دیسی چھند

بر صغیر وچ مقامی تے دیسی زباناں بٖولݨ آلے حکمرانیں کوں حکومت کرݨ دا بٖہوں گھٹ عرصہ ملئے ۔ انہاں حکمراناں دے مقابلے ءِ چ بر صغیر تے حملہ آور حکمران رہ ڳن ۔ ایہا وجہ ہے جو فارسی ، انگریزی، عربی تے حکمرانیں دیاں بٖیاں زباناں چنڳی ترقی پاتی اے تے اتھاں دیاں علاقائی زباناں کوں متاثر کیتے۔ سرائیکی وی ایہو جہی زبان ہے جو ایں ظلم تے وانجھ توں نی بچ سڳی۔ وادی سندھ وچ سب توں پہلی دراوڑی  قوم دی زبان ای ایں علاقے تے وسیب دی وݙی زبان ہئی ۔ او لوک اپݨی شادی، غمی ، عشق، محبت تے حیاتی دے سارے رنگ شاعری وچ بیان کریندے ہن۔ ایہا وجہ ہے جو سرائیکی زبان سینہ در سینہ چلدی ہوئی اپݨی ہزاراں کہاوتیں نال، لوک گیت تے کافیں نال اساں تئیں پُجٖی ۔ ہُݨ جیکر اساں ہزاراں سال پراݨی سرائیکی زبان کوں فارسی تے عربی عروض دے نال تولݨ دی کوشش کریسوں تاں ڈھیر سارے شعراء کرام کوں بے وزن آکھ کھڑسوں کیونجو فارسی ، عربی عروض سرائیکی زبان توں بٖہوں بعد اتھاں رائج تھئے۔ ایہا وجہ ہے جو فلعن ، دیاں بحراں اساݙے بزرگ صوفی شعراء دے کلام تے پوریاں نی لہہ سڳدیاں ۔ اے ایویں ہے جو گز نال داݨے بھرے ونجٖن یا پڑوپی نال کپڑا کچھیا ونجٖے ۔ایندے واسطے ماترائی تے اکھرک نظام دے ماتحت چھندیں دا نظام ضروری اے ۔ جیرھا جو علاقائی زباناں سرائیکی، سندھی ، ہندی ، سنسکرت ، دیوناگری ، پنجابی تے بٖئے ڈھیر سارے زبانیں واسطے اساݙا اپݨا دیسی نظام اے ۔ مثال دے طور تے خواجہ غلام فرید دی کافی ’’ مساڳ ملیندی دا گزر ڳیا ݙینہہ سارا‘‘ تے وارث شاہ دی ہیر دا ہک مصرعہ ’’ ݙولی چڑھدیاں ماریاں ہیر چیکاں ، مینوں لے چلے بابلا لے چلے وے ‘‘ چھندی نظام دے تحت ونڈ کیتے ونڄ سڳدن ۔ جݙاں جو فعلن فعلن جٖاݨݨ آلے حضرات انہائیں مصریں کوں بے وزن آکھدن ۔ ایں چھندی کم دے اُتے رفعت عباس تے عبدالطیف بھٹی کم کیتے تے ہک کتاب چھند پتری دے ناں نال شائع تھئی تے بر صغیر دی پہلی سرائیکی عروض دی کتاب تیار کریندے پن جیرھا جو مثبت تے بٖہوں چنڳا کم اے ۔اساکوں کوشش تے امید کرݨی چہیدی اے جو آوݨ آلے وقتاں ءِ چ بر صغیر دیاں علاقائی ساریاں زباناں اپݨے وزن وچ ہوون تے کوئی باوزن شاعر بے وزن نہ اکھواوے ۔ سرائیکی عروض بارے مہاندرے شاعر بہشتی دلنور نور پوری ݙسیندے ہن جو سرائیکی وچ عروض دا نظام ݙاڈھا پکا تے پختہ ہے تے اے نظام ہندی توں وی پہلے دا قائم اے ۔ ہندی والیں ایں نظام کوں اختیار کر گھدا تے سرائیکی والے اسلام آوݨ دے بعد عربی دی طرف چلے ڳے ۔ایندا نتیجہ اے تھیا جو اتھاں 99 فیصد شاعری عربی عروضی نظام دے تحت تھئی جݙاں جو سرائیکی دا عروضی نظام جینکوں دیسی یا تلوچڑ آکھیا ویندا ہا ، اتھاں متروک تھی ڳیا تے ساݙے نظام تے ہندی والے قابض تھی ڳے۔ اساݙی شاعری دا نظام جیرھا اساݙا ورثہ یا ترکہ اساں کھسوا بٖیٹھے جو اے ڳالھ بٖہوں وݙے نقصان توں گھٹ کائنی۔ اساݙے کجھ شاعر جیرھے عروض توں واقف کائنی او خود عروض دی مخالفت کریندن ۔ اے مخالفت ایویں ہے جیویں ہک کوئی آکھے جو پڑھائی یا علم ضروری کائنی تے اساں ایویں ڈی سی او تے ڈی پی او بݨ ویسوں ۔

اے ضروری نی جو ہر عروض دا ماہر بٖہوں وݙا یا چنڳا شاعر وی ہووے پر ہر چنڳے یا ماٹھے شاعر کیتے ضروری اے جو او شاعری دا علم جٖاݨدا ہووے ۔ جیویں شاعری کیتے پڑھیا ہووݨ شرط کائنی ایویں علم عروض واسطے وی پڑھیا ہووݨ شرط کائنی ۔ موسیقی دے فن دی طرح علم عروض وی ہک فن اے تے ایں فن دا ماہر ان پڑھ وی تھی سڳدے۔ پر جیرھے شاعر ایندی مخالفت کر تے دبٖڑوں گسڑوں شاعری کرݨ چہندن او ٹھیک کائنی۔ کجھ بے استادے شاعر وی ہن، جنہاں دا پہلا مصرعہ اُبھے تے ݙوجھا لمے آلے پاسے ویندے تے کوشش دے باوجود کجھ پلے نی پمدا جو شاعر کیا آکھݨ چہندے۔ شاعری ہوندی تاں او ہے جیرھی سمجھ آ ونجٖے ۔ جیکر شاعری کوں سمجھݨ کیتے وی ترجمے تے تفسیریں دی ضرورت اے تاں ول ایجھی شاعری کوں پرے سُکڑاں رکھو ۔ پر اتھاںہکے عذاب اے وی ہے جو اتھاں ’’ ستائش باہمی ‘‘ دیاں انجمناں ہن۔ ’’ شہرت پسند اتے شہرت باز گروہ ہن ‘‘۔ بے ادبی دی حد تک ادبی لابیاں ہن ۔ اے لوک جتھاں مشہوری دا  معاملہ اُتھاں مکھیں آلی کار بھنڑ بھنڑ کر تے پُڄ ویندن ۔ ایویں اتے ایہو جہے کجھ بندیں دا ہک لطیفہ ہے جو او وائی بادی تھیوݨ تے ہک یار کوں دعا ݙیوݨ لنگھ ڳے ۔ یار آوݨ آلی سنگت توں پُچھیا جو سئیں کیویں پیر وݙے تھین؟ سنگت آکھیا جو یار اساکوں تہاݙی بیماری دا پتہ لڳے ، اساں آکھیا دعا کر آؤں۔ مزماندار مزمانیں کوں ولدی ݙتی ، یار میݙا پیو مر ڳے ،تُساں نی آئے۔ ماء مر ڳئی اے تُساں نی آئے۔ میں خود چھ مہینے بیمار رہ ڳیاں ، تُساں لنگھ نی آئے۔ ہُݨ نکی جہری مروڑ ہئی، تُساں سارے چھاں کر آیو ، ایندی وجہ ؟ مزمان شاعریں آکھیا یار ! جݙاں تیݙا پیو موئے اوں ویلے نہ تاں توں ریڈیو پروڈیوسر ہاویں تے نہ وت وݙے اخبار دے ادبی صفحے دا انچارج ، جیکر اساکوں اے پتہ لڳدا جو توں ہسپتالوں آوݨ دے بعد اخبار دا ایڈیٹر بݨ ویسیں تاں اساں تاں کیا اساݙا پیو وی آوے ہا ۔

چلو سئیں اے تاں ہک ٹوک مذاق دی ڳالھ ہئی۔ اصل ڳالھ میں ولا آکھݨ چہنداں جو اساں سرائیکی ہزاراں سالیں دی تہذیب دے وارث ہیسے ۔اساں آپ کوں سنجٖاݨوں تے نہ صرف شاعری دے عروض بلکہ ہر معاملے وچ اردو بدیسی زبانیں توں جان چھڑاؤں تے ہر شئے کوں سرائیکی ماء بٖولی ءِ چ گھن آؤں۔ بٖیا تاں بٖیا بٖال وی جٖاوے تاں ناں وی اپݨی زبان ءِ چ رکھوں تے اونکوں دعائیں وی اپݨی زبان ءِ چ ݙیوں ۔ اپݨی زبان ءِ چ بانگاں ݙیسوں تاں لوکیں کوں سمجھ امسے نہ تاں اوہو حیلہ تھیسے جو ہک نویں خطابی کوں استاد اذان ݙیوݨ دا آکھیا تاں او جُتی لہا ، کعبے ݙے منہ کر ݙوہیں ہتھ کنیں تے رکھ تے زور دا آکھیا : ’’ بانگ ‘‘ ۔ 

سرائیکی شاعری دا چھندی نظام اساݙا اپݨا نظام اے ، کوشش کر تے اپݨے دیسی نظام کوں ولا گھن آؤں تے نویں لکھݨ آلے سرائیکی شاعریں کوں عربی تے فعلن ، فعلن، فعلن ، فعلن دی مار توں بچاؤں۔

## حوالہ
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی اجرک) وچوں چوݨ