open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
نینگر شاعربلال بزمی

سرائیکی وسیب دا چپہ چپہ زرخیز ہوون دے نال نال مردم خیز وی ہے ۔ جیویں ’’چنانھ‘‘ دی من تے اساڈا پیارا شہر مظفر گڑھ ہے۔ اے شہر اساڈے عظیم ہیرو نواب مظفر خان شہید دی یادگار ہے جئیں اپنے 5پتریں ،ہک دھی دی اتے باقی تمام اہل و عیال دی قربانی ڈے ڈتی پر رنجیت سنگھ دے سامنے ہتھیار نہ سٹیے۔نواب مظفر خان شہید دراصل ساری سرائیکی قوم کوں حسینی درس ڈتا جو سچ سانگے سر ڈے ڈیو پر کوڑ دے سامنے جھک نوائی نہ کرو۔ میڈے خیال اِچ اوں سبق تے اوں درس دا فیض ہے جو اج سرائیکی وسیب دے نینگر لکھاری اپنے تحریریں وِچ سچ دی گالھ کریندن تے ماء بولی نال محبت دی گالھ کریندن۔

اے ساریاں گالہیں میکوں سرائیکستان دے عظیم علم پرور ہیرو سردار کوڑے خان دے وسیب دے معروف شاعر تے پیارے سنگتی سئیں مصطفیٰ مستو دے پیارے شاگرد سئیں بلال بزمی دی ’’دل دی دُنیا ‘‘ڈیکھ تے آئن۔ بلال بزمی چنگا شاعر ہوون دے نال نال ماء دھرتی تے ماء بولی نال پیار کرن والا چنگا نینگر اے نہ صرف میڈیاں بلکہ سارے وسیب دیاں دُعائیں ایندے نال اِن۔ اللہ کرے بلا ل بزمیؔ سوبھ آلا جوان تے بہوں وڈا تے چنگا شاعر ثابت تھیوے۔

بلال بزمی اشاک تے سڄاک شاعر اے ۔ اپݨی دھرتی ،اپݨی مٹی تے اپݨے وسیب نال محبت کریندے ۔ اپݨی سرائیکی ماء ٻولی سانگے ݙاڈھا کم کریندے ۔ ڈھیر ساریاں کتاباں شائع تھی ڳن ۔ بلال بزمی دے استاد سئیں مصطفی مستو وسیب دے ماݨ تے فخر اِن ۔ ݙاڈھے چنڳے تے سوہݨے سرائیکی گیت لکھدن ۔ بلال بزمی سانگے اساں نت دعائیں کریندون جو شالا جیوے تے لکھ تھیوے۔ بلال بزمی دی لکھت دا کم جاری اے تے اوندا ادبی پندھ کامیابی آلے پاسے رواں دواں ہے ۔ بلال بزمی سانگے دعا ہے جو ’’ ساݙیاں دعائیں ہِن روز جیویں پیا چوݙی دا چن ‘‘ ۔

## '''حوالہ'''
·        معروف سرائیکی دانشور سئیں ظہور دھریجہ دی کتاب سرائیکی قلم قبلیہ وچوں چوݨ
یوسف اختا دی سنڄاݨ

محمد یوسف اختا دی ڄاݨ سُنڄاݨ دلنور صاحب لکھدے ٻیٹھن ، یوسف آکدے میݙے ابّے سئیں دا ناں گانموں ہے اَتے اساں رہݨ آلے کھوبگھے والا چوک مُنڈا دے ہیسے ۔ او آکھدے اَڄ کل چوک مُنڈے کوں لوک چوک سرور شہید آکھدن ، تساں چوک مُنڈا دا لفظ ضرور لکھو ، جیکر کوئی مجبوری ہووے تاں لوظ سرور شہید وی نال اَڑا چھوڑو پر کھوبگھے والا تے چوک مُنڈا ضرور آوے کیوں جو اے اساݙی قدیمی سُنڄاݨ ہے۔

میں سُݨدا ٻیٹھاں ، یوسف دیاں گاٖلھیں سُݨ تے میݙی سوچ ڈھیر پچھوں تے چلی ڳئی اے ۔ دراصل یوسف توں اے گاٖلھیں اوندے تہذیبی پچھوال دی تاریخی حقیقت اَتے اپݨی مٹی دی محبت اڳلویندی پئی ہے۔ محبت ایجھی شئے ہے جو ایہ ٻول پتھریں کوں وی بُٖلوا گھندی ہے ۔ تاریخی حقیقتاں خطے تے خطے وچ رہݨ والے لوکیں دی سُنڄاݨ کیویں بݨدی تے کیویں مِٹدی ہے ؟ ایں گاٖلھ تے غور کرݨ دی ضرورت ہے ۔ میݙے خیال موجب اے کم ایویں تھیندے جوجئیں ویلھے کہیں وسیب وچ اوپری شناخت دے اَݨ سُونھے لوک اِتھاں آ وسِن، مقمی تہذیب ، ثقافت دا اُنہاں کوں پتہ نہ ہووے ، زبان نہ ڄاݨدے ہوون جیویں چوک مُنڈے وچ نویں آوݨ والے لوکیں آکھیا جو پنجابی زبان وچ ’’منڈے‘‘ دا مفہوم چنگا نی ، اینکوں بدل ݙیو حالانکہ اُنہاں کوں پتہ نی جو اے وستی ایں وسوں دی قدیم آبادی مُنڈا قبائل دی یادگار ہوسے ۔ پنجابی زبان دے منڈے یا سرائیکی دے چھوکرے دی گاٖلھ نہ ہئی ۔

ایویں بہاول پور دے نیڑے اساݙے پنجابی بھرا رازقاں دا تلفظ صحیح ادا نہ کر سڳدے ہِن تے اینکوں اَڄ مائی رازقاں دے ناں تے بݨائے ڳئے ہیڈ ورکس کوں ہیڈ راجکاں بݨا چھوڑے ، بہاول پور دے بیکانیری گیٹ ، جامعہ عباسیہ تے بہاول پور میڈیکل کالج وغیرہ دے ناں وٹاوݨ قدیم تہذیبی حقیقتیں تے پوچا پھیرݨ وانگوں ہے ، کہیں قوم یا خطے دی سُنڄاݨ کوں ہمیش اوپرا نقصان پُڄیندے ،جیویں ہزاراں سالیں توں اوپرے حملہ آور سرائیکی وسیبنال قواء کریندے اَمدن پر پنج ہزار سال دے بعد جݙاں سرائیکی قوم نویں حیاتی دا ساہ گھندے پئی ہے اونکوں اپݨی قومی سُنڄاݨ تے قومی آزادی سانگے ہک پَل دی غافل نی تھیوݨا چاہیدا۔

گاٖلھ یوسف دی کتاب تے شاعری بارے تھیوݨ ہئی پر سرائیکی وݙیرے سئیں گانموں خان دے پُتر یوسفؔ دی اپݨے بگھے آلا کھوتے چوک مُنڈے نال محبت ، میݙی گاٖلھ دا بینڈ بتال چھوڑیے تے گاٖلھ کتھوں دی کتھاں چلی ڳئی ہے ۔ کتاب قومی سُنڄاݨ تے تہذیبی حیاتی دا ناں ہے ۔ کتاب شاعری تے ادب نال محبت اَپݨے ساہیں وانگوں لازمی تے ضروری ہے۔

## '''حوالہ'''
·        معروف سرائیکی دانشور سئیں ظہور دھریجہ دی کتاب سرائیکی قلم قبلیہ وچوں چوݨ
شبیر ابن بے رنگ دی کتاب

شبیر ابن بے رنگ دی کتاب آئی اے، کتاب تے تبصرے دی جاہ تے میں اے ݙسݨ چہنداں جو اپݨے ابے سئیں آنگے سرائیکی دی خذمت کریندیں کریندیں ایندی وی ݙاڑھی چِٹی تھی ڳی اے۔ جے اے سندھی یا پنجابی ہووِن ہا تاں انہاں کوں انعام تے سرکاری ملازمتاں ملن ہا، سرائیکی ہووݨ جرم اے،اساݙیاں کئی نسلاں غریبی کھا ڳئی اے، وسیب دے سارے لوک   سرائیکی دا لیکھا ایویں ہے جو ݙند ہن تاں چݨے کینھی تے چݨے ہن تاں ݙند کینھی۔ جنہاں کول پا پیسہ ہے انہائیں کوں سرائیکی دی اسیس کینھی تے جنہائیں کوں اسیس اے انہائیں کول پا پیسہ کینھی۔ اے مسئلے تے مجبوریاں نال نال اِن، پر اساں راہ دی ہر رکاوٹ کوں تھݙا مار تے اڳوں تے لنگھ ویسوں تے تے وطن وسیب دی قومی آزادی دے پندھ کوں کھوٹا نہ تھیوݨ ݙیسوں۔ احٖ میں کتاب بارے گھٹ تے جیرھی ہستی تے کتاب لکھی ڳئی اے، اوں بارے ڳال کریساں جو حضرت امام عالی شان دی شان بیان کرݨ حق سچ دی شان بیان کرݨ اے۔ میں جیرھی ڳال کرݨ چہنداں او اے ہے جو اساں حضرت امام حسین علیہ السلام دے قربانیں کوں یاد کروں ، انہاندی تقلید کروں، کوڑ نال ٹکرا ونڄوں ، بھاویں او پہاڑ ا ی کیوں نہ ہووے۔ ہر طرح دی فرقہ پرستی توں بچوں، فرقہ بندی دی سپورٹ کرݨ آلے ہر ہک دی مخالفت کروں ، بھاویں او ایران تے سعودی عرب دے حکمران ای کیوں نہ ہووِن، ہر طرح دی فرقہ واریت ، ضیعف الاعتقادی توں بچوں ، ٹھڳو پیر مکری ملاں تے ظلمی جاڳیردار توں بچوں تے اپݨے وسیب دے نینگریں تے طالبعلمیں کوں فرقہ پرستی دی ٻٹھی دا ٻل بݨاوݨ دی جاہ تے انہاں کوں تکڑا کروں، انہاں کوں اعلیٰ تعلیم ݙے تے یورپی سائنسدان توں ودھ عقلمند بݨائوں تے دنیا کوں ݙسوں جو اے کویلی مکوڑے نی انسان اِن، جے اساں اپݨے ٻالیں کوں اعلیٰ تعلیم نہ ݙیوائی تے فرقیں تے نفرتیں دے نصاب پڑھائی رکھیے تاں ول انگریزیں کوں مبارخ ہووے، سو سال تاں کیا کئی سو سال تئیں وی اساں انہاندا مقابلہ نی کر سڳدے۔

## '''حوالہ'''
·        معروف سرائیکی دانشور سئیں ظہور دھریجہ دی کتاب سرائیکی قلم قبلیہ وچوں چوݨ
صفیہ ملک دی شاعری

ادب دے میدان اِچ لکھݨ آلے تریمتیں دی ٻہوں کمی اے ، خاص طور تے سرائیکی شاعری دے میدان اِچ تریمت ٻہوں گھٹ اے ، ایندے باوجود کجھ تریمتیں اپݨی ماء ٻولی وچ لکھدیاں پِن۔انہاں وچ اساݙی نیاݨی محترمہ صفیہ ملک شامل ہے ۔ صفیہ ملک خود ݙسیندن جو میں اتنی پڑھی لکھی کائنی ، سکول کالج توں ہٹ تے میں قرآن مجید پڑھی آں۔ قرآن نال عقیدت تے محبت لئی اے اوندے صدقے میکوں شاعری نصیب تھئی اے ،پر اے گاٖلھ وی ہے جو میں شاعری تاں کر گھندی ہَم میکوں قافیہ ردیف تے شاعری دے صنفیں دا اتنا پتہ نہ ہا ، میݙے اُتے میݙے اُستاد سئیں دلنور نورپوری تے میݙے اُستاد دے اُستاد سئیں صوفی نجیب اللہ نازشؔ کرم کیتے تے میکوں سرائیکی دے اصناف سخن دی سُنڄاݨ کرائی ہے۔

محترمہ صفیہ ملک دی اے سچائی ہے جو جیڑھی اُنہاں بیان کیتی ہے ۔ میں اُنہاں دی شاعری کوں، اُنہاندی سچائی کوں تے اُنہاندی اپݨی ماء ٻولی نال محبت کوں سلام پیش کرینداں تے اُمید کرینداں جو اُنہاندی ݙیکھا ݙیکھی وچ ٻیاں تریمتیں سرائیکی ادب دے میدان وچ آئوسن تے اَپݨی سرائیکی ماء ٻولی کوں ہاں نال لیسن۔

صفیہ ملک اپݨی دھرتی تے اپݨے وسیب نال محبت کرݨ آلی شاعرہ ہے ۔ آکھدن دھیاں پریاں دھن ہوندن ، صفیہ دی شادی وی کشمیر تھی ڳئی اے پر او اپݨی دھرتی ، اپݨے وسیب تے اپݨے وطن کوں نی وساریا، اڄ وی سرائیکی شاعری کریندن ، ٻیاں کتاباں وی شائع تھی ڳن ، وسیب دے لوکیں دا فرض اے جو او تریمت کوں حیاتی دے ہر میدان اچ بسم اللہ آکھن ۔

## '''حوالہ'''
·        معروف سرائیکی دانشور سئیں ظہور دھریجہ دی کتاب سرائیکی قلم قبلیہ وچوں چوݨ
فیض فریدی دی شاعری

سرائیکی شاعری دا دامن سمندر والی کار ٻہوں وسیع ہے ۔ سرائیکی شاعراں دیاں کوششاں نال اَحٖ سرائیکی ادب دا خزانہ شاعری دے اَݨ مُل ہیرے تے جواہرات نال بھریا پئے ۔ میں سمجھداں سرائیکی شاعر ماء ٻولی دے اے جھئیں قابل فخر پُتر ہِن جہڑے سالاں نئیں بلکہ صدیاں توں سرائیکی ادب دی تسّی بھوئیں کوں اپݨے جگِر دی رَت دا پیچ پلیندے آندے ۔ فخر دی ڳالھ ایہ ہے جو سرائیکی شاعراں اوں ویلھے وی قوم کوں آزادی تے حُریت دا درس ݙتا جہڑے ویلھے قوم دے غدار دھرتی دے وفاداراں دے سر لہوا تے سر دے خطاب تے القاب حاصل کریندے پئے ہن ۔ اوں ویلھے سرائیکی زبان دے عظیم شاعر حضرت خواجہ غلام فریدؒ اپݨے کلام وچ سرائیکی قوم کوں حریت دا درس ݙتا تے آکھیا:

اپݨی نگری آپ وسا توں

پٹ انگریزی تھاݨے

میݙے سامݨے فریدی مکتب دے لائق تے سمجھدار خطابی سئیں فیض فریدی دا مجموعہ کلام ’’ٻیٹ تے ٻیلا‘‘ موجود ہے۔ کتاب پڑھ کے ݙاڈھی خوشی تھئی اے ۔ ایہ ڄاݨ کے ہاں ٹھر ڳئے جو سئیں فیض فریدی اپݨی کتاب دے ناں والی کار اپݨی شاعری وچ وی ٻیٹ تے ٻیلا دی ڳالھ کیتی ہے ۔ فیض ؔ فریدی نے ٻیٹ دے لئی لاݨے ، جھوکاں ، جھوپڑیاں ، کاہئیں ، کانے ، ساوݨ دے پاݨی دیاں مستیاں تے ٻیٹ دے اندر وَسݨ والے خوشبو جذبیاں دے مالک پَری چہرہ لوکیں دی ڳالھ کیتی ہے ۔ ایں حوالے نال فیضؔ فریدی دی کتاب اسم بہ مسمیٰ تھی ڳئی ہے۔دُعا ہے جو رَبّ العزت اپݨے حبیبؐ دے صدقے فیضؔ فریدی دے فریدی کلام وچ مزید فیض تے برکت پاوے ۔

فیض فریدی چنڳا شاعر ہووݨ دے نال چنڳا آدمی وی ہے ۔ جھوک دے سنگتی حسنین شاہ رضوی ملوایا ، ولا دلنور نور پوری انہائیں دے مشاعرے تے سناواں وی گھن ڳئے ، چنڳے شاعر تے چنڳے آدمی ہِن ۔

## '''حوالہ'''
·        معروف سرائیکی دانشور سئیں ظہور دھریجہ دی کتاب سرائیکی قلم قبلیہ وچوں چوݨ
پروفیسر شوکت مغل دا ٻال ادب

آکھیا ویندے جو ہک بندے دے چار پُتر ہَن ۔ سارے من موجی ہَن ۔ آپت وچ بِھڑدے رہندے اَتے ماء پیئو دی ڳالھ وی نہ مَنیندے ۔ ہک دا ناں صالح (صلح پسند) ہئی ۔ ݙوجھے دا ناں گُل (پُھل) تریجھے دا ناں نورن (رُشنائی آلا) اَتے چوتھے دا ناں عاقل(عقل وند( ہئی ۔ پر او سارے آپݨے نانواں دے اُلٹ ڈِٖسدے ہَن ۔ ہک بندے اُناں دے پیئو کنوں اُنہاں دا حال حویلا چاتا تاں اُناں دا پیئو جہڑا اُنہاں کنوں ݙاڈھا سَڑیا پیا ہا آپݨے ساڑے دا ایں ذکر کیتا اَتے ہاں دا زِنگال لہایا۔

صالح کݙی صلح نہ کیتی ، گُل باغاں وچ سُتاّ

نورݨ دا رب نُور ونڄایا ، عاقل عقلوں کُھتّا

ایںطرحاں ساریاں دا حال اَتے اُنہاں دی حالت بیان تھی ڳئی ۔ سُݨݨ آلے کوں ٻئے سوال دی لوڑ نہ پئی۔

سیاݨے سچ آکھیے:

عقل وَند اُوہو جہڑا سُݨݨ آلیاں دے اگّٖوں اِیں

گاٖلھیں کرے کہ ہر گاٖلھ دے وَل آپے کُھلدے وَنڄن

جیا سئیں!

تساں جہڑا کجھ پڑھ آیو ، اے سئیں شوکت مغل دی زیر نظر کتاب ’’الف بے ٻٹّوا‘‘ وِچوں انتخاب ہے ، اُونویں تاں میکوں کتاب دے سارے قصّے کہاݨیاں تے گاٖوَݨ پسند ہِن پر ’’چار بھرا‘‘ والا قصّہ میکوں ایں گاٖلھوں چنگا لڳے جو اِیندے وچ سرائیکی ماء دھرتی دے پُتراں دی عکاّسی کیتی ڳئی اے ، سچ پُچھو تاں ایہ قصّہ چار پُتراں دا نی چار کروڑ سرائیکی عوام دا ہے ۔ میں ایہ نی آکھدا جو سرائیکی وسیب دے سارے لوک ایویں ہِن ، ایہ ٹھیک ہے جو سرائیکی ماء دھرتی ایجھے پُتر وی پیدا کیتن جنہاں دے عظیم کردار تے جڳ ریس کریندے ۔ اُنہاں وِچوں کجھ دا ذکر کتاب وچ وی موجود ہے ، پر اَحٖ دے سیاسی حالات ، وسیب دے سیاستداناں تے وسیب وچوں منتخب تھیوݨ والے نمائندیاں دی حالت کوں ݙٹھا ونڄے تاں ’’الف بے ٻٹّوا‘‘ دے چار بھرانواں والی کہاݨی سامݨے آندی ہے۔اساݙے وسیب دے صالح ، گُل ، نورݨ تے عاقل کوں کݙاںعقل آسی؟ شور ، علم تے آگہی دا سوجھلا کݙݨ تھیسی؟سیاست دے ’’سرائیکی باغیچے‘‘ دے گُل پُھل کِیویں رنگ چیسن؟ ایہے ساریاں گاٖلھیں ماء دھرتی دے صالح تے نشوم ٻال کوں ݙسݨ دیاں ہِن۔

میں سمجھداں اَساکوں سب توں زیادہ ضرورت ٻالاں تے کم کرݨ دی ہے ، اساں بُٖڈھے طوطیاں کوں سرائیکی پڑھاوݨ دی بجائے ٻالاں کوں سرائیکی پڑھائوں ، سرائیکی لکھائوں تے سرائیکی سِکھائوں ، سرائیکی ٻال دی ماء ٻولی نال جُڑت تے گاٖنڈھے کوں پکاّ کروں ، اُنہاں توں او زبان نہ کھسّوں ، جہڑی اللہ پاک اُنہاں کوں اپݨی ماء دے ذریعے دان کیتی اے جہڑے لوک نشوم ٻالاں کنوں اُنہاں دی ماء ٻولی کھس تے اُنہاں تے اوپریاں زباناں مسلط کرݨ دی کوشش کریندن او لوک کم ظرف ، احساس کمتری دا شکار تے نکّی سوچ دے مالک ہوندن ، ایجھے لوکاں دے مقابلے وچ نشوم ٻالاں دی مدد کرݨی چہیدی اے ۔ اَحٖ دے ٻال کل دے جؤان ہوسِن ۔ آوݨ والے ویلے دیاں ساریاں ذمے داریاں اُنہاں دے مونڈھے تے ہوسِن۔ اِت واسطے ضرورت ایں گاٖلھ دی ہے جو اَساں اَحٖ توں اِی ٻالاں کوں اپݨی ماء ٻولی تے ماء ٻولی دے حق حقوق واسطے تیار کروں ۔ جیکر وِیہ (20)سال پہلے اَساں ’’بُٖڈھے طوطے‘‘ دی بجائے سرائیکی ٻال کوں سرائیکی پڑھائوں ہا تاں اَحٖ او جہڑی کرسی تے ٻیٹھا ہووے ہا ’’سرائیکی‘‘ ہووے ہا بہرحال ہُݨ وی ویلا نی وِہا ڳیا آئو ایں چنگے کم دا اَحٖ توں اِی مُنڈھ بَٖدّھوں۔

چھیکڑ وچ سرائیکی دھرتی دے عظیم لکھاری تے پیارے دوست سئیں شوکت مغل دا تھورائیت آں جو اُنہاں میݙی خاص درخواست تے اے ٻہوں اہم کتاب ’’الف بے ٻٹّوا‘‘ مختصر وقت وچ مُرتّب کِیتی تے ٻال ادب وچ اضافہ کیتا ۔

## '''حوالہ'''
·        معروف سرائیکی دانشور سئیں ظہور دھریجہ دی کتاب سرائیکی قلم قبلیہ وچوں چوݨ
نادر لاشاری دی بلا نقط شاعری

سرائیکی شاعری دا پندھ تیزی نال اڳونہاں تھیندا پے ، نینگر شاعر نویں نویں تجربے کریندے پن۔ نادر لاشاری دی کتاب ’’آس اَدھوری‘‘سرائیکی شاعری وچ نواں تجربہ ہے ۔ 1999ء وچ سئیں نادر لاشاری ہوراں 48صفحیاں دا کتابچہ بلانقط چھپوایا ۔ میݙے خیال وچ بلا نقط شائع تھیوݨ والا پہلا کتابچہ ہا ۔ ایندے بعد سئیں بے زر شجاع آبادی دی 112صفحیں دی کتاب ’’سِک سلوک‘‘ 2005ء وچ شائع تھئی اَتے اَحٖ میݙے سامھے 1999ء وچ تھیوݨ والے کتابچے ’’آس اَدھوری‘‘ دا ضخیم تے جامع ایڈیشن ہے ، میں سمجھداں جو سرائیکی ادب دی اے ٻہوں وݙی کامیابی ہے جو سرائیکی شاعری دا پندھ پچھونہاں نی بلکہ اڳونہاں تھیندا پے۔

ستر تے اَسّی دے ݙہاکے قیس فریدی ، عزیز شاہد ، اقبال سوکڑی ، سرور کربلائی ، جانباز جتوئی ، فیض محمد دلچسپ ، عبدالکریم دلشاد ، انجم لاشاری ، ممتاز حیدر ݙاہر ، مجاہد جتوئی ، حیدر گردیزی ، ریاض رحمانی ، ارشاد تونسوی ، نصراللہ خان ناصر ، سلیم احسن ، حسن رضا ، گردیزی ، فدا ملتانی ، اُمید ملتانی ، مشکور قطب پوری ،خادم ملک ملتانی ، اللہ بخش یاد اَتے ایں طرحاں دے ٻہوں سارے شاعر وݙی سِک محبت اَتے تیزی نال جدید ادب تخلیق کریندے پے ہَن ۔ انہاں وچوں’’تانا دھیرے تانا دھیرے‘‘ لکھݨ والے قیس فریدی اَتے ’’کوئی دِل گھندے بھئی دِل‘‘ جہی شاہکار نظم لکھݨ والے عزیز شاہد دا شمار جدید اَتے (سمجھ آ ونڄݨ والی شاعری) دے اڳواݨ تے موہری ہن ، اسّی دے ݙہاکے دے بعد کجھ وقفہ آیا اُتے ذکر کیتے ڳئے شاعراں وچوں کجھ پچھونہے کر ڳے اَتے اڳلے جہان ٹُر ڳئے پر اللہ سئیں سرائیکی شاعری دے میدان وچ وانجھا نی رکھیا اَحٖ سئیں شاکر شجاع آبادی ، سئیں احمد خان طارق ، امان اللہ ارشد ، مصطفیٰ خادم ، بشیر غمخوار ، رشید اُشتر ، جہانگیر مخلص ، خورشید بخاری ، بے زر شجاع آبادی … تے ایں طرحاں ٻئے سینکڑاں تے ہزاراں شاعر جدید ادب تخلیق کریندے پن ۔ انہاں وچ ہک ناں نادر لاشاری دا ہے ، انہاندے کلام دی انفرادیت ایہ ہے جو انہاں اپݨی شاعری وچ او لفظ یا حرف استعمال نی کیتے جنہاں تے نقطہ ہووے بہرحال اے ہک نویں تے کریڈٹ والی گاٖلھ ہے۔

’’آس اَدھوری‘‘ دی پہلی اشاعت وچ اپݨا تخلیق ’’نادر‘‘ استعمال کیتا ہا ، میں ایں بارے لکھیا ہا جو جیکر نقطے والا تخلص کتاب وچ نہ آوے ہا تاں چنگی گاٖلھ ہئی ، ایں واری سئیں نادر لاشاری ہورا ں’’آس اَدھوری‘‘ وچ اپݨا تخلص استعمال نی کیتا جیڑھی جو ٻہوں چنگی گاٖلھ ہے ۔ البتہ ہُݨ وی اُنہاندی شاعری وچ سرائیکی ابجد دے خاص حروف مثلاً ڈگ، انہاں ورتن ، میں لاشاری صاحب دی توجہ ایں طرح مبذول کرائی تاں انہاں آکھیا جو اے نقطے حرفیں دے کائنی ، محض علامتی نقطے ہِن ، ایندے باوجود جیکر تساں پہلے میݙی توجہ ݙیوائو تاں میں ایہ لفظ استعمال نہ کراں ہا ، میݙے خیال وچ اتنے وݙے کم وچ نادر لاشاری صاحب کوں اتنی رعایت حاصل نی ہووݨی چاہیدی ہے ۔

’’آس اَدھوری‘‘ دے مصنف سئیں نادر لاشاری روہی وچ ٻہہ تے سرائیکی ماء ٻولی دا کم کریندے ٻیٹھن ۔ ایہا گاٖلھ وݙے شہریں وچ ٻہݨ والے اساں جہے بے عمل لوکیں کوں دعوت فکر ݙیندی ہے جو اساں کیا ٻیٹھے کریندوں؟ نادر لاشاری اپݨی مٹی ، اپݨی دھرتی اَتے اپݨے وسیب نال ٻہوں محبت کریندن ۔

## '''حوالہ'''
·        معروف سرائیکی دانشور سئیں ظہور دھریجہ دی کتاب سرائیکی قلم قبلیہ وچوں چوݨ
اسلم بھٹی

’’ لعل تے ہیرے‘‘ سئیں اسلم بھٹی دی پہلی کتاب اے جیویں ہر چنڳے کم دی ابتدا بسم اللہ نال تھیندی اے ایویں اسلم بھٹی وی اپݨے کم دی ابتدا ݙوجہانین دے سردارؐ دی حیاتی تے سیرت دی ڄاݨ سنڄاݨ توں کیتی اے ۔کتاب وچ آپ دی صورت تے سیرت بارے بنیادی ڄاݨ سنڄاݨ ݙتی ڳئی اے ۔ اے کتاب وݙیں دے نال نال طالب علماں سانگے وی ٻہوں مفید اے تے اساں اینکوں اپݨی نوعیت دی پہلی کتاب آکھ سڳدوں۔

سئیں اسلم بھٹی بارے ݙسی ونڄاںجو بھٹی صاحب پراݨا سنگتی اے، چھتڑیں لادی یاریں توں ودھ ایں سانگے ہے جو 11جون1990ء کوں اساں جھوک خانپوروں شائع کیتا تاں اسلم بھٹی پہلے ݙینھ توں اسیڈے نال ہا ۔5سال بعد جھوک 17نومبر1994ء کوں ملتانوں شروع تھیا۔ میں ملتان آڳیم روزی روزگار دے گرداب اِچ اے جوان وی ٹُٻی مارڳیا۔ ٹُٻی ایجھی ماریُس جو اَحٖ ویہہ سال بعد اَن اُبھریّ چلو کوئی ڳال نی 20سال بعد سہی ایویں سمجھو سرائیکی دی قسمت دا ستارہ ابھریے ایندا ثبوت ایہا کتاب ’’ لعل تے ہیرے‘‘ ہے ۔

اسلم بھٹی سرائیکی تحریک دا پراݨاں سنگتی تے جھوک دا بہترین لکھاری اے ۔ سرائیکی تحریک سانگے اسلم بھٹی ٻہوں کم کیتے ، انہائیں دے خذمتیں کوں کہیں صورت نی وساریا ونڄ سڳدا ۔

## '''حوالہ'''
·        معروف سرائیکی دانشور سئیں ظہور دھریجہ دی کتاب سرائیکی قلم قبلیہ وچوں چوݨ
سئیں ابن کلیم دی دِلی یاترا

اے سطراں لکھݨ ویلے میکوں ݙو گاٖلھیں تے فخر محسوس تھیندا پے ۔ ہک اِے جو دِلی یاترا ویلے میں وی سئیں ابنِ کلیم دے نال ہم ݙوجھا اے جو میں اَحٖ ایجھے زمانے وِچ موجود آں جتھ سرائیکی ماء ٻولی نال محبت کرݨ آلے تے سرائیکی ماء ٻولی دی بے لوث خدمت کرݨ آلے ابنِ کلیم جہے سینکڑاں تے ہزاراں لوک موجود ہِن۔

سئیں ابنِ کلیم احسنؔ نظامی اَساݙے سرائیکی وسیب دا ٻہوں وݙا ناں ہِے ، شاعر ، ادیب ، دانشور ، ہووݨ دے نال نال ٻہوں وݙا خطاط ہن ، اُنہاں کوں ’’خطِ رعنا‘‘ موجد ہووݨ دے نال نال سرائیکی قرآن مجید دی اشاعت دا اعزاز وی حاصل اے ، انہاں کئی کتاباں تصنیف کیتن پر میں آکھداں جو اُنہاں دیاں ساریاں کتاباں تے ساریاں لکھتاں ہک پاسے پر اُنہاں دا ہک لاثانی تے لازوال شعر ہک پاسے:

ساکوں آپݨیاں گھاݨی وَات ݙتے

اساں قیدی تخت لہور دے نِیں

میں سمجھداں ایں شعر دا کوئی جواب کائنی ، ایں شعر دی وسعت گہرائی تے گِیرائی اتنی زیادہ ہے جو ایں شعر کوں وسیب دے جاگیردارانہ جبر دے حوالے نال ݙیکھوں ، وسیب دے لوکیں دی نندر تے غفلت دے حوالے نال ݙیکھوں ، یا وَل ایں موضوع دی مناسبت نال ݙیکھوں جو سال پسالی تھیوݨ آلی دِلی دی سرائیکی کانفرنس بند کیوں تھئی؟ تاں وَل اساکوں آکھݨا پوسی ، اساں قیدی……

سئیں ابنِ کلیم دے سفرنامے توں پہلے ہندوستان دے حوالے نال سئیں ممتاز حیدر ݙاہر دے ’’پکھی واس‘‘ سئیں فراز خاں دے ’’ککھ دی کہاݨی‘‘ تے سئیں شوکت مغل ’’دِلی ڈھائی کوہ‘‘ توں علاوہ کجھ ٻئے سفرنامے وی آئے ہوسن ، میں اتنا عرض کریساں جو ’’دِلی یاترا‘‘ اُنہاں سفرنامیاں دی ڳݨتری وچ چنگا ودھارا ہے۔

ہر ہک دا اَپݨا اَپݨا رنگ اَپݨا اَپݨا انداز تے لکھت دا اَپݨا اَپݨا سواد ، لذت تے ذائقہ ہے ۔ سارے لکھݨ آلیاں دے ’’اکھر پھلیں‘‘ دی خوشبو اَپݨی اے ، میں دِلی یاترا تے کوئی لمبا چوڑا تبصرہ ایں واسطے نہ کر سڳساں جو کتاب وچ سئیں ڈاکٹر فرحت عباس تے پروفیسر عرش صدیقی سئیں دا تبصرہ موجود اے ، میں اُنہاں توں چنگا نہ لکھ سڳساں کیوں جو او میں توں ودھ لکھ شاناں آلے لوک ہِن ، ادب دے حوالے نال میں اُنہاں دے قدمیں دی خاک برابری وی کائنی۔

البتہ میں ایں گاٖلھ دا اظہار ضرور کریساں جو سئیں ابنِ کلیم احسنؔ نظامی میں توں سارے اوصاف وچ چنگا ہووݨ دے نال نال ایں گاٖلھ وچ وی وَدھ چنگا ثابت تھئے ہن جو میں چار واری ہندوستان ڳیاں۔ ’’یاداں‘‘ لکھݨ سانگے اَڄاں سنبھلدا وداں پرکلیم سئیں دی ’’دِلی یاترا‘‘ اساݙے نال ’’گاٖلھیں‘‘ وی کرݨ پئے ڳئی اے ، میکوں ایویں لڳدے جو شئیت میں ایویں سنبھرا رہساں۔ یاداں لکھݨ دیاں گاٖلھیں کریندا رہساں تے کم کرݨ آلے کجھ کرویسن بہرحال میں اَپݨی طرفوں ابنِ کلیم سئیں کوں نو لکھ مبارخاں پیش کرینداں جو اُنہاں وݙا کم کیتے ، انہاں تاریخ لکھ چھوڑی اے ، سرائیکی سیاݨے سچ آہدن:

لکھیا لوہا تے اَلایا گوہا

## '''حوالہ'''
·        معروف سرائیکی دانشور سئیں ظہور دھریجہ دی کتاب سرائیکی قلم قبلیہ وچوں چوݨ
حاتم دی شاعری

شاعری دے اُستاد ݙسیندن جو چنگاشاعر او ہوندے جیڑھا پڑھݨ آلے کوں فوری سمجھ آ ونڄے ۔ معروف سرائیکی شاعر سئیں شاکر شجاع آبادی دی شاعری دی مقبولیت دی ہک وجہ اے وی ہے جو او عام آدمی کوں وی سمجھ آ ویندی ہے ، سئیں حاتم نائچ دی شاعری سادہ تے عام لوظیں دی شاعری ہے جیڑھی دِل نال کیتی ڳئی اے تے او دِل تے اثر کریندی اے ۔ حاتم دی شاعری دی خاص گاٖلھ اے ہے جو اُنہاں سرائیکی دے مِٹھے لہجے کوں برقرار رکھیئے تے ثابت کیتے جو جھنگ وسیب سرائیکی ہے۔

پنجاب آلے جھنگ وسیب کوں جانگلی آکھدن، ایہا گاٖلھ سرائیکی وسیب تے پنجاب کوں ہک ٻئے توں جُدا کریندی اے ، جنگلی دا لوظ سکھ تے انگریز دور دی اختراع ہے ، اُنہاں کوں ایں گاٖلھ دی کاوڑ ہئی جو ایں دھرتی دے حریت پسند سئیں احمد خان کھرل حملہ آوراں دی مزاحمت کیتی ہئی ۔ سکھ تے انگریز دے وارث اَحٖ اپݨے آقا دی ٻولی ٻولیندن پر اُنہاں کوں معلوم تھیوݨاں چاہیدے جو ’’کُکڑ ہٹہ‘‘ توں حاتم نائچ دی شاعری دی صورت وچ جیڑھی بانگ اَئی اے او سرائیکی دی بانگ اے ۔ میں سمجھداں حق سچ دی بانگ تے آواز کوں دنیا دی کوئی طاقت ختم نی کر سڳدی۔

حاتم نائچ ہک کم اے وی کیتے جو اُنہاں سرائیکی مخالف رچناوی گروپ دے پروپیگنڈے کوں قبول نہ کرݨ تے سرائیکی دا جھنڈا اُچا کر ݙتے ۔ سیاݨے آکھدن جو آدمی شخصیت تے ناں دا اثر ضرور ہوندے ۔ حاتم نائچ وی صرف ناں دا حاتم نی او اپݨے عمل تے اپݨے کردار نال سرائیکی اکھریں تے سرائیکی شعریں دی سخاوت کریندے ۔

چُپ دا نوحہ تے وسیب دے سُول سیاپے

’’ڈُٖسکیاں تے ٹہکارے ‘‘سئیں ابنِ الامام شفتر دی کتاب ہے ، ایندے وچ طنزیہ مزاحیہ مضامین ، افسانے تے انشائیے موجود ہِن۔ سئیں ابنِ الامام شفتر سرائیکی دے پُراݨے لکھاری ہِن ۔ سرائیکی دے پُراݨے رسالے ݙیکھو تاں سرائیکی ادب وچ اُنہاں دیاں تحریراں پڑھݨ کوں مِلدن ۔ اِتھوں اندازہ تھیندے جو سئیں ابن الامام شفتر کوں اپݨی مٹی ، اپݨی ماء ٻولی تے اپݨے وسیب نال محبت ڄماندرو ہے۔

کتاب دا ناں ’’ڈُٖسکیاںتے ٹہکارے‘‘ ݙسیندے جو ایندے جو ایندے وچ کیا ہے؟ سئیں ابن الامام شفتر دی تحریر وچ وسیب نال تھیوݨ والی وانجھ دا ماتم ، وسیب دے سیاستدانیں تے پردھانیں دی چُپ دا نوحہ تے ہزار سُول سیاپے سہوݨ دے باوجود وسیب دے لوکاں دی بے حسی دی گاٖلھ آوے تاں بندہ ڈُٖسکیں وات آ ویندے پر سئیں ابن الامام شفتر ہک کامیاب لکھاری دے طور تے قوم کوں مایوسی دی موت توں بچاوݨ دا ہنر وی ڄاݨدے ۔ اوہ ٹوک مذاق لکھدے ، طنز و مزاح لکھدے۔ انشائیہ لکھدے تے ایں کھل ہس وچ وی وݙیاں وݙیاں گاٖلھیں کرویندے ۔ سئیں ابن الامام شفتر چنگا تے وݙا لکھاری ہے ۔ میݙی دُعا ہے جو اللہ سئیں ایں کتاب دے صدقے ڈُٖسکیاں بھرے وسیب کوں آزادی دیاں خوشیاں تے ٹہکارے عطا فرماوے۔… آمین

## '''حوالہ'''
·        معروف سرائیکی دانشور سئیں ظہور دھریجہ دی کتاب سرائیکی قلم قبلیہ وچوں چوݨ
تعلیم کیوں ضروری اے ؟

ساری دنیا اچ علم تے ہنر کوں سب توں ودھ اہمیت حاصل اے پر اساں انہائیں ݙوہیں شئیں توں وانجھے ہیسے، اساکوں کوئی سُدھ کینھی جو اساں کیا پڑھوں ، کیا نہ پڑھوں ۔ کیڑھی تعلیم حاصل کروں ، کیرھی نہ کروں ۔ اسیݙے مقابلے اچ پنجاب دے لوک کمشنر، ڈی سی ، ایس پی تے ٻئے محکمیں دے آفیسر پہلے توں بݨئے ٻیٹھن۔ انہائیں کوں ہر شئے دا علم اے ۔ او سارے راہ رستے ڄاݨدن ۔ ٻال اڄاں ماء دے پیٹ ا چ ہوندے تے او پہلے سوچ ٻہندن جو اینکوں کیا بݨاوݨے۔ اساݙے ٻال اُٹھ ڄیݙے تھی ویندن پر اساں ول وی انہائیں کوں کجھ نی ݙسیا ہوندا جو تُساں کیا پڑھسو تے کیا بݨسو ؟ کیا قوماں ایویں ترقی کریندن ؟ سیاݨے تھیووں ۔ ٻالیں کوں پڑھاؤں ، سکھاؤں تے سمجھاؤں ۔

ضروری ڳالھ اے ہے جو اساں تعلیم بارے وسلائی نہ کروں ، شہری بندہ ہووے ‘بھانویں دیہاتی غریب ہووے تے بھانویں امیر۔ تعلیم دے معاملے اچ وسلائی نہ کرے ۔ اولاد دے ہک ہک پل کوں قیمتی ڄاݨے تے اوندے نت نال تھیوے ۔ تعلیم بارے اے وی ضروری اے جو ٻال دے شوق تے رحجان کوں ݙٹھاونڄے ۔ بعض ویلھے ٻال انجینئر بݨݨ چہندے ۔اسیݙا شوق ڈاکٹر بݨاوݨ دا ہوندے ۔ اساں اپݨا شوق سامھے رکھدوں پر ٻال دی مرضی نی سمجھدے ۔ٻال ماء پیو دا آکھیا من تے انہائیں دے ݙسیے دڳ تے ٹر تاں پمدے پر منزل تے نی پُڄ سڳدا۔

## '''حوالہ'''
·        معروف سرائیکی دانشور سئیں ظہور دھریجہ دی کتاب سرائیکی قلم قبلیہ وچوں چوݨ
ٻال کیا پڑھݨ چہندے ؟

سب توں پہلا کم ٻال دے رحجان کوں ݙیکھݨ اے ، ݙوجھا تعلیم بارے بنیادی معلومات ہِن ۔ سارے جڳ جہان دے رحجان کوں سامھے رکھیا ونڄے ،ݙٹھا ونڄے جو دنیا کیݙے ویندی پی اے ، ول اوندے مطابق اڳوں تے ٹُریا ونڄے ۔ احٖ سی ایس ایس(CSS) لوک زیادہ کرویندن ، اسیکوں چہیدے جو اساں زمانے دے نال نال ٹروں تے ٻالیں کوں سی ایس ایس آلے پاسے شوق ݙیواؤں۔ نکے لا توں انہائیں کوں ݙسݨ شروع کروں جو سی ایس ایس کیا ہوندے ۔ ایندے وچ کیا پڑھݨا پوندے ۔ سی ایس ایس جیرھا طالب علم کریندے او کیا بݨدے ۔ سی ایس ایس کرݨ آلئیں دے کتنے محکمے تے کتنے شعبے ہِن تے انہائیں دی تربیت کیویں بݨدی اے ؟

## '''اجھک لہاؤں'''
سرائیکی وسیب دے ڈھیر سارے نینگر امدن میں انہائیں کوں سی ایس ایس آلے پاسے دھیان ݙیوینداں ، او اینکوں بلا سمجھ تے ݙر ویندن ۔ اَجھک تے آکھدن اے اوکھا ہے ،حالانکہ صرف دل ٻدھݨ دی ڳالھ اے ۔ سی ایس ایس میڈیکل تے انجینئرنگ توں سُکھا ہے۔ میں اپݨے ٻالیں کوں آکھیا تاں وی ݙر تے ٻے پاسے ٹُر پے۔ میں سب کوں آکھداں جو سرائیکی قوم ہُݨ دل ٻدھے ، آر یا پار آلی ڳالھ کوں سامھے رکھ تے علم دے سمندر ا چ دُھو کرے ۔ سرائیکی وسیب دے ٻالیں وچ بلا دی صلاحیت اے ۔ ݙرے او جیرھے عقلوں پیدل ہوون ۔ اوہے سارے اپر پنجاب وچ ہِن ، وسیب اچ اکثریت ذہین طلبہ دی ہے۔ شاباش تکڑے تھیوو، اے سارے منصب تے عہدے تہاݙے ہِن ، جیرھے غیر ملی ٻیٹھن ۔ پڑھو تے اپݨیاں اے کرسیاں انہائیں توں واپس گھنو نہ تاں انہائیں دا نِت دا کَھلا تے اسیݙا سِر ہوسے ۔

## '''حوالہ'''
·        معروف سرائیکی دانشور سئیں ظہور دھریجہ دی کتاب سرائیکی قلم قبلیہ وچوں چوݨ
وانجھ تے وانجھ

اسیݙے ٻالیں کوں اے شکایت اے جو پبلک سروس کمیشن وچ سارے ایہے لوک ا ن ، اے وانجھ کریندن ،وانجھ آلی ڳالھ ٹھیک اے ، اڄ توں نی اے پیو ݙاݙے توں کریندے امدن پر اساں ظلم ، زیادتی تے وانجھ دے دریا جھاڳ تے پار پُڄسوں ۔ جے ݙر تے کھڑے رہ ڳیوسے تاں ول کھڑے رہسوں ۔ وسیب دے نینگر اے ڳالھ سمجھن جو اساں اڄاں سوچیندے ودوں ، انہائیں کوں ازلیں توں پتہ اے جو اساں سرائیکی وسیب دے لوکیں کوں کیویں غلام بݨا تے رکھݨے ۔ اے سارے گرو انہائیں کوں انہائیں د ا آقا انگریز سکھا ڳے ۔ سرائیکی وسیب دے جاگیردار وی انہائیں دے ٻانھے ہِن ۔ انہاں کوں سرائیکی قوم کوں کھلے تلے رکھݨ تے انہائیں کوں کھلے مارݨ دا ݙا سکھائس ۔ تُساں اساں بغاوت کر تے ایں ڳالھ کوں پُٹھا کر ݙیوݨے۔

## کُرلاٹ تے ٻکاٹ؟
میں لہور ڳیاں ، میکوں ہک پنجابی دانشور آکھیا جو کرلاٹ ، ٻکاٹ خبریں اخبار اچ پڑھدا رہنداں پر ہر ڳالھ دا ٹرینڈ ہوندے ، تہاݙے وسیب ا چ دولے سئیں دا نوکر بݨݨ دا ٹرینڈ اے ۔ اسیݙے کول ڈپٹی کمشنر تے ایس پی بݨݨ دا ۔ میں آکھیا جو وقت چکی دا پھیر اے ۔ وقت بدلدے دیر نی لڳدی ، سوچ بدل ڳی اے ۔ اساں تہاکوں ݙسیندے پیوں جو اساں غلام بݨ تے نہ رہسوں ۔ اساں اپݨے وسیب اچ اپݨا ڈی سی او ، کمشنر ، ایس پی ، ڈی پی او تے آر پی او ݙیکھݨ چہندوں ۔ تُساں اپݨے گھر خوش اساں اپݨے گھر۔ آبادی دے مطابق سی ایس ایس دا کوٹہ گھنسوں ۔ صوبہ وی گھنسوں ، تُساں کے تئیں نہ ݙیسو؟ تُساں اسیݙی ایں سوچ کوں نہ قید کر سڳدو تے نہ قتل کر سڳدو۔ سیاݨے تھیوو، جتنا جلدی اسیکوں حق ݙیسو ، اُتنے چنڳے رہسو۔

## وسیب دے نینگرو ،تکڑے تھیوو
دل تھولا نہ کرو ، اساں تہاݙے حق حقوق سانگے ہر جاہ تے لڑسوں ،ا ساں تہاݙے صلاحتیں کوں پرکھݨ آلے ادارے بݨیسوں ۔ تاں جو تہاݙی صلاحیت ، تہاݙے رحجان تے تہاݙے شوق مطابق تہاݙے علمی سفر کوں اڳوں ٹوریا ونڄ سڳے۔ اسیکوں ہک ہک ڳالھ دا پتہ اے جو پیپر اوہے بݨیندن ، امتحان وی اوہے گھندن ۔ امتحان ویلے تہاݙی ٻے پاسے اکھ جھمکے تاں تلہڑ مریندن تے اپݨیں کوں سارا کجھ پہلے توں ݙس تے امدن ۔ انہائیں کوں انہائیں بیمانیں دی سزا ملسے ۔اساں وار وار اکھیندوں جو اسیݙے انہائیں بیمانیں نال پُڄالا نی پمدا۔ اساݙا اپݨا پبلک سروس کمیشن ہووے ، اساݙا اپݨا سلیکشن بورڈ ہووے۔ اسیݙے اپݨے پیپر بݨاوݨ آلے ہوون تے اسیݙے سارے امتحانی سنٹر اسیݙے اپݨے کول ہوون ۔ اسیکوں انہائیں تے تل دا اعتبار کینھی۔ اسیکوں ہک پل دیر کیتے بغیر انج کیتا ونڄے ۔

## '''حوالہ'''
·        معروف سرائیکی دانشور سئیں ظہور دھریجہ دی کتاب سرائیکی قلم قبلیہ وچوں چوݨ
اعلیٰ تعلیم توں محرومی

سرائیکی وسیب وچ تعلیمی اداریاں دی کمی دی وجہ نال وسیب دے لوک اعلیٰ تعلیم حاصل کرݨ توں محروم رہ گِٖن ، اسیݙے کول علمی ادارے تاں اپݨی جاہ رہ ڳے ، معلومات ݙیوݨ والے افراد یا ادارے وی موجود کائنی ۔ ہُݨ وقت آ ڳے جو وسیب دے لوک خاص طور تے ،خُطابی(طلبہ تے طالبات)اَکھ پٹن ، علم حاصل کرن ، معلومات دے سوجھلے نال اپݨے دِل تے دماغ روشن کرن ، اُنہاں کوں ہک طرف نی بلکہ ہکے ویلے چھی پاسے ݙیکھݨ دی صلاحیت پیدا کرݨی چاہیدی ہے ۔ انہاں دی نظر اُبھا ، لمہ ، پوادھ ، پچھادھ (مشرق ، مغرب، شمال ، جنوب) دے نال نال ہکے ویلے عرش معلی تے دھرتی دی چھیکڑی حد (تحت السریٰ) تک ہووݨی چاہیدی ہے ۔ سب توں اہم اے جو بصارت دے نال بصیرت وی ضروری ہے۔

## سی ایس ایس (CSS)
وسیب دے خُطابی یاد رکھن جو اَحٖ جیرھا طبقہ ساݙے اُتے حکمرانی کریندا پے یا جیرھے طبقے کوں حکمرانی دا حق حاصل ہے او گریجوایشن دے بعد ’’سی ایس ایس‘‘ دا امتحان پاس کریندے اَتے ’’سی ایس ایس‘‘ بنیادی طور تے جنرل نالج دا امتحان ہوندے ، ایں واسطے خطابیں کوں اپݨے کول علم دے نال نال معلومات دا ذخیرہ ہووݨ وی ضروری ہے ۔ ایں سلسلے وچ یاد رکھݨا چاہیدے جو ہر ٻال کوں اپݨی دھرتی اَتے اپݨے وسیب دی زبان اَتے انگریزی زبان تے کامل عبور ہووݨ ضروری ہے ۔ جیرھے لوک اپݨے ٻالیں نال اُنہاں دی ماء ٻولی دی بجائے ٻئی زبان وچ گاٖلھ کریندن ، او اپݨے ٻالیں نال دشمنی کریندن اَتے ٻالیں دی ماء ٻولی کوں قتل کرݨ دے مرتکب تھیندن۔ ایجھے لوکیں دی سوچ چھوٹی ، پست  تے گھٹیا ہوندی ہے ۔ ایہ لوک احساس کمتری دا شکار ہوندن ، کیوں جو زبان ہک ٻہوں وݙا علم ہے اَتے سب توں پہلا تے وݙا علم گھر دی ماء ٻولی توں حاصل تھیندے ۔ ایں وݙے علم توں ٻالیں کوں محروم رکھݨ ٻہوں وݙی زیادتی ہے ۔ وسیب دے بھرا سیاݨے تھیون اَتے وسیب دے ٻالیںں کوں اپݨی ماء ٻولی دی برکت توں محروم تھیوݨ توں بچاون۔

جیا سئیں! گاٖلھ تھیندی پئی ہئی جو جنرل نالج دی تے پڑھاکو ٻالو تے بھیݨ بھرائو ، بھانویں تُساں پڑھدو پہلی جماعت یا ہووے ایم اے تے پی ایچ ڈی دے طالب علم تہاکوں کائنات دی ہر چیز بارے ڄاݨݨا چہیدے ۔ کیوں جو علم دا مطبل اِی ڄاݨݨ ہوندے ۔ اساں جیرھی جاہ تے رہندے پیوں اُوندے بارے کجھ موٹیاں موٹیاں علمی تے معلوماتی گاٖلھیں تہاکوں ݙسیندوں تے کجھ گاٖلھیں تہاݙے اپݨے وسیب دے مشاہیر بارے ہن ، تساں انہاں کوں اپݨے پلے ٻدھو تے علمی میدان وچ کامیابیاں حاصل کرو۔ کیوں جو ڄاݨݨ دی جستجو اساݙے مذہب تے اساݙی ثقافت دا خاص حصہ ہے۔

## '''حوالہ'''
·        معروف سرائیکی دانشور سئیں ظہور دھریجہ دی کتاب سرائیکی قلم قبلیہ وچوں چوݨ
سرائیکی تے ملازمت

ملازمت سانگے لکھت امتحان دے نال نال زبانی امتحان یعنی انٹرویو دی ٻہوں اہمیت اے ۔ میں ہک ڳالھ ݙسݨ چہنداں جو کوئی امیدوار جݙاں انٹرویو ݙیوݨ ونڄے تاں میݙیاں کوڑیاں ڳالھیں پلے ٻدھ تے نہ ونڄے ، میݙیاں ڳالھیں کوڑیاں ہن پر کُوڑیاں کینھی ، میں تاں ہک ادبی تے سیاسی ورکر آں ، میں حق حقوق دی ڳالھ ٻانہاں ٻدھ تے نی ہتھ اُلار تے کریساں پر امیدوار جݙاں انٹرویو ݙیوݨ ونڄے تاں اوندا رویہ نیاز مندانہ ہووے تاں جو او امتحان گھنݨ آلے استادیں دی شفقت حاصل کر سڳے ۔ اے ہک ضروری ڳالھ ہئی جیندا اظہار ضروری ہا ۔ݙوجھے امتحاناں دے نال نال انٹرویو تیاری وی ݙاڈھی محنت نال ہووݨی چہیدی اے ۔ سوال گندم جواب چݨاں نہ ہووے ۔ انٹرویو دی تیاری ا چ سنگتی ہک ٻئے دی مدت کرن ، انٹرویو سانگے حاضر جوابی سانگے صحت مند جسم تے صحت مند دماغ ضروری اے ۔ ذہنی تربیت سانگے امیدوار کوں آلسی تے ڈھلا نی ہووݨا چہیدا ۔ نینگر اپݨے آپ کوں ہر ویلے چتر چلاک تے پھرتیلا رکھن۔ اپݨے آپ ا چ اعتماد پیدا کرن تے الا ٻول کوں ایویں بݨان جیویں زبان اچوں لوظ داݨا داݨا تھی پُھلیں آلی کارکِردے پئے ہوون ۔

انٹرویو کرݨ آلے تُساں کنوں میز تے پئے ہوئے ’’ مالٹا‘‘ دے بارے پُچھ سڳدن ، تُساں جواب ا چ مالٹا ملک دی ڳالھ کریسو ،انٹرویو گھنݨ آلا بیمان نہ ہویا تاں تہاکوں شابس آکھسے نہ تاں تُساں جے مالٹا ملک آکھیا تاں سامھے اشارہ کر تے آکھسے کیا اے مالٹا مُلک اے ؟ جے تُساں سامݨے پئے ہوئے مالٹے دی ڳالھ کیتی تاں آکھسے واہ جوان آ! آیا افسر بݨݨ ہِیں تیݙی عقل اتناں کم نی کریندی جو کیاں میں تئیں کنوں ایں مالٹے دے بارے پُچھاں ہا؟ سرائیکی وسیب دے طالب علمیں نال اے وانجھ ہمیش توں تھیندی امدی اے ۔ ڄماندرو بیمان حاکم اسیݙے نال ایویں کریندے امدن ۔ پر جے تئیں اسیݙا صوبہ نی بݨدا ، وسیب دا اختیار وسیب دے لوکیں کوں نی ملدا ، وسیب دے نینگر دل بھنی کر تے پچھوہاں نہ تھیوے ۔ جتنا تھیوے تݨ مارے ، ہر امتحان ا چ شریک تھیوے ۔ ظالمیں دا جھڑے پاݨی تئیں پیچھا کرے ، تیاری اتنی چنڳی ہووے جو انٹرویو کرݨ آلا جے سوال کرے جو زیڈ توں شروع تھیوݨ آلے ہک پاکستانی وزیراعظم دا پورا ناں کیا ہے تاں انٹرویو ݙیوݨ آلا ’’ ذوالفقار علی بھٹو ولد شاہ نواز بھٹو لاڑکانہ سندھ تاریخ پیدائش 5 جون تاریخ شہادت 4 اپریل ‘‘ آکھ تے انٹرویو گھنݨ آلے کوں ویڑا کر ݙیوے جو میں تاں ہک پُچھی اے ، اے تاں چار ݙسا ڳے۔

## '''حوالہ'''
·        معروف سرائیکی دانشور سئیں ظہور دھریجہ دی کتاب سرائیکی قلم قبلیہ وچوں چوݨ
حافظ غلاب فیاض

حافظ گلاب فیاض دی شاعری بارے عاشق بزدار ، صوفی تاج گوپانگ ، خالد آسی ، جاوید آصف تے تنویر عباس گاٖلھ کیتی اے ، میں اُنہاں ساریں سنگتیں دی گاٖلھ دی تائید کریندے ہوئے اپݨی گاٖلھ وچ اتنا اضافہ کرینداں جو اپݨی دھرتی ، اپݨی مِٹی اَتے اپݨی ماء ٻولی دے حوالے نال حافظ گلاب چنگا شاعر ہووݨ دے نال چنگا انسان وی ہے۔میݙے بھرا دلنور نوری پوری کتاب دی ترتیب لاتی اے اَتے پیارے ٻال شاہد دھریجہ کمپوزنگ شروع کرتے میݙے سانگے صرف ہک صفحہ بچائے ، بھلا ہک صفحے وچ کیا آکھاں تے کیا لکھاں؟

میں حافظ گلاب دی شاعری تے شخصیت بارے گاٖلھ دے نال نال سرائیکی کتاب دی اہمیت تے ضرورت بارے گاٖلھ کرݨ چہنداہم اَتے ایں افسوس دی سانجھ کرݨ چہندا ہم جو ہک امیر زادہ کراچی وچ میکوں اپݨی کوٹھی تے گھن ڳیا ، کروڑاں دا خرچ ، ہر سہولت ، ہر کمرے وچ ٹی وی لائونج ، ہر کمرے وچ اَٹیچ باتھ ، پکھی گھر تے اوندے وچ سوہݨے پنجرے تے پنجرے اِچ سوہݨے سوہݨے (قیدی) پکھیں دی چہچاہٹ ، ڈاگ ہائوس وچ الشیس رشین اَتے ولائتی دیسی نسل دے بلٹیر ، غرض اوں راحت کدے وچ سب کجھ ہا ، نہ ہئی تاں صرف لائبریری نہ ہئی ۔ میں ایں گاٖلھ تے امیر زادے دی توجہ ݙیوائی پر امیر زادے آکھیا چھوڑو سئیں کتاب کون پڑھدے؟ میں ایں گاٖلھ دا اظہار کراچی وچ موجود سرائیکی سنگت دے سامھے پیش کیتی تاں سنگتی اَرمانی تھئے تے اُنہاں وچوں سئیں ماسٹر نذیر احمد کٹپال تے سئیں ملک سعید ہوراں اپݨے اپݨے گھر وچ فوری طور تے سرائیکی لائبریری قائم کر ݙتی ۔ میں وسیب دے سارے پڑھے لکھے بھیݨ بھرانویں کوں اَرداس کرینداں جو او ملک سعید صاحب تے ماسٹر نذیر صاحب دی تقلید کرن تے اپݨے گھراں وچ چھوٹیاں موٹیاں سرائیکی لائبریریاں قائم کرن اَتے حافظ گلاب سمیت سارے سرائیکی لکھاریں دیاں کتاباں اوندے وچ رکھن۔

## '''حوالہ'''
·        معروف سرائیکی دانشور سئیں ظہور دھریجہ دی کتاب سرائیکی قلم قبلیہ وچوں چوݨ
سرائیکی ، سرائیکی

دیرہ اسماعیل خان ویندے پئے ہاسے ‘محترم سیاسی اڳواݨ فیصل کریم کنڈی سرائیکی صوبے دے کٹھ وچ شرکت دا کانڈھا ݙتا ہا ۔ ملتانوں راݨا محبوب اختر تے راقم (بندہ ناچیز) ہاسے ‘ اڳوں سئیں جمشید دستی تے اُنہاندے سنگتی ہَن ۔ مظفرگڑھ پُڄیوسے تاں جمشید دستی اپݨی گاݙی چھوڑ اساݙے نال آ ڳئے ۔ مظفرگڑھوں روانہ تھیوسے تاں ایم ایم روڈ تے جاہ جاہ ’’سپروزیرستان پٹرولیم ‘ وزیرستان ہوٹل‘‘ وغیرہ دے بورڈ جاہ جاہ نظر آئے ۔ دوستیں کوں متوجہ کر تے میں آکھیا جو اے بورڈ اسیݙے سبق واسطے ہِن ‘ اے بورڈ اساݙے پڑھݨ تے اساݙی تعلیم واسطے ہِن ۔ انہاں وچ سبق اے ہے جیویں ’’وزیرستان‘‘ لکھݨ جرم کائنی ایویں سرائیکستان لکھݨ وی جرم کائنی ۔

میں سنگتیں کوں ݙسیا جو قومیں دی حیاتی وچ شناخت دا عمل ہمیشہ حساس مسئلہ رہ ڳے ‘ خاص طور تے اُنہاں قومیں سانگے جیرھیاں محکوم ہوون ‘ ہینڑیاں تے کمزور ہوون تے زابر قوتاں جنہاندی شناخت دیاں منکر ہوون تے اُنہاندی شناخت کوں مٹاوݨ چہندیاں ہوون ۔ حملہ آور قابض قوتیں دی اَزل توں اے سوچ رہی اے جو لوکیں کوں مارݨ دے بعد فوری اوندی سُنڄاݨ کوں مُکایا ونڄے ۔ او سمجھدن جو سُڄاݨ ختم نہ تھئی تاں لوک ولا اپݨی سُنڄاݨ دا جھنڈا چا تے قوم بݨ ویسن ۔ انہاں کوں پتہ ہے جو قوم دا مقابلہ حملہ آور تاں کیا حملہ آور دی ماء وی نی کر سڳدی ۔ ایں سانگے سرائیکی قوم بݨݨ ضروری اے تے اپݨی قومی شناخت بچاوݨ سانگے اپݨے وطن دے ناں کوں عام کرݨ ایں توں ودھ لازمی اے۔

ایں موقعے تے میں اے وی آکھیا جو وزیرستان اَڄاں ہک ایجنسی اے جینکوں علاقہ غیر یا فاٹا آکھیا ویندے ۔ وزیرستان اَڄاں آئین پاکستان دا حصہ کائنی ایندے باوجود اُنہاں اساݙی دھرتی دے ہاں تے وزیرستان دے جھنڈے پوڑیے ہوئن ‘ پر ہک اساں بے سمجھ  ہیسے جیرھے اپݨے وطن ‘ اپݨے گھر تے اپݨے وسیب اِچ رہ تے اپݨی قومی سُنڄاݨ دااظہار کرݨ توں اَجھکدوں ۔ جے ایہو حال رہ ڳیا تاں وَل ہر پاسے اساکوں وزیرستان ‘ خیرپختونخواہ ‘ پنجاب ‘ بلوچستان دے بورڈ نظر آئوسن‘ اساں غور کروں جو جیکر سرائیکستان دے بورڈ نہ ہوسن تاں جاہیں غیر مَل ویسن ۔ ولا اساں ٻاہر تے او اندر ہوسن ۔ اساں سانگے لازم ہے جو ہر ہٹی ‘ ہر پمپ ‘ تے ہر ہوٹل دا ناں سرائیکستان ہووے۔یا وسیب دی شناخت دے مطابق ہووے ۔

سرائیکی وسیب دی ہر شئے کوں بدلݨ دی ضرورت اے ، ہر شئے دے وٹاندرے سانگے سب توں سوچ کوں وٹاوݨ دی ضرورت اے ، اساں رووݨ پِٹݨ چھوڑ ݙیوں ، اساں اپݨا نماݨاں پن مکائوں تے دنیا کوں ݙسوں جو اپݨی دھرتی ، اپݨی شناخت ، اپݨی زبان تے اپݨی تہذیب ہے اساں کہیں دے ٻیٹھے ٻلہائے نی ۔ اپݨی دھرتی دے آپ مالک ہیسے ۔ اساں اے گاٖل ڄݨواوݨ ا چ اوں ویلے کوں کامیاب تھیسوں جݙاں اساݙی ہر گاٖل ا چ سرائیکی ہووے۔

## '''حوالہ'''
·        معروف سرائیکی دانشور سئیں ظہور دھریجہ دی کتاب سرائیکی قلم قبلیہ وچوں چوݨ
سرائیکی قاعدہ

آکھیا ویندے جو سرائیکی دی تریخ اتنی پراݨی اے جتنی انسان دی اپݨی تریخ ۔ جیویں انسان دی تریخ اے ایویں لکھت ، پڑھت دی وی تریخ اے، انسان جݙاں لکھݨ پڑھݨ شروع کیتا ،اوندی لکھت تے اوندے رسم الخط دی شکل بھانویں کوئی ہووے ، اے پک ہے جو او لکھدا اپݨی ماء ٻولی وچ ہا۔ اساں آکھ سڳدوں جو سرائیکی ازل توں لکھت پڑھت ا چ امدی پی اے ۔ انویں تاں جڳ جہان دی ہر شے وٹیندی رہ ویندی اے پر سرائیکی وسیب نال ایجھا ظلم تھئے جو اساݙی کوئی شئے سلامت نی رہ ڳی۔اساݙی زبان، زبان دا ترکہ، اوندا رسم الخط وی ویندا رہ ڳے۔ اڄوکا مانگواں فارسی تے عربی رسم الخط ایں سانگے اساݙیاں ضرورتاں پوریاں نی کر سڳدا جو انہاں زباناں کول صوتیات دا او ترکہ کائنی جیرھا قذرت دی طرفوں سرائیکی کوں عطا تھئے۔ اللہ دے فضل نال او ویلہا پرے کائنی جݙاں سرائیکی دے وارے ولسن تے وسیب دے لوک اپݨے دیس دی ٻولی سانگے اپݨا رسم الخط بݨیسن ۔ اڄوکے رسم الخط دی ڳالھ کروں تاں ہک ہزار سال توں سرائیکی نور نامہ ’’نسخ ‘‘ ا چ لکھیندا امدے ۔ ایویں سرائیکی قاعدے قاضی فخر الدین راضی ( 1893ء ) توں گھن تے مولانا عبید اللہ سندھی ، اختر وحید انصاری، دلشاد کلانچوی ، ظامی بہاولپوری ، ابن قیصر، اسلم رسول پوری ، نور احمد سیال ،راہی گبول ، قاصر فریدی ،سجاد پرویز ، زبیر بن قاسم، معین قریشی، عبدالطیف بھٹی تے پروفیسر شوکت مغل دے سرائیکی قاعدے تئیں قاعدے لکھیندے تے چھیندے امدن۔ قلمی قاعدے وی ڈھیر تعداد ا چ ملدن۔ا یویں دیرہ اسماعیل خان سمیت وسیب دے ٻے علاقیں وچ سرائیکی قاعدے لکھے ڳے ، اتھوں لݙ ونڄݨ آلے ہندوستان دے سرائیکیں وی دیوناگری رسم الخط وچ سرائیکی قاعدے لکھین۔ پر اصل کم اون ویلھے تھیسی جݙاں وسیب دے لوکیں کوں اپݨے وسیب دا اختیار ملسے ۔ میکوں خوشی اے جو دھریجہ اکیڈمی ایں چنڳے تے نیک کم ا چ اپݨا حصہ رلائے ۔ سرائیکی قاعدے دے مرتب عزیزم نذیر بزمی قاعدے چھپوا تے نہ صرف ٻالاں بلکہ سرائیکی وسیب دے پرائیوٹ تعلیمی اداریاں وچ وی سرائیکی قاعدے نیکی تے ثواب سمجھ تے پُڄواوِن تانجو سرائیکی تعلیم عام تھی سڳے ۔ دھریجہ پبلک سکول دھریجہ نگر سرائیکی تعلیم دے جیرھے کم دا مُنڈھ ٻدھئے او ٻہوں چنڳا ہے۔ سکول دی انتظامیہ کوں اے وی چہیدے جو نیکی دے ایں کم کوں سارے سرائیکی وسیب تئیں پُڄاوے کیونجو اساں اوں ویلے تئیں اپݨا مقصد حاصل نی کر سڳدے جے تئیں سرائیکی دھرتی دے ہر ٻال کوں سرائیکی دھرتی دی زبان نہ پڑھاؤں۔ اے ڳالھ یاد رکھݨ تے ڳنڈھ ٻدھݨ دی اے جو ٻالیں کوں انہاندے ماء ٻولئیں توں پرے رکھ تے حکمرانیں ٻہوں وݙا جرم کیتے۔ ݙیکھوں کتھائیں اساں آپ وی اپݨے ٻالیں دے سامہے منہ چِٻا کر تے الاوݨ تے اپݨے گھریں وچ سرائیکی نہ پڑھاوݨ دے جرم وچ شریک تاں کائنی؟

سرکارسرائیکی قاعدہ نی پڑھیندی ،اوندا ظلم تے اوندی وانجھ اپݨی جاہ تے پر پرائیوٹ تعلیمی ادارے جیرھے وسیب ا چ ہِن ، او کیوں نی پڑھیندے، او عربی ،فارسی ، اردو، عربی پڑھیندن، انہاں زبانیں دا اسیݙی بھوئیں تے اسیݙے وسبے نال تعلق کائنی۔ اصولی طورتے ماء دھرتی دے پُتر کون ماء دھرتی دی ٻولی چھوڑ تے اوپریاں تے بدیسی زباناں پڑھاوݨ ٻہوں وݙا جرم اے پر اے سبھ کجھ تھیندا پے پر سرائیکی نال ویر اے۔ اساں پرائیوٹ تعلیمی اداریں کوں آکھدوں جو او اپݨے سکولاں ا چ کم از کم سرائیکی قاعدہ ضرور پڑھاون ، اے انہائیں تے ماء دھرتی دا قرض وی ہے تے فرض وی۔

## '''حوالہ'''
·        معروف سرائیکی دانشور سئیں ظہور دھریجہ دی کتاب سرائیکی قلم قبلیہ وچوں چوݨ
اٹھویں کلاس دی کتاب وچ سرائیکستان دا نقشہ

پنجاب ٹیکسٹ بک بورڈ مارچ 2015ء اچ اٹھویں کلاس دی کتاب ’’ جغرافیہ ‘‘ شائع کیتا۔ کتاب دے آخری صفحے تے پاکستان دا تہذیبی تے ثقافتی نقشہ شائع کیتا۔  نقشے دے نال حکومت پنجاب دا مونو گرام وی لاتا ڳے۔ نقشہ اچ گلگت بلتستان ، خیبرپختونخواہ، ہزارہ ، فاٹا، بلوچستان ، سندھ ، سرائیکستان تے پنجاب درج ہے۔ کتاب دی اشاعت دے بعد وسیب دے لوک ݙاڈھے خوش تھئے تے پنجاب ٹیکسٹ بک بورڈ کوں مبارخاں بھڄوائیاں جو ایں پہلی دفعہ پاکستان دا صحیح تہذیبی نقشہ شائع کیتا پر لاہور دا متعصب میڈیا آکھیا جو ایہ ملک دشمنی ہے۔ اساں آکھیاجو اگر سرائیکستان پاکستان دے نقشے دے اندر ہے تاں سوہݨی ڳالھ ہے، جے ٻاہر ہے تاں غداری ہے۔ اساں ایہ وی آکھیا جو ہُݨ سرائیکستان کوں پاکستان دے نقشے توں ہٹایا ڳیا تاں ایہ ملک دشمنی ہوسے۔

پاکستان دے نقشے اچ شامل کیتے ڳئے سرائیکستان دی شمولیت تے طوفان چؤ ڳیا ۔حالانکہ ایں نقشے اچ ہزارہ ، فاٹا وغیرہ وی شامل ہَن ۔ حکمرانیں کوں انہاں تے اعتراض کائنا ہا۔ ظلم دی ڳالھ ایہ ہے جو پنجاب اسمبلی اچ اپوزیشن لیڈر تحریک انصاف دے رہنما محمود الرشید وی پنجابیت دا ثبوت ݙیندے ہوئیں پنجاب اسمبلی اچ تحریک التوا جمع کرائی جو نقشہ شائع کرݨ آلیں دے خلاف کاروائی کیتی ونڄے۔ پنجاب دے وزیراعلیٰ میاں شہباز شریف ایں مسئلے تے خصوصی اجلاس سݙیا تے اعلان کیتا جو ایں مسئلے تے جوڈیشل کمیشن بݨسے ۔ ایں تے اساں وی اعلان کر ݙتا جو تُساں جوڈیشل کمیشن بݨاؤ ، اساں وی فریق بݨسوں تے ثابت کریسوں جو غدار او کائنی جنہاں سرائیکستان کوں پاکستان دا حصہ ݙکھایا بلکہ غدار او ہِن جیڑھے سرائیکستان کوں پاکستان دے نقشے توں حذف کرݨ چہندن ۔ اساں ایہ وی اعلان کیتا جو ایہ نقشہ جنہاں لوکیں رَلایا ہے اساں انہاں کوں پُھلیں دے ہار پویسوں ۔ او پاکستان دے ہیرو تے سرائیکستان دے محسن ہِن ۔ اساں احٖ تئیں جوڈیشل کمیشن دا انتظار کریندے پیوں ، حکومت اپݨے اعلان توں بھڄ ڳئی ہے۔

کتنے افسوس دی ڳالھ ہے جو پنجاب حکومت پاکستان دے نقشے اچ سرائیکستا ن دی شمولیت تے ہوچھے ہتھکنڈیں تے آ ڳئی ہے تے ایں ٹیکسٹ بک بورڈ دے چھوٹے اہلکاریں دے خلاف کاروائیاں شروع کر ݙتیاں ۔ انہاں کوں ملازمت توں برطرف کر ݙتا تے صرف اتنا ای کائنا بلکہ گرمیں دی چھٹیں دے باوجود محکمہ تعلیم اچ ہنگامی حالت دا اعلان کر تے او جغرافیے دی کتاب جیں اچ سرائیکستان دا لفظ آ ڳیا ہا ، ہک ہک کر تے گھروں چؤائی ڳئی ۔ دوکانیں تے چھاپے مار تے کتاباں چؤائیاں ڳیاں ۔ ایہ سارا کجھ ایویں کیتا ویندا پے جیویں پاکستان دے نقشے اچ سرائیکستان نہ اسرائیل وڑ آیا ہووے ۔ ول پنجاب ٹیچرز تے ایں طرح دے سرائیکی دشمنی تے بݨݨ آلی استادیں تنظیمین دی طرفوں بیان چھپوائے ڳئے جو کتاباں ضبط کرو جو پاکستان دے نقشے اچ سرائیکستان کیوں آیا ہے ؟ اساں آکھیا جو شرم کرو تے سرائیکی قوم دا شکریہ ادا کرو جو او پاکستان دے اندر رہندے ہوئیں صوبہ منگدے پِن ۔ بلوچستان اچ کیا تھیندا پے، اتھاں دے سکولیں اچ قومی ترانہ کیوں بند ہے ؟ سندھ توں کیا آوازاں امدیاں ہِن ۔ الطاف حسین مدد کیتے بھارت کوں کیوں سݙیندا پے ؟ خیبرپختونخواہ آلے تاں پاکستان تے افغانستان وچ ڈیورڈ لائن کیوں نی منیندے ؟ لاہور آلیں دے دل سرائیکی وسیب یا پاکستان دی بجائے مشرقی پنجاب دے نال کیوں دھڑکدن؟ شرم کرو جیڑھے پاکستان نال محبت کریندن تُساں انہاں کوں پاکستان دے نشے وچوں آؤٹ کرݨ چہندو۔ لاہور آلیں دی پاکستان دشمنی دے خلاف سرائیکی جماعتیں احتجاج دا فیصلہ کیتا۔ ایں سلسلے اچ سرائیکستان قومی کونسل تے اٹھ جماعتیں دے اتحاد سرائیکستان عوامی اتحاد جاہ جاہ احتجاجی مظاہرے کیتے ۔

## '''حوالہ'''
·        معروف سرائیکی دانشور سئیں ظہور دھریجہ دی کتاب سرائیکی قلم قبلیہ وچوں چوݨ
وسیب دے حق حقوق دی تعلیم

سرائیکی وسیب دی تہذیب، جغرافیہ تے ایندی تریخ کیا ہے؟ جتھاں اساں اپݨے ٻالیں کوں اے نی ݙسیا اتھاں وسیب دے حق حقوق دی تعلیم وی نی ݙتی ۔ اساںاپݨے ٻالیں تے طالبعلمیں کوں جتھاں سرائیکی وسیب دے ریاستیں تے سلطنتیں بارے نی ݙسیا اتھاں اساں اے تعلیم وی نی ݙے سڳیئے جو مغلیہ عہد ا چ ہندوستان دے اٹھ صوبیاں اچوں صوبہ ملتان ٻہوں وݙا تے مالدار صوبہ ہا تے ایں صوبے تے سکھ حاکم رنجیت سنگھ قبضہ کیتا۔ احٖ اساں سرائیکی صوبے دی ڳالھ کریندوں تاں اپݨے وسیب دے لوکیں کوں وی ݙسݨا پوندے جو سرائیکی صوبہ کیوں ضروری ہے ؟ اڄ اساں اپݨے پڑھئے لکھئے نینگریں تے وس وسیب کوں ݙسݨ چہندوں جو صوبے دے فائدے کیا ہن ؟ صوبہ دی مخالفت کیوں کیتی ویندی پئی اے تے صوبہ سرائیکستان کیوں ضروری اے ؟ اے ڳالھ ایں درخواست نال پیش کریندوں جو اینکوں ہر جاہ تئیں پُڄایا ونڄے ، ٻڈھے، نینگر تے ٻال حتیٰ کہ اوں دھی پتر دے کن وچ وی سرائیکی بانگ ݙتی ونڄے جیرھا تازہ ڄایل ہووے ۔

## '''حوالہ'''
·        معروف سرائیکی دانشور سئیں ظہور دھریجہ دی کتاب سرائیکی قلم قبلیہ وچوں چوݨ
مولوی لطف علی دا ہِک ’’ مصرعۂ مظلوم‘‘

13 جون 2016 ء کوں روزنامہ خبریں ملتان دے وسیب سنگ اچ مجاہد جتوئی دا ہِک مضمون ’’ مولوی لطف علی دا مصرعۂ مظلوم ‘‘ دے ناں تے شائع تھئے ۔ مصرعے کوں مظلوم کیوں آکھئے ؟ ایندی وضاحت خود کریسن ۔ اے مضمون وی اوں سلسلے دی ہِک کڑی اے جتھاں خواجہ فرید دے دیوان اچ تحریف کر تے تخت لاہور دی وکالت کر چکین ۔ جیرھے مصرعے کوں انہاں مظلوم آکھئے او مصرعہ ہے ’’ سوہݨے دیس پنجاب اُتے ہے پنجتن پاک دا سایہ ‘‘ حالانکہ نہ تاں اے مصرعہ مظلوم اے تے نہ مولوی لطف علی سئیں دی ڳالھ غلط اے ۔  ڳالھ اے ہے جو سرائیکی وسیب دے لوک ہمیشہ دعائیں ݙیوݨ آلے لوک ہِن ۔ جݙاں مولوی لطف علی صاحب اے مصرعہ لکھیا اوں ویلھے سرائیکی وسیب تے پنجاب دا قبضہ نہ ہئی ۔ پنجاب آپݨے گھر خوش ہا ، اساں اپݨے گھر خوش ہاسے ۔ میں اے وضاحت کرݨ چہنداں جو جھیڑا رنجیت سنگھ دے قبضے دے بعد شروع تھئے ۔ رنجیت سنگھ دے قبضے کوں ایں ویلھے 198 سال تھی ڳن جݙانجو مولوی لطف علی صاحب اپݨی کتاب سیف الملوک 245 سال پہلے لکھی ۔ اگر مولوی لطف علی صاحب اوں ویلھے اپݨے ہمسائے پنجاب کوں دعا ݙتی اے تاں کوئی غلط کم نی کیتا ۔ سارے غلط کم مجاہد جتوئی آپ کریندا پے ۔ او تخت لاہور دی غلامی تے خوشامد وچ اتنا چریا تھی ڳئے جو کوڑے بݨا بݨا تے پنجاب کوں برتر تے اعلیٰ بݨیندا ٻیٹھے تے مقدس سرائیکستان کوں کمتر تے گھٹیا بݨاوݨ دی کوشش اچ لڳیا بیٹھے پر اوندی بُھل اے ۔ کانویں دے آکھئے ڈھور نی مردے ۔ ݙینھ کوں رات اکھیسو تاں آپ کوڑے تھی کھڑسو ۔ سرائیکی کوں کجھ نی تھیندا پر احٖ لاہوروں چھپݨ آلے ہِک پنجابی رسالے دی پیشانی تے مولوی لطف علی صاحب دا ایہو مصرعہ لاتا ڳے تے پنجابی اکھیندن جو اے اساݙی نی تہاݙے سرائیکی لکھاری دی تحقیق اے ۔ اے کیا تحقیق اے جو ہروں بھروں آپ کوں آپ ناں گیا آکھے ۔ پنجابیں کوں خوش کرݨے تاں ول چنڳا اے ہے جو انہاں دے قدمیں اچ ونڄ رہو ۔ سرائیکی قوم دا ٻیڑہ تاں نہ ٻوڑو ۔ کیا سرائیکی دشمنیں دی پہلے کمی اے جو باقی تُساں رہ ڳیو ؟ اساں ہر ایہو جہے عمل دی مخالفت کریسوں جیرھا اساݙی سرائیکی ماء ٻولی تے اساݙے مقدس سرائیکی دیس دی عظمت دے خلاف ہوسے ۔ البتہ جو ڳالھ سچ ہوسے ، اساں منݨ اچ دیر نہ کریسوں پر کوڑ دے منہ اچ دھوڑ پائی آؤسوں ۔

## '''حوالہ'''
·        معروف سرائیکی دانشور سئیں ظہور دھریجہ دی کتاب سرائیکی قلم قبلیہ وچوں چوݨ
سیٹھ عبید الرحمن

سرائیکی زبان تے ادب دی ترقی سانگے سیٹھ عبید الرحمن بہاولپوری ٻہوں کم کیتے ۔ سرائیکی لائبریری قائم کرݨ دے نال نال بحیثیت چیئرمین بلدیہ انہاں سرائیکی مجلس کوں قیمتی زمین دان کیتی تے سرکاری ریکارڈ اچ پہلی واری اوں جاہ کوں چوک سرائیکی دا ناں ݙتا تے چوک سرائیکی توں ریلوے اسٹیشن تئیں سڑک کوں شاہراہ سرائیکی دا ناں ݙتا ۔ سیٹھ عبید الرحمن 6 جون 1926 ء کوں بہاولپور اچ حاجی عبدالرحمن دے گھر پیدا تھئے ۔ مسلم یونیورسٹی علی گڑھ توں تعلیم حاصل کیتی ۔ انہاں سرائیکی کتاباں دے ناں تے ہک ڈائریکٹری وی مرتب کیتی ۔ ایندے نال نال انہاں ٻیاں وی کتاباں لکھیاں ، سیٹھ صاحب نثر لکھدے ہَن تے انہاں سرائیکی وسیب دے ناں تے ہِک ہفتہ وار اخبار وی شروع کیتا ہا ۔ سیٹھ عبید الرحمن دا وݙا کارنامہ بہاولپور صوبہ محاذ کوں سرائیکی صوبہ محاذ دے وچ تبدیل کرݨ ہے ۔ او پہلا موقع ہئی جݙاں سرائیکی وسیب دے لوکیں بحیثیت قوم سرائیکی زبان ادب دے حق حقوق سانگے جدوجہد دا آغاز کیتا۔

## '''حوالہ'''
·        معروف سرائیکی دانشور سئیں ظہور دھریجہ دی کتاب سرائیکی قلم قبلیہ وچوں چوݨ
الحاکم بامراللہ دوم

الحاکم دوم ( عربی: الحاكم بأمر الله الثاني ) (وفات 1352ء) مملوک سلطنت (1341ء–1352ء) دے تحت قاہرہ دا پنجواں عباسی خلیفہ ہئی۔ اوہ المستکفی دا پتر ہئی۔ اوں نے 742ھ اچ محرم دے مہینے دے شروع اچ عہدہ سنبھالا، جیویں کہ سلطان الناصر محمد ابن قولون نے اوندی سفارش کیتی ہئی تے المستکفی نے اوندے بعد جانشینی اپݨے پتر احمد کوں سونپ ݙتی ہئی۔  خلیفہ الحاکم ثانی 1352ء (753ھ) دے وسط اچ طاعون پاروں انتقال کر ڳیا۔

## حوالے
الواثق ںاللہ اول

الواثق اول (عربی: الواثق بالله)، او چوتھا عباسی خلیفہ ہئی جیہڑا 1340ء اور 1341ء دے درمیان مملوک سلطنت دے تحت قاہرہ اچ تخت نشین ہئی ۔اوں نے 1344ء (741ھ) اچ ذی الحجہ وفات پاتی۔

## حوالے
وسیب سانگے 9 نومبر دی اہمیت

9 نومبر جرمن قوم اپݨی تریخ دے اہم ترین ݙینھ دے طور تے منینیدی اے ۔ ایہ ݙینھ جرمن قوم کیتے ہک وݙا اہم ہے۔ ایں ݙینھ جرمنی دی تریخ دے کجھ اہم واقعات تھئے ۔9 نومبر 1918ء کوں برلن ءِ چ پہلی جرمن جمہوریہ وجود ءِ چ آئی۔ ایں دے ٹھیک 20 سال بعد ہٹلر دے نازی ڈکٹیٹر شپ دے ہتھوں یہودیاں دی منظم نسل کشی دا عمل شروع تھیا۔ 9 نومبر 1989ء دے ݙینھ تریخ دا ہک ٻیا اہم ترین واقعہ تھیا ۔ ایہ لمحہ  شئیت جرمن قوم دی تریخ دا خوش قسمت ترین ویلہا ہا ، جیں ویلھے جرمن قوم جبری جدائی دے بعد ول ہک تھئی۔ پوادھی تے پچادھی ݙو انج انج ریاستاں دی حیثیت 1989ء دے مُکݨ تئیں قائم ریہی۔ 9 نومبر 1989ء کوں عوامی ریلے پوادھی تے پچادھی پاسے توں برلن کوں تقسیم کرݨ آلی کندھی کوں بھن ݙتا۔ 9 نومبر 2009ء اپݨے قیام دے 60 ویں تے اتحاد دی 20 ویں سالگنڈھ منائی۔ 9 نومبر 1989ء دا ݙینھ جرمنی دے ہک تھیوݨ دا وݙا ݙینھ ہے تے ایہ ݙینھ جرمن قوم کیتے سب توں ڈھیر خوشی دا ݙینھ ہے۔ جرمنی گزریل سٹھ سال کیویں لنگھائے تے انہاں چھ ݙہاکیں ءِ چ جرمنی دے نکتہ نظر توں کیڑھے کیڑھے اہم واقعات تھئے۔ انہاں سارے اہم واقعات کوں 9 نومبر 2009ء دی تقریبات دے حوالے نال یاد کیتا ویندے۔

بزرگ شاعر سئیں دلنور نور پوری نو نومبر دا ہک نویں زاویئے نال تبصرہ کریندن۔ انہاں دا آکھݨ ہا جو 9 دا ہندسہ اتنا طاقتور ہے جو ایہ اپݨی حیثیت ہر لحاظ نال برقرار رکھیندے۔ جیویں جو نو تے ݙو دا حاصل ضرب 18 دا مطلب ہک تے اٹھ کوں جمع کرو تاں نو تھی ڳئے۔ ایویں 9 ترائے 27 دا مطلب ست تے ݙو 9 تھی ڳئے ۔ایویں لکھاں ، کروڑاں ءِ چ ونجٖو پے تاں نو دا ہندسہ اپݨی حیثیت برقرار رکھیندا ہے ۔

شاعر مشرق علامہ اقبال دے یوم ولادت 9 نومبر دے حوالے نال  میں لکھیا۔اپݨی لکھت دے چھیکڑ ءِ چ لکھیا جو ایہ محض اتفاق ہے جو ہک پاسے ملک ءِ چ علامہ اقبال دی ولادت دا جشن ہے تے ݙوجھے پاسے سقوط دیرہ اسماعیل خان دے حوالے نال وسیب ءِ چ کالا ݙینھ منایا ویندا پے ۔ ٻہوں سارے دوست میکوں آکھئے جو دیرہ اسماعیل خان دی وفات ؟ ایں بارے روشنی سٹو ۔ میں اپݨی ڳالھ ایں 9 نومبر توں شروع کرینداں جو دیرہ اسماعیل خان دریائے سندھ دی مݨ تے ہک عظیم تہذیبی ورثے دا ناں ہے۔ ایہ خطہ صدیاں توں سرائیکی تہذیب دا مرکز ہے۔ 9 نومبر 1901ء کوں انگریزیں لُٹ مار تے دھاڑے داری دے دفاع سانگے ہک نواں صوبہ سرحد بݨایا تاں دیرہ اسماعیل خان دے لوکاں دی مرضی دے خلاف ایں کوں زبردستی صوبہ سرحد دا حصہ بݨاݙتا ۔جیں تے صدائے احتجاج دا سلسلہ اڄ تئیں جاری ہے۔ ہک ڳالھ میں اے آکھݨ چہنداں جو انگریز سامراج صوبہ پشاور تاں بحال کیتا تے صوبہ لاہور کوں ترقی ݙے ݙتی پر صوبہ ملتان نال ایں سانگے ویر تے بغض رکھیا جو ملتان تے قبضے ویلھے ملتان دے لوکاں مزاحمت کیتی ، انگریز دے خلاف لڑیئے تے جنگ کیتی ۔ اڄ پاکستان اسلام دے ناں تے ہے تاں رنجیت سنگھ تے انگریز سامراج دے قبضے ختم کرو تے سرائیکی دیس کوں صوبے دا حق ݙیو۔

وسیب دے بھیݨ بھراوو، میݙے نینگر ٻالو ، تُساں اساں ہک ہک شئے ، ہک ہک ڳالھ تے ہک ہک تریخ دا حساب تے لیکھا رکھوں جو اساں کیا بݨائے ، کیا ڳالئے ؟ کیڑھی شئے دا اساکوں علم تے پتہ ہے تے کیرھی شئے دا کینھی، جے اساں ہر شئے دا حساب اڄ توں رکھݨ شروع کریسوں تاں بچ پوسوں ، نہ تاں رُل ویسوں ۔ جیویں جو 9 نومبر 1901ء کوں لارڈ کرزن دے فیصلے نال رُلیوں تے ڄ تئیں رُلدے پیوں۔

## حوالہ
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی اجرک) وچوں چوݨ
طالب علماں دے ناں

سرائیکی وسیب وچ تعلیمی اداریاں دی کمی دی وجہ نال وسیب دے لوک اعلیٰ تعلیم حاصل کرݨ توں محروم رہ ڳن ، اسیݙے کول علمی ادارے تاں اپݨی جاہ رہ ڳے ، معلومات ݙیوݨ والے افراد یا ادارے وی موجود کائنی ۔ ہُݨ وقت آ ڳے جو وسیب دے لوک خاص طور تے ،خُطابی(طلبہ تے طالبات)اَکھ پٹن ، علم حاصل کرن ، معلومات دے سوجھلے نال اپݨے دِل تے دماغ روشن کرن ، اُنہاں کوں ہک طرف نی بلکہ ہکے ویلے چھی پاسے ݙیکھݨ دی صلاحیت پیدا کرݨی چاہیدی ہے ۔ انہاں دی نظر اُبھا ، لمہ ، پوادھ ، پچھادھ (مشرق ، مغرب، شمال ، جنوب) دے نال نال ہکے ویلے عرش معلی تے دھرتی دی چھیکڑی حد (تحت السریٰ) تک ہووݨی چاہیدی ہے ۔ سب توں اہم اے جو بصارت دے نال بصیرت وی ضروری ہے۔

وسیب دے خُطابی یاد رکھن جو اَڄ جیرھا طبقہ ساݙے اُتے حکمرانی کریندا پے یا جیرھے طبقے کوں حکمرانی دا حق حاصل ہے او گریجوایشن دے بعد ’’سی ایس ایس‘‘ دا امتحان پاس کریندے اَتے ’’سی ایس ایس‘‘ بنیادی طور تے جنرل نالج دا امتحان ہوندے ، ایں واسطے خطابیں کوں اپݨے کول علم دے نال نال معلومات دا ذخیرہ ہووݨ وی ضروری ہے ۔ ایں سلسلے وچ یاد رکھݨا چاہیدے جو ہر ٻال کوں اپݨی دھرتی اَتے اپݨے وسیب دی زبان اَتے انگریزی زبان تے کامل عبور ہووݨ ضروری ہے ۔ جیرھے لوک اپݨے ٻالیں نال اُنہاں دی ماء ٻولی دی بجائے ٻئی زبان وچ ڳالھ کریندن ، او اپݨے ٻالیں نال دشمنی کریندن اَتے ٻالیں دی ماء ٻولی کوں قتل کرݨ دے مرتکب تھیندن۔ ایجھے لوکیں دی سوچ چھوٹی ، پست  تے گھٹیا ہوندی ہے ۔ ایہ لوک احساس کمتری دا شکار ہوندن ، کیوں جو زبان ہک ٻہوں وݙا علم ہے اَتے سب توں پہلا تے وݙا علم گھر دی ماء ٻولی توں حاصل تھیندے ۔ ایں وݙے علم توں ٻالیں کوں محروم رکھݨ ٻہوں وݙی زیادتی ہے ۔ وسیب دے بھرا سیاݨے تھیون اَتے وسیب دے ٻالیںں کوں اپݨی ماء ٻولی دی برکت توں محروم تھیوݨ توں بچاون۔

جیا سئیں! ڳالھ تھیندی پئی ہئی جو جنرل نالج دی تے پڑھاکو ٻالو تے بھیݨ بھرائو ، بھانویں تُساں پڑھدو پہلی جماعت یا ہووے ایم اے تے پی ایچ ڈی دے طالب علم تہاکوں کائنات دی ہر چیز بارے ڄاݨݨا چہیدے ۔ کیوں جو علم دا مطبل اِی ڄاݨݨ ہوندے ۔ اساں جیرھی جاہ تے رہندے پیوں اُوندے بارے کجھ موٹیاں موٹیاں علمی تے معلوماتی ڳالھیں تہاکوں ݙسیندوں تے کجھ ڳالھیں تہاݙے اپݨے وسیب دے مشاہیر بارے ہن ، تساں انہاں کوں اپݨے پلے ٻدھو تے علمی میدان وچ کامیابیاں حاصل کرو۔ کیوں جو ڄاݨݨ دی جستجو اساݙے مذہب تے اساݙی ثقافت دا خاص حصہ ہے۔

## حوالہ
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی اجرک) وچوں چوݨ