سرائیکی قوم دی پُکار

شاعر کوں وسیب دی زبان سمجھا ویندے ، شاعر مؤرخ ہوندے تے اوندی شاعری تریخ ۔ شاعر اپݨے وطن ، وسیب وچ جو ݙیکھدے اونکوں بیان کریندے ۔ ایں سانگے شاعر کوں شاہد تے اوندی شاعری کوں منظوم شہادت دا ناں وی ݙتا ویندے ۔ شاعر جݙاں اے ݙیکھدے جو وسیب دنیا کوں اَناج سرائیکی وسیب ݙیندا پے پر اوندے اپݨے گھر داݨے کائنی تاں او ٻول پوندے ’’ساری دھرتی دے کھیت جئیں رادھن اوندے گھر دا اناج کیݙے ڳیا؟‘‘ ایویں او ݙیکھدے جو بپٓل جو پھل اے ۔ گھجلا کیوں بݨیا ودے اوندی کچھ اِچ بستے دی جاہ تے برش تے پالش آلا تھیلہ کیوں اے ، ایجھے موقعے تے شاعر چُپ نی رہ سڳدا او آکھدے 

؎  جوڑ سیاستدانیں کیتی دیس دی سرت سنبھال

  ٻے دیاں جُتیاں ٻہہ چمکاوے پیروں راݨاں ٻال

شاعر جݙاں اپݨے وسیب دی دھی ، بھیݨ کوں غیریں دے دَر تے نوکراݨی دی صورت اِچ ݙیکھدے تاں او اَلا پمدے جو ’’انھاں دے ٻال بُکھ توں روندن تے سُمدے نی ، جنہاندی کہیں دے ٻالاں کوں کھیݙدیں شام تھی ویندی ‘‘۔

جیویں میں آکھ آیاں جو شاعر وسیب دیاں ݙکھ تکلیفاں ݙیکھدے تاں اوندی شاعری قومی پکاہݨ  ویندی اے۔ خورشید بخاری وسیب دا مہاندرا شاعر اے ، اصل تعلق احمد پور شرقیہ نال ہے ۔ مہاندرے شاعر سید پُرسوز بخاری دا بھرا تے غیور بخاری دا چاچا ہے ۔ ٻہوں چنگاٖ ں شاعر ہووݨ دے نال نال چنگاٖں اُستاد وی ہے ۔ تدریس دے شعبے نال وابستہ ہِن تے رحیم یار خان پڑھیندن ۔ 

میݙی اڄوکی لکھت دے مخالف وسیب دے نینگر ہِن تے سید خورشید بخاری سئیں وی نینگریں کوں مخاطب کیتے ۔ اُنہائیں دی نظم ’’سرائیکی نینگراں کیتے‘‘ حاضر خدمت ہے ۔ نظم بارے میں کیوں کجھ آکھاں او آپ ٻہوں کجھ اَکھیندی اے ، تساں نہ پڑھو جے ایں تے عمل نہ کرو ، عمل کرو تاں وَل وار وار پڑھو تے لکھ وار پڑھو:

سرائیکی نینگراں کیتے

تُساں پُتر سرائیکی دَھرتی دے تُساں پاکستان دے وارث ہو

تُساں خواباں دی تعبیر مَلھیر سرائیکستان دے وارث ہو

 تُساں روہی دے رکھوالے ہو تُساں چولستان دے وارث ہو

تُساں تَھل دامان دے وارث ہو‘ تُساں اُوچ ملتان دے وارث ہو

ماء دھرتی توں قربان تھیون ساڈا ورثہ ہے اینکوں یاد رکھو

تُساں اپنے ہیرو خان شہید مظفر خان دے وارث ہو

تُساں وارث ہو اَساں لوکاں دے جیرھے جیندیں جی دفنیج گئے

جیرھے دیس دے وچ پردیسی تھئے گھر بار سُنجان کھسیج گئے

کہیں ویلے روزی تنگ کر تے ساکوں دیس نکالی ملدی رہی

کہیںویلے اپنی دَھرتی تے اساں ’’دیگر‘‘ لوک لکھیج گئے

توڑیں موت ساڈی دے پَروانے ساکوں شام سویرے مِلدے ریہے

ساڈے سِر دے سئیں ایواناں وِچ کجھ نہ بولیئے مُندریج گئے

توڑیں نَہراں ساکوں خون کیتے پر نَہراں تے اِلزام نہیں

خود اپنے ساڈے قابل ہِن ہے ظلم سبھو سَرداراں دا

اساں ہیرے کج تے رَکھ چھوڑین تُساں ہر قاتل دا گھر گولو

تُساں چُن چُن تے سنگار کرو ہے جُرم جِنھاں غدّاراں دا

تُساں تخت لاہور دے قیدیاں وی بَس چھیکڑی آس اُمید ہیوے

تُساں روہی کوں چُھڑاواوَڑاں ہے ہیوے قرضہ بَتری دَھاراں دا

کوئی مہدی نئیں ہَر پاسوں ہِن دَجّال تُہاکوں پارت ہے

وَت ہک واری ہے جنگ رنجیت دے نال تُہاکوں پارت ہے

اساں اپنیاں واگاں کہیں زردار وڈیرے کوں نئیں ڈے سگدے

ساڈے صادق جعفر وانگوں ہِن دَھنوال تُہاکوں پارت ہے

اِیہا دَھرتی اللہ راسیاں دی اِیہا دَھرتی پِیر فقیراں دی

ایں پاک سرائیکی دَھرتی دی میڈا لال تہاکوں پارت ہے

شاعر جݙاں ݙیکھدے جو اسیݙے وطن کوں کیویں ٹوٹے ٻٹکے کر ݙتا ڳے ، اسیکوں کلہا کلہا کرتے کیویں کٹیاویندا پے ۔ سرائیکی دیس دا ہک حصہ افغانیں دے وات اِچ تے ٻے وݙے حصّے تے پنجاب قابض اے ، ایجھی صورت اِچ سرائیکی شاعر بھاویں ناں دا دیوانہ ہے وَل گاٖل سیاݨی کریندے او اپݨے دیرہ اسماعیل خان دے لوکاں کوں صلاء ݙیندے ، دیوانے بلوچ دی اے صلاء تساں وی سُݨو ، او آکھدے:

بھائیوال

(دیرہ اسماعیل خان دے سڄݨیں دے ناں)

آپاں سارے ڄائے ماء دھرتی دے ہک بُت ہِیسے ہک جان ہیسے

رَل پاݨی پیندوں سِندھڑو دا مزدور یا لوک کسان ہِیسے

آپاں وارث ہئیں ہک ݙوجھے دے بھانویں ٻڈھڑے ٻال جوان ہِیسے

مقصد منشور آزادی ہے ہکا رکھدے سوچ دھیان ہِیسے

تُساں قدم ودھائو آزاد تھیوئو اُنہاں اوپرے لوک پشوریں توں

اساں کوشش کر تے اَنج تھیندوں ‘ ہئیں باغی سخت لہوریں توں

ہک دیوانے دی تساں صلاء سُݨی اے ، ہک ٻیا دیوانہ ہے اوندا ناں بشیردیوانہ ہے ۔ بشیر دیوانہ سرائیکی ماء ٻولی دا دیوانہ ہے ۔ سرائیکی ماء ٻولی دا جتھ ناں آوے ٹھر ٹھر ویندے تے صدقے گھولے تھیندے ، اساں جݙاں دا جھوک شروع کیتے اوں ݙینہ توں لا تے اَڄ تئیں بشیر دیوانہ اسیݙے نال اے ۔ بشیردیوانہ دا تعلق صادق آباد نال ہے ۔ سرائیکی ماء ٻولی دے نِت سہرے تے قصیدے لکھدے ۔ اُنہائیں دی نظم مٹھڑی ٻولی ݙیکھو:

مِٹھڑی ٻولی

جئیں ویلھے وِی مُنہ کوں کھولوں

اَپݨی مِٹھڑی ٻُولی ٻُولوں

مَاء ٻولی توں وَدھ کوئی شئے ہِے

مَاء ٻولی توں جِندڑیاں گُھولوں

رِیتاں رَسماں پیار پَریتاں

روہی دے کوئی قصّے چولوں

خربوزیں دِی وَاڑی ساݙی

کھادی وِیندن نَہر تے نولوں

اپݨا حق ثقافت اَپݨی

اَپݨیاں نَسلاں کوں نہ رولوں

نتّاں ڈُوڈَر کاں دے وانگوں

سب کجھ وِیسی ساݙے کولوں

کے تئیں رَاہسوں گُنگے ٻاتے

آو چُپ دِے جندر کھولوں

مَاء ٻولی توں یار دیوانہؔ

رَاہووں ہر دَم اُولوں گھولوں

امان اللہ ارشد سرائیکی ماء دھرتی دا ٻہوں وݙا تے عظیم شاعر اے ، تھولی عمر اِچ ٻہوں وݙا ناں پیدا کیتے ۔ اپݨے فن فکر تے سوچ دے حوالے نال امان  اللہ ارشد جڈاں اپݨے وسیب دی بے حالی کوں ݙیکھدے تے ݙوجھے پاسے اپر پنجاب وچ موٹر وے تے خرچ تھیندے اربیں روپے کوں وی ݙیکھدے تے آکھدے جو ’’ساکوں بُکھ توں ٹُرݨ دا ساہ کائنی ، تیݙی موٹر وے کوں بھا لیسوں‘‘ ۔ ایویں عید آوے تاں وسیب دی حالت ݙیکھ تے او آکھدے ’’کئیں حال منائوں عید‘ ‘ ارشد سئیں دی نظم ݙیکھو:

’’کَیں حال مناوُوں عید‘‘

اساں حال کنوں بے حال

ساݙے سینے نچدا کال

ساݙے سر خوابیں دے تھال

تن تے زخمیں دی شال

اساں بُکھے تے کنگال

ساݙی ہک ہک گاٖل سوال

ڳل ساݙے سو جنجال

کوئی سنگتی نہ بھائیوال

ساݙے ویڑھے وسدا ݙر

اُتوں آ ڳئی عید سعید

کَیں حال مناوُوں عید؟

ساݙی ہر دم جِھکی جُھوݨ

ݙکھ ماس گِھدا ہے دُھوݨ

ساکوں لڳدی زہر سلوݨ

دِل دردیں دی کھرکھوݨ

ساݙے سینے وانگ پروݨ

رَڳ رَڳ وچسو سو رُوݨ

ہر رُوݨ اِچ لَپ لَپ لُوݨ

اُوہو لُوݨ اساݙی چُوݨ

اساں چُوݨ کیتی ہے آپ

ہُݨ کیویں پھیروں دِید

کَیں حال مناوُوں عید؟

ساݙا پَل پَل بھوڳیں وات

سر سوچیں دی سکرات

ساݙے ویڑھے نچدی رات

ݙسے اوپری کُل کائنات

ساݙے ساہ کہیں دی خیرات

کیا کرݨا آب حیات

ساݙے لب تے تریہہ دی تات

ہے سامھیں نہر فرات

اساں کلھے وانگ حسینؑ

چودھاروں شِمر ‘ یزید

کَیں حال مناوُوں عید؟

سئیں اللہ ݙتہ بدنام سرائیکی ماء دھرتی تے سرائیکی صوبے بارے لکھݨ آلا مہاندرا شاعر اے ، بھاویں اپݨے آپ کوں بدنام اَکھیندے پر ٻہوں مہت تے ناں آلا شاعر اے ۔ کیوں وسیب دے حق حقوق دی گاٖل کریندے ۔ وسیب دے حقوق دی جو وی ڳالھ کرے ، اساں اونکوں سلام پیش کریندوں‘ سرائیکی صوبہ اُنہائیں دی شاہکار نظم اے تساں وی ݙیکھو:

سرائیکی صوبہ

ساݙا صوبہ سرائیکی اَنج کر ݙے حق منگدوں اَپݨا ݙے ساکوں

نِسے منگدے بھیک بھکاری نئیں حق ہے ساݙا حق ݙے ساکوں

ساݙے ٻال تغاری چیندے پِن تیݙے ٻال تعلیم کوں پیندے پِن

تیݙے ٻال لاہور دے تاجر ہن ساݙے ریڑھے فروٹ دے لیندے ہن

تیں ہُݨ تیں عیش امن کیتے ہک لحظہ عیش دا ݙے ساکوں

ساݙا صوبہ سرائیکی اَنج کر ݙے حق منگدوں اَپݨا ݙے ساکوں

ساݙے بُکھے گھروں ٹُر پمدن تیݙے کھاتے وَل آ وَل کھمدن

توں ݙیکھ صبر ساݙے ٻالیں دا جیویں ویندن اُنویں وَل اَمدن

تیں کھاوݨ دے وچ فرق کیتے رَڄ کئی ݙینہہ کھاوݨ ݙے ساکوں

ساݙا صوبہ سرائیکی اَنج کر ݙے حق منگدوں اَپݨا ݙے ساکوں

تیݙے محل تے بنگلے کوٹھے ہِن ݙو حال وݙے بے چھوٹے ہن

تیݙے گھر بندوق تے اسلحہ ہے ساݙے گھر نہ ڄال دے سوٹے ہن

ساݙے گھر ہن ککھیں کانیں دے ککھ گھن تے بنگلے ݙے ساکوں

ساݙا صوبہ سرائیکی اَنج کر ݙے حق منگدوں اپݨا ݙے ساکوں

تیݙیاں ہر جاہ ذمی داریاں ہِن تیں کہڑیاں کھاٹوں ماریاں ہن

ݙینہہ رات کممدے اساں ہائوں تیݙیاں جڳ تے کیوں سرداریاں ہن

تیݙے ناں لکھسیں تاں تیݙی ہے نتاں ونڈ زمیناں ݙے ساکوں

ساݙا صوبہ سرائیکی اَنج کر ݙے حق منگدوں اَپݨا ݙے ساکوں

ساݙے پڑھ تے چوکیدار کھڑن تیݙے اَݨ پڑھ تھانیدار بݨدن

اَساں ہتھ جوڑوں چپراسی لانویں تیݙے پڑھ تے جج سردار بݨدن

ساݙی پاک عدالت انج ہووے جج نال سرائیکی ݙے ساکوں

ساݙا صوبہ سرائیکی اَنج کر ݙے حق منگدوں اَپݨا ݙے ساکوں

ساݙے نال تیݙی غداری ہے تیݙے نال لاہور دے یاری ہے

ہک میں نی آہدا رب دی قسم پی آہدی سرائیکی ساری ہے

بدنامؔ وطن بدنامؔ نہ کر اَنج صوبہ سرائیکی ݙے ساکوں

ساݙا صوبہ سرائیکی اَنج کر ݙے حق منگدوں اپݨا ݙے ساکوں

سئیں سفیر لاشاری سرائیکی دے ٻہوں وݙے شاعر ہِن ۔ ادھ صدی توں ودھ عرصہ انہائیں دا شاعری کریندیں گزریئے۔ سینکڑاں انہاں دے شاگرد ہَن ۔ سرائیکی ماء دھرتی دے ڳاوݨ تے ترانے لِکھݨ انہاں توں بس ہئی۔ سوہݨی تے مِٹی اَواز دے مالک ہَن ۔ جݙاں او سرائیکی ترانہ پڑھدے ہَن تاں ہِن نواں جوش تے ولولہ پیدا کرݙیندے ہَن ۔ انہاں دا تعلق احمد پور شرقیہ دے نیڑے محراب آلے نال ہئی ۔ اساں انہاں دی عظیم خدمات کوں خراج عقیدت پیش کریندے ہوئیں انہاں دا ہک سرائیکی ترانہ پیش کریندوں ۔ امید ہے تُساں پسند کریسو :۔

ترانہ

توں اپنی عظمت شان وَدھا

توں روہی تھل دَمان وَساں

توں سِندھ بلوچستان دے وانگوں

اَنج سرائیکستان بنا

جاگ سرائیکی جاگ سرائیکی

تیڈی پنج کروڑ آبادی ہے

ہر قوم کنوں اِتھ زیادتی ہے

تیڈا گلشن کوہ سلمان تلک

ریتی توں ڈی آئی خان تلک

جاگ سرائیکی جاگ سرائیکی

تیڈی ست کروڑ آبادی ہے

ہر قوم کنوں اِتھ زیادتی ہے

تیڈا گلشن کوہ سلمان تلک

ریتی توں ڈی آئی خان تلک

سب پُھل ہک دھاگے پو ڈِکھلا

توں سِندھ بلوچستان دے وانگوں

انج سرائیکستان بنا

جاگ سرائیکی جاگ سرائیکی

نہ رَکھ مزاریں تے

نہ کھوسے کھر لغاریں تے

نہ عباسیاں مخدوماں تے

نہ مسئلہ سَٹ مقسوماں تے

توں سَیت اپنی دا رُخ بَدلا

توں سِندھ بلوچستان دے وانگوں

انج سرائیکستان بنا

جاگ سرائیکی جاگ سرائیکی

اے تیڈی رَت اِچ دَھاندے ہِن

اے گُن لاہور دے گاندے ہِن

اے میسے گھاگ پُرانے ہِن

اے بیڑی بُوڑ موہانے ہِن

توں آپ مَلاح بن بیڑے دا

توں سِندھ بلوچستان دے وانگوں

انج سرائیکستان بنا

جاگ سرائیکی جاگ سرائیکی

لَب سیتے اپنے کھول تاں سہی

تاریخ دے ورقے پھول تاں سہی

توں خان مظفر وَل بَن وَنج

توں احمد خان کھرل بن ونج

بَن ہوشو سُتی قوم جگا

توں سِندھ بلوچستان دے وانگوں

انج سرائیکستان بنا

جاگ سرائیکی جاگ سرائیکی

توں پورا کر منصوبہ گھن

وچ دیس سرائیکی صوبہ گھن

نہ ڈر ظلمی تعزیراں توں

نہ کڑیاں طوق جھنجھیراںتوں

بَدھ کفن سفیرؔا گام وَدھا

توں سِندھ بلوچستان دے وانگوں

انج سرائیکستان بنا

جاگ سرائیکی جاگ سرائیکی

سرائیکی ‘پنجابی اور سرائیکستان

مُلاں نہیں کہیں کار دے، شیوے نہ ڄاݨن یار دے

سِمجھن نہ بھیت اسرار دے ، ونڄ کنڈ دے بھرݨے تھئے دݨیں

خواجہ فریدؒ                               

سرائیکی پُکار دی گاٖل آئی تاں اِتھاں ہِک کتاب دا ذکر تھی ونڄے ۔ میانوالی قریشیاں رحیم یار خان وچوں میکوں مخدوم نور محمد ہاشمی مرحوم دے صاحبزادے مخدومزادہ صفی الدین ہاشمی فون تے  آکھیا جو ’’سرائیکی پنجابی اور سرائیکستان‘‘ ناں دی کتاب تساں پڑھی اے ۔ میں آکھیا ، کائناں ، اُنہاں آکھیا مولوی نذیر الحق دشتی نقشبندی ناں دے کہیں لکھاری کوں ڄاݨدو ؟ میں آکھیا کائناں ۔ مخدومزادہ صفی الدین ہاشمی مولوی نذیر الحق دشتی کوں پہلے تاں ’’چار سدھیاں سُݨائیاں‘‘ تے وَلا ݙسیا جو اوں ’’سرائیکی پنجابی اور سرائیکستان‘‘ ناں دی کتاب لکھی اے ۔ کتاب وچ سرائیکی قوم دے خلاف گندی زبان ورتی ڳی اے ۔ میں چہنداں تساں ایندا ولدا ݙیو ، میں بھونگ اِچوں کتاب منگوائی تے اینکوں ݙٹھا تاں اوٹ پٹانگ دے سوا میکوں کجھ نظر نہ آیا ۔ میکوں ایویں لگاٖ جیویں کہیں مدرسے دے مولوی دی جاہ تے کہیں متعصب تے سرائیکی ماء دھرتی دے دشمن اے کتاب لکھی اے۔ کتاب اِچ سرائیکی دے خلاف حسد ، کینہ تے بغض دے سوا کجھ نہ ہا۔ مخدوم زادہ صفی الدین دے بعد عظیم سرائیکی دانشور سئیں سید انیس شاہ جیلانی سئیں کتاب بھڄوائی تے نور احمد چوہان دردی، بشیر دیوانہ تے ٻے سنگتیں وی آکھئے جو سرائیکی قوم دی توہین کرݨ آلے سانگے ولدا ضروری اے۔

کتاب ’’سرائیکی پنجابی تے سرائیکستان‘‘ مطبوعہ 2013ء مصنف نذیر احمد دشتی نقشبندی مہتمم مدرسہ احسن العلوم نقشبندیہ ۔ کچہ رازی بھونگ صادق آباد ۔ اپݨے بارے لکھئے ’’ایک غیر جانبدار شخص کے قلم سے لکھی گئی صحیح اور سچی حقیقتوں پر مبنی سادہ سی کتاب‘‘ لکھݨ آلا کتنا غیر جانبدار ، کتنی سچی تے حقیقی کتاب اے؟ ایندا اندازہ ایں توں لاتا ونڄ سڳدے جو مولوی صیب صفحہ 12تے لکھدے جو ’’سرائیکی کا نام 2000ء میں میرے کانوں میں پڑا، میں نے ایک تعلیمیافتہ دوست سے کہا تم بھی سرائیکی اور میں بھی سرائیکی ہوں ، مجھے سرائیکی کی وجہ تسمیہ بتائو۔ اس نے کہا ہم تو سنی سنائی پر ڈٹے ہوئے ہیں۔ مولوی نذیر الحق اڳوں ونڄ تے صفحہ 13تے اپݨے بارے لکھدن ’’بھائی ! تم بخوبی جانتے ہو کہ میں سرائیکی (جٹ) نہیں بلکہ بلوچی ہوں۔‘‘

مولوی صیب صفحہ 12تے خود کوں سرائیکی تے صفحہ13تے خود کوں بلوچی لکھدے ، ایں توں پتہ لڳ ڳیا جو جیرھا شخص کتاب دے پہلے صفحے تے آپ کوں غیر جانبدار سچا تے حقیقت پسند لکھدے او کتنا کوڑا ہے ۔ کھوہ دے ݙیݙر آلی کار مولوی صیب فرمیندن جو میݙے کنیں وچ سرائیکی لفظ 2000ء وچ پے ۔ مولوی صیب جیرھی دھرتی تے رہندن ، جتھاں دا رزق کھمدن جے اوندے نال ساڑ ، بغض تے کینہ نہ ہووے تاں جارج گریسن دی کتاب ’’لینگوئیج سروے آف انڈیا (مطبوعہ گورنمنٹ پریس کلکتہ 1919ء) دے والیم Viiiدے صفحہ 359تے پڑھن۔ جارج گریسن لِکھدن جو سندھی کی شمالی بولی کا نام سرائیکی ہے اور یہ سندھی کی خالص ترین شکل ہے ۔‘‘ جارج گریسن ایں کتاب وچ ڈاکٹر ٹرمپ دا حوالہ ݙتے تے ہک سندھی آکھاݨ (لاڑ جو پڑھیو سرے جو ڈھگو) دے بارے لکھدن جو ’’سرے‘‘ یعنی سرائیکی علاقے دے لوک اتنے سیاݨے ہِن جو سرے دا ڈھگاٖ وی لاڑ (سندھ) دے پڑھیئے لکھے توں ودھ اے۔ میں مولوی نذیر الحق دشتی کوں آکھداں تھولا جیہا تاریخ دا وی مطالعہ کرو تے قرآن مجید دے فرمان ’’وعتصموبحبل للہ جمیعا ولاتفرقو‘‘ دی بے فرمانی کریندے ہوئے فرقہ بندی تے زور نہ لاؤ تے انسانیں کوں ہک ٻے نال جیوݨ ݙیو۔

مولوی نذیر الحق دشتی جیرھی دھرتی دا رزق کھمدن اوں دھرتی دی قومی سُنڄاݨ دے خلاف صفحہ 23تے لکھدن جو ’’اس خطے کو سرائیکستان کا غیر موزوں نام دینے کے بجائے ’’جٹستان ‘‘رکھا جائے۔ میں مولوی توں پُچھداں اوندی شریعت مطابق جے بلوچستان حلال اے تاں وَل ’’سرائیکستان‘‘ کیویں حرام اے؟ مولوی صاحب ہِیں صفحے تے اے وی لکھدن جو یہاں کے سید، بادشاہ ،مخدوم ،ہاشمی ، قریشی اور بلوچ ،جٹ کو حقارت سے دیکھتے ہیں اور ان کو ’’ٹکے دا جٹ‘‘ کہتے ہیں ۔ اس حقارت سے بچنے کیلئے جٹ کو ’’سرائیکی ‘‘کا نام دیا گیا۔‘‘

میں مولوی صیب کوں ݙسݨ چہنداں جو ڄٹ پیشہ ہے ‘ جیویں جو بلوچ قوم دا پیشہ گلہ بانی وی آکھیا ویندے۔ ایہ پیشے قابل فخر ہِن ۔ٻیا ایہ وی ݙسݨ چہنداں ڄٹ ذات وی ہے۔جیویں جو راجپوت ، سید، ارائیںوغیرہ اپݨی اپݨی جاہ تے ذاتاں وی قابل فخر ہِن ۔ لیکن قوم دا تعلق وطن نال ہوندے، جیرھا کاشتکار پنجاب اچ رہندے ، سندھ اچ رہندے تے بھانویں جِتھ رہندے پیشے دے اعتبار نال او ڄٹ اے ۔ قوم اوندی اوندا وطن ہوسے۔ٻیا مولوی صیب کوں ایہ وی ݙسینداں جو ابوجہل نسل دا کوئی بندہ کاشتکاری دے پیشے نال نفرت کریندا ہووے تاں ٻی ڳالھ اے نتاں ہاشمی، قریشی وی نی کر سڳدے جو انہائیں وچوں اکثریت خود ڄٹ یعنی کاشتکار تے زمیندار ہے۔ مولوی دشتی صفحہ 25پر دھمکی آمیز لہجے وچ لکھدے ’’بلوچستان سندھ کے عین شمال میں اس کے سرے پر واقع ہے نام سرائیکستان رکھا گیا تو بلوچ ہرگز برداشت نہیں کریں گے اور اس پر کٹ مرنے کو تیار ہو جائیں گے ۔ سمجھے ۔ ‘‘

میں مولوی کنوں پُچھداں جو کیا سرائیکی خطہ کہیں دے پیو دی جاگیر اے جو کوئی آکھدے ایندا ناں جنوبی پنجاب رکھو تے کوئی آکھدے ’’جٹستان‘‘ ۔ سرائیکی خطہ سرائیکی قوم دا ہے او ہزار ہا سالیں توں اِتھاں راہندن او پناہ گیر بݨ تے اِتھاں نی اَئے انہاں کوںاپݨے  خطے تے اپݨے صوبے دا ناں رکھݨ دا حق حاصل ہے ۔ جئیں بدبخت کوں اے ناں چنگاں نی لڳدا او پرے مرے۔ مولوی صیب کوں علم ہووے جو پنجاب دا ناں صوبہ لاہور ہا، اردو دا ناں دکنی تے ہندی ہا تے فارسی کوں وی پہلوی آکھیا ڳے ، مولوی اوݙے تاں ڳالھ نی کریندا ، اونکوں تکلیف سرائیکی نال اے ، کیوں؟

مولوی آکھدے جو ہاشمی تے بلوچ جٹ کوں چنگاٖں نی سمجھدے ، ریاض ہاشمی سرائیکی صوبہ محاذ دا بانی اے ۔ اُستاد فدا حسین گاݙی بلوچ ، عاشق خان بزدار بلوچ تے عظیم شاعر احمد خان طارق کھوسہ بلوچ دے خذمتیں کوں کون نی ڄاݨدا۔ زبان تے قومیت دا تعلق زمین نال ہوندے ، جے ایویں نہ ہووے ہا تاں جی ایم سید سندھی نہ عرب اَکھواوے ہا ۔ ایویں مولانا عبیداللہ سندھی وی پنجابی لکھواون ہا ۔ جے ایویں نہ ہووے تاں مولانا احمد مدنی ، علامہ اقبال کوں اے نہ آکھن ہا جو ’’قومیں اوطان سے بنتی ہیں ادیان سے نہیں‘‘ ۔ یاد رکھو! جیرھا بندہ جیرھی دھرتی تے رہندے اوندی نسبت اوہا ہوندی اے جیویں سرکارؐ مکے اِچ ہَن تاں مکی تے مدینے تشریف گھن آئے تاں مدنی ۔ پوری دنیا دا ایہو اصول اے ۔ سرائیکی دھرتی دا ہر حلالی پُتر ایویں ہے ۔ پر کجھ ناخلف اپݨے آپ کوں ماء دھرتی دا پُتر نی اَکھیندے تاں اساں نی آکھدے او آپ ݙساوِن جو او کیا ہِن ؟ مولوی نذیر الحق دی کتاب تے جاہ جاہ تے سرائیکی تے سرائیکی قوم دی توہین لکھی پئی اے ، میں چہندا ہم جو ہک ہک سطر دا جواب ݙیواں تے مولوی کوں ݙساواں جو قومیں دی توہین کیویں کیتی ویندی اے ۔ پر جݙاں میں کتاب دے صفحہ30تے آیاں تاں اِتھاں مولوی نذیر الحق اپݨی قومیت بارے لکھدن جو بلوچ ’’نمرود‘‘ دی اولاد ءِ ن ۔ مولوی صاحب دی کتاب دے لوظ اے ہِن:

’’اس سے قبل بلوچوں کے بارے میں میرا نظریہ کچھ اور تھا مگر کتب تواریخ میں بلوچ مؤرخین کا نظریہ دیکھ کر میں نے پہلے نظریے سے رجوع کرکے بلوچوں کے نمرود بادشاہ کی اولاد ہونے کا نظریہ اپنا لیا ہے ۔ بلوچ واقعی نمرود کی اولاد ہیں۔‘‘

صفحہ 30پڑھݨ دے بعد میں اپݨا قلم روک ݙتے جو جیرھے شخص دی اتنی وݙی قوم (بلوچ )جیندے بارے او اپݨی کتاب ءِ چ بار بار ذکر کریندا رہ ڳے جو میں بلوچ آں‘ بارے تحقیق دا حال اے ہے تاں وَل ایجھے شخص دی ذہنی طاقت تے تندرستی واسطے دُعا کروں نہ کہ ولدیاں ݙے تے اپݨا ویلہا ضائع کروں۔

توں نویں نسلیں کوں ڳولݨ دی کوئی تکلیف نہ کر

ہُݨ حویلیاں ایں اُساریاں ڳن ، در مِلدے نی

(اقبال سوکڑی)

## حوالہ
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی اجرک) وچوں چوݨ