سرائیکی زبان وچ اَکھاݨ دی روایت

لفظ ’’اَکھاݨ‘‘ سرائیکی مصدر آکھݨ کنوں حاصل مصدر ہے ۔ ’’اَکھاݨ‘‘ اصطلاحات نثر وچوں ہک اصطلاح ہے ۔ جیندا مطلب ہے عقل تے دناوت دی ڳالھ ۔ جیکر ’’اَکھاݨ‘‘ کوں لوک دناوت یا لوک دانش آکھوں تاں کُجھ غلط نہ ہوسی ۔ ڈاکٹر وزیر آغا سہ ماہی ادبیات جلد 5دے شمارہ نمبر16وچ لکھے (ترجمہ) :

’’ جیویں ہر منضبط معاشرے وچ ذات ، ہنر تے روایت ورثے اِچ ملدی ہے ۔ اُونویں دناوت وی کیپسول اِچ بند مِلدی ہے ۔ جیکوں عام لفظاں وچ ’’اَکھاݨ‘‘ آہدن۔

اکھاݨ کوں عربی وچ ضرب المثل ، ہندی تے اُردو وچ کہاوت آہدن ۔ سرائیکی وچ مقولہ ، نکتہ ، مثل تے بچن؍وچن کوں اَکھاݨ دا متبادل سمجھیا ویندے تے عربی وچ مثل ، قول معمّی ، مضرب المثل کوں اَکھاݨ دا متبادل سمجھیا ویندے جبکہ انگریزی وچ اِیکوں PROVERBآکھیا ویندے۔

’’دناوت‘‘ اِنسان دے نال تخلیق تھئی ہے ۔ جہڑیلے اللہ سئیں آدم کوں تخلیق کیتا ہا تاں اُوکوں سارے ناں پڑھا ݙتے ہَن ۔ قرآن شریف فرمیندے:

وَعَلَّمَ آدمَ الاَسْمَائَ کُلّھَا 

(اساں آدم کوں سارے ناں پڑھا ݙتّے ہَن)

جتھاں تعلیم ہے اُتھّاں ’’دناوت‘‘ نال ہے ۔ تعلیم دناوت کوں تِکھّا کریندی ہے تے دناوت اِنسان کوں مدنیّت کن گھن ویندی ہے ۔ مدنیّت کنوں وسیب جٖاندے تے وسیب کنوں ’’لوک دناوت‘‘ نکلدی تے پُھٹدی ہے۔

اِنسان دُنیاں جہان اِچ آیا تاں ’’دناوت‘‘ دا اظہار تھیوݨ لڳ ڳیا ۔پہلے وسیبی حیاتی ٹُری تے وَل مذہب وسیبی حیاتی کوں بہتر بݨاوݨ دے گُر ݙسے۔ اللہ سئیں فرمایا:

’’میں ہک لُکَّل خزاناں ہَم۔ میں سِک کیتی جو عام تھی ونجٖاں ۔ ٻس میں انسان کوں تخلیق کر ݙتّا۔‘‘ 

ٻس اللہ کوں جٖاݨݨ تے سمجھݨ کوں اِنسان دی دناوت دا معیار ڳݨیا ڳیا ۔ الہامی کتاب زبور اِچ آندے: 

خدا وند دا ݙر دناوت دا مُنڈھ ہے تے اِیندے مطابق عمل کرݨ آلے دانش مند ؍دَنا ہِن۔

(کتاب نمبر5آیت نمبر10۔11)

پتہ ایہ لڳا جو جِہڑے لوک خُدا کنوں ݙردِن اوہ دَنا ہِن۔

عہدنامہ عتیق وچ لکھئل ہے:

’’خدا وند دا ݙر دناوت دا مُنڈھ ہے۔            (امثال باب نمبر1آیت نمبر7)

اسلام آہدے:                                            راس الحکمۃ مَخافَۃُ اللّٰہ

                                                                       (سب توں وݙی دناوت اللہ دا ݙر ہے)

اِتھوں پتہ لڳدے جو دنا آدمی دی نشانی ایہ ہے جو اوہ اللہ کنوں ݙردا ہووے ۔ اِینویں نظر آندے جو وسیب دی دناوت بعداِچ مذہب اِچ داخل تھئی ہے ۔ مذہبی روایات جِہڑیلے وسیبی روایات اُتّے غالب آندِن تاں دناوت اڳونہاں پندھ کریندی ہے اَتے لوک ، وسیب دی لوک دانش کوں کھنڈیندن تے عام کریندن۔

اَکھاݨ اِینہی لوک دناوت دا ہک سِکّہ بند انداز ہے ۔ جہڑی ’’اَکھاݨ‘‘ دے کُجھ لفظاں اِچ ٻدّھل تے بند ہے ۔ اکھاݨ دے چند لفظ لوکاں دی حیاتی دے ہک ٻہوں وݙے تجربے دا سِیل بند پیک ہِن جنہاں نال وسیب دی سُنجٖاݨ وی ہے تے اُوندے پچھوال ، اَجٖوال تے اڳوال دا روشن پُکھ وی ۔ اَکھاݨ بارے عربی اِچ آہدن: 

المِثلُ فی الکلام کَالِملْڄ فی الطَّعَام

(ضرب المثل ڳالھ مہاڑ وچ اینویں ہے جیویں طعام وچ لُوݨ)                  

لُوݨ دا چٹخارا کھاݨے کوں سوادی بݨیندے تے ’’اکھاݨ‘‘ دی لاڳ کلام کوں چسُولا بݨا ݙیندی ہے ۔ 

عہدِ نامہ عتیق (توریت) وچ ’’اکھاݨ‘‘ دی لوڑ تے اہمیّت تے جواز بارے ایہ لفظ مِلدن: (ترجمہ)

’’(1عدل تے حق تے راستی دے مسئلے سِکھݨ کیتے

(2ناتجربہ کاراں کوں ہشیاری تے جواناں کوں دناوت تے تدبیر ݙیوݨ کیتے 

(امثال؍ اَکھاݨ ضروری ہِن)

(3وَت دنا بندہ (اِیکوں) سُݨسی تاں اُوندی دناوت ودھسی اَتے فہیم بندہ (اِیندے کنوں) ہدایت دی قوّت حاصل کریسی‘‘۔              (امثال باب نمبر1آیت نمبر3تا6)

وَل اِینہی باب اِچ آکھیا ڳے جو:

’’حکمت کوچوں میں زور سے پُکارتی ہے اور چوکوں میں آواز بلند کرتی ہے اور پُر ہجوم بازار میں چِلاّتی ہے‘‘۔

(ترجمہ : دناوت زور نال کوچیاں وچ کُوکدی ہے ، چوکاں وچ ہکلاں مریندی ہے تے بھیڑ آلے بزاراں اِ چ ہوکے لیندی ہے)       (امثال ۔ باب نمبر1آیت نمبر21-20)

مطلب ایہ ہے جو دناوت لُکّی نھیں رہندی بلکہ سِر چڑھ کے ٻلیندی ہے۔

عہد نامہ عتیق وچ حکمت و دناوت دی فضیلت اِیں بیان کیتی ڳئی ہے:

(1’’مبارک ہے وہ انسان جو حکمت پاتا ہے اور وہ آدمی جو دانش حاصل کرتا ہے‘‘۔

(ترجمہ: مبارخ ہے اُوں بندے کوں جہڑا حکمت حاصل کر گھندے اَتے اُوں بندے کوں جہڑا دناوت پا ویندے)                                           (امثال ۔ باب نمبر3آیت نمبر10)

(2خدا وند نے حکمت سے زمین کی بنیاد رکھی اور عقلمندی سے آسمان کو قائم کیا‘‘۔

(ترجمہ: رب تعالیٰ حکمت نال بھوئیں دی نینہہ رکھی تے دناوت نال اَسمان کوں کھڑا کیتا)

(حوالہ بالا آیت نمبر19)

توریت دے اِینہی باب وِچ حضرت سلیمان علیہ السلام دیاں اَݨ ڳݨت مثالاں ݙتیاں ڳئین ۔ عہد نامہ عتیق وچ حکمت (دناوت) دی ہِک الڳ کتاب قائم ہے ۔ جیندے 19باب ہِن ۔ اِنہاں ساریاں وِچ حکمت دی فضیلت بیان کرکے حکمت کوں خدا دی نعمت آکھیا ڳئے تے اللہ دی ݙتی ݙات ݙسیا ڳئے۔

انجیل مقدس (عہد نامہ جدید) کوں ضرب الامثال دی کتاب (The Book of proverbs)آکھیا ڳے ۔ ایندے 31ابواب وچ دناوت دیاں 915ڳالھیں دی نشاندہی کریندیں ہوئیں اِیندی وجہ تسمیہ ایں ݙسّی ڳئی ہے:

This book is so called, because it consisls of wise and weighty sentences regulating the morals of men; and directing them to wisdom and virtue. And these senteces 

because great(تماثیل؍ اخلاقی حکایت) ،are also called PARABLES 

truths are often couched in them under certain figures 

and similitudes.

مثال دے طور تے ایہ اَکھاݨ ݙیکھو:

1:7  The fear of the Lord is the beginning of wisdom. Fools despise wisdom and instruction.

(ترجمہ)                            اللہ دا ݙر دناوت دا مُنڈھ ہے ۔ ندان دناوت تے ہدایت توں انکار کریندن۔

2:11 Counsel slall keep thee, and prudence shall preserve 

thee.

(ترجمہ)                            صلاح تہاݙی حفاظت کریندی ہے تے دناوت تہاکوں بچیندی ہے:

3:3 Let not mercy and thuth leave thee, put them about thy ncek and write them in tables of thy heart.

(ترجمہ)                            رحم تے سچ کوں کݙانہیں آپݨے کولوں پروبھرانہ کرو ،اِنہاں کوں آپݨے ہاں 

                                               نال لا کے رکھو تے اِنہاں کوں آپݨے دِلاں(ہاں) دی تختی اُتّے لکھ چھوڑو۔

4: 26  Make Straight the path of thy feet, and all thy 

ways shall be established.

(ترجمہ)                            آپݨے پیراں دا رُخ سِدّھا رکھو ایں طرح تہاݙے سارے راہ فراخ تھی ویسن۔

6:6  Go to the ant. O sluggard ! and eonsider her ways and learn wisdom.

(ترجمہ )                            پوستی آ ! کویلی کوں ݙیکھ تے اُوندے طریقیاں اُتّے عقل دوڑا تے 

                                               اُوندے کنوں دناوت گھن۔

………………

اِنجیل مقدّس دے اُتلے چند اَکھاݨاں اِچ دناوت دیاں ڳالھیں ݙسیندیاں پئین جو اُوں دور وچ اَکھاݨ دی حکمرانی قائم تھی چُکی ہئی اَتے ایہ اَکھاݨ ہزاراں سالاں دی اِنسانی دانش تے لوک دناوت کنوں نِکل کے مذہب دا حصّہ بݨ چُکے ہَن۔

………………

لوک دناوت تے تجربے دے کُھلاء دے کھنڈار نال ٻہوں سارے شعر ، شگون۔ دُعائیں ، چُٹکلے ، ٹپے ، ٹوٹکے ، مقولے ، محاورے تے روزمرہ دی سرائیکی اَکھاݨاں دا حصّہ بݨ ڳئین۔ اِنہاں دے علاوہ تریمتیں دے بݨائے ہوئے طنزیہ پہاکے وی’’ اَکھاݨاں‘‘ وی ایں تندیر وِچ شامل ہِن۔اِنہاں سبھݨاں بارے میں سرائیکی اَکھاݨ دی جلد اوّل وچ وضاحت کر چُکاں۔

اِسلام وی ’’دناوت‘‘ دی اہمیّت کوں نشابر کیتے ۔ بلکہ توریت  ، زبور تے اسلام سبھݨاں ’’خدا دے ݙر‘‘ کوں سب توں وݙی دناوت آکھے۔ تہوں حدیث شریف اِچ فرمایا ڳئے:

اَلحکمۃُ ضالّۃُ الُمومِن 

                               (دناوت مومن دی گم تھئی شے ہے)

مطلب ایہ ہے جو مومن کوں دناوت جتھوں مِلّے حاصل کر گھندے ۔ جیکوں اَساں دناوت آہدے ہیں الہامی کتاباں اُوکوں حکمت آہدن: قرآن مجید فرمیندے:

(1                 وَمَݨ یوت الحکمۃ فقد اُوتِی خَیراً کثیراً          (البقرہ آیت نمبر269)

(جیکوں حکمت عملی اوکوں حقیقت وچ وݙی دولت مِل ڳئی)

(2                وَلَقَدْ آتینا لُقمَنَ الحِکمَۃ                                       (لقمان آیت نمبر12)

(اَساں لقمان کوں حکمت ݙتی)

جیکر حکمت و دناوت اللہ دی عطا تے اُوندی ݙات ہے تاں سرائیکی وسیب جہڑا ہزاراں سالاں توں شاد تے آباد ہے ۔ دناوت دی ایں دولت کنوں مالو مال ہے ۔ سندھ وادی دی ایں زبان ہزاراں سال دا پندھ کپّے تے اَڄ اِیں حال کوں پُجّٖی ہے جو ایندی لوک دناوت پاکستان دیاں سب زباناں کوں چیلنج کریندی پئی ہے۔

ماہرین لسانیات پنج چیزاں کوں کئیں مکمل زبان دیاں شرطاں آکھے۔

(i)محاورے                  (ii)اَکھاݨ                                           (iii)لغاتِ اصطلاحات ؍اصطلاحات پیشہ وران 

(iv)جامع القواعد         (v)جامع لُغات

جیکر کئیں زبان اِچ ایہ سب مدّون تھی چُکن تاں سمجھو زبان آپݨے کامل تے مکمل ہووݨ دے معیار اُتّے قائم تھی ڳئی ہے ۔ سرائیکی زبان ایں لحاظ نال خوش قسمت ہے جو ایندے وِچ ایہ سب کُجھ مدّون تھی چکے ۔ ایں معیار اُتّے پاکستان دیاں ساریاں زباناں وچ صرف سرائیکی اِی ہک مکمل زبان ہے۔

………………

اَکھاݨ دُنیاں دیاں ساریاں زباناں وچ موجود ہِن ۔ ایہ دناوت سچ تے نیانہ دا وی پتہ ݙیندن اَتے زبان دے مزاج ، اِتھوں دے موسماں ، فصلاں ، میلیاں ، مجلساں ، فرصت دے کمّاں تے کھیݙ کھوݙ اَتے حیاتی دیاں دلچسپیاں دا وی ۔ اِنہاں وچ تریمتیں دے مونہ کنوں نِکلݨ آلیاں گھر ٻار دیاں ڳالھیں وی ظاہر تھیندیاں ہِن اَتے حیاتی وچ موجود اُچ جِھک تے خرابیاں وی ۔ اَکھاݨاں نال ݙنگراں دیاں صفاتاں ، تریمت مرد دے آپو آپݨے ڳݨاں کنوں علاوہ موسم تے رُت دی بدلی دے اثرات ، بزرگاں دے تجربیاں ، دنانواں دی دناوت دا وی پتہ لڳدے ۔ اَکھاݨ اُوں زبان کوں ٻولݨ آلے لوکاں دیاں رسماں ، رِیتاں ،عادتاں ، مزاج تے تاریخی واقعیاں دا وی پتہ ݙیندے ہِن۔ اِنہاں وِچ قوم دا پِچھوال وی جِھمکدے اَتے اڳوال کیتے نصیحتاں اَتے صلاحواں وی مِلدیاں ہِن۔

جامع الامثال (1986ء) از وارث سرہندی اِچ شان الحق حقّی اَکھاݨاں دے موضوعات اُتّے بحث کریندیں ہوئیںلِکھدن:

(ترجمہ) کہاݨیاں وانگ ، اَکھاݨاں دا مطالعہ اصلوں لسانی نِھیں بلکہ ثقافتی مطالعہ نال تعلق رکھدے ۔ اِنہاں نال وسیب دے مزاج ، رہݨ ٻہݨ ، عادتاں ، رسماں ، اخلاقیات ، اقدار تے عقائد ، ذہنی جودت اَتے تخلیقی صلاحیّت اُتّے رُشنائی پوندی ہے ۔ اِنہاں وچ تاریخی واقعات شخصیّتاں ، تصوّراں اَتے سِکّاں کن وی حوالے ہوندِن ۔ اِیں لحاظ نال ایہ عمرانیات دے تحت آندن……

اَکھاݨ عوامی سطح اُتّے پیدا تھیندِن ۔ اِنہاں وچ عوامی نرمی بھری ہوندی ہے اَتے عوامی حیاتی دی جھلک نظر آندی ہے ۔ وݙائی ایہ ہے جو وَل خواص وی اِنہاں کہاوتاں کوں ورتیندن تے اپݨا گھِندن۔‘‘

………………

اُتلی تفصیلی تمہید دے بعد اَساں سرائیکی اَکھاݨاں بارے آکھ سڳدے ہِن جو ایہ اَکھاݨ ہزاراں سالاں دی لوک استعمالی دے بعد اَسّاں تئیں پُجّٖن۔ سرائیکی اَکھاݨاں کوں اساں چار ادوار اِچ تقسیم کر سڳدے ہِن۔

پہلا دور:                               قبل مسیح کنوں 10ویں صدی تئیں۔

ݙوجھا دور:                            11ویں صدی کنوں 15ویں صدی تئیں۔

تریجھا دور:                            16ویں صدی کنوں 18ویں صدی تئیں

چوتھا دور:                             19ویں صدی کنوں اَڄ تئیں۔

## حوالہ
کتاب: بُشکا, مصنف : شوکت مغل ، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان