پاݨی وچ وَٹا

سیاݨے آہدن جو پاݨی دا کوئی منہ سِر نہیں ہوندا ۔ پاݨی مہربان وی ہے ، تیں ظالم وی ۔ ایندی لوڑ ٻہوں زیادہ ہے ۔ ایہہ واسطے رب سئیں زمین تیں ترائے حصے پاݨی رکھ ݙتے ۔ وݙے وݙے سمندر بݨائے اُنہاں دا پاݨی لُوݨ آلا ہوندے ۔ کوئی جاندار اینکوں پی نہیں سڳدا  جِتلا تَسا ہووے سمندر وچوں اونکوں پیوݨ واسطے ہک گُھٹ وی نہ مل سڳسی ۔ البتہ اوندے اُٻال دے بعد بݨݨ آلی شبنم کوں پیتا ونڄ سڳدے ، اے سمندر بے فائدہ نہیں ، مُلخیں کوں ہک ٻے نال ملیندن ۔ وݙے جہازاں نال تجارت دا سمان ہِک مُلخ توں ݙوجھے مُلخ پہنچ ویندے ۔پُراݨے زمانے تاں باربرداری دے نال نال بندیں دے آوݨ ونڄݨ دا ذریعہ وی سمندر اِی ہا ۔ سمندر وچوں انساناں کوں خوراک وی مِلدی اے۔

دریا زرخیز مٹی گھن آندن ۔ پاݨی مِٹھا ہوندے ۔ اوندے وِچوں ندی نالے نکلدن ۔ اے دھرتی تیں کروڑاں رنگ گھن آندے ، ونکو ونک دے پُھل ہر موسم دا اَنج اَنج ذائقہ ، قسمو قسم دیاں جِنساں ، سبزیاں ، داݨے سب ایہہ پاݨی دی وجہ توں پیدا تھیندن ۔ کائنات دا رنگ ایں پاݨی نال ہے۔ اے زندگی دا دھاڳہ ہے ۔ اے زندگی دی رونق اے ، اے زندگی دی جان اے ، اے ہر زندہ شئے دی ضرورت اے۔

ہک پاݨی اَسمان توں وسدے ، جیکوں بارش آہدن ، کجھ دیر تھیوے بارش نہ وَسے تاں مخلوق پریشان تھی ویندی اے ۔ لوکی وَل وَل اَسمان ݙو دیہدن ۔ دُعائیں منگدن ، خیراتاں کریندن ، توبہ کریندن ۔ ہک پھینگ ڈھہ پووے تاں جشن منیندن ۔ خوش تھی پوندن۔ ایں پاݨی دے نال کجھ تکلیفاں وی جُڑیاں ہوئیاں ہِن۔ایندے نال تیز چھووا آندے ۔ جیرھا تباہی ، بربادی دا سبب بݨدے اینکوں ’’سائیکلون‘‘ یا بگول وی آہدن۔ اے آوے تاں توباں توباں تھیوݨ لڳ ویندے ، بندا اینکوں اَپݨے بُرے اعمال دی سزا وی سمجھدے تیں ایندے آوݨ تیں آپݨے رب کوں یاد وی کریندے ۔ ایہہ بارش دے  وچ بجلی کڑکدی ہے ، خوف پیدا تھیندے ، بجلی ڈھہ پووے تاں جانی ، مالی نقصان وی تھیندے ۔ ایندے نال نال اولے تیں ننانواں وی ڈاھندے جیڑھا فصلیں کوں نقصان ݙیندے ، وَݨیں کوں گنجا کر چھوڑیندے ۔ فضا کوں خراب کرتیں بیماریاں پھیلاوݨ دا سبب وی بݨ ویندے۔

پاݨی خالص ہووے اوندے وچ کئی ٻئی شئے دا رَلا نہ ہووے تاں ایہہ کݙاہیں خراب نہیں ہوندا ، اَپݨی اصل حالت اِچ رہندے ۔ کھوہ دے اندروں اے ، بور دی تلویں سطح تیں ہے ۔ زمین دے ہیٹھوں ہے ۔ ایندے وچ ٻاہروں کوئی شے اندروں نئیں ویندی ، اے پاک صاف رہندے ۔ دور کیوں ونڄوں ساݙے ایمان دا حصہ زم زم ہے جیڑھا صدیاں توں جاری اے ، اَحٖ تئیں اَپݨے ذائقے تیں فائدے اِچ پہلی حالت تیں موجود ہے۔کݙاہیں خراب نہیں تھیندا۔

اے پاݨی ساݙے واسطے علامت اے پاکی دی ، صفائی ستھرائی دی ، پیار محبت تیں زندگی دی ۔ انسانی حیوانی ضرورت ہے ، ملے تاں قدر نِسے کریندے نہ ملے تاں پریشان تیں بدحال ہوندے ہئیں ، کتھائیں ٻہوں مِلدے ، اِتھاں انسان بے قدری دا ورتارا کریندے ۔ اینکوں خراب کر ݙیندے ۔ اینکوں صحیح طریقے نال استعمال کرݨ دی بجائے اینکوں فیکٹریں وچوں گزار تیں چھوڑ ݙیندے ۔ ذخیرہ کرتے اوندے اِچ الم غلم ملا ݙیندے ۔ پاݨی جھیل دی شکل اِچ کھڑا ہووے یا جوہڑ دی شکل اِچ اوندا دھیان اِی نئیں کریندا ۔ اُلٹا مال مویشیاں دی آلودگی سٹ تیں خراب کر ݙیندے جیڑھا جو انسان دا غیر انسانی کم اے ۔ اے نئیں ہووݨاں چاہیدا ۔

پاݨی دی قدر صحرا اِچ رہݨ والیاں توں پُچھو۔ سندھ دے تھر اِچ جھاتی پائو ، ونڄ کے ٹوبھے ݙیکھو ، جتھاں گݙھاں ، گھوڑے ، مال مویشی تیں بندے کٹھے پاݨی پیندن ۔ ونڄو اینجھے علاقیاں دے ہسپتالاں کوں ݙیکھو جتھاں پاݨی نہ مِلݨ پاروں یا گندا پاݨی پیوݨ پاروں سینکڑاں ٻال پئے مردے ہوندن ۔ تتی ریت تیں پرندے تیں جانور پئے تڑپدے ہوندن ۔ پریں پریں تائیں ہݙیاں دے ڈھانچے کھنڈئیے پئے ہوندن۔

انسان خود وی ظالم اے ، آپݨے اُتے ظلم وی کریندے ، اَپݨا دشمن خود اے عقل رکھݨ دے باوجود اوکوں گھٹ استعمال کریندے ، گھاٹے دے سودے کریندے ، اصل کوں چھوڑ چمک دے پِچھوں بھڄدے ۔ رب سئیں دا ݙسیا ہویا سِدھا رستہ نئیں لبھدا ۔ کوڑیاں مِٹھیاں اوندے رستے تیں آن سٹیندے ۔ او آہدے مَیں مزے اِچ آں ۔ انجام دا اوکوں پتہ کائنیں ۔ آ سِن قبراں تیں پوسِن خبراں ۔ ݙسݨ والے ݙسیندے رہندن پر سمجھݨ آلے سمجھدے نئیں ۔ سوچیندے نئیں ۔ سِدھا رستہ گھندے نئیں۔

اساں پہلے وی آکھیے جو اے پاݨی علامت ہے نیکی دی ، پاکیزگی دی ۔ اینکوںجݙاں جݙاں صاف رکھسو ، پاک رکھسو ، خود وی پاک رہسو تیں نیکی تہاݙا مقدر ہوسی ۔ ایں علامت کوں وِڳاڑݨ دی کوشش کریسو تاں اَپݨا قبلہ وِڳڑ ویسی ۔ تساں پٹڑی توں لہہ ویسو ۔ تہاݙی زندگی دے کئی رنگ ہِن ۔ ہک زندہ بندے دیاں ضرورتاں زندگی کوں گزارݨ دے طریقے وی انج انج ہِن ۔ کوئی سِدھا تیں کوئی پُٹھا ۔ کوئی ٹھیک تیں کوئی غلط ، کوئی بندہ تیں کوئی حیوان ۔ کوئی فرشتہ تیں کوئی شیطان اے، اَپݨا اَپݨا مقدر تے عملاں دی ونڈ اے۔

پہلے ذکر تھی چُکیے جو پاݨی اِتھاں ہک علامت دے طور تیں استعمال کیتا اے ، پوری دنیا ہک دائرے اِچ سُنڳڑ ڳئی اے ، نیڑے نیڑے آ ڳئی ہے ، ہکو جئیں سوچاں ، ہکو جھئیں عمل تھیندے پئین ۔ اساں تاں اَپݨی ڳال کرݨی اے ، اپݨا حال بیان کرݨے ، جو دنیاں دے دائرے وچ اساں کتھاں تیں کیڑھی حالت اِچ کھڑے ہئیں ۔ ہندوستان وݙا مُلخ ہا ۔ آبادی وی زیادہ ہئی ، کمزوریاں وی ٻہوں ہَن ، ٻہوں ساریاں زباناں ٻولݨ آلے تیں اَنج اَنج مذہب رکھݨ آلے موجود ہَن ۔ مسلمانیں کوں ݙو صدیں تک حکومت کرݨ دا موقع ملیا ، اُنہاں موقع ضایو کر ݙتا ۔ خود کوں مسلمان اَکھویندے ریہے ، اسلام کوں نزدیک نہ آوݨ ݙتا ۔ مسلمانیں دی حکومت قائم رہ ڳئی اوندا مذہب تیں عقیدہ لاڳو نہ کیتا ڳیا۔

اسلام دی مضبوط رسی کوں چھوڑیا تاں انجام سامݨے آ ڳیا۔ انگریز اَئے حکومت کھسی ، ہندو وݙا دھڑا بݨ ڳیا ۔ مسلمان پس ڳیا ۔ ظلم دی چکی تلے ݙھوا ݙتا ڳیا ۔ اوندا سب کجھ کھس گھدا ڳیا ۔ وَل اونکوں احساس تھیا جو اساں ہئیں کون ۔ ساݙی اے حالت آخر کیوں تھئی اے ۔ ایندا ذمہ دار کون اے ۔ آہدن جیکر بندے دے اندروں احساس مر نہ ونڄے تاں ہک نِکی جھئیں ٹھوکر وی اونکوں سِدھے رستے تیں ولا گھن آندی اے ۔ مسلمانیں دا احساسِ اسلام جاڳیا تاں او ہک مُٹھ تھی ڳئے ، انگریزیں تیں ہندویں دی ݙوڑی طاقت وی مقابلہ نہ کر سڳی ۔ اساں آپݨے نظریہ ، عقیدے تیں ایمان تیں عمل کرݨ واسطے آخر ہندوستان کوں تقسیم کرا تیں اَپݨا انج مُلخ قائم کرا گھدّا۔

افسوس تاں اوں ویلھے تھیندے جو اساں شروع توں ایندی قدر نہ کیتی ۔ قائد اعظم تِکھے اِی ٹُر ڳیا ۔ لیاقت علی خان کوں گولی دا نشانہ بݨا ݙتا ڳیا ، فوجی ٻوٹ کھڑکیندے آ ڳئے ، تیں وَل وَل آندے ریہے ۔ حکومتاں تِکھے تِکھے تیں تیز رفتاری نال بدلݨ لڳ پیاں۔ مُلخ تجربہ گاہ بݨ ڳیا ، کݙاہیں کئی نظام تیں کݙاہیں کئی ۔ چولے بدلدے ریہے ، سیاست آندی رہی۔ مُلخ لُٹیندا ریہا ، عوام پسدے ریہے ۔ احساس وَت وی نہ جاڳیا۔

لوکیں دی قسمت کون بدلے ہا ۔ چور آوݨ لڳ پئے ، چور چوری توں تاں ونڄ سگپدے پر ہیرا پھیری نئیں چھوڑ سڳدا ۔ لوکیں نال وَل وَلا ہیرا پھیری ہوندی رہی ۔ غلامی توں چھٹکارا تاں مِل ڳیا پر غلامی آلے طریقے اونویں دے اونویںچلدے ریہے ، آکھاݨ کجھ تیں عمل کجھ ۔ بد عملی تیں حیلے حربے سیاست اِچ اَئے تاں ملخ تیں اوندا مفاد پِچھوں تیں اَپݨا اَپݨے خاندان تیں پارٹی دا مفاد اڳوں تیں آندا ریہا ۔ تاں جے سب کجھ جھوٹی سیاست دی چھتری تلے آ ڳیا۔

گݙیوزن توں زیادہ بھریج ڳئی تیں ہچکولے کھاوݨ لڳ پئی ، مُلخ ݙو ٹکڑے تھی ڳیا ۔ ’’اُݙے تُساں اِݙے اساں‘‘ دے نعرے مُلخ دی ڳچی گُھٹ ݙتی ۔ اَدھ مُلخ ݙوجھے مُلخیں مداخلت کیتی تاں ’’فرنٹ لائن‘‘ بݨݨ لڳ پیوسے ۔ ’’لوٹے اِچ داݨے تیں کُݙن کوٹاݨے‘‘ ہک جرنیل آ تیں سیاسی بے قوفیں دی چھتری کوں اَستعمال کرکے اَݨ ڳݨی جنگ شروع کر ݙتی ۔ اسلحہ بھر ڳیا ۔ کلاشنکوف دی بھر مار تھی ڳئی ۔ طالبان آ ڳئے ۔ خود کش بمباریاں شروع تھی ڳیاں ، او اَت مچی جو سارا کجھ ختم تھیوݨ کو ںآ ڳیا ۔ اُتوں واریاں گھنݨ آلے وی آ ٹپکیئے ۔ مُلخ کوں مردہ جون سمجھ تیں کھاوݨ لڳ پئے ۔ اے تصویر ݙراکلی ضرور اے پر خدا سئیں دا حکم اے جو مایوس ویگناہ اے ، جݙاں مایوسی آوے تاں اللہ کوں یاد کرݨ نال ترسلی تھی ویندی اے ۔

میݙے ملخیو! مُلخ تاں جنت دا ٹکڑا ہوندے او سُنڄاݨ وی ہے ساکوں امن تیں سکون وی ݙیندے۔ اِتھاں ساݙے خوابیں تیں خیالیں کوں تعبیر ملدی اے ۔ اے امن دا ہک پنگھوڑا اے جتھاں پیار محبت ، اطمینان تیں سکون دے جھوٹے کھاندے ہئیں ۔ اے ساݙے حق حقوق دا ہک قلعہ اے ۔ آزادی دا سِجھ لوکیں دی غلامی دیاں زنزیراں تروڑ خود مختاری دے پَھل پُھل گھن آندے ۔ اِتھاں جوانیاں پلدِن تیں قوماں جوان تھیندن ۔ قومیں دی قوت طاقت تیں خواہشاں قائم راہندن ۔ قوم کوں ہک مُٹھ رہݨ تیں عملی شکل ݙیوݨ دا موقع ملدے ۔ مُلخ غنیمت اے ۔ ایویں آکھوں جو اے پہلوٹی دا او ٻال اے جیڑھا کافی مدت دے بعد لکھاں منتاں تے دُعائیں دے بعد آ کے پیدا تھئے تیں ہر چھوٹے وݙے دے اَکھیں دا تارا تیں ساریں کوں پیارا اے ، اِت واسطے ایندی ݙیکھ بھال تیں حفاظت دی ذمہ واری وی اساں ساریں تیں آندی اے۔

ساݙے مُلخ تیں اے صاف شفاف مِٹھی تیں چِٹی چنگے ذائقے آلی اے جھیل اصل اِچ ساݙی ماء اے ، جیرھی ساݙے نال رَحٖ تیں پیار کریندی اے ، کیا ساݙا اے فرض نئیں جو اساں ایندی حفاظت تیں ترقی کیتے سِر دھڑدی بازی لا  ݙیووں ، کجھ عرصے عقل دے اندھیں ساݙے دشمناں دے مونڈھیاں تیں چڑھ تیں ایں پُر سکون جھیل اِچ وَٹے مارݨ شروع کیتے ہوئن جیندے نال ایندے اندر دے پاݨی اِچ اُتوں تلوں لہراں پیاں اُٹھدِن ، اے لہراں سکون تیں امن دیاں دشمن ہِن ۔ کتھاہیں آئین اِچ ترمیمیں دے پتھر ، کتھاہیں مفاہمتی پالیسیاں دے روڑے ، کتھائیں دہشت گردی ، خود کش حملے ، بھتہ خوری تیں ، تک تیں مارݨ دے نشانے ، کتھاہیں گھوڑیں دے سودے ، کتھاہیں اقتدار دی واری، سازش تیں دھرنیں دے وَٹے ، کتھائیں مہنگائی ، بے روزگاری ونگار ، قتل غارت دے پتھر تیں وَٹے زور مور نال مار مار تیںایں پُرامن جھیل کوں اُتھل پُتھل کر تیں رکھ چھوڑئیے ۔ ہُݨ جھیل کوں بچیسی کون۔ اساں ، تُساں ، حاکم ، سیاستدان یا مذہب دے ٹھیکیدار ؟ ۔ سوچو !

## حوالہ
کتاب: پیریں دے ٻیر ، مصنف : پروفیسر(ر) ملک منظور احمد بھٹہ، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ملتان