سرائیکی لوک قصیاں دے کردار دا محاکمہ

لوک ادب دا فن اتنا اِی قدیم ہے جتنا جو انسانی ٻول اَلا ، دنیا دیاں قدیم ترین تہذیباں دے مطالعے کنوں ݙس مِلدے جو قصہ کہاݨیاں دی چلت ہر جاء موجود ہئی ۔ہرتہذیب دے لوک رات دا ݙر تے ݙینہ دا تھکیڑا لہاوݨ سانگے ہک ٻئے کوں اپݨے سارے ݙینہ دی گزری وہاݨی سُݨیندے ہَن ۔ بندے دی ہݙ بیتی تے گزری وہاݨی ݙوجھیاں کیتے درس تے تجربہ دا باعث بݨدی ہئی ۔ ہر شخص ݙوجھے دی گزری وہاݨی کوں کؤ تے دھیان نال سُݨدا ہئی تے اوندے کنوں فطرت دا سبق وی حاصل کریندا ہئی ۔

دنیا وچ سبھ کنوں پہلے حیوانی کہاݨیاں سُݨیاں سُݨائیاں ڳیاں تے تحریر وچ گھن آئیاںڳیاں ۔ حیاتی دی ٹور تے پندھ نال ایہ سادہ حیوانی کہاݨیاں نسرݨ تے اُسرݨ لڳیاں اَتے انسانی تہذیب و ترقی دے نال قصہ گوئی دا فن وی کمال تے پُڄ ڳیا ۔ ہر علاقے دے اپݨے مشہور قصہ گوہوندن ۔ اینویں سرائیکی وسیب وچ وی قصّولیاں دی وݙی عزت تے توقیر ہوندی ہئی ۔

شادیاں، خوشیاں ، میلیاں ٹھیلیاں تے عید برأتاں تے وسیب دے انہاں مشہور قصّولیاں دے مقابلے تھیندے ہَن ، جیندا قصہ ڈھیر خوش آندا ہئی اونکوں پٹکا ٻدھ تے اوندی جیت کوں نشابر کیتا ویندا ہئی ۔ مقابلے بازی کاݨ قصہ گوئی دے فن ترقی کیتی تے وَل انہاں قصیاں دیاں ڈھیر ساریاں ونکیاں وجود وچ آوݨ لڳ پیاں۔بقول ڈاکٹر مہر عبدالحق :

’’قصہ گوئی دیاںہُݨ ساریاں ونکیاں اساݙے سامݨے آ چکئین ۔ ایں فنِ لطیف ہزاریں سالیں دی عمر جنہاں حسین جمیل وادیاں وچ گزاری ہے اَتے اپݨے بہار آفرین دامن کوں جنہاں رنگ برنگیاں پُھلاں نال بھرے اُنہاں دی ہمک اَحٖ وی اساݙے دِل و دماغ کوں تروتازگی تے فرحت و شادمانی عطا کریندی پئی ہے۔‘‘

مختلف دانشوریں مختلف حوالیاں نال قصیاں دی ونڈ کیتی ہے کئیاں انہاں کوںمغربی حوالے نال تقسیم کیتے تے کئیاں وسیبی حوالے نال اَتے کجھ انہاں کوں موضوعات دے حوالے نال تقسیم کریندن۔

ڈاکٹر سہیل بخاری اپݨی کتاب ’’اردو داستان‘‘ وچ قصیاں دی ونڈ مغربی ادب دے حوالے نال ایں کیتی ہے (1)اساطیری قصے (Myth)۔(2)قصص المشاہیر (Legeno)۔(3)حیوانی قصے(Fable)۔(4)اخلاقی قصے (Papables)۔(5)تمثیلی قصے (Allegory)۔(6)رومانی قصے (Rommance)۔

اساطیری قصے:اسطوری قصے او فرضی کہاݨیاں ہِن جنہاں وچ دیوی دیوتاواں تے مافوق الفطرت مخلوقات دے حرکات تے واقعات دا بیان ہوندے اَتے مظاہرِ فطرت دی تشریح ہوندی ہے ۔ انہاں کہاݨیاں کوں مذہب دی حمایت حاصل ہوندی ہے انہاں دا واحد مقصد رسم و رواج ‘ عقیدے یا ارادے دا پرچار ہوندے ۔

قصص المشاہیر:لوک قصیاں دی ایں قسم قصص المشاہیر وچ عظیم لوکیں دے کارنامے تے اُنہاں دی حیاتی دے حالات دا بیان ہوندے جنہاں دی بنیاد تاریخ تے نئیں بھل روایت تے ہوندی ہے جیڑھی نسل در نسل چلی آندی ہے۔

حیوانی قصے (Fable):ایں قسم دیاں کہاݨیاں وچ ڈھور ڈنگر ‘ وݨ‘ ٻوٹے ‘ پتھر وغیرہ انسانیں آلی کار ٹُردے پھردے ‘ کِھلدے ہَسدے‘ ڳالھیں باتیں کریندے اَتے کم کار وچ رُدھے ہوئے نظردن اُنہاں وچ تجسیم (Personification)آلی فنی تکنیک ورتی ویندی ہے ۔ انہاں کہاݨیاںدا مقصد سبق آموزی ہوندے۔

اخلاقی قصے(Parables):ایں قسم دیاں کہاݨیاں خالصتاً اخلاقی درس ݙیندن۔ انہاں وچ فرضی تے حقیقی واقعات بیان کیتے ویندن ۔ جنہاں وچوں کوئی نہ کوئی اخلاقی نتیجہ کڈھیا ویندے۔ایم بی اشرف دیاں کہاݨیاں ہِیں ونکیاں دیاں ہِن۔

تمثیلی قصے (Allegory):ایں قسم دیاں کہاݨیاں وچ جذبات تے واقعات زیادہ وسیع تے جامع ہوندن ۔ ایں قسم دیاں کہاݨیاں دی وݙی خوبی ایہ ہے جو ایندے وچ حقیقت بیانی توں کم گھدا ویندے یعنی ایندے وچ نہ تاں کوئی خلاف عادت ڳالھ ہوندی اے اَتے نہ اِی خلافِ فطرت ۔

رومانی قصے(Rommance):کہاݨیاں دی ایہ قسم جیکوں انگریزی وچ ’’رومانس‘‘ آکھیا ویندے ایہ رزمیہ قصے ہوندن جنہاں کوں جنگ نامہ وی آکھیا ویندے انہاں وچ عام حیاتی کنوں ہٹ تے واقعات بیان کیتے ویندن۔

قصوصہ ، حکایت ، حیوانی کہاݨیاں ، اخلاقی کہاݨیاں ، تمثیل ، اساطیر ، رزمیہ ، قصص المشاہیر ، مارکین ، رومان ، جاتک کہاݨیاں تے لوک کہاݨیاں دیاں مقبول تے مشہور قسماں ہِن ۔ایندے کنوں اَنج بشیر احمد ظامی عمراں دے لحاظ نال وی قصے دیاں ونکیاں پیش کتِن ۔ جنہاں وچ ٻلپݨ دیاں کہاݨیاں ، لڑکپن (چُھرکی) دیاں کہاݨیاں تے ٻڈھیپے دیاںکہاݨیاں شامل ہِن۔ قصے دیاں سبھے ونکیاں وچ چسولہ ہووݨ انہاں دی سانجھی خوبی ہے ۔ انسان فطری طور تے تجسس پسند ہے تے ایجھیاں شئیں پسند کریندے جیندے نال اوندے علم وچ ودھارا تھیوے تے اوندے کنوں چس وی چاوے ۔ قصے کہاݨیاں کہیں وی زبان دا ہک عظیم ورثہ ہوندن ۔ ایہ اَکھاݨاں تے لوک گیتاں ریت سینہ بہ سینہ پندھ کریندن تے اَنت اوں تہذیب وچ اَکھاݨاں تے لوک گیتاں جتی اہمیت تے مقبولیت حاصل کریندن ۔ لوک انہاں کنوں اَکھاݨاں ریت علم اَتے سبق گھندن تے لوک گیتاں ریت چس وی چیندن۔

وکھو وکھ لوکیں انہاں دی وکھو وکھ طریقے نال تعریف کیتی ہے ۔ کوئی آہدے کہاݨیاں حیاتی دے ٻہوں قریب ہوندن ۔ زندگی دیاں بنیادی اہمیتاں تے اُٹھݨ ٻہݨ کوں سوجھل کریندن۔ انہاں وچ عقل و دانش دا درس لفظاں تے ڳالھیں دے ذریعے نئیں بھل عمل نال بیان کیتا ویندے۔ کہاݨیاں زندگی دے بالکل نیڑے ہوندن انہاں وچ موجود مافوق الفطرت عناصر دا عمل و حرکت تے انسانی تخیل دی بے لگامی اوں عہد دے انسان دیاں خواہشاں ہِن ۔(ڈاکٹر موہن سنگھ دیوانہ)

قصے دا تخیل خواہشاں کوں واقعے تے مستقبل کوں ماضی بݨا تے پیش کریندے(ڈاکٹر سہیل بخاری) ۔ قصے ہر طرحاں نال اساݙے وسیب دی ترجمانی کریندن۔ ایہ انسانی رویاں دی کہاݨی ہِن ۔ ہر عہد دے انسان دی کہاݨی انسانیں دے ہر قسم دے جذبات ، خواہشات تے جبلتاں دیاں کہاݨیاں ہِن۔(ڈاکٹر طاہر تونسوی)

لوک قصیاں دیاں جِتی وی تعریفاں کیتیاں ڳن اُنہاں دا حاصل مطالعہ ایہ ہے جو لوک کہاݨیاں وچ انسان دے ٻلپݨ دے نشان موجود ہوندن۔ عقل دی بلوغت کنوں پہلے اَتے جوانی دے پہلے دور وچ وہم تے وسواس ، رسم و رواج ، جنتر منتر ، پُھل تویت ، جادو ٹوݨے ، دیو ، پریاں ، جن ، ݙیݨیں ، انسان دی کائنات دے اہم سبب ہِن تے انہاں دی انسانی حیات وچ وݙا عمل دخل رکھیندن ۔ جینویں قدیم مٹی دے ٹٻیاں تے ٹھیڑاں وچ پُراݨی تہذیباں تے تمدناں دے آثار دفن ہِن اونویں اِی لوک کہاݨیاں وچ قدیم دور دے نفسیاتی رجحانات ، اَتے ذہنی ہم آہنگی دے آثار محفوظ ہِن۔ لوک کہاݨیاں جیویں آکھو ۔ لفظاں تے بیاناں دی صورت وچ قدیم ٹھیڑ ہِن جنہاں دی پٹ کھو تے دھیان وگیان نال انسان دے اوں دور دیاں توہم پرستی ، سوچاں ، خوشیاں ، ݙر بھئو، مراداںتے مقصد ، حکمتاں ، ہیلے وسیلیاں ، کامیابیاں ، ناکامیاں ، اَتے انہاں دے نمونیاں تے ونکیاں دا اندازہ لایا ونڄ سڳیندے۔

لوک قصیاں دے ارکان تے لوڑاں وچ تھل ٻدھݨ ، بیان دا ڈھنگ ، چس دا ہووݨ ، واقعات دی ترتیب ، کردار نگاری ، ضمنی قصے ، تجسس دا ہووݨ،وسیبی منظر نگاری ، تاریخی شعور ݙیواوݨ،اخلاقی درس تے طریبہ انجام ہووݨ شامل ہن۔

قصے دا تعلق سُݨݨ سُناوݨ نال ہوندے تے سرائیکی وسیب وچ قصہ قصولی دی ریت ٻہوں پُراݨی ہے تے حالی وی سرائیکی وسیب وچ ہزاریں دی تعداد وچ قصے موجود ہِن ۔ پر میلے ٹھیلے مُکݨ نال تے جدید ٹیکنالوجی دے آوݨ نال قصے آلیاں مجلساں دی حیاتی مُکدی ویندی ہے ۔ اینکوں بچاوݨ کیتے سبھ کنوں پہلے ریڈیو ملتان اَڳوں تے ودھیا تے اوں قصّیاں دے پروگرام چلائے جیندے وچ قصے دا بادشاہ سئیں حاجی محمد طاہر غنی ، ایم بی اشرف تے سید مختار علی شاہ قصے سُݨویندے ریہے۔ قصیاں دے شہراں کوں جݙاں جدید ٹیکنالوجی دے شوکدے دریا ڈھا لائی تاں کئی سُڄاک لکھاریاں تے دانشوراں قصیاں کوں کتابی شکل وچ محفوظ کرݨ شروع کر ݙتا۔

تحریری شکل وچ سامݨے آوݨ آلاسبھ کنوں پہلا قصہ’’گانمݨ سچار‘‘ دا ہا جیڑھا نواب غازی خان چہارم دا وزیر ہا تے اوندے تے بقول شوکت مغل اے قصہ تقریباً 17ویں صدی دے شروع وچ تحریر تھیا ہئی ۔ ایندے بعد سرائیکی قصہ نگاری دے حوالے نال پہلی کتاب’’ملتانی سٹوریز‘‘ مطبوعہ 1917ء ہے جیندے وچ ایف ڈبلیو سکیمپ اسسٹنٹ کمشنر مظفرگڑھ تعیناتی (1909ء تا 1914ئٌ )سرائیکی وچ لوک کہاݨیاں انگریزی وچ ترجمہ کیتیاں ہن ۔ رومن رسم الخط وچ چھپی ۔ ایں کتاب کوں 82صفحے دی کتابی شکل وچ گورنمنٹ پرنٹنگ پریس لاہور چھاپیا ۔ سکیمپ ہک مراسلے وچ جیڑھا اوں ایچ سینٹ جان فلبی 1885ء۔ 1960ء (جیڑھا 1930ء وچ مسلمان تھی ڳیا ہا) کوں لکھیا ہا ، مَنّے جو زیادہ تر کہاݨیاں تحصیل مظفرگڑھ دی وستی قریشی دے قاضی عبدالرحمن لکھوائین ۔ ایں کتاب دے متن تے نظر ثانی پنڈت ہری کشن کول کیتی ۔ ایندا ݙوجھا ایڈیشن 1982ء وچ پنجابی ادبی لہر لاہور 80صفحے دی کتابی شکل وچ چھاپیا ۔ 1972-73ء وچ طارق ممتاز سومرو ایندے کئی قصے ترجمہ کر تے ماہنامہ ’’سرائیکی ادب‘‘ ملتان وچ چھپوائے ۔ 1992ء وچ اسلامیہ یونیورسٹی بہاول پور دے ایم اے سرائیکی دے طالب علم پیرزادہ وسیم صالح ایں کتاب دا مکمل سرائیکی ترجمہ کیتا ۔ چھیکڑ وچ شوکت مغل ایندا سرائیکی ترجمہ کیتے تے اگست 1997ء وچ 312صفحے دی کتابی شکل وچ سنجوک پبلی کیشنز ملتان کنوں اگست 1997ء وچ چھپوائے۔

سرائیکی لوک قصیاں دے حوالے نال اڳلی کتاب ظامی بہاول پوری مرحوم دی کتاب ’’لغاتِ سرائیکی‘‘ ہے ۔ سرائیکی ادبی مجلس بہاول پور ایں کتاب کوں 1965ء وچ چھاپے ۔ ایندے تریجھے حصے وچ جیڑھا صفحہ275توں شروع تھیندے ۔ لوک کہاݨیاں وی موجود ہِن ۔ ظامی دی ہک ٻئی کتاب ’’چھرکے‘‘ مطبوعہ 1966ء وچ وی صفحہ 55توں 70تئیں لوک کہاݨیاں شامل ہِن۔184صفحے دی ایں کتاب کوں مرکز سرائیکی زبان تے ادب بہاول پور چھاپیا ۔ خان رضوانی مرحوم دی مرتبہ کتاب ’’وسدیاں جھوکاں‘‘ مطبوعہ ستمبر1971ء صفحات 112وچ وی لوک قصے تے کہاݨیاں شامل ہِن ۔ سرائیکی ادبی مجلس بہاول پور دی طرفوں چھپݨ آلی جمشید کمتر رسولپوری دی کتاب ’’سرائیکی سمل‘‘ مطبوعہ 1977ء صحافت 96وچ وی صفحہ 77توں 80تے قصے موجود ہِن۔

سرائیکی قصیاں دے پہلے باقاعدہ مجموعے دا آغاز اشرف بزدار دی کتاب ’’سرائیکی لوک قصے‘‘ توں ہے ۔ 64صفحے دی ایہ کتاب انڈس پبلی کیشنز دیرہ غازی خان 1979ء وچ چھاپی۔ ایندے وچ رومانی قصے، ٻالاںدے قصے تے دیگر قصے دی ونڈ نال اٹھاراں قصے شامل کیتے ڳئین۔ لوک قصے کوں تخلیق دی سطح تے گھن ونڄݨ آلا مجموعہ ’’ہک ہا بادشاہ‘‘ثابت تھیا ۔ 1981ء وچ حاجی محمد طاہر غنی مرحوم دی ایہ کتاب طاہر غنی اکیڈمی کبیر والا چھاپی ۔ 160صفحے دی ایں کتاب وچ ݙاہ قصے موجود ہِن ۔ سرائیکی قصہ نگاری دے حوالے نال ظامی بہاول پور مرحوم دی تریجھی کتاب ’’سرائیکی اُردو بول چال‘’ ثابت تھئی ۔ 1983ء وچ 128صفحے دی ایں کتاب کوں سرائیکی ادبی مجلس بہاول پوری چھاپیا ۔ ایں وچ صفحہ86توں 91تئیں قصے درج ہِن ۔1984ء وچ چھپݨ آلی علامہ محمد اعظم سعیدی دیاں تاریخی کہاݨیاں کوں قصے دے انداز وچ لکھے ڳئے چار کہاݨیاں دے مجموعے ’’روہیلی فطرت‘‘ کوں وی ایں تندیر وچ شامل کیتاونڄ سڳیندے۔48صفحے دی ایہہ کتاب سرائیکی اُردو رائٹرز گلڈ کراچی چھاپی ۔ ہِیں سال قصیاں دی ہک ٻئی کتاب  ’’سرائیکی لوک کہاݨیاں‘‘ اُردو اکادمی بہاول پور چھاپی۔ بشیر احمد ظامی مرحوم دی 187صفحیاں دی ایں کتاب وچ ٻلپݨ دے چھی ، چھرّکی دے چار ، نینگرپ دے پنج تے ٻڈھیپے دے ݙو ، کل ستارہاں کہاݨیاں شامل ہِن ۔ ہِیں سال احمد غزالی دی کتاب ’’چولستان‘‘ کوں لوک ورثے دے قومی ادارے اسلام آباد چھاپیا ۔ 407صفحے دی ایں کتاب وچ لوک کہاݨیاں صفحہ235توں 298 تے موجود ہِن۔ جمشید احمد کمتر رسولپوری دی ہک ٻئی کتاب ’’سرائیکی اساݙی سُنڄاݨ‘’ وچ وی صفحہ109توں 110تے قصہ موجود ہے ۔ 158صفحے دی ایں کتاب کوں 1992ء وچ نیلاب پبلشرز جام پور چھاپیا ۔ سرائیکی قصہ نگاری وچ ہک ٻیا اہم ناں ملک عبداللہ عرفان دا ہے ۔1992ء وچ اِی 110صفحے دی انہاں دی کتاب ’’سرائیکی لوک قصے‘‘ پاکستان سرائیکی ادبی ثقافتی بورڈ بہاول پور چھاپی۔ ایندے وچ شامل چار قصے ہِیں سال پہلے الگ الگ کتابچیاں دی شکل وچ وی چھاپے ڳئے۔1994ء وچ انہاں دا طویل لوک قصہ ماضی دی سرگزشت دے تناظر وچ حصہ اول دے طور تے ’’ناتھ جی‘‘ دے ناں نال پاکستان سرائیکی ادبی بورڈ بہاول پور چھاپیا ۔ ایندے 448صفحے ہن ۔ 1996ء وچ ابنِ کلیم احسن نظامی دی کتاب ’’پھلپوٹ‘‘ چھپی ۔ کلیم پبلشرز ملتان 114صفحے دی ایہہ کتاب چھاپی ۔ ایندے وچ چار لوک کہاݨیاں وی موجود ہن ۔ 1996ء وچ شوکت مغل دی ٻالاں کیتے کتاب ’’الف بے ٻٹوا‘‘ جھوک پبلشرز ملتان چھاپی ۔144صفحے دی ایں کتاب وچ سرائیکی وسیب توں کٹھے کیتے ڳئے لوک ادب دے حوالے نال 39نثری کہاݨیاں شامل کیتاں ڳئین ۔ 1998ء وچ چھپݨ آلی انہاںدی ٻالیں کیتے ٻئی کتاب ’’آٹی ماٹی‘‘ وچ وی کہاݨیاں موجود ہِن۔

23مارچ 1999ء کوں ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز دی کتاب ’’قصہ قصولی‘’ شائع تھئی ۔ ایندے وچ کل 12قصے شامل کیتے ڳن ۔ چوݨ تے طرزِ تحریر دے حوالے نال ایہ ہک اہم کتاب ہے۔ ایندے کل صفحے 81ہِن تے اینکوں سرائیکی ادبی مجلس بہاول پور چھاپے ۔ مارچ 2008ء وچ ’’سوجھل قصے‘‘ دے ناں نال پروفیسر عصمت اللہ شاہ دی کتاب سامݨے آئی ۔ 45قصے قصولیاں نال جُڑی ایہ کتاب ٻہوں چسولی ہے ایندے وچ ڈھیر قصے سابقہ ریاست بہاول پور وچ مشہور تھئے ۔192صفحیاں دی ایں کتاب کوں جھوک پبلشرز ملتان شائع کیتے۔

ستمبر2008ء وچ خدیجہ کبریٰ دی کتاب ’’سرائیکی دھرتی دے قصے‘‘ سامݨے آئی ۔ ایندے وچ کل 15قصے شائع کیتے ڳن۔ تے ہر قصہ گو دا تعارف وی پیش کیتا ڳئے ۔128صفحیاں دی ایہ کتاب وی جھوک پبلشرز ملتان چھاپی۔

2009ء وچ احمد غزالی دی’’چولستانی لوک کہاݨیاں‘’ دا سرائیکی ترجمہ شائع تھیا جیندی مترجم ’’نسیم اختر‘‘ ہن ۔ ایندے وچ کل 52قصے قصوصے شامل کیتے ڳن۔224صفحیاں دی ایں کتاب کوں بیکن بکس گلگشت ملتان شائع کیتے۔۔2010ء وچ ایم بی اشرف دی کتاب ’’بادشاہ آپ اللہ‘‘ چھپی ایہ اوہے قصے ہِن جیڑھے او خود ریڈیو ملتان توں سݨویندے ریہے ۔ تھل ٻدھݨ دیاں چسولیاں ونکیاں نال رڄی کڄی ہک دلچسپ کتاب ہے ۔ ایندے وچ کل 16قصے شامل کیتے ڳن ۔ 163صفحیاں دی ایں کتاب کوں ضوریز پبلی کیشنز اُردو مارکیٹ فرید آباد ملتان چھاپے۔

2010ء وچ اِی حافظ محمد فیاض نائچ دی کتاب ’’قصہ ڳیا جھر ‘‘کوں چھپی ایہ انہاں دا ایم اے سرائیکی دا مقالہ ہے ۔ جیڑھا پروفیسر ریاض حسین سندھڑ دے زیر نگرانی لکھیا ڳئے ۔ ایندے وچ دریائے ستلج دی سڄی مݨ دے 11قصے شامل کیتے ڳن۔ چوݨ تے طرزِ بیان قابل تعریف ہے ۔ 152صفحیاں دی ایں کتاب کوں سرائیکی ادبی بورڈ ملتان شائع کیتے۔

قصیاں دی ہُݨ تئیں چھیکڑی کتاب پروفیسر شوکت مغل دی ’’وسیبی قصے‘’ ہے ۔ ایندے وچ انہاں آرسی ٹمپل دی ترائے جلداں دی کتاب وچوںسرائیکی وسیب دے قصیاں دی چوݨ کرتے انہاں کوں سرائیکی زبان وچ شامل کیتے ۔ کتاب دے سبھے قصے شوکت مغل دی روائیتی کھوج پرکھ تے تعارف دے نال پیش کیتے ڳن۔ کتاب وچ کل 20قصے ہِن ہر ہِک دی فرہنگ نال ݙتی ڳئی ہے ۔ 296صفحیاں دی ایں کتاب کوں جھوک پبلشرز ملتان 2012ء وچ شائع کیتے۔

لوک کہاݨیاں زیادہ تر درباری کرداریں نال جُڑیاں ہویاں ہوندن۔ درباری کرداریں وچ بادشاہ ، بادشہزادی (ملکہ) ، شہزادہ، شہزادی ، وزیر ، وزیر زادہ ، وزیر زادی ، مکاراں ، سپہ سالار ، کوتوال ، شاہی طبیب ، شاہی پہلوان تے فنکار درباری ، غلام ،کنیزاں ، پہرے دار تے چروہے دار شامل ہوندن ۔ انہاں کرداراں کوں ترائے حصیاں وچ ونڈیا ونڄ سڳیندے ۔ نمبر ہک مُہاڑی کردار ، ایندے وچ بادشاہ ، بادشہزادی، شہزادہ ، شہزادی ،وزیر تے وزیرزادہ ہے ۔ایہ سبھے لوک کہاݨیاں در حقیقت انہاں مہاڑی کرداریں دیاں ہِن تے انہاں دے عمل تے رد عمل نال کہاݨی اڳوں تے پندھ کریندی ہے ۔ ݙوجھی قسم وچ ثانوی کردار آ ویندن جیڑھے مہاڑی کرداریں کیتے معاون تے ٻانہہ ٻیلی بݨدن ۔ انہاں وچ مکاراں ، سپہ سالار ، کوتوال ، شاہی طبیب ، شاہی پہلوان تے فنکار شامل ہوندن۔ جیڑھے ہر اوکھے سوکھے وقت وچ بادشاہ دی خدمت کریندن ۔ بھل انہاں دی خدمت نہ کر سڳݨ وچ وی ہک نویں کہاݨی نسردی تے اُسردی ہے ۔ تریجھی قسم دے کردار خدمت گزار تے منظر ، پس منظر آلے کردار ہِن ۔ جیڑھے دربار یا محل دا منظر نامہ بݨدن ۔ تے کوئی ہک اہم خبر ایݙوں کنوں اوݙوں بچا تے کہاݨی کوں نویں راہ تے ٹور ݙیندن ۔ کردار دی ݙوجھی تے تریجھی قسم کݙاہیں کہاݨی دا اَنت نئیں کر سڳدے بھل کہاݨی ٹورݨ وچ اہم کردار ادا کریندن ۔ جینویں پچھاں ثابت کیتا ڳئے جو لوک قصے دا بادشاہ کوئی ہندوستان یا عالمی ملک دا بادشاہ نہ ہوندا ہئی بھل او کہیں وستی یا جاگیر دا وݙا جاگیردار ، وݙیرہ ، گودا یا زمیندار ہوندا ہئی ۔ جیندی شاہی یا اختیار ٻارہاں کوہاں تئیں ہوندا ہئی ۔ تے چوݙاں چوݙاں کوہاں تے اوندی سنڄاݨ تے آبادی دا ݙیوا ٻلدا ہئی ۔ قصیاں وچ ایں وݙے جاگیردار کیتے شاہی دربار دا علامتی نظام ورتیا ویندے ۔ وݙیرے کیتے بادشاہ دا لفظ ڈ دیرے کیتے دربار ، محل کیتے حویلی ، وݙیرے دے پتراں تے دھیاں کیتے شہزادے شہزادیاں ، وݙیرے دے یار دوست سنگتیاں کیتے ۔ وزیر ، تے انہاں دے پُتراں کیتے وزیر زادے تے وزیرزادیاں ، وݙیرے دے خدمت گزار تے کامیاں کیتے تریجھی قسم دے سارے کرداریں کوں شامل کیتا ویندا ہے۔

ساکوںانہاں لوک کہاݨیاں کنوں ایہ وی ݙس مِلدے جو لوک اپݨے بادشاہ ؍ وݙیرے نال ٻہوں پیار کریندن تے انہاں کیتے اپݨی جان وی قربان کرݨ کوں تیار رہندن تے بادشاہ وی اپݨی رعایا کوں اولاد وانگوں پلیندے تے انہاں دے سُکھ کیتے آپ پندھ وی کریندے تے دیہاں تے جنِاّں جیہاں طاقتاں نال وی لڑݨ کنوں نئیں چُکدا ۔ سرائیکی وسیب دا بادشاہ (وݙیرہ) اپݨی رعایا دے ڄمݨے ، پلݨے ، پرنے تے مرݨے تئیں دے ݙکھاں سکھاں وچ شریک راہندے۔ بھل انہاں سارے کماں دی ذمہ داری وی اوندی ہوندی ہے ۔ نوکراں ، چاکراں دے ٻال ڄمݨ تے موکھ ݙیوݨ ، پلݨے کیتے کلے ݙو کلے بھویں دا ݙیوݨ ، پیوݨ کیتے منجھ ڳاں ݙیوݨ ، تے اپݨیاں فصلاں وچ اٹھوک دا حصہ دار بݨاوݨ انہاں دی روایات وچ شامل ہئی ۔ ایندے نال نال نوکراں ، نوکراݨیاں دے پرنے دا سارا خرچ تے انہاں دیاں دھیاں پتراں بھیݨیں بھراواں دیاں شادیاں دا ادھل خرچ آپ برداشت کریندے ہن ۔ ملازماں ، رعایا تے ہمسائیاں وچوں کوئی بیمار ہے تاں گݙیاں تے پک اینڈ ڈراپ دا بندوبست ۔ ڈاکٹر ، ہسپتال دا خرچ تے نالے خود وی انہاں نال موجود رہوݨ یا اوندا کوئی پُتر (شہزادہ) انہاں دی تیمارداری کیتے موجود راہندے ۔ جتھے وݙیرہ نئیں پُڄ سڳداتاں لوکیں دے سکھ سہولت تے ݙکھ سُکھ کیتے وݙیرے دے پتر (شہزادے) حاضر ہوندن ۔ تہوں تاں قصیاں وچ شہزادیاں دا کردار ٻہوں محترک تے جاندار ݙکھایا ڳئے ۔ جو او وی شہزادیاں کوں چھڑواوݨ کیتے تے لوکیں دی سکھ سہولت کیتے سمندراں ، دریاواں ، ملکاں ، شہراںتے جنگلاں دا پندھ کریندن۔ جِناّں دیہاں نال لڑدن تے اپݨے کیتے شہزادی وی گھن آندن تے لوکیں دے ڈھگ سارے مسئلے وی حل کر یندن۔ 

لوک قصیاں وچ بادشاہواں تے شہزادیاں دی عوامی مقبولیت کوں ݙیہدے ہوئے جو عوام تاں اپݨے بادشاہواں تے شہزادیاں نال کتنا پیار کریندن تاں او انہاں بادشاہواں دے اڳوں ہتھ ٻدھ تے کھڑے ریہے تے انہاں کوں Your Magisty, your Highness تے  My lordآکھ تے سݙیندے ریہے تے اتھوں دے وݙیریاں تے جاگیرداراں کوں مراعات ، عزت تے مالی لالچ ݙے تے اپݨے نال رلیندے ریہے ۔تے انہاں دے ٻالاں کوں لندن وچ تعلیم وی ݙیویندے ریہے۔ تے انہاں شہزادیاں نال اپݨیاںڳوریاں میماں دی شادیاں وی کرویندے ہن ۔جیندے وچ نواب آف کالاباغ ، نواب آف ریاست بہاول پور،دولتانہ ، ممدوٹ ،مخدوم ، قریشی ،مزاری تے جتوئی خاندان اوسرائیکی وسیب دے اڳواݨ ہِن جیڑھے انگریز دی غلامی وی کریندے رہے تے وسیب تے اُنہاں بادشاہی وی کیتی۔ انگریزاں انہاں لوک قصیاں کوں کٹھا وی ہیں کیتے کیتا ہئی جو او انہاں دے لوکیں دا Psycho analysisکر سڳن تے انہاں دے روئیے تے رجحانات کوں پڑھ سمجھ تے انہاں تے اپݨی حکومت تے پکڑ کوں ٻیا وی ترکڑا کر سڳن ۔ انہاں شاہی کرداریں دے قصیاں مطالعے نال انہاں کو ںایہ پتہ لڳا جو وزیر ٻہوں لوبھی ، لالچی ،شاطر اَتے مکار ہوندن تہوں انہاں روپیہ پیسہ ݙے تے انہاں کوں اپݨے نال رلا گھدا تے بادشاہ کوں ہولے ہولے کمزور کرݨ شروع کر ݙتا تے وَل انہاں وزیراں کوں اِی اوں شاہی دا کرتا دھرتا بݨا ݙتا جیندے نال لوک نفرت کریندے ہن تے ہُݨ او وزیر کوں مارݨ تے شاہی دی حکومت حاصل کرݨ انگریزکیتے بالکل مشکل نہ ہا۔

جتھاںوزیراں دا اجتماعی کردار ٻہوں منفی ہے اُتھاں انہاں دا انفرادی کردار ٻہوں سیاݨا ، مخلص ، وفادار ، باشعور تے جانثار ہے جینویں ساکوں گانمݨ سچار دے کردار وچ نظردے تے اینویںقصیاں وچ وزیراں دا کردار ٻہوں مثبت پیش کیتا ڳئے ۔ وزیر زادیاں دا کردار وی ساڳی عمل تے ردِ عمل پیش کریندے ۔ کیوں جو لوک کہاݨیاں مقامی بادشاہ یا وݙیرے دیاں ہوندِن جنہاں کول نہ فوج ہوندی ہے تے نہ پولیس تہوں انہاں قصے کہاݨیاں وچ سپہ سالار تے کوتوال دے کردار ٻہوں محدود ہن ۔ اِتھوں دے وݙیرے ، ݙوجھیاں دی جاگیر یا شاہی تے حملہ آور تھی تے قابض نہ تھیندے ہن تہوں انہاں دے درباری کرداریں وچ سپہ سالار موجود کائنی ۔ بھل بادشاہ یا شہزادے خود اِی لوکیں دی خدمت کیتے ٹُر پوندن ۔ اینویں کوتوال دا کردار وی ہیں سانگوں کائنی جو اِتھوں دے بادشاہ کوں پنچایت یا دربار دا نظام ہئی جتھاں ہر چور تے سادھ انصاف کیتے خود حاضر تھیندے ہن ۔ جھیڑے تھیندے ہن انہاں دی داد رسی تھیندی ہئی تہوں تاں انہاں کوں پولیس تے کوتوال رکھݨ دی کوئی لوڑ نہ پوندی ہئی ۔ جیکراہیں کتھائیں کتھائیں ایہ کردار پاتے وی ویندن تاں ٻہوں مثبت ، محنتی ، وفادار تے جانثار ہن۔

درباری کرداریں دی تریجھی ونکی ، کمی لوکیں دی ہے جیڑھے بادشاہ دے خدمت گزار ہن ۔ قصے کہاݨیاں وچ ایہ کردار ݙوں طریقے نال ورتے ویندن ہک تاں ایہ جو انہاں تے کیتیاں ڳیاں نوازشاں نال بادشاہ تے شہزادیاں دا کردار بلند تھیندے جو بادشاہ کیݙا سخی ، انصاف پسند ، رحم دل ، اَتے شفیق ہے تے ݙوجھی وجہ دربار تے محل دے وچ وی ایہ چھوٹے کردار اہم رول پلے کریندن ۔ شاہی طبیب ، شاہی پہلوان ، تے فنکار بادشاہ دے نال نال عوامی خدمت وی کریندن۔ مکدی تے سچی ڳالھ ایہ ہے جو سرائیکی وسیب دے وݙیرے ،جاگیردار تے گودیاں دا کردار ہمیش کنوں سخاوت آلا تے مثبت ریہے پر 1936ء وچ ترقی پسند تحریک آوݨ نال سرمایہ داریں ایں تحریک کوں ہائی جیک کر گھدا تے انہاں دیاں توپاں دا مونہہ جاگیردار تے وݙے زمیندارں آلے پاسے موڑ ݙتا جیڑھا حالی تئیںہے ۔ لوک سرمایہ دار تے انڈسٹریل پرسن دے دھرو تے ݙڈھپ کوں نئیں ݙیہدے بھل زمیندار دے سِر راہندن ۔ ترقی پسند تحریک تے اینٹی لینڈ مافیا انگریزاں دے ظالمانہ جاگیرداری نظام دیاں مثالاں گھن تے انہاںکوں مقامی جاگیردار دا عمل تے کردار بݨا تے پیش کیتا تے لوکیں دے دل وچ انہاں بارے نفرت پیدا کرݨ دی کوشش کیتی پرلوک قصیاں دا مطالعہ گواہ ہے جو تل وطنی جاگیردار انگریزی جاگیرداراں کنوں لکھ درجے چنگے ہن۔

پنجے انڳلیں برابر نئیں ہوندیاں۔ جینویں مسلمان گندا تھی سڳدے اسلام گندا نئیں تھی سڳدا اینویں جاگیردار تاں گندا تھی سڳدے پر جاگیردارانہ نظام گندا کائنا ہئی ایہ تاں وَل ڈھل اَتے سخاوت تے شفقت آلا نظام ہئی ۔ کجھ جاگیردار ظالم وی ہَن تے انہاں دے کردار کوں ڈرامیاں تے فلماں دے ذریعے پوری جاگیرداری نظام دے سبھے جاگیرداراں کیتے نمائندہ بݨا تے پیش کیتا ڳیا تہوں تاں اشو آکھیے جو:

’’شینہہ مر ڳیا جھنگی وچ تے مرہوں راج کرے‘‘

ایں تحقیقی کم دے سلسلے وچ میں وکھو وکھ علاقیاں دے موجودہ دیریاں دا وی سروے کیتا تاں جو ایں نظرئیے بارے دلائل کٹھے کیتے ونڄن تے انہاں دا عینی مشاہدہ کیتا ونڄ سڳیجے جو وݙیرے یا جاگیردار دا کردار واقعی بادشاہواں تے شہزادیاں آلا ہے یا انگریزاں دے جاگیرداراں آلا ۔ ایں کیتے راوی دی کندھی تے مہر ثمر عباس ہراج چنانہہ دی مݨ تے ملک منظور حسین مہے ، ستلج دے کنارے ملک محمد اجمل گݙن تے دریائے سندھ دے کنارے نزد چشمہ بیراج محمدموسیٰ خان لغاری ، تھل وچ موضع ݙب بلوچاں تحصیل پپلاں ، ضلع میانوالی دے زمیندار سردار شمشیر خان تے ٻئے ڈھیر سارے دیراں دا سروے کیتا ڳیا جتھوں ایہ ڳالھ نتری جو ایہ وݙیرے تے خان واقعی اپݨے علاقے تے تل وسیب دے بادشاہ ہن جنھاں دے گھوڑیاں دے تھان تے چروے دار ہن ۔ مال مویشی چراہ گاہ تے شکار گاہیں ہن ۔ دیرہ کچہری دربار آلی کار لڳدے تے لوکیں دے جھیڑے بھنے ویندن تے انہاں دی داد رسی تھیندی ہے ۔ وݙیرہ جنہاں دھیہاں جیہے اوکھے کماں کوں وی توڑ نبھاوݨ کیتے خود ٹُردن تے پندھ کریندن تے لوکیں کوں سُکھ سہولت تے پیار محبت ݙے کراہیں اپݨی رعایا دیاں دُعائیں گھندن ۔ اینویں اِی سوداگر دے کردار دی تحقیق کیتے ملک ذوالفقار چھینہ دا انٹرویو اَحٖ دے تاجر ۔ سوداگر بزنس کمیونٹی دا عملی اظہار ہے۔

سرائیکی لوک کہاݨیاں وچ گھریلو کردار ساڳی فطری عمل تے ردِ عمل آلے جیندے جاڳدے کردار ڄاپدن ۔ انہاں وچ کوئی وی کردار غیر فطری یا مافوق الفطرت تے حرکت کریندا نئیں نظردا ، بھل اینویں ڄاپدن جینویں ساݙے گھر دے اِی کردار ہِن تے اونویں اِی رویئے تے رجحانات پیش کریندن۔

ذال مرد دے کردار وی روایتی طور تے چنگے وی ہن تے مندے وی۔ کتھائیں تاں ڄݨاں اتنا محنتی ݙکھایا ڳئے جو رات تئیں محنت مزدوری کریندے ۔ جنگل وچوں لکڑیں کپیندے تے دریا وچوں مچھیاں پکڑیندے ، شکار کریندے یا وَل سوداگریں دا ملازم ہے تے اوندے نال نال پندھ کریندے تے ایہ سبھے کشٹ او اپݨی ذال تے ٻالیں کیتے چیندے ایں طرح نال او ہک محنتی ، مخلص ، پیار کرݨ آلا، دھیان رکھݨ آلا ، گھر کوں گھر سمجھݨ آلا تے پلیکین پکھی طرح بکھ وچ اپݨے ٻالیں کوں اپݨا گوشت ترنب تے کھواوݨ والا ہے۔ پر سیاݨے سچ آہدن جو بندے دے پھٹدے دیر نئیں لڳدی تے کتھائیں کتھائیں ’’سوجا ملاح‘‘ کلی ۔ پئے ،لوبھی ، بے وفا ، احسان فراموش ، ہوس پرست تے حرصی وی نظردن جیڑھے ذال دے احسان کوں نئیں منیندے اوندے نال بے وفائی کریندن ۔ حسن تے دولت کوں ݙیکھ تے ہوس تے حرص وچ ڈھہ پوندن تے پہلی سوہݨی سیاݨی تے بختاور ذال دے ہوندیاں ݙوجھی شادی کر گھندن ۔ اتنا اِی نئیں بھل ݙوجھی ذال دے پچھوں لڳ تے پہلی ذال ،گھر ٻاہر اَتے ٻال ٻچے وی چھوڑ ݙیندن جیڑھے شودے رُل پُھل ویندن اتھاں وی نئیں رُکدے تے پہلی ذال کوں طلاق تئیں ݙے ݙیندن تے اونکوں بے عزتا کر تے گھروں کڈھ چھوڑیندن ۔ سرائیکی لوک کہاݨیاں وچ ایجھے کردار ذرا گھٹ ہن کیوں جو جہان وچ خیر ڈھیر تے شر گھٹ ہے تہوں تاں ایہ جہاں ٹُردا تے پندھ کریندا نظردا پئے اینویں اِی مرداں تے پائیاں (خاوند)دے مثبت کردار ڈھیر ہن تے منفی تھولے۔

اینویں ذال دا کردار وی منفی تے مثبت ݙوہائیں روئیاں وچ نشابر تھیندے ۔ ذالیںچنگیاں ہن تاں ٻہوں چنگیاں، جینویں سوجا ملاح دی پہلی ذال ݙیکھ گھنو ، سوہݨی ، سیاݨی ، امیر، وفا شعار ، معاون ، نیک تے پاک باز تے پئے دی ٻاہنی بݨ تے رہوݨ آلی ۔ جے مندی ہے تاں سوجے دی اِی ݙوجھی ذال کلی ہے ۔ غاصب ، لوبھی ، ݙائیݨ ، لڑاکی ، ݙوجھیاں دے کھلدے کھیݙدے گھراُڄاڑݨ آلی ۔ جنسی بے راہ روی دی شکار ۔ بے وفا تے بے حیاء وی ہے ۔ بھل لوک کہاݨیاں Male Dominating وسیب دیاں عکاس ہن تہوں تاں انہاں کہاݨیاں وچ مردانہ کردار ڈھیر تے زنانہ کردار گھٹ ہِن اَتے مردانہ کردار Activeرول پلے کریندن تے زنانہ کردار Passive۔ مردانہ کردار مہاڑ ہن تے زنانہ کردار معاون دے طور تے آندن۔

سرائیکی لوک قصیاں وچ ٻالیں دے کردار ٻہوں تمیز دار ، سیاݨے ، ہمت تے حونصلے آلے ہِن ۔ ایہ کݙاہیں گنجو لیلے دے علامتی کردار وچ نشابر تھیندن تے ظالم ٻڈھڑیاں اَتے جنگلی درندیاں کنوں بچدن تے کݙاہیں اصلی تے حقیقی کرداریں دے طور تے نشابر تھیندن تاں ’’سیاݨیاں دی وستی‘‘ آلی کار تے ’’ݙوجھی ماء‘‘ آلی کار ہوشیار تے موقع شناس ہن تے کݙاہیں ’نائیر تے سائر‘ آلی کار بہادر ، جہدِ مسلسل کرݨ آلے باہمت تے حق حاصل کرݨ آلے ہِن۔ مُکدی ڳالھ سرائیکی لوک قصیاں وچ ٻالیں دے کردار ٻہوں مثبت تے ہیرو آلے ہِن۔

جینویں ٻالیں دے کردار مثبت حیثیت وچ نشابر تھیندن اُنویں نانیاں ،ݙاݙیاں دے کردار وی ٻالیں نال جُڑے ہوئے ہوندن۔ سرائیکی لوک کہاݨیاں وچ ٻڈھڑیاں دے کردار تاں ہمیش مثبت تے دانش منداں آلے ریہن ۔ بھانویں او جنگلاں وچ راہندن تے بھانویں گھراں وچ او ہمیش خیر دی نمائندگی کریندن ۔ جݙاں جو ٻڈھڑیاں دے کردار مثبت تے منفی ݙوہائیں کرداریں وچ نشابر تھیندن منفی ہوون تاں ایہ گنجو لیلے جیہے سوہݨے ٻالیں کوں وی کوہ تے کھاوݨ دی کوشش کریندن تے مکاراں تے کٹݨیاں دے کردار ادا کریندے ہوئے گھراں دے گھر اُڄاڑ ݙیندن تے مثبت کردار ہووِن تاں ’’مئی ٻڈھڑی دے پُھلے‘‘ آلی ٻڈھڑی کلی باہمت ، جہدِ مسلسل رکھݨ آلے ۔ حق سچ کیتے لڑݨ آلْ آئیڈیل تے قابلِ تقلید کردار ہوندن ۔جینویں (The Old Man & the Sea) دے مسٹر سنٹائیگو کنوں وی ڈھیر ہمت تے حوصلے آلی ٻڈھڑی ہے ۔ مغربی ناول دا ایہ کردار تاں چھڑا مچھی نال لڑدے پر مئی ٻڈھڑی تاں وَݨ کنوں گھن تے بادشاہ ،ملکہ ، شینہہ ، ہانتھی، پاݨی ، بھاہ تے ٻئے مریلے زناوریں نال مقابلے تے پورا زور لیندی ہے تے اپݨا حق حاصل کریندی ہے۔

نونہہ سس دا کردار سرائیکی لوک کہاݨیاں وچ ہمیش لڑائی جھیڑے جھگڑے آلا ریہے۔ جیندے وچ نونہہ دا رویہ ہمیش ظالم ، بے تمیز اَتے غاصب آلاہوندے۔ جیڑھی پئے کوں تلے لاوݨ پاروں سسں دا سر منویندی ہے ۔ منہ مُکالا کرویندی ہے ۔ بھل پئے دے ہتھوں سس دے زیرے ٻکیاں کھاوݨ دی فرمائش کریندی ہے۔ سرائیکی لوک کہاݨیاں وچ نونہہ دا کردار ظالم تے سس دا کردار مظلوم دے طور تے نشابر تھیندے۔

وسیبی کردار وچ مالݨ یا ارائیݨ دا کردار ایجھاہے جیڑھا وسیبی تے ٻاہر دا ہووݨ دے باوجود تریمت ہووݨ دے ناطے نال گھراں وچ وڑیا رہندے ۔ ایہ وی ہک منفی کردار ہے جیڑھا پھپھے کٹݨیاں تے مکاراں آلی کارہوندے گھراں دی اُنگ سنگ گھندے تے ٻاہر دے منفی کرداریں کوں ݙیندے اَتے شر پسند کردار دے طور تے نشابر تھیندے ۔ انہاں دے وس ہووے تاں مئی نال ٻچڑا نہ رَلݨ ݙیون۔ سوہݨیاں رَناں دے امیر لوکیں نال سودے کر ویندن یاامیر لوکیں کوں انہاں دے پچھوں لا ݙیندن ہن ۔ ݙیݨ آلی کارکہیں وی جھڳے وچ وڑ تے جھڳے دا جھڳا اُڄاڑ ݙیندن ۔ایہ  بالکل منفی تے شر دا نمائندہ اَتے ولن آلا کردار ہے۔

نائی تے میراثی دے کردار ٻہوں ہوشیار ، چلاک ، موقع پرست ، لوبھی ، لالچی ہوندن ۔ جݙاں جو موچی ،پاولی دے کردار بھولے تے سدھے سادے ہوندن۔ انہاں دی ہک خاص وجہ ہے کیوں جو نائی تے میراثی اپݨے کم تے فن دا مظاہرہ کریندے ہوئے اپݨی توجہ بندے تے رکھیندن ۔ نائی اپݨے اُسترے تے قینچی تلے آئے گاہک کوں ڳالھیں لائی ٻیٹھاہوندے ۔ بھل واری دی تانگھ وچ ٻیٹھے لوکیں کوں وی ولائی رکھیندے تے اپݨی چرب زبانی دا پکا پورا ورتاوا کریندے تے لوکیں کوں ہِلݨ نئیں ݙیندا او ہتھاں نال کم کریندے تے زبان نال گاہکیں کوں قابو کریندے ۔ جݙاں جو میراثی تاں لوکیں دے جذبات وچ ہلچل مچا ݙیندے او ہتھیں نال ڈھول وڄیندے اپݨی سُرتال تے چہرے دے تاثرات نال لوکیں کوں ٹرانس وچ گھن آندے تے انہاں کوں اپݨے اڳوں نچوائی کھڑا ہوندے تے ایہواِی اوندے فن دا کمال ہے۔

جݙاں جو موچی تے پاولی دا کم بندیاں نال نئیں ہوندا بھل اوندی توجہ اپݨے چمڑے ، جتی ، کپڑے اَتے کھݙ ی تے ہوندی ہے تے بندیاں کنوں لاتعلق تھی تے او شئیں آلے پاسے توجہ رکھیندن تہوں تاں او شودے بھولے ہوندن ۔ کمہار شودا وی ہیں تندیر وچ آندے ۔ جیڑھے ٻولیندے گھٹ ہن تے کم ڈھیر کریندن ۔ مثبت تے معاون کردار ہِن کݙاہیں مرکزی کردار وچ آون تاں بھولے بھالے ۔ سدھے سادے ، بے ضرر تے طفلیئے ہوون۔

شکاری ، لکڑ ہارے دے کردار اں دا مہاڑ گھر کنوں جنگل آلے پاسے ہوندے ۔ ایہ محنتی ، نیک نیت ، اَتے مثبت کردار ہوندن۔ بے ضرر تے رحمدل ہوندن ۔ جھٻیل تے مہاݨے دا کردار وی عجب ہے ۔ سارے کردار پندھ کریندن تے کہاݨیاں تئیں پُڄدن پر جھٻل یا موہاݨہ ایجھا کردار ہے جیڑھا ساکن ہے تے کہاݨیاں اوندے تئیں لُڑھ لُڑھ تے آندیاں پیاں ہوندن کیوں جو اوندی سٹیج (دریا) متحرک ہے تے او کہاݨیاں کوں لوڑھ تے اوندے کول گھن آندے کݙاہیں صندوق تے صندوق وچ شہزادی ، کݙاہیںبوتل تے بوتل وچ جن ، اَتے کݙاہیں پارلڳݨ کیتے شہزادے شہزادیاں تے بادشاہ پڄدن جیڑھے اوندے مسئلیاں کوں وی حل کریندن ۔ ایہ وی مثبت ، بے ضرر اَتے معاون کردار ہوندن۔

ڄٹ دا کردار تاں درحقیقت قصہ گو دا اپݨاکردار ہے جیڑھا واہی بیجی کنوں واندا تھی کراہیں وݙیرے کول آ ٻاہندے تے دیرے وچ لڳی کچاہری وچ قصے کہاݨیاں اَتے اپݨی گزری وہاݨی سُݨیندے ۔ ایہ کݙاہیں جڳ بیتی سُݨیندے تے کݙاہیں ہݙ بیتی ۔ ڄٹ دا کردار ٻہوں محنتی ، ایماندار ، دیانت دار ، یاراں دا یار ، سیاݨا ، وفا شعار شخص دا ہوندے تے کݙاہیں کݙاہیں ایہ بھولے شخص دے کردار وچ وی نشابر تھیندے ۔ ایہ ہک مثبت تے بھلے مانس کردار ہے۔

سرائیکی لوک کہاݨیاں وچ ’’گِدڑ‘‘ دا کردار ناقابل اعتبار یار، مکار ، لوبھی ، چور ، بزدل ، سازشی ، مطلبی اَتے دوکھے باز بندے آلا ہے ۔ ایہ ہک منفی کردار ہے ۔ لوک کہاݨیاں وچ کݙاہیں اے حقیقی طور تے نشابر تھیندے تے کݙاہیں علامتی انداز وچ بہرکیف ایہ ہک قابلِ نفرت تے ولن آلا کردار ہے۔

اژدھے تے نانگ دا کردار وی ہک منفی کردار ہے جیڑھا دشمن انسانیت ، غاصب ، قبضہ گیر ، اَتے ظالم بادشاہ تے وݙیرے جاگیردار دا اعلامتی کردار ہے جیڑھا لوکیں دے تن من ، دھن تے زن تے قبضہ کریندے ۔ ایہ ہک وِلن کردار ہے۔

گنجو لیلا: ہک ٻال کردار ہے جیڑھا ہے وی ٻالیں کیتے ۔ اوہ بہادر ، حونصلے آلا ، موقع شناس ، ملوکݨاں تے من بھانوݨاں ہے ۔ گنجو لیلے دا کردار مثبت تے ٻالیں دے ہیرو آلا ہے ۔ 

ہرݨ دا کردار ’’سوچ‘‘ تے Mental Waveآلا ہے ۔ جیڑھا بادشاہ کوں نویں جہان وچ گھن ویندے جتھوں ہک نویں کہاݨی جنم گھندی ہے ۔ جینویں نویں سوچ بندے کوں نویں جہان وچ پڄا تے غائب تھی ویندی ہے تے اڳوں ہک نواں جہان ہے ، نویں کہاݨی نسردی تے اُسردی ہے ۔ ہرݨ تقدیر دی علامت وی بݨدے۔

دھیہ دا کردار وی نانگ کلی ، دشمنِ انسانیت ، غاصب ، قبضہ گیر اَتے ظالم بادشاہ تے وݙیرے آلا ہے جیڑھا لوکیں دے رزق روزی تے قابض ہے ۔ اَڄکل دے دور وچ امریکہ ، ملٹی نیشنل کمپنیاں ، سرمایہ دار ، آئی ایم ایف ، ورلڈ بینک وݙے وݙے دھیہ ہِن جیڑھے لوکیں دیاں زندگیاں ، مستقبل ، حال ، دھرتی ، تہذیب و ثقافت ، سرمایہ تے آوݨ آلیاں نسلاں کوں وی اپݨا بندہ بݨائی کھڑن۔ دھیہ دا کردار ہمیش منفی تے وِلن آلا ہوندے چھڑا ہکو دھیہ دا کردار مثبت ہے تے ’’ماما دھیہ‘‘ جیڑھا ’’اندھا‘‘ ہے جیڑھا چھڑا اتنی رعایت کریندے جو بندے کوں کھاندا نئیں پر بندی ضرور بݨا گھندے ۔

بود بلائیںدا کردار وی منفی تے ولن آلا ہے ۔ ایہ کردار وی ساڳی نانگ تے دھیہ آلا ہے ۔ دشمنِ انسانیت ، آمر حکمران، مارشل لاء تے ظالم تے آمر لوکاں تے ریاستاں دا کردار ہے جیڑھا لوکیں دا رزق روزی کھا ویندے ۔ نالے چوݨویںبندیاں کوں وی نڳل ویندے ایہ چوݨویں بندے اوہے ہوندن جیڑھے کہیں آمر ، غاصب یا ڈکٹیٹر دے اڳوں آزادی تے حقوق دی خاطر اُٹھی کھڑے تھیندن جینویں ایوب خان دور دے مارشل لاء دے اڳوں ذوالفقار علی بھٹو ، ضیاء الحق دے مارشل لاء دے اڳوں بے نظیر بھٹو ، تے پرویزمشرف دے مارشل لاء دے اڳوں نواب اکبر خان بگٹی جیہے سورما کھڑے تھئے تے عالمی تناظر وچ جنوبی افریقہ تے گوریاں بوذ بلائیں دے اڳوں نیلسن منڈیلا ، اسرائیل دے اڳوں یاسر عرفات تے مقبوضہ کشمیر وچ انڈین بود بلائیں دے اڳوں کشمیری حریت پسند ہیرو بݨ تے نشابر تھیندن۔

ڳائیں ، منجھیں ، بھیݙاں ، ٻکریاں ، اُٹھ ، گھوڑے مال مویشی لوک قصیاں وچ امیری تے رَحٖ کوں نشابر کریندن ۔ تے کݙاہیں کݙاہیں انسانیں دے علامتی کرداریں دے طور تے وی نشابر تھیندن۔

کتے ، ٻلیاں ، چوہے ، مچھیاں ، ݙݙاں ، سسار ، گیلہڑ وغیرہ وی ݙوجھے زناوریں کلی انسانیں دے علامتی کردار دے طور تے نشابر تھیندن اَتے انسانیں دی مدد ، امداد کیتے فطرت دی شمولیت دا وی ݙس ݙیندن ۔ ایہ انسانیں دے معاون کردار دے طور تے سامݨے آندن اَتے مثبت رول پلے کریندن۔

جن دا کردار دھیہ کنوں ذرا جیہا مختلف ہے ۔ دھیہ ہک مکمل منفی تے ولن کردار ہے جݙاں جو ’’جن‘‘ مثبت تے ݙوہایں حیثیت وچ نشابر تھیندے ۔ منفی ہووے تاں شہزادیاں تے عاشق تھی ویندے تے انہاں دے حسن و جوانی نپیڑ تے انہاں کوں موئیاں لیکھے کر سٹیندے تے جن ہک ایجھی مصیبت تے ڳیڑ دی علامت  بݨ ویندے جیڑھی بندے دا پیچھا نئیں چھوڑیندی تے اَنت سر نال ویندی ہے تے ایہ جݙاں مثبت ہووے تاں بندے کوں ترقی دیاں منزلاں تے پڄا ݙیندے ۔ مُکدی ڳالھ جن دا کردار ’’تقدیر‘‘ آلا ہے جینویں سیت سوّلی ہووے تاں بندہ تخت و تاج دا مالک بݨ ویندے تے جݙاں بخت گیڑا کھاندے تاں بندے کوں کچے وچ لہا ݙیندے تے اینویںلڳدے جینویں بندہ جن بھوت دی قید وچ آ ڳیا ہووے۔

پری دا کردار ہک نیکی آلا ہے جینویں سیاݨے آہدن جو کیتی نیکی بندے کوں پکردی ہے یا ہتھ دا ݙتا اَڳوں آندے ۔ پری وی نیکی آلی کار سوہݨی تے اوکھے ویلے وچ کم آوݨ آلی ہے ۔ دناواں دا قول ہے جو نیکی کر تے کھوہ وچ سٹ کݙاہیں او پکر پوندی ہے اینویں پری وی ابڑغت نشابر تھیندی ہے تے بندے دے سبھے ݙکھ ٹال ݙیندی ہے تے اونکوں سکھ سہولت آلے جہان وچ گھن ویندی ہے۔

ایں تحقیقی کم کوں مُکیندے تے پدھر چڑھیندے ہوئے شفیع عقیل دی ہک کوٹیشن دی ٹیکی گھدی ویندی پئی ہے ۔ جیڑھی انہاں لوک قصیاں دے وکھو وکھ موضوعات دا ویورا کریندی ہوئے اپݨی کتاب ’’پنجابی لوک داستانیں وچ ݙتی ہے ۔ اساں انہاں دے پیش کیتے ڳئے موضوعات کوں سرائیکی لوک کہاݨیاں دے تناظر وچ ݙٹھے تے ہر موضوع دی سرائیکی لوک کہاݨیاں وچ ڳول کیتی ہے ۔ تے حیرت انگیز نتائج تہاݙے سامݨے ہن۔

جناب شفیع عقیل لوک کہاݨیاں تے رجویں بحث کریندن تے لوک کہاݨیاں وچ پاتے ونڄݨ آلے سبھے موضوعات ، افکار ، خیالات ، نظریات ، واقعات ، حادثات ، اتفاقات ، فطری تے مافوق الفطرت عناصر کہاݨیاں وچ پاتی ونڄݨ آلی خیر تے شر دی چھک دھرو اَتے نتائج کوں ٻہوں سوہݨے طریقے نال نشابر کریندن ۔ اساں شفیع عقیل دی ایں کوٹیشن کوں شیشے دے طور تے ورتیندے ہیں تے جتی پکھاں دا انہاں ذکر کیتے انہاں سبھاں کوں اپݨیاں لوک کہاݨیاں دے اولݨے وچ ݙیہدے ہیں۔

’’میں یہ عرض کر رہا تھا کہ ہم لوک کہانیوں کو محض غیر عقلی اور ناقابل یقین کہہ کر نظر انداز نہیں کر سکتے ۔ آپ نے مندرجہ بالا سطور میں کئی ایک نقادوں اور محققوں کے خیالات پڑھے ہیں ان سب نے یہ بات تسلیم کی ہے کہ لوک کہانیوں کا تعلق زندگی اور معاشرے سے ہوتا ہے ۔ فرق صرف یہ ہے کہ ان میں کچھ ردوبدل ہو جاتا ہے ۔ استعاروں سے کام لیا جاتا ہے ۔ کہانیوں میں بات کی جاتی ہے ۔ تشبیہوں کی پرچھائیاں پڑ جاتی ہیں اور ہر فعل عمل کے ذریعے ہمارے سامنے آتا ہے ۔ دوسرے الفاظ میں یہ بات یوں بھی کہی جا سکتی ہے کہ لوک کہانیاں کہیں تو زندگی کے بالکل ساتھ ساتھ چلتی ہیں اور کہیں فینٹسی (Fantacy)کا روپ اختیار کر لیتی ہیں ان میں جو واقعات پیش آتے ہیں ۔ کردار جن مسائل سے دوچار ہوتے ہیں اور ان کے جو نتائج ظاہر ہوتے ہیں وہ سب انسانی زندگی میں موجود ہیں۔ مثال کے طور پر ان سیدھی سادی لوک کہانیوں میں ساس بہو کے جھگڑے ہوتے ہیں(ماء مرتے وی اولاد دا بھلا منگدی ہے، ہک چپ تے سو سکھ) وغیرہ ۔ سوتیلی اولاد سے سوتیلی مائیں بُرا سلوک روا رکھتی ہیں(راہب تے صاحب ، قصہ مترائی ماء دا، ہک ہا بادشاہ، رت تے پسند ، کہاݨی گانموں دی ، وگ ڈنڈن دا وغیرہ) ۔ غریب اور امیر بھائی میں سماجی تفریق ملتی ہے (قسمت دا کھٹیا ، سبدھ ، وکھری ونڈوغیرہ) بادشاہ انصاف کرتے نظر آتے ہیں ۔ انصاف مانگنے والے داد رسی کے لئے آتے ہیں ۔ ظالموں کو سزا دی جاتی ہے (ݙٖوجھی ماء ، ہر اَکھیں ݙٹھا سچ نئیں ہوندا،مر جو ڳیا مُراد شاہ، سوجا ملاح ، سوداگر وغیرہ) بادشاہ ایک دوسرے سے برسر پیکار نظر آتے ہیں(جھوٹے دی کھل برابر زمین) کسان کھیتی باڑی کرتے ہیں ۔ قصہ یار دی یاری دا ، ڄٹ دی یاری ، ڄٹ تے سوداگر ، بلاں دے پھیرے، ݙو یار تریجھا خار وغیرہ) لو گ قسمت آزمائی کے لئے ایک شہر سے دوسرے شہر کا سفر اختیار کرتے ہیں (ہک ہا بادشاہ ، بھلو بھلی دا اَنت نئیں ، سیاݨیاں دی وستی ، ہوائی محل ، سوداگر ، منارہ ، سائر تے نیر ، گلاں بادشاہزادی وغیرہ) دولت کے حصول اور لالچ کے لئے مکاریاں ہوتی ہیں (اَل ہمیشہ جاڳدی ہے ، تقدیر ، نامی چور ، جوڑ کوں جوڑ مل پوندے راہندن وغیرہ) ہوس پرست راجے اور بادشاہ بے گناہوں کو قتل کرتے ہیں۔سچ کی تلاش میں نکلنے والے نازک اندام شہزادے مارے مارے پھرتے ہیں ۔ شہزادیوں کی محبت میں مصائب جھیلتے ہیں ۔ شہزادیاں اپنے پیار میں سونے کے محلوں میں تڑپتیاں نظر آتی ہیں (اُݙݨا گھوڑا ، ہک ہا بادشاہ ، لال بادشاہ ، نور بادشاہ ، منگراں بادشہزادی وغیرہ) فقیر اور ولی اللہ لوگوں کو نیکی کی تلقین کرتے ہیں ۔ ان کی مرادیں پوری کرتے ہیں ۔ درباروں میں حق کا اعلان کرتے ہیں (رسول سر تے باکمال شاہ سئیں ، متوکل ٻڈھڑا ، دُعا دی تاثیر ، بادشاہ آپ اللہ ، جورہیسیں او چیسیں ، ہر شے اپݨے اصل کوں ویندی ہے ، بادشاہی دا حق وغیرہ) ایک بھائی دوسرے بھائی کے دکھ سکھ میں شریک ہوتا ہے ۔ (ہک ہا بادشاہ ، ہک چاچے دے ترائے بھتریجے ، سائر تے نیر ،ماما دھیہ ، ست پتریتا وغیرہ) امیر بھائی غریب بھائی سے اجتناب بھرتا دکھائی دیتا ہے ۔(ترائے بھرا ویں دی کہاݨی ، سبدھ وغیرہ) بہنیں اپنے بھائیوں کے لئے سسکتی ہیں(تیوت تے تلواڑا ، نہ ماء پیو ولسن تے بھیݨیں بھرا ڄمسن) عورتیں اولاد کے لئے تڑپتی ہیں (سائر تے نیر، اُچا کوٹ مروٹ دا، مانواں ٹھڈیاں چھانواں ، گاماں بی بی دی ذہانت ، بلاں دے پھیرے ، وݙیاں دیاں ڳالھیں کوڑیاں نئیں ہوندیاں وغیرہ) چور چوریاں کرتے ہیں (نامی چور ، چور دے گھر ݙیوا نئیں ٻلدا، چور چوری توں ویندے ہیرا پھیری توں نئیں ویندا ، قصہ امیرزادی دا ، چور کوں پئے ڳئے مور، ہک چوری دا حال ، چور تے سادھ وغیرہ) دوست دوستوں کے لئے من ، دھن قربان کرتے ہیں (قصہ یار دی یاری دا ، پکے سنگتیں دی وفاء، دوست ٻیلی اَتے یار ، قصہ چوڑھے وزیرزادے تے بادشاہزادے دی وفا دا ، قصہ ترائے صفتیں آلی شہزادی دا وغیرہ) ٹھڳ ٹھڳی میں مصروف ہیں(جوری ٹھڳ تے صادق ڄٹ ، کویلیاں دا نروار، مکار جادوگر ، کھوتے گھوڑے ہکو مُل ،چالاک گِدڑ وغیرہ) پرندے ، درندے اور چرندے انسانوں سے پیار کرتے ہیں۔ نیکی شرافت ، عزت لالچ ، ہوس ، حرص ، تمنائیں ، خواہشات ، ناکامیاں ، کامیابیاں ، محرومیاں، مجبوریاں، دُکھ سکھ، وہ کون سی چیزہے جو ان کہانیوں میں ہمیں نہیں ملتی؟ تو کیا یہ زندگی نہیں ہے ؟ کیا یہ سب ہزاروں سال سے انسانی زندگی کا حصہ نہیں اور کیا آج بھی انسانی زندگی ان رنگوں سے عبارت نہیں ہے کیا معاشرے کے دامن میں زندگی کے یہ سارے رنگ نہیں چھپے ہوئے؟ کیا ان کا سماج ،تاریخ اور تہذیب سے کوئی تعلق نہیں؟ بات صرف اتنی ہے کہ لوک کہانیوں میں یہ مسائل ، یہ واقعات اور یہ حالات اس شعوری رشتے کے ساتھ پیش نہیں آتے جس کا تقاضا آج کا ترقی یافتہ ذہن کرتا ہے ۔ اس کا سبب صرف یہی ہے کہ یہ تمام کہانیاں اس انسان کی تخلیق ہے جو فکر و ادراک کی ابتدائی منزلوں میں تھا اور تہذیبی شعور کے برگ و بار ابھی پوری طرح نہ پھوٹے تھے ۔ اس کے باوجود میں تو یہ تک کہوں گا کہ آج جو ہم جیٹ ہوائی جہاز دیکھ رہے ہیں ، اور گھنٹوں میں ایک ملک سے دوسرے ملک میں جا پہنچتے ہیں اس کا تصور بھی علامتی طور پر ہزاروں سال پہلے کی ان لوک کہانیوں میں موجود تھا۔‘‘

اُتے بیان کیتیاں ڳیاں کہاݨیاں دی مستند تے جامع تعریف ہے ۔ اساں ایں تعریف وچ بیان کیتے ڳئے تمام رویاں کوں اپݨیاںلوک کہاݨیاں وچ نبھائے تے انہاں کوں بریکٹ وچ نشابر کیتے اساں شفیع عقیل دے بیان کردہ روئیاں تے رجحانات دے مطابق 80کنوں ڈھیر کہاݨیاں حوالے دے طور تے پیش کِتن اَتے ٻہوں ساریاںایجھیاں کہاݨیاں وی ہِن جیڑھیاں ساݙی زیر تحقیق کتابیں وچوں ہن ایجھیاں ڈھیر ساریاں کہاݨیاں وکھو وکھ کتابیں تے علاقیاں وچ کھنڈیاں ہوئیاں ہن ۔ جیڑھیاں انسان دے ہر چھوٹے کنوں چھوٹے تے ہر وݙے کنوں وݙے روئیاں ، رجحانات ، جذبات ، احساسات ، افکار ، تہذیبی و ثقافتی عوامل تے ردِ عمل نال متھیاں ڳیاں ہِن۔

ہُݨ چھیکڑ وچ ہک جواب طلب سوال ہے جو کیا لوک قصہ اَتے اوندادور مرمُک ڳئے تے ہُݨ لوک قصے نئیں نِسردے تے اُسردے ؟ایں سلسلے جواب ایہ ہے جو لوک قصے دی پیدائش دا جہان مجلسی حیاتی ہے ۔ قصہ گو مجلسی حیاتی دے کھوہ وچوں قصیاں دے ٻوکے بھربھر تے ساݙے تخیلاتی تے خواہشاں دی بھوئیں دا پِیچ بھر یندن ۔ پر جدید دور تے جدید ٹیکنالوجی دے آوݨ نال مجلسی حیاتی دے کھوہ سُکدے ویندن جݙاں کھوہ اندھے تھیندے ویندن تاں قصے کیویں سُڄاکے رہ سڳدن ۔ پر وَل وی قصے نئیں مرے بَھل انہاں ویلے وقت دے بدلݨ نال اپݨی جون وَٹا گھدی ہے ۔ پہلے قصے سُݨݨ سُݨاوݨ دا میڈیم ورتیندے ہن ۔ کچہریاں وچ سُݨائے ویندے ہن تے تھیٹر تے سوانگ بھرے ویندے ہن ۔ پرہُݨ ایں اپݨی ٹور بدل گھدی ہے ۔ پہلے ایہ کتاب دے ورقیاں تے ٹُردا ریہا وَل ریڈیو دے ذریعے ہوا دے منڈھیاں تے پندھ کیتا ۔ پچھے ٹیلی ویژن ڈرامیاں تے واندھا ریہا تے ہُݨ لوک قصہ فلمی سکرین تے آ ڳئے۔

انگریز ایں لحاظ نال ساݙے محسن ہن جو انہاں سبھ کنوںپہلے لوک قصیاں کوں کتابی شکل وچ محفوظ کیتا انہاں وچ آرسی ٹیمپل دی کتاب "Legands of Punjab"اُردو ترجمہ ’’حکایات پنجاب‘‘ ترائے حصیاں وچ چھاپی تے ایف ڈبلیو سکیمپ دی کتاب "Multani Stories"(سرائیکی اِملا شوکت مغل ،ملتانی کہاݨیاں)وچ ڈھڳ ساریاں کہاݨیاں کٹھیاں کیتیاں ۔ ہیں کم کوں ڈھیر سارے سرائیکی لکھاریاں اڳوں تے ودھایا ۔ جنہاں وچ طاہر غنی ، عبداللہ عرفان ، ایم بی اشرف ، سجاد حیدر پرویز ، پروفیسر شوکت مغل ، حافظ فیاض نائچ ، عصمت اللہ شاہ ، احمد غزالی، خدیجہ کبریٰ شامل ہن ۔ ایہ کم مزید اڳوں تے ٹُردا پئے ۔ پروفیسر شوکت مغل ، پروفیسر مختار علی شاہ ، پروفیسر عصمت اللہ شاہ تے راقم الحروف کول لوک قصیاں دا ڈھڳ سارا سمل ہے جیڑھا چھپݨ کیتے تیار ہے۔

ایندے کنوں انج لوک قصہ ہُݨ سُݨݨ سُݨاوݨ تے پڑھݨ پڑھاوݨ دی شے گھٹ تے ݙیکھݨ ݙیکھاوݨ دی شئے ڈھیر تھی ڳئے ۔ پہلے اساݙے کول Hearing Traditionسُݨݨ دی روایت ہئی ۔ قصہ کچاہری وچ ٻہہ تے قصہ سُݨایا ویندا ہئی ۔ وَل تھیٹر ڈرامے وچ ہیر رانجھا ، سسی پنوں ، لیلیٰ مجنوں تے ٻئے ڈھیر سارے قصیاں دے سوانگ بھرے ویندے ہَن پر ہُݨ سکرین دے آوݨ نال Vision Traditionآ ڳئی اے ۔ ہُݨ ہر شئے اساں ݙیہدے ہیں لوک قصیاں کوں ڈرامائی شکل وچ ٹیلی ویژن تے پیش کیتا ویندے ۔ الف لیلیٰ ، عمر و عیار تے ٻیاںٻہوں ساریاں لوک کہاݨیاں کوں لوک قصیاں دے ساڳی منظر نامے وچ فلما تے پیش کیتا ویندے ۔ ہُݨ تاں لوک قصے کارٹون ،میگزین دی شکل وچ وی ݙٹھے ونڄ سڳدن۔ لوک قصہ کارٹون میگزین تے ٹیلی ڈرامیاں تئیں اِی محدود نئیں ریہا بھل ہُݨ تاں فلماں وی لوک کہاݨیاں دے موضوعات تے بݨائیاں ویندیاں ہن۔ ہالی وڈ ، بالی وڈ ، ٹالی وڈ ، لالی  وڈ ، اَتے چائنہ وڈ وچ لوک قصیاں دے موضوعات تے ڈھڳ ساریاں مقبول تے مشہور فلماں بݨدیاں رہ ویندن اَتے ٻہوں ساریاں تاں اَٹھ اَٹھ ، نؤں نؤں پارٹس دیاں فلماں ہن جنہاں وچ ـCrabian of the sea, Snow whight, Lord of the Ring, Hobbit, Harry potter, The Myth, Travels of Sindbad, the Mammy,300, The King Solaman Mines, Avatar, Gladiator

اَتے فلماں دی ہک لمبی تندیر ہے۔جنہاں وچ لوک قصیاں کوں فلمایا ڳئے ۔ ایہ لوک قصیاں دی نویں حیاتی ہے پہلے ہر وسیب تے تہذیب دے عام لوک تے Lay manقصے سُݨدے تے سُݨیندے ہَن ۔ پر ہُݨ تاں ہر ملک دا وݙے کنوں وݙا لکھاری وی لوک قصیاں دی کھوج وچ راہندے تے اوندے اُتے فلماں بݨیندے تے کروڑاں ڈالر کماندے۔ مُکدی گالھ جو لوک قصہ مریا نئیں تے نہ اِی مر سڳدے۔ جݙاں تئیں انسان دی حیاتی وچ وَن پونے کم تھیندے راہسن ،نویں قصے بݨدے رہسن ۔ ایندے بݨاوݨ آلے بھلے بدل ڳئے ہِن ایندا میڈیم وی بدل ڳئے ہُݨ قصہ سُݨݨ دی شئے گھٹ تے ݙیکھݨ دی شئے ڈھیر بݨ ڳئے ۔ ایہ لوک قصے دی حیاتی دا ہک نواں پُکھ ہے ۔ لوک قصہ نہ مُکیا ہئی تے نہ اڳوں تے مُکسی ایہ انسان دیاں کہاݨیاں ہِن تے جݙاں تئیں انسان جیندن ایہ کہاݨیاں نِسردیاں تے اُسردیاں راہسن تے اپݨا آپ ݙکھاوݨ تے سُݨاوݨ کیتے میڈیم یا چولہ وٹیندیاں راہسن تے جݙاں لوک کہاݨیاں مُک سُتیاں تاں اینویں سمجھائے جو ہُݨ انسان مُک سُتّے۔

## حوالہ
سرائیکی لوک قصیاں دے کردار، مصنف : شہزاد اسد خان لغاری ، ناشر: جھوک پرنٹرز ‘ ملتان