بے وَسی

## دردانہ نوشین خان
سڑدی ٻلدی ریت تے سَوانیزے دے سجھ دی دھمال تانبے جئی دھرتی تے دور کتھاہیں ہِکڑ ݙکڑ سُکیاں کنڈیاں آلیاں جھتیں ، کھجیاں وچ دَٻکے ہوئے چلکار بُھلے پکھی تے چھاں دی ٹکڑیاں وچ ساہکدے ݙنگر … ایہ ساول تے پاݨی توں واندہ تھل اے ۔ کُوہاں تئیں کھنڈے سُنڄ بَر نظاریں وچ کتھئیں کوئی وستی ساہ گھندی اے ۔ اینجھی ہک وستی جیڑھی ݙاہ ٻارہاں جھوپڑیاں ، کجھ گریڑے ، کجھ رڑھیں ہک کھوہ ، کِکّر تے کھجیاں دے تَھڈے تے سائیں ملنگ دی قبر دا ترکہ ولھیٹ اپݨے ہووݨ کوں بُھڳتیندی پئی اے ۔ جتھاں جھمکو تے رنگیلی راہندین ۔ جنہاں دا وݙا ابّا حضرت سائیں ملنگ دے آستانے دا ٻہاری دار ہئی ۔ گدی نشین تاں اونکوں اُکا نی آکھیا ونڄ سڳدا جو اُتھاں نہ گدی ہئی نہ شاہی ۔ ہا ، خالی ہتھ بکھیں وات فقیریں دیاں جھولیاں بھر گھن آندے ۔ سانولی سُکی پتلی تِرہاں سال دی جھمکو جتھاں وچ وڑی ، پیلھوں پئی چُݨدی ہئی تے بوچھݨی دی ٻکل وچ پیندی پئی ہئی جو چاندی دیاں پُراݨی پزیباں دی چھݨکار دے سنگ اوندے ناں دی پُکاردوروں سنڑیجی ۔ ’’جھمک …اوو‘‘۔ تھل دیاں ہوائیں اَواز دا پچھتے وَلݨ کوہاں دوروں ہک نکڑے توں ݙوجھے نُکرے تئیں پُڄا ݙیندن ۔ وستی واسی ایں توں سنہڑیاں دا کم گھندّن ۔ شئیت ہوا اُتھاں بِناں کھوٹ تے رات کنوار ہوندی اے ۔ اَواز دے نال تھل دی ہرݨی رنگیلی جھتاں تئیں پُڄ ڳئی۔ ’’اَڑی جھمکو‘‘۔ ’’خیر تاں ہے؟‘‘ ۔

جھمکو بوچھݨی سنبھلیاندی جھتاں توں نِکھتی ۔ رنگیلی ساہکدی ہوئی نانہہ وچ سِر ہلاوݨ لڳی ۔ وݙا ابّا مر ڳئے …۔ ’’وݙا باّ ؟ ہائے اَڑی ۔ کݙاں؟ ۔ جھمکو دا ہتھ ابڑغت منہ تے ڳیا‘‘ ۔ وݙی امّاں دا حال خراب ہے ۔ ڄل توں جلدی کر …‘‘  ݙوہیں مساتیں پکیاں سنگتاݨیاں جُھڳیاں دو بھڄدیاں پئیاں ہَن ۔ وسیب وچ وݙے ابّے دی ݙاڈھی عزت ہئی ۔ تریجھے تے ترائے ٹِٻے پار دیاں وستیاں توں لوکی آئے ۔ سائیں ملنگ دے سارے مرید ہَن ۔ بَھت دیاں ݙو دیڳاں پکیاں ۔ جئیں وچ گریاں تے موٹے سَونفاں تے لاچیاں وی پائیاں ڳئیاں ہَن ۔ سب رَج تے کادا تے مرݨ آلے کوں دُعائیں ݙتیاں ۔ دوروں نیڑیوں آوݨ آلیاں دی وݙی لوڑ پاݨی ہا ۔ ماشاء اللہ کھوہ تُوں مَٹکے تے مٹکا بھریج تے نِکھتا ۔ ہر نفس جاندار پیتا ۔ اُٹھاں وی تریہہ لہائی تے ککراں دی چھاں وچ پُرباش نندر دے جھوٹے جُھوٹݨ لڳے ۔ جتوال حافظ پیر بحش ہماچے تے پیا حفظ دُہریندا ریہا ۔ نِکیاں چھوہریں کوں کچّے ݙوکے چُݨ چُݨ ݙیندی جھمکو آکھیا ۔ ’’میݙا تاں اَحٖ ڈڈھ بھریج ڳئے ‘‘ ۔ ہک لُندھی چھوہِر مُٹھ جِتی ݙوکے اپݨے منہ وچ ٹُھسیندی ویندی ہئی ۔ کوئی ݙوجھی ٻولی ۔ ’’چاچا حافظ آہدے تہاݙی وستی تاں کھجیاں دا باغ ہے ۔ اَڑی باغ کیا ہوندے؟‘‘ جنّت کوں آہدن ۔ تیکوں نی پتہ … جھمکو جلدی نال اپݨی علمیت جتائی ۔ ’’تاں جنّت وچ تاں مرݨ توں بعد ویحندن ۔ رنگیلی کجھ سوچ تے جھمکو دی ڳالھ کوں رَد کیتا۔جھمکو کوں اپݨی سنگتاݨی دی ٹوک چنگی نہ لڳی ۔ ’’تیکوںیاد نئیں ۔ وݙا ابّا آہدا ہا ۔ جتھاں ٹھڈا پاݨی ، ٹھڈی چھاں ہووے اوہو ساݙی جنّت ہے ۔ تُوں ݙیکھ گھن اِتھاں ٹھڈا پاݨی وی ہے … ایݙے آ تے ݙیکھ، اِتھ تتّی وَا وی نئیں لڳدی ۔ جھمکو کھاݙے وچ پیر چکڑ کیتی بیٹھی ہئی ۔ ’’چنگاں ، جیکر کݙاہیں تہاݙا کھوہ سُک ونڄے تاں؟ ۔

لُندھی چھوہِر چڑیندی پئی ہئی ۔ ’’بکواس نہ کر کال واتی … بدفال نہ کڈھ… شِطان دے کَن ݙورے… تُھوکر… تُھک ہُݨیں‘‘۔ رنگیلی اپݨے کلے کٹ چھوڑے ۔ لُندھی تُھک تے منہ دے اندروں دا مال ناہی وَنڄواݨا چاہندی ۔ وَل کھا تے دور بھڄ ڳئی ۔ کھوہ اِتھوں دے سارے رزق دا دھرتی دُھر ہئی ۔ جتھاں رڑھیں وچوں جوار ، ٻاجرا تھیندا ہا ۔ چکّی پیہہ کراہیں روٹی پکدی ہئی۔ تریمتیں کھجی دیاں چھڑیاں نال دستی پکھے تے تݙیاں وُݨدیاں ہَن ۔ چُھوہر ٻکریاں چریندے ہَن ۔ نِکیاں چھوہِریں نِکڑے بھیݨ بھرانواں کوں سنبھلیندیاں تے کݙاہیں کئیں وݙے دے مَرݨے یا پَرݨے تے چاول تے گوشت روٹی نصیب تھی ویندی ہانیں۔ عید بقر دا اُنہاں کوں پتہ نہ ہا ۔ عیداں ساوݨ نال جُڑیاں ہَن ۔ کِکر دے کنڈیاں نال پَترے جُڑیندی رنگیلی ساوݨ دا سُچیندے ہوئے ٻول پئی‘‘۔ اماں آہدی ہے ݙو ساوݨ لنگھ ڳئین۔ بارش دی پھینگ نئیں ڈَٹھی۔ بھوئیں دا سینہ تڑخدا پئے ۔ حافظ جی سُݨ تے ݙکھی تھی آکھیا ۔ مشوم نِماݨیو، اللہ سائیں دے حضور سِراں دیاں بوچھݨیاں گِھنڈا تے پِتّو ۔ حضرت ملنگ جی دا واسطہ ݙیوو ۔ رحم کریسی او…‘‘ چاچا سارے تاں دُعائیں منگدن ، بارش کیوں نئیں تھیندی؟ جواب وچ حافظ دی اُنگل اُتاں اُٹھی ،وَت ݙٹھی ۔ کالے ، حافظ دی معلومات وچ وَدھاراکیتا جو شِملا نابینا ہَوا سُنگھ تے ݙسا سڳدے جو بارش وسسی یا نئیں۔ پَر حافظ ایݙی اہم معلومات توں لاعلم کیویں تھی سڳدا ہا ۔ آکھیُس’’ ہا ! او اَج دَری تے بیٹھا اَہدا پیا ہئی ۔ بارش ایں وَرہے وی آندی نئیں لڳدی ۔ پَر حُکم الٰہی…!‘‘ ۔ ’’تاں کیا ۔ تھیسی چاچا‘‘ ۔ رنگیلی پترے سَٹ تے اُٹھ ڳئی۔ ’’چاچا … ساݙی وستی ہک ترسّا کُتا پتہ نئیں کتنے کوہاں توں ساہکدا ہویا آیا ہئی ۔ ایݙے آ تے پاݨی پیندیں ڈھہہ پیا ۔ اُونہی ویلے مَر ڳیا‘‘ ۔ ’’دھی … تُوں کُتے دی ڳالھ کریندی ایں ، اساں بندے تریہہ توں مَردے ݙٹھن ۔ دھی سئیݨ ! موت دی ، تریہہ وݙی ظلم ہوندی اے ، سمندر پی تے وی نئیں مِٹدی تے جیڑھے ترسّے تیکے تُیکے کوں لوہندے نچڑیج تے مَر ڳئین۔

حافظ کئی وار دا سُݨایا ہویا ݙراکلا قصّہ وَت سُݨاوݨ لڳا ۔ سیاݨے ٻال پورے دھیان نال سُݨݨ تے راضی ہَن ۔ جݙاں جو نِکڑے ٻال کھیݙݨ وچ رُجھ ڳئے۔ مومن دا نِکر بھرا مُندری خالی تھالی چٹیندا کئیں ٻڈھڑے مزمان دے کول ونڄ پُچھݨ لڳا ۔ ݙاݙا وَت بَھت کݙاں پکسی ۔ ٻڈھڑا ݙاݙاتاں پتھر تے بیٹھا کھنگدا ، جُھکیندا ریہا ۔ پَر ریت تے کھیݙدے بھولے دا جواب کوڑا سچ ہا ۔ ’’جݙاں کوئی مَرسی‘‘۔ مُندری اوندے کول ریت تے لہہ ڳیا تے ݙوہیں حساب لاوݨ لڳے جو ہُݨ کوݨ مَرسی ۔ رنگیلی کوں اپݨی دَناوت وچ وَدھارا کرݨ دا شوق ہا ۔ حافظ جی تُوں وݙا عِلم دا سمندر وستی وچ نہ ہا ۔ رنگیلی ، حافظ جی کوں پاݨی دا کٹورا ݙیندے ہوئے پُچھیا ۔ ’’حافظ چاچا ! وَݙے ابّے کوں بَھت مِلا ہوسی؟‘‘۔ ’’ضرور مِلا ہوسی دھی آ! مَرݨ آلے کوں ثواب دی تانگھ ہوندی ہے ۔ روح ٹھڈی تھیندی ہے‘‘۔ ’’او جیڑھے پچھلے ورَہے تسّے مر ڳئے ہَن… اُنہاں کوں فاتحہ دا پاݨی مِلا ہوسی؟‘‘ ۔ ’’اُنہاں کوں تاں نبیؐ سوہݨے اپݨے پاک ہتھاں نال حوضِ کوثر دا پاݨی پِلایا ہوسی‘‘۔ حافظ جی جُھم جُھم تے نعت شریف پڑھݨ دا مُنڈھ ٻدھیا ۔ ہَر نویں سِجھ نال گرمی دی شدت وچ ودھارا تھیندا پیا ہا ۔ ݙینہہ نکلدیاں اِی چار چوپھیرے دُھپ دا راج ہوندا ۔ ایں حالیں ہر جاندار دی لوڑ پاݨی ہوندا ہا ۔ جئیں کھوہ دا آسرا ہئی ۔ ݙاڈھی گرمی پاروں اوندا بھوئیں تل دی ڈھیر جھکا تھی ڳیا ہئی ۔ ملنگ سائیں دی قبر شریف تے لڳے ٹنڈ مُنڈ وَݨاں وچ منتاں دیاں کالیاں لیراں ڈھیر تھی ڳیاں ہَن ۔ پَر ہک وی لِیر نہ کُھلدی ہئی ۔ رنگیلی تے جھمکو راتیں کوں کھلے اَسمان تلے دور دور تئیں بدلاں دا کوئی ٹوٹا ڳولیندیاں راہندیاں ہن ۔ ݙینہہ دی نیزے دی چُنج جئی دُھپ کݙاں بدلیاں لبھݨ ݙیندی ہئی ۔ مومن آہدا اپݨی سڄی اَکھ دی پپلی تروڑ کراہیں ریت وچ پُور چھوڑو تاں بارش وَسدی اے ۔ وݙی امّاں دی کئی گُݙیاں ساڑ چھوڑیاں جو اوندی دھانہہ بارش گھن آسی۔ پَر سارے ٹوݨے ٹوٹکے بیکار تھی ویندے ۔ سویلے نہ شام ، بارش تاں ہمیش کیتے رُس ونڄݨ آلی معشوق تھی ڳئی ہئی ۔ زناوریں کیتے گھاہ وی گھٹ تھی ڳیا ہئی ۔وستی دا ہک کُتا گرمی توں چِھتا تھی تے ہک بھیݙ کوں پَٹ ڳیا ۔ بھیݙ بھیڑی ݙکھ بھڳیندے اُچھل اُچھل تے جھگ کڈھیندی موئی ۔ کُتے کوں سُوٹے نال مارݨ دی اپݨی جاہ تے نفرت دے قابل ہک عمل ہا ۔ رڑھیں دی ساول جیڑھی واہندی ریت وچ ااس دا تُبکا ہئی ۔ پاݨی نہ مِلݨ تے مُونجھ دے مٹی رنگے دُھدڑ وچ اَٹیج ڳئی۔پکھیاں دی جاہ بدلی خطرے دی چھیکڑی گھݨی ہئی ۔ شِملہ نابینا ہک سویر ہواواں وچ کجھ سُنگھدا تے ڳچی نِوا تے سُݨݨ وچ لڳیا ہئی ۔ جھمکو دی ماء گھڑے توں مِٹی دے کٹورے وچ پاݨی کڈھ تے پیندی پئی ہئی ۔ کٹورا خالی کرکے اَکھیّں تے پِھریندے ہوئے شِملے نابینا دو ݙٹھا ۔ ’’کیا ڳالھ ہے شِملہ بھرا ۔ خیر تاں ہے؟‘‘۔ او ہولی جئی سِر چیندے ہوئے تشویش بھرے لہجے وچ پُچھدا پیا ہا ۔ ’’کاں وی نئیں آندے ہُݨ فجر ویلے؟‘‘ ۔ کاں … او اِݙے اُݙے ݙیکھݨ لڳی ۔ ’’ماما… ہُݨ تاں کُئی پکھی وی نئیں ݙسدا۔ خیر نئیں جو کیڑھی وستی لڳے ڳئین ؟ ۔ جھمکو ٻول پئی ’’تاں وَت انتظام کر گھنو لوکو ! ہُݨ ایہ وستی ، وستی نئیںقبر ہے ۔ ربّ دی منادی آ ڳئی اے ‘‘۔ سُڄی ٻانہہ چا تے خوف تے ݙکھ بھری اَواز وچ نابینے آکھیا ۔ ’’اللہ رحم … اللہ رحم ! اوکھ’یاں سوکھیاں رُتاں ویلے آندے ، ویندے راہندن ۔ تُوں ایویں بَدفال مُنہوں نہ کڈھ فجر ویلے ۔ اَڄاں تاں کھاوݨ پیوݨ جوڳا اَن پاݨی ہے۔‘‘

رنگیلی دی ماء اُکھلی وچ موہلا مریندے ہوئے آکھیا ۔ اَڄاں پہر ، ݙوپہر لنگھے ہَن جو کالی شمور ریت دا اندھار پچا دھوں چڑھدا ݙسا۔ ’’اماں … ابّا … اندھاری آ ڳئی … ٻکریاں …تنور کجو ۔ کھوہ ، پاݨی ‘‘ ۔ ونکو ونک دا شور ہا ۔ کھٹا پیلا اندھارا لحظے لحظے وَدھدا آندا ہا ۔ اُٹھاں کوں کھجیاں اوڈھر ٻلہایا ڳیا۔ نِکے وݙے ، مُنہ سِر موٹے کپڑیاں وچ ولھیٹ تے دیوار یا کئیں اوہلے سِر نِوّا تے ٻہہ ڳئے ۔ کالا ٻکریاں چراوݨ نِکھتا ہویا ہا ۔ اوندی امّاں دیاں ہکلاں کݙاہیں پوادھوں تے کݙاہیں پچادھوں سُݨیاں اَݨ سُݨیاں تھی ڳیاں ہَن۔ شملہ نابینا اونکوں چیک تے ہکلاں مارݨ توں منع کرݨ لڳا ۔ کالا ایں تھل دا پُتر ہے تُوں وات پَٹ تے نہ چیک۔ آپ کوں موت دے حوالے نہ کر‘‘ ۔ کالے دی ماء بھوئیں تے بیٹھی رَڑدی پِٹیندی پئی ہئی ۔ اونکوں پتہ ہئی جو کُھلے تل وچ اندھاری کیا حشر کریندی ہے ۔ پَر اندھار ویلے تانگھ تے دُعا توں سِوا کُجھ کِیتا وی تاں نئیں ونڄ سڳدا ۔ ایہ اندھار ہک گھنٹہ ، سارا ݙینہہ یا کݙاہیں کݙاہیں تاں کئی کئی ݙینہہ رہ ویندے ۔ کجھ لحظے دا اَندھار وی ایݙی تباہی مچیندے جو ہر شئے  فُٹ ݙڈھ فُٹ ریت دے تلے پُوریج ویندی ہے ۔ ڈھیر لحظے دا اندھار تاں اُچے وَݨاں کوں وی ٻوٹے بݨا ݙیندے تے وستیاں ،ٹٻیاں وچ بدل ویندن ۔ ایہ اندھاریاں چولستان دے موسم دا ضروری حصّہ ہَن ۔ ڈھائی گھنٹے بعد اندھاری دا زور تُرٹیا ۔ ہولے ہولے اَسمان دا رنگ ݙسیجݨ لڳا ۔ فضا دی پیلوݨ گھٹ تھئی ۔ کالے دی ماء دے ساہ اُکھڑیندے پئے ہَن ۔ سب اوندے چُدھار کٹھے تھیوݨ لڳے ۔ مُڑس تھل وچ ہک خاص اَلاء کُوکݨ لڳے ۔ وَت ہک کالی ٻکری ریت وچ گِھلیندی آندی ݙسی ۔ ستاوی ٻکریاں دا اَجڑ ریت وچ پُوریج ڳیا ہا ۔ اَجڑ دا حال ݙیکھ کراہیں کالے دا پیو دھاڑ پِٹ کرݨ لڳا ۔ کجھ دیر بعد کالا وی ݙس ڳیا۔ اوندا حال وی ٻکریاں جیہاں ہا ۔ کالے دا پیّو پُتر کوں مُونڈھیاں تے چا وستی دو وَلدا پیا ہا ۔اونکوں جُھوپڑی وچ چھیکڑی ساہ گھنّدی ماء دے سامݨے لِٹایا ڳیا تاں اللہ ڄاݨے او ݙکھاں ماری کیا سمجھی چیک تے جو اُٹھی تاں نَک منہہ توں رَت جاری تھی ڳئی ۔ دھاڑ پِٹ مَچ ڳئی ، جیکر جلدی دوا داروں دا کُئی ذریعہ ہوندا تاں کݙاہیں او ایں حال تئیں نہ پُڄدی۔ ترسّلے دے ٻول تے پاݨی تے تیکے اونکوں نئیں بچا سڳدے۔ݙیہدیاں ݙیہدیاں اُوں تڑف تڑف تے جان ݙے ݙتی ۔ کالے دا حال وی ٹھیک نہ ہا پَر کئیں حکیم یا ڈاکٹرتئیں پُڄݨ اوکھا ہئی ۔ ’’مشوم دے یتیم دے سئیت جے بچݨا ہوسی تاں بچ پوسی نہ تاں بچ پوسی نہ تاںاللہ دا مال ۔ ’’الے دی سئیت ، بچݨاں ہا ۔ رووݨ ہانکی اَواز ، اَکھّیں وچ ککرے ، سَنگھ وچ خراش گھن ، اُٹھی بیٹھا ۔ اندھاری ، جادوگرنی وانگ کھوہ سُکا تے وستی واسیاں توں جیوݨ دی ااس وی چِھک گھدی ۔ اینویں لڳدا ہا جیویں سارے دا سارا ٹٻر کھوہ وچ آ ڈَٹھا ہووے ۔ اصل وچ بے وقتی اندھاری بچا دا کوئی بندوبست وی نہ کرݨ ݙتا ہا ۔ کھوہ کوں ݙیکھ کراہیں وستی واسیاں دے رنگ فَق تھی ڳئے ۔ شِملہ نابینا ضرور پار پَر سیاݨاں بیاݨاں ہا ۔ اُوں صلاح ݙتی جو جیݙی جلدی تھی سڳدے ۔ جہڑا پاݨی بچ ڳئے او مشکاں وچ بھر تے کئیں نیڑے دی وستی دو کُوچ کرو ۔ کُوچ دا نغارہ وَج ڳیا ۔ تھولا سَمان گھن تے نِکڑے ٻال تے تریمتیں ریڑھے تے بیٹھیاں ۔ اُٹھاں تے مَشکاں لَݙ ، بھیݙاں ، ٻکریاں، کھو تے بندے رَل مِل تے پندھیڑو تھئے ۔ تھل دی بھیݙاںبھری چانݨی رات کئیں پندھیڑو دی ݙکھاں بَھری تاݨ تے ݙانداں دیاں ڳچیاں وچ پئیاں گھنٹیاں وی ݙسدے نظاریاں کوں گھن مونجھ منجھاریاں وچ ڈھلدی پئی ہئی ۔ ہجرت ہمیش اوکھی ہوندی اے ، سوکھی نئیں۔ کل اِی کالے دی جوان جہان محبتاں آلی ماء مُوئی ہئی ۔ آوݨ آلے ݙینہاں دے وِپرے اَنج دل کوں ݙکھی کریندے ہَن ۔ ݙینہہ دے چٹپ وچ نیڑے آلی وستی دے نشان ظاہر تھیوݨ لڳے ۔ جُوں جُوں نیڑے پُڄے ۔ سُنڄ اِی سُنڄ ݙٹھی ۔ چُدھار چُپ غڑپ ہئی ۔ اوہو نقشہ ہا جہڑا اُنہاں دے اپݨی وستی وچوں نکل آوݨ توں بعد ݙسدا ہا ۔

کچے کوٹھیاں دے طاق چُپ دی انڳل رکھی تے جھوپڑیاں وات پَٹی سنسان پیاں ہَن ۔ ݙاڈھی بے چینی نال کھوہ وچ جھاتی ، پاݨی دور تلے پاݨی لسکدا ہا ۔ جیکر اونکوں اُتے گھن آوݨ سوکھا ہوندا تاں اِتھوں دے واسی کیوں گھر ٻار چُھڑیندے ۔ مونجھ دا چنبہ ڳچی تے ٻیا وی گُھٹیج ڳیا ۔ جہڑا پاݨی نال ہا اُوں نال سنگ ساہوے کیتے ۔ دُھپ وچ پَندھ ناہی تھی سڳدا ۔ کِکر دے مونجھے وَݨاں دی چھدری چھاں وچ اُٹھ ، بھیݙ ، ٻکریاں تے انسان کٹھے تھی ڳئے۔’’اماں ہُݨ اساں سارے اینویں مَر ویسوں جیویں حافظ چاچا …‘‘ ۔ ’’اَڑی چُپ بختاں ماری‘‘ ۔ رنگیلی دی ڳالھ پوری تھیوݨ توں پہلوں اوندی ماء اونکوں دَھپ ماری ۔ اوندا خیال ہا ۔ چُپ راہوݨ نال مصیبت ݙیکھ نئیں سڳدی ۔ سُݨ نئیں سڳدی ۔ مصیبت دیاں تاں چار اَکھیں ہوندین تے او کلہی وی نِی آندی ۔ مومن کوں کوسہ ، پچیر چڑھ ڳیا ۔ بُخار دے نال یرقان وی تھی ڳیا ۔ پاݨی دے گھٹاج ہر اَکھ دی لَسک پِیلوݨ وچ بدل ݙتی ۔ ݙاڈھی لوڑ تے ہک کٹورا مِلدا ۔ جہڑا تریہہ لہاوݨ دے بجائے سو تک ودھیندا ۔ ننّدرکوں لمباݨ ݙے تے حیاتی کوں آسرا ݙیندے پَر کے توݨیں ؟ ۔ مومن دی ماء مومن دے سِر تے سٹݨ کیتے اَدھا کٹورا پاݨی منگیا ۔ وݙی اماں غُرک تے آکھیا ’’حصّے دا ہک کٹورا ملسی ، بھانویں دھانوو بھانویں پیوو‘‘۔ جݙاں تھکے تُرٹے ،مونجھے ماندے پندھیڑواں دا پندھ دیگر توں بعد اڳونہاں تھیاتاں ٻکریاں ڳݨتری وچ اَدھیاں رہ ڳیاں ہَن۔ مَردیاں ہوئیاں ٻکریاں اُنہاں کوں ویندا ݙیکھ کراہیں موئی موئی اَواز وچ مِݨ مِݨ کریندیاں ریہاں ۔ واہ وے حیاتی ۔ تیکوں کِتھوں لبھوں ۔ ہُݨ تاں شِملہ نابینا کوئی تاݨ لیندا ہا نہ قافلے دیاں گھنٹیاں کوئی اُمنگ ݙیندیاں ہَن ۔ ہُݨ تاں پندھ موت دا پندھ لڳدا ہا ۔ رنگیلی کوں وی رات دا مروڑ تھی ڳیا ہا ۔ درجہ حرارت دا تاں ناہی پتہ پَر ایہو پتہ ہئی جو تلے آلی چادر سیک ݙیندی تا ساہواں توں ٻلدے تندور دا سیک آندا ہئی ۔ اوندی ماء تھک تُرٹ تے زور زور نال دھانہیں ݙیوݨ لڳی ۔ 

’’اوئے نابینا، اوئے میݙا بھراوا ،کوئی واسطہ ݙے ربّ کوں ۔ ساݙو رحمت دیاں کنڑیاں پَٹھے ۔ اوئے کوئی تاں پاݨی گھن آوے ۔ اَساں مَردے ہیں ۔ میکوں تاں موت دیاں ݙیݨیں ݙسدیاں پئین۔ میݙا دل … نئیں سنبھلدا۔ ’’درود پاک پڑھ ۔ حونصلہ … حونصلہ‘‘۔ شِملے ݙکھ تے سُر نال درود پاک شروع کیتا تاں درود پاک دا اثر ہا جو بیمار ٻال تُرفݨ گھٹ کر ڳئے تے ہولی ہولی چُپ تھی کراہیں سَم ڳئے ۔ قافلہ خموشی تے اندھارے دا پاندھ کریندا پیا ہا ۔ ہولیاں گھنٹیاں ،سُکے سنگھ توں کھنگدیاں بھیݙاں دی خَرخَر ۔ بیماراں لاچاراں دیاں چِنگھݨ دیاں اَوازاں ، نڈھال تھی تے ڈھاندے پوندے ݙنگر ، پیریں ٹُردے پندھیڑو اں دے پیراں دی چاپ … اللہ ھُو… اسور ویلے چندر اَسمان دی ہک نُکر توں ݙوجھی نُکر تئیں پندھ کرگھدا ہئی ۔ساری رات وقفے وقفے نال درود شریف پڑھݨ آلے شِملے نابینے مَشک توں ہونٹھ تے سَنگھ کوں تَر کیتا ۔ مَشک کوں ہلایا جُلایا ۔ ہُݨ ایں وچ چھوٹے گھڑے جیݙا پاݨی ہا تے پنجاہ توں ڈھیر بندیاں توں علاوہ زناور وی ہَن ۔ ہُݨ کئیں سُکے کھوہ نال مِلݨ دا مطلب موت دا عام اعلان ہا ۔ رنگیلی غشی وچ پاݨی پاݨی سَہکدی پئی ہئی ۔کالے چیک تے ݙسایا ’’ابّا … میکوں کجھ نی ݙسدا ۔ میݙی اَکھیں اَڳوں اندھارا ہے ۔ میں اندھا تھی ڳیاں … اماّں … ابّا ۔ او رووݨ پِٹݨ لڳا ۔ اوندی اَواز تے سب قبراں توں جاگ ڳئے ۔ ٻک پاݨی اوندے سِر تے تھپیّا تے ٻک مُنہ نال لایا ۔ صبر دی ہدایت ولا کیتی ڳئی ۔ کالے ٹٹارے مار تے اپݨے پیّو دیاں ٻاہیں کوں نَپّیا تے جھولی وچ سِر سَٹ تے کٹھا تھی ڳیا ۔ آس دا چھیکڑی تیکا وی مُکݨ کوں ہا ۔ ݙکھ دی کالی ݙیݨ لحظہ لحظہ وات پئی پٹیندی ہئی ۔ تَرسّلے دے ٻول وی مُکدے پئے ہَن۔

’’تݙاں دوروں کتھاہوں ہیلی کاپٹر دی پھڑ پھڑاہٹ سُݨیجی۔ مومن بخار وچ تَڑفیا۔ ’’جہاز … امّاں جہاز‘‘۔ ’’بندے مَردے پئے ہن تیکوں جہاز دی پئی اے ، ساݙے بادشاہ ٹھڈے شاہراں وچ گھوک نِندریں کوئی جہاز نئیں ساکوں بچاوݨ کیتے آوݨ والا‘‘۔ شِملہ … او زور سَڄے پاسے فوجیاں دے تنبو ݙسدن ۔ اُݙے ڄلو ، اُتھاں ضرور پاݨی ہوسی۔‘‘مومن دے پیّو نابینے راہبر کوں صلاح ݙتی ۔ سب ہاں ہاں کرݨ لڳے ۔ قافلے دا رُخ بدل ݙتا ڳیا ۔ اچݨ چیت رنگیلی دی ماء کچاوے وچ ستھلیں کُٹ کُٹ چِیکݨ لڳی ۔ روکو ، میݙی دھی مَردی اے ۔ روک ݙیوو‘‘۔ قافلے دے اڳواݨاں تِکھے تِکھے قدماں نال آکھیا ۔ رُکݨ بیکار ہے ۔ اُٹھاں کوں ہکلو ، اُتھاں پاݨی مِلسی ۔ کھاوݨ کوں مِلسی ۔ دواواں ہوسن ۔ ہمت کرو ۔ اُٹھ کِتھوں ٹُرے ۔ تھل دا جہاز وی تھک ڳیا ہئی ۔ ݙاند وی ریڑھا گِھلیندا پیا ہئی ۔ ݙو چار قدم ٻیا ٹُرݨ توں بعد رنگیلی دی ماء دی تانگھی و سکت مُک ڳئی ۔ اُوں اُٹھ ہک وَݨ ݙیکھ تے رُکوا ݙتا ۔ دُوروں تنبو ݙسدے تاں ہَن پَر رنگیلی دی حالت ایں قابل نہ رہی ہئی ۔ کچاوے وچ او بے سُدھ پئی ہئی ۔ ہتھ پیر چھوڑی بیٹھی ہئی ۔ دریا دی کندھی تے ہَر ڳئی ہئی ۔ جھمکو ، رنگیلی دے مندڑے حال سُݨ تے اپݨے ریڑھے توں لہہ تے بھڄ پئی ہئی ۔ بُکھی تسّی صدیاں توں نڈھال ماء مردی دِھی دا سِر جھولی وچ پار سیاں ساہواں کوں منیندی ہئی ۔ منہ وچ پاݨی پایا تاں واچھاں توں ویہہ پیا ۔ نڳلݨ دی سکت وی نہ رہی ۔ چہرے تے پاݨی دے چَھٹے پئے تاں سڑدے ٻلدے بُت آلی سُکی لکڑ جئی تیرہاں سالہ کالی چھوہِر نیں اپݨی لال انگارہ اَکھیں کھولیاں تے آکڑی زبان توں تھتھلائی ’’تماں‘‘ ۔ جی امّاں ۔اماں صدقے ۔ اوندی ماء حونصلہ  ݙیوایا ۔ او وَت چُپ تھی ڳئی تاں ’’ݙیکھ رنگیلی تیݙی سہیلی جھمکو آئی کھڑی ہے ۔ ذرّی جیہاں حونصلہ کر گھن ۔ او سامݨے فوجیاں دے تنبو ہن ۔ اپݨی دھی کوں ٹھڈا ٹھار پاݨی پِلیساں‘‘ ۔ ’’امّاں ، رنگیلی دی اکھّیں اُݙار دی تیاری کر گھدی ہئی تے پاݨی دے وعدے کنیں بھری ریت توں لنگھݨ بند تھی ڳئے ہَن ۔ او جنب جنب تے نہ سمجھ آلے لفظ ٻولی ’’وݙے … اب … با … کو … ٹھن ٹھن … پاݨی … مِٹھا … بَھت … میکوں وݙا کٹورا … ٹھن پا … ݙے … نا … امّاں‘‘۔ اوندا سوکڑے ماریا سانولا ہتھ امّاں دی مُرچی تے آ ڈَٹھا ۔ چار موٹیاں ساویاں کچ دیاں چوڑیاں تڑفیاں ۔ کُھلی اَکھاں دا نور تنبواں دی منزل پار کریندا حیاتی دی ڳول وچ دور نکل ڳیا ۔ قافلے دا ااڳلہ حصّہ تنبواں تئیں پُڄ ڳیا ہا ۔ فوجی جیپ دھوڑ اُݙیندی تھلوچیاں دے ایں سُنڄ بَر نظارے تئیں پُڄ ڳئی جتھاں بَھنے تُرّٹے بُت ، ݙکھاں مارے ، تسّی ماں سِر نِوّا مَرݨ آلی دھی دا خاکہ ریت دے کھنڈا بِن ہنجواں روندی پئی ہئی تے اوندا پیّو اَسمان دو ݙوہیں ٻاہواں پھیلا چُپ ہئی ۔ محبت دی موت دی اَکھیں ݙٹھی گواہ سہیلی دل تے پئی درد دی پہلی ڈَلواڑاں پئی جھلیندی ہئی ۔ مددگاراں ایں دردیلے نظارے کوں بدلیا ۔ ایں وچ تری رَجی کڄی ڈِڈھ بھرائی تے ساول دے زندہ رنگ بھرے تے ہُݨ نظارا اینویں ہا ۔ برف دیاں ݙلیاں آلے پاݨی دا بھریا جگ ، کݨک دی موٹی موٹی چِٹی خوشبو اُݙیندی مَست روٹیاں ، ݙہی دی بھری پتیلی ، بُھنا گوشت جئیں وچ آلو تے ٻوٹیاں وی ݙسدیاں ہَن ۔ شِملہ نابینا ہتھیں کوں چا ہونٹاں کوں ہلیندا ، ثواب بخشیندا پیا ہا ۔ ڈِھڈوں مجبور قبیلہ اوندے ہتھ چہرے تے پھیرݨ دا بے چینی نال تانگھی ہا ۔ پَر جھمکوجھولی وچ ہتھ رکھ شملے نابینے توں شاکی بیٹھی ہئی ۔ او ہمیش مَر ونڄݨ توں بعد ثواب کوں بخشیندے ، جیندیاں کوں ثواب بخشݨ دا ݙاء نِسی آندا ۔ وݙا سیاݨاں بݨدے ۔ اوندے گُھٹے ہوئے لب بے ساختہ کُھلے تے او چیک پئی۔ ’’تے باقی جہڑے تھر وچ بکھے تسّے مدد اِمداد کوں ترسدے پئین ۔ اُنہاں کوں ثواب بھیجݨ دا ݙاء کئیں کوں نئیں آندا ۔ وݙے عالم فاضل کھڑے ہِن۔ 

بارودی جواناں تے افسراں دے سِر مونجھ کنّوں نِوّ ڳئے۔

## حوالہ
کتاب: تھل دولا دریا، مصنف: تنویر شاہد محمد زئی، چھاپہ خانہ:جھوک پرنٹرز ملتان