’’مقابیس المجالس ‘‘دے اُردو ترجمے اُتّے ہک جھات

مقابیس المجالس المعروف اشارات فریدی خواجہ فریدؒ دے ملفوظات دا ہک مجموعہ اے جیرھا پنج جلدیں تے مشتمل اے ۔ اَتے اینکوں اُنھیں دے ہک مرید مولانا رکن الدین پرہار فارسی زبان وچ لکھیئے۔

مولانا رکن الدین پرہار دا تعلق ضلع رحیم یار خان دی تحصیل خان پور دے علاقے سونک نزد فرید آباد نال ہا ۔ او ذات دے پرہار ہَن ۔ اِت واسطے پرہار سونکی سݙویندے ہَن ۔(1)اُنھیں دا شجرہ نسب ایں طور تے ہے رکن الدین ولدمحمد ولد محمد عالم ولد محمد مراد……… (2)

اُنھیں مقابیس المجالس دا پہلا مقبوس19رجب 1302ھ (4جون 1885ء) کوں لکھیا لیکن ݙوجھا مقبوس تقریباً پنج سال بعد8صفر 1311ھ (21اگست 1893ء) کوں لکھیا ۔(3)اتلا وڈے فرق دا معاملہ تحقیق طلب اے۔

البتہ ایں  فرق اَتے ٻنھیں مقابیس دی تحریر دے فرق بارے مولانا رکن الدین پرہار ایہ فرمیندن جو فاصلے اتے اپݨے معاملات دے دبائو دی وجہ کنوں میں خواجہ فریدؒ دی مجلس وچ مسلسل حاضر نہ رہ سڳدا ہم لیکن جݙاں وی میں حاضری دی سعادت حاصل کریندا ہم اَتے جیرھا کجھ سُݨدا ہم یا ݙیکھدا ہم ۔ اُنھیں کوں میں اُنھیں صفحیں تے محفوظ کیتے ۔(4)

مقابیس المجالس وچ درج کئی مقابیس دے اُتے اعتراضات کیتے ڳئین ۔ اُنھیں وچوں پہلا اعتراض ایہ ہے جو ’’اشارات فریدی جلد سوم میں مرزا صاحب (مرزا غلام احمد قادیانی)کے متعلق جتنے تائیدی کلمات مندرج ہیں وہ مولوی رکن الدین مؤلف کے خود پیدا کردہ ہیں۔(5)لیکن کیپٹن واحد بخش سیال مترجم مقابیس المجالس دا خیال ہا۔ جو مولانا رکن الدین خواجہ فریدؒ دے تربیت یافتہ ہَن ۔ اُنھیں ایہ کم نئیں کیتا ۔(6)بلکہ ایہ سارا کم خواجہ غلام فریدؒ دے ہک ہوشیار مصاحب غلام احمد اختر (1858ء۔1942ء) جیرھے قادیانیں دے آلہ کار ہَن( *(6 نے کیتے۔لیکن مولانا جہانیاں دا خیال اے جو مولانا رکن الدین غلام احمد اختر دے آلہ کار ہن ۔ اوں مولانا رکن الدین کوں رقم ݙے تے رام کیتا ہویا ہا۔(7)

ایندے علاوہ مولانا غلام جہانیاں ‘ مولانا رکن الدین تے ایہ الزام وی لائے جو اُنھیں حضرت عیسیٰ  ؑ دے ’’روحانی رفع‘‘دا ذکر اَتے قرآن دی آیات دا ترجمہ درست نئیں کیتا۔(8)

اینویں مقابیس المجالس دی چوتھی جلد دے مقبوس نمبر24وچ خواجہ فریدؒ اپݨے فاروقی ہووݨ دے بجائے حضرت عکرمہ دی اولاد ہووݨ دا ذکر کیتے ۔ اونکوں وی کجھ لوکیں مولانا رکن الدین دی طرفوں اضافہ قرار ݙتے لیکن مترجم مولانا رکن الدین دا دفاع کیتے اَتے آکھیے جو ایہ سب کجھ مولانا رکن الدین خواجہ فریدؒ کنوں سُݨ تے لکھیا ہوسی۔(9)

مولانا رکن الدین دے لکھیئے ہوئے پنجویں جلد دے آخری مقبوس جیرھا خواجہ فرید دے وصال دے بارے وچ ہے اُتے وی کجھ لوک شک کریندن ۔اُنھیں لوکیں دا خیال اے جو مولانا رکن الدین خواجہ فریدؒ دے وصال ویلے خود کوں موجود ظاہر کیتے لیکن خواجہ فریدؒ دے پہلے سوانح نگار مرزا احمد اختر جیرھا خواجہ فریدؒدے وصال ویلے موجود ہا ۔ موجود آدمیں دی جیرھی فہرست ݙتی اے ۔ اوندے وچ مولانا رکن الدین دا ناں موجود کائنی۔(10)اَتے خواجہ فرید دے وصال دے بیان وچ مرزا احمد اختر اَتے مولانا رکن الدین دے بیانات وچ اختلافات وی موجود ہِن(11)

کئی کئی جاہیں تے مولانا رکن ا لدین دی بے خبری  عجیب لگدی ہے۔او  مقا بیس دی ڈوجھی جلد دے مقبوس ستر وچ ہک گاون  وجاون دی مجلس دا حال بیان کریندن۔اوں مجلس وچ بشن لال خواجہ فرید دی ہک کافی آکھی مولانا اہدن جو ایہ کافی میں پہلے کئے نہ سنی ہئی ۔اتے مقبوس وچ جیرھلے اوں کافی دا پہلا شعر لکھئدن تاں مصرعے  وی اگوں پچھوں ہن

خواجہ فریدؒ دے وصال دے بعد مولانا رکن الدین دی باقی زندگی دے حالات اساݙے سامݨے نئیں آندے ۔ لیکن اُنھیں دی وفات دے بعد انھیںکوٹ مٹھݨ وچ دربار فرید دے احاطے دے ٻاہروں دفن کیتا ڳئے ۔ جتھاں اَڄ وی اُنھیں دا مزار موجود اے۔

مقابیس المجالس دی لکھت اَتے مقابیس دی تعداد بارے مولانا غلام جہانیاں لکھدن ’’مولوی رکن الدین  نے 19۔ رجب 1310ھ سے ملفوظات شریف قلمبند کرݨے شروع کئے اور 6ربیع الثانی 1319ھ تک 382مقابیس جمع کرکے پانچ جلدوں میں ترتیب دے کر فراغت حاصل کی اور اس کتاب کا نام ’’اشارات فریدی‘‘ رکھا ۔ گویا مولوی رکن الدین کو8سال 9ماہ 17یوم کے طویل عرصہ میں ایک سال 22یوم (اِتھاں سال دے 360ݙیہاڑے ڳنڑیے ڳئین) دربار معلیٰ میں شرف حاضری نصیب ہوا(12) اگر میں غلطی نمھیں کریندا پیا تاں مقابیس المجالس ترجمہ کیپٹن واحد بخش سیال دے درج کیتے مقابیس دی تعداد 377بندی اے۔(13)

مقابیس المجالس دیاں پہلیاں ترئے جلداں خواجہ فریدؒ دے پُتر خواجہ محمد بخش نازکؔ دے دور1902ء وچ آگرہ توں چھپیاں اَتے چوتھی جلد (حضرت خواجہ فیض احمد صاحب جیرھے خواجہ فریدؒ دے ݙوہترے اَتے جانشین ہن) دے دور وچ 1942ء وچ لاہور توں چھپی ۔(12)جݙاں جو پنجویں جلد کݙاہیں وی اصل شکل وچ نہ چھپ سڳی ۔(14)

مقابیس المجالس خواجہ فریدؒ دی ذاتی اَتے اُنھیں دی ہمہ گیر علمی حیثیت کوں نشابر کریندی اے ۔اَتے شروع کنوں اُردو قارئین واسطے ایندے ترجمے دی ضرورت محسوس کیتی ویندی پئی ہئی۔

کجھ عرصہ پہلے اُنھیں ساریں جلدیں کوں ہک مشترکہ شکل وچ کیپٹن واحد بخش سیال (مرحوم) اُردو وچ ترجمہ کیتے ۔ اَتے اکتوبر2005ء وچ الفیصل ۔ لاہور نے شائع کیتے ۔ کیپٹن واحد بخش سیال (مرحوم) دا تعلق احمد پور شرقیہ ضلع بہاول پور نال ہا۔

مقابیس المجالس دے مطالعے کنوں ایہ وی اندازہ تھیندے جو خواجہ فریدؒ سرائیکی وچ گفتگو کریندے ہَن ۔ کیوں جو ٻہوں ساریں جاہیں تے خواجہ فریدؒ دے آکھیئے ہوئے ہو بہود سرائیکی لفظ لکھیئے ڳئین اَتے کہیں وجہ کنوں اُنھیں کوں فارسی وچ نئیں ڈھالیا ڳیا۔

مقابیس المجالس دے زیادہ تر موضوعات تصوف دے حوالے نال ہِن ۔ جتھوں مولانا رکن الدین دی ذاتی دلچسپی وی ظاہر تھیندی اے تاہم بعض مقابیس وچ عام انسان زندگی دے بارے معلومات وی ہن۔

مقابیس المجالس دے ذریعے خواجہ فریدؒ جید عالم اَتے ہر موضوع تے دسترس رکھݨ والی شخصیت دے طور تے اساݙے سامݨے اَندن ۔ ایہ کتاب اُنھیں دے سنجیدہ مطالعے نال دلچسپی ظاہر کریندی اے ۔ ایہ درحقیقت خواجہ فریدؒ بارے ہک انسائیکلو پیڈیا اے ۔ ایہ دستاویز اُنھیں دے مزاج دی وی عکاسی کریندی اے ۔ جو او ٻہوں وسعت قلبی نال ڳالھ کریندے ہَن ۔ اُنھیں دی ڳالھ مہاڑ وچ کہیں قسم دی مذہبی اَتے دنیاوی مصلحت نظر نئیں آندی۔

مقابیس المجالس وچ مترجم دیاں اپݨیاں ترجیحاں وی ٻہوں واضح طور تے اساݙے سامݨے آندن۔

1:انھیں ترجمیں وچوں ٻہوں سارے مقبوس کڈھ ݙتن ۔ جیویں جو مرزا غلام احمد قادیانی اَتے خواجہ فرید دے خط وغیرہ۔(15)

2:بعض مقابیس دے ترجمے چھوڑ ݙتے ڳئین اَتے مترجم دے مطابق اُنھیں وچ کوئی خاص ڳالھ کائنی ۔(16)

3:بعض جاہیں تے پورے مقبوس دا ترجمہ نئیں کیتا ڳیا بلکہ کجھ حصہ کر تے چھوڑ ݙتاڳئے ۔ جلد چہارم دے مقبوس ݙو دا مکمل ترجمہ کائنی ‘ اتھاں زبانیں دے بارے خواجہ فریدؒ دی کجھ ڳالھ خارج کر ݙتی ڳئی (17)

مقابیس المجالس دے ایں ترجمے تے کئی حوالے نال اعتراض کیتے ڳئین ۔ میر حسان الحیدری دے نزدیک ٻہوں سارے مقامات تے ترجمے وچ جھول ‘ اغلاط اَتے ابہام ملدے ۔(18)

میر صاحب ایں طرح دیں غلطیں دی وی نشاندہی کیتی اے ‘ جیرھی پہلی جلد دے مقبوس نمبر4۔(19)اَتے ݙوجھی جلد دے مقبوس نمبر چالھی وی موجود اے (20)ایندے مقدمے وچ مترجم خواجہ فریدؒ دیں پنج کتابیں دی جیرھی نشاندہی کیتی اے ۔ اُنھیں وچوں صرف ݙوٹھیک ہن۔(21)مترجم  ہک ٻی غلطی ایہ کیتی اے جو ایہ لکھیئے جو مقدمہ بہاول پورمنفصلہ 1935ء عائشہ بنام عبدالرزاق وچ احمد یں  دی طرفوں جیرھے ݙو گواہ پیش تھئے ہَن اُنھیں وچوں ہک مرزا غلام احمد اختر ہَن ۔ حالانکہ غلام احمد ناں دا جیرھا گواہ ہئی او غلام احمد مجاہد ولد مولوی عبدالحق ذات کھچی راجپوت سکنہ قادیان ہا ۔ (بحوالہ مقدمہ بہاول پور صفحہ 639جلد اول۔)

ایہ سب گزارشات محض مقابیس المجالس دی تیاری اَتے ترتیب دے علاوہ مترجم دیں کجھ اپݨی ترجیحات بارے قاری کوں گوش گزار کیتیاں ڳئین تانجو ایں اہم ترین  دستاویز دے مطالعے دے  دوران قاری دے سامݨے ایہ صورت حال واضح رہے ۔ تاہم مرتب اَتے مترجم دیں انھیں فروگزاشتیں دے باوجود مقابیس المجالس دی کتابی شکل وچ آنݨ اَتے اُردو وچ اوندا ترجمہ کرݨ خواجہ فریدؒ کوں سمجھݨ واسطے ہک بنیادی مطالعہ اے اَتے ایں اہم کتاب تے اوندے ترجمے بغیر خواجہ فرید دی شخصیت کوں پوری طرح نئیں سمجھیا ونڄ سڳدا۔

## حوالہ
کتاب: لیکھے، مصنف : محمداسلم رسول پوری، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان