حضرت خواجہ غلام فریدؒ فن تے شخصیت

### لکھت: ڈاکٹر نواز کاوش
پاکستان دی دھرتی علم و ادب دا گہوارہ ہے ۔ تہذیب و تمدن دی ایں سوہݨی تے مِٹھی سر زمین تے مختلف زباناں دے پُھل اپݨی خشبواں نال روایات کوں حیاتی ݙیندے ریہے ۔ انہاں روایات وچ اساݙا ثقافتی ورثہ موجود ہے ۔ اساݙے وسیب دی سُنڄاݨ ، ساݙی مٹی دی خشبو ، رسم و رواج تے رہوݨ دے سارے انداز ایندے وچ موجود ہِن۔

مختلف تے ونکو ون زباناں دی ایں دھرتی دے جنوب مشرقی خطے کوں ٻہوں اہمیت حاصل ہے ۔ ایں صحرائی علاقے دی تاریخ اتنی اِی پراݨی ہے جتنی خود انسان دی ۔ اِتھا ںاوچشریف تے ݙیراور جیہے قدیم شہر موجود ہِن ، جیڑھے اپݨی زبان نال خود اِی اپݨی تاریخ بیان کریندے پِن۔

اے ہک حقیقت ہے جو ایں علاقے دی اپݨی سُنڄاݨ ہے ، اپݨی شناخت موجود ہے ، اے سُنڄاݨ تاریخی حوالے نال وی اہمیت رکھیندی ہے تے ادبی ثقافتی حوالے نال وی۔

جیویں جو سندھی زبان وچ شاہ عبداللطیفؒ بھٹائی تے سچ سرمستؒ ، پنجاب وچ شاہ حسینؒ ، بلھے شاہ ؒ تے وارث شاہؒ جیہے باکمال شاعر اپݨے اپݨے علاقیاں وچ علم و عمل دے چراغ روشن کریندے پِن ، اینویں اِی سرائیکی وچ حضرت خواجہ غلام فریدؒ اپݨیاں سوچاں نال دِلاں کوں تازگی تے علم دی دولت نال مالا مال کریندے پِن ، حضرت خواجہ غلام فریدؒ شاعری وچ ہک ایجھا ناں ہِن جیڑھا ہر زاویے کنوں توانا تے بھر پور نظر آندے۔

شاعر فطرت دی شاعری زبان و بیان دے اوں سلیقے دا ناں ہے جیندے وچ پورا تہذیبی رنگ موجود ہے ۔ اُنہاں حیاتی دے پندھ وچ قدم قدم تے پیش آوݨ والی مشکلات کوں اپݨے کلام نال آسان کر ݙتے ، خواجہ غلام فریدؒ یاد الٰہی نال وی معمور ہن تے مجازی عشق دے دھارے وی اُنہاں دے کلام وچ آ مِلدن ، جذبیاں دے گلاب وی اُنہاں دے اشعار وچ موجود ہن تے محسوسات دے سبھے رنگ وی خوبصورتی نال مِلدن ۔

شروع توں گھن کے خواجہ غلام فریدؒ دی شاعری تک ذرا غور کروں تاں مولوی لطف علی ، عبدالحکیم اُچوی، علی حیدر ، حافظ جمال ، خواجہ حسن گانمݨ او نامور ہستیاں ہَن جنہاں شاعری وچ کمایا ، انہاں سرائیکی شاعراں مثنوی کوں اپݨا ذریعہ اظہار بݨایا۔ ایندے علاوہ کافیاں ، ݙوہڑے ، رُباعیاں ، سہ حرفیاں ، سہرے ، نور نامے ، معراج نامے ، قصائد ، نوحے ، مرثیے تے نظماں وی سرائیکی زبان دی شاعری وچ موجود ہن تے انہاں شعری خزانیاں تے جتنا وی ماݨ کیتا ونڄے گھٹ ہے کیوں جو اتنے بھر پور انداز نال کہیں وی زبان دا دامن بھریا ہویا نظر مشکل نال اِی آندے۔

حضرت خواجہ غلام فریدؒ دی آواز ٻنہاں تمام اَوازاں وچ نمایاں ہے ۔ ایں نویکلی تے چونکا ݙیوݨ والی شاعری وچ اساکوں غزل دا مزاج وی سنگریا پنگریا مِلدے ، مثنوی دی سادگی تے زبان دی مٹھاس دا رنگ وی موجود ہے ۔ سوز ، اثر ، تشبیہات و استعارات ، سلاست تے عشق دی گرمی اُنہاں دے کلام کوں دھڑکناں دے قریب کر ݙیندی ہے۔

روہی دے سنگھار ، لفظاں دے مصور ، سوچاں دے پیامبر تے روہی وچ پھیلے ہوئے منظراں کوں مٹھی زبان نال پیش کرݨ خواجہ غلام فریدؒ فاروقی النسل تے والی الاصل ہن ۔ آپ دے آبائو اجداد جنہاں دا نسب فاروق اعظم ؓ تک پُڄدے ۔ عرب کنوں آئے یحییٰ بن مالک جیڑھے ناصر بن عبداللہ بن عمر دے پڑپوتے ہن تے خواجہ صاحب دے مورث اعلیٰ ہن اے سندھ وچ آباد تھئے آپ دے والد محترم خواجہ خدا بخشؒ اپݨے علم و فضل دی وجہ نال شہرت رکھیندے ہَن ، آپ دے والد خواجہ خدا بخش دا وصال تھیا تاں آپ دی عمر 8سال ہئی۔

مولوی رکن الدین مرتب مقابیس المجالس دے مطابق حضرت خواجہ غلام فریدؒ ذی الحجہ دے مہینے دے آخری منڳل بمطابق 1261ھ کوں چاچڑاں دے مقام تے پیدا تھئے۔

ہک ایجھے سِجھ دنیا وچ اَکھ کھولی جیندے کرناں نال ہر پاسے علم دی روشنی پھیل ڳئی ۔ ہک ایجھا پُھل دنیا وچ نمودار تھیا جیندی خوشبو رہندی دنیا تک رہسی ۔ ویلا حیاتی دے پندھ کوں کہیں کہیں ویلے ٻہوںمشکل کرویندے ، ویلے اَکھیں پھیریاں ، تے پندھ مشکلاں کوں اَواز ݙتی ۔ خواجہ صاحب ہالی چار سالاں دے تھئے جو آپ دی اماں سئیݨ ایں دنیا توں پردہ کر ڳئیں۔ ہالی والدہ دا غم ایں معصوم دے دِل وچوں نہ مُکیا ہئی جو اَٹھ سال دی عمر وچ والد وی ایں جہان فانی توں رخصت تھی ڳئے ؤ انہاں دی وفات دے بعد آپ دے وݙے بھرا خواجہ غلام فخر الدینؒ آپ دی تربیت کیتی تے اُنہاں کوں ایں ایں پالیا جیویں اپݨی اولاد کوں پالیا ویندے۔

آپ دے ماموں غلام محمد دیرہ غازی خان دے دولت مند لوکاں وچ شمار تھیندے ہَن تے اُنہاں ݙینہاں وچ بہاول پور دے نواب صادق محمد خان خواہش ظاہر کیتی جو خواجہ صاحب دی پرورش او خود کرݨا چاہندے ہن، چنانچہ مولانا فخر الدین دی اجازت نال آپ محل وچ آ ڳئے تے انہاں دے پرورش نواباں دی طرح تھیوݨ لڳی ۔ آپ 16سال دی عمر تک مختلف علم سِکھدے ریہے ۔ 13سال دی عمر وچ خواجہ صاحب وݙے بھرا مولانا فخر الدین دے ہتھ تے بیعت کیتی ، اُنہاں دی تربیت نال آپ راہ حقیقت دے سچے مسافر تے سالک بݨ ڳئے تے طالبان حق آپ کنوں معرفت دا سبق گھنݨاں شروع کر ݙتا ، آپ دی ذہانت دا اندازہ اِتھوں لایا ونڄ سڳدے جو آپ8سال دی عمر وچ قرآن حفظ کر گھدا ، تھوڑے عرصے بعد درس نظامی ، حدیث ، فقہ تے ݙوجھے مذہبی علم حاصل کر گھدے ، ایندے علاوہ خواجہ صاحب تاریخ ، جغرافیہ دا علم وی حاصل کیتا ۔

آپ عربی ، فارسی وچ وی مہارت حاصل کر گھدی ۔ اُردو ، ہندی ، سندھی تے یورپی زباناں وی سِکھیاں تاکہ انہاں زباناں دے ادب نال وی واقفیت پیدا کیتی ونڄ سڳے بلکہ جدید علم دی آگہی واسطے انگریزی حرفاں دی سُنڄاݨ وی حاصل کر گھدی تے رومن وچ لکھݨ دی مہارت وی حاصل کر گھدی۔

خواجہ صاحب دی حیاتی وچ ݙوجھی وݙی گاٖلھ اے تھئی جو 27سال دی عمر وچ آپ دے وݙے بھرا غلام فخر الدینؒ ایں دنیا فانی توں پردہ کر ڳئے ۔ آپ تمام مذہبی تے دنیاوی علوم حاصل کر چکے ہَن تے علم و عرفان دیاں منزلاں تک پُڄ ڳئے ہن لہٰذا بھرا دی وفات دے بعد آپ دی رسم دستار بندی ادا کیتی ڳئی ۔ ایں موقع تے نواب صادق محمد خان رابع خود چاچڑاں شریف تشریف گھن ڳے تے اُنہاں آپ دی دستار بندی اپݨے ہتھاں نال ادا کیتی تے اُنہاں کوں خلعت فاخرہ پیش کیتی۔

نواب صادق محمد خان رابع عباسی حضرت خواجہ غلام فریدؒ دی مذہبی دانشمندی کوں ݙیکھ تے آپ دے مرید تھئے ۔ نواب صاحب کوں آپ نال ٻہوں عقیدت ہئی ۔ بہادر شاہ ظفر دے پوترے مناقب فریدی دے لکھݨ والے مرزا اختر ہک جا تے لکھدن جو ’جیڑھی ارادت ، عقیدت تے ادب نواب صاحب کوں خواجہ صاحب نال ہے او مشکل اِی کہیں مرید کوں اپݨے پیر نال تھی سڳدے۔‘‘

خواجہ غلام فریدؒ ٻہوں تنہا پسند ہن ، کم ٻولیندے ہَن تے خوراک دی گھٹ کھاندے ہن ، ݙینہ رات خلق زمین و آسماں کوں یاد کریندے رہندے ہن ، نماز روزے دے سختی نال پابند ہن ، رات دا زیادہ حصہ جاڳ تے عبادت وچ گزریندے ہن ، صفائی دا ٻہوں خیال رکھیندے ہن۔

آپ کوں سیرو سیاحت دا ٻہوں شوق ہئی ، ایں شوق دی وجہ نال آپ پرے پرے تک ڳئے تے مختلف تاریخی مقامات تے حاضری ݙتی ، خاص طور تے بزرگان دین دے مزارات تے ویندے ہن ۔ آپ دی سادگی مثال دے قابل ہئی ، خاص طور تے لباس سادہ پیندے تھیندے ہن تے قوالی دے دوران آپ تے ہک خاص کیفیت طاری تھی ویندی ہئی۔

خواجہ صاحب دی شخصیت ہر لحاظ نال قابل تقلید ہئی ، اُنہاں زندگی وچ قول و عمل دا ٻہوں خیال رکھیا ہویا ہئی ، ہک گاٖلھ عام طور تے غلط فہمی وچ مبتلا کر ݙیندی ہے جو آپ عشق مجازی وچ ٻہوں اذیتاں برداشت کیتیاں ، دراصل عشق مجازی ، عشق حقیقی تک رسائی حاصل کرݨ دی پوڑی ہے ، اللہ والیاںدا مجازی عشق وی عام لوکاں دی طرح نہیں ہوندا۔ بہرحال آپ دی احکامات الٰہی دی سخت پیروی ایں گاٖلھ کوں غلط ثابت کر ݙیندی ہے ۔ اگر مجازی عشق حق دی سُنڄاݨ بݨ ونڄے تاں مثالی روپ اختیار کر گھندے ، لہٰذا آپ دا عشق وی دراصل اوں حقیقت دی طرف قدم ہے ۔ آپ دی شادی چاچڑاں شریف وچ تھئی ۔ شریک حیات کوں خواجہ صاحب ہوت یا پُنل دے ناں نال یاد کریندے ہن ،اُنہاں دا اصل ناں بھنو ہئی ، آپ دی بیگم آپ دے وصال دے بعد تقریباً60سال تک زندہ ریہاں ، تے کجھ سال تھئین اُنہاں دا انتقال تھی ڳے ۔ ایندے علاوہ آپ دا ہک فرزند تے ہک دھی پیدا تھئے ۔ آپ اُنہاں دی تعلیم و تربیت تے خاص طور تے توجہ ݙتی تے اُنہاں دی شادی دے فرض کوں وی بخوبی سر انجام ݙتا ، آپ دے فرزند خواجہ محمد بخش نازکؔ آپ دے بعد آپ دے جانشین مقرر تھئے۔

مجاہدہ نفس صوفیا کرام واسطے پہلی شرط ہے ۔ ایندے واسطے دنیا توں الگ تھلڳ تھی کراہیں خدا دی یاد وچ حیاتی گزاری ویندی ہے ۔ گھر ٻار کنوں دور ، جنگلاں تے ویرانیاں وچ خاموش جا تے اپݨا مسکن بݨا تے رہوݨاں ضروری ہے ۔ خواجہ صاحب ایندے واسطے روہی دی سر زمین دا انتخاب کیتا تے انہاں ریگستان وچ ہک گوپا تیار کرکے اٹھارہ سال عبادت حق وچ گزارے۔

ایں دوران آپ دا معمول اے ہئی جو خاموشی تے تنہا رہندے ہن جݙاں ٻہوں سارے لوک جمع تھی ویندے ہن تے او دیدار فرید واسطے بیتاب تھیندے ہن تاں آپ تھوڑی دیر واسطے ٻاہر آ تے انہاں لوکاں نال ملاقات کریندے ہن تے انہاں کوں حق دی تعلیم ݙیندے ہن۔

آپ حج بیت اللہ دی سعادت حاصل کیتی ، انہاں دا اے سفر تاریخی اہمیت رکھیندے، آپ حج واسطے روانہ تھئے تاں مریداں دی ہک وݙی جماعت آپ نال ہئی ، انہاں تمام لوکاں دے اخراجات آپ ادا کیتے ، واپسی تے او غریب لوک وی آپ دی جماعت وچ شامل تھی ڳے جیڑھے خرچے دی کمی دی وجہ نال غرب وچ رُکے ہوئے ہن ، ہک روایت ہے جو ایں سفر دے دوران خواجہ صاحب غریباں تے مسکیناں کوں ہک لکھ روپے بطور خیرات ݙتے۔

حج تے روانہ تھیوݨ کنو ںپہلے خواجہ صاحب برصغیر دے معروف بزرگان دین دیاں مزاراں تے تشریف گھن ڳئے ۔ اجمیر شریف تشریف گھن ڳئے تاں اِتھوں دے سجادہ نشین آپ دی دستار بندی کیتی ، ایندے بعد او عرب دی سر زمین کوں روانہ تھئے ، جیندی محبت اُنہاں دے دِل وچ ٻہوں عرصہ کنوں لُکی ہوئی ہئی ، جوں جوں عرب دی زمین قریب آندی ہئی آپ دی حالت عجیب تھیندی ویندی ہئی ، جیڑھے ویلے او درِ حبیبؐ خدا تے پہنچے تاں اُنہاں تے وجد تے بے خودی دی کیفیت طاری تھی ڳئی۔

معرفت دی شاعری خدا تک پہنچݨ دا ذریعہ ہے ۔ ایں شاعری وچ جذب و شوق دیاں منزلاں طے کرݨ دا درس مِلدے ۔ صوفیائے کرام ایں شاعری تے ٻہوں توجہ ݙتی ، فارسی شاعری خاص طور تے صوفیائے کرام دی شاعری تصوف دے رنگ نال رنگین نظر آندی ہے ، اُنہاں باکمایل شاعراں وچ سُݨائی ، فرید الدین عطارؒ ، مولانا روم ؒ ، شیخ سعدیؒ تے حافظ شیرازی ؒ شامل ہن ۔ اُردو شاعری وچ وی تصوف دی زبان وچ گاٖلھیں کرݨ والیاں وچ میر درد کوں ٻہوں دخل حاصل ہے ۔ اینویں سندھ وچ شاہ بھٹائی ؒ، پنجاب وچ بلھے شاہ ؒتے بابا فریدؒ گنج شکر شامل ہن۔

خواجہ غلام فریدؒ اپݨی شاعری وچ تصوف دے رنگ کوں ٻیا تیز کیتا تے تصوف دی شاعری وچ نویاں سوچاں کوں جا ݙتی ۔ انہاں صوفیائے کرام دی ایں روایت کوں نہ صرف زندہ رکھیا بلکہ اوندے وچ اضافے وی کیتے ، لہٰذا اساں آکھ سڳدے ہئیں جو سرائیکی شاعری وچ تصوف دے باوا آدم خواجہ فریدؒ اِی ہن ، حضرت خواجہ غلام فریدت شاعری وچ اظہار دا خوبصورت ذریعہ کافی کوں خیال کیتا ، کافی وچ گیت دی لوچ ، سوز تے مٹھاس موجود ہے ، بلکہ فارسی تے اُردو غزل وچ جیڑھی لطافت تے تازگی موجود ہے اوندے نکھرے نکھرے انداز کافی وچ وی مِل سڳدن۔

کافی وچ پہلے ہک مطلع ، ہک شعر یا ہک مصرعہ ہوندے ، ایندے بعد ترئے ترئے ، چار چار مصرعیاں دے بند ہوندن ، کجھ کافیاں غزل دے شعراں وانگوں ہم قافیہ وی ہوندن۔

کافیاں سرائیکی زبان دی شاعری وچ ٻہوں سارے شاعراں لکھیاں ہن ، لیکن جیڑھے رنگ ، اثر تے جاذبیت خواجہ صاحب دے کلام وچ ہے ، خواجہ صاحب کنوں پہلے سارے کافیاں دا موضوع اللہ تعالیٰ دی شان دا بیان ، ثناء و حمد تے خدائے بزرگ و برتر دی وحدانیت دا اظہار مِلدے تے اُنہاں کافیاں کو ںاپݨے اپݨے دور وچ پذیرائی وی حاصل تھئی۔

لیکن خواجہ غلام فریدؒ کافی دے موضوعات کوں وسعت عطا کیتی تے تصوف دے مسائل دے نال نال فطرت دے خوبصورت مناظر کوں وی کافیاں وچ پیش کیتا ، آپ دیاں کافیاں وچ ترنم تے مٹھاس دا احساس اُبھریا اُبھریا ہویا مِلدے ۔خواجہ صاحب شاعری کوں دنیا وچ پیغام رسانی دا ذریعہ سمجھدن ، ایہا وجہ ہے جو آپ اپݨی فکری صلاحیتاں کوں استعمال کریندے ہوئے انسان دے اندر سُتے ہوئے جذبیاں کوں جگاٖیا تے انسانی کردار کوں مثالیت تک پُڄاوݨ دا کم کیتا ، ݙوجھی خوبی اُنہاں دی کافی دی اے ہے جو او عوام دی فکری تے ذہنی سطح دے قریب قریب ہے ہر شخص تے اُنہاں دے شعراں دا ہک عجیب طرح دا اثر تھیندے ۔ اُنہاں دا کلام اتنا آسان تے عام فہم ہے جو ہر عام و خاص انہاں دے موضوعات کوں سمجھ سڳدے۔

تخیل ، سوچݨ دی خوبصورتی دا ناں ہے ، تصورات دی ایں دنیا وچ پھلاں دے رنگ ، انسانی محسوسات دے آہنگ ، خواباں دی لطافت تے نرم نرم سوچاں دی زنجیر کجھ دیر واسطے دنیا کنوں بے نیاز کریندی ہے ۔ تخیل دے سہارے کوئی وی فنکار وݙے وݙے کم کر سڳدے ، جیکر اے تخیل دی فضا پاکیزگی نال معمور ہووے تے اپݨے اندر پُر اسرار دنیا وی رکھیندی ہووے تاں ذہن خود بخود ایندے زنجیراں کوں قبول کرݨا شروع کر ݙیندے ۔ فکر تے تخیل دی اے خوبصورت طاقت خواجہ صاحب کوں اللہ تعالیٰ ٻہوں عطا کیتی ہے۔

اُنہاں دی ہک ہک کافی ، ہک ہک لفظ ، ہک ہک ٻول پورے معاشرے دی تصویر اِی پیش نئیں کریندا بلکہ دِلاں وچ سُتے ہوئے جذبیاں کوں بیدار کرتے ہک ایجھی راہ تے گھن آندے جتھاں حیاتی دے سارے رستے ہک ایجھے مرکز کوں ویندن جیڑھے انسانی نجات دا ذریعہ ہن ، جیڑھے بقائے انسانیت دی معراج ہن ، جیڑھے راہ حق دی علامت ہن ۔

حقیقت دی ڳول صوفیاء دا مقصد حیات رہی ہے ۔ جݙاں عرفان ذات تے عرفان وحدت دی سُنڄاݨ دی دولت لبھ پووے تاں رسم و رواج تے محبت دے لباس وچ وی یار دا جلوہ ، نظر آندے ، ساوݨ دے مہینہ وچ ، بہار دے پُھلاں وچ ، اُچے جِھکے ٹٻیاں وچ ، تنہائی وچ ، شور وچ ہر جا تے عشق دا سرچشمہ محبوب اِی نظر آندے ، خواجہ صاحب مظاہر فطرت وچ اوں ذات باری تعالیٰ دی ڳول وچ رہندن جیندے ہک اشارے تے اے کائنات بݨی ہے ۔ آپ ایں سلسلے وچ خود اِی فرمیندن:

خاموش فریدؒ اسرار کنوں

چُپ بیہودہ گفتار کنوں

پر غافل نہ تھی یار کنوں

ایہو لاریبی فرمان آیا

حُب رسولؐ فرید دی شاعری دا حاصل ہے ۔ سرور کائناتؐ نال آپ دی وابستگی مثالی اِی نہیں بے مثال ہے ۔ آپ راہ پیغمبر وچ اَکھیں وِچھیندن آپ حسن اَزل دے بعد حضور دی سچائی کوں ایمان دا حصہ سمجھدن تے اُنہاں دی تعلیمات کوں اپݨے واسطے نجات دا ذریعہ سمجھدن ۔آپ کالی کملی والے دی محبت نال سرشار تھی کراہیں ایجھے لفظاں وچ اشعار لکھدن جو ایں لڳدے جیویں مدتاں دا وِچھڑیا ہویا محبوب ٻہوں دور ہووے تے اوندے فراق وچ حیاتی دا ساہ مشکل تھی ونڄے ، خواجہ صاحب آہدن:

اِتھاں میں مُٹھڑی جند جان بلب

او تاں خوش وسدا وچ ملک عرب

ہک ٻئی جاہ تے فرمیندن:

توڑے دِھکڑے دھوڑے کھاندڑی ہاں

تیݙے ناں توں مفت وِکاندڑی ہاں

ہے دَر دیاں کُتیاں نال ادب

یا وَل اے :

وادیاں راہ مدینے والیاں

ساڳی باغ بہشتی چالیاں

ہر ہر آن سدا خوش ڄالیاں

سُکھ سہرے ݙکھ ماندے ہِن

عشق او بنیادی چیز ہے جیندے نال دِلاں وچ گرمی تے سوز دے موتی سچے نگاٖں دا روپ اختیار کریندن ، عشق اِی انسان ہے ، عشق اِی کائنات ہے ، عشق اِی دنیا ہے اے عشق اِی ہے جیندے نال نظام انسانی برقرار ہے ۔ خواجہ صاحب دی شاعری وی ایں عشق دے اظہار دا سدھا سادھا تے من پسند انداز ہے او عشق کوں خدا تے خداکوں عشق آہدن ، عشق دے بغیر عقیدہ نا مکمل ہے تے اے عشق اِی ہے جیڑھا ابراہیمؑ کوں بھاہ وچ ونڄݨ کیتے مجبور کریندے تے اے طاقت وی عشق کوں حاصل ہے جو بھاہ پُھلاں دی سیجھ بݨ ویندی ہے ۔ عشق پہلی پوڑی ہے ۔ جیڑھا ای ںپہلے ݙاکے تے قدم رکھیندے اوندے واسطے خواجہ صاحب دے اشعار مشعل راہ بݨ ویندن ۔ ایں لڳدے جیویں اُنہاں ستیاں تے زخمی زخمی تے خوش خوش خواجہ صاحب خود ٹُردے ودن ، عشق دے بارے وچ آپ کئی جا تے آکھیے:

قسم خدا دی قسم نبیؐ دی

عشق ہے چیز لذیز عجیب

یا وَل آہدن:

عشق ہے ہادی پریم نگر دا

عشق ہے رہبر راہ فقر دا

عشقوں حاصل ہے عرفان

آپ دے کلام وچ عشق حقیقی دے نال عشق مجازی دی جھلک وی نظر آندی ہے ۔ واردات عشق ، قلبی سوز ، دِل دی دھڑکناں دا اظہار ، دوری ، وصل ، فراق ، وِچھوڑا ، باغ حسن ، زُلفاں ، اَکھیں نال وی شاعری وچ او استعارے ہن جیندے وچ حیاتی ساہ گھندی محسوس تھیندی ہے ۔ چھیڑ چھاڑ دے انداز معصوم اظہار ، موسماں دے آہنگ کیا کجھ کائنی ۔ خواجہ صاحب دی شاعری وچ ہک ہک رنگ ، ہک ہک تار سو سو انداز وچ موجود ہے۔

لیکن ہلکی ہلکی دردیلی سُر وچ جیڑھی مٹھاس ہے جیڑھی لذت ہے او اُنہاں کوں عشق حقیقی دے قریب کر ݙیندی ہے۔آپ ایں عشق کوں جیڑھی زبان عطا کیتی ہے او کجھ ایں ہے‘

تھی کر دام دِلیں کوں دنگن

تھی کر نانگ جگر نوں ݙنگن

عطروں بِھنڑے وال

اتنا ظلم مناسب ناہیں 

رو رو پِٹ پِٹ کر کر دہائیں

گزر ڳئے سے سال

خواجہ صاحب حیاتی دے ݙکھاں دے نال نال راحت و آرام ، خوشی و مسرت دے اظہار وچ وی کمال رکھیندن ، حیاتی دے خوش کن لمحے انسان کوں جیڑھی خوشی نال معمور کر ویندن اُنہاں دے بارے وچ خواجہ صاحب آہدن : اے عشق تے آرام ، خوشیاں تے بہاراں سب کجھ خدا دی وجہ نال ہے۔

روہی دی سوہݨی دھرتی اپݨے حُسن نال خواجہ صاحب دی نظر وچ اہمیت رکھیندی ہے ، موسم برسات ہمیشہ چنگا لڳدے ، روہی جتھاں ٻہوں گھٹ مینہ وسدے ، جݙاں بدل گِھر آون ، بجلی دیاں گھمکاراں تے مینہ دیاں پھواراں زمین دی تریہہ مُکا ݙیون تاں دھرتی سِنگر ویندی ہے ۔ خوشبوئواں نال ، نِکے نِکے ٻوٹیاں نال ، کھمبیاں نال ، تے رنگ برنگ پُھلاں نال ، ایجھے موقع تے آپ فرمیندن:

ملک ملیر وسائم مولیٰ

سب گُل پُھل خنکی چائی

مدتاں پِچھے رانجھݨ ملیا

رب اُڄڑی جھوک وسائی

خوبصورت مناظر کوں خواجہ صاحب وݙی خوبصورتی نال اپݨے اپݨے کلام وچ پیش کیتے ، اے وی اُنہاں دی شاعری دا کمال ہے جو ہک ہک شعر ذہناں وچ ہک تصویر بݨا ݙیندے جیندے نال ہر بندہ خواجہ صاحب دی سوچ دے نال نال سفر کریندا رہندے۔

موسماں ، رنگاں تے منظراں دے نال نال بہار دا موضوع وی اُنہاں دی شاعری دا ہک خاص موضوع ہے ۔ مست تے رسیلی بہار جݙاں چار پاسوں کھنڈ ویندی ہے تاں ہر شے نکھری نکھری نظر آندی ہے ۔ ہر چیز سِنگری پُنگری نظر آندی ہے ۔ دِلاں وچ جذبے جاڳ پوندن تے زبان تے لفظ کروٹاں گھندن ، ساوݨ دے مہینے وچ جیڑھے انداز انسان کوں متاثر کریندن ، اُنہاں دے بارے آپ آکھیے:

آئے مست ݙیہاڑے ساوݨ دے

ساوݨ دے من بھاوݨ دے

بدلے پورب ماڑ ݙکھݨ دے

کجلے بھورے سو سو وَن دے

چارے طرفوں زور پون دے

سارے جوڑ وَساوݨ دے

روہی نال خواجہ صاحب کوں ٻہوں پیار ہے ۔ ریت دے ذرّے ذرّے کوں او عزیز ڄاݨدن تے اوندے نال اُنس رکھیندن ، ہک ہک ٻوٹی ، ہک ہک وَݨ اُنہاں واسطے خزانے وانگوں ہے ۔ پردیس دے سو سُکھ دے برابر دیس دے سو ݙکھ اُنہاں کوں قبول ہِن ، روہی دے رسم و رواج ، روہی دے لوک ، روہی دی حیاتی سب کجھ اُنہاں دی شاعری دا سنگھار ہے۔

آ چُݨوں رَل یار پیلھوں پکیاں نی وے

کئی بگڑیاں کئی ساویاں پیلیاں

کئی بھوریاں کئی پھکڑیاں نیلیاں

کئی اودیاں گلنار

کٹویاں ، ریتاں نی وے

حوراں پریاں ٹولے ٹولے

حسن دیاں ہیلاں برہوں دے جھولے

راتیں ٹھنڈیاں ٹھار ڳوئلیں تتیاں نی وے

سوہݨے سخناں دا اے بادشاہ شاعر زندگی دے ہر موضوع کوں اپݨی شاعری دا ذریعہ اظہار بݨیندے ، روہی دے ونکو ون رَسماں ہوون ، روایات و تمدن ہووے ، زیوراں دے استعمال تے اُنہاں دے ناں ، روہی وچ پیدا تھیوݨ والے پُھل ٻوٹے زناوراں دے ناں ، لوکاں دے دِلاں وچ جھمراں پیندے ہوئے نغمے تے عوامی سطح تے محسوس کیتے ونڄݨ والے خیالات گویا سب کجھ آپ دی شاعری وچ موجود ہے ۔ فنی اعتبار نال خواجہ صاحب دی شاعری وچ او ساریاں خوبیاں مِل ویندن جیڑھے کہیں وݙے شاعر دی شاعری وچ اساں عام طور تے ݙیہدے ہئیں۔ قافیے تے ردیفاں مترنم ، بحراں رواں دواں تے اُنہاں وچ سوز و نغمگی دے اثر دِلاں وچ ہک خوبصورت احساس کوں جا ݙیندن۔

سوچاں نال زندگی کوں آسان بݨاوݨ تے تخیل نال سخناں کوں سجاوݨ والے حضرت خواجہ غلام فریدؒ جݙاں تقریباً60سال دی عمر کوں پُڄے ، تاں حیاتی وفا نہ کیتی ، آسمانِ سخن دا اے روشن تارا 6ربیع الثانی 1319ھ بمطابق 24جنوری 1901ء کوں غروب تھی ڳیا ۔ آپ دی وفات دے نال اِی سرائیکی شاعری دا ہک دور ختم تھی ڳیا تے اے دور شاعری دی تاریخ وچ ہمیشاں ہمیشاں یاد رکھیا ویسی۔

گزریا ویلا ہُݨ کِھلݨ دا

آیا وقت فریدؔ چلݨ دا

اوکھا پینڈا دوست مِلݨ دا

جاں لباں پر آندی ہے

## '''حوالہ'''
کتاب: سلک سلوک فریدی