جمہوریت دا پہلا شہید

اَڄ جمہوریت دے پہلے شہید جناب شخص الدین صاحب دی یادگار پئی منیندی ہائی ۔ لوکاں داوݙااکٹھ ہائی ۔ ٻہوں وݙے وݙے لیڈر تقریراں پئے کریندے ہَن۔ پر میںدیرنال پہنچا ۔ اُس وقت سٹیج دا آخری مقرر تے جلسے داصدر ڈاکٹرشکیل احمد صدیقی ‘شخص الدین دے حالات تے روشنی پیا سٹیندا ہائی۔

’’شخص الدین صاحب ایم اے پاس ہن ۔ کالج وچ بڑی آسانی نال پروفیسر لڳ سڳدے ہَن کیوں جو اوہناں انگریزی فسٹ ڈویژن وچ پاس کیتی ہائی ۔ انگریزی تھرڈ ڈویژن آلے وی پروفیسر بݨے ودے ہن تے اوہ تاں فسٹ ڈویژن ہن ‘پر اوہناں دے دِل وچ جمہوریت تے عوام دی آزادی دا شعلہ بھڑکدا پیا ہائی ۔ اوہ اُس رات میݙے کول آئے کیوں جو مَیں اوہناں دیاںتقریراں کراچی وچ سُݨیاں ہَن تے اوہناں توں ٻہوں متاثر تھیا ہم ۔ میں اوہناں نوں دعوت ݙتی ہائی ۔اوہناں دی ایہہ وی کرم نوازی ہائی جو اوہناں جلوس دی قیادت قبول فرمائی ۔ جلوس دے اختتامی جلسے وچ اوہناں تقریر فرماوݨی ہائی ۔اوہناں وݙے جوش خروش نال قیادت کیتی۔ وقت دی حکومت نوں للکارݨ آلے نعرے مارے ۔ اوہناںفرمایا:

’’اَڄ ڈپٹی کمشنر دی کچہری نوں گھیرے وچ گھن کے اساں اپݨے مطالبات اُتے بھجٖوا کے رہساں۔‘‘ اوہ منظر اَڄ وی میݙی اَکھیں دے ساہمݨے ہے۔

اَڄ توں تِریہہ سال پہلے دا منظر ‘ سچائی تے قومی عشق دے اظہار دامنظر ‘ پتھر تے گلاب دے ملاپ دا منظر ‘ جذباں دی حدت تے ولولاںدی شدت دا منظر … شخص الدین صاحب قائد ہن‘ جبر تے تشدد دے بُت کنبدے پئے ہن۔ پولیس بوکھلا ڳئی تے گولی چلا ݙتی ڳئی ۔ شخص الدین صاحب سینہ تاݨ کے آکھیا:

’’ظالمو! گولی مینوں مارو ‘ میں جلوس دا قائد ہاں تے ہک گولی اوہناں دے سینے تے لڳی تے جمہوریت دے گلاب سڑک دے پتھراں نوں رنگ ݙتا ۔‘‘(اتھے آ کے مقرر دی آواز وچ اتھرو وی شامل تھی ڳئے)۔ مجمعے وچوں وی ٻہوں لوک روندے پئے ہَن۔

میں ایہہ منظر ݙیکھ نہ سڳا تے گھرلڳا آیا ۔ مینوں پتہ لڳا ہائی جو شخص الدین صاحب دی برسی تے اس دفعہ ڈاکٹر صاحب ویہہ(20)ہزار روپیہ چندہ اکٹھا کیتا ہائی ۔ پندرہ دیگاں چاولاں دیاںوی پکیاں پئیاں ہن جیہڑیاں جلسے توں بعد لوکاںوچ ونڈیوݨیاں ہن ۔ میں گھر لڳا آیا تے میݙے اڳوں اَڄ توں تریہہ سال پہلے دی رات پھرݨ لڳ ڳئی ۔ اُس رات میݙے نال وی ہک واقعہ پیش آیا ہائی ۔ آپݨے وانڈھے دا گُلو جٖٹؔ میں کول آیاہائی۔

’’یار تیݙی بھرجٖائی ٻہوں تنگ کیتااے‘ اوہ آہدی اے جو شہر ونجٖ تے کتھائیں نوکری کر ۔ کوئی چپڑاس شپڑاس تاں مِل ویسی۔ میں تیں کول آیا ہاں کتھائیں اڑا ݙیویں ہا۔ تَرے ٻال تھی ڳئے ہن۔‘‘

’’یار گُلو! ایݙا وݙا آدمی میں وی نہ ۔ خیر ہُݨ سَم پو ۔ رات ٻہوں تھی ڳئی تے سویرے کتھائیں ویساں ۔ اِتھے روزگار آلاں دا ہک دفتر ہے ۔ اُتھے ہک کلرک مینوں سیاݨدا ہے ‘ اُس توں پتہ کرساں۔‘‘میں ایہہ آکھ کے تے گُلو نوں سَما کے اندر لڳا آووم۔

وݙے ویلے چاء شاء پی کے اساں ویندے پئے ہِسے تے اُݙوں جلوس پیاآندا ہائی۔

’’ایہہ کوئی چہلم ہے؟‘‘ گُلو پُچھیا۔

’’نہیں ایہہ سیاسی جلوس اے ۔ساریاں پارٹیاں جمہوریت منگدیاں ہِن۔‘‘

’’تیݙی ڳل میݙی سمجھ وچ نہیںآئی ۔ ایہہ جمہوریت ہوندی کیہ بلاںہے۔‘‘ میںکجھ ݙساوݨ لڳا تاں جلوس نیڑے آڳیا۔ میں ہک پاسے تھی ڳیُوم تے گُلو پھس ڳیا ۔ میںاُس نوں ڳولݨ دی کوشش کیتی تے جلوس دے نال ٹُر پیا۔کیہ ݙیدھاں جوگُلو وی اڳوں اڳوں ودے تے ٻاہواں کھلیاں کر کر کے نعرے ودا مریندا اے ۔زندہ باد تے مُردہ باد دی اُس نوں کیہ سمجھ آوݨی ہائی ۔ ’’یاعلی‘‘ بلاں زور نال کریندا ہائی تے اُس دی آواز مجمعے توں وکھری تھی ویندی ہائی ۔ میں وی مجبور تھی کے نال ٹُرݨ لڳ پیا۔ جلوس ڈپٹی کمشنر دے دفتر نوں گھیرے وچ گھن گھدا تے پولیس ہوائی فائرنگ شروع کر ݙتی ۔ لوک بھجٖݨ لڳ پئے ۔ میں ہک پاسے درخت دے پِچھّے کھلو ڳیام ۔اس وقت ہومیو پیتھک ڈاکٹر شکیل احمد تریہہ ٻتری دے لڳ بھڳ ہوسݨ ۔ تنگ جیہی پتلون نال اوہ بھجٖݨ وچ ٻہوں اوکھے تھیندے ویندے ہَن۔ میدان خالی تھی ڳیاہائی ‘ نہاموں جیہے فائرنگ بند تھی ڳئی تے ساری پولیس ہک جا تے اکٹھی تھی ڳئی ۔ تھوڑی دیر توں بعد اِݙے اُݙے چُھپے ہوئے لوک وی ہولے ہولے اکٹھے تھیوݨ لڳ پئے۔ میں ݙٹھا کہ ڈاکٹر شکیل احمد صاحب وی اُݙائیں ٹُرے  ویندے ہن ۔ میں گُلو نوں ڳولݨا ہائی ۔ میں وی ٹُر پیوم ۔ کٹھ دے نیڑے ڳیوسے تاں پتہ لڳا جو اتفاق نال کَیں سپاہی سِدھی گولی ماری تے ہک آدمی نوں سینے وچ لڳ ڳئی ۔ میں ڈاکٹر صاحب دے پِچھے ہم۔ اساں اُتھے پہنچے تاں ڈاکٹر صاحب ہک چھوٹے تھاݨیدار توں گج کے پُچھا:

’’کیا ہوا ہے؟ کیوںلوگ اکٹھے ہیں؟۔‘‘

’’شخص مارا ڳیا ہے۔‘‘ تھاݨیدار نے آکھیا۔

اُس وقت میںتے ڈاکٹر صاحب لاش دے کول پہنچ ڳئے ہاسے۔ ڈاکٹر صاحب گج کے آکھیا:

’’شخص کہتے ہوئے تیری زبان نہیں کٹتی۔ یہ شخص الدین صاحب ایم اے تھے ۔ میرے مہمان تھے۔‘‘

وَت ٻہوں سارے لوک اکٹھے تھی ڳئے ۔ کوئی وی شخص الدین صاحب نوں ناہی سیاݨدا ۔ ڈاکٹر صاحب نوں اس شہر وچ رہندیاں چارسال تھی ڳئے ہن۔اوہ اُتھوں دے لوکاں دے ݙاڈھے واقف ہن ۔چال ڈھال دی پوری سیاپ ہنے ‘ کیو ںجو اوہ بس آدمی اِی ݙیدھے  رہندے ہن ۔ اوہناں دی پریکٹس ناہی چلدی ۔کوئی گتھا تُرٹا مریض کݙائیں آویندا ہائی ۔ ڈاکٹر صاحب دکان کھول کے لوکاں نوں لنگھدا ݙیدھے رہندے ہَن ۔میں ݙٹھا ڈاکٹر صاحب ڈھائیں مار کے روندے پئے ہَن۔

’’لوگو! یہ بہت قیمتی انسان تھا ۔ اس نے انگلش میں فسٹ ڈویژن میں ایم اے کیا تھا ۔ اس نے کالج کی پروفیسری قبول نہ کی اور قوم کی خاطر شہیدہو گیا ۔ میرا پرانادوست تھا ۔ کراچی سے میںنے اِسے جلوس کی قیادت کے لئے بلوایا تھا۔‘‘

میںپیدائشی طور تے ٻہوں بزدل ہاں۔ میںچُپ کھلارہیا۔میںسوچا کَیں نوں پتہ کونہیں جو میںآہداں ایہہ گُلو جٖٹ ہے تاں پولیس کتھائیں میݙے پِچھے نہ پو ونجٖے تے ڈاکٹر صاحب پولیس نوں پئے آہدے ہن۔ 

’’اس بیچارے کا آگے پیچھے کوئی نہیں تھا(Self Made Man)۔ سیلف میڈ مین تھا۔‘‘

میں چُپ کرکے گھر لڳا آووم۔ ݙوجھے ݙینہہ اخبار ݙٹھے تاں ’’شخص الدین ایم اے ‘‘ دی شہادت دیاں شہ سرخیاں نال بھرے ہوئے ہَن ۔ ہر اخباری نمائندے دا ذریعہء معلومات ڈاکٹر شکیل احمدصاحب ہن۔ ڈاکٹر صاحب تے شخص الدین صاحب شہیددیاں تصویراں وی چھپیاںہوئیاں ہن تے ہر اخبار شخص الدین صاحب ایم اے دے حالاتِ زندگی شائع کیتے ہن ۔ ایہہ سارے حالات  ڈاکٹر صاحب تصنیف کیتے ہن۔ ڈپٹی کمشنر شہید دی باوقار تجہیز و تکفین واسطے ڈاکٹر صاحب نوں ݙوں ہزارروپیہ ݙتا ہائی۔ میݙی بزدلی ‘ میں تے قابو کیتی رکھا ۔ میں تریجھے ݙینہہ وانڈھے ڳیوم۔آپݨے دِل دے چور نوں تسلّی ݙیوݨ کݨ ۔وانڈھے چ کَیںنوں وی پتہ کوناہی جو گُلو میݙے کول شہر ڳیا ہائی۔ میں اُس دی تریمت حلیمہ کول وی ڳیُوم تے گُلو دا پُچھا اُس آکھا:

’’دُعا کرو جی شوہدا شہر ݙائیں کوئی نوکری ڳولݨ ڳیا اے۔ آہدا ہائی جو نوکری ڳول کے پہلی تنخواہ گھن کے گھر آساں جو چُھٹی نہ ڈھئی تاں ڈاک خانے دے طرفوں رقم بھجٖویساں۔‘‘

میںچُپ رہیا۔پتہ نہیں ایہہ خموشی مجرمانہ ہائی کہ ناہی ۔ پُورے تریہہ سال چُپ رہیا۔ اوہناں تریہہ سالاں وچ ڈاکٹر صاحب شہر دی ٻہوں وݙی شخصیت بݨ ڳئے ہن ۔اوہ ہرسال شخص الدین شہید دی برسی کریندے ہن تے ہزاراں دے مونہہ تے چندہ اکٹھا کریندے ہن ۔ شخص الدین شہید دامزار وی خوبصورت اے تے اوہناں دی یادگار دے طور تے شہید مسجد وی تعمیرکیتی ڳئی اے ۔ ایہہ سارا کارنامہ ڈاکٹرصاحب دا ہے۔ اوہناں دوستی دا حق ادا کر ݙتا ہے۔

حلیمہ ہُݨ شہر آلاں دی ماسی حلیمہ بݨ ڳئی اے ۔ ڈاکیا اجٖݨ اُس دامنی آرڈر گھن کے نہیں آیا۔ اُس دے پُتر جوان تھی ڳئے ہن۔ اوہ زمینداراں کول محنتی ٹکے ہوئے ہن ۔ حلیمہ اوہناں نوں شہر وی نہیں ونجٖݨ ݙیندی اوہ آہدی اے۔’’شہردیاں رَناں چلاک ہوندیاںہِن۔ کیں رَن میݙے گُلو نوں انجٖے پھسایا اے جو اوہ مینوں تاں خیرآپݨے چناں جیہے ٻچڑیاں نوں وی بُھل ڳیا اے۔‘‘ ماسی حلیمہ نوں اجٖے وی اُمیداے ڳل مُکینداں ‘آہدی اے ’’گُلو جیہڑے ویلے کھٹݨ کماوݨ دا نہ رہیاتاں آپے شہر آلی رَن بھیجٖسُس تے وَت میںکول آ وَڑسی۔‘‘

٭…٭…٭

## حوالہ
کِکّر دے پُھل (سرائیکی افسانے) مصنف: سید نصیر شاہ، جھوک پبلشرز  ملتان