علامہ اقبال تے ڈاکٹر مہر عبدالحق

ڈاکٹر مہر عبدالحق دے ناقدین آکھدن جو ڈاکٹر بہشتی سرائیکی واسطے کم کیتے پراے وی حقیقت اے جو ڈاکٹر صاحب سرائیکی دے ناں دے مخالف ہن ، ایں حد تک جو لفظ سرائیکی توں وی چڑدے ہن ، اختر خان بلوچ ،خان رضوان تے ڈاکٹر غضنفر مہدی دے بقول اساں مہر عبدالحق صاحب کوں منتاں کر کر تے تھک ڳیوسے جو تساں اپݨے پی ایچ ڈی دے مقالے دا عنوان ’’ملتانی زبان اور اس کا اُردو سے تعلق دی بجائے مقالے دا عنوان ہووے‘‘ سرائیکی زبان کا اُردو سے تعلق ’’ڈاکٹر مہر عبدالحق صاحب نہ صرف اے جو چڑویندے ہن بلکہ اساکوں جھنڑک تے آکھدے ہن جو جئیں ویلے میں تہاݙی ’’سرائیکڑی‘‘ کوں تسلیم نی کریندا مقالے دا عنوان کیوں رکھاں؟ انہاں دے بقول ڈاکٹر مہر عبدالحق تے کجھ ٻئے حضرات اساݙے نال مذاخاں کریندے ہن تے اساں جتھوں لنگھوں ہا اساکوں آکھدیہن اے ویندی پی ’’سرائیکڑی‘‘۔

ڈاکٹر مہر عبدالحق دے کجھ ٻئے ناقدین آکھدن جو ڈاکٹرصاحب سرائیکی ادبی بورڈ کوں اپݨے گھر دی ٻانھی(لونڈی) بنائی رکھیا اَتے کݙاہیں اونکوں گھر دی حویلی توں ٻاہر قدم نہ رکھݨ ݙتا ، بجائے ایندے جو سرکاری گرانٹ حاصل کرݨ والا ادارہ دیرہ اسمیعیل خان ، جھنگ ، میانوالی ، بھکر، خوشاب سمیت تمام سرائیکی وسیب دے لکھاریں دیاں کتاباں چھپویندا ، سارے سرائیکی وسیب کوں اپݨے نال گھن ٹُردا تے انہاں کوں اپݨے سرائیکی ہوونج دا احساس ݙویندا پر ایویں نہ تھیا ، ڈاکٹر صاحب صرف اَتے صرف اپݨیاں کتاباں چھاپیاں جیندے نتیجے وچ جھنگ وغیرہ دے سرائیکی شاعر اپݨے آپ کوں پنجابی اَکھواوݨ پے ڳے تے وسیب دے کجھ لکھاری پنجابی ادبی بورڈ کول چلے ڳے ، جیرھا جو سرائیکی دا ٻہوں وݙا نقصان ہے جیکر سارے سرائیکی وسیب کوں نال رلایا ویندا تاں نتیجے کجھ توں کجھ ہوون ہا ، ناقدین آکھدن جو بورڈ دی گرانٹ سرائیکی واسطے ہوندی اے محض کہیں ہک شخص واسطے نی ایویں اِی سرکاری گرانٹ حاصل کرݨ والی سرائیکی ادبی مجلس بہاولپور تے وی لوک اعتراض کریندن۔

ڈاکٹر مہر عبدالحق دے ناقدین ایں ڳالھ تے وی اعتراض کریندن جو سرائیکی ترجمے نال قرآن مجید دی اشاعت واسطے جنرل ضیاء الحق لکھاں روپے گرانٹ ݙتی تاں ڈاکٹر مہر عبدالحق بجائے ایندے جو اے کم کہیں عالم دے سپرد کرݨ ہا یا وَل مولانا حفیظ الرحمن بہاول پوری دے سرائیکی ترجمے والے قرآن مجید دوبارہ چھپوا ݙیوݨ ہا پر انہاں قرآن تے وی کم خود شروع کر ݙتا ، اَتے خود اِی مترجم ، خود اِی پروف ریڈر اَتے خود اِی سب کجھ ایندا نتیجہ اے نکتا جو قرآن مجید وچ غلطیاں رہ ڳیاں اَتے حکومت قرآن مجید تے پابندی لا ݙتی ، جیندا سرائیکی کوں اے ٻہوں نقصان تھیا ، ایں واقعے دے بعد قرآن مجید دی اشاعت کیتے سرائیکی حوالے نال کوئی گرانٹ نی مل سڳی۔

ناقدین دے ڳالھیں کوں اساں منیندوں اَتے اے وی منیندوں جو اے ڳالھیں سرے توں غلط یا بے وزن کینھی پر اے وی تاں حقیقت اے جو پہلے نہ منیندے ہن بعد وچ ڈاکٹر مہر عبدالحق سرائیکی دے ناں کوں تسلیم کر گھدا اپݨے سرائیکی ادبی بورڈ دے صدر بݨیے ، سویل دا بُھلیا شام کوں گھر وَل آوے تاں اونکوں بُھلیا نی آکھدے ، میں ڈاکٹر مہر عبدالحق دے خامیں دا دفاع نی کریندا ، او وی انسان ہن انہاں توں وی غلطیاں تھیاں ہوسن ، انہاں سارے معاملیں تے تنقید وی ہووݨی چہیدی اے ، تنقید دے ذریعے ہی قوماں اپݨے پچھلے غلطیں توں سبق حاصل کریندن ، پر اَڄ میں اے آکھداں جو ڈاکٹر مہر عبدالحق سرائیکی واسطے جیرھا کم کیتے اونکوں ترکڑی دے تُلاوڑے وچ رکھوں تاں لکھ تے اوندیاں غلطیاں ککھ برابر ہوسن ، سرائیکی تاریخ دے طالبعلمیں واسطے عرض ہے جو پہلہے او ڈاکٹر مہرعبدالحق دی جٖاݨ سُنجٖاݨ اَتے بعد وچ انہاندے کم دی تفصیل واسطے پاسے دید بھنوا گھنݨ ، وَت اساں ڳالھ اڳوں تے ٹوریسوں۔

ڈاکٹر مہر عبدالحق یکم جون 1915ء کوں لیہ اِچ پیدا تھئے ، والد دا ناں مہر نور محمد سُمرا(1886۔1943ء) ، بن مہر محمد (1776۔1851ء) ہا ۔ ایم اے ، بی ۔ ٹی ، پی ایچ ڈی ہن ۔ محکمہ تعلیم توں یکم فروری 1970ء کوں پراونشل ایجوکیشن سروس توں ریٹائر تھئے ۔ 1962ء اِچ انگریزی توں ماخوذ اُردو ناول ’’دو لاکھ کی شرط‘‘ 1963ء اِچ سرائیکی لوک گیت (اُردو) ، 1968ء اِچ ملتانی زبان تے اوندا اُردو نال تعلق (اُردو) اِچ لکھی ، اے انہاں دا پی ۔ ایچ ۔ ڈی دا مقالہ ہا۔ 1973ء اِچ ابلاغ جلیل لکھی جو اُردو اِچ خطبہ حجۃ الوداع دی تشریف ہے ۔ 1974ء اِچ مئے گلفام دے ناں توں سرائیکی اِچ کتاب لکھی جو عمر خیام (1039۔1131) دی رُباعیات دے منظوم ترجمے تے مبنی ہے۔

1974ء اِچ حضرت حافظ جمال اللہ ملتانی (1160۔1226ھ) دی سوانح حیات تے ’’نور جمال‘‘ سرائیکی اِچ لکھی ۔ 1975ء اِچ سرائیکی تے اوندی ہمسایہ علاقائی زباناں (اُردو) 1979ء اِچ قصیدہ بردہ شریف کوں سرائیکی ، اُردو تے انگریزی منظوم ترجمہ کیتا ، 1982ء اِچ سرائیکی وچ سیرت النبیؐ تے مبنی کتاب ’’کونین دا والی‘‘ لکھی۔

1933ء وچ ڈاکٹر مہر عبدالحق کوں علامہ اقبال کوں علامہ اقبال توں ملاقات دا شرف حاصل تھیا۔ جیندا ذکر انہاں اپݨے ہک مضمون بعنوان ’’اقبال دی خدمت اِچ میݙی پہلی و آخری حاضری‘‘ وچ کیتا ۔ جولائی 1990ء ، جنوری 1991ء سہ ماہی دے ’’اقبالیات‘‘ لاہور اِچ شائع تھیا ، ڈاکٹر مہر عبدالحق ایں وقت صادق ایجرٹن کالج بہاول پور اِچ تھرڈ ائیر دے طالب علم ہن۔

1984ء اِچ قرآن حکیم دا سرائیکی اِچ ترجمہ کیتا ، 1984ء اِ چ سرائیکی اِچ ’’سرائیکی دیقاعدے قانون‘’ لکھی ،1985ء اِچ سرائیکی تے اُردو اِچ دیوان فرید دے دے 7816الفاظ دی لغات تے مشتمل ’’لغات فریدی‘‘ لکھی ۔ 1985ء اِچ سرائیکی اِچ ’’سرائیکی دیاں مزید لسانی تحقیقاں‘‘ 1986ء اِچ سورہ فاتحہ دی تفسیر’’الحمدللہ‘‘ سرائیکی اِچ لکھی ۔ 1987ء اِچ پیام فرید (اُردو سرائیکی)1988ء اِچ لاٹریاں (سرائیکی نظمیں1988ء اِچ خواجہ غلام فرید تے مضامین دا مجموعہ ’’فرد فرید‘‘(اُردو) 1989ء اِچ ’’تھل‘‘ (اُردو) جینکوں لوک ورثہ اسلام آباد شائع کیتا ۔ 1993ء اِچ ملتان دے بادشاہ گورانر تے حملہ آور (اُردو) ڈاکٹر مہر عبدالحق اپݨے تحقیقی کم کوں جاری رکھیا۔

انہاں دے تحقیقی مقالے ’’ملتانی زبان اور اس کا اُردو سے تعلق‘‘ تے دائود ادبی انعام (1969ء) ݙتا ڳیا ۔ ہجر و کونسل حکومت پاکستان دی طرفوں ہجر و ایوارڈ (1990ء) ملا ۔ 1986ء اِچ ’’قرآن مجید کا فلسفہ تعلیم ‘‘(انگریزی)تے وزارت تعلیم دی طرفوںانہاںکوں پنجاہ ہزار انعام ݙتا ۔ اکادمی ادبیات پاکستان تے 1987ء اِچ خواجہ فرید ایوارڈ توں نوازا ۔1994ء اِچ صدارتی ایوارڈ حسنِ کارکردگی (ادب) ݙتا ڳیا ۔ 1999ء کوں اسلامیہ یونیورسٹی بہاول پور تے فریدیات تے قابل قدر کم دے حوالے نال جشن فرید دی صد سالہ تقریباً تے خواجہ فرید گولڈ میڈل بعد از وفات عطا کیتا۔

سرائیکی واسطے اتنے وݙے کم کرݨ والے کوں وسیب دے لوک یاد رکھسن ، ہک وقت ہا جو ڈاکٹر مہر عبدالحق ہک شعر دی وضاحت واسطے علامہ اقبال ڳئے ، بعد وچ اتنے عالم بݨ ڳئے جو نہ صرف ’’مطالب اقبال‘‘ ݙسیندے ہن بلکہ اقبال دے پورے دے پورے کتابیں دا ترجمہ وی کرچھوڑیا ، ڈاکٹر مہر عبدالحق 23فروری 1995ء کوں اساکوں وِچھوڑا ݙے ڳئے۔

ڈاکٹرمہر عبدالحق دے علمی تے ادبی کم توں آگاہی توں بعد اساں تہاکوں ݙسینداں جو ’’اقبالیات‘‘ دے حوالے نال ڈاکٹر مہر عبدالحق کتنا کم کیتے ، انہاں جاوید نامہ اقبال‘‘ دا منظوم سرائیکی ترجمہ کیتے ۔ ایں کتاب کوں سرائیکی وچ خاص مقامحاصل اے ، اے کتاب سرائیکی ادبی بورڈ دی طرفوں 1974ء ، وچ شائع تھئی کتاب وݙے سائز دے 244صفحیاں تے مشتمل اے اَتے ’’جاوبید نامہ اقبال‘‘ تمام یعنی 68نظمیں دا منظوم سرائیکی ترجمہ کیتا ڳے ،15صفحیں دادیباچہ کتاب دی اہمیت تے افادیت تے روشنی پیندے ۔ دیباچے وچ ڈاکٹر مہر عبدالحق لکھیے جو سرائیکی ٻہوں وݙی علمی زبان اے تے ایندے وچ عربی تے فارسی ترکیباں کوں اپݨے اندر جذب کر گھنݨ دی صلاحیت بدرجہ اُتم موجود ہے۔ ایں واسطے اساں سرائیکی دیخوبی توں پورا پورا فائدہ چیندے ہوئے اپݨے ترجمے وچ بعض جہیں تے اصل الفاظ تے ترکیباں برقرار رہݨ ݙتن۔

علامہ اقبال دی شاعری عام پڑھے لکھے کیتے اوکھی اے اَتے فارسی شاعری تاں ٻئی زیادہ مشکل اے ، ڈاکٹر مہر عبدالحق ٻہوں مہربانی کیتی اے جو انہاں سرائیکی ترجمہ کر ݙتے ، انہاں دے ذریعے اساں جہے تھولے پڑھے ہوئے بندے کوں علامہ اقبال علامہ اقبال دے کلام دے مطلب سمجھ آ ویندن ۔ ایں حوالے نال اساں آکھ سڳدوں جو نہ صرف سرائیکیات بلکہ اقبالیات دے حوالے نال وی ڈاکٹر مہر عبدالحق بے مثال تے لازوال کم کیتے ۔ ترجمے دے کجھ نمونے ݙیکھو:

٭٭٭

## حوالہ
کتاب: علامہ اقبال تے سرائیکی وسیب ،مصنف : ظہور دھریجہ، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان