open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
سرائیکی شاعری وچ غزل گوئی

گھُنڈ کھلائی کتاب ”سرائیکی شاعری اچ غزل گوئی“جلد 3

لکھت؛  ؛واجدؔ تھلوی

گزریل رات انصارِ ادب دے زیرِ اہتمام، سرائیکی زبان دے معروف شاعر و ادیب،افسانہ نگار تے محقق سئیں فیضؔ بلوچ دی تحقیقی کتاب ”سرائیکی شاعری اچ غزل گوئی“ دی تریجھی جلد دی گھُنڈ کھلائی زیرصدارت جناب مسعود خان ارحم(لاہور) ای لائبریری ملتان اچ منعقد تھئی جیندے مہمانِ خصوصی جناب اکمل حنیف تے سئیں صادق فدا ہن۔جڈٖاں جو نظامت دے فرائض صابر انصاری تے محمد علی باہوش نے سر انجام ڈٖتے ایں تقریب داباقاعدہ آغاز تلاوتِ کلام پاک نال تھیا تے آنحضرتﷺ دے حضور نذرانہِ عقیددت وی پیش کیتا گٖیا۔

بعدازاں وسیم ممتاز ایڈو وکیٹ، جناب قاسم سہانی، عمران علی اعوان،غلام اصغر ساہی تے واجد تھلوی نے جناب فیضؔ بلوچ دی شخصیت و فن تے انہاں دی تحقیقی کتاب سرائیکی”شاعری اچ غزل گوئی“دی افادیت تے روشنی پاتی جیندے کولوں واضح تھیاجو ا یہ کتاب سرائیکی زبان اچ لکھی ونجٖنْ آلی غزل دی توانا تاریخ ہے۔ ایں حوالے نال راقم الحروف واجدؔ تھلوی دا آکھنْ ہا جو ”ایہ ہک علمی ادبی تصنیف ہے جیندے وچ  سرائیکی غزل دا ارتقاء تفصیل نال بیان کیتا گٖئے تے مختلف ادوار اچ سرائیکی غزل تے جنہاں شعراء نے محنت کیتی ہے انہاں دی خدمات کو سراہیا گٖئے میں فیضؔ بلوچ دی ڈٖینہ رات محنت دے سمل ”سرائیکی شاعری اچ غزل گوئی“ کوں سرائیکی ادبی زمین تے تحقیقی حوالے نال ہک اوہ اُچا پہاڑ اسمجھداں جیندا ناں ماؤنٹ ایورسٹ ہے“سئیں قاسم سہانی نے اپنْے خیالات دا اظہار کریندیں ہوئیں آکھیا جو ” فیضؔ بلوچ دے فیض دیاں کرناں پورے سرائیکی وسیب کوں سوجھلا ڈٖیندین ”سرائیکی شاعری اچ غزل گوئی“فیض بلوچؔدا ہک نویکلا کم ہے جیندے وچ انہاں کئی نامور شعراء دے نال نال وسیب دے گم نام تے نوجوان شعراء داکلام تے تعارف درج کیتے ایہ ادب دا بٖہوں وڈٖا کم ہے جیڑھا جوسرائیکی ادب وچ ہمیشہ یاد رکھیا ویسی“ سئیں وسیم ممتاز ایڈوو کیٹ نے ایں حوالے نال برملاآکھیا جو ”فیضؔ بلوچ نے جیڑھے انداز نال سرائیکی ماء بٖولی دی خدمت کیتی ہے ایندے نال الحمد للہ سرائیکی زبان دی جھولی غزل نال پُر ہے اساں آئندہ وی فیضؔ بلوچ توں ایہا توقع رکھدے ہیں جو ا وہ سرائیکی ادب کو ں اپنْی ادبی خدمات نال مزید بٖیا رنگیسن“

صاحبِ تقریب جناب فیضؔ بلوچ نے اپنْی عاجزی تے انکساری نال تمام شعراکاءِ محفل دا شکریہ ادا کیتا تے فرمایا جو”میں تاں اپنْے آپ کوں ایں قابل نہیں سمجھدا مگر دوست احباب نے میڈٖی حیثیت توں ودھ کرائیں میڈٖی تعریف کیتی ہے انہاں دے اظہارِ مسرت توں میکوں دلی خوشی محسوس تھئی ہے“

صدرِ محفل جناب مسعود ارحم دا آکھنْ ہا جو”ملتان شہردیاں محبتاں لاہورتوں مقاطیس آنگوں میکوں اتھاں چھِک اَئین میں منتظمین بالخصوص صابر انصاری کوں ایں تقریبِ پر وقار دی مبارک باد پیش کرینداں“

جڈٖاں جو کتاب دی گھُنڈ کھلائی دے نال نال محفلِ مشاعرہ وی منعقد تھئی جیندے وچ سئیں مسعود ارحم، سئیں فیضؔ بلوچ بابائے سرائیکی سئیں  خادم حسین مخفیؔ، سئیں اکمل حنیف، سئیں صادق فدا، سئیں شوذب کاظمی،  سئیں عمران علی اعوان، سئیں وسیم ممتاز ایڈووکیٹ، سئیں مرتضیٰ زمان گردیزی، سئیں قاسم سہانی، سئیں نو بہار دولتانہ،  سئیں غفور بلوچ، سئیں راحت امیر تری خیلوی، سئیں عبدالرزاق زاہد، غلام اصغر ساہی،اشرف مشکور، ایم سلیم درباری،منظور سیال، سجاد ملک، ظفر ڈاہا،صابر انصاری، واجد تھلوی،شہزاد فیضؔ،زوار ذوقی،امجد شبیر امجد، سلیمان ساغر، فاروق بلوچ، کرامت رکسار،محمد علی باہوش،شاہدہ علوی وفا اور عابدہ نازش سمیت متعدد شعراء نے اپنْا کلام پیش کیتا
اشرف مرزا

اشرف مرزا ہک سرائیکی گلوکار ہے۔ اشرف مرزا دا تعلق پنڈ دادن خان نال ہے۔

## وڈیو

* سنگت نے انج دا لُٹیا
* ساݙے پیار دیاں
* ساݙے نال شریکا پائی ودّے ہو
* واسطے اللہ پردیسا

## چینل

* مرزا پروڈکشن

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی گلوکار

ونکی:سرائیکی گلوکار
کشمیری تے پنجابی زبان دی ماء

ہِک ویلے موجودہ پنجاب تے کشمیر تک علاقے سرائیکی راجدھانی ملتان وِچ شامل ہَن، ملتان ہی تہذیب تمدّن اَتے تجارت و صنعت دا مرکز ہا اِیں واسطے سرائیکی زبان تہذیب تے ثقافت دے اثرات ݙوجھے لسانی گروہیں تے پووݨ لازمی ڳالھ ہئی، انّھاں اثرات دی وجّہ تُوں کُجھ زباناں ٻئے زبانیں وِچ مرج تھیندِن اتے کُجھ نویاں وجود وِچ امدِن جیویں جو ݙونہائیں زباناں کشمیری تے پنجابی وجود وِچ آئن۔ 
انگریزی عہد دی عام تحقیق دے مطابق سرائیکی زبان مختلف زباناں دی ماء ہِے۔ سندھی زبان دی تریخ دے مصنّف بھیرومل آڈواݨی نے لکھے جو مہا بھارت دے دور وِچ راجہ کسنیس تُوں ٻہوں بلے متھرا وچ شوستین نامی ہِک مشہور راجہ گذرے اُوندے ناں دی نسبت نال متھرا تے ایندے آس پاس دے علاقے کوں شور وِچ تے علاقے دی زبان کوں شورسینی پراکرت آکھیا وین٘دا ہئی۔ پراکرت کافی دور تئیں پھیلی ہوئی ہئی اتے ایندا دائرہ اثر مغربی پنجاب تُوں گِھن تے گجرات تے بنگال تئیں وسیع ہئی۔ اوں زابان تے وی ملتانی زبان دے اثرات ہن پاکستان وِچ پنجابی، کشمیری تے ݙوجھی زباناں وجود وِچ آیاں۔ تے اِیں طرح مشرقی پنجاب وِچ سرائیکی تے ہندی زبان دے ملاپ نال پنجابی کشمیری زبان پیدا تھئی اِتّھوں اشارہ ملدے جو سرائیکی کشمیری تے پنجابی دی ماء اے۔  
 
## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی وسیب اَڄ وی عظیم اے۔ 

* پاکستان دی قومی تے رابطہ زبان سرائیکی۔
* سرائیکی دا معنیٰ۔
* چولستان دے پُراݨے سرائیکی وستیاں۔
* سرائیکی وسیب دی مختلف زمانیاں وِچ ونڈ۔

## حوالہ جات


## ٻاہرے رابطے

* جھوک پبلشرز دے کتاباں۔ 
* سئیں ظہور دھریجہ دا تعارف اُردو زبان وِچ۔  

ونکی:سرائیکی قدیم تہذیب ونکی:سرائیکی قدیم زبان ونکی:سرائیکی وسیب پوتھی ونکی:سرائیکی لوک ادب ونکی:سرائیکی لوک رِیت ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب
ونکی:جھوک پبلشرز ملتان دے کارنامے   ونکی:ظہور دھریجہ اتے سرائیکی لوک ادب ۔  ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری ۔
ہاکڑہ مُن٘ھ پھیر ڳے

سرائیکی خطّہ دریاویں دی سرزمین اے تے لَوظ سندھ دا لغوی معنی وی دریا تھیندے۔ ایندا مطلب اے سرائیکی خطّہ جینکوں سَت دریاویں دی دھرتی آکھیا وین٘دے اون٘دا ہِک حِصّہ سندھ وِی ہِے۔ اِیں حساب نال سرائیکستان ست سندھ ز دا مالک اے تے سندھ سرائیکستان ہِک اِن۔ ہاکڑہ تہذیب دُنیا دی سب تو قدیم تہذیباں وچوں ہِک ہے۔ سرائیکی وسیب اِیں وادی دا مرکزی حصّہ رہ ڳئے۔ اِیں ڳالھ دا ثبوت اثارِ قدیمہ دیاں تحقیقاں ہن جیڑھیاں اساکوں اے ݙسیندن جو اِیں دھرتی وِچ ہاکڑہ تہذیب جہی وڈی تہذیب ہک زمانے اپݨے عروج تے رہی ـ 
سرائیکی وسیب دا وڈا دریا ہاکڑہ جڈاں مُن٘ھ پھیر ڳیا تاں ہاکڑہ تہذیب مِٹ ڳئی، ہسدے وَسدے شہر ویران تے چولستان بݨ ڳے۔ ہاکڑہ دی ایں پُراݨی گزرگاہ تے جیڑھے لوک اَباد تھئے او مخصوص "منقوس بھورے" سفالی تھاں بݨین٘دے ہَن۔ اے تھاں پہلی ہزاری قبل مسیح دے شروع وِچ بݨائے ڳئے ہَن۔ انّھاں تھان٘واں کُوں استعمال کرݨ والے ہُݨ توں کئی ترائے ہزار سال پہلے وی موجود ہَن تے اے او دور ہا جݙاں آریہ پاکستان تے حملہ آور تھی تے اِتّھاں پیر دَگھیر گھدّے۔ تاں کیا اے تھاں بݨاوݨ آلے آریہ ہن؟ او جیڑھے وی ہووِن چولستان وِچ انّھاں دیاں ݙاہ (١٠) وستیاں دے آثار ملیے ہِن۔ 
چولستان وِچ ڈاکٹر رفیق مغل دے اثریاتی سروے دی ہِک ٻئی انتہائی اہم خصوصیّت اے ہِے جو اِین٘دے نتیجے وِچ اتھاں "ہڑپائی تہذیب" دے "دور متاخر" دے تہذیبی آثار وی ملیے ہِن۔ اِیں تمدّن دی حامل پُراݨیاں وستیاں دی تعداد پنجاہ (٥٠) اے۔ 
ڈاکٹر رفیق مغل وسیب دی خدمت تے عظمت ثابت کر ݙتّی اے اتے عروج یافتہ ہڑپائی تہذیب پاکستان وِچ ای ارتقاء پزیر تھی تے انہاندے حق وِچ مختلف اثریاتی دلیلاں تے دیگر عوامل تے اپݨی تحریراں وِچ سیر حاصل بحث کِیتے اے۔ انّھاں دے مطابق وادیٔ سندھ دی ہڑپائی تہذیب دے آغاز وچوں متعلقہ سوال دے ݙو پہلو بݨدے ہِن۔ ہِک تاں اے جو تریخی تسلسل دے لحاظ نال عروج یافتہ ہڑپائی تہذیب توں پہلے تمدّنی آثار و باقیات دی نشاندہی تے ایں ہڑپائی تہذیب توں پہلے دی تمدّن دی صورتِ حال دی وضاحت۔ ݙوجھا اے جو اِیں ارتقاء پذیر تے تدریجی عمل دا جائزہ جین٘دے نتیجے وِچ بالآخر شہر آباد تھئے۔  
 	
## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی قدیم تہذیب۔ 
* سرائیکی قدیم زبان اتے تہذیب۔
* سرائیکی وسیب وِچ ملتان اتے چولستان۔ 
* چولستان دے پُراݨے سرائیکی وستیاں۔ 
* سرائیکی وسیب دی مختلف زمانیاں وِچ ونڈ۔ 
## حوالہ جات


## ٻاہرے رابطے
	
* جھوک پبلشرز دے کتاباں۔ 
* سئیں ظہور دھریجہ دا تعارف اُردو زبان وِچ۔
ونکی:سرائیکی قدیم تہذیب ونکی:سرائیکی قدیم زبان ونکی:سرائیکی وسیب پوتھی ونکی:سرائیکی لوک ادب ونکی:سرائیکی لوک رِیت ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب
ونکی:جھوک پبلشرز ملتان دے کارنامے۔  ونکی:ظہور دھریجہ اتے سرائیکی لوک ادب۔  ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔
سرائیکی وسیب وِچ ملتان اتے چولستان

thumb|سرائیکی وسیب دے لوک
سرائیکی خطّہ بلا شبہ ایہو جِہا خطّہ ہے جتّھاں مزید تحقیقات کرایاں ون٘ڄِن تاں ٻہوں سارے قدیم آثار اتّھوں ظاہر تھی سڳدِن۔ 
ملتان دا قدیم قلعہ ملتان سرائیکی وسیب دی عظمت دی ہِک وݙّی نشانی تے دلیل دے طور تے موجود اے۔ ایویں دیرہ غازی خان دا قلعہ ہزندوی کُھریاں چا تے سرائیکی وسیب دی قدامت دیاں بانگاں ݙین٘دا کھڑے۔ 
ڈاکٹر رفیق مغل دی محنت نال چولستان دی بتری (٣٢) ایہو جہیاں جاہِیں ملین جنہاں کوں ٤٠٠٠ تُوں ٣٠٠٠ سال قبل مسیح دیاں وستیاں وی آکھیا ون٘ڄ سڳدے۔ اِنّھاں وستیاں وِچ مِلّن والے اے تھاں ٻہوں انوکھے ہِن۔ ہتھ نال بݨے ہوئے تھاں رَتے رنگ آلے ہِن۔ انھاں وِچ کُجھ موٹے تے وݙے ہِن تے کجھ چھوٹے تے پتلے ہِن تے کُجھ تاں ایہو جہے وی ہِن جیڑھے وادی سندھ وِچ اَج تئیں نی ملیے۔ 
چولستان دیاں اِنّھاں پُراݨیاں وستیاں وِچوں نکیاں نکیاں ٹنڈیں جنگھیں آلے زناوریں دیاں مورتیاں، سیپ تے پکائی ہوئی مٹی آلیاں چوڑیاں پیہن اے پتھراں دے ٹوٹے تے ٻہوں سارے اوزار مِلین۔ اتھاں پتھر دی صنعت ترقی کرین٘دی پئی ہئی، ایں واسطے پتھر دے چاقوں، برمے، تیر تے رن٘بے وی ملیے ہِن۔ چولستان دیاں انّھاں بتری (٣٢) وستیاں دے آثار (ملتان اے) جلیل پور دی پہلی تے ݙوجھی وستی، سرائے کھوں (ٹیکسلا نال) گوملا دی پہلی آبادی تے رحمان ڈھیری (ڈیرہ اسماعیل خان) توں ملݨ انّھاں اوزاراں نال این٘دا موازنہ کِیتا ون٘ج سڳدے۔  
## ٻیا ݙیکھو
* سرائیکی قدیم تہذیب۔ 
* سرائیکی قدیم زبان اتے تہذیب۔
* سرائیکی وسیب قدیم ہاکڑہ تہذیب دا حصّہ۔ 
* چولستان دے پُراݨے سرائیکی وستیاں۔ 
* سرائیکی وسیب دی مختلف زمانیاں وِچ ونڈ۔ 
## حوالہ جات

	
## ٻاہرے رابطے
	
* جھوک پبلشرز دے کتاباں۔ 
* سئیں ظہور دھریجہ دا تعارف اُردو زبان وِچ۔۔ 

ونکی:سرائیکی قدیم تہذیب۔ 
ونکی:سرائیکی قدیم زبان۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب پوتھی۔
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:جھوک پبلشرز ملتان دے کارنامے۔ 
ونکی:ظہور دھریجہ اتے سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔
سرائیکی وسیب قدیم ہاکڑہ تہذیب دا حصّہ

thumb|ہاکڑہ دا نقشہ

سرائیکی خطّہ دریاویں دی سرزمین اے تے لَوظ سندھ دا لغوی معنی وی دریا تھیندے۔ ایندا مطلب اے سرائیکی خطّہ جینکوں سَت دریاویں دی دھرتی آکھیا وین٘دے اون٘دا ہِک حِصّہ سندھ وِی ہِے۔ اِیں حساب نال سرائیکستان ست سندھ ز دا مالک اے تے سندھ سرائیکستان ہِک اِن۔ ہاکڑہ تہذیب دُنیا دی سب تو قدیم تہذیباں وچوں ہِک ہے۔ سرائیکی وسیب اِیں وادی دا مرکزی حصّہ رہ ڳئے۔ اِیں ڳالھ دا ثبوت اثارِ قدیمہ دیاں تحقیقاں ہن جیڑھیاں اساکوں اے ݙسیندن جو اِیں دھرتی وِچ ہاکڑہ تہذیب جہی وڈی تہذیب ہک زمانے اپݨے عروج تے رہی، ایندے نال نال جلیل پور گنویری آلا تے ملتان ساݙے او علاقے ہن جیڑھے ساݙے وسیب بارے گول پھلور کرݨ آلیں کِیتے ٻہوں کُجھ لکائی کھڑن۔
ملتان کنوں پنجاہ میل دے فاصلے تے پنج سوا پنج ہزار سال پراݨی جلیل پور دے ناں دی وستی ملی ہے۔ ایں تو علاوہ ڈاکٹر مغل دے چولستان دے سروے دے مطابق دریائے ہاکڑہ (گھاگرا) دی وادی وچوں حاصل شدہ معلومات سرائیکی وسیب وچ تہذیب دے ارتقاء بارے انقلابی اہمیّت رکھدن۔ ڈاکٹر صیب آکھدن جو "ایویں لڳدے جو وادی سندھ دی تہذیب اصل وِچ چولستان وچ جمی ہے، کیوں جو اتّھاں ایں تہذٰیب دے ارتقاء دیاں ساریاں کڑیاں دے ثبوت ملدن۔ چولستان دے سروے دے بعد اے نتیجے سامݨے آئن جو چولستان دا ہاکڑہ تمدّن ٣٥٠٠ ق م دا تمدّن ہے تے اے جلیل پور دا ہم عمر اے۔ ایں تو علاوہ چولستان وچ کوٹ ڈیجی (سندھ) دیاں ہم عمر وستیاں وی ملین۔ چولستان وچ عروج یافتہ ہڑپائی تہذیب دیاں ہم عصر وستیاں ہک سو چھیاٹھ (١٦٦) دی تعداد وِچ ملین تے اِیں تہذیب دے زوال دیاں نشانیاں وی او اتھاہوں لبھن وچ کامیابی تھئی اے۔ 
ایں تہذیبی ترقی دے زوال دا سبب اے تھیا جو ہاکڑہ (گاگرا) دریا سکݨ لڳ پیا، تھیندیں تھیندیں اے دریا سُک ڳیا تے وسیب دیاں ساریاں نشانیاں اوندی ریت وِچ لُک ڳیاں تے ہُݨ آ تے انھاں دی نندر دے زور تُرٹِن۔ سرائیکی خطّہ بلا شبہ ایہو جِہا خطّہ ہے جتّھاں مزید تحقیقات کرایاں ون٘ڄِن تاں ٻہوں سارے قدیم آثار اتّھوں ظاہر تھی سڳدِن۔  

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی قدیم تہذیب۔
* سرائیکی قدیم زبان اتے تہذیب۔
* سرائیکی وسیب وِچ ملتان اتے چولستان۔
* چولستان دے پُراݨے سرائیکی وستیاں۔
* سرائیکی وسیب دی مختلف زمانیاں وِچ ونڈ۔

## حوالہ جات


## ٻاہرے رابطے
	
* جھوک پبلشرز دے کتاباں۔
* سئیں ظہور دھریجہ دا تعارف اُردو زبان وِچ۔    ونکی:سرائیکی قدیم تہذیب ۔  ونکی:سرائیکی قدیم زبان ۔  ونکی:سرائیکی وسیب پوتھی ۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب ۔  ونکی:سرائیکی لوک رِیت ۔  ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب ۔  ونکی:جھوک پبلشرز ملتان دے کارنامے ۔  ونکی:ظہور دھریجہ اتے سرائیکی لوک ادب ۔  ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری ۔
سرائیکی وسیب دی مختلف زمانیاں وِچ ونڈ

thumb|سرائیکی وسیب دا قدیم نقشہ

سرائیکی وسیب دی تہذیب تے ثقافت کو نِشابُر کرݨ سانگے ٻہوں سارے لوکیں کم کِیتے پر عملی تحقیقات دے حوالے نال ڈاکٹر رفیق مغل اَتے کتابی ریسرچ دے حوالے نال ملتان دے ابنِ حنیف ٻہوں چنڳّا کَم کِیتے۔ 
سئیں ڈاکٹر رفیق مغل اپݨی کتاب "سات دریاؤں کی سرزمین" وِچ لکھدِن:
"سرائیکی وسیب کُوں مختلف زمانیاں وِچ تقسیم کِیتا ون٘ڄ سڳدے۔ جین٘دا نقشہ کُجھ اِیں طرح بنسے:

* قبل از ہڑپائی دور۔ (٣٥٠٠ قبل مسیح تُوں ٣٠٠٠ قبل مسیح)۔ PREHAPPAN PERIOD۔
* ہاکڑہ دور (٣٥٠٠ قبل مسیح تُوں ٣٠٠٠ قبل مسیح)۔ HAKRA PERIOD۔
* کوٹ ڈیجی یا ابتدائی ہڑپہ دور۔ (٣٢٠٠ قبل مسیح تُوں ٢٥٠٠ قبل مسیح)۔ KOTDIJIAN OR EARLY HARAPPAN PERIOD۔
* عروج یافتہ ہڑپائی دور۔ (٢٥٠٠ قبل مسیح تُوں ٢٠٠٠ قبل مسیح)۔ MATURE HARAPPAN PERIOD۔
* متاخر ہڑپائی دور (١٩٠٠ قبل مسیح تُوں ١٥٠٠ قبل مسیح)۔ LATE HARAPPAN PERIOD۔
* بعد از ہڑپائی دور۔ (١٢٠٠ قبل مسیح تُوں ١٠٠٠ قبل مسیح)۔ POST OR NON-HARAPPAN PERIOD۔

ابنِ حنیف ہوراں اپݨی کتاب وِچ لکھیے جو ہاکڑہ تہذیب دے آثادر در اصل پاکستان دا قیمتی سرمایہ ہِن، انّھاں سب کوں محفوظ کرݨ دی تے اڳّوں تے مزید تحقیقاں کرݨ دی ضرورت اے، انّھاں ہاکڑہ تمدّن بارے تفصیلی روشنی پین٘دے ہوئے لکھے جو سرائیکی وسیب وِچ تحقیق تے ریسرچ دا کم سائنسی بنیاداں تے کرن دی ضرورت اے۔  

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی قدیم تہذیب۔
* سرائیکی قدیم زبان اتے تہذیب۔
* سرائیکی وسیب قدیم ہاکڑہ تہذیب دا حصّہ۔
* سرائیکی وسیب وِچ ملتان اتے چولستان۔
* چولستان دے پُراݨے سرائیکی وستیاں۔

## حوالہ جات


## ٻاہرے رابطے
	
* جھوک پبلشرز دے کتاباں۔
* سئیں ظہور دھریجہ دا تعارف اُردو زبان وِچ۔     ونکی:سرائیکی قدیم تہذیب ۔  ونکی:سرائیکی قدیم زبان ۔  ونکی:سرائیکی وسیب پوتھی ۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب ۔  ونکی:سرائیکی لوک رِیت ۔  ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب ۔  ونکی:جھوک پبلشرز ملتان دے کارنامے ۔  ونکی:ظہور دھریجہ اتے سرائیکی لوک ادب ۔  ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری ۔
سرائیکی وسیب اَڄ وی عظیم اے

thumb|سرائیکی وسیب دا نقشہ

سرائیکی وسیب تاریخ دی شکست و ریخت اَتے حملہ آوراں دی زیادتیاں دے باوجود اڄ وی سرائیکی وسیب دُنیا دے ݙُو ترہائی ملکاں دی اَبادی تے رقبے تُوں وَدھ ہِے، اَتے سرائیکی وسیب آبادی، آمدنی تے پیداوار دے لحاظ نال نہ سرف پاکستان دے تمام علاقیاں بلکہ دُنیا دے ادھ توں زائد ملکاں توں زیادہ ہے۔ تاریخی تے جغرافیائی لحاظ نال اِین٘دی افادیّت اَڄ وی مسلمہ ہِے۔ 
سرائیکی تہذیب ایشاء دے ساریاں تہذیباں کنوں جغرافیے دے لحاظ نال سبھ کنوں وݙّی تہذیب اے۔ اے تہذیب پنج لکھ مربّع میل تے پھیلی ہوئی اے۔ چولستان وِچ ملن آلا گنویری آلا ہڑپائی تہذیب دا ہم عمر اے۔ چولستان بارے ٹوڈ لکھدے:
"روائتیں کنوں پتہ لڳدے جو اے علاقے ہمیش کنوں غیر آباد نہ ہَن، انّھاں دی بربادی اُوں ویلھے شروع تھئی جݙاں دریا ہاکڑہ سُڳ ڳیا۔ ۔۔۔ جیڑھا سندھ وِچ روہڑی، بکھر تے اُچ دے مقام تے آ مِلدا ہا۔"
کوٹ ڈیجی، گنویری والا تے جلیل پور دی طرح ملتان وی اپݨی قدامت دی مثال آپ ہِے، وادی سندھ دی تہذیب دی واحد مثال شہردا ہے، ایندے نال دے سارے شہر زمین وِچ دفن تھی ڳِن، پر سرائیکی لوکاں دی اپݨی دھرتی نال محبّت تے بہادری دا اے ثبوت اے جو اے شہر اَڄ وی اپݨی مکمل شان و شوکت نال آباد ہِے تے اپݨے وسیب دیاں ثقافتی سرگرمیاں دا مرکز بݨیا کھڑے۔  
 
## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی وسیب قدیم ہاکڑہ تہذیب دا حصّہ۔
* سرائیکی قدیم زبان اتے تہذیب۔
* سرائیکی وسیب وِچ ملتان اتے چولستان۔
* چولستان دے پُراݨے سرائیکی وستیاں۔
* سرائیکی وسیب دی مختلف زمانیاں وِچ ونڈ۔

## حوالہ جات


## ٻاہرے رابطے
	
* جھوک پبلشرز دے کتاباں۔
* سئیں ظہور دھریجہ دا تعارف اُردو زبان وِچ۔     ونکی:سرائیکی قدیم تہذیب ۔  ونکی:سرائیکی قدیم زبان ۔  ونکی:سرائیکی وسیب پوتھی ۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب ۔  ونکی:سرائیکی لوک رِیت ۔  ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب ۔  ونکی:جھوک پبلشرز ملتان دے کارنامے ۔  ونکی:ظہور دھریجہ اتے سرائیکی لوک ادب ۔  ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری ۔
سرائیکی قدیم زبان اتے تہذیب

thumb|سرائیکی زبان

سرائیکی وسیب ہِک قدیم تہذیبی خطّے دا ناں ہِے۔ اے خطّہ اَڄ دے سارے پاکستان تے مشتمل اے۔ اِیں خطّے کُوں وادیٔ سندھ وی آکھیا ڳے، جین٘دی اصل سرائیکی اے، سرائیکی اُردو تے پنجابی دی ماء اے، سندھی سرائیکی توں الگ تھئی، پشتو تے بلوچی ٻاہر دیاں زباناں ہن، جیکر سولہویں صدی عیسوی دے شاعر حضرت شاہ حسین لاہوریؒ تے بابا بلھے شاہ دی شاعری دا مطالعہ کروں تا صاف پتہ لڳدے جو انّھاں سرائیکی زیادہ استعمال کِیتی اے، کوئی منے تے بھانویں نہ منّے، اے ڳالھ سچ اے جو پنجابی سرائیکی دا لہجہ ہے۔ برصغیر دے معروف محقق ڈاکٹر گوپی چند نارنگ اپݨے ہِک مقالے یڑھا پہلی عالمی سرائیکی کانفرنس 1992ء نیو دہلی دے موقعے تے پڑھیا ڳٰا انّھاں ثابت کِیتا جو سرائیکی "مادر لینگویج" اے اتے اے برصغیر دے اکثر زبانیں جین٘دے وِچ سنسکرت وی شامل اے دی ماء اے۔ اِیں واسطے سرائیکی زبان، تہذیب کوں کہیں ٻئی زبان نال سلہاڑیا گڈمڈ کر تے خراب نی کرݨا چاہِیدا۔ 
سرائیکی خطّہ دریاویں دی سرزمین اے تے لَوظ سندھ دا لغوی معنی وی دریا تھیندے۔ ایندا مطلب اے سرائیکی خطّہ جینکوں سَت دریاویں دی دھرتی آکھیا وین٘دے اون٘دا ہِک حِصّہ سندھ وِی ہِے۔ اِیں حساب نال سرائیکستان ست سندھ ز دا مالک اے تے سندھ سرائیکستان ہِک اِن۔ ہاکڑہ تہذیب دُنیا دی سب تو قدیم تہذیباں وچوں ہِک ہے۔ سرائیکی وسیب اِیں وادی دا مرکزی حصّہ رہ ڳئے۔ اِیں ڳالھ دا ثبوت اثارِ قدیمہ دیاں تحقیقاں ہن جیڑھیاں اساکوں اے ݙسیندن جو اِیں دھرتی وِچ ہاکڑہ تہذیب جہی وڈی تہذیب ہک زمانے اپݨے عروج تے رہی، ایندے نال نال جلیل پور گنویری آلا تے ملتان ساݙے او علاقے ہن جیڑھے ساݙے وسیب بارے گول پھلور کرݨ آلیں کِیتے ٻہوں کُجھ لکائی کھڑن۔  

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی قدیم تہذیب۔
* سرائیکی وسیب قدیم ہاکڑہ تہذیب دا حصّہ۔
* سرائیکی وسیب وِچ ملتان اتے چولستان۔
* چولستان دے پُراݨے سرائیکی وستیاں۔
* سرائیکی وسیب دی مختلف زمانیاں وِچ ونڈ۔

## حوالہ جات


## ٻاہرے رابطے
	
* جھوک پبلشرز دے کتاباں۔
* سئیں ظہور دھریجہ دا تعارف اُردو زبان وِچ۔      ونکی:سرائیکی قدیم تہذیب  ۔   ونکی:سرائیکی قدیم زبان  ۔   ونکی:سرائیکی وسیب پوتھی  ۔  ونکی:سرائیکی لوک ادب  ۔   ونکی:سرائیکی لوک رِیت  ۔   ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب  ۔   ونکی:جھوک پبلشرز ملتان دے کارنامے  ۔   ونکی:ظہور دھریجہ اتے سرائیکی لوک ادب  ۔   ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری  ۔
صفورہ

**صفورہ** (انگریزی: Zipporah or Tzipora ؛ /ˈzɪp.ər.ə/ or /zɪpˈɔ:r.؛  عبرانی: צִפוֹרָה)  ہِک تِرِیمت دا ناں ہِے جین٘دا ذکر بائبل دی کتاب خروج باب ٢ آیت ١٨ وِچ ہِے۔ جین٘دے وِچ لِکّھا ہِے جو صفورہ موسیٰ علیہ السلام دی ذال ہِے۔ صفورہ نامی تِرِیمت رعوایل/ یترو (شعیب) دی دِھیاں وِچُّوں ہِک ہئی۔

## بائبل دے حوالہ جات
پُراݨے عہد نامے یا عبرانی بائبل وِچ مذکور ہِے جو صفورہ یترو دی سَت دِھیاں وِچُوں ہِک ہئی۔ یترو جیڑھی ہِک قینی چھیڑو ہووݨ دے نال نال مدین  دا کاہن وِی ہئی۔ کتاب خروج وِچ یترو کُوں رعوایل اَتے باب قضاۃ وِچ حباب (کتاب قضاۃ باب ٤ آیت ١١) دے ناں نال وِی سَݙّیا ڳیا ہِے۔ (کتاب ڳنتی دے باب ١٠ آیت ٢٩ وِچ حباب کُوں یترو دا پُتر یعنی موسیٰ دا سالا وِی آکھیا ڳیا ہِے) جیڑھے ویلے بنی اسرائیلی یا عبرانی مصر وِچ مقید ہَن اُݙّݨ موسیٰ نے ہِک مصری کُوں اِیں بناء اُتّے قتل کر ݙِتّا ہئی جو اُوں ہِک عبرانی کُوں ماریا ہئی۔ مصری قانون دے مطابق فرعون موسیٰ کُوں بطورِ قاتل سزائے موت ݙین٘دا۔ جاں جو موسیٰ مصر تُوں بَھڄ تے مدین آ ڳیا۔ اُوہ اُتّھاں ہِک کُھوہ دے نیڑے ٹِکّیا جو ایݙے وِچ رعوایل دے دِھیاں کُھوہ اُتّے آئیاں تاں اُوہ آپݨے پِیؤ دے اَیَّڑ کُوں پاݨی پِلائیاں، جاں جو ٻئے اَیَّڑاں نے اِنّھاں کُوں پاݨی نہ بھرن ݙِتّا۔ موسیٰ نے اِیہ سبھ ݙِٹّھا تاں اُوں نے چھوہِرِیں دی مدد کِیتی اَتے اُنّھاں دے پِیؤ دے اَیَّڑ کُوں پاݨی پِلایا۔

چھوہِرِیں معمول دے خلاف جَلتی گھر اَپڑِیاں تاں اُنّھاں پِیؤ نے وجہ پُچّھی۔ چھوہِرِیں نے ہِک اوپرے پندھیڑو دا سارا قصّہ سُݨایا جو کین٘ویں اُوں نے اِنّھاں دی مدد کِیتی اَتے اَیَّڑ کُوں پاݨی پِلایا۔ رعوایل نے آکھیا جو ہُݨ اُوہ اوپرا بندہ مصری کِتّھاں ہِے تُساں اُوکُوں کِتّھاں چھوڑ آئے وے؟ اِیکُوں سݙُّو جاں جو اَساݙے نال کھاݨے وِچ رَلّے۔ (کتاب خروج باب ٢ آیت ١٨ تا ٢٠)۔ 

## اسلام دے مطابق
شعیب جیائی نے آکھیا جو اِنّھاں چھوہِرِیں دے ناں صفورہ اَتے لَیّا ہَن۔ ابنِ اسحاق نے صفورہ اَتے شرقا لِکّھا ہِے۔ کُجھ نے آکھیا: وݙّی صفراء اَتے نِکّی صفیراء ہئی۔ وہب بن منبہ نے آکھیا جو وݙّی چھوہِر دا موسیٰ نال نکال کرایا ہئی۔ اکثر اہلِ علم نے آکھیا: نِکّی نال نکاح کر گِھدّا ہئی جین٘دا ناں صفورہ ہئی، اِیہو چھوہِر موسیٰ کُوں سَݙَّݨ ڳئی ہئی۔ بزار اَتے طبرانی نے حضرت انس دی روایت نال وِی اِیہو کُجھ نقل کِیتا ہِے۔ بغوی نے لِکّھا ہِے جو حضرت ابوذر دی مرفوع روایت ہِے یعنی رسول اللہ ﷺ نے فرمایا: ڄیکر تُہاݙے تُوں پُچّھیا ون٘ڄے جو موسیٰ دا نکاح کیڑھی چھوہِر نال کرایا ہئی تاں تُساں آکھ ݙیؤائے جو نِکّی نال کرایا ہئی" اُوہا موسیٰ دے کول آئی ہئی اَتے اُوں اِی آکھیا ہئی یٰاَبَتِ استَاجِرْہُ حضرت موسیٰ نے نِکّی نال اِی نکاح کِیتا ہئی۔

## حوالہ جات


## ٻِیا ݙیکھو

* Pardes, Ilana (1992). "Zipporah and the Struggle for Deliverance" in *Countertraditions in the Bible: A Feminist Approach*. Cambridge: Harvard University Press. ISBN 978-0-674-17542-6
* http://www.9marks.org/journal/did-moses-marry-black-woman

## ٻاہرلے رابطے

* خروج 23-2:11
* خروج 31-4:18
* خروج 18
* گنتی 12:1
ونکی:اِسلام وِچ بائبل دے شخصیّتاں
ونکی:توریت دے شخصیّتاں
ونکی:قُرآن مجید وِچ نسائیت
ونکی:قُرآن مجید وِچ شخصیّتاں دا ذِکر
ونکی:قُرآن مجید وِچ تِرِیمتاں
ونکی:تِرِیمت اَتے اِسلام
ونکی:عبرانی بائبل وِچ تِرِیمتاں دا ذکر
ونکی:پُراݨے عہد نامے دی مقدسات
ونکی:پُراݨے عہد نامے دے تِرِیمتاں
اُمّہاتُ المؤمنین

حضرت محمد صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی انجو انج روایتاں وِچ اکثر یارہاں تُوں تیرہاں ذالیں دے ناں مِلدے ہِن جِنّھاں کُوں مؤمناں دے اَمّیاں / اُمّہاتُ المؤمنین آکھیا وین٘دا ہِے۔ یعنی مؤمناں دیاں اَمّائیں۔ اِین٘دے تُوں اَن٘ڄ اِنّھاں کُوں ازواجِ مطہرات (پاک ذالِیں) وِی آکھیا وین٘دا ہِے۔

آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے ذالیں وِچ حضرت عائشہ دے علاوہ سبھے بیوہ تے مطلقہ (طلاق شدہ) ہَن اَتے وَدھ شادیاں دا عرب وِچ عام رواج ہئی۔ مؤرخین دے مطابق اکثر شادیاں اَنجو انج قبیلیاں نال اتحاد کِیتے یا اِنّھاں تِرِیمتاں کُوں عزّت ݙیوݨ کِیتے کِیتیاں ڳئیاں ہَن۔ اِنّھاں وِچُوں کُجھ سن رسیدہ ہَن اِیں کِیتے حضور صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم اُتے کثرت ازدواج دا الزام لاوݨ آلیاں دیاں دلیلاں ویلھیاں تِھی وین٘دیاں ہِن۔ اِنّھاں وِچُوں صرف حضرت خدیجہ بنت خویلد اَتے حضرت ماریہ قبطیہ تُوں اولاد ہئی۔

آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے نبوّت تُوں پہلاں ٢٥ ورھیاں دی عُمر وِچ حضرت خدیجہ نال شادی کِیتی۔ حضرت خدیجہ آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی پہلی ذال ہَن اَتے آپ دی اولاد وِچ حضرت ابراہیم بن محمد دے سوا سبھے پُترا اَتے دِھیاں اِنّھاں دے بطن نال تھئیاں۔ اِنّھاں دے نال آپ دی ازدواجی حیاتی ٢٥ ورھیاں دی ہئی اِیں وچالے آپ نے کوئی ٻئی شادی ناں کِیتی باقی سبھے شادیاں ٥٠ ورھیاں دی عُمر دے بعد کِیتیاں ہَن۔

آنحضرت دے جھوک لݙ ون٘ڄݨ دے ویلے اِنّھاں دے نَؤں ذالیں جِین٘دیاں ہَن۔

## ازواج مطہرات

### ازواج مطہرات دی حیاتی دا گوشوارہ

### حضرت خدیجہ
تفصیلی مضمون کِیتے حضرت خدیجہ ݙیکھو

### حضرت سودہ بنت زمعہ
تفصیلی مضمون کِیتے حضرت سودہ بنت زمعہ ݙیکھو

### حضرت عائشہ بنت ابی بکر
تفصیلی مضمون کِیتے حضرت عائشہ بنت ابی بکر ݙیکھو

### حضرت حفصہ بنت عمر
تفصیلی مضمون کِیتے حضرت حفصہ بنت عمر ݙیکھو

### حضرت زینب بنت خزیمہ
تفصیلی مضمون کِیتے حضرت زینب بنت خزیمہ ݙیکھو

### حضرت ام سلمہ
تفصیلی مضمون کِیتے حضرت ام سلمہ رضی اللہ عنہا ݙیکھو

### حضرت زینب بنت جحش
تفصیلی مضمون کِیتے حضرت زینب بنت جحش ݙیکھو

### حضرت جویریہ بنت حارث
تفصیلی مضمون کِیتے حضرت جویریہ بنت حارث ݙیکھو

### حضرت ام حبیبہ
تفصیلی مضمون کِیتے حضرت رملہ بنت ابو سفیان ݙیکھو

### حضرت صفیہ بنت حی بن اخطب
تفصیلی مضمون کِیتے حضرت صفیہ بنت حی بن اخطب ݙیکھو

### حضرت میمونہ بنت حارث
تفصیلی مضمون کِیتے حضرت میمونہ بنت حارث ݙیکھو

### حضرت ماریہ قبطیہ
تفصیلی مضمون کِیتے حضرت ماریہ قبطیہ ݙیکھو
ونکی:تِرِیمت اَتے اِسلام
ونکی:عصر نبوی ﷺ
ونکی:شجرات نسب
ونکی:تِرِیمتاں دی تن٘دِیر
ونکی:مہان٘درے تِرِیمتاں
آسیہ

[thumb|آسیہ بنت مزاحم دے ناں دی [خطاطی]]
آسیہ بنت مزاحم مصر دے باشا فرعون دی ذال ہَن۔ ٻہوں پارسا اَتے ہمدرد تِرِیمت ہَن۔ جہڑیلے موسیٰ علیہ السلام ڄَمّے تاں اُنّھاں دی اَمّاں سئیݨ نے اُنّھاں کُوں ہِک صندوق وِچ بند کر تے دریائے نیل وِچ وَہا ݙِتّا۔ جاں جو فرعون کُوں پتہ نہ لڳ ون٘ڄے اَتے اُوہ اُنّھاں کُوں قتل ناں کر ݙیوے۔ جیڑھے ویلے اِیہ صندوق فرعون دے محل دے نیڑے پُڄّیا تاں آسیہ نے صندوق کُوں ݙیکھ تے اِیکُوں دریا وِچُوں ٻاہر کڈھوا گِھدّا۔ سوہݨاں نِکّا ٻال نظر آیا تاں وݙّی پِرِیت نال اِین٘دی پرورش کِیتی۔

آسیہ فرعون تُوں آپݨاں ایمان لُکائی رکھین٘دی ہئی اَتے بعد وِچ اِیکُوں اِیں دے بارے عِلم تِھی ڳیا ہئی۔ اِنّھاں دے بارے وِچ کُجھ نصوص اَتے اُنّھاں دی شروحات والتفسری پیشِ خدمت ہِے:

1۔ فرمان باری تعالٰی ہے :
  "اللہ سئیں نے ایمان آلیاں کِیتے فرعون دی ذال دی مثال ݙسائی ہِے، جیڑھے ویلے اُوں نے آکھیا جو اے میݙے ربّ میݙے کِیتے آپݨے کول جنّت وِچ گھر بݨا، اَتے فرعون اَتے اِین٘دے عمل تُوں نجات ݙٰیوا اَتے میکُوں ظالماں دی قوم تُوں وِی نجات عطا فرما۔" 
2۔ ابو موسیٰ اشعری بیان کرین٘دے ہِن جو نبی صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے فرمایا:

 "مرداں وِچُوں تاں ٻہوں سارے درجۂ کمال تئیں اپڑے جاں جو تِرِیمتاں وِچُوں سوائے فرعون دی ذال آسیہ اَتے مریم بنت عمران دے کوئی ٻئی تِرِیمت درجۂ کمال تئیں نئیں پُڄّی، اَتے عائشہ بنت ابی بکر رضی اللہ عنہا دی باقی سبھ تِرِیمتاں اُتّے فضیلت اِین٘ویں اِی ہِے جین٘ویں ثرید باقی سبھ کھاݨیاں اُتّے افضل ہِے۔"
3۔ ابنِ عباس بیان کرین٘دے ہِن جو نبی صلی اللہ علیہ وسلم نے زمین اُتّے چار لِیکاں لائیاں اَتے فرماوݨ لڳے:

 "بَھلا تُساں ڄاݨدے ہِیوے جو اِیہ کیا ہِے؟ صحابہ کرام نے عرض کِیتا اللہ اَتے اُون٘دا رسول صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم کُوں وَدھ عِلم ہِے، نبی صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے فرمایا:
 "جنتی تِرِیمتاں وِچُوں سبھ تُوں افضل خدیجہ بنت خویلد اَتے فاطمہ بنت محمد صلی اللہ علیہ وآلہ وسم اَتے فرعون دی ذال آسیہ بن مزاحم اَتے مریم بنت عمران رضی اللہ عنہن اجمعین ہِن۔"

### ٻاہْرلے رابطے

* فرعون دی ذال آسیہ آرکائیو شدہ [Date missing] بذریعہ islam-qa.com

## حوالہ جات

ونکی:قُرآن مجید وِچ نسائیت
ونکی:قُرآن مجید وِچ تِرِیمتاں
ونکی:تِرِیمت اَتے اِسلام
ونکی:قُرآن مجید وِچ شخصیّتاں دا ذِکر
ونکی:مہان٘درے تِرِیمتاں
ونکی:اِسلام وِچ بائبل دے شخصیّتاں
وطن دا گیت

thumb|مُکھ پَنّاں ہٻڑاس پوتھی
سئیں ابن کلیم احسن نظامی شاعر ادیب و صحافی دی ہِک لوک نظم۔ 

## نظم
اَساں سارے پاکستانی ہیں

حق سچ دِی خاص نشانی ہیں

ہِکوّ ذات ہِے اللہ دِی

ہِک قُرآن تےِ ہِک نبیؐ

اَتے مرشد ساݙا علی وَلی

وَحدت دِی خاص نِشانی ہیں

اَساں سارے پاکستانی ہیں

حق سچ دِی خاص نشانی ہیں

اِیمان دِی دَولت سَاڳی ہِے

وحدت عظمت ساݙی ہِے

ساݙے قائد ساکُوں سبق ڈتےِ

اَسَاں نظم و ضبط دے بانی ہیں

اَساں سارے پاکستانی ہیں

حق سَچ دِی خاص نشانی ہیں

سندھ دا صُوبہ تاج اَسَاݙا

پنجاب دے وچ ہے راج اَساݙا

سرائیکی تے پختوں وِی ہیں

بلوچ پٹھاݨ دَمَانی ہیں

مزدور کِسان تے صنعت کارِن

طالب علم اَتےِ فن کارِن

محنت عظمت دے سب یارِن

اَساں کُل دنیا دے جانی ہیں

## تبصرہ
سئیں ابنِ کلیم ھُٹن تائیں ہِک صَاحبِ طرز خطّاط تےِ خوشنویس دے طور تےِ مشہُور تے مقبول رِیہن، تِے اِیں حیثیّت وِچ ملکی تِے بینُ الاقوامی اِمتیاز حاصِل کیتے نِے ۔ "خطِ رعنا" انہاں دِی اُپج تِے اختراعی صَلاحیّت دا واضح ثبوت ہِےـ پچھلے کُجھ عرصے تُوں انہاں دِی تَوجّہ شاعری دِی طرف وِی تِھی ڳئ ہِےـ  سرائیکی زبان ءِچ ٻالاں کِیتے نظماں دِاہِک مجموعہ اَلّولولی او پہلے اِی شائع کر چُکن، ھُݨ او معَاشرتی مَسائل تےِ مبنی عام فہم انداز دے نظماں دَا اےِ مجموعہ اِی شائع کریندے پین، انہاں نظماں ءِچ انہاں دَا سماجی شعُور وِی موجُود ہِے، تے اپݨے وسیب دے مسائل نال وابستگی دَا اظہار وِی تِھین٘دے، ہِک سچّے فن کار دِی طَرحاں ابنِ کلیم وِی اپݨے وسیب نال گھنڈے ہوئے ہِن، تے وسیب دے ہِک باشعور فرد دِی حیثیّت وِچ اپݨے رَدِّعمل سے اظہار دا سلیقہ وِی رکھیندِن انہاں نظماں دِی عمومی اپیل انہاں کُوں وسیب دے لوکاں ءِچ ضرور مقبول بݨیسِی ـ انہاں نظماں دِی اصَل اہمیّت اےِ وِی ہِے ڄواےِ "خطِ رعنا" دے مُوجد داہِک وَکھرا تخلیقی اظہار ہِےـ

## ٻیا ݙیکھو

* ابنِ کلیم۔ 
* ہٻڑاس پوتھی۔
* ہُݨ گھر گھر بجلی آ ڳئی اے
* اَساں قیدی تخت لَہور دے نِیں۔
	
## حوالہ جات


* 

ونکی:سرائیکی لوک ادب
ونکی:سرائیکی لوک شاعری
ونکی:سرائیکی وِچ موضوعاتی تے مزاحمتی شاعری
ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم
ونکی:سرائیکی لوک ادب اَتے ابنِ کلیم
ونکی:گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے سرائیکی لوک اَدب وِچ اشاعتاں
ونکی:ہٻڑاس سرائیکی لوک ادب دی پوتھی
واپڈا تے ہِک نویکلی نظم

اعلان تاں اِے تھیندن جو گھر گھر بجلی آگئی اِے "میرے گاؤں میں بجلی آگئی ہے" پر حالت اِے ہِے جو بجلی دی تار تاں دیہاتاں ءِچ اَتے ہر جا پہنچ گئی ہِے پر بجلی ہِے جو گرمی سردی ءِچ اَکڑِی نُکڑِی (لُک چُھپ) کھیݙدی راہندی اے، ڄیکوں لُوڈ شیڈنگ دا ناں ڈے ݙِتا گے۔ تے اے "واپڈا" آلیاں دی مرضی ہے ڄیڑھے ویلے چاہون اندھارا گُھپ کرڈیون۔ سخت گرمی ءِچ بجلی چھک تے لوکاں کوں پسینے ءِچ ٻُڈݨ دے عذاب ءِچ غوطے ݙیندن، اینویں ءِی سردیاں ءِچ بجلی چھک تے ہِیڑ بند کر تے لوکاں کُوں سِیئے نال تھڑکا مَریندن۔ وَت ٻیا اِے ہے جو بجلی آوے یا نہ آوے پر ہر مہینے بِل دندنا دا ہویا آویندے، بجلی آلی ننگی تار کوں پکڑ گھِنݨ نال اِیڈا جھٹکا نہ لگسِی جتنا صَارف کُوں بِل دی رقم ڈیکھ تے جھٹکا لڳدے۔ وَت بِل ءِچ انکم ٹیکس، سَر چارج اتے اضافی سر چارج اینویں شامِل کرڈتے ویندن ڄینویں پُراݨے زمانے اَلَلّے تللے بد معاش غریب لوکاں توں زبردستی غنڈاہ ٹیکس کھَس گھِندے ہَن۔ اوتاں کلہّے تھِی تے لوکاں کُوں لُٹیندے ہَن، پر "واپڈا" آلیاں نے ہِکّے لِنگی لوکاں دا خون کَڈھ گھِنّݨ تے لَک ٻدھ ڳِدے۔ غریباں کوں لُٹݨ دا پروگرام بݨا گِدے، امیراں تے تاں وس نِس چلدا او بھانویں بجلی چوری کِرن اتے بھانویں کروڑاں روپیاں دے بِل نہ بھَرن، اُنہاں کِیتے چُپ اِے، بجلی بالݨ آلیاں دیاں پریشانیاں اَتے واپڈا آلیاں دیاں لُٹ دا ڄیڑھا نقشہ سیئں ابن کلیم  نے آپݨی نظم
 
	
ہُݨ گھر گھر بجی آڳئی اے

صَارِف دَا دِل تڑپا ڳئی اِے 

ءِچ چھِکّے اُوکُوں پڑھ تے وَڈا مزہ آندے "مخول" وِی مقصَد آلا ہِے اَتےِ لوکاں دِیاں پریشانیاں کوں آپݨی شاعری دا حِصّہ بݨاوَݨ نال ءِی کوئی شاعری عوامی شاعری اکھِویندی اے۔ اَتے اِیں سانگے ابنِ کلیم دِی سرائیکی شاعری سچّی مُچی عوامی شاعری اے اِیں "مزاحمتی" شاعری ءِچ مزاحمت دے نال نال "مزاح" مخول دی وِی چاشنی ہِے۔ اِیں نظم ءِچ چار بَند ہِن، تارھا مِصرعاں دے بعد قافتہ مِلاتے مطلعے والا شعر دُہرایا ڳے۔ اِے ہِک منفرد اندازی نظم اِے پڑھو تے چَس چاؤ! سیئں ابنِ کلیم دا اَکھاݨ اِے ہے ڄو "میݙی اِیں کوشش یعنی مزاحمتی شاعری دا مقصد کہیں شخص یا ادارہ کُوں زِچ کرنا نِیں۔ بلکہ محض اِے ہے ڄو ڄیندے بارے ءِچ لِکھیا ڳے او آپڑیں اِیں بامٔہ اعمال کُوں پڑھ تے آپݨی اصلاح چا کرے"۔ اِے جذبہ وَݙا چنگا ہِے اللہ کرے انہاں دے اِے ڳالھ پُوری تھِیوے تے اِیں شاعری دا چنگا اثر وی تھِیوے۔
## ٻیا ݙیکھو

* ابنِ کلیم۔ 
* ہٻڑاس پوتھی۔
* ہُݨ گھر گھر بجلی آ ڳئی اے
* اَساں قیدی تخت لَہور دے نِیں۔
* وطن دا گیت۔ 
	
## حوالہ جات


ونکی:سرائیکی لوک ادب
ونکی:سرائیکی لوک شاعری
ونکی:سرائیکی وِچ موضوعاتی تے مزاحمتی شاعری
ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم
ونکی:سرائیکی لوک ادب اَتے ابنِ کلیم
ونکی:گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے سرائیکی لوک اَدب وِچ اشاعتاں
ونکی:ہٻڑاس سرائیکی لوک ادب دی پوتھی
ہُݨ گھر گھر بجلی آ ڳئی اے

سئیں ابن کلیم احسن نظامی شاعر ادیب و صحافی دی ہِک لوک نظم۔  

ہُݨ گھر گھر بجلی آڳئی اے 
صَارِف دِا دل پڑپا گئی اِے 

ہُݨ بجلی بݨ تمَاشہ ڳئی 

وَت مَہنگی بے تحَاشہ تھئی 

اَکھ نُکڑی کھیݙدی راہندی اِے 

نِت لوڈ شیڈنگ ءِچ راہندی اِے 

ترسیل تاں بھَانویں گھٹ ڳئی اِے 

پر ''واپڈا" لیکھاؤٹ ڳئی اِے 

لوڈ شیڈنگ دا آیا دَورِے 

رات اندھارا کالی چورے 
 ݙِینہَ کم دِی ترٹی چَوڑے 
اے بجلی عذاب تاں تھی ڳئی اِے 
شہری دا خون وی پی ڳئی اِے 
ایندی ساری کھٹی کھا ڳئی اِے 
ہُݨ گھر گھر بجلی آڳئی اِے 
ہُݨ تھِی اندھارا گھُپ ڳئے 
متقبِل وِی تاں لُک ڳئے 
اِیندا ٻل ما ہورا ڄو آندا اِے 
پر شخص کُوں اِے پڑپاندا اِے 
وِچ انکم ٹیکس وِی لڳیَا اِے 
سَرچارج وِی اِیں ءِچ لڳیا اِے 
اے جبر دَا منبع کامِل اِے 
واٹر تے پاور ڈِیویلپ مِنٹ 
ہِک وَکھری اِے اَتھارٹی اِے 
ڳچِیّ تے رَمبا پَارٹی اِے 
مزدور کُوں تاں کڑکا ڳئی اِے 
ہُݨ گھر گھر بجلی آڳئی اِے 
ہر ٻچّہ ٹیکس گزار تھِیَا 
ٻِل بجلی توں آزار تھِیَا 
سَرچارج اِضافی لڳیا اِے 
اِیں قوم کُوں رَڄ کے ٹھڳیا اِے 
ڄَݙاں جُون مہینہَ آندا اِے 
اِیندے تن دَا ماس وِی کھاندا اِے 
وَل وَاپڈا والے آدھے ہِن 
ساکُوں اُتّوں آڈرتھی ڳیا اِے 
ہُݨ ڄو مقسوم لِکھی ڳیا اِے 
بھَانویں کئی وَارِی ڄومَرونڄو 
اِیں ٻِل کُوں بیتک ءِچ بھرونڄو 
ساݙٰی سَیت پُٹھی تڑپا ڳئی اِے 
ہݨ گھر گھر بجلی آڳئی اِے 
اَڄ غریب تاں شودا کھاوے کیا 
ٻالاں کُوں پاہَنڈدا وے کیا 
ڄیڑھی پُونجی اُوندے وَسِّی اِے 
سبھو "واپڈا" نے کھسِیّ اِے 
شودے دِی گچی پَھسّی اِے 
حکومت ڄنہاں دِی آوَنڄّے 
اَتے ڄیکر اُندا وَس چلّے 
لوکاں کُوں لُٹ تے کھا ونڄے 
شالا ویلا چنگا وِی آوِے 
غریب کُوں سَوکھا سَاہ آوِے 
مہانگ تاں جِند مُکا ڳئی اِے 
ہݨ گھر گھر بجلی آڳئی اِے

## ٻیا ݙیکھو

* ابنِ کلیم۔ 
* ہٻڑاس پوتھی۔
* واپڈا تے ہِک نویکلی نظم
* اَساں قیدی تخت لَہور دے نِیں۔
* وطن دا گیت۔ 
	
## حوالہ جات


ونکی:سرائیکی لوک ادب
ونکی:سرائیکی لوک شاعری
ونکی:سرائیکی وِچ موضوعاتی تے مزاحمتی شاعری
ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم
ونکی:سرائیکی لوک ادب اَتے ابنِ کلیم
ونکی:گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے سرائیکی لوک اَدب وِچ اشاعتاں
ونکی:ہٻڑاس سرائیکی لوک ادب دی پوتھی
مصر وِچ تِرِیمتاں

پُراݨے تُوں نویں دور تئیں، مصر وِچ تِرِیمتاں دا کردار پوری تاریخ وِچ بدل ڳیا ہِے۔ ابتدائی محفوظ آثارِ قدیمہ دے نمونیاں نال، مصری تِرِیمتاں کُوں ازدواجی حیثیّت تُوں قطع نظر، مصری معاشرے وِچ مرداں دے نیڑے نیڑے برابر سمجھیا وین٘دا ہئی۔

## مصری تَرِیخ وِچ تِرِیمتاں
ابتدائی مصری تَرِیخ (ݙیکھو: قدیم مصر) وِچ، وِچار کِیتا وین٘دا ہئی جو مصری معاشرے وِچ تِرِیمتاں دا مقام مرداں دے برابر ہئی۔ مثال دے طور تے، قدیم مصری مذہب وِچ مؤنث دیوتاؤاں نے اہم کردار ادا کِیتا، اِنّھاں کرداراں دی نشاندہی کِیتی ون٘ڄ سڳدی ہِے۔ جیڑھے مذکور دیوتاؤاں کِیتے ہِکّو جئیں اہمیّت دے حامل ہِن۔ دیویاں جِین٘ویں موط، آئی سس، اَتے حتحور نے انسانی سرگرمیاں دے ٻہوں سارے شعبیاں اُتّے حُکمرانی کِیتی۔ ٻہوں سارے مہان٘دریاں دا وِچار ہِے جو اِیں طرح دی دیویاں دی وݙّی حیثیّت فرعونی معاشرے وِچ تِرِیمتاں دی اُچّی حیثیّت دی نشاندہی کرین٘دی ہِے۔

## انفرادی تِرِیمتاں

* سمیرہ موسیٰ
* نوال السعداوی
* دریہ شفیق

## مہان٘درے مصری نسائت پسند

## ٻِیا ݙیکھو

* مصر وِچ نسائیت
* اسلام وِچ تِرِیمتاں

## ٻاہْرلے رابطے

* قدیم مصری خواتین
ونکی:تِرِیمتاں بلحاظ دیس
ونکی:مصر وِچ تِرِیمتاں
ونکی:مہان٘درے تِرِیمتاں
ونکی:موئے ہوئے مہان٘درے تِرِیمتاں
ونکی:جِین٘دیاں مہان٘درے تِرِیمتاں
پاکستان دی قومی تے رابطہ زبان سرائیکی

thumb|366x366px|سرائیکی زبان دی آبادی

بلاشبہ سرائیکی پاکستان دی رابطہ تے قومی زبان بݨن دا حق رکھدی اے کیوں جو زبان دا تعلّق زمین نال ہون٘دے، سرائیکی دا خطّۂ زمین پاکستان دے چارے صوبیں وِچ موجود اے۔ اے ہِک تسلیم شدہ حقیقت ہِے جو سرائیکی زبان پاکستان دے کئی حصّیاں وِچ پھیلی ہوئی ہِے۔ تے ہِک وسیع ادبی زبان دی حیثیّت رکھدی ہِے۔ اے ہِک مشاہدہ ہِے جو سندھ دے دیہاتی جݙاں کݙان٘ہِیں اُردو دان دے نال ڳالھ مہاڑ کریندِن تاں سرائیکی زبان کُوں اُردو سمجھ تے اینکوں اپنے اظہارِ خیال دا ذریعہ بݨین٘دِن۔ ایندے نال اپردو دان حضرات کوں اُردو دی وسعت تے ایندی عام فہمی دے متعلق خوش فہمی پیدا تھئی ہِے۔ سندھ دی سرائیکی زبان تے ضلع ڈیرہ غازی خان دی زبان دا کافی اثر ہِے۔ سندھ دے مشہور تاریخی تے سرحدی شہر کشمور وِچ وی اکثر دیرہ غازی خان تے کوٹ مٹھن شریف دی سرائیکی زبان الائی وین٘دی ہِے۔ روجھان مزاری تُوں گِھن تے ضلع جیکب آباد دے اُتلے علاقے تحصیل نصیر آباد، روجھان جمالی، اوستہ محمد، جھل مگسی، کچھی، بھاگ ناڑی تے سبی وِچ دیرہ غازی خان دی سرائیکی رائج ہِے۔ سندھ بہاولپور تے خیر پور دی سرائیکی دے درمیان کہیں قسم دے فرق دا سوال ای پیدا نی تھیندا۔ کیوں جو اے سارے علاقے ہِک لسانی خطّے وِچ شامل ہِن۔ اتے سرائیکی ریاست خیر پور دی قومی زبان رہ ڳئی اے کیوں جو ریاست خیر پور دے تالپور نواب سرائیکی ہن۔ 
اُردو زبان دا خطّۂ زمین پاکستان وِچ کینھی، ایں واسطے ہزار کوشش دے باوجود اُردو اجاں تک نہ رابطے، نہ نصاب اتے نہ وت دفتری زبان دا درجہ حاصل کر سڳی اے اگر سرائیکی کوں اے مقام ڈتّا وین٘دا تاں اڄ نتیجے مختلف ہوون ہا اَتے قومی دھارے تے این٘دے مثبت اثرات مرتّب تِھیون ہا۔   
 	
## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی وسیب اَڄ وی عظیم اے۔
* سرائیکی قدیم زبان اتے تہذیب۔
* سرائیکی دا معنیٰ۔
* چولستان دے پُراݨے سرائیکی وستیاں۔
* سرائیکی وسیب دی مختلف زمانیاں وِچ ونڈ۔

## حوالہ جات


## ٻاہرے رابطے
	
* جھوک پبلشرز دے کتاباں۔
* سئیں ظہور دھریجہ دا تعارف اُردو زبان وِچ۔       ونکی:سرائیکی قدیم تہذیب ۔  ونکی:سرائیکی قدیم زبان ۔  ونکی:سرائیکی وسیب پوتھی ۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب ۔  ونکی:سرائیکی لوک رِیت ۔  ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب  ۔
ونکی:جھوک پبلشرز ملتان دے کارنامے
ونکی:ظہور دھریجہ اتے سرائیکی لوک ادب
MubasherKaleem (ڳالھ مُہاڑ) ١٨:٣٢, ٦ فروری ٢٠٢٢ (PKT) 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری
۔
تِرِیمتاں دے رسالے

[thumb|جنرل فیڈریشن آف ویمینز کلبز رسالے وِچ [اینا ہووارڈ دا تیّار کِیتا ہویا مُکھ پَنّاں جیڑھا اگست 1915ء وِچ چَھپّیا ہئی۔ ]]
**تِرِیمتاں دے رسالے ([[اردو]]: خواتین کے رسائل)** (انگریزی: women's magazines)  تُوں مراد اُوہ رسالے ہِن جیڑھے خاص طور تے تِرِیمتاں دے پڑھݨ، اُنّھاں دی دلچسپی اَتے اُنّھاں دی اڳواݨی کِیتے چَھپّے ہووِن۔ اِیں طرح دے رسالے دُنیا دے ہر مُلک وِچ چھپدے ہِن۔ جین٘ویں جو عربی زبان وِچ مصر تُوں چَھپَّݨ آلا حوا رسالہ یا بھارت تُوں چَھپَّݨ آلے فیمینا اَتے ویمنز ایرا یا پاکستان دا دوشیزہ۔ اِیہ رسالے اُنوِیہوِیں صدی تُوں ٻہوں رواج پاوݨ لڳے ہِن۔ جیویں جو غیر منقسم ہندوستان وِچ رسالہ "النساء" دا ناں اہمیّت دا حامل ہِے۔ رسالہ النساء دا پہلا شمارہ 1919ء وِچ محترمہ صفرا ہمایوں مرزا دی ادارت وِچ چَھپّیا ہئی۔ اِیہ تِرِیمتاں دا رسالہ ہئی جین٘دے وِچ زیادہ تر تِرِیمتاں دے مضامین شائع تِھین٘دے ہون٘دے ہَن۔ اِیں رسالے دی مدیرہ ہِک اصلاحی اَتے انقلابی مزاج دی تِرِیمت ہَن۔ مدیرہ نے اِیہو جئیں مضمون چھاپے جِنّھاں وِچ "تِرِیمتاں دی تعلیم، اُنّھاں دی تربیّت" اُتّے زور ڈِتّا ڳیا ہووے۔ اِین٘دے بعد کئی رسالے برِصغیر وِچ نظر آئے اَتے کئی تِرِیمتاں نال جڑے مضمون ٻئے رسالیاں وِچ چَھپّے۔

## تِرِیمتاں اُتّے مضامین
تِرِیمتاں اُتّے اِنّھاں رسالیاں وِچ مضامین سوانحی، طرزِ حیاتی، شادی ویاہ، رِیتاں تے رواج، حیاتی دے اَداب، جنسی برابری، قانونی اَتے مذہبی پہلوؤں اُتے مرکوز ہون٘دے ہَن۔ اِنّھاں وِچ کئی واری مذہبی اَتے نظریاتی مضامین وِی چَھپّدے ہون٘دے ہَن۔ ہر مضمون یا رسالہ معیاری نئیں ہون٘دا ہئی۔ اِین٘دے وِچ کئی غیر تحقیقی مضامین وِی ہون٘دے ہَن۔ مثلاً صحت دے بارے وِچ تجویزاں اَتے اَنجو انج سماجی ٹوٹکے جِنّھاں دے بارے وِچ کوئی سائنسی تحقیق موجود کائے نِھیں۔

## ٻِیا ݙیکھو

* تَرِیخی تِرِیمتاں دے رسالے

## حوالہ جات

ونکی:نسائیت
ونکی:نسائیت اَتے جذباتیت
ونکی:رسالیاں دی تن٘دِیر
ونکی:مہان٘درے تِرِیمتاں
ونکی:تِرِیمتاں اَتے اُنّھاں دے متعلقات
تَرِیخی تِرِیمتاں دے رسالے

تَرِیخی تِرِیمتاں دے رسالے (اردو:**تاریخی خواتین کے رسائل)** (انگریزی: Women's historical magazines)  تُوں مراد اُوہ رسالے ہِن جیڑھے خاص طور تے تِرِیمتاں دے پڑھݨ، اُنّھاں دی دلچسپی اَتے اُنّھاں دی اڳواݨی کِیتے اَنجو انج ٻولیاں وِچ چَھپّے ہووِن۔ اِیں طرح دے رسالے دُنیا دے ہر مُلک وِچ چھپدے ہِن۔ اِنّھاں رسالیاں دے شروع کرݨ دے پِچھوکڑ منظر ہِک اہم مقصد اِیہ ہئی جو تِرِیمتاں اَتے اُنّھاں تُوں متعلق موضوعات سُن٘ڄاݨ وِچ آوِن، جِین٘ویں جو اُمورِ خانہ داری، پکوان، صحت، ٻالاں دی ݙیکھ بھال، باغبانی وغیرہ۔ اِین٘دے وِچ ٻہوں سارے فیشن، حالاتِ حاضرہ، سیاسیات، شاعری، افسانہ نگاری، سوانحی، طرزِ حیاتی، شادی ویاہ، رِیتاں تے رواج، حیاتی دے اَداب، جنسی برابری، قانونی اَتے مذہبی پہلوؤں اُتے مرکوز ہون٘دے ہَن۔ کئی واری اِنّھاں مواداں دی لِکھاری تِرِیمتاں ہون٘دیاں ہَن، جاں جو کݙان٘ہِیں کݙان٘ہِیں مرد حضرات وِی یا تاں تِرِیمتاں کِیتے خصوصاً وکھرا لکھین٘دے ہَن، یا وَل اُنّھاں دے پُراݨے چھپیل مواد کُوں اُون٘ویں دا اُون٘ویں یا مخصوص حِصّے کُوں اقتباس دے طور تے تِرِیمتاں دے رسالیاں وِچ چھاپ ݙِتّا وین٘دا ہئی۔ تِرِیمتاں دے رسالیاں وِچ اِنّھاں دی قاریات مدیر دے ناں سوالات وِی لکھ تے پُچھدیاں ہَن، جو سماجی مسائل، ٹَٻَّر دے پہلوؤں دی ڄاݨ کاری، مذہبی اُمور، قانونی صلاح، عمومی معلومات اَتے صحت وغیرہ تُوں متعلق تِھی سڳدے ہَن۔ تِرِیمتاں دے رسالے اصل وِچ نسوانی ادب دی ہِک رواں شاخ ہِے، جیڑھی ادب دی مخصوص ضرورت نال اُبھری ہِے۔ اِین٘دی مثال مرزا اسد اللہ خان غالب دے شگِرد فصیح الدین رنج میرٹھی نے ہِک شاعرانہ تذکرہ بہارستان ناز دے مُکّھ نال 1864ء وِچ چھاپیا ہئی جین٘دے وِچ برِصغیر دے 70 اُردو تِرِیمت شاعراں دا تعارف اَتے اُنّھاں دا کلام رلایا ڳیا ہئی۔ اِین٘ویں ای لوڑاں دے پیشِ نظر دُنیا دی ہر ٻولی بہ شمول سرائیکی وِچ وکھرے طور تے تِرِیمتاں کِیتے رسالیاں دا رواج شروع تِھیا۔

## کُجھ سنگِ میل سمجھے ون٘ڄݨ آلے تِرِیمتاں دے رسالے۔
1693ء وِچ برطانیہ وِچ پہلاں تِرِیمتاں دے رسالے دی لیڈیز مرکیوری دا پہلا شمارہ چَھپّیا ہئی۔

1857ء وِچ بھارت دی گجراتی زبان وِچ پہلاں تِرِیمتاں دے رسالے "استری بودھ" دا پہلا شمارہ چَھپّیا ہئی۔ اِین٘دا اَغاز پاسی سماجی فعالیت پسنداں نے کِیتا ہئی۔ 

"رفیقِ نسوان" دے مُکّھ نال ہندی اَتے اردو زباناں وِچ پندرہ ݙیہاڑیاں آلا رسالہ 5 مارچ 1884ء وِچ لکھنؤ، ہندوستان تُوں ہِک مسیحی مشنری دی طرفُوں شروع تِھیا۔ اِیہ وی خاص طور تے تِرِیمتاں کِیتے رسالے دے طور تے ہِک پہلا تجربہ ہئی۔

## ٻیا ݙیکھو

* نسوانی ادب
* تِرِیمتاں دی تاریخ

## حوالہ جات

ونکی:تِرِیمتاں اَتے اُنّھاں دے متعلقات
ونکی:مہان٘درے تِرِیمتاں
ونکی:رسالے اَتے تِرِیمتاں
ونکی:نسائی تحریکاں اَتے وِچار
ونکی:نسائیت
سِدرہ جذبات

سِدرہ جزبات سرائیکی شاعرہ ہے۔ 

## ڄم پل
کراچی راہندی ہے۔ ڈاکٹر ہے۔

## نمونہ کلام

### او آہدا ہے
او آہدا ہے

تیݙی اکھ شرابی کائینی

تیݙے ہونٹ گلابی کائینی

نہ تیݙے ایں متھے اتے

سجھ دی لاٹ کوئی سجدہ ریز اے

نہ تیݙے رخساریں اتے

چن دی چاندݨیں نچدی ڈسے

نہ ہݨ تیݙے زلفیں دی چھاں

گھاٹی بٹ ہے

جیندی چھاں تے

ویلھے دی کہیں دھپ توں ماریا

بندہ لہذہ سہی کڈھ گھنے

نہ ہݨ تیݙی قامت اتیں

قیامت دا کوئی گیت لکھیندے

نہ اے تیݙی چال وی میݙے

دل دے تار چولیندی اے ہݨ

نہ ہݨ تیݙا لہجہ 

اتنا مٹھا ہے جو

میݙے زھر آلودہ

چیتے دے وچ رس گھولے

او آہدا ہے

تیݙے نال الینداں تہوں میں

تیݙی میݙی  بولی ہک اے

پیو دا پٹکاء 

ماء دی چنری چولی ہک اے 

تیݙی میݙی بولی ہک اے 

سدرہ جزبات

### بخت بدلدے رہ ویندے ہن
بخت بدلدے رہ ویندے ہن

ٹھیک ہے بختاں والی کونی

نہ ہے اکھ شرابی میݙی

میݙے منہ تے لالی کونی

تیݙا فیصلہ رب تے چھوڑیم

تیکوں بخشݨ والی کونی

تیݙے بنا اپݨیں اکھ میں

کہیں دے کیتے بھالی کونی

مونجھ کنوں منہ بھر ڳئے میݙا

قطری ہک جاہ خالی کونی

آپیں بل پئی ہے بھاہ اندروں

میں تاں تیلی بالی کونی

نہ ہݨ نک وچ نتھ رہ ڳئی ہے

ڈیکھ ہاں کن وچ والی کونی

توں پچھدا ہئیں حال نواں کوئی

میݙے کولوں حالی کونی

گھر دی کندھ تے کاں نئیں باہندا

وݨ تے باہندی لالی کونی

تئیں نئیں منی، تیݙی آکھی

سدرہ  ہک وی ٹالی کونی 

سدرہ جزبات

### نظم
سال وو سال وو

سݨ میݙی ڳال وو

اج توں ویندا جو پائیں

رات ہے چھیکڑی

رج تے ڳالھیں کروں

رل تے لیکھاکروں

جو ساݙے زیان تھن

ساݙے نقصان تھن

انہاں کو ﺑﮩﮧ  ڳِݨوں

تئیں ساکوں کیا ڈتے

ساݙا کیا کھس ڳھدی

ساݙے پردیس رل ڳئے

کیجھے لال وو

بکھ دے ہتھوں ساݙے

مرڳئے بال وو

سال وو سال وو

ساݙے ڳزریے کیویں

روندیں ڈینہہ رات ہن

ساݙی جندڑی کلھیپے دی سولی چڑھی

سوہنےسنڳتی  نکھیڑے دے وات آڳئے

کلھی جندڑی وڈے بار سہندی رہی

کتنے پیارےاَجل دا نشانہ بݨے

ڈو ڳھڑی وقت ڈے

اِنھاں سجناں کیتے کجھ دعا کر ڳھنوں

اساں کتنی رلیوں

اساں کتنی رونوں

تیݙی ہر رات ڈیسے ڳواہی ساݙی

ساݙے ڈکھ نہ ونڈا

صرف اتنا ڈسا

جیڑھے پردیس ڳئے

اج توݨیں نہیں ولیے

ساݙے ولسن کڈاں

ساہ دے بھائیوال وو

سال وو سال وو

سݨ میݙی ڳال وو

سدرہ جذبات
ونکی:سرائیکی شاعرہ
٧٥٢ ہجری دے سرائیکی لوک اشعار

نور نامہ تُوں بعد اِیں علاقے دی زبان دے ݙُو نمونے ٧٥٢ ہجری دے ملدِن۔ ریاست بہاولپور وِچ صادق آباد دی کارداری وِچ ہِک پُراݨے شہر دے کھنڈرات پتن منارا دے ناں نال مشہور ہِن۔ اِیں شہر دا ناں پتن پور ہا۔ اے سمرائیں دا دارالخلافہ ہا تے سمرائیں دا آخری راجہ ھمیر (امیر یا ارمائیل) دا حاکم ہا تے اپݨی سخاوت دی وجہ توں مشہور ہا۔ اُوں ہِک چرن کُوں جینکُوں سوامی آکھدے ہن کُجھ گھوڑے انعام وِچ ݙتّے پر پتن پور وِچ اُون٘دے گھوڑے چوری کر گھدے ڳے۔ چرن کُوں یقین ہا جو اُوندے گھوڑے ھمیر تے اُون٘دے وزیر دے آکھݨ تے چوری کِیتے ڳئن۔ اُوں ھمیر دی ھجو وِچ کُجھ لوک اشعار لکّھے جیڑھے سارے ملک وِچ کِھنڈ ڳئے۔ اُنّھاں شعریں دے ترائے مصرعے اے ہِن:

دھاڑی دھوڑا رائے جینہہ چرن سانکھیا

پتن، پٹیجو تھیو سیج وٹایو راہ

ہمیرا پورا راج نہ کندا سمرا

 ترجمہ: "لٹیرا ہِے دھوڑا رائے جئیں چرن کُون لُٹ گِھدّا۔ پتن برباد تھی ون٘ڄے تے دریا سیج اپݨا رستہ تبدیل کر ون٘ڄے۔ ہمیرا سرا پورا راج نہ کر سڳے"۔ 
ھمیر دی تاریخِ وفات ٧٥٢ ہجری ہِے، اِتُّھوں پتہ لڳدے جو شعر ٧٥٢ ہجری تُوں وی پہلے دے ہِن۔ 
تاریخ فیروز پور دا ݙُوجھا نمونہ اُو مشہور جملہ ہِے جیڑھا تاریخ فیروز شاہی شمس سراج عفیف وِچ ملدے جو:

برکت شیخ پٹھا، ہِک مؤا ہِک نٹھا

یا

برکت شیخ تھیا۔ ہِک مؤا ہِک نہا

اے ݙُون٘ہیں لوک جُملے سرائیکی زبان دے ہِن، پر پہلا زیادہ صحیح مَلُوم تِھین٘دے۔ اے اُوں واقعے ݙے اشارہ کرین٘دے جݙݨ سلطان محمد تغلق سمراؤں دے شہر ٹھٹھہ تے فوج کشی کِیتی پر بیمار تھی تے واپس چلا ڳیا۔   
 
 
## ٻیا ݙیکھو
* ملتان، لوک تہذیب تے روحانیّت دا مرکز۔ 
* سرائیکی لوک ادب وِچ نور نامہ دی اہمیّت۔	
* اُردو دی ماء۔ 
* سرائیکی زبان دا قدیم ادب۔ 
* سرائیکی دا معنیٰ۔ 
## حوالہ جات


## ٻاہرے رابطے
	
* جھوک پبلشرز دے کتاباں۔ 
* سئیں ظہور دھریجہ دا تعارف اُردو زبان وِچ۔  

 ونکی:سرائیکی قدیم تہذیب۔ 
ونکی:سرائیکی قدیم زبان۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب پوتھی۔
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:جھوک پبلشرز ملتان دے کارنامے۔ 
ونکی:ظہور دھریجہ اتے سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔
چولستان دے پُراݨے سرائیکی وستیاں

thumb|قلعہ دیراوڑ چولستان

چولستان دی بتری (٣٢) ایہو جہیاں جاہِیں ملین جنہاں کوں ٤٠٠٠ تُوں ٣٠٠٠ سال قبل مسیح دیاں وستیاں وی آکھیا ون٘ڄ سڳدے۔ 

چولستان دیاں اِنّھاں پُراݨیاں وستیاں وِچوں نکیاں نکیاں ٹنڈیں جنگھیں آلے زناوریں دیاں مورتیاں، سیپ تے پکائی ہوئی مٹی آلیاں چوڑیاں پیہن اے پتھراں دے ٹوٹے تے ٻہوں سارے اوزار مِلین۔ اتھاں پتھر دی صنعت ترقی کرین٘دی پئی ہئی، ایں واسطے پتھر دے چاقوں، برمے، تیر تے رن٘بے وی ملیے ہِن۔ چولستان دیاں انّھاں بتری (٣٢) وستیاں دے آثار (ملتان اے) جلیل پور دی پہلی تے ݙوجھی وستی، سرائے کھوں (ٹیکسلا نال) گوملا دی پہلی آبادی تے رحمان ڈھیری (ڈیرہ اسماعیل خان) توں ملݨ انّھاں اوزاراں نال این٘دا موازنہ کِیتا ون٘ج سڳدے۔ 
ہاکڑہ دور تُوں بعد چولستان وِچ ابتدائی ہڑپائی دور یا کوٹ ڈیجی دور دیاں اِکتالی (٤١) وستیاں مِلیاں ہِن۔ ایں آکھیا ویسی جو اے او دور ہا جڈاں وادیٔ سندھ دی تہذٰیب کوئی واضح شکل پئی اختیار کرین٘دی ہئی۔ 
اساکوں سمجھ نی اَمدی جو ڈاکٹر رفیق مغل دا جیرھا تحقیقی کم جاری ہا، اونکوں کیوں روک ݙتّا ڳے۔ کیا لہور والے مارکہ گھبرا تاں نی ڳے جو سرائیکی علاقے دی عظمت ایں طرح ظاہر تھیندے اے تاں اساݙا پَھکا نی بچدا؟۔ کتنے افسوس تے ݙُکھ دی ڳالھ اے جو قلعہ لہور جین٘دی تریخ سرائیکی وسیب دے آثارِ قدیمہ تے قلعہ جات توں ٻہوں تھولی اے، کروڑاں روپیہ خرچ کِیتا وین٘دا پے۔ اساݙے علاقے دی لُکّی ہوئی تاریخ تے ٻئی مٹی پاتی وین٘دی اے۔ پر اے زیادتی اُوں وقت تک جاری رہسے جݙݨ تئیں وسیب دے لوک خود اُشاک نہ تِھیسِن، اتے اپݨی تاریخ کوں آپ بچاوَن اَتے اڳّوں آ تے آپݨی تاریخ آپ بݨاوݨ دی کوشش نہ کریسِن۔ سرائٰکی وسیب دی تہذٰب تے ثقافت کو نِشابُر کرݨ سانگے ٻہوں سارے لوکیں کم کِیتے پر عملی تحقیقات دے حوالے نال ڈاکٹر رفیق مغل اَتے کتابی ریسرچ دے حوالے نال ملتان دے ابنِ حنیف ٻہوں چنڳّا کَم کِیتے۔  

## ٻیا ݙیکھو

* سرائیکی قدیم تہذیب۔
* سرائیکی قدیم زبان اتے تہذیب۔
* سرائیکی وسیب قدیم ہاکڑہ تہذیب دا حصّہ۔
* سرائیکی وسیب وِچ ملتان اتے چولستان۔
* سرائیکی وسیب دی مختلف زمانیاں وِچ ونڈ۔

## حوالہ جات


## ٻاہرے رابطے
	
* جھوک پبلشرز دے کتاباں۔
* سئیں ظہور دھریجہ دا تعارف اُردو زبان وِچ۔    ونکی:سرائیکی قدیم تہذیب ۔  ونکی:سرائیکی قدیم زبان ۔  ونکی:سرائیکی وسیب پوتھی ۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب ۔  ونکی:سرائیکی لوک رِیت ۔  ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب ۔  ونکی:جھوک پبلشرز ملتان دے کارنامے ۔  ونکی:ظہور دھریجہ اتے سرائیکی لوک ادب ۔  ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری ۔
مصر وِچ نسائیت

مصر وِچ نسائیت نے اپݨی تَرِیخ وِچ متعدد سماجی اَتے سیاسی جَتّھیاں کُوں رَلایا ہِے۔ بھان٘ویں جو مصر ٻہوں سارے معاملیاں وِچ، خاص کر اصلاحات دے معاملیاں وِچ "قوم پرستی دے تحریکاں دی ترقّی، سامراجیّت دے خلاف مزاحمت اَتے نسائیت دے معاملیاں وِچ پیش پیش رِیہا ہِے۔" تِرِیمتاں اَتے اِنّھاں دے حقوق دی مساوات کِیتے لڑݨ وِچ اِین٘دی پیشرفت سَوکھی نِھیں رِیہی۔

## مصری تَرِیخ وِچ تِرِیمتاں
ابتدائی مصری تَرِیخ (ݙیکھو: قدیم مصر) وِچ، وِچار کِیتا وین٘دا ہئی جو مصری معاشرے وِچ تِرِیمتاں دا مقام مرداں دے برابر ہئی۔ مثال دے طور تے، قدیم مصری مذہب وِچ مؤنث دیوتاؤاں نے اہم کردار ادا کِیتا، اِنّھاں کرداراں دی نشاندہی کِیتی ون٘ڄ سڳدی ہِے۔ جیڑھے مذکور دیوتاؤاں کِیتے ہِکّو جئیں اہمیّت دے حامل ہِن۔ دیویاں جِین٘ویں موط، آئی سس، اَتے حتحور نے انسانی سرگرمیاں دے ٻہوں سارے شعبیاں اُتّے حُکمرانی کِیتی۔ ٻہوں سارے مہان٘دریاں دا وِچار ہِے جو اِیں طرح دی دیویاں دی وݙّی حیثیّت فرعونی معاشرے وِچ تِرِیمتاں دی اُچّی حیثیّت دی نشاندہی کرین٘دی ہِے۔

### مغربی حکمرانی
اِیں ملک وِچ ابتدائی رومن تسلّط تُوں گِھن تے ستّویں صدی وِچ عرب مفتوحہ بݨݨ تئیں، اَتے وَل سولہویں صدی وِچ ترک عثمانی سلطنت تئیں مصر وِچ ٻہوں صدیاں تئیں ٻاہْرلی حُکمرانی رہی ہِے۔ جاں جو اِیہ مصر اُتّے فرانسیسی یلغار ہئی ڄئیں مصری معاشرے وِچ تِرِیمتاں دی حیثیّت کُوں بَدلݨ دا اَغاز کِیتا اَتے جئیں مُلک وِچ معاشرتی تبدیلی دے اَغاز کُوں متأثر کِیتا۔

## مہان٘درے مصری نسائیت پسند

## ٻِیا ݙیکھو

* مصر وِچ عصمت دری
* مصر وِچ تِرِیمتاں

## حوالہ جات

ونکی:نسائیت اَتے جذباتیت
ونکی:مصر وِچ تِرِیمتاں
ونکی:تِرِیمتاں دی تن٘دِیر
ونکی:تِرِیمتاں بلحاظ دیس
اُردو دی ماء

اردو زبان دا خطّۂ زمین پاکستان وِچ کینھی، ایں واسطے ہزار کوشش دے باوجود اُردو اجاں تک نہ رابطے، نہ نصاب اتے نہ وت دفتری زبان دا درجہ حاصل کر سڳی اے اگر سرائیکی کوں اے مقام ڈتّا وین٘دا تاں اڄ نتیجے مختلف ہوون ہا اَتے قومی دھارے تے این٘دے مثبت اثرات مرتّب تِھیون ہا۔

سرائیکی زبان کُوں نام نہاد محققین وِچُوں کہیں سنسکرت دی دھی اتے کہیں سندھی دی بھیݨ آکھے جڈاں جو اصل حقیقت ایویں نی سرائیکی زبان "مادر لنگویج" اے۔ "پنجاب وِچ اردو" وِچ حافظ محمود شیرانی نے ملتانی تاجراں دے دِلّی وِچ راہون نال اے نتیجہ اخذ کِیتے جو اِنّھاں مقامی تاجراں دے میل ملاپ نال ہریانی زبان تے ملتانی زبان دا اثر پئے تے اے زبان اردو دا پیش خیمہ بݨی۔ 

درحقیقت شیرانی صیب دی اے تحقیق ہر طرح نال تحقیق طلب ہِے تے اساکوں افسوس ہے جو شیرانی صیب اِیں زبان کُوں پنجاب وِچ اُردو دے پاسے کیوں گھیل ڳِن۔ جݙݨ جو خود شیرانی صیب دی تحقیق دے مطابق قدیم مؤرخین جتّھاں ملتانی دا لفظ استعمال کرین٘دِن، اتّھاں انّھاں دی مراد صرف موجودہ ملتانی دی حداں نی تاریخ دے ورقے پھرولّیے ون٘ڄن تاں ملتان دیاں حداں الخیں ملخیں تے کھنڈیاں ہویاں نظر آؤسن، حافظ محمود شیرانی کوں اڄ دے قبضے کِیتے ڳئے پنجاب کوں ݙیکھݨ دی بجائے قدیم سرائیکی وسیب کُوں ݙیکھݨاں چاہِیدا ہا جین٘دیاں حداں اڄ دے اَپّر پنجاب تُوں وی اڳّوں نکل وین٘دیاں ہِن البتہ حافظ محمود شیرانی دی اے ڳالھ ٹھیک اے جو ملتانی یعنی سرائیکی زبان دے لوظاں نال اردو زبان دا تانا وانا وُݨیاں ڳے، اِیں طرح سرائیکی ای اردو دی بنیاد بݨی اے، اساں آکھ سڳدوں جو سرائیکی اردو دی ماء اے۔  
 	
## ٻیا ݙیکھو
* سرائیکی وسیب اَڄ وی عظیم اے۔ 
* سرائیکی قدیم زبان اتے تہذیب۔
* سرائیکی زبان دا قدیم ادب۔ 
* چولستان دے پُراݨے سرائیکی وستیاں۔ 
* سرائیکی دا معنیٰ۔ 
## حوالہ جات


## ٻاہرے رابطے
	
* جھوک پبلشرز دے کتاباں۔ 
* سئیں ظہور دھریجہ دا تعارف اُردو زبان وِچ۔  

 ونکی:سرائیکی قدیم تہذیب۔ 
ونکی:سرائیکی قدیم زبان۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب پوتھی۔
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:جھوک پبلشرز ملتان دے کارنامے۔ 
ونکی:ظہور دھریجہ اتے سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔