دینی رسالے

سرائیکی زبان دی مذہبی شاعری دے پیٹے وچ دینی رسائل تے فقہی مسائل دیاں منظوم کتاباں کوں ٻہوں اہمیت حاصل ہے۔ دینی موضوعات دے مسئلے دی وضاحت وچ لکھیاں ڳیاں انھاں کتاباں دے ݙوں وݙے مقصد ہن۔ ہک تاں شاعری دے حوالے نال اَݨ پڑھ لوکاں کوں مذہب توں سونہاں کرݨ تانجو عام لوک وی ایندے نال واقف تھیوݨ تے ݙوجھا انھاں تصنیفات اوں وقت دیاں درسی کتاباں دی ضرورت کوں وی پورا کیتا۔ اے کتاباں گھراں وچ تے مدرسیاں مسیتاں وچ طالباں کوں پڑھائیاں ویندیاں ہن۔ انھاں کتاباں وچ زیادہ تر دین دے بنیادی مسئلے تے روزمرہ پیش آوݨ والے حالات کوں سامݨے رکھ تے فقہ دے حوالے نال ڳالھ مہاڑ کیتی ڳئی ہے ۔ ایندے علاوہ ایمان دی فضیلت ‘نفس دی اصلاح ‘ شرک ‘ بدعت تے معاشرتی برائیاں توں بچن دی تلقین ملدی ہے ۔ انھاں دینی رسائل دا آغاز کݙن تھیا ۔ اَڄاںایندا تعین نیں تھی سڳیا ۔ پر ستویں صدی ہجری توں انھاں دی سونہہ رونہہ لڳدی ہے۔ اساکوں سب توں پہلے مولانا عبدی ابن محمدؐ ساکن باتو دا رسالہ ’’مہندی‘‘ ملدے۔ اے997ھ دی تصنیف ہے۔

نو سو ورھیے ستانوے جاں گزرے وچ شمار

سمجھے ہجرت مصطفیٰؐ تݙݨ تھیا تیار

مولانا عبدی دے متعلق باوا ٻدھ سنگھ ’’پریم کہاݨی‘‘ وچ لکھدن کہ ملکہ ہانس ساہیوال دے رہن والے ہَن پہلے ٻکروال ہَن ول دین دی تعلیم حاصل کر تے اپݨے آپ کوں تبلیغ واسطے وقف کر ݙتونیں۔(30)۔ مولانا عبدی کوں پنجابی محققین پنجابی شاعر آہدن مگر انھاں دا سارا کلام سرائیکی آمیز پنجابی ہے ۔ ٻیا ملکہ ہانس دے باشندے ہووݨ دی وجہ توں وی یقین آندے کہ اوں وقت ایں علاقے تے سرائیکی زبان دا اچھا خاصااثر ہئی ۔ ہِیں کیتے انھاں اے رسالہ سانجھی زبان اِچ رقم کیتا ہوسے۔ رسالہ ’’مہندی‘‘ وچوں کلام دا نمونہ:

روزے ماہ رمضان دے سب ہی فرض پچھاݨ

سبھاں کارن نیتا فرض کیتا رحمان

چھوڑن کھاݨا پیوݨا کرن ترک جماع

ایہو روزہ سمجھ توں نال قیاس سماع

عبدی دے بعد مولوی عبداللہ دے بارہ انواع یعنی فقہ دے باراں رسالیاں کوں وݙی اہمیت حاصل ہے ۔ حافظ محمود شیرانی ’’پنجاب میں اردو‘‘ وچ لکھدن ۔ ’’مولوی عبداللہ خصوصیت نال قابلِ ذکر ہن جو جہانگیر دے عہد توں شروع کرکے شاہ جہاں دے اَخیر ایام تئیں برابر چالیہہ سال تیں تصنیف تے تالیف اِچ مصروف ریہے۔ شرعیات انھاں دا میدان ہے ۔ انھاں دی پہلی کتاب ’’تحفہ‘‘ 1025ھ وچ تے چھیکڑی کتاب ’’خیر العاشقین‘‘ 1065ھ وچ ختم تھئی ‘‘۔ (31)مولوی عبداللہ دے حالات زندگی توں اساں واقف کینی۔ مولانا عبداللہ دے رسائل دی زبان سرائیکی آمیز پنجابی ہے ۔ سرائیکی زبان دے خالص تے ٹھیٹھ الفاظ انھاں دی شاعری وچ رچیئے ہوئے ہن کہ انہاں کوں نکھیڑیا نی ونڄ سڳدا۔ ہِیں کیتے اساں مولوی عبداللہ دے رسائل کوں وی سرائیکی زبان دی مذہبی شاعری دے پُکھے وچ سٹیے۔ ڈاکٹر مہر عبدالحق انھاں سبھے رسائل دا لسانی تقابلی جائزہ گھندیں ہوئیں آہدن ’’انھاں رسائل دی زبان وچ ملتانی دے خاص الفاظ تے تراکیب اس قدر زیادہ ملدن کہ تعجب تھیندے۔‘‘(32)بہر حال مولانا عبداللہ دی زبان تے ملتانی دے اثرات ٻہوں زیادہ ہن۔ مولانا عبداللہ فقہ دے اے ٻارھاں رسالے لکھ تے دین دے پھیلاوݨ تے علم دی اشاعت وچ ہک مُل مہانگا وادھا کیتے۔

مولانا عبداللہ دے بارھاں رسالیاں دے ناں تے انھاں دے لکھائی دے سال اے ہن:

1

تحفۃ الفقہ۔1025ھ

2

نص الفرائض 1033ھ

3

حمد و ثنا ۔1043ھ

4

خلاصہ معاملات1043ھ

5

انواع العلوم 1044ھ

6

معرفت الٰہی1045ھ

7

خیرالعاشقین کلاں1054ھ

8

سراجی ۔1058ھ

9

خیر المومنین 1065ھ

10

حصار الاایمان

11

صیقل اول 

12

صیقل دوم(33)    

نص فرائض وچ ماء پیو دی رنجکی ‘ کوڑی شہادت ݙیوݨ تے کوڑ مارݨ تے ہمسائے رنجاوݨ بارے ہک بیان دا نمونہ ݙیکھو:

کو سو گند کرے کوڑ دی یا ما پیو رنجیسی

ھور الا اندر شرک آنے کوڑ گواہی دیسی

آکھ فقیرا کوڑ دا لہسن کیا عذاب

ماس انھاں دا ڳل ڳل پوسی اندر زمین خراب

جو رنج کرے ہمسایہ تائیں تنہاں کیا سزا

ݙوہیں ہتھ کپیسن انھاں ݙوہیں کپیسن پا

اگر نواں کھوہ کھٹویجے یا کھوئی ٹوئے دا پاݨی پلیت تھی ونڄے تاں اوکوں کیویں پاک کیتا ونڄے ۔ ایں مسئلے کوں حصار الایمان وچ مولانا عبداللہ نے ایں بیان کیتے:

جے متفرق پاݨی کڈھݨ صالح دو فرما

تراسی بوکی نکھتا ہوسی پھر پاݨی پاکی آ

کنگھ اُٻاسی ٹہلنی ککھ پکھا دا دور

ایہہ پارے کہیں مباح ہک ہک استجاب ظہور

نڈھا چوہا وݙا چچڑ جے وچ آب فنا

ہر دے ٻوکے دہ دہ کڈھے وچ شک نہ پا

دینی تے فقہی مسائل تے سرائیکی زبان دی ہک اہم تصنیف مولانا عبدالکیم جھنگوی دی ’نجات المومنین‘‘ ہے۔ اے فقہ دی کتاب 1086ھ وچ لکھی ڳئی ۔ زبان انتہائی صاف رواں تے شگفتہ ہے ۔ فقہ دے ایں رسالہ اُتے مصنف خودروشنی پیندے۔

ہجرت اک ہزار بھی اوپر چھیاسی ڄاݨ

اے رسالہ فقہ دا کیتا رب آسان

اے مسائل فقہ دے پڑھ کے رکھو یاد

تاھوئو ݙینھ حشر تے دوزخ کنوں آزاد(34)

ایں کتاب وچ فرائض ایمان ۔ ارکانِ اسلام ‘عذاب بے نماز ‘ احکامِ شریعت ۔ وصول ‘ غسل ‘ تیمم ‘ فرائض نماز ‘روزہ ‘ زکوٰۃ ‘ حج ‘ جئیں کئی موضوعات تے فقہ دی روشنی وچ تفصیلی بیان مقرر کیتے ڳن۔ نماز وچ ہتھ ٻدھن بارے بیان ہے ۔

سنت وچ نماز دے ݙونویں ہتھ اُٹھا

وچ پہلی تکبیر دے لے کے نام خدا

مرد اٹھاون کناں تک عورت مونڈھیاں  تا

کھبے اوپر رکھنا سجا ہتھ ٹِکا

فرائض وضو دے سلسلے وچ مسئلہ ایں واضح کیتا ڳے:

رب فرمایا مومنو فرض وضو دے چار

دھوون مونہہ ہتھ پیر مسح وینی تاک

منہ نک پاݨی پاوݨا دھو ہر لنگ سہ بار

ریش انگشت خلال کر کنیں مسح بیار

سنت ہک مؤکدہ جے کوئی ترک کرے

او محرم شفاعتوں جڑ تھیسی ݙینہ حشر دے

حاجی شیر محمد شیر ڳڑھی بہاولپوری نے وی1140ھ وچ میت نامہء دے ناں نال مردے کوں دفن کفن ݙیوݨ دے مسائل تے ہک رسالہ منظوم کیتا۔ ایں رسالے وچ او بے علم مولویاں تے طنز کریندن جو انھاں کوں صاف سچ کوڑ آکھ تے لوکاں کوں ٹھڳن آندے۔ لوکاں ترے ترے کفن دا ݙسیندن ۔ شودے غریب لوک ترے کفن کتھوں آنن۔ اڳوں تے او کفن وی ولامیلہ ݙیندن۔

چٹا دھوتا بہتر ہے

ساوا پیلا مکروہ

لفافہ ڈھائی پوتھ دا

گٹھ مٹھ ݙوہیں طرف ودھا

اول پاݨی کوسہ تا

بیری پتر وچ گھتا

سکے سوڑے ول نال ملسین

پرائے دل وچ سنگ کریسن

جݙݨ میت پور رکھیوے

سراندی ٻہہ تبار پڑھیوے(35)

انہاں مسئلے مسائل دے رسائل دے نال علماء عام لوکاں کوں ایں دنیا دے عارضی ہوون ‘ چنگے عمل کماون ‘ اڳلی دنیا دی اوکھ تے نیکیاں کرݨ دی راہ ݙکھاوݨ کیتے وی کئی نظماں آکھیاں۔ حضرت شیخ عبداللہ ملتانی دی 1090ھ دی لکھی ہوئی جندڑی پردیسی ایجھی ہک ایں علاقے دی مقبول نظم ہے جیں وچ ایں فانی دنیا دے کوڑے پسارے کنوںاڳلی دنیا دے سچ واسطے تیاری دے درس ݙتے ڳئین۔ جندڑی پردیسی دے بند:

الف اللہ دی بندگی کر توں

بہت صلوٰۃ نبیؐ تے پڑھ توں

چوھاں یاراں وچ نگاہ دھر توں

تا ایمان رب ݙیسیا

سمجھ بندے توں نال فکر دے اے جندڑی پردیسیا

میم ملاں بݨ شرح جڳائیں

کرکر وعظاں خلق سنائیں

آپ نے سدھے راہ تے جائیں

دوزخ رب دھیکسیا

 سمجھ بندے توں نال فکر دے اے جندڑی پردیسیا                   (36)

سرائیکی زبان وچ ایجھے دینی ‘ درسی ‘ اصلاحی تے فقہی رسائل بے وی کئی ملدن ۔ ضلع مظفرڳڑھ دے محمد الیاس مسافر ’’لذت العشق‘‘ دے ناں نال نماز دی فضیلت تے فرضیت بارے ہک سی حرفی لکھی ۔ سی حرفی دے آغاز دا ہک بند:

آئو مومن رل مسجد جائیے جو سݙ رسول دا آیا

واقیموالصلوٰۃ سنت سو واری خود خدا فرمایا

جو منکر قرآن توں ہویا اس نے دوزخ سر تے چایا

پر الیاس محمد دوزخ ویسین جنھاں رب بھلایا(37) 

حافظ سراج الدین نے قاری تے حافظ قرآن حضرات واسطے ہک رسالہ ’’متشابیاتِ قرآن‘‘ منظوم کیتے۔ انھاں اینکوں1305ھ وچ لکھیے ایندے اشعار دی تعداد 151ہے۔ ایندی وجہ تصنیف بیان کریندیں ہوئیں آہدن:

ہویا ہے ہُݨ ختم رسالہ نال اللہ دے یاری

جیڑھے پڑھدیاں نفع بے اوڑک پاوے حافظ قاری(38)  

اے رسالہ متشابیات حافظ سراج الدین دی علمیت تے شعری مہارت دا ہک بہترین نمونہ ہے:

اِن للمتقین ہے دوئیں وچ قرآن تمامی

ہک وچ عم تے دوجھا اندر سورت نون گرامی

وَھوالعلیٰ العظیم بھی دوئیں وچ قرآن ربانی

ہک وچ بقر تے دو جا سورۃ شورا دے وچ جانی

مُرسلین بھی دو متشابے استھیں نیں زیادہ

ہک وچ صورت قصص پڑھیوے یک د خان امادہ

لقِوی’‘ عزیزُ دی دومتشابے وچ ترانے سارے

ݙوہیں صورۃ حج دے وچوں ݙیکھن یار پیارے

1856ء دے نیڑے تیڑے دا ہک دینی رسالہ ’’فتح قلوب مع نافع الصلوٰۃ و صدو سی مسئلہ‘‘ ملدے ۔ ایں درسی رسالے وچ سرائیکی علاقیاں دے پُراݨے درسی اندازِ تعلیم وچ سوال و جواب کر تے فقہ دے مسائل بیان کیتے ڳن۔ نماز اِچ فرض واجب سنتاں تے مستجب دا بیان ایں طرح ہے:

پھر سوال کرے کوئی تینوں اندر وقت سجود

کیا ہے فرض کیا ہن واجب مینوں دس سجود

سنت کیڑھی وچ سجودے مستجب بھی کیڑھا

وکھو وکھی دس اسانوں کریںجواب چنگیرا

مطلق سجدہ کرݨ فریضہ لاوݨ زمین پیشانی

واجب ڈھل تسبیح دی کرݨی من توں میݙے جانی

ترے تسبحاں پڑھناں سنت ہے رسولؐ

مستجب بھی پڑھنیاں یاراں نیک قبول(39)

ایں کتاب دے ݙوجھے حصے داناں’’ صدسی مسئلہ ‘‘ہے ۔ ایں وچ توحید ‘ علم ‘ معرفت ‘ چار اماماں داذکر ۔ سرور کائنات دا شجرہ نسب ۔ وضو ‘ نماز ‘ روزے ‘ حج زکوٰۃ سب موضوعات کوں انج انج ونڈ تے انھاں دی تفصیل بیان کیتی ڳئی ہے۔

مرد ہووے یا عورت غرض

صدسی مسلہ سبھ تے فرض

اول کلمہ نال  نیاز

ݙوجھا پنجے وقت نماز

تریہہ روزے ماہ رمضان

چوتھے مال زکوٰۃ پچھان

پنجواں کعبہ حج مدام

جو ہر سچے ہوئے تمام

فقیر محمد دلپذیرنے1310ھ وچ سورئہ عم دی منظوم تفسیر لکھی ترجمہ تے تفسیر وچ ݙاڈھی روانی تے سلاست ہے۔ قرآنی مفہوم کوں وی شاعری وچ کمال مہارت نال بیان کیتا ڳے۔

’’ونبا نبافوتکم سبعاّ شیدالوہ‘‘ و جعلنا سراجاً وھاجاً۔ ترجمہ : اتے بنا کیتے اساں اوپر تساݙے ست اَسمان ‘محکم اتے کیتا اساں ݙیوا چمکݨ والا۔

تے کیتے اساں اوپر تساݙے

ست اَسمان جو محکم ݙاڈھے

تے کیتا دیوا چمکݨ والا

ہر جا کر دا نور اُجالا

یعنی اے آفتاب نورانی

وچ  فلک چمکارے  دا(40)    

سرائیکی زبان دے علماء تے شعراء نے بے شمار ایجھے فقہی رسائل لکھ تے دین تے زبان دی ٻہوں وݙی خدمت کیتی ہے۔ ایں سلسلے وچ فرائض قاضی فخر الدین1320ھ ‘مسائل غسل از مولوی محمدرمضان پنساری ‘ خلاصتہ الفقہ از مولوی شجاع الدین ۔ رسالہ بے نمازاں 1920ء از میاں مٹھا ترگڑ ‘ عیوب النفس ۔ تحفہ زنان ۔ رسالہ ملائیہ از حضرت مولانا محمد عبداللہ ملتانی ۔ تحقیق لاریب از حکیم محمد امیر علی گانگی ‘ شرعی مسائل ۔ ذبیحہ نامہ ‘ درود ماہی ‘ تسبیح تراویح ۔ توبہ نامہ تے قصہ روزہ نامہ ۔ رمضان المبارک ۔ زکوٰۃ ایمان ۔ شرک نامہ جئیں کتاباں قابل ذکر ہن۔

رسالہ تو بہ نامہ دا اقتباس:

یا رب  تیکوں واحد جاتا

اسماں صفتاں نال پچھاتا

پاک محمدؐ حق کر جاتا

مناں حکم نہ کراں عدول

یا رب توبہ کریں قٻول

تیݙا نام غفار ستارا

ٰؒتوں ہیں بدیاں بخشنہارا

جے توں پکڑیں عذر نہ چارا

فضلوں باج نہ تکیہ مول

یا رب توبہ کریں قبول

قادر شاعر دے قصہ روزہ نامہ رمضان المبارک وچ پہلے روزے توں گھن تے آخری روزے تیں ہک ہک ݙینہہ دی کیفیت ۔ روزہ دار دی حالت تے آخر وچ کامیابی نال روزے رکھݨ دی سعادت دا احوال بیان کیتا ڳے۔

میں پہلا روزہ رکھیا

دل ثابت کرکے ڈھکیا

میکوں نندر نہ اوے سُتیاں

دل صاف نہ رہندا اٹھیاں

میں کت ول بھجاں قادرا

اڳے شرح محمدؐ یار دی

اڳوں روزہ ݙوجھا آئیا

میݙاتلخی جی اکائیا

میں پئی بیمار زمین تے

دل ثابت رکھ یقین تے

میݙی آپ نبھائیں قادرا

وے پنڈ گناہ دے بار  دی  (41) 

میاں مسکین دا ہک رسالہ ’’نیم ملاں خطرہ ایمان‘‘ دے ناں نال 1287ھ وچ  شائع تھے۔ اے رسالہ انھاں اپݨے وݙے ٻال نور محمد کو مخاطب کرتے لکھیے۔ نماز وچ حمد‘ نعت ‘ منقبت دے بعد علماء دی شان بیان کیتی ڳئی ہے ۔ول بے عمل علماء کوں مخاطب کر تے انھاں دے عیب ثواب ڳݨوائے ڳن کہ کیویں اے لوک مذہب کوں اپݨے تمے تے لالچ واسطے استعمال کریندن۔ چھیکڑ وچ علم دی فضیلت بیان کریندیں ہوئیں آہدن۔

اللہ کارن علم پڑھو سب چھوڑ ݙیوو وݙیائی

پکڑ حلیمی کارکرو جو رب نبیؐ فرمائی

چھوڑ ݙیو شیطانی پیشہ مجلس ترک لہابی

کرو نہ گلہ نیک لوکاں مت آوے پیش خرابی

جے کوئی چاہے رب نوں لبھے لبھے کول فقیراں

وسدا رب بے شک انھاں وچ صدقوں کرے نظیراں(42)

ایں توں علاوہ ڈھیر سارے سرائیکی شعراء ہک ہک ݙوں ݙوں نظماں دی صورت وچ انھاں دینی مسائل تے قلم چاتے۔ انھاں دا سب توں وݙا مقصد دین دے بنیادی اصولاں کوں واقف کرݨ ہئی۔ امیر حیدر میرݨ دی ہک ایجھی نظم فطرانے دے بیان وچ ملدی ہے۔

واجب ہر مومن دے اُتے عید فجر دے ویلے

ݙیوے صدقہ فطر واجب عید کنوں بھی پہلے

جتی بندے گھر دے ہوون وݙے چھوٹے سارے

خدمتگار تے ٻانہاں ٻانہے سبھے کرے شمارے

ہک ہک بندے دا فطرانہ کݨک ڄئی ݙو سیر

جو جوار تے ٻاجھری چاول ݙوڑہ ݙیوے پھیر

دراکھ تے پنڈاں تمامی کنک ٻاجھوں کل

ہر بندے دے چار سیر مسلے وچ نہ بُھل

ݙیوے کہیں روزیت غریب کوں جئیں نہ کیتی عید

اٹا سوئیاں روٹی چاول ہے ثواب  شہید (43)

اُتے بیان کیتے ڳئے دینی رسائل دے علاوہ کئی ٻیاں فقہ دیاںکتاباں دا وی علم تھئے ۔ انھاں دے قلمی نسخے ذاتی لائبریریاں دی زینت ہن۔ جتھاں تئیں اساݙی پہنچ اَڄاں تئیں نی تھی سڳدی۔ صرف ابتدائی معلومات مہیا تھی ڳئین۔ جہانیاں منڈی دے چک نمبر114وچ جناب اسعدی انصاری دی ذاتی لائبریری وچ کئی قدیم نادر قلمی نسخے موجود ہن ۔ جنھاں دی تفصیل اے ہے:

1:رشید المجالس۔صفحات200۔محمد امین علوی۔705ھ قلمی

2:مسائل اسلامی۔صفحات 305۔غلام نبی قوم سومرا۔874ھ قلمی

3:شرح نبیؐ۔صفحات9۔مولوی سلطان محمد انصاری۔ 1100ھ قلمی

4:مسائل غسل، صفحات30،مولوی محمد رمضان، 1229ھ قلمی

5:نصیحت نامہ ، صفحات 8، حضرت خواجہ خدا بخش، 1300ھ قلمی(44)

انھاں دینی تے فقہ دے رسالیاں دے علاوہ سرائیکی زبان وچ واقعاتِ کربلا تے اہل بیعت دی شان وچ قصائد‘ مرثیہ تے بزرگان دین دے مناقب وی ٻہوں ملدن۔ اساں اڳوں جُل تے مرثیہ تے اصنافِ سخن دی فصل وچ تفصیلی روشنی پیسوں۔ سرائیکی شعراء نے بزرگانِ دین وچ حضرت سخی سرورؒ‘ حضرت شاہ شمس سبزواریؒ‘ حضرت خواجہ محمد عاقلؒ ‘ حضرت فخر جہاں سئیںؒ ‘ حضرت موسیٰ نوابؒ ‘ حضرت مخدوم حاکم الدینؒ تے حضرت خواجہ غلام فریدؒ دے زیادہ تر مناقب آکھݨ۔ سرائیکی شاعری وچ سب توں زیادہ مناقب پیر دستگیر حضرت غوث الاعظم دے ملدن۔ اے مناقب سرائیکی زبان دی نیم مذہبی شاعری دا ہک ٻہوں اہم حصہ ہن۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان