حضرت غوث بہاؤ الدین زکریا ملتانی ؒ

بر صغیر وچ اشاعت اسلام دا سہرہ انہاں بزرگان دین دے سر ہے جنہاں اپݨے اخلاق حمیدہ تے اعلیٰ یکردار نال سینکڑاں تے ہزاراں نی بلکہ لکھاں انساناں کوں مسلمان کیتا۔ انہاں بزرگان دین وچ شیخ الاسلام حضرت بہاؤ الدین زکریا ملتانی دا ناں اُتے امدے ۔ آپ 27 رمضان 566ھ کوں مولانا وجیہہ الدین دے گھر پیدا تھئے ۔ اجٖاں آپ نِکے ہن ، والد صاحب اللہ کوں پیارے تھی ڳئے۔ ابتدائی تعلیم کروڑ ضلع مظفر گڑھ ( موجودہ ضلع لیہ ) وچ حاصل کیتی ۔ ول متلان دے مولانا عبدالرشید کرمانی توں علوم متداولہ دی تکمیل کیتی ۔ ایندے بعد آپ تبلیغ اشاعت اسلام دا سلسلہ شروع کیتا، روضہ رسول ؐ تے حاضری ݙتی ، عبادت و ریاضت دے نال حجاز مقدس دے علماء و صلحاء توں دینی تے روحانی فیض و ربرکات حاصل کیتا۔ بغداد پُجٖ تے حضرت شہاب الدین سہروردیؒ دی خدمت اچ حاضرت تھئے ، بعیت کیتی ،مرشد اپݨے پیارے عقیدت مند کوں چند ای ݙیمنہاں اچ خرقہ خلافت عطا فرمایا تے ہدایت فرمائی جو تُساں فوراً ملتان پُجٖ تے اشاعت اسلام دا سلسلہ شروع کرو ، ایران توں تھیندے ہوئے حجاز مقدس تشریف گھن ڳئے، عمرہ حج ادا فرمایا ۔آپ نے فرمایا ملتان کوں این کیتے وی آپ دی ضرورت ہے جو اتھاں ہک موحد پرہلا دا مندر کوں کفر دا مرکز بݨا ݙتا ڳئے تے ہندوستان دے لوکاں کوں پرہلاد دی عظیم درسگاہ توں کافر بݨایا ویندا پے ، مرشد دے حکم تے آپ ملتان تشریف گھن آئے تے ہندویں دے مرکز پرہلاد جی مندر دی دیوار نال درس و تدریس تے تبلیغ دین دا سلسلہ شروع کر ݙتا۔

حضرت بہاؤ الدین زکریا ملتانی جݙݨ جو ملتان وچ تدریس و تبلیغ دا سلسلہ شروع کیتا تاں پرہلا جی مند کوں ہک یونیورسٹی دا درجہ حاصل ہئی، اے جاہ بر صغیر جنوبی ایشیاء دے ہندو مذہب دے پیروکاراں کیتے علمی مرکز دے نال نال وݙی عبادت گاہ دا درجہ رکھیندی ہئی ،ایں مکتب اچ سنسکرت زبان اچ ہندو مذہب دی تعلیم ݙتی ویندی ہئی، ایندے مقابلے اچ حضرت بہاؤ الیدن زکریا متلان نے اپݨی درس گاہ دے دروازے تمام مذہباں تے پوری دنای دے انساناں کیتے کھول ݙتے۔ انہاں اپݨے مدرسہ بہائیہ اچ فن خطاطی ، کمنگری ، کاشی گری ، ریاضی ،ہندسہ ، تاریخ، عمرانیات تے علم الارضیات دے شعبے قائم کیتے تے ملتنای زبان دے نال نال سنسکرت ، فارسی ، عبری ، براہوی ، بنگالی ، سندھی تے ݙوجھی تدریسی زبان وچ تعلیم و تدریس دا انتظام کیتا ، ایندا فیدہ اے تھیا جو پرہلا مکتب دے مقبالے اچ مدرسہ بہائیہ ٻہوں وݙا علمی مرکز بݨ ڳیا تے سلطنت ملتان دے نال نال پوری دنیا توں تشنگان علم اتھاں آوݨ لڳے ، بعد اچ مدرسہ بہائیہ تے ٻہوں وݙی اقامتی یونیورسٹی دی حیثیت اختیار کر گھدی، جیندے نال ہزاراں طلباء استفادہ حاصل کیتا، مدرسے دے نال نال ٻہوں وݙا کتب خانہ قائم کیتا ڳیا ہئی ، ایں کتب خانے اچ ہزاراں قلمی نسخے موجود ہن ، ہک روائت دے مطابق درجناں ایہو جہے قرآن مجید موجود ہن جیڑھے جو سونے دے پاݨی نال لکھئے ڳئے ہن ، کتب خانے دے نال نال ہک ٻہوں وݙا مسافر خانہ تعمیر کیتا ڳیا ہئی جیندے سینکڑاں دی تعداد اچ کمرے ہن ، مسافر خانے توں پوری دنیا وچوں سلطنت ملتان اچ آوݨ آلے تمام مسافراں کوں رہائش و خوراک فری ملدی ہئی ، لنگر خانے دی حالت اے ہئی جو ہک وقت اچ مݨاں دے حساب نال اٹا پکدا ہئی، لنگر خانے دے متعلق حضرت نظام الدین اولیاء فرمیندن جو زکریا ملتانی دے لنگر خانے چلاوݨ آلے حافظ القرآن ہن تے نیک لوک ہن ، تریمتاں چکی تے اٹا وی پہیندیاں ہن تے قرآن دی تلاوت وی نال کریندیاں ہن ، ایں طرح قرآن مجید دے کئی ختم روز تھیندے ہن ۔ 

اڄ حضرت بہاؤ الدین زکریا ملتانی دے مزار تے صورتحال اے ہے جو مزار تے لائبریری موجود ہے مگر ایندے وچ ہک وی کتاب کائنی، لنگر خانے دا ناں و نشان کائنی، زائرین تے عقیدت منداں کیتے کوئی مسافر خانہ موجود کائنی ، عرس دے موقع تے ݙوجھے علاقیاں توں عقیدت مند آندن تاں ملتان دے سکولاں کوں بند کر ݙتا وینے تے زائرین کوں اتھاں ٹکایا ویندے ، جیندے نال طلبہ تے طالبات دا تعلیمی نقصان تھیندے ۔ مزار تے کہیں تعلیمی ادارے دا وجود نہ ہووݨ دے برابر، متلان دی یونیورسٹی کوں حضرت زکریا سئیں دے ناں نال موسوم کیتا ڳئے پر اتھاں نہ حضرت بہاؤ الدین زکریا ملتانی دی تعلیم ݙتی ویندی ہے نہ زکریا چیئر بݨائی ڳئی جݙݨ جو پنجاب یونیورسٹی لاہور اچ داتا چیئر موجود اے ۔ نہ ای ایں یونیورسٹی اچ زکریا سئیں دی زبان سرائیکی کوں پڑھایا ویندے حالانکہ مقامی ادب تے ثقافت کوں پروموٹ کرݨ مقامی یونیورسٹی دے بنیادی مقاصد اچ شامل ہوندے ۔ ایں سلسلیا چ اساں یونیورسٹی دے خلاف صوبائی محتسب اعلیٰ دی عدالت اچ رٹ دائر کیتی جیندا فیصلہ اساݙے حق اچ تھئے پر صوبائی محتسب اعلیٰ دے حکم دے باوجود زکریا یونیورسٹی دی انتظامیہ سرائیکی شعبہ قائم نی کیتا ، ضرورت ایں ڳالھ دی ہے جو یونیورسٹی اچ زکریا چیئر تے سرائیکی شعبہ فوری قائم کیتا ونجٖے تے مزار شریف تے حضرت داتا گنج بخش دے مزار دی طرح لائبریری کانفرنس ہال، لنگر خانہ ، مسافر خانہ بݨایا ونجٖے ، اگر ایویں نہ کیتا ڳیا تاں ملتان دے لوک سمجھسن جو پنجاب سرکار بزرگان دین دے معاملیا چ وی ایں علاقے نال مترائی ماء آلا سلوک کریندی ہے، اے ڳالھ قابل ذکر ہے جو پنجاب جݙاں داتا دربار دی توسیع دا فیصلہ کیتا تاں اینکوں مزار نال ملحقہ بازار تے دکاناں خرید کرݨیاں پیاں تے دکانداراں کروڑاں دے معاوضے ادا کیتے ڳئے، پر ملتان اچ ایہو جہی کوئی مشکل کائنی ، اتھاں قلعے تے وافر جاہ موجود ہے ہا البتہ اے کم جلدی نہ کیتا ڳیا تاں پورا قلعہ قبضہ گیراں دے نرغے اچ آ ویسے ، کیونجو ایں ویلھے سجادگان دی مجرمانہ غفلت تے حکومت دی چشم پوشی نال عظیم ترین قلعہ متلان کوں ہک طرح دا فلتھ ڈپو بݨا ݙتا ڳئے ، جیڑھا گند آوے ایں قلعیتے سٹیا ویندے مثلاً ایں ویلھے قلعے تے پی ٹی وی چینل ایس ٹی این قائم کر ݙتا ڳئے، پی ٹی سی ایل دا اسمان بوس کھمبا لا ݙتا ڳئے، ناکام سٹیڈیم بݨا ݙتا ڳئے تے پلس کاؤنٹر سروس اسٹیشن وی بݨا ݙتاڳئے تے ایں اسٹیشن دے سامݨے علامت دے طور تے رنجیت سنگھ دی بھنگلی مثل والی توپ رکھ ݙتی ڳئی ہے۔ رنجیت سنگھ ایں بد بخت دا ناں ہے جیں 2 جون 1818ء کوں ملتان اچ چڑھائی کر تے مسجداں کوں بھاہ لا ݙتی ، قرآن مجید تے لائبریریاں ساڑ ݙتیاں ، ہزاراں مسلماناں کوں تہ تیغ کر ݙتے ، سلطنت ملتان دے قومی خزانے تے شہر اچ اتنی لُٹ مار کیتی جو پوݨے ݙو سو سال گزرݨ دے باوجود اڄ تئیں اپݨے پیراں تے کھڑا نی تھی سڳیا۔ 

حضرت بہاؤ الدین زکریا ملتانی ہک شخص دا نی ہک عہد دا ناں ہے ، آپ دے زمانے وچ ملتان ٻہوں وݙا تجارتی ، ثقافتی تے علمی مرکز ہا ۔ آپ دے زمانے اچ دریائے راوی ملتان دے قلعے دے نال لنگھدا ہئی، اینکوں بندرگاہ دی حیثیت حاصل ہئی۔ اتھوں دے تجارتی قافلے سکھر، بکھر ، منصورہ ( سندھ ) توں عراق ، عرب تئیں ویندے ہن ، دریا خان دے رستے افغانستان تے روسی ریاستاں تئیں تجارت تھیدی ہئی ، ݙوجھے پاسے اڄ دے ملتان دی دہلی ملتان روڈ ہک بین الاقوامی شاہراہ دی حیثیت رکھیندی ہئی ۔ پوری دنیا توں عالم فاضل دستکار تے ہنر مند کٹھے تھی تے ملتان آ ڳئے ہن ، اتھوں دے ہنر منداں ایجھے ایجھے ثقافتی شہ پارے پوری دنیا اچ برآمد کیتے جو صدیاں گزرݨ دے بعد وی انہاں دیا ہمیت روز روشن دی طرح عیاں ہے ، علم دی اہمیت دا اے عالم ہئی جو بنگال ، آسام ، انڈونیشیا ، ہندوستان ، تاجکستان ، غزنی ،  فارس ، روس ، برما ، ترکی تے عرب توں طالب علم اتھاں پڑھݨ آندے ہن تے اتھوں تبلیغی قافلے پوری دنیا اچ روانہ تھیندے ہن ۔ تبلیغ دے سلسلے اچ حضرت بہاؤ الدین زکریا ملتانی دا اپݨا ہک انداز ہئی جݙݨ قافلے روانہ کریندے تاں آپ ہدایت ݙیندے ہن جو ہر جاہ سچ ڳالھ کرݨا، ہمدردی تے نرمی نال پیش آوݨا، کہیں دے مذہب تے ثقافت تے مندا نہ اکھائے تے جتھاں وی ونجٖو اناہں لوکاں دی مقامی زبان دی ڳالھ کرݨ دا ڈفا سکھو ، ایہا وجہ ہے جو انہاں لکھاں مسلمان کیتے پر اڄ تاں صورتحال اے ہے جو کلاشنکوف دی نوک تے دہشت گرید دے نال لوکاں کوں راہ راست تے گھن آوݨ دی کوشش کیتی ویندی پئی ہے ،وج انام نہاد اڳواݨاں کوں حضرت بہاؤ الدین زکریا ملتانی دی تعلیمات تے درس دی ضرورت ہے ، اڄ وی انسانیت کوں ملتان دے ایں ماحول دی ضرورت ہے ، جیویں ساڈھے ست سو سال پہلے چار یار شیخ الاسلام حضرت بہاؤ الدین زکریا ملتانی ، حضرت مخدوم جلال الدین بخاری ( اوچ شریف ) ، حضرت داتا فرید تے حضرت شہباز قلندر ( سیہوݨ شریف ) کٹھے ٻہندے تے انساناں دی بھلائی کیتے سوچیندے ہن ،انہاں چاراں وچوں حضرت شہباز قلندر ، زکریا سئیں دے مرید خاص ہن ، حضرت بہاؤ الدین زکریا ملتانی نے 7 صفر 661 ھ کوں وصال فرمایا ، آپ دے پُتر حضرت صدر الدین ملتانی نے جنازہ پڑھایا ، پاکپتن شریف وچ غائبانہ نماز جنازہ حضرت بابا فرید خود پڑھائی ۔ وفات توں پہلے زکریا سئیں نے ملتان دی شان بارے فرمایا ہا جو :۔

ملتان ماء بجنت اعلیٰ برابر است

آہستہ پابنہ کہ ملک سجدہ می کند

جئیں شہر کوں حضرت زکریا سئیں جنت اعلیٰ دی مثل قرار ݙتے ،اڄ اوندی حالت ݙیکھݨ دی ہے ، ملتان دی حالت دی طرف نہ سجادگان توجہ کریندن تے نہ وسیب دے کہیں سیاستداناں کوں ایں پاسے خیال پوندے ، کیا ایجھے لوک قوم دی رہنمائی تے عقید تمندیں دی پیشوائی دے حقدار ہِن ۔

## حوالہ
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی وسیب) وچوں چوݨ