من بھاوݨاں خواب

حیاتی دے پندھ اِچ او ویلے وی آندن جیڑھے ݙاڈھے سوہݨے ہوندن ۔ پر وَل اے ویلا گُھلدی ہوا آلی کار غائب تھی ویندے ۔ بندے دے دِل اِچ ݙاڈھی سِک ہوندی اے جو اے ویلا وَل مُڑ آوے ۔ پر اے نئیں تھی سڳدا ، وخت ویلا ہِک جاء نی کھڑدا ، بھجٖدا ویندے ۔ ایویں لڳدے جیویں کلھ دی ڳالھ اے ، جیڑھلے اساں وی نِکے نِکے ٻال ہوندے ہاسے ۔ ٻلپݨ آلے ویلے کوں یاد کریندے تاں ہُݨ اے ویلا خواب آلی کار معلوم تھیندے اَتے اے خواب ݙاڈھا سوہݨا تے من بھاوݨا لڳدے ۔ جݙاں ساݙی امّاں سئیݨ وݙے ویلے اُٹھی پوندی ہئی ، امّاں سئیݨ ہتھ آلی چکی نال اَٹّا پیہوݨ جو ٻاہوے ہا تاں چکی دی سُریلی اَواز نال ساݙی نندر کُھل ویندی ہئی ۔ چکی دے وِچوں معلوم تھیندا ہئی جیویں:

’’رب ، رسول‘‘

’’رب ، رسول‘‘اساں بسترے وِچوں چکی دے ٻلارے نال اپݨا ٻلارا رلا مِلا پوووں ہا۔

’’رب رسول‘‘

’’رب رسول‘‘

جیڑھلے اساݙی امّاں سئیݨ ، چکی اِچ چُنگ داݨیاں دی پاوے ہا ، تاں گُھرٹ تھولا جیا بھارا تھی ویندا ، وَل اے ٻلارا ایویں لڳدا جیویں:

’’خدا حق‘‘

’’خدا حق‘‘ ……… دا ٻلارا ہووے۔

اساں اِنہاں وَن پونّے ٻلاریاں دی چس تے سواد چیندے رہوں۔ نالیں وَل پکھی پرندیاں دی وکھو وکھ اَوازاں ساݙے کنیں اِچ مٹھاس گھول ݙیندیاں ہَن ۔ مسیت اِچ مُلاں بانگ جوفجر آلی ݙیوے ہا تاں اساں بسترے اِچوں اُٹھی پووں ہا ۔ اَتے امّاں سئیݨ لسی رِڑکݨ کیتے ریڑکا گھت ݙیوے ہا ۔ اساں بھیݨ بھرا سارے وضو کر تے آ ونجٖوں ہا تے ایں ویلے ساݙی نِت دی فرمائش ہوندی ہئی جو امّاں سئیݨ چِھنڈکی ساݙے کیتے لازمی رکھے ۔ اساں مسیت اِچوں وَلسوں تاں چِھنڈکی آلیاں پُراٹھیاں روٹیاں کھائوسوں ۔ وَل اساں فجر دی نماز پڑھ تے مسیت آلے اُستاد صاحب کولوں قرآن پاک دا سبق پڑھدے ہاسے ۔ گھر وَلدے تاں ساݙی پُراٹھی روٹیاں پکیاں پئیاں ہوندیاں ہَن ۔ روٹی ٹُکر کھا تے ونجٖوں ہا تاں وَل سالِم وَسّوں آلے ٻال کٹھے تھی تے اپݨی لوک کھیݙاں کھیݙدے ہاسے۔

آلیاں بھنوالیاں آلی کھیݙ کھیݙدے ہوئیں تاں ݙاڈھا سواد آندا ہئی ۔ جیڑھلے اساں بھنوالی کھاندے ہوئیں وکھو وکھ اپݨی مرضی دے ٻول ٻولیندے ہاسے جیویں جو:

آلیاں بھنوالیاں

دائی دے کنے والیاں

دائی ڳئی لمے

گھدی آئی ڳنے

ڳنے وچ کیڑا

سپاہی منگیا ٻیڑا

ٻیڑے وچ ککھ

ساوا ڈوڈھا چکھ

ایندے علاوہ کئی کھیݙاں کھیݙدے ہاسے جیندے وچ 

’’اندھڑا قصائی‘‘

’’باندر کِلاّ‘‘

’’پٹھو گرم‘‘

’’ڈاں‘‘ 

’’ڳیٹی ڈنڈا‘‘

’’کانگڑا ، کانگڑا‘‘

’’لُک چھپ‘‘

’’ماماں جمال خان‘‘…………………

اے ہَن ساݙیاں کھیݙاں اَتے ݙوپہریں کڑکدی دُھپ تے ڳلوں ننگے مجھ کچھے پا تے ٻاہر ٹُر ونجٖݨاں تے نہر یا ٹیوب ویل تے ونجٖ دھاندے ہاسے ۔ یا ݙوپہریں ݙاڈھی گرمی اِچ پراݨی تھڳڑیاں اَتے گھروں دھاڳے دا ڳوٹا لُکا تے ہِک جوڑا گُݙی تے گُݙے دا بݨا کراہیں اونکوں لیندے بھاہ چا ہاسے اَتے اوں گُݙے گُݙی اُتوں ٹپ ٹپ تے اے نظم ڳاندے ہاسے۔

’’گُݙی گُݙا لہور دا مینہ وسے زور دا‘‘

’’گݙی گُݙا کراچی دا مینہ وسے لاچی دا‘‘

’’گُݙی گُݙا ملتان دا مینہ وسے شان دا‘‘

’’گُݙی گُݙا دیرے دا مینہ وَسے پھیرے دا‘‘

یا وَل ہِک چھوہَر دا منہ کالا کر تے اونکوں ہِک کھوتی تے ٻلہیندے ہاسے ، اوں چھوہر اَتے کھوتی دے ڳل اِچ جُتیاں پیندے ہاسے ۔ ایں چھوہر کوں اسا ںلاݙو سݙیندے ہاسے ۔ گݙیں دے اڳوں سارے چھوہر جھمر مریندے ہوئیں ونکوں ونکی مینہ منگݨ دے گیت ڳاندے ہاسے ۔ جھمراں مریندے ہوئیں ٹین آلے ڈبے دی ڈنگ ݙنگ اَواز نال ٹُردے ٹُردے ساری وسوں دے ٻوہے ٻوہے تے لاݙو کولوں پِنوائوں ہا ۔ کوئی داݨے اَٹّا ݙیندا ، کوئی پیسے پاء ݙیندا ، اُنہاں کوںویچ تے ہٹی کنے پُھلیاں گھن تے مسیت دے ٻوہے تے پُھلیاں ونڈیندے ہاسے اَتے لاݙو ، رو، رو تے رب سوہݨے اَڳوں دُعا منگدا ہئی ۔ رب سوہݨا میݙا مُکالا دھو ۔ سارے ٻال رَل تے دُعا جو منگدے ہاسے تاں مینہ وَس پوندا ہئی ۔ ایں طرح اساں مینہ منگدے ہاسے۔

وَل ساݙے سکول پڑھݨ دا ویلا تھی ڳیا ۔بابا سئیں ہِک ݙینہ پہلے سکول ونجٖݨ توں امّاں سئیݨ کوں آکھیا ،کل سویلے مشتاق خاں دی تیاری کراویں ، اپݨے پُتر کوں سکول ٻلہا آئوساں۔ اَتے ہِک موٹے کپڑے دا بستہ وی بݨا گھن ، نالیں ٻاہوݨ کیتے ڳٹو آلا ہِک ٹاٹ ݙے چھوڑیں۔

سویل کوں نرہان کر گھدا ، امّاں سئیݨ سِر دے والیں اَتے منہ مَتھے اُتے تیل سادہ تھپ تے کنگھی کرائی ، نالیں اَکھیں اِچ سُرمہ سلائی کیتُس ۔ ایندے علاوہ کندورے اِچ روٹی ٹُکر ٻدھ ݙتونیں جو متاں سکول وچ بُکھ چونڈھی لاوے۔

ݙوہیں پیئو پُتر ٹُر پیئوسے ۔ہِک کوہ پندہ تے سکول ہئی ۔ سکول اپڑ ڳئے ۔ بابا سئیں ماسٹر صیب کوں سلام کیتا ۔ میں اُنہاں دے گوݙیاں تے ہتھ رکھ ملیئم ۔ اُستاد صاحب میکوں کلاس آلے چھوہراں دے رَلے ٻلہا ݙتا ۔ بابا سئیں ماسٹر صاحب کولوں پُچھیا جو چھوہر اپݨے کیتے ہٹی توں کیڑھی شئے گھن آواں ۔ ماسٹر صاحب بابا سئیں کوں ورقے اُتے ہِک رحیم بخش آلا قاعدہ ، ہک تختی ، ہک روپے دی گاجݨی اَتے ہک پُڑی مَس دی لکھ ݙتی ۔ اے سالم سامان بابا سئیں ہوریں ببوں راں دی ہٹّی توں گھن اَئے ۔ اُستاد میکوں سݙیا تے آکھونیں ، سکول دے پچھواڑے ہک کانیاں دا ٻوٹا کھڑا اے ۔اُتھوں کانے دی ہِک سُکی آڳلی بھن آ ۔میں ہِک کانے دی آڳلی بھن آیُم ، اوندی اُستاد میکوں چاقو نال قلم گھڑ ݙتی ۔ اُستاد صاحب ہوریں کولوں بیٹری آلے پُراݨے ڳٹے ودے ہَن ۔ اُستاد صاحب کلاس کولوں تھولا جیہا وانڈھا تھی تے ہک چندا آلا پُراݨا ڳٹا تروڑ تے ہک سِکہ کڈھ گھدا ۔ او سِکہ میکوں ݙے کراہیں آکھونیں ، پُتر ونجٖاویں نہ ، تاں تیکوں سال ، چھی مہینے ڈھیر اے ۔ اے سِکہ تختی تے لِکھݨ دے کم آئوسی ۔ اوں سِکے کوں میں اپݨے کھیسے وِچ پا گھدا ۔ نالیں اُستاد صاحب میکوں آکھیا ’’مشتاق پُتر تختی پُوچ آ۔ میں نلکے توں تختی تے پاݨی پھیر تے گاجݨی مَلی اَتے تختی سُکݨ کیتے دُھپ اِچ کھڑی کر ݙتی۔تختی جیڑھلے سُک ڳئی تاں میں اپݨے ہم جماعت دی تختی چا تے تختی تے تختی رکھ لکیراں پائیاں۔

جیڑھے پاسوں اُردو الفاظ (ا ۔ ب ۔ ت) لکھݨے ہَن ، اُݙوں چار لکیراں پائیاں ، ݙوجھے پاسوں اُستاد صاحب خود ݙاہ لکیراں پا ݙتیاں ۔ ہر لکیر اِچ اُستاد اپݨی کچی پنسل نال ہِنسے لکھ ݙتے اَتے وَل میکوں اُنہاں سمجھایا جو اِنہاں کوں قلم دوات نال لکھ ۔ قلماں میکوں ݙو بݨا ݙتونیں ، ہِنسیاں آلی پتلی اَتے اُردو الفاظ لکھݨ آلی موٹی قلم ۔ اُستاد صاحب مَس آلی شیشی اِچ نِکی جئی تھڳڑی پاوݨ دا آکھیا ۔ ایں پاروں جو قلم دا منہ نہ تُرٹ ونجٖے ۔ میں تختی لکھ تے گھن ڳیا ۔ اُستاد شاباش ݙتی ۔ ایویں وَل روز تختی لِکھدا ریہا تے میکوں شاباش مِلدی رہی ۔

ایندے علاوہ اساں چھوہر رَل مِل تے نظماں پڑھدے ہاسے جیندے نال ساکوں پہاڑے ، ڳنتری ، اَسانی نال یاد تھی ویندے ہَن ۔ اَتے اینکوں پڑھدے ہوئیں ݙاڈھی چس آندی ہئی ، جیویں جو:

ہک ݙوݨے ݙو

ہِک ݙوݨے ݙو

رب تُوں رحم تُوں

ݙو ݙوݨے چار

پا پُھلیں دے ہار

ترئے ݙوݨے چھی 

کݙاہیں ، کݙاہیں مینہ

چار ݙوݨے اَٹھ

ہر دم ٻولاں سچ

پنج ݙوݨے ݙاہ

رب دا ݙتا کھا

چھی ݙوݨے ٻارہاں

کوڑ بتوڑ نہ ماراں

ست ݙوݨے چوݙاں

چُھٹی مِلے کھیݙ کھیݙاں

اَٹھ ݙوݨے سولھاں

پورا پورا تولاں

نؤں ݙوݨے اَٹھاراں

چھوٹے کوں نہ ماراں

ݙاہ ݙوݨے ویہہ

کھیر منجھیں دا پی 

٭…٭…٭

ٻلی تیݙی ماسی

اَسی ہِک اِکاسی

ٻلی تیݙی ماسی

چوہا تیݙا ناناں

کڈھ میݙا آناں

آناں تیݙا کھوٹا

پیئو تیݙا موٹا

ماء تیݙی پتلی

پئی ودی چپلی

چپلی وچ سوئی

تیݙی میݙی پھوئی

٭…٭…٭

ہِک ݙیہاڑے اُستاد صاحب آکھیا تہاݙا میں امتحان گھنساں ، تہاکوں ہندسے اَتے پِچھلا سارا سبق آ ڳیا تاں تُساں ݙوجھی دیاں کتاباں پڑھسو ، جیندے وچ نویں نویں فوٹو ہوسِن ۔ اساں سارے چھوہر سبق اَتے ہندسیاں کوں راتیں ݙینہ یاد کریندے ۔ اُستاد ساݙا امتحان گھدا تاں اساں پاس تھی ڳئے ۔ پاس تھیوݨ تے ݙاڈھے خوش تھئے جو ݙوجھی دی کتاباں وچ نویں نویں فوٹو ݙیکھسوں۔

اُستاد صاحب میݙے بابا سئیں کوں ݙوجھی دیاں کتاباں لکھ ݙتیاں جیڑھیاں ملتان شہر اِچوں مِلدیاں ہَن ۔ ملتان شہر ساݙے گھر کولوں ݙاہ کوہ پندھ تے ہئی ۔ اوں ویلے اساݙے ٹاٹے پور اِچ نواں نواں لاری اݙا بݨیا ہئی ۔ لاریاں صرف ݙو آیاں جیکوں ݙیکھݨ کیتے لوک بھجٖ پئے۔

ہک لاری دا ناں شیور لائٹ ہئی اَتے ݙوجھی دا ناں 915ہئی ۔ جیڑھے لوکاں ملتان شہر ونجٖݨاں ہوندا ہئی او پچھلی رات اُٹھی تے بھجٖ پوندے ہَن ۔ شیورلائٹ دا ڈرائیور بانہ میتلا اَتے 915دا ڈرائیور چاچا منّا ہوندا ہئی ۔ ݙوہیں لاریاں شہر ملتان ݙیہاڑ اِچ ہک واری آندیاں تے ویندیاں ہَن ۔

خیر اساں ݙوہیں پیئو پُتر ٹاٹے پور اݙے تے پُجٖ ڳیوسے ۔ جیڑھے ویلے لاری ساری بھریج ڳئی تاں ڈرائیور آکھیا لاری کوں دِھکا لائو ، لاری دِھکا سٹارٹ اے۔مرد سارے لہہ ڳئے تے دِھکا لاوݨ شروع کر ݙتونیں ۔ منجھ ساریاں دے منجھلیاں ہَن ۔ دِھکا لیند لیندے اُنہاں شودیاں دی منجھلیاں ڈھلیاں تھی ڳیا ں۔ سارے بندے ہیٹھ منہ کر تے دِھکا اِی لائی ودے ہووِن نالیں منجھلیاں وی قابو کرن۔ لاری سٹارٹ تھئی تاں بُڑ بُڑ کریندی بند تھی ڳئی ۔ کلینڈر آکھیا بھایا جے ونجٖݨاں ہیوے تاں دِھکا ذرا چنگا لائو ۔ بندے شودے دِھکا لیندے لیندے ݙاڈھے ہُٹ ڳئے ۔ مسیں جئیں لاری سٹارٹ تھئی ۔ اساں ملتان اَپڑ ڳئے ۔ کتاباں شتاباں گھن گھدیاں اَتے شام کوں گھر آ ولیوسے ۔ شام کوں اساݙی وݙی امّاں سئیݨ ساکوں قصہ ست اُپٹھا سݨویندی ہوندی ہئی۔

قصہ گھتاں ست اُپٹّھا

مِل ٻکریاں قصائیاں کوں کُٹھا

چھپر تے چڑھ بدل وُٹھا

تلے وہندیاں ترئے نائیں

ݙو سُکیاں ، ہک سروں وہندی نئیں

جیڑھی وہندی نئیں ، ہوندے اُتے بیٹھے ترئے کمبھار

ݙو اَندھے ، ہک سِروں ݙیہدا نئیں

جیڑھا ݙیہدا نئیں ، اوں بݨائے ترئے لوٹے

ݙو کچے ، ہِک سِروں پکدا نئیں

جیڑھا پکدا نئیں ، اوندے وچ گھتونے ترئے مُنگ

ݙو کچے ، ہِک سِروں ڳلدا نئیں

جیڑھا ڳلدا نئیں ، اونکوں کھاوݨ بیٹھے ترئے جٖݨے

ݙو بُکھے ، ہِک سِروں رَجٖدا نئیں

جیڑھا رَجٖدا نئیں ، اوندیاں ہَن ترئے ڳاواں

ݙو کھٹر ، ہک سِروں مِلدی نئیں

جیڑھی مِلدی نئیں ، اوندے پئے ترائے روپے مُل

ݙو کھوٹے ، ہِک سِروں چلدا نئیں

جیڑھا چلدا نئیں ، اوندے گِھدے ترئے گابے

ݙو اَڑک ، ہِک سِروں وہندا نئیں

جیڑھا وہندا نئیں ، اونکوں لڳے ترئے کاتیں نال کوہݨ

ݙو مَٹھیاں ، ہِک سِروں وہندی نئیں

جیڑھی وہندی نئیں ، اونکوں لہونے سان

اوندی سڑ پئی زبان

قصہ ڳیا جھر اساں بیٹھے گھر

٭…٭…٭

ایویں ٻلپݨ ویلا لنگھ ڳیا ، معلوم تاں تھیندے کل کلہوکی ڳالھ اے ۔ کنڈ ولا ݙیکھوں تاں کئی ورھیں دا پندھ اے ۔ دِل تاں آہدے جو کیݙا چنگا ہئی نِکے ٻال ودے رہوں ہا ۔ پر حقیقت اِچ اے گزریل ویلا افسانہ بݨ ڳئے۔

نالیں اجٖوکے ویلے دے ٻالیں کوں ݙیکھ تے ݙاڈھا اَرمان لڳدے جیڑھے لیپ ٹاپ یا موبائل تے کھیݙاں کھیݙ کھیݙ تے اپݨی صحت ونجٖائی ویندن ۔ نالیں اپݨے اپݨے وݙیاں نال جھٹ ٻاہوݨاں تے حال حویلہ ونڈاوݨ چنگا نئیں سمجھدے ۔ اجٖوکے ٻال حقیقت اِچ اپݨی لوک کھیݙاں ، ریتاں ، خُشیاں دی چس چاوݨ توں محروم تھیوݨ دے نال نال اپݨے انسانی رشتیاں توں وی اَݨ سونہے تھی ڳئین۔

## '''حوالہ'''
کتاب: گھاݨی وات، مصنف: مہر مشتاق احمد ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2020ء