مُہاڳ۔ سرائیکی شاعری دا ارتقاء

### مُہاڳ
ادب انساناں دی سانجھی وراثت ہوندے۔ ادب ہک ایجھا شیشہ ہوندے جیں وچ اوں عہد دی تاریخ ‘ تہذیب ‘ ثقافت ‘وسیبی ورت ورتاوے ‘ لوکاں دے ݙکھ سُکھ ۔ سوچ فکر سب نشابر تھیندے۔ سرائیکی زبان دے شعری ادب دی کہانی صرف ݙوں وݙے شاعراں مولوی لطف علی تے حضرت خواجہ غلام فریدؒ دے چودھاروں گھمدی ہئی۔ ایں توں علاوہ صدیاں تے کھنڈئیے بے شمار مل مہانگے شعری ادب دی سونہہ رونہہ نہ ہووݨ دے برابر ہئی۔ ایں موضوع دے انتخاب دا وݙا مقصد ایہو ہا کہ وادیٔ سندھ دی ایں قدیم زبان دے عظیم شعری سرمائے کو ں کٹھا کیتا ونڄے۔ شعری ادب دی ہزار سالہ تاریخ دے باقاعدہ ادوار مقرر کیتے ونڄن تے شعراء دے کلام دا تنقیدی جائزہ گھندیں ہوئیں انھاں دے مقام دا تعین کیتا ونڄے ۔ اے ہک اوکھا تے بظاہر وس کنوں بٖاہر کم لڳدا ہا۔ سرائیکی زبان وچ وافر کتاباں دی نایابی ۔ وسائل دی کمی تے ایں سطح تے پہلے توں تحقیقی مواد دے نہ ہووݨ پاروں اساݙی راہ وچ ڈھیر ساریاں مشکلاں پیدا تھیاں۔ مگر حضرت خواجہ غلام فریدؒ دے ایں مصرعے میکوں عزم تے حوصلے دا ہک نواں رستہ ݙکھایا۔

تھل مارو دا پینڈا سارا تھیسم ہک بٖلھانگ

میں ہولے ہولے سرائیکی زبان دیاں چھپیاں تے اَݨ چھپیاںکتاباں تے شعری مواد کٹھا کرݨ شروع کیتا۔ ملتان تے بہاول پور توں علاوہ پاکستان دے جیں حصے وچ کہیں سرائیکی کتاب دا ݙس پیا اُتھاں پُڄ تے اونکوں حاصل کیتا۔ ایں طرحاں صوبہ سندھ وچ جتھاں لوکاں دی بٖہوں وݙی آبادی سرائیکی زبان بٖولیندی اے ‘ اُتھاں کئی مہینے جا جا تے ونڄ تے ڳول پھرول کرݨی پئی ۔ سندھ وچ چھپیاں ساریاں کتاباں سندھی رسم الخط وچ ہن۔ اُنھاں کوں پڑھݨ   سمجھݨتے سرائیکی دے موجودہ رسم الخط وچ منتقل کرݨ دا سلسلہ اپݨی جا تے ہک بٖہوں وݙا اوکھ ہئی جیکوں نبھایا ۔ صوبہ سرحد وچ ڈیرہ اسماعیل خان دے اُنھاں علاقیاں وچ سرائیکی ادب دی تلاش کیتی جتھاں ایں توں پہلے کوئی تحقیق کرݨ کیتے کینا اپڑیا ہا۔ ایہو وجہ ہے کہ میݙے کول ہُݨ تئیں بے شمار کتاباں جیڑھیاں ہک صدی پہلے آگرہ ‘ بمبئی ‘ ساڈھورا ‘ میرٹھ تے امرتسر توں چھپیاں ہن کٹھیاں تھی ڳیاں۔ کئی نادر مخطوطے نصیب بݨے اَتّے میں ایں قابل تھیم کہ ایں مقابلے وچ پاکستان دے چارے صوبیاں دے ڈھیر سارے سرائیکی شاعراں دا ذکر کر سڳاں۔

سرائیکی زبان دے شعری ادب دی ہزار سالہ تاریخ لکھدیں ہوئیں میݙے اڳوں ݙوجھا سب توں وݙا مسئلہ ایندے ادوار دا تعین تے ایندے شعری ارتقاء دا جائزہ گھنن ہئی۔ ادوار دا تعین کریندیں وقت انھاں سارے عوامل تے تفصیلی بحث کیتی اے ۔ جنھاں کوں سامݨے رکھ تے سرائیکی شاعری دے دور مقرر کیتے ڳن۔ ول ہر دور دے شروع وچ اُوں عہد دے سیاسی اور سماجی حالات دا ویورا کیتا ڳے۔ اُوںدور دیاں ادبی خوبیاں کوں بیان کیتا ڳے تے اوں دور دے نمائندہ شعراء دی نشاندہی کیتی ڳئی اے۔

شعری ادب دے ارتقائی جائزہ واسطے اساں ترے صورتاں اختیار کیتین۔ سب توں پہلے موضوعات تے معنوی اقسام دے حوالے نال پورے شعری ادب کوں پنج عنواناں دے تحت جانچئے۔ ایں طرح دینی شاعری ‘ صوفیانہ شاعری ‘ عشقیہ شاعری ‘ مزاحیہ شاعری تے ملی شاعری کوں ہک بٖئے توں نکھیڑ تے پیش کیتے۔ ایں توں بعد اصنافِ سخن کوں سامݨے رکھ تے ہک ہک صنف دا عہد قدیم توں گھن کے اڄوکے دور تیں ارتقائی جائزہ گھدے۔ اظہار دے اُوں سانچے وچ جیڑھے جیڑھے عہدوچ جو جو تبدیلیاں آئن او بیان کیتین تے اُوں صنف سخن دے اُبھرویں تے نمائندہ شعراء دا تفصیلی تذکرہ کیتے۔اُنھاں وچ ڈھیر سارے شعراء ایجھے وی ہن جنھاں ہک توں زائد اصناف سخن وچ اپݨے تخلیقی جوہر ݙکھائین تے ہر پاسے اپݨا ہوکا سکہ ڄمائے ۔ ہیں کیتے ضروری ہئی کہ موضوعات تے اصناف دے علاوہ ہر دور دے شعراء دا زمانی ترتیب نال جائزہ گھدا ونڄے۔ ایندے واسطے چارابواب وچ مجموعی طور تے تمام منتخب شعراء دا ذکر کیتا ڳے۔ اے ترے راہیں اختیار کرݨ نال زبان دی پوری شعری تاریخ نتر تے سامݨے آ ڳئی اے تے کہیں بُھلاندرے دی گنجائش باقی نہیں رہی۔

ایں مقالے دا پہلا باب زبان دے لسانی جائزے واسطے مخصوص اے۔ ایں باب وچ سرائیکی زبان دے وطن عظیم وادیٔ سندھ دا تاریخی تے تہذیبی پس منظر بیان کرݨ دے بعد زباناں دی ونڈ،سرائیکی زبان دے خاندان ‘ اوندی ابتدائی حالت تے دراوڑی زباناں نال اوندے رشتے اُتے بحث کیتی ڳئی اے۔ ایندے بعد سرائیکی زبان دے عربی ‘ فارسی تے اردو نال لسانی روابط دا ویورا کیتا ڳے تے ول تمام پاکستانی زباناں سندھی ‘ پشتو ‘ بلوچی ‘ براہوی تے پنجابی نال اوندی سنگت ساتھ تے ڳالھ مہاڑ شامل اے ۔ چھیکڑ وچ منڈھ قدیم توں اَڄ تئیں ایندے رسم الخط دی تاریخ بیان کیتی ڳئی اے۔

ݙوجھے باب وچ سرائیکی زبان دے لوک ورثے کوں پیش کیتا ڳے ۔ ایندے وچ بٖجھارتاں ‘ کھیݙاں دے بٖول ‘ موسماں ‘ فصلاں ‘ ملاحواں دے گیت ‘ وسیب تے کلھیپ دے ڳاوݨ اتے لوک گیتاں دیاں مقامی تمام اصناف بیان کیتیاں ڳن۔ پنجاب وچ رائج سرائیکی لوک گیتاں دے علاوہ سندھ دیاں مخصوص لوک اصناف کوں وی شامل کیتا ڳے تاکہ شاعری دا جائزہ گھنن توں پہلے ایں زبان دے لوک ادبی ورثے دا علم تھی ونڄے۔

سرائیکی شاعری دا گھیر بٖہوں وسیع  ہے۔ ادب دے تفصیلی مطالعہ واسطے اے ضروری ہئی کہ پورے سرائیکی شعری ادب کوں موضوعات تے اصناف دے حوالے نال انج انج پرکھیا ونڄے۔ تریجھے باب وچ اساں موضوعات کوں سامݨے رکھیے تے چوتھے باب وچ اصنافِ سخن کوں۔ ایں طرح پوری شاعری ونڈ ولھیج تے سامݨے آ ڳئی اے۔

سرائیکی شعری ادب دا بٖہوں وݙا حصہ مرثیہ نگاری تے مبنی ہے ۔ ملتان منڈھ قدیم توں مرثیہ نگاری دا ڳڑھ ریہے ۔ پورے پاکستان تے ہندوستان وچ سرائیکی مرثیہ نگاری کوں ہک ممتاز مقام حاصل اے۔ ہِیں کیتے اساں پنجواں باب نویکلا مرثیہ نگاری واسطے مخصوص کیتے تے ہر صدی وار علیحدہ علیحدہ مرثیے دی ٹور کوں ݙٹھے۔ مرثیہ نگاری دی روایت وچ کیا کیا تبدیلیاں آندیاں رہ ڳن تے کتنے وݙے مرثیہ نگاراں نے اپݨے علم و فن نال ایندا دامن بھرئیے ایں باب وچ شامل اے۔

سرائیکی شاعری دا منڈھ توں اَڄ تئیں مطالعہ کیتا ونڄے تاں چار وݙے دور سامݨے آندن۔ پہلا دور مستقل تصانیف دے لحاظ نال 500ھ توں شروع تھیندے تے 1100ھ تئیں توڑ پُڄدے۔ ایندے بعد ݙوجھا دور 1100 ھ توں شروع تھی تے 1273ھ بمطابق 1855ئتئیں محیط اے۔ تریجھا دور 1857 ء دی جنگ آزادی دے بعد وی سیاسی و سماجی حال نال ڳنڈھوڑ اے تے اے دور قیام پاکستان تئیں چلدے۔ قیام پاکستان دے بعد سرائیکی شاعری وچ نویں سوچ تے نویں فکر دے ایرے بٖدھے ڳئین۔ ایں پاکستانی دور دے ݙوں حصے ہن۔ پہلے حصے وچ روایتی شاعری دا تسلسل قائم ہے تے ݙوجھے حصے وچ جدید شاعری دا آغاز تھیندے۔ لہٰذا ایں مقالے دے چھیویں ‘ ستویں ‘ اٹھویں تے نانویں ابواب وچ زمانی ترتیب نال ہر دور دا جائزہ گھدا ڳے ۔ اُوں دور دیاں ادبی خصوصیات ڳݨوائیاں ڳن تے ہر دور دے نمائندہ شعراء دے حالات ِ زندگی تے فن تے گفتگو کیتی ڳئی اے تاکہ ہر پاسوں سرائیکی شاعری دے ارتقاء تے دید بھنوائی ونڄ سڳے۔

مقالے دا چھیکڑی باب ہُݨ تئیں دی ادبی ٹور دا سبھو نتارا ہے تاکہ ہکے ساہ وچ سرائیکی زبان دی شاعری دے ارتقاء کوں ڄاݨݨ وچ آسانی تھیوے۔

میکوں ہک بٖئی گاپلھ عرض کرݨی ہے کہ حواشی ہر صفحے دے تلویں حصے وچ درج کرݨ دی بجائے ہر باب دے چھیکڑ وچ ترتیب نال تحریر کیتے ڳن۔ چھپے ہوئے مواد توں قلمی کتاباں ‘ شخصیات دے انٹرویوز تے ریڈیو پاکستان دی سائونڈ لائبریری توں وی مدد حاصل کیتی ڳئی اے۔

اپݨے استاد ڈاکٹر مہر عبدالحق دی رہنمائی‘ مدد ‘ سرپرستی تے حوصلہ افزائی دے بغیر اے مقالہ ہرگز توڑ نہ پُڄ سڳدا ہا‘ میݙے کول او لفظ کینی جو شکریے دے طور تے انھاں دی خدمت وچ پیش کراں۔ انھاں توں علاوہ ڈاکٹر غلام علی الانہ ‘ پروفیسر دلشاد کلانچوی ‘ سیٹھ محمد عبیدالرحمن ‘ الٰہی بخش سودائی تے ڈاکٹر انوار احمد داوی شکریہ ادا کرینداں جنہاں میݙی ہر قدم تے مدد تے حوصلہ افزائی کیتی۔

میں سئیں پروفیسر ڈاکٹر طاہر تونسوی صاحب تے پروفیسر شوکت مغل دا دلوں ممنون ہاں جنھاں ایں مقابلے دی اشاعت وچ خصوصی توجہ فرمائی ہے تے اینکوں سرائیکی ادبی بورڈ ملتان دی طرفوں شائع کیتے ۔ 

ڈاکٹرنصراللہ خان ناصر

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان