تحریک آزادی دے رہنما مولانا عبیدا للہ سندھی ؒ

وطن عزیز اچ اساں آزادی دا ساہ گھندے پیوں ۔ اے آزادی کہیں اساکوں پلیٹ اچ رکھ تے نی ݙتی ، بلکہ آزادی کیتے اساݙے وݙ وݙیریں ٻہوں قربانیاں ݙتن ، ٻہوں جدوجہد کیتی ، جلا وطنی تے قید دیاں مشکلاں برداش کیتیاں تے انگریزی اقتدار توں نجات حاصل کرݨ سانگے اناہں کوں رت دے دریا وی پار کرݨے پئے ، اے سوچ یا نظریہ غلط ہے جو کہیں لیڈر یا شخص کوں گرفتار کرائے بغیر آزاد کرا گھدا ڳیا ۔ تحریک آزادی دے انہاں اکابرین وچوں مولانا عبیدا للہ سندھی دا ناں سرفہرست ہے ۔

مولانا عبید اللہ سندھی سیالکوٹ دے ہک سکھ گھرانے اچ پیدا تھئے ۔ مادری زبان پنجابی ہئی ، قریبی رشتے دار جام پور ضلع دیرہ غازی خان اچ راہندے ہن ، آپ کجھ سال دے ہَن جو اپݨی ماء نال جامپور آئے اتھاں دا ماحول انہاں کوں بھاہ ڳیا ۔ سرائیکی وسیب دے مسلم معاشرت ، زبان دی مٹھاس، میل جول وچ عاجزی انکساری تے انساناں دے نال انساناں دی ہمدردی تے غمگساری دے جذبات انہاں کوں ٻہوں متاثر کیتاتے سکھ مذہب تے پنجابی کلچر جیڑھا اوں ویلھے ڈاکواں تے سکھ لٹیریاں دی وَٹھ وچ ہا توں طبیعت اُچاٹ تھی ڳئی تے آپ نے اسلام قبول کر گھدا۔ ناں عبیداللہ رکھا تے سیالکوٹ توں بھجٖ تے جام پوری دی دینی درسگاہ وچ داخل تھی ڳئے۔ سندھ وچ بھر چونڈھی شریف تے سرائیکی وسیب دین پور شریف (خانپور ) مسلماناں دی دینی ، سیاسی تے روحانی مراکز دے طور تے کم کریندے پئے ہن ، چنانچہ تعلیم حاصل کرݨ دے بعد آپ پہلے بھر چونڈی شریف نال وابستہ تھئے تے اُتھاں آپ عبید اللہ توں مولانا عبیدا للہ سندھی بݨ ڳئے ۔ بعد اچ بھر چونڈھی شریف دی ݙوجھی شاخ دین پور منتقل تھی ڳئے تے دین پور شریف کوں جیڑھا دین دا ٻہوں وݙا مرکز تاں پہلے وی ہا اونکوں تحریک آزادی دا عالمی مرکز وی بݨا ݙتا۔

خانپور دا قصہ دین پور شریف دریائے سندھ دے کنارے نال واقع ہے،  تاریخ چا تے ݙیکھوں تاں پتہ لڳدے جو اے خطہ ہزاراں سالیں توں حریت پسندیں دا مرکز بݨیا رہ ڳئے ، تاریخی طور تے ملتان ،اوچ تے دریائے سندھ دی پٹی دے لوکیں دا حملہ آوریں دے خلاف ہمیشہ زبردست کردار رہ ڳئے ۔ سرائیکی وسیب زرخیز ہووݨ دے نال نال روزِ اول توں مردم خیز وی رہ ڳئے۔ 

تاریخی طور تے مولانا عبیدا للہ سندھیؒ ہک شخص دا ناں نی بلکہ ہک تاریخ دا ناں ہے ،او ٻہوں وݙے سکالر ہووݨ دے نال نال وݙے لیڈر وی ہن ، انہاں پوری زندگی انگریز استعمارات ملائیت، تعصب تے تنگ نظری دے خلاف جدوجہد کیتی ، تحریک آزادی واسطے انہاں مشہور زمانہ ’’ریشمی رومال تحریک ‘‘ شروع کیتی تے پورے ہندوستان اچ انگریز دے خلاف نفرت دی بھاء ٻال ݙتی ۔ مسلم لیگ دے قیام توں پہلے انگریز دے خلاف جدوجہد کرݨ آلی تمام ہندوستان دی مشترکہ جماعت آل انڈیا کانگریس دے صدر دی حیثیت نال تحریک آزادی کوں اتنا منظم تے مضبوط کیتا جو نہ صرف ہندوستان بلکہ برطانیہ اچ بیٹھے انگریزاں دیاں نندراں حرام تھی ڳیاں ، ایں دوران آپ تے آپ دے ساتھیاں تے ظلم دے پہاڑ توڑیے ڳئے پر آپ ٻہون تکڑے انسان ثابت تھئے ، انگریزاں اپݨی طرفوں روا رکھی ڳئی تمام کاروائیاں توں تنگ آ تے مولانا عبیدا للہ سندھی کوں جلا وطن کر ݙتا۔ 

25 سالہ جلا وطنی دے دوران آپ حجاز مقدس وی ڳئے مکہ وچ بیت اللہ تے مدینہ وچ روضہ رسولؐ تے حاضری ݙتی ۔ واپسی تے آپ 1939ء وچ بذریعہ بحری جہاز کراچی بندرگاہ تے پُجٖے تاں آپ دے استقبال کیتے آزادی دے پروانے سینکڑاں دی تعداد اچ موجود ہن ۔ کراچی کارپوریشن دی طرفوں تقریب منعقد تھئی۔ سپاسنامے دے جواب اچ آپ نے جو خطاب فرمایا اور تاریخ دا حصہ ہے۔ انہاں نے فرمایا:

’’ میݙے چھیکڑی ݙینھ ہن ، پر مرݨ توں پہلے تہاکوں ݙساوݨ چہنداں جو انگریز ٻہوں مکار ہے، او ہُݨ بھجٖدا پے ، پر بھجٖݨ توں پہلے ایں خطے کوں ایں طرح تقسیم کر ویسی جو تُساں ہمیشہ ہک ݙوجھے نال لڑدے مردے راہسو۔ ایندی سازش ہوسی جو بنگال کوں ݙو حصیاں اچ تقسیم کر ݙیوے ، پنجاب ، سندھ ، پشتون علاقے تے بلوچ علاقیاں کوں ݙو ݙو حصیاں اچ ونڈ کر ݙیوے ۔ تُساں لوک مذہب دی ونڈ دے ناں تے ایندی مکاری وچ نہ آوݨا ، ہندوستان دیاں خود مختار ریاستاں مذہب دی بنیاد تے نی بلکہ ثقافت دی بنیاد تے قائم کراؤ تے جتھاں جتھاں کوئی قوم آباد ہے تے ایندا اپݨا خطہ زمین ہے، الگ تہذیب ، ثقافت تے زبان رکھیندے ایندی اپݨی ریاست ہووݨی چاہیدی ہے ۔ انگریز ہندوستان کوں نی بلکہ مسلماناں کوں تقسیم کرݨ چاہندے ، ہندوستان دے لوکو انگریز مکار توں ہوشیار راہوو، انقلابی بݨو انقلابی ! طوفان نوح آیا ہویا ہے، گھٹائیں اُٹھی پن ، بدل وسݨ آلے ہن ، وقت تے وقت دی رفتار ݙیکھو ، اتھاں سیاستدان بے بصیرت ہن، او اپݨی ذات دے خول اچ بند تھی چکین ، انہاں کوں کوئی ذاتی اغراض دے سوا کجھ نی نظر آندا، علماء کتابی کیڑے بݨ چکین ،او مذہب دی غلط تاں ویلاں کریندے پن ، یاد رکھݨا چاہیدے ! تورات تے انجیل دی غلط تاویلاں کرݨ آلے یہودی تے عیسائی کافر ہن ، قرآن دی غلط تاویلاں کرݨ آلے مولوی وی مسلمان نی تھی سڳدے ۔ قرآن حق دی ڳالھ کریندے ، انصاف دی ڳالھ کریندے ، ظالم دے مقابلے اچ مظلوم دی ڳالھ کریندے ، غریب ‘ محنت کش‘ مزدور تے دہقان دی ڳالھ کریندے ، روٹی ، کپڑے تے مکان دی ڳالھ کریندے ، مزدور کسان تے محنت کش کوں ایندا حق ݙیو ۔ جیڑھا جو زمین کاشت کرے ایندی ملکیت تے ایندا حق ہے،۔ اگر کائنات کوں فساد توں بچاوݨ چہندو تاں غیرب دے پیٹ کوں بُکھا نہ راہݨ ݙیو ۔ مولویو یاد رکھو !بخارہ دی ہک یونیورسٹی اچ ستر لکھ انساناں عربی علوم پڑھین مگر ظلم زیادتی دے سامݨے بخاری دی مذہبیت نہ کھڑ سڳی ،ترکی دی سیاست نی کھڑی ، تُساں کیڑھے باغ د ی مولوی ہو ، ݙوجھاں دی کمائی نال اپݨے حرام پیٹ نہ بھرو، محنت کش بݨ ونجٖو،  انقلاب دی راہ ہموار کرو، غریباں دی خون پسینے نال محلات بݨاوݨ آلیاں کوں جھنجھوڑو ، غریب دی جھونپڑی نال انقلاب اُٹھدے تاں امیراں دے محلاں کوں نیست و نابود کر ݙیندے ( بحوالہ رسالہ ترجمان الاسلام 1969ء ) ‘‘۔

مولانا عبید اللہ سندھی دی خدمات دا احاطہ کیتا ونجٖے تاں صرف ہک نی بلکہ کئی کتاباں وجود اچ آ سڳدن مگر افسوس جو ساݙے نصاب دی کتابیں تے سرکاری ذرائع ابلاغ ریڈیو ٹی وی تے اساݙے مشاہیر دا تذکرہ کینھی ، نواز شریف دور وچ پاکستان ٹیلیویژن تے رنجیت سنگھ دی برسی منائی ڳئی پر اڄ  تئیں مولانا عبیدا للہ سندھی ، حضرت خواجہ غلام فرید ، نواب مظفر خان شہید تے احمد خان کھرل دا ناں کائنی گھدا ڳیا ۔ میݙے نانا حضور حضرت مولانا یار محمد دھریجہ جیڑھے جو مولانا عبیدا للہ سندھی دے ارادت مند ہووݨ دے نال نال انہاں دے پیر بھرا وی ہن ، ݙسیندے ہن جو مولانا عبید اللہ ہوراں عمر دے آخری حصہ دین پور شریف اچ گزاریا ۔ بیماری تے نقاہت دے باوجود آپ دی کوشش ہوندی ہئی جو تمام کم اپݨے ہتھ نال خود کرن ۔ آپ دین پور شریف دے درس وچ پڑھاوݨ آلے علماء کوں حکم ݙیندے ہن جو درس دے نال نال کھیتاں وچ ہل وی چلاؤ۔ معروف صحافی میاں انیس دین پوری دے بقول مولانا عبیدا للہ سندھی نے مولویاں توں عملی طور تے ہل چلوائے تے کَہی نال کم وی کروائے ۔مولانا عبیدا للہ سندھی کوں اپݨی دھرتی دی زبان ، سرائیکی زبان نال بے پناہ محبت ہئی ۔ انہاں سرائیکی زبان جیڑھی جو اوں ویلھے بہاولپور وچ ریاستی زبان اکھویندی ہئی کوں درسی زبان بݨاوݨ کیتے ’’ ریاستی زبان دا قاعدہ ‘‘ خود تحریر فرمایا تے اینکوں جمیعت الانصار خانپور شائع کیتا ۔ 

مولانا عبید اللہ سندھی مسلماناں دے عظیم پیشوا ہووݨ دے باوجود اپݨی سکھ والدہ دی عزت‘ شان تے خدمت وچ کݙاہیں کوتاہی نہ کیتی ۔ دین پور شریف دے بزرگ اچ وی ݙسیندن جو ضعیف العمری وچ آپ اپݨی والدہ کوں سیالکوٹ توں خانپور گھن آئے ، والدہ مولانا کوں ’’ موسلا‘‘ آکھ تے سݙیندی تے کݙاہیں غصے وچ آندی تاں کَھلا لہا تے مار ݙیندی ۔ آپ ایندا برا مناوݨ دی بجائے کھَلا چا تے چم تے والدہ دے پیراں اچ پوا ݙیندے ، اڄ ایہو جہی عظیم ہستیاں کوں اساں کتھوں لبھوں ؟ مولانا عبیدا للہ سندھی 2 رمضان المبارک 22 اگست 1944ء کوں اللہ کوں پیارے تھی ڳئے ۔ دین پور شریف خانپور اچ آپ دی قبر مبارک اساݙے کیتے ڄ وی مینارہ نور دی حیثیت رکھیندی ہے ۔ اساݙے کیتے مولانا عبید اللہ سندھی دے فرمودات مشعل راہ ہن ، خصوصاً انہاں دا اے فرمان جو ’’ انسانیت تے علاقیاں کوں مذہب دے ناں تے تقسیم نہ کرو ‘‘پر افسوس جو انہاندے فرمان دے بر عکس اڄ اساݙے پیشوا انساناں کوں فرقہ تے مسلک دے ناں تے قتل کرݨ اچ مصروف ہِن۔

## '''حوالہ'''
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی وسیب) وچوں چوݨ