سرائیکی شاعری داپہلا دور

### دینی شاعری دا دور 500ھ توں 1100ھ؍1107ء توں 1689

## سیاسی ادوار دا خاکہ
سرائیکی زبان دے قدیم دور دے ادب دا ویورا گھنݨ توں پہلے ضروری ہے کہ ایں تل وسیب تے ایں دھرتی دے قدیمی تاریخی ‘ مذہبی تے سماَجی حالات دا تھوڑا ٻہوں تجزیہ کیتا ونڄے۔ سرائیکی زبان دا علاقہ قدیم و عظیم وادیٔ سندھ دے مرکز وچ آندے۔ عظیم وادیٔ سندھ دی تہذیب ترائے وݙے دریانواں دے کنڈے اُتے کھنڈی ہوئی ݙسدی اے۔ اے دریا ہُݨ دریائے سندھ جیکوں عہد قدیم وچ سندھو آکھیا ویندا ہئی۔ ݙوجھا دریا ہے ہاکڑا ‘ جیکوں آریا عقیدت نال سرسوتی آہدے ہن تے تریجھا دریا ہے ستلج جیکوں اوں ویلے شتادرو دے ناں نال یاد کیتا ویندا ہئی۔ انھاں دریاواں دے نیڑے تیڑے انسانی تہذیب دا ایں علاقے وچ آغاز تھیا۔ اے او وقت ہے جیڑھے انسانی تمدن اَڄاں ہݨیں ہُݨیں اکھیں پیا کھولیندا ہئی۔ پتھر دے زمانے دا انسان تنگ تاریک غاراں وچوں نکل تے آبی گزر گاہواں دے کنارے تے اپݨیاں وستیاں آباد کریندا پے۔ ول ہولے ہولے اتھاں بابل ‘ مصر دی ہمعصر ہک وݙی تہذیب دا پڑ ٻدھیندے۔ ہڑپہ تے موہنجو دڑو دے شہر اُسرݨ لڳدن ۔ وادیٔ سندھ دی تہذیب کوں ہک تنظیم ملدی اے۔ اتھوں دے وسوں واݨاں دا رہݨ سہݨ تے ثقافت حد درجہ معیاری تھی ویندی ہے۔ ہڑپہ تے موہنجو داڑو دے شہر نہایت سلیقے نال تعمیر تھئے ۔ انھاں دیاں سڑکاں پکیاں تے ہک ݙوجھے دے زاویہ قائمہ تے تعمیر کیتیاں ڳیاں۔ پاݨی دی نکاسی دا بہترین بندوبست کیتا ڳیا۔شہر وچ چھوٹیاں نالیاں وݙیاں نالیاں نال آن تے ملین ہا۔ ہر نالی پکی تے حفظانِ صحت دے اصولاں دے مطابق ہئی۔ اَڄ دی انھاں شہراں دے کھنڈرات وچ موہنجو داڑو دا حمام تے ہڑپہ دا اناج گھر اوں عہد دے تہذیبی تے تمدنی عروج دیاں نشانیاں ہن۔ (1)۔ ایں عظیم وادیٔ سندھ دے ادھ وچ یعنی ہڑپہ تے موہنجو داڑو دے درمیان اَڄوکے سرائیکی علاقے وچ کیا ہئی تے اِتھوں دی تہذیبی و تمدنی حیثیت کیں طرح ہئی۔ ایں بارے ماہرین اثریات اساݙی کافی مدد کریندن۔

سرمورٹیمر وہیلر ایں یقین دا اظہار کیتا ہا کہ وادیٔ سندھ دی قدیم تہذیب دے ݙو وݙے شہراں ہڑپہ تے موہنجو داڑو دے عین وسط وچ واقع بہاول پور دے علاقے وچ ایں قدیم تہذیب دے مرکز ضرور ہوسن۔ چنانچہ انھاں بہاول پور دے صحرائے چولستان وچ ’’یارہاں ‘‘ایجھے مقامات دی نشاندہی کیتی ۔ ایندے بعد سر آرل سٹائن انھاں جاہیں تے آزمائشی کھدائیاں کروائیاںتے اِتھوں ہڑپائی تہذیب دے شواہد ملے۔ اینویں معروف اطالوی محقق تے تاریخ دان ڈاکٹر ایل پی تساتوری دریائے ہاکڑہ دے کناریاں تے قدیم تہدیب گولیندے ریہے۔ (2)

انھاں ڳول پھرول کوں موجودہ دور دے ماہر آثارِ قدیمہ ڈاکٹر رفیق مغل نیں بَنے لاتے۔ ہڑپہ ‘ موہنجو داڑو دے عین وسط وچ صحرائے چولستان اِچ ہک وسیع قدیم شہر ڳنویری والا دے آثار دریافت کر گھدے ۔(3)

ایں طرح ملتان دا قدیم شہر ہووے۔ اوچ دی تاریخ ہووے یا بہاول پور دا صحرائے چولستان اے سبھے عہد قدیم دے تمدنی ارتقاء دیاں کڑیاں بݨ ویندن۔ اتے ایہو او پہلی پوڑی ہے جتھوں اساں ایں علاقے دی فکری اساس دی طرف تھوڑا جیہا اڳوں تے سُردے ہَیں۔

دراوڑی تہذیب دے ایں عروج یافتہ زمانے وچ تاریخ ہک نویں کروٹ گھندی ہے تے اتھاں آریا حملہ آور تھی ویندن۔ جیندے نتیجے وچ دراوڑی تمدن کوں زوال تھیندے تے ہک نواں آریائی تہدیبی روپ وادیٔ سندھ دامقدر بݨے۔ آریا جیڑھے ایں علاقے وچ پکی طرح اپݨے قدم ڄما گھندن ۔ انھاں کوں سکون و اطمینان حاصل تھیندے تاں او اپݨے فکری تے تہذیبی ورثے کوں تحریری صورت اِچ محفوظ کرݨ دا کم شروع کریندن۔ ایں طرح آریاواں دی ایں کوشش دے نتیجے وچ وید تخلیق کیتے ویندن۔ اے گیت اوں طویل غائب شدہ زمانے دی یکتا یادتار ہن جیندی جمالیاتی قدر و قیمت ٻہوں زیادہ ہئی تے جیں وچ حقیقی شاعری دی جھلک ملدی ہے ۔ انھاں ویداں وچ جتھاں آریائی تہذیب و تمدن دا عکس ملدے اُتھاں اے وید ایں علاقے دے سب توں پہلے شعری ورثے دے روپ وچ اساݙے سامݨے آندن۔ انھاں ویداں وچ سب توں قدیم رڳ وید ہے جیندا عہد تصنیف 1500تا 1200قبل مسیح دا زمانہ ہے۔(4)۔ قدیم ادبی اور آریائی تصورات و فلسفہ دا شاہکار اے رڳ وید کیڑھے علاقے وچ تخلیق تھیا اے ہک سوال پیدا تھیندے جیندے جواب وچ اساں اتنا آکھ سڳدے ہیں کہ ویداں وچ پنجاب دے دریانواں دے قصیدے ہن۔ شروع دے ویداں وچ کتھاہیں گنگا جمنا دا ذکر کینی صرف سندھو (دریائے سندھ) ‘سرسوتی (ہاکڑہ) ‘ شتادرو(ستلج) تے دپاش (بیاس) دی محبت وچ آریا سرشار ݙسدن ۔ او انھاں دریانواں کوں پیار نال کھیر ݙیوݨ والیاں ڳوئیں ‘ تیز تے خوبصورت گھوڑیاں ‘ اپݨیاں ماواں تے بھیݨیں تک سݙیندن۔ کیوں جو اوں ویلے دے انسان وی زندگی دی ڈھیر ساری ضروریات دا انحصار دریاواں تے آبی گزر گاہواں تے ہئی۔ ایہو وجہ ہے کہ زمانہء قدیم وچ ندیاں تے دریاواں کوں انتہائی اعزاز حاصل ہئی۔ رڳ وید وچ سرسوتی دریا یعنی اَڄ دے صحرائے چولستان دے خشک دریائے ہاکڑہ دا تذکرہ کیڈی عظمت نال کیتا ڳے۔

’’سرسوتی ندیاں وچ سب توں پاک ہے او پہاڑاں توں آ کے سمندر وچ ڈھاندی ہے ۔دنیا واسطے او دولت تے مسرت گھن تے آندی ہے۔ جیڑھے لوک ایندے کناریاں تے آباد ہن۔ اُنھاں واسطے پاݨی وچ کھیر تے ماکھی ہے۔‘‘(5)

ظاہر اے اوں ویلے انھاں دریاواں دے کنڈے تے آریا آباد ہن تے انھاں دریاواں دی شادابی توں رَڄ رَڄ تے فیدے پے چیندے ہن۔ ایں طرح دے ٻہوں سارے گیت اساݙے ایں قیاس کوں یقین دا درجہ ݙیندن کہ اے وید وی وادیٔ سندھ دے ایں دل تے وچکارلے سرائیکی علاقے وچ تخلیق تھیے اور عہد قدیم دے ایں ٻہوں وݙے تخلیقی معجزے دے خالق دانشور ہیں علاقے دے وسوں واݨ ہن۔ اگر ایں علاقے دے قدیم اساطیری ورثے دی ڳول پھرول کیتی ونڄے تاں کئی ایجھے پُراݨے گیت ہُݨ وی ڳولیئے ونڄ سڳدن۔ جنھاں دا فکری ‘ ڳانڈھا صدیاں پچھوں دیاں انھاں گم شدہ تے معدوم صداواں نال ملدے ۔ عہد قدیم دے اے پہلے تخلیقی شاہکارہن۔ جیڑھے ایں سر زمین توں اُبھرئیے۔

آریاواں دے بعد ایں علاقے تے نویں نویں فاتحین دے پرچم لہریندے ریہے۔ نویاں نویاں تہذیباں ایں علاقے تے اپݨا اپݨا اثر و رسوخ پیندیاں ریہاں۔(6)۔ داریوش اول شہنشاہ ایران 522)۔486ق م) وادیٔ سندھ دے پورے علاقے کوں اپݨی سلطنت وچ شامل کر گھدا۔ ایں طرح ملتان تے سندھ  دے علاقے تے 500ق م توں ایرانی تہذیب و ثقافت دے اثرات پووݨ لڳ پے۔ 327قبل مسیح وچ سکندر اعظم وادیٔ سندھ تے حملہ کیتا۔ مگر اتھاں یونانی اثرات اتنے زیادہ نہ پے۔ تاریخ دا اے عمل چندر گپت تے اشوک توں ٹپدا ہویا اسلامی تہذیب دے اثر و نفوذ تک پڄدے۔ اگرچہ عرب تے سندھ دے تعلقات منڈھ قدیم توں قائم ہن۔ ظہور اسلام توں صدیاں پہلے عرباں دے تجارتی جہاز بحر عرب کوں عبور کر تے چین ویندے ہن۔ رستے وچ او سندھ دیاں بندرگاہواں تے رُک تے تجارتی مال دی خریدو فروخت کریندے ہن۔ اینویں ایں علاقے دا حال عربی ممالک تئیںپُڄدا مگر حقیقی تہذیبی تے تمدنی اثرو رسوخ دا آغاز اوں ویلے تھیا جیڑھے ویلے محمد بن قاسم اسلامی لشکر نال 711ء وچ دیبل پُڄا۔ (7) ۔ دیبل دی فتح دے بعد نیرون ‘ سہوان ‘ بہمن آباد کوں فتح کریندا اے نینگر سپہ سالار ملتان دی طرف ودھیا تے 713وچ مسلماناں اے تاریخی مقام وی فتح کر گھداتے ایں طرح ݙوں سال دے عرصہ وچ سندھ تے ملتان تئیں سارا علاقہ مسلماناں دے ہتھ آ ڳیا۔ اسلام ایں علاقے وچ مساوات‘ ایثار ‘ رواداری ‘ اخوت تے علم و فضل دی بنیاد پاتی ۔ مسلماناں دے حسنِ سلوک ‘ طرزِ بود و باش تے سماجی روش مقامی لوکاں کوں حد درجہ متاثر کیتا۔ مسلمان فاتحین دی اخلاقی بلندی تے سوہݨیاں قدراں ݙیکھ تے مقامی آبادی خود بخود اسلام دے سوہݨے دین وچ داخل تھیوݨ شروع تھی ڳئی۔ آپس دا میل جول ودھیا۔ عربی تے اسلامی تمدن اپݨے اثرات ونڈائے۔ تہذیبی دھارے نے ایں نویں دین تے اسلامی اقدار توں اپݨی سماجی زندگی دا حصہ بݨاوݨ شروع کیتا۔ زبان و ادب تے ثقافت تے وی ایندے اثرات مرتب تھے تے ایں طرح صدیاں دے میل جول نال اڳوں تے ونڄ تے اے علاقہ اسلامی تہذیب و ثقافت دا مرکز و محور ‘علمی تے ادبی گہوارہ بݨیا۔ ملتان‘ اوچ تے منصورہ وچ عربی تے فارسی زباناں دی درس و تدریس شروع تھئی تاں مقامی زباناں تے ایندے لسانی اثرات ودھیے تے وقت دے نال نال ایں علاقے دا تہذیبی تے علمی تشخص عربی ‘ فارسی زباناں نال ایں ڳندھیج ڳیا کہ ول اَڄ تئیں صدیاں گزرݨ دے بعدوی اے ڳانڈھا اونویں برقرار ہے۔ 265ھ(879-80ء) وچ دربار خلافت توں انج تھیوݨ دے بعد سندھ وچ ملتان تے منصورہ ݙوں وسیع تے خود مختار ریاستاں قائم تھی ڳیاں۔(8)۔ ملتان پہلے منصورہ دا تخت ہئی۔ مگر تریجھی صدی ہجری وچ ملتان دا تعلق منصورہ نال ختم تھی ڳیا۔مسعودی دا بیان ہے کہ او جیڑھے 303ھ وچ ملتان آیا تاں ملتان وچ سامہ بن لوی دے خاندان دی حکومت ہئی۔ ایں توں علاوہ ابن حوقل ‘ بشاری مقدسی ‘ اصطخری تے البیرونی دے حوالے اساں گزشتہ ابواب وچ پیش کر آئے ہیں۔ ملتان تے عرباں پہلی صدی ہجری وچ قبضہ کیتا تے غزنوی عہد تئیں اے قبضہ برقرار ریہا۔ تھوڑا جیہاں وقت دے نال اڳوں ودھوں تاں معلوم تھیندے کہ سندھ تے ملتان وچ ݙوجھی صدی دے آخری تے تریجھی صدی ہجری دے شروع وچ حضرت علیؓ دی اولاد زیدیہ تے عمر الاطرف دے بنی بنوعباس دے اقتدار ‘ علویاں دے خروج دی وجہ توںہجرت کرتے اِتھاں پُڄ چکے ہن ۔ سندھ تے ملتان اولاد علیؓ واسطے امن دی جا ہئی۔ ایں توں پیغمبر اسلام سرور کائنات حضور نبی کریم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی اولاد دا شرف حاصل ہووݨ دی وجہ توں اِتھوں دے نو مسلم ایں خاندان نال انتہائی عقیدت رکھدے ہن۔(9)۔ تاریخ ابن خلدون دے مطابق اتھاں آوݨ والے سادات دی اکثریت اسماعیلی ہئی تے انھاں دی زبان ہندی ہئی۔ علامہ عتیق فکری اپݨی کتاب نقش ملتان وچ علامہ سید عبدالحئی حسنی دی تصنیف نزہتہ الخواطر دے حوالے نال اے ݙس ݙیندن کہ ملتان وچ آوݨ والے سادات علوی دی اکثریت اسماعیلی مسلک دی پیرو کار ہے تے انھاں دی زبان ہندی (ملتانی یا سرائیکی)(10)ہئی۔ایں حوالے توں ݙوں ڳالھیں نتر کے سامݨے آندن ۔ ہک تاں ملتان وچ اسماعیلی مبلغین دا اثر رسوخ قائم تھیا تے ݙوجھا انھاں تبلیغ واسطے مقامی زبان کوں استعمال کیتا۔ اے ݙوہیں نتارے سرائیکی ادب دے قدیم دور دا جائزہ گھنن ویلے اساݙے ٻہوں مدد گار تھیسن۔ اے ہک تاریخی حقیقت وی ہے کہ ملتان وچ اسماعیلی بزرگاں دی آمد تے انھاں دیاں تبلیغی سرگرمیاں مذہبی اقدار دے پھیلائو دے علاوہ اوں ویلے دی سرائیکی زبان دے فروغ تے وادھے وچ ٻہوں وݙا کردار ادا کیتا تے ایں طرح ملتان تے اوچ کوں علم و ادب دے مرکز ہووݨ دے علاوہ پہلے ادبی گہوارے ہووݨ دی عزت وی حاصل تھئی۔ سرائیکی مرثیہ ایں ماحول وچ پیدا تھیا تے اوں پورے ہند سندھ دیاں اکھیں وچ واقعاتِ کربلا دے دردیلے اظہار نال ہنجوں بھر ݙتے‘ تے صدیاں تے کھنڈی مرثیے دی اے روایت اَڄ وی سرائیکی ادب دا ماݨ ہے۔

ملتان تے قرامطہ دا اقتدار چوتھی صدی ہجری دے نصف آخر وچ قائم تھی ڳیا ہئی۔ ایندے بعد ایں علاقے وچ غزنوی عہدِ حکومت دا آغاز تھیندے۔ 381ھ وچ پہلے پہل سبکتگین ملتان دی طرف توجہ کیتی ۔ اوندی وفات دے بعد 395ھ۔1005-5ء وچ سلطان محمود غزنوی ملتان دی متصل ہندو ریاست بھاٹیہ تے حملہ کیتا۔ ایں مہم دے بعد 396ھ وچ محمود غزنوی ملتان تے حملہ آور تھیا تے قرمطی حکمران دائود بن نصر کوں شکست ݙے تے ایں تحریک کوں ختم کیتا۔ شیخ ابوالفتوح دائود بن نصر صلح دی درخواست کیتی۔ کجھ عرصہ بعد دائود بن نصر ‘ محمود غزنوی دے خلاف راجہ انند پال دی مدد کیتی۔ جیندی وجہ توں 401ھ ۔1010-11ء وچ محمود غزنوی ملتان تے حملہ کرکے ایں تے مکمل قبضہ کر گھدا۔(11)سلطان محمود غزنوی دے بعد 571ھ ۔1204ء وچ شہاب الدین محمد غوری ملتان تے حملہ کیتا تے اوچ دا علاقہ وی سومرہ قبیلے توں کھس گھدا۔ ایں علاقے دی تاریخ وچ ناصر الدین قباچہ دا دور حکمرانی خاصی اہمیت رکھدے۔606-625ھ ۔1206-1228ھ تئیں اے خطہ علمی و ادبی تے سیاسی سرگرمیاں دا مرکز ریہا۔ ناصر الدین قباچہ دا دارالحکومت اوچ ہئی۔ ہِیں دور وچ مدرسہ فیروزیہ دے علاوہ کئی ٻئے علمی مراکز اِتھاں قائم تھے۔ ناصر الدین قباچہ کوں سلطان شمس الدین التمش 625ھ ۔1228ء وچ شکست ݙے تے ملتان تے اوچ تے قبضہ کر گھدا۔ ول اوچ تے ملتان کافی عرصہ تئیں سلطنت مغلیہ دے طابع ریہے۔ مغلیہ سلطنت دے زوال دے بعد اوچ بہاول پور دا علاقہ عباسی فرمانرواویں دے زیر تسلط آ ڳیا تے مختلف ہتھاں وچوں تھیندی ملتان دی بادشاہی نواب مظفر خان اسلاف سدوزئی پٹھاناں دے کول آئی۔ سدوزئی پٹھاناں دا سب توں لکھینڑا ناں تے ملتان دا مان نواب مظفر خان 1171ھ؍1757ء ۔1818ء ہئی جیڑھا سکھاں نال لڑدا ہویا شہید تھیا۔(12)۔ سقوطِ ملتان دے سیاسی اثرات ٻہوں گھاٹے ہن۔ سقوط ملتان نال اِی رنجیت سنگھ کوں ڈیرہ غازی خان ‘ منکیرہ ‘ ڈیرہ اسماعیل خان تے قبضہ کرݨ دا موقع ملیا تے اے سبھے سرائیکی علاقے ہن۔ سکھاں دے بعد انھاں علاقیاں تے انگریزی عملداری تھئی۔ ایں سیاسی تبدیلی نال ایں علاقے دی تہذیبی ‘ تمدنی تے سیاسی زندگی وچ ہک نواں موڑ سامݨے آاندے۔ انگریزی راج تے تہذیب دے اثرات اپݨی جا تے ٻہوں گہرے نقش چھوڑین۔ محمد بن قاسم دی ایں علاقے وچ آمد توں بعد اتھوں دے وسوں واݨ مختلف اوکھائیاں وچ مبتلا تھیندے ریہے۔ اسلامی دور دی شاندار روایات انھاں واسطے ہک خواب دی حیثیت اختیار کر ڳئی۔ کئی نسلاں دے اوکھے پندھ دے بعد ایں مسافرت کوں منزل نصیب تھئی تے صدیاں پہلے ݙٹھے خواب کوں ول تعبیر عطا تھئی۔ اے منزل قیام پاکستان دی صورت وچ ہک نعمت بݨ تے اساݙا مقدر تھئی۔ پاکستان دے قیام نال ایں علاقے دے نہ صرف تمدنی زندگی تے نویکلے اثرات پے بلکہ پاکستانی ادب دا نواں مہاندا ساݙے سامݨے آیا۔