سرائیکی شاعری دا ݙوجھا دور

## صوفیانہ شاعری دا دور
(1100ھ توں 1273ھ؍1689ء توں 1857ء)

سرائیکی شاعری دا ݙوجھا دور صوفیانہ شاعری دے پُکھّے وچ آندے ‘ ایں دور دا اُبھرنواں سر نانواں یا ادبی فکری لہر دا عنوان اِی تصوف بݨدے۔ بابا فرید الدین گنج شکرؒ دی صوفیانہ شاعری تے شخصیت دے سرائیکی ادب تے ݙاڈھے گھاٹے اثرات ہن۔ آپ دے فکری فیض دا دھارا اڳوں تے ودھیا تاں ادب دی ایں سرزمین تے سلطان باہوؒ دی ’’ہو‘‘ دیاں تنواراں نال سرمست تھیندا اے صوفیانہ ورتاوا بارہویں صدی دے سارے ادب دی نشابر روح بݨ ڳیا۔ ایں دور وچ تصوف ہک عوامی تحریک دے طور تے سامݨے آندے ۔ حضرت بابا فرید الدین مسعود گنج  ؒ فرمیندن’’ تصوف اے ہے کہ تیݙی ملکیت وچ کجھ باقی نہ رہے ۔ تصوف صاف دلی دے نال مولا دی دوستی دا ناں ہے تے او صوفیا دنیا و آخرت وچ سوائے مولا دی محبت دے ٻئی کہیں چیز تے فخر نہیں کریندے۔‘‘ ایہو وجہ ہے کہ صوفیاء اپݨی ساری زندگی دینِ اسلام دی تبلیغ تے خدمتِ خلق واسطے وقف کر ݙیندے ہن۔ سرائیکی علاقہ منڈھ قدیم توں بزرگانِ دین ‘ صوفیاء درویشاں دا ڳڑھ ریہے۔ اوچ تے ملتان دیاں فضاواں ہمیشہ صوفیاء کرام واسطے خصوصی توجہ اتے چِھک دیاں باعث رہئین۔ اساں ݙیکھدے ہیں کہ سرائیکی شاعری دے ایں ݙوجھے دور وچ ہر پاسے صوفیانہ شاعری دا ہوکا سکہ چلدا ݙسدے۔ اینویں محسوس تھیندے ایں دور دے سیاسی انتشار دے جݙاں تہذیبی تے سماجی اثرات مرتب تھیوݨ لڳے تاں لوکاں وچ انحراف پسندی دا غلبہ تھیا۔ عزت و شرافت دا معیار اقتدار بݨݨ لڳا۔ اوݙوں بھگتی تحریک دے اثرات عام مسلماناں تئیں پڄݨ لڳے تاں صوفیاء فوراً وقت دے تقاضیاں کوں محسوس کیتا۔منظم روحانی سلسلیاں دا آغازتھیا۔ انھاں بزرگاں اپݨے عمل ‘ تعلیمات ‘ افکار دے پرچار نال ہک نواں معاشرہ تشکیل کیتا۔ عشق و محبت ‘ تزکیہء نفس اور عملاں دی اصلاح اُتے زور ݙتا۔ لوکاں کوں سیاسی ‘ فکری تے معاشرتی انتشارتوں بچاوݨ کیتے فکر و نظر دیاں نویاں راہیں کھولیاں‘ مسلماناں دی ملی زندگی تے تہذیب و ثقافت کوں جنہاں مختلف تاریخی عوامل توں خطرہ ہئی انھاں دے سامݨے عشق و محبت ‘ اپݨے من دی اصلاح ‘ معرفت تے مذہب دا ہک بند اُسار ݙتا۔ عشق و محبت دے جذبیاں توں بھر پور اُچ جھک توں بے نیاز ‘ نویں سرمستی ‘ حرکت ‘ نواں نصب العین ‘ تسلیم و رضا دا ہک نواں روح پرور رُخ صوفیانہ تعلیمات دے نتیجے وچ سامݨے آیا۔

صوفیائے کرام دا اے ٻہوں وݙا احسان ہے کہ ایں علاقے وچ انھاں مقامی سرائیکی زبان کوں اپݨے اظہار دا وسیلہ بݨایا۔ ایں طرح اسلامی تصوف دے نال نال فقہ ‘ حدیث تے دین دی تعلیم کوں وی انھاں علاقیاں وچ ٻہوں رواج ملیا ‘ شریعت تے طریقت وچ ہک گھاٹی سانجھ پیدا تھئی ۔ تصوف دی روایت وچ عوام تے عام لوکاں دے نال قریبی تعلق تے ٻہوں زور ملدے ‘ ہِیں کیتے نویںنویں اَݨ سونہیں حکمراناں توں ݙری قوم کوں محبت و مروت ‘ اپݨائیت اتے معرفت دی ہک نویں چس نصیب تھئی تاں عوام وچ روح دی بیداری دا سامان پیدا تھیا۔ اسلامی تصوف خدا نال بندے دے شخصی تعلق دا وسیلہ بݨیا۔ صوفیاء کرام دی تعلیمات وچ فکری وحدت عام لوکاں دے دلاں کوں ہک مذہب ‘ معرفت تے عشق والے رشتے نال ڳنڈھ چھوڑیا ‘ صوفیاء کرام دی روحانی شخصی وݙائی تے چنگے عملاں لوکاں وچ عقیدت دے جذبے پیدا کیتے ‘ جو ڳالھ انہاں بزرگاں دے منہ وچوں نکلی او بے شمار دلاں تے اثر کریندی ڳئی۔ ایں عمل نے اسلامی تعلیمات دے وادھے ‘ مسلمانی تہذیب و ثقافت دے فروغ تے علمی ادبی ودھارے کیتے ہک عظیم الشان فکری روایت دا پِڑھ ٻدھیا۔

### ایں دور دا ادبی مکھ مہاندرا:
سرائیکی شاعری دا اے ݙوجھا دور پوݨے ݙو صدیاں تے کھنڈیا ہویا ہے ‘ حقیقت اے ہے کہ ایں عہد دی شاعری سرائیکی زبان دے پورے ادب دا ماݨ ݙسدی ہے ۔ شاعری دے لحاظ نال اے دور سب توں اُچا تے ممتاز اے‘ سرائیکی زبان دے تقریباً سارے وݙے شاعر ایں دور دی پیداوار ہن۔ سرائیکی علاقے  دے صوفی شعراء حضرت علی حیدر ملتانی ‘ صدیق لالی ‘ محکم الدین سیرانی  ؒ ‘حافظ جمال مظہر الٰہی‘ منشی غلام حسن گانمݨ ‘ ہک پاسے عشق و معرفت دے فیض کھنݙیندے ݙسدن تاں وادیٔ مہران وچ حضرت سچل سرمستؒ ‘نانک یوسف ‘ روحل فقیر  ؒ ‘ حضرت پیر پگاروؒ  ‘ بیدل فقیر ‘ حمل خان ‘ مراد فقیر ‘ سید رکھیل شاہ تے عثمان فقیر سانگی جیہیں سجھ بکھدے پن۔ تصوف دے علاوہ عشقیہ تے رومانوی شاعری دی طرف بھال بھلیجے تاں مولوی لطف علی ‘ چراغ اعواݨ ‘ عبدالحکیم اُچوی ‘ خلیفہ نبی بخش لغاری‘ سید اکبر شاہ ‘ امیر حیدر میرݨ‘ گل محمد چشتی تے غلام محمد بہاول پوری اپݨیاں داستاناں وچ علاقائی تہذیب و ثقافت دے سُوہݨپ بیان کریندے ملدن۔ اینویں مرثیہ گوئی دی روایت کوں بارہویں صدی وچ وݙا پک ملدے۔ غلام سکندر غلام ‘ نواب محمد نواز ‘خادم فدوی تے سید ذوالفقار شیرازی ایں دور دے سہرے ہن‘ اے سب فکری تے فنی وݙائیاں والے او ناں ہن جنہاں نال سرائیکی زبان دے شعری ادب دی تاریخ سرخرو ہے ۔ اے سبھے وݙے شاعر سرائیکی شاعری تے ادب دا بھرم تے وقار ہن۔ہِیں کیتے سرائیکی شاعری دا اے وڈجھا دور ٻہوں وݙی ادبی اہمیت دا حامل ہے۔

سرائیکی زبان و ادب تے ایں دور دے ٻہوں گھاٹے اثرات ہن ۔ ایں دور دیاں ادبی خوبیاں ٻہوں ساریاں ہن‘ صوفیانہ شاعری دی وجہ توں ادب وچ مٹھاس ‘ سوز درد تے رچائو اور داخلیت پیدا تھئی ۔ زبان کوں رنگینی تے چس نصیب تھئی ۔ زبان و ادب دے دامن وچ اسلامی تصوف ‘ فقہ ‘ حدیث تے مضامین دا وادھا تھیا۔ عربی ‘ فارسی زباناں دے سرائیکی زبان تے اثرات ودھیے ‘ علمی اصلاحات دا استعمال شروع تھیا۔ ذخیرئہ الفاظ وچ اضافہ تھیا تے وݙے وݙے علمی مضامین دے اظہار دا زبان کوں سلیقہ ملیا۔

ایں دور وچ داستان گوئی کوں وی عروج ملیے۔ داستان گو شعراء فارسی دے وݙے وݙے شعراء دی تقلید وچ کئی منظوم داستاناں لکھیاں ‘ ایں طرح قصہ نگاری وچ فارسی ادبی روایت کوں استعمال کیتا ڳیا۔ صوفیانہ شاعری دے علاوہ رومانوی شاعری دا وی ایں دور وچ ٻہوں زور ملدے۔ منظوم داستاناں وچ اپݨے عہد ‘ ثقافت اتے لوک روایت کوں وݙے سُوہݨپ نال پیش کیتا ڳیا۔جیندے نال زبان دی رنگینی ودھی اتے تہذیبی سطح تے سرائیکی ادب نے اپݨے وسیب دا عکس پاتا۔ زندگی دے عام موضوعات ‘ لوک ریت دے بے شمار کھنڈئیے پُنڈیے حوالے شاعری دا عنوان بݨئیے۔ ایں دور وچ تصوف دے گھاٹے اثرات دی وجہ توں رومانوی تے عشقیہ شاعری دا مزاج چنگا چوکھا صوفیانہ رنگ وچ رنگیج ڳیا۔

سرائیکی زبان دے ݙوجھے دور دی شاعری دی سب توں وݙی خصوصیت اے ہے کہ ایں دور وچ شعراء نے تقریباً تمام اصنافِ سخن کوں ورتیا تے اپݨے اپݨے انداز وچ کمالِ فن دے جوہر ݙکھائے۔ کافی ‘ سی حرفی ‘ ݙوہڑہ ‘ بند ‘ بحر ‘ مثنوی غرض سب اصناف ایں دور وچ سوبھ پاتا۔

سرائیکی شاعری دا ہک ٻیا سنڄاپو رُخ اوندا ریختی دا انداز ہے یعنی اظہارِ عشق مرد دی بجائے عورت دی طرفوں کیتا ونڄے ‘ کیوں جو عورت ذات وفاداری ‘ قربانی‘ ایثار تے سپردگی دی علامت جانی ویندی اے ‘ ایں واسطے محبوب دی سک اتے طلب دے انتہائی جذبات دے اظہار دے واسطے شاعری وچ عورت دی زبان توں اظہارِ مدعا کوں اختیار کیتا ڳیا۔ ریختی دے ایں استعمال نے سرائیکی شاعری دے مزاج کوں ہک نواں رُخ عطا کیتا۔ ول صدیاں تئیں اے روایت اڳوں تے ٹُری ۔ ایں توں علاوہ زبان کوں زلانویں اظہار دا سواد ‘ مٹھاس ‘جاذبیت سُوہݨپ تے سلیقہ ملیا۔

ایں دور دا سرائیکی زبان اُتے ہک ٻیا وݙا احسان اے ہے کہ سرائیکی زبان وچ لکھݨ دا رواج زور پکڑ ڳیا۔ زبان ادبی تے مجلسی زندگی وچ رچ وس ڳئی۔ ہر قسم دے مضامین شاعری وچ ورتیجن لڳے ‘ لوک ادب تے لوک شعری روایت کوں ادب وچ شامل کیتا ڳیا ۔ تہذیبی تے تمدنی حوالیاں دی اے امین بݨ ڳئی۔ علم و معرفت ایندی سُنڄاݨ بݨیئے تے ادب دے تخلیقی عمل وچ بے پناہ اضافہ تھیا۔ ایں توں علاوہ ہکے دور وچ ڈھیر سارے وݙے شعراء دے پیدا تھیوݨ نال ادب دا عمومی معیار کافی اُچا تھی ڳیا۔ تخلیقی سطح تے ایں فکری بلندی تے فنی وݙائی اڳوں تے ہک مضبوط پختہ اتے اجرک رنگی شاندار ادبی روایت دی بنیاد سٹی۔

ایں دور دے تقریباً سارے اُبھرویں شعراء دا اساں پچھلے ابواب وچ انجو انج نکھیڑا کر تے شاعری دیاں مختلف اقسام تے اصناف دے حوالے نال جائزہ گھن آئے ہیں ۔ شاعر دے بنیادی مقام دا اپݨی طرفوں تعیّن دے بعد کہ او بنیادی طور تے کیڑھی صنف دا نمائندہ شاعر ہے یا صوفیانہ عشقیہ شاعری دے کہیں دبستان دا نمائندہ ہے اوں حوالے نال شاعری دے ارتقائی جائزہ وچ اساں پوری طرح انھاں شعراء دا فنی تجزیہ تے ویورا کیتے مگر چونکہ انھاں شعراء نے اپݨے آپ کوں کہیں صنف دا ٻدھل نی کیتا۔ کافیاں وی لکھن تے منظوم عشقیہ مثنویاں وی ‘ ݙوہڑے وی آکھن تے سہ حرفیاں وچ وی فنی رنگ ٻدھیئے۔ ہِیں کیتے ہُݨ ایں عہد دے چُݨیئے ہوئے شعراء دا اساں واری واری مختصر ذکر کریندے ہیں۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان