سئیں اقبال سوکڑی دی شاعری دا تجزیہ

لکھت:  ڈاکٹر گل عباس اعوان

## سئیں اقبال سوکڑی دی شاعری دا تجزیہ
آپ دا پورا ناں محمد اقبال ہے۔ آپ ۵؍ اپریل ۱۹۳۸ء کوں تحصیل تونسہ شریف دے ہک قصبے سوکڑ اِچ سئیں صاحب داد خان دے گھر ڄمیئے۔ قصبہ سوکڑ دی نسبت نال آپݨے ناں نال سوکڑی لکھݨ لگٖ گٖئے، اَتے اَڄ زمانہ اُنہاں کوں استاد اقبال سوکڑی، اقبال خان تے اقبال سوکڑی دے نانویں ڄاݨدے۔ ذات دے ملغاݨی بلوچ ہن۔ ۱۹۵۸ء توں سرائیکی شاعری تخلیق کریندے پئین۔ بطور اسکول ٹیچر بھرتی تھئے تے اسکول ٹیچر ریٹائر تھیٔن۔ جے۔ وی کرݨ توں بعد یونیورسٹیاں دیاں کتاباں دی بجائے انسان تے معاشرے دا مطالعہ کیتے نیں۔ ایں مطالعے اُنہاں کوں سرائیکی زبان دا ’’چوٹی دا شاعر‘‘ بݨا ݙتے۔ 

ہندو معاشرہ ہک طبقاتی معاشرہ ہے۔ جتھاں برہمن تے شودر مختلف مخلوقاں سمجھیاں ویندن۔ اقبال سوکڑی جئیں وسبے اِچ اَکھ کھولی اُتھاں وی ’’وسیب‘‘ تمنداراں تے غریباں اِچ انجو انج ونڈیا کھڑیا ہا۔ اقبال سوکڑی دی سوجھل اَکھ ایں وسیبی نروار دا مطالعہ کیتا‘ تاں ایں نروار تے احتجاج شروع کر ݙتا۔ 

جدید سرائیکی دا وݙا موضوع روایتی، سیاسی، سماجی تے معاشی نظام توں انحراف ہے۔ انحرافیت دے ایں رُحجان نیں اقبال سوکڑی کوں ’’جدید سرائیکی غزل‘‘ دا سب توں وݙا شاعر بݨا ݙتے۔ سئیں اقبال سوکڑی سرائیکی غزل دی جھولی اِچ ٻہوں سارے نویں مضمون، نویاں بحراں، نویاں تشبیہاں، استعارے آن پاتن۔

اُنہاں نیں جدید سرائیکی شاعری دے روایتی مضامین توں کنارہ کشی کریندئیں ہوئیں، جدید عہد دے معاملات کوں آپݨا موضوع بݨائے۔ نویں مسائل کوں نویں رنگ اِچ پیش کرݨ وی جدیدیت ہے۔ اڄوکے دور اِچ (۲۰۰۱ء، ۲۰۱۴ء) اساݙا شمالی علاقہ مسلسل دہشت گرد حملیاں دا شکار ہے۔ اوندے رد عمل اِچ اساݙے شہرمارکیٹاں، ٻال، تریمتیں، ٻڈھے، اساݙیاں مسیتاں، حجرے، امام باڑے، مسلسل بارود دا شکار تھیندے رہیے۔ ایں ساری تاریخ کوں اقبال سوکڑی ہکے شعر اِچ محفوظ کر گھدے: 

اونہہ نھیں سوچیا پکھیں دی کیا ٻولی ہئی 

اوندے ہتھ بندوخ، بندوخ اِچ گولی ہئی 

اقبال سوکڑی دے تخلیقی سفر دا محاکمہ کرݨ آلے نقاداں اِچوں، ہک معتبر ناں سئیں دلشاد کلانچوی دا ہے۔ اقبال سوکڑی دے فن تے شخصیت تے تبصرہ کریندئیں ہوئیں سئیں دلشاد کلانچوی لکھدن جو: 

’’اقبال سوکڑی نویںسرائیکی شاعری دا ہک نمائندہ شاعر ہے۔ او ہک عام آدمی ہے تے ٻہوں حساس دل تے دماغ رکھیندے۔ ٻس کئی اوکھا تھیندے، تاں ایہ ݙیکھ کے تڑپ اُٹھدے۔ وسیع النظر ہے تے وسیع القلب ہے او وسیبی بندہ ہے تے وسیب دا ہے۔ اوندی سوچ، اوندی عقل، اوندی شاعری، ہر شئے وسیب کیتے ہے تے وسیب دی بھلائی کیتے ہے۔ او وسیب اِچ وگٖاڑ گھتݨ والیاں کوں وی ڄاݨدے۔‘‘ 

جیویں میں پہلے عرض کیتے جو اقبال سوکڑی دے مطالعے دا مرکز انسان تے وسیب ہے۔ ایں سانگھے جتھاں جتھاں انسان موجود ہے او اُوں سارے علاقے کوں آپݨا وسیب سمجھدن۔ اُنہاں کوں جتھاں وی افراتفری، بے چینی، تفرقہ بازی، بارود دے زور تے فیصلے منواوݨ، دی سوچ نظر آندی ہے، تاں او نہ صرف ایندے تے کُڑھدن بلکہ واضح طور تے احتجاج کریندے نظر آندن: 

ہر قدم تیں ظلم دی زنجیر کھڑکن پئے گٖئی 

زندگی احساس دی سُولی تے لڑکݨ پئے گٖئی 

اقبال سوکڑی غاصب قوتاں کوں بار بار ایہ ݙسیندن جو وسیب مساوات نال بنڑدن۔ وسیب بندیاں دے مِل ٻہوݨ دا ناں ہے۔ اگر گٖالھ گٖالھ تے وسیب دے ونڈارے کیتے گٖئے تاں وسیب دا او خوفناک مُکھ سامݨے آنوݨے۔ جینکوں اوندے اے جابر خود وی نہ ݙیکھ سگٖسن۔  

میں تاں شیشہ ہاں‘ ترٹݨ ہے مقدر میݙا 

زندگی آپݨی شکل ݙیکھ کے ݙر ونڄݨی ہے 

سرائیکی وسیب دی گُھٹی اچ عاجزی، انکساری تے نماݨتا شامل ہے۔ ایں عاجزی، انکساری تے نماݨتا دا فائدہ چیندے ہوئیں کجھ لوکیں وسیبیاں کوں سوائے حسرتاں، غماں تے دھکے دھوڑیاں دے کجھ وی نئیں ݙتا۔ لوک انفرادی طور تے لڑدے لڑدے حوصلہ ہارݨ لگٖ گٖئین۔ شاعر کوں حادثات دے انہاں ست سمندراں کوں ایں صورت اِچ پار کرݨا ٻہوں اوکھا لگٖدے۔ جݙاں انہاں آپݨی زندگی دی بے طاقتی، بے سرتی تے من تاری، ہووݨ دا ادراک تھیندے تاں او آہدن۔ 

ہک لتھے سجھ وی سنڄی چُپ چاپ شام آکھوں کہ نہ 

زندگی کوں آرزوئیں دا متام آکھوں کہ نہ 

                       اقبال سوکڑی دی جدیدیت تے تبصرہ کریندئیں ہوئیں معروف سرائیکی دانشور سئیں اسلم رسولپوری فرمیندن: 

’’اقبال سوکڑی دی شاعری اچ کجھ روایتی مضامین دے نال نال اڄوکے جدید انسان دا ݙکھ تے کرب وی شامل ہے۔ اُنہاں روایتی موضوعات توں ہٹ کے ایں ݙکھ تے کرب کوں آپݨے ݙوہڑیاں دا موضوع بݨایا ہے۔‘‘ 

مخلوق دے مُنہہ تے جندرے ہن‘ کیا دور سُݨوں‘ نزدیک سݨوں 

در در توں کئو دی بھیک منگوں مل پووے کئو دی بھیک سݨوں 

کوئی وسوں تاڑ کے سݙ ماروں‘ ہر کوڑی گٖالھ ودھیک سݨوں 

اقبال اِتھ پھیرا دیہہ ماریے‘ غستان ڄلوں کئی چیک سݨوں 

اقبال سوکڑی دی شاعری جوںجوں اگٖوں تے سفر کریندی ہے توں توں اُنہاں دی انحرافیت ودھدی ویندی ہے۔ انہاں دی آواز اِچ للکار تے طنز ودھدا ویندے۔ او حوصلہ ݙیویندئیں ہوئیں جذباتی وی تھی ویندن۔ 

لوک رووݨ دی عادت وساری کھڑن 

تیکوں آکھیم نہ رو‘ تئیں تاں ول رو ݙتے 

اقبال سوکڑی دور اندیش انسان ہن۔ او ݙیہدے پئین جو سٹھ سالاں توں حکومتاں بدلدیاں پئین۔ لیکن بندے دا مقدر نئیں بدلیا۔ بندے کوں ݙو ݙو سو، پنج پنج سو تے ہزار ہزار روپے دے ماہانہ کارڈ دے نشے تے لا تے اوکوں بے توقیر تے بے عمل کرݨ دا سلسلہ جاری ہے۔ چنگٖے چنگٖے ہٹے کٹے لوک ݙاک خانے دے سامݨے ہر مہینے قطاراں اِچ کھڑے نظر آندن۔ آہستہ آہستہ اِنہاں دے اندر ملی غیرت تے انفرادی غیرت دا احساس مٹدا ویندے۔ اُنہاں دی حریت دی فکر مر ویندی اے۔ اقبال سوکڑی ایں نظام تے ایں سوچ کوں نا پسند کریندئیں ہوئیں آہدن جو: 

جو لیرو لیر تھی کے چار ݙینہہ دے بعد ڈھہ ونڄݨے 

اوں چولے سانگ کوئی گٖوٹا کناری‘ کوئے نِسے منگٖدے 

اُنہاں دی ابتدائی شاعری عشقیہ موضوع دی ہک ایجھی سوغات ہے جئیں ہمیشہ تازہ، رہوݨے اتے جئیں ہمیشہ قارئیں تے سامعین دے جذباتی پہلواں کوں متاثر کرݨے۔ سرائیکی ادب دی کئی محفل ایجھئیں نھیں ہوندی، جتھاں اقبال سوکڑی دیاں نظماں ’’یاد گاراں‘‘، ’’چھیکڑی خط‘‘ نے ’’پنڑی‘‘ دا ذکر نہ آوے۔ 

اقبال سوکڑی دی ایں ابتدائی شاعری دا ہک ٻیا جاندار تے قابل ذکر پہلو ایہ وی ہے جو سوکڑی صاحب لفظاں دے ذریعے ایجھئیں نقشے چھکیٔن جو سارا منظر سامݨے آ ویندے تے بندے کوں ایویں لگٖدے جو سارا منظر اکھیں نال ݙیہدا ودے۔ 

او ہے سامݨے واہ دا پرلا کنارہ 

جتھاں کھڑ کے کیتا ہا دلبر اشارہ 

ایں ککری دا میں گھن کھڑا ہم سہارا 

ݙٹھا ہا نظر میݙی رنگیں نظارہ  

اونویں وت کݙاہیں اشارے نہ تھیسن 

بے بختی نظر کوں نظارے نہ تھیسن 

                                                                                               (نظم یاد گاراں۔ کتاب ہنجوں دے ہار) 

ایویں ای اُنہاں دی نظم ’’چھیکڑی خط‘‘ وی سرائیکی عشقیہ شاعری دا ہک شہکار ہے۔ ایندے اِچ لفظی تصویراں دا نمونہ ملاحظہ فرماؤ: 

چاندݨی رات وچ تھی کے مجبور دل ہکی جاہ چھک انیندا ہا تیکوں میکوں 

یاد ہئی چندر خجی دے چھڑیں وچوں جھاتیاں پا تکیندا ہا تیکوں میکوں 

اقبال سوکڑی دی شاعری مجموعی طور تے سنجیدہ، شائستہ، شگفتہ تے بے باک خیالات دا ہک ایجھاں گلدستہ ہے جئیں سرائیکی شاعری کوں ٻئیاں زباناں دے ادبی حلقیاں اِچ اعتبار بخشے۔ اُنہاں دی شاعری نئیں سرائیکی شاعری کوں ایں مقام تے پچائے جو کئی محفل ہووے کئی موضوع ہووے انہاں دا کُئی نہ کُئی مصرعہ گھنٹیاں دی گفتگو تے بھاری ہوندے۔ 

؎شالا کھیڑیں رات نہ آوے‘ کہیں چوچک دی دھی کوں 

وکھو وکھ تاں اوئیں تھئے ہیں‘ ٻئی کئی لیک نہ لیکوں 

؎ کملا سِکدی روح دے سودے‘ کون کریندے سانویں 

صورت لگ لویڑ جھئی شئے ہے ایکوں سانبھ کے رکھیں 

؎ اکھیں تیݙی وستی رہ گٖیاں اُرتے دید نہ ولی 

تئیں بِن سانول‘ سوہݨے رب توں ہئی شئے کُئی نھیں منگٖی 

؎ کݙاں چُمسی آ کُئی سانولا ساݙے میندی والے ہتھ 

اقبال سوکڑی دی شاعری دا ݙوجھا موضوع جیڑھا اُنہاں دی عشقیہ شاعری دے نال نال ٹردا رہندے او وسیب دی محرومی تے اُنہاں دے مسائل ہن۔ دنیا دی زیادہ تر شاعری محروم تے استحصالی طبقے تے لکھی گٖئی اے جینکوں اساں Have and haves notدی دنیا آکھ سگٖدے ہیں۔ اقبال سوکڑی آپݨے ہک شعر اِچ انہاں ݙوہائیں طبقیاں کوں الگ الگ ونڈ کھڑائے۔ 

ایہ وی مقسوم دا کم ہے اقبالؔ جی 

اتھاں بارش تیݙی‘ اُتھ ننانواں میݙا 

                       ایں وسیب دے اکثر سردار زادے ایں وسیب دے انسان کوں وی ’’ہک شئے‘‘ سمجھیندئیں ہوئیں اوندے تے آپݨا حق جتیندن: 

؎ میݙے وسبے دا ہک سردار زادہ 

میݙے سِر دی سنڄی سوغات منگدے 

                       اُنہاں دے کئی مصرعے ایݙے دل چھیکویں ہن جو ایہ آوݨ آلے ݙینہاں اچ ایہ ضرب المثال دا درجہ اختیار کر گھنسن۔ 

؎ کہیں ݙینہہ اینویں کھل مذاق اِچ ہجر دی تلخی چکھسیں 

ایں نگری وچ ول نہ ڄمسوں’ ڄائیں کوں ݙیسوں متوں 

                       اقبال سوکڑی چونکہ سرائیکی وسیب دا ڄموڑ ہے ایں سانگھے اقبال سوکڑی دی شاعری دا پہلا موضوع ایں دھرتی دے مسائل دی نشاندہی کرݨ تے اوندا حل بیان کرݨ ہئی۔ انہاں مسائل دا حل آزادی فکر ݙیوݨ ہئی تاں جو اِتھوں دے لوک فکری آزادی دے ذریعے جسمانی آزادی حاصل کرن۔ اساکوں اقبال سوکڑی دی شاعری اِچ ’’حریت فکر‘‘ ملدی ہے۔ پر افسوس جو ایہ گٖالھ اقبال سوکڑی دی شاعری دا مرکزی نقطہ نھیں بݨ سگٖی۔ اساکوں اقبال سوکڑی دی شاعری اچ ایہ فکر مسلسل تے حاوی نظر نھیں آندی۔ انہاں دی شاعری یقینا وسیبی مسائل تے بار بار احتجاج کریندی ہے پر ایں احتجاج اِچ بے بسی تے اَݨ پھر ہووݨ دا احساس نمایاں ملدے۔ ایں ݙڈھپ دے اگٖوں ڈٹ ونڄݨ دی فکر نھیں ملدی۔ فکر نھیں ملدی توں مراد فکر مسلسل ہے۔ میݙا مطلب ایہ ہے جو انہاں دی شاعری ’’مسلسل حریتِ فکر‘‘ دے احساس کوں نال گھن کے نھیں ٹردی۔ 

مخلوق دے منہ تے جندرے ہن کیا دور سݨوں نزدیک سݨوں 

در در توں کؤ دی بھیک منگوں‘ مل پووے کؤ دی بھیک سݨوں 

کُئی وَسوّں تاڑ کے سݙ ماروں‘ ہر کوڑی گٖالھ ودھیک سݨوں 

اقبالؔ اِتھ پھیرا دیہہ مارے‘ غستان ڄلوں کوئی چیک سݨوں 

                                                                                                                       (اَٹھواں اَسمان، ص: ۱۰۶) 

پل پل دی فکر فنا کیتے‘ پل پل دی پیڑ اِچ رُل گٖئے ہیں 

ساݙیاں جھوکاں دھڑ تھی ٹھیڑ تھیاں‘ تہوں شہر دی بھیڑ اِچ رُل گٖئے ہیں 

یا جھل جھل دِھکڑے داٻ تیݙے‘ تیݙی جِھݨک جھٻیڑ اِچ رُل گٖئے ہیں 

ساݙے چار چدھاروں اولوں ہن‘ اقبال کُہیڑ اِچ رُل گٖئے ہیں 

                       پِیڑ تے پِیڑ دی فکر ای ہمیشہ وݙی تے آفاقی شاعری دی بݨیاد بݨدی ہے۔ پر اقبال سوکڑی سئیں ایں پل پل دی پیڑ دی فکر اچ رُل ویندن ایں فکر کوں کہیں وݙے تخلیقی تجربے دی بݨیاد نئیں بݨیندے۔ میݙے نزدیک ایں رُل ونڄݨ دا احساس تے غم انہاں دی شاعری کوں زمین توں نئیں اُٹھݨ ݙیندا۔ ایں واسطے ایہ بے مثل شاعر کہیں وݙے تخلیقی تجربے توں نئیں گزر سگٖیا، تے ایں سانگے بعض اوقات شاعری اوں وݙی فکر توں خالی نظر آندی ہے یا اوں وݙی فکر کوں تسلسل نال نئیں ٹور سگٖی جیندی صلاحیت اقبال سوکڑی صاحب رکھیندن۔ پل پل پیڑ دا احساس اُنہاں کوں کہیں روشن رستے دا سونہاں نئیں کریندا۔ جے کر او کہیڑ اِچوں آپݨا رستہ گٖول گھندے تاں یقینا وسیب کوں ہک اعلیٰ تے آفاقی شاعری ݙے سگٖدے ہن۔ جیویں جو ایں نظم: 

زندگی جیکر پتھر ہے تاں 

پتھریں نال نبھیسوں 

کُھریاں وَل وَل مار کے اَساں 

چشمہ آپ کڈھیسوں 

زندگی جیکر بند دروازہ 

جندرا آپ کھلیسوں 

زندگی جیکر مُکدا رستہ 

رستہ آپ بݨیسوں 

                                                                        (نظم۔ ڈاکٹر گل عباس اعوان، سوجھل خواب) 

                       جݙاں جو اقبال سئیں آپݨی ہک نظم اِچ رُل گٖئے ہیں ’’سر تے سِک دا سیک‘‘ تاں محسوس کریندن پر ایں سیک کوں کہیں نویں راہ تخلیق کرݨ لو استعمال نھیں کریندے۔ 

                       کہیں کہیں جاہ تے اُنہاں دی شاعری بنیادی مستند تصورات دے برعکس نظر آندی ہے۔ انسانی زندگی کوں متحرک رکھݨ آلے جذبیاں اچوں سب توں طاقتور جذبہ عشق ہے۔ عشق انسان کوں حالات دی بھٹی اِچ ساڑ کے کولہ نئیں کریندا‘ بلکہ اوکوں کندن بݨا ݙیندے۔ عشق دے بغیر تاںمنزل نئیں ملدی۔ پر اقبال سوکڑی صاحب ہک جاہ تے فرمیندن: 

عشق اچ دشمن سوچ اساݙی سوچ کے پریں چھلوں 

آ سانول ہک شام تاں کِھلوں 

                                                                                                                       (اٹھواں باب، ص: ۹۶) 

                       ’’عشق اچ سوچ دا دشمن تھیوݨ؟‘‘ عشق تاں زندگی گزارن دا حوصلہ ݙیندے عشق تاں ݙنگے راہاں کوں سِدھا کرݨ دا ݙا سکھیندے۔ عشق تاں اندھاریاں راتیں اِچ سوجھل چندر بݨ کے چمکدے۔ ایں توں پرے رہ کے تاں انہاں کوں کیا لبھݨے؟ 

                       بعض دفعہ تاں ایویں لگٖدے جو اساݙے شاعریں حالات دے سامݨے آپݨیاں قوتاں تے صلاحیتاں کوں سٹ چھوڑے۔ آپݨے آپ کوں حالات دے رحم کرم تے چھوڑ ݙتے۔ اگر کہیں وسیب دا شاعر وی حالات دا مقابلہ نہ کریسی تاں عام بندہ تاں پہلے ای مویا مُکا ہویا ہے۔ او انہاں جابر قوتاں دا مقابلہ کیویں کریسی لگٖدے اقبال سوکڑی سئیں دی حالات دے اگٖوں حوصلہ ہاری ٻیٹھن۔ 

                       توں ٻول 

                       اساں کیا ٻولݨے 

                       ساݙے دل ہن دُل دریا 

                       اساں گونگے ٻاتے چنگٖے ہیں 

                       ساݙیاں تندوں نہ کپوا 

                       توں آپݨی آپ سݨا 

                       حیرت ایں گٖالھ دی ہے جو دُل دریا جیہاں دل رکھݨ آلا شاعر آپݨے آپ کوں گونگا ٻاتا‘ کیوں پیا چنگٖا سمجھیندے شاعر آپݨیاں تخلیقی قوتاں کولوں ای بے خبر نئیں بلکہ دل دریا دیاں تخلیقی قوتاں کوں وی وساری ٻیٹھے۔ دریا تاں لئی‘ لاݨے، ٻوٹے، کانے، وݨ، چرند، پرند وغیرہ کوں نویاں زندگیاں ݙیندا ہویا آپݨا سفر جاری رکھیندے۔ ’’تندوں نہ کپوا‘‘ آکھ کے تاں شاعر ایں گٖالھ دا وی اعتراف کریندا ݙسدے جو او کوشش تے جدوجہد کوں وی کنڈ کیتی کھڑے۔ ایویں ای آپݨی ہک نظم اِچ لکھدن: 

کیوں ہنج دی قیمت پچھدی ہئیں 

تیکوں ہنج دی قیمت کیا ملسی 

جے جاگٖسیں 

زخم جگاریں دے 

جے سم ویسیں 

تیکوں خواب اِچ صرف خدا ملسی 

کیوں ہنج دی قیمت پچھدی ہئیں 

                                                                                               (اٹھواں اسمان، ص: ۶۰) 

                       ایہ نظم وی فکری طور تے کہیں وݙے آدرش توں خالی نظردی ہے۔ خدا تاں جاگٖݨ آلیاں کوں وی ملدے۔ اوندا بندہ تاں بندے توں گھن کرائیں رب سئیں تک کوں منا گھندن۔ ایویں لگٖدے جو انہاں نظماں اِچ مخاطب او انسان ہن جنہاں کولوں انصاف دی توقع کائینی۔ اگر شاعر آپݨے قاری کوں اوں آفاقی قوت نال ملاوے ہا تاں نہ صرف اے شاعری آفاقی تھی ونڄے ہا بلکہ قاری وی اُوں آفاقی قوت کولوں کجھ نہ کجھ ضرور گھن تے آوے ہا۔ میݙے نزدیک اڄوکی شاعری دا ایہ فرض ہے جو وسیبیاں کوں اِتھوں دیاں استحصالی قوتاں توں چھٹکارا حاصل کرݨ دا رستہ ݙکھاوے اساں اقبالؔ سوکڑی جئیں وݙے شاعر توں ایں گٖالھ دی ضرور توقع رکھیندے ہیں۔ 

                       کیا ایویں تاں نھیں تھیا جو پنجاہ سال توں انہاں غاصب قوتاں نال لڑدا لڑدا اساݙا ایہ شاعر تھک گٖئے؟ اوکوں آپݨے پورھیئے دا اَجر نئیں ملیا تاں او مایوس تھیوݨ لگٖ گٖئے۔ آخر کئی نہ کئی وجہ تاں ضرور ہے جو اساݙا ایہ بزرگ شاعر ایں آکھݨ تے مجبور تھی گٖئی جو 

اساں کیڑھے ݙیوے ٻالݨے ہن 

اساں پکھی کیا کہیں وَݨ دے ہیں 

ساݙے کیڑھی ٹنگ تے آلھݨے ہن 

                                                                                                                       (اٹھواں اَسمان، ص: ۵۷) 

                       آخر اقبالؔ سوکڑی سئیں کیوں ݙیوے نھیںٻالݨ چاہندے۔ انہیں ݙیویاں تاں اندھارے مُکاوݨے ہن۔ 

                       جتھاں تئیں اقبال سوکڑی دی سرائیکی غزل دا تعلق ہے۔ اقبال سوکڑی سئیں اساݙی سرائیکی غزل دی شان ہن۔ او سرائیکی غزل دی آبرو ہن۔ اقبال سوکڑی سئیں دی غزل ای ایجھیں غزل ہے جیکوں اساں کہیں وی جاہ تے بطور ہک معیار (Standard)دے پیش کر سگٖدے ہیں۔ اُنہاں دے ٻہوں سارے شعر ایں عہد دی عکاسی کریندے نظردن۔ سرائیکی وسیب دی بدلدی ثقافت دی ہک جھلک ݙیکھو: 

نہ کھل اَلا ہے نہ شوخیاں نہ رَل کرئیں کھیݙݨ 

عجیب شہر ہے ٻالیں دے ٻال سنگتی نھیں 

                       ایویں ای مغربی انداز دی زندگی اختیار کریندے انہاں گھراں دی صورتحال ملاحظہ کرو جیڑھے آپݨی ثقافت توں دور تھیندے ویندن: 

اتھاں میرھیں دی تھنڄ کوں ٻال سِکدن 

کݙے پینگھا‘ کݙے لولی گٖئی اے 

                       اقبال سوکڑی سئیں دی غزل بعض جاہیں تے حوصلہ مندی دا پیغام وی ݙیندی اے۔ اقبال سوکڑی حالات دا ہر حال اِچ مقابلہ کرݨا چاہندن۔ 

کیا تھیا اقبالؔ جے پرلا کنارہ دور ہے 

ترکے مر‘ مر مر کے تر‘ تر تر کے مر تے پار تھی 

ایہ نھیں تاں ٻیاں کائناتاں سہی 

اِتھاں حصہ ہے صرف ہتھ چانواں میݙا 

                       پر اُنہاں دی غزل اِچ بعض اوقات ایجھاں مضمون آ ویندے جیڑھا اتنے وݙے شاعر دی شاعری نال مناسبت نھیں رکھیندا۔ اُنہاں دی ہک غزل دا مطلع ملاحظہ فرماؤ: 

آیا ہا عیادت کوں شفا نال گھدی گٖئے 

او میز تے لاتھے ہوئے دوا نال گھدی گٖئے 

                       پہلا مصرعہ جتنا اعلیٰ تے ادبیت نال سڄا تے سِریا ہوئے ݙوجھا مصرعہ آپݨے مضمون دی نسبت نال اُتنا اِی ہولا ہے۔ محبوب دے ویندے ای شفا ’’دا‘‘ نال لگٖا ونڄݨ ٻہوں سوہݨا تے فطری مضمون ہے۔ پر او کیجھاں محبوب ہے جیڑھا مریضاں دے دوا نال چاتی ویندے؟ پہلے مصرعے کوں اساںمخمل آلی کار ملائم تے سوہݨا آکھ سگٖدے ہیں جݙاں جو ݙوجھا مصرعہ ایں مخمل نال جوڑ نئیں کھاندا۔ 

                       ایویں اِی اُناں دا ہک ٻیا مصرعہ ملاحظہ فرماؤ: 

جیڈوں گزروں تئیں سنگ سانول‘لوک کڈھیندن مندے 

                       پہلے تاں ایہ ݙیکھݨا چاہیدے جو کیا ’’لوک کڈھیندن مندے‘‘جھیٔں الفاظ ادب دا حصہ ہووݨے وی چاہیدن یا کائنا۔ ایندے نال ایہ وی ݙیکھݨا چاہیدے جو لوک سینگیاں کوں ݙیکھ کے ٹھردن یا، سڑدن، ایہ مندے کڈھݨ بالکل نویں تے عجیب گٖالھ اے ایویں لگٖدے جو جیویں شاعر قافیہ پیمائی کریندئیں ہوئیں ادبیت کوں قربان کر ݙتے۔ 

                       انہاں دی شاعری اِچ اردو الفاظ دا استعمال وی ضرور کھٹکدے پر ایہ الفاظ کئی ٻہوں زیادہ کائنی جو ایہ اُنہاں دی شاعری دا عیب شمار تھیوے۔ اردو الفاظ ’’صبا، منجدھار، ناخدا، سوزِ کرروں، آتش، فسوں، چشم نگوں، صیاد، رِم جھم، خرد مند، پرستش، قصرِ شیریں، کوہ کن وغیرہ۔ (۱۴)‘‘ 

                       انہاں چند گٖالھیں دے باوجود اقبال سوکڑی صاحب سرائیکی شاعری دی شان ہن۔ انہاں سرائیکی شاعری کوں ٻہوں سارے نویں مضمون عطا کیتن۔ اُنہاں سرائیکی شاعری کوں ٻہوں سارے ثقافتی الفاظ ݙے کے اُنہاں ساریاں ثقافتی رنگاں تے قدراں کوں محفوظ کر گھدے۔ 

’’گادھی، ہنبھا، پٹکا، واجھلوڑا، صفیل، پڑوٹی، مونگھر، بھانبھڑ، آلی بنھوالی، ݙسکݨ، تھنڄ وغیرہ۔‘‘ 

                       ایہ سارے الفاظ آپݨا ثقافتی پس منظر رکھیندن۔ انہیں کوں آپݨی شاعری اچ ورت کے اقبال سوکڑی صاحب انہاں کوں اگٖلیاں نسلاں کوں سنبھال ݙتے۔ اقبال سوکڑی، طویل عرصے توں آپݨی شاعری تے وسیب کوں سوجھلا ونڈیندے ٻیٹھن۔ ایہ سوجھلا سیاسی آگہی دا ہے۔ سماجی شعور دا ہے۔ 

جاگٖسن تاں کرکے روٹی دا تقاضا چیکسن 

ایں کولوں بہتر ہے ٻالیں کوں سُمالی رہ ونڄو 

دوستی کوں ہک پراݨی سونہہ سمجھ کے نال رکھ 

رنج نہ تھیسیا‘ جے سنگتیں توں وفا منگݨی پئی  

میں کنوں رنج تھی‘ میݙی صورت کنوں بیزار تھی 

میں کݙاں آکھیے‘ میݙے کہیں غم دا حصے دار تھی 

زندگی پاݨی دا ٻک نئیں‘ چھݨ ونڄے انگٖلیں وچوں 

زندگی اوکھا سفر ہے‘ کہیں نہ کہیں دا یار تھی 

                       وسیب کوں سنوارݨ دی آہر کریندی تے وسیب دیاں قدراں کوں سنبھلیندی انہاں دی شاعری آپݨا سفر جاری رکھیا ہوئے۔ اُمید ہے اُنہاں دی شاعری آپݨی خوشبو نال وسیب کوں ایویں ای معطر رکھیسی تے اللہ سئیں اقبال سوکڑی دا سایہ ایں وسیب تے قائم دائم رکھیسی۔ 

٭٭٭

## '''حوالہ'''
(کتاب : جدید سرائیکی شاعری ، مرتب : ڈاکٹر خالد اقبال، عبدالباسط بھٹی)