خواجہ فریدؒدی حیاتی وچ زبانیں دی اہمیت

خواجہ فریدؒ کوں زبانیں نال عشق ہا ۔ او ہر زبان جیرھی اُنھیں دی دسترس وچ ہوندی ہئی ‘ سکھݨ دی کوشش کریندے ہَن ۔ اُنھیں دا ایہ عشق حیاتی دے آخر تائیں قائم ریہا۔

خواجہ فریدؒ دی سرائیکی شاعری پڑھݨ نال اِی ایں حقیقت دا احساس تھیندے جو او کافیاں مختلف زبانیں وچ لکھدے ہَن ۔ اَتے سرائیکی کافیں وچ مختلف زبانیں دے لفظ ایں ورتیندے ہَن ۔ جو ظاہر تھیندا ہا  اُنھیں کوں اِنھیں زبانیں تے وی عبور حاصل اے ۔ لفظیں دا برجستہ اَتے مناسب استعمال اُنھیں دے پختہ لسانی شعور دی تائید کریندے۔

خواجہ فریدؒ ابتدائی تعلیمی دور وچ عربی ‘ فارسی اَتے اُردو اپݨے استادیں میاں جی برخورداراَتے مولانا قائم دین کنوں پڑھیاں اَتے شاعری دا درس وی اُنھیں کنوں گھدا ہا ۔ لیکن ٻیاں مقامی زباناں مثلاً سندھی ‘ ہندی ‘ برج بھاشا اَتے انگریزی اَتے انھیں زبانیں دے رسم الخط از خود سکھیئے ۔ تاہم انھیں زبانیں خصوصاً انگریزی زبان دا رسم الخط سکھݨ ویلھے او ڄاݨو لوکیں نال صلاح مشورہ وی کریندے  ہَن۔

اِتھاں دلچسپی دی ڳالھ ایہہ اے جو خواجہ فریدؒ ایہہ زباناں نہ صرف خود سکھدے ہَن ۔ بلکہ اپݨے حلقے دے لوکیں کوں وی ایہہ زباناں خصوصاً انگریزی سکھݨ دی ترغیب وی ݙیندے ہَن۔

مقابیس المجالس (اُردو ترجمہ) وی تریجھی جلد دے تیرھویں مقبوس وچ درج اے جو اُنھیں اپݨے خصوصی قوال میاں برکت علی کوں وی انگریزی سکھݨ دی ترغیب ݙتی اَتے خود اوندی اصلاح وی کریندے ہَن ۔

ہک دفعہ آپ میاں برکت علی ربابی جیندے اُتے آپ ٻہوں شفقت فرمیندے ہَن دے پاسے ݙیکھ تے پُچھیا ‘ کجھ لکھیئے؟ اوں آکھیا ۔ جیا ! اَتے اپݨے کھیسے وچوں ݙو ترئے ورقے انگریزی وچ لکھیئے ہوئے کڈھ تے پیش کیتے ۔ آپ  نے ݙیکھ تے تعریف کیتی ۔ اَتے فرمایا جے تائیں کہیں شئے وچ غرق نہ تھی ونڄو ۔ او حاصل نئیں تھیندی (1)

ایندے علاوہ او اَپݨے ٻنھیں مریدیں کوں خود مختلف زباناں اَتے اُنھیں دے رسم الخط وی  سکھیندے ہَن ۔ مقابیس المجالس ݙوجھی جلد دے مقبوس اَٹھونجھا(58)وچ درج اے۔

’’اوں وقت آپ شاستری (دیوناگری) گورمکھی اَتے انگریزی دے قواعد خود لکھ کراہیں خدام خاص کو پڑھیندے پئے ہَن‘‘۔(2)

ایندے علاوہ خواجہ صاحب خود وی سکھݨ دے عمل وچوں گزردے رہندے ہَن اَتے اگر کوئی اوں زبان دا ڄاݨو ہووے ہا تاں اُنھیں نال مقابلہ وی کریندے ہَن ۔ مقابیس المجالس (اُردو ترجمہ) دی تریجھی جلد دے مقبوس نمبر ٻہتر(72)وچ درج اے۔

’’ایندے بعد آپ (خواجہ فریدؒ) میاں فضل حق صاحب منگردی نال مخاطب تھی تے فرمایا ‘‘۔ تساں انگریزی وچ خط لکھݨ کیویں سکھیو۔ انھیں فرمایا ایں طرح ۔ آپ نے فرمایا ہُݨ کجھ لکھو۔ چنانچہ اُنھیں کجھ سطراں لکھیاں۔

خواجہ فریدؒ پڑھ تے فرمایا ’’تساں ایہہ شعر لکھیئے (رومن وچ) 

آرزو دارم کہ خاکِ آں قدم ۔ توتیائے چشم سازم دمبدم

ایندے بعد آپ تسبیح رکھ تے اپݨے ہتھ نال انگریزی (رومن)لکھی ۔ اَتے میاں صاحب کوں آکھیا ۔ پڑھو ۔ اُنھیں آکھیا قبلہ تساں ایہہ شعر لکھیئے:

آنانکہ خاک را بنظر کیمیا کند

سگ را ولی کند و مگس راہما کند

اَتے ایں طرح ایہہ مقابلہ کجھ دیر وارے وارے جاری ریہا اَتے ایندے وچ مولوی غلام احمد اختر وی شامل تھی ڳئے اَتے خواجہ صاحب اُنھیں کوں استاد دا لقب ݙتا۔(3)

زبانیں سکھݨ دے ایں بے انتہا شوق خواجہ فریدؒ کوں زبانیں دا ماہر بݨا ݙتا۔

ایندے علاوہ زبانیں وچ چلݨ والیں تحریکیں کنوں وی خواجہ فریدپوری واقفیت رکھدے ہَن ۔ او اُردو وچ مشہور شاعر امام بخش ناسخ  ؒ دی تحریک کنوں شاید واقف ہَن ۔ اِت واسطے اُنھیں اپݨی اُردو شاعری وچ ناسخ ؒ دا وَل وَل ذکر کیتے۔

اس ملک میں ہے کون کہ نظم اپنی کوں سمجھے۔ ناسخ کو بھی یہ درد کا نسخہ نہیں آتا۔ (4)

ایہہ اُردو شاعری دا دور جیرھا خواجہ فریدؒ دی شاعرانہ مشق دا دور ہا ۔ او شاعری وچ خالص اُردو زبان ورتیندے ہَن ۔ اُنھیں پوری اُردو شاعری وچ سوائے چند ہک سرائیکی لفظیں دے کتھائیں وی مقامی زبانیں دے لفظیں دا استعمال نئیں کیتا ۔ جیویں جو اُنھیں دی سرائیکی شاعری ٻنھیں زبانیں وچ مکمل کافیں دے علاوہ اُنھیں زبانیں دے لفظیں نال وی بھری پئی اے۔

خواجہ فرید زبانیں دے آغاز اَتے ارتقا بارے وی اپݨا نظریہ رکھدے ہَن ۔ مقابیس المجالس وی چوتھی جلد دے ݙوجھے مقبوس وچ درج اے ۔

ایندے بعد مجلس وچ حاضر ہک شخص پُچھیا جو پنجابی ؍سرائیکی وچ وی ٻہوں سارے لفظ بھاشا لغت نال رلیے ہوئے ہن ۔ خواجہ فرید فرمایا جو ساریں ہندوستانی زبانیں دی لغت دی اصل تے بنیاد بھاشا اے ۔ اَتے ٻی ساری ہندی لغات وی اتھائوں نکھتی ہے۔(5)

اِتھاں بھاشا توں مراد برج بھاشا ہے ۔ خواجہ فریدؒ دا ایہہ نظریہ مولانا محمد حسین آزاد دے نظریے نال ملدے جیرھے اُردو کوں برج کنوں نکھتی ہوئی زبان سمجھدن ۔(6)

خواجہ فرید ہندوستان دیں زبانیں کنوں انج وی کریندن ۔ مقابیس المجالس دی چوتھی جلد دے مقبوس نمبر22وچ درج اے ۔

آپ اکثر پنجابی (سرائیکی) الیندے ہَن ۔ جیرھی علاقہ مہاراں شریف وچ ٻولی ویندی ہئی ۔ بعض اوقات ہندوستانی زبان وچ ڳالھ کریندے ہَن ۔ کیوں جو اُنھاں دے شیخ حضرت مولانا فخر دہلوی قدس سرہ دی زبان وی ہندوستانی ہئی۔(7)ؒ مولانا رکن الدین اتھاں ہندوستانی زبان کنوں شاید اُردو زبان مراد گھدی اے ۔ تاہم اوں دور وچ ہندی اَتے اُردو دے درمیان ہک درمیانی زبان ہندوستانی وی سمجھی ویندی ہئی ۔ اَتے کجھ لوک جنھیں وچ مہاتما گاندھی اَتے سید سجاد ظہیر شامل ہن ۔ ایں زبان کوں برصغیر دی زبان ݙیکھݨ دے خواہش مند ہن ۔(8)

لسانیات نال دلچسپی خواجہ فرید وچ لفظیں دی اصلیت کوں سمجھݨ اَتے اُنھیں دے Originتائیں پُڄݨ دا شوق وی تیز کیتا اَتے آپ ایں سلسلے وچ قدرت وی رکھدے ہَن ۔ مقابیس المجالس دی چوتھی جلد دے ڈوجھے مقبوس وچ درج اے ’’ایندے بعد ٻی کہاوت بیان کیتی ۔اسوں ماہ وللا ۔ ݙینہاں دھپ راتیں پالا ۔ فرمایا وللا ۔ ولا لا ۔  کنوں وِڳڑیا ہویا اے ۔ جیندا معنی ہے بے قاعدہ یا بے قابو ۔(9)

خواجہ فریدؒ کوں زباندانی اَتے علم عروض تے وی کافی عبور ہا ۔ مقابیس المجالس دی چوتھی جلد دے تریجھے مقبوس وچ درج اے ۔ ’’آپ نے فرمایا ’ مشکل لفظ ’’تابکجا‘‘ وچ ہے کیوں جو کجا ݙوہیں مصرعیں وچ ردیف اے ‘ اَتے پہلے مصرعے دا قافیہ لفظ خراب دا ’’ب‘‘ ہے لیکن ݙوجھے مصرعے وچ اگر ’’ب‘‘ کوں کجا دے نال رلا تے پڑھیا ونڄے تاں ’’ب‘‘ مفتوح تھی ویندی اے ۔ حالانکہ پہلے مصرعے وچ ’’ب‘‘ ساکن اے اَتے علم عروض دے حوالے نال جائز کائنی۔اینویں ہک دفعہ  خواجہ فریدؒ  نے مولوی غلام احمد اختر کوں ݙسیا جو

’’کریما بہ بخشائے برحال ما‘ ‘ دا وزن فعول فعول فعول اَتے فعل اے ۔ نال فرمایا جو کل ارکان اَٹھ ہِن ۔ یعنی مفاعیل مستفعلن‘ مفاعلتن‘ متفاعلن ‘ فاعلات ‘ مفعولات وغیرہ لیکن تقطیع دے ویلھے ہر رکن کوں کہیں مشہور رکن دی جاء تے رکھیا ونڄ سڳدے ۔ مثلاً ’’ہست سراتی سر خوان کریم‘دی تقطیع ایں اے ۔ مفتعلین ‘ مفتعلین ‘ فاعلات۔

پُراݨے زمانے وچ کہیں دی پیدائش یا وفات تے تاریخ کݙھݨ کوں زبان دی قدرت تے مہارت سمجھیا ویندا ہا ۔ خواجہ فریدؒ کوں وی ایں فن وچ مہارت حاصل ہئی ۔ مقابیس المجالس پنجویں جلد دے یارھویں مقبوس وچ آپݨیاں فی البدیہ  عام کڈھیاں ہوئیاں تاریخاں ݙسیاں۔جیندے وچ کجھ ایہہ ہَن ۔ اُنھیں دی بھیݨ دی تاریخ وفات حافظہ قاری (1300ھ) ۔ نبی بخش قریشی دی تاریخ وفات عاشق صادق ولی خدا (1317ھ)

نواب صادق محمد خان عباسی دی تاریخ وفات خورشید دین اسلام (1316ھ) صادق محمد غوری دی تاریخ وفات صادق آمد بصد ق ورفت بصدق (1312ھ)نظام قوال دی تاریخ وفات نظام شاہ (1297ھ)نور محمد خان صاحب بزدار دی تاریخ وفات ’’ختم الامراء‘‘(1314ھ) بہار خادم دی تاریخ وفات بہار باغ جناں(1312ھ) وغیرہ 

خواجہ فریدؒ دیں زبانیں سکھݨ دا ایہ شوق علمی ادبی دلچسپی نال عوام نال جُڑت دا ہک ذریعہ وی ہا ۔ جیرھا اُنھیں دے مزاج دے مطابق ہا ۔ ایں ڳالھ دا وی اُنھیں کوں احساس ہا ۔ جو ڈھیر زبان سِکھݨ انسان دے علم وچ اضافے نال انسان وچ وسعت قلبی ‘ رواداری ‘ انسان دوستی اَتے ہک ٻے کوں سمجھݨ نال مختلف تہذیبیں اَتے ثقافتیں کوں ڄاݨݨ دا ذریعہ بݨدے ۔ اَڄ دنیا بھر وچ ایں ڳالھ دا چرچا ہے جو ہک کنوں زیادہ زباناں سکھݨیاں چاہیدیاں ہِن ۔ اجMultilingualismدے نظریے دی بنیاد وی ایہا  ہے ۔اَتے خواجہ فریدؒ کوں ݙڈھ صدی پہلے ایں ڳالھ دی سمجھ ٻوجھ ہئی۔

## حوالہ
کتاب: لیکھے، مصنف : محمداسلم رسول پوری، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان