open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
محمد اعظم خان چانڈیہ

محمد اعظم خان چانڈیہ تحصیل صادق آباد دے وسوں وان ہن۔ آپ حضرت موسیٰ نواب دے خلیفے تے مرید ہن۔ محمد اعظم خان چانڈیہ آخری عمر وچ بیعت تھے ہن۔ اعظم دے حلیہ مبارک کوں وݙی شہرت نصیب تھئی اے ۔ ہُݨ تئیں ایندے بے شمار ایڈیشن شائع تھی چکن۔ میر حسان الحیدری دی تحقیق دے مطابق محمد اعظم دے حلیہ مبارک دا دور چھیویں صدی ہجری دا نصف آخر متعیّن کیتا ڳے تے اے حلیہ مبارک ‘ نورنامے دے قریبی دور دی کتاب اے ۔(55)۔ اعظم دے ایں حلیہ مبارک دے کل اشعار 192ہن۔ حلیہ مبارک دا آغاز حمدیہ اشعار توں تھیندے:

ہر دم حمد الٰہی آکھاں رب کوں خالق جاناں

جیں رب اپݨا دوست بݨایا سوہݨا ݙوہاں جہاناں

وچ جناب رسول معظم آکھے بندہ اعظم

لا تعذعَلیہ وَآلہ صَلٰی اللہ علیہ وٰسلم

ایندے بعد شاعر دے مدینے ونڄݨ تے روضہ رسول اللہ تے حاضری ݙیوݨ دی سک دا بیان اے۔ ول حضور کریم صلی اللہ علیہ وسلم دا حلیہ مبارک ‘ آپ دے حسن دی تعریف ٻہوں دل چھکویں انداز اِچ کیتی ڳئی اے۔

نوری عالم سارا آکھے ماہ کنعانی سوہݨا

پر چن عرب دا ٻہوں سلونا سوہݨا تے من موہݨا

لعل یاقوت لباں دی لعلی ݙیکھن دے سدھراݨے

رم جھم ݙنداں اُتوں موتی گھول گھماݨے

رنگ کݨک دا سرخی بھریا پھل گلابی پنڈا

رنگ بھرئیے کوں ݙیکھے تھیوے پھل تازہ شرمندہ

ݙیکھ جمال نبیؐ سرور دا سورج چن شرماون

حور ملائک صدقے جاون ‘ پریاں گھول گھماوݨ(56)

شاعر سرور کائنات نال اپݨی محبت دا بھرپور اظہار کیتے۔ حلیہ مبارک دے بیان دے بعد جنگ ‘آمد دا تذکرہ ‘ ول سیرت پاک دا بیان آپؐ دیاں پاک عادتاں ‘ لباس ‘ چال ڈھال ‘ خوراک ‘ آپ دی عمر مبارک ‘ دین دی تکمیل دا اعلان تے وصال تئیں ہر ہر مرحلے کوں بے پناہ عقیدت نال بیان کیتے۔ ایں حلیہ مبارک دے مطالعہ توں پتہ لڳدے جو محمد اعظم ہک وݙے عالم دین تے قادر الکلام شاعر ہن۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
سکندر خان سکندر

سکندر خان سکندر سرائیکی زبان دے ہک ٻہوں وݙے مرثیہ گو شاعر گزرن۔ انھاں کوں سکندر پنجابی وی ہندوستان وچ سݙیا ویندا ہئی۔ گلشنِ بے خار ‘ دریائے لطافت ‘ آبِ حیات تے تاریخ ادب اردو رام بابو سکینہ وچ سکندر دے ول ول تذکرے ہن۔ (ایندی تفصیل اساں سرائیکی مرثیے دے ضمن وچ ݙے آیوں) سکندر وݙی عمر پاتی ہئی۔ او اورنگ زیب دے شاہی ویلے زندہ ہئی۔ سکندر ہک صوفی مشرب بزرگ ہا۔

بی بی صغرا پیو دے غم وچ رو رو حال ونڄایا

کھڑی رہی چوکھٹ دے اتے اندر پیر نہ پایا

گودی لے کے اُمِ سلمہ اندر آ بٹھلایا

ہنجوں پونجے چھاتی لاوے ڳالھیں کر سمجھایا

نہ رو میݙی لاڈلی ہنجوں بھر بھر نین

صبح شام کوں آ ویسی تیرا باپ حسینؑ  

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
سید زمان شیرازی

سید زمان شیرازی یارھویں صدی دے صفِ اول دے مرثیہ گو ہن۔ جدی پشتی طور تے ذاکری تے مرثیہ گوئی کریندے ہن۔ سید زمان شیرازی دے تفصیلی حالات دا علم کینی۔ خاندانی زبانی روایت اے ہے کہ آپ ٻہوں وݙے عالمِ دین ہن۔ انھاں دا خاندان ایران توں ہندوستان آباد آن تھیا۔ سید زمان شیرازی افغانستان ویندیں ہوئیں ڈیرہ اسماعیل خان دے علاقے کنوں گزرئیے تاں اُتھاں دل لڳ ڳیا تے او اتھاہیں دے تھی کے رہ ڳے۔دیرہ اسماعیل خان ‘ دیرہ غازی خان تے کچی علاقے وچ مرثیہ گوئی دی روایت دے بانی ہن۔(96)۔ دیرہ اسماعیل خان دے ہک بزرگ ماہرِ قانون دان سید خورشید عالم دے سید زمان شیرازی بزرگ ہن۔ انھاں کول سرائیکی زبان دے مرثیہ گو شعراء دا ٻہوں وݙا قلمی ذخیرہ موجود ہے۔ سید زمان شیرازی دی قلمی بیاض کافی بتھی ہے۔ اکثر جہیں تے سوی صفحے کھا ڳئی اے۔ اے قلمی بیاض سید زمان شیرازی دے بعد حاجی لعل کربلائی تحریر کیتی ہے۔ سوی کھادے ہوئے صفحات کوں جیڑھے راقم احتیاط نال ہک ٻئے توں نکھیڑیا تاں خوش قسمتی نال ایں بیاض دا سن تحریری ابتدائی صفحات وچ درج مل ڳیا۔ ایندا سن تحریر 1097ھ ہے تے یقینا اے سید زمان شیرازی دے بعد تحریر کیتی ڳئی اے۔ سرائیکی مرثیے وی ایں قدیم بیاض دے ملݨ نال مرثیہ گوئی دی اُوں ویلے دی روایت تے سوجھلا پوندے۔ خلش پیرا صحابی ایں بیاض دے موجود اشعار دا شمار کیتے۔ اُنھاں مطابق اِنھاں دی تعداد تقریباً ترائے ہزار ہے۔

### کلام دی ونکی:

## میندی
فضہ میندی گولھن آئی

کر سڳن قاسم کوں لائی

حسن علی دے گھر ودھائی

جو شادی اللہ ݙکھائی

مُرسل نال نبی دے آئے

آدم ابراہیم سدھائے

نوح تے موسیٰ کانڈھی آئے

جو عیسیٰ ویل ڳݨائی

حوا حاجراں ڈھوک سہایا

اُتوں مَلک آسمانی آیا

زہراؓ تیل بنے کوں لایا

جو قادر آس پُڄائی

کیا آکھاں وقت فجر دی شادی

شام کوں ہوئی خبر قضا دی

شادی تمام کٹھی نو شادی

جو گھوٹ شہادت پائی

تھیندا نیں اینویں کوئی پرناں

صبح کوں جو کھارے چڑھنا

سنج کوں گھوٹ سٻالے مرݨاں

جو بنری خاک روائی

رووے بی بی ابن حسن دی

ہوئی بیوا چھوٹے سن دی

اُڄڑی کربلا دے بن دی

امام حسینؑ دی ڄائی

کبریٰ لاش بابل تے آئی

پیئو دی خدمت عرض سُݨائی

ݙیکھ مراد جو دختر پائی

میݙے سر تے رِدا  نہ  کائی

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
حافظ محمد شاعر

1100ھ؍1688ء

آپ ملتان دے رہݨ والے بزرگ ہن۔ حافظ محمد دی زندگی دے حالات کہیں کوں معلوم کینی۔ سوائے ایندے کہ مولانا عبداللہ دے فقہی رسائل تے انھاں حواشی لکھیے۔ ڈاکٹر مہر عبدالحق انھاں دا عہد 1100ھ دی ابتداء منیندن۔(99)۔ نورنامے والی کار حافظ محمود دے معراج نامے کوں وݙی شہرت حاصل تھئی۔ اے معراج نامہ وی صدیاں توں سرائیکی وسیب دے گھر گھر وچ پڑھیندا پے۔ بے شمار لوکاں کوں اے پورا زبانی یاد ہے۔ ایں معراج نامے دے 26بند ہن۔ حمد توں آغاز تھیندے ول نعتیہ بند ‘ ایندے بعد صحابہ کرامؓ دی منقبت ‘ اڳوں معراج دا بیان ۔ حضور کریمؐ دے معجزات ‘ ہجرت مدینہ ‘ غارِ حرا وچ قیام دے بعد واقعہء کربلا تے حضرت حسینؑ دی شہادت دا بیان ہے تے چھیکڑ وچ دُعا اُتے اے معراج نامہ توڑ پُڄدے۔ ایں طرح اے  معراج نامہ اپݨی نوعیت دا ہک نویکلا معراج نامہ ہے جیندے وچ کجھ ٻئے مضامین دا اضافہ وی کیتا ڳے ۔ معراج نامے دی زبان قدیم ہے ۔ شاعری رواں تے انتہائی عقیدت بھری ہے۔

توں ڳیوں معراج تے منصب ݙتو پروردگار

کنڈ مبارک تے لڳی مھر نبوت خال دار

شانِ پاک اعلیٰ تے افضل توں خدا دا دوستدار

توں پیارا شہ سونہارا رب نوازیو توں سدا

توں اڳے فریاد میݙی یا محمدؐ مصطفیٰ

تیݙا منصب رب ودھایا روبرو عزت ڈھی

ݙو کمانوں تھوڑی رب تے توں وچالے وتھ رہی

رب آہا یا توں آہؤں نہ ونڄ سڳیا اوں جا وحی

ڳالھیں ہَن مخفی دیاں مَعَلہ کیتیاں تیکوں خدا

توں اڳے  فریاد میݙی  یا  محمد مصطفیٰؐ    

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
مولوی محمد صدیق صادق

1105ھ

مولوی محمد صدیق امیر پور سربانہ تھا نہ رنگ پور مظفر ڳڑھ دے ہک عالم دین تے واعظ ہن۔ انھاں قصہ حبسیی دے ناں نال کچھی دے ہک ہندو موتی رام دی دھی حبسیی دے مسلمان ہووݨ دے واقعات کوں منظوم کیتے۔ مولوی محمد صدیق قصہ حبسیی 1105ھ وچ مکمل کیتا۔

یہراں سو تے پنجواں او سال آہا ہجرت نبی دے کولوں انجام یارو

جمادی الاوّل دی دسویں تاریخ آہی کیتا ختم اساں اے کلام یارو

مولوی محمد صدیق دا قصہ حبسیی مطبع الٰہی آگرہ توں 1315ھ وچ شائع تھے۔ مولوی صدیق حبسیی دے زیورات ‘ لباس دی تعریف ایں کریندن۔

چوٹی پھل بلند عجائب آہا وانگوں شہاندے تاج پچھان یارو

ٹکا وانگ ماہتاب دے روشن آہا کیتی روشنی وچہ جہان یارو

بُندے تاریاں وانگ لٹک مارن ونڄے روشنی اُتے آسمان یارو

بس ہار مثل برق بجلی چمکے آہا گردن دا او نگہبان یارو

چُنی رانی دی شیشیاں نال جڑی اندروں اُٹھدے ووئیں کوہاں یارو

ونگاں سرخ تے زرد سیاہ آہن ٻانہہ جڑت کے سب لوکاں یارو

حبسیی کوں بچپن کنوں اِی سرورِ کائنات دا عشق جُڑ لڳا۔ اللہ تے نبیؐ دے عشق وچ ہر ویلے اوہ مست رہندی ہئی۔

باراں برس دی نیک غریب آہی عشق ہویا اُس نبیؐ دا آن میاں

ایہا ربّ رسول دا شوق رکھے کرے دم دم جند قربان میاں

نت رب رسول کوں یاد کرے ویندی سٹ کے کل جہان میاں

دمدم خدائینوں یاد کرے آکھے سچا ہیں رب رحمان میاں

ایہو حسن محمدؐ رسول تیرا مینوں کلمہ ہے دین ایمان تیرا

تیری ذات رحیم کریم آکھے رہو عاجزاںدے نگہبان میاں  

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
سلطان محمد انصاری

1100ھ. مخدوم رشید ملتان دے نیڑے چک 116وچ ہک انصاری خاندان آباد ہے جیندے سارے وݙ وݙیرے عالمِ دین تے سرائیکی زبان دے شاعر ہن۔ انھاں بزرگاں دی یادگار ہک شاندار لائبریری وی ایں چک اِچ موجود ہے۔ جیندے وچ سینکڑاں قلمی کتاباں موجود ہن۔ انصاری خاندان دے بزرگان دینی مسائل سیرت پاک تے کافی منظوم کتاباں یادگار چھوڑین۔ انھاں بزرگاں وچوں مولوی سلطان محمد انصاری 1100ھ وچ شرح نبیؐ۔9صفحات تے قصہء ثانی مکتوب 12صفحات تے تحریر کیتے۔ اے قلمی نسخے انتہائی بوسیدہ حالت وچ ہن۔ شرح نبیؐ وچوں نمونہ کلام:

یا رسول اللہ کر یاری

صلی اللہ تیکوں لکھ واری

لکھ درود بھیڄاں ہر واری

تیݙے ذکر دی ہے سرداری

الف آکھاں میں حمد خدا

مالک ملک سچے بادشاہ دا

بھیڄیُس سوہاں ہر راہ واہ دا

کارݨ  اُمت اوڳݨ ہاری

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
عبدالہادی انصاری

عبدالہادی انصاری سرائیکی شاعر ہے۔انصاری خاندان دے ہک ٻئے بزرگ عبدالہادی انصاری ولد میاں محمود کئی دینی رسائل منظوم کیتے۔ انھاں وچ مسائلِ غسل 30صفحات ‘ سی حرفی 6صفحات ‘ فضیلتِ اولیا ۴ صفحات تے سیرتِ نبویؐ 18صفحات تے مشتمل ہے۔ آپ دی وفات 1239ھ وچ تھئی اوں ویلے آپ دی عمرسوا سو سال توں زیادہ ہئی۔

سیرت نبویؐ وچوں اشعار:

یار محمدؐ کریں خسماناں

جملہ مومن مسلماناں

مدد منگے اے دل میݙا

ݙوہیں جہانیں دا من تیݙا 

…………

خالق مالک رازق رب

ایہو کیتا چا سبب

انس جنس پکھی پرندہ

سب کہیں کوں رزق دہندہ

لا شریک الٰہی پاک

پیدا کیتُس جفتوں طاق

جو توں بھاوے تھیوے سوئی

تیݙا سر نہ سالم کوئی

پیدا کیتو نبی دا نور

رکھیو اس کوں چا حضور

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
پیارے لال

پیارے لال ڄام پوری عہد شاہ جہاں 1036)ھ ۔ 1627ء) ۔ 1068)ھ ۔ 1658ء) دا شاعر اے۔ پیارے لال دے بزرگ نقل مکانی کر تے ڄام پور آن آباد تھے ہن ۔ اے لُلّہ گوت دے ہندو ہن تے چودھری سݙویندے ہن۔ کیفی صاحب دے اکھݨ موجب پیارے لال وݙے عالم فاضل آدمی ہن۔ فارسی تے سرائیکی ݙوہاں زباناں وچ شعر آہدے ہن۔ اُنھاں دی مثنوی ’’سراپ‘‘ ہندوواںدے وچ وݙی مقبول ہئی۔(93) اے مثنوی پیارے لال سرائیکی وچ لکھی ہئی۔

ایں مثنوی دا خلاصہ اے ہے کہ راجہ دسرت دے ہتھوں ہک بندہ مر ڳیا تاں اوندے پیؤ راجے دسرت کوں پلوتا ݙتا کہ تیکوں وی پرماتما اولاد دا ݙکھ ݙیسے۔ ٻڈھے دی دُعا قبول تھئی تے دسرت اپݨے پتراں رام چندر تے لچھمن دے فراق وچ تڑپ تڑپ تے مر ڳیا۔ پیارے لال بارے اے ساری تفصیلات اساں کیفی ڄام پوری دی کتاب سرائیکی شاعری وچوں گھندے پے ہن۔ ایں مثنوی دے ہر واقعہ کوں انج انج بحر وچ قلمبند کیتا ڳے۔ رام چندر دی تخت نشینی والی رات اجودھیا وچ خوشی دا سماں ݙیکھو:

دیپ جلائے ہر نر ناری

جگ مگ جگ مگ دھرتی ساری

دھرتی تے آکاش دی جوتی

تارے تارے موتی موتی

پرجاگیت خوشی دے ڳاوے

راجہ دسرت انگ نہ ماوے

رام دے سر تے مکٹ رنگیلا

لچھمن پھردا چھیل چھبیلا

سیتا گھونگھٹ وچ مسکاوے

وچ رنواس دے پیلاں پاوے

ہوئی اجودھیا نار نویلی

جیویں سینگیاں وچ سہیلی

کیکئی ویس وٹائے میلے

رووے گھر وچ کر انویلے

رووے ڈھاوے تے کرلاوے

بھرت کوں راجہ کون بݨاوے

پیارے لال مثنوی دے چھیکڑ اپݨے بارے تے اپݨے عہد دے بارے لکھدے:

لکھیا اینویں لکھن ہار

جو ہے ہر دا پالݨ ہار

چھٹیاں دیس ملیا پردیس

متھے اے کیش کلیش

(ڄام پور)جاں پور کیتا آ کر واس

ݙینہاں راتیں جی اُداس

سماں شاہی شاہجہان

لُلّہ گوٹ اساݙی جان

دیس اساݙا ہا کرݨال

نانواں میݙا پیارے لال

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
چودھری نعمت رام نعمتی

چودھری نعمت رام نعمتی پیارے لال دا پوترا ہئی۔ نعمتی اورنگ زیب دے عہد حکومت دے والیِٔ ملتان لشکر خان دا ہک فارسی قصیدہ وی لکھیا ہئی۔ نعمت رام نعمتی سرائیکی نثر وی لکھدے ہن۔ انھاں بھگوت گیتا دا سرائیکی ترجمہ وی کیتا ہئی۔(94)۔ ݙو شعر ملاخطہ کرو:

کندھی تے پڑوٹڑا‘ نیڑے لڳی ڈھا

ساتھی تیݙے لݙ سدھانے توں کیوں بے پروا

پنجرا تھیا پراݨا ‘ پکھی تھیا اُداس

جیں گھر موجاں ماݨیاں ٹکن نہ ݙیندے رات

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
حاجی نور محمد شیر ڳڑھی

حاجی نور محمد ہک وݙے عالم دین ہن۔ حاجی صاحب ݙٹھا کہ لوکاں وچ ناخواندگی دی وجہ توں پیشہ ور مُلاّں انھاں کول طرح طرح تے ٹھڳیندے راہندن۔ ایں واسطے آپ نے 1140ھ وچ اسلامی فقہ دے مسئلیاں بارے ہک رسالہ منظوم کیتا ایں رسالے وچ میّت کفن دفن ‘ نماز ِ جنازہ تے دعا وغیرہ دے مسئلے بیان کیتے ڳن۔ ایں طرح مولوی صاحب اوں وقت وی ہک اہم ضرورت کوں مثنوی دے انداز وچ منظوم کر تے خلق دی خدمت کیتی او اپݨے ایں منظوم رسالے میّت نامہ دا سن تصنیف ݙسیندن:

سن یاراں سو آہی چالھی تݙݨ اساں اے گل سنبھالی

چوݙاں ویہاں280)بیت) بݨائے مسئلے ظاہر آکھ سݨائے

حاجی نور محمد شیر ڳڑھی دے باقی حالات زندگی نہیں ملدے صرف اتنا معلوم تھیندے کہ او شیر ڳڑھ دے رہݨ والے ہن:

حاجی نور محمد کہندا

شیر ڳڑھ سندھ والی وچ راہندا

وستیاں وچ ملاݨے رہندے

گھن خلقاں تھی ٹھڳیاں کھاندے

نہ ڄاݨن حیلہ نہ اسقاط

نہ ڄاݨن غسل کفن دی بات

پاڑ نہ ڄاݨن حقدار کفن دا

نہ کجھ ڄاݨن غسل دفن دا

لیکھا چوکھا سب کچھ ڄاݨن

پر مسئلے دل تھیں مول نہ آنن

ملاں قاضی ہو کر ٻہندے

نال مغروری جاہل راہندے

آپوں جوڑویں مسئلے کہندے

وبال قیامت سر تے لیندے

انھاں واسطے فکر کتوسے

جیویں   وچ کتاباں  ݙٹھوسے

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
صوفی مراد فقیر

کلام دے حوالے نال مراد فقیر دا شمار سندھ دے ممتاز شاعراں وچ تھیندے۔ آپ دا روحل فقیر نال وݙا دِلّی تعلق ہئی۔ݙوہاں بزرگاں دی عمراں وچ چھڑا ݙاہ سال دا فرق ہئی۔ اے ݙوہیں درویش ہر ویلے کٹھے راہندے ہن‘ آپ دے ابے ہوراں دا ناں محمد حیات ہا۔ لطف اللہ بدوی ہک روایت دی روشنی وچ آپ دی تاریخ پیدائش 1742مقرر کریندن(40)۔ آپ دی ابتدائی تعلیم ٻہوں چنگی تھئی۔ صوفی روحل فقیر دی صحبت دا اثر ہئی کہ آپ دی شخصیت وچ درویشی رَچ وس ڳئی۔ آپ دے ہندی دیوان دا ناں’’پریم گیان‘‘ ہے۔ اینویں آپ فارسی ‘ سندھی تے سرائیکی دے ہک نامور شاعر ہن۔ کلہوڑا خاندان تے مشکل پیش آئی تاں آپ کوٹ ڈیجی لڳے آئے ۔ آپ دے کلام وچ پختگی ہے۔ سارا کلام دردنال بھریاہویا ہے۔ آپ دے نزدیک اسلام دی وݙی حقیقت اے ہے کہ انسان اپݨے رب کوں سُنڄاݨیں اَتے حضور نبی کریمؐ جو ہک مکمل انسانی پیکر ہن انھاں دی پیروی کرے۔ کلام سوزو گداز تے علم و حکمت دیاں ڳالھیں نال پُر ہے قلبی واردات دے جوش اتے جذبے دیاں صداقتاں کلام دی سُنڄاݨ ہئی۔ سرائیکی زبان وچ مراددے ݙوہڑے‘ سی حرفی ہیر رانجھا تے کافیاں ملدن۔ مراد فقیر ݙکھلاوے دی عبادت توں روکیندن او آہدن کہ اندر دی صفائی تے طہارت دے بغیر اے نماز ‘ حج زکوٰتاں تیݙے کہیں کم نہ آسن۔

### ݙوہڑہ
کیا مقصود مسیت ونڄݨ دا ہے توں نفس نہ ماریں

من دی میل نہ دھویں من توں ول ول وضو سنواریں

منہ کعبے ݙے سرت سیلانی ‘پنج نماز گزاریں

لوک ریائی کرکے کمائی عمر اَڄائی ہاریں

پر سبھے فرض مراد تھیوݨ جے دوست نا دلوں وساریں(41)   

ہک ٻئے ݙوہڑے دی ونکی ݙیکھو۔ ایں ݙوہڑے وچ عشق سرمستی تے عشق کوں دین ایمان بݨاوݨ دا درس ہے:

عاشق چشمے عشق وچوں سر ݙے وضو سنوارِن

ترک کرݨ تدبیراں سئیں مر تکبیراں مارِن

دل بیت اللہ دے وچ ہر دم نال نماز گزارِن

عشق امام مراد جنھاں داسے کیویں وقت وِسارِن 

### کافی
سودا عجب سامان ہے

میں گھر آیاں ڈھول

سر سرواہ سب سودے دے وچ

تن من ݙتم تول

سبھرت نجرت سو ڳݨوا کے آکھاں

وسن ہمیشہ کول

گھر گھروندا سب کجھ ݙترم

ساہ سڄݨ تاں گھول

مفت مراد کتوسے سودا

جنھاں دا تول نہ ٻول

سودا عجب سامان ہے

میں گھر  آیا ڈھول 

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
فقیر بخش ڳولو

فقیر قادر بخش ڳولو 1737ء وچ نصیر آباد ضلع دی ڳوٹھ محبت پور وچ پیدا تھئے ۔ آپ دے والد دا ناں بنگل خان ہئی جیڑھے ہک معزز تے سخی بلوچ مشہور ہن۔ آپ دی تعلیم و تربیت ٻہوں اچھے طریقے نال تھئی۔ چھوٹے عمر وچ والد دی وفات دے بعد سندھ دے مشہور شیخ کاپاری دی صحبت نصیب تھئی ۔ آپ سندھی ‘ فارسی ‘اردو ‘ سرائیکی زبان وچ شاعری کیتی۔ آخر کار آپ 85سال دی عمر وچ 1823ء وچ وفات پاتی۔ آپ دا مزار ڳوٹھ عاشق آباد تعلقہ جھٹ پٹ بلوچستان دے مشہور ڳوٹھ محبت پور توں ہک میل تے ہے۔ ہر سال اتھاں 25ذی الحج توں 27ذی الحجہ تک وݙے دھوم دھام تے عقیدت نال میلہ لڳدے۔

### ݙوہڑہ
حمد حسن سردار دا آکھاں جنھیں جگ جوڑ بݨایا

ہر صورت دی تصویر اتے جتھاں نور سندا تھیا سایا

سرخ رنگا رنگ زردی پیلی گل گل لال اپایا

سونھن پری اسنان مزین زیب نوبیبی پایا

بلبل شوق تماشا گلشن جھٹ پٹ جھگڑا لایا

کرموں قادر بخش گدا کوں قادر محب ملایا

### کافی
جوگی جادو گرہا مرلی نال ڳیا من مار

چھوڑیس چنگ فراق دا سوز بھر تار

آیا قسمت نال اتھاں ہا راہندا پورب بھار

گِرو پاساں گودڑی تھیساں دم نہ دھار

قادر بخش میں پھالاں پانواں ولسی کیڑھے وار

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
نواب ولی محمد لغاری

پ1165ھ وفات :1247)ھ۔1832ء)

* آپ اپݨے پیو میاں محمد خان دے ݙوجھے پتر ہن ۔ آبھپور (ضلع سانگھڑ) وچ پیدا تھئے۔ اوں ویلھے سندھ دا حکمران نور محمد کلہوڑا ہا۔ آپ دے والد فارسی دے عالم فاضل ہن۔ انھاں اپݨے پتر کیتے تعلیم دا ٻہوں چنگا انتظام کیتا۔ عربی اتے فارسی دی تعلیم توں بعد آپ امیر فتح علی تالپور دے ملازم تھی ڳئے۔ بے شمار خوبیاں رکھیندے ہن۔ آپ ہک کامیاب سپہ سالار ‘ سفیر ‘ وزیر منتظم ‘ انجینئر ‘ حکیم فلسفی اتے محب وطن شاعر ہن۔ تالپوری عہد دی تاریخ اِچ آپ دے کارنامیاں داذکر جا جا تے ملدے آپ امیر فتح علی خان دے وݙے وفادار اتے با اعتماد صلاح کار ہن۔وسیع النظر دور اندیش ‘ روشن دماغ اتے ہمہ گیر شخصیت دے مالک ہن۔ آپ دا شمار سندھ دیاں اعلیٰ شخصیتاں وچ تھیندے۔ 

### ݙوہڑہ
آ دلبر دیدار ݙکھایا قلب اندر سبحانی

کھول نقاب ݙکھایس صورت حسن جنھاں دا لاثانی

صوفی وحدت جام پلایا ہویا لطف ربانی

وسدا نور مثل شبنم دے وچ ݙاہڈی رمز نہانی

ولی محمد ہیں عبرت دیوچ گم عقل انسانی

### کافی
کر سوہݨا سانگ سماوݨ دا

ݙے کوئی محب دلاسا آنوݨ دا

تیݙا شوق توڑے ہے ذوق ٻہوں

بناں ݙیکھݨ تیݙے خوش کینویں رہوں

ایں حال دی ڳال کہیں نال کہوں

نہیں کجھ کہیں دے سݨانوݨ دا

تیݙا رُخ مہتاب حجاب دے وچ

جیویں گل نرگس نیم خواب دے وچ

ہُݨ کھول نقاب شتاب دے وچ

دعوہ ݙے کوئی نینہ نبھاوݨ دا

تیݙی لعل لباں کیتا لعل خجل

من موج نیتا تیݙی دھار کجل

چن دام دوئی دا لہاہ خلل

گھت فرق نہ ماگ مٹاوݨ دا

تیݙے ہار سنگار دا مل نہ کو

ابر سیف تیݙی دا تل نہ کو

تیݙے گُل رُخ جیہا گُل نہ کو

جلدی نام ٹھہا کوئی ملاوݨ دا

تیݙے ناز دے ساز وجن دم دم

جیویں چنگ اپنگ مردنگ دھدھم

ساݙا حال حوال تیکوں مَعلُم

ایوہ بارنی ساݙے چاوݨ دا

ولی محمد چاتوں رندی دا قدم

آخر چلݨا ہی وچ ملک عدم

ہݨ سمجھ معنی و فی انفسکم

رکھ ذاتی شوق درماوݨ دا

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
حضرت پیر پگاڑو پیر محمد راشد

آپ دا ناں حضرت پیر محمد راشد تخلص حسینی تے لقب روضہ دھنی ہی آپ1170ھ وچ پیدا تھئے تے 1223وچ وصال فرمایا۔ آپ سید محمد نقا ہوراں دے مشہور پتر ہن ۔ ظاہری اتے دینی تعلیم مخدوم محمد اسماعیل ہوراں کنوں گھدونے ۔ انھاندی عارفانہ تلقین کنوں سندھ ‘ بلوچستان ‘ جودھ پور ‘ جیسلمیر اتے کچھ دے ہزاراں مریداں فائدہ چاتا۔ انھاں دیاں قلمی لکھتاں انھاندی قلمی فضیلت دا ثبوت ہن۔ نظریہ وحدت الوجود تے ہمہ اوست دے قائل ہن۔ آپ وجدانی کیفیت دا کھلم کھلا اظہار کریندے ہن۔ اپݨا تخلص ’’حسینی‘‘ لکھدے ہن آپ سچل سرمستؒ دے ہمعصر ہن۔ فنی اعتبار نال انھاں دی کافی تے سچل سرمستؒ دا رنگ چڑھیا نظر آندے۔

عشق نہ پُچھیندا ہے کوئی ذات

جتھاں دل  لڳ  ڳئی اتھاں مستان بݨایا وے

عشق پُنل کوں آن دھوبی کہلوایا

سسی نوں روہیں دے وچ رلوایا

عشق نہ سُݨدا کہیں دی بات

کشش کرکے ݙوہاندا قبرستان بݨایا وے

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
صدیق فقیر سومرو

صدیق فقیر سومروڈھورونارو ضلع تھر پارکر دے رہݨ والے ہن۔ میر حسان الحیدری آپ دی تاریخ پیدائش 1170ء مطابق 1756متعین کیتی اے۔(57)جبکہ غلام احمد بدوی 1166مطابق 1752ݙسیندن۔ آپ دی وفات 1265مطابق 1848تھئی آپ سومرو خاندان دے فرد ہن ۔ صادق تخلص کریندے ہن۔ بعد وچ آپ کچھی توں نقل مکانی کرتے تھرپاکر ونڄ آباد تھئے۔ اتھاں جھوکے شاہ عنایت دے ہتھ تے بیعت تھئے ۔ آپ صوفی روحل فقیر دے پیر بھائی ہن۔ آپ سرائیکی زبان وچ شاعری کیتی ہے کلام وچ سادگی تے چس وی ہے۔

ساتھی پاندھی چھوڑ ڳئے چھوڑ ڳئے ملک دے راجا

سے بھی چھوڑ ڳئے صادق پیر پیغمبر خواجا

صورت رانجھے والی نت بلندی وچ بیلے

ہیر بچاری کیا کرے عشق تتی دل بھیلے

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
حضرت حافظ محمد جمال

حضرت حافظ محمد جمال مظہر الٰہی1160ھ ملتان اِچ پیدا تھئے۔ آپ دے ابا سئیں دا ناں حافظ محمد یوسف ہئی تے آپ دے ݙاݙا سئیں دا ناں حافظ عبدالرشید ہئی۔ آپ قوم دے اعواݨ ہن۔ آپ دے خاندانی حالات دا زیادہ پتہ نیں لڳدا۔ حضرت منشی غلام حسن گانمݨ شہید اپݨی کتاب انوار جمالیہ وچ لکھدن حضرت حافظ جمال دے قبلہ گاہ دا ذریعہ معاش تجارت ہا۔(59)

حضرت حافظ جمال جہاد دی عملی تربیت ݙیندے ہن۔ آپ سکھاں دے خلاف خود وی جہاد وچ حصہ گھدا۔ آپ حضرت خواجہ نور محمدمہارویؒ دے مرید ہن تے آپ اپݨے پیر و مرشد نال بے پناہ عشق کریندے ہن۔ آپ ہک صوفی بزرگ وی ہن تے وݙے پائے دے عالمِ دین وی ہن۔ آپ ہر وقت عبادت و ریاضت تے تبلیغ دین تے درس و تدریس وچ مشغول راہندے ہن۔ آپ دا5جمادی الثانی 1226ھ کوں تقریباً 66سال دی عمر وچ تھیا۔(60)آپ دا مزار مبارک اَڄ وی ملتان وچ ترسیاں روحاں کوں سیراب کریندے۔ حضرت حافظ جمال اللہ 29بنداں تے مشتمل ’’الف اُٹھی دھی‘‘ یادگار چھوڑی ہے ہیں سی حرفی دی زبان مٹھی ماکھی ‘ سلیس تے دل موہ گھنݨ والی ہے۔ سی حرفی دے ہر بند وچ چنگے عملاں دی تاکید دا پیغام ملدے وسیبی علامتاں دے حوالے نال ایں دنیا وچ چنگے ڳݨ کماوݨ تے اڳوں دا سامان جوڑݨ دی تلقین کیتی ڳئی ہے:

ر    رت ہنجھوں روسیں جیں ݙینہ کر ڄلسِن مکلاوا

دھمیں نال سویلے تیݙا چا ڄلسِن کچاوا

ما پیو خویش قبیلے دا اِتھ کوئی نہ چلسی دعویٰ

دور جمال سُݨیندی کندھی پندھ اڳوں سُنڄ راہ دا

د دغائی سٹ دھیا دل کتݨ تے سچی

  ݙیکھ سیاں نت کولھوں تیݙے بھر بھرٻہندیاں پچھی

آ دھیا مت لڳ توں میݙی نہ بݨ چھوہر کچی

ݙیکھ جمال احوال تنھاندا نیت جنھاندی سچی

ذ  ذکر دا ایہو وقت ہِوی کر فکر اڳوں دا کوئی

کت وللی چھلّی دھیا وت نہ ابتر ہوئی

ٹھلے ستر دے دھروہن کنوں تند نکیری ہوئی

کل جمال تݙاں وت پوسی شاہ کوں شرم سہیوئی

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
غلام محمد بہاولپوری

غلام محمد بہاول پوری مثنوی گو شاعر ہن۔ آپ دا بہاول پور نال تعلق ہے بہاول پور دے عباسی خاندان دے ہک رئیس غازی محمد خان دادپوترہ دی فرمائش تے انھاں لیلیٰ چنیسر کوں 1187ھ مطابق 1773ء منظوم کیتا۔ میر حسان الحیدری آہدن کہ لیلاں چنیسر دے قصے کوں لکھن والے غلام محمد بہاول پوری پہلے تے چھیکڑی شاعر ہن ۔ سندھ توں ٻاہر پنجاب وچ سب توں پہلے غلام محمد اے قصہ تحریر کیتے۔

### مولانا غلام محمد لیلاں چنیسر دا سبب تصنیف ایں بیان کریندن:
جوڑیم شعر چنیسر لیلا خان غازی دے وارے

عدل احسان تہیں دے ہتھوں لکھ لہندے داد وچارے

دولت مند سکندر ثانی دانش عظمت دارے

بخت بلند سخی سمجھیندا سیتی نہم قرارے

جیویں جند جوانی ماݨیں نال حسن گلزارے

کرے دُعا غلام محمد اس نوں دم دم شوق نہارے

لیلاں ہک ہار دے بدلے فریب وچ آ تے اپݨا محبوب ویچ ٻہندی اے تے بعد وچ ارمانی تھیندی اے۔ 

### ایں کیفیت کوں غلام محمد ایں بیان کریندن:
قہر گھتے رب تنہاں تے لیلاں نال سہیلی سکھی

جیں لکھی ڳنت چنیسر دی تیں قیمت مول نہ لکھی

سے لکھ ہار تصدیق تیں توں جام وفا جیں چکھی

ویچ وٹا اوّل البیلی پچھے ملیں ہتھ مکھی

گزری ڳال نہ پہونچن گھوڑے اݙر تھیوݨ توڑے پکھی

لیلاں  بس  ٻیٹھی  ہن سائیں  ہار  سینے تے  رکھی

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
عثمان فقیر سانگی

آپ جامڑی سانگی لاڑکانہ دے وسو واݨ ہن آپ دے والد دا ناں خیر محمد ہے۔ آپ دی پیدائش 1782ء اتے وفات 1862ء وچ تھئی۔ آپ فارسی دی چنگی چوکھی تعلیم حاصل کیتی۔ عثمان فقیر سانگی خواجہ عبدالحی تے انھاندے پتر شاہ نصیر نقشبندی دے مرید ہن تے عقیدت مند ہن۔(65)کلام صوفیانہ تے جذب و مستی نال بھریا ہویا ہے کلام وچ درد تے مونجھ ملال دے جذبات نشابر ہن۔ آپ وحدت الوجود دے قائل ہن آپ دی ہک مشہور کافی:

یار ݙاڈھی عشق آتش لائی ہے

وے یار سانوں لڳ ڳئی بے اختیاری

سینے دے وچ نہ سمائی ہے

ہُل ہلا کر عشق جو آیا

محبت ݙاڈھا شور مچایا

تھاں تھاں ناچ نچائی ہے

عشق اویڑا ٻہݨ نہ ݙیندا

تھی گدا گر مست کریندا

گھٹی گھٹی تاں گھمائی ہے

عشق دی آتش ایہو عثمان

لنگھ کے ویندی لاہو مکان

عرش کنوں تاں آئی ہے

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
خواجہ محکم الدین سیرانی

حضرت خواجہ محکم الدین سیرانی کھرل قوم نال تعلق رکھیندے ہن۔ آپ دی تاریخ پیدائش 1137ھ ہے آپ پیدائشی ولی ہن۔ آپ اپݨے سوتر حضرت خواجہ عبدالخالقؒ کنوں تعلیم و تربیت تے روحانی فیض حاصل کیتا ۔ بعد وچ آپ دہلی ونڄ تے حضرت خواجہ فخر الدین جہاں دے درس وچ باقاعدہ تعلیم حاصل کیتی۔ حضرت خواجہ نور محمد مہارویؒ آپ دے دوڑی ہن۔ پیشہ آپ دا کھیتی باڑی ہئی سر تے پگڑی یا قادری ٹوپی پیندے ہن ۔ آپ کوں سیر و سیاحت دا ٻہوں شوق ہئی۔ وستی وستی ‘ شہر شہر ونڄ تے دین دی تبلیغ تے خلق خدا دی راہنمائی فرمیندے ہن۔ گجرات کاٹھیا واڑ وچ آپ نے بے شمار لوکاں کوں مسلمان کیتا۔ آپ نے کئی حج پاپیادہ کیتے۔ آپ ہک رات توں زیادہ ہک جاہ تے نہ ٹِکدے ہن ۔ ہمیشہ سفر وچ رہن ہا آپ دا وصال وسورا جی کاٹھیا واڑ وچ زیر خورانی نال تھیا۔ آپ بہاول پور دے مشہور تاریخی قصبے خانقاہ شریف دے وچ دفن ہن۔ آپ دا مزار اَڄ بے شمارلوکاں دی عقیدتاں دا مرکز ہے ۔ آپ دا وصال 5ربیع الثانی 1197ء وچ تھیا۔(53)

حضرت خواجہ محکم الدین سیرانی ہک ولی کامل تے صوفی منش بزرگ ہن۔ آپ صوفیانہ رنگ دی زندگی بسر کریندے ہن تے ݙوجھیاں کوں وی فقر درویشی دی تعلیم ݙیندے ہن۔ حضرت محکم الدین سیرانی دی ہک سی حرفی مشہور ہے۔ ہک بند ملاحظہ فرمائو:

ب بسم اللہ کہہ کر وڑساں پھرساں ڈھونݙیندی بیلا

واٹاں گھاٹاں پچھدی وتاں ݙیکھاں وقت نہ ویلا

توں ماہی دی سِک ہے میکوں کڈاں کریسیں میلا

بئسما یامُرکُم بہ  ایمانکم جو  ہو  رہا  جی  حیلا 

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
فقیر محمد یار

فقیر محمد یار جھنگ دے رہݨ والے ہن۔ آپ دی ہک سرائیکی زبان وچ جھنگوی لہجے وچ مثنوی نافع الصلوٰۃ ملدی ہے ۔ 1202مطابق 1787ء وچ لکھی ڳئی۔ فقیر محمد یار اپݨے ہم وطن شاعر عبدالکریم جھنگوی توں متاثر لگدن۔

کلام دی ونکی:

میں کیہاں درود محمدؐ تائیں لکھ ہزار کروڑاں

ذرہ صفت نہ ہووے مُولے جے لکھ ورقا جوڑاں

صفت نبی دی بہت درازے بندہ کون بیچارہ

صفت نبی دی آپ اس کیتی جو ہے سر جنہارہ

پھر کہاں درود ہزاراں واری جو پیغمبر سارے

آل اتے اصحاباں ساریاں جہڑے نبی پیارے

سرائیکی زبان کوں اکثر قدیم شعراء ’’ ہند دی‘‘آکھیئے۔ فقیر محمد یار دی فقہ دی ایں کتاب وچ ہند دی دا لفظ اپݨی زبان واسطے استعمال کریندن:

میں کراں بیان مسائل ہند وی جے رب دیوے قوت

اوہو آن سکھالے مینوں جس دی مگر نبوت

اے سائل نظرے مینوں اندر فقہ عجیبا!

لکھ غنیمت ڄاݨ حیاتی جے توں پڑھیں حبیبا

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
فقیر غلام حیدر شر

میران تالپور دے دارالخلافہ خیر پور دے نیڑے تیڑے فقیر غلام حیدر شر سرائیکی دا شاعر گزرئیے او صاحبِ دیوان شاعر ہا۔ بلوچاں دے قبیلے ’’شر‘‘ اِچ جمیا ۔ ݙاکو کنوں درویشی دا درجہ پاتس ۔ سندھ دے مشہور درویش نانک یوسف دے ہتھ توبہ تائب تھیا۔ ہِیں ڳالھوں اوندا زمانہ 1783ء کنوں 1853ء تک دا تھی سڳدے۔(67)۔ سندھی اتے سرائیکی ݙوہیں زباناں وچ اوندا ڈھیر سارا کلام موجود اے۔ اوندا ہر شعر درد ِ محبت ‘ ہجر و فراق دے ساڑ ‘ ترکِ دنیا دی تلقین اتے ݙکھاں درداں نال بھریا ہویا ہے۔

ݙوہیں جہان وسر ڳیوسے جݙاں دلبر لائیاں دیداں

میں نہیں ماہی ہویا ہر دم ہوئیاں عیداں

غلام حیدر گم تھیوسے ݙتیاں عشق رسیداں

………

سک تساݙی سوہݨا سائیں من وچ مچ مچیندی

گھت دام زلف دا دلڑیاں کوں موتو قبل مریندی

توڑ خیال خودی دے خارج دلبر درد ونڈیندی

غلام حیدر غیر نہ چھوڑے وحدت ورہ وسیندی

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
منشی غلام حسن گانمݨ

منشی غلام حسن گانمݨ ملتان دی سیاسی ‘ مذہبی ‘ تے علمی تاریخ دے متھے تے ہک بکھدے ‘ لسکدے ستارے والی کار ہن۔ آپ اپݨے عہد دے ہک مہاندرے محقق صوفی بزرگ مجاہد تے صاحب علم و عرفان شخص ہن۔ منشی غلام حسن گانمݨ حضرت حافظ جمال اللہ دے مرید تے خلیفہ خاص ہن۔ آپ علومِ ظاہری تے باطنی دا فیض اپݨے پیرو مرشد توں حاصل کیتا۔ عربی ‘ فارسی زبان تے آپ کوں ٻہوں عبور حاصل ہئی۔ عربی تے فارسی وچ آپ حسن تخلص کریندے ہن تے سرائیکی وچ گانمݨ۔ فارسی وچ ہک مجموعہ کلام تے کئی علمی ادبی کتاباں موجود ہن۔ خاص کر انوارِ جمالیہ ۔ منشی غلام حسن گانمݨ دے والیٔ ملتان نواب مظفر خان نال ݙاڈھے گھاٹے تعلقات ہن۔ سکھاں دے عہد وچ آپ کوں آپ دی علمیت تے فقر و غنا دی وجہ توں آپ دا سب احترام کریندے ہن۔ انگریزاں ملتان تے حملہ کیتا تاں اوں ویلھے آپ کوں مسجد وچ 29محرم الحرام 1265ء (1949ء)دے ݙینہ گولی مار تے شہید کر ݙتا ڳیا۔ آپ دی شاعری ٻہوں درد فراق نال بھری ہوئی ہے کیفی صاحب فرمیندن کہ گانمݨ دی لوک صنف منشی غلام حسن گانمݨ دی ایجاد کردہ ہے۔(68)اساں ایں ڳالھ نال اتفاق نی کریندے۔ صرف تخلص دے حوالے نال ہک قدیم لوک صنف کوں منشی غلام حسن دے نال نال منسوب نہیں کیتا ونڄ سڳدا۔ ڈاکٹر مہر عبدالحق آہدن ’’حضرت منشی غلام حسن گانمݨ شہید ہک بلند پایا شاعر ‘ ٻہوں وݙے انشاء پرداز ادیب تے صاحبِ قلم اِن۔ انھاندے بیان وچ جامعیت اے۔

### ہک کافی دا نمونہ
کیا کراں کجھ وس نی میرے

چاک کیتا دل چاک نی اماں

لوکاں لیکھے چاک مہیندا

میں لیکھے حق پاک نی اماں

چاک نی کوئی نور حقیقی

صورت شمس افلاک نی اماں

سرمہ نور اکھیں میریاں دا

چا ک دے قدماں دی خاک نی اماں

جاں وت رانجھݨ بین بجائی

ٻیلے لیاں ہو ہاک نی اماں

ہر مظہر وچ چاک ݙسیندا

گم تھیا وہم ادراک نی اماں

گانمݨ نور جمال الٰہی

ݙٹھا چت چالاک نی اماں

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
حمل فقیر لغاری

حمل خان لغاری بلوچ قبیلے نال تعلق رکھیندن۔ آپ 1810ء وچ قصبہ میر خان لغاری سندھ وچ پیدا تھئے ۔ حمل خان لغاری کوں چنگی چوکھی دینی تے عربی فارسی دی تعلیم ݙتی ڳئی ۔کجھ عرصہ بعد حمل خان دا خاندان اتھوں اُٹھی تے سکرݨڈ دے نزدیک ونڄ آباد تھیاتے ہک نویں قصبے محمود خان لغاری دی بنیاد رکھی ۔ حمل خان اوں ویلھے جوان ہن ۔ انھاں اتھاں ہک مکتب جاری کیتا جیں وچ سینکڑاں طالب علم پڑھدے ہن۔ حمل خان لغاری ٻہوں چنگے استاد تے عالم دین ہن۔ پورے وسیب وچ انہاندی چنگی بھلی عزت تے شہرت ہئی ‘ ہوں ویلے دے حاکم وی آپ دی ݙاڈھی عزت کریندے ہن۔ میر مراد علی نال ݙاڈھی گھاٹی یاری ہانے۔ حمل فقیر دی طبیعت وچ درویشی ہئی۔ او پیراں فقیراں نال ݙاڈھی عقیدت رکھیندے ہن۔ پیر صاحبان پگاڑا تے بدین دے بزرگان نال وی ٻہوں نیاز مندی رکھدے ہن۔ حمل خان لغاری دے پتر محمد رحیم انگریزاں دی نوکری اختیار کر گھدی تاں حمل فقیر دے روکن تے انھاں کوں اے نوکری چھوڑنی پئی۔ حمل فقیر لغاری اپݨی وستی محمود خان لغاری وچ ہفتے دی رات 1879ء کوں وفات پاتی تے ابراہیم شاہ دے قبرستان اِچ دفن تھئے۔

حمل خان لغاری ہک صاحبِ علم شخص ہن ۔ فی البدیہہ شعر آکھݨ دے ماہر ہن۔ طبیعت سیرانی پاتی ہانے ساری عمر گھمدے پھردے ریہے۔

ڈاکٹر نبی بخش بلوچ آہدن جو حمل لغاری دے کلام تے مولوی لطف علی تے خلیفہ نبی بخش لغاری دا ٻہوں اثر ہے تے حقیقی معنی وچ اے بزرگ حمل خان لغاری دے استاد ہن‘ حمل لغاری لطف علی دے تتبع دے وی کئی بند لکھین۔(73)حمل خان لغاری نے سرائیکی زبان وچ سی حرفیاں ہیر رانجھا ‘ نعمت نامہ ‘ مرشد دی مدح ‘ قصہ ججمہ سلطان لکھئے‘ قصہ ججمہ سلطان لطف علی دی تتبع وچ ہے۔ حمل فقیر دے زمانہ وچ سیاسی ‘ سماجی تبدیلیاں تیزی نال تھیندیاں پیاں ہن۔ نواں قدراں نویں رنگ ݙیکھ تے او اپݨا شاعری وچ رد عمل ظاہر کریندن۔ غیر ذمہ دار نوجواناں دے موضوع تے نظم آہدن۔ اینویں او علماء دین تے مذہبی رہنماواں تے وی کڑی تنقید کریندن۔ انھاندے کلام وچ طنز و مزاح دی خوشبووی آندی ہے تے حقیقت و معرفت دے اسرار و رموز وی اساݙے دل کوں اپݨی طرف چھکیندن۔ سندھ دے ایں مہاندرے سرائیکی شاعر کئی ݙوجھے شاعراں کوں متاثر کیتا جنہاں وچ عرضی فقیر ‘ نعیم فقیر ‘ جان محمد ‘ نور محمد‘ حسن بخش‘ شاہ محمود دیدڑ ‘ شیر محمد لغاری تے لعل بخش لعلݨ شامل ہن۔(74)

جانی یار جدائی والی ڳال نہ کر میں نال سائیں

جیکے قول قرار کتونی سخن سچے سے پال سائیں

آکھئی گݙ ہمیشہ ہوسوں وتھ نہ گھتسوں وال سائیں

ہُݨ وت حمل نال کیہا ٻی خام رُسݨ دا خیال سائیں

دلبر میکوں درد ݙتی بے درد پھریں توں کینویں

وے جگ جیویں

موئیں کوں نہ مار سائیں متاں مُردے مار سݙینویں

وے جگ جیویں

آکھ اِہا کہیں مت ݙتی جو رت اساݙا پیویں

وے جگ جیویں

نام خدا دا من توں نہ کر نال اساݙے اینویں

وے جگ جیویں

گݙ ہوویں کھنڈ کھیر تھیوں ہو نال حمل گݙ تھیویں

وے جگ جیویں

حمل فقیر لغاری دی سی حرفی دا بند نمونہ طور:

ش شالا جانی یار آسی

تھیسی ویہڑھا بھی باغ بہار میاں

ہار ہنجوں دے میں ہار پوتے

کر آئوسی بھی ہار سنگار میاں

ڈھول آئوسی تاں میں ڈھول وجا

ݙیساں پھیرڑیاں لکھ ہزار میاں

حمل ہک واری جانی یار ملے

اُٹھی ونڄے اے  کل ازار  میاں(ص113:)

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
امام بخش امام

امام بخش کھوکھر ساہیوال دے رہݨ والے ہن آپ ساہیوال دے بزرگ حضرت نوشہ نول قلندر دے مرید ہن۔ خود حضرت نوشہ نول قلندر وی سرائیکی زبان وچ شاعری فرمیندے ہن۔ لیکن انھاندا کلام نایاب ہے اپݨے پیر و مرشد دی صحبت اِچ رہ تے امام بخش امام دے اندر وچ شعر و سخن دے چشمے جاری تھئے تے انھاں سرائیکی زبان وچ شاعری شروع کر ݙتی۔ آپ دا دور میر حسان الحیدری مطابق 1248؍مطابق1833ء دے نیڑے تیڑے دا ہے ۔ امام بخش امام دی ہک مثنوی تے ہک سی حرفی ملدی ہے۔(77)

### نمونہ کلام:
ہر دم ہوویں ہمدم ، دم دا دمبدم

اس دم نوں غیر خدا تھیں یکدم ہم مدم

اے دم ہے کل بساط اساݙی دمبدم

دماں دا بھل کار اساں نہیں ہور کم

ہو اللہ یاد امام فھل من مد کر

ی‘ یاری ربے دی کہہ کہہ کس نوں آکھدے

اوہ پڑھدے ورد نماز او روزے راکھدے

بن ثابت کیتیں صاحب کت دل جھاکدے

ایہہ تنہاں سلام قبول جوشہ توں بھاکدے

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
نانک یوسف

پ1208)ھ؍1792ء) وفات 9جمادی الاوّل1269)ھ؍1853ء)

ابے ہوراں دا ناں محمد ہاشم ہانے جیڑھے ذات دے کوکر ہن۔ عربی فارسی دے عالم ہن۔ اتے درس و تدریس دا شغل ہانے۔ شہر دے حاکم شری فتویٰ ݙیوݨ دا اختیار ݙتا ہویا ہانے ۔ نانک یوسف ہِیں طرح دے علمی گھراݨے وچ ڄمے ۔ چھوٹے لا کنوں وکھری طبیعت ہانے راڳ رنگ دے شوقین ہن۔ اپݨے ویلھے دے رواج موجب فقہ تفسیر اتے منطق دی باقاعدہ تعلیم حاصل کتونے والد ہوراں دی وفات دے بعد مدرسے دا انتظام سنبھالیونے اتے شرعی فتوے ݙیوݨ دا اختیار وی مل ڳیونے۔ جنگلاں‘ خانقاہاں اتے درگاہواں تے پھردے ریہے پر دلی سکون نہ ملیونے ۔ آخر سچل سرمستؒ دے مرید ونڄ تھئے۔ جنہاں انھاندی ہندی شاعری کنوں متاثر تھی تے نانک دا لقب ݙتا۔ آپ دے حکم دے مطابق امر تسر ڳئے ول مرشد دی بیماری دی خبر سُݨ ول آئے۔ مشہور شاعر بیدل فقیر انھاندی وفات تے تاریخی قلعہ آکھیا’’گفت طاہر بہ آشیاں رفتہ‘‘ شریعت دے پابند ہن۔ عالم دین ہن۔حیاتی اِچ چار شادیاں کیتونے۔ اتے آخری گھر والی وچوں چار پتر تھئے۔(76)

عشق تساݙے عقل وساریا بھل ڳیاں تدبیراں

جیں سر آیا سو دل ڄاݨے سور کریندا سیراں

بے اختیار براگی برہ نی کوئی بات نذیراں

عشق تیݙا بادشاہ دلیندا کیا کجھ وس وزیراں

یوسف سچی یار تساݙی یاری حق فقیراں

### (کافی)
رنگیلڑا یار تخت ہزارے دا سائیں

رانجھݨ دیس بچایا

ندی دے کنارے جھوک تہیں دی

دم دم درشن پائیں

کیڑھے دیسوں آیا

ویر تے بابل کل چھچکارن تے

انھاں نو لائیں

عشق اصل ایہو رایا

رنگ بھبھوت تے دیس جوڳیاں دا

سوہݨا عشق ادائیں

ݙاڈھا برہ بچھایا

خواہش آیا شہر سائیں

چل قدماں سر تائیں

صورت دا برمایا

نانک یوسف یار دے عشق دیاں

جان جگر وچ جاہیں

یار سچے رنگ لایا

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
مولانا عبدالغفور مفتون ہمایونی

پ1261ھ؍1844ء، وفات 11رمضان1236ھ؍1918ء

مولانا عبدالغفور مفتون ہمایونی دھاری ہمایوں وچ پیدا تھئے ۔ منڈھلی تعلیم والد صاحب ݙتی۔ انھاں دی وفات پچھوں مولوی سلطان سیت پوری ہوراں باقی تعلیم پوری کرائی۔ اپݨے والد ہوراں دی گدی تے ٻیٹھے درس و تدریس اتے پیری مریدی دا سلسلہ شروع کتونے۔ درس و تدریس دے علاوہ لوکاں کوں طبی تعلیم وی ݙیندے ہن۔ زالیں مرد دوا داروں اتے دعا شرعی فتوے گھنن آپ کول آندے ہن۔ وݙے عبادت گزار صوم و صلوٰۃ تے تہجد دے پابند ہن۔ کھاوݨ پیوݨ معمولی ہانے ‘ سدھی سادھی گزران ہانے۔ رجھاں دے باوجود وقت کڈھ تے شعر و شاعری وی کر گھندے ہن۔ سیاست کنوں اصلوں پرے ہن۔ انھاندی پرہیزگاری دا ایہ عالم ہا جو مسلماناں دے علاوہ ہندو ‘ عیسائی ‘ پارسی ‘ چھوٹے وݙے سبھے انھاندے عقیدت مند ہن۔ پنجھتر سال دی عمر وچ فوت تھئے اتے اپݨے والد دی قبر دے نال دفن تھئے۔(78)

میں تاں بردی آں یار پیارے دی

اُہیں دوست مٹھل من ٹھارے دی

در تیݙے دا بھرساں پاݨی

سک گھنڑیں ہے ساکوں سٻاݨے دی

توں محب مٹھل من ٹھارے دی

اصل کنوں ہاں تیں لئی براگی

کجھ تاں مٹھی ہاں آہیاں ساگی

ݙینہاں رات مشتاق نیارے دی

عشق اساݙے سر تے جھلیا

وچ ڳلیاں دے وڄ کر ہُلیا

کئی لڳڑی چوٹ نغارے دی

رت چھڈیندیاں آنون اکھیاں

خون عاشق دی خاطر بکھیاں

میں گھول اونہیں خونخوارے دی

مژگاں تیݙیاں موت مریندیاں

رمزاں رسیل واٹ پھریندیاں

ساکوں کل نہیں انھیں چارے دی

مفتون آکھے ملک تساݙی

جان جثہ تے جندڑی ساڈی

تیکوں پارت ہے بے چارے دی

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
احمد یار اُچوی

آپ اوچ شریف سابق ریاست بہاول پور دے وسوں واݨ ہن۔ حضرت قبلہ خواجہ نور محمد مہاروی دے مرید تے منݨ والے ہن۔ تے نواب محمد بہاول خان ثالث وفات 1269ھ بمطابق 1852ء دے دربار نال وابستہ ہن۔ فارسی تے سرائیکی وݙہیں زبانیں وچ شاعری کریندے ہن۔ ایں توں زیادہ انھاندے حالات دا کہیں کوں علم کینی۔

کلام دی ونکی:

روز قربانی آکھیا جانی میں توں گھول گھتیویں

آکھیم اینویں

جݙاں تیر برہوں دا لڳی ہرگز زخم نہ سینویں

آکھیم اینویں

بھر پیالہ عشقے والا شربت کر کر پینویں

آکھیم اینویں

احمد یار جیویں فرمائو تے توں بھی منیں اینویں

آکھیم اینویں

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
خوش خیر محمد ہسیباݨی

آپ رئیس غلام حیدر ہسیباݨی دے پتر ہن۔1809مطابق 1224کوں ڳوٹھ گل محمد ہسیباݨی نواب شاہ وچ پیدا تھئے۔ انہاندے وڈکے ساہیوالوں آدم شاہ کلہوڑے دے زمانے سندھ اِچ آن وسے۔ نکے لا قرآن شریف اتے فارسی دیاں کتاباں پڑھیونے ۔ روایتاں موجب خوش خیر محمد ہسیباݨی نوشہرہ دے نقشبندی بزرگ پیر عبدالحئی دے مرید تھئے۔ انھاں اپݨیاں کئی کافیاں اِچ اپݨے مرشد نال عقیدت دا اظہار وی کیتے۔ وفات دے بعد آپ کوں لگرن دی گوٹھ اِچ دفنا یا ڳیا پر دریا دے رُخ بدلݨ سببوں آپ دی میت کوں کید رائی ضلع خیر پور منتقل کر ݙتا ڳیا ۔ اے علاقہ اَڄ وی ہناں دے ناں نال مشہور ہے ۔ اے اتھاں ہر سال ذی الحجہ دی 18-17اتے 19کوں میلہ لڳدے۔(81)

### کافی
تیݙی حق دے نال حیاتی ہے

ایہو روح جسم وچ ذاتی ہے

جے کے جیندے تھی مرجیسن پئے

وچ ہر ݙو جہاں ڳلیسن پئے

پیالہ آپ حیات دا پیسن ہے

جنھاں جھات اندر وچ پاتی ہے

الانسان سر اظہار ݙیکھیں

لا نینہ نسنگ نروار ݙیکھیں

کر’’نحن‘‘ وا وچار ݙیکھیں

اے گھر میݙے دا بھاتی ہے

تیکوں غفلت نت نائم ہے

دریا حقیقی دائم ہے

سدا بحر بقا دا قائم ہے

اے چھل آتی جاتی ہے

خوش خیر محمد نبی خبر کنہاں

متاں ٻول سݨاوے پھیر ٻنہاں

سر صدق کریں سو وار تہاں

جنہاں اسم جسم توں جاتی ہے

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
ملک نور محمد نورا مالی

ملک نور محمد مالی دا کم کریندے ہن۔ آپ سکنہ چاہ پپل والا دیرہ اسماعیل خان دے رہݨ والے ہن‘ کالو خیل قوم دے ہن۔ سارے لوک ہک عوامی شاعر نورا مالی دی حیثیت نال سُنڄݨیندن۔ نورا مالی 110سال دی عمر وچ 1336ء وفات پاتی۔ نورا مالی ݙوہڑے دا شاعر ہے ۔ آپ دے ݙوہڑیاں وچ باغاں‘ پھلاں ‘ موسماں ‘ بہاراں تے چہکدیاں پکھیاں دے جا جا تے ذکر ملدن۔(83)

**ݙوہڑے**

طوطے کرݨ ٻولیاں پل پل کرݨ چار چودھارے

پلپل ٻولیاں سمجھݨ والا مالک صاحب ستارے

مالک سائیں رمز ݙکھائی چنج رتی سبز بہارے

نورا سائیں ہے ݙہدا ریہا اڈ ڳئی ہتھاں چوں جھارے

………

آئی بہار گلزار چمن وچ بلبل ڳاوݨ گاوِن

باغ دی سیر وو آوݨ دانے ݙیکھ الحمد الاون

سینڳیاں سیّاں وچ چمن دے پینگھاں آن رساون

نورا ارائیں ملے یار میکوں میݙیاں اکھیں ٹھاڈل پاون

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
نواب شاہ نواز خان خادم

نواب شاہ نواز خان خادم والیٔ ٹانک سرائیکی زبان دے ہک منے ہوئے شاعر گزرین۔ نواب صاحب مرثیہ گوئی وچ وی کمال رکھدے ہن۔ اپݨے ہمعصر شعراء سید ذوالفقار علی شیرازی ‘ غلام سکندر غلام ‘ مولوی فدوی نال انہاندی ݙاڈھی سنگت یاری ہئی۔1869 دیرہ اسماعیل خان دے علاقے وچ انگریزاں دی عملداری تھئی تاں نواب شاہنواز خان انگریزاں دی بھر پورمخالفت کیتی۔ جیندی وجہ توں انھاں کوں قید کر گھدا ڳیا۔ پہلے انگریز انھاں کوں لیہ گھن ڳئے تے ول نواب صاحب کوںلاہور منتقل کر ݙتاڳیا۔ نواب صاحب کجھ عرصہ پشاور وچ وی قید ریہے۔ نواب صاحب ٻہوں وݙے علم دوست انسان ہن۔ آپ خوداِی ہک صاحب طرز شاعر تے مرثیہ گو شاعر ہن۔ انھاں دے اپݨے کلام وچ انگریز حاکماں دی مخالفت دا اظہار کیتا کہ فرنگی حکمران عورت (ملکہ وکٹوریہ) دی غلامی کنوں موت کوں ترجیح ݙتی۔ نواب صاحب دی وفات قید دے دوران 20صفر 1299ھ کوں لاہور وچ تھئی تے آپ بی بی پاکدامن دے احاطے وچ دفن تھئے۔(84)

مکر فریب جہان اِچ پِسراکوڑ دیاں چڑھیاں کانگاں

شاہسوار پھرن پیادے پاولیاں دے ہتھ سانگاں

شیر اسیر تقدیرے سنگل چوڑھے مارن ݙانگاں

خادم رناں دے سر شاہی آئی ککڑ ݙیون بانگاں

………

نیلی اَکھ وچ حیا نی ہرگز اساں کیتا ول ول پک اے

نہیں عدالت ہے خجالت اندھے والا بک اے

خادم بھولوں دی اشنائی کنوں حاصل چونڈھی چک اے

………

اساں دامن فیض فیاض نپیا پنجتن پاک اطہر دا

ہے راضی ہر رضا اُتے مدح شبیر شبر دا

بے تمیزاں دے طعن کنوں ہاں ہرگز ݙردا

خاتون جنت خود مدد کریسی نہ ہاں ٻانھاں غیر دے در دا

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
معاونت:تعارف اسلوب نامہ/1

ویکی پیڈیا دا اسلوب نامہ ہک تفصیلی ہدایت نامہ ہے جیندے وچ وکی مضامین دے لکھݨ دے انداز تیں انہیں دی شکل و صورت کوں چنڳا تے ودھ ودھیک پرکشش بݨاوݨ کیتے مکمل رہنمائی ݙتی ڳئی ہے۔ اینہہ ہدایات تے عمل کرݨ دے بعد ویکی پیڈیا تے تہاݙے مضامین تیں لکھتاں واضح، صاف، پرکشش، متوازن، ہموار تیں مستحکم نظر آسن۔

ایندا سوکھا طریقہ اے ہے جو تساں ویکی پیڈیا دے کہیں چنڳے مضمون کوں ڳول تے اوندے لکھݨ دے انداز تیں وضع و ہیئت کوں غور نال ݙیکھو تیں ول اپݨے مضمون وچ ایندی پیروی کرݨ دی کوشش کرو۔ ایندے نال اسلوب نامہ دے مختلف حصیاں کوں ݙیکھ تے اپݨی لوڑ ہے جہڑی  معلومات اونکوںݙیکھو۔

یاد رکھو جو اسلوب نامہ وچ ݙتیاں ڳئیاں ہدایات کوں شروع توں آخر تئیں یاد کرݨ بالکل ضروری نئیں۔ ایں اسلوب نامہ دی ترتیب تے پیشکش دا مقصد صرف اے ہے جو اے ہدایات انہیں موقعیاں تے تہاݙے کیتے رہنما ثابت تھیوݨ جتھاں تساں معلومات دی پیشکش دے انداز دے بارے وچ کوئی فیصلہ نہ کر سڳو تے تساں اے نہ سمجھ سڳو جو مطلوبہ مواد کوں کیویں ویکی پیڈیا دی زینت بݨایا ون٘ڄے۔

اے ڳالھ واضح رہے جو مضمون دے مندرجات اِیندی خوبصورت شکل و صورت توں زیادہ اہم ہن۔ اگر تہاݙا ݙتا ڳیا مواد وکی پیڈیا کیتے ٹھیک ہے تاں ایندے رنگ ڈھنگ کوں پرکشش بݨاوݨ وچ ٻئے تجربہ کار صارفین وی حصہ گھندے ہن تے ایں طرح رل مل تے کیتی ڳئی کوشش نال مضمون ٻیا وی نکھر ویندے۔
معاونت:مندرجات

معاونت: مندرجات توں مراد اے ہے جو تساں کہیں مضمون یا ورقےوچ کیا کیا چیزاں شامل کیتیاں ہن۔ ایندے وچ عنوانات، ذیلی عنوانات، تفصیل، تصاویر تے ٻیا مواد شامل ہوندے۔ مندرجات ہک طرح دی فہرست وانگوں ہوندن جیندے نال پڑھݨ آلے کوں پتہ لڳ ویندے جو مضمون وچ کیا کیا معلومات موجود ہن تے او آسانی نال مطلوبہ حصے تئیں پنچ سڳدے۔
معاونت:ہدایات تے پالیسیاں دا تعارف

معاونت: ہدایات تے پالیسیاں دا تعارف توں مراد اے ہے جو وکی پیڈیا کوں استعمال کرݨ تے اتھاں ورقےبݨاوݨ کیتے کُجھ اصول تے ضابطے ہن جنہیں تے عمل کرݨ ضروری ہے۔ انہیں وچ لکھݨ دا طریقہ، مواد دی درستی، غیر جانبداری تے ٻئیاں اہم ڳالھیں شامل ہِن۔ اے ہدایات تے پالیسیاں ویکی پیڈیا کوں ہک معیاری تےقابل اعتمادد ذریعہ بݨاوݨ وچ مدد ݙیندیاں ہن۔ انہیں تے عمل کرݨ نال تساں ویکی پیڈیا تے چنڳے مضامین بݨا سڳدے ہاؤ۔
معاونت:وکی پیمائی دا تعارف

وکی پیمائی (Wikimetrics) ہک آن لائن ٹول ہے جیہڑا ویکی پیڈیا تے ٻئے وکی منصوبیاں دے ڈیٹا دا تجزیہ کریندے۔ ایندا مقصد وکیپیڈیا دے مختلف پہلو، مثلاً مضامین دی تخلیق، ترمیم، تے ورتݨ آلیاں دی سرگرمیاں کوں سمجھݨ ہے۔
شاعر

شاعر او بندہ ہوندے جیڑھا شعر لکھدا ہے۔ شاعری ادب دی ہک قسم ہے جیندے وچ شاعر لفظیں کوں چُݨ کے انہیں کوں شعریں دی شکل ݙیندا اہے۔ شاعر تخیل، حقیقت یا ݙوہیں کوں ملا کے بݨݨ آلے مضمونیں کوں سوہݨی اواز تے موزوں لفظیں نال پڑھݨ آلے دے ذہن تئیں پہنچیندا ہے تے اوں تے اثر کریندا ہے۔

= سرائیکی شاعر =

* فرید الدین مسعود گنج شکرؒ

* نصیر الدین خرم بہاول پوری

* خیر شاہ

* محمد بخش نوروز

* گل محمد عاشق ملتانی

* اقبال سوکڑی

* حسن رضا گردیزی

* جانباز جتوئی

* نصراللہ خان ناصر

* عبدالحکیم اُچوی

* مولوی لطف علی
سرائیکی لوک ادب

سرائیکی لوک ادب سرائیکی وسیب دا ہک قیمتی ورثہ ہے۔ اے صدییں توں سینہ بہ سینہ ٹردا آندے۔ ایندے وچ لوک کہانیاں، قصے، لوک گیت، پہیلیاں، اکھاݨ تے ٻیا ڈھیر ساریاں شئیں شامل ہن۔ سرائیکی لوک ادب وسیب دے لوکیں دے رہݨ سہݨ، رسم رواجاں، عقیدیاں تے تاریخ دی عکاسی کریندے۔

لوک گیتاں وچ محبت، وچھوڑے، خوشی تے غم دے جذبات بیان کیتے ویندن۔ لوک کہانیں وچ سبق آموز قصے ہوندن جیڑھے نسلاں توں نسلاں تئیں منتقل تھیندے آندن۔ اکھاݨ وچ زندگی دے تجربات تے دانائی دے موتی پروئے ہوئے ہوندن۔ سرائیکی لوک ادب وسیب دی ثقافت تے شناخت دا اہم حصہ ہے۔ اینکوں محفوظ رکھݨ تے اڳوں ودھاوݨ ٻہوں ضروری ہے۔
نواب محمد اکبر خان شائق

نواب محمداکبر خان شائق والیٔ ٹانک نواب شاہ نواز خان خادم دے وݙے پتر ہن۔ آپ ٻہوں خوبصورت نینگر ہن۔ اپݨے حریت پسند والد دی طرح آپ وی انگریزاں دے سخت دشمن ہن۔ شائق ݙوہڑیاں ‘ کافیاں دے علاوہ نوحے تے مرثیے وی لکھین۔ نواب محمد اکبر خان اپݨے والد دی قید و بند کنوں سخت مایوس ہن۔ ایندے علاوہ انھاں کوں نک دے وچ ناسور دی بیماری لڳ ڳئی۔ انھاں حالات توں مجبور تھی شائق اپݨے والد دی قید دے دوران اِی خود کشی کر گھدی ہئی۔ پتر دی جوان موت تے نواب شاہ نواز خادم وݙے دردیلے ݙوہڑے لکھئے۔

### خود کشی توں ذری پہلے لکھئے ڳئے شائق دے ݙوں ݙوہڑے:
یار پوائے ڳل ہار غماں دے میݙی ہجر تے عمراں لنگھدی

ݙکھاں کیتے لائق قبر دے نہیں خواہش طول پلنگ دی

لا علاج ہے مرض میݙی نہیں دل حیاتی منگدی

بس کر شائق اتھاں کجھ نی کیتا نی چلدی حکمت ہند فرنگ دی

آخری ݙوہڑہ:

دل کوں شوق ملݨ دی روح کوں تانگھ نکلݨ دی

جی اُداس پھرے ہر ویلے بدلݨ کوں تانگھ مدفݨ دی

تقدیر نے آن تدبیر بݨائی کوئی کفن دے ہیٹھ سمݨ دی

بس کر شائق سُݨ رہسن یار پیارے تیݙی حالت ایہا مرݨ دی

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
انگریز

انگریز او لوک ہوندن جیڑھے انگلستان وچ رہندے ہن یا انگریزی زبان ٻولیندن۔ انہیں دی سب توں وݙی آبادی برطانیہ عظمیٰ دے ملک انگلستان وچ وسدی ہے۔

انگریزیں وچ کئی مشہور لوک گزرے ہن جنہیں وچ سائنسدان آئزک نیوٹن، چارلس ڈارون تے مائیکل فیراڈے، لکھاری ولیم شیکسپیئر، جین آسٹن تے چارلس ڈکنز، موسیقار ایڈورڈ ایلگر تے جہاز راں جیمز کک شامل ہن۔

انگریز روایتی طور تے انگریزی زبان ٻولیندن جیہڑی جرمن زبانیں دے ٹٻر نال تعلق رکھدی ہے۔ نوآبادیاتی دور تے ݙوجھی جنگ عظیم دے بعد انگریزی، کاروبار، سائنس تے سفارت کاری دی عالمی زبان بݨ ڳئی۔ اے دنیا بھر دے تقریباً 35 کروڑ لوکیں دی مادری زبان ہے، جیکوں ٻئے وی ڈھیر سارے لوک اینکوں ݙوجھی زبان دے طور تے سمجھدے تے ٻول سڳدن۔

= حوالہ =
دبستان فروغ خطاطی

"دبستان فروغ خطاطی" توں مراد خطاطی دی تعلیم ݙیوݨ آلی کوئی درسگاہ یا ادارہ تھی سڳدا ہے۔ ایندا مقصد خطاطی دے فن کوں سکھاوݨا تے اینکوں اڳو آلی نسلاں تئیں پہنچاوݨا ہوندے۔ ایں طرح دے ادارے خطاطی دے مختلف انداز سکھیندن، جیویں کہ نستعلیق، شکستہ، نسخ وغیرہ۔
لہور

لہور پاکستان دا ہک تاریخی تے ثقافتی شہر ہے، جیڑھا صوبہ پنجاب دا دارالحکومت وی ہے۔ اینکوں "پاکستان دا دل" وی آکھیا ویندے۔ لہور اپݨی تاریخی عمارتیں، باغات، کھاوݨ پیوݨ تے زندہ دل لوکیں دی وجہ توں پوری دنیا وچ مشہور ہے۔

تاریخ دے حوالے نال ݙیکھیا ون٘ڄے تاں لہور دی تاریخ ٻہوں پراݨی ہے۔ اے شہر کئی حکومتیں دا مرکز ریہے۔ محمود غزنوی توں گھن کے مغل سلطنت تے ول انگریزیں تک، ہر دور وچ لہور دی اہمیت رہی ہے۔ خاص طور تے مغل دور وچ لہور نے ٻہوں ترقی کیتی تے ایں دور دیاں کئی شاندار عمارتاں اڄ وی موجود ہن۔

لہور دیاں مشہور جاہیں وچ بادشاہی مسجد، لاہور قلعہ، شالیمار باغ، واہگہ بارڈر، مینار پاکستان تے عجائب گھر شامل ہن۔ اے جاہیں سیاحواں کیتے خاص کشش رکھیندیاں ہن۔

کھاوݨ پیوݨ دے شوقین لوکیں کیتے لہور جنت توں گھٹ نئیں۔ اتھو دے روایتی کھاوݨے، جیویں کہ پاوے، نہاری، لسی، تے مختلف قسم دے کباب پوری دنیا وچ مشہور ہن۔ فوڈ سٹریٹ تے اندرون شہر دیاں تنگ گلیاں وچ وی مزیدار کھاوݨے مل ویندن۔

لہور دے لوک ٻہوں مہمان نواز تے زندہ دل ہوندن۔ تھو دی ثقافت تے روایات ٻہوں امیر ہن۔ مختلف تہوار، میلے تے ثقافتی پروگرام پورے سال جاری رہندے ہن جنہیں وچ لوک ودھ چڑھ کے حصہ گھندے ہن۔

= حوالہ =
لوک ثقافت

لوک ثقافت توں مراد کہیں علاقے دے لوکیں دا رہݨ سہݨ، طور طریقے، رسم و رواج، فنون لطیفہ، موسیقی، ادب، تے عقائد ہوندے ہن۔ اے او ورثہ ہوندے جیڑھا نسل توں نسل تئیں منتقل تھیندا آندے۔ سرائیکی لوک ثقافت ٻہوں امیر تے پراݨی ہے۔ ایندے وچ لوک گیت، لوک کہانیاں، پہناوے، تے میلے ٹھیلے شامل ہن جیڑھے سرائیکی وسیب دی شناخت ہن۔ لوک ثقافت کہیں وی علاقے دی اصل روح ہوندی ہے تے اینکوں محفوظ رکھݨ ٻہوں ضروری ہوندے۔
ڳول پھرول لِکّھت

ڳول پھرول لکّھت توں مراد اے ہے جو کہیں موضوع تے تحقیق تے تلاش دے بعد لکھی ڳئی تحریر۔ ایندے وچ مختلف ذرائع توں معلومات کٹھی کیتی ویندی ہے، انہیں دا جائزہ گھدا ویندے تے ول ہک جامع تحریر تیار کیتی ویندی ہے۔ اے تحریر کہیں تاریخی واقعے، سائنسی تحقیق، ادبی موضوع یا کہیں ٻئے علمی موضوع تے تھی سڳدی ہے۔ ایندا مقصد معلومات ݙیوݨ تے کہیں موضوع دی گہرائی وچ ونڄݨ ہوندے۔
سرائیکی غیر افسانوی نثر

سرائیکی غیر افسانوی نثر توں مراد او لکھاوتاں ہن جیڑھیاں کہیں حقیقی موضوع تے مبنی ہوندیاں ہن، نہ کہ خیالی قصیاں یا کہانیاں تے۔ ایندے وچ تاریخ، سوانح عمر، مضامین، سفرنامے تے علمی تے تحقیقی مقالے شامل تھی سڳدن۔ سرائیکی غیر افسانوی نثر سرائیکی ادب دا ہک اہم حصہ یے جیندے ذریعے اساں اپݨے وسیب دی تاریخ، ثقافت تے علم دے بارے وچ معلومات حاصل کریندے ہیں۔ ایں صنف وچ لکھی ڳئی ہر تحریر کہیں نہ کہیں حقیقی واقعے یا معلومات تے مبنی ہوندی ہے۔
لوک تہذیب

لوک تہذیب توں مراد کہیں علاقے دے لوکیں دے رہݨ سہݨ، طور طریقے، رسم و رواج، فنون لطیفہ، موسیقی، ادب، عقائد، کھاوݨ پیوݨ، پہناوے، میلے ٹھیلے تے او سب چیزاں ہوندیاں ہن جیڑھیاں انہیں دی ثقافت بݨیندیاں ہن تے نسل توں نسل تئیں چلیاں آندیاں ہن۔ سرائیکی وسیب دی لوک تہذیب ٻہوں امیر تے پراݨی ہے، ایندے کجھ خاص پہلو ہیٹھ لکھے ڳءے ہن:

### زبان:
سرائیکی ہک مٹھی تے پراݨی زبان ہے جیڑھی ایں وسیب دی شناخت اے۔

### ادب:
سرائیکی لوک ادب وچ لوک گیت، لوک کہانیاں، قصے، اکھاݨ، پہیلیاں تے ٻیا ڈھیر ساریاں چیزاں شامل ہن۔

### موسیقی:
سرائیکی موسیقی اپݨے مخصوص انداز تے سازاں دی وجہ توں مشہور ہے۔ ڈھول، شہنائی، تے طنبورہ تھوں دے اہم ساز ہن۔

### رسماں رواج:
سرائیکی وسیب وچ شادی، موت، تے ٻئے موقعیاں تے اپݨے خاص رسم رواج ہوندن۔

### کھاوݨ پیوݨ:
سرائیکی کھاݨے ٻہوں مزیدار ہوندن۔ ساگ، باجرے دی روٹی، مچھی، تے مختلف قسم دے کباب اتھو دے مشہور کھاوݨے ہن۔

### پہناوے:
سرائیکی لوکیں دے پہناوے وی اپݨی ہک خاص پہچاݨ رکھدن۔ مرد دھوتی، لنڳی، تے چادر پیندن، جݙاں جو تریمتیں شلوار قمیض تے چادر استعمال کریندیاں ہن۔

### میلے ٹھیلے:
سرائیکی وسیب وچ مختلف میلے ٹھیلے وی منعقد تھیندے ہن جیڑھے لوکیں دے رل مل تے خوشی مناوݨ دا موقع ݙیندن۔

سرائیکی لوک تہذیب ایں وسیب دی روح ہے تے اینکوں محفوظ رکھݨ ٻہوں ضروری ہے۔
مصطفی دوم

سلطان مصطفیٰ دوم عثمانی ہک ایسا بادشاہ ہئی جیندے دور حکومت وچ سلطنت عثمانیہ اپݨے عروج دے بعد زوال دی طرف ودھدی پی ہئی۔ او محمد رابع دا پُتر ہئی تے 1695ء توں 1703ء تائیں تخت نشین رہیا۔ اُوندے دور حکومت دا سب توں افسوسناک واقعہ معاہدہ کارلوفچہ ہئی جیندے نتیجے وچ سلطنت عثمانیہ نے ہنگری تے اپݨا کنٹرول کھو ݙتا۔
## دور خلافت
سلطان مصطفیٰ دوم ہک جوان تے باصلاحیت بادشاہ ہئی پر اُوندے دور حکومت وچ سلطنت عثمانیہ دی حالت بہوں خراب تھی چکی ہئی۔ او اپݨی سلطنت کوں دوبارہ مضبوط بݨاوݨ دی کوشش کریندا رہیا پر اُوندے کوششاں کامیاب نہ تھی سڳیاں۔

معاہدہ کارلوفچہ: اے سلطنت عثمانیہ دی تاریخ دا ہک اہم واقعہ ہئی۔ اے معاہدہ سلطنت عثمانیہ تے کئی یورپی ممالک دے وچکار تھیا۔ اے معاہدہ سلطنت عثمانیہ کیتے ٻہوں نقصان دہ ثابت تھیا۔ سلطان مصطفیٰ دوم دی تاریخ وچ اہمیت ایں ڳالہوں ہے کہ اُوندے دور حکومت وچ سلطنت عثمانیہ اپݨے زوال دی طرف ویندی پئی ہئی۔ اُوندے دور حکومت دے واقعات آہدے ہن جو سلطنت عثمانیہ دی عظمت دا دور ختم تھی چکا ہئی تے ہݨ او ہک کمزور سلطنت بݨ چکی ہئی۔
## وفات
سلطان مصطفیٰ دوم دی وفات 1703ء وچ تھئی۔ اُوندی موت دے بعد سلطنت عثمانیہ دی حالت مزید خراب تھی ڳئی۔
## حوالے
محمود اول

سلطان محمود اول سلطنت عثمانیہ دا چویہواں حکمران ہئی۔ ایندا دور حکومت 1730ء توں 1754ء تک رہیا۔ محمود اول دے دور حکومت اچ عثمانی سلطنت مختلف چیلنجاں دا سامݨا کریندی رہی، جنہاں اچ یورپی طاقتاں نال جنگاں، اندرونی خلفشار تے اقتصادی مشکلات شامل ہن۔
## ابتدائی زندگی
محمود اول 2 اگست 1696ء کوں ادرنہ اچ پیدا تھیا۔ ایندا پیو مصطفیٰ ثانی تے ماں صالحہ سلطان ہئی۔ محمود اول دی ابتدائی زندگی اچ اونکوں شاہی خاندان دے روایتی طور تے تربیت ݙتی ڳئی۔
## دور حکومت
1730ء اچ ہک بغاوت دے نتیجے اچ احمد سوم کوں تخت توں لہا ݙتا ڳیا تے محمود اول کوں سلطان بݨا ݙتا ڳیا۔ محمود اول دے دور حکومت اچ عثمانی سلطنت مختلف چیلنجاں دا سامݨا کریندی رہی۔ ایندا دور حکومت ہک طرف جتھاں اندرونی خلفشار تے اقتصادی مشکلات دا دور ہئی تاں اتھاں اے یورپی طاقتاں نال جنگاں دا دور وی ہئی۔

اندرونی خلفشار: محمود اول دے دور حکومت اچ سلطنت دے اندر مختلف گروہاں دے درمیان اقتدار دی کشمکش رہی۔

اقتصادی مشکلات: سلطنت دی معیشت وی مختلف چیلنجاں دا سامݨا کریندی رہی۔

یورپی طاقتاں نال جنگاں: محمود اول دے دور حکومت اچ عثمانی سلطنت نے آسٹریا تے روس نال جنگاں لڑیاں۔

## اصلاحات تے اقدامات
محمود اول نے سلطنت دی حالت زار بہتر بݨاوݨ دی کوشش کیتی۔ ایندا مقصد فوجی اصلاحات، اقتصادی نظام کوں مضبوط بݨاوݨ تے عثمانی سلطنت دی عظمت کوں بحال کرݨا ہئی۔

فوجی اصلاحات: محمود اول نے فوجی نظام اچ اصلاحات کیتیاں تے فوجی تربیت تے جدید اسلحے تے توجہ ݙتی۔

اقتصادی اصلاحات: محمود اول نے اقتصادی نظام کوں بہتر بݨاوݨ دی کوشش کیتی تے کئی اقتصادی اقدامات کیتے۔

تعمیرات: محمود اول دے دور حکومت اچ کئی عمارتاں دی تعمیر کیتی ڳئی۔
## وفات
محمود اول 13 دسمبر 1754ء کوں قسطنطنیہ اچ وفات پا ڳیا۔

## حوالے