ظامی

ڄپدا اَڄپدا مَندَھرا جہا ‘ سلوار قمیص ‘ کوٹ ‘ جِناحی ٹوپی پاتل ہِک ٻُڈھڑا اَبّے کَنّیں آن ٻیٹھا ۔ نِماݨا اَلانوَݨ‘ ہولڑِے ہولڑِے مِٹھڑے ٻول ٻیٹھا ریڑھے۔ میں ظامیؔ آں سرائیکی دا ٹریہایا ‘ اَسّاں پیئو پُٹر اُڑدو دِے مُٹّھل ‘ اِے بلا کِتھّوں اَئی ۔ جَل تُوں جَلال توں ‘ کوئی ٹھڳ باز دِلّیں دا ناں ہووے۔ اَبّّا اُڑدُو کنُوں اُتّے تَلّے تِھیوݨا ناں ہا‘ تَئیں وِی اَئے دَاماݨ کرݨا پَمدِے ۔ اَئو سَئیں اِے تاں سرائیکی دَا لکھاری وِی ہِے۔ ہِک ݙئیݨ ݙوجھا تَرَّخ تِے چڑّھئیل ۔ پَر اُوں تَھٻے کُوں چھاپَݨ ناں ہُوں دِے وَس وِچ ہا ناں اَسّاں ہاں ٻدّھݨ جوڳے ۔ اَبّے آکھیا میں تاں اپݨے دال ساڳ جوڳاں ‘ آ ہُݨ مُرشد کُوں سَݙ مارُوں ‘ آپݨے پیران پِیر غلا م میراں شاہ جیلانی کُوں سوروں ۔ پیر مبارک شاہ یَکّا غلامی جو کَمَمدا اَمدا ہا اُوہیں زور تِے مغدوم صیب آلا دَڳ ݙکھایُس تِے اِے ݙیکھ میاں کانگ لِکھ سَٹّی اِم ‘ اُٹھّی ہُݨ بھڄ ٻہہ ناں ‘ اللہ دا ناں گِھن ٹُردا تِھی۔

ٻیٹھا ناں رَہ اُٹھی فقیرا

مَتاں اُتَھؤں تیݙے بھاڳ بَھڑیجن‘ اللہ دِی آس ‘ اللہ دی آس

ظامی صَیب گَٹّھل پِٹیھل ہا ۔ وح تِے تَلّے وَح ٻیٹھا جُتّئیں آلی جاہ تِے ۔ مغدوم صیب حالی حوالی تھیا ‘ عرضی پڑھ حال سُݨ تے آکھیُس تَلّے ناں تُوں اُتّے تِھی ٻہہ‘ امیریں کُوں وِی چگے پَوݨے دِی سُجاݨ پَمدِی اِے ۔ لَنگر دا ٹُکّر وِی کَھوایُس پنج سو روپیہ وِی دان کِتُّس ۔ ظامی سرائیکی دا مَنگتا ہا ‘ لِکھݨ ‘ لِکھ تِے وَل پِنَّݨ ‘ پِن تِے پُریندا ناں ہا ۔سِرائیکئیں کِتّے سِرائیکی وِچ کتاباں چَھپویندا ہا‘ ظامیؔ اَسّاں کُوں اَساݙی سُجاݨ ݙے تِے مُوّا۔ گَھݨئیں نفلیں دا ثباب بَشکیئے سِئس آپاں۔ ہاں تِے ہَتھ رَکھ تِے ݙسلو ہاں مَنڳݨ کِتلا سُتھرائے ۔ وَݙا کِشالائے آپ کُوں مار مار تِے جیوݨ ۔ پَر جیڑھے کُجھ کرݨ کِتّے اُتُوں تَلّے اَمدِن چُڑ چُڑ تِے آپ وِی چَڑھ وِیندِن ‘ آپݨے خویش قبیلے کُوں چاڑھ تے وِیندِن مَردے نِیں ‘ اَڳوُّں پِچھُّوں وَدِّے ہوندِن جَنھ کَم کُو ںہَتھ لیسو ہَتھ لَڳل ہوسِس ۔ جِتلے توݨی ظامیؔ پُڳے اللہ کرے آپاں وِی پُڄوں ۔ جِتلے تو ݨی سِرائیکی اِے اُتلے توݨی ظامیؔ ہِے ۔ اونِیں مَردا ‘ اللہ ناں مارِس‘

خدا بخش بے لچھݨا ہووے تاں پِچھّے کُھدلا کُھدلی کُھدُّو کُھدُّو پِیا پَؤسِے ۔ بشیر احمد سُنگڑیا ناں وِڳڑیا۔ وِگھَر دا ڳیا وَدھدا ڳیا ‘ ماسٹری تِے بَس کَرݨ عیب ہَس ‘ توݨی جو کویلی آلی ہئی ٹور ٹُردا ٹُردا اِیہو لانگھا ٹَرَپ محمد بشیر احمد ظامیؔ بہاولپوری کنُوں نِکلدا اُڑدُو سِرائیکی دا لِکھاری وح بَݨیا ۔ اَجݨ اَڳیتّے ڄلو ملتانی ریاستی بہاول پوری دیرے وال ہِکاّ ٻولی دے کئی ناں ۔ راتاں ݙینہاں پَڑھݨ جاچݨ نال وپار وِچار دِے خَفقان وِچ پِیا ‘ ڳول پھول تِے ٻدّھا سَودا ناں ‘ دا لاتُس ۔ ’’سِرائیکی‘‘ ظامی دی کَمَت اِوّے ۔ جیڑھا میل چُݨ تِے سَبھنَئیں کُوں گݙ کر کھڑاوے ‘ بِھرپی دِی ڳنڈھ وچ ٻدھ ٻلھاوے سرداری وِی پَڳ وِی اُوہو چَھکاوے ۔ ظامیؔ سِرائیکی سردار ہا۔

پنجاہ کُنوں چَڑھیئے کُنوں پِچھّے مُہانڈرا ݙیکھݨ جوڳا تاں ایجھا نِیں وح بَچدا‘ رَہندا کَھہندا ‘ ٻٹّری وِی مُکلایَل ‘ ہِک ݙڈھ ݙند اُوں تِے وی کِھݨ ڄایَل ۔ میں ظامیؔ کُوں جُھوجھدا ݙٹّھے پَر اُوہو جِتلے توݨی ساہ ہَس تݨیا ‘ ہاں لَتھ ناں ہا ‘ توݨی بَم ٻدھݨی پَوّے ہَے ‘ ٻدھی رَہے ہَے ۔ اِیٻی اوٻی ناں تانگھ سِرائیکی دِی ہَس ۔سرائیکی کِتھُّوں ڄئی ڄپنی کِتھُّوں ٹُری ‘ کِیویں اُٹھدی ٻہندِی کِتھاں جاہ آن کِتُّس ‘ کَنھ کَنھ آپݨا کِتُّس ‘ سرائیکی اُٹھَّݨ ٻہݨ ‘کھانوَݨ پِیوَݨ ڄانوݨ ‘کُنوں مَرݨ تَئیں کِئیں کاڈھا کَڈھیندے ‘ نَنڈِھی وَڈّی ‘چگی پَوݨی ‘سَبّھے ڳالھیں رِیتاں لَبھ لَبھ تِے لکھَّت دِی ݙور وِچ پوندا ڳیا ۔ پَنج چِھی مَݨکے میں وی سانبھی تاں وَدّاں ۔

سیف الملوک مولوی لطف علی اُڑدو سرائیکی

سرائیکی زبان کا ارتقاء

سرائیکی اُردو بول چال

کانڈھے تِے ڳانڈھے

سعدی آکھیا

پُھلاں دے ہار

نخلستان قواعد

ٻے لعل وِی ہوسِن ناں بُھلئے کَھڑّن۔ ہا‘ لغات سِرائیکی ‘ بہار سِرائیکی ۔ وَح وِیندئیں کُوں ‘ ہِک ٻی چیج وِی اَسّاں لُکائی ٻیٹُھوں ‘ کِتھَئیں ہووِے تاں ہووِے ’’بہاولپوری زبان دی بسم اللہ‘‘ گَندڑا جِہا پَنّاںالا ہے کَݙاں دَا کتابیں اِچ اُتّے تَلّے وَدا لَتڑیندا ہا‘ پَھڑیجݨ چِریجݨ کنُوں ‘سِوّی کنُوں ‘پُسَّݨ کنُوں ‘آپ کُوں آپ سانبِھی آئے ‘ ظامیؔ دے ہوٹے آپ کُوں سجاتُم تاں ہُوں پَنّیں کُوں سِنگار سِیند سُرماں کر ہاں نال لاتی ٻیٹھاں۔

گودڑی ٻدھ تِے آپ کُوں ڳولݨ ‘لِکھّݨ تِے وَل چھاپَݨ کِتّے ݙٹّھو وِے کِستا ہَتھ وِچ چاوݨا پَمدے ۔جھولی اَݙݨی نِیں پَؤندی اَݙ ویندِن ۔ گَھݨیاں کتاباں مُلّھ گِھن تِے پَڑھݨ دِے ۔ پَڑَّھݨ نال وپار خیر نال ہِے اِی سَئی ‘ جھاتی تاں پَؤ چا آپݨے آپ وِچ ۔ ویندا تاں ساہ چُھڑا اِے ۔ہَؤ کیج تِے ظامیؔ ٹَھڈّے ساہ بَھرے ہے تے رُݨکے وِی ہے ٻیٹھا تِے آکھے ہِے ‘ ووئے رب نواز محمدی آ! آپݨے سِرائیکی چَنڈرِݨ ‘وُوئے چَنڈرے‘ جِیندئیں بھال ناں بَھلیسِن ‘ مَرسُوں تاں کَھجئیں تے موہَری دِے دَڑّے لاتی کھڑے ہوسِن ۔ ݙکھّیں دے بار کِھل تِے چیندا آیا دَھک ݙیوݨ جوڳا ہووے وی ہَئے تئیں ݙیوے کِتھُّوں ہَے ۔سدّائیں سَہندا آیا۔ چِیٹ ناں اَمدی ہَس ‘ چِڑّے کَنھ نال ہَے ‘ سِرائیکی تِے سرِائیکئیں وِچ ساہ اَٹکئل ہَس ۔ آپݨا ساہ کُون کَڈھیندے ۔ اُوندا اَکھاݨ ہا سیاݨے سَندھلا ٻدھݨ کُنوں اَڳے آپݨی جِند آپݨی ساہی پَکا تِے ٻکھ گَھتیندِن۔ مَلّھ کَئیںناں مارِن گوکِیوں ناں چانوِن۔

لکھݨ پَڑّھݨ کھادِھے پیتے دِی کَھپَّڑ تال آپݨی جا تِے ۔ ݙاݙے پوٹری آلا ججمان ظامیؔ دی وِی ڳچی ڳھدّی آیا ۔ ایہو ڳلانواں ناں کَڈّھݨ دا ناں کَرݨ دَا ‘ پِے ݙینھ لَنگھّیئے ۔ کُجھ نِپتے پُٹّر ݙتی رَہندا ہَس پَر ظامیؔ کوں سرائیکی دِی بھؤں ہَئی جَنھ کُوں ݙیکھ ݙیکھ تِے کئی بے سُجاݨ اَݨ ڄاݨ تِے چگے بَھلّے وِی ٹوکاں مَکالاں کَنڈ پِچھُّوں کر گِھندے ہَن۔ظامیؔ کُوں ڳاٹا سَٹّی آپݨی تَݨ وُوݨ ‘ آپݨی کیا دِی اوہا سِرائیکی تَݨ وُوݨ وِچ ویندا ݙیکھن ہے تاں ٻول مارِن ہے۔ وُوئے او ݙیکھو سِرائیکی وِیندی پِی اِوّے۔ او ݙیکھ سِرائیکی وَدِّی اِیٔ ۔ سِرائیکی وُو سرائیکی ۔ظامیؔ کُوں ساہ پَئے وَجے ہَے ۔ سُݨ سُݨ تِے مُشکے ہَے ۔ پُھنڈیا وَدا ہووے ہَے ۔ اللہ سئیں نال وِی اُوں دِی جُٹ پُٹ سِرائیکی وچ ہوسے ‘ اَسّاں اُوں کُوں مُواء کِیوں آکھُوں۔

۱۱فروری ۱۹۹۰ء ۱۴۱۰ھ

پِیر دا ڳوٹھ     

## حوالہ
مُہانڈرا ݙیکھِنس، مصنف : سید انیس شاہ جیلانی، چھاپہ خانہ: جھوک پرنٹرز ملتان