سرائیکی زبان دا ارتقاء

شوکت مغل

سرائیکی زبان اڄوکے پاکستان دے تقریباً وچلے حصے وچ ٻولی ویندی ہے اَتے چاہرے صوبیاں دے لوکاں کوں آپت وچ رلیندی ہے ۔ ایں لحاظ نال اے پاکستان دے مرکزی حصے دی زبان ہے ۔ اے ہزاراں سالاں تو ںاُوں خطے اِچ ٻولی تے سمجھی ویندی ہے جینکوں وادیٔ سندھ آکھیا ویندے۔

ایں زبان دا مُنڈھ دراوڑاں کول ، بھیل ، سنتھال قبیلیاں دی زبان دے ایریاں اُتّے ٻدھا ۔ تاریخ وچ اِنہاں کوں’’ مُنڈا قبائل ‘‘ آکھیا ویندے ۔ مُنڈا قبیلیاں دیاں کئی زباناں وچ منڈاوی زبان سرائیکی نال ٻہوں ملدی جُلدی ہئی ۔ ایندے کجھ لفظ اے ہِن:

نانا ، نانی ، ماما ، مامی ، سالا ، سانڈھو ، کُھری 

ڄنگھ ، چمٹا ، چنگیر ، دَورا ، رِچھ ، ݙوئی ، نَتھ ، دُھسّا 

سامی ، لپ ، روڑا ، بودلہ ، دلال ، موچی

اَڄ کنوں ساڈھے پنج ہزار سال پہلے دراوڑ وادیٔ سندھ اِچ اَن وڑے ۔ او ݙو ہزار سال تئیں اِتھوں دے حکم ریہے ۔ اُنہاں دی شاندار تہذیب دے اثرات اَڄ تئیں نظر آندن۔آکھیا ویندے جو ہڑپہ تے موہنجوداڑو اُنہاں دے بھڑ تھئے شہر ہِن جنہاں دیاں بعضے نشانیاں قدیم عراق دے علاقیاں نال وی مِلدن۔

آریاواں حملہ کرکے دراوڑاں کوں مار مُکایا اَتے ہک ہزار سال تئیں اِتھاں اُنہاں آپݨاں سکّہ چلایا ۔ ہولے ہولے آریہ سارے ہندوستان وچ کِھنڈ ڳئے۔ اصل وچ درواڑی تہذیب کمزور تھی چکی ہئی تہوں طاقتور آریہ اُنہاں اُتے حاکم بݨ ڳئے ۔ دراوڑاں دیاں وی کئی زباناں ہِن ۔ جنہاں وچ تامل ، بروہی ، ملیالم ، کناری ، تلگوخاص طور تے مشہور ہِن ۔سرائیکی زبان وچ موجود راوڑی زبان دے کجھ لفظ اے ہِن:

چوٹی ، کچھ ، پِنّی ، امّاں ، کٹّا، آری ، چِمٹا 

سِلھ ، مالی ، ڈوم ، پرائیں ، کوٹ ، نِیر

آریاواں ایں علاقے اُتّے حکومت کیتی ۔ انہاں آپݨے زمانے وچ سنسکرت کوں ہک علمی تے معیاری زبان دے طور تے پیش کیتا ۔ بعد وچ سنسکرت نیں برصغیر دیاں زباناں اُتے خاصا اثر گھتیا ۔ سرائیکی زبان اُتّے وی سنسکرت دے اثرات نظر آندن جیویں اے لفظ معمولی اختلاف نال ݙونہاں زباناں وچ موجود ہِن۔

چندر ، پوترہ ، لوک ، پُتر ، کمب ، مر ، سڄݨ ، ڄبھ ، جنڄ ،سِنگھ ،مِل ، گھوڑا ، لالا ، 

ترے ، ٻہوں ، اُچ ، آش ، آلس ، اَنت ، بھاڄی ، بھوڳ ، پور ، دھن، ڈھور

مختلف آریائی زباناں وچ ہک زبان ’’پالی‘‘ وی ہے جیہڑی بُدھ مت دے منݨ آلیاں دی مذہبی تے سرکاری زبان ہئی ۔ ٻدھ مت دا مرکز ٹیکسلا ہا ۔ ’’پشاچی‘‘ زبان کوں پالی دی ہک ٹنگڑیں آکھیا ویندے ۔ ٻدھ بھکشو آپݨی تعلیم پالی وچ ݙیندے ہَن۔ تہو ںجتھاں ٻدھ مت دے منݨ آلے ڳئے اُتھاں دے لوک اَڄ تئیں پُرامن ، ملنسار ہن تے ݙکھ آزار ݙیوݨ کوں ناپسند کریندے آندن ۔ ٹیکسلا دی تہذیب دیاں ماڑیاں دی ایرے سلھ ، دراوڑی تہذیب دے اَیریاں اُتّے رکھی ڳئی ہئی ۔تہوں اُوں علاقے نال سرائیکی تہذیب تے ثقافت دی مشابہت واضح نظر آندی ہے ۔ گوتم ٻدھ دے کجھ عرصے بعد اشوک ٻدھ مت کوں سرکاری مذہب قرار ݙتا تاں ٻدھ بھکشو ملتان آ ڳئے اَتے ایں علاقے وچ ’’پالی‘‘ زبان عام ٻولݨ آلے ایہہ لوک اُوں زمانے تیلیاں دا کم کریندے اَتے گھاݨیاں نال تیل کڈھیندے ہَن تہوں ملتان وچ تیلی یا چاکی کوں اَڄ تئیں پالی آکھیا ویندے ۔ ’’پالی‘‘ زبان دے ٻہوں سارے لفظاں وچوں اے کجھ لفظ اَڄ وی ’’سرائیکی‘‘ زبان وچ مستعمل ہن۔

سنگ ، ݙٹّھا ، وی ، بھت ، چم ، موہری ، سٹھ 

ٻدّھ ، پُتر ، پریم ، تکّھا ، بُھتار ، دُدُّھو ، ردکھ/ رُکھ

سکندر اعظم 326ق ۔ م وچ ملتان اُتّے حملہ کیتا تاں اِتھوں دے ٻامݨاں اوندامقابلہ کیتا ۔ اوں ویلے ملتان اِچ ٻدھ مَت دی تعلیم ݙتی ویندی ہئی ۔ سکندر اعظم ایں علاقے اُتے آپݨی حکومت قائم کیتی بھانویں جو یونانی جلدی اِتھّوں چلے ڳئے پر اُنہاں دی زبان دااِتھاں اثرتھی ڳیا ۔ اُنہاں دے دور وچ یونانی تے مقامی ݙونہیں زباناں اِتھاں رائج ہَن ۔ اُوں زمانے دے سکّے ݙسیندن جو اُنہاں اُتّے ہک پاسے یونانی حروف ابجد تے ݙوجھے پاسے خروشتی حروف ابجد مِلدن ۔ خروشتی رسم الخط اوہو ہے جیندے وچ اوں زمانے اَڄوکی سرائیکی( اُوں ویلے دی مقامی زبان) لکھی ویندی ہئی ۔ اُوں زمانے دے کجھ لفظ جیہڑے یونانی دے رستے سرائیکی وچ آئن اے ہِن:

کانا ، ٻوٹی ، چوٹی ،کٹوری ، نئیں ، ونڄݨ ، پھل (چاقو دا) ، کھیرا ، دم (دام)

صوفی ، بلگم (بلغم) قولنج ، تبوت ، کفن ، خربوزہ ، مندر ، ست ، رَتّہ (سرخ)

اِنہاں ساریاں زباناں کنوں علاوہ عبرانی ، مرہٹی ، راجستھانی ، دردی تے چینی زباناں دے وی سرائیکی زبان اُتّے اثرات ہن ، یونانیاں دے صدیاں بعد جیہڑیلے عرب وادی سندھ وچ داخل تھئے تاں اِتھوں دے لوکاں اسلام قبول کر گِھدّا ۔ اُوں ویلے دی سرکاری تے مذہبی زبان عربی ہئی ۔ تہوں سرائیکی زبان دی جھولی عربی لفظاں ، ترکیباں تے لسانی آوازاں نال بھریج ڳئی ۔ عربی تہذیب تے ثقافت دے اثرات وی لوکاں اُتے تھی ڳئے ۔ اَڄ عربی زبان دے اَݨ ڳݨت لفظ سرائیکی وچ ٻولے ویندن ۔ جیویں:

تویت (تعویز) ظاہر ، فقط ، جُثہ ، شامت ، قصور ، جخ، حُجرہ، صُفّہ

خمیس ، طاق ، و حوش ، طرہ ، زہیر ، فساد ، شالا (انشاء اللہ)

کھنڈ(قند) ، وساخ (وثاق) ، مکھ(مخ) ، سحور، صفیل (فصیل)

انہاں دے علاوہ  قبر ، فکر فتح ، حسن ، لطف ، عمر ،اصل ، عقل ، مثل، نذر ، عمل ، علم ، وصّل وی عربی زبان دے لفظ ہِن جیہڑے اَڄ سرائیکی زبان دا سمّل ہِن۔

عرباں دے اثرات گھٹے تاں فارسی ٻولݨ آلے ایں علاقے دے حاکم بݨ ڳئے ۔ محمود غزنوی (1021ء کنوں گھن تے 1857ء تئیں) اِتھوں دی سرکاری زبان فارسی ہئی ۔ جیندی وجہ کنوں سرائیکی زبان دی امیری وچ وادھا تھیا ۔ اِتھاں لوک فارسی ٻلیندے ، لکھدے تے پڑھدے ہَن۔ تہوں فارسی ادب دے اثرات اَڄ تئیں سرائیکی اُتّے نظر آندن ۔ جینویں اے لفظ فارسی کنوں سرائیکی وچ آئن:

آزاد ، بخرہ ، بَر ، جرگہ ، شیدی ، پیلوں ، جنجال ، کورا ، پیشیں، رخنہ 

نِواڑ ، کودن ، تریز ، اَستاوہ ،پتندر ، دُلائی ، تُکماں ، وَدھری

دیوث؍دئوث ، پتیلہ ، جیرہ ، پزار ، سٻالا ، کوہ ، گجک ، لغام 

لُوس ، زناور ، نزیک ، بُشکہ ، شابس

اِنہاں لفظاں کنوں علاوہ فارسی گرامر تے زبان دانی دی سرائیکی کوں ٻہوں متاثر کیتا ۔ مصدر ، ترکیباں ، افعال ، فقریاں دی بݨت ، صوتیات اَتے رسم الخط اَتے فارسی زبان دے اثرات غالب ہِن ۔ ایندے علاوہ سرائیکی ادب اُتّے وی فارسی ادب دے اثرات نظر آندن ۔ ہک زمانے وچ سرائیکی تے فارسی ݙونہیں زباناں وچ لکھݨ آلے شاعر تے ادیب موجود ہِن۔

اِنہاں ساریاں زباناں دے بعد پشتو ، بلوچی ، سندھی ، براہوی ، گوجری ، ہندکو ، پنجابی وغیرہ جیہاں زباناں چونکہ سرائیکی زبان آلے علاقے دی حد دے نال نال ٻولیاں ویندن ۔ تہوں اُنہاں دے اثرات سرائیکی اُتّے ، اَتے سرائیکی دے اثرات اُنہاں اُتّے صاف نظردے ہِن۔

سرائیکی زبان وچ کتاباں ٻہوں مُد پہلے لکھیاں ڳیاں ہِن جناں وچ نور نامہ (1054ء) نصاب ضروری (1475ء) اَڄ وی پڑھے ویندن ۔ نورنامہ ، ہک مذہبی کتاب ہے جیکوں ہر گھر وچ رکھݨ تے روز پڑھݨ ثواب دا باعث سمجھا ویندے ۔ ’’نصاب ضروری‘‘ ، ہک لغت ہے جیہڑی اَڄ تئیں درسِ نظامی وچ پڑھائی ویندی ہے۔

سرائیکی، ہک تہذیبی تے ثقافتی زبان ہے ۔ تہذیبی تے ثقافتی زبان دی مونڈھی خوبی اُوندا لوک ادب ہوندے ۔ جیندے وچ اَکھاݨ تے محاورے ، ٻجھارتاں ، دُعائیں ، پلوتے ، لولیاں ، شادی پوہ دے گیت ، فصلاں تے میلیاں دے گیت ، ٹپے ، ڈھولے اَتے ایہو جہیں ٻئے ٻہوں سارے موضوعات شامل ہوندن ۔ سرائیکی زبان وچ ہزاراں اَکھاݨاں تے پہاکیاں دا ذخیرہ موجود ہے ، اَکھاݨ کوں عربی وچ ضرب المثل ، ہندی تے اُردو وچ کہاوت تے انگریزی وچ Proverbآہدن ، انہاں دیاں مونڈھی صفتاں اِچ اختصار ، جامعیّت ، تجربہ ،ٹھیٹھ تے خالص زبان ، لفظاں دا سوہݨپ اَتے وسیبی حیاتی نال ڳوڑھا تعلق شامل ہے ۔ اَساں اَکھاݨ دی تعریف ایں طرح کر سڳدے ہیں:

’’اَکھاݨ لوک دناوت دیاں او ڳالھیں ہِن جیڑیاں آپݨے اندر ہک تجربہ رکھدیاں ہِن ۔ او تجربہ جیہڑا کئیں شخص دے ذاتی تجربہ کنوں گزر کے اجتماعی تجربہ بݨ ڳئے ۔ جݙاں او جیہاں واقعہ وَل تھیوے تاں اُوں اَکھاݨ کوں دُہرایا ونڄے تاں جو سُݨݨ آلیاں کوں او ڳالھ سُݨ کے پک تھی ونڄے جیہڑی اُنہاں دے سامہݨے محض ہک خیال دے آئی ہے ۔ جیکر اے اَکھاݨ کئیں عبارت اِچ درج کیتا ونڄے تاں عبارت اِچ خوبی ، رنگینی ، لطافت تے تاثر پیدا تھی ونڄے ۔ جینویں جو عربی وچ آہدن جو کلام اِچ ضرب المثل اینویں ہے جینویں کھاݨے اِچ لُوݨ۔‘‘

’’پہاکے‘‘ وی اَکھاݨ ہِن پر اِنہاں کوں عورت ذات بݨائے ۔ اے سرائیکی زبان دے او تیر تے نشتر ہِن جنہاں وچ طنز تے عیب جوئی دا پُکھ ہووے اَتے جیہڑے عورت ذات دیاں کوتاہیاں تے خامیاں دی نشاندہی کریندیں ہوئیں نصیحت تے اصلاح دا پہلو نال نال پیش کرن ۔ پہاکے دیاں مونڈھی صفتاں اے ہِن:

(1)             عورت دی زبان کنوں ادا تھیندے۔

(2)            ایندے وچ طنز ہوندے۔

(3)            ایندے طنز وچ اصلاح دا پہلو ہوندے ۔

(4)            ایندے اجزاء عام طور تے ہم قافیہ ہوندن ۔

ایں لحاظ نال دناوت دیاں او طنزیہ ڳالھیں جیہڑیاں طنز ، ٹوک سکال اَتے کھل ہاسے نال اصلاح دے طور تے کیتیاں ویندیاں ہن ، پہاکے ہِن۔

سرائیکی دا لوک ادب ٻہوں دِگھریا ہوئیا ، جامع اَتے دناوت نال ڳندھیا ہوئیا ہے ۔ شعری ادب اِچ حمد ، نعت دے بعد اشلوک ، کافی ، سی حرفی ، لولی ، ݙوہڑا ، وار ، شہر آشوب شامل ہِن ۔ جدید ادبی ونکیاں وچ غزل ، ہائیکو ، بند رُباعی وی لکھی ویندی پئی ہے۔

پُراݨے زمانے وچ سندھی تے سرائیکی زباناں وچ کئی فرق نہ ہا ۔ ٻارھویں صدی عیسوی وچ سندھی زبان ، سرائیکی کنوں اَنج تھیوݨ لڳی تے پندرھویں صدی تئیں او نیں ہک الڳ زبان دی شکل پکڑ گھدی ۔ ایندے باوجود سندھی تے سرائیکی دا لسانی سمّل کافی حد تئیں مشترک ہے اَتے اِنہاں وچ ماء تے دھی آلا سنگ سکوت موجود ہے۔

سرائیکی زبان وچ ہک وادھو خوبی ، اُوندا صوتیات دا ہک وکھرا نظام ہے ۔ جیہڑا آریائی زباناں وچ موجود کائنی۔ ایندیاں خاص آوازاں چار ہِن ۔ جنہاں کوں ٻا  ،  ڄا  ،  ݙا  ۔  ڳا  ۔ نال ظاہر کیتا ونڄ سڳیندے ۔ انہاں آوازاں کوں سرائیکی دے لسانی ماہراں تے دانشوراں 1975ء اِچ الڳ حرفاں نال ظاہر کیتا اَتے انہاں کوں اپݨے مروجہ رسم الخط اِچ شامل کر ݙتا ڳیا جیندے بعد سرائیکی لکھاری انہاں آوازاں کوں اینہی علامتاں تے حرفاں نال لکھدن ۔ او اضافی حرف اے ہِن:

ٻ ڄ ݙ ڳ

اے نویں حرف ݙو اضافی ہیٹھلے نقطیاں نال وضع کیتے ڳن اَتے اُنہاں حرفاں کنوں علاوہ ہِن جیڑھے پہلے اِی سرائیکی زبان اِچ موجود چلے آندن ۔ البتہ ہک ٻئی آواز سرائیکی کنوں علاوہ ٻنہاں زباناں وچ وی موجود ہے او’’نڑ‘‘(نون غنہ+ڑ) دی آواز ہے ۔ ایکوں سرائیکی وچ ’’ݨ‘‘ دے حرف تے علامت نال ظاہر کیتا ڳئے جیندے نال لفظ ایں طرح بݨدن:

لکھݨ ، ٻولݨ ، کَھݨ ، ونڄݨاں ، پاݨی ، ݙیݨ ، سوہݨاں

سرائیکی زبان دی وجہ تسمیہ بارے مختلف نظریات موجود ہِن ۔ اے نظریات مختلف لسانی ماہراں آپݨیاں کتاباں اِچ پیش کیتن اُنہاں نظریات دا خلاصہ اے ہے۔

(1)             لفظ سرائیکی اڄوکی سندھی زبان دے لفظ ’’سِرو‘‘ کنوں نکلے ۔ ’’سِرو‘‘ سندھ دے شمالی علاقے کوں آہدِن جیندے کنوں سِرو کی ، سَریکی ، سرائیکی بݨیا یعنی شمال دی زبان ۔جبکہ سندھی کوں وچولو؍وچولی یعنی درمیانی علاقے دی زبان آکھیا ویندے ۔

(2)            لفظ ’’سرو‘‘ دے ہک معنے ہِن : سردار ۔ جیندے کنوں لفظ سرائیکی دے معنے ہن : سرداراں دی زبان ۔ سندھ وچ اَڄ وی وݙیرے خاندان ایہا زبان ٻلیندن۔

(3)            پُراݨے زمانے وچ پاندھی تے راہ وٹائو بندے دے رہݨ ٻہݨ کیتے سراواں موجود ہن ۔ اِتھاں پاندھی رات کوں ٹکدے اَتے فجر کوں اَڳوں دے پاندھی تھی ویندے ہن ۔ آکھیا ویندے جو مسافراں دے آمد و رفت دی وجہ کنوں انہاں سراواں دی زبان عام لوکاں دی زبان کنوں اَنج تے الڳ ہئی ۔ ہوں زبان کوں بعد اِچ سرائیکی آکھیا ڳیا۔

(4)            پُراݨیاں کتاباں وچ معلماں تے پراݨے صوفیاں دی زبان کیتے اے لفظ ورتے ڳن : سار ، ایکی ، ایکہ ، ایکم ، وانی ، اسرو، اسور ، ساریکا ، سارایکی ، آسورا ، آشورا۔آکھیا ویندے جو انہاں لفظاں کنوں جیہڑی زبان بعد اِچ بݨی اُوکوں سارائیکی یا سرائیکی آکھیا ڳیا۔

(5)            ہک خیال اے وی ہے جو سرائیکی زبان دا اے ناں سارا سین توں نکھتھے جیہڑا اُنہاں عرب قبیلیاں کیتے استعمال کیتا ڳے جنہاں دا حد ٻناں ’’آبادان‘‘ دی حد اُتے مُک ویندا ہا ۔ سراکین ، ناں دا ہک ضلع وی عرب وچ موجود ریہے ۔ اینویں اِی سرکہ ، سارکہ وی ہک ضَلعے دا ناں ہئی ۔ بعضیاں تاریخ داناں ساراسین، کوں بابل دا ’’اسمعیلی‘‘ لکھے ۔ بعد وچ ساراسین، صحرائی قبیلیاں کوں آکھیا ڳیا اَتے بعد وچ سارے مسلماناں کیتے وی ایہو لفظ ورتیا ڳیا ۔ علامہ عتیق فکری دا خیال ہے جیکر سندھ آلیاں اِتھوں دے سرداراں کوں ، جنہاں دی اِتھاں حکومت ہئی اَتے اُنہاں دی زبان کوں ، سراکین ، سراکہ دی آواز کوں یائے نسبتی لا کے سرائیکی آکھ ݙتا ہووے تاں ایندے وچ حیرانی دی ڳالھ نہ ہوسی ۔ تہوں سندھیاں دا اے آکھݨ درست نظردے جو اے ’’سرائیاں‘‘ دی زبان ہے۔

تاریخ اِچ سرائیکی زبان کوں مختلف ناواں نال یاد کیتا ڳئے جنہاں وچ لہندی ۔ ملتانی ، ریاستی ، ڈیروی ، ڄٹکی ، شاہ پوری ، کھترکّی ، جانگلی شامل ہِن ۔ اے سارے سرائیکی زبان دے لہجے ہِن جنہاں کوں ستر دے ݙہاکے وچ ہک ناں ݙے کے سرائیکی آکھیا ڳئے ۔ سرائیکی دا اہم لہجہ ، مرکزی لہجہ سݙیندے ، جیہڑا ملتان تے مظفرگڑھ دے علاقے اِچ موجود ہے ۔ ٻاہرلے لہجے دے علاقے جیہڑے پشتو ، بلوچی ، سندھی یا پنجابی زباناں دے علاقیاں نال مِلدن اُنہاں اُتّے اُنہاں زباناں دے اثرات موجود ہِن ۔ انہاں دے علاوہ اُبھچڑی لہجہ جیہڑا ملتان دے اُبھّے کنے جانگلی لہجے نال ونڄ مِلدے ، ہک وسیع علاقے اِچ ٻولیا ویندے ۔ٻاہرلے لہجے اُتّے نال دیاں زباناں دے اثرات سرائیکی زبان کوں دگھیر عطا کیتے ۔ سرائیکی نال مِلدی جُلدی زباناں وچ گوجری ، ہندکو ، پوٹھوہاری ، کوہستانی تے براہوی شامل ہِن جنہاں نال سرائیکی دا لسانی اشتراک موجود ہے۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی انتخابی (بی اے) ، مدیر: انوار احمد، مرتبین: ڈاکٹر اسلم انصاری، ڈاکٹرسجاد حیدر پرویز، شوکت مغل ، پبلشرز: ملتان کتاب  گھر