خواجہ فریدؒ دی ہِک کافی دی تفہیم

نازک ناز وجٹٖیاں                

وچ روہی دے رَہندیاں 

نازک نازو جٹٖیاں 

راتیں کرݨ شکار دِلیں دے 

ݙینہاں وَلوڑِن مَٹیاں 

کجھڑے تیر چلاون کاری

سَے سَے دِلڑیاں پھٹیاں

کر کر درد منداں کوں زخمی 

ہَے ہَے بَدھن نہ پٹیاں 

چھیڑن بھیݙں ‘بکریاں ‘ڳائیں

لیلے‘ ڳابے کٹیاں

کئی مسکین مسافر پھاتے 

چَوڑ کتونے ترٹیاں 

دھوہیں دار فقیر تھیوسے

فخر ‘وݙائیاں سٹیاں

ہِیُوں دلبر دے کتڑے دردے 

برہوں پیاں ڳل ڳٹیاں

مونجھ فرید ؔمزید ہمیشہ 

اَجکل خوشیاں گھٹیاں

وچ روہی دے رہندیاں

نازک نازو جٹٖیاں  

راتیں کرن شکار دلیں دے 

ݙینہاں وَلوڑن مٹیاں 

مفہوم: ناز بھری روہی اندر راہوݨ آلیاں جٹٖیاں ‘ݙینہاں مٹیاں ولوڑینداں ہن اَتے رات کوں عاشقاں دے دِلاں دے شکار کریندیاں ہن ۔

فنی تجزیہ:   کافی دے ایں بند اِچ راتیں ،ݙینہاں صنعت تضاد ہے جٹٖیاں ،مٹیاں ‘ قافیہ ہے۔

تشریح:          اے بند فطرت تے منظر نڳاری دی ہک وݙی مثال ہے ۔نازک جٹٖیاں روہی دے مظاہر فطرت دا ہک مظہر ہن ۔جیویں ڄوروہی فطرتی حسن توں مالا مال ہے ایویں اِی اِتھاں راہوݨ آلیاں جٹٖیاں ریا کاری ‘ مادیت اتے نقلی حسن توں ماورا ‘ فطرت دا شہکار ہن ۔مٹیاں ولوڑ یندیاں  ہویاں حسن دا پیکر ڄاپدیاں ہن ۔انہاں دا حسن ’’ عشاق‘‘ دے دِلاں کوں شکار کر کے عشاق دیاں راتاں دا سُکھ چین چھک گھندے ۔

                       اِیں بند دا ہک اے پہلو وی تھی سڳدا ہے جو روایتی شرم وحیااَتے تہذیبی قدراں پاروں اے ݙینھ دی روشنی اِچ پیار دی بجا ہے گھر دے کماں اِچ رُدھیاں راہنداں ہِن اتے رات دے اندھار ے اِچ پیار دے کھیݙ ‘کھیݙدیاں ہن ۔بئے حوالے نال وی ݙٹھا ونڄ سنڳدے جو اے جٹٖیاں روہی دے فطرتی ماحول اِچ ‘آزادی نال راہندیاں ہن ‘توڑے گھر دے کم ہوون یا روہی دے ثقافتی کھیݙ ۔اے روہی دیاں وسعتاں اِچ بغیر کہیں بناوٹ توں پیار و محبت دے کھیݙ، کھیݙدیاں ہن۔

گُجھڑے تیر چلاون کاری 

سَے سَے دِلڑیاں پھٹیاں 

مفہوم :اے نازک جٹٖیاں اپݨے حسن دے کاری تیر چلا کے سیکڑاں عاشقاں دے دل زخمی کر ݙیندیاں ہن ۔

فنی تجزیہ :   اِیں شعر اِچ پھٹیاں قافیہ ہے ۔

                       سَے سَے (سیکڑاں ) ’’صنعت اعداد ‘‘ ہے ۔

                       تیر اَتے پھٹیاں رعایت لفظی ہے ۔

                       دِلڑیاں ’’اسم تصغیر ‘‘ ہے ۔

تشریح :          اِیں شعر اِچ خواجہ فریدؒ روہی دیاں جٹیاں دے بھر پور حسن دے مرقعے پیش کریندے ہوئے آہدن ڄو انہاں دا حسن سیکڑاں عاشقاں کوں اپݨے سحر اِچ جکڑ گھندے ۔حسن ہک مجروشے پر خواجہ فریدؒ ہوراں دی کمال صناعی ہے جو اُنہاں تشبیہ خفی کنوں کم گھندے ہوئے ‘حسن کوں تیر نال مِِلا ݙتے ایں تیر دی مناسبت نال عاشقاں دے زخمی دل کوں پیش کیتے ۔

                       ڳجھڑے تیر‘اچوں خواجہ فریدؒ دے تہذیبی شعور دا وی پتا لڳدے او آدھے ہن جو روہی دیاں ڄٹیاں اپݨے حسن دا اظہار تاں کریندن پر شرم تے حیا دا پلوں وی نی چھڑ یندیاں ‘اشاراں، کنایاں اَتے ناز اَدا اویں (ایجھے ناز اَدا جیڑھے شرم تے حیا کنوں مملوہن ) نال عاشقاں دا دل موہ گھندیاں ہن ’’دِلڑیاں پھٹیاں ‘‘ بطور کنایہ وی استعمال تھئے جیندا مطلب ہے جو عاشق انہاں دے عشق اِچ مبتلا ہن ۔

کر کر درد منداں کوں زخمی

ہے ہے ٻدھن نہ پٹیاں

مفہوم :روہی دیاں نازک جٹٖیاں عاشقاں دے دل زخمی کرتے ول علاج دی نی کریندیاں ۔

فنی تجزیہ:’’کرکر ‘‘ تے ’’ہے ہے ‘‘ صنعت تکرار ہے ۔ایں شعر دے ظاہری معنی عشق مجازی ہن۔ 

زخمی تے پٹیاں رعایت لفظی ہے ۔

پٹیاں قافیہ ہے ۔

تشریح :          اے شعر مشرقی شعری روایت دا حصہ ہے‘ اساݙی شاعری اِچ ہمیش کنوں محبوب کوں ظالم ‘متکبراتے بے پروا آکھیا ویندا ہے ‘ ایں حوالے نال اے شعر وی اپݨے محبوب کوں پیش کریندا ہے جیڑھا اپݨے حسن نال عاشقاںدی حالت ِ زار کوں نی ݙیہدا ۔

                       لفظ درد منداں اِچ گہرائی موجود ہے ‘انہاں توں مراد ’’عاشق‘‘ دی ہن اَتے او مخلص لوک وی ہن ‘جنہاں وطن ‘نظریہ اتے عقیدت کیتے ݙکھ سہے ہن پر اقتدار حاصل کرݨ آلی قیادت انہاں دا حال تک نی پچھیا ‘ ایں طرحاں آکھیا ونج سڳدے جو ایں شعر دا سیاسی حوالہ وی ہے اتے اے ریاستی جبردو وی اشارہ کریندے:

چھیڑن بھیݙاں بکریاں ڳائیں 

لیلے ‘ ڳابے کٹیاں !

مفہوم: نازک جٹٖیاں ’بھیڈاں ‘ بکریاں ‘ ڳائیں ‘ لیلے ڳابے اتے کٹیاں چھیڑ کے روہی دی رونق کوں ودھا رے بخشیندیاں ہن۔

فنی تجزیہ: اے شعر فطرت نڳاری دی مثال ہے ۔

شاعرنے چھی قسم دے جانوراں کوں اکٹھا کر کے ’’ صفت جمع‘‘ دا استعمال کیتا ہے ۔

بھیڈاں ‘بکریاں ‘ ڳائیں ،لیلے ‘ ڳابے اَتے کٹیاں مظلوم تے کمزور عوام دے استعارے ہن ۔

کٹیاں قافیہ ہے ۔

تشریح:           بظاہر اے شعر فطرت نڳاری دی ہک تابندہ مثال ہے‘ کیوں جو روہی دیاں وسعتاں اِچ مال چراوݨ آلیاں چھیڑ و جٹٖیاں ‘ماحول کوں اپݨے حسن اتے کم کار نال حسین تربݨا ݙیندیاں ہن ۔خود تصور کروں جو روہی دی وسعت ہووے ‘ ہر پاسے ساول ہووے تے روہی دی نینگر جٹٖی مونڈھے تے ݙنگوری رکھ کے ٹبیے تے موجود ہووے تاں خواجہ جیہاں جمال تے فطرت پر ست شاعر‘ کافی آکھن تے مائل نہ تھیسی ۔؟

                       ول خواجہ فریدؒ ہوراں دیاں سوچاں دی وسعت وچ ݙیکھو ‘ کیا او جانوراں دے چرن اَتے چھیڑو توں مراد صرف فطرت دا حسن مراد گھنسی شاید جوا ب ’’نہ‘‘ اِچ ہوسی۔اساں پچھلے شعرا چ ݙساچھوڑے جو مشرقی شاعری دا محبوب ظالم تے جابر ہے ۔لہذا ایں شعر وچ اے مراد وی تھی سڳدے جو ملک دے حاکم چھیڑو ہن اتے عوام بھیݙاں بکریاں اَتے ڳاہیں منجھیں ہن ،جڈاں اَتے جیویں چاہندے ہن اونویں عوام کوں اپݨے اڳوں لاگِھندن یعنی بے زبان پچھ لڳ عوام دی مثال بھیݙاں‘ بکریاں ڳائیں ‘لیلے ‘ ڳابے اَتے کٹیاں دی ہے تے چھیڑو حکمران ہن ظالم تے جابر ۔

کئی مسکین مسافر پھاتے 

چوڑ کتونے ترٹیاں 

مفہوم:          انہاں نازک جٹٖیاں کئی مسکین مسافراں کوں اپݨے حسن نال تباہ برباد کو چھوڑیئے۔

فنی تجزیہ:   اے شعر عشق مجازی نال تعلق رکھیندا ہے ۔

لفظ’’پھاتے ‘‘ توں مراد عشق اِچ پھسݨا ہے۔

                       اصل لفظ ’’ ترٹیاں چوڑ ‘‘ پر شعری وزن دی رعایت نال ایکوں ’’چوڑتڑئیاں ‘‘ وی تبدیلی نال استعمال کر کے شاعر نے لسانی حسن اچ اضافہ کیتا ہے اَتے اے اُنہاں (شاعر) دے لسانی تے فنی شعور دا ثبوت ہے۔

’’ترٹیاں ‘‘ قافیہ ہے ۔

تشریح :          خواجہ فریدؒ ہوراں ایں شعر وچ نازک جٹٖیاں دے بے نظیر حسن دا اظہار کیتا ہے او آہدے ہن جو انہاں دا اے فطرتی حسن اتنا گہرا تے کاری ہے جو ایندے کنوں ہک نی کئی مسافر متاثر تھی کے تباہ و برباد تھی چکین ۔یعنی روہی دے نینگراں دے نال نال ‘روہی چوں گزرݨ آلے بے نو ا مسافر وی انہاں دے حسن دا شکار تھی گئے ہن،انہاں دے ایں حسن پاروں اے مسافر مکمل طور تے تباہ و برباد تھی ڳئے ہن اتے روہی اندر رُل ڳل ڳئے ہن ۔

دھوہیں دار فقیر تھیوسے 

فخر وݙائیاں سٹیاں

مفہوم:          عشق دے مذہب اختیار کرݨ آلے فقیر تے درویش ہوندن ‘فخر وݙائیاں دی بجا ئے عاجزی تے انکساری کوں اپݨا شیو ابݨا گھندن۔

فنی تجزیہ:   ایں شعر د ا موضوع عشق حقیقی ہے۔

فقیر‘فخر ’’صنعت شبہ اشتیاق ‘‘ داتا ثر ݙیندے ہن۔

’’سٹیاں ‘‘قافیہ ہے۔

                       شاعر نے لفظ ’’فقیر ‘‘نال دھوئیں دار‘‘ داانوکھا سابقہ لا کے ’’فقیر‘‘ دی وضاحت کر چھوڑی ہے یعنی’’دھوئیں دا فقیر‘‘ توںمراد درویش ہے جیڑھا دنیا داری توں الڳ تھی عشق الہٰی وچ مشغول ہے۔اگر چھَڑا ’’فقیر ‘‘ہووے ہا تاں معنی دا ابلاغ مسئلہ بݨے ہا ‘اِیں طرحاں شعر وچ لفظاں دا استعمال شاعر دے فنی تے لسانی شعور دا ثبوت ہے۔

تشریح:           اِیں شعر اِچ خواجہ فرید ؒنے اپݨا تصور عشق بیان کیتا ہے ۔او آہدے ہن جو مذہب عشق دے پچاری دنیا داراں دی کار‘مغرور تے متکبرنی ہوندے‘ کیوں جو عشق تاں نفیِ ذات دا ݙوجھاناں ہے۔اگر عاشق وی ہووے تے فخر وݙا ئی دا مالک وی ہووے تاں ڳالھ ٹَردی نی ۔اِیں ڳالھوں عاشق صادق دنیا داری توں ماورا تھی کے اپݨے محبوب حقیقی دی بارڳاہ اِچ ذات دی نفی کریندا ہویا وصال یار دا خواہش مند تھی ویندے۔

                       خواجہ فریدؒ ہوراں ‘ہک صوفی شاعر ہن ‘اووحدت الوجود دے فلسفے دے قائل ہن۔اَتے صوفی فخر وݙائیاں توں مبرا ہوندے ‘کیوں جو وحدت الوجود دے منݨ آلے اپݨے ’’کل‘‘ نال ملݨ کیتے سدا بے چین راہندے ہن تے’’کل‘‘ نال ملݨ کیتے پہلی شرط نفی ذات کرݨ تے عجزکوں قبول کرݨ ہے اِیں ڳالھوں خواجہ فریدؒ منیندے ہن جو اساں تاں محبوب کوں ملݨ کیتے فخر وݙائیاں چھوڑ ݙتیاں ہن۔

ہَیوں دِلبر دے کُتڑے دَر دے

برہبوں پیاں ڳل ڳٹیاں 

مفہوم:          عشق کہیں دا تھی ونجݨ دا ناں ہے‘ اساں محبوب دے عشق داطوق اپݨے ڳل پا کے ہمیش کیتے اوندے غلام تھی ڳئے ہیں۔

فنی تجزیہ:   اے شعر عشقِ حقیقی دے موضوع دا ہے۔

عشق کوں غلامی دے طوق نال تشبیہہ ݙتی ڳئی ہے۔

عاشق نے نفی ذات کریندے ہوئے اپݨے آپ کوں محبوب دا سگ آستاں آکھیا ہے۔

’’ڳٹیاں ‘‘قافیہ ہے۔

تشریح:          خواجہ فرید ؒنے اِیں شعر وچ وی اپݨا تصور عشق بیان کیتا ہے اَتے اِیں حوالے نال اے شعر گزشتہ شعر دا تسلسل ہے۔شاعر عشق کوں سدا دی غلامی تے نفی ذات دا متبادل آکھیا ہے‘ او فرمیندے ہن‘ اساں جݙاں دا مذہب عشق اختیار کیتے ‘او ݙینہہ اساں اپݨے حال اوں وفا پرست ’’سگ ‘‘ دا بݨا گھدے ‘جیڑھا کہیں صورت اِچ اپݨے مالک دادَرنی چھوڑیندا ۔شاعر دی اے کیفیت ‘عشق پاروں تھئی ہے او واضح کریندے ہوئے آہدے ہن‘ جیڑھے ݙینہہ دا اساں عشق دی غلامی دا طوق ڳل اِچ پاتے‘ اوں ݙینہہ دا اساں دنیا داری اَتے بنہاں کم کاراں توں رہ ڳئے ہیں‘ ہَݨ ساݙیاں دلچسپیاں اَتے سوچاں فقط محبوب نال وابستہ ہن۔

                       زیر ِ نظر شعر‘ گزشتہ اَتے کافی دا مقطع شعر‘ عشق حقیقی دے موضوع دا اظہار ہے اَتے انہاں مذکورہ اشعار کنوں پہلے تخلیق تھیوݨ آلے شعر بظاہر فطرت نڳاری نال تعلق رکھیندے ہن لیکن خواجہ ؒ  سئیں دی اے فنی تکنیک ہے جواو اپݨے مؤقف دے بیان توں پہلے قاری کوں فطرت دیاں حسین وادیاں وِچ گھن ویندے تے او الے ڳالھ وی جاݨدے ہن جو عشق حقیقی دا سفر عشق مجازی کنوں شروع تھیندا ہے۔ مثلاً اِیں کافی کوں اِی ݙیکھ گھِنوں ‘پہلے اُنہاں روہی دیاں جٹٖیاں دی حسن کاری کیتی ہے ول یک لخت فلسفہ عشق دے بیان تے آڳئے ہن تے عاشق کوں محبوب دا ’’سڳ آستاں ‘‘ بݨا چھوڑیا ہے۔

مونجھ فریدؔ مزید ہمیشہ 

اج کل خوشیاں گھٹیاں 

مفہوم:          اَج کل انسان عشق دے پاروں مونجھاں دا شکار ہن۔

فنی تجزیہ:   اے شعر کافی دا مقطع ہے۔

’’مزید ‘‘گھٹیاں ‘‘’’اَج‘‘ تے ’’کل‘‘ صنعت تضا د ہے۔

اے شعر عشق حقیقی دے موضوع دا ہے۔

’’گھٹیاں ‘‘قافیہ ہے۔

تشریح:          شاعر عشق ِحقیقی وَچ مبتلا ہے اَتے او عشق دی دیوی دے اثرات جاݨدا ہے اونکوں پتا ہے جو عشق ’’عاشق‘‘ دیاں خوشیاں وِچ ودھارے دی بجا ئے گھٹارے کریندا ہے اَتے گھٹارے وقت دے نال نال ودھارے دو دیندے ہن۔

                       لہذا اے مزید تساں جیڑھا پیشہ (عشق پیشہ) اختیار کیتا ہے اوں تہاݙیاں مونجھاں وچ ہُن مزید اضافے کر چھوڑے ہن اَتے اے اضافے ہُݨ ہمیشہ راہسن۔کیوں جو عاشق  دے مقداراں وچ فقط مونجھاں تے ݙکھ ہوندن، ایں ڳالھوں اے حقیقت جاݨ گھنو جو خوشیاں وِچ صرف اَج کل نی بلکہ آئندہ وی کمی آوݨی ہے۔

## حوالہ
اَجٖوکی سرائیکی تنقید ، مصنف : ڈاکٹر مزمل حسین، ناشر: دستک پبلی کیشنز ، ملتان