ساوݨ مینگھ مہاراں

تھِیاں روہی مینگھ ملہاراں

کُل گل گلزار بہاراں

                        ساوݨ ،قمری تقویم دے مطابق چوتھا مہینہ ہے اتے مینہ جھڑداݙوجھا مہینہ ،جݙاں ہر پاسوں منیہ دا زور ہوندے ایہہ مہینہ جیڑھا انگریزی کیلنڈر دے مطابق برصغیر و چ ۱۵جو لائی تو گھن کے ۱۵ اگست توݨیں ہوندے ۔اُونویں اینکوں ’’ساوݨ بھادوں‘‘ وی آکھیاویندے یعنی ایہہ مینہ جھڑدا پہلا اتے ݙوجھا مہینہ ،جیندے و چ بارش ݙھگ تھیندی ہے ۔نصیر ؔنے آکھیا ہا:

بادہ کشی کے سکھلاتے ہیں کیا ہی قرینے ساون بھادوں

کیفیت کے ہم نے دیکھا دوہیں مہینے ساون بھادوں 

                       اے ساوݨ اتے بھادوں برصغیر وچ کئی ضر ب الامثال اتے محاوریاں کوں وی بݨیندے جیویںجو،ساوݨ بھادوںدا ملݨ،ساوݨ دے اندھے کوںساوا ݙسے ،ساوݨ دی جھڑی، ساوݨ مرے نا بھادوں سُکے ۔ساوݨ گیت یاول ساوئی وغیرہ ۔بھل جو سرائیکی وسیب وچ ساوݨ تاں خوشیاں دا موسم ہے، رومانس دا موسم ہے ،سماجی ہم آہنگی دا موسم ہے ۔ایں برصغیر دے سارے میدانی علاقے بالخصوص سرائیکی وسیب ساوݨ توں پہلے ترائے مہیناں دی سخت گرمی وچ جھلس تے رہ ویندن اتے ایں سرائیکی وسیب دے واسیاں واسطے ہکا امید ہوندی ا ے جو ساوݨ دا مہینہ لڳسی تاں انہاں دی گرمی کنوں جان چھٹسی ۔جݙاں جو نہری نظام کینا ھا اتے رڑھ واہی واسطے اتے ݙنگر ڈھوراں دے گھا پٹھے سانگے پاݨی دی لوڑ ہوندی ہئی تاں صرف بارش ای ایں لوڑھ کوں پورا کریندی ہئی ٹوبھے بھریج ویندے ہن بھوئیں ساول لُڈھ اندی ہئی جیویں جو خواجہ فرید لکھدے :

موسم ساوݨ روہی وٹھٹری ٹوبھہ تار متاراں

مال ،مویشی، بکریاں،ڳائیں چھڑیاں تھی قطاراں

                       مینہ جھڑدا منڈھ ساوݨ بھادوں دے مہینے کنوں شروع تھیندے، ساوݨ دے اے ݙیہاڑے خوشیں دے ڄہاڑے ہوندن، مستی دے ݙیہاڑے ہوندن مستی دے ݙیہاڑے ہوندن جیویں ڄو ساوݨ دے انہاں جہاڑیاں بارے خواجہ غلام فرید ؒ  لکھدن :

آئے مست ݙیہاڑے ساوݨ دے 

واہ ساوݨ دے من بھاوݨ دے 

                        ایں توں علاوہ سرائیکی زبان وچ ساوݨ دے حوالے نال کئی ضرب الامثال اتے محاورے موجود ہن جیڑھے جو ایں زبان سرائیکی دی چس رس کوں ودھارا ڈتی کھڑن جیویں ڄو:

’’ساوݨ دا ستا نہ بندہ نہ کتا‘‘

   ساوݨ دے ݙیہاڑیاں وچ جیڑھا زمیندار یاکسان زمیناں تے کم کرݨ دی بجائے گھر سُتا پیا آرام کرے، اوندی مثال کتے توں وی زیادہ بد تر ہے ۔’’ساوݨ ماہ دے کلہوٹے ۔جنگھاں پتلیاں تے ڈݙھ موٹے‘‘ ساوݨ دے مہینے وچ کم کارناکرݨ والے کسا ن داڈݙھ ودھ ویندے اتے ڄنگھاں سُک ویندین اتے ایں سستی دی وجہ نالوں ایندا وجود کوڑھا تھی ویندے ۔

’’ساوݨ وسایا ،صوبہ ،رعیت خوش مقدم مونجھا ۔‘‘

                       ساوݨ دی بارش دی وجہ کنوں خشک علاقہ آبادتھی ویندے جیند ی وجہ کنوں ایں علاقے دے عام واسی خوشی تھی ویندن پر مٹھ گھنݨ والا (آبیانہ وصول کرݨ آلہ) یاذمیدار اداس تھی ویندے کہ او کیویں لوکیں کوں آبیانے دی وصولی واسطے تنگ کریسی کیوں جوایندے کنوں او وجہ ریندی تنگ کرݨ دی ۔

’’ساوݨ ونجے کر ا اُو وی برا جٹ ودھا وے طرہ اُو وی برا ‘‘

                       جے ایں برسات آلے مہینے وچ مینہ ناوسے تاں اے کوئی چنگی علامت نی بھل جواے تاں قحط سالی دا سنیہڑاہے اتے جݙاں جٹ دا طرہ ودھ ونجے تاں اے وی چنڳاں سوݨ کیتی کیوںڄوکسان داکم تاں مٹی ناں ہوندے اتے چٹے کپڑے تاں مٹی دے کم اِچ رکاوٹ پید ا کریندن۔

’’ساوݨ وہاوے اتے کیتن رہاوے 

پُوہ پلاوے گھاٹا مول نہ آوے ‘‘

                       ساوݨ دے مہینے وِچ بارش دی وجہ توں زمین کولی تھی ویندی ہے اتے چٹ ٻہوں آسانی نال ایندے وِچ ہل مار سڳدے ۔ساوݨ دا مہینہ زمین وِچ ہل وہاوݨ دابہترین مہینہ ہے اتے اوں توں اڳلہ مہینہ ’’کَتوں ‘‘ ہے اے مہینہ بجائی واسطے بہترین مہینہ ہے، ایں مہینے وِچ بجائی کیتی ونجے اتے پوہ وِچ پاݨی لایا تاں مجال ہے جو گھاٹا آوے۔

ساوݨی لگݨ: ساوݨ دی برسات دا آغاز تھی ونجݨ۔

ساوݨی مناوݨ: پنڈا ںتے امبیں دے موسم وِچ کہیں نہر ،دریا ،تالاب یا ٹیوب ویل تے ونج کے تفریح کرݨ دھاوݨ شاوݨ کو ںسانوݨی مناوݨ آکھیا ویندے۔

                        انہاں ساریاں محاوریاں اتے ضرب المثالاں توں اے پک تھیندے جو سرائیکی وسیب وچ ساوݨ دے مہینے دی اہمیت ٻہوں زیادہ ہے۔ ایں مہینے دے توسط نال رڑھ واہی ،روزی کماوݨ وی آسان تھیندے اتے روح دی آسودگی واسطے وی اے مہینہ ٻہوںاہمیت دا حامل ہے۔ ایں موسم وِچ یا رٻیلی کٹھے تھی کرائیں دریاواں ،نہراں اتے ٹو بھیاں تے کٹھے تھی کرائیں سانوݨی منیدن اتے بٹ کڑ اک کریندن ۔اے رواج اساݙے سرائیکی وسیب وِچ اَج وی عام ہے ۔

                       ٻہوں عرصے تو نظام آ ب پاشی روایتی ہا بھل ڄو ہن وی ٻہوں سارے سرائیکی صحرائی اتے بارانی علاقے بارش دے محتاج ہن۔ فصلیں دے نال نال انسانی حیات اتے ڈھورݙ نگروی ایں بارش دے پاݨی تے پلدن۔ روہی وِچ تاں بارش دے پاݨی نال ٹوبھے تار متاراں تھیندن اتے ول اے پاݨی لوکاں دی حیاتی کوں اگویاں کریندے ۔ساوݨ بھادوں آلا مہینہ ای آوݨ آلے ݙیہاڑیاں دا ضامن ہوندے اَتے ٻال ایں مہینے وِچ بارش نا تھیوے ہا تاں جݙاں ہک لکڑتے ڳڈی ٹنگ کراہیں ہک ہک در تے ویندے ہن اینکوں سرائیکی زبان وِچ ’’لاڈو ‘‘ آکھیا ویندا ہا اتے ٻال ایں طرح دے ٻول ٻولیندے ہن:  

لاݙو ،لاݙو  آئی اے 

چھکے تے ٻلہائی اے 

چھا پیا ترٹ 

لاݙو  ڄایا پُتر 

چھکا پیا کھنڈ یج 

لاݙو  جائی دھی 

                       ایں طرحاویں لمبی ’’لاݙو ‘‘ ڳاندے ہن جیلھے کہیں دے بوھے تے پڄن ہا تاں سارے کٹھے رل کے ہکازبان اے گیت ڳاندے ہن۔

’’کالی بکری ،کالا شینہہ

گھتو داݨے وسے مینہ 

                       اے طریقہ کوئی خریت منگݨ نا ہا بھل جو فطرت کوں مناوݨ مقصد ہوندا ہا۔ انہاں ٻالاں کوں جیڑھے داݨے ملدے ہن انہاں کوں یا تاں اٻال کرائیں ایندیاں گھنگڑیاں بݨا کر ائیں ونڈیاں ویندیاں ہن یا ول انہاں دا انہاں کو پیہی کراہیں ایندا بھت بݨا یا ویندا ہا اتے ونڈیا ویندا ھا ایں قسم دے بھت کوں ݙالے دا بھت یا سیرا آکھیا ویندے ۔غیر مسلم لوکاں دے نزدیک اے طریقہ ’’مینہ دے دیوتا ‘‘ کوں مناوݨ مقصد ہے اتے مسلمان اپݨے اللہ سوہݨے کنوں دعا کریندے ہن پرخشک سالی توں بچݨ سانگے اے اجتماعی کوشش اتے دعائیں ݙوہیں طریقے اپنائے ویندے ہن ۔’’لاڈو ‘‘ پنݨ دی رسم اتے صدقہ خیرات کرݨ اتھاں صوفیانہ طرز احساس دی ݙس وی ݙیندین اتے ایں طریقے ’’لاڈو ‘‘ توں علاوہ ساوݨ واسطے وستی دے کہیں جوان دے منہ تے کالا رنگ سٹ کراہیں گلیاں وچ گھمایا ویندا ھا اتے بعض ویلھے ستے ہوئے بندے تے پاݨی سٹ  کراہیں ڳلیاں وچ ٹُرایا ویندا ہا اتے بعض ویلھے ستے ہوئے بندے تے پاݨی سٹ ݙتا ویندا ھا اتے جیلھے او پاݨی دی وجہ توں اٹھدا تاں ڳالھیں مندے کڈھے ہاتاں اے وی بادل کوں مناوݨ دا ہک لطیف انداز ہا۔ ایویں ای ایں طرح  دیاں ٻہوں ساریاں رسماں ریتاں ہن ۔ ساوݨ کوں مناوݨ سانگے جنہاں نال وسیب دے لوکیں دے سماجی رویاں دا پتا لگدے ۔

                       ساوݨ کوں مناوݨ اصل وِ چ انہاں خوشیاں دا اعتراف ہوندا ھا جیڑھیاںجو ایں ساوݨ نال جڑیل ہوندین ۔ایں عمل نال لوکیں دے توکل ،صبر ،شکر دے جذبیاں نال جڑیے او رویے وی سامݨے آندے ھن جوآوݨ والی اوکھ تے ہمت نی ہارݨی بھل جو انہاں دا مقابلہ کرݨا ہے اتے ݙکھ سکھ دی گھڑی کوں خوشی نال گزار ݨے۔

                       ساوݨ دے نال صر ف معاشی عوامل ای جڑیل نی بھل جو رومانس اتے عشق دے پہلو کوں وی ساوݨ دا موسم اجاگر کریندے ۔اے انسانی نفسیات ہے ڄوخوش گوار موسمی تغیرات انسانی مزاج تے خوشگوار تاثر مرتب کر یندے ۔ساوݨ دے مہینے وِچ تھیوݨ والی بارش انسان دے لطیف جذبات کوں خواجہ فریدؒ دی زبان وِچ ایں طرحاویں اظہار دے پیرائے وِچ گھن آندی ہے ۔

ساوݨ مینگھ ملہاراں 

ترس پووی پُنلا ! موڑ مہاراں 

ساوݨ دامہینہ ہے ،ہلکے ہلکے بادل ہن، پنل خان میں تے ترس کر اتے آپیا اُٹھاں دیاں مہاراں کوں پچھوں موڑ کے میڈے ول آ ۔

ملک ملھیر وسایم مولیٰ 

تھیا جو گوٹھ بہاراں 

میڈے ملک ملہیر کوں اللہ سوہݨے نے آباد کیتے ہر پاسوں بہاراں ای بہاراں ہن ۔

تھل چترانگ ڈسیجن ندیاں 

رم جھم لاسوں تاراں !

ریگز اریں اتے گھٹ ریتلے علاقیں وِچ ندیاں نظر اندیاں ہن، رم جھم ایویں ہے جیویں پھوگ دیاں تاراں ہووݨ ۔

                       خواجہ سیئں دے انہاں لائناں توں اے حقیقت وی سامݨے آندی ہے جو سرائیکی وسیب جیندا علاقہ زیادہ تر میدانی رقبے تے مشتمل ہے اتے جتھاں تھل اتے چولستان دے صحرا وی موجود ہن اتھاں ساوݨ کوں سرمستی وچ مناوݨ ہک فطرتی عمل ہے نی تاں شہراں وچ ایں ساوݨ دیاں بارشاں ہک عذاب کنوں گھٹ نی ہوندیاں پر جڈاں ایہے بارشاں فطرتی لینڈ سکیپ آلے علاقیاں وِچ وسدین تاں فطرت دا حسن کٹھا تھی کراہیں سامݨے آویندے اتے ساڑو گرمی کنوں اکتائے لوک یکدم سر مستی وِچ ٻڈ ویندن ۔سارے پرند چرند اتے ٻئے حشرات اپݨے اپݨے انداز وِچ خوشیاں منیندن ۔سرائیکی لوک ادب دیاں ٻہوں ساریاں لطافتیں ساوݨ تے ساوݨ نال جڑیل او رسماں ریتاں ہن جیہڑیاں وسیب دے واسیاں دی خوش دلی دی غمازی کریندیاں ہن۔

## حوالہ
اَجٖوکی سرائیکی تنقید ، مصنف : ڈاکٹر مزمل حسین، ناشر: دستک پبلی کیشنز ، ملتان