سرائیکی وسیب دے ٻال

ٻال پھُل ہِن ، پھُل جتھاں ہون ، جیہو جہے ہوون تے جیڑھے رنگ دے ہوون ، پیارے لڳدن ۔ ٻال اساݙی اڄ دی مُڑی وی ہن تے کل دا سرمایہ وی ، آوݨ آلے دور اچ ساریاں ذمہ واریاں انہاں دے سِر تے آسِن۔ ایں واسطے اساکوں اپݨے ٻالیں دی تعلیم تے تربیت تے سب توں زیادہ توجہ ݙیوݨ دی ضرورت اے ۔ سرائیکی سنجٖاݨ دا کم اڄ توں چالہی سال پہلے شروع تھئے پر اساݙے بے سوچ اڳواݨیں اپݨا کم نکے ٻال توں شروع کرݨ دی بجائے ٻڈھے طوطیں کوں پڑھاوݨ شروع کر ݙات، ٻہوں سارے اساݙے لیڈر تے سوجھوان ٻاہروں سرائیکی سرائیکی تے اندروں گھر ونجٖ تے اپݨے ٻالیںنال اردو الا تے انہاں کوں ڳولیندے رہ ڳئے ۔ جیکر نہ ہووے تاں چالہی سال پہلے والا ٻال اڄ جیڑھی جاہ تے جیڑھے مقام تے ہووے ہا  اڄ  ساݙا ہووے ہا ۔ پر افسوس جو اساکوں اپݨے ناں دے وݙے اڳواݨیں بھن گھتیے۔ احف ساݙے ٻالیں کوں ہزار ہا سالیں توں سینہ بہ سینہ چلے آوݨ والے قصہ قصولیاں تے ڳاوݨ یاد کائنی ۔ اڄ اسیݙے ٻالیں کوں ڈش ، سٹلائیٹ ، انٹرنیٹ ہے پر لوک ادب کائنی ۔ اساݙے ٻال اڄ وی اپݨے لوک ادب سِکدے بیٹھن پر اناہں کوں لوک ادب ݙیوݨ آلا کوئی کائنی ۔ اساں اپݨے اخبار جھوک دے ذریعے ’’ پھلواڑی ‘‘ دے ناں تے ٻالیں چھوٹیاں موٹیاں کوششاں کریندے رہ ویندن ۔ میݙا بھنڑیجا نذیر احمد بزمی ، چھوٹا بھرا فاروق احمد دھریجہ ، بھتریجا شاہد دھریجہ تے وݙا پُٹر طاہر محمود چندر تارے تے قصہ قصولی دے ناں نال وسیب دے ٻالیں کیتے رسالے شائع کریندن ۔ ایں طرح اساں جھوک پبلشرز دی طرفوں پروفیسر شوکت مغل دیاں کتاباں ’’ الف بے بٹوا‘‘ ، ’’ آٹی ماٹی ‘‘ تے ٻہوں زیادہ تعداد اچ قاعدے وی شائع کیتن پر میں سمجھداں جو اے کم ٻہوں تھولا ہے ،ٻالیں واسطے سرائیکی وسیب دے سارے جماعتیں کوں ، تمام ادبی اداریں کوں ، تمام شاعریں ، دانشوریں ، تمام لکھاریں بلکہ وسیب دے ہر نینگر تے ہر تریمت کوں رل تے کرݨا چاہیدے۔ اڄ اساں تہاکوں ٻالیں بارے کجھ قصے تے کجھ لوک ڳاوݨ پیش کریندوں تاں جو ٻال اپݨے اصل ادبی سرمائے دی چس چاون تے اپݨی اصل مڑی تے میراث کوں ہتھیکا کرݨ دی کوشش کرن ۔ ہک پراݨے قصے ’’ قصہ کراں پُٹھا ‘‘ دا رنگ ݙیکھو ۔ اے قصہ اساݙیاں ٻڈھڑیاں خصوصاً نانی ݙاݙی اساکوں سݨویندیاں ہن :۔

قصہ کراں پُٹھا

قصہ کراں پُٹھا

مل ٻکریاں قصائیاں کوں کُٹھا

مینہ اُتے چھَپر وُٹھا

چھپر وچوں نکھتیاں ترائے نائیں 

ݙو سکیاں ہن ہک وہندی نئیں

جیڑھی وہندی نئیں اوندے وچوں نکتن ترائے شہر 

ݙو بَر ہِن ، ہک وسدا نئیں

جیڑھا وسدا نئیں اوندے وچوں نکتن ترائے کمبھار

ݙو کنڈ ہِن ، ہک جٖاݨدا نئیں

جہڑا جٖاݨدا نئیں اونیں بݨائین ترائے کنے

ݙو کچے ہن ، ہک پکدا نئیں 

جہڑا پکدا نئیں اوندے وچ چاڑھݨ ترئے موٹھ

ݙو کچے ہِن ، ہک ڳلدا نئیں

جیڑھا ڳلدا نئیں اوکوں کھاوݨ آ بیٹھن ترائے چݨے

ݙو بُکھے ہِن ہک رَجٖدا نئیں

جیڑھا رجٖدا نئیں اوندے ہن ترئے وچھیر

ݙو اِڑک ہِن ہک وہندا نئیں

جہڑا وہندا نئیں اوندا پاتاہݨیں ترائے رو پئے مُل

ݙو کھوٹے ہِن ہک وجٖدا نئیں

جہڑھا وجٖدا نئیں اونکوں آ بیٹھن پرکھن ترئے سنارے

ݙو اندھے ہن ، ہک کوں سُجھدا نئیں

جینکوں سُجھدا نئیں اونیں بݨائین ترائے موتی

ݙو تُرٹے ہِن ، ہک جٖڑدا نئیں

جہڑا جٖڑدا نئیں اونکوں سٹیونیں بھاہ اچ

اوندی مُک ڳئی آب

قصہ ڳیا جھر

اوساں ولیوسے گھر

قصے دے اُتے کالی کُنی

تیݙے میݙے تے لال چُنی

ایہو جیہاں قصہ سُݨ کے سیاݨا آکھیا ہا:

پڑھیا ٻال کھمبار دا ، سولھاں ݙوݨی اَٹھ

## دودا دھوڑ ‘ چنیسر چھئی
سندھ دا ہک بادشاہ ہا، اوندے ݙو پُتر ہن ، ہک دا ناں دودا تے ٻئے دا ناں چنیسر ہا، ہُݨ ݙوہیں فارغ تے چٹݨی ، ٻئی ریاست خیر پور دا بادشاہ کوں اپݨی دھی دی شادی دی فکر ہئی۔ او چہندا ہا جو میݙی ملکہک زادی دا ’’ سنگ بند‘‘ کہیں شہزادے نال تھیوے ۔ اوں پتہ کرایا جو بادشاہ زادے دودے تے چنیسر دا کیا حال اے ؟ اونکوں ݙسیا ڳیا جو سئیں ! دودا دھوڑ تے چنیسر چھئی اے ۔ بادشاہ آکھیا : ’’ چندرے کوں تاں کوئی مانی نی ݙیندا میں دھی کیوں ݙیواں ۔‘‘

## ہوشو شیدی ۔ سر ݙیسوں ، سندھ نہ ݙیسوں
سرائیکی وسیب دے لوک ہک ویلھے ترائے چار مُکیں دے مالک ہوندے ہن ، انہاں ملکیں وچ سلطنت ملتان ، ریاست بہاولپور، ریاست دیرہ غازی خان ،ریاست خیر پور تے ہکے ویلھے سندھ دے بادشاہ مثلاً سومرے سمے سرائیکی ہَن ۔ سندھ تے قبضے کیتے نیت دے کھوٹے حملے کریندے رہ ویندے ہن تے سرائیکی ماء دھرتی دے حلالی پُتر انہاںدے نال مقابلے کریندے ہن۔ انہاں حلالی پُتریں وچوں ہک ناں ہوشو شیدی ہا۔ جݙاں حملہ آوریں سندھ تے حملہ کیتا تاں ہوشو شیدی ہکل ݙتی ’’ سر ݙیسوں ‘ سندھ نہ ݙیسوں ‘‘ ۔ اڄ ہوشو شیدی تے ایندے ایہے لفظ سندھ دی تریخ دا حصہ بݨ ڳن ۔

## '''حوالہ'''
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی وسیب) وچوں چوݨ