اسماعیل خان دی ݙاݙی

ISMAIL KHAN'S GRAND MOTHER

(ترجمہ) نٹاں مطابق جھنگ تے ایندے نال دے قصبے مگھیاݨاں دے یکّے لوک اِیں روایت کوں چنگی طرحاں ڄاݨدن ۔ ایہ کہاݨی ایں جلد دی پچھلی کہاݨی نمبر28’’عبداللہ شاہ‘‘ نال مِلدی جُلدی ہے ۔ اِیں دا مقصد ایہ بیان کرݨ نظردے جو اَحٖ (1885ء) اِچ سیال رئیس محمد اسماعیل خان سکنہ جھنگ دی ݙاݙی ہیر رانجھے دے مقبرے دی ݙیکھ بھال کیوں کریندی ہئی ۔ کیو ںجو ایہ کم اُونویں تاں سیالاں دی روایت دے خلاف ہا ۔ عبداللہ شاہ متوطّن سامین ‘ دی کہاݨی دے تعارف؍ڄاݨ سُنڄاݨ وچ ہیر تے رانجھے دی کہاݨی بارے وضاحت کیتی ونڄ چُکی ہے ۔ تہوں اِتھاں اُوندے بارے ٻیا کجھ لکھݨ دی لوڑ نئیں۔

نٹ ایں کہاݨی کوں حکیم جان محمد دے نانویں لیندن جہڑے ہُݨ (1885ء تئیں)  جِیندے ہِن ۔ حکیم ہوریں آہدن جو ایہ واقعہ اسماعیل خان دی ماء دا ہے ݙاݙی دا نئیں۔ جہڑا پنجاب وچ انگریزی راج (1849ء) کنوں ذرا اڳے پیش آیا ہا ۔ اُوں ویلے حکیم صاحب دی عمر18سال ہئی اَتے اوہ آپ اُتّھاں موجود ہَن ۔

سیال رئیساں دا خاندان پُراݨاں تے مشہور خاندان ہے ۔ سب توں پہلے ایں خاندان دی مشہوری 13ویںرئیس ولی داد خان دے زمانے وچ تھئی ‘ جیں آپݨی مِلخ جائیذیت کوں کٹھّا کیتا ۔ اوہ 1747ء اِچ مَر سُتّا ۔ جیندا جانشین اوندا بھتریجا عنایت خان تھیا جہڑا ہوں وانگ قابل ہا ۔ سِکھّاں دے عروج اِیکوں پِھکاّ کر ݙتّا ۔ اوہ 1787ء اِچ فوت تھیا ۔ اُوندے بعد اُوندے ݙو پُتراں سلطان محمود خان تے صاحب خان وارو واری آئے تے 1790ء کنوں اَڳے مَر سُتے۔ اُنہاں دے بعد اُنھاں دا ہک سَکّا کبیر خان گدّی تے ٻیٹھا ۔ کبیر خان ‘ صاحب خان دی رنڈِڑ نال نکاح کر گھدّا ۔ ایہ تریمت عمر خان سیال دی دھی ہئی۔ کبیر خان ‘ جہان خان دی اَل وچوں  ہا۔ جیندے پُتراں کول ولی داد خان دے ݙاݙے غازی خان بے دخل کر ݙتّا ہا ۔ ایہ سردار (کبیر خان) نرم مزاج دا ہا ۔ اوہ آپݨے پُتر احمد خان دے حق اِچ اَنج تھی ڳیا ۔ جیندے بعد اوندے ݙو پُتر عنایت اللہ خان (1820ء اِچ) اَتے اڄوکے محمداسماعیل خان (1838ء اِچ)گدّی تے ٻیٹھے ۔ عنایت اللہ خان دے مرݨ دے بعد خاندان دی حالت پتلی تھی ڳئی ہئی ۔ پر اسماعیل خان دی انگریزی حکومت نال پِیت پریت پاروں ہُݨ ایں خاندان دی حالت چنگی تھی ڳئی ہے۔موجودہ چیف دی ݙاݙی کبیر خان دی سنواݨی ہئی تے عمر خان دی دھی ہئی تے اوہا ایں کہاݨی دی ہیروئن ہے ۔ آئو ہُݨ حکایت کن ڄلّوں۔

کہاݨی مطابق سیال رئیساں دی تندیر اِیں بݨدی ہے۔(ترجمہ: ش م)

                                                                                               ولی داد خان      (13واں رئیس)

                                                                                                                                                                                               (ف:1747ء)

(ولی داد خان دا بھتریجا)       عنایت اللہ خان                                      (14واں)

                                                                                                                                                                                                                                               (ف:1787ء)

(عنایت اللہ دا پُتر)                                                                       سلطان محمود خان                                     (15واں)

                                                                                                                                                                                                                                               (ف:1790ء کنو ںاَڳے)

(سلطان محمود دا بھرا)                                                                صاحب خان  (16واں)

                                                                                                                                                                                                                                               (ف:1790ء)

(صاحب خان دا سکاّ؍                     کبیر خان                                                                     (17واں)

جہان خان دی اولاد وچوں)                                             

(کبیر خان دا پُتر)                                                                                     احمد خان                                                                  (18واں)

(احمد خان دا پُتر)                                                                                  عنایت اللہ خان                                      (19واں)

(عنایت اللہ خان دا بھرا)                                                اِسماعیل خان                                               (20واں)

…………

جھنگ دے حکمراناں دا تفصیلی شجرہ ایہ ہے۔ ش م

جھنگ دے حکمران خاندان

(پہلا نواب)                                            مَل خان                                                                  (1462ء۔1503ء)

(ݙوجھا)                                                              دولت خان      (1503ء۔1551ء)

(تریجھا)                                                               غازی خان اوّل                                       (1551ء۔1607ء)

(چوتھا)                                                                جلال خان                                                            (1607ء۔1618ء)

(پنجواں)                                                           رشید خان                                                               (1618ء۔1656ء)

(چھیواں)      فیروز خان                                                               (1656ء۔1680ء)

(ستواں)                                                         کبیر خان                                                                     (1680ء۔1687ء)

(اَٹھواں)     جہان خان            (1687ء۔1700ء)

(نانہواں)      غازی خان ثانی                                         (1700ء۔1717ء)

(ݙاہواں)      سُلطان محمود خان                                     (1717ء۔1732ء)

(یارھواں)    لعل خان                                                              (1732ء۔1738ء)

(ٻارھواں)    محرم خان                                                             (1738ء ۔1739ء)

(تیرھواں)     ولی داد خان      (1739ء۔1759ء)

(چوݙ ھواں)  (i)شہادت خان                           (1759ء۔1761ء)

                                                                                               (ii)عنایت خان                      (1761ء۔1797ء)

(پندرھواں)                                               سلطان محمود خان                                     (1797ء۔1800ء)

(سولھواں)   صاحب خان  (1800ء۔1801ء)

(ستارھواں)                                               کبیر خان                                                                     (1801ء ۔1812ء)

(اٹھارھواں)                                           احمد خان                                                                  (1812ء۔1822ء)

(اُنویہواں)   عنایت اللہ خان                                      (1822ء۔1838ء

                                                                                               (احمد خان دا پُتر)

(وِیہواں)       اسماعیل خان                                               (1838ء۔1849ء)

                                               (عنایت اللہ خان دا بھرا)                                                رنجیت سنگھ دا دورِ حکومت

٭    

متن

شہر جھنگ دے جان محمد حکیم بڑا ہے نامی

اِس پیشے دے کارن اِس دی عزت کرن تمامی

درویشوں سے ایہ رغبت رکھداہے گا سِدّھا سادا

اِک روایت بیان کرے جو کہی سی اِس دے دادا

5                                          اِک مسافر ایتھے آئیا نیکوکار

کیسے سے بِن پُچھے گُچھّے پہونچا خان دے گھار

سماعیل خان دی دادی یارو اس وقت سی جیوندی

درپر آ آواز کری ‘ اوہ آئی نِیوندی نیوندی

بولا :’’میں ہاں حاجی‘ میں ‘ حج تے ہُݨ میں آئیا

10                                          تیرے پاس سنیہا سُݨ کے ہیر رانجھا دا لائیا

چار وَریا نہ دا عرصہ گزرا میں ساں حج نوں گیا

اِک طوفان جو آیا ݙاڈھا ‘ جہاز ساݙا پَھٹ پیا

اور اللہ دے فضل و کرم تے ایہ سبب بن گیا

اِک تختہ دے اُتّے بندہ بیٹھا ہی رَیہ گیا

15                                        دو روزے دے ‘ مائی کنڈا تختہ پہنچا

باہر آ کے سانس لے آ ‘ ناں آگا پیچھا سونچا

جاندے جاندے مینوں مائی اِک جُھگّی نظر آئی

جیہدے وچ بابو دیکھیا نہ دیکھی کوئی مائی

                                               خیر‘   پِچھیّ  اِک   ٻڈھی   آئی ممتا وچ اوہ  ماتا        (ماء وانگ)

20                                       کہنے لاگی ’’جم جم آئیا ‘ کرم کیتا تُوں داتا

ݙدھ پلائیا ‘ خدمت کیتی‘ پُچھیّا سارا حال

چِردے پِچھے ٻڈھا آئیا مَھیّاں دا رکھوال

اوہنوں  سارا حال سُنا کر پِھر بولی اوہ ناری

’’ایہ ہی میرا ہی خصم رانجھا میںہاں ہیر بچاری

25                                      کجھ دِناں میں اوتھے ریہا ‘ آرام بہت سا کیتا

ݙدھ دہی دی کمی ناں کئی‘ میںآئیا چا پیتا

حج دیہاڑے نیڑے آئے میں ہوئیا اُداسی

                                               رانجھا  مینوں پُچھّن لگا ‘’’تہیل‘  نوں ہوئی خاصی‘‘  (کیا داری اِچ کمی تھئی ہے؟)

میں کہیا:’’لاحول وَلا ‘ کیا ذِکر اِس دا والی؟

30                                       حج تے محروم ہاں رہیا ‘ ایہ میری بُرحالی‘

بولا :’’تُوں وی رکھ تسلّی ‘ میں وی حج ہے کرنا

دونوں کٹھے حج کراں گے ‘ آہیں کیوں ہے بھرنا؟‘‘

پنجویں اوتھوں ٹُر کے دونوں جا پہونچے عرفاتاں

                                               حج  کیتا اِکٹھا ‘  دونوں پھر  آ گئے اپنے  حاطاں                                      (گھر)

35    چند روز دے بعد جو مینوں حُبِ وطن دُکھ دینا

یوسف جیہیں نوں وطن ناں بُھلیا میں ہاں کون کمینا؟

خُشی نال اوہ دونوں اُتھوں مینوں رخصت کریا

رانجھے میرا ہتھ پکڑ‘ چھنّاں کندھے لا دھریا

چلتے ویلے ہیر ایہ بولی :’’جھنگ شہر وچ جاناں‘

40                                      میرا ایہ سنیہا جا کے خاناں گھر پہنچانا

                                               ’’اَسی  تہاݙا کِی  گنوائیا  ‘  ساڈئیو بھائیو  پیئو       (نکوئی نہ کرو)

روزی تہاݙی برکت پَیسی ‘ ساݙی بَدی چھڈ دئیو

ہر جمعرات ‘ چراغ جلائو ساݙے روضے جا کے

باراں نِدّھاں ‘ نَو سدِّھاں ہوسِن تہاݙے گھر دینہ رات‘‘

45                                      ٻڈھی مائی اُس حاجی نُوں جو کجھ بنیا دینا

چراغ جلانے اُس نے ‘ یارو ذمّے اپنے لینا

تھوڑے دیر ناں گزراں پائی‘ جگیر مِلی بَہتیری

48    یا روٹی دی نافت سے ‘ یا  عزّت ہوئی  چنگیری

                                               (نٹ نے اِتھاں نظم مُکا چھوڑی تے وَل موجودہ چیف اسماعیل خان دی ہجو وچ آٹھ مصرعے آکھے کیوں جو ایں چیف اُوکوں شایانِ شان حیثیت ؍انعام نہ ݙتّا ہا)۔ اوہ اَٹھ مصرعے حذف کر ݙتے ڳئین)

(حکایت نمبر36۔جلد دوم)

٭

## حوالہ
وسیبی قصے، ترجمہ /لکھت وٹاندرا :  شوکت مغل ، چھاپہ خانہ : جھوک پرنٹرز ‘ ملتان