وقت دی حقیقت

وقت کیا ہے؟ ایندی سادہ تعریف تاں اے تھی سڳدی اے جو اے ہک اینجھا وقفہ اے جیندے وچ کوئی واقعہ، کوئی شئے یا کوئی ڳالھ رونما تھیندی اے۔ وقت دے بغیر واقعہ تھی ای نئیں سڳدا۔ وقت تبدیلی دا ݙوجھا ناں اے۔ اگر کہیں نظام اچ تبدیلی دا عمل نئیں پیا تھیندا تاں اوں نظام اچ وقت دا وجود وی نئیں ہوندا۔ 

ابن عربی 13 ویں صدی دا مشہورعالم فلسفی ہا جیڑھا سپین اچ پیدا تھئے۔ اوں نے وقت دے بارے اے خیالات بیان کیتے جو وقت خیالی شئے اے ، حقیقت اچ ہیندا کوئی وجود کینی۔ اے صرف ساݙے دماغ دا او ہتھیار اے جیندے نال اساں واقعات کوں ترتیب ݙیندوں تے ساکوں اسمانی اجسام دی حرکت دا پتہ لڳدے۔ ابن عربی دا اے خیال ہا جو وقت فطرت دے 4 بنیادی اجزا اچوں ہک جُز اے۔ فطرت دے او بنیادی 4 اجزا وقت، فضا، جوہر (ایٹم) تے شکل ہن۔ کائنات تے وقت دا ہک اپݨاچکر اے۔ وقت ہک نسبتی مقدار اے جیڑھا مشاہدہ کرݨ والے دی جاہ تے مقام دا مُتھاج اے، کائنات اچ ݙو مختلف مقامات تے موجود ناظرین دا وقت مختلف تے انہیں دے اپݨے محل وقوع دے مطابق ہوندے۔ ابن عربی نے اے نظریہ وی ݙتے جو ہر اسمانی جسم دے ݙینہہ دی لمبائی وقت دے لحاظ نال مختلف ہوندی اے۔ ابن عربی نے کائناتی ہفتے کوں وی ٻہوں اہمیت ݙتی اے اور ہوں آکھیے جو کائناتی ہفتے اچ ہر ݙینہہ ٻے ݙینہہ کنوں وقت دی لمبائی دے لحاظ نال مختلف ہا۔ ابن عربی دے اے خیالات جدید سائنس دی تحقیق نال کافی جُڑت رکھیندن۔ 

سینٹ آگسٹائن نے آکھیا ہا "وقت کیا ہے؟ اگر کوئی میں کنوں نہ پْچھے تاں میںڄانڑداں جو وقت کیا ہے، تے اگرکوئی پْچھے چا تاں میں اسلُک نئیں ڄانڑدا" 

وقت کوں اساںݙیکھ نسے سڳدے، وقت کوں اساںسُݨ نسے سڳدے، وقت کوں صرف محسوس کر سڳدوں۔ 

وقت تے حرکت کوں انجھ نئیں کیتا ونڄ سڳدا۔ وقت اچ لچک ہے اور اے مادی اجسام دی حرکت دے نال پھیلدے تے سُنگڑدے۔ وقت او بھا اے جیندے اچ اساں سارے سڑدے پیوں۔ شیکسپیئر اپݨی شاعری اچ وقت دی بے چین حرکت کوں ایں ظاہر کریندے:

"جیویں لہراں سِپئیں نال بھریے ہوئے

ساحل ݙو ٹردیاں ہن

ایویں وقت دے پَہر

اپݨی مُکاݨ ݙویندے پن

ہر ویلھا 

گزریے ہویے ویلھے دی جاہ گھندے

تے ہر دم اڳوں تے ونڄݨ دی تیاری پکڑیندے"

اردو دے مشہور ہندوستانی شاعر جاوید اختر نے اپݨی ہک نظم "وقت کیا ہے" اچ زمان و مکان دے متعلق نظریہ اضافیت تے وقت دی حقیقت کوںاپݨی شاعری اچ جاہ ݙتی اے۔ جاوید اختر دی شاعری دا وقت دے بارے سوالیہ انداز قاری کوں سوچݨ تے مجبور کر ݙیندے۔  

"اے وقت کیا ہے؟

اے کیا ہے جو مسلسل گزردا ویندے؟

اے جݙاں نہ گزردا ہا، تاں کتھاں ہا؟

کِتھائیں تاں ہوسے؟

گزر ڳیا ہے تاں  ہُݨ کتھاں ہے؟

کِتھائیں تاں ہوسے؟

کِتھوں اے آئے، تے کِن ݙو ڳئے پیا؟

اے کِتھ توں کِتھ تک دا سلسلہ ہے؟

اے وقت کیا ہے؟" 

ہر ناظروقت دا اپݨا ذاتی پیمانہ گھدی ودے جیڑھا کہیں ٻے ناظر یا مشاہدہ کرݨ والے دے وقت کنوں مختلف ہے۔ مختلف رفتار تے حرکت کرݨ نال وقت دا پیمانہ وی مختلف ہوسی۔

انگریزی دے مشہور شاعرجان کیٹس[JOHN KEATS]   نے  وی اپݨی خطوط اچ اے حقیقت ایں طور بیان کیتی:

"میں ہر ݙینہہ ہر ویلھے اے محسوس کریندا جومیں ایں دنیا تے کلھا نئیںراہندا پیا بلکہ ہزاراں ٻیاں دنیائیں وی میݙے نال وسدیاں پن"۔

وقت او جادو اے جیندے اثر نال مادہ مستقل طور تے خود کنوں کوئی ٻئی چیزاچ تبدیل تھیندا پئے۔

ارسطو وی اے آکھیا ہا جو صرف ݙو چیزاں لازوال ہن تے او وقت تے تبدیلی ہن۔ 

اساں وقت دی پہچان سیکنڈیں، منٹیں، گھنٹئیں، ݙینہوار، ہفتئیں، مہنیئیں تے سالیں نال کریندوں۔ انیں سارئیں پیمانئیں دا تعلق صرف ساݙے سجھ دے نظام نال ہے۔ زمین سجھ دے گرد ہک چکر لا تے ہک سال دا پتہ ݙیندی ہے۔ اساں ڄانڑدوں جو اے کائنات ارباں کہکشائیں دا کٹھ ہے اور ساݙی ملکی وے اچ 2 کنوں3 کھرب سولر سسٹم موجود ہن۔ہُݨ فرض کرو جو باقی سارے سولر سسٹم تاں موجود رہن تے ساݙا سولرسسٹم ختم تھی ونڄے تاں ساݙے بنڑائے ہوئے وقت دی کوئی اہمیت نہ ہوسی تے وقت دے اے سارے پیمانے ختم تھی ویسن۔ ہُݨ مزید اے فرض کرو جو اگر اساں خلا اچ موجود ہوووں اور ساݙی کوئی زمین نہ ہووے اور ساݙی دید وی اتنا گھٹ ہووے جو اساں تارئیں کوں وی نہ ݙیکھ سڳوں تاں ول اساں وقت دی پیمائش کیویں کریسوں۔ ظاہر اے ولا ساݙے کنے وقت دا کوئی فطری پیمانہ کینا ہوسی سوائے ماضیِ، حال تے مستقبل دے۔ 

آئن سٹائن دے مطابق ماضی، حال تے مستقبل دا وجود صرف مشاہدہ کرݨ والے کیتے ہے لیکن انیں دا اپݨا کوئی وجود نئیں۔ ہکے وقت اچ ماضی، حال تے مستقبل موجود ہوندن، شرط اے ہے جو انیں دا مشاہدہ کرݨ والا کوئی ہووے۔ ایویں کہیں دا حال توݙا ماضی ہا تے تواݙا مستقبل کہیں ٻئے دا ماضی ہوسی۔ اساں جیڑھے تارئیں کوں ݙیہدوں تاں اصل اچ اساں انیں تارئیں دا کروڑاں سال پُڑاݨا ماضی ݙہدوں۔ ممکن اے جیڑھا تارا ساکوں ݙسدا پے او ہزاراں، لکھاں سال پہلے مر چُکیا ہووے۔ 

آئن سٹائن نے ہک ٻئی چیز وی ݙسی جو وقت ناظر دی رفتار نال پھیلدے تے سنگڑدے۔ 70 دی دہائی اچ اٹامک گھڑی نال ایں تھیوری دا تجربہ تھی  چُکئیے۔ ایندے نال ثابت تھیا ہا جو اساں سارئیں واسطے وقت دی قدر مختلف ہے لیکن اے تبدیلی ہک سیکنڈ دے اربویں حصے اچ تھیندی اے۔ جیندی وجہ کنوں اساں ہیکوں نِسے محسوس کرسڳدے۔ 

زمان تے مکان آپس اچ ایویں  جُڑیے ہویے ان جو انیں کوں انجھ انجھ آکھݨ اصولاً غلط اے۔ وقت دے پھیلاؤ دا اثرہُݨ سائنسدانیں وسطے ہک عام ڳالھ ہے۔ رفتار وقت کوں پھیلا ݙیندی ہے۔ ایندی مشہور مثال جاڑے بھراویں دی مثال ہے:

ہک خلا بازجاڑا بھرا اگر تیز رفتار خلائی سفر تے ونڄے تے کئی سال لا تے واپس ولے تاں اوندی عمر اپݨے زمینی جاڑے بھرا کنوں ڈھیر گھٹ ہوسی۔ اگر خلائی بھرا دی عمر ہک سال ودھی اے تاں زمینی بھرا دی عمر 10 سال ودھ چُکی ہوسی۔ 

اساں سارے لوگ مستقبل ݙو وقت دے مسافر ہاؤں۔ اے وقت دی لچک دی وجہ اے جوتیزترین مسافر مستقبل اچ ٻئے لوگیںدی نسبت پہلے پُڄ سڳدن۔ انتہائی تیز رفتاری وقت کوں بریک لا ݙیندی ہے۔ ایں حکمت عملی نال اساں کہیں دور دراز دے ویلھے اچ  پُڄ سڳدوں۔ اصولی طور تے 2050 اچ صرف کجھ گھنٹئیں اچ پُڄیا ونڄ سڳدے لیکن ایندے واسطے ساکوں کئی ہزار میل فی سیکنڈ دی رفتار درکار ہے۔ ایں سفر دی چاٻی روشنی دی رفتار ہے۔

خلا وی وقت والی کار لچکدار ہے۔ جیڑھے وقت پھیلدے تاں فضا سُنگڑ ویندی ہے اور انیں دے ہیں باہمی سکڑاؤ کوں اساں ایں بیان کریندوں:

فضا جیڑھی سُنگڑدی اے تے وقت جیڑھا پھیلدے انیںݙوہیں کوں ہک ٻے نال تبدیل کیتا ونڄ سڳدے۔ اصل اچ وقت دا ہک سیکنڈ فضا دے 186000 میل دے برابر اے۔  

آئن سٹائن نے اے وی آکھیا ہا جو ٻہوں زیادہ تیز رفتاری نال سفر کرݨ والے جسم دی کمیت اچ اضافہ تھی ویسی۔ اساں زمین تے عام رفتار نال ٹردوں پھردوں جتھاں ایں ڳالھ کوں نظر انداز کیتا ونڄ سڳدے۔ اضافیت دے اثرات اصل اچ روشنی دی رفتار دے 90 فیصد رفتار حاصل کرݨ دے بعد ظاہر تھیندن۔ کوانٹم فزکس ساکوں ثابت کر ݙکھائے جو ہک الیکٹران دی کمیت اچ 6/31 گنا اضافہ تھی ویندے جیڑھے او روشنی دی رفتار دے 10 / 9 دی برابر رفتار نال حرکت کریندے۔

لہذا اے فزکس دا ہک اہم قانون اے جو کوئی مادی جسم روشنی دی رفتار نال سفر نئیں کر سڳدا کیوں کہ روشنی دی رفتار تے اوندی کمیت لامحدود تھی ویسی تے اوں جسم کوں حرکت کرݨ کیتے لامحدود انرجی درکار ہوسی جیندا حصول ناممکن ہے۔

اور کوئی جسم چاہے او غیر مادی ہی کیوں نہ ہووے روشنی دی رفتار کنوں تیز سفر نئیں کر سڳدا۔ 

کیونکہ روشنی دی رفتار ساݙی کائنات اچ معلومات دی ترسیل دی آخری حد رفتار ہے۔ 

## حوالہ
کتاب: کائنات دا سفر ، مصنف : جعفر عباس بزدار ، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان