سرائیکی شعر و ادب دا معتبر حوالہ :ڈاکٹر حمید الفت ملغاݨی

ڈاکٹر حمید اُلفت ملغاݨی سرائیکی تحقیق ،تنقید تے تخلیق دا ہک وݙ ا ناں ہے۔او ٻہوں لکھدن تے خوب لکھدن۔ہُݨ تئیں اُنھیں دیاں جیڑھیاں لکھتاں کتابی شکل وچ سامݨے آکے پڑھݨ والیں توں داد وصول کر چُکین انھیں وچ’’ سرائیکی لوک رِیت‘‘، ’’دھرتی قائد مُحابیو‘‘، ’’پاندھی پُچھاں واٹیں تکاں‘‘ ،’’لکھت تے لکھاری ‘‘ ، ’’جانبازجیندا ناں ہے‘‘ ، ’’کتابیات سرائیکی ادب ‘‘ ،’’ ادب کہاݨی ‘‘ تے’’ پاکستانی زبانوں کا ادب‘‘ہر لحاظ نال معتبر تے اہم ہِن۔

                       ’’سرائیکی لوک رِیت ‘‘ سرائیکی ثقافت دے موضوع کوں نشابر کریندی ہے جیندے وچ ڄمݨ توں گھن کے مرݨ تئیں دیاں رسماں رِیتاں بارے تفصیلی جائزہ گھدا ڳئے۔ ایںکتاب کوں پنج ابواب وچ ونڈیا ڳئے ۔ پہلا باب ’’ڄمݨ‘‘ ݙوجھا باب’’ٻلپݨ‘‘ ترجھا باب’’منگݨی‘‘چوتھا باب ’’شادی پرناں‘‘ تے پنجواں باب’’فوتگی‘‘ دے موقعیںتے شامل رسماں ریتاں دی نمائندگی کریندے ۔چھیکڑ تے ݙتی ڳئی کتابیات و چ حوالہ جاتی کتاباں دی فہرست ݙتی ڳئی ہے۔ایں کتاب دی اہمیت اپݨے موضوع دے حوالے نال ہے ۔سرائیکی وسیب جینکوں معاشرتی تے معاشی لحاظ نال پسماندہ رکھیا ڳئے۔ اوندی جوان نسل آپݨی ثقافتی سُنڄاݨ کوں کنڈ پچھوں سٹی ویندی ہے۔ایں ڳالھ دے حوالے نال کتاب وچ پیش کیتا ڳیا مواد نوجوان نسل کوں اندھارے تو ں کڈھݨ کیتے مفید تے معاون ثابت تھی سڳدے تے اُنھیں لوکیں کوںسُوجھ بُوجھ ݙتی ڳئی ہے جو سرائیکی وسیب دے لوکیں دی وکھری سنڄاݨ کوں منݨ کیتے تیار کائے نی ۔اے کتاب اتھوں دے لوکیں دی انج شناخت کیتے ہک دستاویز ہے جیندے ذریعے اے ݙسیا ڳئے جو سرائیکی وسیب دے واسی ہر لحاظ نال تے ہر طرحاں نال ثقافتی طور تے مالا مال ہن۔

                       ’’دھرتی قائد محابیو‘‘ حمید اُلفت ملغاݨی دی تاریخی موضوع دی کتاب ہے ۔اِیں کتاب وچ جنوبی ایشاء دے عظیم سیاست دان ، رہنما تے برصغیر دے مسلمانیں کوں آزاد کراوݨ والے قائد اعظم محمد علی جناح دے سیاسی کارنامے ، پاکستان دی تحریک تے سرائیکی وسیب دا آزادی دی تحریک وچ کردار بارے محققانہ تے مؤر خانہ جائزہ گھدا ڳئے ۔ایں کتاب بارے شوکت مغل لکھدن : 

’’ دھرتی قائد محابیو ‘ دے مصنف قائد اعظم اُتے اُنھاں ساریاں ڳالھیں کوں ایں طرحاں پیش کیتے کہ قائد دی ساری سیاست کھُل کراہیں سامݨے آویندی ہے ۔اَڄ سیاست کوں دوکھے تے فریب دا ݙوجھا ناں آکھیا ویندے پر قائد دا کردار ݙسیندے کہ سیاست حق ،سچ ،خلوص تے آہر دا ناں ہے‘‘

                       ’’پاندھی پُچھاں واٹیں تکاں‘‘ حمید الفت ملغاݨی دی ہک اینجھی کتاب ہے جیندا موضوع ’’سفر نامہ ‘‘ دی صنف تے موضوع دی نمائندگی کریندے ۔حمید الفت ملغاݨی اے کتاب لکھ کے آپݨا ناں محقق،نقاد ،تجزیہ نڳار تے شاعر دے نال نال سفر نامہ نڳاری وچ وی لکھوا گھدے۔ اے سفر نامہ سرائیکی وسیب دے سفر دے متعلق ہے۔ میں اے ڳالھ وݙے فخر تے اعزاز نال آکھ سڳداں جو ایں کتاب دے مطالعے نال میں سرائیکی وسیب دے ٻہوںسارے علاقیں تے دوستیں نال متعارف تھیاں ۔دراصل اے کتاب وی سرائیکی ثقافت دی ترجمانی دی ہک کامیاب کوشش ہے جیندے وچ حمیدالفت ملغاݨی ہر لحاظ نال کامیاب ریہے۔ اوخود اکھیندن: 

’’انھیں وݙے شہر یں توں ہٹ کے جݙاں آپݨے وسیب دے نکے نکے شہر ‘ڳوٹھ تے وستیاں کوں ثقافت ، روایت تے ماء بولی دے حوالے نال ݙیکھݨ دا سوّب بݨیے تاں زمین اسمان دا فرق ݙسیے ۔بے شک ویلھے دے نال نال اِتھاں وی پوادھ پچادھ دا اثرپوندا پئے پر ہتھ کجھ ہَولاہے۔اصل وچ پنجے انڳلیں تاںکتھائیں سانویں نئیں ہوندیاں پر ݙیکھݨاں اے ہوندے جو اُڑاند کہڑے پاسے ہے ۔روہی تھل دمان دے وسبے وچ پھِر ٹُرکے اے ڳالھ نِتری ہے جو اُڑاند تاں آپݨی جاہ تیں اِتھاں تاں ایں ویلھے وی آپݨی سنڄاݨ کوں سانبھی رکھݨ والیں دا پلڑا بھوئیں بہندا ہے۔‘‘ 

                       آپݨی شناخت کوں قائم رکھݨ دی اے ہک اینجھی کوشش ہے جینکوں کتابی شکل وچ ݙاہ ابواب وچ تقسیم کر ݙتا ڳئے ۔جتھاں کتاب دے عنوان کوں خواجہ فریدؒ دے کلام توں گھدا ڳئے اُتھاں اِیں سفرنامہ وچ شامل ابواب دے عنوان وی فریدی کلام توں گھدے ڳئین ۔ترائے باب روہی چولستان ، ہک باب ملتان ،ترائے باب تھل تے ترائے باب دمان دے علاقیں دی نمائندگی کریندن۔ قارئین دی سہولت سانگے’’وستی وستی نگر نگر‘‘ دے عنوان نال اشاریہ وی شامل ہے جیندے وچ حروف تہجی دی ترتیب نال شہر یں ،قصبیں تے وستیں دے ناں شامل کیتے ڳئین۔ 

                       ’’ لکھت تے لکھاری ‘‘ وچ تنقید ی تے تحقیقی مضامین شامل ہن۔حمید اُلفت ملغاݨی آپݨی ایں کتاب کوں ’’لکھت‘‘ تے ’’ لکھاری‘‘ دے حوالے نال دو حصیں وچ تقسیم کرݙتے ۔ہک حصے وچ سرائیکی ادب دیاں صِنفاں تے ادبی رفتار دا جائزہ گھدا ڳئے ۔جݙاں ڄو ݙوجھے حصے وچ سرائیکی دے نمائندہ لکھاریںوچوںڈاکٹر مہر عبدالحق،دلشاد کلانچوی، ڈاکٹرطاہرتونسوی،شوکت مغل،صدیق طاہر،استادفدا حسین ڳاݙی ،اسلم قریشی ،ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز ،اقبال سوکڑی ،جانبار جتوئی ،فاروق روکھڑی، مخدوم محمد بخش ،احمد خان طارق ،حیدر گردیزی ،شفقت بزدار ،اشولال، رفعت عباس ،مصطفی خادم، خالد اقبال ،خادم ملک ملتانی ،اصغر عابد ،اقبال قریشی ،بہار النساء بہار، مسرت کلانچوی تے غزالہ احمدانی دے فن تے فکرکوں موضوع بݨایا ڳئے۔

                       ’’جانباز جَیندا ناں ہے ‘‘ وچ حمید اُلفت ملغاݨی سرائیکی دے حسن کارکردگی ایوارڈ یافتہ شاعر جانباز جتوئی دی شخصیت تے فن کوں پیش کرݨ دی بھر پور کوشش کیتی ہے۔ کتاب دے ݙاہ ابواب وچ مختصر کوائف ،حالات زندگی ،شخصیت ،شعری سرمایہ،شعری اصناف ،فن تے فکر،ایوارڈ تے اعزاز ،خط کتابت ،منظوم تے منثور آراء اتے منتخب کلام کوں شامل کیتا ڳئے۔سرائیکی ادبی بورڈ ملتان توں چھیݨ والی ایں سرائیکی کتاب دے علاوہ ’’جانباز جتوئی: فن و شخصیت‘‘ دے عنوان نال اُردو کتاب اکادمی ادبیات پاکستان اسلام آباددی طرفوں ’’پاکستانی ادب کے معمار‘‘ جھئیں سلسلے دے حوالے نال وی چھپ کے سامݨے آئی ہے ۔

                       ’’کتابیات سرائیکی ادب ‘‘ حمید الفت ملغاݨی دی تحقیقی کاوش ہے ڄہڑا انھیں دے ایم فِل دا مقالہ ہے۔ایں کتاب وچ پنج ہزار توں ودھ کتابیں دے کوائف مصنف وار ݙتے گئین۔جݙاں ڄو عنوان وار تے موضوع وار اشاریے وی ایں کتاب دا حصہ ہن۔

                       حمید اُلفت ملغاݨی دے ݙوشعری مجموعے وی سامݨے آچکن۔ شعری مجموعہ ’’سِک سوجھل ‘‘ وچ سرائیکی غزل تے آزاد نظم کوں خصوصی نمائندگی ݙتی ڳئی ہے جݙاں ڄو مجموعہ کلام ’’میم دے اولے ‘‘ وچ اسماالنبی دے حوالے نال معرا نظماں پیش کیتیاں ڳئین۔

                       انھیں کتابیں دے علاوہ ترجمے تے ادبی جائزے وی اُنھیں دی سُنڄاݨ ہِن۔ ترجمیں وچ ممتاز مفتی دے ڈرامے ’’لوک رِیت ‘‘ دا سرائیکی ترجمہ’’ ڳل ڳلانواں رِیت دا‘‘ دے عنوان نال سامݨے آئے اتے سرائیکی دے اولین ناول ’’نازو‘‘ دا اردو ترجمہ اکادمی ادیبات پاکستان اِسلام آباددی اشاعت دے طور تیں کتابی شکل وچ چھپ کے آئے۔اے ناول ظفر لاشاری دا لکھیا ہوئے۔

                       ادبی جائزیں دے حوالے نال ۱۹۹۳ء توں ہُݨ تئیں ۲۵سالیں دے سرائیکی ادب دے سالانہ جائزے کتابی شکل وچ سامݨے آچکن۔ اِنھیں جائزیں دی اہمیت پاروں ۲۵سالیں دے اِیں ادب کوں ہک کتاب ’’ادب کہاݨی‘‘ دے عنوان نال وچ سامݨے گھِن آندا ڳئے۔ ایں طریقے نال ۲۵سال دی ادبی تاریخ کوں کٹھا کر ݙتا ڳئے جینکوں میعار دے حساب نال سرائیکی ادبی دنیا وچ نمایاں مقام حاصل ہے ۔

                       ’’فرید یات‘‘ دے موضوع تے مرتب شدہ کتاب ’’سِلک سلوک فریدی ‘‘ وی حمید اُلفت ملغاݨی دی کاوش ہے جیندے وچ معروف لکھاریں دے مضمون یکجا کرݙتے ڳئین۔

                       ڈاکٹر حمید اُلفت ملغاݨی اینجھے معتبر لکھاری ہن جو محنت تے یقین رکھیندن۔انھیں دیاں تحریراں ایں ڳالھ دا ثبوت ہن جواے مطالعہ تے مشاہدہ دا نتیجہ ہِن۔حمید الفت دا مشغلہ پڑھݨ تے لکھݨ ہے۔ او خوب پڑھدن تے ول خوب لکھدن۔ ریڈیو یا ٹی وی دے پروگرام ہوون ،مضمون لکھݨ ہوون ،کتاباں لکھݨ ہوون ،تبصرے کرݨے ہووِن یا مقالے لکھ کے پڑھݨے ہووِن ا و ہر وقت حاضر ہن۔ ول حمید اُلفت ملغاݨی ہمیشہ نویں نویں موضوع قلم ہیٹھ گھن آندن۔ تحقیق، تاریخ تے جائزہ نڳاری انھاں دے من پسند موضوع ہن۔سرائیکی ادب جیڑھا تحقیق تے تنقید دے حوالے نال ادھورا لڳدا ہا ۔اوکوں حمید اُلفت ملغاݨی نے ڈاکٹر طاہر تونسوی تے پروفیسر شوکت مغل دی رفاقت تے رہنمائی وچ مکمل کرݙتے ۔

                       ڈاکٹر حمید اُلفت ملغاݨی بطور ادیب ہندوستان دا دورہ وی کر چکن ۔انھیں دی ادبی عظمت دا اندازہ ایں ڳالھ توں لایا ونج سڳدے جو اُنھیں دیاں کئی کتاباں ملک دے وݙے ادارے شائع کر چکن ۔اُنھیں ݙ ینہہ رات ہک کر کے سرائیکی ادب کوں بہوں کجھ ݙتے ۔اُنھیں دے نثری اُسلوب وچ سب توں اہم شے زبان ہے۔ موجودہ سرائیکی نثر دے تناظر وچ سرائیکی ادب دا ہک المیہ ہے جو اوندے لکھاری سرائیکی نثر کوں اردو مزاج دے مطابق لکھدن پر حمید الفت ملغاݨی دی نثر سرائیکی لفظیات ،مزاج تے سرائیکی صرف ونحو دے اصولیں دے عین مطابق ہے۔ انھیں دی نثر وچ بہوں سارے اینجھے الفاظ ملسن جنھیں کوں نویں نسل بھُلا چکی ہے ۔ول ہک ٻئی خوبی جو انھیں دے لفظیں وچ نظر آندی ہے او اے جو انھیں دا ہر لوظ آپݨے ثقافتی ،تاریخی، علاقائی تے معاشرتی پس منظر وچ ورتیا ڳئے۔ جیندے وچ حمید اُلفت ملغاݨی دے تہذیبی ، تاریخی، ادبی تے علمی شعور توں آڳاہی تھیندی ہے ۔

                       ڈاکٹر حمید اُلفت ملغاݨی دیاں تحریراں ہک مشن تے مقصد دے تناظر وچ سامݨے آیاں ہن۔او ہک سرائیکی قوم پرست تے دانشور ہن۔ اُنھیں دیاں ساریاں تحریراں سرائیکی ثقافت کوں ظاہر کریندین ۔انھاں آپݨی ثقافت دی شناخت کراوݨ کیتے علم دااے رستہ اختیار کیتے اتے اے رستہ  ݙوجھے سارے رستیں توں چنڳاں ہے کیوں ڄو علم تے ادب قوماں کوں دانش تے آگہی ݙیندن اتے دانش تے آگہی رکھݨ والی قوم ہی آزاد تے خود دار ہوندی ہے ۔ایں ڳالھ دی روشنی وچ ملغاݨی دی ساری علمی تے ادبی کوشش مبارک باد دی مستحق ہے۔حمید اُلفت ملغاݨی آپݨی ڳالھ کوں پس منظر تے مشاہدے دی اکھ نال ݙیکھݨ دے عادی ہن۔انھیں دیاں اکثر تحریراں ایں خوبی توں مالا مال ہن تے کوئی ڳالھ وی بغیر مشاہدہ ،دلیل تے ثبوت دے نئیں کریندے ۔آپݨی تحقیق وچ بنیادی تے ثانوی ݙوہائیں مآخذ توں کم گھندن اتے نقاد دی حیثیت نال آپݨی تحقیق توں نتیجے اخذ کرݨ دی پوری پوری صلاحیت وی رکھیندن ۔مدعا ڳالھ دا ڈاکٹر حمید اُلفت ملغاݨی آپݨے اُسلوب ، زبان ،بیان ،مطالعہ ،مشاہدہ ،تنقیدی ،علمی تے ادبی شعور نال آپݨی تحریر کوں سرائیکی ادب وچ منوا چکن ۔

## حوالہ
اَجٖوکی سرائیکی تنقید ، مصنف : ڈاکٹر مزمل حسین، ناشر: دستک پبلی کیشنز ، ملتان