خواجہ فریدؒ تے ہمعصر سرائیکی شعراء

سرائیکی دے عظیم شاعر خواجہ فریدؒ دا سال پیدائش 1845ء ہے جݙاں جو اُنہاں دا انتقال 1901ء اِچ تھیا ۔ ایں طرحاں ایہ سن ہجری 1261ھ تا 1319ھ دا زمانہ ہے۔ خواجہ سئیںؒ دے کلام اندرون ملک اِی نہیں بین الاقوامی طور تے وی شہرت حاصل کیتی۔ لوک اِنہاں دا احترام ہک مصلح بزرگ دے طور تے وی کریندے ہن ۔ انہاں دا سرائیکی شاعری وچ اتنا اُچا مقام ہے جو انہاں دے دور وچ موجود انہاں دے بعد دے تے پہلے دے دور دے ایں علاقے دے سرائیکی شاعراں دا عام قاری نال تعارف اِی نئیں تھی سڳیا تے ایجھا محسوس تھیندا ہے جو گویا سرائیکی شاعرہَن اِی کائنا ۔ ایہ میں عام قاری دی گاٖلھ کریندا ہاں ۔ اہلِ تحقیق ضرور اِنہاں شاعراں دے بارے وچ جٖاݨدے ہِن کیونجو کیفی جامپوری اپݨی کتاب ’’سرائیکی شاعری‘‘ وچ گل محمد چشتی ، جوڳی،شاہد، احمد یار، سید، نازک، گداز اور نوروز داذکرکیتا ہے۔ خواجہ سئیں دے ہمعصر شاعراں وچ ٻئے وی ٻہوں سارے شاعر ہن ۔ جنہاں دی قادرالکلامی تے وی انڳلی کھڑی نئیں کیتا ونجٖ سڳدی۔مقصد ایں تحریر دا اے ہے جو عام قاری دا خواجہ سئیںؒ دے ہمعصر شاعراں نال تعارف کرایا ونجٖے ۔ سارے شاعراں دا نمونہ کلام ݙتاونجٖے تاں ایندے کیتے پوری کتاب دی ضرورت محسوس تھیسی۔ ایں کیتے چیدہ چیدہ شاعراں دا نسبتاً تفصیلی ذکر کیتا ویندا پیا ہے تے باقی شعراء دے بارے وچ اشاراتی انداز اختیار کیتاڳیا ہے۔

جیڑھے شاعراں دا اُتے ذکر کیتا ڳیا ہے اُنہاں دا کلام تے تعارف کتاب’’سرائیکی شاعری‘‘ کیفی جٖامپوری وچ موجود ہے۔ البتہ عاقل محمد جوگی دے بارے وچ کیفی صاحب لکھیا ہے جو انہیں جوگی دا سرائیکی دیوان کائنی ملیا ۔ ایندے علاوہ انہاں دی تریخ وفات وی اُنہاں کائنی لکھی ۔ خواجہ عاقل محمد جوگی دی تاریخ وفات 1311ھ بعمر41سال ہے۔او فارسی وچ شائق تخلص کریندے ہَن ۔ انہاں دا سرائیکی دیوان راقم الحروف دے کول موجود ہے تے ایندے وچ اُنہاندا او کلام جیڑھا نمونہ دے طور تے کیفی صاحب ݙتا ہے او وی موجود ہے ۔ جوگی دا تعلق کوہ سلیمان دے دامن وچ واقع قلعہ ہڑند دی وستی میاں صاحب نال ہا۔

سردار کوڑے خان جتوئی (1800ء تا 1896ء)قصبہ جتوئی دے عظیم فرزند ہَن ۔ انہاں ہزاراں ایکڑ زمین ٻالاں دی تعلیم کیتے وقف کیتی ہئی تے ملتان دے تعلیمی اداریاں کوں وی عطیات ݙیندے ہَن ۔ نمونہ کلام

تَیں ٻاجھوں دِل سنگ یارا

ہیئوں اَجٖکل ݙاڈھے تنگ یارا

ہِک تِل جتی ترس نہ آیو

ہِیں ݙاہڈھا سخت ابڑنگ یارا

کوڑے خاں سَٹ فخر وݙائی

بݨ دُھونیں دار ملنگ یارا

مولوی تاج محمود بعمر80سال:

جٖام پور دے مولوی تاج محمود اہل حدیث مسلک نال تعلق رکھدے ہَن تے خواجہ سئیںؒ دے ہم مکتب تے ہمدرس ہَن تے اُنہاں نال خاصے بے تکلف وی ہَن ۔ خواجہ سئیں ؒ جیڑھی کافی لکھدے ہَن مولوی صاحب ایں کافی دا جواب لکھ تے خواجہ سئیںؒ کوں ونجٖ سُݨیندے ہَن ۔ خواجہ سئیںؒ رنجش دا اظہار کرݨ دی بجائے اُنہاں کوں انعام واکرام ݙے تے رخصت کریندے ہَن ۔خواجہ سئیںؒ کافی لکھی :

ناصح ناہی نہ تھی مانع 

عشق اساݙا دین ایمان

مولوی تاج محمود جوابی کافی لکھی:

صوفی سالک نہ تھی منکر

امر نہی ہے دین ایمان

مخترعات ، عامال عقیدے

سب مخالف شرع نبی دے

ہِن عصیان اَتے طغیان

خواجہ محمد یار بُلبل:

کم سنی اِچ اِی خواجہ سئیںؒ نال باطنی تے ظاہری علوم اِچ کمال حاصل کیتا ۔ اُردو ، فارسی تے سرائیکی وچ شاعری کیتی تے 1367ھ اِچ انتقال تھیا۔آپ گڑھی اختیار خان دے رہائشی ہَن ۔ نمونہ کلام:

حقیقت محمد دی پا کوئی نی سڳدا

اِتھاں چُپ دی جا ہے اَلا کوئی نی سڳدا

اے بلبلؔ تیݙا نعت خواں ہے قدیمی

ایندی نعت گاٖوݨ اَلاوݨ توں صدقے

مخدوم دیوان ولایت شاہ بخاری دا اُچ دے بخاری سادات نال تعلق ہا ۔ خواجہ سئیںؒ دے مرید تے مقربین اِچوں ہَن ۔ سفر و حضر وچ نال رہندے ہَن ۔ سفر حج وچ وی ہمسفر ہَن ۔ خواجہ سئیںؒ دی زندگی وچ اِی اُنہاندا انتقال تھیا ۔ نمونہ کلام ݙوہڑا دی صورت وچ حاضر ہے۔

جذب الٰہی جوش کیتا روپوش تھئے سب خطرے

وَنجٖ پیوسے بحر فنا وچ جیوں دریاواں قطرے

ٻاجھوں شغل دوام دے دِلڑی ہک پل مُول نہ جَترے

سیّد لڳیاں اَکھیاں کوں بِن درشن کون اپترے

خواجہ سئیں دے فرزند خواجہ محمد بخش نازکؒدینی علوم خود خواجہ سئیںؒ توں حاصل کیتے ۔ نمونہ کلام:

جَیں وَل بھالاں جَیں ݙو ݙیکھاں جِتھاں نظر ٹِکانواں

تیکوں سمجھاں تیکوں ݙیکھاں تیݙا روپ پکانواں

میں حادث توں لجٖپال قدیمی کینویں قدم وَدھاواں

جے نازکؔ یار چا کرم کرے میں چول انگ نہ مانواں

مولوی احمد یار گڑھ والے بھولے بھالے انسان ہَن تے خواجہ سئیں اُنہاندی گاٖلھیں تے اشعار سُݨ تے ٻہوں خوش تھیندے ہَن ۔ ہک منظر کوں ݙیکھ تے اُنہاں ایہ شعر آکھیے:

و                                            ونگ دے ساوڑے رنگ اُتوں اژنگ بھبھوت ملنگ ہوئے

تیݙے قطع برید بریدڑے توں سَے نوک سنان خدنگ ہوئے

چھمکار چھمک چھم چوڑیاں دا کوچے کوچے ہزار کرنگ ہوئے

انہاں ویݨیاں دست اویڑیاں توں احمد یار حیاتی توں تنگ ہوئے

عمر خاں شاہد خان بیلہ دے نیڑے رہݨ والے ہَن ۔ ریاست وچ تحصیلدار ہَن تے خواجہ سئیںؒ دے مرید ہَن ۔ نمونہ کلام کافی دے ݙو شعر:

عشق دی اُلٹی چال

اوپرے پِھردے جہانوں

مخفی لنگھ ڳئے کون مکانوں

ݙیکھن حُسن جمال اندر رنگ مجازی

میاں محمد بخش نوروزؔ قصبہ مبارک پور ریاست بہاول پور دے رہائشی ہَن تے خواجہ سئیںؒ دی خدمت وچ حاضر رہندے ہَن ۔1917ء اِچ انتقال تھیا۔

چڑھدے ساوَݨ مینہ برساوِن کوئل کوکے راتیں

اغن پپیہے چہکن چِیہے گوناگوں دیاں باتیں

جھلک لسک بدل گج رم جھم مینہ برساتیں

بخش ٻہوں مسرور تھیوں اے ݙیکھ کے نور صفاتیں

گامݨ کروڑی1840ء اِچ پیدا تھئے ۔ قصبہ کوٹ کروڑ دے ہندو تاجر جِندے مَل دے گھوڑے دے بارے وچ شعر ملاحظہ فرمائو:

گھوڑا گِھدا جندے مَل

کِلّے توں نیں سڳدا ہَل

آ گھوڑے دیاں دُھمّاں پیاں

شہر بزاراں ٻوٹے لئیاں

خان کوں تازیاں خبراں ڳئیاں

اُبھے لمّے پِیا تھرتھل

باغ شاہ قریشی: کروڑ لعل عیسن وچ سال1838ء اِچ پیدا تھئے ۔ فارسی تے سرائیکی دے قادر الکلام شاعر ہَن ۔ پِیلھوں چُݨݨ دی منظر کشی کیتی ہے:

واہ راوی دیاں نازک کُڑیاں

پِیلھوں ݙیہلے چُݨݨ نوں ٹُریاں

سوہݨیاں جٖٹیاں حُسن دیاں صاحب

ٹھم ٹھم ٹُردیاں چال عجائب

اُٹھدیاں دَھمّی نال سویلے

چھیڑ ٹُرِن کئی بھیݙاں لیلے

مٹھو شاہ قریشی تخلص مٹھن ول مولوی عبدالحق ساکن احمد پور لمّہ (ریاست بہاول پور) سیفل تے قصبہ دل افروز بالترتیب سال 1332ھ تے 1341ھ وچ منظوم ترتیب ݙتے ۔ ایندے علاوہ (قصہ سیفل) مناجات تے کافیاں وی لکھیاں۔ علاوہ ازیں فارسی تے سندھی کلام دے وی خالق ہَن۔

گل محمد فائق ۔ بیرون دہلی دروازہ ملتان وچ سال1840ء اِچ پیدا تھئے ۔ انہاں دی طویل نظم ’’تیرھویں صدی‘‘ ٻہوں مشہور تھئی ۔ نمونہ کلام ہے:

دلدار دلداری کرو

ݙکھاں دی غمخواری کرو

سینگیاں دی ٹولی ہک طرف

خلقت دی ٻولی ہک طرف

دل کملی بھولی ہک طرف

ہک دی طرف داری کرو

اللہ بخش جانباز۔ علی پور ضلع مظفرگڑھ وچ 1840ء اِچ پیدا تھئے ۔ مثنوی بیژن مژہ توں نمونہ کلام:

عاشق تے معشوق جݙاں بیدار تھئے خوش خوابوں

آن کنیز حمام تپایا مشک عبیر گلابوں

مُستݨ ملتانی ۔ ملتان وچ 1839ء اِچ پیدا تھئے تے 1900ء اِچ انتقال تھیا ۔ نمونہ کلام:

رات ݙینہاں غم کھاواں

آکھ ڈھولݨ کِن جانواں

سُول ہزاراں جِندڑی کَلّھی

کیویں جان بچانواں

جہان شاہ مجروح۔ اللہ آباد ضلع رحیم یارخان وچ سال 1831ء اِچ پیدا تھئے ۔ خواجہ سئیںؒ نال نیاز مندی ہئی ۔ تبرک دے طور تے کلام اِچ اصلاح وی پاتی ۔ نمونہ کلام:

کوئی ݙینہ وصل دا ہوسی

سہاڳݨ جڳ سݙیساں ڑی

ہتھاں پیراں کنڳݨ کڑیاں

سیّاں سیجھاں تے وَنجٖ چڑھیاں

اساں کرماں دیاں سَڑیاں

کروں کَیں نال ریساں ڑی

نباہو شاہ افگار۔ ٹٻیّ جُھلݨ رحیم یارخان 1838ء

سہنس سوالی حُسن تیݙے دے میں وی منگدی بھیکاں

یار افگار تے بار بِرہوں دا وَردوں نِکلن چِیکاں

ݙتنؔ ملتانی1830ء ۔ نعتیہ سی حرفی

ذ:                                        ذکر تیݙے دا ڈھولا ذوق اساکوں

                                               تیݙے خاک قدم دا پاوݨ شوق اساکوں

س:                               سِک تساݙی ڈھولا ملو کݙاہیں

                                               نِت سݙ میں ماراں کرکے لمبیاں ٻاہیں

نوازؔ سیت پوری (1811ء تا 1926ء) شکوہ جواب شکوہ کا منظوم ترجمہ کیتا۔

شکوہ:                             کیوں گنہگار بݨاں تیݙے احسان بُھلاواں

                                               فکر کل دی نہ کراں ٻہہ نِیر وہاواں

جواب شکوہ:    دِل چاک ہووِن بلبل تنہا دی صدا توں

                                                                                               جاڳ اُٹھے زمانہ میݙی بانگ درا توں

دلورام موجیؔ 1860ء اِچ قصبہ خیر پور سادات اِچ پیداء تھئے تے 1925ء اِچ انتقال تھیا۔ قصّہ سس بہو دا آغاز ملاحظہ فرمائو۔

نوہریں اَجٖکل نیک سݙاوِن

نال سسُّوں دے جھیڑا لاوِن

شور مچاوِن لوک سُݨاوِن

آکھن ݙس توں کیا کھوائے

لِکھ اے موجیؔ آ ڳئے سَمّہ

تھی ڳئی شادی لہہ ڳیا طمع

بُھل ڳیا بابا رُل ڳئی اَمّاں

بھیݨ نہ گھر وچ پیر ٹِکائے

نور محمد کہترؔ (1871ء تا 1941ء) قصبہ سبائے والا جتوئی دے رہائشی ہَن ۔ سرائیکی نعتاں نال اسلامی جلسیاں تے روحانی محفلاں دی جان ہَن۔

ہَول وَݙا منزل دا ، پَلّے راہ دا خرچ تیار نہیں

اَڳوں اوکھیاں گھاٹیاں راہ لمبے ݙوجھا نال میݙے میݙا یار نہیں

خواجہ سئیںؒ دے ہمعصر شاعراں وچ اکبر شاہ ، ناطق ملتانی 1848ء ، سید مبارک شاہ (احمد پور شرقیہ)، قاضی عطا محمد مشتاق ، محمد عظیم خٹک ، محمد امین چنی ڳوٹھ ، پیر بخش بلوچ ، محمد جلال لنگاہ ، میاں اللہ ݙتہ تے شمس الدین سید اوچی شامل ہِن ۔ ایں طرحاں تاں خواجہ سئیںؒ دے ہمعصر شاعراں دی فہرست ٻہوں لمبی ہے پر انہاں وچوں کجھ شعراء دے کوائف درج ذیل ہِن:

ناں میرݨ شاہ 

جٖمݨاں 1808ء

وفات 1898ء

رہائش کوٹ ادو 

جیوݨ خاتون نکمّی

چاچڑاں

غلام فقیر

1820ء

دیرہ اسماعیل خان

جلال شاہ کلیم

1846ء

بدلی رحیم یارخان

مخدوم شاہ محمود

1800ء

1869ء

ملتان

مولوی فیروز

1823ء

1889ء

مولوی مسکین

1845ء

1915ء

روہیلانوالی

دلریش

1845ء

1915ء

بصیرہ (مظفرگڑھ)

نورݨ

1846ء

1906ء

مراد آباد (مظفرگڑھ)

مولوی محمد صدیق

1859ء

1922ء

رنگ پور

آصف

1860ء

1923ء

جتوئی

عاجز

1860ء

1925ء

دائرہ دین پناہ

خادم مکھݨ ٻیلوی

1860ء

1931ء

روہیلانوالی ؍مکھݨ ٻیلہ

## حوالہ
فرید نامہ ، مصنف: اسلم میتلا ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان