دوسہ

## ہرچرن چاولہ
جݙاں دوست محمد خان چوتھی وار جیلوں چُھٹ تے گھر ونڄݨ لڳا ، تاں اوں اپݨے جیل دے سبھ سنگتیاں کوں مِلݨ ضروری سمجھیا ۔ ہر واری اواُنہاں نال وَت جلدی مِلݨ دا وعدہ کر تے نکلدا ہا ۔ تے وَت اپݨے وعدے مطابق جلدی وَل وی آندا ہا ۔ جیکر اُونکوں جیل دا کُئی سنگتی ٻاہروں مُل وی ویندا ہا تے او اُوں توں ایویں نظراں پھریندا ہا جیویں او اوندا گنہگار ہووے تے وَت او جلدی کُئی اینجھی واردات کریندا ہا جیڑھی اوندے ہتھاں ’’کنڳݨ‘‘ پَوّا وَت اپݨے سنگتیاں توڑ پُڄا ݙیندی ہئی۔جݙاں او ٹُرݨ لڳا تاں ربّ نواز خان اونکوں یاد ݙیوایا ۔ اوئے دوسہ ! یاری نہ تھئی چھولیاں دا وَٹ تھیا ۔ ٹُر پئیں تاں ساکوں چھوڑ تے ۔ دوست محمد خان ، ربّ نواز خان دے مونڈھیاں تے دھپا ماریُس تے ڳلکڑی پاتُس ، تے اَکھیں وچ اَکھیں پا تے آکھیُس۔ ’’اوئے خنزیرا: مَرد کیوں ایں ، قسم اللہ پاک دی ۔ بس ڳیُم تے آیُم ۔ امّاں دا راشن مُکدا پئے ۔ ذری لالہ روپ چند نال ݙو ڳالھیں کرآواں‘‘۔ وَل اُوں واری واری پریما ، خالق داد ، چوندا رام ، حبیب خان ، رفیق خان تے مکھݨ سِنگھ نال ہتھ ملایا ۔ اُنہاں دے مونڈھیاں تے دھپے مار ، کِھل تے آکھیُس ۔ ’’حوصلہ رکھائے موذیو! میں ڳیُم تے آیُم‘‘۔ ٻاہر نکھتا تاں سپاہی اوکوں دروغہ جیل دے سامݨے ونڄ کھڑا کیتا ۔ہک سپاہی دال خانے وچوں اوندے کپڑیاں دی ڳنڈھڑی کڈھ گھن آیاتے دروغے دی میز تے رکھ ݙتس۔ دروغے رجسٹر تے کجھ درج کیتا تے وَت سِر کوں چاچھی فُٹے ، ڳبھرو جوان دوست محمد  دو ݙٹھس ۔ ڳنڈھڑی اوندو ودھیندے ہوئے آکھیُس: ’’دوستہ ! ہُݨ میں تیکوں کیا آکھاں پَر تیݙی ماء شودی کیا قصور کیتے ،اوندا ناں سوچیا کر ، جیڑھی ملاقات دے ݙینہہ ٻہوں دیر دُھپیں سڑدی اے‘‘۔ ’’دروغہ سئیں ! توں تاں میکوں خیری میری نصیحتاں کریندیں ۔ نہ توں میݙا کم کر سڳدیں نہ میں تیݙی مَن سڳداں‘‘۔ دوسے ہک ’’نکر وچ پئی الماری دو ودھدے ہوئے آکھیا ۔ ’’دوسہ ! ایہ میں نئیں کر سڳدا جو تیݙے سب یار کٹھیاں چھوڑ ݙیواں‘‘۔دوسے نے مجبوری ظاہر کیتی ۔ ’’تُوں وی مجبور ایں تے میں وی مجبور آں‘‘۔ او الماری پچھوں نکل تے سامݨے آ ڳیا ۔ ہُݨ اوں اپݨے کمرے پا گھدے ہَن ۔ پڳڑی دی لَسک گھٹ ہئی ۔ شئیت او اِتلا ویلہ ڳنڈھڑی وچ پئی پئی مُک سُتی ہئی ۔ ایں کیتے اوں پڳڑی مونڈھے تے سٹ چھوڑی ۔ تلے چھی گزدی لٹھے دی چِٹی پھٹ پھٹ کریندی دھوتی ٻدھوس۔ جیندی او چمک دمک تاں باقی ناہی پَر چھک اونویں ہئی ۔ شئیت اونکوں پتہ ہئی جو او دوسے دی دھوتی اے ۔ دوسہ جݙاںوستی دی ڳلیاں وچ وڈڑیا تاں لوکاں ݙٹھا جیویں او جیلوں نئیں ساہوریاں تھی تے آیا ہووے ۔ اوندے پیریں تلے آلی کھیڑی ہئی ۔ تن تے چِٹی کھیر تِڑتڑاندے چابی دے لٹھے دی دھوتی ہئی ۔ پَر ہک شئے جیڑھی ݙوجھیاں دی نظراں توں لُکی ہوئی ہئی ۔ پر پتہ سب کوں ہا ۔ اوہو بغیر لائسنس دے بھریا پستول ۔ جہڑااوندی ٹیٻک وچ سڄے پاسوں ،ڈڈھڈکول۔ گل وچ چوخانی دھاری دار چولا ۔ جئیں وچ چاندی دی زنجیری تے چاندی دے نویں بٹن لسکارے پئے مریندے ہَن ۔ سِر تے غلابی رنگ دی پڳڑی تے اوندے تے اَسمان نال ڳالھیں کریندے ݙو طرّے ہن ۔ چوڑے تے مضبوط مونڈھیاں تکڑیاں ٻانہیں ، رتیاں لال اَکھیں تے وٹھوئیں دے ݙنگ وانگوں تنڑیاں ، تیل نال چپڑیاں مُچھاں دے نال دوسہ جݙاں گھر دو ویندا پیا ہا تاں لوکاں دے سَلاماں دا جواب ݙیندیاں ݙیندیاں او تھک ڳیا ۔ کجھ اَڳوں وَدھ تے ہتھ مِلیندے تے وَت اپݨے ہتھ چھاتی تے رکھیّاں رکھیّاں دِلی محبت دا اظہار کریندے ۔ کجھ پُچھدے ’’سُݨا دوسہ‘‘ وَت تکڑاراضی باضی خُش؟ دوسہ وی ہتھ ملاوݨ توں بعد چھاتی تے ہتھ رکھیاں رکھیاں ہک کوں آکھیا ’’اوئے یاسین آ‘‘، تُوں تاں ڳبھرو تھی ڳئیں تاں ایہ وی تھی ویسی ‘‘۔ ݙونہیں پاسوں وَت ہتھ مِلائے ڳئے تے سوال جواب نویں سِروں تھیوݨ لڳے ۔ اوئے ماء تاں راضی اے ۔ بھیݨ تاں خوش اے ۔ وَت تکڑا راضی باضی خُش؟ گھر پُڄدے پُڄدے دوسے وینہاں ہتھ ملائے ہَ۔ جنہاں وچ سنگتی وی ہَن ۔ محلے دار وی بَزار دے دکاندار وی تے غریب مزارعے وی ۔ دوسہ جیل توں آنوݨ دے بعد اُنہاں ڳلیاں وچوں خاص پھیرا لایا جتھاں جتھاں اوندی دُشمنی ہئی ۔ جیویں اُنہاں کوں چیناوݨی ݙے تے ولا جیل ونڄݨ دیاں راہیں بݨیندا پیا ہووے ۔ اَڳتے اوکوں کجھ ٻئے بندے مِل ڳئے ۔ او اُنہاں نال ہتھ مِلیندا ۔ حال حویلہ کریندا۔

وَت صمد خان دے ہتھ توں ٻیڑے دی ڳتھلی گھن تے تلوں ڄالی وچوں ٻیڑا کڈھیُس۔ چھنڈک پُھوک ، پیار نال پچ پچ کیتُس۔ ٻیڑے دی اَکھیں نال اکھیں مِلایُس تے وَت اوندے مالک کوں ڳتھلی وَلا ݙیندے ہوئے آکھیُس:’’اوئے صمدا! اینکوں کݙاہیں شراب دی قطری وی پلائی ہیوی ۔ ایندی اَکھیں دی مستی کجھ ڳئی اے ۔ ایہ لڑدا مِٹی تے سواہ ہوسی؟ ۔ جݙاں دوسہ گھر پُڄیا تاں اوندی ماء ڳاں اڳوں گھاہ پئی سٹیندی ہئی ۔ ڳول دوسے دی نّو سال دی بھتریجی بھراّں کھڑی ہئی ۔ پہلوں بھراّں دوسے کوں ݙٹھا ۔ تاں چِیک کے آکھیُس: ’’امّاں دوسہ چاچا آ ڳئے ۔ چاچا دوسہ آ ڳئے ۔ وَت او بھڄ کراہیں دوسے کول آ ڳئی ۔ دوسے پیار نال اوندے سِر تے ہتھ رکھیا تے پُچھیا ۔ بَھراّںدھی ٹھیک تاں ہیں؟۔ اماں اُٹھی ۔ اُوں دوروں ڳلی توں درسال وَل آندے دوسے کوں ݙٹھا ۔ چِٹے لٹھے دی دھوتی ، دھاری دار چولا تے غلابی پڳڑی ٻدھیاں ۔ اوں اپݨی ٻڈھڑی تے کمزور اَکھیں نال بس ݙٹھوس تے بھڄ کراہیں پُتر کوں ڳلکڑی پا گھدوس۔ وَت ہتھ وَدھا تے اوندے مُنہ مَتھے تے پھیریُس تے اوندے ہتھ دوسے دیاں ڳلھاں ، مُچھاں تے کھاݙی توں تھیندے اوندے ڳل آ پُنّے ۔ وَت اوں تھولے زور نال دوسے دے سِر کوں نِواّیا تے اوندی پڳڑی کوں چُمدیاں آکھیُس: ’’پُتر توں آ ڳئیں ، میݙی تاں دید وی کمزور تھی ڳئی اے ، تیکوں سُنڄاݨ وی نم سنگویُم‘‘۔ ’’امّاں تیݙی خاطر تاں آوݨاں پوندے نہ تاں میݙا وَس لڳے تاں ہک ݙینہہ وی ٻاہر نہ آواں‘‘۔ ماء ایہ سُݨ پِھکی کِھل کِھل پئی۔ ماء دی پِھکی کِھل ݙیکھ تے دوسے دا دل دہل ڳیا ۔ کتنی بدل ڳئی اے تے ٻڈھڑی تھی ڳئی اے ۔ پَر کجھ دیر بعد او سبھ کجھ بُھل ڳیا ۔ کھٹڑے تے ٻہہ تے کھیڑی اݙیاں نال لہاچھوڑیُس ۔ پڳڑی سِروں لا سرہاݨے تے رکھیُس۔ سِر دے والاں کوں کنّاں پچھوں ٻلہایُس تے آکھیُس : ’’امّاں ، روٹی اَواز وچ آکھیُس‘‘۔ ’’پُتر! ہُݨ چوتھی واری توں جیلوں چُھٹ تے آئیں ۔ماء صدقے تھیوی، تیݙی راہ ݙیہدے ݙیہدیاں میݙیاں تے اَکھیّں پتھرا ڳئین ۔ ہُݨ جے تئیں جیل اِی وساوݨی ہے تاں اپݨی ہتھیں میکوں زہر چا ݙے‘‘۔ ’’اوئے امّاں! مرݨ تیݙے دشمن ۔ توں ایویں خیریں میریں اپݨا دل میلا کریندی ایں۔ جیل وینداں پَر تیݙا تاں بندوبست کر تے وینداں‘‘۔ دوسے گراں مونہہ پیندیاں آکھیا ۔ ماء چُپ تھی ڳئی ۔ دوسہ جے تئیں روٹی کھاندا ریہا او اونکوں ݙیہدی رہی ۔ کتھائیں او اوندی کئیں ڳالھ توں نراض تھی کراہیں روٹی نہ چھوڑ ݙیوے ۔ روٹی کھا تے دوسے پتل دے کٹورے وچوں پاݨی پیتُس تے وَت ٻہوں سارا پاݨی مونہہ وچ بھر ہک لمبی کُلی کیتُس ۔ اِتلی دور جِتلی دور سٹ سڳدا ہئی ۔ ایں لحظے اوندی ماء تے نظر ڳئی ۔ جہڑی مونجھی ماندی شکل بݨائی بیٹھی ہئی ۔دوسے دا دِل مونجھا تھی ڳیا ۔ اوں آکھیا ’’ہُݨ جݙاں ویساں تیݙے کیتے گھیئو دے ݙو ٹین تے ہک کنستر بداماں دا وی چھوڑ ویساں ‘‘۔

’’اوئے توں تاں کملا دیوانہ ایں ۔ میں بِداماں تے گھیئو کوں سِر تے تھپیساں ۔ اڄاں تاں پہلا گھیئو وی اونویںدا اونویں پیّا ہے۔ میں نئیں کھاندی تیݙا گھیئو ۔ ہُݨ سِدھی طراں اِتھاہیں رہ ، نئیں تاں تیݙے آوݨ توں پہلوں کئیں ݙینہہ مَر ویسیاں‘‘۔ ایہ آہدے آہدے ٻڈھڑی رووݨ ہانکی تھی ڳئی۔ ’’امّاں اماّں ‘‘… پَر دوسہ ماء کوں مونجھا ݙیکھ تے چُپ تھی ڳیا ۔ ماء رووݨ ہانکی تھئے تھئے آکھیُس ۔’’ہَٹ پراں، میکوں امّاں امّاں نہ سݙیا کر ۔ ایمان نال سچ آہدی آں جیکر میں کُئی زناور کوں وی ٻوری وچ نوّں مہینے گرمی سردی توں بچا بچا تے رکھیندی تاں او وی احسان کݙاہیں نہ پُھلدا ۔ تیکوں تاں میں نوں مہینے اپݨے ڈڈھ اِچ رکھے ۔ پال پوس جوان کیتم ۔ حبابے دی میں شادی کیا کر ݙتی اے ، او تاں رَن مُرید تھی تے رہ ڳئے ۔ ہک تیݙی آس ہئی او وی مُک ڳئی اے‘‘۔ دوسہ چُپ ریہا ۔ اوں سوچیا جے او ٻولا تے ماء ݙکھی تھیسی ۔ پہلوں پہلوں ایں ماء کیتے اونکوں جیل ونڄݨاں پیا ہئی ۔جݙاں او بیمار تھی کراہیں منجھی نال لڳ ڳئی ہئی تاں دوسے ٻہوں ہتھ پیر مارے ہَن ۔ چاچے غلام یٰسین اَڳوں ہتھ جوڑے ۔ حباب خان توں اُدھار منگیا ۔ پَر بھرا چِٹی نانہہ کیتی ۔ اوں آکھیا جو تُوں زمین تے محنت نئیں کیتی تے گھر ویہلیاں ٻہہ کراہیں فصل دا حصّہ منگدیں۔ دوسے کیتے اپݨے بھرا توں حصّہ وصول کرݨ اوکھا کم نہ ہئی ۔ پَر او اپݨی مہربان بھرڄائی دی وجہ توں چُپ ریہا ۔ 

اوں راتیں رات لالہ چوتھ رام دے گھر سَندھ لا تے ترائے سو نقدتے ݙو سودے زیور چوری کیتے ۔ ماء دا دوا دارو وی تھیندا ریہا تے نال نال پُلیس دی تفتیش وی تے جݙاں واردات دی جاہ تے پیراں دے نشاناں نال دوسے دے پیراں دے نشان وی مِل ڳئے تاں جِیتے سُنارے دے کولوں زیور وی برآمد تھی ڳئے ۔ تاں اینکوں سَت مہینے دی سزا تھی ڳئی ۔ وَت اوں جیل توں چُھٹدیاں سار مخبردی او آتھر چھنڈ کیتُس جو او چھی مہینے ہسپتال اِچ ڄنگھاں ٻاہواں تے پلستر ٻدھوا پیّا ریہا ۔ تے ݙو سال کیتے وَت اندر تھی ڳئے تے ݙو سال کیتے وَت اندر تھی ڳیا ۔ اوندے بعد جیویں جیل اوندا ݙوجھا گھر بݨ ڳئی ۔ ایں واری جݙاں دوسہ آیا تاں وستی دی حالت بدلی ہوئی ہئی ۔ وستی دے نال واہوݨ آلا دریا سُکا پیا ہئی ۔ اوندی جاہ ہک لمبا مِٹی دا بندھ پکی شاہ مردان توں ٹھٹھی تئیں ٻدھیج ڳیا ہئی ۔ اینکوں ݙسایا ڳیا جو ایہ نہر ہٹی جیڑھی اِتھاں کھٹی ویندی پئی ہئی ۔ کچّے وچ پکّی سڑک بݨ ڳئی ہئی۔جتھاں کاراں موٹراں بھڄدیاں لنگھدیاں پیّاں ہَن ۔ او وی نہر دا ہیڈ ݙیکھݨ ڳیا ۔ اُنھاں جنگل اِچ منگل تھی ڳیا ہئی ۔ جتھ ریت اُݙدی ہئی ، گرمیاں وچ داݨے بھنیج سڳدے ہَن ۔ اُتھاں سڑکاں بݨ ڳئیاں ۔ہُݨ تاں اُنہاں دے ݙونہیں پاسے نِکے نِکے سوہݨے ٻوٹے وی لڳے ہَن ۔ نویں کوارٹراں دیاں قطاراں وی دور تئیں ایݙے اُݙے کھنڈیاں پئیاں ہَن ۔ پاݨی دے آپوں آپ واہندے نلکے ہَن۔ جہڑے لوکی پہلوں نِکی نِکی جئی ڳالھ تے لڑݨ مرݨ تے تیار تھی ویندے ہَن ۔ او ہُݨ نہر دے کلرکاں کوں وی افسر منݨ پئے ڳئے ہَن تے ہتھ جوڑ جوڑ گاجراں ، مُولیاں تے ٻاجھرے دے شئیاں دی رشوت ݙے ݙے نوکریاں منگدے ہَن ۔ دوسے کوں ایہ تبدیلی چنگی نہ لڳی ۔ او سوچݨ لڳا جو او ہُݨ کیکوں بھبکر ݙیسی۔ کیندے نال جھیڑا مُل گھنسی ۔ کیوں جو نہر نیں اُنہاں کوں صلح جُو بݨا ݙتا ہئی ۔ پہلوں او دوسے کوں ایں خاطر مِلدے ہَن تے دُعا سلام کریندے ہَن جو او اُنہاں دا دلیر سنگتی وی ہا تے اڳواݨ وی ۔ جڈاں او جیل ویندا ہئی تاں اوندے پچھوں پنج چھی وارداتاں ٻئیاں تھی ویندیاں ہَن تے جݙاں او وستی وچ ہوندا تاں کُئی واردات نہی تھیندی ۔ جیویں جو سبھ ایں تانگھ اِچ ہوون جو پہلے دوسے دی طرفوں تھیسی ۔ پَر او ہُݨ دوسے کوں اوں باقاعدگی نال سلام کریندے ہَن ۔ جیویں او کُئی وݙا افسر ہووے جیڑھا اُنہاں دا روزگار چِھک سڳدا ہووے۔ دوسے کوں اوں باقاعدگی نال سلام کریندے ہَن ۔ جیویں او کُئی وݙا افسر ہووے جیڑھا اُنہاں دا روزگار چِھک سڳدا ہووے ۔ دوسے کوں ایہ ڳالھ اُکا چنگی نہ لڳی ۔ او تاں او شیرہا جیڑھا اوں شیر کوں کھاوݨ پسند کریندا ہا ۔ جیڑھا اوندے نال مقابلہ کرے تے جینکوں او آپ ہراوے ۔ اونکوں سمجھ نئیں آندی جو او اَخیر کیندے اُتے ہتھ پاوے ۔ ہک ݙینہہ دوسہ ، ہیرے بھگت دی دُکان اڳوں بیٹھا ہئی۔ پکڑی گوݙیاں تے لاتھی ہئی ۔ کول ݙو چار سنگتی بیٹھے ہَن ۔ صادق حسین آکھیا ’’چاچا ! سُݨا وَت کُئی جیل دی ڳالھ مہاڑ‘‘۔ ’’اوئے ونڄو کُتو! تہاݙے نال جیل دی کیا ڳالھ کراں ۔ تُساں مکھیاں او ۔ ہُݨ تاں ایمان نال کئیں چنگی جاہ ہتھ پیساں ‘‘۔ اوندی اَکھیں اڳوں نہر دے افسران دیاں کوٹھیاں چکرّا ڳئیاں۔ اوں سوچیا ۔ ربّ ڄاݨے او کہتلی تنخواہ گھندے ہوسن تے روز روز ڳڑ کھاندے ہوسن۔ ڳڑ دی سوچ نال اوندے منہہ اِچ پاݨی بھریج ڳیا ۔ ’’شہاب دی بھرڄائی ، شاہنواز دی ذال ، ایمان نال داݨہ اے داݨہ ۔ وَت اوں دوسے دے کن دے نیڑے منہ ولا تے ہولی جئی آکھیا ‘‘۔ ’’شہاب دے ݙرتوں ۔ ٻہوں اڈھا بندہ اے‘‘۔ ’’اوئے توں بختو دی ڳالھ کریندا پئیں‘‘۔ ’’ہا! چاچا ! بختو دی‘‘۔ جیڑھی ٻڈھڑے شاہنواز دی قید کٹیندی پئی اے۔ ’’ہا اوئے ہا، ہُوسی تیݙی پَری۔ پَر میݙی جیل دی پَری توں وَدھ کیا ہوسی؟‘‘۔

دوسے کوں جیل دی یاد ستیندی پئی ہئی۔ ’’چاچا ! بختو دا سارا شاہر دیوانہ اے ، میݙا خیال اے تُوں وی شہاب خان توں ݙر ڳئیں‘‘۔ دوسے ہک زور دی دھپ صادق دے کن تے ماری ۔ اوندی پڳڑی دور مٹی وچ ونڄ ڈٹھی ۔ ’’اوئے کافر دا پُتر آ! تُوں آہدیں میں شابے توں ݙرداں‘‘ ۔ وَت اوں اپݨی تلی تے تلی ماری تے تلویں تلی تے کُئی خیالی شئے بُھوکا مار ، ہوا وچ اُݙار چھوڑی تے آکھیُس:’’او تاں میݙے کیتے سڑے ہوئے پَراں آلا مچھر اے ۔ تلی تے آیا تڑاک نال ماریا تے پُھوک نال ہوا وچ اُݙا ݙتا ۔ پَر میں کیا کراں ۔ ایہ میݙی لین نئیں نہ تاں بختو دا کیا اے ۔ او کل توں تیݙی چاچی ہوندی‘‘۔ صادق مِٹی وچ لِتھڑی ہوئی پگڑی چاتی ۔ اونکوں چھنڈک پُھوک ، ہک پلّو کوں کُن تے رکھیُس تے اُوں وَل ݙیندا ڳیا ۔ پگڑی ٻدھ تے اوں دوسے کوں مترائی نظراں نال ݙٹھا ۔ جیڑھا اپݨی مُچھاں کوں تاء ݙیندا پیا ہئی ۔ ݙوجھے اونکوں گھوریاں پاتُس ۔ جݙاں دوسے اوندو اَکھیّاں چائیاں تاں اوں اَکھیّاں جھکیاں کر گھدیاں تے اپݨی راہ ٹُر پیا ۔ پَر اوندی چال ایویں سُست پئی جیویں او ٹُردا نہ پیا ہووے یا وَت ہُݨیں وَلسِی تے دوسے کوں آکھسی ’’ہا! دوسہ توں بزدل ایں ۔ تُوں وی شہاب خان توں ݙر ڳئیں ۔ ایں ڳالھوں دوسے وی محسوس کیتا پر صادق خان ٹُر ڳیا ہئی۔

ہک ݙینہہ دوسہ باب خیلاں دی ڳلی وچوں لنگھیا تاں اچݨ چیت اوندی دید بخت بھری تے پئی او ٻکری دے میمݨے پچھوں ڳلی اِچ آ ڳئی ہئی۔ اوں ہک لحظہ بخت بھری دو ݙٹھا تے بخت بھری اوندو۔ وَت او کِھل کراہیں گھر اِچ وڑ ڳئی ۔ دوسے کوں ایویں لڳیا جیویں کتھائیں بجلی ڈَٹھی ہووے ۔ اوئے ایہ کیا اوہوبخت بھری اے ۔ جینکوں چار سال پہلوں نک سُݨکݨ دا ݙا وی نئیں آندا ۔ واہ ووجوانی ! تُوں وی سِندھ دی چھل وانگوں ایں ۔ آندی ایں تے سَبھ کوں پتہ لڳدا اے جو تُوں آئی ایں ۔ دوسے سوچیا ۔ شاہر سُچا ایندا دیوانہ ۔ صادق ٹھیک آہدا ہئی ۔ ہُݨ دوسہ ہر روز چاندݨی راتاں اِچ ݙوہڑے ڳاندا۔ بختو دیاں ڳلیاں اِچ ونڄ نِکلدا ہا ۔ ݙینہہ وچ یار دے کوچے دے کئی کئی پھیرے لڳدے ۔ اُݙوں ایݙوں بختو وی کئیں نہ کئیں بہانے ٻاہروں آندی کݙاہیں کئیں کُنگرے کوں توائو توائو کریندی تے کݙاہیں کئیں بھݙورے کوں ہکلیندی۔ اوندی اَکھیّں سارا ݙینہہ دوسے دیاں راہیں ݙیہدیاں ۔ ہُݨ او چوری چوری کݙاہیں مِلݨ وی لڳے ہَن ۔ پَر عشق تے مُشک وی کݙاہیں ٹُکائیاں لُکدِن ۔ جݙاں اُنہاں دے عشق دے چرچے تھئے تاں شاہنواز خان دا جیوݨ اوکھا تھی ڳیا۔

پَر اوندے رشتہ داراں اونکوں روک لکھیا ہئی او چپڑی کوں باز نال نہ لڑاوݨ چہندے ہَن ۔ او ڄاݨدے ہَن جو ایندا حساب کتاب شہاب خان اِی ٹھیک کر سڳدے ۔ ہک ݙینہہ دوسہ نہر دے ہیڈ توں وستی ولدا پیا ہئی۔ اَحٖ اُوں نہر دے ہک ٹھیکے دار کوں گݙی دے پُل توں کلہیاں نِکلدیاں ݙیکھ کراہیں ویڑھ تے اوندی کنڈھ تے اَدھ کھادی گاجر رکھ تے دٻکایُس تے آکھیُس ’’گولی مار ݙیساں ، کڈھ تیݙے کول کیا اے ۔ دُنبہ تھیا پئیں روز ڳڑ کھا کھا تے ‘‘۔ تے ہُݨ ٹھیکیدار توں چِھکے ہوئے ترائے سو روپے کوں ٹیٻک دے اندر رکھی ، اپݨے آپ اِچ کِھلدا مُسکدا گھر دو ویندا پیا ہئی ۔ ہک انڳل اِچ سونے دی انگوٹھی وی چمکدی پئی ہئی ۔ جیڑھی اوں ٹھیکیدار دی نشانی ہئی ۔ اوں جیب وچوں ہک گاجر کڈھی تے ہوا اِچ اُچھل چھوڑی تے وَت جھپ تے کچاک کچاک ݙنداں نال کپ کپ کھاوݨ لڳا ۔ جݙاں او جھنگی نالوں لنگھیا تے دھپ نال ہک بندہ نکل کے سامݨے آ کھڑیا تے بھبکر مار آکھیُس : ’’اوئے دوسہ! نہ ویسیں پیا‘‘ ۔ ہک لحظے وچ دوسے پگڑی کس تے کُہاڑی چِھک گھدوس ۔ وَت اوں ، اوں بندے دے برچھے دی نُوک تے اینجھی کُہاڑی ماریُس جو اوندا برچھا دور ونڄ پیا ۔ او اوندیاں ڄنگھاں بھنݨ آلا ہئی تاں ترائے برچھے تے ݙو ݙانگاں ٻئیاں ہوا وچ نظریاں ۔ کُہاڑی کوں تلوار وانگوں تاݨ تے او گرجیا ۔ ’’جوانو! میں تکڑا ہاں تُساں چھی ہیوے نہ ، میݙے پستول وچ وی چھی گولیاں ہن ، سَبھ کوں ہک ہک ونڈݙیساں ، پَر میݙی کُہاڑی کئی ݙینہاں دی تسّی اے ، پہلوں ایندی تریہہ لہا گھنّاں ۔ وَت اوں کُہاڑی کوں اینجھا بِھرکایُس جو پہلے ݙونہیں دے برچھے دور ونڄ پئے باقی دیاں ݙانگاں اَدھ وچوں چِریج ڳیاں۔ ݙو جواناں دے سِر پھٹ ڳئے ۔ ہک تاں اُتھاہیں لم لیٹ تھی ڳیا ۔ اونکوں چھوڑ کراہیں باقی سبھ ڄالھیں دو بھڄ پئے ۔ دوسے ہک ݙانگ چا تے مَندے کڈھیندے ہوئے جواناں دے پچھوں ہوا وچ اُچھل چھوڑی ۔ وَت ڈَٹھے ہوئے جوان دے والاں کوں مُٹھ اِچ بھر تے اوندے سِر کوں اُتوں تے چایُس ۔ او رَت تُھکیندا پیا ہئی ۔ دوسے آکھیا ’’میں ڄاݨداں تُساں شابے دے بندے او۔ اونکوں اَکھائے ۔ ’’تیݙی پنجاہ انچی چھاتی نال میݙی اَدھ اِنچی گولی دا مقابلہ اے‘‘۔

جݙاں دوسہ گھر پُڄا تاں اوندی ماء کھٹڑے تے پئی چنگھدی ہئی ۔ بھرڄائی ، ݙو ترائے تریمتیں تے حباب خان کول بیٹھا ہئی ۔ اوندی کھٻی جَنگھ تے کپاہ دی پئی ٻدھی ہوئی ہئی ۔ او ہک پوڑھی تے چڑھ تے دیوار تے ڳوہے تھپیندی پئی ہئی تاں پوڑھی اوندے بار توں تِلک ڳئی تے او دھڑام نال تلے آن ڈٹھی ۔ دوسہ بھڄدا حکیم جودھا رام کوں گھن آیا ۔ پر اوندا کالاتیل تے گرم کپڑے دی پٹی نال وی کجھ خاص فیدہ نہ تھیا تے بُڈھڑی ݙینہہ بہ ݙینہہ ڈھاندی ڳئی ۔ دوسہ چاہندا ہئی ، ماء جلدی نال ٹھیک تھی ونڄے ۔ کیوں جو اوندیاں ٻانہیں کلوس کلوس کریندیاں ہَن ۔ اُنہاں وچ خرسی جئی تھیوݨ لڳی ہئی۔ 

جیل ونڄݨ دا شوق اوں سُرکار تے چھمک دا کم کریندا پیا ہئی ۔ اوں کافی ݙینہ توں کُئی واردات نہ کیتی ہئی تے اوندے روپئے وی مُکدے پئے ہَن ۔ تفتیش کیتے اَڄاں تئیں اُوں توں کئیں پُچھیا وی نہ ہا ۔ اونکوں ایویں لڳدا ہئی جیویں اوندیاں ٻاہواں دیاں رڳاں نِکڑے نِکڑے سانپے بݨ ڳیاں ہن ۔ جیڑھے ہولے ہولے اوندیاں ٻاہیں تے اُتوں تلوں تے تلوں اُتے رنگدے پئے ہَن ۔ اُنہاں دے ہِلݨ نال ہے سُرکار جئی تھیندی ہئی جیڑھی اونکوں ڈھیر سارا بے چین تے بے قرار کر ݙیندی تے او ماء دے ٹھیک تھیوݨ دی تانگھ تنگھیندا ۔ پَر ٻڈھڑی دی حالت وِڳڑدی ڳئی ۔ چھیکڑ اوں ہک ݙینہہ ماء کوں آکھ اِی ݙتا ۔ ’’اماں! ہُݨ تاں ٹھیک وی تھی ونڄ‘‘۔ ’’دوسہ ! میں سبھ ڄاݨدی آں ، تُوں کیوں میݙی فکر کریندیں ۔ ہُݨ میں ٹھیک نی تھی سڳدی‘‘۔ اوں ݙکھ بھری اَواز اِچ آکھیا ۔ ’’پُتر ! ہُݨ میݙے کیتے ایں دُنیا وچ رہ اِی کیا ڳئے ۔ ہک تیݙے کیتے جیندی ہَم ۔ تُوں وی میݙی پرواہ نیں کریندا‘‘۔ ’’امّاں! تیکوں فکر کیڑھی ڳالھ دی اے ، کیڑھی شئے دی کمی اے‘‘۔ دوسہ اونکوں تسلی ݙیندیں ہوئے آکھیا ۔ ’’پُتر! میں تیکوں ٻہوں سمجھائے ، پَر تُوں اپݨی عادتاں توں باز نیں آندا ، میں مَر ویساں وَت تُوں جتلا دل آکھی ،جیل دی سیر کریں‘‘۔ ’’اماں ! ݙیکھ اَحٖ اِی ہسپتال دے ݙاکدار کوں سݙینداں ۔ اوندی دوا نال تُوں اُکاٹھیک تھی ویسیں۔‘‘ ۔ ’’ناں پُتر! ہُݨ توں کتھاہیں نہ ونڄ ، میکوں اپݨے ہتھیں قبر اِچ لہیندا ونڄ‘‘۔ دوسے دی بھرڄائی دوسے کوں ہک پاسے گھن ونڄ تے سمجھایُس ۔ ’’دوسہ! ٻڈھڑی دی روح تئیں وچ اَڑی اے ، جیکر تُوں اینکوں چھوڑ تے ٹُر پیئوں تاں او کل اِی مَر پوسی‘‘ ۔حباب خان ! تے ݙوجھے لوکاں وی اونکوں سمجھایا ۔ ایں کیتے دوسے ہُݨ کجھ ݙینہہ چُپ راہوݨ دا فیصلہ کیتا ۔ او ہٹے ویلے ٻڈھڑی دے دوا دارو وچ لڳا رَہندا ۔ ݙاکدار ٻڈھڑی دی ڄنگھ تے پلستر چاڑھ تے ترائے مہینے اَرام دا حُکم ݙتا ہئی ۔ او گھر اِچ بسترے تے پئی ۔ دوسے کوں ݙیہدی راہندی ۔ جݙاں ہر ویلے دوسہ اوندیاں اَکھیں دے سامݨے راہوݨ لڳا تاں او وی ٹھیک تھیوݨ لڳ پئی ۔ چار مہینے بعد او وَت کم کار کرݨ دے قابل تھی ڳئی۔جݙاں تئیں دوسے وی اپݨی جان تے ٻہوں جبر کیتا ہئی ۔ جیل توں اوندے یاراں دے سنیہے آندے پئے ہَن ۔ پَر ٻڈھڑی وی صاف آکھ چھوڑیا ہئی جیکر اوں وَت جیل دا ناں گھدا تاں او کھوہ وچ دَرھک (ٹپا) مار تے جِند ݙے ݙیسی ۔ دوسے دی بے چینی ݙیکھ کراہیں اوندی بھرڄائی وی اونکوں سمجھایا ’’او شودی ہُݨ ٻیا کِتلا جیسی ۔ ایہو ݙو چار سال ، وَت جو دِل آکھی ، کریندا راہویں۔ پَر دوسے کوں ݙو چار سال اَرام نال ٻاہوݨ اوکھا نظردا ہئی تے نال اِی او ایہ وی چاہندا ہئی جو اوندی ماء ہزار سال جیوے ۔ اوندی سَبھ توں وݙی کمزوری اوندی ماء ہئی ۔ او ویلا کیویں گزرے ۔ اُوں توں سوچیا نہ ڳیا ۔ جݙاں اونکوں کوئی راہ نہ سُجھی تاں او ٻٹیرے لڑاوݨ ، دُنبے تے کُکڑ بھڑاوݨ تے جُپ ڳیا ۔ ایں کم توں اونکوں کجھ نہ کجھ آمدݨ تھی ویندی ہئی تے کجھ پیسے بزار دے دکاندار وی آ ݙیندے ہَن ۔ گزارا تھیندا پیا ہئی ۔ ماء دی بیماری تے خذمت پاروں دوسہ کئی ݙینہہ بختو دی ڳلی دو منہ نہ کیتا ۔ اُݙوں ماسی بکاں دے ہتھیں سنیہے تے سنیہے آندے پئے ہَن ۔ وَت جݙاں او ہک ݙینہہ بختو کوں مِلیا تاں اوں اونکوں صاف ݙسایا ’’تُوں تاں میݙی جوانی تے مَردی ایں ۔ جݙاں ایہ نہ راہسی تاں وَت کیکوں پیار کریسیں؟‘‘۔ بختو آکھیا ’’میں شاہنواز کوں اپݨا پَئے نِمی منیندی ۔ ایں ڳالھوں نئیں جو او ٻڈھڑا اے ۔ بَھل ایں ڳالھوں جو پیار دا سودا اے۔ اللہ نہ کرے تُوں لنگڑا ، لُولہا وی تھی ونڄیں تاں وی پِچھاں نہ ہٹساں۔ میکوں تاں صرف ہک گھر دی لوڑھ اے ، جتھاں میں ہونواں ، تُوں ہونویں تے ساݙے ٻالاں دی ݙاݙیہووے‘‘۔ ٻالاں دی ݙاݙی ۔ دوسے دی ݙکھدی رَڳ تے بختو انڳل رکھ چھوڑی ہئی ۔ اوں آکھیا ۔ ’’چنگاں بختو! کل تیار راہویں اللہ سئیں چاہا ! تیکوں ضرور گھن آساں‘‘۔ سچی مُچی ݙوجھے ݙینہہ بختو اپݨے سارے ڳاہݨیاں سمیت دوسے دے گھر موجود ہئی ۔ شاہنواز کوں اوندے رشتہ داریاں رسیّاں نال ٻدھ چھوڑیا ہئی ، تے شباب خان ٻاہر ڳیا ہویا ہئی ۔ عالم خیالاں دے اندری اندر تڑپا لڳے ہوئے ہَن تے دوسے کوں وی ایندا پتہ ہئی پَر او عادت کنوں مجبور ہا ۔ اَخیر او ہک لحظے اِچ پارسا کیویں بݨ ویندا؟۔

ہک ݙینہہ جݙاں رمضانے دے کھوہ کول کِکرّاں ہیٹھ کجھ کجھ جوان ٻٹیرے لتڑیندے پئے ہَن ۔ دوسے وی اپݨا ٻیڑا کڈھ تے کئی وار ہلکل ݙتی ۔ پَر کوئی جوان دوسے دے ٻٹیرے نال اپݨا ٻٹیرا اونکوں ٻٹیریں دی بھیڑ دا منصف بݨا ݙیندے ہَن ۔ اَحٖ بٹیریں دی بھیڑ ݙیکھ کراہیں اللہ ڄاݨے دوسے کوں وی کیوں جوش آندا پیا ہئی۔ اَخیر اُوں اپݨے ٻٹیرے کوں پِڑ اِچ لہاݙتس۔ ٻیڑے دائرے اِچ اِݙے اُݙے چکری ماری ،اَکھیں نُوٹیاں ، کھولیاں تے وَت ہک جاہ تے اپݨے سامݨے آوݨ آلے دی تانگھ تانگھݨ لڳا ۔ اَخیر جݙاں مجمعے وچوں ہک ٻٹیرا اوندے سامݨے آ ڳیا تاں دوسے پِچھتے وَل کے ٻٹیرا بُھکاوݨ آلے کوں ݙٹھا ۔ ایہ شہاب خان ہئی ۔ دوسے آکھیا ’’شابش جوانا ! میݙاٻٹیرا کئی ݙینہاں توں ناہی بھڑیا ۔ پر ݙاہ روپے شرط ہوسی‘‘۔ نہ دوسہ ! ݙاہ اِچ کیا چس آسی ۔ جیب دا سارا مال دواء تے لاء ۔ ٻول منظور ہئی ۔ ’’شباب خان ہتھ وَدھایا ۔ دوسے زور نال اوندے ہتھ تے ہتھ ماریا ۔ جیویں اوندے منہ تے چاٹ مریندا پیا ہووے ۔ آکھیُس ’’منظور اے ، فیصلہ تیݙی میݙی ٻاہیں دے زور تے ہوسی ۔ شابو چیلنج ݙتا ۔ ’’دوسے دھوتی کوں کَس کے ٻدھوس ۔ پگڑی کوں مضبوطی نال سِر تے کنّاں تے ولہیٹ بھبکر ماریُس ‘‘۔’’شابے! ایہ پکھی تاں لڑدے راہَسِن۔ پہلوں تیݙے ارمان کڈھینداں۔‘‘وَت اوں ٹیٻک اِچوں بھرا بھرایا پستول کڈھ تے رمضانے دو اُچھل چھوڑیُس ۔’’مرضانا! اینکوںاپݨے کول رکھ جو اَحٖ ٻاہیں دی اَزمائش اے‘‘۔ او شباب خان دو ودھیا۔ ݙو شیر بھڑݨ لڳے ۔ ݙو پہاڑٹکراوݨ لڳے ۔ او ہک ݙوجھے کوں دِھکے ݙیندے ہک توں ݙوجھی نکر گھن ویندے ۔ اُنہاں دے ٻٹیرے وی لڑدی پئے ہَن ۔ جݙاں او لڑدے لڑدے ٻٹیریاں تے آ پوندے تاں ٻٹیرے ہک ݙٖوجھے توں پَرے تھی ہک نکر بھڄ ویندے ۔ پلر وَت ہک ݙوجھے کوں ڳلتھڑی مار بِھڑݨ لڳ ویندے ۔ اُنہاں کوں چُھڑاوݨ دی ہمت کئیں وچ وی نہ ہئی ۔ اُنہاں کوں چھڑاوݨ دا کئیںکوں ہوش وی نہ ہئی ۔ دوسے گُھسن مار مار شباب خان دا ٻوتھا سُڄا ݙتا ۔ مار کھا کھا تیاوندیاں اَکھیں رتیاں لال تھی ڳیاں ہن۔او لُڑھیا،پُڑھیا ݙاہوݨ تے ہا تاں کجھ جوان آ امدادو تھئے ۔ اُنہاں دوسے کوں وَٹھ گِھدا ۔ رمضانے کوں پستول سمیت پہلوں قابو کر گھدونیں۔ دوسے دے پہلے جھٹکے نال ݙو جوان پَرے ونڄ ڈٹھے ۔ جیویں کوئی بیری کوں چھنڈ کے تے پکّے ۔ سِر تلے آڈھاوݨ ۔ پَر باقی چار جوان دوسے کوں چمبڑے رہ ڳئے تے اوں لحظے ہک لسکارے دار بَرچھی آئی تے دوسہ لہو اِچ لتھڑیج ڳیا تے بھوئیں تے ڈھہہ تے چنگھݨ لڳا ۔ شباب خان اُٹھیا تے ہک تُھݙا مار تے آکھیُس ’’ݙیہداں ہُݨ بختو کیویں تیݙی ٻاہیں وچ سمدی اے‘‘۔چھی مہینے تئیں جݙاں کُئی جیل دا سنگتی حال حویلہ پُچھݨ نہ آیا تاں اونکوں پہلی وار محسوس تھیا جو او کلہا ہا۔

ہک ݙینہہ اچݨ چیت اونکوں ضلعے دے ٹیشݨ تے مکھݨ سِنگھ مِل ڳیا ۔ اُوں ݙٹھا ۔ دوسے سِر تے ڄموں رنگی تھلے دار پڳڑی ٻدھی ہوئی ہئی۔ دھوتی چِولاوی پایا ہئی۔ پَر اوندیاں ٻاہیں کپیاں ہوئیاں ہَن ۔ ٹُنڈاں تے انجو انج شیئیاں نال بھرے ݙو تھیلے لڑکدے پئے ہَن ۔ مکھن سِنگھ حریانی نال پُچھیا ! دوسہ ایہ کیا؟‘‘۔ ’’یار میݙیاں ٻاہیں کیچ ڳئین‘‘ ۔ وَت اوں مکھݨ سِنگھ دو اینجھیاں نظراں نال ݙٹھا ۔ جیویں آہدا پیا ہووے ۔ مکھݨ سِنگھ تُوں وی تاں میݙی ٻانہہ ہانویں۔جیندی تَݙ تے … پَر مکھݨ سنگھ شرم توں سِر نِوا گھدا۔’’دوسہ! میں جیل توں آ ڳیاں‘‘۔ تاں وَت کیا تھیا ۔ وَت ویسیں نہ؟میݙا سلام آکھیں سبھ کوں تے ٻیا آکھیں…چنگاں چھوڑ … ڄل میݙے نال وستی توڑیں اُتھاں میݙی دُکان اے ۔ یار میݙی امّاں دُکا تے ٻاہندی اے تے میں انہاں ٹنڈاں وچ تھیلے لڑکا، سودا سُود گھن آنداں تے تیݙی بھرجائی …وَت او چُپ چپیتے لنگھدے ہکجوان دیہتھیں تے ٻٹیرے دو ݙیکھݨ لڳ ڳیا۔

## حوالہ
کتاب: تھل دولا دریا، مصنف: تنویر شاہد محمد زئی، چھاپہ خانہ:جھوک پرنٹرز ملتان