سرائیکی لوک قصیاں وچ گھریلو تے وسیبی کردار

عبداللہ عرفان کتاب ’’ناتھ جی‘‘ دے دیباچے وچ لکھدن:

’’قصے کہاݨی ہوں ویلے دے ادب و چ مُنڈھلی شکل ہئی یعنی جیڑھلے کہیں انسانی گروہ دی زبان کائنا ہئی ۔ اوں گروہ دا قصہ دی شکل وچ ’’ادب‘‘ اوں ویلے وی ہئی ۔ جیڑھا اوں ٹوٹے ، بھوئیں اُتے رہݨ آلے منڈھلے گروہ تے بݨݨ آلے منڈھلے انسانی سماج دا ، ادب قصہ یا ابتدائی تاریخ ہئی۔

جیکراہیں ہِیں ڳالھ کوں ’’سروں اینویں من گھدا ونڄے تاں وَت بنیادی شئیں چار ڄاپدیاں ہِن۔

                                               (1)             ٹوٹا بھوئیں ۔(دھرتی)

                                               (2)            اوندا واسی انسان ، یا انسانی گروہ۔(واسی)

                                               (3)            انسانیں دے آپت دے وچ بھوئیں نال ڳنڈھیے تے میل پیتر ۔(سانگے)

                                               (4)            ایں سماجی ڈھانچے دی ودھیک (ارتقاء) دا قصہ یا ادب تے تاریخ ثقافت۔(کلچر)

وَت کیوں جو اَحٖ انہاں چوہاں دی قدیم ہوند کوں قوم آہدن ۔ ایں کیتے اینکوں ایں اکھیجے جو کہیں وی قوم دا کوئی حصہ ، کوئی ادب یا کوئی تاریخ ، اوں ویلے توݨیں اَدھوری اے یا سِروں ہے اِی کائنا ۔ جے توݨی اوندیاں پاڑاں اوں دھرتی دے اندر تئیں نہ لتھیاں ہوون تے اتھاں جیڑھلے منڈھلے انسانی سماج دی بنیاد پئی ہئی تے جیڑھا کلچر بݨیا تے ودھیا پھلیا ہا … اوندے تلک نہ پُڄدیاں ہوون۔ ‘‘(1) 

عبداللہ عرفان دی ݙتی ڳئی کوٹیشن وچوں جیڑھی ڳالھ نشابر تھیندی ہے او ایہ ہے جو قصے کہاݨیاں دے منڈھلے عناصر (1)دھرتی (2)اوندے واسی(3)واسیاں دے رشتے ناطے تے سانگے (4)اَتے انہاں دے ثقافتی ورثے یعنی رسم و رواج ہن۔ ایں ڳالھ دی مزید وضاحت ایں تھی سڳدی ہے جو ایہ لوک قصے اساݙے وسیب دے ہِن تے ایں وسیب وچ دھرتی دے کتنے تل ہن ۔ اَتے ایہ کہاݨیاں انہاں وچوں کیڑھے کیڑھے تلاں دیاں ہِن ۔ سرائیکی وسیب دی دھرتی کوں اساں چار حصیاں وچ ونڈ سڳدے ہئیں۔

(1                                         دریائی

(2                                        پہاڑی

(3                                        صحرائی

(4                                        میدانی

ایہ سبھے کہاݨیاں انہاں چوہاں تَلاّں دیاں ہِن ۔ سرائیکی وسیب وچ سمندر کائنی بھل ہیرو تے ہیروئن دے ڈھیر پندھ تے ٻنہاں ملکاں دے سفر کیتے سمندر پار دے ملکاں دا ذکر کیتا ویندے ۔ پر اُنہاں کہاݨیاں دے Land Scapeسبھے اُتے ݙتے چار تَلاں دے ہوندن ۔ سرائیکی وسیب دیاں سبھے کہاݨیاں دے منظر نامے فلورا، فانا ۔ اَتے لوک انہاں تلاں وچوں نسردے تے اُسردِن۔

ݙوجھی ڳالھ لوک تے لوکیں دا گروہ ہے ۔ ایہ سبھ لوک اُتے ݙتے ڳئے لینڈ سکیپ دے وسدڑ ہوندن اَتے ایہ سبھے کہاݨیاں انہاں لوکیں دیاں ہوندیاں ہِن جیڑھے ماء ، پیئو ، دھی ، پُتر ، مترائی ماء ، بھیݨ تے بھرا سنویں رشتیاں وچ جُڑے ہوئے ہوندن ۔ ایہ کہاݨیاں انہاں رشتیاں وچ پاتی ونڄݨ آلی پیار ، محبت ، قربانی ، دھرو ، لوبھ ، لالچ ، عزت و احترام تے دھوکا فریب اَتے چھند پھند نال عبارت ہن ۔ جنہاں دے عمل تے ردِ عمل نال وسیب دے گھریلو تے خاندانی حیاتی نشابر تھی تے سامݨے آندی ہے جینویں لوک اَکھاݨیں وچ انہاں رشتیاں دے رویاں تے رجحانات دا ذکر عالمی سطح دے طور تے نشابر تھیندے اونویں لوک قصے کہاݨیاں وچ وی واقعاتی ڈھنگ نال انہاں رشتیاں دیاں ڈونگھائیاں سامݨے آندِن اَتے رشتے ناطے بھانویں شاہی خاندان دے ہوون تے بھانویں عام لوکیں دے گھریلو رشتے ناطیاں دے نال نال وسیبی تعلقات کوں وی نشابر کیتا ویندے ۔ ایہ تعلقات تے رویاں کوں نشابر کرݨ سانگے اِتھوں دے پیشیاں کوں موضوع بݨایا ویندے تے انہاں پیشیاں نال جُڑے لوکیں دیاں کہاݨیاں سُݨا تے انہاں دے اندر تے ٻاہر دے رجحانات سامݨے گھن آئے ویندن ۔ ایہ وسیبی پیشہ ور تے فنکار لوک جنہاں وچ ڄٹ ، لکڑ ہارا ، سنارا ، لوہار ، درکھاݨ ، سوداگر ، اَجڑی ، چور ، کاریگر ، تیر تے تلوار باز ، پہلوان ، موچی ، پاولی ، جھبیل ، فقیرتے میراثی وغیرہ ہِن۔

سرائیکی لوک کہاݨیاں درحقیقت عام لوکیں دیاں کہاݨیاں ہِن اِتھوں دے بادشاہ تے شہزادیاں ، شہزادے تے شہزادیاں دے رویے وی ساڳی وسیبی ہِن ۔ انہاں دا نشابر تھیوݨ تاں شاہی گیٹ اپ نال ہے پر انہاں دا عمل تے ردِ عمل اَتے جذبات و احساسات تے رجحانات دا اظہار قصہ کہاݨی دی صورت وچ پیش کیتا ویندے۔ انہاں کہاݨیاں دے ذریعے انہاں لوکیں دے پیشہ ورانہ رجحانات دا وی ݙس مِلدے ۔ بھل پیشہ ورانہ ایمانداری تے بے ایمانی دی خبر وی مِلدی ہے اَتے انہاں دے آپسی تعلقات وی نشابر تھی کراہیں سامݨے آندن۔

صابر چشتی سرائیکی قصیاں وچ نشابر انہاں وسیبی کرداریں تے انہاں دے رویاں بارے ایں ڳالھ کریندن:

’’ٻنہاں قدیم قوماں دے لوک قصیاں وانگݨ انہاں قصیاں اِچ وی ساکوں انسانی وسیب تے اوندے سماجی ارتقاء بارے سبھ کجھ علامتاں اِچ ملدے ۔ ظالم تے منصفِ بادشاہ ، سورمے ، عاشق ، شہزادے ویکیں دے مارے سیاݨے تے وݙے لوک ، ٹھڳی ،حرصی ، جادوگر ، تے جوݨ وٹاوݨ آلے ماݨس اَتے رڑھ واہی تے وپار وَٹے دے طور طریقے اینویں اِی ہک ٻئے نال وانج کݨس ۔ سِݨپ ، ݙڈھپ ، لُوس، خشامت آلے انسانی وسیب وی انہاں قصیاں اِچوں نشابر تھیندن ۔‘‘ (2)

تریجھی ڳالھ انسانیں دے آپت وچ بھوئیں نال ڳنڈھیے میل پتر ، جذبات و احساسات ، رسم و رواج ، روایات تے شعوری تے لاشعوری رجحانات تے روئیاں کوں وی لوک قصیاں وچ جا ݙتی ویندی ہے ۔ لوک قصے کہیں وی تہذیب تے تحریک دے آئینہ دار ہوندن ایہ انہاں دی پوری حیاتی دے عوامل تے ردِ عوامل کوں پیش کریندن جینویں مہر گل محمد کتاب ’’ہک ہا بادشاہ‘‘ دے دیباچے وچ ہک ہا بادشاہ دی تعریف کریندے ہوئے آکھیے اَتے اے تعریف لوک قصیاں دیاں تمام کتابیں اَتے تمام لوک قصیاں دی حیاتی تے پوری لہندی ہے۔

’’ہک ہا بادشاہ … ایک آباد سیارہ ہے ۔ ایک ہفت رنگ دنیا ، ہر لحاظ سے مکمل ، چھوٹی سی کائنات …… اس میں بادشاہ ، وزیر ، درباری ، سپاہی ، رعایا ، نوکر ، جن ، بھوت ، پریاں ، شہزادے ، شہزادیاں ،آجڑی ، سوجا ملاح ، نصرت پہلوان، سوداگر ، نامی چور ، حسین دوشیزائیں ، بوڑھی اور بیوہ عورتیں ، دریا ، جنگل ، پہاڑ ، اَژدھے …… غرض کیا نہیں ہے۔‘‘(3)

کلچر دا اظہار کہاݨیاں کوں تل وطنی وسیب نال جُڑیا رکھیندے تے سامعین اَتے قارئین کوں اوپرے جہان وچ نہیں ونڄݨ ݙیندا ۔ بھل دھرتی نال جُڑت رکھیندے تے ایندے جن اَتے دھینہ وی دھرتی دے ہک تل کنوں ݙوجھے تل تئیں تاں ویندن پر وسیب نئیں چھڑیندے ۔ اَتے جن کݙاہیں یورپ دے پہاڑاں تے افریقہ دے جنگلاں اَتے عرب دے صحراواں وچ کݙاہیں نئیں ویندے ۔ بھل اپݨے وسیب دے حدود اربعہ وچ راہندن ۔ قصے کہاݨیاں وچ گھریلو تے وسیبی رابطے اَتے رسم و رواج اَتے ولݨ ڈھلݨ درحقیقت سرائیکی وسیب دی تہذیبی تے سماجی روح دا بیان ہے ۔ لوک کہاݨیاں دی اہمیت وی ایں وجہ توں ودھیک تھی ویندی ہے جو ایندے وچوں وسیب دے ہر بندے دی سائیکی نشابر تھیندی ہے۔

ایں باب وچ گھریلو تے وسیبی کرداریں دے عوامل تے ردِ عوامل ، رجحانات ، احساسات ، جذبات ، تفکرات ، رویاں تے وَل ڈھل کوں نشابر کیتا ویسی ۔پہلے گھریلو کرداریں تے ہک پکھی دید بھویندے ہیں۔

سرائیکی لوک کہاݨیاں وچ ماء ’ پیئو ، بھیݨ ، بھرا ، مترائی ماء اَتے مترائے بھرانواں دے قصے ہِن ۔ اتفاق نال انہاں قصے کہاݨیاں وچ ماما ، مامی ، چاچا ، چاچی ، نانا ، ݙاݙا ، ماسی ، مسات ، سوتر ، ملویر اَتے ٻئے رشتے ناطے کہاݨیاں دے کردار کائنی ۔کیوںجو اے کہاݨیاں ہک گھریلو یونٹ دیاں کہاݨیاں ہوندیاں ہِن تہوں پورے خاندان تے برادری کوں ایندا حصہ نئیں بݨایا ویندا ۔ بھل مونڈھی رشتہ داریاں کنوں ثانوی رشتیاں دا وی سبق حاصل کر گھدا ویندے ۔ بھیݨ تے بھرا وجود وچ آندن ،اَتے ذال تے پئے دے رشتے بݨدن ۔

سرائیکی لوک کہاݨیاں وچ جتھاں ماء پیئو دی محبت دیاں کہاݨیاں مشہور ہِن اُتھاں ݙوجھی شادی دے اثرات نال مترپ دیاں کہاݨیاں وی دِل ہلا تے رکھ ݙیندیاں ہِن اوندی وجہ ہندو ازم ہے ۔ ہندو مت وچ ݙوجھی شادی دی مناہی ہے ۔ مرد ہک ذال دے ہوندے ݙوجھی شادی نئیں کر سڳدا ۔ طلاق دی وی سہولت کائنی ۔ اسلام عرب کلچر دے عین مطابق ہے ۔ اِتھاں شروع لا کنوں ڈھیر ذالیں رکھݨ دا رواج ہئی ایہ تاں اسلام انھاں کوں گھٹ کر تے چار شادیاں تئیں محدود کیتے تہوں اِتھاں مترپ اَتے پہاج دے اتنے بُرے اثرات کائنی بھل مترائے بھرا ہک ٻئے دی طاقت تے تݙبݨدے ہِن ایہ رواج ہُݨ تئیں وی جاری ہے ۔ سعودی مملکت دے بادشاہ دے چوݙاں بھرا ہِن جیڑھے پوری مملکت کوں امن تے سکون نال سنبھالی کھڑن ۔ ہک دے مرݨ دے بعد ݙوجھے دی حکمرانی آ ویندی ہے ۔ نہ کوئی محلاتی سازشاں اَتے نہ کوئی مترپ آلی دشمنی ہے ۔ اینویں متحدہ عرب امارات دے شیخ زید بن سلطان دے 52پُتر ہِن تے سبھے مَل تے پیار و محبت دے نال ملک چلیندن ۔ ݙوجھے لفظاں وچ عرب معاشرے وچ مترپ دا جذبہ اتنا ڈھیر شدید تے دشمنا آلا کائنی کیوںجو او صدیاں سالیں کنوں انہاں رشتیاں وچ رہندے ہن جݙاں جو ہندوستان دے کلچر وچ ہندو مت دی وجہ توں مترے بھراواں وچ محبت دا جذبہ نہ ڄم سڳے تے نہ اُسر سڳے۔

تہوں سرائیکی لوک کہاݨیاں وچ مترائی ماء دا کردار ٻہوں بھرواں ہے ۔ پہلی ذال مرݨ کنوں پہلے نصیحت ضرور کریندی ہے جو میݙے مرݨ کنوں بعد ݙوجھی شادی نہ کریں ۔ متاں مترائی ماء آ تے ٻالیں تے ظلم نہ تاوے ۔ ایں امر کیتے کہاݨیاں وچ عموماً چڑی دے مرݨ تے چڑا ݙوجھی ذال گھر گھن آندے ۔ جیڑھی پہلی ذال دے ٻالیں کوں چڑے دی عدم موجودگی وچ مار مار تے یا بُھرٹ کھوا کھوا تے مار سٹیندی ہے تے انہاں کوں آلہݨے وچوں تلے بھکا سٹیندی ہے اوندے ایہ کرتن ݙیکھ تے پہلی ذال اپݨے پئے کوں وصیت کریندی ہے جو توں ݙوجھی شادی ہرگز نہ کریں متاں ساݙے ٻال رُل نہ ونڄن پر اوندی موت دے بعد تاں ساڳی عمل تھیندے تے نویں ذال آ تے ٻالیں تے مترپ دے ظلم ڈھا ݙیندی ہے ۔ جیندے توں ٻالیں کوں ݙیس نکالی تئیں ملدی ہے اَتے کہاݨی اڳوں تے ٹُردی تے پندھ کریندی ہے ۔

اینویں اِی مترائی ماء دی وجہ توں مترپ جاڳدے تے مترائے بھرا ڄمدن جیڑھے ہک ٻئے نال دھرو کریندن ۔ عموماً ایں تھیندے جو ݙوجھی ماء دے ٻچڑے پہلی وچوں ڄمݨ آلیاں نال دھرو کریندن تے ونڈ ویتر وچ وی گھاٹے تے ہیݨی ونڈ مترائے بھرا کوں ݙیندن تے او اپݨا حق گھنݨ کیتے کرتن کریندے ۔ جیندے نال کہاݨی نسردی تے اُسردی ہے ۔ مترائی ماء دے ظلماں آلیاں کہاݨیاں ریت سرائیکی لوک کہاݨیاں وچ مترپ آلیاں وی ڈھیر ساریاں کہاݨیاںملدِن ۔ جیڑھیاں طرحاں طرحاں دے ظلماں ، دھرو ، زیادتیاں ، نا انصافیاں کوں پدھرا کریندن۔

ایہ لوک کہاݨیاں پیئو پتر ، پیئو دھی ، بھیݨ بھرا ، ماء پُتر ، ماء دھی دے رشتیاں ناطیاں ، وَل ڈھل ، محبتاں ، نفرتاں اَتے خُشیاں غمیاں دیاں کہاݨیاں ہِن جنہاں وچوں اخلاقی سبق ایہو مِلدے جو ہک ٻئے نال پیار محبت نال رہوو تے ہک ٻئے کیتے قربانی تے ایثار آلے جذبات و احساسات رکھو۔

اینویں اِی وسیبی کردار وی ، پیار ، محبت ، دانش ، صبر ، جہدِ مسلسل ، ایمانداری ، دیانت داری ، قناعت پسندی ، یاری باشی تے وفاداری آلے جذبات و احساسات تے تفکرات کوں پدھرا کریندن ۔ انہاں کہاݨیاں وچ ولِن کردار ، لوبھ لالچ ، جنسی بے راہ روی ، چالاکی ، مکاری، عیاری ، نفرت ، دھرو ، قبضہ گیری ، گھاٹے ، نفع تے فنکاری آلے کمالات کہاݨیاں وچ بیان کیتے ویندن ۔ جنہاں وچ خیر تے شر دی جنگ نشابر تھیندی ہے اَتے دنیا دی ہر کہاݨی کلی انہاں کہاݨیاں وچ وی شر کوں شکست اَتے خیر کوں فتح حاصل تھیندی ہے ۔اَتے وسیبی کردار عموماً ،ڄٹ ، سوداگر ، لکڑ ہارا ، آجڑی ، موچی، چور ،ٹھڳ ، مہاݨے وغیرہ ہوندن ۔ ایہ کہاݨیاں وی عموماً انہاں کرداراں دیاں ہِن جیڑھے آپ وی قصہ گو ہن ۔ پندھ کرݨ یا فراغت وچ وقت لنگھاوݨ کیتے او ہک ٻئے کوں قصے سُݨیندے ہِن تہوں تاں او اپݨے شعبہ زندگی یا اپݨے پیشے نال وابستہ کہاݨی کوں ڈھیر اہمیت ݙیندن جیڑھی ناصرف انہاں کوں دانش مندی ݙیندن بھل اپݨے پیشے دے حوالے نال تجربہ تے دیانت داری وی سکھیندِن۔

اے کہاݨیاں ہک پیشے دے ݙوجھے پیشے نال وابستہ لوکیں دے آپت دے تعلقات کوں وی پدھرا کریندن۔ جینویں ڄٹ دی سوداگر نال یاری ، سوداگر دا مہاݨے نال نبھا ، مہاݨے دا ٹھڳ نال اُلانبھا ، ٹھڳ دی ٹھڳاں نال ٹھڳی ، لکڑ ہارا تے آجڑی دے اتفاقات ، شکاری دی مہارت  تے فن کار دیاں فنکاریاں سبھے اپݨیاں اُپچ تے نظردِن ۔ کتھائیں اللہ دے ولی بزرگ وی لوکیں کوں دُعائیں ݙیندن تے انہاں دی مدد امداد کریندے نظرن۔

سرائیکی لوک کہاݨیاں درحقیقت انہاں عام لوکیں دیاں کہاݨیاں ہِن انہاں وچ مافوق الفطرت کردار وی انہاں عام لوکیں کلی عمل کریندن ۔ دھیہ وی اَپݨی ماء دی جھولی وچ عام بندے کلی سر رکھ تے سُمدے تے اونویں روٹی ٹکر کھاندے۔

دھیہ دا کردار ݙیکھو:

’’رات کوں دھینہ مِٹیاں پٹیندا آیا

آدم بُو ! آدم بُو … ہو … ہو … ہو۔

چارے پاسے ناس مارے تے آکھے ۔ دھینہ دی ٻڈھڑی ماء ناراض تھئی تے آکھݨ لڳی۔

’’پاڳل تاں نئیں تھی ڳیا ، اِتھاں آدم زاد کتھے ۔ ٻہہ ٹُکر کھا تے آرام کر ۔

دھینہ ماء ٻڈھڑی دی ڳال سُݨ تے ٻہہ ڳیا ۔ کھاݨا کھادس تے وَل ماء دی جھولی وچ سر رکھ تے سُم پیا۔‘‘(4)

اینویں اِی شاہی کردار وی نشابر تاں شاہی حیثیت نال تھیندن پر اُنہاں دا کردار تے عمل تے ردِ عمل ساڳی وسیبی ہوندے ۔ بادشاہ خود مہم تے نکلیا کھڑا ہوندے تے اوندا اپݨے دھی پُتر تے ذال نال رویہ وی وسیبی ریت روایت کلی ہوندے ۔

مُکدی ڳالھ شاہی خاندان تے مافوق الفطرت کردار تئیں وسیبی تے عام لوکیں آلے روئیے رکھیندے ہِن۔

اِتھاں پہلے گھریلو کرداریں دا ویورا کیتا ویندا پئے تے وَل وسیبی کرداریں کوں ݙٹھا ویسی۔

## حوالہ
سرائیکی لوک قصیاں دے کردار، مصنف : شہزاد اسد خان لغاری ، ناشر: جھوک پرنٹرز ‘ ملتان