open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
زمرہ:ویکیپیڈیا معاونت

50px|left
**[[زمرہ:ویکیپیڈیا معاونت|ویکیپیڈیا معاونت]]** (Wikipedia Help) ہک مرکزی انتظامی زمرہ ہے جیندے وچ ویکیپیڈیا کوں ورتݨ، مضامین لکھݨ، تے تکنیکی مسائل کوں حل کرݨ واسطے امدادی صفحات شامل کیتے ویندن۔

## مقصد
ایں زمرے دا مقصد رضاکاراں کوں درج ذیل کماں وچ مدد فراہم کرݨا ہے:
* **ترمیم کاری:** مضامین کوں بݨاوݨ تے سنوارݨ دے طریقے (Tutorials)۔
* **تکنیکی مدد:** سانچیاں (Templates) تے زمرہ جات دا درست استعمال۔
* **اصول و ضوابط:** ویکیپیڈیا دیاں پالیسیاں تے اسلوب دے صفحات۔

## استعمال
جݙاں وی تساں کوئی ایسا صفحہ بݨاؤ جیہڑا عام مضمون کائنی بلکہ مدد واسطے ہے، تاں اوندے وچ ایہ زمرہ لازمی شامل کرو۔

زمرہ:ویکیپیڈیا_انتظام
زمرہ:معاونت
زمرہ:مختصر تفصیل دے سانچے

40px|left
**[[زمرہ:مختصر تفصیل دے سانچے|مختصر تفصیل دے سانچے]]** (Short description templates) انھاں سانچیاں دا مجموعہ ہے جیہڑے ویکیپیڈیا دے مضامین وچ "مختصر تفصیل" شامل کرݨ واسطے استعمال تھیندے ہن۔

## مقصد
* ایہ سانچے سرچ انجن (جیویں گوگل) تے ویکیپیڈیا موبائل ایپ کوں مضمون دا ہک جملے وچ تعارف فراہم کریندے ہن۔
* انھاں دی مدد نال مضامین دی ترتیب تے تلاشی دا عمل سوکھا تھی ویندے۔

## استعمال
ایں زمرے وچ شامل سانچے عام طور تے مضامین دے سب توں اوپر والے حصے وچ رکھے ویندے ہن، جیویں:
* 

زمرہ:ویکیپیڈیا_سانچے
زمرہ:ویکیپیڈیا_انتظام
زمرہ:ویکیپیڈیا سانچے

40px|left
**[[زمرہ:ویکیپیڈیا سانچے|ویکیپیڈیا سانچے]]** (Wikipedia templates) انھاں صفحات دا مجموعہ ہے جیہڑے مضامین دے ڈیزائن، پیغامات، تے خودکار معلومات (جیویں انفوباکس) کوں منظم کرݨ واسطے ورتے ویندن۔

زمرہ:ویکیپیڈیا_انتظام
زمرہ:ویکیپیڈیا_مرکزی_فہرست
زمرہ:خارچی ربط دے سانچے

40px|left
**[[زمرہ:خارچی ربط دے سانچے|خارچی ربط دے سانچے]]** (External link templates) انھاں سانچیاں دا مجموعہ ہے جیہڑے ویکیپیڈیا دے مضامین وچ بیرونی ویب سائٹس دے روابط کوں ہک خاص ترتیب تے ڈیزائن وچ ݙکھاوݨ واسطے ورتے ویندن۔

## مقصد
* ایہ سانچے ویب آرکائیوز (جیویں Wayback) دے روابط کوں محفوظ بݨیندے ہن۔
* انھاں دی مدد نال سرکاری ویب سائٹس، سوشل میڈیا پروفائلز، تے خبروں دے ذرائع کوں حوالیاں وچ شامل کیتا ویندے۔

## شامل سانچے
ایں زمرے وچ درج ذیل مشہور سانچے شامل ہن:
* 
* 

زمرہ:ویکیپیڈیا_سانچے
زمرہ:خارچی_روابط
زمرہ:خارچی روابط

40px|left
**[[زمرہ:خارچی روابط|خارچی روابط]]** (External links) ہک انتظامی زمرہ ہے جیندے وچ انھاں صفحات تے زمرہ جات کوں شامل کیتا ویندے جیہڑے ویکیپیڈیا دے مضامین توں ٻاہر دیاں ویب سائٹس دے لنکس نال تعلق رکھدن۔

## اصول
ویکیپیڈیا دی پالیسی دے مطابق خارچی روابط صرف انھاں ویب سائٹس دے ݙتے ویندے ہن جیہڑیاں:
* مضمون دے موضوع نال براہِ راست تعلق رکھدیاں ہوون۔
* مستند تے علمی معلومات دا ذریعہ ہوون۔
* کاپی رائٹ قوانین دی خلاف ورزی نہ کریندیاں ہوون۔

## ذیلی زمرے
* زمرہ:خارچی ربط دے سانچے

زمرہ:ویکیپیڈیا_مواد
زمرہ:ویکیپیڈیا_انتظام
معاونت:ویکی پیمائی کا تعارف

**[[ویکیمیڈیا فاؤنڈیشن]]** (انگریزی: Wikimedia Foundation) ہک امریکی غیر منافع بخش تے خیراتی تنظیم ہے جیندے ذمے **[[ویکیپیڈیا]]** تے ایندے دیگر معاون منصوبیاں دی دیکھ بھال تے انتظام ہے۔ ایندا مرکزی دفتر سان فرانسسکو، کیلیفورنیا وچ واقع ہے۔ ایں فاؤنڈیشن دا بنیادی مقصد پوری دنیا دے لوگاں کوں مفت علمی مواد فراہم کرݨ تے انھاں کوں اپنی مادری زبان وچ علم پھیلاوݨ دے قابل بݨاوݨا ہے۔

## تاریخ
ویکیمیڈیا فاؤنڈیشن دا قیام 20 جون 2003ء کوں عمل وچ آیا۔ اینکوں ویکیپیڈیا دے شریک بانی **[[جمی ویلز]]** نے بݨایا ہئی تاکہ ویکیپیڈیا دے سرورز، ٹیکنالوجی تے قانونی معاملات کوں ہک منظم ادارے دے ذریعے چلایا ونڄ سڳے۔

## اہم منصوبے
ویکیمیڈیا فاؤنڈیشن کئی وݙے منصوبیاں دی سرپرستی کریندی ہے:
* **[[ویکیپیڈیا]]:** آن لائن انسائیکلوپیڈیا۔
* **[[ویکی لغت]]:** الفاظ دے معانی تے لغت۔
* **ویکیپیڈیا کامنز:** تصویراں، آڈیو تے ویڈیو دا ذخیرہ۔
* **ویکی ڈیٹا:** ڈیٹا بیس جیہڑا تمام زباناں دے ویکیپیڈیا کوں معلومات فراہم کریندے۔
* **ویکی سورس:** آزاد کتاباں تے لائبریری۔

## مالی امداد (ڈونیشن)
ویکیمیڈیا فاؤنڈیشن کوئی اشتہار (Ads) نہیں چلیندی۔ ایندا سارا خرچہ پوری دنیا دے لوگاں ولوں ݙتے گئے چھوٹے چھوٹے عطیات (Donations) نال چلدا ہے۔ ایہ رقم سرورز دی بجلی، ٹیکنالوجی دی بہتری، تے دنیا بھر وچ علمی پروگرامز کراوݨ واسطے استعمال تھیندی ہے۔

## سرائیکی زبان واسطے کردار
ویکیمیڈیا فاؤنڈیشن دی مدد نال ہی **[[سرائیکی]]** ویکیپیڈیا تے دیگر سرائیکی منصوبے آن لائن موجود ہن۔ فاؤنڈیشن مختلف زباناں دے گروپس کوں فنی مدد فراہم کریندی ہے تاکہ گھٹ ٻولی ونڄݨ والی زباناں دا علم وی انٹرنیٹ تے محفوظ رہ سڳے۔

## حوالے
اعظم کارچ

**اعظم کارچ**
سرائیکی شاعر ہن 
علی پور توں تعلق ہے 

وفات جنوری 2026
سرائیکستان وطن پارٹی دے چئیرمین ظہور دھریجہ،سرائیکی وکیپیڈیا دے بانی ایڈمن تے سرائیکستان وطن پارٹی دے یوتھ مبر اختر کھوکھر نور پوری انہاں دی وفات تے اظہار تعزیت دا اظہار کریندن،ایہو جہہ شاعر صدیاں بعد پیدا تھیندن،انہاں

دا مشہور ݙوہڑہ 

تیکوں یاد ہوسی تیݙے نال کتھائیں 

الواݨی ہم ، تیکوں بھاݨی ہم ۔۔۔۔۔۔۔

نہ ملکہ ہم در تیݙے دی 

نکراݨی ہم ، تیکوں بھاݨی ہم ۔۔۔۔۔۔۔

توں راجہ ہانویں خوابیں دا 

میں راݨی ہم ، تیکوں بھاݨی ہم۔۔

میکوں ڳالھا اعظم تیں کیتے
جݙاں سیاݨی ہم تیکوں بھاݨی ہم
سئیں اعظم کارچ دا ہے ڈھڳ لوک احمد خان طارق دا ناں پڑھدے رہ ڳئین لیکن احمد خان طارق نے ایں ݙوہڑے دی تردید کیتا جو اے میݙا کلام نئیں 

### ݙوہڑہ
دل نال تاں توبہ کر ٻیٹھوں نک نال لکیراں لازمی نہیں 

ہر ڳالھ ودے اظہار کرو لکھوں جو تحریراں  لازمی نہیں 

ڳل گودڑی ہتھ ویچ کاساں چا کروں چولا لیراں لازمی نہیں 

جو منگدوں اعظم مل ویندے زر مال جاگیراں لازمی نہیں
زمرہ:صارف سانچے

40px|left
**[[زمرہ:صارف سانچے|صارف سانچے]]** (User templates) انھاں سانچیاں دا مجموعہ ہے جیہڑے ویکیپیڈیا دے صارفین اپݨے تعارف، زبان، مہارت، تے دلچسپیاں کوں اپݨے صارف صفحے تے ݙکھاوݨ واسطے استعمال کریندن۔

## اقسام
ایں زمرے وچ درج ذیل قسم دے سانچے شامل تھی سڳدے ہن:
* **بابل سانچے:** زباناں دی مہارت ݙکھاوݨ واسطے (مثلاً: ایہ صارف سرائیکی ڄاݨدے)۔
* **صارف بکس:** دلچسپیاں ݙکھاوݨ واسطے (مثلاً: ایہ صارف تریخ وچ دلچسپی رکھیندے)۔
* **انتظامی تمغے:** صارفین کوں انھاں دی خدمات تے ݙتے ونڄݨ والے اعزازات۔

زمرہ:ویکیپیڈیا_سانچے
زمرہ:ویکیپیڈیا_صارفین
نیویارک

**[[نیویارک]]** (New York City) امریکہ دا سب توں وݙا تے دنیا دے اہم ترین شہراں وچوں ہک ہے۔ ایہ شہر ریاستہائے متحدہ امریکہ دی ریاست نیویارک وچ واقع ہے۔ اینکوں دنیا دا معاشی، ثقافتی، تے میڈیا دا مرکز سمجھیا ویندے۔ نیویارک شہر اپݨی اچیاں عمارتاں (Skyscrapers) تے گہما گہمی پاروں پوری دنیا وچ مشہور ہے۔

## جغرافیہ تے حصے
نیویارک شہر پنج حصیاں (Boroughs) تے مشتمل ہے:
1.  **مین ہٹن (Manhattan):** ایہ شہر دا تجارتی تے کاروباری مرکز ہے۔
2.  **بروکلین (Brooklyn):** ایہ سب توں زیادہ آبادی والا حصہ ہے۔
3.  **کوئینز (Queens):** اتھاں مختلف ملکاں دے لوک رہندن۔
4.  **برونکس (The Bronx):** ایہ ہپ ہاپ موسیقی دا گھر سمجھیا ویندے۔
5.  **سٹین آئی لینڈ (Staten Island):** ایہ جزیرہ نما حصہ ہے۔

## معیشت تے اہمیت
نیویارک دنیا دی معیشت وچ ریڑھ دی ہڈی وانگوں ہے۔ "وال سٹریٹ" (Wall Street) اتھاں واقع ہے جیہڑا دنیا دا سب توں وݙا اسٹاک ایکسچینج ہے۔ ایندے علاوہ اقوامِ متحدہ (United Nations) دا ہیڈ کوارٹر وی ایں شہر وچ ہے، جیندے پاروں اینکوں "دنیا دا دارالحکومت" وی آکھیا ویندے۔

## مشہور مقامات
* **آزادی دا مجسمہ (Statue of Liberty):** ایہ امریکہ دی آزادی تے جمہوریت دی علامت ہے۔
* **ٹائمز اسکوائر (Times Square):** ایہ اپݨی روشنیاں تے اشتہارات پاروں مشہور ہے۔
* **سینٹرل پارک (Central Park):** شہر دے وچکار ہک ٻہوں وݙا تے خوبصورت پارک۔

## حوالے


زمرہ:امریکہ دے شہر
زمرہ:نیویارک
زمرہ:دنیا دے وݙے شہر
تمل

**[[تمل]]** (Tamil) ہک دراوڑی زبان ہے جیہڑی بنیادی طور تے جنوبی ایشیا وچ ٻولی ویندی ہے۔ ایہ دنیا دیاں قدیم ترین زباناں وچوں ہک ہے جیہڑی اڄ وی اپݨی اصلی شکل وچ زندہ ہے ہئی۔ تمل ادب دو ہزار سال توں زیادہ پُراݨا ہے، جیندے پاروں اینکوں ہک "کلاسیکی زبان" (Classical Language) دا درجہ حاصل ہے۔

## جغرافیائی پھیلاؤ
تمل زبان درج ذیل ملکاں تے علاقیاں وچ کثرت نال ٻولی ویندی ہے:
* **بھارت:** ایہ ریاست تمل ناڈو دی سرکاری زبان ہے۔
* **سری لنکا:** ایہ اتھوں دی ݙو سرکاری زباناں وچوں ہک ہے۔
* **سنگاپور:** سنگاپور وچ وی اینکوں سرکاری حیثیت حاصل ہے۔
* **ملائیشیا:** ملائیشیا وچ تمل بولݨ والیاں دی ہک وݙی تعداد موجود ہے۔

## رسم الخط
تمل زبان دا اپݨا ہک مخصوص رسم الخط ہے جیہڑا ٻہوں خوبصورت تے منفرد ہے۔ ایہ ابجد (Abugida) نظام دے تحت لکھی ویندی ہے، جیندے وچ 12 حروفِ علت (Vowels) تے 18 حروفِ صحیح (Consonants) ہوندے ہن۔

## تمل ادب
تمل ادب کوں "سنگم ادب" (Sangam Literature) پاروں عالمی شہرت حاصل ہے۔ ایہ ادب شاعری، اخلاقیات، تے فلسفے نال بھرپور ہے۔ تمل زبان وچ لکھی ڳئی کتاب "تھیروکورل" (Thirukkural) اخلاقیات دے حوالے نال دنیا دی اہم ترین کتاباں وچ شمار تھیندی ہے۔

## حوالے


زمرہ:زباناں
زمرہ:بھارت دیاں زباناں
زمرہ:دراوڑی زباناں
فرانسیسی

**[[فرانسیسی زبان]]** (French) ہک رومانی زبان ہے جیہڑی اصل وچ ہند-یورپی زباناں دے خاندان نال تعلق رکھدی ہے۔ ایہ دنیا دیاں اہم ترین زباناں وچوں ہک ہے، جیہڑی نہ صرف فرانس وچ بلکہ یورپ، شمالی امریکہ، تے خاص طور تے افریقہ دے کئی ملکاں وچ ٻولی ویندی ہے۔ فرانسیسی کوں "محبت دی زبان" تے "سفارت کاری دی زبان" وی آکھیا ویندے۔

## تریخ تے ارتقاء
فرانسیسی زبان دا ارتقاء "عوامی لاطینی" (Vulgar Latin) توں تھیا، جیہڑی رومی سلطنت دے دور وچ پورے گال (Gaul) یعنی موجودہ فرانس دے علاقے وچ رائج ہئی۔ 

1. **قدیم فرانسیسی:** نویں صدی توں تیرہویں صدی تائیں ایہ زبان اپݨی ابتدائی شکل وچ ہئی۔
2. **وسطی فرانسیسی:** چوݙہویں توں سولہویں صدی دے دوران ایں زبان وچ قواعد تے املاء دی تبدیلیاں آئیاں۔
3. **جدید فرانسیسی:** سترہویں صدی وچ "فرانسیسی اکیڈمی" (Académie Française) دے قیام دے بعد ایں زبان کوں ہک معیاری شکل ݙتی ڳئی جیہڑی اڄ وی رائج ہے۔

## جغرافیائی پھیلاؤ
فرانسیسی دنیا دے پنج براعظماں وچ ٻولی ونڄݨ والی واحد زبان ہے (انگریزی دے علاوہ)۔
* **یورپ:** فرانس، بیلجیم، سوئٹزرلینڈ، لکسمبرگ، تے موناکو۔
* **افریقہ:** افریقہ تمل وچ فرانسیسی بولݨ والیاں دی تعداد سب توں زیادہ ہے۔ مراکش، الجزائر، تیونس، سینیگال، تے کانگو وچ ایہ زبان رابطے دا ذریعہ ہے۔
* **امریکہ:** کینیڈا دی ریاست "کیوبیک" (Quebec) وچ ایہ مادری زبان ہے، ایندے علاوہ ہیٹی وچ وی ٻولی ویندی ہے۔

## علمی تے ادبی اہمیت
فرانسیسی ادب دنیا دے عظیم ترین ادب پاریاں وچ شمار تھیندے۔
* **فلسفہ:** رینے ڈیکارٹ تے والٹیئر جہیے عظیم فلسفیاں نے ایں زبان وچ اپݨے نظریات پیش کیتے۔
* **ناول نگاری:** وکٹر ہیوگو (Victor Hugo) تے الیگزینڈر ڈوما نے عالمی سطح دے ناول لکھے جیہڑے اڄ وی مشہور ہن۔
* **نوبل انعام:** ادب وچ سب توں زیادہ نوبل انعام جیتݨ والے ادیباں دا تعلق فرانسیسی زبان نال ہے۔

## زبان دے قواعد (Grammar)
فرانسیسی قواعد کجھ حد تائیں پیچیدہ ہن لیکن منطقی ہن:
* **تذکیر و تانیث:** تمل زبان وانگوں فرانسیسی وچ وی ہر شے یا تاں مذکر ہوندی ہے یا مؤنث۔
* **فعل دی گردان:** ہر ضمیر (I, You, He/She) دے نال فعل دی شکل تبدیل تھیندی ہے۔
* **لہجے (Accents):** فرانسیسی وچ حروف دے اُتے کجھ نشانات (مثلاً é, à, ç) لائے ویندن جیہڑے آواز کوں تبدیل کریندن۔

## عالمی حیثیت
فرانسیسی زبان درج ذیل بین الاقوامی اداریاں دی سرکاری زبان ہے:
* اقوامِ متحدہ (UN)
* یورپی یونین (EU)
* بین الاقوامی اولمپک کمیٹی (IOC)
* ریڈ کراس (Red Cross)

## سرائیکی تے فرانسیسی دا ملاپ
اگرچہ سرائیکی تے فرانسیسی وچ بظاہر کوئی تعلق نئیں، لیکن لسانیات دے طالب علماں واسطے ایہ دلچسپ ہے کہ ݙوہیں زباناں "ہند-یورپی" خاندان نال جڑیاں ہویاں ہن۔ فرانسیسی وچ آوازاں دی مٹھاس تے سرائیکی دی موسیقی ہک ٻئے دے قریب محسوس تھیندی ہے۔

## حوالے


ونکی:زباناں
ونکی:فرانسیسی زبان
ونکی:یورپ دیاں زباناں
ونکی:افریقہ دیاں زباناں
وطن

پاکستان دے  قومی ترانے وچ ہے " قوم ملک سلطنت" قوم تے ملک فرق ہے۔

## قوم
ہکو ایہو جیہے علاقے وچ وسݨ آلے جیندی زبان تے ثقافت ہکا ہووے، او لوک ہک قوم ہوندے ہن۔ 

انتظامی بنیاداں تے حکومت چلاوݨ کیتے علاقیاں دی ونڈ ہک ملک ہوندے۔ ہک ملک چھوٹا وی تھی سگدے، تے ٻہوں وݙا وی تھی سگدے۔ جہڑے علاقے وچ او قوم وسدی ہے، او علاقہ اوندا وطن ہوندے۔

وسیب دا مطلب زیادہ تر لوک ہن، سرائیکستان بھوئیں ہے۔

وطن وچ لوک وی شامل ہن تے دھرتی وی شامل ہے تے لوکاں دا دھرتی نال پیار وی۔

## ملک تے قوم وچ فرق
ملک تے قوم وچ فرق ہوندے.

پنجابی ہک قوم ہے۔ ایہہ ݙو ملکاں وچ وسدے ہن۔ عربی ہک قوم ہے. عربی قوم دے درجناں ملک ہن.

پاکستان ہک ملک ہے. 

پاکستان وچ پنج قوماں ہن.

سرائیکی ہک قوم ہے. سرائیکی زیادہ تر ملک پاکستان وچ وسدے ہن۔

## وطن
وطن دا مطلب ہے او خاص جاء، علاقہ، خطہ، یا پیدائشی زمین جتھاں آدمی مستقل / دیر پا سکونت اختیار کریندے۔

## وطن تے وسیب وچ فرق
عام طور تے لوک انہاں کوں ہکو جیہا سمجھدن، پر سرائیکی دانشوری تے ثقافت وچ **وطن** تے **وسیب** دے درمیان ہک واضح فرق ہے۔

آؤ ایندی تفصیل کوں کجھ ایں طرح سمجھدے ہیں:

## 1. وطن  - سیاسی تے جغرافیائی جُڑیت
وطن دا تعلق زیادہ تر ہک ریاست، نقشے، تے قانونی شناخت نال ہوندے۔

* **سیاسی حدود:** وطن ہک ایجھا قطعہ زمین ہے جیندے وچ تساں پیدا تھیندے ہو یا جتھاں دی شہریت رکھدے ہو (جیویں ساڈا وطن پاکستان ہے)۔
* **قانون تے جھنڈا:** وطن دا اپݨا ہک جھنڈا، آئین، تے قانون ہوندے۔ ایہ ہک وسیع اصطلاح ہے جیندے وچ مختلف زباناں تے ثقافتاں والے لوک کٹھے رہ سڳدن۔
* **حفاظت:** وطن دی حفاظت کرݨ فرض سمجھیا ویندے تے ایندے کیتے سرحداں دی لوڑ ہوندی ہے۔ وطن کیتے محبت دے جذبات ہوندے ہن۔ 

## 2. وسیب - ثقافتی تے جذباتی سُن٘ڄاݨ
وسیب دا تعلق زمین دے ٹکڑے توں ودھ کے اتھاں وسݨ والے لوکاں، انہاں دی ٻولی، رہت بہت، تے سانجھ نال ہے۔

* **روحانی رشتہ:** وسیب صرف زمین نئیں، بلکہ ہک **احساس** ہے۔ ایہ او رشتہ ہے جیڑھا تہاکوں اپݨے پیؤ دادے دی دھرتی، اتھاں دی خوشبو، تے ریتاں نال جوڑیندے۔
* **زبان تے ثقافت:** وسیب دی بنیاد ٻولی (سرائیکی)، موسیقی، میلے، جھمّر، تے صوفیانہ مزاج تے ہوندی ہے۔ جیویں سرائیکی وسیب وچ روہی، تھل، تے دامان دے اپݨے اپݨے رنگ ہن۔
* **سانجھ (Social Bond):** وسیب وچ لوک ہک ٻئے دے دکھ سکھ دے ساتھی ہوندن۔ اتھاں "میرا" یا "تیرا" نئیں، بلکہ "ساڈا" دا تصور پایا ویندے۔

## وطن تے وسیب وچ بنیادی فرق

### خلاصہ
سوکھے لفظاں وچ آکھیا ونڄے تاں **"وطن" ہک گھر دی دیواراں جیہا ہے** جیڑھا تہاکوں چھاں تے تحفظ ݙیندے، پر **"وسیب" اس گھر وچ رہݨ والے جی ہن**، جنہاں دے ہاسے، ٻولی، تے پیار نال او گھر سچی مُچی "گھر" بݨدے۔

وسیب دے بغیر وطن بے جان ہے، تے وطن دے بغیر وسیب کوں اپݨی سُنڄاݨ بچاوݨ اوکھا تھی ویندے۔**؟**
صفدر کھوکھر

ناں: _______________ ملک صفدر حسین کھوکھر

تخلص:______________ صفدر 

ولدیت:______________ محمد اقبال کھوکھر

ذات: _______________ کھوکھر

تعلیم:_______________ پرائمری 

آغاز شاعری:___________ 2009ء

پتہ : _______________ وستی موضع گوٹھ غنی ،ڈاکخانہ نورپورنورنگا تحصیل و ضلع بہاولپُور 

کتاب دا ناں:___________ بے پرواہ
تاریخ اشاعت:_________ مئی 2013  موبائیل نمبر:__________ 03036503840

## نمونہ کلام

### ݙوہڑہ
نسی ترس کیتا میݙے حال اتے او ظالم بے پرواہ ہے 

کئی سدھ خشیاں نی کیݙے ڳن نت غم دے نال نبھا ہے 

ودا لبھداں سکھ دی منزل کوں ملیا ہر دم ݙکھ دا راہ ہے

آئی عید ولا ہے سوچ پئی ساݙی صفدر بݨسی کیا ہے 

ونکی:سرائیکی شاعر
خُرم دیاں ٻجھارتاں

خرم بہاولپوری ایہ ٻجھارتاں لکھیاں ہن۔
*بجھارتاں*'

# چِٹے چونڈے وال۔ اݙے پھوکے نال۔ (مائی ٻڈھڑی اک والی )--- **(روئی دا گالا)**
# کالی کگر ٹھُنگے مارے۔ پل وچ میلے وِچھڑیے سارے --- **(سلائی مشین)**
# بھا، پانی دی کھیݙ ۔ موتی سَریاں، سریاں --- **(بارش، بجلی)**
# کُٻی مائی مشکاں چاتیاں۔ بھریاں، پیٹیاں، پھُوکیاں، تاکیاں --- **(انگور دی شاخ)**
# لوٹے اُتے ݙوڑا کاناں۔ لوٹی اُتے ٻلے ٹنڈاݨہ --- **(حقہ)**
# چار بھرا، چارے ہک سنے، ہر دے مونہہ وچ ݙوں ݙوں ڳنے --- **(چار پائی)**
# کالی دبلی، ساوا ڈھک۔ اتوں ودھیا ہویا نک --- **(وتاؤں )**
# تلے پاݨی، اُتے بھا۔ ݙسک ݙسک کڈھے سا --- **(حقہ)**
# تلے کٹوری، اُتے کٹوری، اُتلی کالی، وچلی گوری --- **(گری / کھوپرا)**
# مُوہر چتاوے، پچھے کھاوے۔ تکھا جن جو نظر نہ آوے --- **(مچھر، یا غم)**
# سرتے دل ول کاتی وہے۔ چلݨ کولوں مُول نہ رہے --- **(قلم)**
# سارا  پیچھا پیسہ پیسہ۔ جیرہا نہ ٻُڄھے ایسا تیسا۔ --- **(مور)**
# کالی ڈنڈھ وچ پانی وڳے۔ اچی ماری کوں بھا لڳے --- **(حقہ)**
# کالی ڳݙانہ ہینگاں مارے۔ چاون دبلے، جگ ٻُہارے --- **(ریل)**
# ݙوں زالیں تے نونہاں چار۔ اتھاں وہیاں دی سربار۔ سولہ پتر تے چوہٹھ یار۔ چٹی ݙاڑھی دابڈھے --- **(روپیہ)**
# پیلی پیلی ڳتھلی، کالی   جیندی کُنج۔ وچ کیسر پاتا حلوا۔ نِرا مونج دا مونج --- **(انب)**
# ڳٹھ مٹھڑی مُولی۔ ماتاں نکتھی دُولی، سُکی ہݙیاں۔ جان ڄتُولی --- **(مکئی)**
# جیندے وچوں نکھتا مویا۔ موئے وچوں جیندا ہویا --- **(انڈہ)**
# ڳٹھ مٹھڑا کھانوݨ کوں آڳئے۔ ردھا پکا حلوہ تھیا پے  --- **(کیلا)**
# ایہا ٻُجھارت ٻُجھ بھرا۔ روتے بھن تے رج کے کھا --- **(پیاز)**
# ݙکھ دی ساوی گُݨ دی لال۔ جتھ  کتھ لبھے ہُنال سیال --- **(بھنگ، میندی)**
# رڑھݨاں گنبد چونے غچ۔ شیشہ ابشہ، کچ دا کچ --- **(انڈہ)**
# ہوں دم کھاوے، ہوں دم ہنگے، ہک اُݙرے بیا چل نہ سنگے --- **(چکی)**
# ݙوں چلے پی مونہہ دی کالی۔ ہاں پاڑی، ڳئی ڳٹھ مُٹھڑی ہک تلھڑی، ہکے پیر تے چلݨ والی --- **(قلم)**
# نہ رُسے، نہ تروڑے، نہ چنبڑے، نہ چھوڑے۔ جُوں دل لا وو سو سو ݙوڑے --- **(مطالعہ)**
# چِنگھاں چار تے چل نہ سنگے۔ ٻانہہ اوندی مُوڑوں نہ ہنگے --- **(کرسی)**
# چھنو چھن چھنیک چھنیک۔ ݙٹھی نہ ونجے موئی دی ٹیک --- **(کرسی)**
زمرہ:ویکیپیڈیا مطلوبہ مضامین

یہہ زمرہ اُنہاں **مضامین** لئی ہے جیہڑے ہُن تک سرائیکی ویکیپیڈیا تے موجود نئیں، پر درکار ہِن۔

مہربانی کری کے جے تُساں کسے مطلوبہ موضوع تے معلومات رکھدے او، تاں نواں صفحہ تخلیق کرو تے ویکیپیڈیا دی رہنمائی دے مطابق مواد شامل کرو۔

## مقصد
* مطلوبہ مضامین دی فہرست مہیا کرنا  
* نئے صارفین نوں لکھن لئی موضوعات دی رہنمائی دینا  
* سرائیکی ویکیپیڈیا وچ مواد دی کمی پوری کرنا  

## شامل کرن دا طریقہ
کسی مضمون نوں اس زمرے وچ شامل کرن لئی، صفحے دے آخر وچ ایہہ کوڈ شامل کرو:


```
[[زمرہ:ویکیپیڈیا مطلوبہ مضامین]]
```


زمرہ:ویکیپیڈیا دیکھ بھال
زمرہ:ویکیپیڈیا دیکھ بھال

یہہ زمرہ سرائیکی ویکیپیڈیا دے اُنہاں صفحیاں تے سانچیاں لئی ہے جنہاں نوں **دیکھ بھال** دی لوڑ ہے۔

ایہہ زمرہ انتظامی تے اصلاحی کم لئی استعمال تھیندا ہے، جیویں:
* نامکمل مضامین
* حوالہ درکار صفحے
* صفحے جنہاں وچ صفائی یا ترتیب دی لوڑ ہووے
* ترجمہ درکار مضامین
* حذف یا ادغام لئی تجویز شدہ صفحے

## مقصد
* ویکیپیڈیا دے مواد دی بہتری
* معیار برقرار رکھنا
* رضاکاراں نوں رہنمائی دینا

## شامل کرن دا طریقہ
کسی صفحے نوں اس زمرے وچ شامل کرن لئی، صفحے دے آخر وچ ایہہ کوڈ شامل کرو:


```
[[زمرہ:ویکیپیڈیا دیکھ بھال]]
```


## ذیلی زمرے
* زمرہ:ویکیپیڈیا مطلوبہ مضامین
* زمرہ:حوالہ درکار مضامین
* زمرہ:نامکمل مضامین

زمرہ:ویکیپیڈیا انتظام
ڈاکٹر سید شہزاد علی نجمی

**ڈاکٹر سید شہزاد علی نجمی** ہک پاکستانی صوفی ہن تے **سلسلۂ عالیہ خضریہ** دے بانی ہن۔ اس دے علاوہ آپ کتاب **نجمی شفائی توانائی** دے مصنف تے **نجمی شفائی توانائی علاج** دے بانی وی ہن۔ آپ **21 مئی 1964** کوں **[[کراچی]]، پاکستان** وچ پیدا تھئے۔

## حوالہ جات

## بیرونی ربط

سلسلۂ عالیہ خضریہ دی  ویب سائٹ
سندھ وادی دے دور دا پنجاب

ہڑپائی دور کوں سندھ وادی دا دور وی آہدن۔

1. بھارتی پنجاب تے پاکستانی پنجاب دے پنجابی ٻولݨ آلے علاقے وچ ہڑپہ دے علاوہ ہڑپائی دور دا کوئی وی شہر کائنی لبھیا۔ ہڑپہ وی سرائیکستان دا سرحدی علاقہ ہے۔ یعنی ݙوہاں پنجاباں وچ کوئی آباد شہر کائناں ہائی۔

2. ہڑپہ 2600 ق م وچ بݨیا ہے تے 1900 ق م وچ تباہ تھی ڳیا۔ وت پورے پنجاب وچ کوئی شہر نہ ریہا۔ ہڑپہ دی آبادی 25000 ہائی۔ ایہ پنجویہ ہزار لوک مر کھپ ڳئے یا ہجرت کرتے ٻئے علاقیاں وچ چلے ڳئے۔ تے ہڑپہ خالی تھی ڳیا۔

3. ہڑپہ کوں اگر سرائیکی علاقہ منوں تاں پنجاب وچ صفایا ہے، جے ہڑپہ کوں پنجابی علاقہ من وی گھنوں تاں ہڑپہ دی بربادی دے بعد پورے مشرقی تے پاکستانی پنجاب وچ  پنجابی علاقے دا صفایا ہے۔

4. ہڑپائی دور وچ سرائیکستان وچ ملتان، گنویری آلا، رحمان ڈھیری وانڳوں وݙے وݙے شہر ہن پئے۔
ہیر رانجھے دے قصے دا سبق

ہیر رانجھے دا قصہ صرف ہک عشقیہ داستان نئیں، بلکہ ایہ سرائیکی وسیب تے خاص طور تے ساݙی  تہذیب کیتے حکمت تے سبق دا ہک سمندر ہے۔ وارث شاہ ہووے یا ساݙے مقامی صوفی شعراء، سب نے ایں قصے دے ذریعے کجھ اہم پیغام ڈتن۔

سرائیکی قوم کیتے ایں قصے وچ چھپے ہوئے کجھ خاص سبق ایہ ہن:

### ۱. جبر دے خلاف آواز (مزاحمت)
ہیر دا کردار ہک ایسی تریمت (عورت) دا ہے جئیں اپنے دور دے فرسودہ رواجاں تے طاقتور "کھیڑیاں" دے خلاف علمِ بغاوت بلند کیتا۔ ایہ قصہ سکھیندا ہے کہ جڈاں معاشرہ ناانصافی تے مبنی فیصلے کرے، تاں حق دی خاطر کھڑا تھیوݨا ای اصل بہادری ہے۔ سرائیکی قوم کیتے ایہ سبق ہے کہ اپنی شناخت تے حقوق کیتے خاموش رہوݨ دے بجائے کلمہِ حق بلند کیتا ونجے۔

### ۲. طبقاتی فرق دی نفی
رانجھا ہک رئیس دا پتر ہئی، پر او ہیر دی محبت وچ "چاک" (مجھیاں چراوݨ والا) بݨ ڳیا ۔ ایہ ایں گالھ دی علامت ہے کہ عشق تے انسانی رشتے مال و دولت یا ذات پات دے محتاج نئیں ہوندے۔ ایہ قصہ ساکوں سکھیندا ہے کہ انسانیت دی قدر طبقے توں اتے تھی کے کرݨی چاہیدی ہے۔

### ۳. انا دی قربانی (جوگ اختیار کرݨا)
رانجھے دا تخت ہزارہ چھوڑݨ تے کناں وچ مندرے پوا کے "جوگی" بݨ ونجݨ ایہ ڈکھاندا ہے کہ جے تائیں انسان اپنی "میں" یا انا کوں ختم نئیں کریندا، او منزل (حق) کوں نئیں پا سکدا۔ قوم دی ترقی کیتے وی انفرادی مفاد تے انا کوں قربان کرݨا پوندے تاکہ اجتماعی مقصد حاصل تھی سکے۔

### ٤. منافقت دی پہچاݨ (قیدو دا کردار)
قصے وچ "قیدو" دا کردار اساڈے معاشرے دے انہاں لوکاں دی عکاسی کریندے جڑے مذہب یا رواج دا لبادہ اوڑھ کے پچھوں سازشاں کریندن۔ ایہ سبق ملدے کہ قوم کوں اپنے اندر دے "قیدوواں" توں ہوشیار رہوݨا چاہیدی ہے جڑے اپݨے فائدے کیتے پوری بستی وچ بھاء لا ڈیندن۔

### ۵. صوفیانہ رنگ (عشقِ حقیقی)
سرائیکی وسیب صوفیاں دی دھرتی ہے۔ ایں قصے وچ ہیر کوں "روح" تے رانجھے کوں "مرشد" یا "خدا" دی علامت سمجھیا ویندے۔ ایہ قصہ سکھیندا ہے کہ دنیا دی رنگینی وچ اصل مقصد (خالق دی محبت) کوں نئیں بھولݨا چاہیدی۔

### ٦. سیاسی سبق
حقوق کیتے جدوجہد ، پسند دے مطابق حیاتی گزارݨ دا اختیار تے رنگ پور یعنی تخت لہور نال نفرت

**خلاصہ:** ہیر رانجھے دا قصہ اساکوں ایہ سکھیندا ہے کہ **محبت، سچائی تے استقامت** ای او رستے ہن جڑے انسان کوں لافانی بݨا ڈیندن۔ جے قوم وچ ہیر جئی جرات تے رانجھے جئی لگن پیدا تھی ونجے، تاں کوئی وی "کھیڑا" (غاصب) اونکوں ہرا نئیں سکدا۔
سسی پنوں دے قصے دا سبق

سسی پنوں دا قصہ سرائیکی وسیب، خاص طور تے روہی (چولستان) تے تھل دے جغرافیے نال گنڈھیا ہویا ہک لافانی قصہ ہے۔ سرائیکی ادب وچ خواجہ غلام فریدؒ نے سسی کوں جیں رنگ وچ پیش کیتے، او اساڈی قوم کیتے مادی تے روحانی، دونوں لحاظ نال وڈے سبق رکھدے۔

سسی پنوں دے قصے وچ سرائیکی قوم کیتے اہم سبق ایہ ہن:

### ١. ہمت تے استقلال (پھپھڑے نہ ہارے)
سسی دا تپدے ہوئے تھلاں تے پہاڑاں وچ ننگے پیریں ٹرݨ ہک علامت ہے کہ ڄݙاں مقصد سچا ہووے تاں رستے دی سختیاں (غربت، پسماندگی، یا تپدی دھرتی) پیر دی بیڑی نئیں بݨدیاں۔ سرائیکی قوم کیتے سبق ہے کہ **اپنے حقوق تے منزل دی تانگھ وچ ہمت نئیں ہارݨی**، بھانویں حالات کتنے ای اوکھے کیوں نہ ہوون۔

### ٢. اپݨے اندر دے دشمناں توں ہوشیاری
پنوں دے بھراواں نے پنوں کوں نشہ پلا کے اغوا کیتا ہئی۔ ایہ سبق ملدے کہ اکثر قوم دے اپنے ای "قریبی" یا "سیاسی ٹھیکیدار" قوم کوں غفلت دی نیند سُوا کے اوندی منزل (ترقی) توں دور کر ڈیندن۔ **بیداری تے شعور** ای او واحد رستہ ہے جئیں نال اساں اپنے پنوں (حقوق) کوں لٹݨ توں بچا سگدے ہاؤں۔

### ٣۔ دھرتی نال پیار
سسی بھانویں ہک شہزادی ہئی پر اوندی پرورش ہک کمھار دے گھر تھئی۔ اوں نے محل دے سکھ چھوڑ کے روہی دی خاک کوں ڳل لایا۔ ایہ قصہ سکھیندا ہے کہ **دھرتی نال جڑت** ای انسان دی اصل شناخت ہے۔ سرائیکی قوم کوں اپنی مٹی، زبان تے ثقافت نال جڑے رہوݨ دی لوڑھ ہے۔

### ٤. "مرشد" دی تلاش تے سچائی
خواجہ فریدؒ دے کلام وچ سسی "طالب" دی علامت ہے جڑی اپنے "مطلوب" (خدا یا سچ) دی تلاش وچ نکلی ہے۔ سرائیکی قوم کیتے سبق ہے کہ **بغیر مقصد دے زندگی فضول ہے**۔ انسان کوں سچ دی تلاش وچ سک تے تڑپ پیدا کرݨی چاہیدی ہے۔ سرائیکی قوم دی منزل سرائیکستان ہے۔ تے سرائیکی قوم منزل دی ڳول وچ ہے۔

### ٥. جبر دے خلاف اکلّھی جدوجہد
سسی اکلّھی ہئی، قافلے اوندے خلاف ہن، موسم اوندے خلاف ہئی، پر او ہک قدم وی پچھوں نہ ہٹی۔ ایہ سبق ڈیندے کہ **حق دی راہ وچ تعداد نئیں ڈٹھی ویندی، بلکہ جذبہ ڈٹھا ویندے**۔ جے ہک انسان وی سچا ہووے تاں او تریخ بدل سگدے۔

### ٦. حقوق کیتے جدوجہد
حقوق کیتے جدوجہد تے استقامت نال کم جاری رکھݨ ضروری ہے۔ پنوں نال سسی دی محبت دی شادی تھئی ہائی تے توڑ نبھاوݨ سسی دا حق ہے تے او حق گھنݨ سسی تے فرض ہے۔ سرائیکی قوم وی حقوق کیتے جدوجہد کرتے آپݨاں فرض پورا کرے۔

**خلاصہ:** سسی دا  اساکوں سکھیندا ہے کہ **"تھل مارو دا پینڈا"** (مشکلات دا سفر) کتنا ای لمبا کیوں نہ ہووے، جے ارادہ پکا ہووے تاں موت وی انسان کوں شکست نئیں دے سڳدی بلکہ او "سسی" بݨ کے ہمیشاں کیتے زندہ تھی ویندے۔
راولپنڈی (پی ایس ایل) کرکٹ ٹیم

**راولپنڈی** ہک پروفیشنل ٹی ٹونٹی کرکٹ ٹیم ہے جیہڑی پاکستان سپر لیگ (PSL) وچ راولپنڈی شہر دی نمائندگی کریندی ہے۔ ایں ٹیم کوں 9 فروری 2026 کوں پی ایس ایل وچ نویں ٹیم دے طور تے شامل کیتا گیا ہے۔

## تاریخ
پاکستان کرکٹ بورڈ (PCB) نے کرکٹ دے مداحواں دی ودھدی ہوئی فرمائش تے راولپنڈی کوں پی ایس ایل دا حصہ بنڑایا۔ ایں ٹیم دا ہوم گراؤنڈ راولپنڈی کرکٹ سٹیڈیم ہے۔

## ریکارڈ
سرائیکی نقابت

جیوے سرائیکی جیوے سرائیکستان

اساں لوک سرائیکی ساݙی جھوک سرائیکی 

جیوے سرائیکی جیوے سرائیکستان

ساݙا ہک سن٘ڄاپُو چہرہ، ساݙی خاص نشانی

اساں پہلے صرف سرائیکی، پچھے پاکستانی.

عزیز شاہد

## نعتیہ مشاعرے دی نقابت

## سرائیکی قومی ترانہ

* کہڑی ݙیندی ہاں
List of articles related to Pakistan

## پاکستان نال متعلق مضامین

یہ صفحہ پاکستان نال جڑے ویکیپیڈیا تے موجود تمام مضامین دی خودکار فہرست فراہم کرے گا۔

### اہم شعبے
مندرجہ ذیل کیٹیگریز وچ پاکستان نال جڑے مختلف مضامین شامل ہن:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## خودکار فہرست
یہاں نیچے پاکستان نال متعلق مضامین دی فہرست آ رہی اے جیہڑی ہر نواں مضمون پاکستان نال جڑنے تے خود بخود اپڈیٹ ہو جاندی اے۔

## مزید معلومات
تُساں پاکستان دے بارے وچ ویکیپیڈیا تے دیگر معلوماتی مضامین دیکھ سکتے ہو:

* پاکستان
* پاکستان دی تاریخ
* پاکستان دی ثقافت
* پاکستان دی سیاست
سرائیکی صوبہ محاذ

22 نومبر 1969ء کوں اخباراں وچ ایہ خبراں آوݨ شروع تھی ڳئیاں جو حکومت جلدی ون یونٹ کوں ختم کر ݙیسی تے پراݨے صوبے بحال کر ݙتے  ویسن، تے اخباراں توں ایہ وی پتہ لڳا جو بہاولپور کوں ہک وکھری (انج) سنڄاݨ نہ ݙتی ویسی۔ فوراً 22 نومبر کوں علامہ ارشد بہاولپور دیاں مختلف پارٹیاں دا ہک سانجھا اجلاس سݙیا تان٘جو حکومت تے زور ݙتا ون٘ڄے جو او بہاولپور کوں صوبے دا درجہ ݙیوݨ تے غور کرے۔ انہاں پارٹیاں وچ کونسل لیگ، کنونشن لیگ، ڈیموکریٹک پارٹی، نیشنل عوامی پارٹی، جمعیت علمائے اسلام، پیپلز پارٹی، چیمبر آف کامرس، بار ایسوسی ایشن تے جماعتِ اسلامی شامل ہن۔ اِنہاں ساریاں پارٹیاں تے پریشر گروپس دے نمائندیاں ہک متفقہ قرارداد منظور کیتی، جیندے وچ ایہ اعلان کیتا ڳیا جو ون یونٹ دے ٹرٹݨ تے بہاولپور کوں ہک وکھرا صوبہ بݨایا ون٘ڄے۔ 

1970ء وچ ون یونٹ ختم تھیوݨ تے بہاولپور کوں پنجاب وچ ملا ݙتا ڳیا، حالانکہ نواب صادق محمد خان عباسی نال معاہدہ ہائی کہ صوبائی حیثیت بحال تھی ویسی۔

ایں توں ناراض تھی کے بہاولپور متحدہ  محاذ (بہاولپور صوبہ محاذ) قائم تھیا۔ 1970ء دے عام الیکشن وچ ایں محاذ نے بہاولپور صوبہ دی بحالی دے نعرے تے ٻہوں وݙی کامیابی حاصل کیتی۔ چار قومی اسمبلی تے ݙو صوبائی اسمبلی دیاں نشستاں جیتیاں۔ لوکاں نے لاٹھیاں کھادیاں، شہید وی تھئے تے ہزاراں گرفتار تھئے۔

24 اپریل 1970ءکوں فرید گیٹ بہاولپور تے پنجاب حکومت نے بربریت دا مظاہرہ کریندے ہوئے پر امن مظاہرین تے گولی چلا ݙتی جیندے نال ٻہوں سارے لوک شہید تے زخمی تھئے۔

## سرائیکی صوبہ محاذ
بہاولپور صوبہ محاذ دے اڳواݨ ریاض ہاشمی بہاولپور صوبے دی بحالی کیتے رٹ وی کیتی، رٹ سپریم کورٹ وچوں خارج تھی ڳئی  وت  ریاض ہاشمی ہوراں 1972ء  ذوالفقار علی بھٹو نال ملاقات کیتی تاں بھٹو مشورہ ݙتا جو بہاولپور صوبہ ناممکن ہے، ایں سانڳے کجھ ٻئے ضلعے شامل کرتے سرائیکی صوبے دا مطالبہ کرو۔  ریاض ہاشمی کوں ڳالھ سمجھ آ ڳئی تے انہاں دی کتاب بریف آف بہاولپور چھپݨ کیتے تیار ہائی. انہاں ایں کتاب تے سرائیکی علاقے دا نقشہ وی شائع کر ݙتا تے بہاول پور صوبہ محاذ دا ناں وٹا تے سرائیکی صوبہ محاذ رکھ ݙتا، 1972ء وچ ایندے صدر سیٹھ عبدالرحمان ہن۔ ایندے نال سرائیکستان دا لفظ منظر عام تے آیا۔ شروع وچ سرائیکی صوبہ محاذ دا دفتر بہاولپور وچ ہائی. ریاض ہاشمی کوں مصور سرائیکستان آکھیا ویندے۔ 
1984ء وچ تاج محمد خان لنگاہ سرائیکی صوبہ محاذ کوں فعال کیتا۔

## سرائیکی لوک سانجھ
سرائیکی لوک سانجھ دی بنیاد استاد فدا حسین ڳاݙی بنگلہ کورائی وچ نومبر 1985ء وچ رکھی۔ ایہ ہک خالص ثقافتی تے فکری تنظیم ہے۔ ایندا مقصد فکری شعور ݙیوݨ ہے۔

## پاکستان سرائیکی پارٹی
تاج محمد خان لنگاہ 7 اپریل 1989ء کوں پاکستان سرائیکی پارٹی دی بنیاد رکھی۔

## حوالے
کچھی دے میدان دی تاریخ

کچھی دا میدان بلوچستان دا ہک جغرافیائی خطہ ہے، ڄہڑا ہک میدانی علاقہ ہے۔ ایہ علاقہ زرعی وسائل نال مالا مال ہے۔ 

کچھی دے میدان تے نصیر آباد دی تاریخ دا خلاصہ ترتیبِ زمانی (Timeline) دے نال  کجھ ایں طرح ہے:

## کچھی تے نصیر آباد دی تاریخی ترتیبِ زمانی

### 1. قدیم دور (ماقبل تاریخ توں 15 ویں صدی عیسوی تک)

* **7000 قبل مسیح (مہر گڑھ دی تہذیب):** کچھی دا میدان دنیا دی قدیم ترین زراعتی تہذیب دا مرکز ہائی۔ اتھوں دے اصل وسنیک **جٹ (Jat)** قبائل ہن جیہڑے کھیتی باڑی تے مال مویشی پلیندے ہن۔ انہاں دی زبان قدیم "جٹکی" ہائی جیہڑی موجودہ **سرائیکی** دی بنیاد ہے۔
* **قدیم ہندو ریاستاں:** بلوچاں تے براہوئیاں دے غلبے توں پہلے اتھاں **سیوا خاندان** (Sewa Dynasty) دی حکومت ہائی۔ سبی دا ناں ایں خاندان دی ملکہ "رانی سیوی" دے ناں توں مشہور تھیا۔
* **سندھ دے حکمران خاندان:** ایہ علاقہ تاریخی طور تے سندھ دا حصہ ہائی۔ اتھاں رائے خاندان، چچ خاندان، سومرہ تے سمہ خانداناں دی حکومت رہی۔ اتھوں دے لوک زیادہ تر سندھی تے سرائیکی ڄٹ ہن۔

### 2. بلوچ قبائل دی آمد (15 ویں صدی دا آخر توں 16 ویں صدی)

* **1400ء دے بعد:** بلوچ قبائل نے کچھی تے نصیر آباد دے رخ ہجرت شروع کیتی۔
* **میر چاکر خان رند دا دور:** بلوچاں دی سب توں وݙی ہجرت میر چاکر خان رند دے دور وچ تھئی۔ رند تے لاشاری قبائل مکران توں نکل کے کچھی تے سبی وچ آباد تھئے۔
* **ہجرت دی وجہ:** پاݨی، چراگاہاں دی تلاش تے رند و لاشاری دی مشہور **30 سالہ جنگ** ایں ہجرت دی وݙی وجہ ہائی۔

### 3. براہوئی (بروہی) غلبہ تے ریاستِ قلات (17 ویں توں 18 ویں صدی)

* **1666ء (میر احمد خان اول):** براہوئی قبائل (جیہڑے پہاڑی علاقے سراوان تے جھلاوان وچ رہندے ہن) میر احمد خان دے دور وچ میدانی علاقیاں وچ مستقل طور تے آوݨ شروع تھئے۔
* **1740ء (نادر شاہ دا دور):** نادر شاہ نے کچھی تے نصیر آباد دے علاقے سندھ دے کلوڑہ حکمراناں توں گھن کے "خون بہا" دے طور تے **خان آف قلات** دے حوالے کر ݙتے۔ ایں طرح براہوئی ایں علاقے دے سیاسی مالک بݨ ڳئے۔

### 4. سرائیکی زبان تے ثقافت دا تسلسل (16 ویں توں 19 ویں صدی)

* **قدیم وسنیک:** سرائیکی (جٹکی) ٻولݨ والے جٹ قبائل اتھوں دے قدیم تے مقامی لوک ہن جیہڑے وادی سندھ دی تہذیب نال جڑے ہوئے ہن۔
* **بلوچ قبائل دی آمد:** ایں دور وچ پنجاب تے ڈیرہ جات توں کجھ سرائیکی ٻولݨ والے بلوچ قبائل وی ہجرت کر کے اتھاں آباد تھئے۔
* **سیاسی عروج:** کلہوڑہ تے تالپور دور وچ، جݙݨ ایہ علاقے سندھ دی حکومت وچ ہن، سرائیکی زبان کوں خاص اہمیت تے سیاسی اثر و رسوخ حاصل تھیا۔
### خلاصہ:

کچھی دے میدان دے **قدیم ترین** وسنیک مہر گڑھ دے لوک تے **ڄٹ (سرائیکی)** ہن۔ **بلوچ** قبائل 15 ویں صدی وچ آئے، تے **براہوئی** قوم دا سیاسی غلبہ 1740ء دے بعد قائم تھیا۔
سرائیکی زبان دی جغرافیائی ونڈ

سرائیکی زبان سرائیکستان دے نال نال کچھی دے میدان تے اترادی سندھ وچ وی الائی ویندی ہے۔ ایہ کل یارھاں جغرافیائی خطے ہن۔

## گومل وادی
دیرہ اسماعیل خان تے ٹانک دا علاقہ

## میانوالی تے پہاڑ پور دیاں پہاڑیاں
میانوالی تے پہاڑ پور دا پہاڑی علاقہ

## سلیمان دے پہاڑ
پہاڑ پور ، دیرہ اسماعیل خان، تونسہ، دیرہ غازی خان، راجن پور دا پہاڑی علاقہ 

## دامان
پہاڑ پور ، دیرہ اسماعیل خان، تونسہ، دیرہ غازی خان، راجن پور دا ٻیٹ تے پہاڑ دا درمیانی علاقہ

## ٻیٹ
دریاۓ سندھ، چناب تے ستلج دا بیٹ

## تھل
میانوالی، بکھر، لیہ، کوٹ ادو، مظفرڳڑھ 

## راوی
خانیوال، ملتان 

## نیلی
وہاڑی، لودھراں

## روہی
بہاولپور، رحیم یار خان، بہاولنگر 

## کچھی دا میدان
نصیر آباد، بھاڳ ناڑی، صحبت پور، جعفرآباد، 

## سِرو
سکھر، خیرپور، کشمور، جیکب آباد، گھوٹکی
کراچی دی تاریخ

دی تاریخ کافی قدیم ہے، پر ایندی موجودہ شکل تے ترقی دے وکھو وکھ دور تھلے لکھے ہن:

* **کولاچی جو گوٹھ (1729):** جدید کراچی دی بنیاد  خدا آباد ضلع دادو دے کلہوڑا خاندان دے دور وچ 1729ء وچ رکھی ڳئی جڈاں کجھ بلوچ تے سندھی قبیلیاں نے کولاچی جو گوٹھ نامی مچھیریاں دی اک نکی جئی بستی آباد کیتی۔ ایہہ بستی "مائی کولاچی" نامی ہک مچھیرݨ دے ناں نال مشہور تھئی۔
* **تجارتی مرکز دا دور (18ویں صدی):** 1729 وچ ای سیٹھ بھوجومل نے کھارادر دے علاقے وچ قلعہ بندی کیتی تے ایہنوں اک تجارتی بندرگاہ دے طور تے متعارف کروایا۔
* **برطانوی دور (1839):** انگریزاں نے 1839 وچ کراچی اُتے قبضہ کیتا تے ایہنوں اک وڈی بندرگاہ تے فوجی ہیڈکوارٹر دے طور تے ترقی دتی۔ 1936 وچ کراچی نوں سندھ دا دارالحکومت بݨایا ڳیا ۔
* **قیامِ پاکستان (1947):** پاکستان بنن توں بعد کراچی ملک دا پہلا دارالحکومت بݨیا (1947 توں 1959 تک) جس توں بعد ایہ تیزی نال پھیلیا تے اڄ پاکستان دا سب توں وݙا صنعتی تے تجارتی مرکز ہے۔
رومانی لوک

رومانی سرائیکی پکھی واساں  دا ہک گروہ  ہے، جہڑے ہک ہزار سال پہلے سرائیکستان توں ہجرت کر تے یورپ ڳئے ہن تے ہݨ امریکہ اَسٹریلیا تائیں پھیلے ہوئے ہن۔

رومانی (Roma) تے ڈومری (Domari) قبیلے دی سرائیکی وسیب (موجودہ جنوبی پنجاب تے سندھ) توں ہجرت دی قطعی تعداد دے بارے وچ قدیم تاریخ وچ کوئی ہک مخصوص ہندسہ موجود نہیں، لیکن مختلف تاریخی تے جینیاتی تحقیقاں توں کجھ اہم معلومات ملدیاں ہن:

ابتدائی قافلے دی تعداد: ہک مشہور تاریخی روایت (شاہنامہ فردوسی) دے مطابق، پنجویں صدی عیسوی وچ ساسانی بادشاہ بہرام گور نے ہندوستان (خاص کر موجودہ سرائیکی  علاقے) توں تقریباً 10,000 فنکار، گائیک تے لوہار منگوائے ہن۔ ایہ لوک بعد وچ فارس توں ہوندے ہوئے یورپ (رومانی) تے مشرقِ وسطیٰ (ڈومری) وچ کھنڈ ڳئے۔

ہجرت دے مختلف دور: ایہ ہجرت ہک وار نہیں بلکہ کئی صدیاں (پنجویں توں یارھویں صدی عیسوی تک) جاری رہی۔ وݙی ہجرت دا سبب محمود غزنوی دے حملے بݨے، جیندے توں بچݨ کیتے ہزاراں دی تعداد وچ لوکاں نے مغرب دا رخ کیتا۔

موجودہ عالمی آبادی:

رومانی (Roma): انہاں دی عالمی آبادی دا اندازہ 1 کروڑ توں ݙیڈھ کروڑ (10-15 Million) دے درمیان لایا ویندا ہے، جنہاں دی اکثریت یورپ وچ آباد ہے۔

ڈومری (Domari): مشرقِ وسطیٰ (شام، اردن، عراق، مصر وغیرہ) وچ آباد انہاں لوکاں دی تعداد تقریباً 20 توں 50 لکھ دے قریب ہے۔ 

لسانی تے جغرافیائی تعلق:

تحقیق توں پتہ لڳدا ہے جو رومانی تے ڈومری زباناں دا بنیادی ڈھانچہ سرائیکی زبان  دے نال کافی مماثلت رکھدا ہے۔ ماہرینِ لسانیات دے مطابق ایہ قبیلے موجودہ سرائیکی وسیب تے اوندے نال ملحقہ شمالی سندھ تے راجستھان دے صحرائی علاقیاں توں نکھتے ہن۔

براعظم آسٹریلیا تے نیوزی لینڈ وچ سرائیکی پکھی واساں (Gypsies/Roma) دی آبادی دے بارے معلومات کجھ ایں طرح ہن:

1. آسٹریلیا وچ آبادی

آسٹریلیا وچ جپسی یا روما برادری دی ہک خاصی تعداد موجود ہے، جیہڑے زیادہ تر یورپ (برطانیہ، یونان، تے مشرقی یورپ) دے رستے اتھاں پہنچے ہن۔

تعداد: آسٹریلین بیورو آف سٹیٹسٹکس دے مطابق، آسٹریلیا وچ روما (جپسی) نژاد لوکاں دی تعداد 5,000 توں 25,000 دے درمیان بتائی ویندی ہے، پر اصل تعداد ایں توں زیادہ تھی سڳدی ہے کیونکہ کئی لوک مردم شماری وچ اپݨی اصل شناخت ظاہر نی کریندے۔

علاقے: ایہ لوک زیادہ تر سڈنی (Sydney)، میلبورن (Melbourne) تے پرتھ (Perth) دے وݙے شہراں وچ آباد ہن۔

2. نیوزی لینڈ وچ آبادی

نیوزی لینڈ وچ جپسی آبادی آسٹریلیا دے مقابلے وچ کافی گھٹ ہے۔

تعداد: ہک اندازے دے مطابق نیوزی لینڈ وچ روما جپسیاں دی تعداد 1,500 توں 3,000 دے لگ بھگ ہے۔

تاریخ: ایہ لوک زیادہ تر 20ویں صدی دے شروع وچ برطانیہ توں ہجرت کر کے اتھاں آئے ہن۔

اہم نکتہ: سرائیکی نال تعلق

جیویں میں پہلے عرض کیتے، ایہ لوک براہِ راست سرائیکستان توں نی ڳئے، بلکہ ایہ اوں "روما" لہر دا حصہ ہن جیہڑی ہزاراں سال پہلے ایں خطے (وادی سندھ/سرائیکی وسیب) توں نکلی ہئی۔

لسانی مماثلت: آسٹریلیا دے جپسی جیہڑی "رومانی زبان" ٻولیندن، اوندے وچ اڄ وی سرائیکی دے بنیادی الفاظ (جیویں اکھ، نک، کتا، پاݨی، وغیرہ) موجود ہن۔

سماجی حیثیت: آسٹریلیا تے نیوزی لینڈ وچ ایہ لوک ہݨ پکھی واس (خانہ بدوش) نی رہے، بلکہ انہاں نے مستقل گھر بݨا گھدے ہن تے جدید پیشیاں نال جڑے ہوئے ہن۔

جے تساں چاہسو تاں میں ودھیک تفصیل ݙے سڳداں کہ:
سرائیکی قومی ݙین٘ہ دا سنیہا

سرائیکی قومی ݙین٘ہ ہر سال ٢٢ نومبر کوں منایا ویندے۔

سرائیکی قومی ݙین٘ہ دا سنیہا

سرائیکی قومی ݙین٘ہ ساݙی زبان، ثقافت تے تاریخ نال محبت دا ݙین٘ہ ہے۔ ایہ ساکوں یاد کرویندا ہے جو سرائیکی صرف ٻولی کائنی بلکہ ہِک وݙی تہذیب، صوفی روایت تے لوک دانش دی پہچان ہے۔

ایں ݙین٘ہ تے اساں عہد کریسوں جو اساں اپنی مادری زبان سرائیکی کوں گھریلو، تعلیمی تے سماجی جاء وچ فروغ ݙیسوں۔ نوجوان نسل کوں وی چاہیدا ہے جو او اپنی زبان نال فخر نال ڳالھ کرن تے اپنی شناخت مضبوط بݨاون۔

آؤ، ہِک ٻئے دے نال کھڑ کے سرائیکی زبان دی بقا، ترقی تے یکجہتی کیتے کم کروں۔ سرائیکی زندہ تھیسی تے وسدی راہسی۔
اسم دی صرفی گردان

سرائیکی زبان وچ اسم دی حالتاں جنس تے تعداد دے حساب نال ݙو ݙو ہن۔

انہاں حالتاں دے جملیاں وچ ورتݨ کیتے کجھ ڳالھیں سمجھݨ اہم ہے۔

* **١. اسم دی گردان تے صرفی بناوٹ**
* **٢. جنس تے عدد دے مطابق اسمی حالتاں دا نقشہ**
* **٣. لسانیاتی تجزیہ: اسم دی صرفی تبدیلیاں**
* **٤. واحد، جمع، مذکر تے مؤنث دیاں اسمی حالتاں**

ایہ ݙیکھو، خالص سرائیکی زبان دے قاعدے دے مطابق ایہ ٹیبل بݨا ݙتا ڳئے۔

سرائیکی وچ مفعول کیتے 'نوں' دی بجائے '**کوں**'، ملکیت کیتے '**دا/دے/دی**' تے ظرف (Ablative) کیتے '**کنوں**' یا '**توں**' ورتیا ویندے۔ ایویں ای سݙݨ (ندائی حالت) کیتے چھوکرے کوں '**وے**' تے چھوکری کوں '**نی**' یا **'اڑی**' آکھ تے سݙیندے ہن۔

*(نوٹ: سرائیکی وچ "چھوکرا/چھوکری" دے نال نال "*'چھوہر/چھوہِر**" تے "**ٻال/ٻالڑی*'" دے لوظ وی ٻہوں ورتیندے ہن۔)*
ونکی:سرائیکی قواعد
سِرولی زبان

کشمور، جیکب آباد، شکارپور، سکھر تے گھوٹکی او ضلعے ہن جتھاں سندھی دا "سِرولی" (Siroli) لہجہ بولیا ویندے۔ ایہ لہجہ سرائیکی نال اینجھی مماثلت رکھدے جو اینکوں اکثر "سندھ دی سرائیکی" وی آکھیا ویندے۔ ایہ باقاعدہ ہک وکھرا لہجہ ہے تے ایندا گلوٹلاگ کوڈ sira1262  ہے۔

سِرولی لہجہ (Sirolo dialect)، سرائیکی زبان دا ہِک ٻہُوں مِٹھا تے اہم لہجہ ہے، جیہڑا خاص طور تے سندھ دے اُتلے علاقیاں (Upper Sindh) اتے اُوندے نال لڳدے پنجاب تے بلوچستان دے کجھ حصیاں وچ ٻولیا ویندے۔

سندھ دے لوک ایں علاقے کوں "سِرو" آکھدے ہِن، اتے اِتھاں ٻولی ونڄݨ والی سرائیکی کوں **سِرولی** یا **سندھی سرائیکی** آکھیا ویندے۔

سِرولی لہجہ (جہڑا سِندھ دے اتلے علاقے وچ ٻولیا ویندے) سرائیکی زبان دی ہک ٻہوں اہم تے مٹھی شاخ ہے۔ تاریخ دے آئینے وچ ایندی قدامت تے اہمیت کوں سمجھݨ کیتے کجھ خاص پہلو تلے ݙتے ڳئے ہن:

## سرولی لفظ دا پچھوکڑ
"سِرو" سندھی زبان دا لفظ ہے جِیندا مطلب ہے **"اُتلا پاسہ"** یا "شمالی علاقہ"۔ چونکہ ایہ لہجہ سندھ دے شمالی اضلاع (جیویں جیکب آباد، شکارپور، سکھر، گھوٹکی تے کشمور) وچ ٻولیا ویندے، ایں کیتے اینکوں "سِرولی" یا "سِرائی" آکھیا ویندے (یعنی شمال دے لوکاں دی ٻولی)۔

## تاریخی پندھ
سِرولی لہجے دی تاریخ کوں اساں اِنہاں مرحلیاں وچ ݙیکھ سڳدے ہئیں:

* **قدیم جڑاں:** سرائیکی دا ایہ لہجہ اوں ویلے توں موجود ہے جݙاں وادیٔ سندھ ہک سیاسی تے ثقافتی اکائی ہائی۔ ملتان تے اوچ دے روحانی تے علمی مرکز ہووݨ پاروں، اِتھوں دے لوک جݙاں سندھ دو ہجرت کر ڳئے تاں او اپݨی ٻولی وی نال گھن ڳئے۔
* **ریاستاں دا دور:** کلہوڑا تے تالپور دور وچ سرائیکی کوں سندھ وچ خاص اہمیت حاصل ہائی۔ اوں ویلے دے درباری شاعر تے صوفیاء ایں سِرولی لہجے وچ اپݨا کلام لکھدے ہن۔
* **سندھی تے سرائیکی دا ملاپ:** سرولی لہجہ اپݨے مزاج وچ خالص سرائیکی ہے، پر جیویں جو آکھیا ویندے **"پاݨی مٹاوے پاݨی کوں"**، سندھ وچ رہوݨ دی وجہ توں ایندے وچ سندھی دے کجھ لفظاں دی آمیزش وی تھئی ہے، جیندے نال ایندی مٹھاس وچ ودھارا تھئے۔

## خاص  تے ساخت
سِرولی لہجہ ٻاقاعدہ سرائیکی دے اصولاں دے مطابق ہے، جیندے وچ **ٻ، ڄ، ݙ، ڳ، ݨ** دا ورتاوا ٻہوں واضح ہے۔

### سِرولی لہجے دیاں کجھ خاص ڳالھیں:

* **علاقے:** اِیہ لہجہ جیکب آباد، سکھر، گھوٹکی، کشمور، کندھ کوٹ، لاڑکاݨہ اتے شِکار پور دے اضلاع وچ ٻولیا ویندے۔
* **سندھی اثرات:** سِرولی لہجے وچ سندھی زبان دے الفاظ اتے اُچار (Pronunciation) دا اثر واضح نظر آندے، جیویں سندھی دے مخصوص حروف ٻ، ڄ، ݙ، ڳ دا استعمال اِتھاں ٻہُوں عام ہے۔
* **ادب:** ایں لہجے وچ صوفیانہ کلام ٻہُوں زیادہ ملدے۔ سچل سرمستؒ جیہے عظیم صوفی شاعر دا کلام ایں لہجے دی ہِک وݙی سُن٘ڄاݨ ہے۔
* **رواں لہجہ:** اِیہ لہجہ عام سرائیکی (ملتانی یا ریاستی) دے مقابلے وچ تھوڑا زیادہ تِکھا اتے رواں ٻولیا ویندے۔
## حوالے
سِرو

**سِرو (Siro)** ہِک قدیم علاقہ ہے جیہڑا سندھ تے سرائیکستان دے سنگم تے واقع ہائی۔ ایہ علاقہ تاریخی طور تے سرائیکی ثقافت نال ڳہرا تعلق رکھدا ہے۔ سِرو وچ بولی ویندی زبان سرائیکی دے قدیم لہجیاں وچوں ہِک سمجھی ویندی ہے۔

سِرو دے لوکاں دی رہݨ سہݨ، لباس، تے رسم و رواج سرائیکی روایت دے عکاس ہَن۔ زراعت اتھاں دی معیشت دا وݙا ذریعہ ہائی، خاص طور تے کݨک تے کپاہ دی کاشت تھیندی ہے۔

تاریخی حوالیاں نال سِرو کئی سلطنتاں دے زیر اثر رہیا، پر مقامی ثقافت تے زبان نے ہمیشاں اپݨا رنگ برقرار رکھیا۔ اج وی اتھاں سرائیکی زبان محبت تے فخر نال بولی ویندی ہے۔

سِرو وچوں سِرولی زبان گھٹ تھیوݨ دیاں کئی وجوہات ہن، جیہناں وچوں کچھ ایہ ہن:

1. سندھی زبان دا اثر: سِرو دے علاقے وچ سندھی زبان دا بہت زیادہ اثر اے، جس دی وجہ توں سرائیکی زبان دا استعمال گھٹ ڳئے۔

2. آباد کاری: 1932ء سکھر بیراج بݨݨ دے بعد سندھی خانداناں کوں سِرو وچ رقبے الاٹ تھئے، جس دی وجہ توں سندھی زبان دا استعمال ودھ ڳئے تے سِرولی زبان دا استعمال گھٹ ڳئے۔

3. تعلیم تے مادری زبان: سِرو وچ تعلیم دا نظام سندھی زبان وچ ہے، جیندی وجہ توں ٻال سرائیکی زبان بھلݨ لڳ پئے ہن۔

4. 

ایہ ساریاں وجوہات ہ جیہناں دی وجہ توں سِرو وچ سرائیکی زبان گھٹݨ دا خدشہ ہے۔
پنج نمازاں دے ناں

سرائیکی زَبان وچ پنجے نمازاں دے کلاسِیکل ناں، اِعراب تے ضربُ الامثال دے نال کُجھ اِیں طَرحاں ہِن:

۱. دَھمِّی (Dhammī)

تَفصِیل: فجر دِی نماز یا صُبح صادِق دا ویلا. اِیکوُں 'نمازِ دَھمّی' یا 'فجرِیں' وی آہدے ہِن.

ضربُ المَثَل: "دَھمِّی دا تارا چَڑھ ڳئے" (یعنی صُبح تِھیوݨ آلی ہے). "دَھمِّی ویلے اُٹھݨ آلے بندے دے رِزق ئچ بَرکت پوندی ھِے".

۲. پیشِیں (Pēshīñ)

تَفصِیل: ظُہر دِی نماز یا ݙوُپہر کَنُوں وَلواں ویلا. جِیڑھے ویلے سِجھ ڈھلݨ لڳ پوندے.

ضربُ المَثَل: "پیشِیں ٹَݙّا، ٻال وݙّا" (ݙوُپہر کوُں سُمھݨ نال ٻال جلدی وݙا تھیندے). اَکثَر آھدے ھِن جو "پیشِیں ویلے دُھپ دِی تِکّھاݨ ٻَہوُں ہوندی ھِے، اندر ٻَہہ ونڄو".

۳. دِیگَر (Dīgar)

تَفصِیل: عصر دِی نماز یا چاݨیں دا ویلا، جݙاں ݙِینھ لَہݨ دے نیڑے ہوندے تے چھانواں لَمبیاں تِھی ویندیاں ہِن.

ضربُ المَثَل: "دِیگَر ٹَل ڳئی ھِے، ہُݨ گھر وَلاؤ" (عصر دا ویلا گُزر ڳئے، ہُݨ گھر وَلو).

۴. نِماشَاں (Nimāshāñ)

تَفصِیل: مغرب دِی نماز یا شام دا او ویلا جݙاں سِجھ لَہہ ویندے تے اَندھارا کھنڈݨ لڳدے.

ضربُ المَثَل: "نِماشَاں ویلے پَکّھی آپݨے آلھݨیاں ڈوُ وَل آندن". "نِماشَاں ٹَل ڳئی اے، ݙِیوا ٻال گھِنّو".

۵. خُفتاں (Khuftāñ)

تَفصِیل: عشاء دِی نماز یا رات دا طوِیل ویلا.

ضربُ المَثَل: "خُفتاں پڑھ کے سُمھ ونڄݨ چہِیدے". "خُفتاں دِی بانگ آ ڳئی اے، ہُݨ آرام کرو".
ونکی:اسلام
آرٹ دی تعریف تے قسماں

آرٹ دے لغوی معنی

آرٹ (Art) انگریزی زبان دا لفظ ہے اتے اینکوں اُردو وچ فن یا ہُنر اکھیا ویندے. 

آرٹ دا لفظ لاطینی زبان دے لفظ "Ars" توں نکھتے  جیندا مطلب ہنر، مہارت یا فن دے ہن ۔

لغوی لحاظ نال، آرٹ دا مطلب ہے او فن ، ہنر یا کمال جیہڑا کوئی بندہ اپݨے ہتھاں یا دماغ نال ݙکھاوے ۔ اے صرف پینٹنگ یا مورت سازی نئ ، بلکہ کوئی وی ایجھا کم جیڑھا مہارت نال کیتا ونڄے ، ڄیویں تصویر بݨاوݨ دا ہنر یا کپڑے سیوݨ دا کم وغیرہ. 

آرٹ دی تعریف

آرٹ ہک ایجھاں تخلیقی اتے انسانی عمل ہے جیہڑا کہی خیال، احساس یا سوچ کوں مادی یا غیر مادی شکل ݙیندے۔ اے ہک فنکار دا اپݨے ماحول اتے زندگی کوں سمجھݨ اتے اوندا اظہار کرݨ دا طریقہ ہے۔

✅فنون لطیفہ دیاں قدیم اتے جدید  قسماں تلے ݙتیاں ڳئین. 

فنون لطیفہ

فنون لطیفہ دا مقصد خالصتاً جمالیاتی ہوندے. اتے اے فنون انسانی روح کوں سکون اتے تخیل کوں پرواز ݙیوݨ واسطے بݨائے ویندن. 

فنون لطیفہ دیاں قسماں وچ 6قدیم قسماں ہن اتے 6جدید قسماں ہن. 

1.  مصوری(Painting)

  مصوری فنون لطیفہ دی ہک قدیم قسم اے جیندے وچ رنگاں اتے برش دے ذریعے تصویراں بݨاوݨ دا فن ہے. 

2. مورت سازی (Sculpture) 

مورت سازی فنون لطیفہ دی ہک قدیم قسم ہے جیندے وچ پتھر، دھات، یا لکڑی کوں تراش تے مجسمے بݨاوݨ دا فن ہے. 

3. عمارت سازی(Architecture)

عمارت سازی فنون لطیفہ دی قدیم قسم اے جیندے وچ عمارتاں کوں ڈیزائن کرݨ اتے سُہݨا بݨاوݨ دا فن ہے. 

4 . موسیقی(Music) 

موسیقی فنون لطیفہ دی ہک قدیم قسم اے جیندے وچ سُراں اتے تال دے ذریعے جذبات دا اظہار کرݨ دا فن ہے. 

5.  شاعری (Poetry) 

شاعری فنون لطیفہ دی ہک قدیم قسم ہے جیندے وچ لفظاں کوں وزن، بحر اتے قافیہ نال سجا تے اپݨے خیالاں دا اظہار کرݨ دا فن ہے. 

6. رقص(Dance) 

رقص فنون لطیفہ دی قدیم قسم ہے جیندے وچ جسم دی حرکتاں اتے تال دے ذریعے اظہار کرݨ دا فن ہے. 

7. سنیما اتے فلم سازی (Cinema/Filmmaking) 

فنون لطیفہ دی جدید قسم ہے جیندے وچ فلم دے ذریعے بصری اتے صوتی کہاݨی بݨاوݨ دا فن ہے. 

8. فوٹو گرافی (Photography) 

فنون لطیفہ دی جدید قسم ہے جیندے وچ روشنی اتے کیمرے دے ذریعے لمحات کوں محفوظ کرݨ دا فن ہے. 

9. گرافک ڈیزائن(Graphic Design) 

فنون لطیفہ دی جدید قسم ہے جیندے وچ بصری رابطے اتے مارکیٹنگ کیتے تصویری مواد بݨاوݨ دا فن ہے. 

10. فیشن ڈیزائن (Fashion Design) 

فنون لطیفہ دی جدید قسم ہے جیندے وچ لباس اتے سٹائل دے ذریعے فن دا اظہار کرݨ دا فن ہے. 

11. کتبہ نویسی/خطاطی(Calligraphy) 

فنون لطیفہ دی جدید قسم ہے جیندے وچ لکھت کوں سُہݨا اتے فنی انداز وچ سجا تے بݨاوݨ دا فن ہے. 

12. اداکاری/ تھیٹر (Acting/Theatre) 

فنون لطیفہ دی جدید قسم ہے جیندے وچ کردار کوں اپݨی آواز اتے جسمانی حرکتاں نال پیش کرݨ دا فن ہے.
کچنال دے فائدے

کچنال کوئی جنگلی وݨ یا ٻوٹا نئیں، ایہ گھراں تے باغات وچ رھایا ون٘ڄݨ آلا ہک پیارا جیہا وݨ ہے۔ پاکستان وچ لوک ایں وݨ دی ٻہوں راکھی کریندن تے وݙے شوق نال پلدن۔

کچنال ہک درمیانے قد دا وݨ ہے جیڑھا عام طور تے ١٠ توں ١٢ میٹر اُچا ہوندے۔

اِیندا اصل وطن سرائیکستان ہے۔

اِیندے اُتے گلابی، جامنی تے چٹے رنگ دے سوہݨے پُھل وݙی تعداد وچ آندن۔

پُھلاں دی کثرت پاروں ٻہوں سارے لوک اِیکوں سوہݨپ کیتے وی لیندن۔

بہار دے موسم وچ اِیندے اُتے پُھل آندن تے جے پُھل نہ تروڑے ون٘ڄن تاں اِیندے اُتے ٻیج بݨ ویندے تے او لا ݙتا ویندے جیڑھا سوکھا اُڳ آندے۔

اِیندیاں ݙوڈیاں (مُکڑیاں) پاکستان تے بھارت وچ بھاڄی (سبزی) وان٘ڳوں پکائیاں ویندیاں ہن۔

پنجاب وچ کچنال قیمہ ٻہوں پسندیدہ کھاݨا ہے۔

### کچنال دے طبی فائدے تے ورتݨ
اِیندے توں اڳاں، کچنال دے ٻہوں سارے فائدے ہن:

* کچنال بہار دے موسم دی ہک ودھیا بھاجی ہے۔ کچنال دے پُھل تے چھل اپݨیاں طبی خصوصیات پاروں ٻہوں کم آندے ہن۔ کچنال دیاں پَھلیاں دا اچار بݨایا ویندے جیڑھا آندراں دیاں بیماریاں کیتے ٻہوں چنگا ہے۔
* بیکٹیریل انفیکشن، سُڄݨ دے مسلیاں، قوت مدافعت دی گھٹتائی، جگر، ذیابیطس (شوگر)، السر، ٹیومر تے معدے دے ٻنھاں مسلیاں توں بچݨ کیتے اِیں موسمی بھاجی کوں ضرور ورتو۔
* کچنال دیاں جیڑھیاں ݙوڈیاں ہوندیاں ہن او ٻہوں سوادی بھاجی بݨ ویندیاں ہن۔ کچنال دی ݙوڈی جِنّی نازک تے سوہݨی ہوندی ہے، رندھیجݨ (پکݨ) توں بعد اُتنی ہی لذیذ تھی ویندی ہے۔
* ایہ بھاجی گوشت یا قیمے وچ پکائی ویندی ہے۔ دیر نال ہضم ہوندی ہے اِیں کیتے اِیندا سالݨ پکیندے ویلے ادرک، ݙہی تے گرم مصالحہ ضرور رلاؤ۔ تے جِتنا وی گوشت یا قیمہ ہووے، اُوندا ادھا حصہ تساں کچنال پاؤ۔ تاں تہاݙا سالݨ ودھیک چنگا بݨسی۔
* ایہ اپݨی ہائپوگلیسیمک (خون وچ شوگر گھٹاوݨ آلی) خاصیت پاروں ذیابیطس کیتے ٻہوں اثر آلی ہے۔
* بواسیر دی بیماری وچ کچنال دا ورتݨ ٻہوں فائدہ مند رہندے۔ ایہ بواسیر کوں مُکا ݙیندی ہے۔
* کچنال تے اِیندیاں پَھلیاں دا اچار آندراں کیتے فائدہ مند ہے۔ اِیندے ورتݨ نال موکاں (اسہال) وی رُک ویندن۔
* کچنال جُسے (جسم) تے معدے کوں طاقت ݙیندی ہے تے رَت (خون) کوں صاف کریندی ہے۔
* اینٹی انفلیمیٹری خاصیت پاروں چمڑے دیاں بیماریاں کیتے چنگی ہے۔
* مونھ دے السر تے مونھ دی سُڄݨ وچ وی اِیندا ورتݨ فائدہ مند رہندے۔
* کچنال ہاضمے دے نظام کوں ٹھیک رکھدی ہے۔
* آندراں دے اندرلے انفیکشن تے کیڑیاں کوں مُکیندی ہے۔
* ایہ الٹی (قے) روکݨ دی دوائی وان٘ڳوں وی ورتی ویندی ہے۔
* ایہ سُڄݨ یا وݙے تھئے ہوئے غدود کوں مکیندی ہے۔
* ایہ جُسے وچ موجود چربی کوں کھوریندی (ڳلیندی) ہے اِیں کیتے وزن گھٹیندی ہے۔
* جگر کیتے ٻہوں اثر آلی ہے۔ جگر دے نظام کوں مجموعی طور تے قابو وچ رکھدی ہے۔
* پیشاب دیاں ساریاں بیماریاں وچ کچنال ہک فائدہ مند دوائی دا کم کریندی ہے۔
* کچنال کھاوݨ نال پھوڑے پِھنسیاں مُک ویندن۔
* تریمتیں دیاں عام بیماریاں توں جان چُھڑاوݨ کیتے کچنال بہترین ہے۔
* کچنال کھاوݨ نال دِھڈھ دے کیڑے مر تے جُسے توں ٻاہر نکل ویندن۔
* جُسے دے اندرلے زخماں کوں چِھٹی کرݨ دی طاقت رکھدی ہے۔
* جے کچنال دیاں ݙوڈیاں دا جوشاندہ (کاڑھا) بݨا تے پیتا ون٘ڄے تاں وی آندراں دے کیڑے مُک ویندن۔
* مونھ پک ون٘ڄے تاں کچنال دا جوشاندہ پیوݨ نال زبان تے مونھ دے زخم ٹھیک تھی ویندن۔
* پتھری دے مریضاں کیتے کچنال دی بھاجی فائدہ مند ثابت ہوندی ہے۔

جزاک اللہ!

سرائیکی اکھاݨ ہے جو **"کھادا پیتا نال ویندے"**، اِیں کیتے اپݨی صحت دا خیال رکھݨ کیتے ایہو جیہاں ودھیا بھاجیاں کوں اپݨی خوراک دا حصہ ضرور بݨاوݨا چاہیدا ہے۔

کیا تساں کہیں ٻئی شئے، وݨ یا ٻوٹے بارے سرائیکی وچ ڄاݨݨ چاہندے او؟
عبداللہ پُردرد

حضرت مولوی محمد عبداللہ پُردرد رح ساکن موری  ڳچلاں  تحصیل لیاقت پور  

خواجہ جمال محمد کوریجہ رح مولوی پُردرد سئیں دی سر پرستی کریندے ہَن  

پردرد صاحب  بیمار تھئے  تاں خواجہ جمال محمد  عیادت دے کیتے لنگھ آئے  علاج دے کیتے کجھ ٹیکے ضرورت ہَن خواجہ جمال محمد کوریجہ سئیں آکھیا

،، میں بِھڄوا ݙینداں ٹیکے ،، 

انہاں کوں ڳالھ بُھل ڳئی تاں استاد عبداللہ پُردرد سئیں اے ݙوڑھا لکھ بھیڄیا 

بعد ݙیہاڑے کرم کریسو اے تاں قبلہ ٹھیک اے

پر حملہ کمزوری دا ھُݨ روز بروز ودھیک اے

اُٹھی اُٹھی تے ݙِہدا ہاں تیڈی جیپ شریف دے لیکے

آہداں نہ  پُردرد  بھڄیونی  پیر  کوریجہ ٹیکے

## نمونہ کلام

### ݙوہڑہ
ایویں مست بسنت دی مُد رہے ایویں نِت بختاور عید ہووے

ایویں عیش ، وصال دے بدل گجِن ۔ ایویں ھِجر بخیل بعید ہووے

ایویں میل ملاپ جدید ہووے ۔ ایویں ہر دم گُفت شُنید ہووے

پُردرد اے سانگ سُہاڳ والا ایویں پیشیں فجر مزید ہووے

### ݙوہڑہ
ہئی  حضرت ہوت  سوًلا  ڑی  ہِیں  منزل وچ ہک پیچ کھڑی

ٹُر  پیر  پیادی  دیر  نہ  کر  نہ  مُفت  اِتھاں  بر  میچ  کھڑی

مِل اصل اصیل بروچل کوں پِچھے کُوچے تے جند ویچ کھڑی

پُر درد  نِگاہ جے صاف ہووی  کئی دُور نِوھی  او کیچ کھڑی
ونکی:سرائیکی شاعر
اساں خلق کوں روز

اَساں خلق کوں روز سلام کیتے

اَساں رب دے   نال کلام کیتے

رب ڳوٹھیں وچ رب سالھیں وچ

رب گھوٹ کنّوار دیاں ڳالھیں وچ

رب کانیں کاہیں ٹالھیں وچ

رب کُل فقیری حالیں وچ

رب ساݙے وݨ وِسرام کیتے

اَساں رب دے نال کلام کیتے

رب مکھݨ ماکھیوں مِٹھا ہے

اساں رڄ خلقت وچ ݙٹھا ہے

او جھوک اساݙی وٹھا ہے

او پہلے ݙینہوں کٹھا ہے

اساں اوندے نال آرام کیتے

اساں رب دے نال کلام کیتے

رب کل دی ڄئی دے میلے وچ

رب لُہندیاں دے پُتریلے وچ

رب روہی وچ رب بیلے وچ

رب بھوئیں تے شام سویلے وچ

اوں ہر جاء درشن عام کیتے

اساں رب دے نال کلام کیتے

رب کٌل وستی دے ٻالیں وچ

رب اُڄڑی ماء دے حالیں وچ

او جھمر کھیݙ دھمالیں وچ

او خلق دے کل سوالیں وچ

اوکوں ہر ہر جاہ پرنام کیتے

اساں رب دے نال کلام کیتے

  شمیم عارف قریشی
شوق اُچوی

منظور احمد شوق اچوی سرائیکی شاعر ہے۔

منظور احمد شوق اوچوی صاحب دے حوالے نال نعیم احمد ناز دی ایں تحریر دا سرائیکی ترجمہ حاضر ہے:

**شوق اوچوی: شوقِ مصطفیٰ ﷺ کوں آپݨی نماز دا امام بݨاوݨ والے صوفی شاعر**

سرائیکی شاعری تے نعت گوئی وچ آپݨے وکھرے تخیل، اچی فکر تے زبان و بیان دی صفائی دے ذریعے ہک نمایاں ادبی سنجاݨ بݨاوݨ والے تے عشقِ رسول ﷺ کوں آپݨے کلام دا مرکز و محور رکھݨ والے مشہور شاعر تے ادیب **منظور احمد شوق اوچوی** ٻدھ دے ݙینہہ فوت تھی ڳئے۔ اوچ شریف تے اوندے نیڑے تریڑے دے علاقیاں دی ادبی روایت وچ شوق اوچوی ہک ایجھی معتبر تے تکڑی آواز ہن جنہاں دے سرائیکی کلام وچ کلاسیکی شعری روایت دا وقار تے اجوکے دور دے فکری مسئلیاں دا شعور کٹھے نظر آندے ہن۔ آپ آپݨے تخلیقی تے شعری وصف پاروں آپݨے ہم عصر (سنگی) شاعراں وچ ہک انج سنجاݨ رکھدے ہن۔ تاہم نعت گوئی آپ دی ادبی شخصیت دا ہک ٻہوں اہم تے معتبر حوالہ ہے۔ آپ آپݨے کلام وچ عشقِ رسول ﷺ دا اظہار ٻہوں عقیدت تے والہانہ انداز وچ کریندے ہن۔ آپ کوں حضور اکرم ﷺ نال گُہڑی فکری تے قلبی وابستگی ہئی۔

شوق اوچوی نے ہک سادہ پر لوک دانش نال بھرئیے ہوئے دیہی ماحول وچ اکھ کھولی جِتھاں فطرت دی تازگی، انسانی رشتیاں دی سچائی، ثقافتی قدراں دی خوشبو تے دین نال محبت موجود ہئی۔ ایہے عناصر بعد وچ انہاں دی شاعری وچ وی پوری طرحاں نظر آئے۔ شوق اوچوی نے حضرت خواجہ غلام فریدؒ، جانباز جتوئی، غلام اکبر آزاد شاہ، اللہ وسایا شرر، احمد خان طارق، فیض محمد دلچسپ، نجیب اللہ نازش تے شاکر شجاع آبادی جہے استاد تے صوفی شاعراں دے کلام دا گُہرا مطالعہ کیتا۔ ایں وجہ توں آپ دے کلام وچ زبان دی صحت، محاورے دی درستی تے بیان دی شائستگی نمایاں نظر آندی ہے۔ آپ لفظاں دی نشست و برخاست تے تراکیب دی لطافت توں پوری طرحاں واقف ہن۔

شوق اوچوی دی شاعری دا بنیادی وصف اوندی فکری وسعت ہے۔ آپ دے کلام وچ لوک روایت تے اجوکی جدت دا سوہݨا میل ملدے۔ انہاں نے کلاسیکی شعری قدراں کوں برقرار رکھدے ہوئے جدید دور دے مسئلیاں تے احساسات کوں آپݨی شاعری دا موضوع بݨایا۔ آپ نے معاشرے دیاں ناانصافیاں تے تضاداں کوں ٻہوں بے باکی نال آپݨے کلام وچ بیان کیتا۔ پر آپ دا انداز صرف احتجاجی کائی نہ ہئی بلکہ تعمیری وی ہئی۔ آپ برائی کوں بے نقاب کرݨ دے نال نال نیکی تے خیر دی مثال قائم کرݨ دے قائل ہن۔ ایں درویش صفت صوفی شاعر نے **١٨ مارچ ٢٠٢٦ء** کوں ایں فانی جہان توں رخصت گھدی، پر آپݨے پچھوں ایجھا ادبی سرمایہ چھوڑ ڳئے جیہڑا ہمیشہ زندہ رہسی۔

## نمونہ کلام
گھر موت جݙاں مہمان تھیوے چو طرف اندھارا چھا ویندے 

کئ سوچ عقل وچ نئیں آندی سب ہوش عقل مکلا ویندے 

بے بھلواں تیر جدائی والا ہاں پھاڑ تے دھاڑ کڈھا ویندے

کئیں حال گزردی شوق ہوندی جئیں بھیݨ دا نکھڑ بھرا ویندے 

منظور شوق اچوی

### ݙوہڑہ
جݙاں آن اجل مہمان تھیندے لکھ ٹالو ٹل نی سڳدا 

کئ بھیݨ بھرا کوں ما دھی کوں پیو پتر کوں بھل نی سڳدا 

کل وارث تھی مجبور ویندن وس کہیں دا چل نی سڳدا 

مر شوق جیڑھا ہک وار ویندے اتھ واپس ول نی سڳدا 

منظور شوق

## وفات
١٨ مارچ ٢٠٢٦ء بروز ٻُدھ تھئی۔ نماز جنازہ ١٩ مارچ ٢٠٢٦ء نزد سپاہی دی ہٹی اوچ شریف
ونکی:سرائیکی شاعر