خواجہ فرید تے سچل دی فکری سانجھ

### لکھت: جاوید چانڈیو
خیال دا پکھی زمان تے مکان دی قید کنوں آزاد تھی تے اݙدا ودے۔ ایندی اݙاری دا کوئی حد مقام کوئنی۔ جتھاںجبرائیل دے کھنب سڑ ویندن ۔ اے پکھی اتھاں وی عشق دیاں اݙاریاں مریندے۔ اقبال آکھیا ہا جو :

در دشت جنونِ من جبریل بوں صیدے

یزداں بہ کمند آور اے ہمت مردانہ

اقبال کنیں پہلے اے ڳالھ مولانا روم آکھی۔ گھݨیاں ڳالھیں ایجھیاں ہوندین جو دنیا دے ہر ملک دی ہر وستی وچ ہکو جہیاں لڳدین۔ یورپ تے افریقہ دی کہیں وستی وچ ترڑݨ آلے گل دا سوہݨپ تے اثر، اصلوں اونویں ای ہوسی جیویں روہی ، کوٹ مٹھݨ یاد رازیں وچ ہوندے۔ عشق دا بھانبھڑ کہیں کالے دے ہاں وچ مچے ، توݨیں کہیں اچھے دے ہاں وچ دو نہیں ہکو جہیں اٹھسن۔ایویں ای خیال دا پکھی درازیں کنوں پرواز کرے توݨیں روہی کنوں پرواز کرے منزلاں ہکو جہیاں مریسی۔ کتھ جھنگ شہر، کتھ درازا، سلطان باہو آکھیا ہا جو عشق دی اݙاری وچ غفلت موت ہے۔ تند نہ ترٹے، بھل جیویں ودا، پر اینویں جی جو ’’ دل یار وچ ہتھ کار وچ ‘‘ ہووے۔ جھنگ شہر وچوں سلطان باہو خیال دا پکھی اݙایا جو:

جو دم غافل سو دم کافر ساکوں مرشد اے فرمایا!

درازیں وچ سچل خیال دے ایں پکھی دی پرواز ݙیکھ تے آکھیا جو :

جو دم غافل سو دم کافر، ساکوں مرشد اے فرمایا

سچل ڳالھ عشق دی سچی، ٻیا سبھ پندھ اجایا

خیال دے پکھی دا شکار نئیں کریندا اونکوں تاں بس چوڳا ݙے کراہیں عشق دے اݨ ݙٹھے دیس دو پٹھ چُھڑیندے۔ سچل نال میݙی سُونہہ اوندی کافی دے ایں تھل نال بݨی ہئی۔

میں تاں کوئی خیال ہاں وو

ہݨ لبھساں وی نال خیال دے

خیال وݙا پندھ کریندے۔ عطار دے پندھ سچل تائیں پڳے ، باہو تے بلھے دیاں ڳالھیں درازیں وچ تھیاں۔ اینویں ای درازیں دیاں ڳالھیں چاچڑیں تے متھݨ کوٹ وچ تھیندیاں رہ ڳیاَ اھٖ تھولی جہیں ڳالھ ایہیں خیال دے پندھ تے کریسوں۔ سچل تے خواجہ فرید دی فکری سانجھ تے الیسوں۔

سچل دی وفات ۱۸۲۷ء وچ تھئی تے خواجہ فرید دے ڄم دا سال ۱۸۴۵ئ؁ ہئی۔ ایں وصال تے فراق دا پندھ کوئی اٹھارہاں سالیں دا ہے۔ اہیں دور وچ سچل دے کلام دی دُھم تے ہاک درازیں کنوں چاچڑیں تائیں تھیوݨ تاں ٻہوں سولی ہئی۔ جیندی ہک خاص وجہ تاں ایں تل وسیب دی تہذیبی ، جغرافیائی ، تاریخی تے سب کنوں ودھ کراہیں لسانی سانجھ ہئی۔ سرائیکی وسیب تے سندھ دے تقریباً ہکو جہیں سیاسی حالات، مذہبی چھک تاݨ تے معاشی صورتحال ، ایں سندھ وادی دے شاعریں کوں خاص کر صوفی شاعریں کوں ہک جہیں رویے ݙتے۔ انہاں رویاں وچوں ݙو پکے رنگ بݨدن۔ ہک بغاوت دا تے ݙوجھا پریم دا۔ قادری سلسلے دے صوفی شاعریں دی شاعری وچ بغاوت دا رنگ نعرہ بݨ کراہیں ظاہر تھیندے۔ ایہا کارݨ ہے جو سچل کوں بلھے شاہ تے سلطان باہو دی شرابِ عشق دی مست چَڑھی۔ سچل سائیںدے فن دے پیالے وچ آ کراہیں اے مئے سہ آتشہ تھی ڳئی۔ اہیں سہ آتشہ مئے دیاں کجھ سرکایں چشتیہ سلسلے دے صوفی خواجہ فرید دی بھریاں ہن۔ توݨیں جو اوندا اظہار اپݨے اندر وچ اوہا ریشم تے لطیف احساس رکھیندے جیڑھا چشتی صوفیئیں دا خاص مزاج ہے۔ سچل تے خواجہ فرید دی شاعری وچ وحدت الوجودی فکر جݙاں فن دی بجائے فلسفے دی صورت وچ ظاہر تھیندی ہے تاں انہاں دا انداز ہک جیہاں تھی ویندے۔ منصور ݙوہیں صوفیئیں دا محبوب کیریکٹر ہے سچل اکھیندے:

عشق دے ٻاجھوں ٻیا سبھ کوڑ، سولی تے منصور

یا

سر سہی کو نوبت ماریں ، حلاجی ہوشیار وے

یا

سر سولی منصور شہ کون، عشق تاں کیتا قتل

ایہا ڳالھ فرید اکھیندے:

چڑھ داریں منصور دے بھائی، عجب کرن غُل غُل

یا

عاشق مست مدام ملامی، کہ سبحانی بن بسطامی

آکھ انا الحق تھی منصور

یا 

شمس الحق دی کھل لہوایو، سرمد سِر کپوایا

شاہ منصور چڑھایو سولی ، مستی سانگ رسایا

کر قربان فرید سِر اپݨا، تیݙڑا وارا آیا

ملاںجڈفاں مذہب کوں ریاست دے جبر دا اوزار بݨا چھوڑیا اتے اوندے فتوے عوام دی کنڈ تے کوڑیں آلی کار وسݨ پئے ڳئے تاں سچل تے فرید دی شاعری وچ عوام دوستی دی اے فکر ملاں دشمنی دا روپ وٹا کاہیں ہک کھلا اعلانِ جنگ بݨ ویندی ہے۔ سچل تے خواجہ فرید دے فن اتے شاعری تے مذہب دے اثرات ٻہوں نشابر ہن ایں تل وسیب دی رواجی مذہبی فکر دے ردِ عمل وچ انہاں فنکاریں دی شاعری وی جوابی اثرات مرتب کیتن۔ انہاں عظیم شاعریں مذہب دی جامد تفسیر کنیں پروبھرے تھی کراہیں ایندی تہذیبی تفسیر کیتی، جینکوں محمد ابراہیم جو یو ’’ افادئہ عام آلی تفسیر‘‘ یا متحرک تے ذی روح تفسیر اکھیندن۔ اتے ایجھے ہر مفکر تے مفسر کوں ، ملاں کافر تے ملحد آخھئے ایجھے فتویں دی شکار سچل دی شخصیت وی تھئی۔ پر دین فروش ملاں دے خلاف سچل دی زبان اگھاڑی تلوار ہئی۔ او جامد تے مردہ اصولیں دے خلاف بغاوت دا کھلا اعلان کریندے:

عشق دے اسرار دی یارو، ہے آگاہ سرمستان نوں

زاہد، عابد، ملاں، قاضی، کردے یاد گزشتاں نوں

یا

سُدھ اہیں تان سِر دی ناہیں، سچل ملاں قاضیاں کوں

یا

مسجد دے وچ کاݨ ٹکر دے، ݙیون بانگ سلواتاں

منہ چٻے ، ݙاڑھی ݙنگی، خام پڑھن خلواتاں

عالم لیکھے روزے رکھدے، پر ہن کھاوݨ دیاں آفاتاں

سچل راہ ایہا نہ سچ وی، برہ والیاں ٻیاں باتاں

خواجہ فرید وی سماج وچ ملاں دے ایں خطر ناک کردار کوں ہک حساس شاعر تے صوفی وانگوں ݙیکھدے۔ ابراہیم جو یو ’’تحفت الکرام ‘‘ دے حوالے نال ہک اہلِ حال بزرگ شاہ اسماعیل صوفی دا  ذکر کیتے۔ جنہاں دی سنگت تے اخلاص شاہ عنایت شہید تے شاہ لطیف نال ہئی۔ ’’ او مثنوی دا درس ݙاڈھی محویت نال ݙیندے ہن۔ ہک ݙیہاڑے درس ݙیندیں اچݨ چیت انہاں دی طبیعت پریشان تھی ڳئی تے سبھ بت تے نیل پئے ڳیونیں، جنہاں کوں لکاوݨ کیتے انہاں گِندی چوائی تے ویڑھ تے ٻہہر ہے۔ انت خبر پئی جو اوں وقت شہر دا قاضی ٹھٹھے دے کوتوالی وچ چبوترے تیں ہک بندے کوں سرکاری ملازم دے ہتھوں بے گناہ، چھڑا سیاسی  ضد پچھوں ، کوڑے مرویندا پیا ہئی۔ اتے اوہے کوڑے اوں بزرگ دے بت تے ظاہر تھیندے پئے ہن۔ بظاہر تاں شاہ اسماعیل صوفی تے شہر دے قاضی دا مذہب ہکا ہا پر حقیقت وچ قاضی دا مذہب ٻیا ہا تہ صوفی دا مذہب ٻیا۔ ‘‘ ایہا ڳالھ اساں سچل تے فرید بارے وی آکھ سڳدے ہیں۔ ملاں تے قاضی دے ظلم دے خلاف جیویں سچل دی روح نفرت کریندی ہئی اونویں ای فرید دا بت وی اوں ظلم کوں محسوس کریندے تے اوندی شاعری وچ ایندا کھلا اظہار تھیندے۔ خواجہ فرید اکھیندے:

ملاں مارن سخت ستاون۔ ڳجھڑے راز دا بھیت نہ پاون

بے وس شودے ہن معذور

یا

کون ہے قاضی رشوت راضی،کون سیال تے کھیڑے

ٻاجھ خدا دے جھڳڑے جھیڑے،ساݙے کون نبیڑے

یا

ملواݨے دے وعظ نہ بھاݨے، بے شک ساݙا دین ایمانے

ابن العربی دا دستور

یا

عشق دی بات نہ سمجھن  اصلوں، اے ملواݨے رکھڑے

صوفی دے مسلک وچ نفرت دی کوئی جاہ کینی۔ او پوری کائنات کوں محبت دی نگاہ نال ݙیکھدے۔ اتھاں خواجہ فرید دی ملاں کوں ’’ بے وس تے معذور‘‘ سمجھدے توݨیں جو اوندے بت تے ملاں دی مار کوڑے بݨ تے وسدی ہے۔

خواجہ فرید تے سچل دے صوفیانہ نظام فکر دی اے ہم آہنگی ٻہوں درگھی تھی سگھدی ہے جیندی بنیاد جذبۂ عشق تے ہے۔ جذبۂ عشق دی مستی وچ اے ݙوہیں صوفی ہک تھی ویندن۔ اے صوفی ، اے شاعر پریم ساگر دی چھل نال کائنات دے کینوس تے کہیں مصور آلی کار محبت دے رنگ دا ہک اسٹروک مریندن۔ سچل کنیں اے لذت سرمستی دا روپ وٹا گھندی ہے ، او اکھیندے:

جیں دل پیتا عشق دا جام، سادل مست و مست مدام

دین مذاہب رہندے کتھاں، کتھاں کفر اسلام

یا

میݙا حال ݙٹھا ہاوے یار، میں مستان ہویا سرشار

یا

یار وچ بے خودی دے کݙاں کݙاں آوندے ہیوں

یا

مست سچل ہو رہیا پی پیالہ شوق دا

آپ تاں نچدا نہیں، لوکاں کوں نچاوندا ہیں 

جݙاں میاں موج مستی دی آئی

بے خودی تھئی جسم ڳیا

بیخودی دا ایہو تجربہ خواجہ فرید دے احساس کوں وی فنکارانہ اظہار دی راہ ݙکھیندے:

نہ عیان ہے نہ نہان ہے

نہ بیان ہے نہ دھیان ہے

نہ رہیا اے جسم نہ جان ہے

کیہاں ݙوس ہوش حواس کوں

یا

خمر طہوروں پی پیمانے، تھیوسے عاشق مسہت یگانے

بھل ڳئے صوم صلوات دوگانے، رندی مشرب سانگ رچایا

یا

اساں سو بد مست قلندر ہیوں

کݙہیں مسجد ہیوں کݙہیں مندر ہیوں

یا ول ایں مستی وچ پوری کائنات ہک MUsical being بݨ کراہیں دھیمیں سُریں وچ اکھیندی ہے۔

دم مست قلندر، مست قلندر مست و مست الستی

سچل تے فرید دے رنگیں دی سانجھ کوں پھولݨ ٻہوں تاں ہک درگھی تندیر بݨدی ہے۔ جیندے وچ ہک بھانڳاں خواجہ فرید دے فن دا او وی ہے جیندے وچ او سدھا سنواں سچل دے خیال کنوں متاثر تھئے۔ ایندی تفصیل مولانا حکیم محمد صادق رانی پوری ’’سچل سرمست جو سرائیکی کلام‘‘ دے مقدمے وچ بیان کیتی ہے۔ اوندے ور جیوے دی ایں ننڈھڑی ڳالھ مہاڑ وچ کوئی خاص لوڑ کائنی۔

ایں فکری سانجھ کنیں انج سچل تے فرید دے فن تے احساس دے اپݨے نویکلے رنگ وی ہن۔ انہیں رنگیں وچ فرید دے احساس تے فن دی نزاکت سچل دی بغاوت کنیں انج اپݨی راہ بݨیندی ہے۔ انعام شیخ سچل بارے آپݨے ہک مضمون وچ لکھیا ہئی جو سندھی ادب تے شاعریں دے پار کھو ایں ڳالھ تے یک رائے ہن جو فکری تے احساساتی لحاظ نال سچل لطیف دی ہمسری نئیں کر سگھیا۔ فن تے اوندے ورتاوے بارے ذہنی وضاحت وچ لطیف اوں کنوں گھݨا اڳیتے ہے۔ پر سچل جیڑھے لحاظ نال پورے سندھ دی کلا دی تاریخ وچ نویکلپ ماݨ گھندے۔ا وہے انودی سرکشی، للکار، یعنی او نہ چھڑا اپݨی فکر دے وچ سراپا احتجاج ہے پر اوندے وچ سورھیائی ، وڑھݨ دا عزم تے رویئیں کوں چٹ پدھر تے پیش کرݨ دی او خوبی ہے، جیڑھی اونکوں تاریخ دے عظیم انسانیں دی صف وچ آن کھڑیندی ہے۔ (سرمست ۔ ۱۱، ص : ۵۱۔۵۲)

سچل تے فرید دی فکری سانجھ آپݨی جاہ تے ہے پئی، پر فرید کافی دے فارم وچ جیڑھی مستی سنبھالی ہے اوندی فنکار نہ وݨت ودھ نفیس تے شاعرانہ ہے۔ اوندے عشق دی شراب (Content) جݙاں کافی دے پیالے (Form) وچ بھریندی ہے تاں لفظ دا پکھی خیال دے بے انت آسمان ݙو اݙاری بھریندے۔ خیال دا اوہو آسمان جیں ݙو سچل اشارہ کیتا ہئی جو :

میں تاں کوئی خیال ہاں وو

ہݨ لبھساں وی نال خیال دے

خواجہ فرید ایں اسمان تیں پُڄ کراہین اکھیندے جو:

دل مست محوِ خیال ہے

سِر مُو تفاوت ناں سہوں

اے خیال عین وصال ہے

تے کمال ہے نہ جو ہے جنوں

(سچل سیمینار ، شاہ لطیف یونیورسٹی خیر پور سندھ وچ پڑھیا ڳیا)

## حوالہ
کتاب: کرینہہ دے پُھل، مصنف: نصیر شاہ ، جھوک پبلشرز ملتان