خواجہ سئیں ؒدا روحانی سفر

خواجہ سئیںؒ دی شخصیت دا ہک پہلو اُنہاں دا روحانی رہبر ہووݨ وی ہے تے انہاندی ارادت منداں اِچ وݙی وݙی شخصیات شامل ہِن۔کلامِ فریدؒ کوں سمجھݨ کیتے انہاندی حیاتی دے ایں پہلودے بارے وچ معلومات دا ہووݨا نہایت ضروری ہے ۔ اوہ بنیادی طور تے صوفی شاعر ہَن ۔ ایں کیتے مذہب نال اُنہاندا گہرا رشتہ ہے۔

خواجہ سئیںؒ دے بزرگاں وچوں شیخ حسین سلسلہ سہروردیہ وچ خرقۂ خلافت حاصل کیتا تے اسلام دی خدمت وچ مصروف تھی ڳئے ۔ انہاندی اولاد وچوں مخدوم محمد زکریا ، مخدوم نور محمد تے مخدوم محمد شریف ایں سلسلے نال رشتہ برقرار رکھیا ۔ مخدوم محمد شریف اپݨے صاحبزادیاں قاضی نور محمد تے قاضی عاقل محمد کوں سلسلہ چشتیہ وچ بیعت دی تلقین کیتی ۔ قاضی عاقل محمدؒ خواجہ غلام فرید دے پڑݙاݙا ہَن ۔ جنہاں خواجہ نور محمد مہارویؒ دی بیعت کیتی ۔ جیڑھے سلسلہ چشتیہ دے مشہور بزرگ خواجہ فخر الدین دہلویؒ دے خلیفہ ہَن ۔ قاضی عاقل محمدؒ دے فرزند ارجمن خواجہ احمد علی اپݨے علمی مرتبہ دی وجہ توں ٻہوں شہرت دے حامل ہَن ۔ خواجہ خدا بخشؒ خواجہ غلام فریدؒ دے ابّا سئیں ہَن تے انہاندی وفات دے بعد خواجہ فخر جہاںؒ مسند نشین تھئے جنہاں دا ناں خواجہ فخر الدین دہلویؒ دی نسبت نال رکھیا ڳیا ہا ۔ خواجہ سئیںؒ 13سال دی عمر وچ اپݨے برادر خواجہ فخر جہاںؒ دے ہتھ تے بیعت کیتی ۔ اپݨی ایں خواہش دا اظہارانہاں میاں نصیر بخش مہروی تے امام بخش خاں دی معرفت کیتا ۔ جینکوں خواجہ فخر جہاںؒ شرفِ قبولیت بخشا۔ خواجہ سئیں کوں خواجہ فخر جہاںؒ دی اردات ملݨ تے میاں نصیر بخش مہاروی فرمایا جو الحمد للہ ربِ مجید دی عنایت نال غلام فریدؒ کوں موروثی وراثت مل ڳئی ۔ اوں ویلے ٻہوں سارے درویش موجود ہَن ۔ کھیرݨی ونڈی ڳئی تے فاتحہ پڑھی ڳئی تے خواجہ غلام فریدؒ دے حق وچ دُعا کیتی ڳئی ۔ خواجہ سئیں ؒ سولھاں سال دی عمر وچ دستارِ فضیلت حاصل کیتی تے کجھ سالاں دے مجاہدے دے بعد خرقۂ خلافت حاصل کیتا تے اپݨے پیر بھائیاں کوں تعلیم ݙیوݨ وچ مصروف تھی ڳئے ۔ 1288ء وچ خواجہ فخر جہاںؒ دا انتقال تھیا تاں خواجہ سئیں مسند نشین تھئے تے خلق دی دستگیری وچ مصروف تھی ڳئے ۔ دور دراز توں لوک آ تے مُرید تھیوݨ لڳے ۔ آپ کوں اپݨے پیر و مرشد خواجہ فخر جہاںؒ نال ٻہوں محبت ہئی ۔ ایندا اظہار اپݨی سرائیکی تے اُردو شاعری وچ آپ ٻہوں ودھ کیتا ہے۔

چشماں فخر الدین مِٹھل دیاں تَن مَن کِیتا چُور

گھول گھتاں میں فخر جہاںؒ توں جَنّت حور قصور 

فخر جہان قبول کیتوسے

واقف کُل اسرار تھیوسے

ہر جا نُور جمال ݙٹھوسے

مخفی راز تھئے اظہار 

رمز حقیقی جھات اساݙی

فخر جہاںؒ اِیہا رِیت سِکھایُم 

دِل فریدؔ دا لُٹّݨ کیتے

بݨیا فخر الدین 

خاص فریدؔ غلام فخر دا

باندا بردا اُس دے در دا 

فقر ادروں کا مجھے فخر نظر آتا ہے

نہ حوروں پہ ہے دِل مائل نہ غلمان کی ہے کچھ حاجت

مجھے تو اپنے فخر الدینؒ کا دیدار بہتر ہے

خواجہ سئیںؒ دا خاندان ہک چشمۂ فیض ہا ۔ قاضی عقال محمد دا قلعہ معلی دہلی وچ وی آوݨ ونجٖݨ ہا ۔ بہادر شاہ ظفر ،قاضی عاقل محمد دی شخصیت توں متاثر تھی تے شہزادہ جہاں خسرو تے کائوس شکوہ کوں اُنہاندا مُرید کرایا ۔ مرزا احمد اختر جیڑھے آخری مُغل بادشاہ دے پوترے ہَن ۔ ’’مناقبِ فریدی‘‘ لکھ تے خاندانِ کوریجہ دے حالات تے روشنی پاتی ہے ۔ خواجہ غلام فریدؒ دے حلقۂ ارادت وچ پرے پرے دے علاقیاں دے لوک شامل ہَن ۔نواب صادق محمد خان رابع امیر بہاول پور نواب عبدالعلیم خان سابق ریاست ٹونک ، نواب قیصر خان مگسی سابق ریاست جھل ، جواب امام بخش خان مزاری،نواب بہرام خان مزاری ، نواب تگیہ خان لغاری ، نواب میر خان تمندار آسی ، نواب شہباز خان تمندار بگٹی ، نواب میر علی حسین خاں ، سابق ریاست خیر پور ، نواب بہادر خاں رئیس ڈیرہ اسماعیل خان مریدین وچ شامل ہَن۔

خواجہ سئیںؒ دے خلفاء دی تعداد مرزا احمد اختر 29ݙسائی ہے انہاں دے مشہور خلفاء وچ صاحبزادہ محمد بخش ، مخدوم ولایت حسین ، حافظ محمد حاجی پور ، سید امیر احمد خراسانی ، میاں فصل حق ، میاںنصیر احمد ، سید بہادر شاہ بھیرہ ، سید مومن شاہ علی پور ، شہزادہ احمد اختر شامل ہن۔

ایں زمانے وچ ہندوستان دا کُئی ایجھا حصہ نہ ہا جتھاں خواجہ سئیںؒ دے مرید نہ ہوون۔ ضلع بارہ بنکی وچ میاں عبداللہ شاہ ،ضلع مراد آباد وچ مولانا فیض اللہ ، ضلع مظفر نگر وچ خلیفہ امام دین ، ضلع میرٹھ وچ قاضی ظہور علی ،دہلی وچ قاضی محمد زکریا ، خاندان شاہی دہلی وچ مرزا محمد شاہ ، مرزا محمود ، مرزا مسعود شاہ ، مرزا درخشندہ بخت ، مرزا نظام شاہ وغیرہ ، ضلع سہارن پور وچ مولانا نظام الدین گنگوہ شریف ، پیر شبیر احمد ضلع گودادری ڈاکٹر محمد حسین ،نانگ پور وچ ابو محمد عبدالرحیم ، صوبیدار میجر رجمنٹ نمبر7، لکھنؤ وچ عبدالرحمن تے عبداللہ خان ٹھیکیدار ، ریاست بھوپال باز خاں ، ریاست گوالیار میاں موج شاہ ، علاقہ میسور میاں محمد زکریا ، مولا بخش ، منصف علی ، پشاور وچ مفتی محمد یعقوب ، سوات وچ مولوی عبدالعزیز ، کشمیر وچ حکیم لال دین ، ضلع جہلم وچ سید مراد شاہ ہَن ۔

مولوی عاقل محمد سجادہ نشین خانقاہ ہڑند توں جݙاں پُچھیا ڳیا جو انہاں خواجہ غلام فریدؒ دی ارادت کیوں اختیار کیتی تاں اُنہاں فرمایا جو خواجہ غلام فریدؒ دے فضائل احاطۂ تحریر وچ نئیں آندے ونجٖ سڳدے ۔ صرف ایہو آکھیا ونجٖ سڳدے جو جامع الحسنات ہِن۔

قیام روہی دے دوران ہک خوش نصیب آیا تے کجھ روز رہ تے اپݨا نصیب گھن تے چلا ڳیا تاں مخدوم ولایت شاہ جیڑھے خواجہ سئیںؒ دے مُرید ہَن ٹھڈا ساہ بھریا تے آکھیا جو اساکوں تاں خدمت کریندے عمر گزر ڳئی ہے مگر اساکوں ایہ سعادت نصیب نئیں تھئی ۔ ایہ گاٖلھ خواجہ سئیںؒ تئیں پُجٖی تاں فرمایا جو اَجٖاں سادات دا نشہ باقی ہے تے نال اِی ایہ شعر پڑھیا:

بندہ عشق شدی ترکِ نسب کُن جامیؔ

کا ندریں راہ فلاں ابن فلاں نیست

مخدوم ولایت شاہ کوں ایں واقعہ دی اطلاع ملی تاں سخت نادم تھئے تے ایہ شعر لکھݨ لڳے۔

سیّد سَٹ سادات دا ماݨاں

تھی سڳ فرید دے دَر دا

خواجہ سئیںؒ مریدین توں بیعت سلسلہ چشتیہ دے بزرگاں دے طریق نال گھندے ہَن ۔ سامݨے ٻلہا تے مراقبہ کریندے ہَن وَل صورۃ اخلاص پڑھدے ہَن ۔ ایں سلسلے دے بعد مرید دے ݙوہیں ہتھ اپݨے ہتھاں وچ گھن تے کلمہ شریف پڑھیندے ہَن ۔ ترئے دفعہ توبہ کرویندے ہَن تے نماز دی تاکید کریندے ہَن ۔ وظائف ݙسیندے ہَن ۔مَرداں دی نسبت عورتاں کوں نماز دی زیادہ تاکید کریندے ہَن۔

اپݨے ارادت منداں کوں وظائف وی ݙسیندے ہَن تے تعویذ وی ݙیندے ہَن ۔ وظائف وچ وظیفہ رقتِ ، وظیفۂ ذکرِ جہری ، وظیفۂ رزق ، وظیفۂ سلوک ، وظیفۂ دفع بلا ، وظیفۂ درود اکبر ، وظیفۂ درود حاضری ، وظیفۂ مقاصد دینی و دنیاوی ، وظیفۂ دفع افلاس ،وظیفۂ خلاصی مقدمہ ، وظیفہ ٔ برکت شامل ہَن ۔ ایں طرحاں خواجہ سئیں تعویذ اولاد ، تعویذ فتح ، تعویذ مرکب ، تعویذ شفاء مرض، تعویذ درد ریح اور تعویذ برائے اٹھراہ وی ݙیندے ہَن۔

اس در پہ جو بھی آیا وہ بامُراد لوٹا

ہر اِک پہ مہرباں ہے خواجہ فریدؒ سائیں

(اسلمؔ)

## حوالہ
فرید نامہ ، مصنف: اسلم میتلا ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان