رابرٹ کخ

### رابرٹ کخ
ہینرک ہرمین رابرٹ کخ (11 دسمبر 1843 – 27 مئی 1910) ہک جرمن طبیب تے خوردبینیات دان ہا ۔ تپ دق ، ہیضہ تے اینتھراکس سمیت جان لیوا متعدی بیماریاں دے مخصوص سببی ایجنٹس دے دریافت کنندہ دے طور تے ، اینکوں جدید جراثیمیات دے اہم بانیاں اچوں ہک سمجھا ویندا ہے ۔ ایں واسطے اینکوں مقبول عام طور تے خوردبینیات دا پیو (لوئس پاسچر نال) تے طبی جراثیمیات دا پیو سݙیا ویندا ہے ۔ 1876 اچ اینتھراکس بیکٹیریئم (Bacillus anthracis) دی ایندی دریافت کوں جدید جراثیمیات دی پیدائش سمجھا ویندا ہے ۔ کخ اپݨیاں دریافتاں کوں ایہ ثابت کرݨ کیتے استعمال کیتا کہ جراثیم "ہک مخصوص بیماری دا سبب بݨ سڳدن" تے براہ راست بیماریاں دے جراثیم دے نظریے دے ثبوت ݙتے ، ایں واسطے صحت عامہ دی سائنسی بنیاد پیدا کیتی ، جیندے نال لکھاں جاناں ٻالاں ۔ کخ کوں ایندی زندگی دے کم کیتے جدید طب دے بانیاں اچوں ہک سمجھا ویندا ہے ۔ 

ہک نجی طبیب دے طور تے کم کریندے ہوئے ، کخ خوردبینیات اچ ٻہوں ساری جدید تکنیکاں تیار کیتیاں ۔ او خوردبین اچ آئل ایمرشن لینس ، کنڈینسر تے مائیکرو فوٹو گرافی استعمال کرݨ والا پہلا شخص ہا ۔ ایگر تے شیشے دیاں پلیٹاں (جینکوں بعد اچ ایندے معاون جولیس رچرڈ پیٹری پیٹری ڈش دے طور تے تیار کیتا) استعمال کریندے ہوئے بیکٹیریل کلچر دا طریقہ ایجاد کرݨ نال او لیبارٹری اچ بیکٹیریا اڳاوݨ والا پہلا شخص بݨ ڳیا ۔ ایندے کم دی تعریف اچ اینکوں 1880 اچ امپیریل ہیلتھ آفس اچ سرکاری مشیر مقرر کیتا ڳیا ، 1882 اچ ہک سینئر ایگزیکٹو پوزیشن (Geheimer Regierungsrat) تے ترقی ݙتی ڳئی ، 1885 اچ برلن یونیورسٹی دی فیکلٹی آف میڈیسن دے ہائیجینک انسٹی ٹیوٹ تے چیئر (پروفیسر آف ہائیجین) دا ڈائریکٹر تے 1891 اچ رائل پرشین انسٹی ٹیوٹ فار انفیکشیس ڈیزیزز (بعد اچ ایندی موت دے بعد رابرٹ کخ انسٹی ٹیوٹ دا ناں ݙتا ڳیا) دا ڈائریکٹر بݨایا ڳیا ۔ 

جراثیمیات اچ کخ کئی طریقے استعمال کیتے انہاں ہک طبی تصور قائم کیتا جینکوں کخ دے پوسٹولیٹس دے ناں نال ڄاݨیا ویندا ہے ، جیڑھے کہ مخصوص بیماریاں نال پیتھوجینز دے تعلق دا پتہ لاوݨ کیتے چار عام طبی اصول ہن ۔ ایہ تصور اڄ وی زیادہ تر حالات اچ استعمال تھیندا اے تے بعد دے وبائی امراض دے اصولاں کوں متاثر کریندا اے جیویں کہ بریڈفورڈ ہل معیار ۔ ہک وݙا تنازعہ اوں وقت سامݨے آیا جݙاں کخ تپ دق کیتے ہک دوا دے طور تے ٹیوبرکولن دریافت کیتا جیڑھا کہ بے اثر ثابت تھیا ، پر ایندی موت دے بعد تپ دق دی تشخیص کیتے تیار کیتا ڳیا ۔ تپ دق تے ایندی تحقیق کیتے ، اینکوں 1905 اچ فزیالوجی یا میڈیسن اچ نوبل انعام ݙتا ڳیا ۔ جیں ݙینہہ انہاں تپ دق دے بیکٹیریئم دی دریافت دا اعلان کیتا ، 24 مارچ 1882 ، اونکوں 1982 توں عالمی ادارہ صحت ہر سال "عالمی یوم تپ دق" دے طور تے منیندا ہے ۔ 

### ابتدائی زندگی تے تعلیم
کخ 11 دسمبر 1843 کوں جرمنی دے کلاؤستھل اچ ہرمین کخ (1814–1877) تے میتھلڈ جولی ہینریٹ (née Biewend; 1818–1871) دے گھر پیدا تھیا ۔ ایندا پیو کان کنی دا انجینئر ہا ۔ او ترائے ٻالاں اچوں تریجھا ہا ۔ او ابتدائی عمر توں ای تعلیمی طور تے ٻہوں تکڑا ہا ۔ 1848 اچ سکول ونڄݨ توں پہلے ، انہاں آپݨے آپ کوں پڑھݨ تے لکھݨ سکھا ݙتا ہا ۔ انہاں 1862 اچ سیکنڈری تعلیم مکمل کیتی ، جیندے اچ سائنس تے ریاضی اچ ٻہوں شاندار کارکردگی ݙکھائی ۔ 

19 سال دی عمر اچ 1862 اچ کخ قدرتی سائنس پڑھݨ کیتے گوٹنگن یونیورسٹی اچ داخلہ گھدا ۔ انہاں ریاضی ، فزکس تے نباتاتیات دی تعلیم حاصل کیتی ۔ اینکوں یونیورسٹی دے پیتھولوجیکل میوزیم اچ اسسٹنٹ مقرر کیتا ڳیا ۔ ترائے سمسٹرز دے بعد ، انہاں اپݨے مطالعہ دے شعبے کوں طب اچ تبدیل کرݨ دا فیصلہ کیتا ، کیوں جو او ہک طبیب بݨݨ دی خواہش رکھیندا ہا ۔ میڈیکل سکول اچ اپݨے پنجویں سمسٹر دے دوران ، جیکب ہینلے ، ہک ماہر تشریح جئیں 1840 اچ متعدی مرض دا نظریہ شائع کیتا ہا ، انہاں توں uterine اعصاب دی ساخت تے اپݨے تحقیقی منصوبے اچ سانجھ کرݨ کیتے آکھیا ۔ ایں تحقیق اینکوں یونیورسٹی توں ہک تحقیقی انعام ݙیوایا تے اینکوں مختصر طور تے روڈولف ورچو دے ماتحت تعلیم حاصل کرݨ دے قابل بݨایا ، جینکوں اوں وقت "جرمنی دا سب توں مشہور طبیب" سمجھا ویندا ہا ۔ اپݨے چھیویں سمسٹر اچ کخ فزیولوجیکل انسٹی ٹیوٹ اچ تحقیق کرݨا شروع کیتا ، جتھاں انہاں سکینک ایسڈ دی رطوبت دا مطالعہ کیتا ، جیڑھا ہک سگنلنگ مالیکیول اے جیڑھا مائٹوکونڈریا دے میٹابولزم اچ وی شامل ہے ۔ ایہ چھیکڑبازی ایندے مقالے دی بنیاد بݨیا ۔ جنوری 1866 اچ انہاں میڈیکل سکول توں گریجویشن کیتی ، جیندے اچ اعلیٰ ترین امتیاز ، maxima cum laude دا اعزاز حاصل کیتا ۔ 

### اینتھراکس
رابرٹ کخ کوں اینتھراکس نال کم کرݨ کیتے ٻہوں ڄاݨیا ویندا ہے ، جیندے اچ مہلک بیماری دے causative ایجنٹ کوں Bacillus anthracis دے طور تے دریافت کیتا ڳیا ہے ۔ 1872 اچ وولسٹین (اڄ دے وولسٹین) پولینڈ اچ ضلعی طبیب بݨݨ دے بعد ، رابرٹ اینتھراکس ناں دی بیماری دی تحقیق کرݨ شروع کیتا ۔ وولسٹین دے نیڑے ، اینتھراکس دی بیماری باقاعدگی نال انساناں تے ڈھانڈھیاں دی جان گھندی ہئی جیندی کوئی وجہ نہ ہئی ۔ چھیکڑبازی ، 1876 اچ کخ ہک ناقابل یقین دریافت کرݨ دے قابل تھیا کہ اینتھراکس ہک کلھے پیتھوجین دی وجہ نال تھیندا ہے ۔ کخ دی غیر فعال مرحلے ، اینتھراکس سپورز دی دریافت اینکوں اینتھراکس دی بیماری دے پچھوں دے راز کوں سوبھ نال حل کرݨ دی اجازت ݙتی ۔ ایں پیتھوجین دی بہتر سمجھ حاصل کرݨ نال ، او بیکٹیریئم دی ماحولیاتی عوامل دے خلاف قابل ذکر مزاحمت تے روشنی پاوݨ دے قابل تھیا ("Robert Koch – Nobel Lecture" 2018) ۔ ایں شاندار سوبھ کخ کوں پہلا سائنسدان بݨایا جئیں ایہ دریافت کیتا کہ ہک خوردبینی جاندار بیماری دے پھیلاؤ دا سبب بݨدا ہے ۔ ایندیاں دریافتاں ٻہوں متاثر کن ہن کیوں جو او وولسٹین دی ہک ناقص سازو سامان والی لیبارٹری اچ کیتیاں ڳیاں ہن ۔ 

انہاں 1876 اچ وولسٹین اچ کم کریندے ہوئے "Die Ätiologie der Milzbrand-Krankheit, Begründet auf die Entwicklungsgeschichte des Bacillus Anthracis" (Bacillus Anthracis دی ارتقائی تاریخ دی بنیاد تے اینتھراکس بیماری دی وجہ) دے عنوان نال ہک کتابچے اچ ایں دریافت کوں شائع کیتا ۔ 1877 اچ اینتھراکس بیکٹیریئم دی ساخت تے ایندی اشاعت بیکٹیریئم دی پہلی تصویر کشی کیتی ۔ انہاں اینتھراکس بیکٹیریا اچ سپورز دی تشکیل دریافت کیتی ، جیڑھے مخصوص حالات اچ غیر فعال رہ سڳدے ہن ۔ تاہم ، بہترین حالات اچ سپورز چالو تھی ڳئے تے بیماری دا سبب بݨئے ۔ ایں causative ایجنٹ دا تعین کرݨ کیتے ، انہاں بیکٹیریل کلچرز کوں شیشے دیاں سلائیڈاں تے خشک فکس کیتا ، کلچرز کوں داغدار کرݨ کیتے رنگ استعمال کیتے ، تے انہاں کوں خوردبین دے ذریعے ݙٹھا ڳیا ۔ اینتھراکس نال ایندا کم ایں ڳالھ اچ قابل ذکر اے کہ او پہلا شخص ہا جئیں ہک مخصوص خوردبینی جاندار کوں ہک مخصوص بیماری نال جوڑیا ، خود بخود پیدا تھیوݨ دے خیال کوں رد کیتا تے بیماری دے جراثیم دے نظریے دی حمایت کیتی ۔ 

اینتھراکس بیماری دا چکر ۔ اینتھراکس دے ذرات اوں وقت تئیں vegetative حالت اچ رہندن جݙاں تئیں آکسیجن دے سامݨے نہ آون ، جتھاں او ٻہوں سارے متعدی سپورز بݨیندن ۔ او مٹی اچ رہ سڳدن تے سبزی خور جانوراں ولوں کھادھے ونڄ سڳدن ۔ وݙے سبزی خور ، جیویں کہ ڳنویں ، اینتھراکس دی بیماری دا سب توں زیادہ شکار ہن ، تے انسان انہاں سبزی خوراں دے فضلے ، پاخانے یا لاشاں نال متاثر تھیندن ۔ اینتھراکس دا انفیکشن انساناں اچ اوں وقت پھیلدا اے جݙاں سپورز جسم اچ داخل تھیندن ، چاہے او ساہ گھنݨ نال ہووے ، کھلے زخم ہوون ، یا داخلے دا کوئی ٻیا طریقہ ہووے ۔ ہک واری اندر ونڄݨ تے ، سپورز چالو تھی ویندن ، جیندے نال بیکٹیریا ضرب ݙیندن تے اپݨے زہر کوں پھیلیندن ۔ انفیکشن دا ہک ٻیا پھیلاؤ ݙنگݨ والیاں مکھیاں دے ذریعے تھیندا ہے ، جیویں کہ مچھر ، جیڑھے سبزی خوراں دے خون تے پاخانے دے نال رابطے اچ آندن ، جیندے بعد انسانی گوشت نال رابطہ تھیندے ۔ 

### کیریئر
1866 اچ گریجویشن کرݨ دے بعد ، کخ مختصر طور تے ہیمبرگ دے جنرل ہسپتال اچ ہک اسسٹنٹ دے طور تے کم کیتا ۔ اوں سال دے اکتوبر اچ او ہینوور دے نیڑے ، لینگنہاگن دے ایڈیئٹس ہسپتال (جیویں کہ اینکوں انگریزی اچ ڄاݨیا ویندا ہا ، بعد اچ KRH سائیکیٹری لینگنہاگن دا ناں ݙتا ڳیا) اچ ہک جونیئر طبیب دے طور تے ڳیا ۔ 1868 اچ او نیئمیگک تے ول 1869 اچ راک وٹز ڳیا ۔ جیویں کہ 1870 اچ فرانکو-پرشین جنگ شروع تھئی ، او 1871 اچ جنگ دی کوشش دی حمایت کیتے جرمن فوج اچ ہک رضاکار سرجن دے طور تے بھرتی تھیا ۔ ہک سال بعد اینکوں فارغ کر ݙتا ڳیا تے پرشین پوزن (اڄ دے وولسٹین ، پولینڈ) اچ وولسٹین اچ ضلعی طبیب (Kreisphysikus) دے طور تے مقرر کیتا ڳیا ۔ جیویں کہ ایندا ٹٻر اتھاں آباد تھی ڳیا ، ایندی ذال اینکوں سالڳنڈھ دی سوکھڑی دے طور تے ہک خوردبین ݙتی ۔ خوردبین نال ، انہاں ہک نجی لیبارٹری قائم کیتی تے خوردبینیات اچ اپݨے کیریئر دا آغاز کیتا ۔ 

کخ اپݨے مریض دے معائنے دے کمرے نال جڑی ہک لیبارٹری اچ خوردبینی جانداراں تے تحقیق کرݨا شروع کیتا ۔ ایں لیبارٹری اچ ایندی ابتدائی تحقیق خوردبینیات دے شعبے اچ ایندی ہک وݙی شراکت پیدا کیتی ، کیوں جو انہاں بیکٹیریا اڳاوݨ دی تکنیک تیار کیتی ۔ ایندے علاوہ ، انہاں ہک خالص لیبارٹری کلچر اچ منتخب پیتھوجینز کوں الڳ تھلڳ کرݨ تے اڳاوݨ دا انتظام کیتا ۔ اینتھراکس بیسلس (بعد اچ Bacillus anthracis دا ناں ݙتا ڳیا) دی ایندی دریافت بریزلاؤ یونیورسٹی (اڄ دی وروکلا یونیورسٹی) دے پروفیسر فرڈینینڈ جولیس کوہن کوں ٻہوں متاثر کیتا ، جئیں اینکوں 1876 اچ ایں دریافت کوں شائع کرݨ اچ مدد کیتی ۔ کوہن انسٹی ٹیوٹ آف پلانٹ فزیالوجی قائم کیتا ہا تے کخ کوں 1877 اچ اتھاں اپݨے نویں بیکٹیریئم دا مظاہرہ کرݨ دی دعوت ݙتی ہئی ۔ کخ کوں 1879 اچ بریزلاؤ اچ ضلعی طبیب دے طور تے منتقل کر ݙتا ڳیا ۔ ہک سال بعد ، او برلن کیتے روانہ تھیا جݙاں اینکوں امپیریل ہیلتھ آفس اچ ہک سرکاری مشیر مقرر کیتا ڳیا ، جتھاں انہاں 1880 توں 1885 تئیں کم کیتا ۔ تپ دق دے بیکٹیریئم دی ایندی دریافت دے بعد ، جون 1882 اچ اینکوں Geheimer Regierungsrat ، ہک سینئر ایگزیکٹو پوزیشن تے ترقی ݙتی ڳئی ۔ 

1885 اچ کخ کوں برلن یونیورسٹی اچ ہک منتظم تے پروفیسر دے طور تے ݙو تقرریاں ملیاں ۔ او ہائیجینک انسٹی ٹیوٹ دا ڈائریکٹر تے فیکلٹی آف میڈیسن دے چیئر (پروفیسر آف ہائیجین) بݨ ڳیا ۔ 1891 اچ انہاں اپݨی پروفیسر شپ چھوڑ ݙتی تے رائل پرشین انسٹی ٹیوٹ فار انفیکشیس ڈیزیزز (اڄ دا رابرٹ کخ انسٹی ٹیوٹ) دا ڈائریکٹر بݨ ڳیا جیڑھا ہک طبی تقسیم تے طبی تحقیق دی تقسیم کیتے بستراں تے مشتمل ہا ۔ ایندے کیتے ، انہاں سخت حالات قبول کیتے ۔ پرشین وزارت صحت 1890 اچ ٹیوبرکولن نال ہووݨ والے اسکینڈل دے بعد اصرار کیتا ، جیڑھا کخ دریافت کیتا ہا تے تپ دق دے علاج دے طور تے ارادہ کیتا ہا ، کہ کخ دی کوئی وی ایجاد غیر مشروط طور تے حکومت دی ملکیت ہوسی تے اینکوں معاوضہ نہ ݙتا ویسی ۔ کخ پیٹنٹ تحفظ کیتے درخواست ݙیوݨ دا حق ونڄا ݙتا ۔ 1906 اچ او پوادھی افریقہ ڳیا تاں جو ٹرائپینوسومیاسس دا علاج دریافت کر سڳے ۔ انہاں بوگولا ریسرچ کیمپ قائم کیتا جتھاں روزانہ 1000 توں ودھ لوکاں دا تجرباتی دوا Atoxyl نال علاج کیتا ویندا ہا ۔ 

## سائنسی سانجھ

### بیکٹیریا دے مطالعہ دیاں تکنیکاں
رابرٹ کخ خوردبین اچ ݙو اہم تبدیلیاں کیتیاں ، او پہلا شخص ہا جئیں آئل ایمرشن لینس تے ہک کنڈینسر استعمال کیتا جیندے نال چھوٹیاں چیزاں ݙٹھیاں ونڄ سڳدیاں ہن ۔ ایندے علاوہ ، او خوردبینی مشاہدے کیتے موثر طریقے نال فوٹو گرافی (مائیکرو فوٹو گرافی) استعمال کرݨ والا وی پہلا شخص ہا ۔ انہاں میتھیلین بلیو تے بسمارک (ویسوون) براؤن ڈائی استعمال کریندے ہوئے بیکٹیریل سٹیننگ دے "بنیادی طریقے" متعارف کرائے ۔ بیکٹیریا اڳاوݨ دی کوشش اچ کخ ٹھوس غذائی اجزا استعمال کرݨ شروع کیتا جیویں کہ آلو دے ݙکرے ۔ انہاں ابتدائی تجربات دے ذریعے ، کخ ہکو جئیں ، خالص سیلز دیاں انفرادی کالونیاں دا مشاہدہ کیتا ۔ انہاں ݙٹھا کہ آلو دے ݙکرے تمام جانداراں کیتے موزوں میڈیا کائنی ہن ، تے بعد اچ جلیٹن نال غذائی محلول استعمال کرݨا شروع کیتا ۔ تاہم ، انہاں کوں ستت احساس تھی ڳیا کہ جلیٹن ، آلو دیاں ݙکریاں وانگوں ، بیکٹیریل ودھݨ کیتے بہترین ذریعہ کائنا ہا ، کیوں جو ایہ 37 °C تے ٹھوس نہ رہندا ہا ، جیڑھا کہ ٻہوں سارے انسانی پیتھوجینز دے ودھݨ کیتے مثالی درجہ حرارت ہے ۔ ایندے علاوہ ، ٻہوں سارے بیکٹیریا جلیٹن کوں ہائیڈرولائز کر سڳدن ، جیندے نال ایہ مائع بݨ ویندا ہے ۔ اینکوں ایندے پوسٹ ڈاکٹریٹ اسسٹنٹ والتھر ہیسے تجویز ݙتی ، جئیں ایہ خیال اپݨی ذال فینی ہیسے توں گھدا ہا ، 1881 اچ کخ خالص کلچرز کوں اڳاوݨ تے الڳ تھلڳ کرݨ کیتے ایگر استعمال کرݨا شروع کیتا ۔ ایگر ہک پولی سیکرائڈ اے جیڑھا 37 °C تے ٹھوس رہندا اے ، ٻہوں سارے بیکٹیریا ولوں خراب نئیں تھیندا ، تے ہک مستحکم شفاف میڈیم پیدا کریندا ہے ۔ 

### پیٹری ڈش دی تیاری
کخ دا 1881 اچ شائع تھیوݨ والا کتابچہ جئیں دا عنوان ہا "Zur Untersuchung von Pathogenen Organismen" (پیتھوجینک جانداراں دے مطالعہ کیتے طریقے) "بیکٹیریالوجی دی بائبل" دے ناں نال ڄاݨیا ویندا ہے ۔ ایندے اچ انہاں ایگر نال شیشے دی سلائیڈ استعمال کریندے ہوئے بیکٹیریا اڳاوݨ دا ہک نواں طریقہ بیان کیتا ۔ ایں طریقے اچ مائع ایگر کوں شیشے دی سلائیڈ تے سٹݨ تے ول ایندے تے جلیٹن دی ہک پتلی تہہ پھیلاوݨ شامل ہا. جلیٹن کلچر میڈیم کوں ٹھوس بݨا ݙتا ، جیندے اچ بیکٹیریل نمونے یکساں طور تے پھیلائے ونڄ سڳدے ہن ۔ پوری بیکٹیریل کلچر کوں ول ہک شیشے دی پلیٹ تے ہک چھوٹے سنے کاغذ دے نال رکھیا ویندا ہا. کخ ایں کنٹینر کوں feuchte Kammer (نم چیمبر) دا ناں ݙتا ۔ عام چیمبر ہک گول شیشے دی ڈش ہئی جیڑھا 20 سینٹی میٹر قطر تے 5 سینٹی میٹر اوچائی دا ہا تے ایندے اچ آلودگی کوں روکݨ کیتے ڈھکݨ ہا. شیشے دی پلیٹ تے شفاف کلچر میڈیا بیکٹیریل ودھݨ دا مشاہدہ آسان بݨا ݙتا ۔ 

کخ اگست 1881 اچ لندن اچ ستویں بین الاقوامی میڈیکل کانگریس اچ اپݨے پلیٹنگ دے طریقے دا عوامی طور تے مظاہرہ کیتا ۔ اتھاں ، لوئس پاسچر آکھیا ، "C'est un grand progrès, Monsieur!" ("جناب ، ایہ کتنا وݙا قدم اے!") کخ دی خوردبین تے ایگر پلیٹ کلچر دا طریقہ استعمال کریندے ہوئے ایندے شاگرداں نویں بیکٹیریا دریافت کیتے ۔ فریڈرک لوفلر 1882 اچ گلینڈرز (Burkholderia mallei) تے 1884 اچ ڈپتھیریا (Corynebacterium diphtheriae) دے بیکٹیریا دریافت کیتے ، تے جارج تھیوڈور اگست گافکی 1884 اچ ٹائیفائیڈ (Salmonella enterica) دا بیکٹیریئم دریافت کیتا ۔ کخ دے معاون جولیس رچرڈ پیٹری ہک بہتر طریقہ تیار کیتا تے اینکوں 1887 اچ "Eine kleine Modification des Koch’schen Plattenverfahrens" (کخ دے پلیٹنگ تکنیک دی ہک معمولی ترمیم) دے طور تے شائع کیتا ۔ کلچر پلیٹ کوں پیٹری ڈش دا ناں ݙتا ڳیا ۔ اکثر ایہ دعویٰ کیتا ویندا ہے کہ پیٹری ہک نویں کلچر پلیٹ تیار کیتی ، پر ایہ درست کائنا ہا ۔ انہاں صرف شیشے دی پلیٹ دا استعمال چھوڑ ݙتا تے ایندے بجائے براہ راست گول شیشے دی ڈش استعمال کیتی ، نہ صرف ہک نم چیمبر دے طور تے ، بھل جو مرکزی کلچر کنٹینر دے طور تے ۔ ایندے نال آلودگی دے امکانات مزید گھٹ تھی ڳئے ۔ ایہ وی مناسب ہا جے "کخ ڈش" دا ناں ݙتا ویندا ۔ 

### تپ دق
1880 دے ݙہاکے اچ برلن اچ امپیریل ہیلتھ ایجنسی نال سرکاری مشیر دے طور تے اپݨے وقت دے دوران ، کخ تپ دق دی تحقیق اچ دلچسپی ݙکھاوݨ لڳا ۔ اوں وقت ، ایہ عام طور تے سمجھا ویندا ہا کہ تپ دق ہک موروثی بیماری ہے ۔ تاہم ، کخ کوں یقین ہا کہ ایہ بیماری ہک بیکٹیریئم دی وجہ نال تھیندی اے تے متعدی ہے ۔ 1882 اچ انہاں تپ دق تے اپݨیاں دریافتاں شائع کیتیاں ، جیندے اچ انہاں رپورٹ کیتا کہ بیماری دا causative ایجنٹ سست ودھݨ والا مائکوبیکٹیریئم ٹیوبرکلوسس ہے ۔ انہاں ایں دریافت کوں "Die Ätiologie der Tuberkulose" (تپ دق دی وجہ) دے طور تے شائع کیتا ، تے 24 مارچ 1882 کوں برلن اچ جرمن فزیولوجیکل سوسائٹی دے سامݨے پیش کیتا ۔ کخ آکھیا ، 

جݙاں کور گلاسز کوں 24 گھنٹیاں کیتے ایں سٹیننگ سیال (پوٹاشیم ہائیڈرو آکسائیڈ نال ملایا ڳیا میتھیلین بلیو) دے سامݨے رکھیا ڳیا ، تاں پہلی واری ٹیوبرکولر ماس اچ ٻہوں نفیس راڈ نما شکلیں ظاہر تھیاں ، جیڑھیاں ، جیویں کہ مزید مشاہدات توں پتہ لڳا ، ضرب ݙیوݨ تے سپور بݨاوݨ دی طاقت رکھدیاں ہن تے ایں واسطے اینتھراکس بیسلس وانگ جانداراں دے اوں گروپ نال تعلق رکھدیاں ہن... خوردبینی معائنے توں پتہ لڳا کہ صرف پہلے نیلے رنگ دے سیل نیوکلی تے ڈیٹرائٹس براؤن تھی ڳئے ہن ، جݙݨ کہ تپ دق دے بیسلی ہک خوبصورت نیلے رنگ دے ریہے ۔ 

ایں اعلان تے کوئی خاص رد عمل نئیں تھیا ۔ روڈولف ورچو جیویں کہ نامور سائنسدان شک وچ ریہے ۔ ورچو اپݨے ایں نظریے تے قائم ریہا کہ تمام بیماریاں سیلولر سرگرمیاں اچ خرابی دی وجہ نال تھیندیاں ہن ۔ ݙوجھے پاسے ، پال ایرلچ بعد اچ یاد کیتا کہ ایہ لمحہ ایندا "کلھا سب توں وݙا سائنسی تجربہ" ہا ۔ کخ رپورٹ کوں ودھایا تے اینکوں 1884 اچ اوں ای عنوان دے تحت ہک کتابچے دے طور تے شائع کیتا ، جیندے اچ انہاں نتیجہ کڈھیا کہ تپ دق دے بیکٹیریئم دی دریافت ترائے اصول پورے کیتے ، جینکوں چھیکڑبازی کخ دے پوسٹولیٹس دے ناں نال ڄاݨیا ویندا ہا ، جیڑھے ایندے معاون فریڈرک لوفلر 1883 اچ وضع کیتے ہن ، جیندے اچ آکھیا ڳیا:

ایہ سارے عوامل مل تے میکوں ایہ نتیجہ کڈھݨ دی اجازت ݙیندن کہ تپ دق دے زخم اچ موجود بیسلی نہ صرف تپ دق دے نال ہوندے ہن ، بھل جو ایندا سبب وی بݨدن ۔ ایہ بیسلی تپ دق دے سچے ایجنٹ ہن ۔ 

### ہیضہ
اگست 1883 اچ جرمن حکومت کخ دی اڳواݨی اچ ہک طبی ٹیم کوں سکندریہ ، مصر بھیڄا تاں جو اتھاں ہیضہ دی وبا دی تحقیقات کیتی ونڄے ۔ کخ کوں ستت پتہ لڳا کہ ٻہوں سارے لوک ہیضہ نال مر ڳئے ہن انہاں دی آندراں دی میوکوسا اچ ہمیشاں بیکٹیریل انفیکشن ہا ، پر او ایہ تصدیق نہ کر سڳیا کہ بیکٹیریا causative پیتھوجین ہن یا کائنا ۔ جیویں کہ مصر اچ وبا گھٹ تھئی ، اینکوں کلکتہ انڈیا منتقل کر ݙتا ڳیا ، جتھاں ہک ٻہوں شدید وبا ہئی ۔ اینکوں ستت پتہ لڳا کہ دریائے گنگا ہیضہ دا ذریعہ ہے ۔ انہاں تقریباً 100 لاشاں دا پوسٹ مارٹم کیتا ، تے ہر ہک اچ بیکٹیریل انفیکشن پاتا ۔ انہاں پاݨی دیاں ٹینکیاں توں وی اوہو بیکٹیریا دریافت کیتا ، جیندے نال انفیکشن دے ذرائع دا پتہ لڳا ۔ انہاں 7 جنوری 1884 کوں بیکٹیریئم کوں خالص کلچر اچ الڳ تھلڳ کیتا ۔ بعد اچ انہاں تصدیق کیتی کہ ایہ بیکٹیریئم ہک نویں قسم ہے ، تے اینکوں "ہک چھوٹے جھکے ہوئے ، کما وانگ" دے طور تے بیان کیتا ۔ تازہ خون دے نمونے استعمال کریندے ہوئے ایندے تجربے توں پتہ لڳا کہ بیکٹیریئم لال خون دے خلیات کوں مار سڳدا اے ، تے انہاں قیاس کیتا کہ بیکٹیریئم بیماری دا سبب بݨاوݨ کیتے کہیں قسم دا زہر استعمال کریندا ہے ۔ 1959 اچ انڈین سائنسدان سمبھو ناتھ ڈے ایں زہر ، ہیضہ ٹاکسن کوں دریافت کیتا ۔ کخ اپݨی دریافت 2 فروری کوں جرمن سیکرٹری آف سٹیٹ فار دی انٹیریئر کوں رپورٹ کیتی ، تے اینکوں اڳلے مہینے ڈوئچے میڈیزینیشے ووخنشرفٹ (جرمن میڈیکل ویکلی) اچ شائع کیتا ۔ 

بھانویں جو کخ کوں یقین ہا کہ بیکٹیریئم ہیضہ دا پیتھوجین اے ، پر او مکمل طور تے ایہ نازک ثبوت قائم نئیں کر سڳیا کہ بیکٹیریئم صحت مند مضامین اچ علامات پیدا کریندا اے (کخ دے پوسٹولیٹس دے بعد) ۔ جانوراں تے انہاں دے خالص بیکٹیریا کلچر نال ایندا تجربہ بیماری دا سبب نئیں بݨ سکیا ، تے درست طور تے وضاحت کیتی کہ جانور انسانی پیتھوجین توں محفوظ ہن ۔ بیکٹیریئم کوں ول "کما بیسلس" دے ناں نال ڄاݨیا ویندا ہا ، تے سائنسی طور تے Bacillus comma دے طور تے ۔ بعد اچ پتہ لڳا کہ بیکٹیریئم کوں پہلے ای 1854 اچ ہک اطالوی طبیب فلپو پاشینی بیان کر ݙتا ہا ، تے اوں وقت دے نیڑے کاتالان طبیب جواکیم بالسیلز آئی پاسکوال وی مشاہدہ کیتا ہا. پر او بیکٹیریئم کوں ہیضہ دا causative ایجنٹ سنڄاݨݨ اچ ناکام ریہے ۔ کخ دے ساتھی رچرڈ فریڈرک جوہانس فائفر کما بیسلس کوں پاشینی دے وائبریونی دے طور تے درست طور تے سنڄاݨیا تے 1896 اچ اینکوں Vibrio cholerae دے طور تے دوبارہ ناں ݙتا ۔ 

### تپ دق دا علاج تے ٹیوبرکولن
کخ اپݨے کیریئر اچ ٻہوں ساری تحقیقی توجہ تپ دق تے ݙتی ۔ دنیا دے مختلف حصیاں اچ طبی مہماں دے بعد ، انہاں 1880 دے ݙہاکے دے وسط توں ول تپ دق تے توجہ مرکوز کیتی ۔ اوں وقت امپیریل ہیلتھ آفس تپ دق دے مریضاں دے تھک دی جراثیم کشی کیتے ہک منصوبہ چلاویندا پیا ہا ۔ کخ ممکنہ جراثیم کش ادویات دے طور تے آرسینک تے کریوسوٹ نال تجربہ کیتا ۔ ایہ کیمیکل تے ٻیاں دستیاب دوائیاں کم نئیں کر سڳیاں ۔ 1883 اچ ایندی رپورٹ اچ تپ دق دی ویکسین بݨاوݨ دی کوشش اچ ہک ناکام تجربے دا وی ذکر ہا. 1888 تئیں ، کخ اینٹی بیکٹیریل کیمیکل دے طور تے مصنوعی رنگاں تے توجہ ݙتی ۔ انہاں جلیٹن بیسڈ کلچر میڈیا کوں ہک پیلے رنگ ، اورامین نال ملا تے اینٹی بیکٹیریل سرگرمی دی جانچ کرݨ دا ہک طریقہ تیار کیتا ۔ ایندی نوٹ بک اشارہ ݙیندی اے کہ فروری 1890 تئیں ، انہاں سیکڑاں مرکبات دی جانچ کیتی ہئی ۔ انہاں اگست 1890 اچ برلن اچ ݙاہویں بین الاقوامی میڈیکل کانگریس اچ ہک مبہم اعلان کیتا ، جیندے اچ آکھیا ڳیا ، 

ہک رابطے اچ جیڑھا میں کجھ مہینے پہلے بین الاقوامی میڈیکل کانگریس [لندن اچ 1881 اچ] نال کیتا ہا ، میں ہک مادہ بیان کیتا ہا جئیں دا نتیجہ ایہ ہے کہ لیبارٹری جانور تپ دق دے بیسلی دے ٹیکے کیتے حساس نئیں رہندے ، تے پہلے توں متاثرہ جانوراں دی صورت اچ تپ دق دے عمل کوں روک ݙتا ویندا ہے ۔ میں ݙس سڳدا ہاں کہ گنی پگز ، جیڑھے بیماری [تپ دق] کیتے ٻہوں حساس ہن ، اوں مادہ نال علاج کرݨ تے تپ دق وائرس [بیکٹیریئم] دے ٹیکے تے ہݨ رد عمل نئیں ݙیندے تے گنی پگز اچ جیڑھے بیمار ہن (تپ دق نال) ، پیتھولوجیکل عمل کوں مکمل طور تے روک ݙتا ونڄ سڳدا ہے ۔ 

نومبر 1890 تئیں ، کخ انساناں دے علاج اچ تاثیر دا مظاہرہ کیتا جئیں اچ ویکسین کوں بیلس کالمٹ-گورین (BCG) تکنیک دے ذریعے ݙتا ڳیا ۔ ایہ ویکسین جلد اچ کجھ چھوٹے چھوٹے سوراخاں دے ذریعے جذب تھیندی اے تے ٻہوں سارے مریض تے ڈاکٹر کخ دا علاج حاصل کرݨ کیتے برلن ڳئے ۔ بھانویں جو ایہ انساناں اچ موثر ہا ، ایندے تجربات توں ایہ وی پتہ لڳا کہ جݙاں ایہ مادہ ایندے تپ دق نال متاثرہ ٹیسٹ گنی پگز اچ داخل کیتا ڳیا ، تاں انہاں شدید علامات ظاہر کیتیاں ۔ ایں نتیجے ، جیڑھا کہ وݙے پیمانے تے مدافعتی رد عمل نال ظاہر تھیندا ہا ، "کخ دا رجحان" ناں دی اصطلاح تیار کیتی ڳئی ۔ اینکوں ہک انتہائی جلد دے رد عمل دے طور تے ڄاݨیا ویندا ہے جیڑھا کہ BCG ویکسینیشن دی جاہ تے ویکسین ݙیوݨ دے کجھ ݙینہہ بعد تپ دق نال متاثرہ فرد اچ ظاہر تھیندا ہے ۔ جݙاں ہک عام گنی پگ کوں خالص ٹیوبرکل بیسلس نال ٹیکہ لایا ویندا ہا ، تاں زخم جلدی بند تھی ویندا ہا تے کجھ ݙینہہ اچ ٹھیک تھی ویندا ہا. ایندے بعد ، انجیکشن دی جاہ کھل ویندی ہئی تے اوں وقت تئیں السر بݨ ویندا ہا جݙݨ تئیں جانور مر نہ ویندا ہا ۔ تاہم ، اگر اوں ای ٹیکہ لاتا ڳیا کلچر ہک گنی پگ اچ داخل کیتا ویندا ہا جیڑھا پہلے تپ دق نال متاثر ہا ، تاں انجیکشن دی جاہ کالی تھی ویندی ہے ، تے چھیکڑبازی عام طور تے تے جلدی نال ٹھیک تھی ویندی اے (مورلینڈ ، 2024) ۔ کیمیائی نوعیت اچ غیر یقینی صورتحال "کخ دا رجحان" ناں اچ رجحان دی اصطلاح تیار کیتی ۔ 

کخ اپݨے تجربات 15 جنوری 1891 دے ڈوئچے میڈیزینیشے ووخنشرفٹ دے شمارے اچ شائع کیتے ، تے دی برٹش میڈیکل جرنل فوری طور تے انگریزی ورژن بیک وقت شائع کیتا ۔ انگریزی ورژن وی نیچر ، تے اوں ای مہینے دی لینسیٹ اچ دوبارہ شائع تھیا ۔ لینسیٹ اینکوں "خوشی دی وݙی خبر" دے طور تے پیش کیتا ۔ کخ دوا کوں صرف "بھورا ، شفاف مائع" دے طور تے ڄݨوایا ۔ جوزفس پول-پنکس 1844 اچ تپ دق کلچر میڈیا کیتے ٹیوبرکولن دا ناں استعمال کیتا ہا ، تے کخ بعد اچ اینکوں "ٹیوبرکولن" دے طور تے اپنایا ۔ 

1891 اچ کلینیکل ٹرائل دی پہلی رپورٹ مایوس کن ہئی ۔ اوں وقت تئیں 1061 مریض جیڑھے اندرونی اعضا دے تپ دق نال تے 708 مریض جیڑھے بیرونی ٹشوز دے تپ دق نال ہن انہاں کوں علاج ݙتا ڳیا ہا ۔ ٹیوبرکولن کوں ہک علاج معالج دوا دے طور تے استعمال کرݨ دی کوشش کخ دی "سب توں وݙی ناکامی" سمجھی ویندی ہے ۔ ایندے نال ایندی ساکھ ٻہوں گھٹ تھی ڳئی ۔ پر انہاں اپݨی باقی دی زندگی ٹیوبرکولن کوں ہک قابل استعمال دوا بݨاوݨ دی کوشش اچ صرف کیتی ۔ ایندی دریافت مکمل ناکامی نہ ہئی: ایہ مادہ ہݨ تپ دق دے مریضاں اچ ہائپر سینسیٹیویٹی دی جانچ کرݨ کیتے استعمال تھیندا ہے ۔ 

### حاصل شدہ قوت مدافعت
کخ حاصل شدہ قوت مدافعت دے رجحان دا مشاہدہ کیتا ۔ 26 دسمبر 1900 کوں ، او نیو گنی دی ہک مہم دے حصے دے طور تے جرمنی پہنچے ۔ کخ سیریل طور تے پاپوان لوکاں ، مقامی باشندیاں ، تے انہاں دے خون دے نمونیاں دا معائنہ کیتا تے ݙٹھا کہ انہاں اچ پلازموڈیم پرجیوی ، ملیریا دا سبب بݨݨ والے ، شامل ہن ، پر انہاں دے ملیریا دے دورے ہلکے ہن یا ݙیکھݨ اچ وی نہ آندے ہن ، یعنی سب کلینیکل ہن ۔ اوندے برعکس ، جرمن آباد کار تے چینی مزدور ، جیڑھے نیو گنی گھن آندے ڳئے ہن ، فوری طور تے بیمار تھی ڳئے ۔ تاہم ، جتنا زیادہ او ملک اچ ریہے ، اتنا ای زیادہ انہاں اچ وی ایندے خلاف مزاحمت پیدا تھیندی ݙکھائی ݙتی ۔ 

### کخ دے پوسٹولیٹس
سرکاری مشیر دے طور تے اپݨے وقت دے دوران ، کخ ہک رپورٹ شائع کیتی کہ انہاں تپ دق دے بیکٹیریئم کوں تپ دق دے پیتھوجین دے طور تے کینجھاں دریافت کیتا تے تجرباتی طور تے ݙکھایا ۔ انہاں بیماری دا سبب بݨݨ والے جانداراں کوں الڳ تھلڳ کرݨ اچ خالص کلچرز دی اہمیت بیان کیتی تے انہاں کلچرز کوں حاصل کرݨ کیتے ضروری اقدامات دی وضاحت کیتی ، جیڑھے طریقے کخ دے چار پوسٹولیٹس اچ بیان کیتے ڳئے ہن ۔ اینتھراکس دے causative ایجنٹ دی کخ دی دریافت نال پوسٹولیٹس دا ہک عام مجموعہ بݨیا جیڑھا کہ ٻہوں ساری متعدی بیماریاں دے سبب دا تعین کرݨ اچ استعمال تھی سڳدا ہے ۔ ایہ پوسٹولیٹس ، جیڑھے نہ صرف ہک متعدی بیماری دے سبب تے اثر کوں جوڑݨ دا ہک طریقہ بیان کریندے ہن بھل جو متعدی ایجنٹس دے لیبارٹری کلچر دی اہمیت وی قائم کریندے ہن ، متعدی بیماریاں اچ "سونے دا معیار" بݨ ڳئے ۔ 

بھانویں جو کخ اصول وضع کیتے ، پر انہاں پوسٹولیٹس وضع نئیں کیتے ، جیڑھے ایندے معاون فریڈرک لوفلر متعارف کرائے ہن ۔ لوفلر 1883 اچ ڈپتھیریا بیسلس دی اپݨی دریافت دی رپورٹ کریندے ہوئے ترائے پوسٹولیٹس ایں طرحاں بیان کیتے:

جاندار ہمیشاں بیماری دے ہر کیس اچ موجود ہوندے ، پر صحت مند افراد اچ نئیں ہوندے ۔ 

جاندار کوں ہک بیمار فرد توں الڳ تھلڳ کرݨا چاہیدا اے تے خالص کلچر اچ اگاوݨا چاہیدا ہے ۔ 

خالص کلچر کوں ہک صحت مند ، حساس فرد اچ داخل کرݨ تے اوں ای بیماری دا سبب بݨݨا چاہیدا ہے ۔ 

چوتھا پوسٹولیٹ ہک امریکی پودے دے پیتھولوجسٹ ایرون فرینک سمتھ 1905 اچ شامل کیتا ہا ، تے اینکوں ایں طرحاں بیان کیتا ڳیا ہے:

اوں ای پیتھوجین کوں تجرباتی طور تے متاثرہ افراد توں الڳ تھلڳ کرݨا چاہیدا ہے ۔ 

### ذاتی زندگی
جولائی 1867 اچ کخ ایما (ایمی) اڈولفین جوزفین فراٹز نال شادی کیتی ، تے ݙوہیں دی ہک دھی ، گرٹروڈ ، 1868 اچ پیدا تھئی ۔ انہاں دی شادی 26 سال بعد 1893 اچ ختم تھی ڳئی ، تے اوں ای سال ، انہاں اداکارہ ہیڈوگ فریبرگ (1872–1945) نال شادی کیتی ۔ 

9 اپریل 1910 کوں ، کخ کوں دل دا دورہ پیا تے او کݙاہیں وی مکمل طور تے صحت یاب نئیں تھی سڳیا ۔ 27 مئی کوں ، پرشین اکیڈمی آف سائنسز اچ تپ دق تے اپݨی تحقیق تے ہک لیکچر ݙیوݨ دے ترائے ݙینہہ بعد ، کخ 66 سال دی عمر اچ بیڈن-بیڈن اچ فوت تھی ڳیا ۔ ایندی موت دے بعد ، انسٹی ٹیوٹ اپݨے ادارے کوں ایندے ناں تے منسوب کیتا ۔ 

### ایوارڈ تے اعزاز
کخ کوں 19 نومبر 1890 کوں پرشین آرڈر آف دی ریڈ ایگل اچ نائٹ گرانڈ کراس بݨایا ڳیا ، تے 1897 اچ رائل سوسائٹی دا غیر ملکی رکن (ForMemRS) منتخب کیتا ڳیا ۔ 1905 اچ اینکوں فزیالوجی تے میڈیسن اچ نوبل انعام "تپ دق دے حوالے نال ایندیاں تحقیقات تے دریافتاں کیتے" ݙتا ڳیا ۔ 1906 اچ تپ دق تے اشنکٹبندیی بیماریاں تے تحقیق اینکوں آرڈر پور لی میرٹ ݙیوایا تے 1908 اچ رابرٹ کخ میڈل ، جیڑھا کہ عظیم ترین زندہ طبیباں دے اعزاز کیتے قائم کیتا ڳیا ہا ، ݙتا ڳیا ۔ شہنشاہ ولہیم اول اینکوں آرڈر آف دی کراؤن ، 100,000 مارکس تے پرائیوی امپیریل کونسلر ، سرجن-جنرل آف ہیلتھ سروس ، تے قیصر ولہیم سوسائٹی دے سائنس سینیٹ دے فیلو دے طور تے تقرری نال نوازیا ۔ 

کخ 1891 اچ برلن اچ رائل پرشین انسٹی ٹیوٹ فار انفیکشیس ڈیزیزز قائم کیتا ۔ ایندی موت دے بعد ، اینکوں ایندے اعزاز اچ رابرٹ کخ انسٹی ٹیوٹ دا ناں ݙتا ڳیا ۔ 

عالمی ادارہ صحت 1982 توں ہر 24 مارچ کوں "عالمی یوم تپ دق" منیندا اے تاں جو کخ دے تپ دق دے بیکٹیریئم دی دریافت دے ݙینہہ دی یاد منائی ونڄے ۔ 

کخ دا ناں حفظان صحت تے اشنکٹبندیی طب دے شعبیاں توں 23 ناواں اچوں ہک اے جیڑھے کیپل سٹریٹ ، بلومزبری اچ لندن سکول آف ہائیجین اینڈ ٹراپیکل میڈیسن دی عمارت دی فریز تے نمایاں ہن ۔ 

کخ دا ہک وݙا سنگ مرمر دا مجسمہ رابرٹ کخ پلیٹز ناں دے ہک چھوٹے پارک اچ کھڑا ہے، جیڑھا کہ چیرٹی ہسپتال دے بالکل اُبھے پاسوں برلن دے مٹے حصے اچ ہے ۔ ایندی زندگی 1939 دی جرمن ساختہ موشن پکچر دا موضوع ہئی جیندے اچ آسکر جتݨ والے اداکار ایمیل جاننگز مرکزی کردار ادا کیتا ہا ۔ 10 دسمبر 2017 کوں ، گوگل کخ دی سالڳنڈھ دے جشن اچ ہک ڈوڈل ݙکھایا ۔ 

کخ تے پال ایرلچ نال ایندے تعلق ، جئیں ٹی بی دی تشخیص کرݨ کیتے ہک طریقہ کار تیار کیتا ، 1940 دی فلم ڈاکٹر ایرلچز میجک بلٹ اچ پیش کیتا ڳیا ہا ۔ 

## تنازعات

### لوئس پاسچر
اگست 1881 اچ لندن اچ ستویں بین الاقوامی میڈیکل کانگریس اچ انہاں دی پہلی ملاقات اچ کخ تے پاسچر ہک ٻئے نال دوستانہ رویہ رکھیندے ہن ۔ پر انہاں دے باقی دے کیریئر سائنسی جھڳڑیاں نال بھرئے ہوئے ہن ۔ تنازعہ اوں وقت شروع تھیا جݙاں کخ 1876 اچ اینتھراکس بیسلس دی اپݨی دریافت کوں کارݨیت ، یعنی ایہ کہ جراثیم اینتھراکس دے انفیکشن دا سبب بݨایا ، دے طور تے تشریح کیتا ۔ بھانویں جو ایندے پوسٹولیٹس اڄاں وضع نہ تھئے ہن ، پر انہاں بیکٹیریئم کوں بیماری دا سبب نئیں سمجھیا: ایہ ہک قیاس ہا ۔ ایں واسطے پاسچر دلیل ݙتی کہ کخ دی دریافت کارݨیت دا مکمل ثبوت نئیں ہئی ، بھل جو پاسچر دی اینتھراکس ویکسین جیڑھی 1881 اچ تیار تھئی ہئی ۔ کخ 1881 اچ اپݨا نتیجہ ہک بیان نال شائع کیتا: "اینتھراکس بغیر قابل عمل اینتھراکس بیسلی یا سپورز دے کݙاہیں وی نئیں تھیندا ۔ میݙی رائے اچ ایں ڳالھ دا کوئی ٻیا حتمی ثبوت نئیں ݙتا ونڄ سڳدا کہ اینتھراکس بیسلی اینتھراکس دا سچا تے کلھا سبب ہن ، " تے ایہ کہ ویکسینیشن جیویں کہ پاسچر دعویٰ کیتا اے ناممکن ہوسی ۔ اپݨی ویکسین کوں ثابت کرݨ کیتے ، پاسچر اپݨے معاون لوئس تھوئیلر کوں جرمنی بھیڄا تاں جو مظاہرہ کیتا ونڄے تے کخ دے خیال کوں غلط ثابت کیتا ونڄے ۔ جنیوا اچ 1882 اچ حفظان صحت دی بین الاقوامی کانگریس اچ انہاں دی ہک گرم بحث تھئی ، جتھاں کخ پاسچر دے طریقیاں کوں "ناقابل اعتبار" قرار ݙتا ، تے دعویٰ کیتا کہ او "غلط ہن تے او لامحالہ غلط نتائج تے پہنچدن ۔ " کخ بعد اچ پاسچر تے حملہ کرݨ جاری رکھیا ، آکھیا ، "پاسچر ہک طبیب نئیں ، تے کوئی وی ایندے توں توقع نئیں کر سڳدا کہ او پیتھولوجیکل عمل تے بیماری دیاں علامتاں دے بارے اچ درست فیصلے کرے ۔ "

### ٹیوبرکولن
جݙاں کخ 1890 اچ ٹیوبرکولن کوں تپ دق دی دوا دے طور تے دریافت کیتا ، تاں انہاں تجربے کوں خفیہ رکھیا تے ماخذ ظاہر کرݨ توں گریز کیتا ۔ ایہ صرف عوامی دٻاؤ دے بعد ہک سال بعد ہا کہ انہاں عوامی طور تے تجربے تے ماخذ دا اعلان کیتا ۔ ٹیوبرکولن نال کلینیکل ٹرائل تباہ کن تے مکمل طور تے ناکام ریہے ۔ 7 جنوری 1891 کوں برلن میڈیکل سوسائٹی کوں روڈولف ورچو دی پوسٹ مارٹم رپورٹ اچ پتہ لڳا کہ ٹیوبرکولن نال علاج کیتے ڳئے 21  تپ دق کوں ٹھیک کرݨ دی بجائے علاج دی وجہ نال مر ڳئے ۔ ہک ہفتے بعد ، کخ شائع کیتا کہ دوا تپ دق بیسلی دی خالص کاشت دا گلیسرین اقتباس ہے ۔ 1891 دے اواخر اچ جرمن سرکاری رپورٹ اچ اعلان کیتا ڳیا کہ تپ دق دا ٹیوبرکولن نال علاج نئیں تھیندا ۔ ایں لمحے توں ، کخ دی ساکھ ختم تھی ڳئی ۔ ایندی ابتدائی رازداری دی وجہ نویں دوا کیتے مالی فائدے دی خواہش ہئی ، تے ایندے نال ایندے اپݨے تحقیقی ادارے دا قیام ہا ۔ 1885 توں ، او سرکاری ملازمت چھوڑݨ تے اپݨا ہک آزاد ریاستی ادارہ بݨاوݨ دی کوشش کریندا پیا ہا ۔ مایوسی دے بعد ، اینکوں برلن یونیورسٹی توں فارغ کر ݙتا ڳیا تے 1891 اچ ہک نویں قائم شدہ ادارے ، رائل پرشین انسٹی ٹیوٹ فار انفیکشیس ڈیزیزز دے ڈائریکٹر دے طور تے کم کرݨ تے مجبور تھیا ۔ اینکوں ٹیوبرکولن تے کم کرݨ تے ایندے بعد دے کہیں وی کم اچ پیٹنٹ دے حقوق دا دعویٰ کرݨ توں منع کر ݙتا ڳیا ۔ 

### انسانی تے مویشی تپ دق
کخ شروع اچ یقین کیتا کہ انسانی (Mycobacterium tuberculosis) تے مویشی تپ دق دے بیسلی (جینکوں ہݨ Mycobacterium bovis آکھیا ویندا اے) مختلف پیتھوجین ہن جݙاں انہاں 1882 اچ ایہ دریافت کیتی ۔ ݙو سال بعد ، انہاں اوں موقف کوں واپس گھدا تے زور ݙتا کہ ݙوہیں بیسلی ہک ای قسم دے ہن ۔ ایہ بعد والا مفروضہ ویٹرنری پریکٹس اچ ہک حقیقت دے طور تے گھدا ڳیا ۔ ایندی بنیاد تے ، امریکہ اچ گوشت تے ݙدھ دے معائنے کیتے قانون بݨائے ڳئے ۔ 1898 اچ ہک امریکی ویٹرنریئن تھیوبالڈ سمتھ ہک تفصیلی تقابلی مطالعہ شائع کیتا تے پاتا کہ تپ دق دے بیکٹیریا انہاں دی ساخت ، ودھݨ دے طریقے ، تے پیتھوجینیسیٹی دی بنیاد تے مختلف ہن ۔ ایندے علاوہ ، انہاں ایہ وی دریافت کیتا کہ ہر قسم اچ وی تبدیلیاں ہن ۔ اپݨے نتیجے اچ انہاں ݙو اہم نکات بیان کیتے:

انسانی تپ دق بیسلس مویشیاں کوں متاثر نئیں کر سڳدا ۔ 

لیکن مویشی بیسلس انساناں کوں متاثر کر سڳدا اے کیوں جو ایہ ٻہوں پیتھوجینک ہے ۔ 

اوں وقت تئیں ، ایہ ثبوت موجود ہا کہ مویشی تپ دق گوشت تے ݙدھ دے ذریعے انساناں اچ منتقل تھیندا ہے ۔ انہاں رپورٹس تے ، کخ اعتراف کیتا کہ ݙوہیں بیسلی مختلف ہن پر ول وی ایہ وکالت کیتی کہ مویشی تپ دق صحت کیتے کوئی تشویشناک ڳالھ نئیں ۔ جولائی 1901 اچ لندن اچ منعقدہ تریجھی بین الاقوامی کانگریس آن ٹیوبرکلوسس اچ ڳالھ کریندے ہوئے ، انہاں آکھیا کہ مویشی تپ دق انساناں کیتے خطرناک نئیں تے طبی توجہ دی کوئی لوڑ نئیں ۔ انہاں آکھیا ، "ایں واسطے میں ایں قسم دی ٹی بی دے خلاف کوئی وی اقدامات کرݨ کوں غیر ضروری سمجھدا ہاں ۔ ٹی بی دے خلاف جنگ کوں واضح طور تے انسانی بیسلس تے توجہ مرکوز کرݨی چاہیدی ہے ۔ " کانگریس دے چیئر ، جوزف لسٹر کخ کوں ڈانٹا تے انساناں اچ مویشی تپ دق دے طبی ثبوت دی وضاحت کیتی ۔ 

### 1902 دا فزیالوجی یا میڈیسن اچ نوبل انعام
نوبل کمیٹی 1902 دے فزیالوجی یا میڈیسن اچ نوبل انعام کوں ملیریا دی منتقلی دی دریافت کیتے ݙیوݨ کیتے منتخب کیتا ۔ پر او ایں ڳالھ دا حتمی فیصلہ نئیں کر سڳی کہ ایہ کینکوں ݙتا ونڄے - برطانوی سرجن رونالڈ راس یا اطالوی ماہر حیاتیات جیووانی باتسٹا گراسی ۔ راس 1897 اچ دریافت کیتا ہا کہ انسانی ملیریا کجھ مچھراں ولوں گھدا ویندا ہے ، تے اڳلے سال کہ پرندیاں دا ملیریا متاثرہ پرندیاں توں صحت مند پرندیاں اچ مچھر دے ݙنگݨ نال منتقل تھی سڳدا ہے ۔ گراسی پلازموڈیم ویویکس تے پرندیاں دے ملیریا پرجیوی دریافت کیتے ہن ، تے 1898 دے آخر اچ انساناں دے درمیان پلازموڈیم فالسپیرم دی منتقلی مچھر اینوفیلس کلیویجر دے ذریعے دریافت کیتی ہئی ۔ نوبل کمیٹی دی حیرت دی ڳالھ اے کہ ݙوہیں نامزد افراد ہک ٻئے دے خلاف عوامی طور تے تند و تیز دلائل دا تبادلہ کیتا جیندے اچ انہاں اپݨے اپݨے کماں دی اہمیت کوں درست ثابت کیتا ۔ رابرٹ کخ کوں ول حتمی فیصلہ کرݨ کیتے ہک "غیر جانبدار ثالث" دے طور تے مقرر کیتا ڳیا ۔ ایندے نقصان کیتے ، گراسی 1898 اچ ملیریا دی وبا دی تحقیقات دے دوران کخ دی ملیریا دی تحقیق تے تنقید کیتی ہئی ، جݙݨ کہ راس کخ نال دوستانہ تعلق قائم کیتا ہا ۔ راس کوں انعام کیتے منتخب کیتا ڳیا ، کیوں جو کخ "این ڳالھ تے زور ݙیوݨ اچ اپݨے اختیار دا پورا وزن استعمال کیتا کہ گراسی اعزاز دا حقدار نہ ہا ۔ "