سرائیکی تحریک اچ موقع پرستی دیاں ݙلاں

(احسن واگھا)

مظہر عارف صاحب کُجھ ݙینہہں  پیلھوں فری لانس جرنلسٹ رؤف کلاسرہ، جیڑھے جو اصل وچ سرائیکی دے ہک سرمائے اتے ساݙے قریبی دوست دے چھوٹے بھرا اتے ایں سانگے ساݙے عزیز ہن، اُنہیں کوں سرائیکی تحریک وچ گُھسیڑ کنیں اُنہیں دے سانگے اپݨا وݙپ ݙکھاوݨ دی کوشش کیتی ہے۔  کئی سالیں پچھوں مظہر صاحب سرائیکی صوبہ دے بݨاوݨ کوں ہک ٻئےاسرائیل دے بݨاوݨ نال تشبیہہ ݙتی ہئی۔ کُجھ بَھنے ترٹے بہانیں نال ایں ڳالھ کوں او اڄ وی تسلیم کریندن۔ اُنہیں دی اے ننویں کِرت میکوں ݙو ڳالھیں پاروں پریشان کریندی ہے۔ پیلھی ڳالھ تاں اے جو رؤف کلاسرہ دا قد کاٹھ  سرائیکی جہیں نماݨی اتے ہݨی تحریک کیتے اوندی حیثیت کنیں کُجھ ودھ  کنیں ہے۔ کُجھ عرصہ پیلھوں اُنہاں ہک ٹی وی شو وچ اے سَٹنٹ بݨایا جو کہیں ریٹائرڈ جرنیل۔۔ٻہوں اہم قومی ادارے دے ایکس چیف'  اُنہیں کوں ݙسایا ہئی جو "طالبان ساݙے اپݨے بندے ہن۔" رؤف کنیں کہیں نہ پُچھیا جو تُساں اوں ویلھے کیندے حُکم اُتے ایں ڳالھ کوں ݙسݨ کنیں ݙچکے۔ یا وت ہُݨ کیندے حُکم اُتے تُساں ایں ڳالھ کوں پبلک کریندے پئے ہاؤ۔ رؤف کلاسرہ صاحب دی سرائیکی تحریک دو پاسوں جیڑھی تازہ توجہ بݨدی پئی ہے، کوئی بندہ ایندے اُتے اعتراض نئیں کر سڳدا۔ پرسرائیکی تحریک کیتے ایندے نتائج کوں چیتے وچ رکھݨا چاہیدا ہے۔ ݙوجھی ڳالھ اے ہے جو کہیں کوں تاں سرائیکی تحریک دی ننیگر پیڑھی کوں اے ݙسݨے جو مظیر عارف اتے روف کلاسرہ جہیں وݙے مفادات رکھݨ والے افراد ایں تحریک نال کیا کر سڳدن جیویں جو ٻنہیں ٻہوں سارے اینجھے معاملات وچ او کر چُکن۔

میں فیس بُک دے ذریعے ایں معاملے نال ڳنڈھیا ہک تبصرہ کیتا تاں شہر یار المعروف کمیونٹی پکچردی وساطت نال میکوں  مظہر عارف اپݨی ناراضگی دا ہک خط لکھیا۔ ایں ڳالھ نال میکوں سرائیکی تحریک ، خاص کرایندے وچ ہک ویلھے سرگرم  سرائیکی لوک سانجھ جیندا جو میں خود حصہ وی ریہاں، اوندے بارے کُجھ لکھݨ دا خیال آیا۔ جیویں جو تُساں ڄاݨدے ہاؤ جو واقعات دے ذکر وچ افراد بارے وی ڳالھ کرݨی پوندی ہے۔ ایں کیتے میکوں ݙو بندیں 'فدا حسین گاݙی' اتے 'مظہر عارف' بارے کُجھ ڳالھیں کرݨاں پوسن۔ میݙے خیال وچ جتھاں پیلھا ہک سوجھل ہئی تاں ݙوجھا اُنہیں دا ہک کالا پچھاواں۔
جے تہذیب آداب اتے سچ ہک ٻئے دے آمݨے سامݨے آ ونڄن تاں اے لازمی ہے جو سچ کوں ترجیح ݙتی ونڄے۔ سچ کوں لُکاوݨ یا جَھل رکھݨ ہک ٻئی شے ہے جݙاں جو سچ دا قتل ہک بُرائی ہے۔ سرائیکی ادب اتے تہذیب دا ہک رویہ اے وی ہے جو "سبھ چنڳا ہے۔" اپݨی ایں تہذیبی رویہ اُتے اساں جائز فخر وی کریندے ہئیں۔ جائز ایں کیتے جو بے جاہی اتے بے وقت دے  جھیڑے جھگڑے کنوں بچݨ نال تحریک دی توانائی بچدی ہے۔ پر اَساں وچوں کُجھ سنگتی، جیویں جو عاشق خان بُزدار دی مثال ہے، ایں "سبھ چنڳا ہے" کوں "ہمیش چنڳا" بݨا کنیں صوفی ازم دا حصہ سمجھݨ لڳ ڳئین۔ جے سبھ چنڳا ہے تاں وت پنجاب دی بالادستی کیوں چنڳی نئیں؟ مظیر عارف صاحب دی موقع پرستی کوں سنگتیں ایں سبق "سبھ چنڳا ہے" دے تحت برداشت کیتی رکھئے۔ 

سرائیکی تحریک دے ریسرچر اتے عالم اکرم میراݨی جیہں سنگتی جیڑھا اپݨا آدرعزیز رکھدن۔ توڑے جواو
 ہک شائستہ سرائیکی رویہ کوں ودھیندے پئے ہوندن پر ایندے نال ہک ٻہوں وݙا نقصان اے تھیندے جو میݙے اتے مظہر عارف صاحب جہیں اپݨی شان اتے وݙائی دی پھوت وچ مُبتلا بندے کُجھ ٻیا حوصلہ پکڑویندن۔ میں اپݨے بارے کوئی دعوی نئیں کریندا پر مظہر عارف صاحب سرائیکی لوک سانجھ دی جنرل سیکریٹری دی حیثیت اچ جہیں طرانح دی موقع پرستی اتے ناجائز وݙپ دا رویہ رکھے، اوندے نال سرائیکی تحریک دے چنڳے بھلے لوکیں، خاص کر مہرے والا اتے بہاولپور دی سنگت، کوں تکلیف پُڄدی ریہی ہے۔ مظہر عارف جیڑھا جو ڄماندروں داخلیت پسند ہے، جئیں ویلے اونکوں ایں ڳالھ دا احساس تھئے تاں اوں اپݨا اے رویہ بݨایا جو 'خود فیصلہ کرو، لُکی چھُپی کم کرو اتے کہیں نال کوئی 
شے سانجھ نہ کرو۔'

ایں پرابلم/مسئلے کوں چنڳی تراویں سمجھݨ کیتے ساݙے سامہݨے ہک اُلٹ مثال موجود ہے، او ہے
  مہرے والے دی سرائیکی سنگت جیڑھی جو ہر اپݨے قریبی اندرونی دائرے دے تݙ اُتے چلدی ہے پر ہر ویلھے اے وی آکھی رکھدی ہے جو ' اے سبھ دوستیں دی مہربانی  ہے۔'  اپݨے سارے چنڳپ نال اے وہ ہک طرانح دی ٻئی انتہا ہے۔مظیر عارف صاحب دی صورت وچ سرائیکی سنگت اچ ایندا اُلٹ ماڈل ساݙے سامہݨے ہے۔اوندی تُہاݙے نال ڳالھ مُہاڑ کجھ ایں طرانح شروع تھیندی ہے، ' تینوں پتہ اے؟ کیہہ پتہ اے تینوں؟' اے سٹائل اپݨی ہک اندرونی وݙائی دے احساس دی ݙَس ݙیندے۔اپݨے سبھ کُجھ ڄاݨن دی وݙائی دے ایں کوڑے احساس کوں ڄماوݨ کیتے اونکوں اینجھی اݨ گݨت کِرتی  دی لوڑھ پوندی ہے جینکوں او ول اپݨی طاقت اتے ہتھیار بݨا ہر طرانح دی جواب طلبی کنوں بچݨ دا حیلہ بݨیدے۔ ایں وجہ توں مظہر عارف صاحب وسیب دی جواب طلبی کنوں ہُݨ تائیں بچیا ریہے۔پر اڄ اینجھی سخت اتے تنقیدی 
جواب طلبی دی شدید لوڑھ ہے جیویں جو اساں اڳوں ݙیکھسوں۔

اُنہیں سرائیکی لوک سانجھ کوں کلہا کیتا، پچھلے ݙو ݙہاکیں کنیں سرائیکی سر گرمیں دا بائیکاٹ کیتا۔ پچھلے پندرہ سالہیں کنیں اوں کہیں قابل ذکر سرائیکی کٹھ وچ شرکت نئیں کیتی، سوائے ایندے جو مُلتان دے ہک پروگرام وچ اُنہاں دی شرکت جتھاں آ کے اُنہیں سرائیکی صوبہ دی مخالفت کیتی۔اُنہاں ہک غیر سرائیکی مُلتانی مرزا نال اپݨے تعلق کوں ورتیندے ہوئیں فاروق لغاری دے صدارتی عملے وچ اپݨی جاہ بݨائی۔ جݙاں فاروق لغاری بی بی دی حکومت کوں برطرف کر کنیں زرداری صاحب کوں جیل سَٹ ݙتا تاں او وت وی فاروق لغاری دے صدارتی عملے وچ شامل ریہے۔ ہُݨ او ہک واری ول سرائیکی تحریک وچ ننیگریں دا پاݨی کَچھݨ کیتے میدان اچ آئن۔ او اے سب فیصلے اپݨی ذات دے ودھارے اتے 
فیدے کیتے کریندے ریہے جیویں جو سرائیکی تحریک اُنہیں دی کوئی ذاتی شے ہووے۔

ایں سبھ کُجھ لکھݨ دا مطلب مظہر عارف دا ذاتی کردار ݙَسݨ نئیں بلکہ اے ݙکھاوݨ ہے جو سرائیکی تحریک دیاں وݙیاں کمزوریاں کیا ہَن۔ہک دفعہ دی ڳالھ ہے جو جنرل ضیا دی حکومت کُجھ کشمیری موقع پرستیں دی ہک چھوٹی جہیں فہرست بݨائی۔او موقع پرست ہمیش اسلام آباد دے حکم دے غلام ہوندے ہئین بلکہ صحیح تاں اے ہے جو سبھے اسلام آباد ونڄ کنیں وَس ڳئے۔ آزاد کشمیر ہر طرانح دی ترقی کنیں وانجا ریہا۔ٻیا تے ٻیا پاکستان اتے آزاد کشمیر دے وچالے ہک پُل دی شدید لوڑھ ہئی پر اوندے کیتے وی کوئی ٹکہ خرچ نہ تھیا۔بیچارے کشمیریں دی اکثریت ایں تانگھ اچ ریہی جو کݙاں بھٹو دی وح 
وت اُتھاں پھیرا پیسی۔

[مظیر عارف کوں ایں ولدے دا ہک وݙا مقصد سرائیکی تحریک وچ سچ ݙس کنیں اوندی ہک طرانح دی
خدمت کرݨ ہے، ماسوائے ہک اضافی نکتہ دے۔ مظہر عارف صاحب میکوں اپݨے خط اچ مشورہ ݙتے جو میں اُنہیں دیاں اچھائیاں یاد کراں۔اُنہیں دے ٻہوں سارے اچھائیاں اچوں اچݨ چیتی یاد وچ آوݨ آلی ہک اچھائی اے ہے جو پنج سال پیلھوں جݙاں میں بہاالدین ذکریا یونیورسٹی ہک مُلازمت دا اُمیدوار ہم تاں اُنہیں خاص کر مُلتان دا دورہ کیتا جو اُتھاں اپݨے بااثر سنگتیں  دے ذریعے میݙی ملازمت رُکواوے۔اوں دوران ہک سانجھے دوست دے سامہݨے اُنہیں آکھیا جو "واگھا کوں ہُݨ گھر ٻہوݨا چاہیدا ہے۔" اوں سِدھے پروفیسر اُنہیں کوں رد کریندیں ہوئیں آکھیا، " مظیر صاحب، تُساں ایں نصحیت اُتے آپ عمل کیوں نئیں کریندے۔"  اے پوری حیاتی دے سنگتی دے کردار دا ہک چھوٹا جیہاں نمونہ ہے۔  (جاری رہسی)

 سوال یا گلے؟
(مظہر عارف)
[اے لکھت سُنڄاݨ دی چھیویں لڑی۔فروری 2005 اچ چھپی ہئی۔)

"سُنڄاݨ" دی پنجویں لڑی اچ سئیں عاشق بزدار سرائیکی لوک سانجھ دے پُراݨے سنگتیں کوں یاد کیتے۔ پڑھ تے خوشی وی تھئی ہے تے روح مونجھا وی تھیا۔ اُنہاں 1986 دی ہک شام دا ذکر کیتے جیڑھی ویہہ (20) سال پیلھے دی ڳالھ اے۔ اوں ویلے اساں سارے جوان ہاسے۔ کُجھ کرݨ دے جذبے توانا اتے طاقتور ہَن۔ ہُݨ کمراں وچ درد شروع تھی ڳئین۔

ویہہ سال پیلھے دی دُنیا اڄ توں وکھری ہائی۔ لوک سیاسی نظریات تے یقین رکھدے ہَن۔ کمٹ منٹ دا ٻہوں ذکر تھیندا ہا۔ لوک نفع نقصان دی پرواہ کیتے مُتوں اوں کم اچ لڳے رہندے ہَن جینکوں او صحیح سمجھدے ہائن۔ ننویں علوم اچ عوام، نظریات، سیاسی جدوجہد دی طرانح دے لفظ سرے کنوں غائب ہن۔ شہراں اچ ننویں علوم دی مار کُجھ ودھیک اے۔ جیرھے لوک شہراں اچ رھندن او بھانویں نئیں چاہندے پر اُنہاں دی زد اِچ ہن۔ میݙی ڳالھ دا مقصد اتنا ہے جو اَڄ اساں کتھاں کھڑے ہئیں تے اڄ تے گُذرے کل دے وچالے کیتلا لمبا ویلا ہے۔ معافی چاہنداں غلط پاسے نکل ڳیاں۔ ایندے اُتے بحث بعد اچ تھیسی۔
"سُنڄاݨ" عاشق بُزدار دا خط چھاپ کے ایہہ وی نال آکھے جو اُنہاں لوک سانجھ دی سنگت اڳوں کُجھ سوال رکھے ہن۔ پر ڳالھ اے ہے جو اُنہاں سنگتیاں اڳوں کُجھ سوال رکھے ہن یا پراݨے یاراں دوستاں نال کُجھ گِلے کیتن؟ عاشق خان نہ صرف ساݙا پُراݨا سنگتی ہے بلکہ ہک سچا، کھرا، فقیر منش تے دریش صفت شخص وی ہے۔ ایہہ گِلے اوندے دلوں نکھتن ہن۔ ایہہ او سݙ ہے جیڑھا کوئی بندہ سُنڄ بر اچ گھبرا کے سنگتیاں کوں مریندے۔ جے ٻاہروں سُنڄ بر ہووے، ساری کوششاں، ساری ہمتاں، رل مل دیاں ساری خوشیاں، جھیلے ہوئے سانجھے ݙکھاں دے اڄائے لُڑھ ونڄݨ دا ݙر ہووے تاں ول اندر دی سُنڄ بر ہکلاں مارݨ تے مجبور کریندی اے۔ عاشق خان، اے کلہا تُہاݙا ݙکھ نئیں۔ اساں ساریاں دا اے ݙکھ سانجھا اے۔ تُساں ول ہمت کیتی ہے جو ہکل ماری ہے۔ اساں تاں قابوس دی زد اچ ہئیں، ساݙی تاں آواز وی نئیں نکلدی بھاویں جو ایویں لڳدے جو کوئی ساݙے سینے تے چڑھ کے خنجر ماری ویندے۔

"سُنڄاݨ" دے مطابق عاشق خان بزدار دا پیلھا سوال تے میݙے نزدیک شک ایہہ اے جو "سرائیکی لوک سانجھ دے مُہاندریں صلاح کر کے سرائیکی لوک سانجھ دے میلے دا بائیکاٹ کر ݙتونے۔" جیکر میں وی اُنہیں مُہاندریں اچ شامل ہاں تاں میں ایں مشورہ کنیں قطعی لاعلم ہاں۔ اے ڳالھ ایویں نئیں تھی سڳدی جو لوکاں رل کے کہیں بائیکاٹ دا فیصلہ کیتا ہووے۔ میݙے نزدیک ایں طرانح دے کہیں فیصلے دی کوئی وجہ وی نئیں۔ لوک سانجھ دے پُراݨے سنگتی کہیں نہ کہیں حوالے نال میلے اچ شریک تھیندے رہن۔ کݙاہیں زیادہ، کݙاہیں گھٹ۔ میݙے خیال اچ ایندے پچھوں کہیں 'صلاح مشورے' دی بجائے او حالات ہن جیڑھے میلے اچ سنگتیں دی شرکت اچ رکاوٹ بݨے تے انہاں حالات اچ مختلف سیاسی نقطہ نظر وی تھی سڳدن۔ خاص طور تے 1988 دے الیکشن دے بعد دے مُلکی سیاسی حالات وی تھی سڳدن جیندے بارے لوک سانجھ دے سنگتیاں ( جنہاں اچ اُستاد فدا گاݙی وی شامل ہَن) دا خیال ہائی جو مارشل لا دے خاتمے تے عام مُلکی سیاست شروع تھیوݨ کنوں بعد سرائیکی تحریک دی اوں وقت دی اُٹھاݨ کوں ہک دھچکہ لڳ سڳدے۔ بے نظیر بھٹو دی پیلھی حکومت، بعد دے سیاسی حالات، سرائیکی جماعتاں تے اُنہیں دی بھن تروڑ کُجھ سرائیکی دوستاں دی مایوسی تے بےعملی وی وجہ بݨ سڳدی اے۔

عاشق خان! جدوجہد تعلق دل تے دماغ ݙوہیں نال اے۔ دل تاں کُجھ کرݨ دا کریندا پیا ہووے پر دماغ نہ مَنے یا دماغ منے پر دل ناں کرے تاں نتیجہ اے نکلدے جو بندہ کُجھ وی نئیں کریندا۔ میں خود ایندی ہک مثال ہاں۔ تُساں سالانہ پوسٹر اچ سارے سنگتیاں دے ناں لکھدے ہوے۔ تُساں چنڳے لوک ہاؤ، چنڳا کم کریندے ہاؤ۔ میں بھیڑا ہاں، میلے تے نمہی آسڳدا یا تُہاݙے لفظاں اچ نمہی آندا۔ چنڳے لوک بھیڑیاں کوں نال گھیل کے ٹُردن۔ پچھلے ویہہ سالاں اچ تُساں کݙاں میݙے کنوں (یا شاید ٻنہاں دوستاں کنوں وی) پُچھیا اے جو تُساݙے نال کیا بݨی؟ ٻیاں لوکاں کنوں سچ کوڑ سُݨ کے نتیجے کڈھݨ سیاݨے لوکاں دا کم نئیں۔ تُساں دل تے ھتھ رکھ کے ݙسو جو اساں کلہے ایں لائق ہائیں جو پوسٹر تے ناں چھاپ ݙتا ونڄے تے ٻس؟ تُساݙا ساݙا ایہو تعلق اے؟ تُساں کݙاں چھڑا میکوں فون چا کیتا ہووے جو میلے اچ ضرور آوݨا اے۔ اگر اساں میلے اچ نئیں آندے تاں ایندی ہک وجہ ایہہ وی ہے جو اُتھاں کوئی ساݙی تانگھ وی نئیں کریندا پیا ہوندا۔ میلے اچ آوݨ یا نہ آوݨ دی ݙو وجوہات تھی سڳدیاں ہن، ذاتی تے سیاسی۔ ذاتی ڳالھ میں کر ݙتی اے، سیاسی ڳالھ تے بحث تھی سڳدی اے۔

عاشق خان آہدے جو "سانجھ دے دوستاں دی بے پرواہی کنوں ٻیاں تنظیماں میلے دیاں ٻانہہ ٻیل بݨ ڳیاں ہَن۔" اے تاں چنڳی ڳالھ اے جو ٻئے لوک وی سانجھ دے نال آرلے ہن۔ اے تُساں دوستاں دی محنت اے، تُساں دوستاں دا سچ اے جو لوک آرلدن۔ سندھ دریا اچ کیتلے ندی نالے آرلدن تے کتنے پاڑے بݨ کے وکھ تھیندن۔ واہݨ اینکوں آہدن۔ ایہو قدرت دا نظام اے، ایہو ای سچ اے۔ میلے اچ کیتلے لوک آ رلدن تے کیتلے نکھڑدن، کوئی ڳیݨ تھوڑی کریندے۔ دریا وہندے رہندن، میلے لڳدے رہندن۔

عاشق خان لکھدن جو "لوک سانجھ دے دوستاں اپݨی صلاحیتاں این جی اوز دے لیکھے لا ݙتن۔" اڄ کل اے ڳالھ شاید ٻہوں عام ہے۔ این جی اوز کیا ہَن؟ کیوں ہَن؟ کیا کریندیاں ہَن؟ اے ہک لمبی ڳالھ اے۔ اساں این جی اوز اچ صرف نوکری کریندے ہائیں۔ اے ٻئی ڳالھ اے جو پچھلے ویہہ سالاں اچ ملکی تے عالمی سطح تے سیاست اچ اُتھل پٹھل دے نتیجے اچ قوم پرستاں، بائیں بازو آلیاں تے ترقی پسند دانشوراں دی اکثریت این جی اوز دی نظر تھی ڳئی اے۔این جی اوز اچ نوکری کرݨ ایویں ہے جیویں میں امروز یا فرنٹئیر پوسٹ نوکری کریندا ہَم۔ فوج، بیوروکریسی (حکمرانی)، عدالتاں، صحافت اے سبھ انسان دشمن پیشے ہَن۔ انیویں این جی اوز اچ نوکری وی ہک پیشہ اے۔ چنڳے لوک او ہوندن جیڑھے بُرائی مَن کے کریندن، اوندے حق اچ دلیلاں نئیں ݙیندے۔ آپݨے آپ کوں منصور یا سقراط بݨاوݨ دی کوشش نئیں کریندے۔

سئیں رفعت آہدے:
اساں رب کوں آپ سُنڄاݨدے ہائیں
اوندی ڄاݨ سُنڄاݨوں تھیآئے ہائیں

رفعت پتہ نئیں کیڑھے رب دی ڳالھ کریندے، صوفیاں دی ڳالھیں سمجھݨ ایݙا سوکھا نئیں ہوندا پر این جی اوز اچ نوکری کرݨ دا ہک فائدہ اے تھئے جو اساں اڄ دے خداواں دے سُنڄاݨوں بݨ ڳئے ہئیں۔ عالمی بینک ہووے یا بھانویں کوئی ٻیا بینک، امریکہ ہووے یا پاکستانی جرنیل، 'سبھ پاݨی ہے میاں پاݨی ہے' اوں میکنزم دی ݙاݙھی سمجھ آئی ہے جیڑھا کیپیٹلزم دنیا تے کنٹرول کرݨ کیتے بݨایا اے۔ میں عادت دے طور چُپ رہنداں۔ کوئی کاوڑ وی کرے تاں ولدا نمہی ݙیندا۔ عاشق خان دے پیار دا دڑکا وی پی ڳیا ہَم۔ پر اتھاں سنگتیاں مجبور کیتا جو کُجھ تاں آکھاں۔ ڳالھ شروع تھئی اے تاں ٻہوں کُجھ آکھݨ کوں دل آہدے۔ عاشق خان گِلے دی شکل اچ جیڑھے سوال چاتن، او ہک ننویں بحث منگدن۔ میݙا خیال اے پوری سرائیکی تحریک کوں طے کرݨ تے کون کیا کریندا ودے، اینکوں ننویں سروں ݙیکھݨ تے سمجھݨ دی لوڑھ اے۔ ویہہ سالاں بعد اتنی لمبی بحث دی ضرورت اے جتنی سرائیکی لوک سانجھ بݨاوݨ کنوں پیلھوں کیتی ڳئی ہائی۔ ایہہ کم کون کریسی، پتہ نئیں۔ ڳالھ لمبی تھی ڳئی اے تے سُنڄاݨ آلے پتہ نئیں کیتلا چھپیندن۔ ایں کیتے ڳالھ اتھائیں مُکیندا پیاں۔