تحریک علی گڑھ ،دیوبندتےپاکستان

## تحریک علی گڑھ تےݙوقومی سوچ
قسط نمبر1

سیف اللہ بیقرار

انگریزاں دے قبضے توں پہلے برصغیر دے وسندڑ قومیت دے طور تے ہندوستانی سݙویندے ہن تے انہاں وچ مسلمان امت دی حیثیت نال ہک وکھری سنڄاݨ دے مالک ہن۔ 1857 دی مزاحمت دے بعد اجݙاں ہندوستانی انگریز سامراج دے ہتھوں داپھ ہیٹھ آئے تاں سب توں ودھیک مسلمان ای ڳیڑ وقت آ ڳئے ۔ کیوں جو ایں توں پہلے برصغیر تے مسلمان بادشاہت صدیاں تائیں قائم رہی جیندے پاروں انگریز ممکنہ مسلم
مزاحمت توں ڈردے ہن۔ ایں واسطے ڳوریاں دے سرکاری کارندیں وچ ہندوواں دا اثر ودھایا ڳیا جݙاں جو مسلماناں دی مزاحمت توں بچݨ کیتے مسلمان عوام توں دیس دشمن گدی نشیناں، جاگیرداراں تے قبائلی سرداراں وغیرہ کوں مراعات ݙے تے ہندوستان دے مسلماناں دے خلاف خوب ورتیا ڳیا۔
برصغیر وچ ٻہوں لمبی حکمرانی کوں پکا کرݨ کیتے سامراجیاں نے جیہڑا پکا منصوبہ بݨایا اوندا بنیادی فلسفہ "لڑاؤ تے حکومت کرو" تے مبنی ہئی۔ ایں نقطہ نظر توں
مسلماناں کوں ہک ٻئے نال دست و گریباں کر ݙتا ڳیا جیندا سلسلہ اڄ تائیں جاری ہے۔ 1857 دی بے رحمی تے بے چینی دے بعد ترائے علمی مکتب فکر تے ݙو مشہور سیاسی پلیٹ فارم آپݨے آپݨے مزاج تے نقطہ نگاہ نال ہندوستان دی دھرتی تے نشابر تھئے جنہاں پورے برصغیر وچ آپݨی نمایاں کارکردگی دے ایجھے مینار بݨائے جیہڑے اڄ تائیں آپݨی مثال آپ ہن۔ جنہاں وچ تحریک علی گڑھ، تحریک دیوبند تے ندوۃ العلماء جیہے علمی ادارے ڳݨݨ جوڳے ہن۔ ایں طرح کانگریس تے مسلم لیگ سیاسی پلیٹ فارم دی حیثیت نال بݨائے ڳئے۔ انہاں دے علاوہ سیاسی تے مذہبی تے عسکری جدوجہد وچ تحریک
خلافت تے تحریک ریشمی رومال نے وی پورا حصہ گھدا۔
ممکنہ ہندو مسلم اتحاد دا خطرہ محسوس تھیا تاں عیسائی مسلم اتحاد کوں ودھاوݨ کیتے جدوجہد شروع کیتی ڳئی جیندے وچ سرسید احمد خان دیاں خدمتاں ݙیکھݨ جوڳیاں ہن۔ انہاں دے نانا ایسٹ انڈیا کمپنی وچ ملازم، پیو روشن خیال، اَمّاں مذہبی تے آپ جج دے منصب تے فائز رہیے جنہاں ہندوستان دے مسلماناں کوں ہندو مسلم اتحاد توں ہٹا تے عیسائی مسلم اتحاد دی طرف مائل کیتا تے ایں سلسلے وچ انہاں ہم خیال لوکاں توں مدرسے کھلوائے تے علی گڑھ تحریک کوں ودھاوݨ وچ پورا کردار ادا کیتا۔ قائد اعظم محمد علی
جناح، سر عبداللہ ہارون، سر شاہنواز بھٹو، محمد ایوب کھوڑو تے سر غلام حسین جیہیاں مشہور شخصیات وی تحریک علی گڑھ دے نظریاتی مدرسیاں توں فیدہ گھن ڳئین۔ ایں علی گڑھ تحریک دے بانی سرسید احمد خان نے ݙو قومی نظریے دی بنیاد رکھی جیہڑا اڳوں ونڄ تے 1906 وچ ڈھاکہ وچ محمڈن ایجوکیشن کانفرنس دے اجلاس وچ سر سلیم اللہ خان نے آل انڈیا مسلم لیگ بݨاوݨ دی تجویز ݙتی جینکوں حکیم اجمل، مولانا محمد علی جوہر تے مولانا ظفر علی خان نے تائید کر تے باقاعدہ طور تے ݙو قومی نظریے دی بنیاد تے سیاسی پلیٹ فارم بݨایا جیندھا علامہ اقبال نے الہ آباد دے جلسے وچ پوری وضاحت نال اظہار کیتا
علی گڑھ تحریک دے شروع توں برصغیر دے عالماں کوں یقین تھی ڳیا ہئی جو انہاں دی مذہبی تے تہذیبی روایتاں کوں انگریزی سانچے وچ ڈھالا ویندا پئے، تاں انہاں عالماں مسلماناں دی روایتی مذہبی بیداری کیتے 1866 وچ دیوبند دے مقام تے ہک مذہبی مدرسہ قائم کیتا جیندے بانیان وچ مولانا فضل الرحمان، مولانا رشید احمد گنگوہی تے مولانا قاسم نانوتوی شامل ہن۔ تحریک دیوبند دا قیام دراصل تحریک علی گڑھ دا رد عمل ہئی۔ دیوبند مدرسے دے پہلے مدرس مولانا قاسم نانوتوی تے پہلے شاگرد مولانا محمود الحسن ہن جینکوں تحریک ریشمی رومال سازش کیس وچ انگریزاں نے مکہ دے شرفاں دے ذریعے حجاز توں گرفتار کر تے ریاست مالٹا وچ قید رکھیا۔ محمود الحسن نے ہندوستان دے ٻئے علمائے دیوبند دی صلاح نال 1915 کوں تحریک ریشمی رومال شروع کیتی جیندھا مقصد انگریز سامراج کوں کڈھݨ تے آزاد قومی
حکومت دا قیام ہئی جیندھا صدر دفتر کابل وچ قائم کیتا ڳیا۔ محمود الحسن نے ترکی تے جرمنی دے نال کابل دے رستے ہندوستان تے حملے دا منصوبہ بݨایا تے مولانا عبید اللہ سندھی نے افغانستان دے بادشاہ حبیب اللہ خان توں ترکی تے افغانستان دے درمیان معاہدہ کروایا تے اونکوں ریشمی رومال تے لکھیا ڳیا جیندے تے 19 فروری 1917ء کوں ہندوستان تے حملے دی تاریخ درج ہئی جیہڑا شاہ کابل تے ٻئے سازشیاں دی وجہ توں پکڑا ڳیا تے قائدین دیاں گرفتاریاں شروع تھیاں۔ ایں حملے دی تیاری وچ جیہڑے مجاہدین تیار کیتے ڳئے ہن انہاں حاجی ترنگزئ دی قیادت وچ جہاد شروع کیتا تے مجاہدین نے والی کابل کوں قتل کر ݙتا۔ اے تحریک دیوبند دی عسکری شروعات ہن۔ تحریک ریشمی رومال دیاں زیر زمین سرگرمیاں دی وجہ توں دہلی سرکار دی طرفوں ہک واری ول مسلماناں تے جیوݨ اوکھا کر ݙتا ڳیا جیندھی وجہ توں علمائے دیوبند نے ہندوستان کوں دارالحرب قرار ݙے تے مسلماناں کوں افغانستان ہجرت کرݨ کیتے تیار کیتا جیندے توں ہزاراں مسلماناں نے
تحریک ہجرت وچ حصہ گھدا تے افغانستان دا رخ کیتا۔ افغان حکومت ایں قابل نہ ہئی جو انگریزاں نال ٹکر گھن تے انہاں کوں پناہ ݙیندی بلکہ مہاجرین جیہڑا کجھ نال گھن ڳئے ہن او وی اتھاں لُٹ گھدا ڳیا تے عزتاں وی پامال تھیاں۔ چنگے بھلے کھاندے پیندے گھرانیاں دے لوک جݙاں واپس آئے تاں در بدر دیاں ٹھوکراں کھاندے ہوئے خیرات منگݨ تے مجبور تھئے تے ایں بدحالی دا روڳ انہاں دیاں نسلاں تائیں زلتاݙیندا ریہا۔ معروضی حالات دا سیاسی تے شعوری جائزہ گھدے بغیر جلدی وچ کیتے ڳئے فیصلے ہمیشہ قوماں دی تنزلی تے ذلت دا سبب بݨدے ہن جیندھی سزا صدیاں تائیں نسلاں دا مقدر بݨ ویندی ہے۔ ریٹائرڈ سول سروس آفیسر اے او ہیوم نے وائسرائے ہند لارڈ کرزن دی صلاح نال حکومت دے نظم و نسق دی نشاندہی کیتے برصغیر پاک و ہند وچ 1885ء کوں پہلی واری جیہڑی سیاسی جماعت بݨائی ڳئی او آل انڈیا کانگریس ہئی جیندے وچ مختلف مکاتب فکر دے اہم لوک شامل کیتے ڳئے جیندے مقاصد وچ اپوزیشن دی حیثیت نال انگریز سامراج دی حمایت دی بجائے پاک و ہند دے عوام دی خدمت کرݨ ہئی۔ ایں طرح کانگریس پاک و ہند دے عوام دی بے چینی دے قانونی تے پرامن انداز وچ اظہار دا ذریعہ ثابت تھئی
کانگریس دا کردار عدم تشدد دی بنیاد تے ہک آزاد متحدہ ہندوستان دے قیام دا مطالبہ ہئی۔ شروع وچ کئی قوم پرست مسلماناں دی رکنیت نال ہندوستانی عوام دی واحد سیاسی نمائندہ جماعت ہئی جیندھا برصغیر دی آزادی کیتے کردار نمایاں رہیا، ایندی قیادت تے کارکناں نے بے دریغ جانی تے مالی قربانیاں ݙتیاں تے آخر کار انگریزاں کوں پاک و ہند توں کڈھݨ تے مجبور کیتا لیکن علی گڑھ تحریک دے ݙو قومی نظریے کانگریس دے ہک قومی نظریے کوں ناکام کر ݙتا