open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
مسرت کلانچوی

مسرت کلانچوی سرائیکی زبان دی افسانہ نگار ہے.  سرائیکی لکھاری پروفیسر دلشاد کلانچوی دی دھی ہے۔

## ڄم پل
ݙہ نومبر 1956ء کوں ڄمی۔ ابتدائی تعلیم گورنمنٹ گرلز ہائی سکول بہاول پور توں گھدی، انٹر تے گریجویشن گورنمنٹ کالج برائے خواتین بہاول پور توں کیتا، اسلامیہ یونی ورسٹی بہاولپور توں تاریخ وچ ایم اے کیتا۔ 

## پیشہ
کجھ عرصہ صادق پبلک سکول بہاولپور وچ بطور استاد پڑھایا۔ ایں توں بعد پبلک سروس کمیشن دا امتحان پاس کرتے گرلز کالج حاصل پور وچ لیکچرار تعینات تھیاں۔  انھاں دے والد پروفیسر دلشاد کلانچوی سرائیکی زبان تے ادب دے دانشور ہن۔ جیں کارݨ انھاں کوں آپݨی ماٻولی وچ لکھݨ تے پڑھݨ دا ماحول گھروں ملیا۔ 

انھاں کافی عرصہ ریڈیو پاکستان بہاول پور وچ بطور اناؤنسر کم کیتا۔ تے ایہا انھاں دی شہرت دی پہلی پوڑی ہائی۔  

ول پاکستان ٹیلی ویژن نال جُڑ ڳیاں جتھوں اُنھاں دے ٻہوں سارے سرائیکی اردو تے پنجابی ڈرامے نشر تھیندے پئے ہن۔ انھاں دے ڈرامیاں دی کامیابی تے مقبولیت ݙین٘ہو ݙین٘ہ انھاں دی شہرت وچ ودھارا کریندی پئی ہے۔ 

اڄکل او لہور دے ہک کالج توں ریٹائر ہن۔

## لکھتاں دا سنیہا
وسیب نال گھاٹے پیار پاروں انھاں دیاں کہاݨیاں دا آپݨے وسیب نال ٻہوں ڳوڑھا ڳان٘ڈھا سان٘گا ہے۔ انھاں وسیب وچ تھیوݨ آلے ظلم، استحصال، جبر، غربت، بُکھ، تریْہ کوں شدت نال محسوس کیتا تے آپݨے چودھار تھیوݨ آلے واقعات تے حالات کوں لوکیں تائیں اپڑایا۔ مسرت کلان٘چوی کوں ایہ اعزاز حاصل ہے جو انھاں دے افسانیں دا مجموعہ "اُچی دھرتی جھکا اسمان" سرائیکی دا پہلا افسانوی مجموعہ ہے۔ 

## کتاباں
* اچی دھرتی جھکا اسمان (افسانے)
* ڈکھن کنیں دیاں والیاں (افسانے)
* تھل مارو دا پینڈا (افسانے) ٢٠٠٥ء
* وݙیاں دا آدر (طویل کہانی)
* مکی مدنی (سیرت)
* حضورؐ کا بچپن اور لڑکپن
*سنجھ صباحیں (ڈرامے)
مشتاق احمد فریدی

میں تاں کوئی خیال ہاں ــــ لبھساں نال خیال دے

سائیں سچل سرمست

لکھت کرن لاشاری،

صدر سرائیکی عوامی تریمت تحریک پاکستان

مشتاق دے لفظی معنی ھوندن کہیں شعبے دا ماہر یا مکمل دسترس رکھݨ والا،

ایویں ہی سرائیکی عوامی سنگت دے صدر تے اساݙی سرائیکی زبان دے مشتاق ادا مشتاق احمد فریدی سئیں ھن جو سرائیکی زبان دی تاریخ، سیاست، تے ادب تے مکمل دسترس رکھیندن بلکہ سرائیکی زبان دے ماہر ھن، اساں جے نووارد سرائیکی کاز دے طلبہ تے کارکنیں سانگے ھک مکمل انسائیکلو پیڈیا دی حیثیت رکھیندن، میکوں بطور صدر سرائیکی عوامی تریمت تحریک دے اکثر سرائیکی زبان دے ادب، تاریخ یا ݙوجھے سرائیکی تحریری معاملات سانگے ڄݙݨ وی کئی اوکھ پئی تاں ہمیش مستند تے آخری آپشن ادا مشتاق احمد فریدی سئیں نظریے، تے سئیں ادا مشتاق احمد فریدی ہمیشہ ھک شفیق بزرگ تے استاد وانگو پُکریے اور اساݙے علم وچ ودھارا کیتا،،،

ادا مشتاق احمد فریدی سئیں بزات خود ھک سرائیکی زبان دے پنجاہ (50)سال کنے ماضی تے حال ھن،،

میݙی معلومات دے مطابق ادا مشتاق احمد فریدی سئیں 1947 دے وچ فریدآباد تحصیل خانپور ضلع رحیمیار خاں وچ پیدا تھیے تے ابتدائی تعلیم خانپور تے بہاولپور وچ حاصل کیتی جناب زمانہ طالب علمی تو ہی اپݨی ماء ٻولی سرائیکی زبان دے کاز نال دلچسبی رکھیندے ھن، تے میٹرک دے دوران ہی سینگے سنگتیاں نال رل تے بزم فرید تحریک ناں دی ادبی تنظیم تشکیل کیتی تے کئی عرصہ ایں پلیٹ فارم تو سرائیکی ادب دی خدمت کیتی ،،

ولا کہیں زاتی کم دے سانگے کراچی آے تے خود وی کراچی شھار دے تھی تے رہ گے،،،

پراپݨی ماء ٻولی سرائیکی کو سینے لاتی رہ ڳئے تے سن 1974دے وچ اپݨے وانگو سرائیکی ادب تے زبان دے ہم خیال دیوانے شیدائی ادا نزیر لغاری سئیں نال ملاپ تھی پیا تے کراچی دے وچ جسٹس شفع محمدی صیب دی سرپرستی دے وچ سرائیکی کاز سانگے پاکستان سرائیکی سنگت دے ناں نال ھک تنظیم بݨائی ڳئی جیندے سینئر نائب صدر ادا مشتاق احمد فریدی سئیں منتخب تھئے،،

انھاں دی سرائیکی زبان دی نمایاں خدمات وچ اہم اے ھے جو ادا مشتاق احمد فریدی انھاں عظیم لوکاں وچ شامل ھن جنھاں سرائیکی زبان دے اضافی حروف تہجی تے ابتدائی قاعدے دی تشکیل کیتی،،

ادا مشتاق احمد فریدی سئیں نے وسیب سمیت کراچی دے وچ وی سرائیکی کاز کو نمایاں کیتا تے سرائیکی کاز دے نویں کارکنیں دی حوصلہ افزائی کیتی، اپݨے ساویں ݙوجھے سنگتیاں نال مل تے زاتی اخراجات رلا کراہیں ڈھڳ سارے سرائیکی پروگرام تے سیمنار کراے، تے ایں ویلے وی جناب بطور صدر سرائیکی عوامی سنگت، سرائیکی زبان تے ادب دی خدمات وچ نشابر کردار ادا کریندے پن،،

میں سمنجھدی ھاں جو ادا مشتاق احمد فریدی سئیں جہے لوک ہی اساݙے اصل ہیرو ھن جنھاں سرائیکی زبان تے حقوق دی سانبھ سانگے اپݨی پوری حیاتی لا ݙتی ہنس،،

اللہ پاک ادا مشتاق احمد فریدی سئیں دا سایہ اساݙے اتے سرائیکی عوامی سنگت تے سرائیکی عوامی تریمت تحریک تے تادیر سلامت رکھے اور جناب ایویں ہمیش اساݙی رہنمائی تے سرائیکی زبان دی خدمت جاری رکھن
مشتاق بھٹی

مشتاق بھٹی سرائیکی دانشور ہے۔ سرائیکی شاعر، ماہر آثار قدیمہ، مؤرخ تے کلجگ گپت ہے۔

## نمونہ کلام
اونکوں آکھ ݙینویں میں ول ولساں 

نویں جنم دے وچ نویں جوݨدے وچ 

میں الکے وپرے وچ

ہوساں تیݙی سوچ دے وچ 

تیݙے چنتے وچ 

تیݙے ہوش دے وچ 

تیݙے وار دے وچ

تیݙے ویر دے وچ 

جݙاں اکے نہ جݙاں چکے نہ اے دھک تیݙا 

توں سمجھ گھنیں

ݙینداں اٹکلاں ہاں پیا 

گر ݙیندا چڑویٹ تیݙی

تیݙے جوش دے وچ 

میکوں جاݨ سنجاݨ گھنیں

واسو تیکوں مشکل نہ کئ پیش اوسے

مشتاق نشانی نال ہوسی

اوندے ہتھ مرلی ترشول ہوسے

جے دل نال یاد کیتو

میکوں ہر آسݨ ساسنگ وچ

ہرمچ اتے مشتاق تیݙے بیٹھا کول ہوسے

ہر پرکھ مقام اتے پرکھیں مشتاق تیݙا انمول ہوسے۔

### ݙوہڑے
گالھئیں کیتے کِھل تھی گے

تارئیں کیتے جِھل مِل تھی گے

چھوڑ ڈتے نِس مسجد مندر کیا اتنا او عاقل تھی گے

پتھر لوک مریندے پے نس کیا اتنا او کامل تھی گے

چ کیا تھے سوچ سمندر دے وچ گالھا وی ہک شامل تھی گے 

ویدیں کیا اسرار ڈٹھا جو پاک پوتر پپل تھی گے 

جنگل دا قنون بنڑنئے جیں عادلیں کیتے عادل تھی گے 

وشنو جینکوں ہاں نال لاتا وشنو دا او قاتل تھی گے

ہے دھرتی تریہہ دے ہوٹے مردی سمندر وی ہنڑکاہل تھی گے 

کھول مشتاق حقیقت اوندی لیکھا جیندا باطل تھی گے

### یار

ساڈا من ماندا ہے یار نیں بھال بھلیندا یار 

توں شاہ رگ جلدی کپ گھن نہ ہتھ رکھ ہولا یار

ساڈے ساہ ہن جیکزڑی باقی نہ تھی توں پہولا یار 

تیڈے گھر ککھیں دے رویندن اوندے ہتھ ٹانڈا ہے یار

تو ست جگی دراوڑ تیڈاپھولیم پھولا یار 

میکوں ڈیکھ ہے پورا آگیا تیڈا لاتھا چولا یار

مشتاق دے کیتے توں تاں ہاں ,ٹھار ہیں جھولا یار 

## وفات
٨ اپریل ٢٠٢١ء خمیس دے ݙین٘ہ کوں سکھر وچ فوت تھئے۔
ونکی:سرائیکی شاعر
مشتاق گاݙی دی اماں سیݨ دا پرسہ

لالہ بلال بزدار دی اطلاع تے اکھ ءچوں ہنجواں دی تندیر چُھٹ گئی ہے ۔ بے انتہا پیار کرنْ آلی ، ہر دم ہر ویہلے آئے گئےساریاں دا خیال رکھنْ آلی ہک مہان تریمت ۔ ایں وسیب دا المیہ ہے جو مرد دے ایں ڈاڈھے سماج ءچ تریمت دی سُنجانْ اوندے پیو، بھرا، پُتر اتے اوندے گھر آلے نال تھیندے ءِ پر میں پورے یقین نال آکھ سگداں جو وڈے مہان انسان سئیں فدا حسین گاڈی ، منظر گاڈی، الطاف گاڈی، مشتاق گاڈی تے انھاں دی دھیریں نیانْیاں دے پچھوں ایہو عظیم تریمت ہن جنہاں دی گہری سیانْیاں اکھیں ءچ محبت، سادگی تے حالات نال بِھڑ ونجنْ دی اینجھی طاقت ہائی جئیں ایں گھر کوں علم دی درسگاہ، طبقاتی، قومی تے جمہوری جدوجہد دا مرکز بنْا ڈتا۔ استاد فدا سئیں جیکر بے فکری نال سرائیکی وسیب ءچ ہفتیاں مہینیاں کم کریندے ہن تے پچھوں گھر دی فکر، بالاں دی فکر توں بے فکری دا سارا بار اپنْی گھر آلی دے مونڈھیاں تے چھوڑ تے آندے ہن جو میڈی سانجھ رلاونْ آلی بختاور ذال پچھوں سنبھال گھنسی۔۔۔۔۔۔ انہاں دا میڈے نال پیار، شفقت تے رنجکی کوں میں مردے دم تئیں نئیں بھُل سگدا۔ نہ انھاں دے ہتھ دی پکی روٹیاں بھاجیاں بھُلدن نہ گلے شکوے دی لمبی پارتاں۔۔۔۔۔
چھوٹے لا توں "اماں" دا ویہڑا تے چُلہانْے دے آسوں پاسوں پڑچھیاں دریاں اُتے بہہ تے کُنی پکنْ دی تانگھ ۔۔۔۔۔۔ اتوں سِنی لکڑیں دا دھواں ۔۔۔۔۔۔ تے کاوڑ ساری الطاف تے۔۔۔۔۔۔۔ نئیں بھُلدا امّاں ۔۔۔۔۔ ۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ منظر گاڈی، الطاف گاڈی، مشتاق گاڈی، برگیڈئر سئیں لالہ مشتاق گاڈی تے ساریاں گھر آلیاں کو اماں دے ٹُر ونجنْ دا افسوس اے۔ تہاڈے نال ایں ڈُکھ ءچ شامل ہاں۔ تہاڈا شہزاد عرفان
## حوالے
مشترکہ تعلیمی یونیورسٹیاں

### [[پنجاب]] تے [[سرائیکی]] وسیب
### سندھ
## خیبر پختونخواہ
### بلوچستان
### آزاد کشمیر
### گلگت بلتستان
### وفاقی دارالحکومت، [[اسلام]] آباد
### فاٹا
## حوالے
مشتری

thumb|مشتری
**مشتری** (علامت: ) 

لکھت. ارشد لاشاری

مشتری ہوشیار،،  ایہ جملہ لوکیں کوں اشاک کرݨ سانگے استمعال کیتا ویندے، پر تہاکوں پتہ ہے جو سیارا مشتری دے حقائق سچ وچ لوکیں دے ہوش اݙا ݙیندے؟

جیا!

سیارا مشتری (جوپیٹر )ملکی وے گیلکسی وچ اَساݙے سجھ دے وہیڑے (سولر سسٹم)دا پنڄواں نمبر سیارا (گولہ)ہے، جیکر سولر سسٹم (نظام شمسی)وچوں سجھ کوں کڈھ گھدا ونڄے تاں پورے سولر سسٹم دے تمام سیاریاں(مرکری، وینس، ارتھ، مارس، سیٹرن، یورنس، تے نیپچون) دے کل حجم توں وی وݙا مشتری ہے۔

ایندا رقبہ (حجم)وچ 1300 دھرتی جہیں سیارے آ سڳدن ایندا ڈائی میٹر ہک لکھ چالیہہ ہزار کلو میٹر ھے. تے ایہ زیادہ تر گیسی سیارا ہے ایندی ٹھوس سطح ٻہوں گھٹ یا ولا نہ ہووݨ دے برابر ہے، ایندا زمین(دھرتی) کنیں پندھ تقریباً 60 توں 70 کروڑ کلومیٹر ہے، ایہ سیارا ایݙا وݙا ہے جو ایندا ہک طوفان رتا دانگ (سرخ نشان )اتھاں کئی صدیاں توں جاری ہے اَتے ایں طوفان دے رقبے وچ ہی تقریباً ترائے دھرتی جہیں سیارے آ ویسن جیندی فوٹو ناسا ویب سائٹ توں ڈانلوڈ کر تے لا ݙتی ہے تے نال ہی اپݨے موبائل نال چھکی فوٹو کوں تساں دی آسانی سانگے کجھ ایڈیٹ کیتم، (باقی فوٹو موبائل کیمرے نال سویلے چار توں پنڄ دے دمیان چھکے ڳین )، اے سیارا اڄ کل رات ترائے وڄے توں بعد عین پچھم آلے پاسے سجھ دی ابھرݨ والی جاء تے نظردے، اتے تقریباً چھی وڄے تک موجود ہوندے ایندا نظارا کرݨ سانگے. فجر دی نماز والا بہترین وقت ہے

ایندے علاوہ مشتری (جوپیٹر) کجھ ورہیاں پہلے تئیں نظام شمسی وچ سب تو زیادہ چندر رکھݨ والا سیارا وی ہا، ایہ سیارا 70 دے قریب چندر رکھیندے،

سیارا مشتری نظام شمسی دے ݙوجھے سیاریاں سانگے ویکیوم کلینر دا کم وی کریندے یعنی اینکوں سولر سسسٹم دا جمعدار وی آکھ سڳدے ہسے۔

کیوں جو، ایہ اپݨے سائز تے وسیع گریئوٹی پاروں خلا وچ رلدے شہبایاں تے ݙوجھے آوارہ اجسام کوں اپݨے کول چھک گھندے جیندی وجہ تو ݙوجھے سیارے محفوظ راہندن۔

نوٹ!

ایہ تحریر مختلف سائنس فورم توں معلومات دے ذریعے لکھی ڳئی ہے تے لکھاری دا مقصد صرف ماء ٻولی سرائیکی وچ موضوعات دا ودھارا کرݨ ہے، اختلافی یا سوالیہ کمنٹ تے اپݨی معلومات مطابق جواب ݙتا ویسی جو غیر حتمی ہوسی
مشرقی سلاوی زباناں

مشرقی سلاوی زباناں (East Slavic languages) سلاوی زباناں دے ترئے علاقائی ذیلی گروہاں وچوں ہک ہے جیہڑا مشرقی یورپ اچ ٻولا ویندے۔ ایندے متکلمین دی تعداد مغربی تے جنوبی سلاوی گروہاں توں زیادہ ہے۔ موجودہ مشرقی سلاوی زباناں اچ بیلاروسی، روسی تے یوکرینی شامل ہن۔
thumb|Slavic europe
## حوالے
مشرقی یورپ

دریائے ڈینیوب تے بحیرہ اسود دے شمال اچ پھیلا ہویا علاقہ مشرقی یورپ (eastern europe) اکھیندا ہے۔ ایں خطے دا بیشتر علاقہ میدانی ہے۔ بیلارس، مالڈووا، رومانیہ تے یوکرین مشرقی یورپ دے ممالک شمار کیتے ویندن۔ جبکہ قفقاز دے ممالک تے سرد جنگ دے دوران وسطی یورپ دے وائز گراڈ گروپ دے ممالک وی مشرقی یورپ دا حصہ سمجھے ویندن۔ علاوہ ازیں شمالی یورپ دی بالٹک ریاستاں تے یورپی روس کوں وی مشرقی یورپ دا حصہ سمجھا ویندا ہے۔ 
## حوالے
مشت زنی

**مشت زنی** کوں عربی وچ جلق( ہتھ دی مدد نال منی خارج کرݨا، مشت زنی، ہتلس، مٹھولے لاوݨا) یا **استمناء بالید**( جلق، ہتھ رس) آہدے ہن جبکہ**مٹھ مارنا**، اردو وچ مستعمل ہے۔ (انگریزی:Masturbation) ہک انسانی شہوانی عمل ہوندا ہے، جیندے وچ ہک مرد یا عورت بغیر کہیں ݙوجھے انسان دے اپݨی شرمگاہ کوں ہتھ ،انگلیاں یا کہیں ٻئی چیز دی مدد نال متحرک رکھے تے جیندے وچ انسان دی شرمگاہ توں منی نکل آوے۔ ایں دا ارتکاب انسان عام طور تے اوں وقت کریندا ہے جݙݨ اوہ اپݨی شہوت دے دباؤ کوں نہ سنبھال سڳے۔
## حوالے
مشرقی پنجاب

بھارت وچ موجود ریاست پنجاب کوں مشرقی پنجاب آکھیا ویندا اے. ایندا دارالحکومت چندی ڳڑھ اے۔
## حوالے
مصادر

او لفظ جیندے  کنوں کہیں کم دا ہووݨ۔ کرݨ۔ یا تھیوݨ دا پتہ لڳے، فعل سݙیندے۔ اتے ایہ فعل جہڑے لفظ کنوں بݨدے اوکوں "مصدر" آہدن، مصدر او اسم ہے جیندے وچ کہیں کم دا کرݨ، ہووݨ، تھیوݨ، یا سہݨ، کہیں ویلے وخت دی پابندی کنوں بغیر ظاہر تھیوے۔

مصدر اسم ہوندے جیندے کنوں ٻئے لفظ  تاں بݨ سڳدے ہن۔  پر او آپ کہیں ٻئے لفظ کنوں نھِیں بݨیا ہوندا۔ سرائیکی مصدر دی نشانی ایہ جو ایندا آخری حرف "ݨ" ہوندے۔  اتے ایں "ݨ" کنوں پہلے حرف اُتے "زبر" آن٘دی ہے۔ جیویں: کھاوَݨ، آوَݨ، ٻوللَݨ، آکھݨ، کھلَݨ، وغیرہ

سرائیکی وچ مصدر دیاں چار صورتاں ہوندیاں ہن۔

سرائیکی مصدر گنتری وچ ترائے ہزار کنوں ودھ ہن۔ انھاں مصدراں دی وݙی خوبی ایہ ہے جو ایہ چھوٹے کنوں چھوٹے عمل کوں الگ الگ تے انج انج لفظ نال ظاہر کریندن۔ مثال دے طور تے ایہ ترائے مصدرد ݙیکھو:

تلکھݨ: روٹی کوں معمولی جیہا چوپڑݨ

مَکھݨ: روٹی کوں کجھ زیادی چوپڑݨ

چوپڑݨ: روٹی کوں چکنائی نال ترو تر کرݨ

ایں مصدر وچ چوپڑݨ دی ہر ہر کیفیت کوں انجو انج مصدر نال ظاہر کیتا ڳئے۔
[ونکی:[سرائیکی زبان تے ادب]]
مصر

ایہ  براعظم ایشیاء دا ہک ملک ہے، ایہ مشرق وسطیٰ وچ ہے۔ ایہ یک اسلامی ملک ہے۔ آبادی دے حساب نال مصر دنیا دا پندھرواں اتے افریقہ دا ݙوجھا وݙا  ملک ہے۔ مصر دے 7 کروڑ 88 لاکھ لوکاں دی اکثریت دریائے نیل دے قریب رہندی ہے۔ ہیں علاقے وچ مصر دی قابل کاشت زمین وی ہے۔

## تاریخ
مصر دی تہذیب ٻہوں پراݨی ہے۔

## جغرافیہ
دریائے نیل دی وادی ہے۔

## سیاست
صدر محمد مرسی

## زبان
دفتری زبان عربی ہے۔

## مشہور شہر
قاہرہ **·** اسکندریہ **·** لکسر **·** اسماعیلیہ **·** غیزہ **·** اسیوت **·** اسوان **·** منیا **·** پورٹ سعید **·** دسوق

## صوبے
اسکندریہ **·** اسوان **·** اسیوت **·** بحیرہ **·** قاہرہ **·** داقاہلیہ **·** بنی سیوف **·** دمیاط **·** فیوم **·** غربیا **·** غزا **·** اسماعیلیہ **·** کفرالشیخ **·** مطروح **·** منیا **·** منوفیہ **·** نویں وادی **·** اتلا سینا **·** پورٹ سعید **·** قلوبیہ **·** قنا **·** لال سمندر **·** شرقیہ **·** سوہاج **·** سویز **·** لکسر **·**

## حوالے
مصطفٰی کمال (اتا ترک)

thumb|اتاترک
مصطفٰی کمال پاشا (ترکی: Mustafa Kemal Atatürk) (پیدائش: 19 مئی 1881ء - وفات:10 نومبر 1938ء)
سالونیکا دے متوسط الحال خاندان وچ پیدا تھئے۔ ست برس دے ہن کہ باپ دا سایہ سر توں اٹھ گیا۔ سالونیکا تے مناستیر دے کیڈٹ سکولاں وچ تعلیم پاتی تے 1905ء وچ اتھوں سٹاف کیپٹن بݨ کے نکلے۔ طالب علمی دے ایام وچ ہی ہک منجھے ہوئے مقرر دی حیثیت نال شہرت حاصل کیتی۔

## حالاتِ زندگی
اوں وقت خلیفہ وحید الدین سریر آرائے سلطنت ہن، ملک وچ طوائف الملوکی پھیلی ہوئی ہئی۔ خلیفہ وحید الدین کوں انہاں دے عزائم دا علم نہ ہئی۔ انہاں نے اتاترک کوں نویں فوج دا انسپکٹر جنرل مقرر کر ݙتا۔ جس دا کم باقی ماندہ فوج توں ہتھیار واپس گھنݨا ہئی۔ لیکن انھاں نے اس دے برعکس تحریک مقاومت دی تنظیم شروع کر ݙتی۔ انھاں نے ایں تحریک دے ݙوجھے رہنماواں نال رابطہ قائم کیتا تے مادر وطن دے تحفظ کیتے سرگرم عمل تھی گئے۔ ہیں دوران انہاں دی قیادت وچ متوازی عارضی حکومت قائم تھی گئی۔

3 مارچ 1924 کوں خلافت کوں سرکاری طور تے ختم کر ݙتا گیا ہئی تے ترکی دے اندر اس دی طاقتاں جی این اے کوں منتقل کر ݙتے گئے ہن. دیگر مسلم ممالک نے خلافت دی ترکیب دے یکطرفہ خاتمے دی توثیق دے بارے وچ بحث کیتی، کیونکہ انہاں نے فیصلہ کیتا کہ ترک کارروائی دی تصدیق کیتی ونجے یا نواں خليفہ مقرر کرے. ہک "خلافت کانفرنس"  مئی 1926 وچ وچ منعقد کیتی گئی تے خلافت کوں "اسلام وچ ہک ضرورت" قرار ݙتا گیا ہئی، لیکن ایں فیصلے کوں نافذ نہ کیتا ونج سڳیا .

## حوالے
مصطفیٰ خادم

اصل ناں    غلام مسطفیٰ

قلمی ناں     مصطفیٰ خادم ؔ

جٖمنْ        1956ء

جاہ پتہ      ہیرو شرقی تحصیل تونسہ شریف

مصطفیٰ خادم سرائیکی شاعر ہن۔آسان تے عام فہم لفظاں دی شاعری کریندے اوندی شاعری پڑھنْ تے سنْنْ آلیں دی سماعت اچ ٹھک تھی کے پجٖدی ہے۔

## ڄم پل
دائرہ دین پناہ پاکستان نال تعلق ہے۔

## تعلیم
ناں: غلام مصطفیٰ۔۔۔۔۔۔

تخلص: خادم۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔

قوم : جٹ مکول ( معروف  خادم شاہ)

والد داناں: حافظ امام بخش مکول۔۔۔

جمنڑ دی تاریخ :5 جولائ 1956ء۔۔۔۔

جمنڑ دی جاہ: دائرہ دین پناہ پچادھی

تحصیل تونسہ شریف، دیرہ غازی خان

تعلیم : بی ۔ اے۔۔۔۔۔۔

آغاز شاعری:1970۔۔۔:

استاد شاعری:غلام محمد شاکرتونسوی

پیشہ : پنشنر نادرا۔۔۔۔

پُتریں دے ناں:غلام مرتضیٰ خادم،عزادار حسین خادم، غلام مجتبیٰ خادم ،زوار حسین خادم

فون نمبر: 03458747092

## ایوارڈز:
تاج پوشی، سوجھل سوبھ ایوارڈ،احمد خان طارق ایوارڈ، عزیز شاھد ایوارڈ،بۓ وی ڈھیر سارے ایوارڈز۔

اعزاز: کلام ایف۔ اے (سرائیکی پرچہ )دے نصاب وچ شامل ہے

معروف شاگرد: فریاد ہیروی( صدارتی ایوارڈ یافتہ)،مومن مولائ( بھکر)،پارس شاہ بخاری،یوسف سنجرانی،اخلاق لغاری،لطیف شاد، حبیب مظہر، جاوید باقی،مجید سانول،بۓ وی ڈھیر سارے۔

## کتاباں
* لوآر لہجے ڈیرہ غازی خان، دبستان سحر، 1996ء، 
* پارت ،ڈیرہ غازی خان، دبستان سحر، 1993ء، (سرائیکی شاعری)

## نمونہ کلام

### شعر
ساہ ہُن سینہ سُودھ نکلدے

چُپ دے جندرے کہیں نئیں کھولئیے

### ݙوہڑہ
تیݙی دید عبادت اکھیاں دی معراج دا سݙ پیغام تیݙاتیݙا ذکر زبان دی زینت ہے تہوں وِرد بݨائے می نام تیݙا

میݙے جذبے ہن جاڳیر تیݙی میں خادم ہاں بے دام تیݙا

میکوں خواب اچ ملݨ نہ آیا کر نہ خرچ تھیوے آرام تیݙا
### ݙوہڑہ
کوئی سُدھ نی سِک دے سفریں وچ کِتھ بھوڑیے ہیں کِتھ بُھل ڳئے ہیں

لاؤں زور جتی نی کِھل آندی وت رووݨ تے کیوں تُل ڳئے ہیں

ہتھ واڳ ہاسے جیں حاتم دے اوں ہتھ چھوڑیے اساں رُل ڳئے ہی

اوندا رُخ تبدیل جو تھئے خادم بے سمت مسافر ہُل ڳئے ہیں

### ݙوہڑہ
میݙی آس اُمـید اُمنـگ اَݨ پَھـر ، پامـال تَھـئی

تُوں چُپ رہ ڳئیں

بے موسمی مَوت تے رو روکے اَکھ لال تَھئی

تُوں چُپ رہ ڳئیں

تیݙی دِید کِیتے بے دِید نَظر ، بےحال تَھئی

تُوں چُپ رہ ڳئیں

افسوس اے حالت خـادِم دی تیݙے نال تَھئی

تُوں چُپ رہ ڳئیں

### منتخب اشعار:۔۔۔۔۔۔۔۔
ہتھ قلم تھۓ تاں خادم خدا جی چھُڑاۓ۔۔۔!

جی حضوری کنوں ست سلامیں کنوں ۔۔۔۔!

بدلدن راہ سبھے دریا تیڈی اکھ دے اشارے تے

جے ہمت ہئ میڈی اکھ توں نکلدانیر جھل کوئ

سچ الاونڑ دے عیوض ملے جے قدر۔۔۔۔۔!

دار بہتر ہے سارے مقامیں کنوں۔۔۔۔۔۔۔۔!

سر اپنے چٹے وال نظر آئن تاں سوچم۔۔۔۔

لاریب سیاہ رات دا انجام سحر ہے۔۔۔۔۔۔!

اے وی  خادم بہوں ہے اپڑیں بعد میں ۔

سوچ نویں ڈے ونجاں اولاد کوں۔۔۔۔۔۔۔!

## کتاباں
• پارت ( جنوری 1993ء)۔۔۔۔

• لوءار لہجے( اپریل 1996ء)

• پنج کنی ( نومبر1996ء)۔۔۔

• بھانج( جنوری 2009ء)۔۔۔

• پورھیا( جنوری2010ء۔)....

• مصطفی خادم دے ڈوھڑے

• پناکی۔( ذکر محمد وآل محمد)

انہاں ڈو کتاباں وچ ڈوھڑے تے قطعات شامل ہن

• ڋوہڑے دے بادشاہ( مرتب: احسان اعوان)

• پیت دے پاندھی( مرتب : احسان اعوان)

مصطفی خادم سئیں دا کلام عطاءاللہ خان عیسی خیلوی، منصور  علی ملنگی،امجد نواز کارلو،عبدالسلام ساغر،فاروق محرم،شاہین، عنصر کھچی،فرقت سوکڑی ( خادم سئیں دا شاگرد )تے بۓ  ڈھیر سارےفنکاراں گایاۓ۔

عطاءاللہ خان عیسی خیلوی • “ڈوھڑے دے بادشاہ “وچوں احمد خان طارق، مصطفی خادم، شاکر شجاع آبادی تے امان اللہ ارشد داکلام گایا ہے۔۔۔۔۔

## حوالے
مطالبہ صوبہ سرائیکستان

مطالبہ صوبہ سرائیکستان دی علامتی اساس ساوا پیلاتے لال رنگ دا جھنڈا ریاست بہاولپور دے سرکاری جھنڈے دا عکس ریہے ۔اے وی ہک حقیقت ہی جو بہاولپور ہک آزاد ریاست ہئی نہ کہ صوبہ گو قیام پاکستان دے بعد آوندی انتظام حیثیت وچ الحاق دی بنیاد تے کجھ تبدیلی تھئی ہئی۔پر ایں مسئلے تے شرط لاون ہرن جتن اساڈا مقصد کینی
انسان دی فطرت ہے جو اس اپنا شجرہ اپنے کہیں ناں آلے وڈے دے حوالے نال اپنا شجرہ جوڑ تے گال شروع کریندے ۔اینویں ای آج دا سرائیکی بہاولپور دی عظمت دا حوالہ ڈیندے۔

لیکن سیاسی حالات اساکوں این گال تے مجبور کریندن جو اساں اپنڑا مطالبے کوں جغرافیائی تہذیبی ثقافتی لسانی حوالے دے نال نال سیاسی سماجی معاشی معاشرتی ضروریات دے مدنظر پاکستان دی صوبائی قومیتی ونڈ دے مطابق سرائیکی وسیب کو بحیثیت مجموعی صوبائی حیثیت ڈیوا تے سرائیکی وسیب دے استحصال دی روک کروں آتے سرائیکی عوام کوں باوقار قوم بناووں۔ (منور ضیاء)

## حوالے
ونکی:مطالبہ صوبہ سرائیکستان
مظفر خان مگسی

مظفر خان مگسی
سماڄ و سیاسی دانشور اتے سرائیکی تحریک دے روح رواں ہن۔   آپ 10 اپریل 1948 کوں مظفرڳڑھ وچ ڄمے۔زراعت دے شعبے نال تعلق اے۔ مُڳسی قبیلے دے سربراہ ھن۔
## سیاست
سرائیکی اقلابی پارٹی دے بانی تے سربراہ ھن۔
غلامی دے پندھ آپ دی سرائیکی تصنیف اے۔
## شاعری
شاعری وی کریندن۔انہاں دی مشہور نظم ہوکا اے


**ہوکا**

شاعر: مظفر خان مگسیؔ
ݙیوو ہوکا وستی شہراں وِچ

خود کار مشینی دور آ گئے

کم کار مشین کریسی ہُݨ

نہ لوڑ راہسی ساݙی محنت دی

اےصدی نویں دا فیصلہ ہے

بے علم ہنر کمزور سبھے

بݨڑ رزق سوالی رُل مرسݨ

ذرا دید مارو حالات اُتے

پنجاب دے حربیں بُغض حسد

وسیب دے رہبراں دی مستی

کر نوکری توں محروم ݙتے

محروم علاج دے حق توں ہَیں

نہ کالج علم جدید کیتے

نہ مِلاں رزق ہنر سانگے

ہر رستے تے ناکہ بندی

تہوں علم و ہنر ساݙے کول نہیں

جیڑے علم جدید تئیں پُڄ گئےہن

ودے سڑدِن سِل تغاری تے

ساڈے لیکھ بدھے فرعوناں نیں

تہوں سونا ، زر نہ وگ رہ گئے

جیڑے مرلے آئے ہن ورثے ِوچ

اُوی لوڑاں سانگے وک ویسن

ساݙے حاکماں ایجھے ظُلم وسائے

ساݙیاں رکھاں دی ونڈ ایں کیتی

ساݙے وطن دی دھرتی ٻےگھن گٻئے

ساݙے کول نئیں ڄا ہݨ قبراں دی


اساں کن ویسوں ساݙا بݨسی کیا؟

رل اَہر کروں اجاں ویلا ہے

ساݨی ووٹ دی طاقت سانگ وانگوں

تنظیم عوامی نَیں دی چَھل

ہے سانجھ سبھ دریا دی ݙھاہ

پائو بھاکل سانجھ سُدھار کیتے

کھولو ݙانوݨ بدھیݨ خوف والے

ہِن ریت دیاں لانہیں تُرٹ پوسن

اساں بچ پوسوں اساں وس پُوسوں
مظہر نیازی

اصل ناں      مظہر حیات

قلمی ناں       مظہر ؔ نیازی   

جمن           1966ء   

تعلیم          ایم اے ،بی ایڈ

پیشہ           تدریس  

فون نمبر        03006092873 

جاہ پتہ         مکان نمبر260آئی ،مسلم بازار میانوالی

مظہرؔ نیازی میانوالی دے نامور شاعر ہن۔ قومی زبان اردو تے مادری زبان سرائیکی ،ڈوہائیں زباناں وچ خوبصورت شاعری کریندن۔سرائیکی شاعری دیاں تقریباََ تمام مروجہ صنفاںلکھدن ۔آپ دا کلام مختلف ادبی رسائل اچ چھپدا رہ ویندے ۔تے ایویں انہاندا کلام عطاء اللہ خان نیازی سمیت کئی گلو کار گا چکے ہن۔

سئیں محمد مظہر نیازی سرائیکی وسوں دا  جگ سُنجانا شاعر اے. چھڑا شاعر نئیں ، نثر نگار وی ہے تے موسیقار وی. ہک تکڑے تے گُنیتے شاعر دے لکھے  ہوئے لفظ آپ اوندا مہاندرا گھڑیندن. "لو ظ" اوندیاں ڈِھگ ساریاں غزلاں تے کجھ خن نظماں دا سمول اے. اوندیاں غزلاں اچ گیت تے کافی دا مٹھاج  گُھلا ہویا ملدائے. وسوں دے ورتیک  تجربےتے کِڑاہت اوندے شعراں اچوں جھاتی پیندے ڈسدن. ایں سانگے ہیٹھوں اوندے کچھ بیت ڈیندا پیاہاں ، تانجو جنھاں "لوظ" ہک لفظ وی نئیں پڑھا، او انھاں شعراں دی چس چا کرائیں  "لوظ" بارے اپنی رائے کوں الفاظ ڈے سگھن.

گھر دے اندر حیاتی گزاری ہے میں

تیڈی سدتک نہ تھئی میڈا در مُک گیائے

.....

پِیندی ویندی اے لہو میڈا

تیڈی یاد وی سِر دی جوں ایں

..  ..

ساریاں سکھیاں کوں ٹور بیٹھی ہاں

میڈا بوچھن رنگیونا چاہیدائے

......

ست رنگیاں پلکاں تے ہنجوں جھوٹے کھاسن

اپنے سار خواب رنگیساں وت سم پوساں

....

جیویں بیری تے بُور لگ ویندائے

اونویں اکھیاں کوں خواب لگ ویندن

...

ساکوں گُنگ دان مال سمجھا گئے

تَیں الایائے بُلار تھی گئے ہیں

....

ہک ہک ہنج دا حساب ڈے میکوں

جتنا لُرھیائے سنگھار واپس کر

...

میں ہنجواں دی ویل ہُکینداں اتنا وین کرینداں

میڈے کولوں آپ آوڑدائے پباں بھا سمندر

....

ڈوں کہ ترائے ہن مکان  یاد آندم

اے گلی کیویں شاھر بن گئی اے

...

لوک سمجھدے ہوسن اساں رج کے ٹُکر کھادائے

اساں خالی بھانڈے اپنے سامنے رکھے ہوندن

.. ..

دُھپ دی وستی دا ہے دستور نرالا مظہر

ہر کوئی اپنے پِچھاویں توں سہارا منگدائے

....

تیڈے اندر دا زاہر مر ویسی

آپ کوں آپ ڈنگ، ملنگ تھی ونج

....

اتنے وڈے وی اساں کونا تھئے

ساڈے کیتے اے شاھر کافی ہے

....

ہر پاسے اج گرمی ہوسی

ساہ پئے ملدن ساہواں نال

....

ہک بوچھن کوں نپن کیتے

پوری وستی  لُڑھدی گئی اے

اِنھاں شعراں اچ محمد مظہر نیازی  دا شعری تکڑپ تے گُنائی اُوندے مہاندرے کوں چنگی تراویں نشابر کر یندن. میں ایڈے چنگے شعری مجموعے تے مصنف کوں ودھائی ڈینداں. تے امید کرینداں جو اے شعری مجموعہ سرائیکی شاعری دی وددھک کوں اگوہاں کریسی.

سعیداختر
معاشرہ

"معاشرہ" 

شہزادعرفان 

انیس سو چھیاسی (1986) ءچ اساں پیو پُتربہاولپورءچوں سرائیکی اردو رسالہ "معاشرہ" کڈھا جیندے سرپرست تے اڈیٹر ملک عبداللہ عرفان تے میں بطور اسسٹنٹ اڈیٹر ہم ۔ اج ایندی پہلی کاپی ہتھ لگ گئی ءے۔ سوچے می جو سرائیکی تحریک دی تاریخ دے لہئی چاڑیہاں سمجھنْ کیتے نویں سوجھوان نسل کوں پچھلے پندھ دا ترلا سنگتیاں نال سانجھا کراں۔ اے میں ایڈیٹوریل شئیر پیا کرینداں جیہڑا ملک عبداللہ عرفان ہوراں لکھا ہا تڈہاں او سرائیکی لوک سانجھ تے سرائیکی صوبہ محاذ دے بنیادی عہدیدارتے انہاں تنظیماں دے خالقاں ءچوں ہن۔ اے سرائیکی سیاسی تحریک دا مُنڈھلا ایرا ہا جتھ "سرائیکی صوبہ محاذ" ایں تحریک دا پہلا سیاسی فرنٹ ہا۔ "سرائیکی لوک سانجھ" مسّیں ایں قابل تھئ ودی ہائی جو ثقافتی تحریک ءچوں سیاسی کیڈر پیدا کرسگے ۔ پر سبھے سیانْے سنگتیاں کنیں سوال اوہو پرانْا ہا جو حالی تئیں ہک وی سرائیکی پارٹی موجود نہ ہئی جیہڑی سرائیکی عوام دے سیاسی ثقافتی اقتصادی معاشی حقوق تے بلخصوص سرائیکی صوبے دے مطالبے کوں گھن تے ٹُرے تےنہ ہی ایں سارے مرحلے کوں پار کرنْ سانگھے کوئی وسائل ہن۔ جبکہ پاکستان دی تاریخ ءچ ہمیش توں ہر سیاسی تحریک تے اوندے نتیجے ءچ بنْن آلی سیاسی پارٹی تے "جمدی کوں پالا" پئے ویندا ہائی۔ اج وی پوندے ۔ جی ہا سئیں۔۔۔۔ تحریک چلاونْ کیتے سیاسی پارٹی دی لوڑھ >>> سیاسی پارٹی چلاونْ کیتے پیسے تےوسائل دی لوڑھ ۔>>>> پیسیاں تےوسائل کیتے ؟ ۔۔۔۔۔ یقیناََ وسائل آلے جاگیردار، سرمایہ دار، پیر گدی نشیں گودے، تمن دار وڈیرے سردار یا وت پاکستان دی فوجی اسٹبلشمنٹ گماشتے یعنی سرائیکی وسیب ءچ وستیاں توں لا شہراں تئیں درگے پنجابی اشرافیہ تے سرائیکی ُملاں دا گٹھ جوڑ۔۔۔۔۔ ایں توں علاوہ بیا کوئی رستہ ای نہ ہا ۔۔۔۔۔ ایتھوں سرائیکیاں دی تحریک تاں غریب کسان ہاریاں ، کھیت مزدور بُکھے ننگے مجبور لاچار عوام، بےروزگار مونجھے ماندے نوجوان نسل دے تمام حقوق دی بحالی دا ناں ہائی ، ایہے ڈینْں تاں خود آپ ہن جنہاں سرائیکی وسیب دا اے حال کیتا او بھلا کیوں سرائیکی تحریک دی حمایت کرن ہا۔ مُدا اے مُکا جو جیویں تیویں آپت ءچ ہک بئے توں منگ پن تے حالی تاں تحریک چلاؤں سیاسی پارٹی بنْاؤں وقت نال آپے ڈٹھا ویسی ۔۔۔۔۔ (گالھ مُہاڑ ٹُردی پئی ء) شہزاد عرفان

## حوالے
معاشیات

دولت، وسائل، آمدن و مصارف تے معاشی و اقتصادی قوانین دا علم معاشیات آکھا ویندا ہے.

## معاشیات دی بنیادی شاخاں
جزیاتی معاشیات

کلیاتی معاشیات

## اہم مکاتب فکر
کلاسیکی معاشیات

نو کلاسیکی معاشیات

کینزی معاشیات

مارکسی معاشیات

اسلامی معاشی نظام

## ماہرین معاشیات

* حضرت محمد صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم
*عمر بن خطابؑ
*علی بن ابی طالبؑ
* آدم سمتھ
* ڈیوڈ ریکارڈو
* کارل مارکس
* الفریڈ مارشل
* جان مینارڈ کینز
* ائردنگ فشر
* جان ہکس
* فریڈرک ہائک
* پاول سائمولسن
* رابرٹ سولو
* ہربرٹ سائمن
* جان نیش
* امرتیا سین
* جوزف اسٹگلیز
## حوالے
معاویہ بن ابی سفیان

سلطنت بنو امیہ دے بانی امیر معاویہ ہن جیہڑے فتح مکہ دے موقعے تے اپݨے والد ابو سفیان دے اسلام گھناوݨ دے بعد اپݨے اہل خانہ دے نال مشرف بہ اسلام تھئے تے بعض روایات دے مطابق ایندے توں پہلے اسلام قبول کر چکے ہن۔ آپ دا شمار ممتاز صحابہ وچ تھیندا ہئی تے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے انہاں کوں کاتب وحی ہوݨ دا اعزاز بخشا ہئی۔ آپ نے خلفائے راشدین دے دور وچ وی اسلامی سلطنت کیتے نمایاں خدمات انجام ݙتے۔ آپ حضرت عمر فاروق دے دور وچ دمشق دے گورنر مقرر تھئے تے حضرت عثمان دے دور وچ ترقی کریندے ہوئے پورے شام دے گورنر بݨ ڳئے۔ ایں وݙے عہدے نے انہاں دی طاقت کوں کافی مستحکم کیتا تے حضرت علی دے دور وچ انہاں دی خلیفۂ چہارم حضرت علی رضی اللہ تعالٰی عنہ نال کشمکش شروع تھی ڳئی تے جنگ صفین دی صورت وچ اسلام دا ہک عظیم سانحہ رونما تھیا۔ درحقیقت ایں جنگ دے فوراً بعد ہی آپ دی سلطنت دا آغاز تھی ڳیا ہئی جبکہ باقاعدہ آغاز حضرت علی دی شہادت دے بعد پنجویں تے آخری خلیفہ راشد، امام حسن مجتبٰی دی دستبرداری دے نال تھیا۔

## دور حکومت دا جائزہ
انہاں نے جنہاں اصولاں دے تحت خلافت کوں چلایا اوہ خلافت راشدہ توں بالکل مختلف ہن۔ ایرانی تے رومی طرز دی شخصی حکومت وچ انہاں نے ہک بادشاہ دی حیثیت نال حکومت کیتی۔۔ بلکہ اگر انہاں کوں بادشاہ دی حیثیت نال ݙٹھا ونڄے تاں انھاں دے دور وچ خامیاں کم تے خوبیاں زیادہ نظر آسن۔ انہاں دے دور دی خامیاں دراصل ملوکیت دے استبدادی نظام دی فطری خامیاں ہن۔ انہاں دی ذات دی خامیاں نی۔ تاریخ اسلام وچ انہاں دے مقام دا تعین کرݨ وچ ساکوں ایں واسطے مشکل پیش آندی ہے کہ اوہ خلافت راشدہ دے مثالی دور دے فوراً بعد آندن، جس دی وجہ توں خلفائے راشدین دے مقابلے وچ انہاں دی شخصیت کئی عظیم الشان کارنامیاں دے باوجود لک ڳئی۔ انہاں نے شام دے شہر دمشق کوں دارالخلافہ قرار ݙتا جتھاں اوہ خلافت توں قبل گورنر دی حیثیت نال قیام پزیر ہن۔ انہاں دے دور دے اہم ترین واقعات وچ سندھ، ترکستان تے شمالی افریقہ دی فتوحات تے قسطنطنیہ تے حملہ شامل ہن۔
## حوالے
مظہر تابش

مظہر تابش سرائیکی

شاعر، ادیب، دانشور  ہے۔

سید مظہر علی تابش دا تعلق ڈیرہ اسماعیل خان دے قصبے لُنڈا شریف نال ہے۔ گورنمنٹ ہائی سکول اِچ ٹیچر ہن۔ اُنہاں ایم اے اُردو، بی ایڈ تک تعلیم مکمل کیتی ہے۔ سید مظہر علی تابش، کاظمی سید، سرائیکی شاعر خیبر پختونخواہ دے معروف ولی کامل سید مراد شاہ (جنہاں دا ذکر کیفی جامپوری دی کتاب  چھپ چُکین۔ ریڈیو پاکستان ڈیرہ اسماعیل خان تے پاکستان ٹیلی وژن توں انہاں دے فیچرز تے ڈرامے درجناں دی تعداد وچ نشر تے ٹیلی کاسٹ تھی چُکین۔ مظہر علی تابش سرائیکیCurriculumڈویلپ کیتے۔ مظہر علی تابش ٹیکسٹ بک بورڈ پشاور دی طرفوں سرائیکی حروف تہجی دی منظوری ڈیونْ والی ٹیم دے ممبر وی ہِن۔
ونکی:سرائیکی شاعر
مظہر محسن

مظہر محسن سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔
## ڄم پل

## نمونہ کلام
کہیں ݙینہہ تاں کرم دی جھات تھیسی در سامنڑے گھور اچ لاتھی ہاں.

پنج وقتی تانگھ وضو وچ ہاں ہنجھ ہنجھ دے زور اچ لاتھی ہاں.

ڈس پوسن نین نماز تھیسی ایں شوق دے شور اچ لاتھی ہاں.

نتاں محسن گھور اچ ایں لگدے جیویں کیچ بھنبھور اچ لاتھی ہاں
ونکی:سرائیکی شاعر
معاویہ بن یزید

یزید دے انتقال دے بعد امیر معاویہ دے خاندان دی حکومت دا خاتمہ تھی ڳیا تے یزید دے پتر معاویہ بن یزید نے اے آکھ کے حکومت قبول کرݨ توں انکار کر ݙتا کہ ایں تخت وچوں حضرت حسین دے خون دی بو آندی اے۔ معاویہ بن یزید، اموی خلیفہ یزید دے جانشین ہن۔ یزید نے اپݨی زندگی وچ انہاں کوں جانشین مقرر کر ݙتا۔ چنانچہ 683ء وچ پیؤ دی وفات دے بعد تخت نشین تھیا۔ 21 سال دا ایہ نوجوان عادات و خصائل وچ اپݨے پیؤ دی ضد ہئی۔ عبادت و ریاضت ایندا معمول ہئی۔ 

امام حسین دی شہادت دے بعد اینکوں کاروبار حکومت نال اس قدر نفرت تھی چکی ہئی کہ 3 مہینے دی حکومت دے بعد ازخود خلافت توں ایہ آکھ کے دست بردار تھی ڳیا۔ کہ ’’میݙے وچ حکومت دا بار چاوݨ دی طاقت نی۔ میں چاہنداں کہ ابوبکر دی طرح کہیں کوں اپݨا جانشین بݨا ݙیواں یا عمر دی طرح چھی آدمیاں کوں نامزد کر کے انہاں وچوں کہیں ہک دا انتخاب شوریٰ تے چھوڑ ݙیواں لیکن نہ عمر جیہا کوئی نظر آیا تے نہ اوہوجیہے چھی آدمی ملے ایں واسطے میں ایں منصب توں دست بردار تھینداں ۔ تساں لوگ جینکوں چاہو اپݨا خلیفہ بݨا گھنو۔‘‘حکومت چھوڑݨ دے چند مہینے بعد معاویہ دا انتقال تھی ڳیا۔ اگرچہ ایندی دست برداری نال ہک سیاسی خلا پیدا تھیا لیکن عبد اللہ بن زبیر تے مروان بن حکم دی کمشکش نے بالآخر تاج و تخت و تاج مروان دے ہتھاں وچ منتقل تھی ڳیا۔

## حوالے
معتزلہ

معتزلہ ہک عقلیت پسند فرقہ ہئی جیندا بانی ہک ایرانی نژاد، واصل بن عطا الغزال، شاگرد خواجہ حسن بصری ہئی۔ اوندے نزدیک قرآن مخلوق ہے۔ توحید عقلاًً معلوم تھی سڳدی ہے، گناہ کبیرہ دا مرتکب کافر ہے وغیرہ وغیرہ۔ مامون الرشید دے عہد اچ ایہ سرکاری مذہب بݨ ڳیا ہئی۔ امت مسلمہ وچ پنج وݙے فرقے تھئے ہن، انہاں وچوں ہک معتزلہ وی ہے۔ پنج فرقے سنی، خوارج، شیعہ، معتزلہ تے باطنیہ ہن۔
ݙوجھی صدی ہجری دے اوائل وچ ایہ فرقہ وجود وچ آیا تے ایندا سب توں پہلا پیروکار عمرو بن عبید ہئی جیہڑا حسن بصری دا شاگرد ہئی ۔ انہاں لوگاں کوں اہل السنۃ و الجماعۃ دے عقائد توں الڳ تھی ونڄݨ  دی بنا تے معتزلہ آکھا ویندے۔ معتزلہ دے مذہب دی بنیاد عقل تے ہے کہ انہاں لوگاں نے عقل کوں نقل تے ترجیح ݙتی ہے، عقل دے خلاف قطعیات وچ تاویلات کریندن تے ظنیات دا انکار کر ݙیندن، اللہ تعالیٰ دے افعال کوں بندیاں دے افعال تے قیاس کریندن۔ بندیاں دے افعال دے اچھے تے برے ہوݨ دی بنیاد تے اللہ تعالیٰ دے افعال تے اچھے تے برے دا حکم لیندن۔ خلق تے کسب وچ کوئی فرق نی کریندے۔
## پنج اصول
انہاں دے مذہب دے پنج اصول ہن:

* عدل
* توحید
* نفاذِ وعید
* منزلۃ بین منزلتین۔
* امر بالمعروف اور نہی عن المنکر۔

معتزلہ دے ایہ تمام اصول تے انہاں دے مطابق انہاں اصولاں دی تشریحات عقل و قیاس تے مبنی ہن۔ انہاں دے خلاف واضح آیات و احادیث موجود ہن  نصوص دی موجودگی وچ عقل و قیاس کوں مقدم کرݨا سراسر غلطی تے گمراہی ہے۔

## حوالے
معراج محمد خان دا سیاسی خواب

ڄݙاں معراج محمد خان صاحب نوں تحریک انصاف اچ شامل تھی کے عمران خان کو بھٹو ٻناوݨ دا شوق چڑھیا اوں ویلے عمران خان ہر جلسے اچ افغان طالبان دی طرز حکومت دیاں شاندار مثالاں ݙیندیاں ناءی تھکدا۔آدھا ہوندا ہا ڄو ملا عمر ڄہیا حکمران انسانی تاریخ اچ کونی نی آیا،ݙیکھو نا لوکاں کوں اپݨے حکمران تے کتنا اعتماد ہے ،چرواہے پورا ایڑ کلہ چھوڑ کے لڳے ویدنے ہن پرمجال ہے ڄو کوءی ہک بھیݙ ای چوری کر گھنے۔

ہک واری روزنامہ خبریں لاہور اچ عمران خان کوں سݙایا ڳیا انہاں اتھے وی انڄ دیاں ڳلاں کیتیاں تاں معراڄ محمد خان دے نظریاتی ساتھیاں طالبان دی ایسی تیسی پھیر ݙتی لیکن عمران خان وت وی طالبان دیاں تعریفاں کرݨ توں کݙاءیں بھیڑا نہ پیا ۔
اے او زمانہ ہا ڄݙاں اساݙی ریاست طالبان دی پشت پناہی کریندی ہا تے عمران خان چاہندا ہا جو ریاستی ادارے اس دی کنݙ تے وی ہتھ رکھین۔ڄݙاں مشرف تے نواز شریف اچ اݨ بݨ بݨی اوں زمانے اچ عمران خان جی ڈے اے دا حصہ ہا تے جی ڈی اے دے کءی اجلاس انہاں دے گھر زمان پارک اچ وی تھے،نادیدہ قوتاں انہاں کوں مشرف دے قریب گھن ڳییاں،مشرف دا آکھݨ تاں اے ہے ڄو جماءمہ خان میکوں سفارش کیتی ہا جو عمران خان کو سیاست اچ اڳوں تے گھن کے آو۔مشرف جݙاں فیصلہ کیتا ڄو ریفرنڈم دے ذریعے صدر بݨ ونڄن تاں تحریک انصاف دی سنٹرل ایگریکٹو کمیٹی دے اجلاس اچ ریفرنڈم دی حمایت تے مخالفت بارے بحث تھءی ۔معراڄ محمد خان تے انہاں دے ساتھیاں دا خیال ہا ڄو اساکوں ریفرنڈم اچ مشرف دی مخالفت کرݨی چاھی دی ہے لیکن عمران خان تے انہاں دے ݙوڄھے سنگتی حمایت دے حق اچ ہن۔معراج محمد خان اس فیصلے توں بعد پارٹی چھوڑ ݙتی تاے انہاں دا عمران خان کوں بھٹو ٻݨاوݨ دا خواب پورا نہ تھی سڳیا۔ (راول گھنجیڑا)

## حوالے
معراج نامہ

معراج نامہ او نظم ہے جیندے وچ حضور اکرم ﷺ دی زندگی دے حیران کن یا عقل کوں دنگ کر ݙیوݨ آلے واقعے "معراج" دا ذکر کیتا ویندا ہے۔ اسلامی اصناف شاعری دی ہک صنف، جیندے وچ حضت محمدﷺ دے ہک معجزے، جیکوں معراج دے ناں نال ڄاݨیا ویندا ہے، دا حال بیان کیتا ویندا ہے۔ مسلماناں دا منݨ ہے جو حضرت محمد ﷺ کوں راتورات مکہ شہر توں بیت المقدس تائیں تے اتھوں ستاں اسماناں، جنت، ٻیاں ڄاہیں تے مقامات دی سیر کروائی۔ ایں عظیم روحانی واقعہ دا بیان شاعری دی صورت وچ مسلمان شعراء نے کیتا ہے۔ تے مولود نامہ، نورنامہ، وفات نامہ دی طرحاں اسلامی شاعری وچمعراج نامہ وی ہک وکھری صنف شاعری ہے۔ 

## تاریخ
زیادہ تر معراج نامے اردو، فارسی تے عربی وچ لکھے ڳئے ہن۔ سرائیکی وچ حضرت قبول فقیر دا تے حافظ محمد یار دے معراج نامے ملدے ہن۔ ایہ معراج نامے سرائیکی زبان دے پہلے دور دی قدیم شاعری دے شاندار نمونے ہن۔ ایں توں علاوہ میاں قادریار دا معراج نامہ ١٢٣٧ھ وچلکھیا ڳئے۔ حافط محمدیار دا معراج نامہ مخمس دے انداز وچ ہے۔ ایندے کل ٢٦ بند ہن۔ ہر بند دا چھیکڑی مصرع ہکو ہے۔ 

"توں اڳے فریاد میݙی یا محمدؐ مصطفےٰ"

ایں معراج نامے وچ فضائل سیرت، واقعہ ہجرت، حضرت علیؓ دا ذکر، واقعہ کربلا دے علاوہ یاران مصطفےٰ دا ذکر وی وݙی تفصیل نال کیتا ڳئے۔
معوذ آرائیں

معوذ آرائیں  سرائیکی قومی تحریک ضلع ٹانک دا چیرمین ہے۔
### پیدائش
٣٠ جون ١٩٩٠ کوں ڄمے۔

## خدمات
سرائیکی تحریک کیتے کم کریندا پئے۔

معوز ارائیں ساڈی وسوں دا او سچا تے سُچا سرائیکی ہے جئیں ظہور دمانی مرحوم دے بعد عملی طور تے سرائیکی لوکاں تے سرائیکی زبان کیتے کم کیتے ۔ ہک دور ہئ جڈاں ٹانک وچ سرائیکی دا کوئی پلیٹ فارم نہی ہوندا تے سرائیکی نال مترائی ما آلا سلوک کیتا ویندا پیا ہئی ہک شخص اپنڑی زبان دا علم چا کے کلہا اجرک پا کے تے ہک ہک سرائیکی دے در تے گئے ہر کنڈی کھڑکا کے اناں کو ڈسیا سی کہ اساں سرائیکی ہسے ساڈی اپنڑی ہک سنجانڑ ھے ساڈے 24 ضلعے ہن اساں ہک خود مختیار قوم ہسے اساں اپنڑے فیصلے آپ کر سگدے سے اے وسوں ساڈی وسوں ہے جتھاں اساں ھزاراں سالاں تو اپنڑیاں محرومیاں دے ماتمی ہیں آو تے اپنڑے حق دا نعرہ لئوں تے اپنڑی وسوں آپ وساوں اساں لا وارث نسے پیر فرید دی روہی تو گھن کے میانوالی تک اساں ہیں ساڈی روھی ہے ساڈا تھل دامان ہے اساں اصل دھرتی واس تے دھرتی دے جائے ہیں ساڈی وسوں رگ وید توں پہلے دی ہے ۔

ول اے ہک بندہ اپنڑے نال بندہ بندہ رلا کے ہک قافلہ بنڑیندے ہک توں ڈو تے ڈو تو گیاراں تے ول قافلہ تے ہنڑ او قافلہ ہک لشکر ہے ول ایں لشکر وچ عطا اللہ بلوچ تے قیصر ارائیں جہیں مخلص جیڑے اندری اندر سرائیکی سرائیکی کریندے ودے ہن ایں لشکر دے موہری معوز ارائیں دے بانہہ بیل تھئے اج او معوز ارائیں جیرا کلہا اجرک پا کے نکلا ہئ او پورے ٹانک کوں نیلے پھلیں نال سجا ڈتے جتنے تک سرائیکی جیندی معوز ارائیں جیندا راہسی تاریخ کڈہیں وی ایں سرائیکی دے محسن کوں نہ بھلسی جئیں دُل دمان دی کڑکدی دھپ اچ بیر لئ ھ ٻوہڑ لئ ہے سلوٹ ہے معوز ارائیں یار سلوٹ بقول بشیر غمخوار،، ہاں نکلدے تاں ناں نکلدے ،،
مغربی رومی سلطنت

thumb|جولئیس نیپوس ٹریمیسس
مغربی رومی سلطنت (Western Roman Empire) تاریخ وچ رومی سلطنت دے مغربی صوبیاں تے مشتمل ہئی۔ مغربی رومی سلطنت تے مشرقی رومی سلطنت (یا بازنطینی سلطنت) درحقیقت الگ خود مختار اکائیاں ہن، تاہم رومی انہاں کوں الگ سلطنتاں تصور نہ کریندے ہن بلکہ اے ہک ہی سلطنت دے ݙو حصے ہن جیہڑے انتظامی مصلحت دی وجہ نال ݙو الگ شاہی درباراں دے زیر انتظام ہن۔
thumb|سلطنتِ روم مغرب دا نقشہ
## حوالے
مغربی سلاوی زباناں

مغربی سلاوی زباناں (West Slavic languages) سلاوی زباناں دے ترئے علاقائی ذیلی گروہاں وچوں ہک ہے جیندے اچ چیک، پولش، سلوواک، کاشوبی، زیریں سوربی تے بالائی سوربی زباناں شامل ہن۔
## حوالے
مغلیہ دور دا ہک جائزہ

سلطنت مغلیہ دے دور کوں برصغیر پاک و ہند وچ مسلماناں دی تاریخ دا سب توں طویل تے سنہرا دور قرار ݙتا ویندے.مغلیہ سلطنت 1526ء توں 1857ء تک برصغیر تے حکومت کرݨ والی ہک مسلم سلطنت ہئی جس دی بنیاد ظہیر الدین بابر نے 1526ء وچ پہلی جنگ پانی پت وچ دہلی سلطنت دے آخری سلطان ابراہیم لودھی کوں شکست ݙے کے رکھی ہئی۔ مغلیہ سلطنت اپݨے عروج وچ تقریباً پورے برصغیر تے حکومت کریندی رہی، یعنی موجودہ دور دے افغانستان، پاکستان، بھارت تے بنگلہ دیش دے ممالک تے مشتمل خطے تے انہاندا دور دورہ ہئی۔سلطنتِ مغلیہ دا بانی ظہیر الدین بابر ہئی، جو تیمور خاندان دا ہک سردار ہئی۔ ہندوستان توں پہلے او کابل دا حاکم ہئی۔ 1526ء کوں سلطنتِ دہلی دے حاکم ابراہیم لودھی دے خلاف مشہورِ زمانہ پانی پت دی جنگ وچ بابر نے اپݨی فوج تقں ١٠ گُنا طاقتور افواج نال جنگ لڑی تے انہاں کوں مغلوب کر ݙتا کیونکہ بابر دے کول بارود تے توپاں ہن جبکہ ابراہیم لودھی دے پاس ہاتھی ہن جو توپ دی آواز توں بدک کے اپݨی ہی فوجاں کوں روند گئے۔ 

ایویں ہک نویں سلطنت دا آغاز تھیا۔ اس وقت شمالی ہند وچ مختلف آزاد حکومتاں رائج ہن۔ علاوہ ازیں او آپس وچ معرکہ آرا ہن۔اے ڳالھ واضح ہے کہ مغل سلطنت دا سرکاری مذہب اسلام ہئی تاہم اکبراعظم دے دور وچ کچھ عرصے تک اکبر دا ایجاد کردہ مذہب (دین الٰہی ) رائج کرݨ دی کوشش کیتی گئی ہئی۔ لیکن اس دا عوام تے کوئی اثر نہ پیا تے او بہت جلد ہی ختم تھی گیا۔ باقی تمام شہنشاہواں دے دور وچ اسلام ہی سرکاری مذہب ہئی اور مغل شہنشاہان اسلام دے بہت پابند ہوندے ہن۔ انہاں وچ اورنگزیب عالمگیر زیادہ شہرت رکھدے ہن۔ باقی شہنشاہ وی اسلام دی پیروی دے لحاظ نال ڄاݨے ویندے ہن۔ انہاں نے نہ صرف اسلامی قوانین رائج کیتے اور اسلامی حکومت کوں برصغیر دے کونے کونے وچ پھیلاوݨ دی بھرپور کوشش کیتی۔مغل ثقافت وی عمومًا اسلام تے مشتمل ہئی۔
## حوالے
مفتی عبدالقوی

مفتی عبدالقوی، ملتان نال تعلق رکھݨ والے ہک مشہور عالم دین ہن جیہڑے اپݨی روشن خیالی دے کارݨ وسیب سمیت پورے ملک وچ سنڄاݨے ویندن۔ روئیت ہلال کمیٹی دے سابقہ ممبر ہن جنہاں کوں انہاں دے متنازعہ بیاناں تے کجھ سکینڈلز دے کارݨ کمیٹی توں الگ کیتا ڳیا۔ انہاں دی سیاسی وابستگی پاکستان تحریک انصاف نال اے جیندے اے آہری رکن ہن۔ اے تحریک انصاف دے سربراہ عمران خان دے مشیر دینی امور وی ہن۔ فقہی طور تے انہاں دا تعلق سُنی مسلک نال اے تے طریقت وچ سلسلہ چشتیہ نال تعلق رکھدن۔ 
## حوالے
معزالدین محمد جہاں دار شاه

thumb|

جہاندار شاہ یا مرزا معزالدین بیگ محمد خان (پیدائش: 10 مئی 1661ء– وفات: 12 فروری 1713ء) مغلیہ سلطنت دا اٹھواں مغل شہنشاہ ہئی جیں نے 1712ء توں 1713ء دے درمیان یارہاں مہینے حکومت کیتی۔

## حوالے
مفکر سرائیکستان بابا راز جتوئیؒ

مفکر سرائیکستان بابا راز جتوئی کول سرائیکی ٹحریک دا سیاسی لٹریچر تیار کرنڑ توں جیکر وقت بچدا ہا تاں او سرائیکی زبان دے اکھر کٹھے کریندے ہن . تاں جو اینکوں ہک وڈی زبان دے طور تے منوایا ونج سگے

دل خوش تھیندے .ہاں ٹھردے جیرھے ویلھے کئی عام انسان . خاص طور تے نینگر خود کوں سرائیکی تحریک نال جڑیندے .وابستگی دا اظہار کریندے .تے اہدے جو . . میں اے کیتے . میں او کیتے
اونکوں اے پتہ ای کئینی جو ایں تحریک دا ائیرا کئیں رکھیئے . 
ارمان اوں ویلھے لگدے . دل اوں ویلھے ڈکھدے جیرھے ویلھے کجھ لوک جیرھے خود کوں دانشور تے مورخ اکھویندن .پر تاریخ نال بدیانتی کریندن .سچ لکیندن . پتہ نی کتھوں کتھوں بندے ودے لبھیندے ہوندن جو سئیں ایں صیب اے کیتا ہا تے اوں صیب او کیتا ہا . فلانڑے نقشہ بنڑایا ہا فلانڑے جھنڈا بنڑایا ہا . فلانڑے پہلی واری لفظ . .سرائیکستان . ورتیا ہا . انہاں وچوں کجھ جیا کجھ لوکیں دا مسئلہ صرف ساڑ . ہوندے .جو مفکرسرائیکستان بابا راز جتوئی دا ناں سامنے نہ آوے .تے جیکر سامنے آوے وی سہی تاں صرف اتنا جو . . ہا او وی ہن پئے . . تے بس .
بابا راز جتوئی کوں نام نمود دی خواہش نہ ہئی انہاں دا مشن تے ایمان تے یقین ہا .انہاں 96 سال دی عمراں تے چھیکڑی ساہ تئیں کم جاری رکھیا .کہیں دی وی بھل بھل دی تانگھ نہ رکھی . پلاشبہ ہزاریں لوکیں کوں وسیبی شناخت تے حقوق دا شعور ڈتا .سرائیکی سیاسی تحریک دا دگ سدھا کیتا . زندگی لا ڈتی .وسائل لا ڈتے .کڈاہیں کہیں توں چندہ نہ منگیا .ہتھ نہ اڈیا 
. عام آدمی کوں اے خبر ہووے تے بھاویں نہ ہووے خیر اے . . پر حیرانی اوں ویلھے تھیندی اے جیرھے ویلھے کجھ باخبر لوک بدیانتی کریندن تے ہر کم دا کریڈٹ ڈیونڑ کیتے بندے لبھیندن ودے ہوندن . .سارے لوکیں دا کم سر اکھیں تے پر بدیانتی تاں نہ کرو . تہاڈے کریڈٹ ڈیونڑ نہ ڈیونڑ نال بابے راز مفکر سرائیکستان کوں کیا فرق پوسے . کیا کجھ لوکیں دی ہتھ ٹھوکویں گھڑتو تاریخ اصلوں حتمی تاریخ ہے . کیا سچ لک ویسے . کیا اے کجھ لوک حقیقت کوں نگل سگدن . اے کم او 1974 وچ وی کریندے ہن 
. آپ سوچو جو اوں ویلھے کون کتھاں ہا تے او ہا کیرھی عمراں دا . .جو وی جیندا کریڈٹ ہے اونکوں ضرور ضرور ملے پر تاریخ نال مڈاق تاں نہ کیتا ونجے .
ہا جے کر کہیں کوں مجاھدجتوئی چنگاں نی لگدا تاں کاوڑ اوندے نال کڈھے ساڑا اوندے نال مارے تاریخ تاں نہ وگاڑے . بابا راز سئیں مفکر سرائیکستان اہدے ہن
اساں ول وی پھپھڑ پوسوں
تساں خود کوں اگھاڑو ناں

(مجاہد جتوئی)
## حوالے
مقدس رومی سلطنت

قرون وسطیٰ دی ہک یورپی مسیحی سلطنت جیہڑی 800ء اچ پوپ لیو سوم دی جانب توں شارلمین دی تاج پوشی دے نال قائم تھئی۔ ایں سلطنت دا خاتمہ 1806ء اچ نپولین دے ہتھوں تھیا۔
thumb|Quaterionenadler David de Negker
thumb|Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1400-1806)
thumb|Holy Roman Empire ca.1600
شارلمین دے انتقال دے بعد فرانسیسی سلطنت ترئے حصیاں اچ تقسیم تھی ڳئی جیندے ہک حصے مشرقی فرانکیا دے بادشاہ خود کوں مقدس رومی شاہ اکھویندے ہن۔
اے خطاب سب توں پہلے فریڈرک باربروسا نے اپݨے کیتے منتخب کیتا جیہڑا 1152ء توں 1190ء تک تخت تے متمکن ریہا۔
اے سلطنت 1618ء توں 1648ء تک جاری جنگ تریہہ سالہ نال شدید متاثر تھئی تے سلطنت دی تقریباً 30 فیصد آبادی ایں جنگ اچ کم آ ڳئی۔
رومی سلطنت دے زوال دے بعد 800 عیسوی اچ ایندے احیا دی کوشش کیتی ڳئی۔ جݙݨ کارولینجین (Carolingian) خاندان دا حکمراں شارلیمن (Charlemagne) تھیا تاں پوپ نے اوندی تاج پوشی کیتی۔ اوندے بعد اوہ ہولی رومن ایمپرر اکھیجا۔ یورپ دے سیاسی اتار چڑھاؤ اچ ایہ ادارہ قائم ریہا تے وولیٹر نے طنزاً ایندے بارے اچ آکھا کہ ایہ نہ تاں ہولی ہے، نہ رومن ہے تے نہ ایمپرر۔ بالآخر نپولین نے 1806 عیسوی اچ ایندا خاتمہ کیتا۔
## حوالے
مقصود کھوکھر

مقصود کھوکھر سرائیکی فاؤنڈیشن پاکستان دا جنرل سیکرٹری ہے۔
## ڄم پل
خان پور ضلع رحیم یار خان نال تعلق ہے۔ ٢٠ فروری ١٩٧٣ کوں ڄمے۔

## کم کار
روہی دے ایڈیٹر ہن۔
## حوالے
ملا دی کاوڑ

اج ہک ریڑھی آلے کنوں فاسٹ فوڈ گھنڑ سانگے ونج کھڑاں۔۔
پروں ہک موٹرسائیکل آلا زور دی آواز نال انتہائی بے سُرا جیہاں گاونڑ لائی ودا ہا ۔۔ گاونڑ کنوں ڈھیر موٹرسائیکل دے سائلنسر دا کڑواہ سر اچ درد گھتیندا پیا ہا تے سائلنسر کنوں زیادہ موٹرسائیکل سوار نوجواناں دی آپت اچ یاخڑ باخڑ دماغ خراب پئی کریندی ہئی۔۔
بہرحال جیہرلے او لنگھ گئین میں خدا دا شکر ادا کیتے جو جان چھٹی اے۔۔
میکوں ایں چیز دا اندازہ کینا ہا جو اتھاں وی محمود غزنوی ودا ہوسی۔۔ ریڑھی آلے یکدم میکوں آپ دو متوجہ کیتس۔۔
آکھیس بھائی یہ بتاو جہاں شیطان ہو وہاں رحمت کا فرشتہ آئے گا۔۔؟
صاف ظاہر ہے انکار کفر ہے ایں سانگے میں آکھیے کینا سئیں ۔۔
وت آکھیس اگر بندہ خود شیطان ہو تو۔۔
میں وت ای اوہو جواب ڈتے۔۔۔
آکھیس اے گاونڑ شیطانگی ہن۔۔
اے گاونڑ سنڑنڑ آلے دی فلانی جاہ اچ فلانی شئے پگھلا کے سٹی ویسی۔۔
میں دل اچ آکھیے جیکر سٹی ویسی تاں بس گالھ ختم اوندا مسئلہ اے آپ بھگیسی توں ہنڑ سر کھندی اوندا۔۔۔
اوں آکھیے اگیں ہک ریڑھی آلا اتھو ٹپیے گاونڑ لئی ودا ہا میں ہوکوں تڑہا چھوڑیے
۔۔
میں وی پہلے گاونڑ سنڑدا ہم وت ہدایت مل گئی اے۔۔
چھیکڑی میں ایں گالھ تے اتفاق کرنڑ دی کوشش کیتی اے جو اچی آواز اچ کشے نئیں سنڑنڑی چاہیدی تاکہ ایڈو اڈو لوک تنگ نہ تھیون۔۔۔
کینا ۔۔۔ اوں آکھیے سنڑن کیوں ؟
بھانویں ہینڈ فری وی لاون۔۔
اساں کینا سنڑن ڈیسوں۔۔
میں آکھیے لالا جیکر زبردستی انھیں کوں گاونڑ سنڑن کنوں روکنڑاں ہا تاں خدا خود چا روکے۔۔
اوں سزا رکھی اے۔۔ ایندا پِتہ وزن چیندے سزا بُھگیسی تہوں سنڑدا ودے۔۔۔
تیکوں ساہ ہے تاں توں وی سُنڑ۔۔
آکھیس اج دے نوجوان تیں آنگر گمراہ تھئے ودن۔۔
میں دل اچ آکھیے جیویں جناب اتھاں چوک تے مارشل لاء لئی کھڑن۔ (مظہر حسین)
## حوالے
ملائیشیا

ملائیشیا (ملائیشیا) جنوب مشرقی ایشیا اچ ہک مسلم ملک ہے ۔ اوندے مصلحتی مقام (strategic position) نے پوری دنیا کوں متاثر کیا- ہندو مت تے ٻدھ مت دے ثقافتاں نے جیہڑے بھارت توں آئیاں ہن اتھاں اپݨا غلبہ قائم کیتا- اگرچہ مسلماناں نے ملائیشیا اچ ابتدائی طور تے 10ويں صدی وچ قدم رکھا ہئی مگر 14ويں تے 15ويں صدی وچ اسلام سب توں پہلے مالے جزیرہ نما تے قائم تھیا- 
## ثقافت
ملائیشیا ہک کثیر نسلی، کثیر ثقافتی سماج ہے- سب توں پہلے ایں علاقے وچ رہوݨ آلے مقامی قبائل دے لوگ ہن جیہڑے کہ ہݨ وی موجود ہن- چینی تے بھارتی ثقافتی اثرات اتھاں واضح نظر آندن- دیگر ثقافتی اثرات اچ فارسی، عربی، تے برطانوی ثقافتاں شامل ہن- 1971ء وچ حکومت نے ہک "قومی ثقافتی پالیسی" بݨائی جیندے مطابق ملائیشیا دی ثقافت دی بنیاد مقامی ہئی جیندے اچ  اسلامی ثقافت دی جھلک نظر آندی ہووے- 
ملائیشیا ہک وفاقی آئینی اختیاری شہنشاہیت ہے- حکومت دا نظام بریطانوی طرز (ویسٹ منسٹر پارلیمانی نظام) توں قریب تر ہے- یانگ دی پرتوان آگونگ ریاست دا سربراہ جبکہ وزیر اعظم حکومت دا سربراہ ہے۔ ملائشیا دی معیشت تیزی توں ودھدی ہوئی تے نسبتا کھلی ریاستی پالیسی تے مبنی ہے-

2011ء تخمینے دے مطابق جی ڈی پی نمو 5.2 فیصد ہے۔ ملائیشیا کل زمین دے علاقے لحاظ نال 67واں سب توں وݙا ملک ہے- مغرب وچ اوندی زمینی سرحد تھائی لینڈ دے نال ملدی ہے جبکہ انڈونیشیا تے برونائی دارالسلام اوندے مشرق وچ واقع ہن- جنوب وچ براستہ پل سنگاپور توں منسلک ہے - ویتنام دے نال اوندی سمندری حدود ہن۔
ملائیشیا دے ݙو جدا حصے ہن جنہاں دے درميان جنوبی چین سمندر ہے-
## مذہب
ملائیشیا دا آئین مذہب دی آزادی دی ضمانت ݙیندے جبکہ اسلام سرکاری مذہب ہے 
مردم شماری 2010ء دے اعداد و شمار دے مطابق:
* مسلم 61.3%
* بدھ مت 19.8%
* مسیحی 9.2%
* ہندو مت 6.3%
* کنفیوشیوازم 1.3%
* ملحد 0.7%
* کوئی مذہب نی 1.4%

## حوالے
مقبول گیلانی

پروفیسر ڈاکٹر مقبول گیلانی سرائیکی دانشور ہن۔
## ڄم پل
## تعلیم
## کتاباں
## حوالے
ملتانی یا سرائیکی

۔
بہوں سارے دوست پچھدن سرائیکی تاں ١٩٦٢ کنوں پہلے موجود کائیناھای ، اے تاں نوی (نیو) زبان ھ، 

بھراوو۔۔۔اے نوی زبان تاں کائینی، پر اے ہک پراݨی تے قدیم زبان دا نوا نان ضرور ھ ،  

۔
آو پہلے ملتان دی تاریخ دا جائزہ گھنون،  سرائیکی کوں ملتانی کیوں آکھدے ہن۔ تے اج  ملتان کوں کٹ وٹ تے چھوٹا کر ݙتا گیے ،  پہلے ملتان کیاھا،  تے ایندی زبان دی اہمیت کیا ھائی ۔
۔

## تاریخ
ملتان دی تاریخ اتنی ہی قدیم ہے جتنی انسان دی خود اپنڑی تاریخ ، ملتان دی قدامت تے غور کروں تاں ایندے اچ پاکستان تے ہندوستان تاں کیا پورا جہان سما سڳدے  ، موہنجو دڑو تے ہڑپہ جیہے سینکڑاں نئی بلکہ ہزاراں شہر آباد تھیئے ، مگر گردش ایام دا شکار تھی تے صفحہ ہستی کنوں مٹ گئے ، لیکن اساݙا بڈھڑا(بزرگ) شہر ملتان ہزاراں سال پہلے وی زندہ ھا تے اج وی زندہ ھ ۔ ملتان کوں صفحہ ہستی منوں ختم کر ݨ دی کوشش کرݨ والے سینکڑاں حملہ آور خود نیست و نابود تھی گئے ،  اج انھاں دا ناں گھنڑ والا کوئی نئی،  پر ملتان اج وی اپنڑے پورے تقدس دے نال زندہ ھ،  تے مسجود ملائک بنڑیا ہویا اے ، شیخ الاسلام حضرت بہائو الدین زکریا ملتانی(رح) نے ایویں تاں نہ آکھیا ھا ۔

ملتان ما بجنت اعلیٰ برابراست ۔

آہستہ پابنہ کہ ملک سجدہ می کنند۔

۔
تاریخی طور تے سرائیکی علاقائی زبان دے طور تے طویل عرصے توں موجود ھائی،پر پاکستان اچ اہنکوں ہک علیحدہ لسان دے طور تے 1981 ء دی مردم شماری اچ تسلیم کیتا ڳئے۔ہک روایت دے مطابق، 1960ء دی دھائی اچ سرائیکی رسم الخط تیار کیتا گیا، جبکہ ایں کنوں پہلے انیسویں صدی اچ وی سرائیکی اردوسکرپٹ اچ لکھی ویندی ھائی۔۔

## قبضہ
1818 ء اچ  ملتان تے رنجیت سنگھ دے قبضے تک ریاست ملتان ایک خودمختار ریاست دے طور تے اپنڑی جداگانہ شناخت رکھیندی  ھائی،تےملتان خطے دا ہک اہم علمی تے تہذیبی مرکز سمجھیاوینداھا۔خواجہ فرید،سلطان باھو تے بلھے شاہ وانگوں  ممتاز صوفی شعرا دی لوک داستاناں تے شاعری اج وی مقبول عام ہن۔انگریز مورخین نے  ملتانتےسرائیکی خطے دی تاریخ وتہذیب دے حوالے نال کافی تصانیف تحریر وی کیتاں ہن.
## تاریخی اثبات
سرائیکی زبان دا "نور نامہ" جیندی عمر تقریبا" ہک ہزار سال ھے ، اونکوں پڑھو تے پتہ  لگسی ، کہ سرائیکی ہک ہزار سال پہلے وی موجود ہئی ، جینکوں پنجاپی اہدن انیس ٻاہٹھ دی ایجاد کردہ زبان ھے ۔
thumb|غلام مرتضٰی لاکھا
ملک احمد یار وارݨ

ملک احمد یار وارݨ، احمد پور شرقیہ دھوڑکوٹ حلقے دا ایم پی اے ہئی جیندا پورے احمد پور تحصیل وچ دھڑلا تے ناں ہئی. کافی ویہویں صدی دے آخری ݙہاکے وچ اوندے انتقال دے بعد اوندی جاہ تے عامر وارݨ تے خالد وارݨ صوبائی و قومی حلقیاں وچ الیکشن لڑدن.
ملک غلام عباس غمگین

.ملک غلام عباس غمگین

(لکھت: پروفیسر محمد صدیق ملک....اسلام آباد)

سئیں غلام عباس غمگین ؔ ضلع بہاول پور دے مشہور قصبہ نور پور نورنگا دے نینگر بخت اتے فخر ہِن، طبعیتاً فقیر ہِن ۔ انہاں دی کتاب ’’ہنجھ دا ماتم‘‘ ڈُٖکھ ، درد، کشالے، ٻاݨ تراݨ دا مجموعہ ھے۔ اینکوں پڑھ تے معلوم تھیندے جو غلام عباس غمگینؔ عزم ہمت ، جوش جذبہ تے محبت دے اسیر ہِن۔ آپ وسیب دیاں سچیاں جذبیاں دے ترجمان ہِن ،و سیب دا حُسن تے سنگار ہِن۔ وسیبی رنگاں ، رواجاں ، خوشیاں ، غمیاں ، رسماں ،ریتاں دا اظہار ہِن۔ ٻالاں ،نینگراں ،بُٖڈھڑیاں دی زبان ہِن۔ جھڑ ، مینہہ ، کھِمن،گاج اتے دھرتی دی شان ہِن۔ غمگین سئیں سرائیکی زبان دیاں رڳاں اچ گردش کریندا سچا خون ہِن۔ اِنھاں دے کلام وچ اللہ تے اوندے رسول دا شان وی ھے، سچے تے لافانی دین دا بیان وی ھے۔اسلامی طور طریقے احیاء اتے ضابطیاں دی تڑپ وی ھے ۔ قومی بے حِسی بے راہ روی دا ارمان وی ھے۔اِنھاں دے کلام وچ امیرویں ٹھاٹھ تے موج وی ھے۔ غریب دی عزت دے لیر کتیراں بوچھݨ دا عکس وی ھے۔ اتے پیروراݨے سردی وچ ݙکدے کنبدے اتے گرمی وچ گنجی ککری تلے اوکھے ساہ گھِندے ٻال دی فریاد وی ھے۔ انہاں دے کلام وچ صاحبِ اقتدار لوکاں دے گُنگے ٻوڑے ، پیروں منڈے اتے ہتھوں ٹُنڈے ہووݨ دا احساس وی ھے۔ اِنھاں دے کلام وچ دھاں وی ھے فریاد وی ھے اکھیں دے اندھیاں اڳوں رووݨ وی ھے۔ اِنھاں دے کلام وچ وسیب دے بے حِس بے تڑپ اتے مُردہ عقل لوکاں اَتے اُنھاں دی سوچ کوں جڳاوݨ اتے راہ تے لاوݨ دا احساس وی ھے۔ اِنھاں دے کلام وچ سوجھلا وی ھے صاف سُتھرا رستہ وی ھے ۔ پاندھی دا دِل ٻدھواوݨ دی جُرأت تے ہمت وی ھے۔ انھاں دے کلام وچ ہر او حیلہ اتے ترلہ ھے جیڑھا جو انسان کوں انسانیت دی معراج تے پُچاوݨ دا سبب ھے۔ میں دُعا کرینداں جو اللہ تعالیٰ اساݙی قوم کوں مذہبی ، روحانی تے جسمانی سکون بخشے اتے غلام عباس غمگین ؔ دے کلام وچ زور تے ہمت عطا کرے۔آمین
ملکاݨی صاحب

پاکستان میکوں ڈاڈھا پیارا اے ات واسطے کہ پاکستان تیں میں اپت اچ ہکو جیڈے تیں ہکی عمر دے ھیں اپت اچ سینگے ھئیں کٹھے جوان تھئے ھئیں پاکستان دےنال تھیندے ھوئے اچ جھک ای میں اپڑیں اکھیں نال ڈٹھیمیں پاکستان کوں بقاع اے میکوں فناہ اے اخر کہیں ویلھے پاکستان نال اے روح دا رشتہ ترٹڑاں تیں ھ۔ خیر جیرھے کجھ ڈییہنہ زندگی دے باقی ان ہنیں کوں سکھا گزارنڑ سانگےاگلی رات ڈوجھی واری اپڑیں دیرے الی وڈی ہسپتال دی زیارت وی کرایاں لیکن ارام اصلو نئیں پیا لگدا دل دا مریض تیں ویسے ھامی پیا شوگر نال ویسے پوری زندگی پیار کیتم بلڈ پریشر تیں دمہ پتہ نئیں کتھو اگئین میکوں تیں ایہے بیماریاں کافی ان اگلیاں وت اگو ڈاکٹر ڈسیسن وچو اپڑیں ہم عمر سینگے پاکستان توں ڈو گالہیں کن اچ پچھیم میڈا علاج ایں دیرے الی ہسپتال اچ تھی سگدے ڈوجھا میڈے جیندیں کوئی سرائیکستان بنڑنڑ دی امید اے اوں جواب ڈتے جیرھے ایں وقت میڈے وڈے سرپرست جیرھے میکوں چلیندن جیرھے میڈے پالیسیاں بنڑیندن انہیں کنوں توھاڈے کولھو حالی تک چنگے ہسپتالیں دی گنجائش کئین اگر کجھ ڈیہنہ حیادے گزارنڑیں وی ھن تساں پچہیں اسلام اباد ونجو کیوں جو میڈے وارثیں ساریاں وڈیاں ہسپتالاں اتھاہیں لاہور اسلام اباد بنڑوا کھڑائین وڈے وڈے ڈاکٹر وی صرف اتھائیں ملدن اگری کجھ ڈیہنہ جیونڑ چاہیندیں اڈھائیں ونج پورے ترائے ہفتے کنوں طبعیت ڈاڈھی خراب اے ہنائیں جیہاڑیں اچ ڈوواری ہیں اپڑیں ہسپتال اچ داخل رہ گیاں افاقہ نئیں پیاتھیندا کل میکوں میڈے پتر سجاد خاں اکھیئے ابا تیاری کرو توھاکوں اسلام اباد جیواونڑ پئے جلدوں اللہ سئیں دی وارو خیر اج سویلے اٹھ وجے الے ٹائم تیں سجاد خاں دے کٹھے اسلام اباد روانہ تھیندے پیون صرف دوستیں کنوں دعائیں دی ارداس اے اگر تھی سگے تاں۔۔۔۔۔۔۔اکبر خاں ذات ملکانڑیں قوم سرائیکی
ملکہ نورجہاں

نورجہاں برصغیر دے شہنشاہ جہانگیر دی ملکہ ہئی۔ ایندا مزار لاہور دے نواح وچ دریائے راوی دے کنارے موجود ہے۔ سکھ دور وچ جݙݨ لٹ کھسوٹ کیتی ڳئی تے مقبریاں تے قبرستاناں کوں وی نہ بخشا ڳیا اوں دور وچ سکھ مظالم دا شکار مقبرہ نورجہاں وی تھیا۔ جیں تابوت وچ ملکہ کوں دفنایا ڳیا ہئی اوہ اکھاڑا ڳیا تے اوندے اتے لڳے ہیرے جواہرات تے خالصہ لٹیریاں نے ہتھ صاف کیتے۔ بعد ازاں مقبرہ دے ملازماں نے تابوت کوں عین ہوں جگہ دے تلے جتھاں اوہ لٹکایا ڳیا ہئی زمین وچ دفن کر ݙتا۔

۔ مندرجہ ذیل بیت ہیندا ہے جیہڑا اس دے مزار دی لوح تے لکھا ڳیا ہے۔

*برمزار ماغریبان نی چراغی نی گلی

نی پرپروانہ سوزد نی صادی بلبلی

ہک موقعے تے جہانگیر نے ایہ شعر آکھا:

*بلبل نیم کہ نعرہ کشم درد سرد ہم

پرونہ ئی کہ سوزم ودم برنیا ورم

نورجہان نے فوراً جواب ݙتا:

*پروانہ من نیم کہ بہ یک شعلہ جان دھم

شمعم کہ شب بسوزم ودم برنیا ورم

## حوالے