سرائیکی دا تریمت ادب

پاکستانی زبانیں دے ادب کوں پرکھݨ کیتے اکادمی ادبیات پاکستان اسلام آباد دی طرفوں’’کتابیات پاکستانی ادب‘‘ دی سالانہ اشاعت دا سلسلہ 1990ء وچ شروع تھیا تے 2008ء تئیں جاری رہ ڳیا ۔ اُنوی سال تئیں جاری رہوݨ والا اے سلسلہ ایں ڳالھ دا گواہ ہے جو انھیں 19سالیں وچ سرائیکی ادب دا پلہ بھاری رہ ڳئے ۔ سرائیکی ادب دی ایں ٹوراِچ جتھاں مرد لکھاری شامل ہَن اُتھاں تریمت ادب دی نمائندگی وچ خصوصی اہمیت رکھیندی ہے ۔ سرائیکی شاعری دے کئی مجموعے تے افسانوی ادب وچ ڈھیر لکھتاں تریمت دے ناں نال سُنڄاتیاں ویندین ۔ ایندے علاوہ تحقیق تے تنقید دے میدان وچ وی تریمت دیاں تحریراں آپݨا سکہ منوائے۔

سرائیکی شعری روایت اِچ مخفی بی بی ملتانی کوں خواجہ فرید دے دَور دی اہم شاعرہ تصور کیتا ویندے جیندیاں کتاباں ’’تعلیم النساء‘‘ ، ’’عشقِ حقانی‘‘ تے ’’مخفی اسرار‘‘ دی اشاعت دا پتہ لڳے ۔ اِنھیں وچوں ’’مخفی اسرار‘‘ دی اشاعت 1901ء وچ عمل وچ آئی ۔

1922ء قصبہ وچ داڄل (راجن پور) وچ ڄمݨ والی شاعرہ بخت آور کریم دا ناں سرائیکی ادب وچ خاص طور تیں سُنڄاتا ویندے ۔ اُنھاں دا مجموعہ کلام ’’اَٹک مٹک دیداں‘‘ اُنھاں دے جھوک لݙاوݨ دے بعد 1984ء وچ چھپ کے سامݨے آیا ۔جیندے وچ نعت دا رنگ سُنڄاپوں ہے۔

اقبال بانو دی شعری تصنیف ’’ دل تانگھ تانگھے‘‘ تریمت رنگ وچ جدت دی اہم مثال ہے۔ بہار النساء بہار دیاں کئی کتاباں اُردو تے سرائیکی وچ شائع تھی چُکین ۔ سرائیکی کتابیں وچوں 1994ء وچ آوݨ والی ’’چھل ٻل اَکھیں‘‘ وچ مختلف ونکیاں خاص طور تیں کافی ، گیت ،غزل تے نظم شامل ہِن ۔ ݙوجھی کتاب ’’سبھے خواب میݙے‘‘ 1998ء وچ سامݨے آئی جیندے وچ تریمت دے مسئلے واضح کرݨ دی کوشش کیتی ڳئی ہے۔’’مرا دیس دلبر‘‘ دے عنوان نال چھپݨ والی کتاب ملی نظماں دی نمائندگی کریندی ہے ۔ 1999ء وچ سامݨے آوݨ والی ایں کتاب وچ سرائیکی دے علاوہ اُردو کلام وی شامل کیتا ڳئے ۔ سحر سیال دی کتاب ’’ترامے دا شہر‘‘1994ء وچ شائع تھئی جیندے وچ آزاد نظم کوں اہمیت ݙتی ڳئی ۔ تریمت دے ݙکھڑے سحر سیال دی شاعری دی سُنڄاݨ ہِن۔ رضوانہ تبسم درانی دا مجموعہ کلام ’’چیݨاں چیݨاں ونگ‘‘ 1998ء وچ دیرہ غازی خان توں چھپیا جیندے وچ شاعرہ مَرد دے معاشرے وچ تریمت کوں بے وس تے مجبور سمجھݨ دے باوجود نا اُمیدی دی بجائے اُمید دی جھلک نظر آندی ہے ۔ رضوانہ تبسم دا شعری مجموعہ ’’کونج چنانہہ دی‘‘ 2008ء وچ ملتان توں سامݨے آئے ۔ جیندے وچ اے شاعری ٻئی وی نِکھری ہوئی ݙسدی ہے ،2018ء وچ رضوانہ تبسم درانی دی تخلیق ’’ٻانہہ وچ ٻدھے ڳانے‘‘ سامݨے آئے جیندے وچ سرائیکو دی صِنف کوں شامل کیتا ڳئے ۔ ہر سرائیکو دے بعد اوندا اُردو مفہوم وی پیش کیتا ڳئے ۔ صابرہ شاہین جینکوں شاہین ڈیروی دے ناں نال وی سُنڄاتا ویندے ، اُردو تے سرائیکی ادب اِچ وکھری سُنڄاݨ رکھیندی ہے ۔ ادب دے میدان وچ ڈھیر مُدت توں ہووݨ دے باوجود 2007ء وچ انھیں دا کلام ’’خالی ٻک‘‘ دے عنوان نال چھپیا تاں اے شعری مجموعہ فنی تے فکری حوالے نال نویکلی سُنڄاݨ گھن کے آیا ۔ ایں کتاب وچ شامل نظم ، غزل ، ݙوہڑہ ، کافی تے گیت تریمت ادب دی ایں طرحاں نمائندگی کریندی ہے جو ایندے وچ وسونہہ دی ہر تریمت دے اندر دی آواز کُھل کے سامݨے آندی ہے ۔ صفیہ ملک دے ݙو شعری مجموعے سامݨے آئے ۔ 2009ء وچ ’’ہنجوں دی مالا‘‘ تے 2012ء وچ ’’جئیں تن لڳدی‘‘ دے عنوان نال سامݨے آوݨ والے مجموعے خاص طور تیں ݙوہڑے دی ونکی وچ معاشرے دی بے حِسی ، بے وفائی دے ݙکھڑے تے ݙکھ درد دی دھانہہ کوں واضح کریندِن ۔ عابدہ نازش دا مجموعہ کلام ’’جھٹ لڳسی‘‘ ، شبنم اعوان دا شعری مجموعہ ’’بوچھݨ‘‘ تے فضہ بی بی دی شاعری ’’ککھاں دی کُلی‘‘ جھیاں کتاباں سرائیکی شعری روایت کوں اڳونہاں کرݨ دا سوّب بݨین ۔ عابدہ ملتانی تے شبنم شاکر دے شعری مجموعیں وی ملتان توں سامݨے آوݨ دی پڑاݙو وی سُݨی ڳئی ہے ۔

انھیں شعری مجموعیں دے علاوہ ٻہوں ساریاں لکھݨ والیاں دا کلام اخباریں تے رسالیں دی زینت بݨدا رہ ویندے ۔ یا وَت معاشرے وچ پاتی ونڄݨ والی گھٹن دی وجہ توں اے کلام کہیں الماری ، ٹرنگ یا پِڑوٹی وچ او تئیں قید ہے جے تئیں ایں گھٹن دے آثارختم نئیں تھیندے۔

وزیر آغا دیں منتخب نظمیں کوں اُردو توں سرائیکی وچ ترجمہ کرݨ دا خیال فرحت نواز دے ذہن اِچ آیا جنھیں ایں کلام کوں مختلف شاعریں توں ترجمہ کراوݨ دے بعد ’’چونڑویاں نظماں‘‘ دے عنوان نال مرتب کرکے شائع کرا ݙتا۔

سرائیکی نثارنگاری دے حوالے نال ݙٹھا ونڄے تاں افسانہ ہک اینجھی ونکی ہے جیندے وچ لکھݨ والی ہر تریمت آپݨے حقوق دی جنگ لڑی ہے ۔سرائیکی دے تخلیقی ادب وچ افسانے دی لکھت دے حوالے نال اے ڳالھ نویکلی ہے جو ایں میدان وچ آوݨ والا سب توں پہلا مجموعہ ’’اُچی دھرتی جِھکا اَسمان‘‘ وسیب دی دھی مسرت کلانچوی دا ہے ۔ ایندے علاوہ ݙکھن کنیں دیاں والیاں تے ’’تھل مارو دا پینڈا‘‘ وی مسرت کلانچوی دے افسانیں دے اینجھے مجموعے ہن جیڑھے سرائیکی ادبی دنیا توں داد وصول کر چُکن ۔ مسرت کلانچوی جتھاں تریمت دے مسئلے آپݨے افسانیں وچ نشابر کیتِن اُتھاں سرائیکی دے چوݨویں لفظیں دا ورتارا تے عنوانیں دی چوݨ وی نویکلی سُنڄاݨ رکھدِن۔ بتول رحمانی دی کتاب ’’سانجھ‘‘ بہاول پورتوں چھپی جیندے وچ پاتے ونڄݨ والے ویہہ افسانے علامتی رنگ دی نمائندگی کریندِن۔ بشریٰ قریشی دا افسانوی مجموعہ ’’پیت پریت‘‘ دیرہ غازی خان توں شائع تھئے جینکوں اکادمی ادبیات پاکستان توں ’’خواجہ فرید ایوارڈ‘‘ دان تھی چکے ۔ ایں مجموعے دے افسانے سادی تے سَوکھی زبان وچ لکھیے ہوئے ہِن تے اکثر افسانے طربیہ انداز نال مُکائے ڳئین ۔ بنت احمداݨی توں ڈاکٹر غزالہ احمداݨی تئیں دا سفر کرݨ والی افسانہ نگار دے افسانے ’’اَحٖ دی ماروی‘‘ دے عنوان نال کتابی شکل وچ سامݨے آئن ۔ ڈاکٹر غزالہ احمداݨی دے افسانے معاشرے دے کئی روپ بے نقاب کریندِن ۔ اے افسانے علامت ، ملامت تے مزاحمت دے رنگیں دے نال نال سندھ دی ثقافت دا اولوں وی پیش کریندن ۔ ’’ساہویں سُول بسیرا‘‘ دے عنوان نال آوݨ والا رابعہ خان دا افسانوی مجموعہ جتھاں سَوکھی تے خالص زبان وچ لکھیاں کہاݨیاں وچ وسیبی ݙکھ سُکھ کوں پیش کریندے اُتھاں انھیں افسانیں دے عنوان وی وسیب نال ڳنڈھیے ہوئے نظر آندن ۔ سرائیکی دی اُستاد طلعت نقی دے افسانے ’’اَکھ دی بُکھ‘‘ دے عنوان نال سامݨے آئن ۔ تریمت ادب دے حوالے نال سامݨے آوݨ والے ایں مجموعے کوں تریمت دے مسئلے تریمت دے قلم نال پیش کرݨ دی خصوصی کاوش آکھیا ونڄ سڳدے۔

سرائیکی دے طبع زاد افسانیں دے علاوہ اُردو دے ویہہ توں زیادہ افسانیں دے سرائیکی ترجمے دی کتاب ’’منزلاں تے پندھیڑے‘‘ فرحت نواز دی پیش کش ہے جینکوں ادبی حلقیں وچ پسند کیتا ڳئے ۔ افسانے دیں کتابیں دے علاوہ تریمت ادب نال ڳانڈھا رکھݨ والے افسانے رسالیں تے اخباریں دی زینت وی بݨدے رہ ڳئین ۔ انھیں قلم کاریں وچوں شیما سیال دا ناں خاص طور تیں مشہور ہے انھاں دے علاوہ سعیدہ افضل ، صبیحہ قریشی ، شاہدہ عطا مقدس ، خالدہ نوشین ، پروین عزیز ، رفیعہ عباسی ، بشریٰ رحمان ، عابدہ کلانچوی ، ریحانہ یاسمین تے سعیدہ خانم کھوکھر دے ناں وی افسانہ نگاریں دی تندیر وچ شامل ہِن۔

افسانہ نگاری دے نال نال ناول نگاری دو دید بھنوائوں تاں اقبال بانو دا ناول ’’سانول موڑ مہاراں‘‘ قسط وار شائع تھیوݨ دے بعد کتابی شکل وچ وی سامݨے آ چکے ۔ ایں ناول وچ پاتی ونڄݨ والی کہاݨی وچ دیہات دا ماحول تے جاگیرداری نظام دا عکس واضح نظر آندے ۔ سرائیکی وسیب نال ڳانڈھا رکھݨ والی بشریٰ رحمان دے اُردو ناول ’’لالہ صحرائی‘‘دا سرائیکی ترجمہ ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز ’’رُٹھے یار ݙاڈھے اوکھے منیندے‘‘ دے عنوان نال پیش کیتے ۔ اے ترجمہ وی کتابی شکل وچ چھپݨ توں پہلے ماہنامہ ’’سرائیکی ادب‘‘ ملتان وچ قسط وار شائع تھیندا رہ ڳئے ۔ اے ناول روہی دی تہذیب تے ثقافت دی عکاسی کریندے۔

روہی دے لکھاری حفیظ طاہر گھوٹیہ دی ٻالڑی مریم گھوٹیہ انشائیہ دے میدان وچ آپݨے آپ کوں منویندیں ہوئیں ’’اَکھ‘‘ دے عنوان نال انشائیاں دا مجموعہ دان کیتے ۔ اَکھ ، ٻال ، ڳنڈھ ، ہتھ ، جملہ ، کُوڑ ، کِھل، زنانی ، پِیر ، مسئلہ ، میݙا سکول ، کتاب ، اوئے ، بخار جھئیں عنوانیں نال لکھیے ڳئے انشائیے سرائیکی نثری ادب دے نال نال تریمت ادب وچ سوہݨا ودھارا ہِن۔

ڈراما نگاری دے حوالے نال مسرت کلانچوی دی کتاب ’’سنجھ صباحیں‘‘ دی اہمیت دا اندازہ ایں ڳالھ توں لایا ونڄ سڳدے جو ڈرامے دے مہاݨ لکھاری اصغر ندیم سید اَکھیندن جو سرائیکی علاقے دا مزاج تے ثقافت وکھری ہے ۔ جے کر کہیں کوں شک ہووے تاں مسرت کلانچوی دے ڈرامے پڑھ گھنے۔ مسرت کلانچوی دے علاوہ صبیحہ قریشی تے شبانہ کریم دے لکھیے ڈرامے سرائیکی رسالیں دا حصہ بݨ چُکن۔

مسرت کلانچوی دی کتاب ’’مکی مدنی ؐ‘‘ سیرت النبیؐ دے سلسلے دی اہم کتاب ہے جینکوں اکادمی ادبیات پاکستان دی طرفوں ’’خواجہ فرید ایوارڈ‘‘ حاصل تھی چکے ۔ دینی موضوع دے حوالے نال کوثر ثمرین دی کتاب ’’خوشبو بھریاں چھانواں‘‘ سامݨے آ چکی ہے جیندے وچ اُمہات المونینؓ دی حیاتی دے حویلے قلم بند کیتے ڳئین۔

لسانیات جھئیں موضوع دی کتاب’’سرائیکی محاورے اور ضرب الامثال‘‘ سیدہ انجم گیلانی دی کاوِش ہے ۔ ایں کتاب وچ شامل سرائیکی محاورے تے اَکھاݨ اُردو ترجمے نال پیش کیتے ڳئین ۔کئی محاوریں تے اَکھاݨیں دی وضاحت کیتے سرائیکی شعر وی ورتیے ڳئین ۔ عاصمہ ظہور دی کتاب ’’سرائیکی اُردو انگریزی بول چال‘‘ وی سرائیکی زبان تے زباندانی دی نمائندگی کریندی ہے ۔

’’سرائیکی دانش کے ساتھ مکالمہ‘‘ دے عنوان نال شمائلہ حسین دے اخباری انٹرویو ملتان انسٹیٹیوٹ آف پالیسی اینڈ ریسرچ ملتان توں کتابی شکل وچ سامݨے آئِن جیندے وچ سرائیکی زبان ، ادب تے وسیب بارے کئی موضوع بحث ہیٹھ آئن ۔ ایں کتاب وچ میر حسان الحیدری ، اسماعیل احمداݨی، اسلم رسولپوری ، احسن واگھا ، حفیظ خان ، عاشق بزدار ، ارشاد تونسوی ، رفعت عباس ، اشو لال تے جاوید چانڈیو دے انٹرویو شامل ہن۔

’’ٻال ادب‘‘ کوں تریمت دا پسندیدہ موضوع آکھیا ونڄ سڳدے۔ ’’وݙیاں دا آدُر‘‘ دے عنوان نال مسرت کلانچوی دی کہاݨی ایں موضوع دی اہمیت ݙسیندی ہے ۔ بانو بلوچ سرائیکی زبان دیں ٻجھارتیں کوں ’’ٻجھ میݙی ٻجھارت‘‘ دے عنوان نال کتابی شکل وچ پیش کیتے۔ ٻال ادب تے لطیفے ڳوڑھا ڳانڈھا رکھیندن ۔ ’’گھوٹ کنوار دے لطیفے‘‘ ، ’’مٹھڑی مُسکار‘‘ تے ’’ڈاکٹریں دے لطیفے‘‘ وی بانو بلوچ مرتب کرکے کتابی شکل وچ سامݨے آندِن جنھیں کوں کئی کئی واری چھاپیا ڳئے ۔ بانو بلوچ دی سنجیدہ تے مزاحیہ شاعری وی اخباریں تے رسالیں وچ چھپ کے سامݨے آندی رہ ویندی ہے ۔

سرائیکی ادب وچ فریدیات دا موضوع خاص اہمیت رکھیندے ۔ ایں حوالے نال عمرانہ عنبر دی کتاب ’’چاہت فرید‘‘ لاہور توں شائع تھئی ۔ جمیلہ درانی دی کتاب ’’خواجہ غلام فرید: شخص اور شاعری‘‘ جام پور توں سامݨے آئی جیندے وچ خواجہ فرید دے کلام دا تجزیہ سَوکھے انداز نال پیش کیتا ڳئے ۔ ڈاکٹر روبینہ ترین دی کتاب ’’خواجہ غلام فرید: شخصیت اور شاعری‘‘اُنھیں دے ڈاکٹریٹ دے مقالے دا ہک حصہ ہے جینکوں سرائیکی ادبی بورڈ ملتان شائع کیتے ۔ سرائیکی ادبی بورڈ دی اشاعت دے حوالے نال عائزہ قریشی دی مرتب کیتی کتاب ’’تناظراتِ فرید‘‘ وی فریدیات دے سلسلے دی اہم کڑی ہے ۔ واصفہ جبیں دی کتاب ’’تدوین کلام فرید اُردو‘‘ ایم فل دا تحقیقی مقالہ ہے جینکوں کتابی شکل وچ سامݨے آندا ڳئے ۔ ایں کتاب وچ خواجہ فرید دے اُردو کلام دی تدوین کیتے مولانا برخوردار دے قلمی تے خاندانی نسخے کوں بنیاد بݨایا ڳئے۔ فائزہ انور دا تحقیقی مقالہ ’’ڈاکٹر طاہر تونسوی دی فرید شناسی‘‘ سرائیکی ادبی بورڈ دی پیش کش دے طور تیں سامݨے آئے ۔ شعبہ پنجابی جی سی یونیورسٹی فیصل آباد توں لکھیے ونڄݨ والے ایں مقالے وچ ڈاکٹر طاہر تونسوی دی شخصیت دے علاوہ خواجہ فرید تے فریدی فلسفے نال جُڑت ، فریدیاتی سرمایہ تے فرید شناسی جھئیں موضوع شامل کیتے ڳئین۔

تاریخ تے ثقافت دے حوالے نال ڈاکٹر روبینہ ترین دی کتاب ’’شمس سبزواری : سوانح حیات اور تاریخی پس منظر‘‘ ملتان توں چھپی جیندے وچ حالات تے واقعات دے علاوہ حضرت شاہ شمس دا کلام وی شامل کیتا ڳئے ۔ ایں طرحاں شبانہ نذر دی تحقیق تے تدوین ’’ملتان: عرب مؤرخین کی نظر میں‘‘ کتابی شکل وچ پیش تھئی۔ ایویں اِی دُرثمین نقوی دی کتاب ’’چولستان: تاریخ کے آئینے میں‘‘ وچ بہاول پور تے چولستان دی تاریخ دے نال نال ’’خواجہ غلام فرید تے روہی‘‘ دا خصوصی تذکرہ وی شامل کیتے ڳئے ۔ خدیجہ کبریٰ دی کتاب ’’سرائیکی دھرتی دے قصّے‘‘ وسیب دے لوک ادب دا اولوں ہے ۔ عاصمہ ظہور دی کتاب ’’شادی دے سہرے‘‘ تے قدسیہ قاسم دی کتاب ’’سرائیکی لوریاں‘‘ وی لوک شاعری دی ترجمانی کریندین۔

شعبہ سرائیکی بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان دی اُستاد ڈاکٹر نسیم اختر دی طرفوں احمد غزالی دی کتاب ’’چولستانی لوک کہانیاں‘‘ دا سرائیکی ترجمہ اینہہ عنوان نال پیش کیتا ڳئے ۔ایں توں پہلے جاوید احسن دی کتاب ’’سرائیکی ثقافت‘‘ دا اُردو ترجمہ ’’سرائیکی ثقافت‘‘ دے عنوان نال ای نسیم اختر دی پیش کش دے طور تیں سامݨے آیا ۔ڈاکٹر نسیم اختر دیاں تحقیقی تے تنقیدی کتاباں وچ حاجی پور (راجن پور) نال تعلق رکھݨ والے شاعر میاں اللہ بخش عارض تے ڳڑھی اختیار خان (رحیم یارخان) دے مہاندرے شاعر احمد یار فریدی دے چوݨویں کلام کوں ’’دیوانِ عارض مع ݙوہڑہ جات احمد یار فریدی‘‘ دے عنوان نال سامݨے گھن آوݨ دے نال نال سندھی تے سرائیکی دے سنڄاپوں شاعر سچل سرمست دی شاعری ’’سچل سرمست دا سرائیکی کلام‘‘ سرائیکی ادب وچ سوہݨا ودھارا ہِن۔ چھیویں صدی ہجری دے شاعر قبول فقیر قبولا دی یادگار سرائیکی شاعری ’’ذبح نامہ حضرت اسماعیل‘‘ دی تدوین وی ڈاکٹر نسیم اختر دے پُکھے آئی ۔ اے تدوین ڈاکٹرحنیف چودھری دے ملکیتی قلمی نسخے کوں سامݨے رکھ کے کیتی ڳئی ۔ اے قلمی نسخہ(ضعیف) نیک محمد دے ہتھ دا لکھیا ہویا ہئی ۔ ڈاکٹر نسیم اختر دی تحقیق دے تدوین دے حوالے نال ’’دیوان ولایت شاہ بخاری‘‘وی سامݨے آئے۔ ایں دیوان وچ 109کافیاں ، 64ݙوہڑے تے ٻاراں ماسہ شامل ہن ۔ نسیم اختر دی کتاب ’’سرائیکی افسانے وچ خواتین دے مسائل‘‘ سرائیکی دی تحقیق تے تنقید دی روایت کوں اڳونہاں ٹورݨ وچ اُسرّڳا ݙتے۔

شعبہ سرائیکی اسلامیہ یونیورسٹی بہاول پور دی اُستاد قدسیہ قاسم دی کتاب ’’سرائیکی افسانے دا فنی ویورا‘‘ آپݨے موضوع دی اہم تحقیقی تے تنقیدی کاوش ہے ۔ اے کتاب اصل اِچ ایم اے سرائیکی دا تحقیقی مقالہ ہا ۔ جݙاں اینکوں کتابی شکل وچ پیش کیتا ڳئے تاں ایندے وچ ضروری ترمیم تے اضافے کریندیں ہوئیں تحقیق دے نال نال تنقید دا حق ادا کرݨ دی بھرویں کوشش وی کیتی ڳئی۔

’’گوشہ عتیق فکری: توضیحی اشاریہ‘‘ شعبہ سرائیکی بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان دی پیشکش ہے جیندے مرتب کرݨ والیں وچ شبیر حسن اختر دے علاوہ نجمہ شبیر تے نسیم اختر وی شامل ہَن ۔ الفیصل لاہور توں چھپݨ والی کتاب ’’طاہر محمود کوریجہ: فن اور شخصیت‘‘ مشترکہ تصنیف دے طور تیں سامݨے آئی جیندے وچ حمید اُلفت ملغاݨی (راقم) دے علاوہ خاتون لکھاری بشریٰ ناہید شامل ہے ۔ ایں کتاب دا ابتدائی حصہ بشریٰ ناہید دے ایم اے اُردو دا مقالہ ہئی جیڑھا اسلامیہ یونیورسٹی بہاول پور توں لکھیا ڳیا ہئی ۔

یونیورسٹی دی سطح دے کئی مقالے اینجھے وی ہوندِن جیڑھے شائع نہ تھیوݨ دی وجہ توں محض یونیورسٹی دے کتب خانے وچ تحقیقی حوالے نال موجود ہوندِن ۔ جیویں جو اِسلامیہ یونیورسٹی بہاول پور دے شعبہ سرائیکی وچ تھیوݨ والے ایم اے دی سطح دے مقالیں وچوں روشن سلطانہ دا مقالہ ’’سرائیکی ناول دا ارتقا‘‘ ، صالحہ رحمن دی تحقیقی کاوش ’’مولانا حفیظ الرحمن بہاول پوری: فن تے شخصیت‘‘، ثریا جمیلہ دا مقالہ ’’صدیق طاہر فن تے شخصیت‘‘ ، ساجدہ بتول علوی دا تحقیقی مقالہ ’’سرائیکی وچ پندھ وہاݨیاں‘‘ ،صادقہ سلطانہ دا مقالہ ’’لغت سی حرفی علی حیدر ملتانی‘‘ ، نزہت رابعہ دی کاوش ’’خواجہ فرید تے مولوی لطف علی دے اثرات‘‘ تے سدرہ ملک دا مقالہ ’’صاحبزادہ ریاض رحمانی: شخصیت تے فن‘‘ شامل ہن۔

اِسلامیہ یونیورسٹی بہاول پور دے شعبہ اُردو وچ لکھیے ونڄݨ والے کئی مقالے سرائیکی ادب دے ودھارے دا سوّب وی بݨین ۔ جیویں ریحانہ الطاف دا مقالہ ’’مولانا عزیز الرحمن عزیز : شخصیت اور خدمات‘‘ ، ثمینہ اختر دی کاوش ’’انجم لاشاری: شخصیت و فن‘‘ ، ثمینہ صفدر دی تحقیق ’’نور الزمان احمد اَوج: شخصیت اور فن‘‘ ، نسرین بیگم تے عفت یاسمین دی طرفوں ’’ماہانہ رسالہ العزیز کی وضاحتی فہرست اور اشاریہ‘‘، سمیرا ناز دا مقالہ ’’ڈاکٹر طاہر تونسوی محقق و نقاد‘‘ ، روبینہ شہناز دی تحقیق ’’اُردو اکادمی بہاول پور کی کتب کی وضاحتی فہرست‘‘ ، طاہرہ رحمن دا مقالہ ’’ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر: شخصیت اور فن‘‘، ناہید اختر مغل دی تحقیقی کاوش ’’محمد بشیر احمد ظامی بہاول پوری: شخصیت اور فن‘‘ ، فرخ رضوی دی تحقیق ’’خلیق ملتانی: شخصیت اور فن‘‘ اَتے یاسمین قریشی دا مقالہ ’’حضرت خواجہ غلام فرید کی اُردو شاعری‘‘ کوں چند اہم مثالیں دے طور تیں پیش کیتا ونڄ سڳدے۔

بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان دے شعبہ اُردو وچ وی اینجھے مقالے لکھیے ڳئین جنھیں دا تعلق سرائیکی ادب دا ٻہوں گھاٹا ہے ۔ انھیں وچوں اُم کلثوم دا مقالہ ’’ڈاکٹر مہر عبدالحق: شخصیت اور فن‘‘ تے سمیہ ولی خان دی تدوین ’’کلیات ارشد ملتانی‘‘ دے ناں نمونے دے طور تیں گِھدے ونڄ سڳدِن۔

ایجوکیشن یونیورسٹی ملتان دے ایم ایڈ دے مقالیں وچ وی سرائیکی ادبی حوالہ مِلدے جنھیں وچ طاہرہ بی بی دا مقالہ ’’ڈاکٹر طاہر تونسوی کی تعلیمی خدمات‘‘ تے گل ناز دا مقالہ ’’شوکت مغل دی تصنیفی اور تدریسی خدمات کا جائزہ‘‘ جھئیں عنوان مثال دے طور تیں پیش کیتے ونڄ سڳدن ۔ انھیں دے علاوہ وی ڈھیر سارے مقالے مختلف یونیورسٹیاں وچ لکھیے ڳئین ، لکھیے ویندے پئین تے لکھیندے رہ ویسن۔

## حوالہ
لکھّت ویورا، ڈاکٹرحمیداُلفت ملغاݨی ،چھاپہ خانہ: جھوک پرنٹرز ملتان