رفعت عباس، شاعری تے منطق

### لکھت: عبدالباسط بھٹی

                        سرائیکی اِچ ٻہوں سارے شاعر ایجھے ہن جنہاں آپݨی نویکلی دھرتے فنی کاریگری نال شاعری کوں ماݨ ݙتے تے آپݨی نویکلی سُنڄاݨ بݨائی اے۔ رفعت عباس اُنھاں اچوں ہک ہے۔ ہݨ جیڑھیلے کجھ نقاد آہدن جو شاعری دا ویلا مُک ڳئے، شاعریRepeatتھیندی پئی اے۔ ایہ ڳالھ کہیں حد تئیں ٹھیک ہے۔ جیڑھیلے ڄݨاں وَݨاں اُٹھی تے شاعری شروع کر ݙیسی تاں وَل شاعری دا ایہو حشر تھیسی پر جنھاں اُتے شاعری دی دیوی مہربان تھئی ہے او رنگیئے ڳئین ۔ آخر کیڑھی ڳالھ اے جئیں رفعت کوں نویکلا تے نرالا بݨائے میݙے نزدیک رفعت دا کمال روز ݙیہاڑی ڳالھ کوں روز ݙیہاڑی دے تجربے کوں منطق نال جوڑݨ ہے۔ ڳالھیں بھانویں ہکو سنویاں ہووِن ڳالھ کرݨ آلا شاعر نویکلی دھر نال ڳالھ کر قاری کوں حیران کر ݙیندے، سوچݨ تے مجبور کریندے۔ ہر وݙے شاعر کول ایہ ہنر ہوندے۔ خرم بہاولپور ی فرمایا ہا :

سرخیاں کوں رنگ لائی کھڑن ہوٹھ غلابی یار دے

                       ایہ لائن پڑھ قاری دی چھرکی نکل ویندی اے ۔ مار ٻیلی ایں وی ہوندے۔ یعنی محبوب دے ہوٹھ ایہو جِتی سوہݨے ہن جو سرخی دی شان وَدھ ڳئی ہے۔ سرخی تاں ہوٹھاں کوں سوہݨا کرݨ کیتے لائی ویندی اے پر شاعر کمال کاریگری نال محبوب دے ہوٹھاں کوں سرخی توں زیادہ سوہݨا آکھیے۔ ایہو ہنر رفعت عباس کول ہے۔ 

ٻال اساݙے ساݙے توں وی وݙے تھیون رفعتؔ

ٻالیں کوں اساں مونڈھیاں اُتے تہوں کھݙیندے ہِیسے

                       ٻالاں کوں مونڈھیاں چاکھݙاوݨ ساݙا روز ݙیہاڑی دا تجربہ ہے پر شاعر ایں کھیݙ کوں کیویں justifyکیتے، یعنی ٻال ساݙے کنوں وی وݙے تھیون، قد اِچ ، عمراں اِچ، مقام مرتبے اِچ شاعر اپݨے اندروں ٻاہروں وسدی دنیا ، اپݨے گھر، لوکاں دی گزر گزران اِچوں پراݨی ڳالھ کوں نواں کریندے ، نویں معنی ݙیندے۔

                       رفعت عباس ہک مکمل شاعر اے۔ شاعری دے علاوہ کجھ نی ڄاݨدا، چَوی گھنٹے شعری مراقبے اِچ راہندے۔ جگ جہان کوں آپݨی فکر تے سوچ نال ݙہدے تے وَل آپݨی ڳالھ کوں، آپݨے تجربے کوں لوکاں نال سانجھا کریندے۔ جے شاعری چھڑا Entertainmentہے تاں وَل کیا فاہدہ ۔ شاعری اوہے جیڑھی سوچ فکر تے حیرانگی دا دَر کھولے۔ خرم بہاولپوری یار دے گھردی نشانی کجھ ایں طرحاں ݙسائی ہئی۔

وݙی نشانی یار دے گھراے

دوروں ݙسِدی اُچی بکیݨ

                       رفعت عباس جیڑھیلے ہک مُد دے وچھوڑے بعد محبوب دے تھلے توں لنگھیا تاں ہوں ویلے حال کجھ ایں ہئی۔

چھ سالاں دے بعد وی رفعت سب اُنویں دا اُنویں 

ٻس کجھ گھاٹی گھاٹی تھی ڳئی اُوندے گھر دی ٹالہی

                       چھ سال دے بعد منظر نامہ کتناتبدیل تھئے، پراݨے کوٹھے ، انویں ہِن، چئو کاندھا پہلے وانگوں ہے۔ اُتے مال وی پہلے وانگوں ٻدھا ہوئے۔ ویہڑے اِچ ککڑیں وی ودِن۔ تنور اِچ ٻل وی اُنویں پوندے، روٹیاں وی پہلے وانگوں پکدن پر شاعر ٹالہی دے ودھݨ تے گھاٹا تھیوݨ کوں موضوع بݨائے۔ سرائیکی دیہات ، دیہاتاں دے کھلے ویہڑے، ویڑھے اِچ ٹالہی، شرینہہ، نم یا ٻیر دا ہووݨ فطرت نال محبت دا اظہار ہے۔ وݨ انسانی زندگی نال جڑئے ہوئے ہن۔ 

ایں دنیا وچ کلہیاں ساکوں ݙر لڳدا ہا رفعتؔ

اساں اپݨے چار چفیروں وݨ رہیندے آئے

                       دَر اُتے کھڑی ٻیر ہووے ، نم ہووے بھانویں شرینہہ بدلدی رُت جیڑھیلے ٻور چیندن، ہوا گھُلدی ہے تاں چئو کاندے، ویڑھے معطر تھی ویندن وَل سویرے شام وݨاں اُتے پکھیاں دا آوݨ، چلکارکرݨ گھر دے ٻالاں وانگوں ہوندے۔ ایہا وجہ ہے جو سرائیکی دھرتی دے لوک پکھیاں نال، زناوراں نال وݨاں نال اَݨ کھٹ پیار کریندن۔ جینویں میں عرض کیتے رفعت عباس روز ݙیہاڑی دے تجربے کوں نویں معنی ݙیندے جیندے بارے اساں ایں طرح نی سوچیا ہوندا۔

اساں اپݨیاں دھیاں کوں وی پُتر سݙیندے آئے

ایہو بھئو مکلاوے والا نئیں مکلایا ویندا

                       دھیاں نماݨیاں ، چڑیاں دا چنبہ ہک ݙینہہ پرایاں تھی ویندن۔ جتنا دھی پیو ما نال پیار کریندی ہے دھیاں آلے اینکوں چنگی طرح سمجھ تے محسوس کر سڳدن۔ سرائیکی وسوں دے لوک  روز ݙیہاڑی کماں کاراں اِچ جیڑھیلے دھی کوں سݙیندن تاں آہدن پُترا! فلاݨا کم تاں کر چا۔ رفعت ایندے معنی ایہے کڈھین پُتر گھر دا وارث تھیندے، سینے اُتے دنگدے پر پیو کوں پتہ ہوندے دھی پرایا دھن اے۔ اُوندے نکھڑݨ دے ݙر توں اونکوں پُتر کر ڄاݨدے۔ ایں طرحاں دی منطق رفعت عباس دی شاعری دا وݙا گُٖݨ ہے۔ 

                       سرائیکی دھرتی دے لوک ٻاہروں آئے حملہ آوراں کوں چنگا نی سمجھدے ۔ او سکندر مقدونی ہوئے یا رنجیت پلیت ظالم ہمیشہ نفرت دا نشانہ ہوندے۔ وسوں ظالم کوں ظالم دے ظلم کوں کݙاہیں نی بھلدی ۔ رفعت عباس دا کمال ایہ ہے انہاں ظالماں نال آوݨ آلے فوجیاں کوںجیڑھے مرتے ایں دھرتی دا رزق تھئے۔ اُنھاں کوں بشکݨ تے پھل چڑھاوݨ دی ڳالھ کریندے منطق کیا ہے جو او ساݙی دھرتی اُتے ستے پن۔ اساں ایں سانگوں وی اُنھاں کوں معاف کر یندے ہیں جو او آپݨے دانشوراں دیاں، شاعراں دے لکھتاں وی اپݨے نال گھن آئے۔ پھُل، پھل دی خوشبو سانجھی ہے۔ ایندے اُتے ایں دھرتی تے پورئیے انگریزاں دا وی انویں حق ہے جیویں ساݙا ہے۔

پھل بݨدن انگریزاں دیاں وی قبراں کیتے رفعت

بھوئیں ساݙی وچ سُتے پئے ہن ایہ بندوقاں والے 

انہاں اَڄ دھاڑ یلیں کوں اساں ماف کریندے رفعتؔ

جیڑھے آپݨے شاعراں دیاں کتاباں وی گھِن آئے

                       رفعت عباس اپݨی شاعری اِچ ٻہوں ساریاں چیزاں کوں حیرت بݨا ݙیندے۔ ٻہوں ساریاں ایجھیاں ڳالھیں دا جواز ݙیندے جیندے بارے اساں سوچیا وی نی ہوندا۔ حاکم نال بھڑاند ، اوندے حکم دی عدولی اُوندے ݙڈھپ توں انکار ۔

جیڑھا کم وی حاکم آکھیا نسے کیتے رفعتؔ

اساں آپݨی آلس وچوں جنگاں جیتیاں ہِسے

                       ایہو جئیں موضوعات رفعت عباس دی شاعری کوں سوہݨا کریندن۔ انویں تاں رفعت عباس دی نظم ہووے تے  بھانویں کافی یا حکایت او ہمیشہ نویں تے نرالی ڳالھ کریندے۔ بین الاقوامی ادب دا مطالعہ، ملکی ادب اُتے نظر دے علاوہ ملک دے سیاسی تے سماجی حالات اُتے نظر وی اونکوں شعر آکھݨ تے مجبور کر یندی ہے۔ پاکستان ہک ایجھا وفاق ہے جیڑھا برابر کائنی۔ ہک پاسے ڈاڈھے لوک ہن ݙوجھے پاسے ہیݨے۔ رفعت عباس اپݨی سیاسی فکر اِچ حق ہمسائیاں نال بݨا تے رکھݨ دا قائل اے۔ مظلوم تے ہݨیاں قوماں کوں اپݨی حمایت دا یقین ݙیویندے۔

ٻہوں سانجھا ہک در جیوݨ دا کھولیا ونڄ سڳدا ہے

کہیں بلوچ دے گم تھیوݨ تے ٻولیا ونڄ سڳدا ہے

                       رفعت عباس دی شاعری ونکو ونکو پھلاں دا گلدستہ ہے۔ جینویں ہر پھل دا رنگ نرالا تے خوشبو آپوواݨی ہوندی ہے ایویں رفعت عباس دا شعر اپݨی نویکلی مہک نال قاری کوں مُسیندے۔ رفعت پریشانی اِچ آپ تڑاپی اِچ کاوڑ اِچ شعر نی آہدا۔ ایہ وی ہک رمز ہے۔

اساں کݙاہیں کاوڑ دے وچ بیت نی آکھیا رفعتؔ

ڳالھ آکھݨ دی رمز اے ساݙی، اوہا رمز کھُلیجے

                       شاعری نازک تے ملوک جذبات دا اظہار ہے۔ اتھاں کاوڑ ، تعصب تے کریری دی گنجائش کائنی۔ رفعت عباس دی شاعری ہک جہان اے۔ کجھ لوک آہدن جو شاعری بندے اُتے نازل تھیندی اے۔ کجھ آہدن ایہ وجدان ہے۔ رفعت اینکوں کجھ ٻئی طرحاں ݙٹھے۔

کہیں کہیں ویلے لکھدیاں ہویاں ݙر ویندے ہیں رفعتؔ

ساکوں آپݨے ہتھیں دی جا ٻئے کوئی ہتھ نظردِن

                       ایہ او رمز ہے جیڑھی چھڑا شعر نی،سیاݨے آہدن تساں ایمان داری نال جیرھے کم دے پچھوں لڳدے ہو اُو کم جیݙا اوکھا ہووے تھی ویندے۔ سفر جتنا اوکھا ہوے پہلے پیر چاوݨ نال بندہ منزل تئیں پُڄدے۔ رفعت عباس کوں اِنھاں ساریاں ڳالھیں دا ادراک ہے۔ ہِیں سانگوں او پھُلاں دے بیت بݨیندے ، محبت دیاں ڳالھیں کریندے شاعری نال گھر بݨیندے، جھمر نال وسوں آباد کریندے، توپاں، بندوقاں دی جاء جھمر دا پِڑ منگدے۔

فوجاں اپݨیاں بیرکاں دو اَڄ واپس ونڄن رفعتؔ

ساکوں اپݨی جھمر کیتے ڄالڑیندی پئی ہے

                       جمہوریت ،جمہورت دا تسلسل ایں اُشاک شاعر دا خاب اے۔ او خوف دی جاء امن دی بادشاہی چاہندے، پکھیاں نال، وݨاں نال، قبراں نال، لٹھیاں نال، محبت کرݨ آلا رفعت عباس ظلم و جبر توں پاک معاشرہ چاہندے ۔ کلچر تے زبان کوں وݙی طاقت سمجھدے۔ حق حقوق دی جنگ انھاں ہتھیاراں نال لڑدے۔

ٻہوں پراݨیاں راہ ساݙی وچ توپاں گݙیاں کھڑیاں

انہاں کوں تاں کہیں ویلے ہک پاسے کر کھڑیجے 

جرنیلیں دا ٹوکرا بھر تے چئی ودے ہیں رفعت

کیا آکھوں جو کتھاں ونڄ تے ایہو بار لہیجے

                       رفعت عباس نعرے بازی نی کریندا۔ شاعری دے رموز ڄاݨدے۔ کھورا اصلوں نی اَلیندا۔ کھوری توں کھوری ڳالھ کوں موتیئے دے پھل پوا، غلاب دے ہار بݨا شعر دی شکل ݙیندے۔ جے تہاکوں ایندی سنگت نصیب تھیوے تاں ہر ڳالھ منطق نال کریندے۔

اساں رفعت عربیں دا ٻہوں آدر رکھدے ہِیسے

ساݙے ڳوٹھ بزاروں آپݨے گھوڑے واپس نیون

                       سرائیکی دھرتی دا ایہ مہان جیوݨ دی رمز نال حیاتی گزریندا پئے۔ آپݨی مستی اِچ مست رہندے۔ باغاں اِچ، دریاواں تے، درگاہیں اُتے، مسیتاں مندراںاِچ حاضری ݙیندے۔ ہر جاہ ذات پنل دی ݙہدے۔ رفعت عباس دے اندر ہک سچا عاشق ، ہک صوفی، ہک سیلانی، ہک مہاکوی موجود ہے۔ ملتان، ملتان شہر دی قدامت ایندا ماݨ ہن۔ جوگی فقیر وانگوں ایہ اکثر پراݨے ملتان دے اندروںپرے پرے تئیںودا راہندے۔ پراݨیاں عمارتاں اچوں، جھروکیاں اچوں سوڑیاں ڳلیاں اچوں شعر ڳول آندے تے ول ’’کیفے ٹائم‘‘ اِچ کلہا ٻہہ ، گرم گرم کافی دی چُسکی لیندے اپݨے پُراݨ تے ماݨ کریندے تے آہدے:

عربیں توں ٻہوں پہلے اساں کوٹھا پاتے رفعتؔ

ساݙے کولوں پچھوں کِتھاں رب وسایا ہِسے

٭٭٭

### حوالہ
(کتاب : جدید سرائیکی شاعری ، مرتب : ڈاکٹر خالد اقبال، عبدالباسط بھٹی) (ناشر: جھوک پبلشرز ملتان)