ݨ (حرف)

سرائیکی دانشوراں دا ’’ݨ‘‘ دے وجود تے اختلاف ئِ ۔ کجھ دا آکھݨ اے ہے جو ݨ مرکب حروف تہجی ئِ تے اے (نون غنہ +ڑ) دا مرکب ئِ ۔ جڈاں جو کجھ دانشور اینکوں ’’ݨ‘‘ (یعنی ڑون )دے زمرے ئِ چ گھن آندن جے کر تاں ݨ دی قیمت نون غنہ + ڑ نال مقرر کریسوں تاں وت اے (۷)بݨسی تے جے کر اینکوں ن دے نال رکھیسوں تاں وت ایندی قیمت (۵۰) بݨسی ۔ میݙے خیال دے مطابق ’’ݨ‘‘ کوں ن دے زمرے ئِ چ شامل کیتا ون٘ڄے کیوں جو حروف تہجی دی ترتیب ئِ چ ایندا مقام ڑ دے بعد نھئیں بلکہ ن دے بعد ئِ۔ جے کر ݙٹھا ون٘ڄے تاں ݨ دا بنیادی گانڈھا ڑ نال کائینی بلکہ اے گانڈھا ن نال ئِ ۔ لہذا ایندی املا ’’نڑ‘‘ دی بجائے ݨ زیادہ صحت دے قریب ئِ ۔نال اے ڳالھ وی سوچݨ آلی ئِ جے کر اینکوں نڑ لکھسوں تاں وت ایندی قیمت ۷بݨسی جݙاں جو ݨ لکھݨ نال ایندی قیمت ۵۰ تھی ویسی۔ ݙوہئیں قیمتیں ئِ چ وݙا فرق ئِ ۔ڈاکٹرمہر عبد الحق سئیں آپݨی کتاب ’’سرائیکی زبان دے  قاعدے قانون‘‘ دے صفحہ ’’۱۶‘‘ وچ فرمیندن ’’ سرائیکی زبان دے مصادر دے اخیر ئِ چ نون غنہ دے بعد ’’ڑ‘‘ دی اواز آندی ئِ اینہہ واسطے اینہہ اواز کوں دیوان فریدی ئِ چ ’’ن‘‘ دے اتے ’’ط‘‘ دی نشانی لا ݙتی ڳئی ء ِ۔ حالانکہ نہ پہلے دے لوکاں ایندی ضرورت محسوس کیتی ہئی تے ناں کمیٹی اے حرف مقرر کیتا ہا ۔ طوئے ’’ط‘‘دی اینہہ نشانی نال ’’ٹ‘‘ دا اشتباہ تھیندے ۔ ایندے علاوہ چونکہ اے حرف ݙو اوازاں دا مرکب ئِ اَتے انھاں ݙو اوازاں کیتے اردو وچ پہلے کنوں ݙو علیحدہ حرف نون غنہ تے ’’ڑ‘‘ موجود ہن لہٰذا اینکوں ’’ݨ‘‘ لکھن دشواری پیدا کرݨ دے مترادف ئِ۔ تاہم اے دشواری مصادر دی حد تئیں قبول کیتی ون٘ڄ سڳدی ئِ۔ کیوں جو انھاں دا آخری حرف ’’ݨ‘‘ ای ہے ۔ بھانویں جو اینہہ نون دے وچ ’’ڑ‘‘ دی اواز وی شامل ئِ‘‘ ڈاکٹر صاحب دی اے ݙو رنگی میڈی سمجھ کن بالاتر ئِ۔ یعنی ڑون کوں ݨ لکھݨ کتھئیں کتھئیں تاں جائز ئِ پر کتھئیں جائز کائینی۔ اساں ول اینکوں ’’سبحان اللہ‘‘ نہ آکھوں تاں کیا آکھوں۔ مثال دے طور تے ہک شخص دا ناں ’’مکھݨ خان ‘‘ ہے ایندے ناں دے اعداد کجھ ایں تھیسن جیکر اینکوں مکھنڑ خان لکھسوں تاں اعداد کجھ ایں بݨسن :

م 

کھ

نڑ 

خ

ا 

ن

قیمت

۴۰ 

۲۵ 

۲۰۰ 

۶۰۰ 

۱

۵۰

۹۱۶

تے جیکر اینکوں مکھݨ خان لکھسوں تاں اعداد کجھ ایں بݨسِن:

م 

کھ

ݨ 

خ

ا 

ن

قیمت

۴۰ 

۲۵ 

 ۵۰

۶۰۰ 

۱

۵۰

۷۶۶

یعنی ݙوہائیں اعداد ئِ چ ۱۵۰ دا فرق ئِ ۔ جہڑا جو ٻہوں وݙا فرقئِ۔ سندھی زبان ئِ چ وی ݨ کوں ݨ دے زمرے ئِ چ شامل کیتا ڳئے یعنی ترتیب دے لحاظ نال اینہہ حرف دا مقام ڑ دے نال نھئیں بلکہ ن دے نال مقرر کیتا ڳئے ۔ سندھی تے سرائیکی رسم الخط دے مطابق اینہہ حرف تہجی دی املا ئِ چ صرف تھوڑا جیھاں فرق ئِ  یعنی سندھی اینکوں’’ںْ ‘‘یعنی بغیر نقطے دے’’ط‘‘ دی علامت نال لکھد ِن جݙاں جو سرائیکی دانشور اینکوں نقطے تے ’’ط‘‘ دی علامت نال ’’ݨ ‘‘لکھدن۔ میں سمجھداں جو اینکوں ’’ݨ ‘‘لکھݨ ای زیادہ درست ئِ ۔کجھ ہک دانشوریں دے سوا سرائیکی دے اکثر مہاندرے دانشور اینہہ لکھت تے متفق ہِن۔ لہذا اکثریت دی رائے کوں تسلیم کرݨ ای دانشمندی ئِ۔ اے ڳالھ کتنی عجیب لڳسی جو ن دی برادری آلا لفظ ڑ دی برادری ئِ چ گنڈھیج ٻہوے۔

ڑون (ݨ) دی درست املا دے متعلق مزید وضاحت کیتے اتھاں ہک ٻئی توجیہہ وی پیش کیتی ویندی ئِ تاں جو سرائیکی اہل قلم کوں ایندی متفقہ املا آلے پاسے راغب کیتا ون٘ڄ سڳے ۔ اے ہک مسلمہ حقیقت ئِ جو عربی تے فارسی حروف تہجی ئِ چ ترے ایجھیئں حروف تہجی نہ پاتے ویندے ہَن جہڑے جو ہندوستانی زبانیں دی صوتی ضرورت کوں پورا کرن ہا۔ او ترے حروف تہجی (ٹ، ڈ،ڑ) ہَن۔ ہندوستانی زبانیں دے ماہرین لسانیات انھیں حروف تہجی دی املا بارے اے فیصلہ کیتا جو انھیں عربی تے فارسی حروف تہجی دے ب ،ذ،ز دے نقطے ہٹا کرئیں انھیںاُتے ’’طوئے‘‘ دا ہک چھوٹا جھیئاں نشان ’’ط‘‘ لاݙتا ون٘ڄے ۔ لہٰذا اینہہ فیصلے دے بعد اے حروف (ٹ، ڈ،ڑ) بݨ ڳئے۔ ہندوستان دیاں غیر آریائی زباناں وچوں سندھی تے سرائیکی (جہڑیاں جو کݙۂیں جڑواں زباناں ہَن) ݙو زباناں ایجھئیاں ہَن جنھیں دی صوتی ضرورت پوری کرݨ سانگے پنج مزید حروف تہجی دی ضرورت ہئی ۔ انھیں زبانیں دے چار مخصوص لہجے آلے حروف تہجی دی صوتی ضرورت کوں ایں پورا کیتا گیا جو ب، ج، ڈ تے گ دے تلوں ݙو ݙو نقطے لا ݙتے ڳئے یعنی انھیں کوں (ٻ، ڄ، ݙ، ڳ) بݨا ݙتا ڳیا۔ جݙاں جو پنجویں حرف تہجی ڑون دی املا سندھی اہل قلم ’’ںْ‘‘ تے سرائیکی اہل قلم ’’ݨ‘‘ تجویز کیتی جہڑی جو (ٹ،ڈ،ڑ) دی املا دے متعلق تجویز کیتے ڳئے قاعدے دے عین مطابق ہئی ۔ یعنی سندھی اہل قلم ’’ب‘‘ وانگوں ’’ن‘‘ دا نقطہ حذف کرکے ’’ط‘‘ دا نشان گھت ݙتا جݙاں جو سرائیکی اہل قلم آپݨی نویکلی سن٘ڄاݨ کیتے ’’ن‘‘ دا نقطہ رہوݨ ݙتا ۔ ہک مدت دراز تئیں سرائیکی اہل قلم ئِ چ ’’ݨ‘‘ دی املا بارے اختلاف رِہیا پر بالآخر اے املا متفقہ فیہہ قرار ݙے ݙتی ڳئی۔ ہݨ وی ساݙے کجھ اہل قلم ایندی املا کوں متنازعہ بݨاوݨ ئِ چ لڳے ہوئین۔ او چہندن جو اے املا ’’ݨ‘‘ دی بجائے ’’نڑ‘‘ ہووے جہڑی جو حروف تہجی دی املا دے اصولیں دے خلاف ئِ ۔ میں سمجھداں جو میݙے محترم اہل قلم دا اختلاف سراسر ضد تے مبنی ئِ جہڑا جو مناسب نھئیں۔ جے کر انھیں حضرات دی ضد کوں قبول کر گھدا ون٘ڄے تاں وت ’’ݨ‘‘ دی املا نال لکھئیاں گئیاں ہزاراں کتاباں تلف کر ݙیوݨیاں پوسن‘ جݙاں جواے ڳالھ ما ٻولی نال سراسر ظلم دے مترادف ہوسی ۔سرائیکی اہل قلم تے اے لازم ئِ جو او آپݨے سارے ذاتی اختلافات بھلا کرئیں صرف اور صرف ما ٻولی دی خدمت تے اوندی ترویج کوں آپݨاں شعار بݨاون۔