سبرامنین چندرشیکھر

### سبرامنین چندرشیکھر
سبرامنین چندرشیکھر (19 اکتوبر 1910 – 21 اگست 1995)  ہک انڈین۔امریکی تھیوریٹیکل فزکس دان ہا جیڑھا تاریاں دی ساخت ، سٹیلر ارتقاء تے بلیک ہولز دے بارے وچ سائنسی معلومات وچ اہم کردار ادا کیتا ۔ انہاں کوں 1983 وچ فزکس دا نوبل انعام ولیم الفریڈ فاولر دے نال تاریاں دی ساخت تے ارتقاء کیتے اہم جسمانی عمل دے نظریاتی مطالعہ کیتے ݙتا ڳیا ۔ سٹیلر ارتقاء دے انہاں دے ریاضیاتی علاج وݙے تاریاں دے بعد دے ارتقائی مراحل تے بلیک ہولز دے ٻہوں سارے موجودہ نظریاتی ماڈل پیدا کیتے ۔ ٻہوں سارے تصورات ، ادارے تے ایجادات ، بشمول چندرشیکھر حد تے چندرا ایکس رے آبزرویٹری ، انہاں دے ناں تے رکھی ڳئی ہے ۔

چندرشیکھر اپݨی زندگی دے دوران فزکس دے ٻہوں سارے مسائل تے کم کیتا ، جیڑھا سٹیلر ساخت ، سفید بونے ، سٹیلر ڈائنامکس ، سٹوکاسٹک عمل ، ریڈی ایٹیو ٹرانسفر ، ہائیڈروجن اینین دی کوانٹم تھیوری ، ہائیڈرودینامک تے ہائیڈرومیگنیٹک سٹیبلٹی ، ٹربولینس ، توازن تے بیضوی شکلاں دے توازن دی سٹیبلٹی ، جنرل ریلیٹیویٹی ، بلیک ہولز دی ریاضیاتی تھیوری تے کشش ثقل دیاں ٹکراݨ والیاں لہراں دی تھیوری دی معاصر سمجھݨ وچ مدد کریندا ہے ۔ یونیورسٹی آف کیمبرج وچ انہاں سفید بونے تاریاں دی ساخت دی وضاحت کرݨ والا ہک نظریاتی ماڈل تیار کیتا جیڑھا انہاں دے انحطاط پذیر مادے وچ شامل الیکٹرانز دی رفتار دے نال ماس دی رشتہ دارانہ تبدیلی کوں مدنظر رکھدا ہا ۔ انہاں ݙکھایا جو ہک سفید بونے دا ماس سجھ دے ماس توں 1.44 گنا ودھ نئیں تھی سڳدا – چندرشیکھر حد ۔ چندرشیکھر سٹیلر ڈائنامکس دے ماڈلز کوں تبدیل کیتا جیڑھے پہلی واری جان اورٹ تے ٻیئں پیش کیتے ہن ، جیڑھا ملکی وے دے اندر کشش ثقل دے اتار چڑھاؤ دے اثرات کوں گیلیکٹک سینٹر دے گرد گھمݨ والے تاریاں تے غور کریندا ہا ۔ ایں پیچیدہ متحرک مسئلے دے انہاں دے حل وچ ویہ جزوی تفریق مساوات دا ہک سیٹ شامل ہا ، جیڑھا ہک نویں مقدار کوں بیان کریندا ہا جینکوں انہاں "متحرک رگڑ" قرار ݙتا ہا ، جیندے ݙوہرے اثرات تارے کوں سست کرݨ تے تاریاں دے جھرمٹ کوں مستحکم کرݨ وچ مدد کرݨ دے ہن ۔ چندرشیکھر ایں تجزیہ کوں انٹرسٹیلر میڈیم تک ودھایا ، جیڑھا ݙکھیندا ہا جو گیلیکٹک گیس تے مٹی دے بادل ٻہوں ناہموار طریقے نال تقسیم تھیندے ہن ۔

چندرشیکھر پریزیڈنسی کالج ، مدراس (ہݨ چنئی) تے یونیورسٹی آف کیمبرج وچ تعلیم حاصل کیتی ۔ یونیورسٹی آف شکاگو وچ ہک لمبے عرصے تئیں پروفیسر ، انہاں اپݨے کجھ مطالعے یرکس آبزرویٹری وچ کیتے ، تے 1952 توں 1971 تئیں دی ایسٹروفزیکل جرنل دے ایڈیٹر دے طور تے خدمات انجام ݙتیاں ۔ او 1937 توں 1995 وچ 84 سال دی عمر وچ اپݨی موت تئیں شکاگو وچ فیکلٹی وچ ہا ، تے تھیوریٹیکل ایسٹروفزکس دا مورٹن ڈی ہول ڈسٹنگوئشڈ سروس پروفیسر ہا ۔ 

### ابتدائی زندگی تے تعلیم
سبرامنین 19 اکتوبر 1910 کوں برطانوی راج (موجودہ پاکستان) دے لاہور وچ ہک تامل خاندان وچ پیدا تھیا ، سیتا بالکرشنن (1891–1931) تے چندرشیکھرا سبرامنیا ایئر (1885–1960) دے گھر ۔ انہاں دیاں ݙو وݙیاں بھیݨاں ، راج لکشمی تے بالاپروتی ، ترائے چھوٹے بھرا ، وشواناتھن ، بالکرشنن تے راماناتھن ، تے چار چھوٹیاں بھیݨاں ، ساردا ، ودیا ، ساوتری تے سندری ہن ۔ انہاں دے چاچا انڈین فزکس دان تے نوبل انعام یافتہ چندرشیکھرا وینکٹ رامن ہن ۔ انہاں دی والدہ دانشورانہ سرگرمیاں دی شوقین ہن ، ہینرک ابسن دے ڈول ہاؤس دا تامل وچ ترجمہ کیتا ہا تے چندرا دی ابتدائی عمر وچ دانشورانہ تجسس پیدا کرݨ دا سہرا ݙتا ویندا ہے ۔ خاندان 1916 وچ لاہور توں الہ آباد منتقل تھی ڳیا ، تے آخر کار 1918 وچ مدراس وچ آباد تھی ڳیا ۔

چندرشیکھر کوں 12 سال دی عمر تئیں گھر وچ تعلیم ݙتی ڳئی ۔ مڈل سکول وچ انہاں دے والد انہاں کوں ریاضی تے فزکس پڑھائی تے انہاں دی والدہ انہاں کوں تامل پڑھائی ۔ بعد وچ انہاں 1922–25 دے سالاں دوران ہندو ہائی سکول ، ٹرپلیکن ، مدراس وچ تعلیم حاصل کیتی ۔ بعد ازاں ، انہاں 1925 توں 1930 تئیں پریزیڈنسی کالج ، مدراس (یونیورسٹی آف مدراس نال منسلک) وچ تعلیم حاصل کیتی ، انہاں اپنا پہلا مقالہ ، "دی کمپٹن سکیٹرنگ اینڈ دی نیو سٹیٹسٹکس" ، 1929 وچ آرنلڈ سومرفیلڈ دے ہک لیکچر توں متاثر تھیوݨ دے بعد لکھیا ۔ انہاں جون 1930 وچ فزکس وچ بیچلر دی ڈگری ، بی ایس سی (آنرز) حاصل کیتی ۔ جولائی 1930 وچ چندرشیکھر کوں یونیورسٹی آف کیمبرج وچ گریجویٹ تعلیم حاصل کرݨ کیتے حکومت ہند دی سکالرشپ ݙتی ڳئی ، جتھاں انہاں کوں ٹرینیٹی کالج وچ داخلہ ملا ، جیڑھا آر ایچ فاولر محفوظ کیتا ہا جِنہاں نال انہاں اپنا پہلا مقالہ بھیڄا ہا ۔ انگلینڈ دے سفر دے دوران ، چندرشیکھر سفید بونے تاریاں وچ انحطاط پذیر الیکٹران گیس دی شماریاتی میکینکس تے کم کرݨ وچ وقت گزارا ، فاولر دے پچھلے کم وچ رشتہ دارانہ اصلاحات فراہم کیتیاں ۔ 

### یونیورسٹی آف کیمبرج
کیمبرج وچ اپݨے پہلے سال وچ فاولر دے تحقیقی طالب علم دے طور تے ، چندرشیکھر اپنا وقت اوسط اوپیسٹیز دا حساب لاوݨ تے سفید بونے تارے دے محدود ماس کیتے ہک بہتر ماڈل دی تعمیر کیتے اپݨے نتائج کوں لاگو کرݨ وچ گزارا ۔ رائل فلکیاتی سوسائٹی دے اجلاس وچ انہاں دی ملاقات ای ۔ ہے ۔ ملنے نال تھئی ۔ میکس بورن دی دعوت تے انہاں 1931 دی گرمیاں ، اپݨی پوسٹ گریجویٹ تعلیم دا ݙوجھا سال ، گوٹنگن وچ بورن دے انسٹی ٹیوٹ وچ گزارا ، جیڑھا اوپیسٹیز ، ایٹمی جذباتی کوفیشینٹس تے ماڈل سٹیلر فوٹوسفیئرز تے کم کریندا ہا ۔ پال ڈراک دی صلاح تے ، انہاں اپݨی گریجویٹ تعلیم دا آخری سال کوپن ہیگن وچ انسٹی ٹیوٹ فار تھیوریٹیکل فزکس وچ گزارا ، جتھاں انہاں دی ملاقات نیلز بوہر نال تھئی ۔

انحطاط پذیر تاریاں تے انہاں دے کم کیتے کانسی دا تمغہ حاصل کرݨ دے بعد ، چندرشیکھر کوں 1933 دی گرمیاں وچ کیمبرج وچ انہاں دی پی ایچ ڈی دی ڈگری ݙتی ڳئی ، جیندے وچ گھمݨ والے خود کشش ثقل پولیٹروپس تے ہک تھیسس ہا ۔ 9 اکتوبر کوں ، انہاں کوں 1933–1937 دی مدت کیتے ٹرینیٹی کالج وچ پرائز فیلوشپ کیتے منتخب تھیا ، جیڑھا 16 سال پہلے سرینواس رامانوجن دے بعد ٹرینیٹی فیلوشپ حاصل کرݨ والا صرف ݙوجھا انڈین بݨ ڳیا ۔ او فیلوشپ حاصل کرݨ وچ ناکام تھیوݨ تے ایندا اوں قدر یقین کریندا ہا جو انہاں اوں خزاں وچ آکسفورڈ وچ ملنے دے تحت تعلیم حاصل کرݨ دا پہلے ہی انتظام کر گھدا ہا ، حتیٰ جو اتھاں ہک فلیٹ وی کرائے تے گھدا ہا ۔

ایں عرصے دوران ، چندرشیکھر برطانوی فزکس دان سر آرتھر ایڈنگٹن نال واقف تھی ڳیا ۔ ایڈنگٹن انہاں دے کم وچ دلچسپی گھدی ، پر جنوری 1935 وچ ہک ڳالھ مہاڑ کیتی جیندے وچ چندرشیکھر دے کم تے سخت تنقید کیتی ڳئی۔ 

### کیریئر تے تحقیق
1935 وچ چندرشیکھر کوں ہارورڈ آبزرویٹری دے ڈائریکٹر ، ہارلو شاپلے ترائے مہینے دی مدت کیتے تھیوریٹیکل ایسٹروفزکس وچ وزیٹنگ لیکچرر بݨݨ دی دعوت ݙتی ۔ او دسمبر وچ ریاستہائے متحدہ دا سفر کیتا ۔ ہارورڈ دے دورے دے دوران ، چندرشیکھر شاپلے کوں ٻہوں متاثر کیتا ، پر ہارورڈ ریسرچ فیلوشپ دی انہاں دی پیشکش کوں ٹھکرا ݙتا ۔ اوں ویلے ، چندرشیکھر دی ملاقات جیرارڈ کوئیپر نال تھئی ، جیڑھا ہک مشہور ڈچ ایسٹروفزیکل آبزرویشنلسٹ ہا جیڑھا اوں ویلھے سفید بونےآں تے ہک اہم اتھارٹی ہا ۔ کوئیپر کوں حال ہی وچ اوٹو سٹروو ، یرکس آبزرویٹری دے ڈائریکٹر ، ولیمز بے ، وسکونسن وچ بھرتی کیتا ڳیا ہا ، جیڑھا یونیورسٹی آف شکاگو ولوں چلایا ویندا ہا ، تے یونیورسٹی دے صدر ، رابرٹ مینارڈ ہچنز ۔ چندرشیکھر دے بارے وچ ڄاݨدے ہوئے ، سٹروو اوں ویلھے انہاں کوں فلکیات وچ ترائے فیکلٹی پوسٹس وچوں ہک کیتے غور کریندا پیا ہا ، کوئیپر دے نال؛ ݙوجھی آسامی بینگٹ سٹرومگرن ، ہک ڈینش تھیوریسٹ بھری ہئی ۔ کوئیپر دی سفارش تے ، سٹروو مارچ 1936 وچ چندرشیکھر کوں یرکس وچ سݙیا تے انہاں کوں نوکری دی پیشکش کیتی ۔ حالانکہ چندرشیکھر ٻہوں دلچسپی رکھدا ہا ، پر انہاں شروع وچ پیشکش کوں ٹھکرا ݙتا تے انگلینڈ روانہ تھی ڳیا؛ سفر دے دوران ہچنز ولوں چندرشیکھر کوں ہک ریڈیوگرام بھیڄݨ دے بعد ، انہاں آخر کار قبول کر گھدا ، دسمبر 1936 وچ تھیوریٹیکل ایسٹروفزکس دے اسسٹنٹ پروفیسر دے طور تے یرکس واپس آ ڳیا ۔ ہچنز ہک موقع تے مداخلت وی کیتی جتھاں سٹروو ولوں منظم کردہ ہک کورس پڑھاوݨ وچ چندرا دی شرکت کوں ڈین ہنری گیل نسلی تعصب دی بنیاد تے ویٹو کر ݙتا ہا؛ ہچنز آکھیا "ہر صورت وچ مسٹر چندرشیکھر کوں پڑھاوݨ ݙیو" ۔

چندرشیکھر اپݨے پورے کیریئر وچ یونیورسٹی آف شکاگو وچ ریہا ۔ انہاں کوں 1941 وچ ایسوسی ایٹ پروفیسر تے ݙو سال بعد 33 سال دی عمر وچ مکمل پروفیسر دے عہدے تے ترقی ݙتی ڳئی ۔ 1946 وچ جݙاں پرنسٹن یونیورسٹی چندرشیکھر کوں ہینری نورس رسل دی خالی کیتی ڳئی پوزیشن دی پیشکش کیتی جیندے وچ شکاگو دی تنخواہ نالوں ݙوگنی تنخواہ ہئی ، ہچنز انہاں دی تنخواہ ودھائی جیڑھی پرنسٹن دی تنخواہ نال ملدی ہئی تے چندرشیکھر کوں شکاگو وچ رہݨ تے راضی کیتا ۔ 1952 وچ او اینریکو فرمی دی دعوت تے مورٹن ڈی ہول ڈسٹنگوئشڈ سروس پروفیسر آف تھیوریٹیکل ایسٹروفزکس اینڈ اینریکو فرمی انسٹی ٹیوٹ بݨ ڳیا ۔ 1953 وچ انہاں تے انہاں دی بیوی ، للیتا چندرشیکھر ، امریکی شہریت حاصل کیتی ۔

یونیورسٹی وچ ناسا ولوں 1966 وچ لیبارٹری فار ایسٹروفزکس اینڈ سپیس ریسرچ (LASR) بݨاوݨ دے بعد ، چندرشیکھر ݙوجھی منزل تے چار کونے والے دفاتر وچوں ہک تے قبضہ کیتا ۔ (ٻئے کونیاں وچ جان اے سمپسن ، پیٹر میئر تے یوجین این پارکر ہن ۔) چندرشیکھر 4800 لیک شور ڈرائیو وچ رہندا ہا جݙݨ 1960 دے ݙہاکے دے آخر وچ ہائی رائز اپارٹمنٹ کمپلیکس بݨایا ڳیا ہا ، تے بعد وچ 5550 ڈورچیسٹر بلڈنگ وچ ۔ 

### ایڈنگٹن نال اختلاف
کیمبرج توں گریجویشن کرݨ دے بعد ، چندرشیکھر ، جیڑھا آرتھر ایڈنگٹن نال قریبی رابطے وچ ہا ، 1935 وچ رائل فلکیاتی سوسائٹی دے اجلاس وچ اپݨے سٹیلر مساوات دا مکمل حل پیش کیتا ۔ ایڈنگٹن چندرشیکھر دے بعد ہک ڳالھ مہاڑ بک کیتی ، جتھاں انہاں کھلے عام چندرشیکھر دی تھیوری تے تنقید کیتی ۔ ایں چندرشیکھر کوں اداس کر ݙتا تے ہک سائنسی اختلاف پیدا کر ݙتا ۔ ایڈنگٹن تارے دے ماس دی حد کوں قبول کرݨ توں انکار کر ݙتا تے ہک متبادل ماڈل تجویز کریندا پیا ہا ۔

چندرشیکھر لیون روزنفیلڈ ، نیلز بوہر تے کرسچن مولر جیویں جو مشہور فزکس داناں توں حمایت حاصل کیتی جِنہاں ایڈنگٹن دے دلائل وچ کمی محسوس کیتی ۔ کشیدگی 1930 دے ݙہاکے دے دوران برقرار رہی ، کیوں جو ایڈنگٹن اجلاس دے دوران چندرشیکھر تے کھلے عام تنقید کرݨ جاری رکھیا تے ݙونہاں اشاعتاں وچ ہک ٻئے دیاں تھیوریاں دا موازنہ کیتا ۔ چندرشیکھر آخر کار 1939 وچ سفید بونیاں دی اپݨی تھیوری مکمل کیتی ، جیڑھا شعبے وچ ٻیئں توں تعریف حاصل کریندا ہا ۔ ایڈنگٹن 1944 وچ فوت تھی ڳیا ، تے انہاں دے اختلافات دے باوجود ، چندرشیکھر آکھݨا جاری رکھیا جو او ایڈنگٹن دی تعریف کریندے ہن تے انہاں کوں ہک دوست سمجھدے ہن ۔ 

### ݙوجھی عالمی جنگ
ݙوجھی عالمی جنگ دے دوران ، چندرشیکھر میری لینڈ وچ ایبرڈین پروونگ گراؤنڈ وچ بیلسٹک ریسرچ لیبارٹری وچ کم کیتا ۔ اتھاں ہوندے ہوئے ، انہاں بیلسٹکس دے مسائل تے کم کیتا ، جیندے نتیجے وچ 1943 دی رپورٹس جیویں جو دی ڈیکے آف پلین شاک ویوز ، 105 ملی میٹر شیل پھٹݨ دی بہترین اونچائی ، ترائے شاک ویوز دے وجود دیاں شرطاں ، پروجیکٹائل دی رفتار دا تعین بیٹ ویوز توں کرنا جیڑھے تبدیل شدہ فریکوئنسی دیاں لہراں نال مداخلت نال پیدا تھیندے ہن جیڑھے پروجیکٹائل توں منعکس تھیندے ہن تے ہک دھماکے دی لہر دی عام عکاسی ۔ ہائیڈرودینامکس وچ چندرشیکھر دی مہارت رابرٹ اوپن ہائیمر کوں انہاں کوں لاس الاموس وچ مین ہیٹن پروجیکٹ وچ شامل تھیوݨ دی دعوت ݙیوݨ تے مجبور کیتا ، پر انہاں دی سیکیورٹی کلیئرنس دی پروسیسنگ وچ تاخیر انہاں کوں پروجیکٹ وچ حصہ گھنݨ توں روک ݙتا ۔ ایہ افواہ ہے جو انہاں کلوٹرون پروجیکٹ دا دورہ کیتا ۔ 

### سسٹمیٹائزیشن دا فلسفہ
انہاں لکھیا جو انہاں دی سائنسی تحقیق انہاں دی خواہش نال سائنس دے مختلف مضامین دی ترقی وچ اپݨی بہترین صلاحیت دے مطابق حصہ گھنݨ نال حوصلہ افزائی تھئی ہئی ، تے انہاں دے کم دے پچھوں بنیادی محرک سسٹمیٹائزیشن ہا ۔ "ہک سائنسدان بنیادی طور تے کیا کرݨ دی کوشش کریندا ہے ہک خاص ڈومین ، ہک خاص پہلو ، یا ہک خاص تفصیل کوں چݨݨا ہے ، تے ݙیکھݨا ہے جو کیا او ہک عام سکیم وچ اپݨی مناسب جاہ گھیندی ہے جیندے وچ شکل تے ہم آہنگی ہے؛ تے ، جے نئیں ، تاں مزید معلومات دی ڳولݨا جیڑھا اینکوں کرݨ وچ انہاں دی مدد کریسی" ۔

چندرشیکھر فزکس تے فلکیات دے ٻہوں سارے شعبیاں تے عبور حاصل کرݨ دا ہک منفرد انداز تیار کیتا ۔ نتیجتاً ، انہاں دی عملی زندگی کوں الڳ الگ ادوار وچ تقسیم کیتا ونڄ سڳدا ہے ۔ او ہک مخصوص علاقے دا مکمل مطالعہ کریندا ہا ، ایندے وچ ٻہوں سارے مقالے شائع کریندا ہا تے ول ہک کتاب لکھدا ہا جیڑھا شعبے دے وݙے تصورات دا خلاصہ کریندا ہا ۔ ول او اڳلے دہائی کیتے ٻئے شعبے وچ منتقل تھی ویندا ہا تے ایں پیٹرن کوں دہراویندا ہا ۔ ایں طراں انہاں 1929 توں 1939 دے سالاں دوران سٹیلر ساخت دا مطالعہ کیتا ، جیندے وچ سفید بونےآں دی تھیوری وی شامل ہئی ، تے بعد وچ 1939 توں 1943 تئیں سٹیلر ڈائنامکس ، براؤنین موشن دی تھیوری تے توجہ ݙتی ۔ اڳلا ، انہاں 1943 توں 1950 تئیں ریڈی ایٹیو ٹرانسفر دی تھیوری تے ہائیڈروجن دے منفی آئن دی کوانٹم تھیوری تے توجہ مرکوز کیتی ۔ ایندے بعد 1950 توں 1961 تئیں ٹربولینس تے ہائیڈرودینامک تے ہائیڈرومیگنیٹک سٹیبلٹی تے مسلسل کم کیتا ڳیا ۔ 1960 دے ݙہاکے وچ انہاں توازن تے توازن دی بیضوی شکلاں دی سٹیبلٹی تے جنرل ریلیٹیویٹی ݙونہاں دا مطالعہ کیتا ۔ ایں عرصے دوران ، 1971 توں 1983 تئیں انہاں بلیک ہولز دی ریاضیاتی تھیوری دا مطالعہ کیتا ، تے آخر کار ، 80 دے ݙہاکے دے آخر وچ انہاں کشش ثقل دیاں ٹکراݨ والیاں لہراں دی تھیوری تے کم کیتا ۔ 

### طلباء نال کم
چندرا اپݨے طلباء نال قریبی طور تے کم کریندا ہا تے ایں ڳالھ تے فخر محسوس کریندا ہا جو 50 سال دی مدت (تقریباً 1930 توں 1980 تئیں) وچ انہاں دے شریک مصنف تعاون کاراں دی اوسط عمر تقریباً 30 سال ہئی ۔ انہاں اصرار کیتا جو طلباء انہاں کوں "پروفیسر چندرشیکھر" کہہ تے مخاطب کرݨ جݙاں تک جو او اپݨی پی ایچ ڈی دی ڈگری حاصل نہ کر گھنݨ ، جیندے بعد انہاں (ٻیئں ساتھیاں وانگوں) انہاں کوں "چندرا" کہہ تے مخاطب کرݨ دی ترغیب ݙتی ڳئی ۔ جݙاں چندرشیکھر 1940 دے ݙہاکے وچ یرکس آبزرویٹری وچ کم کریندا ہا ، تاں او ہر ہفتے دے آخر وچ 150 میل (240 کلومیٹر) گاڑی چلا تے یونیورسٹی آف شکاگو وچ ہک کورس پڑھاوݨ کیتے ویندا ہا ۔ جنہاں ݙو طلباء کورس کیتا ، تسنگ۔داؤ لی تے چن۔ننگ یانگ ، انہاں دے نوبل انعام جِتݨ توں پہلے ہی جِت گھدا ۔ لیکچرز دے دوران کلاس روم دے تعامل دے حوالے نال ، مشہور ایسٹروفزکس دان کارل ساگان پہلے ہتھ دے تجربے توں ݙسایا جو غیر تیار طلباء دے "بیکار سوالاں" نال "خلاصہ پھانسی دے انداز وچ نمٹایا ویندا ہا" ، جݙاں جو میرٹ دے سوالاں تے "سنجیدگی نال توجہ ݙتی ڳئی تے جواب ݙتا ڳیا" ۔ 

### ٻیاں سرگرمیاں
1952 توں 1971 تئیں چندرشیکھر دی ایسٹروفزیکل جرنل دا ایڈیٹر ہا ۔ جݙاں یوجین پارکر 1957 وچ سولر ونڈ دی دریافت تے ہک مقالہ پیش کیتا ، تاں ݙو مشہور جائزہ نگاراں مقالہ مسترد کر ݙتا ۔ تاہم ، چونکہ چندرا بطور ایڈیٹر پارکر دے کم وچ کوئی ریاضیاتی نقص نئیں ڳول سڳدا ہا ، ایں واسطے انہاں 1958 وچ مقالہ شائع کر ݙتا ۔

1990 توں 1995 دے سالاں دوران ، چندرشیکھر سر آئزک نیوٹن دے فلسفے نیچرلز پرنسیپیا میتھمیٹکا وچ تفصیلی جیومیٹری دلائل کوں عام کیلکولس دی زبان تے طریقے استعمال کر تے وضاحت کرݨ کیتے ہک پروجیکٹ تے کم کیتا ۔ ایں کوشش دے نتیجے وچ کتاب نیوٹن دی پرنسیپیا فار دی کامن ریڈر شائع تھئی ، جیڑھی 1995 وچ شائع تھئی ۔

چندرشیکھر کشش ثقل دیاں لہراں دے تصادم تے الجبری طور تے خاص تبدیلیاں تے وی کم کیتا ۔ 

### ذاتی زندگی
چندرشیکھر سی وی رامن دا بھتریجا ہا ، جِنہاں کوں 1930 وچ فزکس دا نوبل انعام ݙتا ڳیا ہا ۔

چندرشیکھر ستمبر 1936 وچ للیتا دورائیسوامی نال شادی کیتی ۔ انہاں دی ملاقات پریزیڈنسی کالج وچ ہک ساتھی طالب علم دے طور تے تھئی ہئی ۔ او 1953 وچ امریکہ دا قدرتی شہری بݨ ڳیا ۔ ٻہوں سارے لوک انہاں کوں گرم ، مثبت ، فیاض ، بے تکلف ، محتاط تے بحث کیتے کھلا سمجھدے ہن ، جݙاں جو کجھ ٻیئں انہاں کوں نجی ، خوفناک ، غیر صابر تے غیر سائنسی معاملات وچ ضدی سمجھدے ہن ، تے انہاں لوکاں کوں معاف نہ کرݨ والا جِنہاں انہاں دے کم دا مذاق اڑایا ۔ چندرشیکھر سبزی خور ہا ۔

چندرشیکھر 1995 وچ یونیورسٹی آف شکاگو ہسپتال وچ دل دا دورہ پوݨ نال فوت تھی ڳیا ، جیندے توں پہلے 1975 وچ وی دل دا دورہ پیا ہا ۔ انہاں دی بیوی زندہ ہئی ، جیڑھی 2 ستمبر 2013 کوں 102 سال دی عمر وچ فوت تھی ڳئی ۔ او ادب تے مغربی کلاسیکی موسیقی دی سنجیدہ طالب علم ہئی ۔

ہک واری جݙاں بھگوت گیتا دے بارے وچ ہک بحث وچ شامل ہا ، چندرشیکھر آکھیا "میں اپݨے خیالات کوں ہک ذاتی بیان نال پیش کرݨ چاہساں تاں جو میݙے بعد دے خیالات کوں غلط نہ سمجھیا ونڄے ۔ میں خود کوں ملحد سمجھدا ہاں" ۔ ایندی تصدیق انہاں دیاں ٻیاں ڳالھ مہاڑاں وچ وی کئی واری تھئی ہے ۔ کامیشور سی والی انہاں دے حوالے نال آکھیا "میں کہیں وی معنی وچ مذہبی نئیں ہاں؛ درحقیقت ، میں خود کوں ملحد سمجھدا ہاں" ۔ 6 اکتوبر 1987 کوں یونیورسٹی آف شکاگو وچ کیون کرسکیوناس نال ہک انٹرویو وچ چندرشیکھر تبصرہ کیتا "بلاشبہ ، او (اوٹو سٹروو) ڄاݨدا ہا جو میں ملحد ہاں ، تے انہاں کݙاہیں وی ایں موضوع تے میݙے نال ڳالھ نئیں کیتی" ۔ 

### نوبل انعام
چندرشیکھر کوں 1983 وچ فزکس دا ادھا نوبل انعام تاریاں دی ساخت تے ارتقاء کیتے اہم جسمانی عمل دے مطالعہ کیتے ݙتا ڳیا ۔ چندرشیکھر ایں اعزاز کوں قبول کیتا ، پر ایں ڳالھ تے ناراض ہا جو حوالے وچ صرف انہاں دا ابتدائی کم ذکر کیتا ڳیا ہا ، جیڑھا اینکوں زندگی بھر دی کامیابی دی توہین سمجھدا ہا ۔ انہاں اینکوں ولیم الفریڈ فاولر نال سانجھا کیتا ۔ 

### ٻئے ایوارڈز تے اعزازات
1944 وچ رائل سوسائٹی (FRS) دا فیلو منتخب تھیا

امریکیکن فلاسوفیکل سوسائٹی ، رکن (1945)

امریکیکن اکیڈمی آف آرٹس اینڈ سائنسز ، رکن (1946)

ہینری نورس رسل لیکچرشپ (1949)

بروس میڈل (1952)

رائل فلکیاتی سوسائٹی دا گولڈ میڈل (1953)

یونائیٹڈ سٹیٹس نیشنل اکیڈمی آف سائنسز ، رکن (1955)

امریکیکن اکیڈمی آف آرٹس اینڈ سائنسز دا رمفورڈ پرائز (1957)

نیشنل میڈل آف سائنس ، یو ایس اے (1966)

پدما وبھوشن (1968)

نیشنل اکیڈمی آف سائنسز دا ہینری ڈریپر میڈل (1971)

ماریان سمولوکوسکی میڈل (1973)

رائل سوسائٹی دا کوپلے میڈل (1984)

گورڈن جے لینگ ایوارڈ (1989)

امریکیکن اکیڈمی آف اچیومنٹ دا گولڈن پلیٹ ایوارڈ (1990)

نیشنل ریڈیو فلکیات آبزرویٹری توں پہلے جانسکی لیکچرشپ 

### میراث
چندرشیکھر دا سب توں اہم کم ایسٹروفزیکل چندرشیکھر حد تے ہے ۔ ایہ حد ہک سفید بونے تارے دا ودھ توں ودھ ماس ݙیندی ہے ، ~1.44 شمسی ماس ، یا مساوی طور تے ، گھٹ توں گھٹ ماس جیڑھا ہک تارے کیتے نیوٹران تارے یا بلیک ہول وچ ڈھݨݨ کیتے (سپرنووا دے بعد) ودھݨا ضروری ہے ۔ ایہ حد پہلی واری چندرشیکھر 1930 وچ ہندوستان توں کیمبرج ، انگلینڈ تک اپݨے پہلے سفر دے دوران اپݨی گریجویٹ تعلیم کیتے حساب کیتی ہئی ۔ 1979 وچ ناسا اپݨے چار "عظیم آبزرویٹریز" وچوں تریجھی دا ناں چندرشیکھر دے ناں تے رکھیا ۔ ایہ ہک ناں رکھݨ دے مقابلے دے بعد تھیا جیندے وچ پنجاہ ریاستاں تے سٹھ ریاستاں توں 6,000 اندراجات تھئے ۔ چندرا ایکس رے آبزرویٹری 23 جولائی 1999 کوں خلائی شٹل کولمبیا ولوں لانچ تے تعینات کیتا ڳیا ہا ۔ چندرشیکھر نمبر ، میگنیٹو ہائیڈرودینامکس دا ہک اہم غیر جہتی نمبر ، انہاں دے ناں تے رکھیا ڳیا ہے ۔ کشودرگرہ 1958 چندرا دا ناں وی چندرشیکھر دے ناں تے رکھیا ڳیا ہے ۔ ہمالیہ چندرا دوربین دا ناں انہاں دے ناں تے رکھیا ڳیا ہے ۔ لندن دی رائل سوسائٹی دے فیلوز دے سوانحی یادداشتاں وچ آر جے ٹیلر لکھیا "چندرشیکھر ہک کلاسیکی اپلائیڈ ریاضی دان ہا جیڑھا تحقیق بنیادی طور تے فلکیات وچ لاگو تھیندی ہئی تے جیڑھا شئیت ول کݙاہیں نہ ݙٹھا ونڄے ۔"

چندرشیکھر 45 پی ایچ ڈی طلباء دی نگرانی کیتی ۔ انہاں دی موت دے بعد ، انہاں دی بیوی للیتا چندرشیکھر انہاں دے نوبل انعام دی رقم یونیورسٹی آف شکاگو کوں سبرامنین چندرشیکھر میموریل فیلوشپ دے قیام کیتے ݙتی ۔ پہلی واری 2000 وچ ݙتی ڳئی ، ایہ فیلوشپ ہر سال فزکس ڈیپارٹمنٹ یا فلکیات تے ایسٹروفزکس ڈیپارٹمنٹ دے پی ایچ ڈی پروگراماں وچ گریجویٹ سکول وچ ہک شاندار درخواست گزار کوں ݙتی ویندی ہے ۔ پلازما فزکس دا ایس چندرشیکھر انعام ایسوسی ایشن آف ایشیا پیسیفک فزیکل سوسائٹیز (AAPS) ولوں شاندار پلازما فزکس داناں کوں ݙتا ونڄݨ والا ہک ایوارڈ ہے ، جیڑھا 2014 وچ شروع تھیا ہا ۔

چندرا ایسٹروفزکس انسٹی ٹیوٹ (CAI) ہائی سکول دے طلباء کیتے پیش کیتا ونڄݨ والا ہک پروگرام ہے جیڑھے ایم آئی ٹی سائنسداناں ولوں رہنمائی حاصل کرݨ والے ایسٹروفزکس وچ دلچسپی رکھدے ہن تے چندرا ایکس رے آبزرویٹری ولوں سپانسر کیتا ویندا ہے ۔ کارل ساگان انہاں دی کتاب دی ڈیمن۔ہانٹڈ ورلڈ وچ انہاں دی تعریف کیتی "میں دریافت کیتا جو سچی ریاضیاتی خوبصورتی کیا ہوندی ہے سبرامنین چندرشیکھر توں" ۔ 19 اکتوبر 2017 کوں ، گوگل چندرشیکھر دی 107ویں سالگرہ تے چندرشیکھر حد کوں خراج تحسین پیش کرݨ کیتے 28 ملکاں وچ ہک گوگل ڈوڈل ݙکھایا ۔

2010 وچ چندرا دی 100ویں سالگرہ دے موقع تے ، یونیورسٹی آف شکاگو چندرشیکھر سینٹینیئل سمپوزیم 2010 دے ناں نال ہک سمپوزیم منعقد کیتا جیندے وچ راجر پینروز ، کیپ تھورن ، فریمن ڈائسن ، جینت وی نارلیکر ، راشد سنیایو ، جی سرینیواسن تے کلفورڈ ول جیویں جو معروف ایسٹروفزکس داناں شرکت کیتی ۔ ایندے تحقیقی ڳالھ مہاڑ 2011 وچ فلوئڈ فلوز ٹو بلیک ہولز دے ناں نال ہک کتاب دے طور تے شائع تھئے انہاں دی سالگرہ صدی تے ایس چندرشیکھر کوں خراج تحسین ۔