’’فریدیات‘‘ ہک خاکہ

خواجہ فریدؒ(1901ء ۔1845ء) سرائیکی زبان دے مشہور صوفی ۔ فلسفی۔شاعر اتے عالم  ہَن ۔ آپ اپݨی شاعری نال مذہبی رواداری ‘ انسان دوستی ‘ محبت ‘ رجائیت اَتے  جبر دے خلاف پُر امن مزاحمت دی تعلیم ݙتی اے ۔ شروع کنوں آپ دی تعلیم اَتے شخصیت تے کم تھیندا پئے ۔ جیندی وجہ کنوں سرائیکی زبان وچ ’’فریدیات‘‘ دے ناں نال ہک موضوع متعارف تھئے ۔٭

خواجہ فریدؒ دے تخلیقی کم وچ سرفہرست دیوان فرید (سرائیکی) ہے۔ ایندے وچ ݙو سو اکہتر کافیاں ہن ۔ (ہک کافی تھوڑے جہیں فرق نال ݙوجھی دفعہ لکھی ڳئی اے ۔ اِت واسطے عام طور تے ݙو سو ٻہتر کافیاں ڳنڑیاں ویندین۔)

پاکستان وچ اینکوں اصل صورت وچ ابتدائی طور تے کئی اداریں چھاپیے جنھیں وچوں کجھ ایہ ہِن۔

(1)دیوان سرائیکی کافیاں ‘ محمد عارف ‘ مطبع قادری لاہور۔1882ء

(2)معدن عشق ‘ مولوی خیر محمد و مولوی غوث بخش تاجران کتب ملتان ۔1882ء

(3)اسرار فریدی ‘ بہاول پور ‘ لاہور ۔1902 (بحوالہ فتوحات فریدیہ از میر حسان الحیدری صفحہ24-25

(4)عزیز المطالع ۔ مچھلی بازار ‘بہاول پور (اینکوں ’’جھوک‘‘ پبلشرز نے وَل ظہور احمد دھریجہ دے طویل مقدمے نال چھاپیے)

(5)مولوی فیض بخش ذوالفقار اندرون بوہڑ گیٹ ۔ ملتان

(6)حاجی نیاز احمد اویسی اندرون بوہڑ گیٹ ۔ ملتان

(7)قدیمی اسلامی کتب خانہ حافظ عبدالرحیم اینڈ سنٹر اندرون بوہڑ گیٹ ملتان

ہُݨ خواجہ فریدؒ دی زندگی وچ چھپݨ والے’’ معدن عشق‘‘ دا نسخہ وی سامݨے آ ڳئے ۔ اَتے کئی ٻنھیں اداریں وی دیوان فرید سرائیکی دے کئی نسخے چھاپین ۔ جنھیں وچ علی ہجویری پرنٹرز ‘ لاہور دا نسخہ کلام فرید ‘ دوست پبلی کیشنز ‘ لاہور 2001ء دا کلیاتِ فرید۔ شمس الدین تاجران کتب ملتان دا نسخہ ‘ الفیصل ناشران کتب لاہور دا ’’دیوان فرید‘‘ تے کئی ٻے نسخے شامل ہِن ۔ الفیصل والیں طاہر محمود کوریجہ دا معروف دیوان فرید چھاپیے ۔ ایندے وچ کجھ نویاں دریافت شدہ کافیاں وی شامل کیتیاں ڳئین ۔ جݙاں جو دوست پبلی کیشنز لاہور والیں دا شفقت تنویر مرزا دا نسخہ کلیات فرید کافی متنازعہ ثابت  تھئے کیوں جو ایندے وچ خواجہ فریدؒ کوں پنجابی شاعر بݨا ݙتا ڳئے۔ایندے علاوہ’’جھوک‘‘ پبلشرز دیوان فرید مرتبہ قیس فریدی وی چھاپیے

دیوان فرید دیں بعض اشاعتیں وچ خواجہ فرید دی شاعری بارے وی مختصر تعارف شامل کیتے ڳئین ۔ 1968ء وچ بھارت دے صوبے مشرقی پنجاب وچ دیوان فریدی کوں گورمکھی رسم الخط وچ چھاپیا ڳئے۔

کلام فرید وچ ݙوجھے نمبر تے دیوان فرید اردو ہے ۔ اینکوںپہلی دفعہ مولوی نجم ا لدین نے خواجہ فرید دی حیاتی وچ1884 ء  وچ چھاپیا۔ول صدیق طاہر ۔مس واصفہ جبین اتے میر حسان ا لحیدری نے انج انج مرتب کیتے  تے شائع کرائے

تریجھے نمبر تے خواجہ فرید دی معروف کتاب ’’فوائد فریدیہ‘‘ ہے ۔ ایہ فارسی وچ لکھی ڳئی ہئی ۔ اینکوں مولانا غلام جہانیاں مرحوم (ڈیرہ غازی خان) اردو وچ ترجمہ کیتا ۔ اَتے مکتبہ معین الادب دیرہ غازی خان چھاپیئے ۔ (ہُݨ میر حسا ن الحیدری ’’فتوحات فریدیہ دے نال نال ایندا سرائیکی ترجمہ کیتے ۔ اَتے سرائیکی ادبی مجلس بہاول پور 1998ء وچ چھاپیے)۔

’’مناقب مجبوبیہ‘‘ خواجہ فرید دی ٻی کتاب اے ۔ ایندے وچ اُنھیں اپݨے خاندان اَتے اپݨے والد گرامی خواجہ خدا بخشؒ دے حالات سپرد قلم کیتن ۔ ایندا اصل مسودہ خواجہ نظام الدینؒ محمد پوری (والد محترم سجادہ نشین خواجہ معین الدین محبوب صاحب) کنیں ہے ۔ (ایہ کتاب ہُݨ چھپ چکی اے)۔ ایندا پہلے ہک ترجمہ احمد سعید چشتی کیتا ہا ۔ جیرھا چھپیا ہا ۔ اَتے ہُݨ ’’حیات المحبوب‘‘ دے ناں نال برادرم مجاہد جتوئی صاحب ولا چھاپیئے ۔ بعض حضرات جنھیں وچ خواجہ طاہر محمود کوریجہ شامل ہن۔ ایں کتاب کوں خواجہ فریدؒ دی کتاب نئیں منیندے۔ ایندا ذکر اُنھیں اپݨے مرتبہ دیوان فرید وچ کیتے۔)

’’مقابیس المجالس المعروف اشارات فریدی ‘‘خواجہ فریددے ملفوظات دا مجموعہ اے ۔ اینکوں رکن الدین پرہار مرتب کیتے ۔ایہ فارسی وچ ہے ۔ ایندے وچ خواجہ فریدؒ دی تعلیم ‘ نظریات اَتے خیالات دی بھر پور نمائندگی ملدی اے ۔ ایندیاںپہلیاں چار جلداں چھپیاں۔ اَتے پنجویں جلد  اشاعت پذیر نہ تھئی ۔ انھیں وچوںپہلی جلد دا ڈاکٹر کرسٹوفر شیکل (برطانیہ) انگریزی وچ ترجمہ کیتے ۔ جینکوں بزم ثقافت ملتان شائع کیتے ۔ ہُݨ پنجیں جلدیں دا اردو ترجمہ کیپٹن واحد بخش سیال (مرحوم) کیتے ۔ اَتے الفیصل اردو بازار لاہور شائع کیتے ۔  ایندے وچوں کجھ مقبوس کڈھ ݙتے ڳئین۔

’’ݙوہڑہ جات فریدی‘‘دے ناں نال خواجہ فرید دے کئی ݙوہڑے مختلف اداریںشائع کیتن ۔ جنھیں وچوں ݙو ایہ ہِن۔

(1)… حمید بک ڈپو ۔ نو لکھا بازار‘ لاہور

(2)… مولوی فیض بخش ذوالفقار اندرون بوہڑ گیٹ ‘ملتان 

نویں تحقیق دے مطابق خواجہ فرید صرف ترئے ݙوہڑے آکھین ۔ باقی سب وضعی ہَن ۔ (ہُݨ تاں انھیں ترئیں کوں وی فرضی آکھیا ویندا پئے۔انھیں دے علاوہ برادرم مجاہد جتوئی خواجہ فرید دیں بنھیں تحریریں اتے کتابیں دا ذکر وی کیتے جنھیں وچ گلشن راز دی شرح مفاتیح الاعجاز اتے حسنات العارفین شامل ہن۔حیات المحبوب۔صفحہ نمبر۔6)

خواجہ فرید دی شاعری کافی عرصہ کنوں مطالعے دا اہم موضوع رہی اے ۔ ایہا وجہ اے جو خواجہ فرید دی زندگی تے ٻہوں ساریاں کتاباں چھپین۔جنھیں وچوں کجھ کتابیں دی ہک مختصر فہرست ڈتی ویندی پئی ہے۔

(1)مناقب فریدی (ݙوحصے) از احمد اختر ۔ خواجہ فرید تے ایہ پہلی کتاب اے۔ایہ نایاب ہئی ۔ ہُݨ ڈاکٹر پروفیسر جاوید چانڈیو ’’خواجہ فریدؒ‘‘ دے ناں نال مرزا احمد اختر دیاں پنج نایاب کتاباں مناقب فریدی ݙو حصے ‘ سفرنامہ فریدی‘ کشف الخلافہ ‘ سوانح عمری حضرت فرید ثانی ہکی جلد وچ سرائیکی ادبی مجلس بہاول پور دی طرفوں چھپوا ݙتن)۔

(2)گوہر شب چراغ از ابوسعید محمد انور فیروز ۔ ایہ خواجہ فرید تے لکھی ہوئی ݙوجھی اہم کتاب ہے ۔ اَتے نایاب ہئی ۔ (لیکن ہُݨ دستیاب اے)۔

(3)خواجہ غلام فریدؒ از مسعود حسن شہاب ۔ پبلشر۔ اردو اکیڈمی بہاول پور

(4)’’پریت مہار‘‘ پبلشر بزم ثقافت ملتان

ایہ خواجہ فریدؒ تے مختلف مصنفین دے ٻوں سارے مضمونیں دا مجموعہ اے۔

(5)مٹھل فرید از سرفراز حسین قاضی ۔ مکتبہ عثمانیہ 19۔ اردو بازار لاہور

(6) روح فریدؒ۔ از رفیق خاور جسکانی ۔ بزمِ ثقافت ملتان

(7)ٖٖپیر فرید از حمید اللہ ہاشمی

(8)’’اسرارفرید‘‘ احمد میاں قریشی ‘ الکوریجہ پبلی کیشنز ‘ چاچڑاں شریف 2001ء

(9)خواجہ فرید کے تین رنگ ‘ ڈاکٹر انوار احمد ‘ بزمِ ثقافت ‘ ملتان 1985ء

(10)ارمغان خواجہ فریدؒ ‘ (ڈاکٹر ) جاوید چانڈیو ‘ بزمِ ثقافت ‘ ملتان ۔2000ء

(11)سخن فرید دا‘ رحیم طلب ‘ سرائیکی ادبی مجلس بہاول پور ‘1991ء

(12)خواجہ غلام فرید … شخصیت اور شاعری ‘ سرائیکی ادبی بورڈ ‘ ملتان ‘2000ء

(13)مطالعہ فرید کے دس سال ‘ ڈاکٹر طاہر تونسوی ‘ بک مین لاہور ۔ 2001ء

(14)خواجہ فرید اور ان کا خاندان ‘ طاہر محمود کوریجہ ‘ الفیصل ‘ ناشران و تاجران کتب لاہور 

(15)عکس فرید ‘ ڈاکٹرطاہر تونسوی ‘ سرائیکی ادبی بورڈ ‘ ملتان ۔1999ء

(16)خواجہ فرید … شخصیت اور فن ‘ڈاکٹر طاہر تونسوی ‘ اکادمی ادبیات پاکستان ۔2007ء

(17)تناظرات فرید ‘ عائزہ قریشی ‘ سرائیکی ادبی بورڈ ۔ ملتان ‘ 2000ء

(18)اطوارِ فرید ‘ مجاہد جتوئی ‘ جھوک پبلشرز ملتان 2003ء

(19)راہِ تحقیقی سلک فریدی ‘ مجاہد جتوئی ‘ خواجہ فرید فائونڈیشن ‘ کوٹ مٹھن 2004ء

(20)ذکر فرید ‘ محمد اسلم میتلا ‘ میتلا پبلی کیشنز ‘ خانیوال

(21)فرید نامہ ‘ محمداسلم میتلا ‘ بزم ثقافت ‘ ملتان ۔ 1999ء

(22)خواجہ فرید ۔ حالات زندگی کشف و کرامات ‘ مولانا نور احمد خان فریدی ‘ جھوک پبلشرز ملتان

-23بھاگ سہاگ۔خالد اقبال۔سجاگ ادبی سنگت۔شادن لنڈ

-24خواجہ غلام فرید۔جمیلہ درانی۔کتاب سرائے جامپو ر۔بیکن بکس۔ملتان

-25استاد دلیندے۔محمدسعید احمد شیخ۔جھوک پبلشرز۔ملتان

-26محرم راز دلیندے۔ملک محمد میتلا۔بزم ثقافت۔ملتان

-27خواجہ فرید کی کافیوں میں قوافی کا فنی جائزہ۔ خورشید ناظر۔سرائیکی ادبی بورڈ۔ملتان

-28خواجہ غلام فرید ۔سائنسی پرکھ پرچول۔محمد اعظم سعیدی۔سرائیکی ادبی سنگت ۔کراچی

-29فرید شناسی۔شبیر حسن اختر۔بزم ثقافت ۔ملتان

-30میرا عشق بھی تو۔عبدالجبار ۔بزم ثقافت ملتان

-31اوزان دیوان فرید۔مخمد اکرم قریشی ۔بزم ثقافت ملتان

-32کلید فرید۔(ڈو حصے)منظور آفاقی۔ بزم ثقافت۔ملتان

-33اللہ میلے ول سنگ یارا۔جاوید چانڈیو۔ سرائیکی ادبی مجلس۔بہاول پور

-34ذوق فرید ۔محمد اسلم میتلا۔سرائیکی ادبی مجلس ۔بہاول پور 

-35مطالعہ فرید کا ایک رخ۔مترجم حنیف چودھری۔سرائیکی ریسرچ سنٹر۔ملتان

-36جہان فرید ۔محمد سعید احمد شیخ۔

-36مرشد من۔محمد سعید احمد شیخ۔جھوک پبلشرز۔ملتان

ٻہوں ساریں ٻنھیں کتابیں وچ خواجہ فریدؒ دی زندگی اَتے شاعری تے مضمون شامل کیتے ڳئین۔

Siraiki and Siraiaki literature (1750-A-D) in upper Sindh and south west punjab by (غیر مطبوعہ)Dr.c Shackle 

2:پنجابی شاعراں دا تذکرہ از مولا بخش کشتہ

3پنجابی زبان دی کہانی ‘ از عبدالغفور قریشی

4:تصوف تے پنجابی شاعری از سرفراز حسین قاضی

5:کھلرے موتی از اختر حسین اختر

6:پنجابی ادب دی کہانی ‘ عبدالغفور قریشی

7:پنجابی زبان و ادب تے تاریخ ‘ عبدالغفور قریشی

8:پنجابی ادب دی مختصر تاریخ ‘ حمید اللہ ہاشمی

9:پنجابی ادب دی تاریخ ‘ شمیم چودھری

10:پنجابی رنگ کے پانچ قدیم شاعر از شفیع عقیل

11:پنجاب رنگ از شفیع عقیل

12ماہنامہ ’’پنجابی‘‘ تصوف نمبر۔ پٹیالہ۔ (بھارت)

13:پنجابی صوتی ساہت پٹیالہ (بھارت)

Dr Dewana Mohin Singh - An Introduction to pubjabi literature

14فقرفرید ‘ از بشیر احمد اختر ‘ بمقام اللہ آباد ‘ ضلع رحیم یار خان

15:ہفت اقطاب ‘ از غلام جہانیاں معینی ‘ مکتبہ معین الادب ‘ ڈیرہ غازی خان

16:پنجابی ادب کی مختصر تاریخ از احمد حسین احمد قریشی ‘ مکتبہ میری لائبریری لاہور

17لالاںدی پنڈ ‘ از اقبال صلاح الدین ‘ عزیز بک ڈپو اردو بازار ‘ لاہور

18:تاریخ ادبیات مسلمانانِ پاک و ہند ‘ چودھویں جلد ‘ حصہ اول و دوم‘ پنجاب یونیورسٹی ‘ لاہور

19:سرائیکی شاعری از کیفی جام پوری ‘ بزم ثقافت ملتان

20:جمالِ عرفان ‘ از محمد بشیر احمد اختر ‘ بمقام اللہ آباد ضلع رحیم یار خان

21:پنجابی ادب از محمد سرور ‘ ادارہ مطبوعات پاکستان ۔ لاہور

22:ملتانی زبان اور اُس کا اردو سے تعلق ‘از ڈاکٹر مہر عبدالحق اردو اکیڈمی بہاولپور

ایندے علاوہ کئی رسالیں خواجہ فریدؒ تے اپݨے نمبر چھاپین۔

(1ماہنامہ ’’اختر‘‘ ملتان جون 1968ء ۔ مدیر اے ۔ کے ۔ بلوچ 29۔ رائٹرز کالونی ۔ ملتان

(2ماہنامہ ’’اختر‘‘ ملتان جون 1969ء ۔ مدیر اے ۔ کے ۔ بلوچ 29۔ رائٹرز کالونی ۔ ملتان

(3ماہنامہ سرائیکی جون 1975ء مدیر عمر علی خان ۔ رائٹرز کالونی ۔ ملتان

(4ماہنامہ سرائیکی ادب ملتان 1976ء مدیر عمر علی خان ‘ رائٹرز کالونی ۔ ملتان

(5ماہنامہ سرائیکی ادب ملتان 1977ء مدیر عمر علی خان ‘ رائٹرز کالونی ۔ ملتان

(6ماہنامہ ’’وارث شاہ ‘‘ ملتان مدیر مشکور صابری

مختلف اخباریں اَتے رسالیں وچ وی خواجہ فریدؒ دی زندگی اَتے شاعری تے مضمون شائع تھین۔

1۔ماہنامہ بلوچی دنیا فروری 1958ء مدیر مولانا نور احمد خان فریدی ‘ جگو والا ملتان

2۔ماہنامہ بلوچی دنیا جنوری 1964ء مدیر مولانا نور احمد خان فریدی ‘ جگو والا ملتان

3۔سہ ماہی ’’سرائیکی‘‘ بہاول پور 1967ء مدیر بریگیڈئیر نذیر علی شاہ ‘ سرائیکی ادبی مجلس بہاول پور

4۔ماہنامہ ’’اختر‘‘ ملتان اپریل 1968ء مدیر اے ۔ کے بلوچ ‘ رائٹرز کالونی ملتان

5۔ماہنامہ ’’اختر‘‘ ملتان ‘ جولائی 1968ء مدیر اے ۔ کے بلوچ ‘ رائٹرز کالونی ملتان

6۔ماہنامہ ’’اختر‘‘ ملتان ‘ جولائی 1969ء مدیر اے ۔ کے بلوچ ‘ رائٹرز کالونی ملتان

7۔ماہنامہ ’’سورج ‘‘ لاہور ۔فروری۔ مارچ 1975ء مدیر عامر فہیم ‘6/19نور شاہ مزنگ روڈ لاہور

8۔ماہنامہ ’’سرائیکی ادب‘‘ ملتان ‘ مئی1975ء مدیر عمر علی خان ‘ رائٹرز کالونی ملتان

9۔ہفت روزہ ’’تمدن‘‘ ماہانہ سرائیکی ایڈیشن اگست 1975ء مدیر تسلیم فیروز ‘ مدیر ہفت روزہ تمدن ‘ ڈیرہ اسماعیل خان

10۔ماہنامہ ’’پنجند‘‘ اقبال نمبر1977ء مدیر عامر فہیم گورنمنٹ کالج مظفرگڑھ

خواجہ فریدؒ اپݨی زندگی وچ مختلف علمی ادبی خط لکھین ۔ انھیں وچوں کجھ خط ’’ارشادات فریدی‘‘ دے ناں نال چھاپیئے ڳئین ۔  تاہم ایہ متنازعہ ہن۔ایہ خط مرزا غلام احمد قادیانی دے ناں ہن ۔ انھیں وچ بعض مذہبی مسائل تے گفتگو کیتی ڳئی اے۔

خواجہ فرید دے کلام تے شرحاں لکھیاں ڳئین ۔ اَتے کئی زبانیں وچ ترجمے وی کیتے ڳئین۔

(1)۔دیوان فرید مرتبہ مولانا عزیز الرحمن خان عزیز المطالع مچھلی بازار ۔ بہاول پور 

ایں دیوان وچ مشکل لفظیں دے اردو وچ معنی ݙتے ڳئین ۔نثر وچ ترجمہ وی کیتاڳئے ۔ اَتے وَل شعریں دی شرح لکھی ڳئی اے ۔ منڈھ وچ علامہ نسیم طالوت دا تفصیلی مضمون وی ݙتا ڳئے ۔ جیرھا خواجہ فریدؒ دی شاعری تے ہے۔

(2)کلام فرید ۔ مرتبہ ریاض انور ‘ کیفی جام پوری ‘ ناشر بزم ثقافت ‘ ملتان

ایہ کلام فرید سرائیکی دا انتخاب اے ۔ ایندے نال نثر وچ اردو ترجمہ کیتا ڳئے اَتے منڈھ وچ شاعری تے بحث اے۔

(3)دیوان فرید مرتبہ دلشاد کلانچوی ‘ اردو اکیڈمی ‘ بہاول پور

ایہ کلام فرید دا انتخاب اے ۔ اردو وچ ترجمہ ݙتا ڳئے ۔ منڈھ وچ خواجہ فرید دے حالات بیان کیتے ڳئین اَتے آخر وچ فرہنگ شامل اے۔

(4)فرید ‘ مرتبہ محمد افضل خان مکتبہ ’’پنج دریا‘‘ ٹمپل روڈ ۔ لاہور

ایہ کلام فرید دا انتخاب اے اَتے ضروری تشریحات وی ݙتیاں ڳئین۔

(5)دیوان فریدی (ݙو حصے) مرتبہ مولانا نور احمد خان فریدی ‘ فرید اکیڈمی ‘ رائٹرز کالونی ملتان

ایہ مکمل دیوان اے ۔ مشکل لفظیں دے معانی ‘ اردو ترجمہ اَتے شرح ݙتی ڳئی اے ۔ منڈھ وچ تفصیل نال خواجہ فریدؒ دے حالات زندگی اَتے شاعری تے بحث اے (خواجہ فریدؒ دے قلمی نسخیں دی تلاش وچ میں وی مولانا مرحوم دی مدد کیتی ہم)

(6)نغمہ صحرا‘ از کشفی ملتانی ‘ بزم ثقافت ملتان

ایہ ٻہوں ساریں کافیں دا منظوم اردو ترجمہ اے ۔ دیباچے وچ خواجہ فرید دی شاعری تے روشنی پاتی ڳئی اے

(7) Kafeesاز جیلانی کامران ۔ اسلم انصاری ۔ بزم ثقافت ‘ملتان

ایہ منتخب کافیں دا انگریزی ترجمہ اے۔

(8) Fifty Poems of Khwaja Farid by c shackle . Bazm-e-Saqafat Multan.

(9) فرید کویتا‘ از کوٹی شمس الدین ۔ بزم ثقافت ملتان

ایہ منتخب کافیں دا بنگالی ترجمہ اے۔

(10) دیوان خواجہ فریداز طاہر محمود خواجہ ۔ ایندے وچ مشکل لفظیں دے معانی تے ترجمہ ݙتا ڳئے ۔ اَتے ہک تفصیلی مقدمہ ہے ۔ الفیصل لاہور توں چھپے۔

انھیں دے علاوہ جزوی تراجم وی کیتے ڳئین ۔ مسعود حسن شہاب کجھ کافیں دا اردو منظوم ترجمہ  اپݨی تالیف خواجہ غلام فرید وچ شامل کیتے ۔ اینویں اِی کجھ منتخب کافیں دا انگریزی ترجمہ سید نذیر علی شاہ وی کیتے ۔ جیرھا سہ ماہی ’’سرائیکی‘‘ بہاول پور دی اپریل 1967ء دی اشاعت وچ شامل اے۔ایندے علاوہ لوتھر دا انگریزی ترجمہ بزم ثقافت ملتان چھاپیئے۔ہن قدیر صاحب دا پورے دیوان دا انگریزی زبان دا ترجمہ چھپ تے آگئے۔

اینویں ٻہوں سارے تراجم اینجھے ہن ۔انھیں وچوں ہک ترجمہ ڈاکٹر مہر عبدالحق دا ہے ۔ ڈاکٹر صاحب دیوان کوں ہک نویں طرح نال مرتب کیتے ۔ کافیں دی تشریح اَتے ترجمہ نال لغات وی شامل اے ۔منڈھ وچ ہک تفصیلی مقدمہ اے ۔ جیندے وچ خواجہ فریدؒ دی شاعری تے روشنی پاتی ڳئی اے ۔ ایہ دیوان کتابت دے مرحلے طے کریندا پئے (بعد وچ ایہ چھپ ڳیا ہا)۔

ایندے علاوہ ڈاکٹر مہر عبدالحق فرد فرید دے ناں نال وی ہک کتاب لکھی ہے ۔ جیندے وچ خواجہ فریدؒ دی شاعری تے بھر پور مقالے لکھیئے ڳئین ۔

خواجہ فرید دے پیغام کوں عام کرݨ واسطے مختلف شہریں وچ انجمناں وی کم کریندیاں پیاں ہِن۔

1:بزم فرید ڈیرہ غازی خان

انجمن دی موجودہ  صورتحال دا پتہ کائنی)

2:فرید اکیڈمی ۔ ملتان ۔ مولانا نور احمد خان فریدی ایندے صدر ہن۔

ایں اکیڈمی مولانا نور احمد خان فریدی دا دیوان فرید چھاپیئے ۔ (مولانا نور احمد خان فریدی وی فوت تھی ڳئین ۔ ہُݨ ایں انجمن دا پتہ کائنی)

3:بزم فرید۔ رحیم یار خان جنرل سیکرٹری سید مسعود بخاری۔

(سید مسعود بخاری فوت تھی ڳئین ۔تاہم ایہ بزم چلدی پئی اے)

4:بزم فرید خان پور ‘جنرل سیکرٹری حیدر قریشی

(حیدر قریشی تقریباً تریہہ سال کنوں جرمنی چلے ڳئین ۔ اَتے ہُݨ ایں بزم دے بارے کوئی خبر کائنی۔

5:خواجہ فریدؒ سرائیکی ادبی ثقافتی سنگت جام پور ۔ عنایت اللہ المشرقی ایندے صدر ہن۔

انھیں دے علاوہ کئی ٻیاں انجمناں وی خواجہ فرید تے ممکن حد تائیں کم کریندیاں رہندن۔ ایں طرح ٻیا وی تخلیقی اَتے تحقیقی کم جاری رہندے ۔ جزوی طور تے خواجہ فرید دے کلام دے تراجم اقبال شاہد مرحوم (ڈیرہ غازی خان)ظہور نظر(مرحوم) اَتے شفیع عقیل وی کیتن ۔ ماہنامیں وچ کجھ مضمون ماہنامہ ’’ماہ نو‘‘ وی خواجہ فرید تے چھاپین ۔ مختصر طور تے تاریخ مشائخ چشت ‘ پنجابی زبان تے اوندا لٹریچر وچ وی خواجہ فرید تے روشنی پاتی ڳئی اے ۔ ایندے علاوہ ترجمیں وچ غلام حسن حیدراݨی مرحوم دا سرائیکی نثر وچ ترجمہ وی قابل ذکر اے ۔ جیرھا چھپ نئیںسگیا

خواجہ فرید دے اپنے اتے انھیں اْتے تھیون والے کم د ا  ا ِیہ ہک ادھورا جیہاں تذکرہ ہے  جیرھا شاید کڈاہیں مکمل نہ تھی سگے کیونجو  ایہ کم ہمیشہ جاری رہسی۔میڈے خیال وچ خواجہ فرید دے اپنے کم وچ انھیں دا دیوان سرائیکی اَتے مقابیس ا لمجالس بنیادی حیثیت رکھدین ۔دیوان تاں ظاہر ہے تمام فکر دا منبع ہے البتہ مقابیس انھیں دی شخصیت اتے فکر کوں سمجھن وچ مدد  ڈیندی اے۔توڑے جو ایں دے مرتب مولانا رکن ا لدین دی اپروچ اتے شخصیت تے کئی اعتراضات کیتے گئین۔

جیہ تائیں خواجہ فرید تے کم دا تعلق ہے او زیادہ تر انھیں دے صوفیانہ خیالات اتے تصوف بارے ہے تاہم جزوی طور تے شاعری وچ روہی اتے منظر نگاری دے حوالے نال وی ہے یا وت انھیں دیں کافیں دی تقسیم اتے عروض دیاں بحثاں ہن۔خواجہ فرید دی فلسفیانہ  فکر دے بارے وچ اگر کہیں گالھ کیتی ہے تاں ول وحدت الوجود تائیں۔انھیں دی فکر وچ انسانی زندگی دے بنیھیں پہلوئیں کوں نشابر بئیں کیتا گیا۔

خواجہ فرید دی شاعری  یا خیاتی داکہیں آزادانہ  جائزہ گھنن دی کوشش کیتی اے تاں عقیدت مندیں حوصلہ شکنی کیتی اے۔ات واسطے انھیں دی شاعری اتے خصوصا  حیاتی دے کئی گوشے حالی اساڈے سامنے نئیں آئے۔

## حوالہ
کتاب: لیکھے، مصنف : محمداسلم رسول پوری، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان