open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
حضرت بابا فرید الدین گنج شکرؒ

(569ھ توں664ھ؍1173ء توں1265ء)

سرائیکی زبان وچ صوفیانہ شاعری دا آغاز حضرت بابا فرید الدین گنج شکرؒ دے کلام توں تھیندے۔ ایں توں پہلے اساکوں ٻیا کوئی ایجھا شاعر نی ملدا جئیں اپݨی شاعری وچ صوفیانہ خیالات دا اظہار کیتا ہووے۔ حضرت بابا فریدؒ ملتان دے قصبہ کھوتوال وچ پیدا تھئے۔ آپ حضرت قطب الدین بختیار کاکیؒ دے مرید تے وݙے مرتبے والے صوفی بزرگ ہن۔ حضرت بابا فریدؒ دی شاعری وچ نفس دی اصلاح ‘ عبادت ‘ تقویٰ ‘ دنیاوی بے ثباتی ‘ دنیاوی لذتاں دی نفی ‘ ریا کاری دی عبادت توں پرہیز تے اللہ سوہݨے دی بندگی دے ݙس ملدن۔ بابا سئیں اللہ سوہݨے دی عبادت کوں زندگی دی سب توں وݙی موڑی سمجھدن۔ انھاں دے نزدیک ٻانھے دا کم آقا دی غلامی دے سوا ٻیا کجھ کینی۔

اُٹھ فریدا وضو ساج تے صبح نماز گزار

جو سرسائیں نہ جھکے سو سر کپ اُتار

صوفیاء دا مسلک باطن دی پاکیزگی ہوندے۔ او انسان دے صرف ٻاہرلے سج دھج تے نیکی پاکی کوں حقارت دی نگاہ نال ݙیکھدن۔ صرف ٻاہروں پوچا پاچی کیتی رہݨ کوں دھروہ ڄاݨدن۔

کالے میݙے کپڑے کالا میݙا ویس

گناہ بھریا میں پھراں لوک آکھن درویش

عشق دی راہ ݙاڈھی اوکھی تے اڑانگی ہوندی ہے ‘ کئی دنیا وی مجبوریاں پیراں دے سنگل بݨ ویندن۔ ایہو وقت ہک سچے صوفی کیتے امتحان دا ہوندے ‘ اونکوں اے سارے بھوگ سہہ تے سچ دی راہ تے راہی تھیوݨا پوندے۔

فریدا ڳلے چکڑ دور گھر نال پیارے نیہوں

چلاں تاں بھجے کملی رہاں تے ترٹے نیہوں(48)    

حضرت بابا فرید الدین گنج شکرؒ دے ہمعصر ملتان اوچ دے اسماعیلی بزرگاں دا کلام وچ وی اساکوں اپݨی طرف توجہ ݙویندے۔ اگرچہ اسماعیلی بزرگ مکمل صوفی مسلک دے پیروکار نہ ہن مگر انھاں دے کلام وچ تصوف دے سارے فکری رویے غیر شعوری طور تے شامل تھئے ہوئے ملدن‘ انھاں بزرگاں کوں ہندومت دے منݨ والیاں وچ تبلیغ کرݨی پوندی ہئی ۔ ہِیں سانگے انھاں دے کلام وچ زیادہ تر اُوں دور دی ہندوانہ زبان ‘ عقائد تے روایات ملدن۔ اسماعیلی فرقہ وچ زیادہ تو توجہ انسان دے باطن تے ݙتی ویندی ہے۔ ہِیں کیتے انھاں بزرگاں دے پہلے دور وچ رسمیں ریتاں دے مسلمان تھئے ہوئے لوکاں دے ناں ہندوانہ ہوندے ہن تے او ہندو مت دیاں رسماں ریتاں وی اختیار کیتی رکھدے ہن۔ حضرت پیر شاہ شمس سبزواری ایں دنیا کوں ہک وقتی ٹکاݨہ سمجھدن۔ اِتھوں انسان صرف چنگے عملاں دے سوا ٻیا کجھ نال نی چاویندا۔اپݨیاں گنان وچ او ایں دنیا دے کوڑ پلال تے اڳلی دنیا دے وسواس ݙیویندن۔

اے سوبھاگا اس دنیا میں کیا گھن آیوں

کیا گھن ویسی نال ۔ سوبھاگا

اے سوبھاگا نانگوں آیوں نانگوں توں ویسی

کجھ نہ نبھسی نال ۔ سوبھاگا

اے سوبھاگا پیر پساڑ پیئوں وچ چونکے

کال نہ آوے یار ۔ سوبھاگا(49)

انسان دے اندر کھوٹ ہووے تے ہتھ وچ تسبیح تاں کھٹیا وصول کجھ نیں تھیندا۔دل دی صفائی تے اوندے وچ حق دی روشنی ہووݨ لازمی ہے ہیندا ناں سچی اطاعت ہے۔

من میرا مصلیٰ اور اللہ میݙا قاضی۔ کایا ہماری مسیتاں

اندر بیٹھ میں نماز گزاروں ۔ مورکھ کا جانے طاعت ہماری

ہک ݙوجھے اسماعیلی بزرگ پیر صدر الدین اپݨی کتاب’’ ست پنتھ شاستر ‘‘وچ آہدن کہ مسلمان مکے مدینے تاں بھڄدے ‘ ہتھ تے قرآن وی چیندے ‘ پر اوڳل کپیندے ‘ ہݙیاں کھاندے ‘ ایجھے کم نال کوئی بہشت نیں ویندا۔ حج ‘نماز ‘ روزے کوڑ ݙکھاوے ہن۔ انھاں نال کوئی کم نیں سردا۔ انھاں بزرگاں دے کلام توں صاف پتہ لڳدے کہ بھگتی لہر توں وی متاثر ہن تے صوفیانہ تعلیمات توں وی۔

مسلمان مکے مدینے جاوے ساہی

ہتھے قرآن پر حق نہ لاہی

گلا کاٹے تے ہڈا کھائے

کارے جیبھا لئی بہشت نہ جائے

رام جے نیڑا ہووے پار

تو قتل کرائے اپݨا گھار (گھر)

حج نماز روجا کرے

کوڑی کریائے کوئی کم نہ سرے

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
شیخ ابراہیم فرید ثانی

(864ھ توں983ھ؍1459ء توں1575ء)

حضرت شیخ فرید ثانی وی سلسلہ چشتیہ دے ہک منے ہوئے بزرگ گزرن ۔ آپ حضرت بابا فرید الدین گنج شکرؒ دی ٻارھویں گدی نشین ہن۔ آپ ٻہوں عبادت گزار ‘ نیک تے اللہ دے رتے درویش ہن۔ لوک عقیدت نال آپ کوں فرید ثانی آہدے ہن۔ ہِیں وجہ توں ٻہوں سارے لوک مغالطے نال آپ دے کلام کوں بابا فرید دا کلام سمجھندے رہن۔ آپ گرونانک دے ہمعصر دے سنگتی ہن۔ ݙوہاں دے آپس وچ جوابی سوالی منظوم مکالمے وی ملدن۔ آپ دیاں کجھ کافیاں تے103شلوک بابا گرونانک دے گرنتھ وچ شامل ہن۔ ایندے علاوہ ہک نصیحت نامہ وی ملدے (51)۔شیخ ابراہیم فرید ثانی دی زبان سادہ ‘ ہندوی‘ فارسی آمیز سرائیکی ہے ۔ حیات‘ صوفیاء دے نزدیک وصال دی راہ وچ ہک کندھ ہے ‘ تے موت من بھانونی شئے جو نکھڑی روح کوں محبوب نال ملیندی ہے۔ ہِیں کیتے صوفی ہمیشہ حیاتی توں اَختے ہوندن ۔ فرید ثانی دا بیت ہے۔

ٻڈھا ہویا شیخ فرید کنبݨ لڳی دیہہ

جے سو ورہیاں جیوݨا بھی تیں ہونا کہیہ

آپ دنیا داری تے دنیاوی سکھ کوں وقتی وندلاوا سمجھدن۔ اے آسانیاں انسان کوں صحیح دھگ توں بہکا ݙیندن۔ قناعت صبر تے نفسانی خواہشاں دی نفی درویشاں دے روح دی غذا  ہوندی ہے۔ 

فریدا روٹی میݙی کاٹھ دی لاوݨ میݙی بکھ

جنھاں کھادیاں چوپڑیاں سوا وسہسن ݙکھ

زندے دے مناقانہ رویے تے فرید ثانی چوٹ کریندیں ہوئیں اَہدن:

فریدا کندھ مصلی ‘ صوف ڳل ‘ دل کاتی ‘ گڑبات 

ٻاہر ݙسے چانݨا دل اندھاری رات

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
بہاولپور ریلوے اسٹیشن

بہاولپور ریلوے اسٹیشن، بہاولپور شہر وچ واقع ہے جیہڑا کہ جنوبی پنجاب دا ہک اہم شہر ہے۔ اے اسٹیشن کراچی–پشاور ریلوے لائن تے واقع ہے تے ایں واسطے پورے ملک نال ریل دے ذریعے جڑیا ہویا ہے۔

بہاولپور ریلوے اسٹیشن دا کوڈ BWPR ہے۔ اتھو روزانہ کئی ٹریناں گزردیاں ہن جیہڑیاں ملک دے مختلف شہریں کوں ویندیاں ہن۔ اسٹیشن تے مسافریں کیتے بنیادی سہولتاں موجود ہن۔ بہاولپور ہک تاریخی شہر ہے تے ایں اسٹیشن دی وی تاریخی اہمیت ہے۔ اے شہر دی معاشی تے سماجی زندگی دا اہم حصہ ہے۔

= حوالہ =
خان پور جنکشن ریلوے اسٹیشن

خان پور جنکشن ریلوے اسٹیشن، خان پور شہر وچ واقع ہے جیہڑا کہ صوبہ پنجاب دا حصہ ہے۔ اے پاکستان ریلویز دا ہک اہم جنکشن ہے جتھو ݙو اہم ریلوے لائناں ملدیاں ہن: کراچی–پشاور ریلوے لائن تے خان پور–چاچڑاں ریلوے لائن۔ ایں واسطے اینکوں جنکشن آکھیا ویندے۔

خان پور اسٹیشن دا کوڈ KPR ہے۔ اتھو روزانہ کئی ٹریناں گزردیاں ہن جیہڑیاں ملک دے مختلف شہریں کوں ویندیاں ہن جنہیں وچ کراچی، لاہور، فیصل آباد، راولپنڈی، ملتان تے پشاور شامل ہن۔ خان پور دی تاریخی اہمیت وی ہے تے ایندا ریلوے اسٹیشن وی ایں تاریخ دا حصہ ہے۔ انگریزیں دے دور وچ بݨیے ہوئیے آثار اڄ وی اتھاں موجود ہِن۔

= حوالہ =
مراد چہارم

سلطان مراد چہارم عثمانی سلطنت دا ہک بہت ہی طاقتور بادشاہ ہئی۔ اُوہ اپݨے دور حکومت وچ سلطنت دی سرحداں کوں ودھاوݨ تے عثمانی سلطنت دی عظمت کوں بحال کرݨ وچ کامیاب رہیا۔
## ابتدائی زندگی
مراد چہارم 27 جولائی 1612ء کوں استنبول وچ پیدا تھیا۔ اُوہ سلطان احمد اول دا پُتر ہئی۔ یاریاں سال دی عمر وچ تخت نشین تھیا تے اُوندی والدہ کوسم سلطان نے نائب السلطانہ دی حیثیت نال سلطنت دی واڳ ݙور سنبھالی۔
## دور حکومت
مراد چہارم نے 1623ء وچ مکمل طور تے سلطنت دی واڳ ݙور سنبھالی۔ اُوہ ہک بہت ہی فعال تے توانا بادشاہ ہئی۔ اُوں نے اپݨے دور حکومت وچ ینی چریاں دی بغاوت کوں کچلݨ تے ایران دے نال جنگاں وچ کامیابی حاصل کیتی۔

ینی چریاں دی بغاوت: مراد چہارم نے اپݨے دور حکومت دے شروع وچ ینی چریاں دی بغاوت کوں کچلݨ وچ کامیابی حاصل کیتی۔

ایران دے نال جنگاں: ایران دے نال لڑے ڳئے جنگاں وچ عثمانی فوج نے کامیابی حاصل کیتی تے ایران کوں شکست ݙتی۔

سلطنت دی وسعت: مراد چہارم دے دور حکومت وچ عثمانی سلطنت دی سرحداں نے وسعت اختیار کیتی۔

مذہبی رواداری: مراد چہارم مذہبی رواداری دا قائل ہئی تے اُوں نے غیر مسلم رعایا دے نال بہتر سلوک کرݨ دی کوشش کیتی۔
## آخری ایام تے وفات
مراد چہارم دی آخری عمر بیماریاں وچ گزری۔ اُوہ 8 فروری 1640ء کو استنبول وچ وفات پا ڳیا۔
## شخصیت
مراد چہارم ہک بہت ہی طاقتور تے توانا بادشاہ ہئی۔ اُوہ ہک بہادر جنگجو، ہک اچھا منتظم تے ہک کامیاب حکمران ہئی۔ اُوہ اپݨے دور حکومت وچ عثمانی سلطنت کوں نویں عروج دی طرف گھن ڳیا۔
مراد چہارم دا عثمانی سلطنت دی تاریخ وچ بہت اہم کردار اے۔ اوہ ہک ایسے دور وچ تخت نشین تھیا جݙݨ عثمانی سلطنت زوال دی طرف ویندی پئی ہئی۔ مراد چہارم نے اپݨی حکمت عملی تے بہادری نال سلطنت کوں نویں زندگی ݙتی۔
## حوالے
حافظ جمال اللہ

1160ھ توں1226ھ؍1747ء توں1811ء

سرائیکی زبان دی صوفیانہ شاعری کوں ہک نواں عروج حضرت حافظ محمد جمال دے فلسفے فکر تے تعلیمات نال ملدے۔ حضرت حافظ جمال پہلے بزرگ ہن جنھاں ملتان وچ چشتیہ سلسلے کوں رواج ݙتا۔ آپ ٻہوں وݙے عالم دین واعظ تے اللہ دے رتے درویش ہن۔ آپ عربی فارسی تے سرائیکی زبان اِچ شاعری کیتی۔ آپ دی مشہور سی حرفی چرخہ نامہ دنیادی بے ثباتی دے پس منظر وچ چنگے عمل کماوݨ دی تبلیغ اے۔ 29بنداں دی ایں شاندار شعری تصنیف وچ زبان انتہائی سادہ دل چھکویں تے روزمرہ زندگی دے تجرباں نال ڳانڈھویں ہے۔ ایں سی حرفی دا ہر بند نیک عمل تے صالح زندگی دے فلسفے دی سوکھے انداز اِچ تعلیم ݙیندے۔ انسان ایں دنیا وچ آ تے اپݨے آوݨ دا وݙا مقصد وِسارٻہندے اوندی زندگی دی شام تھیندی اے تاں مکلاوے ویلے اوندے پلے کجھ نی ہوندا۔ خالی ہتھ ملیندا اڳلے گھر رخصت تھیندے۔ حضرت حافظ جمال چرخہ کتن کوں نیک عمل کماوݨ ، ما پیو دے گھر کوں اے دنیا ، اتے سہورے گھر کوںاڳلے جہان دی علامت دے طور استعمال کیتے۔ او فرمیندن غفلت دی نندر چھوڑ اے ویلا ول ہتھ نہ آسی۔ چنگے ڳن کما گھن جیڑھے اڳلے جہان تیݙے کم آسن ۔اڳلی دنیا دے سفر تے کلہا ونڄنیں۔ اے دنیا دی رونق چھڑی ݙو چار ݙیہاڑے ہے مکلاوے توں پہلے پہلے کجھ راہ دا سامان جوڑ گھن۔

غ غریبی پکڑ دھیا توں نہ کر اے مغروری

ایں دنیا اعتبار نہ کوئی حرص کنوں کر دوری

شوہ دے نال محبت تیݙی شالا ڈُھکے پوری

جنھاں کیتی پاک کمائی لہسن جمال مزوری

سوہݨی دھی اے دنیا عارضی ٹکانہ ہے ۔ ایں دنیا دا سب کجھ اِتھاہیں چھوڑ تے اڳلے جہان ونڄݨاں پوندے۔صرف اللہ سوہݨے دا فضل اُوں ویلے کم آندے ۔ محل حویلیاں کجھ نی پکردا۔

ظ  ظلم قہر اندھاری دے وچ آیا ڄال اکلیسی

ناں اُتھ خویش قبیلہ ہوسی ناں کئی سنگ سہیلی

چھوڑ ویسیں تمام دھیا گھر ٻار محل حویلی

فضل جمال اللہ دے ٻاجھوں کوئی نہ ہوسی بیلی 

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
حمل خان لغاری

1225ھ توں1297ھ؍1810ء توں1879ء

حمل خان لغاری بنیادی طور تے روحانی تے عشقیہ شاعری کریندن پر انھاں دے کلام وچ صوفیانہ اشعار وی ٻہوں ملدن۔ اگرچہ حمل خان ہک مجلسی بندے ہن لیکن مزاج دے اعتبار نال درویش ہن۔ آپ وݙی سیلانی طبیعت پاتی ہے ۔ آپ دا مشاہدہ ٻہوں تیز ہے۔ کلام درد نال بھریا ہویا ہے ۔ مسئلہ وحدت الوجود تے ڈھیر سارے اشعارملدن۔ اوفرمیندن ۔ اپݨی ذات دی سُنڄاݨ انسان کوں حق دی سُنڄاݨ دا سلیقہ بخشیندی ہے تے اپݨی ذات دی ایں سُنڄاݨ دیاں باریاں عشق کھولیندے۔

جو کجھ ڄاتی ‘ سو نہ ڄاتی ‘ نہ ڄاتی سو ڄاتی

روز ازل دے عشق امانت بارہ برہ سر چاتی

جن ملک دی جاہ نہ جتھاں پیر اُتھاں ونڄ پاتی

حمل حق سُنڄاتا توں جے اپݨا آپ سنڄاتی

ہک ٻئے بند وچ ایں خیال کوں ایں ڈھیر ویندن:

من عرف نفسہ فقد عرف ربہ ‘ سمجھ ایہو سمجھاوݨ

حمل حق سُنڄاݨݨ ٻاجھوں ابتر عمر ونڄاوݨ

حمل خان لغاری انھاںمولویاں دے خلاف ہن جنھاں کوں زہد د امان ہے او عبادت کریندن کہ جگ انھاں دی عزت کرے۔ انھاں کوں رب سئیں دی رضا مطلوب نیں ہوندی ۔حق صرف سچے عمل اِچ ملدے :

تسبیح اتے تکڑ گھنیر ول ول منکے پھیریں

شوق تیکوں نت شیخی دا من آپووے کوئی پیریں

سر ݙتے سر حاصل توڑے سہس سڳے توں سیریں

حمل حق ہکیا وچ اندر توں ڳولیں زبریں زیریں

حمل خان لغاری ہیر رانجھے دا قصہ 1263ھ وچ لکھیا۔ ایں قصے دے 248 مصرعے تے 27بند ہن۔ حمل خان لغاری خود ایندے سٹھ بیت ݙسیندن۔ ایں توں انھاں دی مراد چوٻولے یعنی ݙوہڑے توں ہے۔ قصے دا ہر ہر بند اٹھ مصرعیاں دا ہے ۔ حمل خان قصے دے چھیکڑ وچ ایندا سن تصنیف تے اشعار دی تعداد ݙسیندن۔

ترھیں سن دی تریہٹ آہی

سٹھ بیت میں جوڑ کتاب کیتے

حمل حق ناحق پاک ڄاݨے

کلمہ پڑھ شتاب ثواب کیتے 

حمل خان لغاری ݙوجھے تمام شعراء توں ہٹ تے اپݨے نویکلے انداز وچ اے قصہ لکھیے۔ اے قصہ ہیر تے اوندی والدہ ٻئے سکے تے ہمسائیاں دے سوال و جواب تے مبنی ہے۔ ہیر دیاں ساریاں سنگ رت ‘ سہیلیاں ‘ ہمسائیاں اوکوں متاں ݙیندن جو رانجھے دا دھیان چھوڑ ݙے پر او کہیں دی گال نیں منیندی تے سب کوں ٹکانویں جواب ݙیندی ہے۔ ہیر کوں سمجھاوݨ والیاں وچ ماء ‘ ماسی ‘ بھین ‘ پھپھی ‘ بھجائی ‘ چاچی ‘ مامی ‘ ڈاڈی ‘ نانی ‘ سہیلیاں ‘ دائی ‘ ہمسائیاں تے قاضی شامل ہن۔ حمل خان مروجہ رستے کوں چھوڑ تے اپݨا ہک انج راہ بݨائے تے سوالی جوابی ݙوہڑیاں دے وچ سارے قصے دا نچوڑ پیش کر ݙتے۔ اپݨے ایں نویکلے انداز بارے او خود آہدن:

ہُݨ لکھ لغاری کر ڳالھ ساری

عجب شعر تیݙے  اظہار گھدا 

قصے دی زبان ٻہوں چسولی تے زلانویں محاوریاں تے روزمرہ نال سنگری ہوئی ہے ۔ اشعار وچ روانی تے عشقیہ جذبات دی فراوانی ہے ۔ بھیݨ نال ہیر دے سوالی جوابی ݙوہڑے ݙیکھو: بھیݨ:

تڈاں بھیݨ اُٹھی ݙے وین آکھیا

توں سیݨ سکے دلگیر کیتے

کیہی ہیر! تیکوں بد ہیر لڳی

ونڄ سر بھنوئی لپ کھیر کیتے

متاں ویر تیݙی تقصیر سُݨے

تک تیر ماریٔ تقدیر کیتے

پیئو پیر کنوں تقدیر لڳی

تیݙی پیڑ نپیڑ ظہیر کیتے

### ہیر:
آکھے بھیݨ توݨیں لکھ ویݨ ݙیویں

نیݨ لڳ ریہے ہُݨ وس نہیں

ماہی ہس میݙی دل کھس گھدی

ہور کس ݙٹھے لہے کس نہیں

ہر کس دے نال ہے عکس تیݙا

بیکس سوݨ بھڑ نحس نہیں

جیکوں روز ازل دے لکھ چھوڑیا

او تاں میݙے میسݨ دی مس نہیں 

حمل خان مختلف کرداراں دے انھاں دی عمراں تے رشتے دی زبان دے اعتبار نال انج انج نقشے چھکیندن۔ ہیر دا اپݨی ٻڈھڑی ݙکدی کمبدی ڈاڈی نال مکالمہ ݙیکھو ۔ زبان و بیان اِچ کمال مہارت ݙکھائی ڳئی ہے ۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
بیدل سندھی

1230ھ توں 1286ھ؍1814 ء توں1869ء

قادر بخش بیدل سندھی ہک ٻہوں وݙے عالم فاضل تے صو فی منش انسان ہن۔ آپ پیریں فقیریں نال وݙی عقیدت رکھدے ہن۔ حضرت شہباز قلندر سئیں دے نال آپ کوں وݙی عقیدت ہئی۔ بیدل سندھی دا زمانہ سیاسی افراتفری دا زمانہ ہئی۔ سندھ وچ تالپوراں تے انگریزاں دی جنگ نے لوکاں کوں کافی بیدل کر ݙتا ہئی۔ انگریزاں سندھ تے قبضہ کیتا تاں لوکاں وچ مایوسی تے ݙردی فضا پیدا تھی ڳئی۔ ایجھے سیاسی تے سماجی حالات وی تصوف دی ترویج اِچ وݙے مددگار ثابت تھیندن۔ ایں عہد دے سارے شاعر تقریباً صوفیانہ شاعری کریندے پے ہن۔ بیدل فقیر سندھی مسئلہ وحدت الوجود دے قائل ہن او فرمیندن :

کشف قبور قلوب نہ منگیں ‘ منگیں درد ہکلا

مئے نوشاں دا مشرب چوکھا تسبیح چھوڑ مصلیٰ

منصوری منصب دا بیدل ہے مقصود مصلیٰ

بیدل سندھی دے کلام وچ صوفیانہ سرمستی ملدی ہے آپ وی صوفیاء دی طرح ظاہری علوم تے عبادات توں اڳوں معرفت تے طریقت دے پندھ کچھیندے ݙسدن جتھاں علم کتاباں نیں پڄدیاں۔

عالم فاضل وچ مسیتیں ٻہہ ٻہہ مسلے کردے

نیک نامی کوں چھوڑ اساں ہُݨ راہ رندی دا ٹُردے

ٻاجھوں حرف عشق دے بیدل ٻیا کوئی سبق نہ پڑھدے

مسئلہ وحدت الوجود دے علاوہ عشق کوں بیدل دی شاعری وچ ٻہوں وݙی روحانی تے معنوی حیثیت حاصل ہے۔ آپ عشق کوں روح دی معراج تے مطلوب دے وصال دا اعتبار اَہدن:

سالک سیر سلوک دا کر

چڑھ عشق والی عرفات

تیݙے وچ حقیقی کعبہ

کر دور سبھا درجات

ٻدھاحرام توں وحدت والا

ہک جانی ذات صفات

آپ نے اپݨی صوفیانہ شاعری وچ علاقائی علامتاں تے عشقیہ داستاناں دے کرداراں دا کافی استعمال کیتے۔ خاص طور تے ہیر رانجھا تے جوگی ‘حقیقت تے معرفت دے طور تے ول ول شاعری دا موضوع بݨین:

عشق دا مہݨا وچ سیالیں 

چُم اساں سر چایا چایا چایا

عشق جوگی دا ایویں اچانک

سر اساڈڑے آیا آیا آیا

صورت والڑے ویس میں رانجھݨ

سچ ساݙے نال پایا پایا پایا

مکدی ڳالھ اے کہ بیدل فقیر سندھی دا پورا کلام عشق دی مستی وچ رنگیا ہویا تے مست الستی دا مظہر ہے۔ عشقِ حقیقی تے ’’ہمہ اوست‘‘ آپ دی شاعری دا ست ہن۔ آپ دی ہِیں درویشانہ تے صوفیانہ روش نے ݙوجھے کئی شعراء کوں متاثر کیتا۔ انھاں وچ بیکس سندھی ٻہوں ناں کمائے۔ بیدل دیاں کافیاں پڑھݨ نال اینویں احساس تھیندے جیویں الفاظ تے عشق حقیقی دا جذبہ مل تے بے خودی وچ دھمالاں پیندے پے ہوون۔

دم مولا دم مولا

نیں اتھاں کجھ بھولا

اول آخر ھو حق ظاہر

گم تھیا وچوں گولا

بیدل بھن کر ماہر تھیویں

عبدیت دا اولا

دم  مولا دم  مولا

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
محمد محسن بیکس

1276ھ توں1303ھ؍1859ء ۔1885ء

بیکس سرائیکی تے سندھی زبان دے مشہور شاعر بیدل فقیر دے ٻال ہن۔ آپ ہک وݙے عالم دین تے صوفی منش نینگر ہن(62)۔ بزرگان دین تے اولیاء کرام نال ٻہوں عقیدت رکھدے ہن۔ آپ دی شاعری تصوف دے مضامین نال پُر ݙسدی ہے مسئلہ وحدت الوجود آپ دے کلام دا مرکزی بیان ہے:

بازی عجب بݨائی

آدم نام دھرا کے

ناز معشوقے کتھاں رکھدا

’’اقرب‘‘ نال الایو

برہا دی راہ بتاکے

نور نیارا اندر ٻاہر

آپ نوں آپ بھلایو

ناز دی رمز رسا کے

محمدمحسن بیکس حضرت بیدل فقیر سندھی دے پتر ہن۔ آپ بیدل فقیر دی ݙوجھی زال کنوں 1869ء وچ پیدا تھئے۔ آپ نے مشہور عالم دین اخوند عبداللہ توں علم حاصل کیتا۔ آپ نے عمر بھر شادی نہ کیتی۔ آپ کوں حضرت شہباز قلندر تے صوفی عنایت اللہ شہید نال وݙی عقیدت ہئی۔ انھاں دی شان وچ نظماں وی آپ نے لکھین۔ بیکس اپݨے والد فقیر کوں اپݨا پیرو مرشد منیندن:

بیکس مرشد بیدل جیہا ہووے

تا دم وچ دوست ملاوے

آپ دینی علوم وچ ٻہوں سجھ ٻجھ رکھدے ہن۔ آپ دا کلام تصوف تے معرفت دے مضامین نال پُر ہے۔ آپ دی ساری زندگی فقیری درویشی تے انسان دوستی دی تبلیغ وچ گزری۔ بیکس فقیر سندھی سرائیکی تے فارسی زباناں وچ شاعری کیتی۔ سرائیکی وچ آپ نے ݙوہڑے تے کافیاں آکھیاں جنھاں دا موضوع تصوف تے حسن و عشق ہے۔1881ء وچ عین نینگرپ وچ فوت تھئے۔ آپ دا مزار روہڑی وچ ہے۔

### ݙوہڑے
رانجھا سائیں چھوڑ نہ جائیں میں ہاں تیݙی گولی

میݙے من کوں بھاندی ہمیشہ مٹھڑی تیݙی ٻولی

بیکس بے وس کیا کرے جو برہا چا لائی ہولی

…………

آئی بہار ڳئی خزاں گل پھل تھئے سب ساوے

تن طنبور اڳوں سمجھ تاروں روح رباب وجاوے

بیکس مرشد بیدل جیہا ہووے تادم وچ دوست ملاوے

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
حضرت خیر شاہ

1230ھ توں1322ھ؍1814ء ۔1904ء

حضرت خیر شاہ سرائیکی زبان دے ہک مہاندرے صوفی شاعر گزرن۔ آپ تونسہ دے نیڑے گھالی دے رہݨ والے ہن۔ خیر شاہ سئیں اللہ والے لوک ہن۔ انھاں دے حالاتِ زندگی اَڄاںپوری طرح سامݨے نیں آئے پر کھنڈے پُنڈے کلام توں معلوم تھیندے جو آپ معرفت تے تصوف دے سارے سبق پُڄائی ودے ہن۔ کلام وچ فقیرانہ رنگ ہے تے اظہار اتنا بے ساختہ ہے جیویں اے شعر انھاں دی روح دی آواز ہوون۔ آپ نے وسیبی علاقیاں کوں اپݨی صوفیانہ شاعری وچ ݙاڈھا ورتیے ۔ پروفیسر طاہر تونسوی اَہدن

’’خیر شاہ دا سارا کلام معرفت دا کلام ہے تصوف دیاں ڳالھیں‘ وحدت الوجود دا تذکرہ ہے۔ خدا کوں ڳولݨ دا ذکر اے۔ جذب تے مستی اے ‘ دیدار دا شوق اے ۔ حق دی تلاش اے۔ عشق دیاں رمزاں ہن تے ہک نال ہک تھی ونڄݨ دیاں وارداتاں ہن۔ ‘‘(63)

حضرت خیر شاہ محبوبِ حقیقی دے ورد کوں اپݨی زندگی دا وظیفہ آہدن۔ ذاتِ حق دی ڳول وچ صوفی ایں مٹ ونڄے جو ول ذات خود اپݨیاں صفات دے گھنڈ کھول ݙیوے۔ دوریاں مُک ونڄݨ تے جُز کل دا مقصود حاصل کر گھنے۔

اللہ اللہ کریندیں خط لدھوسے دل ہورہی ہے خود اللہ

پردہ دل توں دور تھیا جݙاں کیتا دل ترسلا

دید فرید کیتا کل عالم سمجھ کے روح ھو اللہ

خیر وصال تھیا خود آپیس کر دوری دا رلا

حضرت خیر شاہ شریعت دے ظاہری اصولاں توں زیادہ دل دی پاکی تے شریعت دے نصاب دی روح کوں حاصل کرݨ تے زور ݙیندن۔ او اپݨے ݙوہڑیاں وچ بے عمل عالماں ‘ بے فیض پیریں کوں طنز دا نشانہ بݨیندن۔ بلکہ ݙکھلاوے دے روزے ‘ نماز تے حج کوں چھڑا دل وندلا وا آہدن۔ اصل روزہ حج نماز او ہے جیں وچ بندہ دلوں بجانوں اپݨے مالک دا تھی ونڄے تے ایندا واحد رستہ عشق دا رستہ ہے۔

عاشق عشق نماز ہمیشہ جو لاحرفوں کرݨ ادائی

سنت نفل تیں فرض واجب انھاں سمجھ کیتی یکتائی

قرأت سکوت تے خفیہ سجدہ او خفیہ خانہ جاہی

عشق دی خیر خبر جاں آئی ہئی ولدی خبر نہ کائی

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
حضرت مجروح شاہ

م:1308ھ؍1891ء

حضرت سید جہان شاہ مجروح شہر اللہ آباد تحصیل لیاقت پور دے رہݨ والے صوفی شاعر ہن۔ عالم با عمل تے ولی اللہ گزرین۔ آپ حضرت خواجہ اللہ بخش تونسوی دے مرید ہن۔حضرت خواجہ فرید سئیں نال عقیدت تے سنگت رکھدے ہن۔ آپس وچ اکثر میل ملاقات رہندی ہئی۔ مجروح سئیں دے کلام وچ تصوف تے معرفت دا ہک نویکلا رنگ پایا ویندے۔

ہر طرف دل کھسدا

تیݙا ناز ماہیا

بت خانے آرام کتووے

آزرموہ گدھووے

وت علیل خلیل دلاندا

آن کفیل کتووے

’’لَا یُحب اِلا فُلیس‘‘ پڑھ کے

مسئلہ وحدت ݙسدا ‘ بندہ نواز ماہیا

آپ ٻہوں وݙے عاشقِ رسولؐ ہن۔ آپ دے ݙوہڑے تے سی حرفی عشق رسولؐ دے بیان وچ بے نظیر ہن۔

م ماہ تاں شاہ جمال دا اے

میݙے یار دے نال مجال نسی

اوہے خدنسی اوہے خال نسی

اوہے ونگرے ونگرے وال نسی

اوہے ابرو قوس مثال نسی

اوہے نرگس جادو خال نسی

یار تاں بے دی مثال ہویا

پیر مجروح دے حال تے بھال نسی

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
مولانا محمد یار فریدی

1300ھ توں1368ھ؍1883ء توں 1948ء

ڳڑھی اختیارخان تحصیل خان پور دے رہݨ آلے ہن، آپ حضرت فریدؒ دے دل منگدے مرید ہن۔ مسئلہ وحدت الوجود دے بیان وچ ہک کافی ملاحظہ کرو:

ماہی من وچ وسدے

ہر جا یار کوں ڳول

دور نہیں دلدار دلیں دا

قبلہ قلب دا پھول

اصلوں نحن اقرب نیڑے

وھُو معکم کول

وجہ اللّٰہ عیان بیانے

حضرت عشق دا قول

وحدت والابحر محیطے

کثرت جیندی جھول

الغنی پاک ہک الف حقیقوں

ب دا حرف نہ ٻول

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
سید ولایت شاہ

اساں اختصار توں کم گھندیں ہوئیں چھیکڑ وچ حضرت سید ولایت شاہ گیلانی دے صوفیانہ کلام دا نمونہ پیش کریندے ہیں ۔

صبا ونڄ آکھ دلبر کوں میݙے درداں دا افسانہ

ڄمݨ سیتی اماں مٹھڑی پلایس عشق دی گُھٹڑی

کݙے ویساں ݙوکھی کوٹھڑی

نہ جی وس وچ نہ جانانہ

کیا آکھاں حال دلبر دا کݙیں شاہ ہے کݙیں بردا

کݙے ڈھولک تے سر دردا

کݙیں مطرب تے میخانہ

صباول چاچڑیں جاویں ‘ ایہا ٻدھ عرض سݨواویں

ادب دے نال پیش آنویں

اوہے دربار شاہانہ

حضرت خواجہ فرید دے صوفیانہ دبستان دے علاوہ اوں دور دے صوفی شعراء وچ حضرت سخی فقیر راضی‘ حضرت پیر سید شیر محمد گیلانی ‘ صوفی نبی نخش ‘ صوفی رکھیل شاہ قابل ذکر ہن۔ سرائیکی شاعری دی صوفیانہ شاعری دا کوئی حد ٻنا ںکینی۔ حضرت بابا فرید الدین گنج شکر توں گھن تے حضرت فریدتئیں ایں علاقے وچ تصوف دی سرمستی صدیاں تئیں روحاں کوں برمیندی رہی ہے ۔ صوفیا دے ایں صلح کل مسلک تے فراخدلانہ روش نے لکھاں لوکاں کوں حقیقت تے معرفت دے رستے ݙکھائے۔ غیر مسلم لوکاں وی ایں ریت روش توں فیض حاصل کیتے۔ لوک تصوف دی بکل ویڑھ تے روحانی تے ایمانی حظ چیندے ریہے۔ 

سوز و گداز دیاں سیڑھاں دلاں وچ وہندیاں ریہاں۔ عرفان دیاں سوغاتاں ہک دل توں ٻئے دل تئیں ونڈیندیاں ریہاں تے اسلامی تصوف دے شعری اظہار دیاں بے نظیر تحریراں وجود وچ آندیاں ریہاں۔ سرائیکی زبان دے صوفیانہ شعری ادب وچ زیادہ تر مسئلہ وحدت الوجود تے عشق حقیقی دا بیان ملدے۔ شعراء سب توں زیادہ شعر انھاں ݙوں موضوعات تے آکھین ۔ ایندے علاوہ دنیاوی بے ثباتی ‘ مولویاں دی تنگ نظری ‘ ظاہری علوم عبادت دی نفی ‘ باطنی طہارت دی فضیلت تے عشق رسولؐ کوں شاعری دا موضوع بݨایا ڳے۔ تصوف دیاں خاص اصطلاحات دے علاوہ مقامی حوالیاں ‘ لوک داستانیاں دے کرداراں تے وسیبی علامتاں کوں وی تصوف دے بیان وچ وݙے سوہݨپ تے سلیقے نال ورتیا ڳے۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
حضرت خواجہ محکم الدین سیراݨی

1137ھ ۔1197ھ؍1724ء توں1782ء

حضرت خواجہ محکم الدین سیراݨیؒ ہک بلند پایہ بزرگ تے ولی اللہ ہن۔ آپ توں پورے برصغیر پاک و ہند روحانی فیض حاصل کیتا۔ آپ دا سلسلہ اویسی ہے لیکن قادری سلسلے دے اذکار کریندے ہن۔ آپ تصوف دے مسلک ہمہ از اوست اور وحدت شہود دے قائل ہن۔ لطائف سیریہ وچ درج ہے ’’پس فرمودند مولوی باشد یا غیر مولوی خود بداند مذہب ایں فقیر ہمہ از اوست‘‘ (آپ نے فرمایا کوئی مولوی آکھے یا غیر مولوی تے انھاں دا کجھ اِی مسلک ہووے فقیر دا مذہب ہمہ از اوست کینی بلکہ ہمہ از اوست ہے) حضرت خواجہ محکم الدین سیرانی  ؒتے ہر وقت جذب ومستی دی کیفیت طاری رہندی۔ آپ دی ہک سی حرفی ملدی ہے جئیں وچ آہدن کہ محبوب دے بغیر سالک کوں ٻیا کجھ نیں سمجھدا۔ ہر پاسے اوندیاںاَکھیں اپݨے محبوب دی جاچ کریندن۔ نفس پہلے ایجھا کھیڑا ہے جیڑھا ہیر یعنی روح نال ہر ویلے لُجھدا رہندے۔

دیوانی ہو رہی میکوں ڳل نہ کائی سُجھے

ماہی میݙے دیدن لہے ہور نہ کائی ٻجھے

ایہو کھیڑا جھیڑا کر کر نال میݙے نت لجھے

دولۃ بین الاغنیاء منکم جو پڑھیم میݙا کوئی بجھے

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
میاں علی حیدر ملتانی

1101ھ توں1199ھ؍1689ء توں1784ء

میاں علی حیدر ملتانی سرائیکی زبان دے ٻہوں وݙے شاعر تے ٻہوں وݙے صوفی منش انسان ہَن۔ آپ حضرت خواجہ فخر الدین دھلوی دے دستِ بیعت تے حضور فخر جہاں دے سب توں پہلے خلیفہ ہن۔ حضرت خواجہ نور محمد مہاروی ‘ حضرت حافظ جمال اللہ جیہاں شخصیتاں آپ دا احترام کریندیاں ہن۔ میاں علی حیدر ملتانی اپݨی صوفیانہ شاعری دے ذریعے اللہ دی مخلوق کوں حقیقتاں تے صداقتاں دا سونہاں کیتا۔ آپ دے کلام وچ عشقِ خدا تے عشقِ رسولؐ اُتے سب توں زیادہ بند ملدن۔(53)

ل لبھ لیا ڈھولن ماہی کوں جے غیر کنوں دل دور کیتا

نال مظہر لام نفی دے بھن بتاں کوں چورو چور کیتا

ٻاجھ خدا الِہٰ نہ کوئی اوسے سب ظہور کیتا

دل میݙے کوں روشنی دے حیدر پاک رسول دے نور کیتا

حضرت معروف ؒکرخی دا قول ہے کہ رب دی حقیقت کوں حاصل کرݨ تے دنیا دے مال متاع توں بے نیاز تھی ونڄݨ تصوف ہے۔ صوفیا صرف رب دے موجود کوں حق منیندن باقی سب وجود اعتباری ہن۔ ہِیں مسئلہ وحدت الوجود نے کئی صوفیاء توں جان دے نذرانے منگیئے ۔ علی حیدر ملتانی دی جان ݙے ݙیوݨ دی ایجھی سک وچ آہدے پن۔

م محبت یار دی شالا وئو ہم پل پل جیوندیاں نوں

زکریا یار دا درد کماوے آرے ہیٹھ چریندیاں نوں

منصور وی مارے سو سو نعرے سولی پکڑ چڑھیندیاں نوں

تیکوں شرم نہ آوے او حیدرا عاشقاں وچ ڳݨیندیاں نوں

علی حیدر ملتانی دے کلام وچ عشق کوں مرکزی حیثیت حاصل ہے ۔ ہر جا تے او ایندی تفسیر کریندے ݙسدن۔ 

ع   عشق دی منزل اوکھی ہے متاں سوکھی ݙیکھ تے بھل پوویں

  اڳوں سئے کوہاں دے پینڈے ہن متاں پیر پیادہ ڄل پوویں

اینویں سی حرفی دے ہک ٻئے بند اِچ آہدن ’’عشق شراب دی چڑھی مستی کھیݙاں بھلدیاں بھلدیاں بُھل ڳیاں‘‘ علی حیدر عشق کوں نیکی تے چنگائی دا معیار قرار ݙیندن۔ ’’ہا جنھاں عشق دی رمز نہ لدھی او حیدرا فرعون یزید پلید ہوے۔‘‘

آپ ہک صوفی مشرب بزرگ ہن۔ اپݨے مذہبی عقائد بارے خالص صوفیانہ رنگ اِچ اظہار خیال کریندن۔ 

م  مذہب کیا پُچھدیں قاضی میݙا رانجھݨ رکن ایمان دا اے

عشق امام نماز محبت مرلی حرف قرآن دا اے

سمجھ وقت رکوع سجود اِچ رہندے ایہہ سجدہ رب رحمان دا اے

علی حیدر ہیر رانجھے دی آہی اینویں کوڑا وہم جہان دا اے

ہِیں دور دے ݙوجھے صوفی شعراء وچ لہہ تے حضرت شاہ حبیب ‘صادق آباد دے پیارا شہید ، حضرت شیخ عبداللہ ملتانی‘ جھنگ دے صدیق لالی تے بہاول پور دے حضرت محکم الدین سیرانی قابل ذکر ہن۔ حضرت شاہ حبیب ‘ حضرت سلطان باہو دے مرشد تے استاد ہن۔ او محبوب دے وصل کوں عشق دی معراج سمجھدن۔

ملن حبیب متراں دا جیوݨ ٻئی سب کوڑ کہاݨی

آپ زندگی دے عیش آرام دی بجائے مجاہدہ ریاضت تے تکالیف سہن توں مطلوب دے قرب دا وسیلہ جاندن کیونکہ ایندے نال نفس دا تزکیہ تھیندے۔

سیئو میکوں سکھ کولوں ݙکھ بھاوے    

میں قربان حبیب ݙکھاں توں جو ݙکھ دوست ملائے(54) 

حضرت شیخ عبداللہ ملتانی ہک منے ہوئے صوفی عالم تے درویش ہن۔ آپ دی ہک مشہور نظم’’ جندڑی پردیسی ‘‘ملدی ہے ایں نظم وچ دنیا دی عارضی زندگی کوں سنگارݨ سنوارݨ دی بجائے اڳلی دنیا دے سفر دی تیاری دے سامان جوڑݨ دی تلقین ‘ سچے عمل دی لوڑ ‘ من دی صفائی تے ایمان دی سلامتی دا وسواس ݙیوایا ڳے۔

ص صفائی رکھ وچ سینے

چھڈ دنیا دے سارے کینے

ٻاجھ صفائی کل نابینے

سچا عمل تریسیا

سمجھ بندہ توں نال فکر دے جندڑی پردیسیا(55)  

صدیق لالی یوسف زلیخا دا قصہ لکھ تے صوفیانہ مسائل تے عقائد کوں ایں قرآنی قصے دے رنگ وچ پیش کیتے۔ پیارا شہید‘ سہروردی سلسلے دے صوفی منش انسان ہن۔ آپ دے کلام کوں تصوف دی پان لگی ہوئی ہئی۔ آپ دے ٻہوں سارے عارفانہ تے صوفیانہ ݙوہڑے ملدن۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
مولوی لطف علی:(سیف الملوک)

1129ھ۔1209ھ؍1716ء۔1794ء

مولوی لطف علی سرائیکی زبان دے ٻہوں قادر الکلام شاعر ہن ۔ حضرت خواجہ فرید فرمیندن ’’اصل شاعری لطف علی کیتی ہے اساں تاں چھڑا وڈھ چُݨئیے‘‘ عشقیہ جذبات دے اظہار وچ لطف علی دا اپݨا ہک خاص انداز ہے:

تیغاں تیز برہوں دیاں کارݨ درد منداں سر کھڑیاں

چھاتی توڑ کلیجے کوں ٻہن جان جگر وچ وڑیاں

سوز کنوں دل بِریاں ہویُس ، کون کرے دلبریاں

لطف علی تھیاں خاک دلیں سئے اس آتش دیاں سڑیاں

شاہ سیفل بدیع الجمال دے عشق وچ رات ݙینہاں کُرلاوے اوکوں چین آرام سب وِسر ڳے۔ ایں مضمون دا بیان ݙیکھو:

وسری سیج رنگیلی شہہ کوں چݨگ لڳی رت رووے

پلکیں نال ہنجوں دے داݨے موتی مثل پرووے

نالے وہن ہنجوں دے نالے ذرے ذرے رُخ دھووے

نیناں نیندر ونڄائی سیفل پلک نہ پلنگیں سووے

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
عبدالحکیم اُچوی (یوسف زلیخا)

پ:1161ھ ؍1747ء

یوسف زلیخا دے قرانی قصے کوں عبدالحکیم اُچوی نے سب توں پہلے 1218ھ وچ تحریر کیتے ۔ ایں قصے دی بنیاد عشق تے رکھی ڳئی اے۔ حضرت یوسف ؑ دے عشق وچ بی بی زلیخا دی حالت کوں عبدالکیم اُچوی وݙی خوبصورتی اتے سوز و گداز نال پیش کریندن۔

لڳائیاں عشق نے تیݙے چماٹاں

ہجر دی بھاہ توں سینہ ہے براٹاں

آیا وچ خواب دے او یار جانی

جیں لائی ہے پروکی رات کانی

جیڑھے ویلے زلیخا حضرت یوسف ؑ کوں اپݨے دل دیاں ارداساں سُݨویندی اے تاں اتھاں شاعر دا قلم دی جذبات دے کتنے سچے عکس چھکیندا ݙسدے۔

میں ہاں اے دلبرا ماندی تساݙی

ازل دے روز دی باندی تساݙی

میں ہاں اے دلبرا مُٹھی تساݙی

ازل دے روز دی کُٹھی تساݙی

میں ہاں اے دلبرا کملی تساݙی

ازل  دے روز  دی  رملی تساݙی

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
گل محمد شیروی(لیلیٰ مجنوں)

1251ھ۔1315ھ؍1835ء۔1897ء

لیلیٰ مجنوں دے عشقیہ قصے کوں گل محمد شیروی عشقیہ شاعری دا ایجھا ویس پوائے جو لفظ لفظ وچ محبتاں دے چھول اُبردے ݙسدن ۔ عشق ہک ایجھی اَݨ چتی بھاہ ہے جیڑھی سب کجھ ساڑ سُوا کر ݙیندی ہے۔ عشق دے جادو وچ کڑئیے لوک اپݨا سب کجھ ہار بہندن:

جنھاں کوں عشق دا جادو لڳا ہے

ہُݨاں دے حال دا واقف خدا ہے

دل کوں محرم راز کوئی ݙکھ سکھ دا بھئی وال نیں بندا‘ ہجر دا اے عذاب عاشق کوں کلھا اپݨی تتی جان تے بھوڳݨاں پوندے۔

کوئی وانگے میݙے مہجور ناہیں

کوئی وانگے میݙے رنجور ناہیں

نیں ݙسدا کوئی وی درد مندے

نماݨے دے جو ݙکھ سکھ آن ونڈ ݙیے

نیں کوئی میݙے ݙکھ درد ونڈے

میݙے دل دے کڈھے جو کوئی کنڈے

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
سید اکبر شاہ (مصری بائی)

پ:1275ھ؍1858ء

سرائیکی زبان دے عشقیہ داستانوی ادب وچ ’’قصہ مصری بائی ‘‘ ہک وکھرا مقام رکھدے۔ اے عشقیہ تے رزمیہ قصہ سید اکبر شاہ دے اپݨے ذہن دی پیداوار ہے ۔ ایں داستان وچ جذبات نگاری دے ٻہوں سوہݨے نمونے ملدن۔ بائی دا محبوب ہک جنگی مہم تے ونڄݨ لڳدے تاں وچھوڑے دا ارمان بائی دا ہاں کڈھ گھندے۔

چڑھدیاں مصری خان دا بائی پکڑیندی لڑھ

من توں نام خدا دا ساعت تاں ہک ٹھہر

اول اساکوں مار تے پچھے گھوڑے تے چڑھ

حال سُݨیندی یار کوں ہنجوں وہن بھر بھر

سڄݨ ݙسن جاوندے رکھاں چُلھے کج

لوکاں لیکھے جگ وسدا میں قیامت اج

ایں قصے وچ جا جا تے عشق محبت دیاں دردو سیڑھاں وہندیاں پن۔ مونجھ تے فراق دے ݙکھ بھوڳݨ سُکھے کینی۔ جدائی نال بائی دے حال ظہیر ہن۔ محبت تئیں سکھ سنیہے دی کوئی راہ کینی۔ وچھوڑے توں موت دے آزار بھلے لڳدن۔

کڈھ کلیجہ ٻکیاں سینہ کراں چاک

لکھیاں مس کاغذ جوڑ تے ڳالھیں سب غمناک

کھلیاں لٹاں ڳل وچ منہ تے اُݙے خاک

ہور ناں ہوسی جگ وچ جیہیں میں ہلاک

جکھ جکھ اندر روندی آں ݙے ݙے ٻوہے کوں طاق

اس وچھوڑے توں منگدی آں موت ݙے سچا پاک 

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
منشی برات علی (سسی پنوں)

1365ھ۔1937ء

سسی پنوں دا واقعہ عشق دی ہک ایجھی انوکھڑی داستان ہے جئیں وچ وین کریندی سسی ‘ اپݨے پنوں دے پیرے چاتی تھل مارو دے پینڈے کچھیندی ݙسدی ہے ۔ ہک رات دی پرنی سسی دے وِچھوڑے کوں سرائیکی زبان دے شاعراں عشقیہ شاعری دا سب توں زیادہ موضوع بݨائے۔ 

### منشی برات علی دی سسی دا ہک بند ملاحظہ کرو۔
عشق ازار پوڄایا چشماں تارو ہن ݙو ندیاں

میں منتاری تانگھ ٻہوں سر بار ہجر دیاں بدیاں

دلبر پھیر نہ پھیرا کیتا گزر ڳئیاں سئے صدیاں

آس اُمید براتا دل وچ یار ڳولیندی ودی آں

درد رسیدہ لوکیں کوں فرقتاں رات ݙینہاں ستیندیاں رہندن۔ سکھ چین برباد تھی ویندن تے غم کٹھ کرکے ݙکھیئے دل دے مہمان تھی ویندن۔

### منشی برات علی دا سسی وچوں ہک ݙوہڑہ:
شوق مقدم کرکے لایم کان سکھاندے نیڑا

عشق امن برباد تھیا ݙینہ رات غماں دا بھیڑا

فرقت سخت ستایا آیا وات ݙکھاندے جیڑا

عشق دے درد رسیدہ کوں کیا ݙیسی موت نپیڑا

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
گل محمد چشتی دا گاذر نامہ

گل محمد چشتی دا اے عشقیہ قصہ ہک دھوٻی نینگر تے شہزادی دی محبت تے مبنی ہے ۔ دھوٻی شودا اَٹھے ویلے شہزادی دے کپڑیں نال آپ مہاڳا ڳالھیں کریندا رہندا ہئی ۔ گل محمد چشتی ایں قصے وچ محبت دے اظہار دیاں عجیب و غریب راہیں کڈھین:

وچ خدمت ہر لوڑھی تروپا‘ بخہ سیپ تے چھاپا

وسوں گوناں گون کریندا قصہ درد سیاپا

وچ خدمت پوشاک دے آکھے عاشق ہتہ تتہ

تساں  میݙا وٹا  ہوئوو  میں تساݙا  وٹا 

انھاں عشقیہ مثنویاں لکھݨ والے شعراء دے علاوہ ٻئے وی ڈھیر سارے شعراء منظوم داستاناں لکھین ۔ پر اساں اتھاں صرف نمونے طور تے ہک ہک داستان دا عشقیہ شاعری دے ضمن وچ مختصر ذکر کیتے۔ ہُݨ انھاں شعراء دی طرف آندے ہیں جنھاں سرائیکی زبان دی عشقیہ شاعری وچ چنگی چوکھی شہرت حاصل کیتی اے۔ انھاں وچ کجھ ناں پہلے صوفیانہ شاعری دے حوالے نال آ چکن ۔ ایجھے شعراء صوفیانہ شاعری دے علاوہ رومانوی تے عشقیہ شاعری وی کیتی ہے۔ ایں سلسلے وچ ݙوں مہاندرے ناں علی حیدر ملتانی تے حضرت خواجہ غلام فریدؒ ہن۔ علی حیدر ملتانی بنیادی طور تے ہک صوفی شاعر ہن۔ مگر علی حیدر دے ݙوہڑیاں تے سی حرفیاں وچ عشقیہ مضامین وی موجود ہن ۔ اتھاں علی حیدر دا محبوب صرف ہک استعارہ کینی بلکہ جیندا جاڳدا انسانی بوتا ہے۔

ق   قسم میکوں تیݙڑی اے ہَن اکھیں نہ سونہہ نہ کھاوݨی آں

منہ مسواک نہ ݙند مسی نہ میں کجل پاوݨی آں

سب سیالیں جھمر کھیݙن نیور نہ چھݨکاوݨی آں

حیدر رانجھݨ ماہی ٻاجھوں میلڑا ویس ہنڈاوݨی آں

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
عاشقانہ شاعری

فطرت دی جھولی وچ پلݨ والے لوک فطرت دے زیادہ نیڑے تے جدباتی طور تے اوندے نال ڳنڈھے ہوئے ہوندن۔اے تمدنی زندگی گزارن والے لوکاں توں زیادہ سچے۔ سادے تے معصوم جذبے رکھدن۔ انھاں دا اظہار وی کہیں دَل پھیر دی بجائے زیادہ حقیقی تے شدید ہوندے۔ اوں وچ سپردگی ‘ داخلیت ‘ خلوص تے ذات دی اندرلی آواز پاتی ویندی ہے۔ ایجھے وسیب دی شاعری کݙاہیں نقلی نی تھی سڳدی بلکہ اتھاں عشق تے اوندے وپرے حقیقی جیندے جاگدے ‘ ساہ گھندے تے زمینی ہوندن۔ شاعری وچ لطافت ‘ سوہݨپ‘ بے ساختگی ‘ نواں پن تے بھر پور شعریت پاتی ویندی ہے۔ انسانی وسیب دیاں ٹردیاں پھردیاں کھیر ولوڑیندیاں ‘ ٻکریاں منجھیں چَریندیاں ‘ حسن دیاں مورتیاں شاعری دا موضوع بݨݨ لڳ پوندین۔ وݙے عالمانہ مسائل دی بجائے چھوٹے چھوٹے گھروگی تے وسیبی ورتاوے ۔ انسانی جذبے فطرت دیاں ست رنگیاں تے روح دیاں ارداساں شاعری دا مُہاگ بݨدن۔ نویں لفظ ‘ نویں خیال ‘ نویاں تشبیہاں ادب اِچ داخل تھیندن۔ ایں رومانوی شاعری وچ زندگی دا سارا سُوہݨپ سنگار وی پاتا ویندے تے انسانی ݙکھ دا سچا ملال وی ملدے۔ سرائیکی زبان دی رومانوی تے عشقیہ شاعری فطرت دے حسن دیاں من بھانویاں تصویراں وی پیش کریندی ہے تے روح دے ویݨ تے وِچھوڑے دے سول وی ایندی ڳوجھی ہن۔ سرائیکی زبان دی عشقیہ شاعری وچ وصال دی تڑپ ‘ فراق دی تپش تے بے پناہ پیار دے وَن پونے اظہار ملدن۔ عشق دیاں کیفیتاں کوں شدید بݨاوݨ کیتے زلانواں اظہار ٻیا وی مؤثر ثابت تھیندے ۔ بنیادی طور تے سرائیکی زبان دی شاعری وچھوڑے تے نکھیڑے دے سول سیاپیاں دی شاعری اے۔ اساکوں اے شاعری ݙوں رنگاں وچ ملدی ہے ۔ سرائیکی شاعری دے ابتدائی دور وچ جتھاں سبھے شاعر تصوف دی گھاٹی چھاپ اِچ ولھیٹے ہوئے ہن اتھاں رومانوی تے عشقیہ شاعری دے دل چھیکویں رنگ وی موجود ہن۔ شعراء نے تصوف دے نال نال عشقیہ شاعری کوں وی اپݨے اظہار دا موضوع بݨایا۔ اساکوں ایجھی عشقیہ شاعری کوں صوفیانہ شاعری توں نکھیڑنا پوسی۔سرائیکی شاعری دے ہِیں ابتدائی دور وچ منظوم عشقیہ داستاناں لکھݨ والے شعراء نے خاص رومانوی تے عشقیہ رویے اختیار کیتن۔ انھاں دا کلام ٻہوں وݙے رومانوی ادبی ورثے دی حیثیت رکھدے۔ حضرت خواجہ فریدؒ دے دور وچ سرائیکی شاعری وچ ہک نواں موڑ آیا۔ ڈھیر سارے شعراء نے تصوف توں ہٹ تے اپݨی شاعری دے عشقیہ بنیاداں تے ایرے ٻدھے تے خواجہ فرید سئیں دے بعد صوفیانہ شاعری دی جا مکمل طور تے عاشقانہ شاعری حاصل کر گھدی ۔ ایں طرح سرائیکی زبان وچ انسانی ذات تے کائنات دی سنڄاپو شاعری دا آغاز تھیا۔ سرائیکی زبان دے ڈھیر سارے شعراء نے منظوم عشقیہ داستاناں لکھین جنھاں دا تفصیلی جائزہ اساں اصناف سخن دے بیان وچ پیش کریسوں ۔ نمونے دے طور تے اتھاں کجھ شعراء دیاں مثنویاں وچوں عشقیہ شاعری دیاں مثالاں پیش کریندے ہیں۔ ایندے بعد خالص عشقیہ تے رومانوی شاعری کرݨ والے شعراء دا تذکرہ کیتا ویسی۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
چراغ اعواݨ دی شاعری

صوفیانہ شاعری دے دور وچ سب توں پہلے اساکوں چراغ اعواݨ (1090ھ۔1145ھ؍1670ء۔ 1732ء)  دا ݙس ملدے ۔ جئیں شاعری وچ حسن تے عشق دیاں ڳالھیں چولین۔ چراغ اعواݨ خود عشقِ حقیقی تے عشقِ مجازی دے نکھیڑے کریندن۔

بے شک ݙوہاں جہان کوں خالق قدرت نال اُپایا

ہکڑیاں عشق حقیقی ‘ ہکڑیاں عشق مجازی لایا

چراغ اعواݨ دی ہیر عشقیہ شاعری دا سوہݨا نمونہ ہے ۔ ہیر دے جذبے کتنے سچے ‘ محبت بھرئیے تے عشق دیاں تنواراں نال مست ہن۔

ہیر کیتی تقریر زبانوں سُݨ توں میݙا سیاں

جنھاں لیاں وچ جھوک تساݙی میں صدقہ تنہاں لیاں

سے قربان تصدق تیں توں لکھ ہیراں میں جیہاں

چق مق عشق محبت لنبھی صیح ہکا میں صحیاں

ہیر دی طرح رانجھے دا دل وی عشق دی بھا وچ سڑدا ݙسدے رانجھے دے دلی جذبات دا اظہار چراغ اعواݨ ایں کریندن۔

رُخ ݙیکھ مثال پتنگ تھیم واہ طالع بخت اسیݙے

رہسوں پیش تساݙے دلبر چھوڑ ونڄوں ہن کیݙے

پھاتے دام زلف دے عاشق کیانسن اوݙے ایݙے

بھل بازی عشق چراغ ماہی نال ہر عاشق دے کھیݙٖے

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
میاں محمد بخش ۔ نوروز

میاں محمد بخش نوروز سرائیکی زبان دے ڳݨیئے چُݨیئے مہاندرے شعراء وچوں ہک ہن۔ آپ حضرت خواجہ فریدؒ دے ہمعصر تے صحبت یافتہ ہن۔ نوروز عہد ِ فریدی دے او پہلے نمائندہ شاعر ہن جنھاں تصوف توں نکل تے خالص رومانوی اور عشقیہ شاعری کوں اختیار کیتا۔ انھاں دا محبوب کوئی خیالی تے تصوراتی محبوب کینی بلکہ اساݙے وسیب دا وسوں واݨ اے۔ نوروز دی شاعری دا خلیت تے خارجیت دے وݙے سوہݨے ملاپ دا نمونہ اے۔ انھاں دے اظہار دا رنگ سب شاعراں توں وکھرا ہے:

ایں دل درداں مونجھاری ݙو شتابی کوئی دوا بھیڄو

لکھی بھوڳیُم نصیباں دی ‘ کیتی چاتم جیباں دی

تیکوں ہے نتھ رقیباں دی تاں چوری خط لکھا بھیڄو 

نوروز دی ہک ٻئی کافی وچ محبوب کوں خط لکھݨ دے مضمون اِچ کئی نقطے پیدا کیتے ڳن۔ اے انداز پہلی واری سرائیکی شاعری وچ ملدے۔

تتی ہن کیا لکھے کاغذ

میں کئی بھیجے ایجھے کاغذ

کیتو پیار عزیزاں کوں

کیویں ماری مریضاں کوں

کتو پرزے تریزاں کوں

ݙیکھے کاتب کنبے کاغذ

اے دل کوں درد ہے یارا

لکھاں جے حال کل سارا

تھیسی او نرم دل پیارا

جیکر  سارا پڑھے  کاغذ

نوروز دیاں کافیاں ہک مٹھی مٹھی درد دی کسک نال رچیاں ہویاں لڳدن۔ اِتھاںعشق دی پیڑ وچ قرتباں دے سوا دی ݙس ملدن۔

میݙے من بھاڳیا سانول

تے لوں لوں دھاں ڳیا سانول

ݙٹھم گھنڈ کھول رُخسار 

ڳئے بھاں نین متوارے

نہ کئی پئی سدھ یکے وارے

اینویں کڈھ ہاں ڳیا سانول

بیٹھا ہک لحظہ سنگت وچ

تھیم حیران صورت وچ

گھدس من موہ مورت وچ

نہ کر  ہوں ہاں  ڳیا  سانول  

نوروز ݙوہڑے دی صنف دا ٻہوں وݙا شاعر اے۔اوندے اکثر ݙوہڑے عشقیہ مضامین نال مرصع ہن۔

ہک لوکاں دے تانگھ نکھیڑے ٻیا برہوں دیاں بھاہیں ٻلیاں

سڑ ڳیا بدن سڑئیے دا سئے سئے سک ہواڑاں جھلیاں

یار نہ آن سہایاں اصلوں شہر اساݙے دیاں ڳلیاں

ویندیں منت کریندیں تھک ڳیاں روز پیریں دیاں تلیاں  

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
مخدوم الملک سید

مخدوم الملک سید شمس الدین خامس گیلانی اوچ شریف دے خاندان گیلانی دے چشم و چراغ تے خانقاہ قادریہ جیلانیہ دے سجادہ نشین ہن۔ آپ عربی ‘ فارسی دے عالم تے سرائیکی اردو دے صاحبِ دیوان شاعر ہن۔ اوچ گیلانی سادات دی خاندانی لائبریری وچ آپ دے کلام دے قلمی نسخے موجود ہن۔ آپ وݙی طویل عمر پاتی ہئی۔ مخدوم الملک سید 1857ء دی جنگ آزادی اپݨی اکھاں نال ݙٹھی۔ برصغیر وچ مسلماناں دی ابتری دا انھاں کوں شدید ݙکھ ہئی۔ اپݨے اشعار وچ علامتی طور تے انھاں ایں غم دا اظہار وی کیتے۔ مخدوم الملک دا اردو کلام ٻہوں پختہ تے شاندار ہے۔ مخدوم الملک سید دے اردو سرائیکی قلمی دیوان دے آخر وچ تحت بالخیر تاریخ 8جمادی الاول 1284ھ درج ہے۔ (15)۔ جیں توں انھاں دے دیوان دا سال تصنیف معلوم تھیندے ۔ عبدالغفور قریشی سید دا سال وفات 1303ھ مطابق 1885ء لکھیئے۔(16)مخدوم الملک سید 90سال توں زیادہ عمراں گزار تے وفات پاتی۔

مخدوم الملک سید دی سرائیکی شاعری وچ صوفیانہ خیالات زیادہ ہن۔ اپݨے بے عمل ہوون دا ݙکھ ‘ محبوب دے وصال دی آرزو تے عشق دا تڑپھاٹ انھاں دی شاعری دا مستقل موضوع ہے۔ زبان ٻہوں صاف تے اَڄوکی لڳدی ہے۔ اگر آپ فارسی زبان تے کافی دسترس رکھدے ہن تے فارسی دے شاعر وی ہن۔ لیکن انھاں اپݨے سرائیکی کلام وچ فارسی الفاظ دی آمیزش نیں کیتی۔ اکثر کافیاں دا ردیف سائیں ورتیندے ہن۔ 

### نمونہ کلام کافی:
بسم اللہ ماہی آ سئیں

میں وِچھڑی دا انگن سوہا سائیں

آ ملیں ہا سک سکاندی کوں

ڳئی عمر وہا کرلاندی کوں

لا دامن میں ہُݨ باندی کوں

نہ تھی توں بے وفا سائیں

…………

ہے لطف خلیق الاوݨ دا

سٹ چالا دل رنجاوݨ دا

نہ رکھو طور ستاوݨ دا

نہیں چنگا جور جفا سائیں

کرو اُڄڑی جھوک آباد میݙی

تھیسی مونجھی دلڑی شاد میݙی

ایہا ول ول ہے فریاد میݙی

نال اکھیاں اکھیاں لا سائیں

…………

بے عملی اوڳݨ ہاری میں

ہاں کوجھی تے بدکاری میں

توڑیں فسق فجور دی ماری میں

میݙی لاج چا دامن لا سائیں

جے میں وچ بُھل خطا سائیں

چا کر ہُݨ سید عطا سائیں

ہاں توں بن دست بے پا سائیں

میݙا شاہد پاک خدا سائیں

مخدوم شمس الدین سید اردو‘ فارسی تے سرائیکی زبان وچ شاعری کریندے ہن ۔ آپ دیاں کافیاں وچ سادگی ‘ مٹھاس ‘ پختگی تے عشق دی وارفتگی ملدی ہے ۔ کافیاں وچ حزن و ملال دا رنگ ݙاڈھا گھاٹا ہے اکثر کافیاں دی ردیف ’’سائیں‘‘ ہے۔

نہ کیتو مول ملاپ سائیں

ہے دل رنجاوݨ پاپ سائیں

تھی بے پروا بھلیندا ہیں

دھمکیندا شوخ الیندا ہیں

نہ ظلم کرݨ توں ویندا ہیں

تیݙے کھا ڳئے ہن سہاپ سائیں

سید دی ہک ٻئی کافی وچ عشق دی واردات تے اوندیاں ݙاتاں ‘ ݙکھ سوغاتاں دا ذکر وݙے درد و انداز اِچ کیتاڳے۔ ایہو سید دی شاعری دا مخصوص رنگ ہے۔

تیݙے عشق روایا رڄ سائیں

ڳے جوڑ خوشی دے بھڄ سائیں

جئیں ݙینہ میں اَکھیاں لایاں ہم

ڳیاں خوشیاں بے مکلایاں ہم

بھڄ مونجھاں ڳل کوں لایاں ہم

ڳئی اس دن دی دھڄ وڄ سائیں

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
کمال خان مگسی

منشی محمد کمال خان مگسی بلوچ ہن۔ آپ ڈیرہ اسماعیل خان دے قصبے نواں کوٹ دے رہݨ والے ہن۔ ابتدائی تعلیم اتھاہیں دینی مدارس وچوں حاصل کیتی تے بقیہ زندگی ملتان ضلع کچہری وچ عرائض نویسی کریندے ریہے۔ کمال خان دیاں کافیاں بالکل اوڄوکے دور دیاں لڳدن۔ زبان ٻہوں ستھری تے رواں ہے۔ کافیاں وچ گیت دا رنگ چھلکدے۔ کمال خان مگسی مرثیے وی لکھیے انھاں دا ہک مجموعہ ’’مرثیہ غم‘‘ دے ناں نال شائع تھے۔ اینویں کافیاں دے ݙوں مجموعے اَڄ توں پوری ہک صدی پہلے دے چھپے ہوئے ملدن۔ 

نمونہ کلام: کافی

رانجھݨ نور حضور اکھیں دا

صورت شمس مثال ݙسے

کھیڑا بھیڑا ذات اویڑا

رانجھݨ صاحب اقبال ݙسے

رانجھݨ تخت ہزارے توں آیا

جھنگ وچ ننگ ناموس ونڄایا

منجھیاں دا چروال سݙایا

کارݨ ہیر سیال ݙسے

گھر گھر دے وچ ہوکاں پیاں

سوہݨیاں ما پیو سینڳیاں سیاں

رل مل ہیر کوں اکھن ڳیاں

اے ڳل سخت محال ݙسے

ولدا ہیر سُݨایا روکے

ہار ہنجھوں دے نیر پروکے

قادر جوڑیا آپ سنجوکے

نہ کجھ غیر خیال ݙسے

کمال خان مگسی دیاں کافیاں وچ زبان دی سادگی تے جذبات دی ہلکی ہلکی آنچ پاتی ویندی ہے۔ ہجر فراق تے انتظار کمال خان دی کافیاں دے خاص موضوع ہن۔ زبان اتنی نتھری ہوئی ہے جو اَڄوکی لڳدی ہے۔

تیݙے ٻاجھ دلبرا دل بے قرار اے

ݙینہ رات ڈھولݨا تیݙا انتظار اے

کیکوں ونڄ سنانواں میں درداں دیاں ڳالھیں

ہن غم ہزاراں جیڑا ہُݨ خوار اے

واہ واہ پیارے آ پریشان کیتو

تیݙے ٻاجھ ݙسدا جگ دھوں اندھار اے

ابرو تیغ ‘ اَکھیاں مژگاں ‘ تیر کاری

کیتا  خون یارا  کجلے دی  دھار اے

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
دیوان خوشدل۔

دیوان خوشدل۔

دیوان خوشدل ݙوہڑے دے بادشاہ ہن۔ آپ دے ݙوہڑے ݙو ترئے وݙے شاعراں وچ شمار تھیندن۔ آپ دا سارا کلام عشقیہ تے فراقیہ ہے:

کر کر تانگاں تانگھ رہی میݙے یار نہ انگ سوھایا

سیاں کنتھاں طعنے ݙیوݨ ہجر اساں واہ تایا

بھانگے بھاگ نہ ہائی اساݙے او دڑن جیرن اَڄایا

ہجریں  عمر گزاری  خوشدل  یار  نہ  پھیرا پایا

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
سید مبارک شاہ

سید مبارک شاہ احمد پور شرقیہ دے ہک معروف سید گھراݨے نال تعلق رکھدے ہن۔ آپ ریاست بہاول پور دے نواب صاحب کول اہلمدتوشہ خانہ میگزیں مقرر تھے۔ انھاں دے کلام وچ رعایت لفظی ٻہوں ہے۔ ہک ہک لفظ کوں مختلف مفہوم وچ ٻدھن دے فن دے ماہر ہن۔ آپ زیادہ تر مولود شریف ‘ کافیاں تے ݙوہڑے لکھدے ہن۔ سید مبارک شاہ دا مجموعہ کلام داغ جگر چھپا ہویا ملدے ۔ ایں مجموعے وچ سی حرفی ہیر ‘ باراں ماہ ‘ کافیاں ‘ ݙوہڑہ جات تے مولود شریف شامل ہن۔ انھاں دا مجموعہ کلام داغِ جگر ماہ ستمبر1928ء وچ شائع تھیا ہئی۔ سید مبارک شاہ بنیادی طور تے ݙوہڑے دے ہک نمائندہ شاعر ہن۔

کلام دی ونکی

وچ پردیس مسافر کوں نت رہندی تانگھ وطن دی

قسم حسن دی

شہر  بازاراُڄاڑ ݙسے نہ  بھاوے بو چمݨ  دی

قسم حسن دی

ہک پردیساں مونجھاں دل کوں ݙوجھی مونجھ سڄݨ دی

قسم حسن دی

سید  مبارک بن دلبر دے ہم  اُمید کفن  دی

قسم حسن دی

سیدمبارک شاہ احمد پوری کافی سارے ٻاراں ماہ ‘ݙوہڑے ‘ کافیاں تے سی حرفیاں لکھن۔ بنیادی طور تے آپ ݙوہڑے دے شاعر ہن۔ آپ دے عشقیہ ݙوہڑے شعریت نال بھرئیے ہوئے ہن۔ انھاں دا سرائیکی ادب وچ چنگا چوکھا مقام بݨدے۔

بھیڑی دلڑی مفت ݙتوسے یار وفا نہ کیتا 

میں کیا کیتا

میں تلیاں دی خاک تھیم اڳوں نبھا نہ کیتا

میں کیا کیتا

اپݨی طرفوں پوری کیتم ماہی ٹھہا نہ کیتا

میں کیا کیتا

ظالم یار مبارک شاہ کجھ خوف خدا نہ کیتا

میں کیا کیتا

مبارک شاہ کوں زبان تے بیان تے ٻہوں قدرت حاصل ہے ۔ او ہک ہک قافیے کوں کئی کئی معنی وچ استعمال کریندن انھاں دے ایجھے ڈھیر سارے ݙوہڑے ملدن۔

پیت پریت کوں توڑ نبھیساں جے تئیں جندڑی سردی

عشق بیمار کوں ہے دیدار نہ حکمت گرمی سردی

سر قربان کریساں باندی قسم ہے یار دے سردی

دلبر باہجھ مبارک شاہ نہیں ہرگز میݙی سردی

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
جان محمد گداز

جان محمدگداز تلنبہ تحصیل خانیوال دے ہک عالم و فاضل گھراݨے دے فرد ہن۔ ڈیرہ غازی خان تعلیم حاصل کرݨ دی خاطر آ ئے تے ہمیشہ ہمیشہ کیتے ڄام پور دے تھی ریہے۔ آپ پیشہ دے اعتبار نال طبیب ہن۔ آپ حضرت خواجہ فریدؒ تے انھاں دے خلفاء ولایت سید ‘ مولوی محمد یار توں متاثر تھی تے شاعری شروع کیتی۔ آپ دے ݙوہڑے ‘ سی حرفیاں ‘ بارہ ماسے ‘ ہشت یاس ‘ ہفت روزہ پورے سرائیکی ادب اِچ سنڄاپو ہن۔ آپ دے بارہ ماسے ‘ ہشت پاس تے ہفت روز کوں وݙی مقبولیت حاصل ہے۔ آپ 1935ء وچ اسی سال دے تھی تے وفات پاتی۔

ہشت پاس وچوں نمونہ:

ݙوجھا پہر ہے ݙینہ دا سینڳیاں آیاں سب ول

زُلفاں سنواریاں ظلم دیاں سَے سَے کریندیاں ول

نوکاں تے ٹوکاں جوڑ کے چوکاں ݙیون بل بل

ہک میں گدازن ماندیاں سڄݨاں نہ لدھم کل

ہفت روز وچوں ہک بند:

آیا سنوار نہ یار گھر رونواں وہاواں نیر 

بھیݨاں مریندیاں طعنڑے ݙیون اُلانبھے ویر 

ٹوکاں کریندیاں سینگیاں کیا کیا کراں تقریر 

ہک میں گدازن ماندیاں سہندی ہجر دے تیر

جان محمد گداز دا دور سرائیکی زبان دی عشقیہ تے رومانوی شاعری دے عروج دا دور اے۔ حضرت خواجہ فریدؒ ‘ نوروز تے خرم بہاول پوری جیہے شاعر فکر و فن دے کمالات ݙکھیندے پے ہن۔ گداز نے ڈھولے ‘ بارہ ماہ ‘ سی حرفیاں تے کافیاں لکھ تے اپݨی حیثیت کوں نہ صرف تسلیم کرایا بلکہ عشقیہ شاعری وچ ہک نویکلا رنگ ڄمایا۔ کلام اِچ روانگی تے فنی پختگی گداز دی خاص سُنڄاݨ ہے ۔ سی حرفی ملاحظہ کرو۔

الف  اَب اِب اُب بھل ڳئی جݙاں عشق پڑھایاں پٹیاں میں

مکتب چھوڑ محبوب دا راہ گدھم ہتھ پٹیاں ڳل وچ ڳٹیاں میں

اَبّا اِبّا تے اُبّا پڑھانا ہیں سمجھ پئیاں عشق دیاں پھٹیاں میں

جان محمدؐا اپݨیاں کیویں پڑھاں جیڑھی روز میثاق دی پٹیاں میں

گداز دے بارہ ماہ دا ہک بند۔ کلام پڑھ تے طبیعت کوں مونڄھ گھیر ویندی ہے۔

پھاڳن پھلارے پھول سب سینگیاں ڳیاں گلزار

سونے سوہندیاں سونولیاں ڳوریاں سہاون ہار

بوچھݨ پتونے پیلڑے ہر ہک رجھائے یار

ہک میں گدازن ماندی آں ڈھولݨ تھیم بے زار

گداز دے عشقیہ ݙوہڑے وی ݙاڈھے پُر تاثیر ہن۔ او اکثر سسی دے حوالے نال اپݨی ڳال کریندن۔

سسی سیج سُہانہ ݙٹھی نہ لدھس سکھ سڄݨاں دے

نہ ڳال کتوسی نال پُنل دے نہ نال لڳایُس ہاں دے

کیچ دی راہیں ٻانہہ اُولارے چمدی پیر اٹھاندے

یار گداز پُنل دے سانگے ونڄ کیتے پندھ تھلاں دے

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
خرم بہاول پوری

مولانا نصیر الدین خرم بہاول پوری حضرت خواجہ فریدؒ دے بعد عشقیہ شاعری دے ݙوجھے وݙے شاعرہن۔ آپ دا کلام ٹھیٹھ زبان دی چس رس تے بیان دی لطافت تے رنگینی دا بہترین نمونہ ہے۔ خرم دے کلام وچ روزمرہ ‘ تشبیہات ‘ محاورے تے ضرب المثل دا ایݙی مہارت نال استعمال ملدے جو سرائیکی دا ٻیا کوئی شاعر ایندی مثال پیش نیں کر سڳدا۔ اے صرف خرم دا حصہ ہے۔ پیار محبت دیاں ڳالھیں دی اُوہوں لہجے وچ کریندن جیویں دو بدو ڳالھیں پیا تھیندیاں ہوون۔ مصرعے نـثر دے انداز تے مکالمے دے انداز وچ وݙے موثر ثابت تھیندن۔

پُنل آ لݙ آ پاروں ۔ رل مل یار گزاروں

کاوڑ کوں لا ݙیوئوں تیلیاں تے ہاں پتے چا ماروں

رومان خرم دی شاعری دا سب توں وݙا عنصر ہے ۔ اوندی اکھ حسن سنگار دی ڳولی ہے۔ جمالیاتی ادراک خرم دی شاعری کوں ہک نواں اُسلوب عطا کریندے۔ ایں طرح اے محسوسات دی شاعری بݨ ڳئی تے او جتھاں حسن نال عشق دے ڳانڈھے جوڑ تے خرم اپݨی شاعری دا کوٹ اُسریندن۔

ایہو نینگر پھل چو پائی کھڑی ہے

چٹے ݙینہ دے چندر چڑھائی کھڑی ہے

خرم نے عشقیہ شاعری وچ اپݨا انج دڳ بݨائے۔ اوندی فکر دا رستہ انسانی روح اِچ لکیے غم دی جھوک اِچوں تھی کے لنگھدے ۔ اوندے شعر درد دے چھیکڑی سول دیاں منہ ٻولیندیاں تصویراں ہوندن۔

قسمت جو میں تے کاوڑی

گھر مونجھ کھلدی آ وڑی

جاتس جو ہے بے پا وڑی

جو وس لڳیُس ڳئی رت روا

ایں شاعری وچ فراق دی بھا وی ہے تے وصال دی آس وی۔ جذبات نگاری وچ خرم بہاولپوری کوں ٻہوں قدرت حاصل ہے۔

کُٹھے پے ہیں یار دے نازاں دے

نہیں رہ ڳئے ہوش نمازاں دے

میں وانگ لڳی تاں کل پووی

ساݙے سولاں دی سدھ ول پووی

ایہو پتھر ہاں جو ݙل پووی

سُݨ کوکاں سوز دے سازاں دے

خرم محبوب کوں بے وفائی دے اُلانبھے وی ݙیندن تاں دعائیں دی اُوٹ وچ۔ وصال تے قرب دی آرزوکریندن تاں ہک وسیبی رکھ رکھائو تے سلیقے نال۔

اللہ نہ بھنی بھول وے

سنج بر دے وچ نہ رول وے

جتی سول ݙے جتی پیاستا

نہیں اتھ کے دم مارݨ دی جا

اکھیں اڳوں پیا وس سدا

بھانویں ٻول یا نہ ٻول وے  

سرائیکی زبان دی شاعری دا اے دور خالص رومانوی تے عشقیہ شاعری دا دور اے ۔ تقریباً تمام اصناف وچ شعراء اپݨے فن دے کمال ݙکھائے۔ ہُݨ تئیں اساں جنھاں نمائندہ شعراء دا تذکرہ کیتے انھاں دے علاوہ کئی ٻئے شاعراں وی عشقیہ شاعری وچ کافی ناں کمائے۔ انھاں وچ جندن ملتانی ‘ محمد امین عاشق ‘ محمد بخش ممدن بہاول پوری‘ گل محمد فائق ‘ سخی امیر‘ عاصی پیر بخش ‘ صابر مبارک پوری تے پُر درد دے ناں قابل ذکر ہن۔ مختصر نمونہ کلام پیش ہے

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
جندن ملتانی

جندن ملتانی اندرون پاک دروازہ محلہ قاضیاں دے رہݨ والے ہن۔ جندن ملتانی ایں دور دے چھیکڑی شاعراں وچ ݙوجھیاں توں ممتاز نظردن۔ جندن ملتانی دے ݙوں مجموعے ’’انوارِ عشق‘‘ تے ’’بازارِ عشق‘‘ چھپ چکن۔ ’’انوارِ عشق‘‘ نایاب اے۔ جندن ملتانی بنیادی طور تے کافی دے شاعر ہن۔ آپ 92سال دی عمر وچ 1926ء وچ وفات پاتی۔ ’’بازارِ عشق‘‘ وچ40کافیاں تے ہک ڈھولا شامل اے۔

### کافی
خطا میں وچ کیڑھی دلبر

دلوں ساکوں بھلایو کیوں

تیݙے کارݨ ہاں دیوانی

خلق ساری ہے حیرانی

ݙکھا مکھڑا او دل جانی

اکھیں سِکدیاں سکایو کیوں

چوطرفی دید ہر پاسے

طلب دیدار وچ ہاسے

لنڳھیں لُک چھپ توں کر پاسے

ݙسا ساکوں رُلایو کیوں

سکا میکوں نہ توں ماہی

لباں تے جند میݙی آئی

توݨیں جندن ہے سودائی

نہ  دامن نال   لایو کیوں

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
محمد امین عاشق

محمد امین عاشق سرائیگی شاعر ہے

### کافی
بھل ہار سنگار ڳیوسے

جان ݙکھڑا نینہ لیوسے

نت پھردیاں میل کچیلی

سُنج بر وچ پھراں اکیلی

تھئی دشمن سنگ سہیلی

ایہا قسمت عشق ڈتوسے

بن یار آرام نہ آوے

جند سولاں وات سنہاوے

سب عشق قرار نہ بھاوے

ایہو درد فراق نبھیوسے

آ یار تے حال ونڈانواں

ٻہہ ݙکھڑے صاف سنانواں

کجھ درد کنوں سکھ پانواں

بن عاشق شان ونڄوسے

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
عاصی پیر بخش

عاصی پیر بخش سرائیکی شاعر ہے۔

کافی

دل ہجروں درد کوکیندی ہے

سئے ٹھڈڑے ساہ بھریندی ہے

آ وس کول تے سٹ گھت دوری

کٹھیا یار تیݙے مہجوری

ڄالیں دور توں کر مغروری

زاری یار دے پیش نہ ویندی ہے

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
سخی امیر

سخی امیر  سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔

’’دال دے حال‘‘ دے ناں نال ہک مزاحیہ نظم لکھی ایں نظم دے کجھ شعر:

دال نماݨی ریل توں لتھی درد ونڈاون کیتے

وچہ ماڑی دے ملی میکوں یاد ݙوانون کیتے

میں وی کھٹ تے بیٹھم ایندے سر ونڄانون کیتے

کھا کھا ہُٹے مول نہ کُھٹّی ساݙے تانون کیتے

بچدی کھاساں فجر سویلے بخت اَزماون کیتے

ہک پیسے دا مل ایندا مہمان رجاون کیتے

بسم اللہ جی آئی مائی فیض ݙکھاون کیتے

دال دا ناں دلدار رکھیم دلدار رجھاون کیتے   

### کافی
سیاں دلدار کوں آکھو توڑے ہک وار ٻولے ہا

وفا میݙی کوں تولے ہا نہ ݙیوے روز رولے ہا

اینویں سکدی رہاں نہ میں

کلہی اصلوں ٻہاں نہ میں

جدائی پل سہاں نہ میں

ملݨ دی ڳال چولے ہا

کرے نہ خوش رقیباں کوں

بھلاوے نہ غریباں کوں

ودی روندی نصیباں کوں

اندر میݙے کوں پھولے ہا

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
گل محمد فائق

گل محمد فائق سرائیکی شاعر ہے

### کافی
دلدار دلداری کرو

ݙکھیاں دی غم خواری کرو

ایݙی نہ ہُݨ خواری کرو

چا دور بیماری کرو

سنڳیاں دی ٹولی ہک طرف

خلقت دی ٻولی ہک طرف

دل کملی بھولی ہک طرف

ہک دی طرف داری کرو

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان
پُر درد

پُر درد سرائیکی شاعر ہے۔

### ݙوہڑہ
ݙیکھ تجلاّ دلبر دا دل اَڑدی اَڑدی اَڑ ڳئی

بݨ سودائن یار دے دَر تے کھڑدی کھڑدی کھڑ ڳئی

عشق آرام قرار خوشی نِت لڑدی لڑدی لڑ ڳئی

ایں پر درد دی سئت بھیڑی سڑدی سڑدی سڑ ڳئی

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان