غزل دی ٹور

اے حقیقت ہے جو سچل سرمست ، خواجہ غلام فرید تے خرم بہاول پوری دیں کافیں وچ غزل دا رنگ واضح نظر آندے ۔ اے تائیں جو خرم بہاول پوری دی کتاب ’’خیابان خُرم‘‘ انہاں دے جھوک لݙاوݨ(1951ء) دے پندھرویں سال (1965ء) وچ شائع تھئی تاں ایں ونکی دیں کافیں کوں غزل دا ناں ݙتا ڳیا۔ ایہا وجہ ہے جو سٹھ دے ݙہاکے وچ کئی شاعریں ایں صنف دے پاسے توجہ کیتی تے روایت نال جُڑیے ہوئے ڈھیر سارے مہاندرے لکھاریں غزل دی مخالفت وی کیتی رکھی ۔ اونویں تاں اوں ویلھے غزل لکھݨ والیں دے کئی ناں ڳݨوائے ونڄ سڳدن پر ڳالھ اوہا ہے جو ’’پاوے ہر کوئی تے ٹھمکاوے کوئی کوئی‘‘ تاں ایں موقعے غزل دی صنف کوں نویکلی سُنڄاݨ ݙیوݨ دے حوالے نال اقبال سوکڑی کوں ’’سرائیکی غزل دا موہری‘‘ آکھیا ونڄ سڳدے ۔ اوں ویلھے تھیوݨ والی غزل دی مخالفت دے جواب وچ اقبال سوکڑی آکھیئے:

وَت کوئی منکر ہے رب دی ذات دا

وَت غزل کعبے تیں ٹنگݨی پئے ڳئی

اقبال سوکڑی دی پہلی کتاب ’’ہنجوں دے ہار‘‘ جولائی 1973ء وچ شائع تھی تاں اوندے وچ غزل کوں اَنج صنف دے طور تے سُنڄݨوایا ڳیا ۔ اوندے بعد ’’ݙکھ دی جنج‘‘ وچ غزل شامل رہی تے ’’کالے روہ چِٹی برف‘‘ ، ’’اٹھواں اَسمان ‘‘ تے ’’بے اَنت‘‘ تاں غزل کیتے مخصوص کیتے ڳئے شعری مجموعے ہِن ۔ مجموعہ ’’ورقہ ورقہ زخمی‘‘ دیاں غزلاں اسلامیہ یونیورسٹی بہاول پور دے ایم اے سرائیکی دے نصاب دا حصہ ہِن تے اکادمی ادبیات توں ’’خواجہ فرید ایوارڈ‘‘ گھنݨ والی اقبال سوکڑی دی شعری تصنیف ’’لیرو لیر پچھانواں‘‘ وچ شامل غزل کوں اڄوکے دور دی نمائندہ غزل آکھیا ونڄ سڳدے۔

چندر چندر چہرے ہِن رات رات پہرے ہِن

تَیں جو اوکوں ملݨا ہا سِجھ دے نال آویں ہا

رفعت عباس کوں توڑے جو نویںنظم دے حوالے دی کتاب تیں اکادمی ادبیات پاکستان دا’’ خواجہ فرید ایوارڈ‘‘ مل چکے پر رفعت عباس دے غزل دے ݙو مجموعے ’’پڑچھیاں اُتے پُھل‘‘ تے ’’جھومری جُھم ٹُرے‘‘ سرائیکی غزل وچ آپݨا آپ منوا چُکن ۔ رفعت عباس دے وسیب نال جُڑیے ہوئے کلام وچوں ہک شعر نمونے دے طور تیں ایں طرحاں ہے:

روز کھجوراں دا پرچھانواں کندھی اُتے پوسی

روز کہیں دیاں تانگھاں دے وچ کھول رکھیساں ٻوہا

تھل دے شاعر سلیم احسن دے اکادمی ایوارڈ گھنݨ والے مجموعے ’’جھکڑ جھولے‘‘ دی شاعری جدید غزل دے معیار تیں پوری لہندی ہے ۔ سلیم احسن دے ݙوجھے مجموعے ’’چیتے چنتے‘‘ وچ نظمیں دے نال نال جہڑیاں غزلاں پاتیاں ویندین اُنھیں کوں وی اڄوکے دور دی غزل وچ شمار کیتا ونڄ سڳدے ۔ مثال دے طور تیں ہک شعر ہے:

آسے پاسے روپ دا ساوݨ گاجاں تے لشکار

تار نہ ترٹی اَکھیاں آلی لنگھ ڳئے کتنے سال

ریاض رحمانی دا ناواں سرائیکی غزل دے حوالے نال ٻہوں اُچا ہے ۔ گو کہ انھیں دیں غزلیں دا مجموعہ ’’سوچاں خشبو لفظ غلاب‘‘ ٻہوں تِکھے چھپ ونڄݨاں چاہیدا ہا پر ہُݨ وی اِتلی دیر نئیں تھئی ۔ غزل دے ایں مجموعے وچ پاتیاں ونڄݨ والیاں سو توں ودھ غزلاں سرائیکی غزل دے میدان وچ ٻہوں وݙا سرمایہ تے ودھارا ہن ۔ ہک شعر مثال دے طور تیں پیش ہے:

شہر دے سب چراغ پئے ٻلدِن

کہیں ڳلی وچ وی روشنی کائنی

نقوی احمد پوری دے ݙو شعری مجموعے ’’دیوان نقوی‘‘ تے ’’قطب تارا‘‘ وچ سرائیکی دیاں او غزلاں پاتیاں ویندین جہڑیاں سرائیکی غزل دی مُنڈھلی ٹور کوں ظاہر کریندین۔ نقوی احمد پوری اوں ویلھے غزل دے پاسے توجہ ݙتی جݙاں غزل دے مخالف وی ڈھیر ہِن ۔ روایت نال جُڑیں ہوئیں اِنھیں غزلیں وچ نمونے دا ہک شعر ݙیکھو:

تیݙے لفظاں دے وچ خوشبو او کائنی

تیݙے دِل وچ او پہلا پیار کتھ ہے؟

شفقت بزدار کوں اڄوکے دور دی غزل دا مہاندرا شاعر آکھیا ونڄ سڳدے ۔ مزاحمتی حوالے دے شعری مجموعے ’’کُریہہ دا قرض‘‘ تے روایت نال جُڑی شاعری دی کتاب ’’نکھیڑے‘‘ وچ شفقت بزدار وسیب دے جبر دا تذکرہ غزل دی زبان وچ نویکلے انداز نال پیش کیتے ۔ مثال دے طور تیں ہک شعر ہے:

او میݙے نزدیک رہ کے بے خبر ویندا ہے روز

سندھ جیویں نال تونسے دے گزر ویندا ہے روز

سرائیکی غزل دی دنیا وچ ہک وݙا ناں مصطفیٰ خادم دا وی ہے ۔ غزل دے ایں پارتی ’’پارت‘‘ تے ’’لئوار لہجے‘‘ دے نانویں نال شائع تھئیں ۔کتابیں وچ چوݨویں لفظیں تے وسیبی اصطلاحویں دے ورتارے غزل دی سُنڄاݨ کوں سُنڄاپوں کر ݙتے ۔ ہک شعر ݙیکھو:

جیکر اپݨے وَس وچ ہوندا

پار اُروار نظردی وسوں

خواجہ فرید دے کلام چوں گھدے ڳئے عنوانیں ’’وُٹھڑی روہی‘‘ ، ’’ٹوبھے تار متاراں‘‘ ، ’’میںمُٹھڑی‘‘ ، ’’واٹ نہاراں‘‘ تے ’’پیلھوں پکیاں‘‘ آلے شعری مجموعیں دے لکھاری قاصر احمد پوری دی بھرویں غزل دا اندازہ ایں شعر توں لایا ونڄ سڳدے:

ݙکھڑے ولھیٹ ڳئے ہِن ، خوشیاں سمیٹ ڳئے ہِن

گھر وی میکوں ہے کھاندا جے توڑیں توں نہ آویں

مہاندرے شاعر اُمید ملتانی دی حیاتی دا پورھیا ’’پلوں وچ سویر‘‘ دے ناں نال شائع تھیا جیندے وچ غزل کوں سب توں زیادہ اہمیت ݙتی ڳئی ہے۔ ایں مجموعے دی غزل وچ عام فہم زبان ، اَکھاݨاں ، محاورے ، علامتاں، وسیب دے حوالے نال فطرت دے نظارے ورتݨ دا خاص خیال رکھیا ڳئے ۔ اُمید ملتانی دی غزل دا ہک شعر جیندے وچ معاشرتی اُچ جِھک کوں پیش کیتا ڳئے:

اُچے ٻہہ کے لوک اَحٖ اَہدن جِھک دے رہوݨ والیا ں کوں

تہاݙی تاں اے رِیت ہے شاید ݙکھاں کوں ڳل لاوݨ دی

اللہ بخش یاد دیں غزلیں دا مجموعہ ’’ٻلدے پُھل‘‘ اڄوکے دور دی سونہہ آکھیا ونڄ سڳدے ۔ نویکلے انداز نال لکھیں ہوئیں انھیں غزلیں دا مزاج وسیب نال ڳنڈھیا ہوئے ۔ جیویں جو ہک شعر ہے:

کیا رُت آوݨ والی ہے جو وستی دا ہر واسی

کندھاں اُتے اپݨا اپݨا ناں اُکریندا ودے

ملتان دے ادبی حلقیں وچ فدا ملتانی دے غزل دے مجموعے ’’اُکرس‘‘ دا نویکلا تے سُنڄاپوں مقام ہے ۔ کتاب دے چھیکڑ تیں فرہنگ وی ݙتا ڳئے ۔ نمونے کیتے ہک شعر ایں طرحاں ہے:

تسی دھرتی دے لب تے دھائیں ہن

جے او جھڑ ہِن تاں مینہ وسا آون

ٻئے جہڑے شعری مجموعے غزل کوں متعارف کراوݨ وچ پیش پیش ریہن اُنھیں وچ قاسم جلال دا مجموعہ ’’پھلاں دی سیج‘‘ ، نصیر سرمد دی کتاب ’’سوجھلا‘‘، فدائے اطہر دی تخلیق ’’رمجھول‘‘ ، رشید عثمانی دیاں کتاباں ’’میں مٹی میں سونا‘‘تے ’’خواب وچ دریا‘‘ ، سرور کربلائی دا مجموعہ ’’سجھ دا سینہ‘‘ ، فریاد ہیروی دیاں کتاباں ’’تیݙے شہر وچ‘‘ ، ’’کوئی اَسمان تے کلہا ہوسی‘‘، ’’اُشا‘‘ ، ریاض عصمت دا مجموعہ ’’نشانی‘‘ ،محمد ظہیر احمد دے مجموعے ’’ہنجو ریت ہوا‘‘تے ’’لُکار‘‘ ، فیروز شاہ دی کتاب ’’پینگ‘‘،منظور بھٹہ دا شعری مجموعہ ’’میݙی کمت دا حساب کتھ ئِ‘‘، منشی منظور احمد دی لکھت ’’اَکھیں بھالی رکھ‘‘ ، شاکر حسین کاشف دی کتاب ’’اَکھیں لُڑھدی چھل‘‘، طاہر سلیم قیصراݨی دی ’’تیرھویںرُت‘‘ ، عارض بخاری دا مجموعہ ’’سانول موڑ مہاراں‘‘ ، اصغر گورمانی دا مجموعہ ’’سیپ‘‘،ممتاز احمد زاہد دی تحریر ’’ݙسکیاں‘‘، منیر فاطمی دا کلام ’’ٻلدے ݙیوے‘‘ تے نوازجاوید دی شاعری ’’تانگھاں‘‘ کوں کہیں حیلے وی نظر انداز نہیں کیتا ونڄ سڳدا ۔ انھیں مجموعیں وچوں رشید عثمانی دی غزل دی وونت وکھرے انداز دی ہے ۔ رشید عثمانی دے شعری مجموعے ’’میں مٹی میں سونا‘‘ دے عنوان دی نسبت نال پیش کیتا ڳیا شعر نمونے کیتے حاضر ہے:

ککھ وی میں ہاں لکھ وی میں ہاں ، میں مٹی میں سونا

ݙیکھ کے میݙا ظاہر میݙی قدر نہ کیتی یاراں

سرائیکی دے صاحب دیوان لکھاریں وچوں جانباز جتوئی ، احمد خان طارق ، سفیر لاشاری ، دلشاد کلانچوی ، عبداللہ یزدانی ، شاکر شجاع آبادی، محمد اسلم میتلا ، محمد رمضان طالب ، عاصم اُچوی ، حسین گوہر ، شکیل پتافی ، اختر کھوسہ ، انجم لاشاری ، اعجاز ڈیروی ، ریاض قیصر ، جمشید کمتر ، فریاد ہیروی ، رحیم طلب ، رفیق ہمراز ، ریاض فاروق ، دمساز قیصراݨی ، بشیر شائق ، فیض بلوچ ، جہانگیر مخلص ، ہمراز اُچوی ، عبدالاحد حسن گورماݨی ، ساقی سمینوی، امان اللہ ارشد ، فرید ساجد ، مظہر نیازی ، حفیظ اللہ گیلانی ، قاسم سہاݨی ، عباس ملک ، شبیر ناز ، غیور بخاری ، حبیب اللہ طارق ، عباس اعواݨ ، شاہد عالم شاہد ، حاجی بلوچ (محمد بخش آسی)، ساجد راہی ، اقبال حسن بھپلا، اے بی عاصم ، صادق تھہیم، حیدر بزدار ، سید عیسن شاہ ساجد ملتانی ،فضل سوکڑی ، بخت علی مسرور ، سید مالک اُشتر ، اللہ بخش ثمر ، فیض فریدی ، انور شاہ انور تے راقم (حمید اُلفت ملغاݨی) جھئیں کئی لکھاریں دے کلام وچ غزل کوں وی سخن دا موضوع بݨایا ڳئے ۔ نمونے دے طور تیں اِنہیں شاعریں دے کلام وچوں ݙو چار چوݨویں شعر ایں طرحاں پیش کیتے ونڄ سڳدن۔

سُکھ سیت دے ݙینہ آ ونڄن ݙکھ چیک تݙیاں چا ونڄن

مونجھاں وی پیکے وَل ونڄن گھر کوں سجیساں ݙیکھسیں

(احمد خان طارق)

ہتھ ٻدھیندے ہتھ نئیں چیندا جہڑا ظالم دے اَڳوں

اوندی شاکرؔ سوچ وچ تقدیر کیوں بدنام ہے

(شاکر شجاع آبادی)

دِل دے اندر مینہ پیا وسدے

اَکھیں ہُݨ پرنالے تھی ڳن

(جہانگیر مخلص)

ایں بے قدری دنیا دے وچ

یوسف دا مُل کھوٹا ٹکا

(عبداللہ یزدانی)

تریمت ادب والے پاس دید بھنوائی ونڄے تاں بخت آور کریم دی کتاب ’’اٹک مٹک دیداں‘‘ بہار النساء بہار دیاں کتاباں ’’چھل ٻل اَکھیں‘‘ تے ’’سبھے خواب میݙے‘‘ ، سحر سیال دے شعری مجموعے ’’ترامے دا شہر‘‘ ، رضوانہ تبسم درانی دے مجموعے ’’چیݨاں چیݨاں ونگ ‘‘ تے صابرہ شاہین دی تخلیق ’’خالی ٻک‘‘ وچ غزل کوں وی موضوع بݨاوݨ دی شعوری کوشش کیتی ڳئی ہے۔ شیما سیال ، بشریٰ قریشی ، بانو بلوچ تے ٻیاں کئی لکھݨ والیں شعری مجموعے نہ چھپݨ دے باوجود غزل وچ آپݨا حصہ رلائے  ۔ ایں حوالے نال بہار النساء بہار دا حصہ سب توں زیادہ ہووݨ دی وجہ توں ’’چھل ٻل اَکھیں‘‘ وچوں ہک شعر ہے:

جہڑے دستار پیندے ہن ݙساوِن تاں ایندا مطلب

اگر قابل نئیں ایندے تاں بݨدے وَل وݙیرے کیوں؟

ڈھیر سارے لکھاری ایہو جھئیں وی ہِن جنھیں غزل کوں تاں آپݨے کلام دا حصہ بݨائی رکھیے پر انہیں لکھاریں دا شعری مجموعہ کہیں نہ کہیں وجہ توں چھپ نئیں سڳیا ۔ جیویں جو رشید قیصراݨی ، غفور ستاری ، ممتاز عاصم، مہجور بخاری ، طارق جامی ، رفیق خاور جسکانی ، صدیق طاہر ، ممتاز اطہر ، انور سعید انور ، فرحت ملتانی ، اختر جعفری ، جاوید احسن خان ، محسن نقوی ، نادر قیصراݨی ، اخلاق مزاری ، بشیر غمخوار تے تنویر شاہد محمد زئی دے علاوہ ڈھیر سارے شاعر ہِن ۔ انہیں وچوں نمونے دے شعر حاضر ہِن:

ڈھاندیاں کندھاں کِردیاں چھتاں دی کہیں خبر نہ لدھی

دروازیاں کوں جندرے لا کے خوش تھئے ٻیٹھے ہائیں

(ارشد ملتانی)

تس نئیں لیکھ نصیبا ساݙا نِرا زور ݙڈھپ ہے

ݙاڈھا کوئی پیتی ویندے روہی تھل دا پاݨی

(ممتاز عاصم)

اَزل دے خوف دے ٻدھݨے ولھیٹیے

پچھاویں کولوں لنگھداں ݙردے ݙردے

(انور سعید انور)

غز ل دی ٹور کوں ݙیہدیں ہوئیں احساس تھیندے جو تخلیقی شعری مجموعیں دی اشاعت توں وی پہلے ترتیب ݙتیاں کتاباں دی اشاعت شروع تھی ڳئی ہئی ۔ تاں ایں طرحاں اے کتاباں غزل محل بݨݨ بارے پہلیں سلھیں توں گھٹ کائنی ۔ انھیں کتابیں وچ صادق بشیر دی تالیف ’’رَت دیاں ہنجوں‘‘ (1967ء) ، ممتاز حیدر ݙاہر تے فانی اللہ آبادی دی تالیف ’’وہندے نیر‘‘ (1973ء) تے سرائیکی مجلس ملتان دے طرحی مشاعریں دیں غزلیں کوں اُمید ملتانی ، خادم ملک ملتانی تے فرحت ملتانی دی ترتیب نال شائع تھیوݨ والی کتاب ’’مینگھ ملہار‘‘ (1979ء) دے ناں خاص طور تیں ڳݨوائے ونڄ سڳدن۔

مرتب کرکے شائع کرݨ دے علاوہ ابتدائی طور تیں شائع تھیوݨ والیں منظوم سرائیکی ترجمے دیں ݙو کتابیں ’’غالب دیاں غزلاں‘‘ (1969ء) تے ’’بال جبریل‘‘ (1974ء) وی سرائیکی غزل کوں اُسرڳا ݙتے۔ ’’غالب دیاں غزلاں کوں روہی دے مہاندرے لکھاری دلشاد کلانچوی تے علامہ اقبال دی کتاب ’’بال جبریل‘‘ دیاں غزلاں کوں تھل دے مہاندرے شاعر نسیم لیہ منظوم سرائیکی ترجمہ کرکے کتابی شکل وچ پیش کیتے۔