علامہ اقبال دی بہاولپور آمد

علامہ اقبال کوں ریاست بہاولپور نال ݙاڈھی محبت ہئی او اپݨی نجی گفتگو وچ ریاست بہاول پورتے اوندے فرمانروا دا ذکر وݙی محبت تے عقیدت نال کریندے ہن ، علامہ اقبال آکھدے مسلمانیں کیتے ریاست دا فرمانروا نیک بھلے مانس تے خدا ترس آدمی اے ، اینکوں علم نال محبت اے اَتے تعلیمی حوالے نال مسلمانیں کوں ٻہوں اُچے مقام تے ݙیکھݨ چہندے ، ہک واری نواب بہاول پور علامہ اقبال کوں بہاول پور آوݨ دی دعوت ݙتی تاں او ݙاڈھے خوش تھئے تے بہاول پور آئے انہاں بہاول پور وچ ہر پاسے دین تے مذہب دا چرچا ݙٹھا انہاں کوں ہر پاسے عمارتیں دا طرزِ تعمیر اسلامی نظر آیا ، ݙاڈھے متاثر تھئے اَتیانہاں زبان وچوں بے ساختہ شعرا دا تھیا۔

زندہ ہیں تیرے دم سے عرب کی روائتیں

اے تاجدار سطوت اسلام زندہ باد

علامہ اقبال بہاول پور وچ شاہی مہمان رہ ڳے ، ایں دوران انہاں نواب آف بہاول پور دے اسلامی جذبے خصوصاً تعلیمی خدمات کوں شاندار لوظاں وچ خراج عقیدت پیش کیتا ۔ علامہ اقبال دی بہاول پور نال محبت دا ہک ثبوت اے وی مِلدے جو جݙاں انگریز دے گوشے سر سکندر حیات کوں نواب بہاول پور ریاست دے عہدے توں برطرف کیتا تاں انگریز وائسرائے ݙاڈھا ناراض ہا اَتے وائسرائے چہندا ہا جو میں نواب بہاول پور کوں معزول کر تے ریاست تے قبضہ کر گھناں تے سارا انتظام اپݨے ہتھ گھن گھناں علامہ اقبال کوں پتہ لڳا تاں او دلی ڳئے اَتے وائسرائے کوں سمجھایا جو

’’نواب کوں معذول کرݨ مناسب نہ ہوسے کیوں جو ریاست دے لوک اوندے نال ݙاڈھی محبت تے عقیدت رکھدن ، ریاست وچ شرپئے ویسے ،امن و امان دا مسئلہ کھڑا تھیسے ، گویا انگریز کوں نواب کوں معذول کرنج دا ارادہ ترک کرݨا پئے ڳیا‘‘۔

ایں سلسلے وچ کجھ لکھاری آکھدن جو علامہ اقبال اے سفارتکاری یا معاوضہ یعنی ریاست توں چار ہزار گھن تے کجھ آکھدن ، چار ہزار والی ڳالھ غلط اے ، علامہ اقبال ولی دا کرایہ وی اپݨے پلوں ادا کیتا ہا تے او دلی ڳئے ہن ۔ ایں ویلے بحث با معاوضہ یا بلامعاوضہ وی نی ، ڳالھ اے تھیندی پی اے جو علامہ اقبال کوں ریاست نال ریاست کوں بہاول پور قومی ترانے دے خالق حفیظ جالندھری ، لفظ پاکستان دے خالق چوہدری رحمت علی دے نال نال خود علامہ اقبال کوں وی وظیفہ ڈئٖیندی ہئی جیندا ثبوت 5مئی 1929ء کوں نواب سر صادق محمدخان دے پرائیویٹ میجر شمس الدین دے ناں علامہ اقبال دے خط وچ ملدے، ٻئے ڳالھیں دے علاوہ ہک سطر دے نوٹ دی صورت وچ علامہ اقبال لکھدن :

’’شکریہ بھی آپ کا بھیجا ہوا لائونس برابر مل رہاتھا‘‘۔

ایندے وچ کوئی شک نی جو صرف علامہ اقبال نی بلکہ دنیا دے وݙے وݙے اکابرین کوں ریاست بہاول پور نال محبت ہئی ، ریاست بہاول پور دے لوکیں اپݨی محنت نال سرائیکی ریاست کوں بہشت دا نمونہ بݨایا ہویا ہا اَتے ایں سلسلے وچ چھیکڑ فرمانروا نواب سر صادق محمدخان دے کوششیں کوں خراج تحسین پیش نہ کرݨ وݙی بخیلی ہوسے ۔ نواب بہاول پور علامہ اقبال دے آکھݨ وانگے ݙاڈھا بھلے مانس تے روشن خیال آدمی ہا جیکر پاکستان نہ بݨدا اَتے ریاست دے نواب کوں ݙاہ ویہہ سال کم کرݨ دا ٻیا موقع مل ویندا تاں ریاست دا ٻچہ ٻچہ ابوظہبی تے کویت دے باشندیں توں وی زیادہ خوشحال اَتے آ سودی زندگی گزریندا پیا ہووے ہا ، پر ارمان ایں ڳالھ دا ہے جو نواب دی اولاد وچوں ہک وی ایجھا کم دا نی نکتا ویندے اَتے نواب یا اوندے دوست علامہ اقبال دی روح خوش تھی سڳے ، جیویں خواجہ فرید دے نقش قدم تے انہاندی آل نی ٹُر سڳی ، ایہو حال اَڄ دے ’’نوابیں‘‘ دا وی ہے۔

اساکوں اوں ویلے ݙاڈھا ارمان لڳا جو لہور دے داتا، لہور دے محسن نواب صادق محمد خان دے خاندان دا ہک فرد لہور دے ہک کار ڈیلر توں کار اساݙی موجودگی وچ کھسوا کھڑا اَتے خود اوندے نال شعبہ سرائیکی اسلامیہ یونیورسٹی بہاول پور دے سربراہ جاوید چانڈیو ، پروفیسر سجاد حیدر پرویز اَتے بندہ ناچیز (ظہور احمد دھریجہ) توں ݙو گھنٹے بے عزتی تے کوفت دا سامھا کرݨا پئے ڳیا۔

ایں صدمے دے اظہار دے بعد چھیکڑ وچ اے ݙسݨ ضروری اے جو علامہ اقبال کوں بہاول پور نال جیرھی محبت ہئی او مردے دم تک قائم رہ ڳی اَتے نواب بہاول پور کوں علامہ نال محبت انہاندے مرݨ دے بعد وی قائم رہ ڳی ، ایندا ثبوت علامہ اقبال دی وفات دے بعد انجمن حمایت اسلام لاہور دی طرفوں منعقد کیتے ڳئے پہلے تعزیتی جلسے دی صدارت نواب آف بہاول پور سر صادق محمد خان عباسی کیتی ، ایں جلسے وچ صدارتی تقریر کریندے ہوئے انہاں آکھیا:

’’علامہ اقبال اساں سب دے سانجھے ہن ، اساں صرف انہاندی وی تعریف وچ ڳالھیں نی بلکہانہاندی مشن کوں پورا کریسوں اَتے ریاست بہاولپور دی اعانت ہمیش جاری رہسے۔‘‘

٭٭٭

## حوالہ
کتاب: علامہ اقبال تے سرائیکی وسیب ،مصنف : ظہور دھریجہ، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان