open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
محمد بن عبدالرحمٰن

محمد بن عبدالرحمٰن یا محمد ثالث خلافت قرطبہ دا او اموی خلیفہ ہئی جس نے ١٠٢٤ء تا ١٠٢٥ء تک عبدالرحمٰن پنجم دے بعد خلافت کیتی.

## دور خلافت
اینکوں قرطبہ دے لوگاں نے مشتعل تھی کے زہر ݙتا تے شہید کر ݙتا.

## سیرت تے کردار
مناسب سیرت تے کردار رکھدا ہئی.
ہشام سوم

خلیفہ ہشام سوم المعتد باللہ، خلافت قرطبہ دا آخری تاجدار ہئی. ایں نے ١٠٢٦ء توں ١٠٣١ء تک خلافت کیتی.

## خلافت دا دور تے خاتمہ

ایندے دور وچ شورشاں دے باعث آخر کار بنی امیہ دی خلافت دا چراغ گل تھی ڳیا.

## سیرت تے کردار

ایں نے کوشش تاں ٻہوں کیتی کہ حالات کوں سنبھال کے خلافت کوں بچا گھنے مگر حالات دی ٻہوں زیادہ خرابی دے باعث نہ سنبھال سڳیا تے خلافت ختم تھی ڳئی. 
## حوالے
ڈاکٹر ایازؔ احمد ایاز سہروردی

ڈاکٹر ایاز احمد ایاز سہروردی1935ء کوں صحرائی وستی محمود صحابہ صادق آباد ضلع رحیم یار خان وچ پیدا تھئے۔شاعری دے نال نال انہاں نثری ادب وی تخلیق کیتا ،’’دیوان ایازفقیر‘‘سمیت آپ کئی شعری تے نثری کتاباں سرائیکی ادب دی جھولی وچ پا گئین۔آپ ہک پختہ کارنثر نگار تے پُر گو شاعر ہن۔ پوری معلومات نہ ہوون دی وجہ توں میں انہاں دے تعارف دا حق ادا نہیں کر سگیا۔آپ دی وفات 2008ء اچ تھئی ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
ڈاکٹر اظہر علی

ڈاکٹر اظہر علی ولد محمد شفیع بھٹی 10 جون 1962 اچ خانیوال ریلوے کالونی اچ پیدا تھئے ۔ ایم بی بی ایس کر تے محکمہ صحت اچ میڈیکل آفیسر بݨ ڳئے ۔ 1995 ء اچ شاعری کیتی ۔ انہاں دیاں کتاباں اچ جھاتی ( سرائیکی نظماں ) ، پھول کہاں مرجھاتے ہیں ( اردو غزل ) شامل ہے۔ ماء ٻولی پنجابی اے پر ڈاکٹر اظہر علی سرائیکی نال وی ٻہوں محبت کریندن تے سرائیکی وچ لکھدے وی ہِن ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
ݙو سوتریہہ مݨ سونا

کجھ عرب سیاح نے وی ایندا ذکر کیتے ۔ابو زید سیرانی (264؁ء / 886؁ء ) کتاب الہند و الصین ابن رستہ  ( 290ھ 902ء ) تے اعلاق النفسیہ ءِ چ اَتے ابو القاسم ابن خردابہ ( 300ھ 912ء ) کتاب الاتالیم ءِ چ مسعودی (303ھ) مروج الذہب ءِ چ ، ابن مہلل ( 331ھ ) ، اصطخری ( 340ھ) ،ابن حوقل ( 370ھ ) اپݨے سفر نامیاں ءِ چ اَتے بشاری مقدسی ( 375ھ ) احسن التقاسم ءِ چ ، اَتے ابن ندیم ( 377ھ ) فہرست ءِ چ ایں صنم اَتے صنم کدہ دے حالات تفصیل بیان کیتے ہن ۔اصطخری اَتے ابن حوقل تے ابن ندیم ایں بت کوں شکل انسان دا مظہر ۔ چرمی لباس ، در بر ، تاز زریں بر سر ݙٹھا ۔ایں بت دی خوبصورتی دی رعایت تے ایں وجہ توں محمد بن قاسم فاتح ملتان کوں اتھوں ہک پنڈت دے مندر دا خفیہ رستہ دے انکشاف دے نتیجے تے ݙو سو تریہہ مݨ سونا اَتے ہک ہزار تریہہ سو ݙو مݨ خاکِ طلاء ملی جیں دی وجہ توں او بیت المال خلافت ءِ چ حسب وعدہ ایں رقم دا ݙو گنا ادا کر سڳیا جیڑا اینکوں ایندے چاچے حجاج بن یوسف فوج کشی کیتے ݙتی ہئی ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
ݙیراور

دریائے ہاکڑہ دے کنارے ہک قلعہ ہے۔جیکوں بھاٹیہ قوم دے راجا د یوا سدھ نے جودیو راول دے ناں نال وی مشہور ہے، تعمیر کرایا ہا۔ پہلے قلعے دا ناں دیو راول ای ہا لیکن ہولے ہولے ڈیراور بݨ ڳیا۔دریائے ہاکڑہ دے خشک تھی ونڄݨ دی وجہ نال ایں قلعے تک حملہ آوراں دی رسائی مشکل تھی ڳیا کیوں جو ایندے اطراف و جوانب اچ پرے پرے تک پاݨی دا کتھائیں نشان نی ملدا۔ایں بناء تے امرائے بہاول پور نے اپݨے ابتدائی دور حکومت اچ ایں قلعے کوں شاہی خزانے کیتے منتخب کیتا ہا۔ 1737ء اچ نواب صادق محمد خان اول نے اے قلعہ راول رائے سنگھ توں کھس گھٖدا۔ بہاول پور تے احمد پور شرقیہ آباد تھیوݨ توں پہلے اے قلعہ والیان ریاست دے محل دا کم ݙیندا ہا۔ ایندے اچ وݙے وݙے تہ خانے ہن۔ سنگ  مر مر دے ہک چبوترے تے جیڑھا شیشے دی چھت نال ڈھکیا ہویا ہے شاہی خاندان دیاں قبراں ہن، قلعے دے مقابل ہک ٻہوں سوہݨی مسیت ہے۔ جیندی بناوٹ دہلی دی جامع مسجد نال ملدی جُلدی ہے۔ مسیت دے سامھے ہک تالاب ہے جیندے اچ مسجد دا پچھانواں پوندے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
ذکاء اللہ انجم ملغانی

سئیں ذکاء اللہ خان انجم ملغانی 10 فروری 1950ء اچ وستی سوکڑ تونسہ شریف اچ ڄمئے ۔ والد صاحب دا ناں سردار محمد اجمل خان ہا ۔ سئیں ذکا اللہ خان انجم ملغانی دا سرائیکی شاعری تے سرائیکی وسیب دے حقوق سانگے سیاست اچ وݙا ناں ہے ۔ انہاں ایم اے تے ایل ایل بی کیتا تے تعلقات عامہ اچ ملازم تھی ڳئے تے ڈائریکٹر دے عہدے توں ریٹائرڈ تھئے ۔انہاں 1965 ء اچ شاعری شروع کیتی تے انہاندی ہِک کتاب خواہشوں کا صحرا ہے ۔ سئیں ذکاء اللہ انجم ملغانی دے ݙاݙا سئیں اسلم ملغانی سرائیکی وسیب دے ہیرو ہِن ، انہاں انگریزیں دے خلاف جدوجہد کیتی ۔ ول انگریزیں انہاں کوں جلاوطن کر ݙتا ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
روہی نال محبت

کہیں شئے بارے تُساں اوں ویلے تئیں نی ڄاݨ سڳدے جے تئیں تُساں اونکوں ݙیکھ نہ گھنو۔ اتھاں رہ نہ گھنو  خواجہ فرید سئیں 17سال روہی رہ ڳے ایں سانگے روہی دے چپے چپے دے سونہے ہن۔ دیوان فرید اِچ جاہ جاہ تے روہی دا ذکر ملدے ، خواجہ سئیں ݙاڈھی گاٖل کیتی اے ۔ جاہ جاہ تے روہی دی محبت دا ذکر ملدے کیوں جو خواجہ سئیں روہی نال محبت کیتی اے، خواجہ سئیں روہی کوں محبت دی اکھ نال ݙیکھ تے امر کیتے اڄ روہی اِچ شکار آڳن کوئی عرب دا بدو اے تے کوئی مقامی، کوئی ودت ماء دھرتی دے شکار آ ڳن، زمیناں ، نا جائز طریقے تے الاٹ کرائی ویندن، سوال اے ہے میݙے خواجہ فرید دی روہی کتھ ڳئی ؟ تے ماء دھرتی دے پُتریں دی محبت کِتھ ڳی؟ محبت دا تقاضہ اے ہے جو ہرطرح دے شکاری کڈھیے ونڄن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
ریڈیو اسٹیشن تے سرائیکی وسیب

سرائیکی وسیب اچ پرائیویٹ ایف ایم ریڈیو اݨ گنت اِن البتہ سرکاری ریڈیو اسٹیشن ریڈیو پاکستان ملتان، ریڈیوپاکستان بہاولپور، ریڈیو پاکستان دیرہ اسماعیل خان، ریڈیو پاکستان میانوالی تے ریڈیو پاکستان سرگودھا ہِن ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
رام لعل

تقسیم دے بعد ہندوستان ونڄݨ آلے رام لعل اردو افسانے دا ہک معتبر ناں ہن جیڑھے 3 مارچ 1923ء کوں وتہ خیل ( میانوالی ) اچ لچھن داس چھابڑ دے کول پیدا تھئے ۔ ابتدائی تعلیم اتھاؤں حاصل کیتی ۔وتہ خیل دے گلی کوچاں اچ ایہ پروان چڑھئے ۔ 1948ء اچ اپݨے اہل خانہ دے نال نقل مکانی کیتی ۔ لکھنو اچ رہائش اختیار کیتی ۔ جتھاں انہاں چار دفعہ میانوالی میلے دا انعقاد کیتا۔ او جݙاں وی پاکستان آئے اپݨے جنم بھومی دی یاترا نی بھلئے ۔ اکتوبر 1996ء اچ لکھنو اچ نہایت کسمپرسی دی حالت اچ انتقال تھیا۔ 25 توں ودھ تصانیف افسانیاں ، ناول ، تنقید تے سفر نامیں دی صورت اچ شائع تھیاں ۔ جنہاں اچ سدا بہار چاندنی ، آتش خور، آم کے آم ، چراغوں کا سفر، ماسکو یاترا، تبسم ، گلی گلی دریچوں میں رکھے چراغ ، چکبست ، آئینے ، انقلاب آنے تک ،وہ مسکرائے گی ، آگے پیچھے ، رام لعل کے نام خطوط ، نئی دھرتی پرانے گیت ، آواز تو پہچانو، انتظار کے قیدی ، کل کی باتیں ، اکھڑے ہوئے لوگ، گزرتے لمحوں کی چاپ، معصوم آنکھوں کا بھرم، رام لعل کے منتخب افسانے ، ڈوبتا اُبھرتا آدمی ، تلوک چند محروم ( ہندوستانی ادب کے معمار ) ، کُہرا اور مسکراہٹ، مٹھی بھر دھوپ، نیل دھارا ، سورج جیسی رات ، خواب خواب سفر، زرد پتوں کی بہار، نیند نہیں آتی ، آدھا آدمی ، درد کی سیما ، مصیبت کے ساتھی ، کوچۂ قاتل ، اُردو افسانے کی نئی تخلیقی فضا، پانچ مصیبتیں ، سیڑھیوں والا گھر، رام لعل کی پیاری پیاری کہانیاں ، دادی اماں، رام لعل کے شب و روز ، چاچی کا ڈھابہ دے نال نال ٻالیں دیاں کتاباں بھیانک مونچھوں والا پوسٹ مین، اُڑتا ہوا سردار، آنے والے کل کے سپاہی ، ڈیڈی کی چوری چھپ چکین۔ تقریباً 36 ریڈیو پلے آل انڈیا ریڈیو لکھنو، دہلی ، جموں ، سری نگر ، جالندھر، ناروے، بی بی سی توں نشر تھی چکین۔ ڈھیر ساریاں کہانیاں دے مراٹھی ، آسامی ، گجراتی ،پنجابی ، ملیالم ، تامل ، تیلگو، اوڑیا، انگریزی تے روسی زباناں اچ ترجمے تھی چکین ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
راجندہ بانی

راجیندہ منچندہ بانی دا شمار بھارت دے صفِ اول دے گݨے چݨیئے شعراء اچ تھیندا ہے، او 14 نومبر 1932ء کوں ملتان اچ پیدا تھئے ،قیام پاکستان دے بعد انہاں دا خاندان دلی ونڄ وسیا ۔او اقتصادیاں اچ اہم ہن ، پیشہ تدریس ہا، جوڑاں دی بیماری اتنا مجبور کیتا جو کئی سال تئیں گھر اچ ای محدود ریہے۔ 1981ء اچ فوت تھئے ۔متعدد شعری مجموعے شائع تھئے ، مذہب، فلسفہ مرغوب موضوعات ہن، منتبار ، ساقی نامہ ، جاوید کے نام، حساب رنگ، شفق شجر قابل ذکر تصانیف ہن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
روہی چولستان وی توں

خواجہ فرید سئیں اپݨے دیوان دی کافی نمبر 132اچ اپݨے خالق حقیقی کوں مخاطب فرما تے آکھدن ’’ میݙا عشق وی توں ، میݙا یار وی توں ، دین وی توں، ایمان وی توں ‘‘۔ ایندے نال نال خواجہ سئیںاپݨے محبوب حقیقی کوں جتھاں بادل، برکھا، کھمݨیاں ، گاجاں ناں نال پکاریے ، اُتھاں روہی چولستان دا ناں وی ݙتے ۔ او روہی یا چولستان کیا ہے ؟ جینکوں خواجہ سئیں رب دا روپ آکھئے، روہی او ماء دھرتی ہے جیندا ذکر خواجہ سئیں دے دیوان اچ جاہ جاہ تے ملدے ۔ روہی دا لفظ روہ یعنی پہاڑ وانگے اُچے ٹٻے ، روہ توں روہی بݨئے ۔چولستان دا ناں کیویں آئے تے ایندی وجہ تسمیہ کیا ہے ؟ ایں بارے تحقیق دی ضرورت اے ، کیوں جو اے پل ݙو پل دی ڳال نی چھ ہزار سال دا قصہ ہے ۔روہی تے وسیب دے لوک عام طور تے درمیان کوں وچال سݙیندن۔ سندھی اچ اینکوں وچالو آکھیا ویندے، آکھیا ویندے چولستان دا لفظ وچال یا وچالو توں بݨئے ۔ سئیں احمد غزالی ایندے نال اے وی اکھیندن جو چولن، چول اور چولی دے نال نال لفظ چیلستان وی ایندی وجہ تسمیہ تھی سڳدے۔ بہرحال ایندی وجہ تسمیہ جو وی ہے روہی تے چولستان ایجھا من بھاوݨا تے شان آلا خطہ ہے جو خواجہ فرید سئیں اپݨے محبوب حقیقی کوں روہی چولستان وی آکھئے ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
رام چند سمن سرحدی

رام چند سمن سرحدی 25 اکتوبر 1922ء اچ قصہ پُر وا ضلع دیرہ اسماعیل خان اچ پیدا تھئے۔ آبائی پیشہ زر گری ہا، نومبر 1947ء اچ اتھوں دلی ڳئے، پندراں ݙینھ ’’ ہند پردیش‘‘ دے اعزازی مدیر ریہے۔ 400 وید منتراں ، 8 اپنشداں دے منظوم اردو تراجم کیتے۔ روسی ادیب مایا فوسکی آفاق طویل نظم دے ترجمے تے مشتمل انہاں دی ہک تصنیف ’’ لینن ‘‘ تے انہاں کوں سویت لینڈ نہرو ایوارڈ ݙتا ڳیا ۔ جنوری 1985ء اچ انتقال تھیا۔وݙے ناں آلے سرائیکی سوجھواݨ ہَن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
رب نواز مخمور

اصل ناں رب نواز قلمی ناں مخمور تے ابے سئیں دا ناں صوفی محمد بیلا ہے۔ منجھاݨی برادری نال تعلق رکھیندن۔  1970ء کوں پیدا تھئے۔ مڈل توݨیں تعلیم حاصل کیتی تے زمینداری اچ مصروف تھی ڳے۔ سئیں قاصر جمالی دی شاگردی اچ 1989ء کوں شاعری داآغاز کیتا۔ تصانیف اچ مونجھے خواب، زمانہ چندر تے پُڄ ڳے، اتھاں چُپ دی جاہ دے علاوہ ٻیاں کتاباں وی شامل ہن۔ روجھان راجن پور دے رہائشی ہن۔ ٻہوں چنڳی شاعری کرݨ دے نال نال ٻہوں چنڳے انسان ہن اپݨے وسیب تے اپݨی ماء ٻولی نال ڈاڈھی محبت کریندن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
رگ وید ءِ چ ملتان دا ذکر

ہری یوپیا (ہری یو پی یا ) دے علاوہ رگ وید ءِ چ ݙو ٻئے شہریں دے ناں وی ملدن او ہِن ’’ویل استھان کا ‘‘تے ’’ مہاویل استھا ‘‘۔ انہاں ݙوہیں شہریں دا تذکرہ رگ وید دی پہلی کتاب دے ۱۳۳ ویں گیت  ءِ چ ہے ۔ݙوہیں شہریں دے بارے اندر دیوتا توں استدعا کیتی ڳئی ہے ۔ ’’اے مگھون ! (اندر ) تباہ شدہ شہر ویل استھا تے تباہ شدہ شہر مہاویل استھا ءِ چ جادو گرنیاں دے غول کوں تباہ کر ݙے !‘‘ ۔ اے وی ہے کہ ملتان ماضی بعید ءِ چ اَتے وقفے وقفے نال ہک خود مختار سلطنت دی حیثیت نال اپݨا وجود رکھیندا ریہے ۔ایندی حدود وچ وی مختلف وقت ءِ چ تبدیلی امدی ریہی اے ۔ملتان ، بہاولپور اَتے دیرہ غازی خان دے پہلے آلے ڈویژن تے مشتمل علاقہ انتظامی طور تے پہلے ملتان ئ، چ قائم حکومت دے ماتحت ریہے تے لسانی ، تمدنی اشتراک دا حامل وی رہ ڳے ایں علاقے وچ شہریں تے دیہاتیں کوں وی اپݨے جغرافیائی حالات تے محل وقوع دی وجہ توں اپݨی اہمیت ءِ چ وداھے گھاٹے دا سامݨا ریہا ہے جیندے نتیجے ءِچ انتظامی لحاظ وچ تبدیلیاں امدیاں رہ ڳن ۔تاریخ ءِ چ اے ڳالھ ثابت اے جہ سابق ریاست بہاولپور ملتان دا حصہ ہئی۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
رضیہ سلطانہ

thumb
رضیہ سلطان یا رضیہ سلطانہ (ڄمݨ دی تریخ: 1205ء – وفات دی تریخ: 1240ء) جنوبی ایشیا تے حکومت کرݨ والی واحد خاتون ہئی۔ او برصغیر دی پہلی خاتون مسلم حکمران اتے دہلی تے حکومت کرݨ والی واحد خاتون مسلمان حکمران ہئی۔ او افغان غوری نسل نال تعلق رکھدی ہئی اتے کئی ٻئے مسلم شہزادیاں دی طرح جنگی تربیت اتے انتظام سلطنت دی تربیت وی حاصل کیتی ہئی۔
ونکی:ویکی ڈیٹا کنوں انج مختصر وضاحت
ونکی:بھارتی مسلم شخصیتاں
ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
ونکی:اردو ٻولی دے متن آلے مضمون
روزہ تے غیر مسلم دے پکوڑے

نماز بعد روزہ داریں تے مریدیں دے ٻہوں وݙے مجمع اچ خواجہ فرید سئیں موجود ہن ، ہک غیر مسلمان عورت ’’ کراڑی ‘‘ جلدی جلدی ٹردی آئی تے پلیٹ اچ گرم پکوڑے ݙیندے ہوئیں آکھیا شئیں ! شئیں ! اے تتے تتے پکوڑے میں تہاݙے کیتے تل آئی ہاں ، آپ کھا گھنو۔ آپ پکوڑے کھا گھدے ۔ محفل اچ موجود مقررین عالمین آکھیا حضور ! تُساں تاں روزے نال ہاوے تاں اے کیا کیتے؟ آپ فرمایا میکوں پتہ ہے جومیں روزے نال ہم، ہُݨ تُساں میکوں اے ݙسو جو روزہ تروڑݨ دا کفارہ کیا ہے ؟ عالمین آکھیا جو روزہ تروڑݨ دا کفارہ اے ہے جو آپ سٹھ مسکینیں کوں ٹکر کھواون یا ول سٹھ روزے رکھن۔ آپ فرمایا جو اے ݙونہیں کم سوکھے ہن ، جݙݨ جو دل تروڑݨ دا کفارہ میں کیتے اوکھاہ ا۔ اے سݨ تے غیر مسلمان کراڑی مسلمان تھی ڳی۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
رزق لاہور چا ویندن

سرائیکی وسیب دے جاگیردار ، سرائیکی دھرتی دا رزق لہور خرچ کریندن ۔ انہاندے محلات تے کوٹھیا ں لہور اچ ہن ۔ انہاندے بیگمات اپݨے عیاشیاں تے مہانگے ڈیپارٹمنٹل سٹوریں تے سرائیکی دھرتی دا رزق لکھاں دی صورت اچ خرچ کریندن ۔ ضلع رحیم یارخان دے ہک جاگیردار چالہی کروڑ دی کوٹھی لہور اچ بݨوائی اے ۔ اے جاگیردار سرائیکی دھرتی دے دشمن ہن ۔ ایندے مرکوہ عمل نال نفرت کرݨ ضروری اے ۔ سرائیکی دھرتی دے وسائل سرائیکی دھرتی تے خرچ کرݨ آلیاں دی حوصلہ افزائی ضروری اے ۔

سرائیکی علاقے دے اکثر بھرا اپݨیاں زمیناں ویچ تے پھول چھنڈے کر چھوڑیندن ۔ زمین ویچ تے گندے شوق پورے کرݨ دی کوشش کریندن ۔ کجھ عرصے بعد ایجھے بھرا اپݨیاں ضرورتاں پوری کرݨ واسطے ٻئے دے اڳوں ہتھ اݙی کھڑے ہوندن ۔ وسیب دے بھرانویں کوں اے ݙسݨ دی ضرورت ہے جو جیکر زمین تہاݙے کول ہے تاں تُساں دھرتی دی تحت السریٰ تے عرش معلیٰ تک مالک ہیوے ، جیکر دھرتی تہاݙے کول نی تاں ایویں سمجھو دھرتی تہاݙے پیریں تلوں نکل ڳئی اے ۔

نانگیں کوں کھیر پلاؤ تاں وی نانگ راہسن ، نانگ زیادہ مہربات تے مانوس تھیسے تاں ول وی پیار ݙیوݨ دے بہانے ڳلھ تے ݙنگ مار گھنسے لہٰذا نانگیں دی چنڳائی دی امید نہ رکھو ۔ سرائیکی دھرتی دے نانگ کالے ہوون ، چِٹے ہوون ، پدم پتی تے بھاویں پدم ہوون ’’ دھرتی ‘‘ گودے ’’نانگ‘‘ دھرتی دے موذی اِن ۔ انہاں دے سامݨے سر جھکاوݨ دی نی بلکہ انہاں دا سِر پھہیݨ دی ضرورت اے ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
رائے سہرا

رائے سہرا قطب الدین لنگاہ 1440ء اِچ ملتان دا بادشاہ بݨیا ۔ لنگاہ کوں لانگو تے لانگاہ وی لکھیا ڳے ، مقامی لوک ہن ، ہندو تو مسلمان تھئے ، ایں گاٖل دی وی کوئی پکی دلیل نی اَئی جو لنگاہ عرب توں آئن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
رجب بلال

رجب علی بلال دے والد دا ناں اللہ ݙتہ راجپوت ݙا ہا ہے۔ او 12 مئی 1964 ء اچ ڄمئے ۔ میٹرک دے بعد ڈی ایچ ایم ایس کیتا تے شعبہ میڈیکل نال منسلک تھی ڳئے ۔ 1988 اچ شاعری شروع کیتی ، ضمیر حسین ضمیر انہاں دے استاد ہِن ۔ انہاں دی ہِک کتاب لباں تے جام سامݨے آئی اے ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
رام تیرتھ

اے ہندو دیوتا شری رام چندر دا استھان (تالاب)ہے جیڑھا بیرون دہلی گیٹ دروازہ میلسی تے دنیا پور دی سڑکاں دے مقام اتصال تے واقع ہے ۔ ایں خام یادگار تے رنجیت سنگھ دے عہد اچ تالاب تے مندر بݨیا ۔ بھادوں دے مہینے اچ اتھاں پور نمائشی میلہ لڳدا ہا۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
زبان مٹھی تے جادو بھری

ملتان دے تاریخ دان لکھدن جو سرائیکی زبان ملتان دے علاوہ ریاست بہاولپور ، ڈیرہ غازی خان ، ڈیرہ اسماعیل خان ، بلوچستان تے شمالی پنجاب دے علاقیاں اچ تھوڑے جیہیں ردو بدل نال اَلائی ویندی ہئی اڄ وی ٻولی ویندی ہے۔ تے اے زبان بحیرہ عرب دے ساحل توں گھن تے راجپوتانہ دے ریگستان دے کناریاں تک ٻولی تے سمجھی ویندی ہے۔ اے زبان اڄ وی موجودہ پاکستان دی سب توں وݙی استحصال تھیوݨ آلی زبان ہے ۔ اے زبان وݙی بلیغ تے فصیح ہے ۔ ایں زبان کوں اپݨے اپݨے علاقیاں دا ناں وی ݙتا ویندا ہے ۔ مثلاً میانوالی ، بہاولپوری، اوچی، لہندا،ہندکو وغیرہ چونکہ ملک اچ نسلی تے علاقائی تعصب پیدا کر ݙتا ڳیا ہے۔ لہٰذا ایں تعصب کوں ختم کرݨ کیتے ملتانی زبان کوں سرائیکی زبان دا ناںݙے ݙتا ڳیا ہے۔ سرائیکی دے معنی سرداراں دی زبان ہے اے زبان وادی سندھ دے صدر مقام دی زبان ہئی۔ ایں بناء تے ایںزبان کوں سندھ دے باج گزار علاقیاں اچ سرائیکی آکھیا ویندا ہا۔ ایں زبان دا تانا بانا ملتانی، دراوڑی ، آریائی، سنسکرت، بدھ، پراکرت، زرتشی، پہلوی، اسلامی عربی، اسلامی پارسی، نصرانی، انگریزی زباناں نال مل تے بݨیا ہے۔

ملتان اچ آرین گروہ شمالی مغربی پہاڑاں توں آندے ریہے انہاں دی زبان پشاچی ہئی ایں زبان دی ہک قسم درچڈہ ٻولی ہئی ایں ٻولی نے ملتانی زبان کوں ٻہوں سارا ذرخیز الفاظ مل ڳیا ایندے بعد آنوݨ آلی قوماں دی ٻولیاں وی ملتانی زبان اچ ملدیاں ریہاں ۔مثلاً سیرانی قوم دی زبان سیرین اچ لفظ سنگو دے معنی محترم دوست ہے۔ ایکوں ملتانی زبان اچ سنگی یا سنگتی آکھدن اے لفظ اڄ وی استعمال تھیندے۔ ایں طرح ناہار (سویرے دا ناشتہ )ہے ملتانی زبان اچ ایکوں نراہنہ (ناشتہ ) دے معنیاں اچ استعمال کیتا ویندے۔

ماضی اچ سندھ ملتان دا حصہ ہا۔ 111ھ اچ تمیم بن زید والیٔ سندھ ملتان دے انتقال تے سندھ ملتان توں انج تھی ڳیا۔ ایں علیحدگی نال سندھی تے ملتانی زبان دا تعلق وی منقطع تھی ڳیا ایندے بعد ݙونہاں زباناں دی ترقی وی انج انج تھی ڳی۔ سندھی زبان دان ایں گاٖلھ کوں منیندن جو موجودہ سندھی زبان دا آغاز تقریباً ہک ہزار سال پہلے سامنون دے زمانے اچ تھیا اے زمانہ غالباً علیحدگی دے زمانہ دے نیڑے ہے۔ سندھی زبان دی ادبی صورت تقریباً 1500ء اچ صوفیہ کرام دی کوششیاں نا ل پیدا تھئی۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
زباناں دی موت

آکھیا ویندے جو دنیاں وچ 10 ہزار توں ودھ زباناں ٻولیاں ویندیاں ہن جنہائیں وچوں چار ہزار مَر بُھر ڳن، ایں ویلھے چھی ہزار زباناں ٻولیاں ویندیاں پن، جنہاں وچوں ترائے ہزار زبانیں دے وجود کوں خطرہ ہے، زبان نال محبت کرݨ آلے زبان دی زیر زبر دی وی رکھوالی کریندن پر کہیں زبان دا مر ونڄݨ اوں زبان دے نال جُڑی ہوئی تہذیب دا مرݨ سمجھا ویندے جیویں اساکوں پکھی پیارے ہِن ، پکھیں دی ٻولی پیاری اے ، ایویں اساکوں انسان تے اُنہائیں دے ٻولیں نال وی پیار کرݨاں چہیدے، اساݙی اے سوچ ختم تھیوݨی چہیدی اے جو اساں جیووں تے ٻے مَر ونڄن، اساݙی اے سوچ وی ختم تھیوݨی چہیدی اے جو اساݙی زبان باقی رہے تے ٻیاں ساریاں ویندیاں تھیون۔ جیویں باغ دا سہݨپ اوندے ون پونے پُھلیں تے ون پونے خوشبوئیں نال ہوندے ایویں جہان دا سہݨپ وی زبانیں تے انہائیں دی ثقافتیںنال ہوندے ۔ اڄ ترقی یافتہ دنیا وچ زبان کوں سائنس دا درجہ حاصل اے تے زبان کوں انسان تے انسان کوں زبان آکھیا ویندے۔ وقت آ ڳے جو اساں زبانیں تے انہائیں دے رسم الخط تے اُنہائیں دی آوازیں دی رکھوالی کروں ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
ریاست دی انتظامی تقسیم

سال 1932ء ءِ چ ریاست دی انتظامی تقسیم ایں طرح کیتی ڳئی کہ ݙو ضلع بݨائے ڳے ۔بہاول پور تے رحیم یار خان اَتے ہر ݙو اضلاع دے دفتر بہاول پور بݨائے ڳئے ۔اَتے سال 1945ء ءِ چ ضلع رحیم یار خان دے دفاتر رحیم یار خان منتقل کیتے ڳئے ۔ ایں ویلھ رحیم یار خان پنج تحصیلاں رحیم یار خان ، صادق آباد ، خان پور ، آلہ آباد تے احمد پور شر قیہ تے مشتمل ہا ۔تے باقی علاقہ بہاول پور ریاسے ءِ چ شامل ہا ۔ سال 1953ء ءِ چ ریاست دا تریجھا ضلع بہاول نگر بݨایا ڳیا تاں احمد پور شرقیہ تحصیل کوں ضلع بہاول پور دا حصہ بݨا ݙتا ڳیا ۔لیاقت پور (جیڑی ہُݨ تحصیل اے) دا ہیڈ کوارٹر الہ آباد ءِ چ پنج میل دے فاصلے تے غرب سائیڈ ہا ۔ سال 1952ء ءِ چ ٹحصیل دا صدر مقام نوابزادہ لیاقت علی خان دے ناں توں لیاقت پور رکھیا ڳیا پہلے ایندا ناں چوہدری ہا ۔ اِتھاں سر کاری دفتر تعمیر کیتے ڳئے غلہ منڈی بݨائی ڳئی۔تحصیل ہیڈ کوارٹر دی ایں جاہ تے تبدیلی دی وجہ ایں جاہ تے ریلوے لائن ہووݨ دا ہک اہم عنصر نظر آندے ۔ اکتوبر 1961ء ءِ چ وحدت مغر بی پاکستان دے پنج چھ سال بعد ماچکہ قانونگوئی دا علاقہ ضلع رحیم یار خان دی تحصیل صادق آباد توں ڳڈھ تے ضلع سکھر ءِ چ مِلا ݙتا ڳیا ۔اے قانونگوئی اصل ءِ چ ایں اے جو ایندی حدود تحصیل صادق آباد دے درمیان صوبہ سندھ دا علاقہ پمدے ۔وحدت مغر بی پاکستان دے ختم تھیوݨ دے بعد سال 1970 ء ءِ چ اے علاقہ جیڑا 63661ایکڑ رقبے تے ہے واپس ضلع رحیم یار خان دی صادق آباد تحصیل ءِ چ مِلا ݙتا ڳیا ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
راہب حسین پنوار

اصل ناں راحب حسین قلمی ناں راحب تے ابے سئیں دا ناں مرید حسین ہے۔ ذات پنوار ہے۔ یکم جنوری 1976ء کوں فاضل پور اچ پیدا تھئے۔ ایم اے توݨیں تعلیم حاصل کرݨ دے بعد بطور پروڈیوسر ریڈیو اپݨے فرائض سر انجام ڈیندے پن۔سئیں ناصر محمود خالد دی شاگردی اچ 1995ء کوں شاعری دا آغاز کیتا۔ فاضل پور ضلع راجن پور اچ رہائش پذیر ہن۔ سرائیکی کٹھ میل اچ بھرپور شرکت کریندن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
زبانیں دا وجود

وادی سندھ دے علاقائی زباناں دے متعلق قدیم و جدید تحقیق وچ بھانویں کتنا اِی اختلاف ہووے اے گاٖلھ بالکل مسلمہ ہے جو صدیاں پہلے سندھ تے کشمیر دے لوکاں دے تعلقات کافی گہرے ہَن ۔ ہک مدت تئیں کشمیر تے پنجاب دے علاقے سندھ دی راجدھانی وچ شامل تھئے تے ایہو وجہ ہے جو سندھی ،سرائیکی ، مغربی پنجابی تے کشمیری زباناں وی آپس وچ کافی مِلدن۔ لسانیات دے ماہرین انہاں سارے گاٖلھیں توں ایں نتیجے تے پُڄن جو برصغیر دیاں چھوٹیاں زباناں ہک ٻہوں وݙی تے پراݨی تہذیب دی پیداوارہَن یقینا پاکستان تے ہندوستان دی قدیم تے پراݨی تہذیب سرائیکی ہے ۔ لیکن ایں موقعے تے ہک گاٖلھ دی وضاحت ضروری اے جو اَڄ جہڑی جہڑی زبانیں دا وجود بݨ چُکے اَتے اُتھاں دے لوک اپݨے آپ کوں اوں ماء ٻولی دا پُتر اَکھیندن ، اسا ںاُنہاں دی ایں الگ شناخت دا احترام کریندوں اَتے اُنہاں دی ماء ٻولی کوں سلام پیش کریندوں ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
زوار حسین

سرائیکی وسیب دی مصوری دی دنیا دے وچ سئیں زوار حسین دا ٻہوں وݙا ناں اے۔او ایجھا فنکار ہئی جیندے فن کوں سارے جڳ جہان اچ منیا ویندا ہا۔کئی ملکیں دے وچ اُنہیں دے فن دی نمائش تھئی۔آکھیا ویندے جو 1952ء ءِ چ پہلی واری ڈھاکہ ءِ چ مصوری دی نمائش تھئی تاں ساری دنیا دے لوک منہ وچ انگلی پاتی کھڑے ہن۔زوار حسین وسیب دا ٻہوں وݙا سرمایہ ہاجیندی خدمات کوں شئیت اساں وسار ٻیٹھوں۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
زکریا سئیں دے قافلے

حضرت بہاؤ الدین زکریا ملتانی ہک شخص دا نی ہک عہد دا ناں ہے ، آپ دے زمانے وچ ملتان ٻہوں وݙا تجارتی ، ثقافتی تے علمی مرکز ہا ۔ آپ دے زمانے اچ دریائے راوی ملتان دے قلعے دے نال لنگھدا ہئی، اینکوں بندرگاہ دی حیثیت حاصل ہئی۔ اتھوں دے تجارتی قافلے سکھر، بکھر ، منصورہ ( سندھ ) توں عراق ، عرب تئیں ویندے ہن ، دریا خان دے رستے افغانستان تے روسی ریاستاں تئیں تجارت تھیندی ہئی ، ݙوجھے پاسے اڄ دے ملتان دی دہلی ملتان روڈ ہک بین الاقوامی شاہراہ دی حیثیت رکھیندی ہئی ۔ پوری دنیا توں عالم فاضل دستکار تے ہنر مند کٹھے تھی تے ملتان آ ڳئے ہن ، اتھوں دے ہنر منداں ایجھے ایجھے ثقافتی شہ پارے پوری دنیا اچ برآمد کیتے جو صدیاں گزرݨ دے بعد وی انہاں دی ا ہمیت روز روشن دی طرح عیاں ہے ۔ 

علم دی اہمیت دا اے عالم ہئی جو بنگال ، آسام ، انڈونیشیا ، ہندوستان ، تاجکستان ، غزنی ، فارس ، روس ، برما ، ترکی تے عرب توں طالب علم اتھاں پڑھݨ آندے ہن تے اتھوں تبلیغی قافلے پوری دنیا اچ روانہ تھیندے ہن ۔ تبلیغ دے سلسلے اچ حضرت بہاؤ الدین زکریا ملتانی دا اپݨا ہک انداز ہئی جݙݨ قافلے روانہ کریندے تاں آپ ہدایت ݙیندے ہن جو ہر جاہ سچ ڳالھ کرݨا، ہمدردی تے نرمی نال پیش آوݨا، کہیں دے مذہب تے ثقافت تے مندا نہ اکھائے تے جتھاں وی ونڄو انہاں لوکاں دی مقامی زبان دی ڳالھ کرݨ دا ݙا سکھو ، ایہا وجہ ہے جو انہاں لکھاں مسلمان کیتے پر اڄ تاں صورتحال اے ہے جو کلاشنکوف دی نوک تے دہشت گردی دے نال لوکاں کوں راہ راست تے گھن آوݨ دی کوشش کیتی ویندی پئی ہے ،اڄ نام نہاد اڳواݨاں کوں حضرت بہاؤ الدین زکریا ملتانی دی تعلیمات تے درس دی ضرورت ہے ، اڄ وی انسانیت کوں ملتان دے ایں ماحول دی ضرورت ہے ، جیویں ساڈھے ست سو سال پہلے چار یار شیخ الاسلام حضرت بہاؤ الدین زکریا ملتانی ، حضرت مخدوم جلال الدین بخاری ( اوچ شریف ) ، حضرت بابا فرید تے حضرت شہباز قلندر ( سیہوݨ شریف ) کٹھے ٻہندے تے انساناں دی بھلائی کیتے سوچیندے ہن ،انہاں چاراں وچوں حضرت شہباز قلندر ، زکریا سئیں دے مرید خاص ہن ، حضرت بہاؤ الدین زکریا ملتانی نے 7 صفر 661 ھ کوں وصال فرمایا ، آپ دے پُتر حضرت صدر الدین ملتانی نے جنازہ پڑھایا ، پاکپتن شریف وچ غائبانہ نماز جنازہ حضرت بابا فرید خود پڑھائی ۔  

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سرائیکی ۔ زباناں دی ماء

ہک ویلے موجودہ پنجاب تے کشمیر تک دے علاقے سرائیکی راجدھانی ملتان وچ شامل ہَن ، ملتان اِی تہذیب و تمدن اَتے تجارت و صنعت دا مرکز ہا ایں واسطے سرائیکی زبان ، تہذیب تے ثقافت دے اثرات ݙوجھے لسانی گروہیں تے پووݨ لازمی گاٖلھ ہئی ، اِنہاں اثرات دی وجہ توں کجھ زباناں ٻئے زبانیں وچ مرج تھیندن اَتے کجھ نویں وجود وچ اَمدن ، جیویں جو ݙو نویاں زباناں کشمیری تے پنجابی وجود وچ آئن ۔ انگریزی عہد دی عام تحقیق دے مطابق سرائیکی زبان مختلف زباناں دی ماء ہے۔ سندھی زبان دی تریخ دے مصنف بھیرومل آڈواݨی لکھیے جو مہا بھارت دے دور وچ راجہ کسنیس نال متھرا تے ایندے آس پاس دے علاقے کوں شور وچ تے علاقے دی زبان کوں شورسینی پراکرت آکھیا ویندا ہا ۔ پراکرت کافی دور تئیں پھیلی ہوئی ہئی تے ایندا دائرہ اثر مغربی پنجاب توں گھن کے گجرات تے بنگال تئیں وسیع ہئی ۔ اوں زبان تے وی ملتانی زبان دے اثرات ہَن پاکستان وچ پنجابی ، کشمیری تے ݙوجھی زباناں وجود وچ آیاں تے ایں طرح مشرقی پنجاب وچ سرائیکی تے ہندی زبان دے ملاپ نال پنجابی کشمیری زبان پیدا تھئی۔ اِتھوں اشارہ مِلدے جو سرائیکی کشمیری تے پنجابی دی ماء اے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سیٹھ محمد عبید الرحمان

سرائیکی دے محسن تے سرائیکی صوبہ محاذ دے بانی صدر سئیں سیٹھ عبید الرحمن 6 جون 1922ء کوں پیدا تھئے۔ او ضلع بہاولپور دے ہک وݙے تاجر گھراݨے دے فرزند ہن ۔ انہاں دے والد شہر دے وݙے تاجر ہن تے ٻہوں مشہور تے معروف سماجی شخصیت  ہن ۔ انہاں دے فوت تھی ونڄݨ دے بعد انہاں دے کم کوں اے نہ سنبھال سڳیے ، کجھ علی گڑھ دی تعلیم دا اثر ہا تے کجھ عوامی ربط و تعلق دا شونق ہا۔ انہاں عوامی اداریاں وچ وݙی دلچسپی گھدی ، 1949ء وچ جݙاں پہلی واری ریاست بہاولپور وچ بلدیاتی انتخابات تھئے تاں سیٹھ ہوراں وی انہاں وچ حصہ گھدا، انتخابات وچ کامیاب تھئے تے بلدیہ بہاولپور دے ممبر بݨ ڳے ، ول بنیادی جمہوریت دا نظام قائم تھیا تاں آپ  بہاولپور کارپوریشن دے میئر وی بݨئے۔ ایں موقع تے انہاں سرائیکی مجلس کوں کروڑاں دی جاہ تے گرانٹ ݙتی ، سرکاری ریکارڈ ءِ چ شاہراہ سرائیکی تے چوک سرائیکی ناں رکھیا تے بلدیہ دے ممبراں کوں آکھیا جو اجلاس دے دوران سرائیکی اچ ڳالھ کر سڳن ۔ سیٹھ ہوریں کوں ݙاݙے دی وراثت وچوں علم و ادب دا حصہ وی ملیا ہے جیرھی انہاں دے چاچے مولوی عزیز الرحمن عزیز بہاولپوری نے قائم کیتی ہوئی ہے۔ سرائیکی زبان اَتے ادب دی خذمت وچ لڳیے ہوئے ہن تے ایندے قدیم خزانیاں وچوں ہیرے ، جواہرات تے موتی ڳولݨ وچ لڳیے ہوئے ہن ۔ سئیں سیٹھ عبید الرحمن 20 دسمبر 2013ء کوں بہاولپور اچ فوت تھی ڳئے۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سَّسی دی ماڑی

بھٹہ واہݨ وچ ہک ݙو منزلہ مگر خستہ عمارت اے جیں دے وچ سَسی جمی ہائی۔شہر بھٹہ واہݨ زمین دے ابھار تے بنڑیا ہویا اے۔آوݨ آلے کوں پرے کنوں اے ماڑی نظر امدی اے۔ایںعمارت وچ تخریب دا عمل تیزی نال جاری ءِ۔اگر کجھ ناں کیتا ڳیا تاں چند سالاں وچ اے عمارت ختم تھی ویسی۔ایں ماڑی کنوں کوئی ڈیڑھ میل دے فاصلے تے نشیبی علاقہ اے۔جتھاں پراݨی سلھاں نال پوڑیاں بنڑیاں ہویاں ان۔نال جیڑھا زمین دا نشیبی علاقہ اے او ست سو سال پہلے وہݨ آلے دریا دے پاٹ داثبوت اے اتے پوڑیاں اے یاد ݙویندن کہ سسی کوں ایں دریا دے موجاں دے حوالے کیتا ڳیا ہا۔ایں نسبت نال اے جاہ سسی دی ماڑی مشہور اے۔عام کہاوت اے جو بھٹہ واہݨ وچ ہک خاص مقام اتے جیڑھی وی چھوکری پیدا تھیسی اُو سسی دی محبت وچ سرشار ہوسی اتے جیڑھا وی چھوکرا جمسے اُو تاریخ دے ݙو عظیم کرداراں ابو الفضل اتے فیضی جتنا سیاݨا ہوسی۔کیونجو انہاں تاریخی کرداراں دا تعلق وی ایں قصبہ نال ہا۔بھٹہ واہݨ ،صادق آباد کنوں اٹھ کلومیٹر فاصلے تے ہے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
ستی کیول رام

بلوٹ شریف آلے تھلے دا ایہ سیوک کلاچی ( دیرہ اسماعیل خان ) اچ پیدا تھیا۔ 1947ء اچ دہلی آیا لیکن روح ہُݨ وی کلاچی دی ہے، اندر پور دہلی توں ماہوار ’’ ہند سندیش ‘‘ دے ناں توں رسالہ شائع کریندے ہن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سرائیکی طالب علماں دی مدد

جیویں جو میں وار وار لکھّے جو اساں کتابیں تے لکھت پڑھت دی شکل اِچ جو کجھ وی کریندے پیوں ، اپݨی آوݨ آلی نسل سانگے کریندے پیوں۔ اساں چہندوں جو اساݙے ٻال انگریزی ، اُردو تے ٻیاں زباناں پڑھن پر سب توں پہلے اپݨی ماء ٻولی دا علم حاصل کرن ۔ ایں سانگے اساں سڑکیں تے حکومت نال ٹکرا تے عدالتیں اِچ جنگاں لڑ لڑ تے یونیورسٹیں اِچ سرائیکی شعبے قائم کرائن ، کالجاں تے سکولاں وچ سرائیکی نصاب منظور کرائے ، سرائیکی لیکچررز دیاں اسامیاں گھدن ، یونیورسٹیں تے کالجیں اِچ تعلیم شروع تھی ڳئی اے ، پر سرائیکی طالبعلمیں کول کتاباں کائنی ، گائیڈ تے گائیڈاں کائنی، طالب سرائیکی رکھیندن پر مایوس تھیندن ، حالت اے ہئی جو نصاب دیا ںکاپیاں وی نہ ملدیاں ہَن ، سئیں پروفیسر شوکت مغل تے سئیں مقبول گیلانی کوں منت کرکر تے خلاصہ لکھوایا ، حکومت دی حالت اے ہے جو اَڄاں تئیں ݙاہویں ، یارہویں ، ٻارہویں دیاں کتاباں نی چھپوایاں ۔ مہربانی کیتی سئیں خالد اقبال تے الطاف ڈاہر زکریا یونیورسٹی تے اسلامیہ یونیورسٹی دے سرائیکی نصاب کٹھے کر ݙتے تے اساں سلیبس برائے ایم اے سرائیکی دے ناں تے چھاپ ݙتے ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سردار پور جھنڈیر

1963ء اچ آباد تھیوݨ آلا ایہہ موضع اپݨے کئی حوالیاں توں اہم ہے تے تحصیل میلسی دا اہم علاقہ ہے۔ ایہہ جدید سکیم تے منصوبے دے تحت قائم کیتا ڳیا ہئی ۔ اتھاں جھنڈیر خاندان کثریت نال آباد ہے ۔ ایہہ قصبہ میلسی توں 10 میل پرے ڈُھمکی ریسٹ ہاؤس توں لہندے پاسے میلسی نہر دی بھِک تے ہے ۔ اتھاں چھوہِریں ، چھوہَراں دا سکول وی ہے ۔ طبعی سہولتاں ، ڈاک خانہ ، بجلی ، دینی درسگاہ تے زرعی ماڈل فارم وی ہن ۔ اتھاں دے رہائشی اچوں مسعود احمد جھنڈیر ہوراں ݙے وݙی تے قدیم لائبریری ہے ۔ جیں اچ وݙیاں وݙیاں نادر کتاباں ایں بندے دی علم نال محبت دا ثبوت ہن ۔جھنڈیر لائبریری دا ساری دنیا اچ ٻہوں وݙا ناں ہے ، لائبریری دے بانی میاں مسعود احمد جھنڈیر تے میاں غلام احمد جھنڈیر سرائیکی وسیب تے سرائیکی قوم دا فخر ہِن ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سنجر پور

ایہ قصبہ تحصیل صادق آباد توں 17میل دے فاصلے تے واقع ہے جیڑھا سردار سنجر خان دے ناں توں موسوم ہے۔ اتھاں پیر محمد شاہ گیلانی دی خانقاہ ہے جیڑھے حضرت شیخ عبدالقادر جیلانی ؒ دی اولاد اچوں ہن۔ ایں توں علاوہ سنجر پور اچ ہائی سکول، ڈسپنسری تے ہک معیاری لائبریری وی ہے، ایہ لائبریری سید انیس شاہ جیلانی دے والد مرحوم 1926ء اچ قائم کیتی ہئی۔ ایں لائبری دے بانی سید مبارک شاہ جیلانی ہک علمی تے ادبی شخصیت ہن، انہاں ایہ لائبریری اچ نایاب کتاباں تے قلمی نسخہ جات کوں جمع کیتا تے ایں لائبریری دا ناں مبارک جیلانی لائبریری رکھیا ۔ ایں ویلھے لائبریری مبارک اردو لائبریری دے ناں توں موسوم ہے ، جیں کوں سید ابوالبشر جیلانی سئیںچلیندے پن۔ لائبریری اچ 23 نسخہ جات قرآن پاک ، قلمی 40 مسودہ جات قلمی ’’رئیس امروہی ‘‘ دے علاوہ اردو تے سرائیکی ادب دیاں سینکڑاں نایاب کتاباں ہن۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سخی دھرتی دے سخی لوک

سرائیکی وسیب سخی لوکیں دی دھرتی اے ، وسیب دے لوک مہمان نواز اِن ، مہمان نوازی دے چرچے تہاکوں جاہ جاہ ملسن، مہمان نوازی سخی لوک کریندن ، خواجہ فریدسئیں آپ وی سخی ہن تے اپݨے مریدیں کوں وی سخی بݨا ݙتا ، خواجہ سئیں کوں نذرانے ملدے آپ ونڈا ݙیندے، بعض ضرورت مندیں کوں اتنا ݙیندے جو سال دا خرچ پورا تھی ویندا۔ لنگر اِچ مݨیں دے حساب نال اَٹا پکدا، غریب مسکین ، یتیم تے بیوگان تے غریب طالب علمیں دے ماہوار وظیفے مقرر ہن۔ ہک واری خواجہ سئیں سخاوت کریندیں ویلے ٹھڈی آہ بھری تے فرمایا جو افسوس! میں توں اڄ تئیں کہیں سوالی لکھ روپیہ نی منگیا ، کوئی سوال کرے ہا تاں فقیر پورا کرے ہا۔ اے ہے سرائیکی دھرتی تے سرائیکی دے لوک ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سونے دا گھر

مورخین دے مطابق او شہر بیت الذہب (سونے دا گھر) ملتان ای ہا جینکوں فرج الذہب وی اکثر عرب سیاح اَتے مورخیں لکھیا ہا ۔ایں دے علاوہ یونانی مورخ ہیروڈ وٹس وی ملتان دے علاقے دے دریا دے ساحل سدی ریت ءِ چوں سونا کڈھݨ دا ذکر کریندے ۔ایں المسعودی دا بیت الذہب ملتان ای ہے ۔المسعودی اپݨی کتاب مروج الذہب ءِ چ لکھدے جو ملتان ءِ چ ہک مشہور مندر ہے جیندے ءِ چ ہک بت ہے ۔ایندی یاترا کیتے پَرے پَرے کنوں لوک امدن اَتے قیمتی تحفے ایں بت دی نذر کریندن ۔جیندے ءِ چ جواہرات ،عطریات خاص طور تے قابل ذکر ہِن ۔ایں کنوں ملتان دے حاکم دی وݙی آمدنی ہئی اَتے ایندی وجہ توں ایندے کنَے خالص عود ہند ی کافی مقدار ءِ چ ہوندا ہا ۔ایندی قیمت ݙو سو دینار طلائی فی مݨ ہے ۔اے عود اِتنا نرم ہوندے جو ایندے اَتے مہر کوں دبائو تاں نق ایویں اٹھدے جیوں موم تے اُبھردے۔ المسعودی وی ملتان دے مسلمان حکمرانیں دی ایں پالیسی دا ذکر کریندے جو انہاں ملتان تے حملہ کرݨ آلے ہندو حکمرانیں دے خلاف اختیار کیتی یعنی حملہ آوراں کوں بُت تروڑن دی دھمکی ݙے تے بھڄا ݙتا ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سرواہی

سرائیکی وسیب دا قصبہ سرواہی ٻہوں قدیم ہے ۔ تحصیل صادق آباد اچ سنجر پور دے نیڑے ایہ تاریخی قلعہ ہے جیں کوں سرواہی ، سیوراہی، سوراہی دے ناں توں موسوم کیتا ویندے۔ چھیویں صدی اچ سندھ اچ رائے خاندان دے عہد اچ رائے ساہسی دوم جیڑھا قلعے تعمیر کرائے انہاں اچ ہک قلعہ سرواہی ہا، رائے ساہسی دوم اپݨی رعایا توں مالیہ دے عوض الور ،سیستان، مئو مبارک، اوچ، ماتھیلہ، سورائی دے چھ قلعے تعمیر کرائے۔ انہاں اچ اکثر قلعیاں دے آثار اڄݨ وی موجود ہن۔ تاریخ دے مختلف ادوار اچ سرواہی دا قلعہ فوجی اہمیت رکھیندا ہا، محمد بن قاسم دے سندھ اچ فاتحانہ داخلے دے بعد ایہ قلعہ اسلامی سلطنت دا اہم فوجی مرکز بݨ ڳیا تے بعد دے ادوار اچ کئی دفعہ عرب تے اسلامی لشکر اتھوں یلغار کریندے ہوئے لنگھئے۔ محمود غزنوی دا لشکر سومنات توں واپسی تے اتھوں لنگھیا ، اتھاں دے  ڄٹاں محمود غزنوی دی مزاحمت کیتی تے اوں انہاں دا قلع قمع کر ݙتا۔ ایہ قلعہ ہُݨ ہک ٹیلے دی شکل بݨ ڳے ۔

ہک روایت دے مطابق سیوراہی سوگڈیا دا محل ہا ، اتھاں دا رئیس مہندرا مومل نامی ہک شہزادی تے عاشق تھی ڳیا ۔ ایں رومانی داستان دا ذکر سرائیکی لوک کہانیاں اچ وی آندا ہے۔ سندھ اچ سمہ قوم دی عہد اچ 1413ء اچ جام سکندر شاہ سرواہی اچ پکی سلھاں دا کھوہ بݨوایا جیڑھا اڄݨ تئیں تجدید شدہ حالت اچ موجود ہے۔ سرواہی دے ٹیلے تے کھٹائی دے دوران سڑی ہوئی مٹی دے گولے برآمد تھئے۔ ابتدائی اسلامی عہد دے سکے ،منجنیق اچ استعمال تھیوݨ آلی پکی مٹی دے گولے وی برآمد تھئے۔ جیڑھے ایں ڳالھ دا ثبوت ہن جو ایہ قلعہ محمد بن قاسم دے عہد اچ اسلامی حکومت دا حصہ بݨ ڳئے ۔ سرواہی دے اُبھے اچ ترائے میل دے پندھ تے بسم اللہ پور دا قلعہ ہے جیڑھا ابتدائی اسلامی عہد دی یادگار ہے۔ سرواہی اچ شیخ تاج الدین شہید، شیخ عزیز خطیب تے سلطان محمد برکاتی دے مزارات ہن جیڑھے چھیویں صدی ہجری اچ حضرت شیخ عبدالقادر جیلانی داچاچے دے پُتر حاجی محمد عراقی نال سندھ اچ آئے۔ شیخ عزیز خطیب دے علاوہ ترائے بزرگ سیوراج دے نال لڑائی اچ شہید تھی ڳئے۔ شیخ تاج الدین تے شیخ عزیز خطیب دے مقبرے شکستہ حالت اچ سرواہی دے ٹٻے تے واقع ہن، حاجی محمد عراقی دا مقبرہ پوادھی لَمے اچ تھوڑے جہے فاصلے تے واقع ہے۔ ٹبہ سرواہی دے پچادھی اُبھے اچ ہک قبہ والا مزار ہے ۔ جیڑھا حضرت پیر موسیٰ نواب دا ہے، جیڑھا جو خوار زم دے نواب دے پوترے تے حضرت شیخ بہاؤ الدین زکریا ملتانی دے خلفاء اچوں ہن۔ پیر موسیٰ نواب آپ دے چاچے دے پُتر ہن۔ آپ دے مقبرے دے ہک پاسے آپ دے برادر عزیز حاجی محمد راول دریا تے ݙوجھے پاسے آپ دے بھتریجے محمد اسماعیل دا مزار ہے۔ آپ دے خاندان دے کجھ ٻئے بزرگ وی اتھاں مدفن ہن۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سرائیکی دے مختلف صوبیاں وچ مختلف ناں

اتنے ڈھیر رقبے وچ جئیں کوں انگریزاں چار صوبیاں اَتے ترائے خود مختار دیسی ریاستاں یعنی بہاولپور، خیر پور اَتے قلات وچ ونݙ ݙتا ہا، اچ سرائیکی ٻولی دا ہک ناں رہ ونجݨ مشکل ہا۔ غالباً ایہا انگریز دی سیاسی مصلحت ہئی۔ شمال مغربی سرحدی صوبے آلے ایں کو ہندکو آکھݨ لڳیے۔ انہاں دے لیکھے دریائے سندھ دے مشرق وچ ہند ہے۔ دریائے سندھ مشرق توں مغرب دی سمت سو میل ہٹ آیا ہاپر ملتان آلے ایں زبان کوں ملتانی ہی آکھدے رہئیے۔ بہاولپور آلیاں ایندا ناں بہاولپوری رکھ ݙتا۔ ملتان اَتے بہاولپور آلے ایندے اصلی قدیم تریخی اَتے جغرافیائی وارث ہن۔ بلوچستان آلیاں اینکوں جٹکی آکھ ݙتا۔ انہاں دے لیکھے پہاڑیں دے تَلوں میداناں وچ ڄٹ ای رہندن پر سندھ آلیاں نے اینکوں صحیح جغرافیائی ناں ݙتا جو تاریخی علاقائی وحدت دا عکاس ہا۔ 

ہُݨ سندھی ادبی بورڈ دے طرفوں چھپݨ آلی انگریزی تاریخ سندھ دے حصہ اول وچ مصنف مسٹر لیمبرک سابق انڈین سول سروس آفیسر ہن ایندے ناں دا اصلی راز ݙساوݨ آسان کر ݙتے۔ او آکھدن  اے  لوظ اصل وچ سروکی یعنی دریائے سندھ دے سرے آلے علاقے دی زبان ، سندھی زبان خود ہیں واسطے وچولو آکھی ویندی ہے، یعنی درمیانی علاقہ وچ ٻولی ونجݨ آلی زبان، کیونجو سمندر دے نیڑے دے نشیبی علاقیاں دی زبان کوں لاڑی آکھدن۔ سرائیکی زبان دا لفظ سرائی بمعنے سردار تے معزز توں بݨئے ۔ 

سرائیکی اَتے سندھی دا ماء دھی آلا تعلق ایں ڳالھ کوں واضح کریندے جو سندھی لوظ سرو کوں سرائیکی زبان سراآکھدن۔ وچولو کوں وِچلا اَتے لاڑی کوں لاڑ آکھدن۔ ہیں ناں دی نسبت نال ضلع رحیم یار خان دا پکالاڑاں اَتے سندھ دا لاڑکانہ ضلع مشہور ہے اَتے انہاں ݙونہیں علاقیاں وچ لاڑ قوم وی وسدی پی ہے۔ جغرافیائی لحاظ نال قدیم ڄہاڑیں وچ پکالاڑاں دے اِیݙوں اُوݙوں چناب اَتے سندھ دے ملݨ دا نشیبی علاقہ ہا۔ ایہو حال لاڑکانہ دے نیڑے ہاجتھاں کوئٹہ اَتے قلات دے ݙو مشہور دریا ناری اَتے بولان مل کراہیں قدیم ڄہاڑیں وچ اوں ویلھے سندھ توں اپنا سنگھم بݨیندے ہن۔ اے مقام ہݨ سندھ وچ ڈھورو آکھیا ویندے۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سرائیکی تمدن دی قدامت دا تریخی ثبوت

سرائیکی تمدن دی  جغرافیائی قدامت دا تریخی ثبوت ہندواں دی جٹکا کہانیاں توں جیرھا جو رگ وید دی شرح دے طور لکھیاں ڳیاں ہن ، مل ویندے۔اے لوظ جٹکا وی جٹکی وانگوں قوم ڄاٹ نال تعلق رکھیندے۔ موجودہ شور کوٹ توں موجودہ سبی تئیں سیوی بادشاہیں دی حکومت دا ذکر کیتا ڳیا ہے۔ جݙاں ارتھ پرا اَتے جٹ اروڑ ایندے دارالخلافے ہن سیورہ پور موجودہ شور کوٹ دے نیڑے ایندا ہک اہم شہر ہا۔ سیوہ بادشاہ آریہ نسل توں نہ ہن بلکہ دراوڑ قوم توں ہن ، رگ وید اَتے جٹکا کہانیاں دے بعد سیوی قوم دا ذکر یونانی تاریخاں وچ سکندر اعظم دے ویلھے توں ملدے۔ اے چچ نامے دے مصنف علی بن احمد کوفی اوچی سیوستان اَتے سیوی قوم دا ذکر عربیاں دے ویلھے وی کیتا ڳیا ہے۔ 

ہک انگریز مصنف (ہسٹری ٹوڈے، لندن) سکندر اعظم دی بہاولپور ڈویژن دے شہر احمد پور شرقیہ دے نیڑے سبوئی (سیوی) قوم کے لوکاںتوں ملاقات دا ذکر کیتا جنہاں کھلاں پاتیاں ہوئیاں ہن اَتے ہتھیں وچ کلب (گرز) چاتے ہوئے ہن۔ مغرب دے پہاڑاں توں تَلے لہہ تے ملݨ آئے ہن۔ ہِیں احمد پور دے مشرق وچ سولہاں میل پرے اَتے بہاولپور توں اٹھارہ میل غرب پاسوں موضع سوئی وہاڑ ایں قوم دی یادگار ہے، جتھاں راجہ کنشکا دے ویلھے 135ء دا بدھ معبد موجود ہے۔ ضلع رحیم یار خان دا مقام سیوراہی (سرواہی) سندھ دے ضلع سکھر دے تعلقہ اوباڑو دے مقام سوئی شریف بگٹی علاقے وچ سوئی گیس دا مشہور مقام اَتے ضلع سبی دا شہر سبی اَتے سہوان دا پراݨا ناں سیوستان ٻیاں یاد گاراں ہن جنہاں دا تسلسل بہاولپور توں سبی تئیں تعجب دا باعث ہے۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سرائیکی یونیورسٹی

سرائیکی یونیورسٹی اساݙا خاب نی پکا اراداہ ہے ، پٹیالہ دی پنجابی یونیورسٹی اِچ پنجاہ دے لڳ بھڳ شعبے پنجابی زبان ثقافت تاریخ بارے ہن، اساں سرائیکی یونیورسٹی وچ سرائیکی زبان ثقافت تاریخ تے آثار بارے ایں توں ودھ شعبے بݨیسوں تے اساں او کریسوں جو پنجابی یونیورسٹی آلے نی کر سڳیے اساں ریسرچ تے تحقیق دے شعبے نال بݨیسوں ، معیشت، حرفت، صنعت تے زراعت پڑھائی ونڄے، اساں او سرائیکی پڑھیسوں جو سائنسدان پیدا کرے اڳوں ونڄ تے ایہے طالب علم ریسرچ سکالر تے سائنسدان بنݨ تے ایہے سائنسدان ایجادات کریسن پر سائنس دا مطلب صرف روبوٹ بݨاوݨ نہ ہوسے، انسان بݨاوݨ سرائیکی یونیورسٹی دا پہلا کم ہوسے تے انسان اپݨی زبان ثقافت اپݨے ادب دی تݙ نال بݨ سڳدن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سیاح

ازمنہ قدیم اَتے ازمنہ وسطیٰ دے چینی اَتے عرب سیاح دے دنیا گھُمݨ دے بعد یورپی اہل علم یورپ ءِ چ نشاۃ ثانیہ شروع کیتا تاں او زندگی دے ہر شعبے ءِ چ تحقیق کرݨ نِکتے ۔ یورپی سیاح دنیا دے اکتشافی سفر تے نِکتے ۔ مار کوپولو پہلا مغربی سیاح ہا جئیں دنیائے مشرق ءِ چ اپݨے سفر دی رواداد اپݨے سفر نامے ءِ چ قلمبند کیتی ۔بر صغیر پاک و ہند شروع ہی کنوں مغربی سیاحیں کیتے کشش داباعث ہا اَتے ٻہوں سارے یورپی ہندو ستان دی سیاحت تے آئے ۔اے یورپی سیاح برصغیر دے شمالی حصے دی سیاحت تے نِکتے تاں او ملتان ضرور آئے ۔کجھ یورپی سیاح دے سفر نامیں ءِ چوں ملتان دے بارے ءِ چ انہاں دے تاثرات بیان کریندوں ۔ برصغیر پاک و ہند دی سیاحت تے جیڑھے پہلے سیاح آئے او مغل شہنشاہ بابر دے زمانے ءِ چ آئے ہَن انہاں دے ناں ایہ ہِن رالف فنچ ، جان میلڈن ہال ، ولیم ہاکنس ، ولیم فیچ ، نکو لا س ودانگٹن ، تھامس کوریات ، ایڈورڈٹیری ، جیڑھے مورخین ݙتے ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سرائیکی زبا ن دی حلاوت

ایں زبان دی حلاوت اَتے رسیلے پن توں یورپی محقق وچوں سارے توں پہلے سرجان فلبی دے کن آشنا تھئے۔ انہاں نے ایں زبان کوں بر صغیر دی پراݨی پراکرات آکھیا۔ جان فلبی اوں ویلھے ہک نینگر انڈین سول سروس آفیسر ہن۔ دیرہ غازی خان دے ڈپٹی کمشنر دے پولیٹیکل اسسٹنٹ مقرر تھئے۔ دیرہ غازی خان دے قبائلی علاقے دا چارج انہاں ݙے ہا۔ ایں علاقہ دے نرم اَتے شیریں لہجہ سرائیکی ٻولݨ آلے مفلس ، صبر تے شکر کرݨ آلے لوکاں دے پر سکون چہریاں اَتے خلق بھریاں نگاہیں انہاں کو وݙا متاثر کیتا۔ انہاں ایں غریب قبائلی لوکاں دے ایں اندازِ انسانیت کو اسلام دا فیضان سمجھیا اَتے آخر کار او خود وی اسلام قبول کر گھدا اَتے ملازمت چھوڑ تے عرب چلیا ڳیا۔ سرائیکی زبان دی حلاوت دا ذکر آیا ہے تا ں اے لازمی آکھݨا ہوسے جو کجھ سال تھئے جنگ کراچی وچ مسٹر بلوچ سرائیکی تے مقالہ لکھیا ہا جو نرم لہجہ اَتے شیریں زبانی وچ برصغیر ہند و پاک وچ سرائیکی زبان اوہو معیار رکھیندی ہے جیرھا یورپ دیاں زباناں وچ فرانسیسی زبان رکھیندی ہے۔ اے حسن اتفاق سمجھو کہ ہک برطانوی یونیورسٹی وچ فرانسیسی زبان دی فرانسیسی نژاد اُستانی میڈم ڈرمنڈ ہک سرائیکی ٻولݨ آلے علاقے توں آئے ہوئے اپنے شاگرد کو فرانسیسی الفاظ دی صحیح ادائیگی اَتے نرم لہجے تے تحسین ݙیندی ہئی ۔ سرجان قلبی دا اندازہ ہا جو اے اندازِ انسانیت اسلام دا فیض ہا صحیح تاں ہا، پر ادھورا ہا۔ وادی سندھ دے ایں سرائیکی ٻولݨ آلے علاقے دے واسی ہمیشہ اسلام رہیے ہن۔ آدم علیہ السلام توں گھن کراہیں ابراہیم علیہ السلام تئیں سارے انبیائے کرام دا ایہو وطن ہا۔ ہک مفسر بغیر حوالہ ݙتے آدم علیہ السلام کوں ہندوستان توں چالھی واری پیدل حج کریندیں ڈسائے۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سرائیکی زبان تے جان گریسن دا نظریہ

لماں لہندا توں جارج گریسن ملتانی مراد گھندے ہن ۔ گویا ایں نظریئے دے ماتحت ریاست بہاولپور ، دیرہ غازی خان ، مظفر گڑھ تے انہاں علاقیاں دے لمے اچ صوبہ سندھ دے اُبھے حصے دی زبان ادھ لہندا تے ادھ سندھی ہے ۔ بلکہ سندھی دے زیادہ نیڑے ہے ۔ جارج گریسن ایں خطے دی زباناں کوں لہندا ای آکھدے ہن ، لہندا تے سندھی دا آمیزہ نی آکھدے پر نال ای ایں حقیقت توں انکار وی نی کر سڳدے جو ایہ زبان بلحاظ ذخیرہ الفاظ اصول ، قواعد تے تلفظ سندھی ہے ۔ ہک ٻئی جاہ آکھدن ۔ 

Dr. Trump on page 11 of his sindhi  Grammar states that the modern dialect of sindhi is called siraiki and adds that this is the purest form of th language. This is also the opinion of the inihabitants of the country who have a proverb that the learned man of the lar (or lower sindh) is but an as in the siro.

ترجمہ : اپݨی سندھی گرامر دے صفحہ 11 تے ڈاکٹر ٹرمپ لکھدن جو سندھ دے اُبھے دی ٻولی دا ناں سرائیکی ہے تے ایہ سندھی دی خالص ترین شکل ہے ۔ ایں علاقے دے باشندیاں دی رائے وی ایہا ہے کیونجو انہاں دے کول ہک محارہ ہے جو لاڑ یعنی لماں سندھ دا عالم اُبھے سندھ اچ محض ڳݙا ہے ۔ ( لاڑ جو پڑھیو سرے جو ڈھگو )

غلط فہمی : اتھاں ایہ غلط فہمی دا آغاز تھیندا ہے جیں دا شکار نہ صرف جارج گریسن تھئے بکلہ انہاں دے بعد دے سارے ماہر لسانیات تے انہاں دے متبعین جنہاں ملتانی زبان کوں پنجابی تے لہندا یا ہندی ، ترئیاں دی شاخ آکھیا ہے ۔ مذکورہ بالا بیان توں ظاہر تھیندا ہے جو اُبھے سندھ دی زبان دا ناں سرائیکی ہے تے ایہ خالص ترین شکل ہے سندھی دی ۔ ڈاکٹر ٹرمپ دے علاوہ سندھ دے باشندیاں دا اخیال وی ایہو ہے جو انہاں دا محاورہ وی ایہو آکھدا ہے مگر ایں علاقے ( اُبھے آلے ہندوستان ) دے نمونے ملیے تاں ایہ سارے دے سارے ملتانی نکلے تے جارج گریسن پریشان تھی ڳئے ۔آکھدن جو 

From every District of sindh (except thar and parker) specimens have been received of the language locally known as siraiki. on examination it turn out that in every case this language is not sindhi at all but is form of lahnda closely allied to the hindki of dera Ghazi Khan. The Siraiki Form lahnda is nowhere the languge of any loclity.

ترجمہ:  سندھ دے ہر ضلع توں ( سوائے تھر تے پارکر دے ) ہک ایجھی زبان دے نمونے ملیے ہن جیں کوں مقامی زبان اچ سرائیکی آکھدے ہن ، لیکن معائنہ کرݨ تے ہر ہک نمونہ ہک ایجھی زبان دا نکلیا جیڑھا سندھی کائنا ہا بلکہ لہندا دی ہک صورت توں متشابہ ہے تے ضلع دیرہ غازی خان دی ہندکی توں نیڑے ہے ۔ لہندا دی سرائیکی صورت کہیں مقام دی کتھائیں کائنی ٻولی ویندی ۔ایں توں ظاہر تھیندا ہے جو اُبھے دے سندھ دے اضلاع توں سرائیکی دے نمونے ملیئے ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سیف الملوک دا سن اشاعت

قصہ سیف الملوک سرائیکی وسیب دی ہک ثقافتی تخلیق ہے ۔ کتاب دے مصنف مولوی لطف علی ہک دیہات دے رہݨ آلے ہن ، انہاندے زمانے اچ کھو ہن ، جھلاریں ہن ، کٹھ ہن ، میل ہن ، صحبتاں تے سنگتاں ہن ، ایہا وجہ ہے جو انہاندے کلام اچ جاہ جاہ تے ثقافتی رنگ نظر امدن ۔ انہاں ثقافتی رنگاں کوں نشابر کرݨ دی ضرورت ہے ۔ مولوی لطف علی دے کلام تے تحقیق کرݨ دی لوڑھ ہے ۔ انویں تاں قصہ سیف الملوک 1872ء لیتھو پریس لہور، 1848 وچ وکٹوریہ پریس لہور، 1888 بعد وچ محبتائی پریس لہور، نواں سکھر سندھ ( سن نہ ملوم ) تے 1960ء وچ سندھی ادبی بورڈ حیدر آباد توں شائع تھیا ۔ بعد اچ قصہ سیف الملوک دا اردو ترجمہ سئیں بشیر احمد نظامی ہوراں کیتا تے اینکوں اردو اکیڈمی بہاولپور نے شائع کیتا پر قصہ سیف الملوک تے انویں کم نی تھی سڳیا جیویں تھیوݨ دا حق ہوندے ۔ مبارک لائبریری محمد آباد تحصیل صادق آباد وچ سیف الملوک دے ٻہوں سارے قلمی نسخے موجود ہن تے سید انیس شاہ جیلانی سیف الملوک تے کم کریندے پئے ہن ۔ اسیݙی دعا ہے جو انہاندا کم جلد سامݨے آوے تاں جو اساں جہے ہزاراں طالب علمیں کوں فیض حاصل کرݨ دا موقع ملے ۔ (آمین )

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سکھیں دے ظلم تے کوریجہ خاندان

حضرت خواجہ غلام فرید دے ابا سئیں خواجہ خدا بخش تے چا چا خواجہ تاج محمود سرائیکی وسیب دے روحانی مرکز کوٹ مٹھݨ شریف اچ سجادہ نشین ہن ، اوں ویلھے ملخ اچ سکھیں دا لچݨ پݨاں زوریں تے ہا۔ سکھ بدمعاش ، ڈاکو لٹیریں دے ٹولے، لٹ مار ، ڈکیتی ، قتل قتلام دیاں وارداتاں اچ ردھے ہوئے ہن ۔ انہاں بزرگیں ایں ویلھے وی انسانیت توں غافل سکھیں دے ایں کم توںنفرت کیتی ۔ سکھیں نال وڑھاند ایں وجہ توں نہ تھی سڳدی ہئی جو انہاں دے پِچھوں انگریزیں دا ہتھ ہا ۔ انگریز لپکے چھپے اے چاہندا ہا جو سکھ ڈاکو لٹیرے مقامی لوکیں کوں اتنا مارن جو او اٹھݨ دے نہ راہون تے میݙا قبضہ سوکھا تھیوے ۔ ول سکھیں ݙوجھے علاقیں دے نال نال کوٹ مٹھݨ تے حملے شروع کر ݙتے، ایں واروں نواب آف بہاولپور حضرت خواجہ خدا بخش تے انہاں دے خاندان کوں چاچڑاں گھن ڳے پر چاچڑاں پُڄ تے وی کوریجہ خاندان سکھیں دے خلاف ریہے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سید مظہر علی تابش

سئیں سید مظہر علی تابش دیرہ اسماعیل خان پیر سید خیر محمد شاہ دے گھر 1971 اچ پیدا تھئے ۔ایم اے اردو کیتا تے درس و تدریس دے شعبے نال منسلک تھی ڳئے ۔ 1987 اچ شاعری دا آغاز کیتا ۔ ٹھیڑیاں ، مکل وادھ انہاں دیاں کتاباں ہِن ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سکے بݨاوݨ دا کارخانہ

اکبر اعظم دے زمانے ءِ چ ملتان ءِ چ سونے چاندی اَتے تانبے دے سکے ڈھالݨ دی ٹیکسال بݨائی ڳی برٹش میوزیم (انڈیا آفس لائبریری ) ءِ چ ملتان ٹیکسال آلی مہر دے کجھ سکے موجود ہن جیندے تے باد شاہویں دے ناں اَتے ہجری سال کنندہ ہن اکبر اعظم دا تانبے دا سکہ 1000ہجری ، شاہ جہان 1068ہجری سونے دا سکہ ،1043، 1045،1039،1040   1042اَتے 1048ہجری چاندی دے سکے ۔اورنگزیب 1075،1077ہجری سونے دے سکے 1070،  1073 ،1076 چاندی دے سکے فرخ سیر 1125،1126،1130 ہجری چاندی دے سکے ، اے ٹیکسال سکھاں یا انگریزاں دے دور ءِ چ بند کر ݙتی ڳئی ۔ ہندوستان کوں سونے دی چیڑی ایویں تاں نہ آکھیا ویندا ہا ملتان جیویں ایں چیڑی دی چُنج ہا اڄ وی ملتان ءِ چ سونے دے ریٹ ݙوجھے شہریں دے ریٹ کنوں ہک یا ݙو سو روپے گھٹ ہوندے ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سلطان العلماء شیخ عبدالعزیز پرھاڑوی ؒ

آپ 1794ء اچ بستی پرہاڑ تحصیل کوٹ ادو ضلع مظفر ڳڑھ اچ پیدا تھیے۔قریش نسب نال تعلق رکھیندے ہن تے آپ دے آبائواجداد دا کابل کنوںاتھاںآکے آباد تھیے۔آپ دی زندگی دا طویل عرصہ پرہاڑ وچ گزریا بستی کوٹ ادو شہر کنوں جنوب مغرب دی طرف اٹھ کلو میٹر دے فاصلے تے واقع اے۔دولت گیٹ ملتان اچ حافظ محمدجمال ملتانی دی درسگاہ کنوں علم،ظاہری تے باطنی علم اچ یکتائے روزگار تھیے۔آپ نے حضرت حافظ جمال اللہ ملتانی ؒدی بیعت کیتی تے فرقہ خلافت پاتا۔آپ ڈھیر سارے علوم دے ماہر ہن تے انہاں ڈھگ ساریاں یادگار کتاباں لکھیاں ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سحر سیال

سحر سیال دا اصل ناں ثمینہ سحر ہے ۔ ملتان اچ غلا م محمد سیال دے گھر 15 جون 1967  اچ ڄمین ۔ ایم اے اردو کیتا تے 1980 اچ شاعری شروع کیتی تے معروف سرائیکی شاعر رفعت عباس دی شاگردی اختیار کر گھدی ۔ ترامے دا شہر تے اکھیں خوشبو خواب انہاں دیاں ݙو کتاباں ہِن۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سعید نوشاہی

سعید احمد نوشاہی محمد دین نوشاہی دے گھر 6 جون 1964 ء اچ ڄمئے ۔ انٹرنیشنل ریلیشنز اچ ایم اے کیتا تے درس و تدریس دے شعبے نال منسلک تھی ڳئے ۔ 1991 ء اچ شاعری شروع کیتی ۔ انہاں دے استاد فاروق روکھڑی ، جناب اللہ بخش یاد ہِن ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
سرائیکی کانفرنس ملتان 1962ء

1962ء اچ ملتان اچ ہک کانفرنس تھئی جیندے وچ ٻہوں سارے مُہاندرے شامل ہَن۔ ارشد ملتانی ، علامہ طالوت، میر حسان الحیدری ، ڈاکٹر مہر عبدالحق، ریاض انور ایڈووکیٹ، مولانا نور احمد فریدی ، اختر علی خان ، غلام قاسم خان خاکوانی ، سیٹھ محمد عبید الرحمن ۔ ایں کانفرنس دے ایجنڈے وچ ݙو موضوعات ہن۔ 

1۔ سرائیکی زبان دے ناں دا مسئلہ 

2۔ سرائیکی رسم الخط دا مسئلہ 

ایں کانفرنس نے ملتانی ، ڈیروی ، ریاستی وغیرہ جیہیں لہجیاں کوں ہک ناں ݙے کے سرائیکی آکھیا پر رسم الخط بارے کُئی فیصلہ نہ تھی سڳیا ۔ 

سئیں شوکت مغل ݙسیندن جوانہاں سرائیکی زبان دے ناں دے فیصلے بارے ہک سوال نامہ تیار کر کے 20 دانشوراں کوں 5 جنوری 2002ء کو ں بجھوایا ۔ ایندے بعد ہک خط یاد دہانی دا 25 فروری کوں بھیڄیا پر صرف چار دانشوراں نے اپݨے جواب روانہ کیتے ، جنہاں اچ :

1۔ سئیں اسلم رسول پوری                                                2۔ سئیں ابنِ قیصر                             

3۔ سئیں عمر کمال خان                                                               4۔ سئیں حسین سحر

انہاں جواباں دی رُشنائی اچ نتیجہ اے ہے:

1962ء اچ سمرا پبلک ہائی سکول ملتان دا دانشوراں دا ہک کٹھ تھیا ۔ اجلاس دی صدارت سئیں غلام قاسم خان خاکوانی ہوریں کیتی ۔ ٻے شرکاء اے ہن :

ریاض انور ایڈووکیٹ، اختر علی خان ، مولانا نور احمد فریدی ، ڈاکٹر مہر عبدالحق ، سیٹھ عبیدالرحمن ، علامہ نسیم طالوت ، میر حسان الحیدری ، ارشد ملتانی ۔ 

آکھیا ویندے جو سرائیکی ناں دے محرک ریاض انور ایڈووکیٹ ہن ۔ تائید میر حسان الحیدری کیتی ۔ اکثریت دا فیصلہ اے تھیا جو آئندہ ملتان ، بہاولپور، دیرہ غازی خان دے علاقیاں وچ ٻولی ونڄݨ آلی زبان تے ایندے مختلف علاقائی لہجیاں دے ناں ختم کر کے انہاں کوں ’’سرائیکی‘‘ آکھیا ویسی ۔ اے زبان انہاں علاقیاں دے علاوہ وی جتھاں جتھاں ٻولی ویندی پئی ہے اوں کوں وی سرائیکی آکھیا ویسی۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء