open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ہک تحقیقی کتاب

کجھ مُد پہلوں کراچی توں ہک تحقیقی موسوم بہ Paradise Gods شائع تھئی ، ایندے اچ ایں خطے بارے لکھیا ڳئے جو وادی مہران ( مرکز ملتان) ایجھا خطہ ہے جتھاں انسان پہلی دفعہ اپݨے ݙو پیریں تے کھڑا تھیوݨ تے ٹرݨ شروع کیتا، جتھاں تہذیب ایجاد تھئی تے انسان کوں مہذب بݨاوݨ دے عمل دا آغاز تھیا ۔ ایں علاقے اچ سب توں پہلے فن تحریر ایجاد تھای ۔ خثت سازی تے پختہ عمارتاں تعمیر کرݨ دا کم سب توں پہلے اتھاں شروع تھیا ، کتاب اچ مزید لکھیا ڳئے جو ایں علاقے پوری کائنات اچ سوتی کپڑا سب توں پہلے متعارف کرائے ، وزن تے پیمائش دے ایجھے پیمانے اتھاں ایجاد تھئن جو وال برابر وی فرق نہ ہا، نہراں کھبٹ تے زمین سیراب کرݨ تے بحری تجارت دے عمل دا مُنڈھ ایں خطے توں شروع تھیا، کتاب اچ ایں علاقے بارے ٻیاں وی ٻہوں ساریاں معلومات ݙتیاں ڳن۔

عرض کرݨ دا مقصد اے ہے جو ملتان تے ݙوجھا سرائیکی خطہ اڄ توں نی بلکہ ہزاراں سالاں توں تہذیبی ، ثقافتی تے روحانی مرکز دے طور تے قوماں تے تہذیباں دی رہنمائی کریندا آندے ، ایں علاقے نے جتنے وی سائنسدان ، ہنر مند تے عالم فاضل پیدا کیتن شاید ای کہیں خطے پیدا کیتے ہوون پر ݙکھ دی ڳالھ اے ہے جو ایں علاقے اچ پناہ حاصل کرݨ والے کجھ دوست اے آکھ تے ایں علاقے دی عظمت توں انکاری کر ݙیندن ، جو اساݙے آوݨ توں پہیل ایں علاقے دی لوکاں کوں گڑ بݨاوݨ وی نہ آندا ہا ، خیر اے تاں سوچ تے ظرف دی ڳالھ اے ۔

ملتان ٻہوں وݙا تہذیبی مرکز ہے ، اتھاں سینکڑاں جہیں ایجھیاں ہن جتھاں کم کرݨ دی ضرورت ہے مگر کم کیتے ایں جذبے تے سرمائے دی ضرورت ہے جو جیرھا سابق حکمراناں دے دل اچ لاہور کیتے موجود ہا ، ملتان دا تاریخی قلعہ تہذیبی ،ثقافتی اثاثہ ہووݨ دے نال نال برصغیر جنوبی ایشیاء دا ٻہوں وݙا روحانی مرکز وی ہے ، اتھاں غوث العالمین حضرت بہاؤ الدین زکریا ملتانی ، شاہ رکن عالم ، شاہ صدر دین ، والئی ملتان نواب مظفر خان شہید دے مزارات ہن ، پر زائرین کوں کہیں طرح دی کوئی سہولت میسر کائنی ، اتھاں داتا دربار لاہور دے بر عکس کوئی میوزیم ، کانفرنس ہال ، مدرسہ ، لائبریری تے مسافر خانہ کائنی ، ٻیا تاں ٻای زائرین کیتے اتھاں پیوݨ دا پاݨی وی میسر کائنی ،ایں پاسے توجہ کرݨ دی خاص ضرورت ہے ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
ہوائی اݙے

سرائیکی وسیب اچ چھ ہوائی اݙے تے انہاںدے ایئر پورٹ اِن ، جنہاںاچ ملتان ، دیرہ غازی خان، رحیم یارخان، بہاولپور، دیرہ اسماعیل خان تے سرگودھا دے ہوائی اݙے قابلِ ذکر ہِن ، مخدوم یوسف رضا گیلانی دے دور اچ ملتان کوں انٹرنیشنل ایئرپورٹ دا درجہ ݙتا ڳے تے ملتان ایئرپورٹ ٻہوں سوہݨا بݨ ڳے۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
ہٹھار

دریائی مٹی کٹھی تھی تے بݨݨ آلی پٹی جیں کوں ہٹھار آکھدے ہن ، در اصل دریائے ستلج تے ایں دے گرد و نواح دا علاقہ ہے ۔ اے درمیانی پٹی دے اُبھا اچ ہے ۔ اپݨے آخر تئیںایہ وݙی گھاٹی گھاٹی ڈھلواناں توں گھوڑے دی سم وانگوں مڑدی کٹائیاں توں بھری ہوئی ہے تے موسمی حساب توں چنڳے خاصے چھل دی گزر گاہ ہے ۔ایں علاقے دی مٹی کوں اٹ آکھدن ۔ ایہ دریاواں دی گھن آئی ہوئی تازہ مٹی ہوندی ہے ۔دریا دے پیٹ دی جیں کوں کچے دی زمین آکھدے ہن ، صورتحال چھل دے موسم اچ خاصی دگرگوں تھی ویندی ہے ، کیونجو سیلاب دی درمیانی مدت اچ لوک دریا دے پیٹ یا کچے دے علاقے اچ کھیتی باڑی کریندے ہن تے رہائشی علاقے بݨا گھندے ہن ،۔ چھل دے ݙینہاں اچ سب توں زیادہ نقصان ایں کچے دے علاقے دا تھیندا ہے ،کیونجو فصلاں تے وستیاں سیلابی ریلیاں اچ ویہہ ویندے ہن ، کجھ ایجھی صورتحال دریا دی بھِک تے موجود فصلاں تے وستیاں دی ہوندی ہے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
وسیب دا ہیرو نواب مظفر خان

والئی ملتان نواب مظفر خان شہید مارچ 1757ء ملتان دے شاہی محل واقع ابدالی روڈ نواب شجاع الدین دے گھر پیدا تھئے ، نواب مظفر خان دی تعلیم و تربیت خالص اسلامی ماحول ءِ چ تھئی، نواب شجاع خان اپݨے پُتر کوں حضرت حافظ جمال اللہ ملتانی دے درس ءِ چ حصول علم کیتے بھیڄیا ، ست سال دی عمر ءِ چ آپ ناظرہ قرآن مجید ختم کیتا۔اوندے بعد دینی تعلیم خاص طور تے فن سپاہ گری دی طرف خاص توجہ ݙتی ڳئی، چند سال دے قلیل عرصے ءِ چ آپ تعلیم و تربیت دا عمل مکمل کر گھدا۔ 

حضرت حافظ جمال اللہ ملتانی روحانی پیشوا ہووݨ دے نال نال ہک ٻہوں وݙے ادیب تے سرائیکی زبان دے بہترین شاعر وی ہن ، آپ دے کول علمی‘ ادبی تے عسکری محفلاں تھیندیاں رہ ویندیاں ہن ، انہاں محفلاں دا نوابزادہ مظفر خان دی طبعیت تے خوشگوار اثر تھیا ، کم عمری دے باوجود آپ اپݨے استادیں توں ایجھے ایجھے سوال پُچھ گھندے ہن جو استاد وی حیران رہ ویندے ہن ۔ ہک روائت دے مطابق ہک دفعہ مظفر خان اپݨے استاداں توں پُچھیا جو ملتان شہر دی تاریخ کتنی پراݨی ہے ؟ تے اے جو ملتان دی عظمت بارے مشہور فارسی شعر : ۔

ملتان ماء بجنت اعلیٰ برابر است

آہستہ پابنہ کہ ملک سجدہ می کند

کئیں نال منسوب اے ؟ استاد جواب ݙتا جو ملتان شہر دی تاریخ بارے تعین ایں سانگے نی کیتا ونڄ سڳداجو ایندی تاریخ ہزاراں سالاں تے محیط اے ، صرف اتنا آکھیا ونڄ سڳدے جو ملتان کائنات دا واحد شہر اے جو ہزاراں سالیں توں مسلسل آباد ہے تے جتھاں تئیں ملتان دی عظمت بارے شعر دا تعلق ہے تاں اے شعر حضرت بہاؤ الدین زکریا ملتانی نال منسوب ہے ، جݙݨ نواب مظفر خان اے ڳالھیں اپݨے استاد توں سُݨیاں تاں او فرطِ مسرت نال جھومݨ لڳے تے بے ساختہ انہاں دی زبان توں اے جملہ ادا تھیا جو جیں شہر ءِ چ فرشتے سجدے کریندے پن اونکوں قیامت تئیں نی مٹایا ونڄ سڳدا۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
ہک تریخی کھوہ

موضع اصحابہ توں جیرھی سڑک موضع مدد کی کیتے ویندی ہے اوندے شمال وچ پراݨی ݙل دے ناں توں ہک جاہ مشہور ہے، اتھاں ہک غیر آباد کھوہ ہے، اساݙی مقامی زبان وچ غیر آباد کھوہ کوں ݙل آکھدن ایں کھوہ دی تعمیر وچ جیرھیاں سِلھیں لڳیاں ہویا ہن او تریخی حیثیت دی مالک ہن ، اے سِلھیں ترائے انچ لمبیاں، ݙو انچ چوڑیاں اِتے ݙڈھ انچ موٹیاں ہن ، ایں قسم دی سِلھ ضلع وچ ٻئی کہیں جاہ تے ݙیکھݨ کوں نی ملیاں ، اتنی چھوٹیاں سِلھیں ایں طرح کھوہ وچ لڳیاں ہویاں ہن جو چنائی وچ استعمال تھیوݨ آلے مصالحے دی ہݨ تئیں شناخت نی تھی سڳی اَتے اے سِلھیں اتنی پکیاں ہن جو ہݨ تئیں کوئی سِلھ وی خستہ کائنی ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
ہک تاریخی حقیقت

’’شاعر مشرق علامہ اقبالؒؒ دے پُتر تے ہائیکورٹ دے وݙے جج سئیں ڈاکٹر جاوید اقبال سرائیکی زبان دے عظیم شاعر حضرت خواجہ غلام فریدؒ دے مزار تے کوٹ مٹھن تشریف گھن آئے، انہاں فاتحہ خوانی کیتی تے خواجہ سئیں دے درجات دی بلندی واسطے دعا کیتی ۔ ایں موقعے تے گاٖلھ مہاڑ کریندے ہوئے ڈاکٹر جاوید اقبال آکھیا جو خواجہ فرید ٻہوں وݙے صوفی شاعر ہن انہاں اپݨی شاعری دے ذریعے انسانیت کوں پیار محبت دا درس ݙتا۔ انہاں آکھیا جو میݙے والد علامہ اقبالؒ اپݨی چھیکڑی عمر وچ دیوان فرید دا مطالعہ وݙی محبت نال کریندے ہن اَتے چھیکڑی عمر وچ خواجہ فرید دا دیوان پڑھدے تے روندے رہندے ہن ، جسٹس ڈاکٹر جاوید اقبال مزید آکھیا جو بزرگیں دے کلام کوں ودھ توں ودھ اڳوں تے پڄاوݨ دی ضرورت اے ایندے نال انسان تے انسانیت کوں ٻہوں فیدہ تھیسے‘‘۔ 

اے ڳالھیں پڑھ تے میݙی حیرانی خوشی وچ بدل ڳئی کیوں جو ہک ایجھے شخص دے مونہوں میں اے لوظ سݨیے جیرھا ٻہوں وݙا انسان اے ، وݙا انسان ، ایں وجہ توں نی جو او علامہ اقبالؒ دا پُتر اے بلکہ ایں وجہ توں جو او ہک ’’صاف گو‘‘ انسان ہے۔   انہاندیاں گاٖلھیں پڑھ تے میں پہلے توں انہاندا مداح تے پرستار آں ، ڈاکٹر جاوید اقبال دی ایں گاٖلھ توں انہاں میݙی محبت سوا تھی ڳئی اے ۔ ’’بعد وچ اساں علامہ اقبالؒ تے خواجہ فریدؒ دے گاٖنڈے دی کھوج لاوݨ دی کوشش کیتی تاں پتہ لڳا جو صوفی غلام مصطفیٰ تبسم تے ٻئے اہل علم حضرات دی موجودگی وچ علامہ اقبالؒ آکھیا ۔ خواجہ فریدؒ چاچڑاں آلے ٻہوں وݙے شاعر ہن ، انہاندا کلام گہرے مطالعے دا محتاج ہے پر ارمان ایں گاٖلھ دا ہے جو انہاندا کلام ہک علاقے تئیں محدود تھی تے رہ ڳے‘‘۔ 

ہک ٻئی جاہ سید نزیر نیازی اپݨی کتاب وچ لکھے جو افلاک دی سیاحت تے ستاریں دے ذکر تے علامہ اقبالؒ سئیں فرمایا جو بزرگ چاچڑاں شریف آلے حضرت خواجہ غلام فرید دا ہک رسالہ سیاحت افلاک ہے جیندے وچ انہاں لکھیے جو ’’انہاندا گزر بعض سیاریاں وچ کیویں تھیا‘‘۔ اتھوں پتہ لڳدے جو علامہ اقبالؒ خواجہ فریدؒ دے رسالے دا مطالعہ کیتا ہا، ایں رسالے دا ترجمہ فوائد فریدیہ دے ناں نال تھی ڳے ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
ہیڈ تے بیراج

جیویں جو میں ولا ولا لکھداں جو سرائیکی وسیب دریاویں دی سرزمین اے ، وسیب دے دریاویں تے بیراج سب توں زیادہ ہن۔ بیراج اے ہِن:

## جناح بیراج:
  جناح بیراج سندھ دریا اُتے کالا باغ دے موقع تے واقعہ ہے ۔ ایہ تھل پراجیکٹ دا حصہ ہے۔ ایں ایہ بیراج 1939ء اچ بݨݨ شروع تھیا تے 1946ء اچ مکمل تھیا ۔ ایں بیراج توں بھکر، خوشاب ، لیہ ، میانوالی ، مظفر ڳڑھ ضلعیں کوں فیدہ ملدے۔ 

## تونسہ بیراج :
  تونسہ بیراج وی دریا سندھ تے تونسہ شریف اچ واقعہ ہے ۔ ایہ بیراج 2.351 ملین ایکڑ زمین کوں فیدہ ݙیندے تے ایہ کنوں ہک نہر تونسہ پنجند لنک کینال نکلدی ہے جیڑھی ہیڈ محمد والا تے چناب دریا تے ملدی اے ۔ اے بیراج 1958ء اچ مکمل تھیا ہا تے ٹی پی لنک کینال 1970 اچ شامل کیتی ڳئی ہئی۔ چشمہ بیراج :     چشمہ بیراج وی دریائے سندھ تے میانوالی ضلع اچ واقع ہے ۔ ایہ بیراج 10فروری 1967ء توں ہک فرانسیسی کمپنی بݨاوݨ شروع کیتا تے ول 25 مارچ 1971ء کوں کامیابی نال مکمل تھیا ۔ ایں تے کل رقم 399 ملین لڳی ہئی ۔ پر ایں کنوں بجلی 2001ء کنوں بݨݨ شروع تھئی ہئی۔ 

## ہیڈ پنجند:
پنجند  تحصیل علی پور اچ واقع ہے ، ایں مقام تے وسیب دے سارے دریا یعنی دریائے جہلم، چناب ، راوی ،بیاس تے ستلج آ تے ملدن۔ جہلم تے راوی چناب اچ شامل تھیندن جݙاں جو بیاس پہلے ستلج اچ شامل تھیندے ول ایہ ݙوہیں پنجند دے مقام تے ہک تھیندن تے ول کوٹ مٹھݨ دے نیڑے ایہ سندھ دریا اچ ونڄ ڈھاندن۔ ایں مقام تے ہک ٻن وی بݨایا ڳئے جیڑھا وسیب تے سندھ دے وبیں کوں پاݨی ݙیندا ہے۔ 

## تریموں ہیڈ ورکس:
ایہ بیراج چناب دریا تے جھنگ ضلع اچ واقع ہے ۔ ایہ مقام تے دریائے جہلم چناب نال آ تے ملدا ہے ۔ ایہ بیراج پاݨی دے کوں روکݨ کیتے بݨایا ڳے ۔ اینکوں 1937 اچ انگریزاں بݨایا ہا ۔ بعد اچ ایں دا ناں تبدیل کیتا ڳیا ہا ۔ ایہ جھنگ شہر کوں بچاوݨ کیتے بݨایا ڳے ۔ 

## سدھنائی ہیڈ ورکس :
ایہ بیراج اصل اچ جہلم تے چناب دے پاݨی کوں تریموں بیراج کنوں سدھنائی ہیڈ ورکس دے ذریعے دریائے راوی اچ سٹݨ کیتے بݨایا ڳے۔ ایں کنوں ہک نہر سندھنائی ، میلسی ، بہاول ناں دی بݨائی ڳئی ہے ، جیں اچ چناب تے جہلم دا پاݨی تریموں کنوں امدے۔

## ہیڈ اسلام :
ہیڈ اسلام یا اسلام ہیڈ ورکس بہاولپور ضلع دی تحصیل حاصل پور اچ ہے ۔ ایہ 1922ء اچ بݨݨ شروع تھیا تے 1927 ء اچ مکمل تھیا ۔ ایہ ستلج دریا تے ہے ۔ اے ستلج ویلی پراجیکٹ دے تحت مکمل کیتا ڳے ۔ ایہ ریاست بہاولپور دی طرفوں بݨایا ڳیا ہا۔ ایں کنوں ݙو اہم نہراں نکلیاں ہویاں ہن جیڑھیاں سابق ریاست بہاولپور دی 7 لکھ ایکڑ زمین کوں سیراب کریندن ۔ ایہ چھل کوں کنٹرول کرݨ کیتے وی استعمال کیتا ویندے۔ 

## میلسی بیراج :
اے تحصیل میلسی دے نیڑے دریائے ستلج تے واقع ہے ۔
یورپی سیاح دی ڳالھ

26مئی 1614ء کوں یورپی سیاح مسٹر گروتھ اَتے مسٹر سٹیل ملتان ائے ۔انہاں ݙوہیں لکھیے جو ملتان ہک قدیم شہر ہے اَتے دریائے سندھ توں کوئی تریہہ کوہ دے فاصلے تے ہے ( انہاں غلطی نال دریائے چناب کوں دریائے سندھ سمجھیے ) انہاں دے مطابق برڈگیر دے ݙوجھت شہراں دے مقابلے ءِ چ اِتھاں دے لوک زیادہ غریب ہَن ۔ ایں وجہ توں کاروں ایں شہر ءِ چ کئی کئی ݙین راہندے جیندی وجہ توں اِتھاں دی عوام کوں مالی فائدہ تھیندا ہا ۔ مشہور فرانسیسی سیاح جین بیٹائٹس ٹیور نیئر عہد شاہجہانی عالمگیری ءِ چ بر صغیر آیا ۔انہاں 1641ء توں 1668ء تئیں جنوبی ایشیا دی سیاحت کیتی ۔اور قندھار تے آگرہ ویندئیں ہوئیں ملتان پُڄیا ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
الوار گولسٹرینڈ

### الوار گولسٹرینڈ
الوار گولسٹرینڈ (5 جون 1862 – 28 جولائی 1930) ہک سویڈش اکھیں دا ڈاکٹر تے عینک ساز ہا ۔ 

### جیوݨ جوڳ
سویڈن دے شہر لینڈسکرونا اچ پیدا تھیوݨ والا گولسٹرینڈ ، یونیورسٹی آف اپسالا اچ اکھیں دے علاج تے بصریات دا پروفیسر (1894–1927) ہا ۔ اوں طبعی ریاضی دے طریقیاں کوں بصری تصویراں دے مطالعے تے اکھ اچ روشنی دے انعطاف کیتے لاڳو کیتا ۔ ایں کم کیتے ، اینکوں 1911 اچ فزیالوجی یا میڈیسن دا نوبل انعام ملیا ۔ 

گولسٹرینڈ ایسٹیگماتزم تے تحقیق کرݨ تے آفتھلموسکوپ کوں بہتر بݨاوݨ تے موتیابند کڈھݨ دے بعد استعمال کیتے ونڄݨ والے اصلاحی لینز کیتے وی ڄاݨیا ویندا ہے ۔ 

گولسٹرینڈ 1885 اچ سگنے بریتھولٹز (1862–1946) نال شادی کیتی ۔ 

اینکوں 1905 اچ رائل سویڈش اکیڈمی آف سائنسز دا رکن چݨیا ڳیا ، تے اوں اکیڈمی دی فزکس کیتے انعام کمیٹی اچ خدمات انجام ݙتیاں ۔ 1921 اچ کمیٹی اچ خدمات انجام ݙیندے ہوئے ، اوں اپݨی پوزیشن کوں البرٹ آئن سٹائن ، جیندیاں 14 نامزدگیاں ٻئے کہیں وی سائنسدان توں ٻہوں ودھ ہن ، کوں ایندے نظریہ اضافیت کیوں جو گولسٹرینڈ اینکوں غلط سمجھدا ہا ، فزکس اچ نوبل انعام حاصل کرݨ توں روکݨ کیتے استعمال کیتا ۔ ایندی پنجھا صفحات تے مشتمل رپورٹ اچ ݙسیا ڳیا ہا کہ ، "آئن سٹائن دا کم انسانیت کیتے اݨ مفید ہے ۔ اساں قابل پیمائش ثبوت دا انتظار کرݨا چاہیدا ہے ۔ " ایں رپورٹ اچ پہلے آکھئے ڳئے بیانات نال متصادم ہا کہ سجھ گرہن دے دوران روشنی دا جھکاؤ جیڑھا ماپیا ڳیا ہا تے عطارد دے مدار دا پیش قدمی ، غیر حتمی ہن ، کیوں جو نتائج درست نہ تھی سڳدے ہن یا کہیں ٻئے مظہر نال بیان کیتے ونڄ سڳدے ہن ۔ ایہو جئے دلائل معقول ہن جݙاں آئن سٹائن کوں پہلی واری 1910 اچ نامزد کیتا ڳیا ہا ، پر 1918 اچ ٻہوں زیادہ عوامی تصدیق دے بعد کائنی ہن ۔ گولسٹرینڈ دی ساکھ ایہو جہی ہائی کہ کمیٹی ، آئن سٹائن کوں انعام ݙیوݨ توں قاصر ہائی پر کہیں ٻئے کوں انعام ݙیوݨ توں وی قاصر ہائی ، اوں سال کہیں کوں وی انعام نہ ݙتا ۔ (آئن سٹائن کوں 1921 دا انعام فوٹو الیکٹرک اثر کیتے سابقہ طور تے ݙتا ڳیا ہا جݙاں گولسٹرینڈ دی جاہ 1922 اچ کارل ولہیم اوسین گھدی ، نیلز بوہر کوں وی اوں ویلھے 1922 دا انعام ݙتا ڳیا ۔ )

گولسٹرینڈ دی تحریر دے ریاضیاتی مواد دی وجہ توں ، ہوریٹیو برٹ ولیمز 1926 اچ افسوس کیتا کہ "ٻہوں گھٹ آفتھلمولوجسٹ تے ٻہوں گھٹ فزیالوجسٹ ہن جیڑھے پڑھݨ دے قابل ہن تے اوں ای وجہ توں جیڑھی گبز دے ویلھے دے کیمسٹ ایندے کم کوں پڑھݨ توں قاصر ہن ۔ "

گولسٹرینڈ 1930 اچ سٹاک ہوم اچ فوت تھی ڳیا ، جتھاں اینکوں نورا بیگریوننگسپلیسن اچ دفن کیتا ڳیا ۔
اپݨی ڳالھ

سب کنے پہلے تاں میں رب سوہݨے دا لکھ لکھ شکر ادا کرینداں تے سوہݨے مدنی مِٹھے منٹھار نبی حضرت محمد صلی اللہ علیہ وآلہٖ وسلم تے لکھاں کروڑاں درود و سلام ۔جو رب سوہݨے میکوں اے کم کرݨ دی ہمت ݙتی ۔ قصے کہاݨیاں دی روایت ٻہوں پُراݨی اے ۔ ݙوجھی زباناں دی طرح سرائیکی زبان اِچ وی قصے کہاݨیاں دی مقبولیت ہر زمانے اِچ برقرار رہی اے ۔ زمانۂ ماضی دی ڳالھ کروں تاں راتیں کوں وِساخاں اِچ قصہ ٹُردا ہئی ۔ لوک ساریاں ساریاں راتیں ٻہہ تے قصہ کہاݨیاں پڑھدے تے سُݨدے ہَن۔

گھراں اِچ ٻڈھڑی وݙ وݙیریاں سمݨ کنوں پہلے ٻالاں کوں قصے کہاݨیاں سُݨیندیاں ہَن ۔ اے قصے کہاݨیاں سارے لوکیں دی تفریح دا ذریعہ ہَن ۔ اجٖوکا دور اُتاول دا دور ہے ۔ تہوں تاں نفرتاں ، تعصب ، بداخلاقی ، بے چینی تے ݙکھ ودھدے ویندن ۔ ایجھے حالات اِچ قصے کہاݨیاں دی روایت کوں ٹورݨ دی لوڑ ھے۔

اجٖوکے اُتاول دے دور اِچ بندے کول رَل ٻہݨ تے حال حویلہ ونڈاوݨ جوڳا ویلا کائنی ۔ جدید ٹیکنالوجی موبائل ، ٹیلی ویژن ، لیپ ٹاپ ، انٹرنیٹ وغیرہ وغیرہ ہر کہیں کوں اپݨی اپݨی پسند دی تفریح مہیا کریندے پئے ہِن ۔ ایں پاروں لمبے قصے کہاݨیاں پڑھݨ تے سُݨݨ دا رواج مُک ڳئے۔

اَتے ہُݨ او لمبے قصے کہاݨیاں ارتقائی عمل دے نتیجے اِچ (مختصر تھی کے) افسانے دے روپ اِچ بدل ڳئین۔ افسانہ کلھا افسانہ نئیں ہوندا بلکہ افسانہ جگ ورتی یا ہݙ ورتی دی کہاݨی سُݨیندے ۔ اے کہاݨی ساز وی ہوندی اے اَتے سوز وی ۔ افسانے اِچ لکھاری او وی سُݨیندے جینکوں عام حیاتی اِچ سݨایا نئیں ونجٖ سڳیندا ۔ افسانہ عام مسئلے مسائل دا ٹوݨہ ہوندے ۔ اے اَݨ ہووݨا کرشماتی کم ہِک افسانہ نگار اپݨے لفظاں دی جادوگری نال کر گھندے ۔لفظاں دی جادوگری دا کمال اِنج ہوندے جو لفظ تصویر بݨ ویندن ۔ اے تصویراں حقیقی حیاتی دا عکس پیش کریندن ۔ ایندے علاوہ لفظ پُھل بݨ ویندن ، سرائیکی زبان تاں قدرتی طور تے اَݨ ڳݨتر رنگے پُھلاں دا باغ ہے ۔ تہوں تاں سرائیکی شاعری تے سرائیکی نثر مِٹھی تے خُشبو دار ہوندی اے ۔ اے خُشبو اپݨی ثقافت دی خُشبو ݙیندی اے۔

میݙی کتاب ’’گھاݨی وات‘‘ جیندے وچ سولہاں افسانے شامل ہِن، اِنہاں افسانیاں اِچ میں اپݨے وسیب اِچ بھوندے ݙلدے انسانی ݙکھیں ، غربت ، بیماری ، بے روزگاری ، جہالت ، بُتھی رَسماں رِیتاں ، مایوسی ، ہوس ، لالچ ، حرص جنہاں کوں میں جٖمݨ توں گھن تے ہُݨ تئیں محسوس کیتے ۔ جنہاں کوں چودھار تھیندا ݙٹھے ، اُنہاں سارے مناظر کوں افسانیاں دے روپ اِچ لکھ تے پیش کیتا ہے۔

ایندے علاوہ اپݨے وسیب دی مِٹی نال محبت ، اپݨی ثقافت ، سوہݨیاں رسماں ریتاں ، پیار محبت ، انسان دوستی کوں موضوع بݨیندے ہوئیں اپݨے افسانیاں اِچ مونڈھی طور تے بیان کیتے ۔

ہر افسانے اِچ کوئی  وسیبی مسلہ ، ظلم یا رویے کوں بیان کریندے ہوئیںمیں اپݨے افسانیاں اِچ مت تے نصیحت ݙیوݨ دی کوشش کیتی  اے۔ ’’گھاݨی وات‘‘ میݙا پہلا افسانوی مجموعہ ہے ۔ میں افسانہ لکھݨ اِچ کتھوں تک کامیاب ہاں ، ایندا چنگا فیصلہ تاں ادب شناس قارئین اِی کر سڳدے ہِن۔

دُعا کرینداں جو اے کتاب سرائیکی افسانے دی روایت وچ سوہݨے ودھارے دا باعث بݨے۔

مہر مشتاق احمد جٖٹ ویلہن

چاہ اللہ ڈتہ والا ، موضع چھپرانوالہ ڈاکخانہ ٹاٹے پور

تحصیل و ضلع ملتان 

## '''حوالہ'''
کتاب: گھاݨی وات، مصنف: مہر مشتاق احمد ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2020ء
کشش ثقل

thumb|یکے سیارے سجھ دے گرد کشش ثقل دی وجہ توں گھمدن
ثقالت، قوتِ ثقل یا کششِ ثقل (انگریزی: gravitation)، اوہ قوت ہِے جِیہڑی جیرھی کمیت (Mass) رکھݨ آلے یکے اجسام ہک ݙوجھے کوں آپݨے پاسے چھکݨ دے سانگوں ہِے. 
عام مفہوم وِچ اِیہ اوہ قوت ہِے جِیندے کنوں زمین تمام اجسام کوں آپݨی طرف چھکیندی ہِے (وزن)۔  

اِیں سلسلے وِچ بے شمار نظریات مِلدن جنہاں وِچوں نیوٹن دا قانونِ عالمی تجاذب تے البرٹ آئنسٹائن دا نظریہ اضافیت ٻہوں مشہور ہِے۔ عام زِندگی وِچ اِیں قوت دا احساس اَساکوں کہیں شئے دے وزن دی صورت وِچ تِھیندے۔ اصل وِچ زمین تے ڈھہوݨ آلے اجسام زمین دی کشش دی وجہ نال ڈھہندن۔ زمین دی کمیت اوندے تے ڈھہوݨ آلیاں شیئاں دے مقابلے وِچ ٻہوں وَدھ ہِے، ہیں سانگے شیئاں کوں زمین آپݨے پاسے چھکیندی ہِے تے اِیں قوت کوں اساں وزن دی شکل وِچ ݙیکھدے ہَیں۔ ایہو وجہ ہِے جو جیویں جیویں اساں زمین دے مرکز توں پَرے تھیندے ویندے ہیں تاں وزن گھٹ تِھیندا ویندے۔ زمین تے وزن رکھݨ آلیاں شیئاں وی زمین کوں آپݨی طرف چھکیندیاں ہِن پر زمین دے مقابلے وِچ اِیہ قوت اِتلی گھٹ ہوندی ہِے جو اساکوں محسوس کائنی تِھیندی۔ کشش اوہ قوت ہِے جیندی وجہ نال زمین تے ٻئے سیارے سجھ دے آسوں پاسوں گھمدن تے نظامِ شمسی تے ٻئے نظام قائم ہِن۔ کائنات وِچ ہر پاسے اِیہ قوت کم کریندی پئی ہِے۔ زمین تے اجسام دا قائم رہوݨ، مدوجذر، مادے دے اجزاء دا ہک ݙوجھے نال جُڑا رہوݨ تے وݙے وݙے اجسام بݨاوݨ سبھے کششِ ثقل دی وجہ نال ہِن۔ سن 2010 وِچ عائشہ صدیقہ نے ثقالت دیاں شعانواں یعنی گریویٹیشنل ویوز تے تحقیق کِیتی ہِے جنہاں کوں لیزر آلات دے ذریعے نال محسوس کِیتا ویندے۔
ونکی:فزکس
ونکی:سائنس
قیس فریدی۔ کتاب چھپواوݨ دا مقصد

### لکھت: مہر حامد علی شاکر سیال

جیویں پہلے آکھ آیاں جو اے کتاب چھپواوݨ دا مقصدا اے ہے جو ٻہوں وݙے لکھاری سئیں قیس فریدی بارے تحریراں کٹھیاں تھیون تے وسیب کوں فائدہ تھیوے تے میݙے استاد دا ناں وی زندہ رہے ۔ میں اپݨی اولاد کوں دعا ݙینداں جو علمی تے ادبی کم واسطے انہاندا دل وݙا ہے تے او کتابیں دی اشاعت دل تھولا نی کریندے ، دل دریا ان مہر شکیل احمد شاکر سئیں کتاباں دی گھنڈ کھلائی دا ارادہ رکھدن ، انشاء اللہ وݙی تقریب تھیسے، زندگی باقی تاں کٹھے ہوسوں ۔ اپݨی اولاد دے نال نال ادارہ جھوک دے مالک تے قوم دے محسن ظہور دھریجہ سئیں دا وی شکریہ ادا کرینداں جو انہاں کتابیں دی اشاعت واسطے ٻہوں تعاون کیتے ۔

اپݨی کتاب دی خوبی بیان کرݨ نی چہندا جو خوشبو آپ دا آپ تعارف ہوندی اے ۔ البتہ میں اے ݙسݨ چہنداں جو کتاب دے غلطیاں ، خامیاں تے کتابت دی غلطیاں بارے آگاہ کریسو تاں جو آوݨ آلے ایڈیشن سوہݨے تھیون ، اے کم انشاء اللہ جاری راہسے ۔ کوٹلہ دیوان علمی مرکز بݨسے تے میݙی اولاد کوں وصیت اے جو وݙی لائبریری بݨاون تے سرائیکی دی خدمت کوں جاری رکھن۔ کینیڈا آلے سکھ اپݨی زبان واسطے کم کر سڳدن ، اساں کیوں نی کر سڳدے ؟ 

میں انہاں تمام لوکیں دا شکر گزار آں جنہاں دے مضمون ایں کتاب اچ شامل اِن ۔ ڈھیر سارے مضمون ڈاکٹر خورشید محمد ملک صاحب کوٹ مٹھن آلے دے رسالے عصائے کلیم توں گھدے ڳن ۔ مضمون کجھ اردو اِن کجھ سرائیکی اِن ۔ اساݙی کوشش ہے جو زیادہ توں زیادہ چیزاں کٹھیاں تھی ونجن ، ایندے نال نال اے وی ݙسی ونڄاں جو کجھ مضمون سرائیکی اخبار جھوک اچوں گھدے ڳن ۔ اے وی غنیمت ہے جو اساݙی وسیب اچ کجھ ادارے بݨ ڳن تے چیزاں چھپدیاں رہ ڳن ۔ نہ تاں ہر شئے رُل ونڄے ہا، جیویں جو صدیں دا سرائیکی ادبی ترکہ پہلے وی ضائع تھی ڳے، احٖ جو کجھ وی ہے اے وی نہ ہووے ہا ، جیکر ادارے نہ ہوون ہا ۔ اے کتاب وی چیزیں کوں ہتھیکا کرݨ دا ترلا ہے ۔ کتاب دے مضمون کیویں ہِن تے کیہو جہے ہِن ، ایندا فیصلہ پڑھݨ آلے آپ کریسن ۔ البتہ میں کجھ یاداں دہراوݨ چہنداں کیونجو میکوں ٻہوں بیتابی تے بیقراری اے جو جیرھیاں یاداں میݙے سینے وچ محفوظ ہِن او کتاب اچ آ ونڄن تے تریخ دا حصہ بݨ ونڄن ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب "قیس فریدی ۔ فن شخصیت اَتے شاعری "  پیشکش  : مہر حامد علی شاکر سیال ، ناشر جھوک پبلشرز ، ملتان
میݙی ملازمت

میݙی ملازمت گورنمنٹ مڈل سکول میانوالی شیخاں دے وچ تھی ڳئی ۔اوں ویلھے اے مڈل سکول ہا ، محترم سئیں ماسٹر کریم بخش انور صاحب تے میں صلاء کیتی جو اینکوں ہائی سکول کیتا ونڄے ۔ اساں ہک ٹیچراپݨے خرچے تے بی اے بی ایڈ رکھیا ۔ انہاں دا اسم گرامی ماسٹر عبدالغنی گوہر ہا۔ اساں انہاں دی تنخواہ دی خاطر ٻہوں تݨ مرییندے ہاسے۔ اساݙا مشن تے شوق اے ہا جو اتھاں دے ٻال میٹرک کرݨ سانگے پرے دے پندھ نہ کرن ۔ اساں اپݨی کوشش اچ کامیاب تھی ڳیوسے ۔اساݙا میانوالی شیخاں دے سردار عبدالصمد رحمانی صاحب کوں پتہ لڳا انہاں اساکوں سݙیا تے آکھیا جو تُساں ٹیچر دی تنخواہ سانگے اوکھے نہ تھیوو، اے تنخواہ میں ݙیساں ۔ ول او تنخواہ ݙیندے رہ ڳئے۔

الحمد للہ ! چار پنج مہینے دے بعد اساݙا سکول اپ گریڈ تھی ڳیا۔ کیونجو طلبہ دی تعداد ٻہوں زیادہ ہئی۔ ایں موقع تے اساں اپݨے استاد قیس فریدی صاحب کوں وی گھن آیوسے تے انہاندی ملازمت اتھائیں کرا ݙتوسے ۔

## '''حوالہ'''
کتاب "قیس فریدی ۔ فن شخصیت اَتے شاعری "  ترتیب پیشکش  : مہر حامد علی شاکر سیال ، ناشر جھوک پبلشرز ، ملتان
نصابی ، غیر نصابی سرگرمیاں

مہر حامد علی شاکر سیال میانوالی شیخاں ہائی سکول اچ نصابی سرگرمیاں دے نال نال غیر نصابی سرگرمیاں واسطے ٻہوں کم کیتا۔ ایں سلسلے اچ سپورٹس، والی بال ٹورنامنٹ، کبڈی ، کرکٹ، دوڑ ،سرائیکی دیاں دیسی کھیݙاں دے نال نال ڈرامے وی کرائے ۔ ڈرامیں دے سلسلے اچ قیس فریدی صاحب ڈھیر کم کریندے ہن ۔ او ڈرامہ نگار، ادا کار تے صداکار بݨ وییندے ہن ۔ اوں ویلھے دے ڈرامیں کوں احٖ دے لوک یاد کریندن  بلکہ اساں اے ڈرامے اپݨے سکول توں ٻاہر خانپور، رحیم یار خان تے ٻئے علاقیاں تے ٻئے سکولاں وچ وی گھن ڳیوسے ۔ اساکوں ٻہوں پذیرائی ملی تے انہاں علاقیاں اچ ٻہوں سارا ٹیلنٹ سامݨے آیا تے ڈھیرسارے اداکار پیدا تھئے ۔ اپݨے کم تے احٖ وی اساکوں فخر ہے جو اساں وسیب دی خدمت کیتی اے۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب "قیس فریدی ۔ فن شخصیت اَتے شاعری "  ترتیب پیشکش  : مہر حامد علی شاکر سیال ، ناشر جھوک پبلشرز ، ملتان
ادبی ثقافتی سرگرمیاں

سپورٹس دے نال نال اساں ادبی ثقافتی سرگرمیاں وی کرویندے ہاسے، سکول اچ بزم ادب ٻہوں مضبوط ہئی، قومی ترانہ ، ملی نغمے، حمد تے خاص طور تے نعتاں اساݙے سکول دے ٻال اتنیاں سوہݨیاں پڑھدے ہن جو ہاں ٹھر ویندا ہا ۔ سکول دے نال نال اساں ݙوجھے شہراں دے مشاعریاں اچ وی شریک تھیندے ہاسے ۔خانپور، ظاہر پیر ، میانوالی دے مشاعرے اڄ وی یادیں دا حصہ ہن ۔ ایویں اساݙے سکول اچ موسیقی دیاں محفلاں وی تھیندیاں ہن ۔ قیس صاحب دے آوݨ نال ادبی ثقافی محفلاں کوں رنگ لڳ ڳئے ہن ۔خاص طور تے اساں اپݨے استاد قیس فریدی دی شاعری تے آواز دے عاشق ہاسے۔

اساکوں شاعری نال ٻہوں شغف ہا ، خاص طور تے نعتیہ شاعری میکوں ٻہوں پسند وی ہئی تے آپ وی شاعری کریندا ہم کیونجو سرور کائناتؐ نال محبت میݙے ایمان دا حصہ ہے ۔ اتے میں ہمیش توں سرکار ؐدے سہرے لکھداں ، جیکر کوئی ایجھی ڳالھ آوے جتھاں میں سمجھاں جو اے ڳالھ سرکار دو عالمؐ دے شایان شان کینھی تاں میکوں تڑپھاٹ لڳ ویندے ۔اساݙے ڄام پور دے ہک ش اعر لکھیا ’’ سرکار دا ڄمݨاں‘‘ ۔میں اوندے جواب اچ لکھیا:

شاعر بھرا کجھ ہوش کرڄمݨاں نہیں سرکار دا

قسم خدا ، ہے آوݨا ماہی مٹھے منٹھار دا 

قیس صیب میݙا احترام کریندے ہن:

میݙے استاد قیس فریدی صاحب تے میݙی عمراں اچ اتنا زیادہ فرق نہ ہا ۔ میں توں ݙو ترائے سال وݙے ہوسن ۔ ماسٹر کریم بخش انوری صاحب تے میݙے استاد سینگے ہوسن ۔ عمر دے وچ ڈھیر فرق نہ ہووݨ دے باوجود میں استاد دی قدر پیو ماء وانگے کریندا ہم ۔ میݙے استاد وی میݙے اتے شفیق ہن تے میکوں ہمیشہ انہاں ماݨ تے احترام ݙتا۔ چار چوݙیں وچ میݙا تعارف ایویں کرویندے جیویں وݙے بندے دا کرویندے ،اے وی ہے جو ہر کم اساݙی صلاء ثواب نال کریندے ہن ۔ کوئی وی فیصلہ نہ کریندے ہن جے تئیں اساں صلاء اچ شریک نہ تھیووں ہا ۔ اساں وی اپݨے استاد دی صلاء دے بغیر کوئی فیصلہ نہ کیتا۔ اے ہا استاد شاگرد دا عظیم رشتہ ۔

## '''حوالہ'''
کتاب "قیس فریدی ۔ فن شخصیت اَتے شاعری "  ترتیب پیشکش  : مہر حامد علی شاکر سیال ، ناشر جھوک پبلشرز ، ملتان
امام زین العابدین

امام زین العابدین علیہ السلام، جنہاں دا اصل ناں علی ابن حسین ہے، امام حسین علیہ السلام دے پتر ہن تے اہل بیت وچوں ہن۔ آپ دی زندگی ٻہوں مقدس تے روحانی اہمیت دی حامل ہے۔ آپ دی ولادت 5 شعبان 38 ہجری کوں مدینہ منورہ وچ تھئی۔ آپ دی والدہ دا ناں شہربانو ہے، جیہڑے ایران دے شہنشاہ یزدگرد سوم دی دھی ہن۔

## حیات مبارکہ
امام زین العابدین علیہ السلام دی زندگی دے چند اہم پہلو اے ہن:

1. کربلا دا واقعہ: امام زین العابدین کربلا دے واقعے دے وقت بیمار ہن، ایں واسطے او میدان جنگ وچ حصہ نہ گھن سڳے۔ ایں واقعے دے بعد آپ کوں یزیدی فوج نے قید کر گھدا تے کوفہ تے شام گھن ڳئے۔ قید دے دوران آپ نے بہوں صبر تے استقامت دا مظاہرہ کیتا۔

2. عبادت تے تقویٰ: امام زین العابدین کوں "زین العابدین" (عبادت کرݨ والیاں دا زیور) تے "سجاد" (سجدہ کرݨ والا) دے لقب نال یاد کیتا ویندے۔ آپ دی زندگی عبادت، دعا تے تقویٰ نال بھری ہوئی ہئی۔ آپ دے مشہور دعاواں دا مجموعہ "صحیفہ سجادیہ" ہے، جینکوں "زبور آل محمد" وی آکھا ویندے۔

3. علم تے تعلیم: امام زین العابدین علیہ السلام نے علم دین دی تبلیغ تے تعلیم تے بہوں زور ݙتا۔ آپ نے لوگاں کوں اسلامی تعلیمات سمجھاوݨ تے اخلاقی اقدار دی تربیت ݙیوݨ وچ اہم کردار ادا کیتا۔

4. خدمت خلق: آپ نے معاشرے دے غریب تے محتاج لوگاں دی خدمت کوں اپݨا مشن بݨایا۔ رات دے وقت آپ غریباں کوں کھاݨا پُچاوݨ دے واسطے گھر گھر ونڄݨ دے کیتے مشہور ہن۔

## وصال
آپ دی شہادت اموی حاکم ولید بن عبد الملک دے زہر ݙیوݨ نال تھئی۔ آپ دی شہادت دا سال 95 ہجری قمری  بعض نے 94 ہجری قمری، 92 ہجری قمری، 93 ہجری قمری تے شہادت دی تاریخ 18 محرم بروز ہفتہ  لکھی ڳئی ہے بعض نے 14بربیع الاول ٻدھ وی ذکر کیتی ہے۔
شہادت دے وقت عمر مبارک 57 سال ہے تے 59 سال چار مہینے تے کچھ ݙینھ وی مذکور ہے۔
آپ کوں مدینہ منورہ دے قبرستان جنت البقیع وچ دفن کیتا ڳیا۔

امام زین العابدین علیہ السلام دی زندگی صبر، تقویٰ، عبادت تے خدمت خلق دی بہترین مثال ہے۔ آپ دے اقوال تے عمل توں مسلماناں کوں ہمیشہ رہنمائی ملدی رہسی۔

## حوالے
صبر شکر

مہر حامد علی شاکر سیال لکھدن جو میں ساری زندگی صبر شکر نال گزاری جو وقت آئے جی بسم اللہ ! ہر آن تے ہر ویلھے رب دا شکر ادا کیتے ۔ میکوں شاعری اچ شاکر تخلص چنڳا لڳا۔ میں اے تخلص آپ رکھ گھدا۔ میݙے استاد پسند کتیا تے ولا لفظ شاکر میݙے ناں دا ایجھا حصہ بݨیا جو اڄ میݙے پُتریں دے ناں نال وی لفظ شاکر امدے۔ شاکر اوں ویلھے دی ڳالھ اے جݙاں سئیں شاکر شجاع آبادی تے سئیں شاکر مہروی دا ناں کائنا آیا ہا ۔ میکوں خوشی اے ہے جو اللہ سئیں میݙے تخلص شریک سئیں شاکر شجاع آبادی دا وݙا ناں بݨائے ۔ شاکر مہروی دا وی ناں بݨیا ۔ اللہ کرے سرکارؐ دے صدقے سارے لوک شاکر تھیوون ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب "قیس فریدی ۔ فن شخصیت اَتے شاعری "  ترتیب پیشکش  : مہر حامد علی شاکر سیال ، ناشر جھوک پبلشرز ، ملتان
کوٹلے دیاں یاداں

مہر حامد علی شاکر سیال دی پیدائش کوٹلہ دیوان اچ تھئی ۔ میں نکا ہم میݙے ابا سئیں اللہ کوں پیارے تھی ڳئے ۔ میکوں اپݨے ابا سئیں دی شکل یاد کینھی ۔ میکوں میݙے ماماں سئیں میاں احمد بخش صاحب پالیا ۔ نکے لا میݙے تعلیم شروع تھئی ، کوٹلے دیوان اچ پرائمری سکول ہا ،میݙا استاد ہندو ہا ۔ میں ݙوجھی پڑھدا ہم، چھوٹے ہوندے ہاسے کھیݙدے ہاسے۔ سکول اچ وݨ ہوندے ہن ، وݨیں دی گھاٹی چھاں ہوندی ہئی، پنڈ امب وی ہوندا ہا ، ٻیریں وی ہوندیاں ہن ، ٻیریں ٻیریں نال جھوریاں پیاں ہوندیاں ہن ، وٹے مار تے ٻیر لہیندے ہاسے، کھیݙاں کھیݙدے ہاسے، وݙیاں چَساں ہوندیاں ہن ،سکول کنوں پہلے قرآن پڑھݨ مسیت ویندے ہاسے۔ حافظ محمد حسین صاحب ݙاڈھا امدا سوہݨا پڑھیندے ہن ۔قرآن مجید سوہݨا پڑھدے مسیت پنج وقت نمازاں تے جمعاں تھیندا ہا ،مولود پڑھئے ویندے ہن ۔ سوہݨے سوہݨے سُریں آلے مولود خاں مولود سݨیندے ہن ، ہاں ٹھر پمدا ہا لوں لوں دے وچوں سرکارؐ دی محبت دیاں تاراں وڄدیاں ہن ، بندے دے اندر جو شوق پیدا تھیندے نکے لا توں تھیندے۔ اڄ جو کجھ ہیسے نکے لا دی تربیت دا حصہ ہے۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب "قیس فریدی ۔ فن شخصیت اَتے شاعری "  ترتیب پیشکش  : مہر حامد علی شاکر سیال ، ناشر جھوک پبلشرز ، ملتان
استاد اللہ داد مستوئی

سکول اچ اساݙے استاد مولوی ولی داد مستوئی صاحب ہوندے ہن ۔ انہاندا گھر سڑک توں پار ہوندا ہا۔ انہاندے گھر ٻیریں ڈھیر ہوندیاں ہن، اساں اپݨے استاد دے گھر ونڄ تے استاد دے کم وی کریندے ہاسے تے ٻیر وی کھمدے ہاسے۔ ٻیریں تے کتڑیاں وی ہوندیاں ہن ، اساں کتڑیں توں بچدے ہاسے ،ٻیریں تے کنڈیں وی ہوندے ہن ۔ اے کیویں تھیندے جو ٻیر پٹݨ ونڄو تاں کنڈا نہ لڳے۔ کنڈے لڳدے ہن ، رتوں وہندیاں ہن پر نکے لا پرواہ وی نہ تھیندی ہئی۔ وݙے مثالاں ݙیندے ہن جو ٻیر آلے گھر وٹے امدے راہندن ۔ اڄ بڈھیپے اچ پتہ لڳے جو وݙیں دے اکھاݨ کتنے سچے ہوندے ہن ۔

## '''حوالہ'''
کتاب "قیس فریدی ۔ فن شخصیت اَتے شاعری "  ترتیب پیشکش  : مہر حامد علی شاکر سیال ، ناشر جھوک پبلشرز ، ملتان
ہندو ویندے پن

ݙوجھی پڑھدے ہاسے تے رولاراوا پئے ڳیا جو ہندو ویندے پِن کیوں پاکستان بݨدا پے؟ ہندو شودے ݙر ڳئے او پہلے توں ونڄݨ پئے ڳئے ۔ اساݙا ہندو استاد وی چلا ڳیا ۔ اوندا ہک بھرا داناں شیخ احمد دین رکھیا ڳیا تے او مسلمان تھی ڳیا ۔اوندیاں اولاداں اڄ وی اتھاں ہن ۔ خیر محمد شیخ تے نور محمد شیخ اوندے پُتر ۔ حاجی خیر محمد حج وی کر آیا ۔اے خاندان ہُݨ ملتا ن تے ٻئے علاقیاں اچ چلا ڳے پر جاہیں اتھائیں ہن پیاں ۔اے لوک ݙسیندے ہن جو اساݙے بزرگ مسلمان تھی ے چنڳا کیتا ہا کیونجو جیڑھے ہندو ہندوستان ڳئے او ݙاڈھے اوکھے ہن کیونجو اے لوک اتھاں بادشاہ تے اتھاں ونڄ تے گدا بݨ ڳئے۔ 

## حوالہ
کتاب "قیس فریدی ۔ فن شخصیت اَتے شاعری "  ترتیب پیشکش  : مہر حامد علی شاکر سیال ، ناشر جھوک پبلشرز ، ملتان
آم شام

1993ء وچ ایں کتاب دی جھوک پبلشرز دے پہلے اشاعتی مقام خان پور توں چھپی گئی ۔ شکیل پتافی نے ’’سرائیکی غزل دا ماݨ‘‘ دے عنوان نال کتاب دا پیش لفظ لکھیے ۔ 72صفحیاں دی ایں کتاب وچ 38غزلاں موجود ہن ۔ سرائیکی غزل جیڑھی محرومیت دا شکار ہئی ، اونکوں مکاوݨ دی کوشش وچ ایں مجموعے کوں ’’نوید‘‘ آکھیا ونڄ سڳدے ۔ پس ورق تے قیس فریدی دی تصویر تے ٻیاں لکھتاواں تے انہاں دی کیفیت درج ہے ۔ 

ظہور احمد دھریجہ لکھدن جو

’’ معاشرتی المیے ، جبر دے خلاف مزاحمت ، غربت ، شاعری دے نمایاں موضوعات ہن ۔ تکرار لفظی دا استعمال ٻہوں خوب ہے۔‘‘(59)

پُنل ڳولیندیاں ودّین(سسی پُنوں):

ایں کتاب وچ قصہ سسی پُنوں کوں شاعر نے ݙوہڑے (بند) تے نظماں دی صورت وچ بیان کیتے تے نثر نال ہر واقعے دی مختصر وضاحت وی کیتی ہے ۔ کتاب تے ملک احمد بخش ، محمد مجاہد سید ، پروفیسر شبیر ناز تے ظہور دھریجہ دا اظہارِ خیال موجود ہے ۔ ظہور دھریجہ نے اپݨے تبصرے وچ قصہ سسی دی ادب وچ اہمیت تے قصہ دے کجھ ابتدائی نثری نمونہ بیان کیتے ۔ 

ظہور احمد دھریجہ لکھدن:

’’سئیں احمد خان طارق سرائیکی دا ٻہوں وݙا ناں اے ، سرائیکی شاعری وچ اُنہاں کوں جیرھا مقام تے مرتبہ حاصل اے او صرف اُنہاندا بھانگا ہے ، آپ دی کتاب ’’عمراں دا پورھیا ‘‘ جھوک کوں چھاپݨ دا اعزاز حاصل تھیا ۔ ایندے وچ سئیں احمد خان طارق دی شاعری ، شخصیت تے فن بارے میݙا ہک مفصل مضمون شامل اے ۔ اَڄ میں انہاندی ڳالھ کرݨ چاہنداں او سئیں احمد خان طارق دی شاعری بارے گھٹ تے اُنہاندی شاعری دے موضوع یعنی ’’سسی پنوں‘‘ بارے زیادہ ہے‘‘۔ 

’’جھوک‘‘ اخبار دی طرفوں میݙے اُستاد قیس فریدی دی کتاب ’’آم شام‘‘ چھپ تے آئی تاں ݙاڈھے خوش ہَن ، اساں اتنا خوش پہلے نہ ݙٹھا ہاسے ، ذاتی حالات دی وجہ توں مونجھے رہندے ہَن ، مونجھ منجھاری وی آدمی کوں وݙا بݨا ݙیندی اے ، آکھدن غم شاعری دی ماء ہوندے ، غم ڈھیر ہوون تاں ماء ڈھیر ٻچے ݙیندی اے ، قیس فریدی سئیں ڈھیر شاعری کریندے ہَن ،’’ آم شام ‘‘دی آمد تے اساکوں پتہ لڳا جو کتاب شائع تھیوݨ دی خوشی تھیندی اے ۔ ایں توں پہلے ’’جھوک‘‘ دی طرفوں دیوان فرید آیا ، قیس صاحب مرتب فرمایا ہا ۔ قیس فریدی فرمیندے ہَن جو ممتاز حیدر ݙاہر سئیں میݙی کتاب ’’ارداس‘‘ چھپوائی ہئی تے ہُݨ ’’جھوک‘‘ چھپوائی اے۔ او وی میݙا محسن ہا تے ’’جھوک‘‘ اخبار تاں وݙا کم کریندے جو اخبار وی چھپیندن ، آئے ڳئے دی خذمت وی کریندن ، کتاباں چھپواوݨ وی شروع کر ݙتن تے سرائیکی تحریک دا لٹریچر وی اپݨے پریس توں چھاپ تے عام کریندن ۔ اُستاد صاحب ہروں بھروں کہیں دی تعریف نہ کریندے ہَن بھاویں او جتنا وی وݙا آدمی ہووے پر چنگے آدمی دی تعریف ءِچ بخل نہ کریندے ہَن ، طبقاتی فرق کوں ݙاڈھا نہ پسند کریندے ہَن ۔ 

## حوالہ
کتاب "قیس فریدی ۔ فن شخصیت اَتے شاعری "  ترتیب پیشکش  : مہر حامد علی شاکر سیال ، ناشر جھوک پبلشرز ، ملتان
رسالہ عصائے کلیم

’’آمشام‘‘ تے ٻیا کلام چھپواوݨ دا مقصد اے ہے جو چیزاں ولا سامھے آ ونڄن ۔ کوٹ مٹھݨ ءِچ میݙے اُستاد دا ہک عقیدت مند محبت کرݨ آلا ڈاکٹر خورشید محمد ملک صاحب ہا ، اوندا ہک رسالہ ’’دڳا‘‘ المعروف عصائے کلیم شائع تھیندا ، اُردو سرائیکی ݙوہیں زباناں اوندے وچ اَمدیاںہَن اوں رسالے ہک ایڈیشن قیس فریدی نمبر شائع کیتا ، اَڄ او نمبر اساکوں کم ݙے ڳے ۔ ڈھیر ساریاں چیزاں مِل ڳن ، چنگے دی چنگائی اوندے مرݨ دے بعد وی کم ݙیندی اے ، اَڄ ڈاکٹر صاحب اساں وچ موجود کینھی پر اُنہاندا رسالہ کم ݙیندا پے ، کل اساں ٹُر ویسوں قیس صاحب تے کم کرݨ آلے تحقیقاں کرݨ آلئیں کوں اساݙیاں اے کتاباں کم ݙیسن ، اساں گنہگاریں دے شئت اے نیکی کم آ ونڄے تے میݙے پُتریں دا میݙی بخشش سانگے لایا سجایا تھی پووے ، پیسہ تاں ہتھ دی میل اے ، بندہ خالی ہتھ اَئے تے خالی ہتھ ویسے، کتاباں تاں نی مردیاں ، کتاباں آپ وی زندہ رہندین تے اپݨے مؤرخین کوں وی زندہ رکھدین ۔ 

## حوالہ
کتاب "قیس فریدی ۔ فن شخصیت اَتے شاعری "  ترتیب پیشکش  : مہر حامد علی شاکر سیال ، ناشر جھوک پبلشرز ، ملتان
جاگیردار وݙا نی ہوندا

استاد سئیں آکھدے ہَن جاگیردار وݙا کینھی ہوندا کردار وݙا ہوندے ۔ میݙے اُستاد سئیں دا ہک شعر اے ہے ،سئیں فرمیندے :

جُز نیکی دے کوئی کہیں توں ودھ گھٹ کینھی

ٻانہا آہدے کائناں کائناں کئی گورے تے کوئی کالے ہن

میݙے اُستاد محترم اپݨی شاعری وچ ہمیش کم دیاں ڳالھیں کیتن ۔ بدگمانی کتنی وݙی مصیبت تے عذاب اے جو میݙے اُستاد شعر لکھیئے :

نِکی جہی گُھلی ہیل بدگمانی دی

وَݨ اعتبار دا پاڑوں اُکھڑ ڳیا چھیکڑ

## حوالہ
کتاب "قیس فریدی ۔ فن شخصیت اَتے شاعری "  ترتیب پیشکش  : مہر حامد علی شاکر سیال ، ناشر جھوک پبلشرز ، ملتان
وݙا شاعر کون

ڈھیر سارے لوک ڳال کریندن جو اوٻا شاعر وݙا ہے اوٻا شاعر وݙا ہے ۔ سرائیکیءِچ اساں اپݨے اُستاد توں وݙا کیں کوں نی ݙٹھا ۔ اے ٹھیک اے جو اُستاد دیاں لاٻیاں نہ ہَن تے نہ او ٹولی باز شاعر ہن ، من ترا حاجی بگو تو مرا حاجی بگو آلی ڳال وی نہ ہئی ، سدھا صفا نہ ، کھرا بندا ہا ، جیویں اندروں ہا ایویں ٻاہروں ، اوندے سچے ڳالھیں توں ڈھیر سارے لوکیں کوں مرچاں لڳ ویندیاں ہَن ۔ میں اپݨی ڳال ریکارڈ کرویندا پیاں تاں اوہا ڳالھ کریساں جو میں ݙٹھی اے یا سُݨی اے ودھ گھٹ نہ اَلیساں ، کیوں جو ڳال تھیندی پی اے اُستاد دی تے اُستاد دی سچائی دی ۔

## حوالہ
کتاب "قیس فریدی ۔ فن شخصیت اَتے شاعری "  ترتیب پیشکش  : مہر حامد علی شاکر سیال ، ناشر جھوک پبلشرز ، ملتان
سگریٹ دی شعاع

میکوں اُستاد دیاں ڳالھیں چنگیاں لڳدین جو اُستاد جیویں شاعری کریندن او نویں آپ ہن ۔ انہاں لکھیا جو میں مُڑی کوں ٻیٹھا رونداں توں آکھدیں وہاج کیݙے ڳیا ، میں ݙٹھا جو اُستاد کہیں دا پیسے دا حق وی نہ مریندے ہن اُنہاں وچ لالچ ، لوبھ کائناں ہا ماسوائے سگریٹ دے کوئی نشہ نہ کریندے ہن ، سگریٹ وی اپݨی اوقات دا پیندے ہَن ، سستا سگریٹ ہوندا ہا ، گولڈ لیف کوں کݙاہیں ہتھ نہ لاتا ہا ۔ رات کوں ڈھیر دیر لکھدے پڑھدے ہن ، بجلی نہ ہووے ہا تاں چمنی ، لالٹین تے گزارہ کریندے ہن ، چمنی ءِچ تیل مُک ونڄے ہاں تاں سگریٹ دے شعاع تے وی شعر لکھ گھندے ہن ۔

## حوالہ
کتاب "قیس فریدی ۔ فن شخصیت اَتے شاعری "  ترتیب پیشکش  : مہر حامد علی شاکر سیال ، ناشر جھوک پبلشرز ، ملتان
میں سپورٹس مین ہم

اُستاد دی سنگت توں پہلے میں سپورٹس مین تاں ہم ، والی بال دا شوق میکوں ریاست گھن آیا ، نہ تاں سندھ دریا اساں راجن پور آلئیں کوں ریاست کتھ آوݨ ݙیندا ہا ، ایہا کھیݙ ہئی جو اساکوں ریاستی سنگت ݙے ڳئی ایہا سنگت ایجھی بھاݨی جو اَڄ وِسر دی کینھی ، یادیں کوںاپݨے گزرے ویلے یاد کریندے ٻیٹھوں تے ٹھڈے ساہ بھریندے ٻیٹھوں ۔ میں چہنداں جو میݙی حیاتی وچ اُستاد دیاں ودھ توں ودھ کتاباں چھپ ونڄن ۔اُستاد وݙا شاعر ہا ، ایں سانگے وݙے شاعر تے وݙے ادیب اوندے نال ساڑ رکھدے ہَن کیوں جو او کُھریاں چا تے وی اوندے قد کوں نہ پُڄ سڳدے ہَن ، یونیورسٹی ءِچ ہک بندے شئت او ججے یا کھائی دا ہا اُستاد تے تحقیقی کم دا عنوان رکھیا تاں اسلامیہ یونیورسٹی آلئیں اونکوں فیل کر چھوڑیا یا تھرڈ ڈویژن بݨا ݙتا جو او اڳوں نہ ٹُر سڳے ۔اوندا قصور اُستاد قیس فریدی صاحب تے تحقیقی کم کرݨ ہا۔

## حوالہ
کتاب "قیس فریدی ۔ فن شخصیت اَتے شاعری "  ترتیب پیشکش  : مہر حامد علی شاکر سیال ، ناشر جھوک پبلشرز ، ملتان
پنجابی وائس چانسلر

اُستاد ݙسیندن جو ٻال آکھدے ہن جو اساں کم کریندوں پر انہاں کوں جھلیا ویندا ہا ، ہک پنجابی وائس چانسلر چہندا ہا اوں خواجہ فرید کانفرنس تے قیس فریدی صاحب کوں سب توں زائد پروٹو کول ݙتا ۔استاد قیس فریدی دے ٻہوں لوک پرستار ہَن ، او لوک جیرھے جو شاعری دا تے موسیقی دا ذوق رکھیندن او قیس فریدی سئیں دے دیوانے ہن ۔ 

## حوالہ
کتاب "قیس فریدی ۔ فن شخصیت اَتے شاعری "  ترتیب پیشکش  : مہر حامد علی شاکر سیال ، ناشر جھوک پبلشرز ، ملتان
سرائیکی لائبریری

خان پور دا ایم پی اے شاہ صاحب قیس صاحب کوں لائبریری تے گھر بݨا ݙیوݨ چہندا ہا تے آکھدا ہا جو کتاباں وی چھپوا ݙیساں پر اُستاد صاحب وݙے لوکیں کنوں اینویں پرے بھڄدا ہا جیویں کاں کمان کنوں ، پر زاہد شاہ صاحب دی تعریف کریندے ہن کہ اے شخص بندے نال محبت کریندے ۔جیکر اُستاد من ونڄے ہا تاں سرائیکی دا فائدہ تھی وے ہا ، جیویں اُستاد صاحب لکھدے ہن ، لائبریری ہووے ہا ، روزگار دا غم وی نہ ہووے ہا تاں او شاعر نثر ، اَکھاݨ ، اصطلاحات تے ٻئے موضوعات دیاں سبھ توں ودھ کتاباں سرائیکی ماء ٻولی زبان کوں ݙے ونڄن ہا ۔ 

## حوالہ
کتاب "قیس فریدی ۔ فن شخصیت اَتے شاعری "  ترتیب پیشکش  : مہر حامد علی شاکر سیال ، ناشر جھوک پبلشرز ، ملتان
سرائیکی اصطلاحات

اُستاد صاحب دی ہک کتاب سرائیکی اصطلاحات دے ناں نال اَئی ہئی ، وݙے وݙے لوک ݙیکھ تے حیران تھی ڳئے ہَن ، اُستاد صاحب اپݨی لغت دا کم مغل صاحب کوں ݙتا ، میں ہک واری پُچھیا جو کتاب آئی اے تاں اُستاد صاحب آکھیا پتہ کینھی ۔ اُستاد صاحب ’’جھوک‘‘ اخبار ءِچ سیاسی قطعے لکھدے ہَن او کم وی کٹھا نی تھی سڳیا، اے کم تاں سوکھا ہے صرف اخبار توں ݙیکھ تے پنے تے اُتارݨا ہے ، اخبار دا ریکارڈ ہوسے ، اخبار ءِچ اُستاد صاحب دے مضمون وی اَمدے ہَن ، اساں تاں کھڑ ڳیوں ، سما وی نی پمدا ، نینگر اے کم کرن ۔ ڈھیر سارے لوک ایم اے سرائیکی کر ڳن ، اُستاد تاں ایم اے سرائیکی وی نہ کیتی ہئی ، ولا وی ڈھیر سارا سرائیکی دا کم کر ڳن۔

## حوالہ
کتاب "قیس فریدی ۔ فن شخصیت اَتے شاعری "  ترتیب پیشکش  : مہر حامد علی شاکر سیال ، ناشر جھوک پبلشرز ، ملتان
میݙی خواہش تے کوشش

میݙی کوشش تاں ایہا ہے جو اپݨے اُستاد دیاں ساریاں کتاباں تے ہر تحریر چھپواواں اڳوں اللہ مالک ہے ۔ پر میں اے وی ݙسی ونڄاں جو اے کتاباں اصلوں نہ چھپوا سڳاں ہا جیکر ’’جھوک‘‘ اخبار دا میکوں تعاون حاصل نہ ہووے ہا ، کاغذ پترے دے پیسے میݙے پتر ݙے ݙیندن ، اصل کم تا ںکتاباں بݨاوݨ ، جوڑݨ تے کٹھا کر تے چھپواوݨ ہے ۔ ’’جھوک‘‘ آلئیں دی خاص طور تے میݙے اَدے ظہور دھریجہ سئیں دی اللہ حیاتی رکھے وݙے کم کر ݙتن ، اتنیاں کتاباں چھپ ڳن جو ݙیکھ تے دِل باغ باغ تھی ویندے ۔ میݙے اُستاد قیس فریدی صاحب دھریجہ پریس تے ݙاڈھے خوش ہَن ، منیر دھریجہ سئیں تے ظہور دھریجہ سئیں کوں ݙیکھدے ونڄن ہا خوشی کنوں نہ ممدے ہَن حالانکہ اساں اپݨے اُستاد کوں اتنا خوش نہ ݙیکھدے ہاسے ، چند لوک ہن ، انوری صاحب ، بندہ ناچیز بقلم خود ، کیفی صاحب ، غلام علی شاہ صاحب ، جعفری صاحب تے کجھ ٻئے لوک ، باقی کم آبا خ کوں خا ہا۔ اُستاد جݙاں ڳالھیں کریندے ہَن تاں حریانی تھیندی ہئی جو جوان کنے اتنا علم کتھوں آئے اساں وانگے تعلیم وی پوری سوری ہئی پر اُنہاندا مقابلہ نہ یونیورسٹی آلے کر سڳدے تے نہ کوئی علامہ ۔اُستاد صاحب علم دا دریاہن ، دنیا دے ہر موضوع تے ڳالھ کریندے ہن ، وݙے شاعر ، وݙے نثر نگار ، وݙے ڈرامہ نگار ، وݙے اداکار ، وݙے ہدایتکار ، وݙے اُستاد ، کیرھی خوبی ہے جو اُنہاندے وچ نہ ہئی ۔

## حوالہ
کتاب "قیس فریدی ۔ فن شخصیت اَتے شاعری "  ترتیب پیشکش  : مہر حامد علی شاکر سیال ، ناشر جھوک پبلشرز ، ملتان
ممتاز خان دا رسالہ سوجھلا

نینگریں سانگے اُنہاندی حیاتی سوجھلا ہے ، سوجھلے توں ڳال یاد آئی اے ممتاز خان دا رسالہ ’’سوجھلا‘‘ ہا اوندے وچ اُستاد صاحب دیاں تحریراں اَمدیاں ہَن ، اُستاد ݙاڈھی تعریف کریندے ہَن جو سرائیکی دا چنگاں ادبی رسالہ اَئے ۔ ’’سچار‘‘ رسالہ کراچی توں آیا ، فخری صاحب دا اوندے وچ وی اُستاد دیاں لکھتاں اَمدیاں ہَن ،’’ سرائیکی ادب ‘‘ پہلے توں اَمدا ہا ، ولا خان پور توں دھریجہ صاحبان رسالہ ’’روہی رنگ‘‘ شروع کیتا ۔ اوندے وچ اُستاد صاحب لکھدے ہَن ۔ اُردو رسالے تے اخباراں وچ تحریراں ہوندیاں ہن ، اُستاد صاحب دا ہک واری اُردو ءِچ مضمون آیا ݙاڈھی بَھل بَھل تھئی ، اے ساریاں شئیں کٹھیاں تھیون، ہک پوتھی بݨ آوے ، ہک کتاب آوے ۔ اُستاد صاحب اساں تاں عقیدت مند شاگرد ہاسے ، اتنے وݙے کم نہ کر سڳیئے ، اُستاد دے شاگرد قاصر جمالی صاحب تے رفیق ساحل جہے لوکیں وݙا ناں بݨائے ۔ رفیق ساحل صاحب دی ہک کتاب آئی ، اوندا ناں ’’ٻݙدا ساحل‘‘ اُستاد ہوریں رکھیا ہا ۔

## حوالہ
کتاب "قیس فریدی ۔ فن شخصیت اَتے شاعری "  ترتیب پیشکش  : مہر حامد علی شاکر سیال ، ناشر جھوک پبلشرز ، ملتان
شاگرد امدے ہن

اُستاد صاحب کنے نویں نینگر ڈھیر سارے شاگرد اَمدے ہَن ، شاعری ݙکھیندے ہن ، اُستاد اُنہاں کوں راہ لیندے ہن پر اے ڳال کریندے ہن جو تساں اپݨا شوق ودھائو ، مطالعہ کرو ، شاعری آپ کرو ، جیکر میں تہاکوں سارا کجھ آپ لکھ ݙیواں تاں تہاݙیاں تخلیقی صلاحیتاں پیدا نہ تھیسن ، ہک اَدھ واری کہیں اپݨے پتر دی شاعری سانگے سہرے دی حُجت کیتی تاں آکھیا جو میݙا دِل کریسے تاں دُعا لکھ ݙیساں ، پر فرمائش تے قصیدے لکھ ݙیوݨ آلا شاعر کینھی ، اُستاد موڈ ہووے ہا تاں ساری ساری رات ڳاوݨ سُݨیدے ہَن ، موڈ نہ ہووے ہا تاں پَل دے سونہیں وی کائناں ، کہیں دا پیو وی اُٹھی آوے ہا نہ منیندے ہَن ۔ 

## حوالہ
کتاب "قیس فریدی ۔ فن شخصیت اَتے شاعری "  ترتیب پیشکش  : مہر حامد علی شاکر سیال ، ناشر جھوک پبلشرز ، ملتان
کیرھیاں کیرھیاں ڳالھیں یاد کروں؟

ہو ہو ، ڳالھیں ڈھیر ءِن کیرھیاں کیرھیاں یاد کروں ،اَڄ پچھتیندوں جو جئیں ویلے جوانی ہئی ، وقت ویلہا ہا ، لکھݨ پڑھݨ جوڳے ہاسے ، ساریاں یاداں لکھدے ونڄوں ہا اَڄ کتاباں بݨ ونڄن ہا ۔ خاص طور تے اُستاد نال گزرے یادیں دی وݙی کتاب بݨے ہا ۔ شئت اے ڳال میں کیتی اے یا کائناں جو میکوں ادب دا ذوق اُستاد دے نال رہݨ دی وجہ توں تھیا ، میکوں تاں کیا اُستاد دے آوݨ نال اساݙے سارے سکول کوں رنگ لڳ ڳئے ۔ میݙا اتھاں کوٹلہ دیوان ءِچ وݙا بنگلہ ہے ، کراچی ءِچ وی کوٹھیاں ، کاراں تے بنگلے ہن ، پر میکوں میانوالی شیخاں آلا گھر نی بُھلدا تے نہ او سنگتی بُھلدن ، کیوں جو اُتھاں میݙی حیاتی گزری اے ، میکوں ہک ہک پَل یاد اَمدے۔ میں ہُݨ وی دُعا کرینداں جو اللہ سئیں میݙے سارے سنگتیں کوں خوش ، آباد تے شاد رکھے تے میانوالی شیخاں وی خوش ہووے۔

## حوالہ
کتاب "قیس فریدی ۔ فن شخصیت اَتے شاعری "  ترتیب پیشکش  : مہر حامد علی شاکر سیال ، ناشر جھوک پبلشرز ، ملتان
کچی سڑک

میکوں یاد اے سردار گڑھ، گڑھی تے خان پور آلی سڑک کچی ہوندی ہئی ۔ کھݙے دُدڑدھوڑ کھڑتل بس تے خچکڑیں ٹانگے ،خان پور دا ݙاڈھا اوکھا پندھ ہا ، پر ونڄݨ دی سِک تھی کھڑدی ہئی ، اساݙے محکمے دا دفتر تاں رحیم یارخان ہا زیادہ کم رحیم یارخان پَمدا ہا پر سِک خان پور دی ہوندی ہئی جو خان پور کھائی خیر شاہ ، ججے تے ایݙے اُوݙے ڈھیر تھیندے ہن ۔مشاعرے وی خان پور ہوندے ہَن ۔ 

## حوالہ
کتاب "قیس فریدی ۔ فن شخصیت اَتے شاعری "  ترتیب پیشکش  : مہر حامد علی شاکر سیال ، ناشر جھوک پبلشرز ، ملتان
فیض محمد دلچسپ ، جانباز جتوئی

فیض محمد دلچسپ سئیں دی سنگت دا وی ݙاڈھا ناں ہا اوں ویلے جانباز جتوئی سئیں دا وݙا ناں ہوندا ہا ، سفیر لاشاری ، نور محمد سائل ، اقبال سوکڑی دے ناں ہوندے ہَن ، احمد خان طارق سئیں پُراݨا شاعر ہا پر ناں بعد ءِچ بݨیا ، ناں بݨیا تاں ایجھا بݨیا جو جڳ ریساں کریندا ہا ۔ مولوی لطف علی ، خواجہ سئیں ، خواجہ محمد یار ، سئیں خرم بہاول پوری اساں توں پہلے دے ناں ہَن پر اُنہاندا ذکرہ رَڄ تے سُݨیے ۔ نعت خوانی وچ نور محمد کہتر صاحب ، صابر فقیر ، حاجی مشتاق صاحب ، بخت فقیر دے ناں تاں سُݨدے آیوں ۔ 

## حوالہ
کتاب "قیس فریدی ۔ فن شخصیت اَتے شاعری "  ترتیب پیشکش  : مہر حامد علی شاکر سیال ، ناشر جھوک پبلشرز ، ملتان
ڈھیر ساریاں ڳالھیں وِسر ڳن

ڈھیر ساریاں ڳالھیں وِسر ڳن ، ٻڈھیپاآ ڳے ، ٻٹ کڑاک آلے میاں انیس دین پوری صاحب لکھدے ہَن ، ٻیٹھے ٻیٹھے ٻڈھیپا ولھیٹ ڳئے ، چالاکی ، چُستی تے چیٹ ڳئے۔ نکل ڳیا تیل جئیں ݙینہ دا کنے پا تیل ٻیٹھے ہوں ۔جو کجھ یاد اَمدے ، ٻول تے لکھوائی ویندوں ، ٻڈھیپے ءِچ ڈھیر سارے شئیں دا احساس تھیندے جو جوانی ءِچ اے چا کروں ہا تے او چا کروں ہا ، اَڄ نینگر اساں توں پُچھدن جو ویلے سر کم کرݨ کتنا چنگا ہوندے ۔ اَڄ اساݙے ٻال صوبے کیتے کتنے ٻاݨ مریندے ودن جیکر اے کم اساݙے وݙے ویلے نال کر ونڄن ہا ، نواب کالا باغ وݙا گورنر ہا ، گورمانی صاحب ، ٹوانے ، دولتانے سارے سرائیکی ہِن ۔ او صوبہ اوں ویلے بݨاون ہا کوئی ایجھی رکاوٹ وی نہ ہئی ۔ہُݨ تاں ݙئیݨیں وات پٹی ٻیٹھن ، صوبے دی مخالفت اینویں کریندن جیویں کوئی آزادی پیا منگدا ہووے ، مہر شکیل سئیں صوبے سانگے کم کریندن ، میݙے پُترمہر شکیل سئیں صوبے سانگے کم کریندن ، سرائیکی جماعتیں آلئیں دی مدت کریندن پا پیسہ ٻہوں ݙیندن۔ کرنل صاحب وݙا کم کیتے ، پر ݙو نمبر لوک دِھرتا کر گھندن تے مدت کرݨ آلے کوں تھکا ݙیندن ۔ وَل وی میݙے پُتر دی کوشش ہوندی اے جو کہیں کوں خالی نہ ولاوے ۔ سارے نینگر کٹھے تھی تے صوبے دی آواز چاون ،ݙیکھوں صوبہ ݙیندن یا کائناں؟۔مہر شکیل احمد شاکر سیال تے میݙے ٻئے پُتراں سانگے خدمات تریخ دا حصہ بݨ ڳن ، میں انہاں دے ایں جذبے تے خوش آں جو اپݨے صوبے واسطے تے اپݨی زبان واسطے اساں کم نہ کریسوں تے ٻیا کون کریسے؟ 

## حوالہ
کتاب "قیس فریدی ۔ فن شخصیت اَتے شاعری "  ترتیب پیشکش  : مہر حامد علی شاکر سیال ، ناشر جھوک پبلشرز ، ملتان
پوترے دی شادی

میݙا پُتر میݙے پوترے دی شادی کراچی دے وݙے ہوٹل ءِچ وی کر سڳدا ہا ، اپݨے علاقے دی شان ودھاوݨ سانگے اپݨے علاقے ءِچ ایجھی شادی کیتی جو نواب وی نہ کیتی پر ٹھرݨ آلے ٹھردے رہ ڳے پر کجھ سردار بھتار ایجھے وی ہَن جو انہاں کوں اندروں بھاہ لڳی رہ ڳی ، پر کوئی ڳال نی ایویں ہوندا رہندے ۔ 

## حوالہ
کتاب "قیس فریدی ۔ فن شخصیت اَتے شاعری "  ترتیب پیشکش  : مہر حامد علی شاکر سیال ، ناشر جھوک پبلشرز ، ملتان
ہک مُٹھ تھیووں

آپاں ڳال چَلائی ہاسے صوبے سانگے ، ہک مُٹھ تھیوݨ دا ایہو وقت دا تقاضہ ہے ، قوم ہک مُٹھ تھیوے نہ تاں پرلے لولے تے لُوݨ نہ رکھسن ۔ میݙے اُستاد صوبے دے حامی ہَن پر او صوبے دے ناں تے اپݨی دھڄ بݨاوݨ آلئیں نال چِڑدے ہَن تے اَکھیندے ہَن جو ایم کیو ایم دی راہ تے نینگر نہ ونڄے ۔ تعلیم تعلیم تے صرف تعلیم اساݙے پیر چھڑوا سڳدیاے ، اُستاد اے ڳال تریہہ چالیہہ سال پہلے کریندے ہَن ، اَڄ نِکا ٻال پڑھے ہا تاں افسر ہووے ہا ۔

## حوالہ
کتاب "قیس فریدی ۔ فن شخصیت اَتے شاعری "  ترتیب پیشکش  : مہر حامد علی شاکر سیال ، ناشر جھوک پبلشرز ، ملتان
جاگ سرائیکی دا نعرہ

اُستاد اَکھیندے ہَن جو ایس کیو ایم آلے جاگ سرائیکی جاگ دا نعرہ لا تے سرائیکی مخالفیں کوں جڳوا ݙتے تے آپ سُم پِن ۔ ݙوجھے مارکہ ایجھے جاڳین جو ولا نی سُتے ۔ نواز شریف کوں جاگ پنجابی جاگ آکھݨ دی ہک واری نوبت آئی اے ، مجال اے جو کݙاہیں ہک لوظ ولا کسکیا ہووے ۔ اساݙے مارکئیں دے نعرے مار مار تے سنگھ ٻہہ ڳن ، قوم نی جاگی اوں ویلے جو بانگ ݙیوݨ آلئیں دی اپݨی نیت ٹھیک نہ ہئی ، بانگا ہووے تے بھاویں مولوی اثر ایں سانگے کینھی جو اوندا مسئلہ اصل توں ودھ اوندا پیٹ تے اوندی حرص ہوس ہے ۔ اے تاں شکر اے سرائیکی اخبار آ ڳے ، کتاباں چھپدیاں پن تے سرائیکی بچ ڳی اے تے ہر پاسے سرائیکی سرائیکی تھیندی پی اے۔

## حوالہ
کتاب "قیس فریدی ۔ فن شخصیت اَتے شاعری "  ترتیب پیشکش  : مہر حامد علی شاکر سیال ، ناشر جھوک پبلشرز ، ملتان
میلاد شریف

میں ہر سال اپݨے کوٹلے ءِچ میلاد منینداں ، سارے شہر کوں لکھاں خرچ کر تے سجینداں ، بلب ،قمقمے ، لائٹاں لوینداں ۔ دیواراں لکھوینداں ، کجھ لوک اندروں اندروں ایندی وی مخالفت کریندن ۔ ووئے بھئی حسد کریندو تاں میݙے نال کرو ، اللہ سئیں دے محبوبؐ نال ساڑ رکھیسو تاں اللہ سئیں تہاکوں ساڑ ݙیسے تے ساری حیاتی ساڑے دے ساڑ ءِچ سڑدے رہسو۔

## حوالہ
کتاب "قیس فریدی ۔ فن شخصیت اَتے شاعری "  ترتیب پیشکش  : مہر حامد علی شاکر سیال ، ناشر جھوک پبلشرز ، ملتان
اوٹو فرٹز مائرہوف

### اوٹو فرٹز مائرہوف
اوٹو فرٹز مائرہوف (12 اپریل 1884 – 6 اکتوبر 1951) ہک جرمن طبیب تے بائیو کیمسٹ ہا جئیں 1922 دا فزیالوجی تے میڈیسن دا نوبل انعام جتیا ۔ 

### جیوݨ جوڳ
اوٹو فرٹز مائرہوف ہنوور اچ تھیٹر پلیٹز 16A (ہݨ: راتھیناؤسٹراسی 16A) اچ ہک امیر یہودی ٹٻر دے گھر پیدا تھیا ہا ۔ 1888 اچ ایندا ٹٻر برلن منتقل تھی ڳیا ، جتھاں اوٹو اپݨا ٻہوں سارا ٻلپݨ گزاریا ، تے جتھاں اوں طب دا مطالعہ شروع کیتا ۔ اوں ایہ مطالعہ سٹراس برگ تے ہائیڈل برگ اچ جاری رکھیا ، جتھوں اوں 1909 اچ گریجویشن کیتی ، جیندے کم دا عنوان ہا "ذہنی بیماری دی نفسیاتی تھیوری اچ سانجھ" ۔ 

ہائیڈل برگ اچ ایندی ملاقات ہیڈوگ شالنبرگ نال تھئی ۔ انہاں 1914 اچ شادی کیتی تے انہاں دے ترائے ٻال ہن: ہک دھی ، بیٹینا ، تے ݙو پتر ، گوٹ فرائیڈ (جئیں ہجرت دے بعد انگریزی ناں جیفری استعمال کیتا) تے والٹر ۔ 

1912 اچ اوٹو مائرہوف یونیورسٹی آف کیل منتقل تھی ڳیا ، جتھاں اینکوں 1918 اچ پروفیسر شپ ملی ۔ 1922 اچ اینکوں آرچیبالڈ ویوین ہل دے نال ، پٹھے دے میٹابولزم تے ایندے کم کیتے ، بشمول گلائکولائسس ، طب دا نوبل انعام ݙتا ڳیا ۔ 1929 اچ او ہائیڈل برگ اچ قیصر ولہیم انسٹی ٹیوٹ فار میڈیکل ریسرچ دے ڈائریکٹرز اچوں ہک بݨ ڳیا ، جیڑھا عہدہ اوں 1938 تئیں سنبھالیا ، جݙاں یہودیاں کوں یونیورسٹی دے تدریسی عہدیاں توں کڈھ ݙتا ڳیا ۔ 

نازی حکومت ولوں یہودیاں تے ودھدے ہوئے ظلم توں بچݨ کیتے ، 1938 اچ مائرہوف اپݨے ٹٻر نال پیرس ہجرت کر ڳیا ۔ 1940 اچ فرانس دے زوال دے بعد ، او مارسیل فرار تھی ڳئے ۔ ایمرجنسی ریسکیو کمیٹی دی مدد نال ، او اوں سال جہاز راہیں امریکہ روانہ تھئے ۔ مائرہوف فلاڈیلفیا اچ یونیورسٹی آف پنسلوانیا اچ گیسٹ پروفیسر شپ تے مقرر تھیا ۔ 

مائرہوف 67 سال دی عمر اچ فلاڈیلفیا اچ فوت تھی ڳیا ۔ نوبل انعام حاصل کرݨ دے علاوہ ، اینکوں گلائکولائسس دے مطالعے اچ ایندیاں سانجھاں کیتے وی سراہا ڳیا ، یوکریوٹس اچ راستے کیتے عام سلسلے دے رد عمل کوں ایمبڈن-مائرہوف-پارناس پاتھ وے دے ناں نال ڄاݨیا ویندا ہے ۔
جولز بورڈٹ

### جولز بورڈٹ
جولز جین بیپٹسٹ ونسنٹ بورڈٹ (13 جون 1870 – 6 اپریل 1961) ہک بیلجیئم دا امیونولوجسٹ تے مائکروبیولوجسٹ ہا ۔ بیکٹیریل جینس بورڈیٹیلا ایندے ناں تے رکھی ڳئی ہے ۔ امیونٹی دے متعلق ایندیاں دریافتاں کیتے اینکوں 1919 اچ فزیالوجی یا میڈیسن دا نوبل انعام ݙتا ڳیا ۔ 

### تعلیم تے ابتدائی زندگی
بورڈٹ بیلجیئم دے شہر سوگنیز اچ پیدا تھیا ہا ۔ اوں 1892 اچ فری یونیورسٹی آف برسلز توں ڈاکٹر آف میڈیسن دی ڈگری حاصل کیتی تے 1894 اچ پیرس اچ پاسچر انسٹی ٹیوٹ اچ کم شروع کیتا ، ایلی میشنیکوف دی لیبارٹری اچ جئیں حالی سفید خون دے سیلز ولوں بیکٹیریا دے فیگوسیٹوسس دریافت کیتے ہن ، جو کہ سیلولر امیونٹی دا اظہار ہا ۔ 

### کیریئر
1895 اچ بورڈٹ ایہ دریافت کیتا کہ حاصل کردہ مخصوص اینٹی باڈی دا بیکٹیریولائٹک اثر in vivo اچ فطری سیرم اجزا دی موجودگی نال نشابر طور تے ودھ ویندا ہے جینکوں اوں الیکسین دا ناں ݙتا (لیکن جیڑھا ہݨ کمپلیمنٹ دے ناں نال ڄاݨیا ویندا ہے) ۔ چار سال بعد ، 1899 اچ اوں کمپلیمنٹ ، "ہیمولائسس" اچ شامل ہک ایہو جہی تباہ کن عمل بیان کیتا ، جیندے اچ غیر ملکی سرخ خون دے سیلز مدافعتی سیرم دے سامنے آوݨ دے بعد پھٹ ویندا ہن یا "لائس" تھیندن ۔ 1900 اچ او پیرس چھوڑ ڳیا تاں جو برسلز اچ پاسچر دی طرحاں ہک انسٹی ٹیوٹ قائم کرے ، تے کمپلیمنٹ دے عمل اچ شامل میکانزم تے وݙے پیمانے تے کم کرݨا جاری رکھیا ۔ ایہ مطالعے کمپلیمنٹ فکسیشن ٹیسٹنگ دے طریقیاں دی بنیاد بݨ ڳئے جئیں سیفلیس کیتے سیرولوجیکل ٹیسٹ تیار کرݨ دے قابل بݨایا (خاص طور تے اگست وون واسرمین ولوں واسرمین ٹیسٹ دی تیاری) ۔ ایہو جہی تکنیک اڄ ٻیاں بے شمار بیماریاں کیتے سیرولوجک ٹیسٹنگ اچ استعمال تھیندی ہے ۔ 

اوکٹیو گینگو نال رل تے ، اوں 1906 اچ بورڈیٹیلا پرٹوسس کوں خالص کلچر اچ الڳ الڳ کیتا تے اینکوں کالی کھانسی دا سبب قرار ݙتا ۔ او 1907 اچ یونیورسٹے لبری ڈی برسلز اچ بیکٹیریولوجی دا پروفیسر بݨ ڳیا ۔ 

### ایوارڈ تے آدر
مارچ 1916 اچ اینکوں رائل سوسائٹی دا غیر ملکی رکن چݨیا ڳیا تے 1930 اچ انہاں دا کرونیئن لیکچر ݙتا ۔ ایں لیکچر اچ بورڈٹ ایہ وی نتیجہ کڈھیا کہ بیکٹیریوفیجز ، بیکٹیریا مارݨ والے "انویزیبل وائرس" جیڑھے فیلکس ڈی'ہیرل دریافت کیتے ہن ، موجود کائنی تے بیکٹیریا خودکار تحلیل دے عمل نال خود کوں تباہ کریندن ۔ ایہ نظریہ 1941 اچ رسکا ولوں بیکٹیریوفیجز دی پہلی الیکٹران مائیکروسکوپ تصویراں دی اشاعت نال ختم تھی ڳیا ۔ امیونٹی نال متعلق ایندیاں دریافتاں کیتے اینکوں 1919 اچ فزیالوجی یا میڈیسن دا نوبل انعام ݙتا ڳیا ۔ 

بورڈٹ 1961 اچ فوت تھی ڳیا تے برسلز دے آئیکسیلز قبرستان اچ دفن کیتا ڳیا ۔ 

1919: رائل اکیڈمی آف سائنس ، لیٹرز اینڈ فائن آرٹس آف بیلجیئم دا رکن ۔ 

1921: یونیورسٹی آف ایڈنبرگ دا کیمرون انعام برائے تھراپیوٹکس ݙتا ڳیا ۔ 

برسلز اچ بورڈٹ ریلوے سٹیشن ایندے ناں تے رکھیا ڳیا ہے ۔ 

کینسر ہسپتال انسٹی ٹیوٹ جولز بورڈٹ وی ایندے ناں تے رکھیا ڳیا ہے ۔