ملتان دی تاریخی اہمیت

----ملتان دی تاریخی اہمیت بارے عطاء النور لکھدن۔

## تعارف
مؤرخ البیرونی نے اپݨے سفرنامے وچ ملتان کوں 2 لکھ 16 ہزار 430 سال پراݨا ݙسیا اے۔ اوہ لِکھدائے کہ اِین٘دا پراݨا ناں **کشپ پورہ** ہا۔ ایہ شہر وار وار اُجڑدا رہیا اتے ہنس پورہ، بھاگپور، سب پور، مولستھان پور، پرپلاپور، مولتارن وغیرہ ناواں نال آباد تھیندا رہیا۔ کُجھ لوکاں دے نزدیک ایں شہر دا ناں اِتھوں دے ہک پراݨے قبیلے **مل (Mul)** دے ناں اُتے پیا جو ملستھان ناں دے ہک بُت دی پوجا کریندے ہن۔ ہندوواں دی تاریخ وچ ایہ وی لِکھیا اے کہ اُنہاں دی مُتبرک کتاب **رگ وید** وی اِہیں علاقے وچ بہہ کے لِکھی ڳئی ہائی اتے ایہ وی جو ایہ شہر اُنہاں دیاں دیویاں اتے دیوتاواں دا ٹھکاݨا رہیا اے۔

شاہنامہ فردوسی وچ لِکھیا اے کہ ملتان شہر 6 سو سال قبل مسیح وچ ہک صوبہ ہا۔ ملتان دی مستند تاریخ سکندر اعظم دے حملے توں مِلدی اے جو 350 قبل مسیح وچ تھیا۔ بعض مؤرخین ملتان کوں ہڑپہ اتے موہنجودڑو دے زمانے دا ہم عصر سمجھدے ہن جیں دی تصدیق **قلعہ کہنہ دی کھدائی** توں نکلݨ والیاں شئیں نال تھیندی اے۔

## اسلامی عہد وچ ملتان دی شہرت
ملتان کوں اصل شہرت **اسلامی عہد حکومت** وچ ملی جݙاں **محمد بن قاسم** نے اِیہنوں 712ء وچ فتح کیتا۔ اِتّھے تقریباً ݙاہ ہزار عرب آباد کیتے ڳِئے اتے ہک جامع مسجد بݨوائی ڳئی۔ تریجھی صدی ہجری تئیں ملتان اتے اوندے آلے ݙُوآلے وچ مدرسیاں اتے مسیتاں دا جال کھنݙ ڳیا اتے ایہ شہر علم و ادب دا گہوارہ بݨ ڳیا۔ چوتھی صدی ہجری وچ اِیہنوں **محمود غزنوی** نے فتح کیتا۔ اِہیں دے زمانے وچ مشہور مؤرخ اتے مفکر **البیرونی** اِتّھے آیا اتے پنج سال توں ودھ عرصے تئیں ملتان وچ رہیا۔ اوندے لکھی ہوئی کتاب **"کتاب الہند"** وچ اُس زمانے دے ملتان دی علمی اتے ثقافتی زندگی دا ذکر تفصیل نال مِلدا اے۔

## صوفیاء کرام اتے حکمران
ملتان شہر کوں ایہ فخر حاصل اے کہ **اہل تصوف** دے ترائے روحانی سلسلے اِتّھوں ہی برصغیر وچ کھنڈے۔ **سہروردی سلسلہ حضرت بہاء الدین زکریا ملتان توں، چشتیہ سلسلہ بابا فرید گنج شکر توں اتے قادری سلسلہ حضرت مخدوم رشید حقانی توں** چلیا۔ اِیہو جیئیں ایں شہر کوں ترائے وݙّے حکمراناں دا مولد ہووݨ دا شرف وی حاصل اے یعنی **محمد تغلق، بہلول لودھی اتے احمد شاہ ابدالی**۔

## مدینۃالاولیاء ملتان
ملتان وچ بہوں سارے وݙّے اولیاء کرام دے مزارات ہن جیں دی وجہ توں اِیہنوں **مدینۃالاولیاء** آکھیا ویندائے۔ اِینہاں اولیاء کرام وچ حضرت بہاء الدین زکریا اتے حضرت شمس تبریزی وی شامل ہن۔

## تاریخی حوالہ جات
**حضرت مسیح موعودؑ** کوں وی ہک مقدمے دے سلسلے وچ ملتان ونڄݨ دا موقع ملیا۔ اوہ ایں بارے فرماندے ہن: مُردیاں توں مدد منگݨ دا خدا نے کہیں ذکر نہیں کیتا بلکہ جیوندیاں دا ہی ذکر فرمایا... مُردیاں دیاں قبراں کِتّھے گھٹ ہن۔ کیا ملتان وچ تھوڑیاں قبراں ہن۔ گرد و گرما گدا و گورستان ایں دی نسبت مشہور اے۔ میں وی ہک واری ملتان ڳیا۔ جِتّھوں کہیں قبر اُتے ونڄو مجاور کپڑے لہاوݨ کوں تیار تھی ویندے ہن۔ (ملفوظات جلد اول جدید ایڈیشن صفحہ 476)

**حضرت خلیفۃ المسیح الاولؓ** وی ہک مقدمے دی گواہی کیتے جولائی 1910ء وچ ملتان تشریف ڳِئے ہن۔ ملتان دے معزز لوکاں نے مدرسہ اسلامیہ دے جیں ہال وچ حضرت مسیح موعودؑ دی تقریر کروائی ہائی، اُہیں ہال وچ آپؓ توں وی تقریر کروائی ڳئی اتے بعدازاں سینکڑوں لوکاں نے جسمانی علاج توں وی فائدہ چایا۔ (حیات نور صفحہ 456 تا 457)

حضرت مسیح موعودؑ نے حضرت نیاز بیگ صاحب کوں ایں معاملے دے سلسلے وچ ملتان تحقیق کیتے بھیجیا ہا کہ حضرت باوا نانک نے ملتان وچ کوئی چلہ کیتا اے یا نہیں؟ چنانچہ 30 ستمبر 1895ء کوں اُنہاں دا خط نقشے نال حضرت صاحب کوں ملیا جیہدا ذکر آپؑ نے اپݨی کتاب "ست بچن" وچ کیتا اے۔ خط دا خلاصہ ایہ اے کہ حضرت باوا نانکؒ نے حج توں واپسی اُتے روضہ مبارک حضرت شاہ شمس تبریزؒ اُتے چالیہہ ݙینھ تئیں چلہ کیتا ہا۔ روضے دے ݙکھݨ پاسّے اوہ مکان اے جیہڑا چلہ نانک سݙویندا اے۔ ایہ مکان محراب دار دروازے دی شکل اُتے بݨیا ہویا اے جیندے اُتے یااللہ دا لفظ لِکھیا ہویا اے اتے نال اوندے ہک پنجہ بݨیا ہویا اے۔ ایں جگہ دے ہندو اتے مسلمان ایں ڳالھ اُتے متفق ہن کہ ایہ لفظ یااللہ باوا صاحب نے اپݨے ہتھ نال لِکھیا ہا اتے پنجے دی شکل وی اپݨے ہتھ نال بݨائی ہائی۔ چنانچہ ہندو اتے سکھ لوک ایں جگہ کوں مُتبرک سمجھ کے زیارت کرݨ آندے رہندے ہن۔ روضے دے آلے ݙُوآلے ہک چھت والا مکان بݨیا ہویا اے جیں کوں اِتّھے دے لوک غلام گردش آکھدے ہن۔ جِتّھوں باوا نانک صاحب دی بہݨ دی جگہ اے جو چھت والی اے۔

(ماخوذ از ست بچن۔ روحانی خزائن جلد 10 صفحہ 184 تا 187)

## حوالے