حافظ محمود شیرانی تے انھاں دا لسانی نظریہ

حافظ محمود شیرانی ٹونک دی ریاست وچ اکتوبر1880ء وچ پیدا تھئے ہَن ۔ لاہور آ تے تعلیم حاصل کیتی ہانے ، بعد وچ اعلیٰ تعلیم کیتے انگلستان وی ڳئے ۔1913ء وچ گھروں تھیوݨ آئے تاں پہلی وݙی جنگ 1914ء رواں دی وجہ کنوں واپس لندن نہ ونڄ سڳیے۔ 1921ء وچ انھاں اسلامیہ کالج لاہور وچ ملازمت حاصل کر گھدی تے اُردو تے فارسی دے لیکچرار مقرر تھئے ۔ اِنھاں دی کتاب ’’پنجاب میں اُردو‘‘ 1928ء وچ چھپ تے آئی ، تاں کافی مشہور تھئی ۔ اوکوں ݙیکھ تے اورئینٹل کالج لاہور والیاں انہاں کوں سݙ گھدا ، اِتھوں آپ 1940ء وچ ریٹائر تھئے تے تصنیف و تالیف دے کم وچ معروف تھی ڳئے تے اُردو زبان دے متعلق ٻہوں سارے تحقیقی مضامین وی لکھئے ۔ جنہاں کوں ٻہوں پسند کیتا ڳیا ۔ اِنھاں دی کتاب ’’پنجاب میں اُردو‘‘ وی ہک لازوال کارنامہ ثابت ھئی ۔ آپ مدرس ، محقق ، ادیب ، نقاد ، مؤرخ ، شاعر وغیرہ ہَن۔ آپ دے کولھ قدیم تے نایاب کتاباں دا ہک قیمتی ذخیرہ ہا ۔ انھاں ملازمت توں فارغ تھی ونڄݨ دے بعد ایہ پنج ہزار کتاباں معمولی رقم دے عوض پنجاب یونیورسٹی لاہور کوں ݙے ݙتیاں۔

آپ دی وفات 15جنوری 1946ء کوں تھئی ۔

### اُردو دے بارے وچ حافظ محمود شیرانی دا نظریہ:
حافظ محمود شیرانی دے نزدیک اُردو دی ابتداء اُوں زمانے کنوں تھی ڳئی ہئی جݙاں محمد بن قاسم سندھ اُتے حملہ آن کیتا تے ایکوں فتح آ کیتُس ، وَل اوندے بعد شمال مغربی سرحد والے پاسوں لنگھ تے مختلف قوماں برصغیر وچ آندیاں رِیہاں ، فتوحات کریندیاں رِیہاں تے وَل اِتھاں مستقل رہائش کر گھدی ، ایں طرح اِنھاں قوماں آپݨیاں زباناں دے الفاظ ایں ملک دی زبان وچ داخل کریندیاں ریہاں ، کیو ںجو ایں ملک یا علاقے دی زبان ملتانی تے لہندا ہئی ۔ ایں ڳالھوں اُردو زبان بنیادی طور تے پنجابی اِی ہے ۔ دِلّی وچ پُڄ ونڄݨ نال سرکار دربار نال ایں زبان دا تعلق پیدا تھی ڳیا ، تے ایہ وموجودہ شہادتاں پیش کیتئین،۔ انھاں شہادتاں کنوں ایہ وی ثابت تھی ڳیا جو اُردو دا وجود ٻہوں قدیم کنوں ہے۔

حافظ محمود شیرانی دے ایں نظریے نال ساݙا تعلق گھٹ ودھ ہے ۔ اِیں ڳالھوں ایندے اُتے کوئی بحث کرݨ دی لوڑ کائنی ۔ البتہ اتنا ضرور اَکھیساں جو آپ جݙاں منیندن۔

1۔                  جو بیرونی قوماں دا پہلا مرکز پنجاب ہا ۔ تے اِتھوں دیاں زباناں جنہاں نال انھاں دیاں زباناں دا اشتراک تھیندے ، ملتانی لہندا ہَن ، تاں وَل انھاں دا ایہ آکھݨ جو اُردو زبان بنیادی طور تے پنجابی اِی ہے ۔ہک قسم دا تعصب کرݨ ہے ، کیوں جو ملتانی تے لہندا پنجابی زباناں کائنی ، ایہ سرائیکی زباناں ہن۔ تے اُردو دی بنیاد لامحالہ سرائیکی اُتے قائم تھیندی ہے ، نہ کہ پنجابی اُتے!

2۔                حافظ محمود شیرانی اپݨے دعوے دے ثبوت ݙیوݨ ویلے وی سرائیکی ادیباں دیاں لکھتاں وچوں حوالے ݙتن ۔ ایں ڳالھوں وی انھاں دا دعویٰ جو اُردو بنیادی طور تے پنجابی ہے صحیح کائنی۔

3۔                حافظ محمود شیرانی اپݨی کتاب ’’پنجاب میں اُردو‘‘ وچ سارا زور ایں ڳالھ تے لائے جو اُردو دی بنیاد پنجابی زبان دے ایرے اُتے رکھی ڳئی ہے تے انھاں ایں دعوے دے کئی ثبوت وی پیش کیتن ۔ پر ایہ ڳالھ حیرانی دی ہے جو انھاں اپݨیاں کافی شہادتاں عبدالحکیم اُچوی دی کتاب ’’مثنوی زلیخا‘‘ وچوں پیش کیتئن تے ایں طرح انھاں دا نظریہ کمزور تھی ویندے ۔بلکہ ایویں لڳدے جو انھاں ملتانی تے لہندا کوں خود پنجابی یا پنجابی دی شاخ سمجھ تے ایہ ساری ڳالھ کیتی ہے ۔ آپ لہندا کوں کہیں حد توڑیں شاید پنجابی نال رَلا سڳدن پر ملتانی زبان اُتے ایں مقصد دی خاطر قبضہ کر گھنݨ انھاں دی زیادتی ہے۔

4۔                حافظ محمود شیرانی پنجابی تے اُردو دے اشتراک دی وجہ ایہ پیش کریندن جو اُردو آپݨے صرف و نحو وچ ملتانی (سرائیکی) دے ٻہوں قریب ہے۔ اِتھاں پنجابی دا ناں نھیں گھدا ۔ وَل ایہ جو اتنی ڳالھ مَنݨ تے آکھݨ دے باوجود ، وی اُردو دا پرنالہ پنجابی دی چھت تے رکھیندن۔ ایہ وی انھاں دی زوراوری ہے۔

5۔                حافظ محمود شیرانی اُردو کوں پنجابی وچوں نکلݨ دی ڳالھ کریندیں ہوئیں جہڑے افعال دیاں مثالاں ݙتن اور زیادہ تر سرائیکی ہِن ۔ مثلاً آکھݨا ، سُݨݨا ، اپڑنا ، لڑنا (بمعنی ݙنگݨ) وغیرہ۔

                       ایویں اسماء دیاں مشترکہ مثالاں وی سرائیکی وچوں ہِن ۔ مثلاً کھیر (دودھ) خالص سرائیکی اسم ہے ۔ پنجابی وچ ایکوں دُدھ آکھدن۔

6۔                حافظ محمود شیرانی اُردو دے مہمل کلمات یا تراکیب دیاں مثالاں وی ݙتن ، مثلاً دن دیہاڑے ، چُپ چپاتے ، ہلنا جُلنا ، مانگنا تانگنا وغیرہ۔ انھاں ایہ وی آکھیئے جو انھاں مہمل تے تابع مہمل وچ ݙوجھا لفظ یعنی تابع مہمل یا تابع موضوع ملتانی زبان دے لفظ ہِن تے بامعنی لفظ ہِن ، بلکہ ایجھے لفظ اُردو وچ ہک مستقل علامت بݨ ڳئین ۔ انھاں مثالاں کوں وی سامݨے رکھوں تاں آکھ سڳدوں جو اُردو زبان دی تیاری وچ سرائیکی دا ٻہوں حصہ ہے۔

7۔                 حافظ محمود شیرانی پنجابی دے قدیم زبان ہووݨ دے بارے وی کوئی ثبوت نھیں ݙتے ڳئے ، بلکہ ایہ ضرور آکھیا ہینے جو امیر خسرو ایں زبان کوں لاہوری زبان سݙیے تے ابوالفضل ایکوں ’’ملتانی‘‘ آکھیئے ۔ پنجابی ناں وی اوں وقت کوئی زبان نہ سݙیندی ہئی ۔ انھاں ایہ آکھیے جو پنجاب دے علاقے دی زبان اَڄکل پنجابی ہے حالانکہ ایہ آکھݨ وی زیادتی ہے ۔ قدیم دور اِچ اِتھوں دی زبان کوں چھڑی پنجابی آکھݨ ٹھہندا وی کائنی۔

8۔                حافظ محمود شیرانی مغربی مؤرخین تے ماہرین لسانیات دی پنجابی زبان دی تقسیم کوں وی ناجائز قرار ݙتے ۔ آپ آہدن جو مغربی مؤرخین صوبہ پنجاب دے علاقے کوں شمالاً جنوباً ہک فرضی لِیکا مار تے ایندی زبان کوں ݙوں حصیّاں وچ تقسیم کر ݙتے۔ مشرقی پنجابی تے مغربی پنجاب ! تے عام طور تے مشرقی حصّے دی زبان دا ناں پنجابی رکھیا تے مغربی حصّے دی زبان دا ناں لہندا رکھیا ۔ ول ایہ جو انھاں لہندا کوں بیرونی دائرے دیاں زباناں وچ شامل کر گھدا ہینے ، تے ایکوں سندھی تے کشمیری دی سکّی بݨا چھوڑیے۔

9۔                حافظ محمود شیرانی اُنھاں نال ٻہوں اختلاف کریندیں ہوئیں آہدن جو اہل پنجاب انھاں دی ایں ونڈ کوں تسلیم نھیں کریندے بلکہ اہل پنجاب ایہ آکھدن جو پنجابی تے لہندا ہِکاّ شے ہے ۔ ٻیا ایہ جو مغربی تے مشرقی زباناں وچ جہڑا فرق موجود ہے او وی اصلوں کائنی بلکہ تدریجاً تے ضلعے ضلعے دیاں مقامی خصوصیتاں دی وجہ کنوں ہے ، تے ایں قسم دی تقسیم کوں ہر حال وچ ناجائز سمجھدن۔

                        جیکر حافظ محمود شیرانی اِتھاں پنجابی ، لہندا تے ملتانی دا فرق وی بیان کر ݙیندے تاں انھاں دی ڳالھ وچ وزن پئے ویندا ۔ پر انھاں ایں پاسے دھیان اِی نھیں ݙتا بلکہ ساریاں کوں پنجابی قرار ݙے تے ایجھیاں ڳالھیں کِیتیاں ہینے ! تے ایہ ڳالھوں آپݨی ڳالھ بݨا چَھکا نھیں سڳئے۔

اُردو دیاں بنیاداں پنجابی اُتے رکھݨ دیاں شہادتاں کیتے عبدالحکیم اُچوی دی کتاب ’’مثنوی زلیخا‘‘ دے حوالے وی ݙتے ڳئین ۔ تے ایں ڳالھ کوں منیئے جو ایہ کتاب قصّیاں دے سلسلے وچ وی ٻہوں قدیم کتاب ہے ۔ 1218ھ مطابق 1803ء وچ لکھی ڳئی ہئی ، اَتے انھاں ایہ وی مَنیے جو راقم الحروف (حافظ محمود شیرانی) آپݨی تصنیف ’’پنجاب میں اُردو‘‘ دے تیار کرݨ وچ ایں کتاب کنوں ڈھیر ساری مدد گھدی ہے تے ایہ وی آکھیا ہینے جو عبدالحکیم اُچوی ایہ مثنوی اپݨے علاقے دی زبان وچ لکھی ہے ، جیندا ناں ملتانی ہے۔

حافظ محمود شیرانی دے ایں بیان کوں سامݨے رکھوں تاں ترکڑی دا پلڑا پنجابی دی بجائے سرائیکی دو اُلردے تے آکھݨاں پوندے جو اُردو دی بنیاد سرائیکی اُتے رکھی ڳئی ہے ، پنجابی اُتے نھیں رکھی ڳئی۔

حافظ محمود شیرانی اپݨے ایں نظریے کوں پوری وضاحت نال بیان کرݨ دی خاطر پنجابی تے اُردو دے اشتراک دے ٻہوں سارے ثبوت ݙتن۔ خاص طور تے ݙوہائیں زبان دی صرف تے نحو اُتے زور ݙتے تے انھاں ݙوہائیں دا اشتراک ثابت کیتے ۔ انھاں اسماء تے صفات دے حوالے ݙتن ۔ افعال تے مصدراں دا اشتراک ݙیکھائے ۔ تذکیر تے تانیث (نر تے مادہ) اَتے واحد تے جمع وغیرہ دے اصول ڳݨوائن۔ ماضی مطلق دی گردان کر تے سمجھایا ڳئے ۔ اضافت دیاں مثالاں ݙتن ، تے ٻیاں متفرق ڳالھیں وی کیئین ۔ بہرحال انھاں آپݨے ایں نظریے کوں پکا کرݨ دی بھر پور کوشش کیتی ہے۔

حافظ محمود شیرانی اُردو دے لفظ ’’تھا‘‘ دی تحقیق کر تے ݙسیے جوایہ سرائیکی دے مصدر ’’تھیوݨ‘‘ کنوں فعل ماضی ناقص بݨایا ڳئے ۔ ایہ لفظ اُردو وچ فعل ناقص دے وطر تے ٻہوں ہمیت رکھیندے تے ایہ سرائیکی دا ہے ، پنجابی دا اصلوں کائنی ، ایہ لفظ وی انھاں دے نظریے دے خلاف ویندے ۔ ایویں ہک لفظ ’’سی‘‘ دی مثال ݙتی ڳئی ہے ۔ تے ایہ وی نال نال آکھ ݙتے جو ایں لفظ دا تعلق زیادہ تر لہندا یا ملتانی نال ہے بلکہ جہڑے معنی وچ ایہ استعمال تھیندے اوندا زیادہ تر نھیں بلکہ کلیتاً تعلق سرائیکی نال ہے ، پنجابی وچ ایہ لفظ مستقبل دے معنے نھیں ݙیندا بلکہ ماضی دے لاحقے دے طور تے استعمال تھیندے۔سرائیکی وچ ایہ مستقبل دی علامت ہے تے دکنی اُردو وچ ایہ لفظ سرائیکی کنوں ڳئے؟ اتھاں وِی فعل مستقبل دا لاحقہ ہے۔ ولیؔ دکنی ہک شعر وچ ایکوں ایں استعمال کیتے۔

کِیا ہے زہر کا تاثیر اس میں

نہ چلسی مرا تدبیر اس میں

(روضہ الشہہ ص49)

نُون غُنہ دے استعمال دیاں مثالاں وی ݙتیاں ڳئین ۔ ایہ مثالاں پنجابی ، لہندا تے سرائیکی تیریہائیں زماناں دیاں ہِن ، ایہ کوئی محض پنجابی دی خصوصیت کائنی۔

اُردو قدیم دا ہک فقرہ ملاحظہ ہووے۔

مرنے والیاں لڑکیاں کیا مائیاں

روتیاں روتیاں کہتیاں تِھیاں

جیکر مرنے ، دی بجائے سرائیکی دا لفظ مَرݨ ، لکھیا ویندا تاں وَل ایہ فقرہ سو فیصد نون غنہ دا گلدستہ لڳدا۔

حافظ محمود شیرانی آہدن جو ’’تاریخ فیروز شاہی‘‘وچ شمس سراج عفیف فیروزشاہ خلجی دے شکار دا ذکر کریندن تاں اُتھاں ’’دَھند‘‘ دا ناں گھندن ، تے وݙے فخر نال آہدن جو قدیم زمانے وچ پنجابی دا زبردست اثر اُردو تے پئے چُکیا ہاحالانکہ او نال نال ایہ وی آکھ چھوڑیندے جو ایہ لفظ ایجھا ہے جو اَڄ پنجاب وچ عام طور تے لوک ایکو ںنہیں ڄاݨدے حقیقت ایہ ہے جو ایہ لفظ خالص سرائیکی دا ہے تے اَڄ وی ’’ڈھنڈ‘‘ ورتیندا پے ۔ تے دریائے ستلج نال کئی مشہور ڈھنڈیں موجود ہن ۔ ایندے معنے قدرتی جھیل تے تالاہ دے ہن ۔ جو اُتھاں دریا دا پاݨی جمع تھی کھڑدے تے ایہ ہک شکارگاہ ہوندی ہے۔

حافظ محمود شیرانی اُردو تے پنجابی دے لفظاں وچ کجھ تبدیلیاں پیدا تھی ونڄݨ دا ذکر کرتے اپݨے نظریے کوں تقویت پہنچاوݨ دی کوشش کیتی ہے ۔ پر ایہو جیہاں مثالاں خالص سرائیکی دی ڄنگھ اُتے رکھݨ دی ڳالھ بݨائی ہے ، پر بݨی کائنی ۔ مثلاً

1۔                  پنجابی دی ’’و‘‘ دا اُردو دی ’’ب‘‘ نال بدلݨ ۔ وال = بال ، وَیری= بَیری، وجلی = بجلی ، ورف=برف وغیرہ۔

2۔               پنجابی دی ’’ہ‘‘ دا اُردو دے ’’س‘‘ نال بدلݨ ۔ گھاہ =گھاس ،سرہُوں=سرسوں،چالیہ =چالیس ، کیہا=کیسا

3۔                پنجابی دی ’’ہ‘‘دا اُردو دے ’’الف‘‘ نال بدلݨ ۔ ہور =اور ،ہِک و=اِک، ہسوار=اسوار وغیرہ

4۔                پنجابی دے لفظاں دے حرفاں دا ترتیب بدل تے اُردو دے لفظاں وچ ورتیے ونڄݨ دیاں مثالاں:

                       کَوڑا=کڑوا، چیکڑ=کیچڑ ، پچھاݨ=پہچاݨ،مطبل=مطلب ، سرگٹ =سگریٹ وغیرہ

5۔                پنجابی تے سرائیکی لفظاں دے حرفاں وچوں حروف علب (ا ۔ و ۔ ی) دا ہَٹ ونڄݨ ہک عالمگیر خصوصیت ہے ۔ مثلاً الف دا ہٹݨ:کان =کن ، ناک =نک، ہاتھ=ہتھ ، کھاٹ=کھٹ ، بادل=بدل ۔

’’و‘‘ دا ہٹّݨ :                  اُون=اُن ، مُول =مُل ، چولھا =چُلھا، مونگ =مُنگ وغیرہ

’’ی‘‘ دا ہٹّݨ:             رِچھ=ریچھ ، ٹِھکری=ٹھیکری وغیرہ

حافظ محمود شیرانی ہند دیاں شمال مغرب دیاں ٻولیاں دے ناں گھندن تاں پشتو ، کشمیری ، سندھی تے پنجابی دا ناں گھندن ، لہندا ،ملتانی (سرائیکی) کوں چھوڑ ݙیندن ۔ ایہ وی ہک قسم دی تنگ نظری تے تعصّب لڳدے۔

حافظ محمود شیرانی پنجابی دا اثر اُردو اُتے ظاہر کرݨ کیتے جتنیاں مثالاں تے حوالے ݙتن اوندے وِچوں تقریباً عبدالحکیم اُچوی دا ناں گِھدے ۔ باقی سرائیکی لکھاریاں دا کوئی حوالہ نھیں ݙتا ۔ شاید ایہ وی تنگدلی والی ڳالھ ہے یا اَپݨے نظریے کوں پکاّ بݨاوݨ کیتے سرائیکی دے حوالیاں کوں شامل نھیں کیتا ۔ ایہ کہیں طور تے سرائیکی دے پنجابی کنوں اَنج ہووݨ دی بلواسطہ دلیل وی تھی سڳدے۔

میݙی رائے ہے جو حافظ محمود شیرانی سرائیکی ، لہندا تے پنجابی دا چنگی طرح نکھیڑا کرتے محض پنجابی نال اُردو دا رشتہ قائم کرݨ ہا ، تاں کوئی ڳالھ بݨے ہا ۔ ملتانی یا لہندا دا اصلوں ذکر اِی نہ کرِن ہا ، جیکر اُنھاں اِنھاں ݙوں زباناں دا ناں وی گھدے تاں وَل اَپݨے نظریے وچ محض ایہ نہ اَہدے جو اُردو دی بنیاد پنجابی رکھی ڳئی ہے بلکہ ایہ آکھدے جو اُردو دی بنیاد پنجابی ، لہندا تے سرائیکی اُتے رکھی ڳئی ہے ۔ ایں طرح انھاں دے نظریے تے کوئی اعتراض نہ تھی سڳدا۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی لسانیات۔ مصنف: دلشادؔ کلانچوی. ترتیب و پیشکش: ظہور احمد دھریجہ.چھاپہ خانہ جھوک پبلشرزملتان 2019ء