عظیم وادیٔ سندھ دا تاریخی تے تہذیبی پس منظر

عظیم تہذیباں ہمیشہ پہلے پہل دریانواں دے کنڈے تے آباد تھین۔ قدیم زمانے دے انسان نے سب توں پہلے انھاں جاہیں کوں اپݨا مسکن بݨایا جتھاں پاݨی ‘ جنگل تے زرخیزی ہئی۔ وادیٔ سندھ دا علاقہ ٻہوں زرخیز ہئی۔ اتھاں کہیں شے دی تھوڑ نہ ہئی۔ عظیم تر وادیٔ سندھ ݙو عظیم دریانواں دی جھولی وچ پروان چڑھدی پئی ہئی۔ انھاں وچوں ہک دریائے سندھ تے ݙوجھا ہاکڑہ یا گھاگھرا ہے۔ اے وادیٔ سندھ دا ݙوجھا وݙا دریائی سلسلہ ہئی۔اے ݙو عظیم دریا اُوں ویلے ایں تہذیب دا سہاڳ ہن۔ وَل ایں تھیا جو آسٹریلیا دے قدیم ترین وسوں وان وادیٔ سندھ وچ پُج ڳئے۔ تقریباً ساڑھے ترائے ہزار سال قبل مسیح وچ ول دراوڑ نامی ہک ٻئی قوم وادیٔ سندھ وچ وڑ آئی ۔(5)ایں قوم دا پیو ݙاڈکا وطن ‘ حلب ‘ شام ‘ دمشق ‘ بحر روم دا سواحلی علاقہ ہئی۔ سرجان مارشل موہنجو داڑو دی کھدائی دے وقت اتھوں دے ڈائریکٹر آثارِ قدیمہ ہن‘ آکھدن جو ’’اے لوک پُراݨے کول ‘ سنتھال ‘ منڈا تے گونڈ لوکاں کنوں زیادہ سیاݨے ۔ تہذیب یافتہ تے طاقت ور ہن۔ قدیم باشندے بالکل بے فکر آرام طلب تے آلسی تھی ڳے ہن۔ اِتھوں دی زرخیزی انھاں لوکاں کوں سست تے کاہل بݨا ݙتا ہئی۔ ٻاہروں آوݨ والے دراوڑاں وݙی آسانی نال اُنھاں کوں زیر کر گھدا۔(6)۔

باہروں آوݨ والے انھاں دراوڑاں سندھ دی ایں وادی کوں اپݨا وطن بݨا گھدا تے اِتھاں وَسݨ لڳ پئے۔ اے وݙی سیاݨی تے محنتی قوم ہئی۔انھاں حیاتی دے ہر شعبہ وچ شاندار ترقی کیتی تے اپݨی تہذیب کوں اَسمان تئیں پُڄا ݙتا۔ عراق تے مصر دی تہذیب جیندی کوئی نظیر نہ ملدی ہئی انھاں دی بدولت وادیٔ سندھ دی تہذیب وی اوندے ہم پلہ تھی ڳئی۔ انھاں دے آپس وچ تجارتی تعلقات قائم تھی ڳے ۔ مشرقی ہند دیاں چیزاں ‘ گرم مسالے ‘ خوشبودار لکڑی ‘ سندھ دا بݨیا ہویا سوتی کپڑا اِتھوں عراق وینداہئی تے مال دے بدلے مال دے اصول تے خشکی تے دریا ݙوہیں رستیں نال اے تجارت تھیندی ہئی۔ جنوبی ایران ‘ مشرقی عرب تے خلیج فارس بابل تے سمیریا تے دجلہ فرات دے واسیاں نال انھاں تجارتی تے تہذیبی ڳانڈھیاں وادیٔ سندھ دے وسنیکاں کوں ٻیا وی اُشناک کیتا۔ ماہر آثار قدیمہ ڈاکٹر رفیق مغل آہدن:

’’عظیم تر وادیٔ سندھ ہک ایجھے ٻہوں وسیع مربوط حصے دا لازمی جز ہئی جتھاں ابتدائی ہڑپائی دور وچ اِی بین العلاقائی تعلقات قائم تھی چکے ہن ۔ ایں زمانے وچ مواصلات دا سب توں وݙا تے اہم ذریعہ ݙاند گاݙی ہئی جیندے مٹی دے بݨے ہوئے نمونے مل چکین۔ تریجھی ہزار وی قبل مسیح دے ابتدائی زمانے دے تانبے دے مختلف تھانواں اَتے ٻیاں شہیں توںپتہ چلتے جو وادیٔ سندھ سے لوک ابتدائی ہڑپائی دور وچ اے اہم دھات چیزاں دے بدلے وچ بلوچستان تے راجستھان توں حاصل کریندے ہن۔ حال اِی اِچ رحمان ڈھیروی وچوں ایجھیاں مُہراں تے تحریر دی ابتدائی کوششاں دا سراغ ملیے ۔ تھی سڳدے ایں توں وادیٔ سندھ دا او مخصوص تصویری رسم الخط ارتقاء پذیر تھیا ہووے جیڑھا اَڄاں تئیں پڑھیا نی ونڄ سڳیا۔ ہڑپہ تے موہنجو داڑو جیہے شہراں دا ظہور دراصل ہِیں مربوط سماجی ‘ اقتصادی ‘ مذہبی تے سیاسی عمل دا منطقی طور تے نقطہء عروج ہئی تے اے عمل وادیٔ سندھ وچ شہر آباد ہووݨ دے بھر پور عمل توں پنج سو سال توں زیادہ پہلے شروع تھی چکیا ہئی۔ چنانچہ اے ڳالھ پورے وثو ق تے اعتماد نال آکھی ونڄ سڳدی ہے جو وادیٔ سندھ دی عروج یافتہ تہذیب دی بنیاد دراصل تریجھی ہزاروی قبل مسیح دے آغاز تئیں رکھی ونڄ چکی ہئی۔‘‘(7)

ڈاکٹر رفیق مغل دے ایں نظریے کوں پنسلوینیا یونیورسٹی امریکہ دے لوئی فیم ‘ ڈیلز ‘ شیفر مارشیا ‘ میڈو اور لیمبرگ کارلووسکی جیہے محققین وی تسلیم کیتے۔ ایں طرح ایں ڳالھ دی مکمل تصدیق تھی ڳئی ہے ۔ اتھوں دے قدیم واسیاں اِی سندھ دی عظیم تہذیب کوں پروان چڑھایا ۔ اِتھوں دی تہذیب تے اِتھوں دے تمدن نے زندگی دے ہر شعبے وچ وادھے کیتے۔ جا جا تے وݙے وݙے شہر وَسݨ لڳ پئے۔ ہڑپہ ‘ موہنجو داڑو ڳنویری والا چولستان ‘ جلیل پور جیہاں آبادیاں اُسر تے اَکھیں برماوݨ لڳیاں۔ شہراں دی تعمیر وچ سوہݨپ تے تہذیب دا خاص خیال رکھیا ڳیا۔ انھاں وچ کُھلیاں پکیاں سڑکاں تے ڳلیاں انھاں دے تعمیری ذوق دا ہک ٻہوں وݙا ثبوت ہن۔ شہراں وچ گندے پاݨی دے نکاس دا خصوصی انتظام ہئی۔ ہر محلے وچ چھوٹیاں چھوٹیاں نالیاں بݨا تے اونکوں ہک وݙے نالے نال ملا ݙتا ویندا ہئی ۔ صحت و صفائی دے انتظام کوں اتنا بہتر بݨایا ڳیا کہ نالیاں اُتوں کڄ ݙتیاں ویندیاں ہن ۔ وݙے شہراں وچ اناج کوں سانبھݨ کیتے خاص گودام بݨائے ویندے ہن۔ اکثر مکاناں وچ چھوٹے وݙے غسل خانے ایں ڳالھ دا ثبوت ہن کہ اے شہر اوں ویلے تہذیب دی آخری چوٹی تے پُڄے ہوئے ہن۔(8)ہڑپہ ‘ موہنجوداڑو دیاں کُھدائیاں توں ہُݨ تئیں بے شمار چیزاں نکلین جنھاں توں اوں وقت دی تہذیبی تے تمدنی زندگی دا بخوبی اندازہ لایا ونڄ سڳدے۔ اِتھاں وسݨ والیاں زنانیاں کوں زیور پاوݨ دا ٻہوں شوق ہئی ۔ انھاں زیورات وچ نک دے پاوݨ دی نتھ قابل ذکر ہے ۔ اے زیورات اَڄ وی ایں علاقے وچ ورتیے ویندن۔ اینویں پتل ‘ تانبے تے کانسی دے گول بٹݨ وی ملین۔ زنانیاں ہتھاں پیراں وچ کڑے پیندیاں ہن۔ ݙوں نفیس ہاتھی ݙند دیاں بݨیاں ہوئیاں کنگھیاں وی برآمد تھین۔ چراغ ‘ مشعل تے موم بتیاں بݨاوݨ دا وی رواج ہئی۔ ہڑپہ تے موہنجوداڑو وچوں کئی چرخے وی ملین۔(9)جتھوں اندازہ لایا ونڄ سڳدے جو اتھاں زنانیاںسُتر کتیندیاں ہن ۔ اَٹا پیہݨ دا استعمال تھیندا ہئی ۔ تقریباًہر گھر وچ ایں مقصد کیتے آپو آݨی چکی ہوندی ہئی ۔ مسالہ پیہݨ دے کئی سلھ وٹے تے دوّری دورے وی لبھین۔ انھاں لوکاں کوں ٻالاں دے کھݙاوݨے بݨاوݨ دا وی کافی شوق ہئی۔ کھݙواݨیاں وچ بے شمار گاݙیاں تے مہرے پانے وی ملین۔ انھاں مہراں تے پاݨیاں توں ماہرین قیاس کیتے جو اِتھوں دے لوک شوق نال اے کھیݙاں کھیݙدے ہن۔(10)

وادیٔ سندھ دے اے لوک مجمسہ سازی تے ظروف سازی وچ اپݨا ثانی نہ رکھدے ہن۔ کوزہ گری تے تانبے ‘ کانسی دے کئی بت ایں ڳالھ دے گواہ ہن۔ اے چند حوالے اساکوں اے اندازہ لاوݨ وچ مدد ݙیندن جو وادیٔ سندھ دی تہذیب اوں ویلے کتنی ترقی یافتہ ہئی۔ ہزاراں سال پہلے اِتھاں وَسݨ والا انسان کتنی معاشرتی سوجھ ٻوجھ رکھدا ہئی ۔ اَڄاں بے شمار آثار قدیمہ اساݙی تانگھ وچ ہن کہ اَڄ دا انسان انھاں کوں پٹ تے اپݨے عظیم ماضی دے وسرے بھلیئے رشتے تے نامعلوم کڑیاں کوں جوڑے۔ عقل نی منیندی جو اتنا ترقی یافتہ لوکاں نہ صرف ہڑپہ تے ہوہنجوداڑو دے ݙوں شہر آباد کیتے ہن۔ انھاں ݙوں تہذیبی مرکزاں دے درمیان بہاول پور دا قدیم 33ہزار کلو میٹر رقبہ دا چولستان آندے جَیں وچ جا جا تے قدیم آثار ۔ تے ٹھیڑ اساݙی تانگھ تنگھیندے پن۔ وادیٔ ہاکڑہ دے مصنف صدیق طاہر ماہرین اثریات دی تحقیقات کوں کٹھا کر تے بہاول پور تے چولستان وچ عظیم معاشرت دے پتے لائن۔

سرمور ٹیمر وہلیر ہڑپہ تے موہنجوداڑو دے عین وسط وچ بہاول پور دے11ایجھے مقامات دی نشاندہی کیتی ہے جیندا تعلق ہڑپائی تہذیب نال ہے۔ بعد وچ سرارل سٹائن اتھاں آزمائیشی کھدائیاں کروائیاں تاں اِتھوں ہڑپائی تہذیب دے پکے شواہد ملیے۔ ہند قدیم دے مؤلف تے ممتاز تاریخ دان سٹوارٹ پگٹ وی ایں درمیانی علاقے کوں ہڑپائی تہذیب دا مرکز خیال کریندن۔ او آہدن جو خشک شدہ دریائے گھاگھرا دے کناریاں تے جو آثار موجود ہن او ہڑپہ سلطنت دا حصہ ہوسن۔(11)

ڈاکٹر رفیق مغل چولستان وچ قدیم تہذیبی باقیات دے 407اہم مقامات دا کھوج لاتے ۔ دریائے ہاکڑہ دے کنارے موجود اِنہاں آبادیاں زمانہ چار ہزار قبل مسیح توں ہک ہزار قبل مسیح دے درمیان ہے تے پتھر دے زمانے دے مقامات ثقافتی گروہاں وچ ڈھلدے نظر آندن۔ ڈاکٹر مغل وادی ہاکڑہ دی انھاں قدیم آبادیاں دے نشانات دی تفصیل ایں طرح ݙسائی ہے۔

وادیٔ سندھ دی ݙوجھی قدیم قوم جَیں اِتھوں دی تہذیب تے معاشرت تے ٻہوں اثرات سٹیے او آریا قوم ہے۔ ݙوں ہزار قبل مسیح توں ہک ہزار قبل مسیح دے درمیان آریا قبائل وسط ایشیائی علاقیاں توں یورپ جنوب مغربی اشیاء دے ملکاں تے ہندوستان ݙے روانہ تھئے۔ وادیٔ سندھ وچ آریا قوم دے آوݨ دا اندازہ 1500 قبل مسیح کیتا ڳے۔ آریا ٻہوں سوہݨے ‘ ٻہوں ذہین تے ٻہوں طاقت ور ہن۔ وادیٔ سندھ دی قدیم آبادی نال انہاں دیاں کئی جنگاں تھیاں۔ دراوڑ چونکہ ہک امن پسند قوم ہئی اوندا زیادہ تر رجحان تجارت تے صنعت و حرفت ݙے ہئی۔ او اتنے لڑاکے بھڑاکے کائنا ہن۔ہِیں سانگے انھاں کوں شکست تھئی۔ کجھ دراوڑ تاں جھر جنگلاں وچ لُک ڳئے یا اِتھوں لڈ کے پہاڑاں تے چلے ڳئے ۔ باقی نویں حاکمیں دی غلامی کوں قبول کر گھدا۔ ول وی اُنھاں ݙوں قوماں دے درمیان کافی فاصلے قائم ریہے۔ کیوں جو آریا اپݨے آپ کوں برتر تے اُچا سمجھدے ہن تے دراوڑاں کوں اپݨے نیڑے نہ لڳݨ ݙیندے ہن۔ ول ایں تھیا جو آریا قبائل وی ہک ٻئی وݙی کھیپ وادیٔ سندھ وچ داخل تھئی تاں پہلے آوݨ والے آریا قبائل نویں حملہ آوریں وچ اقتدار دی جنگ شروع تھی ڳئی ۔ اے ݙوہیں ہک ٻئے نال آڑو ٻٹ تھی ڳئے ۔ پہلوں آ تے وَسݨ والے آریا قبائل نے درواڑاں نال مصلحت تے اپݨے طمعے دی خاطر صلح کر گھدی تے ایں طرح آریا تے دراوڑاں دا آپت وچ میل جول ودھیا۔ انھاں رس مس تے ہک نویں معاشرت کوں جنم ݙتا۔آپس وچ ݙوہاں قوماں دے شادی پرنے وی تھیوݨ لڳ ڳئے مگر ایندے باوجود آریا نے اپݨی وݙائی کوں برقرار رکھیا۔ قدیم آبادی کوں نفرت نال ملیچھ تے راکھس آکھیا ۔(13) انھاں اپݨی زبان علم تے فن دے دروازے بند کر ݙتے مگر ایندے بعد وی دراوڑی تہذیب اتنی زور دار ہئی کہ آریا سماج اوندے اثرات توں اپݨے پلو نہ بچا سڳیا۔ آریا تہذیب اُتے دراوڑی تہذیب و تمدن دی چھاپ گھاٹی پئی جو اوندے اثرات اَڄ وی اَسانی نال لبھیئے ونڄ سڳدن۔ سیاسی طور تے آریا قوم کوں وادیٔ سندھ وچ مکمل غلبہ حاصل تھی ڳیا تاں انھاں اتھاہیں اپݨے پکے دیرے لا ݙتے۔ وادیٔ سندھ دی زرخیزی تے سوہݨپ تے اِتھوں دے دریانواں دی وݙائی انھاں دے دل موہ گھدے۔ آریاواں اپݨے ویداں وچ انھاں دریانواں دے ݙاڈھے سوہݨے قصیدے پڑھن۔ ستلج ‘ بیاس ‘ راوی ‘ چناب سب انھاں کیتے بخت دے وسیلے ہن پر سرسوتی دی تعریف کئی جا تے وݙی عقیدت نال کیتی ڳئی ہے تے اینکوں ٻہوں مقدس خیال کیتا ڳے ۔ رگ وید دا ہک بھجن ہے:

سرسوتی اَمدی ہے شور و غل کریندی ہوئی

غذا گھن تے اساݙے کیتے حصن حصین ہے

پتل دا قلعہ ہے ‘ ہک سورما دی مثل جیڑھا اپݨے رتھ کوں بھجینداہویا

او سندھو ندی تیزی نال آندی ہے

ݙوجھیاں ندیاں پچھوں رہ ویندن

سرسوتی ندی سب توں پاک ہے۔ او پہاڑاں توں آ تے سمندر وچ ڈھاندی ہے

دنیا کیتے او دولت تے بھلائی گھن تے آندی ہے

جیڑھے لوک ایندے کناریاں تے آبادہن اُنھاں کیتے پاݨی وچ کھیر تے ماکھی ہے۔(14)

ہک ٻئی جا تے دریائے سرسوتی دی تعریف وچ ہک بھجن دے کجھ شعر و:

چمکن والی درخشاں ‘ عالی شان نہ فتح تھیوݨ والی 

سب ندیاں توں زیادہ ایندے وچ پاݨی

خوبصورت ابلق گھوڑے دی طرح سوہݨی 

ایندا پاݨی گھاٹ توں وی اُتے چڑھ ویندے

مکدی ڳالھ اے ہے جو وادیٔ سندھ دی تہذیب تے جئیں ݙوجھی قوم اثرات سٹیے او آریا ہن۔ جیڑھے آریا اِتھاں مستقل آباد تھی ڳے تاںانھاں اپݨے مذہبی ‘ تہذیبی تے تاریخی سرمائے کوں ویداں دی شکل وچ محفوظ کیتا۔ ذات پات دے مسئلے کھڑے کیتے۔ انساناں وچ اُچ جھک دے مقام بݨائے۔ برہمن ‘ کھتری ‘ ویش تے شودر چار ذاتیں وچ لوک ونڈیج ڳے۔ آپس وچ ذات پات دی وجہ توں آہستہ آہستہ نفرت ودھن لڳی تے اے نفرت دی بھا چار پاسے کھنڈ ڳئی ۔ آخر چھیویں صدی قبل مسیح وچ مہاتما ٻدھ ایں انسانی ونڈ دے خلاف آواز بلند کیتی۔ اوں ویلے تئیں وادیٔ سندھ وچ ہر طرف برہمن سماج دا زور ہئی۔

521قبل مسیح وچ سلطنت ایران دے حاکم دارائے اول حکو مت سنبھالی تاں اوں پرے پرے تئیں فوجی مہماں پٹھیاں۔ دارا نے اپݨے امیر الجرسکائی لیکس کوں سمندر دے رستے دریائے سندھ دے دہانے تئیں بھیڄا۔ ایندے بعد اوں جہلم تک دے علاقے کوں فتح کر گھدا۔ سارا سرائیکی علاقہ دارا دے قبضے وچ شامل ہئی۔ دارا دے بعد اوندا پتر کیخسرو ایں وسیع سلطنت دا وارث بݨیا ۔ ایں علاقے تے ݙوں سو سال تئیں ایرانی قابض ریہے(15)تے جیندی وجہ توں ایرانی اثرات ایں علاقے دی تہذیب تے پوندے ریہے۔

326قبل مسیح وچ سکندر اعظم ایں علاقے وچ یلغار کریندا داخل تھیا۔ (16) تلنبہ جھنگ تے ملتان وچ اوں وقت ملہی قوم دی حکمرانی ہئی۔ اے قوم وݙی جنگجو تے  بہادر ہئی۔ ایں جا جا تے سکندر نال وݙی دلیری نال مقابلہ کیتا۔ اے لوک موت قبول کر گھندے ہن پر ہتھیار نہ سٹیندے ہن۔ ماہرین آثار قدیمہ دا خیال ہے کہ تلنبہ وچوں سڑیاں ہویاں19آبادیاں ایں ڳالھ دا ثبوت ہن کہ سکندر غصے تے انتقام وچ انھاں آبادیاں کوں سڑوا ݙتا ہئی۔ سرائیکی زبان دی ہک مشہور کہاوت ہے۔

سنگلی جنھاں دی ݙاڈی ‘ سوڈھی جنھاں دی ما

ملہی ڄݨے پنج پتر ۔ ݙاہر ‘ بھٹہ ‘ لنگاہ ‘ نائچ ‘ شجرا

اَڄ دے سرائیکی علاقے وچ وَسݨ والیاں اے قوماں سکندر اعظم دے حملے دے وقت ملتان توں لاڑکانہ تئیں پھیلیاں ہوئیاں ہن۔ ملی قوم دے ہناں دلیراں دے ہتھوں سکندر ملتان وچ زخمی تھیا تے واپسی دا سفر اختیار کیتس۔ پہلے یونانی مؤرخ ہیرو ڈوٹس دا ایں علاقے وچ سفر کرݨ۔ایرین دی تاریخ تے یونان دے جغرافیہ دان پٹالمے دا سیاحت نامہ تے نقشہ سرائیکی علاقے دیاں اِنھاں تاریخی حقیقتاں دی تصدیق کریندن۔

سید نور علی ضامن حسینی معارف سرائیکی دے صفحہ نمبر174-75تے لکھدن:

’’یونانی مؤرخ ہیرو ڈوٹس دی تاریخ ‘‘ اپنگوین کلاسکز نمبر224مطبوعہ لندن1955ء دے صفحہ 256تے وادیٔ سندھ دی ملی قوم دے ملتان دا کیسی پیٹرس آکھ تے ایرین دی اوں تاریخ دے صفحہ208تک لاڑکانہ دا سندھی مانا آکھ تے پہلی واری ذکر آئے تے حسن اتفاق اے ہے کہ ایرین دی تاریخ تے مشہور یونانی جغرافیائی دان پٹالمے دا مشہور سیاحت نامہ مرتب کردہ وادیٔ سندھ دا نقشہ تقریباً ہک ساتھ 150ء دے لڳ بھڳ شائع تھے۔ جݙاں جو سکندر دے 450سال بعد آوݨ والا کشن حکمران راجہ کنشکا وادیٔ سندھ وچ برسر اقتدار ہئی۔ ایں طرحاں ایہے ترئے یونانی دستاویز اساݙی قریب از بعید تاریخ دے بنیادی ماخذ ہن۔ سکندر اعظم 325قبل مسیح وچ ہندوستان دے کوہ سلیمان کوں عبور کیتا تے ہیروڈوئس 480قبل مسیح وچ پیدا تھیا۔ ہیروڈوئس سیاح اِی ملک ملک پھردا ہا لوک رضا و رغبت نال اونکوں اوں وقت دے حالات ݙیندے ہن۔(18)

سکندر اعظم دی موت دے تھوڑے عرصہ بعد اِتھوں دیاں مقامی طاقتاں سر پٹݨ لڳ پیاں تے یونانی اقتدار تے اوندے اثرات مٹیندے ڳے۔ سرائیکی علاقے وچ ٻدھ مت دااثر و ررسوخ ودھن لڳا تے اشوک دے زمانے وچ273توں232قبل مسیح توں گھن تے کنشک دے زمانے تئیں اے علاقے ٻدھ مت دا مرکز بݨ ڳے۔ اَڄاں تئیں ایں علاقے وچ ٻدھ عبادت گاہیں دے بچے کھچے آثار باقی ہن۔ پہلی ٻدھ عبادت گاہ بہاول پور شہر توں جنوب دی طرف16میل تے ہے اینکوں سوئی وہار آکھیا ویندے۔ ہُݨ تئیں اِتھاں20فٹ اُچا مٹی دا ہک کچا مینار موجود ہے اِتھوں تانبے دی ہک پتری لبھی جَیں وچ باختری پالی وچ تحریری ہئی۔ سوئی وہار توں گوتم ٻدھ دا ہک بہترین مجسمہ وی ملیے ۔ ماہر آثار قدیمہ ڈاکٹر ایم ایچ دانی دے مطابق ایں مجسمے اَتے درج تحریر براہمی رسم الخط وچ پنجوی صدی عیسوی دے زمانے دی ہے۔(19)وادیٔ ہاکڑہ وچ اے زمانہ ٻدھ مت دے عروج دا زمانہ ہے۔ ایندے علاوہ دریائے ہاکڑہ دے پُراݨے لانگھے دے کنڈے تے رحیم یار خان شہر توں6میل دور جنوب وچ پتن منارہ دا ٹھیڑ تے منارہ اَڄ تئیں موجود ہے سرآرل سٹائن تاں اینکوں برصغیر دے ݙوجھی صدی عیسوی دی بہترین تعمیرات اِچ شمار کیتے۔(20) ایندے بعد سندھ تے بہاول پور دے علاقے500ء وچ رائے خاندان دی حکومت قائم تھی ڳئی ۔ اے حکومت130سال تئیں قائم رہئی۔ رائے سہسی دوم دے مرݨ دے بعد اوندے وزیر چچ اقتدار سنبھال گھدا تے ملتان کوں وی اپݨی حکومت وچ ملا گھدا۔ اُوں تقریباً 40سال تئیں حکمرانی کیتی۔ ایندے بعد چچ دا پتر راجہ داہر 33سال تئیں سندھ دی سلطنت تے شاہی ٹھمکیندا ریہا۔ ایں طرحاں مجموعی طور تے ایں علاقے تے برہمن خاندان 81سال تئیں حکومت کیتی۔(21)ایندے بعد ایں علاقے دی تاریخ ہک نویں کروٹ بدلی۔ عظیم نینگر سپہ سالار محمد بن قاسم نعرئہ حق بلند کریندا سر زمین سندھ تے اُتریا تے712ء وچ راجہ داہر اوندے ہتھوں ماریا ڳیا۔(22)محمد بن قاسم دیبل توں لاتے اوچ تے ملتان تئیں دے علاقے کوں فتح کر گھدا تے ایں طرحاں اسلام دانورانی سوجھلا ایں علاقے دا نصیب بݨ ڳیا۔ عرباں دی آمد نال اسلامی اثرات چارے پاسے کھنڈن لڳے۔ اِتھوں دے تمدن ‘ ثقافت ‘ معاشرت تے زبان و ادب تے اسلامی اثرات رچ وس ڳئے۔ ڈاہویں صدی عیسوی دے شروع وچ مصر دے فاطمین ملتان تے اوچ تے اپݨا اقتدار قائم کر گھدا۔ قرامطہ دا اے قبضہ اتھاں یارھویں صدی عیسوی دے شروع تئیں(23)ریہا۔ لیکن ایندے اثرات اَڄ تئیں سرائیکی علاقے دے مذہب ادب تے ثقافت تے موجود ہن۔

قرامطہ دے زوال دے بعد اُتھاں کئی مسلمان حکمران آئے تے ڳے۔ حتیٰ کہ ملتان تے سکھاں قبضہ کر گھدا تے اِتھوں دی تہذیبی ‘ تمدنی تے مذہبی وراثت کوں ونڄا پھیر کرݨ دی اپݨے وسوں پوری تݨ لاتی۔1849ء وچ انگریزاں ملتان تے قبضہ کیتا تے ایں طرحاں سرائیکی علاقے وچ ہک نویں فرنگی تہذیب وڑ آئی۔ جئیں وݙی تکھائی نال زندگی دے ہر شعبے وچ اپݨا رنگ چڑھایا۔1947ء وچ اللہ سوہݨے دے فضل تے کرم نال پاکستان دا قیام وجود وچ آیا۔ ہندوستان توں بے شمار اردو تے پنجابی ٻولݨ والے مہاجربھرا اِتھاں علاقیاں وچ آ تے آباد تھی ڳے۔ انھاں آباد کاراں دی اپݨی ہک نویکلی زبان ‘ تہذیب تے معاشرت ہئی۔ اِتھوں دی معاشرت نال انھاں دی سونہہ رونہہ تھئی تاں ایں ملاپ نال ہک نواں پاکستانی تہذیبی تشخص وجود وچ آیا جیڑھا اَڄ اساں ساریاں دی سب توں وݙی سُنڄاݨ ہے تے جَیں تے اساں سب کوں حقیقی ماݨ ہے۔ ہُݨ تئیں دے ویورے توں اساں ایں حقیقت تئیں پڄے ہیں کہ وادیٔ سندھ دے قدیم باشندے داروڑ اِی اِتھوں دی عظیم تہذیب دے پہلے وارث ہِن۔ انھاں دی تہذیبی تے لسانی وارثت اَڄ تئیں اساݙی زبان تے کلچر وچ ساہ گھندی پئی اے۔ ایندے بعد ایں علاقے وچ ٻہوں ساریاں تہذیبی قدراں دیرے لاتے ۔ اپݨے اپݨے نقش چھوڑئیے جنھاں وچ آریا ۔ ایرانی ‘ ٻدھ تے برہمن سماج دے اثرات قابل ذکر ہن۔ ول اِتھاں اسلام داپیغام پڄا تے اے علاقہ اسلام دے ازلی نور نال لسک اُٹھیا۔ اسلامی تہذیب تے معاشرت اِتھوں دی سب توں وݙی سُنڄاݨ بݨ ڳئی تے اَڄ اے سر زمین اسلام تے پاکستان دے حقیقی نظرئیے تے پیغام دی امین ہے۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان