open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ڳال دی ڳال تے کہانی دی کہانی

وستی دا ہک بندہ پھوتی ہا ،ہر ڳال ء ِچ اکھیندا ہا جو اے کم وی میں  کیتے تے اے وی میں  کیتے ، جے میں  نہ ہونواں  ہا تاں  وستی رُل ونڄے ہا تے اڄ وستی دی دھڄ نہ ہوو ے ہا ،وستی دے ہک لنگڑے بندے آکھیا جو پکھی واسیں  دا کتا جہڑا گݙا ریڑھی تلے ویندا پیا ہوندے اُو وی ایہو آکھدے جو ریڑھی دا بار میں  چئی وینداں ۔پھوتی کوں  کاوڑ لڳ ڳی تے ولدے ء ِچ کہانی سُݨاوݨ پے ڳیا ۔

وستی دی چھوکری دی شادی جݙے تے متھاج نال ماء پیو کر ݙتی، چھوکری فرمانبردار ہئی ماء پیو دا آکھیا منیا ۔ متھاج پئے دی سیوا کریندی ہئی، ہک ݙینھ رن پئے کوں  آکھیا پیکیں  ویندی آں ، پئے آکھیا میݙی کون کریسے ؟ میکوں  نال چئی ڄل ، مائی شودی کوں  ترس آیا ،کھارے ء ِ چ جݙے پئے کوں  پا تے چئی ویندی ہئی ۔رَستے ء ِ چ عورتیں  پچُھیا ادی کیا چئی ویندیں  ؟تے کیݙے ویندی پیں ؟ متھاج دی ذال شرم توں  نہ الاݨیں  ، جݙا پئے کھارے اِچوں  سِرڑی کڈھ تے اکھیندے اپݨی ذال کوں  ایندے پیکے ملواوݨ ویندا پیاں  ۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
ججے دے ڈینڈے

ججے دے ڈینڈے مشہور ہن ، لالو آلی ، سوکڑ نلی آلی ساوی تے ٻیاں  پنڈوں  وی مشہور ہن پر ڈینڈے دی اپݨی چس اے ۔ اسیݙی وستی ءِچوں  میݙے ابّے نال ڈھیر سارے آدمی پنڈوں  گھنݨ ویندے ہن ، ہر کوئی سائیکلیں  دے پچھوں  بھوترے آلیاں  کنیجراں  ٻدھیندا ہا تے سویلے رَل تے روانہ تھیندے ہن ۔ ݙوپہریں  کوں  وَل اَمدے ہن ، ججے دے ڈینڈے گھن اَمدے ہن، پنڈوں دی ساوݨی تھیندی ہئی تے اپݨے اپݨے سکیں  کوں  لپ لپ ݙو، ݙو لپ پنڈوں  چھٻی ءِچ پا تے پٹھیندے ہاسے۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
دودے ارائیں دی وستی

اسیݙی وستی توں  ݙو میل دی وِتھی تے دودے ارائیں  دی وستی اے ، دھریجے وی ایں وستی ءِچ ٻیٹھن ۔ میݙے ابّے سئیں  دی ݙوجھی شادی ہِیں  وستی ءِچوں  تھی ہئی ، مولوی محمد رمضان دھریجہ میݙے نانا سئیں  ہن ۔ اُنہاندے پتر رحیم بخش ، عظیم بخش ، امیر بخش تے خدا بخش میݙے مامے ہن ۔ نانی دا ناں  مائی حاجل ہا ۔ رڑھ واہی کریندے ہن ، ساوے سوکھے ہن ، گھر ءِچ ہر شئے عام طعام ہئی ، میں  نِکا ہم ، پیریں  دا پندھ ہوندا ہا ، میکوں  ابّا مونڈھے تے چیندے ہن ۔ دڳ ءِچ کہیں  وَݨ دی چھاں  تلے سہی کڈھیندے ہاسے ، ابّا تھک پووے ہا تاں  اماں  کچھڑ تے چیندی ہئی ،گھر پُڄ ویندے ہاسے نانا منھے تے جھار ہکلیندا ٻیٹھا ہوندا ہا ، میکوں  منھے تے پُڄا اَمدے ہن ۔ شام کوں  ککڑ یا ول سیہڑ کونہہ تے بھاڄی پکیندے ہن ، نال نانی حاجل سچے گھیو ءِچ جیوڑے وی پکیندی ہئی۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
چاکی دا کھوہ

اسیݙی وستی دے نال چاکی دا کھوہ اے ، ایں  وستی ءِچ جمالی برادری ٻیٹھی ءِ، ادب تے ثقافت آلے لوک ءِن ، چاچا کمال دین ، چاچا جمال دین ، چاچا موسیٰ خان ، ابّے میݙے دے یار ہن ، نعتاں  پڑھدے ہن ۔ چاچا نور دین ݙاڈھا مذاقی ہا ، بندے حال پُچھیا ، نور دین خاں  ݙے حال ، کیویں  غزدی پی اے ، نور دین خاں  اَکھیندے ادا اللہ دا کرم ءِ، موجاں  موجاں  ، بہاراں  ہن ، عیش پے کریندوں  ، روٹی کپڑے دی تنگی دے سوا اللہ سئیں  کہیں  لوڑ دی تھوڑ نی ݙتی ۔ہِیں  وستی ءِچوں  ہک بزرگ اَمدا ہا ، او نظریل جتھاں  نظر مارے ہا خطا ٹھاہ تھیندی ہئی ۔ ہِیں  وستی دا چاچا امیر دین تکڑا تے لڑاکا جوان ہا ، کوݙیاں  کھیݙدا ہا تے چوری ، بدمعاشی آلے پاسے وی ناں  ہس ۔ خلق اخلاق دا چنگا ہا۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
مولانا خورشید احمد فیضی

مولانا خورشید احمد فیضی دے پلو شاہ وعظ سُݨدے ہاسے ، چاچا حاجی عظیم بخش خاں  دھریجہ تے چاچا حاجی منظور احمد خاں  دھریجہ ہر سال 12ربیع الاوّل کوں  وݙی خیریت تے وݙا جلسہ کریندے ہن ، یارھے دا جلسہ سݙیندا ہا ۔ پھنڈراں  کوہیندیاں  ہن تے اَݨ ڳیݨویاں  دیڳاں  پکدیاں  ہن ،چا چا سئیں  وݙے زمیندار ہن ہر شئے اپݨی ہئی ، چھڑا لوݨ ٻاہروں گھندے ہن ، مولود خاں  وی وݙے وݙے ہوندے ہن، محمد فقیر دا وݙا چرچا ہا ، حافظ غلام نبی اَکھیں  توں  متھاج ہا پر خواجے سئیں  دی کافی چھکیندا ہا ۔ مولانا خورشید احمد فیضی دی تقریر اپݨی جاہ پر سب توں  پہلے دُعا ءِچ مخلوق کوں  تڑھا ݙیندا ہا ۔ مولانا صاحب کوں اساں  اپݨی وستی وی سُݨیا ، میݙے سوتر طارق دھریجہ جلسہ رکھیا ہا۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
دھریجہ نگر دے وݙے

میݙی سنبھل واݨ توں  پہلے جو غزر ڳے ہن ، میں  ہُنائیں  دی ڳالھ نی کریندا ، اپݨی اَکھیں  نال جیرھے حال حیات وسیب دے وݙے لوک ݙٹھے ، ہنائیں  ءِچ میݙے نانا سئیں  مولانا محمد یار دھریجہ ، مولانامحمد امان اللہ دھریجہ ، سردار جام خان دھریجہ ، جام غلام محمد کانجو نمبردار ، جام غلام علی کانجو نمبردار ، سردار اللہ وسایا خان جمالی ، سردار یٰسین خان جمالی ، سردار وارث خان جمالی ، چوہدری رحمت علی ، چوہدری غلام قادر ، چوہدری غلام محمد ، رئیس اللہ وسایا کھوکھر ، جام عمر وݙہ دھریجہ ، جام عبداللہ دھریجہ ، جام جان محمد دھریجہ ، رئیس اللہ وسایا کھوکھر نمبردار ، جام گل محمد دھریجہ ، وسو خاں  گورڑا ، حاجی تاج محمد پنوار ، حاجی اللہ میاں  چڑھوآ ، فتح محمد موچی ، اللہ وسایا کمبہار ، وسیب توں  مراد اسیݙی وستی دھریجہ نگر تے آس پاس دیاں وستیاں  ہن۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
ہک کِراڑ دا خط

دھریجہ نگر ءِچ کِراڑ رہندے ہن ۔ اساں  تاں  نی ݙٹھے ، وݙے ݙسیندن جو بگے مل دی ہٹی مشہور ہئی ،ٻڈھے آکھدن ہوندے پھٹیں  ءِچوں  پھٹیاں  چوری چا تے پوپ گھندے ہاسے ۔ مثال بݨ ڳی جو ’’پھٹیاں  وی بگے مل دیاں  تے پوپ وی بگے مل دے‘‘آکھدن ݙاڈھے چنگے لوک ہن ، ہر خیر چنگائی تے رَلے ہوندے ہن ، کِراڑ لݙ ڳے تاں  ابا سئیں  ݙسیندن جو سال ݙڈھ بعد مولانا یار محمد صاحب کول ہک کِراڑ دا خطہ آیا ہا ، لکھیا ہس جو اساں  جتھاں  رہندوں  اُتھاں  بارشاں  ٻہوں ہن ، ݙو مہینے توں  واچھڑ مینہہ ءِ۔اساں  مونجھ توں  مردوں  گھر دی مونجھ آئی ء ِ، اتھاں  دی نی لڳدا وستی دے وݙے کراڑیں  کوں  ݙاڈھا یاد کریندے ہن تے ہنائیں  دیاں  ڳالھیں  سُݨیندے ہن ۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
جوگ چوری

نانے سئیں  دی جوگ ݙاڈھی تکڑی ہئی ، ہک تکڑا مارݨا ݙاند ہا ، جوگ چوری تھی ڳی ۔ پیرا چتونے سہجے توں  کوٹ سمابے تے سدھا سونک ڳیا ، رستے ءِچ مارݨا ݙاند چوریں  کوں  مریندا رہ ڳیا ، گھلیندا رہ ڳیا پر چور نتھ کوں  چنبڑیے رہ ڳے ، کئی جہیں  تے چوریں  دے گھلکے لڳے کھڑے ہن ، نانے سئیں  سونک دے کورائیں  کوں  آکھیا پیرا کڈھویا چوری ݙیو ۔ پہلے چوریں  انکار کیتا، بعد ءِچ بھونگہ منگیا ۔ نانے سئیں  پولیس کارروائی کر تے چوریں  کوں  پکڑوایا ، ݙاند ݙتونے معافی منگیونے تے وعدہ کیتونے اساݙے پیو دی توباں  جو چوری کروں ۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
دُعائیں

نِکے ویلے وݙیاں  دُعائیں  ݙیندیاں  ہَن ، شالا جیویں  ،خیر ہووی ، جتھ پیر ہووی اُتھ خیر ہووی ، شالا ٻڈھڑا تھیویں  ، اللہ اوکھے ویلے توں  بچاوے ، نت مراداں  پوریاں  تھیون ، شالا جیویں  تے لکھ تھیویں  ،اللہ ہر دے پردے کڄے، ایمان دی سلامتی ہووی ، اللہ نبی وارث ہووی،اللہ ٻیڑی پار پُڄاوے ، شالا کوسیاں  نہ لڳنی ، بخت تے تخت دی خیر ہووی ، اللہ کہیں  دا متھاج نہ کرے ، شالا جندڑی جیویں  ، دشمن دا وار خطا تھیوے ،شالا جھوکاں  وسدیاں  رہن ، چڑھی کمان ہووی ،اللہ سب دے پردے کڄے،شالاگھوٹ تھیویں  ، صحت دی بادشاہی ہووی ، قرآن وسیلہ ہووی ، شالا کھیر کھنڈ تھیوو۔ٻیاں  وی دُعائیں  ہوندیاں  ہَن ، نِکے ٻالیں  کوں  دُعائیں  وݙیاں  وی ݙیندیاں  ہَن تے وݙے وی۔ہُݨ دُعائیں  ݙیوݨ آلے گھٹدے ویندن ،ڳالھیں  یاد اَمدین تاں  دِل کریندے جو ولا اوہو ویلھا وَل آوے ۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
علی علی

چاچے اکبر خاں  جگلانی دا پُتر بس تے کلینڈر لڳ ڳیا ،وستی بس رُکے ہا تاں  نِکے چھوکرے بھڄ تے اللہ بخش کوں  مِلدے ہاسے ۔ میݙے سوتر شمس آکھیا میکوں  سہجے چئی ڄل ، اوں  آکھیا ڄل تیکوں  ولدی بس تے ٻلہا چھوڑیساں ۔ آوݨ ونڄݨ آلی بس سہجے ڈھیر دیر کھڑدی ہئی ، اللہ بخش شمس کوں  واپسی بس تے ٻلہا چھوڑیا ۔ ایݙوں  شمس دا ابا چاچا عبداللہ آ ڳیا ، اَکھیونے شمس ایویں  بس تے چڑھ ڳے ۔ چاچا ٻہہ ڳیا ، شمس کوں پتہ کائنا ہاجو میݙا پیو آیا ، شمس ولدی بس توں  لہہ تے خوشی توں  نعرے مریندا آیا ، ’’علی علی بس سیل کر آیاں ‘‘ ایݙوں چاچا عبداللہ کھلے لہیندی جُپ ڳیا ۔ وݙے مُد تئیں  شمس کوں  علی علی کر تے چڑویندے ہاسے۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
اُستاد فتح خاں

ہک واری اسیݙی وستی آ تے بس خراب تھی ڳی ، ڈرائیور کلینڈر بݨیندے رہ ڳے ، ابے سئیں  عملے کوں پاݨی پلایا ، روٹی دا پُچھیا ، ریڈیو چلدا پیا ہا ، ڈرائیور بس چھوڑ تے جھمر کھیݙݨ پئے ڳیا ۔ اساکوں  ݙاڈھا چنگا لڳا ، ابے ناں  پُچھیا ، اوں  ݙسیا میݙا ناں  فتح محمد اعوان تھینداں  تے میݙا گھر فتح جنگ میانوالی ہے ۔ اَمدیں  ویندیں  او اسیݙی وستی سواریاں  لہاوے ، اساں  بھڄ تے اونکوں  سلام کروں  تے ہتھ ملائوں  ، نکے ہاسے قد نہ پُڄدا ہا او اپݨی ڈلیور سیٹ توں جھک تے ملدا ہا ، کھلدا ݙاڈھا سوہݨاہا، وݙا قد تے وݙیاں  مُچھاں  ہانس ۔ اساں  بس دا انتظار کریندے ہاسے ، ہک واری بس پنبائی اَمدا ہا ، شئیت لیٹ تھی ڳیا ہا ، اساں  بھڄ تے اڳوں  آڳیوسے ، اوں  اساکوں  بچا گھدا تے بس تلے ہلوڑ ءِچ لہہ ڳی ۔ بندے بچ ڳے ، ابے اساݙی آتھر چھنڈ کیتی پر اوں  کوئی ڳالھ نہ کیتی تے دُعا سلام وی نہ چھوڑی۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
قصّے

ݙاݙی قصے کریندی ہئی ، کن ݙے تے سُݨدے ہاسے ،سیالے دی رات کوں  چُلھ تے ٻیٹھے ہوندے ہاسے ،انڳارے ٻلدے پے ہوندے ہَن ،چُلھ تے پیر سِکیندے ہاسے ،ݙاݙی جھلیندی ہئی جو زیادہ نہ سیکو، رَت سُک ویندی ہے۔ ضد تے آئوں ہا تاں  چوئی چا تے پیریں  کوں لیندی ہئی ۔ݙاݙی قصہ کریندی ہئی ، قصہ قصولی 

ٻݙ مُعا پؤلی

پؤلی دی پاݨ

چا ڳیا درکھاݨ

درکھاݨ دی ݙوئی

چا ڳئی چڑھوئی

چڑھوئی دا بھت

چا ڳیا جت

جتیں  دا کھیر

پیر ڳیا فقیر

فقیردا ݙنڈا 

چا ڳیا منڈا

ہک ٻیا قصہ ایں  سُݨیندے ہَن:

گھٻ گُھٻ مٹی ، چھا تیݙی کھٹی ،سونے دا نہیلا ، مکھݨ تیݙا پیلا،سوہرا تیݙا گنجا ، چئی ودے منجا، منجے اُتے ݙوئی ، ٻݙ مُعئی چڑھوئی۔

ٻالیں  دا ہک ڳاوݨ ایں  وی ہوندے ہَن

(1)            اِٹکݨ مِٹکݨ ، لال سٹیکݨ ، لوہا لاٹوں  ، چنݨ گھاٹوں ، چنݨ دی ماء اُول گھول ۔

(2)            اَسی اِکاسی ٻلی تیݙی ماسی ، چوہا تیݙا نانا کڈھ میݙا آنا، آنا تیݙا کھوٹا ، ماء تیݙی پتلی پئی ودی چپلی ، چپلی وچ سوئی تیݙی میݙی پھوئی۔

(3)            اکڑ بکڑ بمبے بو ، اَسی نوے پورے سو ، سو کلہوٹا تِتر موٹا ، چل مداری پیسہ کھوٹا۔

(4)            گݙی گُݙا لہور د،ا مینہ وسے زور دا۔

(5)            کالی ٻکری، کالا شینہ، گھتو داݨہ وسے مینہہ۔

(6)            اے آہدی اے کھائوں پکائو، اے آہدی اے اُدھار چائو ، اے آہدی اے کون لہیسی ، او آہدے میں  جو کھڑاں ۔

(7)            ماما جمال خان ،جی بھنڑیجا لال خان، تیݙی ٻکری آٹ کھاوے ٻاٹ کھاوے ، ست کنالے پاݨی پیووے ، جھنڈی آوے۔

(8)            قصہ کراں  ست پُٹھا، ٻکریں  رَل تے قصائیں  کوں  کُٹھا، مینہہ اُتے چھپر وُٹھا ، چھپر وچوں  نکھتیاں ترائے نائیں  ، ݙو سُکیاں  ہن ہک واہندی نیں  ۔ جہڑی وہندی نئیں  اُوندے وِچوں  نکھتن ترائے شہر ، ݙو بَر ہِن ہک وَ:سدا نئیں  ، جہڑا وَسدا نئیں  اُوندے وچوں  نکھتن ترائے کمبھار ، ݙو کُنڈ ہِن ہک ڄاݨدا نئیں ، جہڑا ڄاݨدا نئیں  اُونیں  بݨائن ترائے کُنّے ، ݙو کچے ہِن ہک پکدا نئیں  ۔ جہڑا پکدا نئیں  اُوندے وِچ چاڑھن ترائے موٹھ ، ݙو کچے ہِن ہک ڳلدا نئیں  ، جہڑا ڳلدا نئیں  اوکوں  کھاوݨ آ ٻیٹھن ترائے ڄݨے ، ݙو بُکھے ہِن ہک رَڄدا نئیں  ، جہڑا رَڄدا نئیں  اُوندے ہِن ترائے وچھیر ، ݙو اِڑک ہِن ہک وہندا نئیں  ، جہڑا وَہندا نئیں  اُوندا پاتا ہِنیں  ترائے روپے مُل ، ݙو کھوٹے ہِن ہک وڄدا نئیں  ، جہڑاوڄدا نئیں  اوکوں  آ ٻیٹھن پَرکھݨ ترائے سُنارے ، ݙو اَندھے ہِن ہک کوں  سُجھدا نئیں ۔جیکوں  سُجھدانئیں  او نیں  بݨائن ترائے موتی، ݙو تُرٹے ہن ہک جُڑدا نئیں  ، جہڑا جُڑدا نئیں  اوکوں  سٹیونیں  بھاہ وچ، اوندی ٹِک ڳئی آب۔ قصہ ڳیا جھرکوں ،اساں ولیوسے گھر کوں ۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
سرائیکی دیاں ٻجھارتاں

ٻجھارتاں  ہر جاہ تے ہوندیاں  ہَن ،چھوکرے رَل ٻہوں  ہا تاں  ہک ݙوجھے کوں  ٻجھارتاں  پیندے ہاسے ۔پہلے اے ٻجھارتاں  ݙاݙی نانی ، اماں  ماسی تے ٻیاں  وݙیاں  پیندیاں  ہَن ۔ کجھ ٻجھارتاں  ایں  ہوندیاں  ہَن :

o…            اے ٻجھارت ٻجھ، ہتھ نہ آوی کُجھ

o…            ہک دٻلی داݨے دار ماوے جیندے وچ لکھ ہزار

o…            اَندھی کوٹھی دھوں  اندھار، مارے ٹپ تے نکلے پار

o…            راہ تے رَن ویئی ،آندے ویندے جھمر لئی

o…            اُچے ٹٻے تے اُٹھ کُٹھا ، کھل کُراڑی ماس مِٹھا

o…            کالی ککڑ چِٹے ٻچے، پیو دے اَمدیں  ہک نہ بچے

o…            اَندھی منجھ ،لوڑھا لتاڑے

o…            لہور دیگچا چڑھیا ، بھاہ لڳی ملتان، دلی پھوکاں  ماریاں  ، سڑ ڳیا ہندوستان

o…            چِٹا کھیر وانگوں  ، پیا چُمیندے پیر وانگوں ،ٻدھا ڳے تقصیر وانگوں 

o…            کالی ککڑ دنبے دار ، مارے ٹپ تے ونڄے پار

o…            نِکی جہی کیاری ، لڳے ٻہوں  پیاری

o…            چِٹی تھڳڑی اُتوں  آئی ، تئیں  کیوں  چئی تیݙی ماء دی ہئی

o…            تھٻا تھٻا آندریں  دا ، جہڑا نہ منّے پُتر باندریں  دا

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
عید میلاد النبیؐ

مدرسہ سراج العلوم خان پور ءِچ میلاد شریف دا جلسہ تھیندا ہا (ہݨ وی تھیندے)، وݙے وݙے مولوی اَمدے ہَن ،اساں  پہلے ݙینھ جلوس ءِچ ویندے ہاسے ۔ سارا ہفتہ جلسہ جاری رہندا ہا ، چنگے عالم داوعظ ضرور سُݨدے ہاسے ۔ ہک رات مامے منظوردی ہٹی تے ٻیٹھے ہاسے ،اوں  آکھیا اَڄ رات مولانا شاہ احمد نورانی دا خطاب ہے تے مخدوم مرید حسین مخدوم رشید آلے کافی پڑھسن۔ اساں  سارے پیریں  ٹُر پیوسے ۔ میتلیں  آلے کُتے پچھوں  بھڄ پے ، ڄݨے ڈھیر ہاسے ، ہکل ہوڑ کر تے نکل ڳیوسے ۔ نورانی صاحب دی تقریب تے مخدوم مرید حسین دی کافی سبحان اللہ ۔ چھیکڑ ءِچ نورانی بی بی حلیمہ دی لولی پڑھی ، سویلے منہ اندھارے کوں  وَل آیوسے ،تِل جتی تھکیڑا وی نہ تھیا۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
سُراخی

اللہ ودھایا دھریجہ تے اوندے پُتر جام مہینوال دھریجہ تے جام غلام قادر وی پیرے دی پچھاݨ رکھدے ہَن ،کتھئیں  چوری چکاری تھیوے ہا تاں   پرے پرے توں  ہنائیں  کوں  لوک چا ویندے ہَن ،جام اللہ ودھائے کوں  چھڑا پیر دی پچھاݨ نہ ہئی او چوریں  دی رڳ رڳ کوں سمجھدے ہَن تے چوری دا ہر بھید ڄاݨدے ہَن ۔ وستی ءِچ سَندھ لڳدا ہئی تاں  ݙیکھ تے آکھ ݙیندے ہَن جو اے چوری ݙس دی چوری اے ،تے آکھو دے بغیر کینھی تھئی۔پیرا چور دے گھر تئیں  پُڄا تے آکھدے ہَن پیر بھیٹ کرائو چور دی نلی میں  پکڑیساں  ۔او آہدے ہَن جو وُہر پچھی تے نال وَلے ، پلتھی مار تے ٻہہ تھیوے ۔ نیاں  تھیسے چور کُھرا اَڳوں  تے کڈھ ݙیسن یا چوری ݙیسن ۔ویگی وی کائنا گھنسوں  ۔ اصل مال گھنسوں  ۔ہک واری خشکیں  آلے پاسے پیرا چا ڳیوسے تاں  اُنہاں  پُچھیا جو گھر ءِچ تے گھر دے ٻاہروں  چوریں  دے پیر کڄن وے ،اَدے بَلی آکھیا جو اساں  تاں  بھڄدے آیوں  ۔ ڄام مہینوال آکھیا جو اے تاں  اَڳوں  دوڑ تے پچھوں  چوڑ آلا کم اے ۔بَلی دھریجہ ݙاڈھا تکڑا ہا ،اساݙی چوری اوکھروند کر ڳے ہَن پیراں  اُنہائیں  دے دَر تے کھڑایا ہَس ۔چوری دا مال رڑھ ءِچ لُکائی کھڑے ہَن ۔ چور آکھن چوری اَساں  کینھی کیتی ،کٹھ کرو اَساں  صفائی ݙیندوں  ۔اَدے بَلی آکھیا اِتھاں  تریاکل آلی ڳالھ کینھی یا چوری ݙیو یا پیرا ٹورو ۔ اَنت ہُنائیں  کوں  چوری ݙیوݨی پی۔اساں  ہُنائیں  کوں  پکڑوایا تے چور چوری کنوں  توبہ کر ڳے۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
سیرب

نکے ہوندے ہاسے سیرب کراوݨ دا ݙاڈھا ترہو چڑھدا ہا ،نئی آہتھی ہا ہفتہ ݙاہ ݙینھ بعد اَمدا ہا ۔ وَٹی تے اُسترا کِلیندا ہا ،سریر چڑھدی ہئی ،سیرب کراوݨ ویلے پکڑ ٻاہندے ہَن ۔ ٻال اَکھیندے ہَن جو خط کرویسوں  ،نئی پہلے مشینی پھریندا ہئی وَل اُسترے نال گنج کر ݙیندا ہئی ۔نئی جھنڈ لہاوے ہا تاں  اونکوں  موکھ مِلدی ہئی ۔ اوندی رچھاݨی ءِچ اُسترے ، قینچی ، نہرݨ ، وَٹی ، مشین تے نک چوݨاں  ہوندا ہئی ۔نک ءِچ وال نہ وی ہوندے ہَن تاں  وَل وی ناس ءِچ نک چوݨاں  مریندا ہا تاں  ݙاڈھی کاوڑ چڑھدی ہئی ۔ نئی پرے دی کانڈھ ݙیندا ہا تے تہوراں  وی ٻلہیندا ہا ۔ شادی تے مراثی دے نال اونکوں  وی ویل ملدی ہئی ۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
شادی دیاں پھنڈراں

پھنڈر کوں  کوہݨ توں  پہلے پاݨی ݙیکھیندے ہَن ،چار پنج بندے رَل تے ڈھنگا مار تے پھنڈر کوں  دسیندن تے سدھے پاسے منہ کر اللہ اکبر آکھ تے کاتی وہا ݙیندے ہن ۔ اینکوں  ہتھ رکھݨ اَکھیندن ۔ پھنڈر پھتکدی پی ہوندی ہے ولا کاتی پھیر تے ڳچی چھڑویندے ہن ، کجھ لحظہ رُک ویندے ہن جو پھنڈر ٹھڈی تھیوے ، ولا پیٹ چاک کرتے چم چھلݨ پئے ویندے ہَن،چملہا تے آندراں  کڈھیندن ،زیرہ ٻکی اَنج کریندے ہن تے سِری پاوے اَنج ۔ وݙے کھوڑ تے ہݙیاں  ٹُکیندن تے کھوڑی تے ماس ۔ تلی، مینجھ ، پھپھڑ ، نرگھٹ تے حرام مغز اَنج اَنج رکھیندن ، شادی دے علاوہ ساوی وی پمدی ہئی،  جئیں  ویلے مسادی پیندے ہَن تاں  سارا گوشت رَلا مِلا ݙیندے ہَن ، کجھ بندے فرمائش کریندے ہَن جو میکوں  مشکاں ݙیو ، کئی اَکھیندا ہا جو میکوں  پُٹھ دا گوشت ݙیو  تے کئی ڈکردی فرمائش کریندا ہا ، ہُݨ اوہے رونقاں  کینھی۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
ٹانگے

اسیݙی وستی  دھریجہ نگر ءِچ ݙو ترائے ٹانگے ہوندے ہَن ،امیر بخش ، جند وݙہ تے غلام حسین کوچواݨ ہوندے ہَن ۔سڑکاں  خراب ہوندیاں ہَن ،بس دیر نال اَمدی ہئی ، لوک مجبوری کنوں  ٹانگے تے چڑھدے ہَن ۔ گھوڑی یا گھوڑا تھک ہار تے شام کوں  گھر آوے ہا تاں  تِکھے تِکھے ٹُرݨ پئے ویندا ہا ، کوچواݨ واڳ چھک تے اَکھیندا ہا پچھوں  تاں  مر مر تے اَئیں  گھر ونڄݨ دی تیکوں  اُٻالھ اے ۔گھوڑا جویندے ہَن تاں  پہلے اَڑی کریندا ہا ،کوچواݨ ہتھ پھریندا ہا ،شام کوں  کُنالی ءِچ داݨہ سٹن ہا تاں  گھوڑا ہنڑکدا ہا، کوچواݨ اَکھیندا ہا ، داݨہ ہِݨ ہِݨ ، لغام نہ ہِݨ ہِݨ ،داݨہ تے تلہ کھا گھنے ہا تاں  وَل کوچواݨ خرخرا مریندا ہا ۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
ٹھوٹھا

دھریجہ نگر وچ اَسور ویلے گھوڑے آلا فقیر اَمدا ہا ، خیرات دی صدا ݙیندا ہا۔ مولود تے کافیاں  پڑھدا ہا ، نانا سئیں  اَکھیندے ہَن اَسور ویلے آلا گداگر چنگا ئے جو لوکیں  کوں  نماز دی جاڳ تھیندی ویندی ء ِ  ۔ہَن تاں  پِن کھاوݨے پر گھوڑا قیمتی رکھدے ہَن تے ٹھوٹھا وی وݙا ہوندا ہا ۔اے پتہ کینھی گودڑی ءِچ لعل ہوندے ہَن یا کائنا ، پر اَٹا ضرور ہوندا ہئی ۔فقیریں  دیاں  کئی ذاتن،کپر فقیر جھیڑے باز ہَن۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
روٹی

نانی آکھدی ہئی روٹی دے ڈھیر ناں  ہِن ۔ بسری ، بمن ،پھلکا ، ٹکڑا ، چیلڑھا، پراٹھا ، درڳڑی ، مٹھی روٹی ، کوپری ، گوگی ، لولا ، ماناں  ، مانی ، مسی روٹی اینویں  سینکڑاں  ناں  ہِن۔کجھ علاقیں  ءِچ فرق وی آ ویندن ۔اے ساریاں  رو ٹیاں  ویلے سویلے وسیب دے گھریں  وچ پکدین۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
ماماں قدیر

نانی سُݨیندے ہَن جو تہاݙا وݙا ماماں  ہوندا ہا ، عبدالقدیر ناں  ہس ، ݙاڈھا چنگاں  تے نیک بخت ہا ، اوں  پسند دی شادی کیتی ہئی ، تیݙا ناناں  زمین دی ساری آمدݨی مسیت  ، درس تے لنگر تے خرچ کریندا ہا ، تیݙا ماماں  پنجابݨ پسند کر آیا ، پیسے کائنا ہن ایکڑ زمین دا ویچ تے پرنایا ۔ شادی دھوم دھام نال کیتی پر اللہ سئیں میݙے پُتر عبدالقدیر کوں سنبھال گھدا ، اولاد وی نہ تھئی ، ولا ہوں مائی دی شادی مامے سمار نال تھی، اوندا ناں مامی عائشہ ہا ، اولاد نہ تھی تے سرائیکی وی نہ سِکھ سڳی پر سب نال نبھا ڳی اے ، میݙی وی ݙاڈھی داری کریندی ہئی تے پتریں  آنگے ڄاݨدی ہئی ، جئیں  ویلے ونڄاں  ہا ، ݙوہیں  ٻاہیں  کھول تے آکھدی ہئی ’’میری جیول دی نشانی آ ڳئی اے‘‘۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
دھریجہ نگر دے غستان

دھریجہ نگر دے ݙو غستان ءِن ، ہک لائن دے پار تے ہک ریلوے لائن دے اُروار ۔ ݙوہائیں  غستانیں  ءِچ دھریجہ برادری دے لوک دفن تھیندن ۔لائن آلے پاردے غستان دا ناں  احمد شاہ بخاری تے اُروار آلے دا ناں  محمد شاہ بخاری ہے ۔ ایویں  سُݨدے اَمدوں  جو ݙوہیں  بھرا ہَن تے محمد بن قاسم دی فوج دے سپاہی ہن تے جنگ ویلے اِتھائیں  شہادت پاتی تے اتھائیں  دفن تھئے ۔وݙے آکھدن جو ہُݨ جتھ ریلوے لائن ءِپہلے اتھائیں  شاہی سڑک ہئی تے ایں  سڑک دے نال وستیاں  آباد ہن ، وݙے اے وی ݙسیندن وقت دے نال نال اے وستیاں  کئی واری آباد تے کئی واری برباد تھیاں  ، آکھدن جو دھریجہ برادری دی ہک وستی دربار محمد شاہ بخاری دے نال ہئی ، جیڑھی بھڑ تھی ڳئی ہئی ۔ کئی سو سال پہلے دی ڳالھ اے اوں  ویلے ریلوے لائن کائناں  بݨی ہئی ، بھڑ تھی ہوئی وستی دے نشان اساں  وی ݙٹھے ہن ، اے نشان اوں  جاہ تے ہن جتھاں  سرائی آلے کھوہ دے دھریجیں  دی وستی اے ، بھڑ تھئے ہوئے ٹھیڑ توں  اساں  پھیکریاں  چُݨ اَمدے ہاسے ۔ وݙے ݙسیندن جو نہراں  آوݨ نال ہولے ہولے زمیناں  آباد تھیندیاں  ڳیاں  تے ٹھیڑ مُکدا ڳیا ۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
محمد شاہ دا روضہ

شاہ محمد دھریجہ زمین ویچ تے محمد شاہ بخاری دا دربار بݨوایا تے زمیندار توں  فقیر بݨ ڳے ۔ آکھدا ہا میکوں  دھریجہ نہ سݙیا کرو ، شارو فقیر سݙیا کرو ، زمین اوں  ݙتی ہئی ،دربار وی بݨوایا ،اَج کل قبضہ پنجاب دے اوپرے لوکیں  دا ہے۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
دھریجہ نگر دے آسودہ خاک

دھریجہ نگر دے غستان ءِچ وݙے وݙے لوک سُتے پن ۔ جام سمانہ دھریجہ ، نبی بخش دھریجہ ، سدن دھریجہ ، نور دھریجہ ، قبول دھریجہ ، حضرت مولانا محمد یار دھریجہ ، حضرت مولانا غلام محمد گانمݨ دھریجہ ، حضرت مولانا کریم بخش دھریجہ ، حضرت مولانا محمد امان اللہ دھریجہ آپ دا روضہ بݨیا ہویا ہے ۔ ہر سال عرس وی تھیندے ، ہر پاسے دی خلقت عرس تے اَمدی اے ۔ دھریجہ نگر دے غستان ءِچ سرائیکی دانشور غلام یٰسین فخری ، منیر احمد دھریجہ ، اُستاد مقبول احمد دھریجہ ، محمد شفیع دھریجہ ، فدا دھریجہ ، ایوب احمد دھریجہ تے ٻے ناں  آلے لوک دفن ہن۔ ہک واری دھریجہ نگر دے غستان ءِچ حادثہ تھیا ۔ اسیݙی وستی دا بزرگ امام بخش دھریجہ فوت تھی ڳیا ۔ رحیم بخش قصائی ، خدابخشگورڑا قبر کھٹیندے پے ہن او تلوں  آڳے ، خدا بخش فوت تھی ڳیا، آکھدن جو غستان کئی واری بھڑ تھن، ݙاݙے دی قبر دا پتہ ہوندے ،پڑݙاڈے دی قبر دے نشان دا کہیں  پتہ کینھی ، 1973ء دی چھل توں  پہلے آلیاں  قبراں  مُک ڳن، ازل توں  ایویں  تھیندا اَمدے۔پہلے آلیاں  قبراں  برابر تے ولا لیکھا نواں  سنواں ۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
سندھ دے پیر

اسیݙی وستی ءِچ سندھ ءِچوں  پیرگھوڑیں  تے اَمدے ہَن ، گھوڑیں  دے وستی آلے اڳوں  تے ونڄ تے استقبال کریندے ہن ، پھلیں  دے تے نوٹیں  دے ہار پویندے ہن تے ہتھ چُم تے اَکھیں  کوں  لیندے ہن ۔ آگتمولودی مولود پڑھدے ہن ۔ کجھ سہرے وی اَکھیندے ہن ’’چٹا پُھل غلاب دا موجل سئیں  دے باغ دا‘‘ پیر ہفتہ ہفتہ ، ݙو ݙو ہفتے رہندے ہن ۔ نویں  کھٹ ، ٹکریلیاں گندیاں  ، نویں  کھیس ، سیالا ہووے ہا تاں  نویاں  سوڑیں  ہوندیاں  ہن ، تھاں  تھپہ وی صندوقیں  ءِچوں  نواں  کڈھیا ویندا ہا ۔خلیفے نال ہوندے ہن ، ہنائیں  دی وی داری تھیندی ہئی۔ مرید تے خلیفے تلے تے پیر اُتے ٻہندا ہا ، تلے ٻہݨ سانگے پڑچھ وچھائے ویندے ہن ، پڑچھ نویں  ہوندے ہن تے رنگیل بھوتریں  دے بݨائے ویندے ہن ، پیر آوے ہا تاں  وستی ءِچ ککڑیں  دے کرکاٹ ہوندے ہن،پکڑائی نہ ݙیندیاں  ہن ، پکرݨ کیتے ککڑیں دے پچھوں  بھڄدے ہاسے تے او کر کر کریندیاں  ہن ۔ پیر سئیں  اسیݙی وستی دے سردار ڄام خان دھریجہ دے دیرے تے اَمدے ہن ۔ لیلے وی کوہیندے ہن ، جیرھے پیر اساں  اَمدے ݙٹھے اُنہاں  ءِچ موج علی شاہ ، عثمان شاہ ، الطاف شاہ ، ظفر شاہ تے علی حیدر شاہ ، انہاں  ء ِچوں  علی حیدر شاہ ساوی پیندے ہن تے مٹیے ہوئے آدمی ہن ۔ عثمان شاہ آکھدے ہن دھریجیں  نال پیری مریدی دے نال نال رشتے داری وی ہے ۔ ساری وستی ہنائیں  دی منڈھ قدیم توں  مرید ہئی ، صرف میݙے نانا سئیں  دین پور شریف آلئیں  دے مرید ہن ۔ ہک واری نانا سئیں  گھوڑی تے میکوں  وی ٻلہائی ڳے ۔ دین پور شریفء ِچ  پیر سئیں  تلے ٻیٹھا ہا تے مرید وی تلے ٻیٹھے ہن ،میݙی اتنی زیادہ عمراں  تاں  نہ ہئی پر میکوں  پیر سئیں  دا مریدیں  نال تلے ٻہݨ چنڳا لڳا۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
معراج نامہ پڑھدے ہاسے

قرآن مجید دی تلاوت دے بعد نورنامہ پڑھیا ویندے ،عورتاں  خاص طور تے پڑھدین۔ ماسی نوراں  کوں  سارا نور نامہ یاد ہا ۔ جیویں  جو نور نامہ عربی رسم الخط ءِچ لکھیا ویندا ہا ایویں  معراج نامہ عربی رسم الخط ءِچ ہے۔ ایندی وجہ مسیت تے مدرسے دے ٻالیں  کوں  عربی رسم الخط دے پرسانویں  سرائیکی معراج نامہ پڑھاوݨ تھی سڳدے، نورنامہ پڑھدے ہاسے۔ معراج نامہ سرائیکی دی قدیم شعری صنف ہے۔ ایندے وچ حضور سئیں ؐ دے واقعہ معراج کوں  بیان کیتا ڳے ۔ نور نامے دی طرح معراج نامہ وی قدیم اے تے ایندی عمر وی نور نامے توں  ودھ یعنی ( 401ھ۔ 1010ء ) ݙسی ویندی اے ۔ معراج نامے وی ڈھیر تعداد وچ لکھئے ڳے تے ترجمے وی تھیندے رہ ڳے۔ نور نامے وانگے معراج نامہ وی ہر گھر وچ پڑھیا ویندے ۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
دھریجیں دا محکمہ مال دا ریکارڈ

دھریجہ نگر دے دھریجے وݙے جاگیردار تاں  نہ ہَن پر زمیندار منڈھ قدیم دے ہن ۔ مسات خورشید احمد دھریجہ ہک پراݨی جمعبندی ݙتی اے اوندے وچ دھریجیں  دے زمینیں  دا ذکر اے ، ایں  جمعبندی ءِچ دھریجہ جٹ لکھیا ہویا ہے ۔ جمعبندی دی تحریر اے ہے۔

شجرہ نمبر26موضع موسیٰ کانجو

خان پور ۔ ریاست بہاول پور

ڄٹ دھریجہ ۔ جمعبندی 23۔ 1922ء

### شجرہ نمبر1:
                       سمار                لدھا

                       محمود              یارو

### شجرہ نمبر2:
                       کوڑا شامو کوڑا

### شجرہ نمبر3:
                       سمانہ             سمورا              سمار                لدھا              غوث بخش

### شجرہ نمبر4:
                       نور                    سدن           نور

### شجرہ نمبر5:
                       پیرن               علو

جٹ دھریجہ شجرہ 

نمبر6:           نبی بخش سمانہ

نمبر7:           سچو                                           جنید

نمبر8:           پیر راحموں   کریماں 

نمبر9:           دینہ                                        خدا بخش

نمبر10:        کریماں                                 جندو                                       خیرن

نمبر11:          اللہ بخش                              میرو               خیرا                 خمیسے

نمبر12:        سچو                                           جمال                                     سہراب

دھریجہ برادری دے کھاتہ شریکیں  ءِچ ہندو برادری دے لوکیں  دے ناں  جنہاں  وچ مینگھا مل ، لڑیندا مل ، ریمل مل ، کلیانا مل ، کیمل مل تے ٻئے ناں  وی لکھِّے ہوئے ہن ، اے سارے لوک زمیندار  ہن ۔ کِراڑیں  دیاں  زمیناں  مقامی مسلمانیں  کوں  نی ملیاں ، ٻاہروں  آوݨ آلے گھن ڳن، کلیم وی کوڑے، کراڑ ڈردے ہن، ہُݨ حکومت ء ِ ہیں  سانگے وݙے اکھیندن اوہے چنڳے ہن۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
سندھ دا سفر

اسیݙے ݙو بزرگ ڄام عمر وݙہ دھریجہ تے ڄام نور احمد دھریجہ اپݨے پیریں  دے آکھے تے وستی آلی زمین ویچ تے سندھ ونڄ گھدی ہانے ، وستی ءِچ ݙاڈھے ساوے سوکھے ہَن ، سندھ ءِچ ونڄ تے ݙاڈھے اوکھے تھی ڳے ۔ میں  تاں  نہ ونڄ سڳیا ہم پر آکھدن جو ڳوٹھ دا ناں  ڈیوری تعلقہ اوباڑہ تے ضلع سکھر ہا ، ہُݨ ضلع گھوٹکی تھی ڳے۔1960ء ءِچ ڳئے ہن تے حیاتی دے 19سال ڳال تے 1979ء ءِچ واپس آئے ہن ۔ جݙاں  ڳئے وݙے زمیندار ہن واپس آ تے نِکے زمیندار بݨے۔ ڄام عمر وݙا ݙسیندن جیرھے پیر اساکوں  گھن ڳے ہن اُنہاں  ء ِچ موج علی شاہ ، عثمان شاہ ، الطاف شاہ تاں  تھولا بہتا خلق ݙیندے ہن پر اتھاں  دے پڑیچے نائی ، درکھاݨ تے گھنیے چنگاں  نہ ڄاݨدے ہَن ۔ ڄام نور احمد آکھدے ہن شئیت دنیا پیریں  توں  سکھ پیندی ہوسے اسیکوں  تاں  ݙکھ ملیے۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
سرکاری ملازم

دھریجہ نگر  دے لوک زیادہ پڑھے لکھے کائنا ہن ، ہِیں  سانگے کوئی وݙا سرکاری عہدہ نہ گھن سڳئے ۔ ریلوے اَتے کجھ لوکیں  فوج ءِچ نوکریاں  گھدیاں  ۔ آکھدن ڄام فتح محمد ، حاجی تاج محمد، فرید بخش ، قادر بخش ، جام شیرݨ ، ڄام خمیسیٰ ، کرم دین ، احمد دین ، محمد دین ، صادق خاں  ، شبیر ، جان محمد ریلوے پولیس ، عبدالرزاق ڈسٹرکٹ پولیس آفس ، ماسٹر مصطفیٰ فوج … تے کجھ ٻئے لوک سرکاری نوکریاں  کریندے رہ ڳے، پہلے سرکاری نوکریاں  مل ویندیاں  ہن، ہُݨ نی ملدیاں ۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
وسیب.

دھریجہ نگر دے آس پاس دی آبادیاں  ءِچ ، جمال نگر ، وستی نصیر خان جمالی ، وارث خان جمالی ، سرائی دا کھو ، شاہ دا کھو ، راجے دا کھو، وستی مستری عبدالقادر ، وستی چودھری غلام محمد ، چاکی دا کھو ، وستی چوہدری غلام قادر ، وستی گھلو ، وستی کانجو ، وستی درکھان ، وستی میتلا ، 60چک ، 58چک ، دودے ارائیں  دی وستی ، نوتݨ دی ماڑی ، کھوکھریں  تے اوکھر وندیں  دی وستی ، لُڑکے ، وستی ہکڑہ تے سہجہ اے سارا اسیݙا وسیب اے۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
پُھُلیں نال محبت

سیاݨے اَکھیندن پھل کھلدے چنگے لڳدن ، بھانویں  نِکے ٻال ہوون تے بھانویں  باغ دے پُھل ۔ گھر آلے ایکڑ ءِچ ݙاݙے سئیں  دے اَمبیں  دے ٻوٹے ہَن تے ربیل دے ڈھیر سارے ٻتھے، ساوݨ مُد کوں  ربیل پھلیں  نال جھری پی ہوندی ہئی ،خشبو دے گھلے گھلے کھڑے ہوندے ہن، مسیت ونڄݨ توں  پہلے لپ پھلیں  دی چا ویندے ہاسے  تے سنگھدے ہاسے ، خشبو ہاں  ٹھار ݙیندی ہئی تے دماغ دیاں  ٻاریاں  کھل ویندیاں  ہن ۔ ݙاݙی کوڑیندی ہئی ، جئیں  ایلے تیݙا ݙاݙا اسیکوں  نہ ڄاݨدے تے نہ زمین دا حصہ ݙیندے توں  ولا ولا اوندی جھولی ءِچ کیوں  ونڄ وڑدیں ، ابا کائناں  روکیندا ہا ،ہک واری ساوݨ مد کوں  ڈھیر سارے اَمب تلے کریے پے ہن ، چُݨ تے جھولی بھر گھدی ، ݙاݙی دے ݙر کنوں  گھر نہ ڳیُم ، نانی کوں  ونڄ ݙتے ، ݙاݙی میݙے ݙاݙے دے ناں تے کوڑیندی ہئی تے نانی ٹھردی ہئی ، اوں  ایلے تاں  پتہ نہ ہا ، وݙے تھیوسے تاں  رشتیں  دی سونہہ رونہہ تھئی ، میݙی نانی میݙے ݙاݙے دی سکی بھیݨ ہئی ۔ ربیل دا پھل میکوں ݙاڈھا بھمدا ہا ۔ ابے نال میں  ادّے اسماعیل تے ادے چوہدری غلام رسول دے باغ ءِچ ویندا ہم ، امب ، پنڈ ، ڄموں  ، نبوئے تے سنگترے دے نال غلاب تے ٻے وی پھل ہن ، لائن دی وٹ نال ڈھنڈوں  وی ہن ۔ مینھ دا پاݨی کٹھا تھی کھڑدا ہا ، کنول دے پھل ہوندے ہن ، سر تے نیلے رنگ دا پھل ، کچھڑ تے پبڑن دی ٹکی ،تل ءِچ بھ ، پٹ اَمدے ہاسے ، بھ دی بھاجی سوہݨی پکدی ہئی ، ہک پھُل لال غلاب وی ہا، لال غلاب دے نال ہک پھل کوں  چھوئی موئی وی آکھدے ہن ، چھوئی موئی دا پھل ایجھا ملوک ہوندے جو ہتھ لائو تاں  کملا ویندے ۔ ہک پھل سجھ منہ وی ہوندے ، سجھ جیرھے پاسے ڈھلدے پھل وی اوݙھائیں  منہ کریندے ویندا ۔ ہندی ءِچ اینکوں  سورج مکھی آکھدن۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
گوری دھریجے

دیگی بنگلے آلے گوری اسیݙے سکے ہن ، منڈھ قدیم توں  سکاوت چلی اَمدی ءِ، پہلے گوری تے ہُݨ غوری لکھدن ۔ ہیں  وستی دے معتبر تے مہاندرے شخص عبدالکریم جیرھے ریلوے ریٹائر ملازم تے پیش امام ہن ، ݙسیندن جو اساں  سارے گوری دھریجے دی گوت ہیسے او ݙسیندن جو ایں  جاہ دا ناں  گوری ہا ، ایں  سانگے اتھاں  آوݨ آلے دھریجے گوری اَکھیجݨ پئے ڳے ۔ میکوں  ڳالھ یاد آئی اے جو خیر پور سندھ دے سردار غلام رسول دھاریجو کجھ سال پہلے اسیݙی وستی آئے ہن تے ݙسیا ہا جو سندھ ءِچ دھریجیں  دیاں  درجناں  گوتاں  ہن ۔ اے وی ݙسی ونڄاں  جو ارغون نال جنگ دے بعد دھریجہ برادری ٻہوں  مشکلاں  دا شکار تھئی ، سارے اُجڑ پُڄڑ تے کھنڈ پنڈ ڳئے ، غریبی تے غریب الوطنی دی وجہ توں  کجھ لوکیں  پیٹ پالݨ سانگے پیشے کیتے ،انہاندی نسبت پیشے دے لیکھے موجب اَکھویجݨ پئے ڳی ۔ ملتان دے دھریجے بلوچ اکھویندے ہن میں  ملتان آیاں   تاں  نکھیڑا تھیوݨ پئے ڳے ۔ او آکھدن اساں  بھلئیے ودے ہاسے پر اے بھلیکا پہلے توں  اَمدا پے جو کاغذیں  ءِچ ڄٹ دھریجہ تے کجھ دھریجہ بلوچ لکھیا اَمدے۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
ویلے دی نماز

اسیݙے گھر دا ماحول دینی ہا ،ابا سئیں  سویلے اُٹھدے ہَن پر نانا سئیں  ہنائیں  توں  وی پہلے ، نِکے لا ݙینھ دا ݙاݙکے پاسے تے رات دا نانکے پاسے ہوندا ہم ، نانا سئیں  پرہ باکھ ویلے اُٹھدے ہَن ، اسُورویلے بانگ ݙیندے ہَن ۔ نماز ویلے جماعت کٹھی تھی ویندی ہئی ، نماز پڑھیندے ہَن ۔ کہیں  ویلے واعظ وی کریندے ہَن تے نانا سئیں  وقت تے نماز پڑھݨ دی تاکید کریندے ہن تے آکھدے ہَن تے ویلے دی نماز تے کویلے دیاں  ٹکراں  ۔ سجھ اُبھار کوں  درس شروع تھی تے کاناں  ݙینھ چڑھدے تئیں  موکل مل ویندی ہئی ۔ ݙوپہرا کرݨ دے بعد ظہر، عصردی نماز تھیندی ہئی ۔ ݙینھ لاٹ پلاٹاں  تھیوݨ پئے ویندا ہا ، نماشاں  کوں  مغرب پڑھیندی ہئی ،عشاء دی نماز دے ویلے کوں  کفتاں  و ی اَکھیندے ہَن ،ڈھلدی رات تئیں  قصے تھیندے ہَن ،سیالے دی مد کوں  رات وݙی تھیندی اے،ہُݨ وی نینگر ویلہ ونڄاوݨ کیتے موبائل کوں  زیادہ وقت ݙیندن تے ویلے سر نماز پڑھݨ دی کوشش نی کریندے۔وستی دے وݙے نمازاں  وی پڑھدے ہَن تے رڑھ واہی وی کریندے ہَن ۔ پاݨی دے وارے مقررہَن، اَڄ ایندا ، کل ایندا ،پرسوں  تے ترسوں  فلاݨے دا۔رڑھ راکھی ءِچ برکت ہوندی ہئی ۔بیماریں دا ناں  کائنا ہوندا ہا۔کݨک رَہاوݨ آلے نالی وی کریندے ہَن ، کور چھٹ تے گپ چَھٹ وی تھیندی ہئی ۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
زناور

کُئی گھر ایجھا کائنا ہا جتھاں  کُئی زناور نہ ہووے ہا، ݙاند ،وچھا ، واڑھا ، وہیڑ ، بھیݙ ، ٻکری ، مینھ،ڳئوں ،گݙا ، گابا گھر ءِچ ہوندے ہَن تے کُئی گھوڑی خچر وی رکھیندے ہَن ۔ داڄلی تے دھنی ݙاندیں  دی ݙاڈھی اَل بھل ہوندی ہئی ۔ ݙندا ، چوڳا، چھڳا تے پکا عمریں  دے ناں  ݙسیندے ہَن ۔آنہر لیلے خسی وی کرویندے ہَن۔ چرݨ آلے وݙے مال کوں  چھڑوال اَکھیندے ہَن ۔مال چراوݨ آلے کوں  چھیڑو آکھیا ویندے ۔زناور خینس کرن ہا تاں  چھیڑو زناوریں  کوں  مریندا ہا ۔وݙے کوڑیندے ہَن جو گنگدامیں  کوں  کینھی مریندا ۔ٻکری یا کُئی زناور وارہیاکھڑا ہووے تاں  اونکوں  لواوݨ کیتے نر ملویندے ہَن ،ویاوݨ تے آوے ہا تاں اَکھیندے ہَن ٻکری سولیتی کھڑی اے ، اَل ویائی کوں  لیاری اَکھیندے ہَن ، ڈھیر کھیر ݙیوݨ آلی کوں  کھیرالی اَکھیندن۔ جیرھا زناور کھادے بغیر نہ ملے اونکوں  بھاڑا سٹیندے ہَن، لتاں  مارݨ آلے کوں  ڈھنگا ماریا ویندے ۔جیرھے زمینداریں  کول گھاہ تے داݨہ ڈھیر ہووے ،اوزناوریں  کوں  اُولیل کرویندے ہَن ۔وسیب دے زناوریں  کوں  دیسی تے نسلی جانوریں  کوں  اصیل سݙیا ویندا ہا ۔لموچڑی تے سندھی نسل دے زناور وی ہوندے ہَن ۔ زناور کوں  سُول پوون ہا تاں  دیسی علاج کیتے ویندے ہَن ۔

زناوریں دی خوراک برسین ، لوسݨ ، کارواں  گھاہ ، جوار ، ٻاجھری ،کݨک ، چݨے تے اَٹا ݙالا ہوندا ہا۔ پا پیسے آلے لوک پالویں  زناور کوں  گھیوماکھی وی کھویندے ہَن ۔زناور وِیمدے تاں  پہلے کھیر دا ناہرہ بݨایا ویندے ۔ ٻکریں  تے بھیݙیں  دے رکھݨ کیتے ڈھینگریں  دی واڑی بݨدی ہئی ۔ڈھینگریں  دے لوڑھے بارے اے اَکھاݨ وی ہے جو لوڑہا رڑھ کوں چرݨ پئے ڳے،وݙے زناوریں  دا بھاݨاں  ہوندا ہا ،ککھیں  دا چھپر بݨا تے سالھ بݨائی ویندی ہئی تے اینکوں  بھاݨے دا ناں  ݙیندے ہَن ۔لوک وستی ءِچ رَل تے رہندے ہَن ہکو ویڑھا ہوندا ہا ، کجھ گھر کھوہ دے نال ہوندے ہَن ، کھوہ کوں  اوندے مالک دے ناں  تے سݙیا ویندا ہئی ۔ کجھ گھر جھوک دے ناں  تے وی ہوندے ہَن ،کھوہ اَتے وساخیں  تے پیپل تے ٻوہڑ دے وَݨ ہوندے ہَن ،اسیݙے کھوہ تے سرائیں  دے وَݨ ڈھیر سارے ہَن ۔لوک اُتھائیں  کیکر وی رہیندے ہَن بخت آلے بندے کوں  اَکھیندے ہن ’’اوندے بخت جو ڈھیر ءِن تاہوں  ککروں  ٻیر ءِن‘‘ گھریں  دے اڳواڑ تے ٹالھی ، نِم تے اَمب تے ٻوٹے ہوندے ہَن ، کجھ گھریں  ءِچ ٻیر وی ہوندی ہئی ۔آکھدے ہَن ٻیر آلے گھر ءِچ وَٹے پوندن۔ہک اَکھاݨ اے وی ہے جو ’’ہن ٻیرتے طوطے او توݨیں  جے توݨی ٻیر تے ٻیر کھڑن‘‘۔ غستان ءِچ ڄالیں اَڄ وی ڈھیر ءِن ، ریل دی وَٹ وی ڄالیں  ہوندیاں  ہَن پر اُٹھیں  آلے ہُنیں  کوں  وَݨ نی بݨݨ ݙیندے ۔کجھ ڄٹ ایجھے ہوندے ہَن جیرھے اَکھیندے ہَن جو اساں  چھڑا لُوݨ مُل گھندوں  باقی ہر شئے اپݨی رہا تے کھمدوں  ۔ پکھی پرندے تے کُکڑیں  شکڑیں  وی اپݨیاں  پلیندوں  ، لیلا پہرو وی اپݨا ہوندے ۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
قینچی

قینچی کوں  سرائیکی ءِچ نقراض اَکھیندن ، پر میں  جیرھی قینچی دی ڳالھ کریندا پیاں  او سائیکل آلی قینچی ءِ۔ سب توں  پہلے قینچی تے سائیکل چلاوݨ سکھیا ۔ میکوں  یاد ءِ، میݙا مسات شکور تے میں  قینچی تے سائیکل چلاوݨ سکھدے ودے ہاسے ۔ مسات شکور سائیکل توں  ڈھہ پیا تے اوندا ݙند تُرٹ ڳیا ہا ۔نِکے سُکے دھک تاں  میں  وی ڈھیر کھادے ہن پر شکر ءِوݙے دھک توں  بچ ڳیم ، ہر کولیس کمپنی دا سائیکل ہا ۔ ابے کنوں چوری چھک ویندا ہم اوں  ویلے ہرکولیس سائیکل دی اتنی پھوت ہوندی ہئی اَڄ جتنی پجارو دی ۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
مہر خان دھریجہ

مہر خان دھریجہ سینئر وکیل ہن ، وکلاء برادری ءِچ اُنہاندا ہک ناں  ہے ، اصل تعلق پلو شاہ نال ہے پر نکے لا اساݙی وستی    دھریجہ  نگر رہندے ہن ۔ سہجے سکول پڑھدے ہن ۔ زمیندار گھر دے بندے ہن ، ساوے سوکھے ہن تے رَج سوہݨے ہن ، ہوں  ایلے دی یاری اَڄ تئیں قائم ءِتوݨیں  جو او تے میں  ݙوہترے پوترے آلے تھی ڳیوں ۔ مہر خان ہُݨ تاں  مولوی بݨ ڳے ، اوں  ویلے نٹیں  دے تماشے کٹھے ݙیکھدے ہاسے ، ڳاوݨ کٹھے سُݨدے ہاسے ، تے کھیݙاں  کٹھے کھیݙدے ہاسے ۔ نویں موٹر سائیکل مہر خان گھدی ، مہر خان دے ماماں  تے میݙے اُستاد موٹر سائیکل چلایا ، موٹر سائیکل نہ سنبھلی ، ٻانہہ ݙو جاہوں  تُرٹ ڳی۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
پلی دی چٹݨی

پلو شاہ کنوں  ݙاݙی فاطمہ اَمدی ہئی تاں  چٹݨی دی مُد کوں  ساوے چݨے چا اَمدی ہئی ، چنڑیں  دا تراڑا تے اوندے لیمنڑیں  دی چٹݨی بݨیندے ہاسے ۔ اینکوں  پلی دی چٹݨی آکھدے ہن ، پلی دا ساڳ وی ہوندا ہا ۔ سُکا ساڳ وی آکھدے ہن۔ ݙاݙی فاطمہ اپݨی بھیݨ کنے اَمدی ہئی ، موسم دی ہر شئے چا اَمدی ہئی ۔ میݙی ݙاݙی تے ݙاݙی فاطمہ بھیݨیں  ہَن تے آپت ءِچ ݙاڈھی محبت ہانے۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
اماں دا حال

ماسی سرداراں  ، ماسی جیوائی ، ماسی نوراں  ، ماسی بختاں  ، ݙاݙی میݙی تے نانی میݙی کہیں  کہیں  ویلے میݙی اماں  مرحومہ دی ڳال چول ٻہندیاں  ہن ، جو ساد مرادی طبیعت ہس ، نِکے لا توں  کم کار کریندی ہئی ، مولوی صاحب دے گھر مسافر نِت ہوندے ہن ، لنگر چلدا ہا ، اپݨی ماء نال رَل تے گھر دے سارے کم کریندے ہن ، چکی پیہݨ وݙا کم ہوندا ہا ، ہر روز چکی پہیندی ہئی ۔ ادی جیول اپݨی ماء تے بھیݨ نال رَل چکی پہندی ہئی ، گھا پٹھا کریندے ہن ، زناوریں  دی ٻدھ چھوڑ ، گھر دی روٹی مانی ، بھاڄی بھتی کرݨ دے نال میݙی اماں  دا اے کم وی ݙسیندے ہن جو مسیت ءِچ قرآن مجید دے رکھّے ہوئے غلیف دھوندے ہن تے قرآن مجید دیاں  گُتھلیاں  وی سیندے ہن۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
عیداں

سیویں  آلی عید تے قربانی آلی عید جوش خروش نال گزریندے ہاسے ، قربانی آلی عید دا تاں  ݙاہ ݙینھ پہلے پتہ لڳ ویندا ہا پر سیویں  آلی عید دا ہک ݙینھ پہلے تئیں  پتہ نہ لڳدا ہا، ڈھیر تانگھ سیویں  آلی عید دی ہوندی ہئی ، روزے رکھ تے تھکے ودے ہوندے ہاسے ہر عید تے 29چندر دی دُعا منگدے ہاسے ، مراد کمبھار اسیݙے کٹھے پڑھدا ہا ، اَکھیندا دُعا کرو 30روزے تھیون ، اساں  دِلوں  وی تے اُتوں  اُتوں  وی 29دی دُعا منگدے ہاسے ۔ دلوں  سارے ایہو چہندے ہن پر اُتوں  اُتوں  آکھدے ہن جو 30تھیون ۔ عید گاہ ءِچ جھنڈیاں  لیندے ہاسے ، صفائیاں  کریندے ہاسے تے چونے نال صفاں  سدھیاں  کریندے ، وݙی عید گاہ ہئی ، تھک پمدے ہاسے ، عید نماز دے بعد کھاوݨ پکاوݨ تے کچاریاں  ہوندیاں  ہن ۔ چوری آلی تے ٻیاں  عیداں  وی ہوندیاں ہن۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
وڈھ

اُستاد امان اللہ صیب آپ شاعر ہن تے شاعریں  بارے ݙسیندے ہن، سندھ دے مشہور شاعراں  لعلݨ خان لغاری ،حمل خان فقیر تے ایں  طرح دے ٻہوں  سارے شاعراں  مولوی لطف علی دے قصہ سیف الملوک توں  متاثر تھی تے شاعری شروع کیتی ۔ حضرت خواجہ غلام فرید سئیں  فرمایا جو شاعری دی فصل لطف علی کپ ڳئے ، اساں  وݙھ ودے چݨدوں  ۔ ایں  طرح پنجابی زبان دے شاعراں  وی قصہ سیف الملوک دی مقبولیت توں  متاثر تھی تے قصے لکھئے ۔ جݙاں  قصہ سیف الملوک سرائیکی زبان اچ آیا تاں  سینکڑاں  شاعر پیدا تھئے تے انہاں  اپݨی اپݨی دُھر تے اپݨے اپݨے انداز نال شاعری کیتی ۔ 

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
خجی

سرائیکی ثقافت وچ خجی کوں اہمیت حاصل ہے ، خجی توں حاصل تھیوݨ آلے میوے کوں پِنڈ آکھیا ویندے ،ا یں پِنڈ دیاں قسماں ، ونکیاں ، آپو واݨیاں تے انہنادے سواد، ذائقے ، رنگ تے شکلاں وچ آپوواݨیاں ہوندن۔ اپݨٰ دھرتی دی ثقافت دے حوالے نال شاعری کرݨ آلے شاعر خجی تے پنڈ دا ذکر وݙی محبت نال کیتے۔ سرائیکی وسیب وچ پِنڈ دیاں سینکڑاں قسماں تے ونکیاں ہن ، انہاں وچ کجھ ناں ایں طرح ہن :’’ساوی ، ڈینڈا ، لونڑیں ، خَسی ، ݙوݙی ، سونا ، ڳری ، چھوہانرا، تپاشہ ، ݙوہڑا، مکے آلی ، مدینے آلی ، ݙوکا ، سندھی ݙوکا، وݨ ، اَدھ وݨ ، خسی ݙوکا، مِٹھا ݙوکا، پھِکا ݙوکا، سَنگھ گھُٹ ، پوپ ، بصرے آلا پوپ تیایں طرح پنڈ دے ٻئے سینکڑاں ناں موجود ہن۔‘‘

خجی تے چڑھ تے پنڈ چنݨ آلے کوں چاڑھا آکھیا ویندے ، چاڑھا خجی تے چڑھݨ توں پہلے کمند ٻدھیندے تے خجی تے سڄا پیر رکھݨ توں پہلے آکھدے بسم اللہ الرحمن الرحمن، یا اللہ، یا محمد، یا پیر استاد یا لقمان حکیم حکمت دا بادشاہ ۔ ہمیش مادی کوں پھل لڳدے ، نر خجی کوں مادی بݨاوݨ کیتے اونکوں مادی دا ٻور ݙتا ویندے ۔ سرائیکی شاعری وچ ڄاہ ڄاہ تے خجی کوں پنڈ دا ذکر وی وݙی محبت نال ملدے ۔ 

اسیݙی وستی ءِچ ہک تاں  خجیں دا وݙا باغ ہا ، باقی اپݨیں  اپݨیں  زمینیں  وچ لوکیں  خجیاں  رہائیاں  ہویاں  ہَن ۔ خجی دا اُچا وَݨ ہوندے ،کئی قسمیں  دیاں  پنڈوں  ہوندین ، پنڈ سوکھڑی تے سوغات دے طور تے وی ہک ٻے کوں  ݙتی ویندی ہے۔ ایں  سانگے اَکھیندن ’’ملیر اَئی اے کہ مسات اَئی اے متر آلے پاسوں  پنڈ دی سوغات اَئی اے‘‘۔ خجی دے بھوتریں  تے پکھے ، تݙے ،تݙیاں  ،کنجیراں  ،چھٻیاں  ،سُندھڑے ،تونگ، کھٹڑیں  دا وَاݨ وی بݨدے ،ترنگڑ ، چھکے ، لاہناں تے نائوڑ وی بݨدن ، اساں  نائوڑ وَٹ کھیݙدے ہاسے تاں  بھوتریں  دا نائوڑ بݨیندے ہاسے ۔ پینگھ آلا رسا وی بھوتریں  نال بݨدے ۔محرم دے ݙینھ  ءِچ بھوترے قبریں  تے وی سٹیندن۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان

کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
تیکوں ما ء مریندی تاں ہوسے

میں  کنوں  سارے پچُھدے ہن تیکوں  ماء مریندی تاں  ہوسے، میں  آکھدا ہم ماء میکوں  کڈاہیں نی ماریا ،پیو آتھرچھنڈ کریندا رہندے ، ماء کݙاہیں  نی ماریا ، ݙاݙی وی ݙوچار واری ہتھوں  چھوڑ کھلے مارین پر لڳے کائنی، لوک اعتبار نہ کریندے ہن ، آکھدے ہن جو مترائی ماء ہووے تے مارے نہ، اے نی تھی سڳدا پر سچ اے ہے جو اماں  میکوں  کݙاہیں  نہ ماریا۔ ماء مترائی تے پیو قصائی آلی اکھاݨ وی میݙے اُتے نی آئی ، ابا مریندا ہا پر پیار وی ݙاݙھا کریندا ہا ۔ دڑکا دباشہ وی ہا پر میں  اپݨے کم ذمے واری نال کریندا ہم ،پڑھدا ہم ، دکان چلیندا ہم تے مال وی ویندا ہم، ابا خوش ہا۔ بھرے مجمعے ء ِچ آکھدا ہا کوئی دھریجہ میݙے ظہور جیہا ڄݨ ݙکھاوے تاں  مناں ۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
اماں ابے دا جھیڑا

کݙاہیں  کݙاہیں  ابے اماں  دی تکرار تھی ویندی ہئی ،ابا شادی مراد تے ویندے ہن ،خیر چنڳائی تے وی پُڄدے ہن ، کتھائیں  جلسہ ہووے ہا تاں  اِتھاں  وی ویندے ہن، مال دا گھا اماں  کوں  کلہیں  کرݨا پئے ویندا ہا ، او کاوڑ کریندی ہئی ، ٻیا تکرار ایں  ڳال تے تھیندا ہا جو ٻکری وہری کھڑی ہے، توں  ڳیں  پیا چھیلے کوں  کوئی نی ݙکھا آیا، کہیں  ویلے آکھن ہا جو ٻکری سلیتی اجھو وِیمسے، کجھ تھی ونڄے تاں  میں  رن ذال کیا کریساں ۔ کہیں  ایلے اکھیندے ہن لیلے وݙے تھی ڳن، گھوٹو گھت تے ویچ، رسی تُڑوا تے لوکیں  دے رڑھیں  دی خنیس کریندن تے او مندے ݙیندن۔ابا نراض تھیوے ہا تاں  ایں  ڳال توں  جو اماں  دا خیال نوھی کیتا، او بیمار ءِاوندے نال توں  مِٹھا نی الیندی، اماں  کوں  بھت نی پکا ݙتا ، اے کݙاہیں  کݙاہیں  تھیندا ہا، باقی ساری حیاتی شاندار گذری ءِ۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
قارالین دی قمیض

قارالین ناں  دا ہک ریشمی کپڑا آیا ہا ،سارے لوک شونق کنوں  گھنݨ پئے ڳے غریب غربا تاں  نہ گھن سڳدے ہن پا پیسے آلے قارا لین گھندے ہن ۔ چاچا خدا بخش دھن دولت آلا ہا، اونکوں  سیٹھ خدا بخش سݙیندے ہن ،وستی  دھریجہ نگر  ہک شادی ہئی او قارا لین دا چولا لٹھے دی چادر تے عالیشان طرے آلا پٹکہ پا آیا۔ اللہ میاں  چڑھوئے دا پُتر ہا یا بھنڑیجا بھتریجا اووی قارالین دا چولا پا آیا۔ ماماں  رحمانوں  تے نانا جام خان چاچے خدا بخش کوں  آکھن توں  پھوت بݨا آئیں  پر چڑھوئے دے پُتر تیکوں  ونڄا گھتیے۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
شادی تے نٹ

شادی تے نٹ اَمدے ہن، ٻڈھے تے نینگر وی ہوندے ہن ڈھیر سارے بے ریش چھوکرے ہن، او زنانہ ویس پا تے تماشہ کریندے ہن،سُرخی پوڈر لاتے ٻے سوہݨے بݨ ویندے ہن ۔غضب دے ݙوہڑے تے گاوݨ اکھیندے ہن ،گاوݨ تے جھمر کھیݙدے ہن، لوک ویلہاں  ݙیندے ہن، شوقین اپݨے پسند دے نٹ کوں  ویلھ ݙیندے ہن ،ہک روپے دا رواج ہوندا ہا ،وستی دے نینگر یار ہک ٻے دی ڳلھ تے نوٹ رکھ تے نٹ کوں  سݙیندے ہن۔ نٹیں  دا جمعدار ویلھ ہوکیندا ہا، روپے چار تھیون ہا تے او چوݙاں  ہوکیندا ہا ، ویل دا مقابلہ تھیندا ہا ، باشت ء ِچ نٹیں  کوں  فیدا تھی ویندا ہا ،وستی دے اَدھ نینگر سوہݨے نٹیں  تے عاشق تھیندے ہن تے انہائیں  دا خذمتاں  کریندے ہن۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
کتابیں دی صندوقاں لُڑھ ڳیاں

1973ء دی چھل ء ِچ جتھاں  ٻیا کجھ لُڑھ ڳیا اتھاں  ابے دے کتابیں  دی صندوق وی ویندی رہ ڳی۔ایویں  نانے سئیں  دیاں  کتاباں  تے انہاندی شاعری نہ بچ سڳی۔مولوی احمد دین صاحب قصے لکھی ودے ہن انہاں  کول کتاباں  وی ہن، ماماں  منظور ݙسیندا ہا جو میݙے ابے مولوی گانمݨ صاحب دی شاعری تے انہاندے ہتھ دیاں  لکھیاں  ہویاں  چیزاں  ویندیاں  رہ ڳن، چھل ء ِچ ٻہوں  نقصان تھیا پر علمی نقصان دا کوئی بدل کائنی، اصل ء ِ چ لوکیں  کوں  پتہ نہ ہا جو اتنا وݙا طوفان آئوسے او پہلے آلی ڳال تے بھُلئے کھڑے ہن ۔اے اینجھا سیلاب ہا جو گھریں  دی ہر شئے دے نال کاماں  کڑیاں  وی لُڑھ ڳیاں ۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
چک ء ِچ جُتی

سکولی پڑھݨ سہجے ویندے ہن، اسیݙی وستی سکول کائنا ہا، مونگھیر پرائمری ہا، پرائمری دے سارے سکولی سہجے ویندے ہن سائیکل تے کوئی کوئی ویندا ہا، باقی سارے بس تے ویندے ہن ، اݙہ اسیݙی وستی ہا، شاہ دا کھوہ، 58چک ،کمبہاریں  دی وستی، نصیر آلی وستی سارے اتھائوں  چڑھدے ہن،دھریجہ پھاٹک تے جمالی نگر اݙے کائناں  بݨیے ہن۔پنجابی چھوکرے ڈھیر سارے چوہدری رحمت علی دا پُتر ارشد ݙاݙھا حرکتی تے شیطان ساریں  کوں  پِٹوائی رکھدا ہا۔ اساں  ہک چِڑ بݨائی ، ارشد کوں  آکھیا چک ء ِچ جُتی نہ پاتی کر ، ارشد وَلدی ݙیندا ہا میں  چک ء ِچ جُتی کیوں  نہ پانواں  ؟ پیروں  ننگا جاواں  ؟اساں  آکھدے ہاسے چک ء ِچ جُتی بندے نی پیندے ارشد چِڑ ویندا ہا، اوڑک ہک ݙینھ اختا تھیا تے آکھیا میں  چک ء ِچ جُتی پانڑیں  ءِپانڑیں  ءِ، مندا ݙے تے آکھیُس تُسی جو کرݨا کر لوو۔ بعد ء ِچ اونکوں  مستیے کمبہار ݙسیا جو چک ء چ جُتی کتا پیندے، پِچھے اونکوں  سمجھ آئی۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
ملتانی ٹھڳ

ابا دکان تے کپڑا وی رکھدے ہن ، قربانی آلی عید توں  پہلے ملتانوں  کپڑا گھن آئے، ابا سئیں  ݙسیندے ہن جو کپڑیں  دی گنڈھڑی سر تے رکھ تے اݙے آلے پاسے ویندا پیا ہم ، ہک بندے آکھیا مولوی صیب کتھاں  ویسو؟ میں  آکھیا خان پور ۔ اوں  آکھیا اچھا آئو خانپور جتھاں  دین پور دا مدرسہ ہے ، میں  آکھیا جیا جیا ۔ اُوں  جیپ آلے پاسے اشارہ کیتا تے نال ٻدھے ہوئے ݙو لیلے وی ݙکھائے ، آکھیا اے جیپ تے لیلے میݙے افسر دے ہن میں  وی خان پور ویندا پیاں ، میں  کلہا ہاں  تیکوں  چائی ڄلداں  ،الائو گلہائو تھے ڄلسوں ، تیݙا کرایہ بچ پوسے، ابا سئیں  آکھدن میں  خوش تھی ڳیُم، او ڳلی ء ِچ ونڄ تے پاݨی دا گلاس بھر آیا ، میکوں  آکھیا مولوی صاحب روٹی توے تے ہے اے میݙا ڳلی ء ِچ گھر ءِروٹی کھا تے ڄلدوں ، ڳنڈھڑی گھن گھٖدس جو بار نہ چائی کھڑے رہو، میں  روٹی چا تے اجھو آیا ،ابا آکھدن میں  کھڑا کھڑا تھک ڳیُم او نہ وَلیا، بندے اَمدے ویندے پے ہن میں  حال ݙتا ہُناں  آکھیا اُو ملتانی ٹھڳ ہا ، اے محلہ کائنی الگ اے، اتھاں  گھر کوئی کائنی۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
پنچر لواوݨ آلا

سڑک آلے کھوکھے تے سائیکلیں  کوں پنچر وی لیندے ہاسے، پہلے نِکا پمپ ہوندا ہا ، ولا وݙا پمپ ابا گھن آیا ، شہر ابے دی ہک سائیکلیں  آلے نال یاری ہئی اُوں  کنوں  ݙو آنے چار آنے چھ آنے دیاں  پُراݨیاں  ٹیوباں  ابا گھن اَمدا ہا۔ چھوکرے غلولی دے رٻڑ بݨاوݨ سانگے گھندے ہن تے چنڳیں  ٹیوبیں  کوں  پنچر لا تے رکھدے ہاسے ، چھ آنے ،اَٹھ آنے یا ݙاہ آنے دی وِک ویندی ہئی ، سوا روپے دی نویں  ٹیوب ہوندی ہئی ، پنچر دے ݙو آنے ہوندے ہن۔

ہک آدمی پنچر لواوݨ آیا ، ٹیوب پُراݨی ہئی، گھیلی آیا ڈھیر پنچر ہن ، ابے آکھیا اَٹھ آنے دی پُراݨی ٹیوب گھن گھن پنچر نہ لوا، اُوں  ضد کیتی ، ہک پنچر لائوں ، پھوک بھروں  ٻیا نکل آوے، ٻیا لائوں  ٻیا نکل آوے، ایویں  کریندیں  کریندیں  پنج پنچر لڳ ڳے بندہ تھک تے قینچی نال ٹیوب کپ چھوڑی تے آکھیا اَٹھ آنے آلی ٹیوب پائو۔ ہک روپیہ ݙو آنے بݨ ڳے، ابے رعایت کرتے ٻارھاں  آنے گھٖدے۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
طالب جمالی

اسیݙے علاقے دا شاعر طالب جمالی ابے سئیں  کنے ݙاݙھا امدا ہا، ریلوے ملازم ہا، اوندے ݙو پُتر صمد تے رفیق اسیݙے کٹھے پڑھدے ہن صمد گھوڑی سݙیندے ہاسے،روندا وی ہا تے چھوکریں  کوں  کٹیندا وی ہا۔ طالب خان دا ناں  غلام محمد خان جمالی ہا۔ جمالی تخلص کریندا ہا، ابے سئیں  کوں  ڈھیر کلام سُݨیندا ہا۔ پتہ نی سبق پڑھیا ہا یا کائناں  پر ابے سئیں  کوں  اُستاد سݙیندا ہا۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
بہاول خاکی

ابے سئیں  کنے ہک شاعر اَمدے ہن، بہاول خاکی ۔اپݨا کلام سُݨیندے ہن، ابا سئیں  شونق نال سُݨدے ہن۔ داد وی ݙیندے ہن او وی کلام سُݨاوݨ سانگے باڑیے ودے ہوندے ہن، نِکی لال جلد آلی بندی گݙی دے کھیسے ء ِچ پاتی ودے ہوندے ہن۔ دھریجہ پھاٹک آلے پاسوں  سائیکل تے اَمدے ہن، الاہے لڑکیں  یا پتہ نی کیرھی وستی ء ِچوں  اَمدے ہن ہک کافی دے کجھ ٻول یاد تھی ڳے ہن:

بہاول خاکی دے پیر ہن کامل 

ہر مشکل وچ رہندن شامل 

دلڑی اہدی جلدی آ مِل

لڳڑے تیر ہن وہندے نیر ہن

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
اسیݙی وستی تے مولانا محمد یارفریدی

اسیݙی وستی ء ِچ گڑھی شریف آلے مولانا محمد یار فریدی دا ݙاڈھا ذکر تھیندا ہا۔’’قاصد مِٹھا مصریاں  ݙیساں  پُنل منا ایویں  ونڄ تے آ‘‘کافیاں  وݙے شونق نال پڑھدے ہن، وݙے ݙسیندن جو مولانا غلام محمد صاحب گانمݨ دھریجہ وی انہاں  کوں ݙٹھا ہا تے کئی جہیں  تے انہاندی موجودگی ء چ مولود وی پڑھ آئے ہن، او عمراں  ء ِچ انہاں  توں  وݙے ہن پر نعت خوانیں  کوں  وݙی محبت نال سُݨدے ہن تے آپ وعظ دے نال نال کلام وی پڑھدے ہن اپݨے مرشد خواجہ فرید سئیں  دے دیوانے ہن۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
سیف الملوک اسیݙے گھر ء ِچ ہئی

سیف الملوک اسیݙے گھر ء ِچ ہئی، ابا سئیں  ݙسیندن اڄاں  میں  پرنیا کائنا ہم ،جوانی ہئی، سیف الملوک دیوانہ کر ݙتا، کتاب منظور احمد درکھاݨ کوں  آ منتاں  کیتیاں  ،آ منتاں  کیتیاں  جو نقل کراوݨ ݙے، او نہ منیندا ہا، چھی مہینے پچھوں  لڳا رہ ڳیُم، اوڑک من ڳیا، اپݨی وستی دے خوشخط مولوی امان اللہ صاحب نال ویہہ روپے اُجرت مُکی، میں  22روپے دی ٻکری ویچ تے سیف الملوک نقل کرائی، میکوں  لوک پاڳل آکھݨ پئے ڳے جو ٻکری ویچ تے کتاب نقل کرائی ء ِ، ابا سئیں  کتاب کہیں کوں  نہ ݙیندے ہن،اُستاد دا پُتر مشتاق احمد دھریجہ مظفر گڑھ مِل ء ِچ کم کریندا ہا، حجت کر تے چا ڳیا، اتھاں  انہاں  بندے کوں  قتل کر ݙتا، ڈھکیج ڳیا اوندے سامان نال سیف الملوک وی رُل ڳی، ابا سئیں  کوں  سیف الملوک دے ونڄݨ دا ارمان مردیں  تئیں  نہ ڳیا۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
خرم بہاولپوری دیاں کافیاں

گڑھی ء ِچوں  احسن فقیر اَمدا ہا، اوندی کاپی ء ِچ خرم بہاولپوری دیاں  کافیاں ہوندیاں  ہن او پڑھدا وی ہا ، ہک واری خرم بہاولپوری دی کافی اپݨی کاپی تے نقل کرائی ہانے۔ اساں  نِکے لا توں  خرم بہاولپوری دا ناں  سُݨدے آیوں ۔ کاپی ء ِچوں  ݙیکھ تے ماماں  اللہ بخش خرم سئیں  دا کلام پڑھدا ہا ، میں  پچُھیا خرم دا معنیٰ کیا ہوسے۔ مامیں  اللہ بخش آکھیا اے تاں  میکوں  وی پتہ کائنی۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
حافظ سراج احمد صاحب

حافظ سراج احمد مکھݨ بیلوی دا وݙا ناں  ہا ،اُستاد امان اللہ صیب ݙسیندن جو وݙے مفتی ہن۔ ہک ٻے حافظ سراج احمد صاحب درانی ہن، مدرسہ سراج العلوم خان پور دے مہتمم ہن، عاشق رسولؐ ہن، ہر سال وݙا جلسہ کرویندے ہن، پرے پرے توں  لوک انہاں  کول پڑھݨ امدے ہن، اساں  تقریراں  سُنݨ ویندے ہاسے، انہاں  دا وعظ خواجہ فرید سئیں  دے کافیں  نال ہوندا ہا۔ جمعے دے وعظ تے جمعہ خان جت سئیں  دے نال ٻہنداہا ۔ جیویں  جیویں  مولانا صاحب خواجہ سئیں  دے شعر پڑھدے ہن او وی نال پڑھدا ہا۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
حکیم بابل خان

حکیم بابل خان جمالی میݙے ابے دا یار ہا، ݙاڈھا سیاݨا تے دانا آدمی ہا۔ ہتھ   ء ِچ شفا ہس دیسی دوا ݙیندا ہا ،تھولے پیسے گھندا ہا، مریض کنے پیسے نہ ہوون ہا تاں  آکھدا ہا ، کوئی ڳال نی دوا ݙیو، نبض ݙیکھ تے بیماری ݙس ݙیندا ہا، ابا سئیں  اوندیاں  ڈھیر ڳالھیں  سُنیندے ہن،آکھدے ہن جو بابل خان کھل ہس کریندا ہا، ہک غستان کنوں  لنگھدے پے ہاسے میکوں  قبریں  ݙے اشارہ کر تے آکھیُس ادا اے میݙی دوا نال موئے پن۔ ٻی ڳال سُݨایس جو اسیݙا ہک گھوٹ سہاگ رات کوں  دوا گھنݨ آیا، میں  جلاب دی پوڑی ݙے ݙتی، ساری رات بھڄدا رہ ڳیا، حکیم بابل ٻی ڳال سُݨائی جو میکوں  گھن ڳے جو پردہ دار دا ہتھ ݙیکھݨے، میں  آکھیا دھانگا اوندی نبض تے رکھو، انہاں  بلی تے دھاگہ رکھیا دھاگے نال نبض ݙیکھ تے میں  آکھیا اینکوں  چھچھڑے کھوائو۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
حکیم غلام حسین

دھریجہ پھاٹک دے چوہدری غلام قادرتے حکیم غلام حسین ݙو بھرا رہندے ہن، چوہدری غلام قادر زمیندارہ تے غلام حسین حکمت کریندا ہا، حکیم غلام حسین کنے لقوے دا نسخہ ہا پرے پرے توں  لوک اَمدے ہن، اوندا پُتر سدھا ناں  بھُل ڳے چوہدری روڑا ہا، او اسیݙا یار ہا، کھا کھا تے مچا پیا ہا جیویں  موٹا ہا کوڑ وی موٹے تے ٻدھ ٻدھ تے لیندا ہا، ہک واری ابا بیمارتھی ڳے ،کتھائوں  خیر نہ آوے حکیم غلام حسین ترائے پوڑیاں  ݙتیاں  خیر آڳی۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان
پڄالا نی پمدا

ابے سئیں  کنے پیر بخش مہر امدا ہا، اوں  ڳال سُݨائی جو اسیݙے سکے کنے ہک مولوی آیا ،اللہ رسول دیاں  ڳالھیں  کیتیاں  تے اُوں  آکھیا پُتر کوں  میݙے نال بھیج، قرآن اینکوں  پڑھیساں  تے ولا واپس بھیڄ ݙیساں ، سال گذر ڳیا چھوکرا نہ ولیا، روہیلا آپ آیا چھوکرے انکار کرݙتا، ٻنہائیں  چھوکرے کوں  سمجھایا ،  پیو آئی ونڄ پیا، چھوکرے آکھیا کائناں  میݙا پڄالا نی پمدا، اتھاں  پاݨی چھاں  تے روٹی بھاڄی ہے، روہی ء ِچ تاں  دُھپ تریہہ دے سوا کجھ کائنی میں  نی ویندا۔

روہیلے دا نِکا پُتر ہک واری حمائل شریف چا آیا پیو کوں  آ ن ݙتس، پیو کوں  آکھیُس ڄال تے ٹنگیا کھڑا ہا، الاہے کیا شئے ہے ؟ چھوکرے دے پیو کھولیا تے ݙیکھ تے آکھیُس ونج جتھوں  چا آئیں  اتھائیں  رکھ آ، قرآن دا بچہ ہے، اڳے وی تیݙا بھرا قرآن کوں  ݙتی ٻیٹھاں ۔

## حوالہ
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان