وسیب وچ جاہ جاہ تے نیلے رنگ کوں پسند کیتا ویندے ۔ مخدوم جاوید ہاشمی سرائیکی اجرک کوں ݙیکھ تے آکھیا سندھی اجرک توں وی سوہݨی اے ۔سرائیکی فیسٹیول تے مخدوم سید یوسف رضا گیلانی آکھیا سرائیکی اجرک کوں ݙیکھ تے اکھیں دے نال ہاں وی ٹھردے۔ سرائیکی اڳواݨ تاں سرائیکی سڄݨیں کوں تحفے ݙیندے کھڑن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سجاد رسول

معروف سرائیکی گلوکار سئیں استاد سجاد رسول دا تعلق شیدانی شریف نال ہا، 1946ء اچ محمد بخش کھوکھر دے گھر ڄمئے۔ موسیقی خاندانی پیشہ نہ ہا بلکہ عالمی شہرت یافتہ گلوکار مہدی حسن دی وجہ توں موسیقی دی دنیا اچ آئے، سینکڑاں سرائیکی گیت ڳائے تے ناں کمایا ، 11 اگست 2018 ء کوں کراچی اچ فوت تھئے ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سرائیکی سنسکرت دی ماء

سرائیکی جنوبی ایشاء دی قدیم ترین زبان ہے ، بر صغیر دے نامور محقق سئیں ڈاکٹر گوپی چند نارنگ دے بقول سرائیکی سنسکرت توں وی زیادہ قدیم ہے ، سرائیکی کوں بر صغیر اچ ام اللسان آکھیا ویندے ، سرائیکی زبان اردو تے ݙوجھے زباناں دی طرح نویں جموڑ کینھی، ایں زبان تے عروج و زوال دے کئی دور گزرین ، پاکستان دے ممتاز دانشور تے ماہر لسانیات سئیں ڈاکٹر محمد علی صدیقی ڈیلی ڈان کراچی اچ طبع شدہ ہک مضمون وچ لکھیا جو چند سال پہلے سرائیکی خطہ ملتان تے سندھ دی سرکاری زبان ہئی، میݙے خیال اچ سید ناصر عباس اپݨی لکھت دے ذریعے سرائیکی ٻولی ، بھوم دی نویں سروں سنڄاݨ نی پے کریندے ۔ بلکہ اپݨی رُلی ہوئی بولی بھوم دی میراث کوں چھنڈک پھول تے ولا پیش کرݨ دی کوشش کریندے پن، انہاں دی اے کوشش صرف قابل تعریف نی بلکہ قابل تقلید وی ہے ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سرائے چہلیک

سرائے چہلیک (چہل یک)شیر شاہ سوری دے دور دی سرائے نمبر 41ہئی۔ اے اپݨے عدد دی وجہ نال سرائے چہلیک مشہور تھی ڳئی ۔ اے سڑک روندہ از کچہری تالوہاری دروازہ دے قریباً اَدھ اچ واقع ہے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء