حاجی ٹالپور

سندھ دے رہݨ والے ہک سرائیکی شاعر گزرن۔ انھاںوی ٻہوں ساری مزاحیہ شاعری کیتی ہے۔ اپݨی ہک نظم وچ نینگراں کوں طنز و مزاح دانشانہ بݨیندن۔ سندھی تے سرائیکی علاقے دے لوک ٻہوں روایت پسند ہن۔ نویں فیشن ‘ نویاں قدراں کوں اے لوک وݙی مشکل نال قبول کریندن۔ ہِیں کیتے اکثر مزاحیہ شاعراں نینگراں دے لباس ‘ ٹور ‘ کچاریاں ‘ مچھاں تے فیشن کوں طنز و مزاح دا موضوع بݨائے ۔ حاجی ٹالپور دے کجھ طنزیہ شعر ملاحظہ کرو:

ݙنگی ٹور تے ٹھوشی پٹکے ول ول ݙیکھ پچھانواں

مچھاں جنھاں دیاں ٹوپ ٹنڈن تے واٹ پٹیا الکاواں

جھنگ سݙیندے مردے سوریہہ گھر مرینھ ماواں

حال جنھاں دا ایجھا حاجی بن تنھاندیاں لاواں 

بے علم عمل ملاں جیڑھے چھڑے مسیتاں وچ ٻہہ تے نویں نویں مسلے گھڑیندے رہندن تے مسلماناں کوں آپس وچ لڑیندن‘ تمام صوفی شعراء دے طنز ملامت دا موضوع بݨین۔ انھاں دی دو عملی ݙکھاوے دی عبادت وعظ وی کوڑ کہاݨی۔ علم توں نا واقفیت ‘ عمل توں دوری‘ لالچ دی مجبوری اُتے ٻہوں سارے صوفی شعراء دا کلام ملدے۔ مذہبی تے فقہی مسائل اُتے شاعری کرݨ والے شعراء وی اکثر اے آکھ تے دینی مسائل منظوم کیتن کہ شودے ملاں لوکاں کوں دین دا صحیح علم نیں ݙیندے ۔ ہِیں کیتے انھاں دینی درسی رسائل دی لوڑ محسوس تھئی ہے ۔ ایں موضوع تے خود حضرت خواجہ فریدؒ دے مصرعے ݙیکھو:

ملاں نیں کہیں کار دے

شیوے نہ ڄاݨن یار دے

سمجھن نہ بھید اسرار دے

ونڄ کنڈ دے بھرنیں تھئے دڑیں

مولوی گل محمد چشتی ’’قصّہ لیلیٰ مجنوں‘‘ ۔ ’’گاذر نامہ‘‘ ۔ ’’تصوف نامہ‘‘ دے علاوہ ’’ملاں نامہ‘‘ تے ’’پیر نامہ‘‘ لکھ تے ایں طبقے دی طنزیہ تے مزاحیہ انداز اِچ سُنڄاݨ کرائی ہے۔ پیر نامہ وچ او کوڑ بتوڑ دے لُٹو پیراں دے کردار توں ایں پردہ چیندن۔

جیڑھی مریدنی ہووے سلوݨی

پہلے پیر کریندے بونی

پچھے مرید بھنیندے چھوݨی

ایجھے پیر کوں کھلے لائو

بعضے پیر جو ہن لکھ پتی

نیں روا ݙیون ہک رتی

کتھ آیات حدیث نکھتی

بھریاں جاہیں پھیر بھرائو

پیریں دا اے رواج ہے کہ او فصل دے فصل مریدیں کول دورہ کریندن تے ٻوہل اِچ مال ڈھانڈا تے روک رقم اڳڑیندن۔ مولوی گل محمد چشتی آہدن:

نانگ وٹھوہیں سور بلائیں

سب وڑ ویندے اپݨیاں جائیں

مرشد ہوندے بریاں بلائیں

سفر کریندے منگھر پوہ 

ہیں پیر نامے دے علاوہ فقیر اکرم شاہ ماہی دا چھپا ’’قصہ ملواݨیاں‘‘ ملدے جیندے وچ مولویاں کوں اپݨا حلوہ بݨاوݨ کتے سو سو جتن کریندا ݙسایا ڳے۔ کوئی مرے کوئی پرنیجے ملاں اپݨے پیسے کھرے کرݨ جاندن ۔او کفن دفن اِچوں رقم کماوݨ توں نہیں چکدے۔ ایں بند وچ حلوہ دی باڑھ دا ذکر ݙیکھو:

ڳیا ملاں جو گھر بی بی سݨایا

ہوئی مدت کتھوں حلوا نی آیا

کوئی عورت نیں ݙیندی ہے کنی

مٹھے دے واسطے روندی ہے مُنی

جیکر کہیںدے گھر قضیہ تھی ونڄے تاں ملاں دی موج بݨ پوندی ہے ۔ قصہ ملوانیاں توں ہک ٹوٹا۔

مرے جو آدمی گھرمومناں دے

ہوندی ہے عید گھر ملواݨیاں دے

آکھے وارث جنازہ جلد پڑھ لو

آکھے ملاں پہلاں اسقاط کر لو

جنازہ ٹھیک جز اسقاط ناہیں

سوا اسقاط معافی پاپ ناہیں

کہے ملاں جو نہ اسقاط کرݨا

جنازہ وی اساں ہرگز نہ پڑھنا

اے مسئلہ شرع وچ ہرگز نہ آیا

طمعے دے واسطے ملاں بݨایا

ہویا لاچار او مومن بچارا

لوکاں تو منگدا مبلغ ادھارا 

آپ نے سنجیدہ تے مزاحیہ ݙوں طرح دی شاعری کیتی ہے۔ حمل فقیر وی حاجی ٹالپور توں متاثر تھی تے انھاندے ݙوہڑیاں توں ݙوہڑے لکھے ہن۔ حمل خان دا دور 1810ء ۔ 1879ء ہے۔ حاجی ٹالپور انھاندے بزرگ معاصر معلوم تھیندے ہن۔ 

نین میݙے دن رین سڄݨ از عشقت خواب نہ خُفتے

کیتے یار بیدار تہوں نت شوقوں رہن شگفتے

عہد اُتے ایستادہ تناں کوں کیا سایہ کیا تفتے

کرݨ کشال وصال ݙیکھن کوں جاڳن لعل نہفتے

ہم ارواح تیݙے ارواح سیتی اُتھ روز مشتاق دے جُفتے

نہیں شگاف تھیوݨ کوں سوزن سہج صلح سوں سُفتے

حال حاجی توں دلبر ٻاجھوں بادگراں ہیچ نہ گفتے

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان