open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
نون (حرف)

حرف تَہجّی ’’ن‘‘ دا تلفّظ ݙو قسمی ئِ۔
 
-1متحرک 		-2ساکن 

جہڑی نون تے کُئی نہ کُئی حرکت آون٘ڄے تاں وت اونہہ ’’ن‘‘ کوں متحرک آکھیا ویندے۔ مثال دے طور تے نعمت (نِ، ع، مَ ،ت) ، نور (نُ، و،ر) تے انار (اَ، نَ، ا، ر) دی نون ۔ تے جہڑی نون غیر متحرک ہووے اوکوں ساکن نون آکھیا ویندے ۔ کہیں وی لوظ دے اخیر ئِ چ آوݨ آلی نون ہمیشہ ساکن ہوندی ئِ۔ مثلا کودن (کَ، و ، دَ، ن) یعنی کم عقل دی نون، یا دامن (دَ، ا، مَ،ن) وطن (وَ، طَ ، ن) ، امن (اَ،مَ،ن) دی نون ۔ 
غیر کِن اڄاں وفاداری دی کجُھ امیّد ہے              
پر بھرا دے سردا دشمن اڄ بھرا لڳدے میکوں (امان اﷲ کاظمؔ)
اینہہ شعر ئِ چ کِن تے دشمن دی نون ساکِن ئِ۔ 
## حوالے
نون غنہ

نون ساکن ݙو قسمی ئِ پہلی او نون ساکن جہڑی جو اتے بیان کیتی ڳئی ئِ تے ݙوجھی نون ساکن کوں نون غنہ آکھیا ویندے ۔نون ساکن تے نون غنہ ئِ چ ٻہوں فرق ئِ ۔ نون ساکن کوں کہیں وی شعر دی تقطیع ئِ شامل کیتا ویندے جݙاں جو نون غنہ حذف تھی ویندی ئِ ۔اُتے ݙتے ڳئے شعر دی تقطیع ملاحظہ ہووے پہلا مصرعہ۔
 
غیر کِن اڄاں وفاداری دی کجھ امید ہے
 
غَ۔ی۔ر۔کِ۔ن۔اَ۔ج

غیر کن اڄ  (فاعلا تن) ۔ فَ۔ا۔عِ۔لَ۔ا۔تُ۔ن
ڄ۔ا۔وَ۔فَ۔ا۔دَ۔اڄاوفادا(فاعلا تن) ۔ فَ۔ا۔عِ۔لَ۔ا۔تُ۔ن رِی۔دِ۔ی۔کُ۔جھ۔اُ۔م ری دی کُجھ ام (فاعلا تن) ۔ فَ۔ا۔عِ۔لَ۔ا۔تُ۔ن مِ۔ی۔د۔ہِ۔ی مید ہے (فاعلا ت) ۔ فَ۔ا۔عِ۔لَ۔ا۔ت

ڳالھ کجھ ایں تھئی ئِ جو ’’کِن ‘‘دی ’’نون ساکن ‘‘تاں تقطیع ء ِچ شامل تھئی ئِ پر ’’اڄاں ‘‘دی نون غنہ شامل نھئیں تھئی ۔ ݙوجھی ڳالھ اے ہے جو جہڑی نون ساکن کہیں حرفِ علّت دے بعد آوے یا جہڑی کہیں اڳلے صحیح حرف تَہجّی نال ڳنڈھی کھڑی ہووے ۔ ’’نون غنہ ‘‘اکھیندی ئِ ۔ مثلاً ݙند (ݙ،ن،د) بھنگی (بھَ، ں، گِ،ی) بنڈل (بَ،ں،ڈَ،ل) وغیرہ ئِ چ آوݨ آلی ’’ن ‘‘نون غنہ ئِ۔ 
نانگ تہذیبِ فرنگ دا ، ڈنگ کے وہندا ، وہ گئے 
ماندریئں کوں مندر بھل گئے ، ٻس کُٹیندے پئے لکیر ،بحر، فاعلاتن ، فاعلاتن ، فاعلاتن ، فاعلات۔

پہلا مصرعہ:نانگ تہذیب فرنگ دا، بروزن فاعلاتن فاعلاتن۔ 

14حروف تَہجّی جیندے وچ نانگ تے فرنگ دے ’’ݙونون غنے‘‘ شامل کائینی۔ 
ݙنگ کے وہندا (بروزن فاعلاتن )7 حروف تَہجّی جیندے وچ ݙنگ تے وہندا دے ’’ݙو نون غنے‘‘ شامل کائینی ایویں ای ݙوجھے مصرعے دے لوظیں۔ ماندرئیں کوں، مندر تے کٹیندے دے ’’پنج نون غنے ‘‘ شامل کائینی ٻس ایجھیں نون جہڑی جو نک ئِ چ ٻولی ون٘ڄے لکھی تاں ون٘ڄے پر پڑھی نہ ون٘ڄے تے نہ او کہیں تقطیع ئِ چ شامل کیتی ون٘ڄے نون غنہ اکھیندی ئِ۔ 
## حوالے
حروف ابجد

عربی زبان دے حروف تَہجّی جیندی تعداد اٹھاویہہ ہے ۔ انھیں کوں اٹھ لوظیں ئِ چ جمع کر ݙتا ڳئے تے وت ہر حرف تَہجّی دی ہک قیمت وی مقرر کر ݙتی ڳئی ئِ۔ انھیں کوں حروف ابجدوی آکھیا ویندے جہڑے جو اے ہِن ابجد، ہوّز، حطّی، کَلِمَن سَعفَص، قَرشَت ، ثَخَذ ،ضَظَّغ۔ 
حروف ابجد دیاں قیمتاں کجھ ایں ہن
ابجد 

اَ

ب

جُ 

د

عددی قیمت

۱

۲

۳

۴

ہوّز 

ہَ

وّ

ز

عددی قیمت

۵

۶

۷

حطی

حُ 

طِ

ی،ے

عددی قیمت

۸

۹

۱۰

کلمن 

کَ

لِ

مَ

ن

عددی قیمت

۲۰

۳۰

۴۰

۵۰

سعفص

سَ

ع

فَ

ص

عددی قیمت

۶۰

۷۰

۸۰

۹۰

قرشت

قَ

ر

شَ

ت

عددی قیمت

۱۰۰

۲۰۰

۳۰۰

۴۰۰

ثخذ

ثَ

خَ

ذ

عددی قیمت

۵۰۰

۶۰۰

۷۰۰

ضظغ

ضَ

ظّ

غ

عددی قیمت

۸۰۰

۹۰۰

۱۰۰۰

عربی زبان دے اٹھاویہہ حروف ابجد دے علاوہ فارسی زبان دے زائد حروف اے ہِن:
 	
پ ، چ، گ، ژ (۴)

اردو زبان دے فارسی حروف ابجد کِن زائد حروف اے ہِن :    

ٹ،ڈ،ڑ(۳)

سرائیکی زبان دے اردو حروف ابجد کِن زائد حروف اے ہِن :    

ٻ، ڄ، ݙ، ڳ، ݨ (۵)

عربی کن سرائیکی زبان دے زائد حروف ابجد  اے ہِن: 	   

ٻ، پ، ٹ، ڄ، چ، ڈ، ݙ، ڑ، ژ ، ڳ، گ، ݨ (۱۲)

سرائیکی حروف ابجد دی قیمت کجھ ایں مقرر تھیسی:   

ٻ تے پ کوں ب نال رکھ کے انھیں دی قیمت ۲مقرر تھیسی کیوں جو ’’ب‘‘ دی قیمت ۲ ہے ۔ ٹ کو ت نال لکھ کر ئیں ایندی قیمت ۴۰۰ ، ڄ تے چ کو ج نال لکھ کرئیں انھیں دی قیمت ۳ ، ݙ تے ڈ کوں د نال رکھ کرئیں انھیں دی قیمت ۷ ، ڳ تے گ کوں ک نال رکھ کرئیں انھیں دی قیمت ۲۰ تے ݨ کوں ن نال رکھ کرئیں ایندی قیمت ۵۰  مقرر تھیسی۔ 

ہندی لہجے آلے مرکب حروف  تَہجّی جہڑے جو ہائے مخلوط ’’ھ‘‘ نال ملا کرئیں بݨائے ڳئییں او اے ہن بھ ، پھ، تھ، ٹھ، جھ، چھ، دھ، ڈھ، رھ، ڑھ، کھ، گھ، لھ، مھ، نھ، وھ، یھ،انھیں حروف کن علاوہ سرائیکی لہجے دے مرکب حروف تَہجّی ن٘ڄ ، نڳ وی ہن۔ 
## حوالے
حروف علت

علّت دا لغوی معنی بیمار ، کمزور تے ضعیف دے ہِن ۔ ایجھیں حروف تَہجّی جنھیں دی آواز مدھم تے کمزور ہے حروفِ علّت اکھیندن ۔ حروفِ علّت صرف ترے ہِن۔ جہڑے جو اے ہِن۔ ’’ا، و، ی ‘‘ حروف علّت کن علاوہ ٻئے تمامی صحیح حروف تَہجّی اکھیندن ۔ جے کݙۂیں حروفِ علّت تے زبر (__   َ  ) زیر  (__  ِ ) یا پیش (__  ُ ) دی حرکت آ ون٘ڄے تاں وت اے حروف وی صحیح حروف شمار تھیندن ۔ اے ڳالھ وی یاد رکھݨ آلی ئِ جو جیکر حروف علّت کہیں لوظ دے شروع ئِ چ آ ون٘ڄن تاں وت او خود بخود متحرک تھی ویندن تے صحیح حرف تَہجّی بݨ ویندن جیویں جو انور (اَ، ن، وَ، ر) دا الف ، وݙی (وَ، ݙ ،ی) دی ’’وائو‘‘ تے یقین ( یَ، قِ، ی، ن) دی ’’ی‘‘ متحرک تھی کرئیں صحیح حرف تَہجّی بݨ ڳئی ئِ ۔ ٻیا تاں کُئی وی حرفِ علّت کہیں وی متحرک حرف تَہجّی دے بعد آ کرئیں اوندی آواز کوں مزید ودھا ݙیندے جیویں جو وارا (وَ،ا،رَ،ا) دے الف متحرک ’’و‘‘ تے ’’ر‘‘ دی آواز کوں تے روٹی (ر، و، ٹِ، ی) ئِ چ ’’و‘‘ تے ’’ی‘‘ ’’ر‘‘ تے ٹ دی آواز کوں ودھا ݙیندن۔ 
## حوالے
سید خورشید شاہ

سید خورشید احمد شاہ پاکستان پیپلز پارٹی نال تعلق رکھݨ آلے پاکستانی سیاست دان ہن۔ 2013ء دے انتخابات وچ اپݨی جماعت دی شکست دے بعد پارلیمان وچ قائدِ حزب اختلاف منتخب تھئے اتے 28 مئی 2018ء تائیں رہے۔ 2022 وچ اوہ پی ڈی ایم حکومت دا وی حصہ رہے۔

## حوالہ

ونکی:ویکی ڈیٹا کنوں انج مختصر وضاحت
ونکی:سندھی شخصیتاں
ونکی:پاکستانی وکیل
ونکی:پاکستانی سیاست دان
ونکی:پاکستان پیپلز پارٹی دے سیاست دان
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے
ونکی:ویکی ڈیٹا کنوں ماخوذ پیشہ ورانہ ٻولی
ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے
ونکی:مادر علمی ویکی ڈیٹا کنوں ماخوذ
محمد شعیب بھٹی

محمد شعیب بھٹی ضلع خوشاب دے ہِک **سرائیکی V-logger** ہِن**-** انہاں دا تعلق خوشاب دی تحصیل **قائدآباد** نال ہے- شعیب بھٹی **١٠ دسمبر، ١٩٩٢ء** کُوں خوشاب دے علاقے **گولیوالی** وچ پیدا تھئے- 

## خدمات
شعیب بھٹی **ݙیرہ بھٹیاں، باقیوال** دے ہک معزز گھرانے نال تعلق رکھیندے ہِن- انہاں دے والد **صوبیدار صاحب خان**، پاکستان آرمی توں ریٹائرڈ ہِن تے ہِک بھرا **محمد جُنید** پاکستان آرمی وچ **کپتان** ہے- شعیب بھٹی سماجی میڈیا دے نال منسلک ہِن تے ضلع خوشاب دے مسائل تے محرومیاں کُوں سوشل میڈیا تے گھن کے آندن- انہاں دا مقصد آپݨے علاقے دی خوبصورتی، تہذیب تے ثقافت کوں عوام تائیں پڄاوݨا ہے- شعیب بھٹی ایں ویلے ݙو سوشل میڈیا پیج چلیندے پئے ہِن، **گولیوالی میری پہچان** تے ٻیا **Shoaib** **Bhatti** شعیب بھٹی ضلع خوشاب دے مشہور **سرائیکی شاعر، [[ملک افضل گنجیال]]** دے شاگرد وی ہِن-   

## حوالے


## ٻاہرلے جوڑ
https://youtube.com/c/ShoaibBhatti
ریاض رحماݨی دا شعر تے اشتقاق

جیت دا کوئی شوق نھئیں، ارمان نھئیں کہیں ہار دا

دل اکھیندے کھیݙی رکھاں ، جوا تیݙے پیار دا 

(ریاض رحماݨی)

اُتے ݙتے ڳئے پہلے شعر ئِ چ دل کن مشتق دلڑی (اسم مصغر)، ݙوجھے شعر ئِ چ منجھ (دامانی لہجہ) یا مینھ (ریاستی لہجہ) کن مشتق مہینوال (اسم فاعل) ، تر یجھے شعرئِ چ ٻکری کن مشتق ٻاکروال (اسم فاعل) چوتھے شعر ئِ چ واہ کن مشتق وہیرے (اسم مصغر)، پنجویں شعر ئِ چ تھل کن مشتق تھلڑا (اسم مصغر)، چھیویں شعر ئِ چ تاہنگݨ مصدر کن مشتق تاہنگ (حاصل مصدر) ، ستویں شعر ئِ چ وچھڑݨ مصدر کن مشتق وچھڑئے (اسم مفعول) تے اٹھویں شعر ئِ چ جیتݨ مصدر کن مشتق جیت تے ہارݨ مصدر کن مشتق ہار (حاصل مصدر) اشتقاق دیاں مثالاں ہن۔
## حوالے
ابدال (صرف)

ابدال دا لغوی معنی ئِ بدل ݙیوݨ جݙاں جو علم صرف دی اصطلاح ئِ چ ایندا معنی ئِ کہیں لوظ دی شکل تبدیل کرکے نویں شکل ݙے ݙیوݨ ݙوجھے لوظیں ئِ چ ابدال اونہہ حالت کوں آکھیا ویندے جیندے ئِ چ کہیں ٻئی زبان دے لوظ دے کہیں ہک حرف یا ہک توں زیادہ حروف تَہجّی کوں تبدیل کرکے اونہہ لوظ دی اصل شکل کوں بدل ݙتا ون٘ڄے ۔ مثال دے طور تے مہمان کوں مزمان ، جانور کوں زناور تے کفن کو خفن یا خفنی ئِ چ بدل ݙیوݨ کوں ابدال آکھیا ویندے ۔ 

۱

چھوٹے وقت کنوارے ویلھے 
__
لڳڑُم تیݙڑا دانگ 

فریدؒ

کیچ ڳئیوں یار بروچل

نہ کل لدھڑو سانول ول

فریدؒ

۲

مہینوال نہال نہ کیتُم 

چھݙ کلھڑی نال نہ نیتُم

فریدؒ

دل کھسدا ، بھیت نہ ݙسدا 

تھی اوپرا دوروں ہسدا 

فریدؒ

۳

کون آکھے او تے میں ہیں، ہکے آدم دی اُلھادھ

۴

دیکھ تن میݙے تے لیراں، پیا کریندا ہے کریر

۵

وقت کاظم تیݙے ہتھ کن جے کݙۂیں چھٹ پووے 

۶

ہتھ ولا آسی نہ مُنہہ زور زناور وانگوں 

۷

کوئی پندھیڑو تھکیا ہُٹیا شیت ہووے گھل دے وچ 

قافلے والو! ذرا اجھکو، صدا ݙیندے ڄلوں 

ریاض رحمانی

۸

جڳ بے اَرام کیوں ئِ 

گھر گھر متام کیوں ئِ

قیس فریدی

۹

نہ رب پشاک پوائی ئِ نہ جھولی اݙݨی پئی ئِ

ننگیج ݙے کے کڄئِیںچا، پناوݨاں جو نہ ہا 

قیس فریدی

اتے ݙتے ڳئے پہلے شعر ئِ چ داغ کوں دانگ، ݙوجھے شعر ئِ چ بلوچ کوں بروچل ، تریجھے شعر ئِ چ چھوڑ کوںچھݙ ، چوتھے شعر ئِ چ بھید کوں بھیت ، پنجویں شعر ئِ چ اولاد کوں الھادھ، چھیویں شعر ئِ چ جانور کوں زناور، ستویں شعر ئِ چ شاید کوں شیت، اٹھویں شعر ئِ چ آرام کوں ارام تے ماتم کوں متام جݙاں جو ناویں شعر ئِ چ پوشاک کوں پشاک تے ننگ کوں ننگیج ئِ چ بدل ݙتا ڳئے ۔ 
## حوالے
اشباع

اشباع دا لغوی معنی ئِ ’’حرکت کوں دراز کرݨ ‘‘ یعنی کہیں لوظ ئِ چ موجود کہیں حرف تَہجّی دی حرکت زبر (  َ ) کوں اتنا لمباچھکیا ون٘ڄے جو او ’’الف بݨ ون٘ڄے زیر کوں اتنا لمبا چھِکیا ون٘ڄے جو او ’’ی‘‘ تے پیش (  ُ ) کوں اتنا لمبا چاچِھکیا ون٘ڄے جو او ( وائو) دی آواز ݙیوݨ لڳے اشباع اکھیندے مثال دے طور تے فیصلہ کوں فیصلا ۔ بھلئو کوں بھلا وو مکئو کوں مکاوو۔ کرخت کوں کرختا ، بخت کوں بختا ، سخت کوں سختا تے تخت کوں تختا وغیرہ وغیرہ ۔ 

۱

رنجکی یار بھلاوو چا

اُجڑیاں کو ڳل لاوو چا

۲

یار اڳوں تاں رسسو ناں

ایّھا ڳالھ مکاوو چا

شاکر شجاع آبادی

۳

اے مناسب نھئیں اݙو سکرات ہے توں ٹر پیئں

جسم ، روح دی کشمکش دا فیصلا تھیوݨ تاں ݙے 

امان اللہ کاظم

۴

ایݙا کول کراڑ وی چنڳاں نھئیں، میݙا چن دلدار کرختا !

نت رس ویندا ہیں شاکر توں، میݙا بھاڳ سہاڳ تے بختا !

ہوندے کاوڑ غصہ کہیں ویلھے، میݙا ڈھول مزاج دے سختا !

کݙہیں دھرتی تے وی لہہ پیا کر ٻس کہیں سلیمان دے تختا !

شاکر شجاع آبادی

اُتے ݙتے ڳئے پہلے شعر ئِ چ بھلئو کو بھلاوو ، تے لئو کوں لاوو، ݙوجھے شعر ئِ چ نہ کوں ناں تے مکئو کوں مکاوو، تریجھے شعر ئِ چ فیصلہ کوں فیصلا ، تے چوتھے بند ئِ چ کرخت کوں کرختا، بخت کوں بختا، سخت کوں سختا، تے تخت کوں تختا ٻدھا ڳئے ۔ 
## حوالے
تزیید

کہیں لوظ دے اخیر ئِ چ کہیں ہک حرف علّت (ا، و، ی) دے ودھارے کوں ’’تزیید‘‘  آکھیا ویندے تزیید دا لغوی معنی ہے ودھارا یا اضافہ مثال دے طور تے کجل کوں کجلا ، پلیت کوں پلیتا اصل کوں اصلوں ، سبھ کوں سبھو، کری کوں کروی تے جان کوں جانی ٻدھݨ تزییداکھیندے۔ 

۱

کجلا پائیم، سرخی لائیم

کیتم یار وسارا

فرید ؒ

۲

اصلوں محض وِساریسُں

لاکر پرم پلیتا

فریدؒ

۳

عشق ئِ چ سبھو الوہا تلوہا کھڑاں لٹا

ٻئی کیا اچھاڑ ݙیواں میں دل دی مُکاݨ تے

ریاض رحمانی

۴

گور کھٹ کئی میل دے وچ باغ، ٻوٹے، پھل رَہا

کچی کروی ریت دے کوٹھے بݨانوݨ چھوڑ دے 

شاکر شجاع آبادی

۵

نہ ݙٹھم نہ سُݨیئُم ٻئی جا، قوم اوہا بیابانی 

کتیاں وانگ ودن کت چھوڑی، سݨ توں سیفل جانی

خادم حسین مخفی

۶

راتوں رات نسوکڑ ݙکھڑے 

کالے روہ سدھائے 

فریدؒ
 
۷

فخر الدین مٹھل دے شوقوں

دم دم پیڑ سوائی

فریدؒ

اُتے ݙتے ڳئے پہلے شعر ئِ چ کجل کوں کجلا ، ݙوجھے شعر ئِ چ اصل کوں اصلوں تے پلیت کوں پلیتا ، تریجھے شعر ئِ چ سبھ کوں سبھو، چوتھے شعر ئِ چ کری کوں کروی ، پنجویں شعر ئِ چ جان کوں جانی ، چھیویں شعر ئِ چ رات کوں راتوں تے ستویں شعر ئِ چ شوق کوں شوقوں ٻدھا ڳئے ۔ 
## حوالے
تحریک (علم صرف)

جئیں حالت ئِ چ کہیں لوظ دے کہیں ساکن (غیر متحرک) حرف تَہجّی کوں شعری ضرورت دے پیش نظر متحرک بناْ ݙتا ون٘ڄے‘ اوکوں تحریک آکھیا ویندے مثال دے طور تے شرم (شَ،ر،م) کوں شرم (شَ، رَ، م) گرم (گَ،ر،م) کوں گرم (گَ،رَ،م) قہر (قَ،ہ،ر) کوں قہر (قَ، ہَ،ر) شہر (شَ،ہ،ر) کوں شہر(شَ،ہَ،ر) قبر (قَ،ب،ر)کوں قبر (قَ،بَ،ر) صبر (صَ،ب،ر) کوں صبر (صَ،بَ،ر) ٻدھݨ تحریک اکھیندے حقیقت تاں اے ہے جو اسلام ئِ چ کہیںوی حرام چیز کوں استعمال کرݨ دی اونہہ ویلھے اجازت ݙتی ویندی ئِ جݙاں کہیں انسان دی زندگی بچاوݨی ہووے ۔ اینہہ کن اے ثابت نھئیں تھیندا جو اونہہ حرام چیز کوں ہمہ وقتی حلال قرار ݙے ݙتا ڳئے تے اساں اوندا بے دھڑک استعمال شروع کر ݙیووں ۔لفظی تحریک دے متعلق اے سمجھ گھنݨ جو ٻس اے ہر وقت جائز ئِ تاں اے ڳالھ درست کائینی ساݙے وسیب دے سرائیکی شعراء تحریک کوں آپݨے اتے سراسر حلال کر گھدے تے اوندا بے دھڑک استعمال پئے کریندن۔ حالانکہ اے صرف بعض نا گزیر وجوہ دی بنا تے‘ اتے ضرورت شعری کیتے جائز قرار ݙتا ڳئے ۔  

۱

سخت سفر وچ ، ظلم قہر وچ 

ہوت نہ کیتم کاری

فریدؒ

۲

شان شرم ڳیا بھیم بھرم ڳیا

دین دھرم ڳیا دیر حرم ڳیا

۳

لطف کرم ڳیا، نیک رحم ڳیا

لڳڑی شہر خواری

فریدؒ
 
۴

پیچ پیا ول کیچ شہر دا 

مشکل پینڈا روہ ݙونگر دا

۵

آیا پہرہ سخت پہر دا

رُلدے ِپھردے َمربھُر ڳیوسے

فریدؒ

اُتے ݙتے ڳئے پہلے شعر ئِ چ قہر کوں قَہَر ، ݙوجھے شعر ئِ چ شرم کوں شَرَم بھرم کوں بھَرَم دھرم کوں دَھرَم ، حرم کوں حَرَم ، تریجھے شعر ئِ چ رحم کو َرحَم ، چوتھے شعر ئِ چ شہر کوں شَہَر تے پنجویں شعر ئِ چ پہر کوں پَہَرٻدھا ڳئے ۔ اے ڳالھ ڳنڈھ ٻدھݨ آلی ئِ جو بھرم ، دھرم تے حرم دی ’’ر‘‘ عموماً متحرک ٻدھی ویندی ئِ۔ جڈاٖں جو فریدݨ  ؒ سئیں تریجھے شعر ئِ چ لوظ شہر (شَ، ہ، ر) کوں شہر (شَ، ہ، ر) ای ٻدھے جݙاں جو چوتھے شعر ئِ چ اینہہ لوظ کوں شہر (شَ، ہَ، ر) بدٖھے یعنی سئیں ہوراں تحریک کوں سراسر جائز قرار نھئیںݙتا۔ 
## حوالے
ترخیم

کہیں وی لوظ دی او حالت ئِ جیندے ئِ چ اونہہ لوظ دے اخیری حرف تَہجّی کوں گرا ݙتا (حذف کر ڈتا) ون٘ڄے۔ ترخیم دا لغوی معنی وی کہیں لوظ کوں لنڈا کر ݙیونئِ ۔ ترخیم زیادہ تر شاعری ئِ چ ای مستعمل ئِ۔ مثلاً شاباش کوں شابش، چندر کوں چن، کتھاں کو کتھ، جتھاں کو جتھ، جݙاں کوں جݙ تے کݙاں کوں کݙ ٻدھا ویندے ۔ اتھاں کجھ اشعار بطور نمونہ پیش کیتے ویندن۔  
۱

کتھ آدم تے کتھ شیثؑ نبی 

کتھ نوحؑ کتھاں طوفان آیا

فریدؒ

۲

کربل دے وچ تیغ چلا کر 

ایڑھا کیس کرایا

فریدؒ

۳

شابش مار ریاض کوں ویندی 

جتنے لبھنی سارے پتھر

ریاض رحمانی

۴

تیر نگہ دا رڳ رڳ رچیا

سارا بدن چرنگ یارا 

فریدؒ

۵

چوݙی دی سوہݨی رات ہئی_ ہک نور دی برسات ہئی

سانول کوں ول ول یاد کر_ پیندا ڳیئُم پیندا ڳیئُم

نقوی احمد پوری

۶

چندر میݙے کول ہے، تے رات وی چوݙی دی ہے

اڄ تاں لڳدی ہے سراندی تے پواندی روشنی

نقوی احمد پوری

اُتے ݙتے ڳئے پہلے شعر ئِ چ کتھاں یا کتھائیں کِن رخم کتھ، ݙوجھے شعر ئِ چ کربلا کن رخم کربل، تریجھے شعر ئِ چ شاباش کن رخم شابش ، چوتھے شعر ئِ چ نگاہ کن رخم نگہ تے پنجویں تے چھیوں شعر ئِ چ چوݙھویں کن چوݙی رخم ٻدھا ڳئے ۔ 
## حوالے
حذف (علم صرف)

لوظیں دی بھن گھڑ دی ایجھیں حالت جیندے ئِ چ کہیں لوظ دے وچکار کہیں حرفِ تَہجّی کوں حذف کر ݙتا ون٘ڄے۔ حذف شدہ حرف یا حروف تَہجّی دے بعد نویں بݨݨ آلے لوظ کوں محذوف آکھیا ویندے مثلاً پریت کن محذوف پیت، پریم کِن محذوف پرم، شاباش کِن محذوف شابش تے چھوڑ کن محذوف چھݙ وغیرہ اتھاں کجھ اشعار بطور نمونہ پیش کیتے ویندن۔
 
۱

پیت ، پرم دی چاشنی چکھڑیئُم 

وسرئیے ݙکھڑے، سُکھڑے

فریدؒ

۲

پنّوں ہوت نہ کھڑ مکلایا

چھݙ کلھڑی کیچ سدھایا

فریدؒ

۳

کجھ بگانہ کجھ آشنا میݙا 

ہا تاں میݙا پر او نہ ہا میݙا

ریاض رحمانی

۴

جݙاں وی رات کوں چوݙی دے چندر کوں ݙہداں

ݙسانواں کیا، میکوں کیا کیا خیال آندے ہِن

نقوی احمد پوری
 
۵

رب دے سامھیں جئیں ݙینہہ دھرتی خبراں بیان کریسی

ٻولݨ دی رب طاقت ݙیسی، دھرتی صاف ٻلیسی

۶

رحمت نال وسیندے جو سئیں رم جھم بارش باراں 

تسڑی روہی وچ کر ݙیندے ٹوبھے تار متاراں

خادم حسین مخفی

اُتے ݙتے ڳئے شعر نمبر ۱ ئِ چ پریت کن محذوف پیت، پریم کِن محذوف پرم، ݙوجھے شعر ئِ چ چھوڑ کِن محذوف چھݙ تریجھے شعر ئِ چ بیگانہ کن محذوف بگانہ، چوتھے شعر ئِ چ چوݙھویں کِن محذوف چوݙی پنجویں شعر ئِ چ سامݨھیں کن محذوف سامھیں تے چھیویں شعر ئِ چ سائیں کن محذوف سئیں ٻدھا ڳئے ۔ 
## حوالے
ادغام (علم صرف)

ݙو ہم جنس یا ہم مخرج لوظیں کوں ملا کرئیں پڑھن ْیا لکھݨ کوں یا انھیں ݙو لوظیں کن کُئی ہک یا ہک کن زیادہ حروفِ تَہجّی کوں حذف کر کرائیں نواں لوظ بݨاوݨ کوں ’’ادغام‘‘  آکھیا ویندے ۔ادغام دا لغوی معنی ئِ ݙو لوظیں کوں ٻٹا کرݨ یا ہک لوظ کوں ٻئے لوظ ئِ چ مدغم کرݨ ۔ مثال دے طور تے بد تر کو بتر (بد دی د کوں حذف کرکے تر نال جوڑ ݙتا ڳئے ) شادباش کوں شاباش (شاد دی ’’د‘‘ کوں حذف کرکے باش نال جوڑ ݙتا ڳئے ) تے یاد داشت کوں یاد اشت (یاد دی د کوں حذف کرکے داشت نال جوڑ ݙتا ڳئے ) وغیرہ وغیرہ بݨاݙیوݨ کوں ’’ادغام‘‘ دا ناں ݙتا ویندے۔ 
## حوالے
امالہ

امالہ دا لغوی معنی ئِ آپ دو چھکݨ یا آپ د و جھکاوݨ ۔ ایندا ݙوجھا معنی ئِ فتحہ یعنی (  __ َ  ) زبر کوں کسرہ (__   ِ ) زیر دو اتنا جھکاوݨ جو او یائے مجہول (ے) دی اواز ݙیوݨ لڳ ون٘ڄے ۔علم صرف دی اصطلاح ئِ چ کہیں لوظ دے الف یا ہائے ہوّ ز (ہ) کوں یائے مجہول (ے) نال تبدیل کر ݙیوݨ کوں امالہ آکھیا ویندے مثال دے طور تے حساب کوں حسیب، رکاب کوں رکیب ، کتاب کوں کتیب وغیرہ ایویں ای آگرہ کن آگرے ، ٻڈھا کن ٻڈھے تے بندہ کن بندے وغیرہ اے ڳالھ گنڈھ ٻدھݨ آلی ئِ جو کجھ لوک امالے دا غلط استعمال کریندن مثال دے طور تے ۔ 
غلط جملہ 			        

درست جملہ
 
۱

اے خدا تے بندہ دا معاملہ ئِ 

۱

اے خدا تے بندے دا معاملہ ئِ۔
 
۲

میں لیہ ویندا پیاں

۲

میں لیے ویندا پیاں

۳

او کمرہ ئِ چ ٻیٹھے 

۳

او کمرے ئِ چ ٻیٹھے

۴

کعبہ دو منہہ کرکے نماز پڑھ

۴

کعبے دو منہہ کرکے نماز پڑھ
## حوالے
وقف کامل

وقف کامل ہک علامت ئِ جہڑی جو اونہہ ویلھے استعمال کیتی ویندی ئِ جݙاں جو زیادہ رکݨاہووے۔ اے علامت عموماً عبارت دے پیر گراف مکݨ دے بعد لئی ویندی ئِ جہڑی جو اے ہے (÷)۔
## حوالے
وقفہ (صرف)

وقفے دی علامت اے ہے( _ ) وقف خفیف یا سکتے دی نسبت وقفے تے زیادہ رکݨاپوندے ۔ اے علامت عام طور تے کہیں وی جملے دے خاتمے تے لئی ویندی ئِ۔ مثال دے طور تے میں روٹی کھا گھدی ئِ۔ احمد سکول ویندا پئے۔ ٻال روندا کھڑے ۔ وغیرہ وغیرہ ۔
## حوالے
علامت تعجب یا ندا

تعجب یا ندا دی علامت اے ہے(!) اے علامت درج ذیل مقامات تے استعمال تھیندی ئِ۔ 

(i) جݙاں جو کہیں شخص کوں سݙیا ون٘ڄے یا کوئی منادی کیتی ون٘ڄے ۔ مثال دے طور تے یا الٰہی ! تیݙے اݨ پھر بندے کتھان ون٘ڄن۔بھراوو! میݙی ڳالھ غور نال سݨو۔ 

(ii)اظہار حکم دے طور تے مثال دے طور ے چپ! ساہ نہ کڈھ، ٹرپو! میکوں ارام کرݨ ݙے ۔ بھڄ پو! مال ولا گھنا وغیرہ وغیرہ ۔ 

(iii)اظہار خواہش دے وقت، مثال دے طور تے افسوس ! بے خوندا مارٖیا ڳئے ۔ کاش ! اکبر امتحان ئِ چ پاس تھی ویندا۔ ہے ہے ! بھیݙ حرام تھی پئی ئِ۔ 

(iv)خالص تعجب واسطے ۔ مثال دے طور تے واہ واہ ! ݙاہڈھا ہتھ ماریئی ۔ بھل وے بھل ! تیݙی چلاکی ۔

(v)خوشی دے موقعے تے مثال دے طور تے آہا! کیجھاں خوبصورت پھل ئِ۔ سبحان اللہ ! کنوار کیجھیں سوہݨی ئِ۔ 

(vi)افسو س دے موقعے تے مثال دے طور تے ہائے ہائے ! میݙے پتر کوں کیا تھی ڳئے ۔ ہائے وے بد بختی ! تیں میکوں کِݙہؤدا نھئیں چھوڑیا ۔ اوہو ! سٹ لڳ پئی وی۔ 

(vii)کہیں کوں تنبیہہ کرݨ یا وارننگ ݙیوݨ دے موقعے تے مثال دے طور تے خبردار ! ٻال تے ہتھ نہ چاویں ، ٻس ٻس! ٻہوں تھی ڳئی ئِ۔ 

(viii)کہیں کوں شاباش ݙیوݨ یا کہیں دی تعریف کرݨ دے موقعے تے۔ مرحبا! نانگ کوں مار کیں وݙی بہادری دا ثبوت ݙتی، شاباش ! ظالم حاکم دے اڳوں سچ آکھئی۔ 

(ix) دعا دے طور تے مثلاً اللہ کرے کامیاب تھی ون٘ڄیں! ، وݙی عمر ہووی! جیندا وتیں، تتی وا نہ لڳی!۔
## حوالے
علامت استفہام

کہیں سوالیہ قسم دے جملے دے بعد اے (؟) علامت لا ݙتی ویندی ئِ۔ اینہہ علامت کوں استفہامیہ علامت آکھیا ویندے۔مثال دے طور تے کتھاں ویندا پئیں ؟ کون ئِ جہڑا تیݙا مقابلہ کرے ؟ چور بینک دے ست لکھ لٹ ڳئے ؟ ٻس چپ تھی ڳئیں ؟ وغیرہ وغیرہ ۔
## حوالے
علامت حذف

اے علامت (۔۔۔۔۔) ہمیشہ محذوف کلمات کیتے یا چھوڑیے ہوئے کلمات کیتے استعمال کیتی ویندی ئِ۔ مثلاً دل کوں ۔۔۔۔۔ راہ ہوندی ئِ۔
## حوالے
خط مستقیم دی علامت

اے علامت ( __ ) خا لصاً محذوف کلمات کیتے استعمال کیتی ویندی ئِ ۔ مثلاً اکبر تے _____ تیݙے کول ضرور آسن۔ 
## حوالے
قوسین

اے علامت ( ) کہیں جملہ معترضہ (یعنی او زائد جملہ جیکوں جے کر عبارت کن حذف کر ݙتا ون٘ڄے تاں عبارت دے مطلب ئِ چ کوئی فرق نہ آوے جملہ معترضہ اکھیندے) یا ڳالھ ئِ چ ڳالھ یا کہیں ڳالھ دی تشریح دے موقعے تے استعمال کریندے ہئیں۔ جیویں جو زید (خدا بخش) ݙاہڈھا نیک آدمی ہا۔
## حوالے
وقف خفیف یا سکتہ

وقف خفیف یا سکتے دی علامت الٹی ’’وائو‘‘ (،) ہے ۔ اے علامت ہک جملے دے لوظیں ، یا چھوٹے چھوٹے مرکبات دے درمیان استعمال کیتی ویندی ئِ ۔ݙوجھے لوظیں ئِ چ وقف خفیف تے تھوڑا تھوڑا رکݨاپوندے ۔ مثال دے طور تے روٹی ، کپڑا تے مکان ہر انسان دی ضرورت ئِ۔ قلم، دوات تے کاغذ گھن آئو۔ میں ویندا پیئاں ، توں وی آون٘ڄ وغیرہ وغیرہ ۔
## حوالے
علامت تفصیلیہ

اے علامت ( :۔ )تفصیل بیان کرݨ یا کہیں گالٖھ دی تشریح دے موقعے تے استعمال کیتی ویندی ئِ۔ مثلاً جہڑا آدمی ا نھیں ڳالھیں تے عمل کریسی کݙۂیں بیمار نہ تھیسی :۔ رات کوں جلدی سم ون٘ڄے ، فجریں جلدی اٹھے ، وقت تے روٹی کھاوے تے تھوڑی جھئیں سیر ضرور کرے وغیرہ وغیرہ ۔
## حوالے
علامت شعر

اے علامت ( ؎ ) کہیں وی شعر کوں لکھݨ کن پہلوں لکھی ویندی ئِ مثلا۔ ؎

اساں سو بد مست قلندر ہوں

کݙیں مسجد ہوں ، کݙیں مندر ہوں

فریدؒ
## حوالے
علامت مصرع

اے علامت ( ع) شعر دے کہیں ہک مصرعے کن پہلوں لکھی ویندی ئِ ۔ مثلاً 
ع	ہے عشق دا جلوہ ہر ہر جا           (فریدؒ)

## حوالے
واوین

اے علامت ’’ ‘‘ کہیں ݙوجھے شخص دی آکھی ہوئی ڳالھ کوں دوہریندئیں ہوئیں استعمال کیتی ویندی ئِ۔ بوعلی سینا دا قول ئِ ’’ خالص گھیئو سونے دے کشتے کِن بہتر ئِ ‘‘ ۔
## حوالے
علامت تعریف

اے علامت ( ؔ ) اسمائے معرفہ خصوصا شعراء دے اختیار کیتے ڳئے مختصر ناں یعنی تخلص دے اتے استعمال کیتی ویندی ئِ۔ مثلاً غالب ؔ ، ذوق ؔ ، داغ ؔ ، دامن ؔ وغیرہ وغیرہ۔
## حوالے
سرائیکی پہاکے

سرائیکی زبان دا اے وکھرپ ئِ جو ایندے ئِ چ بعض اکھاݨان ایجھیئاں وی ہِن جنھیںدیاں تخلیق کرݨ آلیاں عورتاں ہِن۔ لہٰذا ایھو جھیئاں اکھاݨاں جیندیاں خالق عورتاں ہوون یا انھیں کو ں عورتیں دی زبا ن کن ادا کرݨ دی آہر کیتی ڳئی ہووے ۔ عام اصطلاح ئِ چ انھیں کوں ’’پہاکے‘‘  آکھیا ویندے ۔ ݙوجھے لوظاں ئِ چ ’’پہاکے‘‘ او ’’اکھاݨاں ‘‘ ہن جہڑٖیاں جو عورت دی زبان کنوں ادا تھیون ۔ انھیں اکھاݨیں وچ طنز دا پہلو وی ہوندے تے اصلاح دا پہلو وی۔ 

’’پہاکے ‘‘ زیادہ تر ݙو حصیں تے مشتمل ہوندن ۔ عام طور تے اے ݙوہیں حصے ہم قافیہ ہوندن۔ پہاکے سرائیکی زبان دے سݨھپ تے اوندے وکھرپ کوں نشابر کریندن۔ دنیا دی کہیں وی ٻئی زبان ئِ چ پاتیٔں ون٘ڄݨ آلئیں اکھاݨیں کوں عورت تے مرد دے لحاظ نال انجو انج نھئیں کیتا ویندا جیویں جو سرائیکی زبان ئِ چ انھیں اکھاݨیئں کوں انجو انج حیثیت ݙتی ویندی ئِ۔ اے وکھرا تے انوکھا پن صرف سرائیکی زبان دے اکھاݨیں کوں ای حاصل ئِ۔ جو انھیں کوں ݙو وکھو وکھ ونکئیں ئِ چ ونڈ ݙیندے۔ سرائیکی زبان دے کجھ پہاکے ملاحظہ ہوون۔ 

(1)جیویں ما اونویں ماسی، کندھ ایرے تے آسی ۔ (2)ارسی کرسی، کندھ ایرے تے ٹُرسی۔(3)آپ ہوویں تکڑی ، تاں کیوں لڳی پھکڑی ۔ (4)پتر منگݨ ڳئی ، ہتھوں پئے کھسوا آئی ۔ (5)گنجی کیا دھوسی، کیا نپڑیسی ۔(6)بکھ دی ماری نہ موئی ، غمیں دی ماری مرڳئی ۔ (7)عمراں گزاری پیکئیں ، ناں اللہ وسائی ۔ (8)صورت ٻہہ ݙٹھا ، کیرت ٻہہ کھادھا۔ (9)سر چِٹا، مغز پھِٹا۔ (10)سانگا کرکے سُتی ، اَٹّا کھا ڳئی کُتی ۔ (11)رَن وِللی کیویں ڄاپے ، ڳالھ کریندی کھِلے آپے ۔ 

اے ڳالھ ڳنڈھ ٻدھݨ آلی ئِ جو سرائیکی اکھاݨاں ہوون یا سرائیکی پہاکے اے زمانے دے نال نال آپݨے تخلیقی عمل کن گزردے رہندن۔ ہک ایاݨا ٻال ٻولݨ دا ڈھنگ آپݨی ما کِن سکھدے اینہہ واسطے کہیں وی انسان دی بنیادی زبان کوں اوندی ’’ مادری زبان‘‘  آکھیا ویندے ۔ اینہہ ڳالھ کِن اے حقیقت نشابر تھی کے سامݨھے آندی ئِ جو ’’ تریمتانویں زبان (عورت دی زبان) کوں ای ہمیشاں منڈھلی تے اصلی زبان سمجھیا ویندے ۔ سرائیکی ’’پہاکے‘‘ چونکہ تریمتانویں زبان دے زُمرے ئِ چ آندن اینہہ واسطے پہاکئیں دی زبان خالص تے اصلی زبان شمار کیتی ویندی ئِ۔ 

اے ڳالھ وی سمجھݨ آلی ئِ جو سندھی زبان ئِ چ اکھاݨ کوں ای پہاکا آکھیاویندے ۔ سندھی ٻولی دی تاریخ جہڑی جو 1956 دی لکھیئل ئِ تے ایندے مصنف ’’بھیرومل مہر چندا ݙوانی ‘‘ دا آکھݨ ئِ جو اڄاں تیئں سندھی لکھاری فقط ݙڈھ ہزار پہاکے جمع کرکے طبع کروا سڳئن ۔ جݙاں جو سرائیکی اکھاݨیں تے پہاکیں دا ݙہ ہزار توں ودھ ذخیرہ زیور طباعت کن آراستہ تھی چکے مستقبل قریب تائیں انشاء اللہ اے ذخیرہ کئی گنا تھی ویسی ۔ سرائیکی زبان دی وسعت دا اے ہک وݙا ثبوت ئِ۔ 

## حوالے
علم صرف

عربی لغت ئِ چ صرف پھیر کوں آہدن پر قواعد دے لحاظ نال صرف اونہہ علم دا ناں ئِ جیندے ئِ چ لوظیں دا ہیر پھیر کیتا ویندے ، تے مختلف کلمے بݨانوݨ تے بحث کیتی ویندی ئِ۔ اینہہ علم دے جاݨݨ نال اے خبر وی پوندی ئِ جو کوئی ٻولی کیویں لکھی پڑھی تے ٻولی ویندی ئِ۔ صرف دا بنیادی موضوع لوظ ئِ۔ لہٰذا اینہہ علم ئِ چ لوظیں دیں قسمیں انھیں دیں انجو انج صورتیں ۔ اسمیں دے ہیر پھیر تے، افعال تے انھیں دے گردانیں تے بحث کیتی ویندی ئِ۔
## حوالے
علم نحو

لوظ ’’نحو‘‘ دا اصلی معنی ئِ ’’رستہ یا پاسہ‘‘ پر ایندا اصطلاحی معنی ئِ حروف تَہجّی کوں ہک ٻئے دے پاسے نال رکھ کے لوظ بݨانوݨ ، لوظ ہک ٻئے دے پاسے نال رکھ کے جملے بݨانوݨ تے جملے ہک ٻئے دے پاسے نال رکھ کے بیان ، تقریر، یا دلیل بݨانون‘‘ ۔

اینہہ تعریف کوں سامݨھے رکھ کرائیں آکھیا ون٘ڄ سڳدے جو ’’علم نحو دا رواجی معنی او دستور ، طرز یا قانون ئِ جیندے تراݨتے حروف تَہجّی ، لوظ یا جملے ہک ٻئے نال جو ڑیئے ویندن جہڑے جو اینہہ جڑت دی بنیاد تے ہک ٻئے نال موافقت وی رکھیندن تے ہک ٻئے تے اثر انداز تھی کرائیں نویاں صورتاں وی بݨیندن ۔ 

اے ڳالھ یاد رکھݨ آلی ئِ جو جہڑے اصطلاحی ناں مثال دے طور تے اسم، فعل ، حرف، صفت ضمیر ، جنس تے عدد دی حالت تے زمانے وغیرہ علم صرف ئِ چ اینہہ واسطے ورتیئے ویندن تاں جو خبر پووے جو انھیں لوظیں دیاں انجو انج صورتاں کہڑیاں ہِن۔ پر نحو ئِ چ اینہہ واسطے ورتیئے ویندن جو انھیں لوظیں دی جڑت دے قانون معلوم تھی سڳن جیندے تراݨ تے اے لوظ درست ٻولیئے ، لکھیئے تے پڑھیئے ون٘ڄ سڳن۔ 
## حوالے
حروف تہجی تے انہاں دی ابتدا

حرف دا لوظی معنی ئِ کنارا یا طرف، یا کہیں لوظ دا او تمام چھوٹا حصہ یا چنڈ جیکوں جدا جدا قسمیں (ونکیں) تے صورتیں ئِ چ ونڈ کرئیں وکھو وکھ کم گھدا ون٘ڄے حرف اکھیندے۔ حرف دا اصطلاحی معنی ئِ جو کہیں زبان دے او حرف جیندے ملݨ نال ’’لوظ‘‘ بݨدن حروف تہجی اکھیندِن۔ ہر زبان دے اپݨی اپݨی نویکلی وضع تے شکل دے حروف تہجی ہوندن۔ٻس حرف کہیں وی زبان دا او ’’ منڈھلا اکھر‘‘ ہوندے جیندے کہیں ٻئے حرف کن نویکلی تے وکھری شکل و صورت تے آواز ہوندی ئِ۔ اینہہ واسطے اوندی سن٘ڄاݨ آسان تھی ویندی ئِ یعنی اوندا اے وکھرپ اوکوں ٻئے حروف کن منفرد تے ممتاز کر ݙیندے ۔ ݙو یا ݙوکن زیادہ حروف مل کرئیں لوظ بݨیندن جیندا کوئی نہ کوئی مطلب ضرور نکلدے ۔ 

حروف تہجّی دی ایجاد دا قصہ توڑے جو ٻہوں طویل ئِ پر اتھاں اوندا مختصر ذکر کرݨ ضروری ئِ تاں جو اساں سرائیکی حروف تہجّی دی بݨت کوں آسانی نال سمجھ سڳوں ۔ زمانہ قدیم ئِ چ (گھٹ ودھ چار ہزار سال ق۔ م) اہل مصر تے بعد ئِ چ اہل عراق تصویری رسم الخط ایجاد کیتا۔ یعنی او اپݨے مافی الضمیر کوں ادا کرݨ کیتے مختلف اشیاء (مثلا چندر ، سجھ یا تارے وغیرہ) دیاں تصویراں بݨا کرئیں لوظیں دی گھڑت تے وݨت کریندے ہَن ۔ ہک طویل عرصے تیئں ایّھو تصویری رسم الخط جاری و ساری رِہیا۔ عراق دی سمیری قوم (جیندا دور حکومت اندازاً ۳۵۰۰ ق۔ م توں ۲۲۰۰ ق۔ م تئیں رِہیا) وݙی سیاݨی قوم ہئی او قوم دنیا دی پہلی قوم ہئی جئیں ’’ میخی رسم الخط‘‘ ایجاد کیتا تے وت ’’حروف تہجّی ‘‘ وی بݨائے جہڑے جو (عبرانی یعنی ہیبرو،( HEBREEW) زبان ’’ݙوجھے لوظیں ئِ چ یہودیئیں دی زبان ء ِچ ہَن‘‘ پر ارامی قوم (جہڑی جو سرزمین شام دی رہا کوہئی) انھیں حروف تہجی دی شکل و صورت کوں اپݨی زبان دے تقاضیئں نال ہم آہنگ کرکے چھی لوظیں دے خوبصورت خول ئِ چ قید کر ݙتا ۔چھی لوظیں دی شکل ئِ چ قید تھیوݨ آلے حروف تہجی دی تعداد ٻاویہہ (۲۲)ہئی ۔انھیں چھی لوظیں کوں ترتیب ئِ چ رکھ کرئیں انھیں دی شکل ئِ چ قید تھیوݨ آلے حروف تہجّی دی وکھو وکھ قیمت وی مقرر کر ݙتی تاں جو انھیں کن حساب کتاب دی ضرورت کوں وی پورا کیتا ون٘ڄ سڳے ۔ انھیں چھی لوظیں کو حروف ابجد دا ناں ݙتا ڳیا ۔ اے ’’حروف ابجد‘‘ کجھ ایں ہن ’’ ابجد، ہَوّز، حُطّی ،کَلِمَن سَعفَص، قَرشَت ‘‘  

جݙاں اے اَرامی حروف تہجی عرب ئِ چ پہنتے تاں وت اے ’’۲۲‘‘ حروف ِتہجّی عربی زبان دی ضرورت کوں پورا نہ کریندے ہَن اینہہ واسطے اہل عرب اپݨی زبان دے مخصوص لہجے تے آواز آلے ’’چھی‘‘ حروف تہجّی ارامی حروف تہجّی ئِ چ شامل کر ݙتے جہڑے جو اے ہَن۔ ( ث، خ، ذ، ض ، ظ ، غ) اہل عرب انھیں چھی حرفیں کوں ݙو لوظیں (ثخذ‘ ضظغ)ئِ چ پو ݙتا ۔ 

## حوالے
ہمزہ

اہل عرب اپݨی زبان دی ضررت پوری کرݨ کیتے ہک ودھیک حرفِ تہجّی دا اضافہ وی کر ݙتا جیندا ناں ’’آمزہ‘‘ رکھیا ڳیا تے اوندی شکل ’’ء‘‘ مقرر کیتی ڳئی ۔ آمزہ دا ناںوڳڑدئیں وڳڑدئیں ’’ہمزہ‘‘ بݨ ڳیا۔ اہل عرب ہمزے دی آواز الف خفی الصوت (یعنی مدھم الف) تے مدھم عین وانگوں رکھی ۔ ہک ٻیا مرکب حرف تہجّی وی بݨایا ڳیا جیکوں ’’لا‘‘ داناں ݙتا ڳےا۔ اے حرف تہجّی ’’ل‘‘ تے ’’الف‘‘ کوں ملا کرئیں بݨایا ڳیا ۔ایں طرحاں عربی حروف تہجّی دی تعداد (۲۲+۶+۲)=تریہہ تئیں ون٘ڄ پہنچی ۔ اخیری ݙو حروف تہجّی یعنی ’’ھمزہ تے لا‘‘ دی کوئی قیمت مقرر نھیں کیتی ڳئی تے نہ ای انھیں کوں حروفِ تہجی دا درجہ ݙتا ڳیا پر ہمزہ حروف ِ تہجی دی تندیر ئِ چ شامل کیتا ویندے۔
## حوالے
سرائیکی زبان دے اکھاݨ

اکھاݨ دے مترادف اردو لوظ ’’کہاوت‘‘ یا ’’ ضرب المثل‘‘ ہِن۔ اکھاݨ دناویں دے تجربات دا نچوڑ ہوندی ئِ۔ اکھاݨ کوں کہیں سَچے تے سُچے انسان دا ’’ قول ‘‘وی آکھ سڳدے ہیں۔ ݙوجھے لوظیں ئِ چ اکھاݨ ہک ایجھاں سچ ہوندے جیکوں عالمی حیثیت حاصل ہوندی ئِ۔ اکھاݨ ء ِ چ دناویں دا تجربہ ، انھیں دی سچی تے کھری سوچ، زندگی دے رمزیں دا سگھڑپ، ورتاریں دا سݨھپ ، تہذیب تے ثقافت دا ݙنگھرپ‘ وسیب دے رسمیں تے ریتیں دا جمال، چاہویں‘ سدھریں، محرومئیں تے گزرئیں وہاݨئیں دا ماضی ، مستقبل تے حال ‘غرض زندگی دی ہر حقیقت آپݨے بھرپورسچ نال جلوہ گر ہوندی ئِ۔ 

کجھ لوک اکھاݨ تے محاورے ئِ چ کوئی فرق نھئیں کریندے تے اکھاݨ کوں وی محاورہ تصور کریندن اے ڳالھ درست نھئیں۔ اکھاݨ تے محاورے ئِ چ ٻہوں فرق ئِ۔اکھاݨ ہک مختصر مگر جامع تے مکمل فقرہ ہوندے تے او فقرہ وی ایجھا جیندے ئِ چ دناویں دا صدئیں دا تجربہ تے سوچ رچی ہوئی ہوندی ئِ۔ ہر اکھاݨ دے پچھوں بعض اوقات ہک کہاݨی موجود ہوندی ئِ جہڑی جو آپ وہاݨی کن گزر کرئیں جگ ٖوہاݨی بݨ ویندی ئِ۔ جݙاں جو محاورہ ݙو یا ݙو توں ودھ کجھ لوظیں دا مرکب ہوندے تے اے تحریر ئِ چ جذب تھی کے گم تھی ویندے ۔ ایندا فقط اتنا کم ئِ جو اے تحریر کوں خوبصورت ، پُر معنی تے چسولا بنا ݙیندے ۔ توڑے جو محاورہ ہک سچائی دا روپ دھار کے آندے پر اے لکھاری تے منحصر ہوندے جو او ایندا کہڑے انداز نال استعمال کریندے ۔جݙاں جواکھاݨ کہیں لکھاری دے قلم دی مرہون منت نھئیںہوندی۔ او آپݨے آپ ئِ چ ہک ایجھئیں سچائی ہوندی ئِ جہڑی جو سر چڑھ کرئیں ٻلیندی ئِ۔ ݙوجھے لوظیں ئِ چ محاورہ کہیں وی تحریر ئِ چ جذب تھی کرائیں گم تھی ویندے پر اکھاݨ آپݨے وکھرپ کوں ٹھوک وڄاکے ظاہر کریندی ئِ تے اپݨا وجود ہمیشہ برقرار رکھیندی ئِ ۔ اتھاں مثال دے طور تے چند سرائیکی اکھاݨاں پیش کیتیاں ویندئین۔ 

(1) آپ نہ جوڳی ، ڳوانڈھ ولاوے ۔) (2اپݨاں اوہو جہڑا ویلھے سِر َپکرے ۔) (3اپݨے سِردا بار ݙاہڈھا لڳدے ۔) (4 اَکھ ڈُھکدی نھئیں، ناں چراغ شاہ۔) (5بھُلݨ کم انسان دا، بخشݨ کم رحمان دا۔) (6پت ڳئی پریت ڳئی ۔) (7جتنے دم اتنے غم۔ (8)جݙے رب اݙے سب۔ (9)فِکربُری ، فاقہ بھلا ۔ (10)غَرضؤ دیوانہ ہوندے ۔ 

سرائیکی اکھاݨیں دی تعداد ہک اندازے دے مطابق ویہہ (20)ہزار توں وی ودھ ئِ ۔ ساݙے سرائیکی دے دانشور ، ادیب تے لکھاری سرائیکی اکھاݨاں جمع کرݨ دی بھرپور کوشش کریندے پئے ہِن ۔ہُݨ تیئں سرائیکی اکھاݨیں دے کئی مجموعے منظر عام تے آچکئین ۔ اکھاݨیں (ضرب الامثال) دا ایݙا وݙا ذخیرہ دنیا دی کہیں وی زبان ئِ چ موجود کائینی ۔ اے ڳالھ سرائیکی زبان دی وسعت دا ہک بیّن ثبوت ئِ۔ 

## حوالے
سرائیکی دے مخصوص مفرد حروف تہجی دا استعمال

سرائیکی  دے مخصوص حروف تہجی ٻ ، ڄ، ن٘ڄ، ݙ، ڳ، نڳ تے ݨ دے ابتدائی درمیانی تے اخیری شکلیں دا لوظیں ئِ چ استعمال ہیٹھ ݙتا ویندا پئے تاں جو انھیں حروف دے سرئیں دی درست املا دا شعور پیدا کیتا ون٘ڄ سڳے۔ 

-1’’ٻ ‘‘ ابتدائی شکل :  ٻیر،  ٻار، ٻور، ٻدھ، ٻل، ٻتڑا، ٻچڑا 

’’ٻ‘‘  درمیانی شکل: 	ٹوٻا، ٹٻر، ٹٻہ، ٹٻی ،دھاٻے 

’’ٻ‘‘  اخیری شکل :  ٻٻ، راٻ ، شرٻوٻ، سُٻ

-2’’ڄ‘‘ابتدائی شکل : ڄل ، ڄال ، ڄنگھ، ڄبھ، ڄوانہہ 

’’ڄ‘‘درمیانی شکل : سڄݨ ، سَڄا ، سُڄا، لڄاوݨ پڄلݨ

’’ڄ‘‘ اخیری شکل :رڄ، پوڄ، سوڄ، کڄ

-3’’ن٘ڄ‘‘ ابتدائی شکل :اے حرف تہجی کہیں وی لوظ دے شروع ئِ چ نئیں آندا اینہہ واسطے ایندی کوئی ابتدائی شکل کائینی۔

’’ن٘ڄ ‘‘ درمیانی شکل : سُن٘ڄاݨ‘ مُن٘ڄال ،ون٘ڄاوݨ ، سُن٘ڄڑی

’’ن٘ڄ ‘‘ اخیری شکل:سن٘ڄ، تھن٘ڄ، کن٘ڄ، بھن٘ڄ، ون٘ڄ

-4’’ݙ‘‘ابتدائی شکل :	ݙراکل، ݙراون، ݙونگر، ݙکھڑے ، ݙیݨیں

’’ݙ‘‘ درمیانی شکل :ٻݙݨ ، سݙݨ ، تیݙا ، میݙا

’’ݙ‘‘اخیری شکل :بھیݙ، کھیݙ، ٻوݙ، ݙݙ، لاݙ، لوݙ، چھݙ

-5’’ڳ‘‘ابتدائی شکل: ڳل،ڳچی‘ ڳیہڑ، ڳانڈھا

’’ڳ‘‘درمیانی شکل :	وڳا، رڳڑ، پڳلی، بھڳلاٹا

’’ڳ‘‘اخیری شکل:لاڳ ، بھاڳ، بھڳ، بھوڳ، رڳ،واڳ

-6’’نڳ ‘‘ابتدائی شکل :اے حرف تہجی کہیں وی لوظ دے شروع ئِ چ نئیں آندا ۔ اینہہ واسطے اینہہ حرف تہجی دی ابتدائی شکل کائینی۔ 

’’نڳ در میانی شکل:  منڳل ، انڳل، رنڳݨ، سنڳی ، انڳݨ

’’نڳ ‘‘اخیری شکل : 	رنڳ ، سنڳ، لنڳ، ہنڳ

-7’’ݨ‘‘ابتدائی شکل : 	اے حرف تہجی وی کہیں لوظ دے شروع ئِ چ نئیں آندا  ۔ اینہہ واسطے اینہہ حرف تہجی دی ابتدائی شکل کائنی ۔  

’’ݨ‘‘درمیانی شکل :پاݨی ، داݨے، بھاݨاں ، گھاݨی ، لوݨی، سوہݨی۔ 

’’ݨ‘‘اخیری شکل :ساوݨ ،پروݨ ، چاوݨ ، مݨ، سݨ 

-8’’ی‘‘(یائے خفی الصوت یا یائے معدولہ) :بابائے اردو سئیں ڈاکٹر مولوی عبد الحق اپنی کتاب قواعد اردو دے صفحہ نمبر ۴۹تے رقم طراز ہن جو:

’’بعض لوظیں ئِ چ موجو د’’حرف تہجی ی‘‘ اپݨے پہلے حرف دے نال ایں طرحاں ملا کرئیں پڑھی ویندی ئِ جو ݙوہائیں حرفیں دی آواز ہک معلوم تھیندی ئِ ۔ جیویں جو کیا ، کیاری ، پیارا ، دھیان ، چیونٹی، گیارہ وغیرہ ،اساں اینداں ناں’’ یائے معدولہ ‘‘رکھئیے امتیاز واسطے ایجھیں ’’ی ‘‘دے اتے نشاں ’’v ‘‘ یعنی الٹی جزم دا نشان لا ڈیندے ہیں۔ ‘‘(ترجمہ)

اے ڳالھ نشابر تھی کے سامھݨے آڳئی ئِ جو سرائیکی وانگوں اردو زبان ئِ چ وی ’’یائے خفی الصوت‘‘یعنی ’’یائے معدولہ ‘‘دا وجود پاتا ویندے جیکوں علامتی طور تے ’’  ی   ‘‘لکھیا ویندے ۔یائے معدولہ وی کہیں لوظ دے شروع ئِ چ نھئیں آندی اینہہ کیتے یائے معدولہ دی ابتدائی شکل کائینی ۔ 
’’ی   ‘‘درمیانی شکل: والیاں ، تھالیاں ،ٖ گلیا، پلیا، (تفصیل کیتے ݙیکھو باب نمبر ۱   دی جز نمبر ۲۰)

’  ’ ی‘‘اخیری شکل:چونکہ یائے معدولہ کہیں لوظ دے اخیر ئِ چ وی نھئیں آندی اینہہ واسطے ایندی اخیری شکل وی کائینی ۔
## حوالے
مخارج دے لحاظ نال حروف تہجی دے قسماں

ہر ہک حرف تہجی اپنی ہک وکھری آواز ، لہجہ یا تلفظ رکھیندے جیندا ڄاݨݨ نہایت ضروری ئِ۔ ٻہوں سارے حروف تہجی ایجھئیں ہن جنھیں دی آواز ٻہوں ای تھوڑے فرق نال ہکو جھئیں ئِ مثلاً الف تے ع، ت تے ط،ث،س تے ص، ذ،ز، ض تے ظ، ق تے ک تے ہ تے ح وغیرہ اہل عرب دی اے خصوصیت ئِ جو او ہر ہک حرف تہجی کوں اوندی درست تے وکھری آواز نال ادا کرݨ دا بھرپور سائیو کریندن جݙاں جو ٻئے زباناں ٻولݨ آلے لوک اینہہ ڳالھ دا زیادہ اہتمام نھئیں کریندے حالانکہ اے آہر کرݨ بے حد ضروری ئِ ۔ خاص کر چھوٹے ٻالیں کوں حروف تہجی دی سن٘ڄاݨ کراوݨ کیتے اواز دا ای سہارا ڳولیا ویندے۔جے کر استاد حروف تہجی کوں انھیںدے درست مخرج نال ادا نہ کریسی تاں وت ٻال انھیںحروف دی صحت نال ادائیگی کیویں کریسن۔ تے وت او حرف سن٘ڄاݨ کیویں تھیسن۔ لہٰذا حروف تہجی دی انھیںدے درست مخرج نال ادائیگی ٻہوں ضروری ئِ۔ مخارج دے لحاظ نال حروف تہجی کوں اٹھ قسمیں ئِ چ تقسیم کیتا ویندے تاں جو انھیںدی سن٘ڄاݨ کوںاسان بݨا یا ون٘ڄ سڳے ۔ اے اٹھ قسماں کجھ ایں ہن۔ 
-1شفوی حروف 	-2شجری حروف	-3نثوی حروف 	-4نطعی حروف 
-5اسلی حروف	-6ذلقی حروف 	-7لہوی حروف 	-8حلقی حروف 
انہیں دی تفصیل ݙیکھو ۔

-1شفوی حروف:شفویہ دے لوظی معنی ہونٹھ دے ہِن ٻس او حروف جیندی اواز ہونٹھاں کن نکلدی ئِ شفوی حروف تہجی اکھیندن جہڑے جو اے ہن۔ ب،بھ،ٻ،پ،پھ ف، م، مھ، و، وھ،=۱۰ 

-2شجری حروف:کھُلیے ہوئے ہونٹھاں کِن نکلݨ آلے حروف تہجی شجری حروف تہجی اکھیندن جہڑے جو اے ہن۔ ج، جھ، چ، چھ، ش، ص، ض، ژ =۸

-3نثوی حروف :ݙند تے زبان ملاوݨ نال جہڑے حروف ادا تھیندن نثوی حروف تہجی اکھیندن، جہڑے جو اے ہن۔ ث، ذ=۲

-4نطعی حروف :زبان اُتے کر کیں ݙندیں نال زور ݙیوݨ سیتی جہڑے حروف ادا تھیندن نطعی حروف تہجی اکھیندن ۔ جہڑے جو اے ہن۔ ت، تھ، د، دھ، ط =۵۔

-5اسلی حروف:اسلی دا لوظی معنی ئِ زبان دی چوٹی۔ ٻس زبان دی چوٹی کن نکلݨ آلے حروف اسلی حروف تہجی اکھیندن جہڑے جو اے ہن۔ س، ز، ظ =۳

-6ذلقی حروف :او حروف تہجی جہڑے جو زبان کوں زور لا کے حرکت ݙے کرئیں سنگھ کن آواز کڈھݨ نال ادا تھیندن ذلقی حروف اکھیندن جہڑے جو اے ہن۔ ج=۱

-7لہوی حروف :زبان کوں تالوں نال لا کرئیں تے زور ݙے کے اواز کڈھݨ نال جہڑے حروف ادا تھیندن لہوی حروف اکھیندن ۔ جہڑے جو اے ہن۔ ا، ٹ، ٹھ، ن٘ڄ، ݙ، ڈ، ڈھ، ر، رھ، ڑ، ڑھ، ک، کھ، ڳ، نڳ، ل، لھ، ݨ، نھ، ن، ہ، ی، ے ، یھ = ۲۴۔ 

-8حلقی حروف :حلق دا لوظی معنی ئِ سنگھ ٻس او حروف تہجی جہڑے جو سنگھ تے زور ݙے کے ٻولیئے ویندن حلقی حروف اکھیندن جہڑے جو اے ہن۔ گھ، گ، ح، خ، ع، غ، ق = ۷

## حوالے
جوڑ دے لحاظ نال حروف تہجی دے قسماں

اردو زبان کن علاوہ سرائیکی زبان ہک ایجھیں زبان ئِ جیندے لوظ لکھدئیں ہوئیں پورے حروف تہجی نھئیں لکھئے ویندے بلکہ ہر حرف تہجی کیتے ہک چھوٹا جھیئاں نشان بݨا ݙتا ویندے جیکوں اونہہ حرف تہجی دا سرا آکھیا ویندے ۔ وت حروف تہجی دے اے چھوٹے چھوٹے سرے ملا کرئیں ہک لوظ بݨاݙتا ویندے۔ حرفیں دے سرے جوڑ کرئیں لکھݨ نال لوظ ٻہوں مختصر تھی ویندن ۔ دنیا دیاں ٻیئاں زباناں اردو، سرائیکی ، سندھی ، پنجابی ، عربی ، فارسی وغیرہ زبانیں وانگوں (جہڑیاں جو سڄے کن کھٖے پاسے لکھیاں ویندئین)مختصر نویسی کن محروم ہن۔ اینہہ مختصر نویسی نال تحریر نہایت شستہ تے مہذب وی تھی ویندی ئِ تے وقت وی ٻہوں تھوڑا لڳدے یعنی ٻہوں تھوڑے وقت ئِ چ زیادہ کن زیادہ لکھیا ون٘ڄ سڳدے۔ مختصر نویسی دا اے فن یورپ ئِ چ ٻہوں تھوڑے عرصے کن رواج پاوݨ لڳے جݙاں جو ساݙی ماٻولی کئی سو سالیں کن اینہہ فن کن متعارف ئِ۔ سرائیکی زبان دے حروف تہجی ݙو قسمی ہِن۔ ہکڑے او حروف تہجی جنھیں دے ہک ٻئے نال جوڑݨ کیتے سرے ٻدھے ویندن انھیںکوں جڑویں حروف تہجی آکھیا ویندے جݙاں جو ݙوجھے او حروف تہجی جنھیں دے سرے نھئیں ٻدھے ویندے بلکہ او حروف تہجی بہرصورت پورے پورے لکھئے ویندن۔ انھیںحروف تہجی کوں کٹویں حروف تہجی آکھیا ویندے ۔ 

-1 جڑویں حروف تہجی: او حروف تہجی جنھیں دے سرے بݨدن جڑویں حروف تہجی آکھیندن جہڑے جو اے ہن۔ ب، ٻ، پ، ت، ٹ، ث، ڄ، ج، چ، ح، خ، س، ش ، ص، ض، ع، غ ف، ق، ک، گ، ڳ، ل، م، ن، ݨ، ہ، ی۔ 

-2 کٹویں حروف تہجی: او حروف تہجی جنھیں دے سرے نھئیں بݨدے انھیںکوں کٹویں حروف تہجی آکھیا ویندے اے حروف تہجی کجھ ایں ہن۔ ا، د، ڈ، ݙ، ذ، ر، ڑ، ز، ژ، ط، ظ، بھ،پھ، تھ، ٹھ، جھ، چھ، دھ، ڈھ،رھ، ڑھ، کھ، گھ، لھ، مھ، نھ، وھ، یھ۔ 

## حوالے
روزمرہ محاورے

روزمرہ عام ٻول چال کوں آکھیا ویندے جیویں جو اساں ہک ٻئے نال ڳالھ ُمہاڑ کریندے ہئیں۔ محاورہ علم صرف دی او اصطلاح ئِ جیندے ئِ چ لوظیں دے حقیقی معنی دے بجائے خاص معنے گھدے ویند ِن۔ جیویں جو میں ’’روٹی کھادی ‘‘ یا میں ’’قسم کھادی‘‘ دے معنیاں ئِ چ فرق ئِ۔ یعنی میں ’’روٹی کھادی ‘‘ حقیقی معنی ئِ چ استعمال تھئے جݙاں جو میں قسم کھادی مراد ی معنی ئِ چ استعمال تھئے۔ نوعیت دے لحاظ نال روزمرہ تے محاورے ئِ چ تھوڑا جیھاں فرق ئِ ۔ اے فرق کجھ ایں ہے۔ (۱)روزمرہ ئِ چ لوظ آپݨے اصلی تے حقیقی معنیں ئِ چ استعمال تھیندن ۔ جݙاں جو محاوے ئِ چ لوظ غیر حقیقی تے مجازی معنیں ئِ چ استعمال تھیندن ۔(۲) روزہ مرہ ہک تے ہک تو ودھ لوظیں تے مشتمل ہوندے جݙاں جو محاورہ ہک لوظ تے مشتمل نھئیں ہوندا۔ ایندی بݨت کیتے کم از کم ݙو لوظاں دا ہووݨ ضروری ئِ۔ (۳)روزمرہ ئِ چ مصدر دا ہووݨ ضروری کائینی جݙاں جو محاورے ئِ چ مصدر دا ہووݨ ضروری ئِ۔ (۴) کوئی لوظ اپنی حیثیت ئِ چ ۔روزمرہ نھئیں ہوندا جݙاںجو او جملے ئِ چ استعمال تھی کے روزمرہ بݨدے پر محاورہ جملے ئِ چ استعمال نہ تھیوے تاں وی او محاورہ ہوندے ۔(۵) روزمرہ دی پابندی دے بغیر درست ڳالھ مہاڑ نھئیں تھی سڳدی جݙاںجو محاورے دے بغیر وی ڳالھ مہاڑ درست تھی سڳدی ئِ۔ (۶) اے ضروری کائینی جو ہر روزمرہ محاورہ وی ہووے جݙاں جو اے ضروری ئِ جومحاورہ روزمرہ دا پابند ہووے ۔ 
	دنیا دی کئی زبان وی ایجھیئیں کائینی جیندے ئِ چ محاورے استعمال نہ کیتے ویندے ہوون ۔ محاورہ زبان دا سݨھپ تے ڳاہݨاں ئِ۔ محاورے دے ورتݨ نال نظم ہووے یا نثر ݙوہائیں دا قد ودھ ویندے ایندے نال لوظیں دا ورتارا کھلدے تے تحریر ئِ چ باریکی تے لطافت پیدا تھیندی ئِ۔ ایندے استعمال نال لطیف جذبیئاں تے اچیاں سوچاں دا بھر پور اظہار کیتا ون٘ڄ سڳدے ۔ محاورہ جتھاں زبان دی وسعت کوں نشابر کریندے اتھاں زبان تے بیان تے لکھاری دی مضبوط گرفت کوں وی ظاہر کریندے ۔ 

محاورے دا استعمال سرائیکی زبان ئِ چ اتنا عام تے وافر ئِ جو بعض دفعہ تاں این لڳدے جو ساری ڳالھ مہاڑ محاورے ئِ چ ای تھیندی پئی ئِ۔ سرائیکی زبان ئِ چ محاوریں دا زیادہ تے بھرپور استعمال تے عام زندگی ئِ چ ایندا ورتارا اینہہ زبان دی وسعت کوںنشابر کریندے ۔ 

محاورے دی مختصر تعریف کجھ ایں کیتی ون٘ڄ سڳدی ئِ ۔ جو محاورہ لوظیں دا ایجھاں مجموعہ ہوندے جیندے لوظ ݙسݨ ء ِچ تاں عام لڳدن پر محاورے دی ترکیب انھیں لوظیں دے عام معنئیں کوں خاص بناْݙیندی ئِ ۔ محاورے دے متعلق اے آکھیا ویندے جو :

۱۔محاورے ئِ چ گھٹو گھٹ ݙو لوظ ضرور ہوندن۔۲۔محاورہ ہمیشہ گرائمر دے قاعدئیں تے اصولیں دے عین مطابق ہوندے ۔      ۳۔محاورہ اہل زبان دی ٻول چال (روزمرہ) دے مطابق ہوندے ۔ ۴۔محاورہ اصلی معنیئں دی بجائے مجازی معنیئں ئِ چ ورتیا ویندے ۔۵۔محاورے ئِ چ ہمیشاںمصدر موجود ہوندے ۔۶۔اکثر محاورے استعارے وی ہوندن۔۷۔کہیں وی محاورے ئِ چ استعمال کیتے ڳئے مصدر دے تقریباً سارے مشتقات استعمال تھی سڳدن پر اصل محاورے ء ِ چ کئی تبدیلی رونما نھئیں تھیندی ۔    ۸۔محاورے دے لوظیں ئِ چ کہیں قسم دی تبدیلی نھیٔں کیتی ون٘ڄ سڳدی نہ تاںمحاورہ غلط قرار ݙے ݙتا ویندے ۔ 

سرائیکی زبان دے محاوریں دا ذخیرہ اݨ کھٹ ئِ جہڑا جو اینہہ زبان دی وسعت دا مظہر ئِ ۔ اکثر اوقات ساݙا اݨ پڑھ سرائیکی طبقہ وی اپݨی روزمرہ دی ٻول چال ئِ چ بے شمار محاورے ٻول ویندے ۔ ݙوجھے لوظیں ئِ چ محاوریں دا استعمال ساݙے سرائیکی وسیب دا عام ورتارا ئِ۔ مثال دے طور تے چند ہک محاورے ملاحظہ ہوون۔ اچا جھکا تھیوݨ، اٹھ نال مکوڑا ٻدھݨ۔ بڑ بڑ کرݨ، برتھا تھیوݨ، جُتیاں سدھیاں کرݨ، جتی چا ہڑھݨ، ڄبھ کڈھݨ ، جھورا لڳݨ ، جھولی اݙݨ ، جھوک رساوݨ، جھمر مارݨ وغیرہ ۔ 

## حوالے
بݨت دے لحاظ نال حروف تہجی دے قسماں

بݨت دے لحاظ نال سرائیکی حروف تہجی دیاں چھی قسماں ہن ۔ جہڑیاں جو کجھ ایں ہن:

-1 مدّوِر حروف یا چشمہ دار حروف-2حروف مہملہ یا غیر منقوط حروف -3حروف معجمہ یا منقوط حروف-4مسروری حروف -5 ملفوظی حروف  -6مکتوبی حروف۔ مدّوِر حروف یا چشمہ دار حروف او حروف تہجی جہڑے جو گول دائرے دی صورت ئِ چ لکھئے ویندن یا ݙوجھے لوظیں ئِ چ او حروف جہڑے جو گول شکل رکھیندن مدّوِر حروف یا چشمہ دار حروف تہجی اکھیندن جہڑے جو اے ہِن۔ ج، ڄ، ن٘ڄ، چ، ح، خ، س، ش، ص، ض، ع، غ، ق، ل، ن، ݨ، ی = ۱۷۔

-2 حروف مہملہ یا غیر منقوط حروف: اوحروف تہجی جنھیں دے اُتے ، تَلے یا وچکار کوئی نقطہ نہ ہووے مہملہ یا غیر منقوط حروف اکھیندن جہڑے جو اے ہن۔ ا، ٹ، ٹھ، ح، د، ڈ، دھ، ڈھ، ر، رھ، ڑ، ڑھ، س، ص، ط، ع، ک، کھ، گ، گھ، ل، لھ، م، مھ، و، وھ، ہ= ۲۷۔

-3 حروف معجمہ یا منقوط حروف:او حروف تہجی جنھیں دے اتے ، تلے یا وچکار کوئی نہ کوئی نقطہ ضرور ہووے معجمہ یا منقوط حروف اکھیندن جہڑے جو اے ہن۔ ب، بھ، ٻ، پ، پھ، ت، ٹھ، ث، ج، جھ، چٖ، ن٘ڄ، چ، چھ، خ،ݙ،ذ،ز،ژ، ش، ض، ظ، غ ، ف، ق، ڳ، نڳ، ن، نھ، ن،ی = ۳۱۔

-4 مسروری حروف : مسروری عربی زبان دا لوظ ئِ جیندا لوظی معنی ئِ لکھیا ہویا ڳجھیا یا جیندی آواز لکھݨ جہڑی نھئیں ہوندی مسروری حروف تہجی اکھیندن اے حروف تہجی ݙو حروف دی مشترکہ آواز تے مشتمل ہوندن جہڑے جو اے ہن۔ ب (بے یا با) ، ٻ (ٻے یا ٻا) ، پ( پے یا پا)، ت (تے یا تا) ، ٹ (ٹے یا ٹا) ، ث (ثے یا ثا) ، ڄ(ڄ یا ڄا) ، نج (ن٘ڄے یا ن٘ڄا) ، چ (اینہہ حرف تہجی کوں اگرچہ یا چا پڑھیا ون٘ڄے تاں اے مسروری اکھیسی تے جے کر اینکوں چیم پڑھیاون٘ڄے تاں وت اے ملفوظی اکھیسی) ، ح (حے یا حا)، خ( خے یا خا) ، ر ( رے یا را) ، ڑ ( ڑے یا ڑا) ، ز( زے یا زا) ، ژ ( ژے یا ژا) ، ط ( طے یا طا)، ظ (ظے یا ظا) ، ف ( فے یا فا)، گ ( ڳے یا ڳا) ، نڳ (نڳے یا نڳا)، ہ ( ہے یا ہا)، ی (ے یا یا)، مرکب حروف بھ، پھ، تھ، ٹھ، جھ، چھ، رھ، ڑھ، کھ، گھ، لھ ،مھ ، نھ، وھ، یھ وی مسروری حروف تہجی ہن۔ 

-5 ملفوظی حروف:ملفوظی حروف تہجی دا لوظی معنی اے ہے جو او حروف جہڑے جو ٻول چال ئِ چ ورتئے ون٘ڄن یا جنھیں دی اواز کوں لکھیا وی ون٘ڄ سڳے ۔ اے حروف عموماً ترے حروف دی مشترکہ تے بھرپور آواز تے مشتمل ہوندن ۔ جہڑے جو اے ہن ۔ ا (یعنی الف = ا+ل+ف) ، ج ( جیم = ج+ی+م) چ (چیم = چ+ی+م) د ( دال = د+ا+ل) ، ڈ ( ڈال = ڈ+ا+ل)،ݙ (ݙال = ڈ+ا+ل)،  ( ذال = ذ+ا+ل) ،س ( سین= س+ی+ن) ،ش ( شین= ش+ی+ن) ، ص (صاد= ص+ا+د)، ض (ضاد= ض+ا+د)، ع ( عین = ع+ے+ن)، غ ( غین = غ+ے+ن)، ق ( قاف= ق+ ا +ف) ، ک (کاف = ک+ا+ف)، گ (گاف= گ+ا+ف)، ل (لام= ل+ا+م) ،م (میم =م+ی+م)، ن (نون = ن+و+ن) ،ݨ (ݨوݨ = ن+و+ن) ، و (وائو = و+ا+ئو) ۔مرکب حروف دھ (دھال = دھ+ا+ل) ، ڈھ ( ڈھال =ڈھ+ا+ل)۔ 

-6 مکتوبی حروف :ایجھیں ملفوظی حروف جنھیں دے پہلے تے آخری حرف دی اواز ہکو جھئیں ہووے مکتوبی حروف اکھیندن جیویں جو م (میم = م+ی+م) ، ن (نون = ن+و+ن)  ،و (وائو = و+ا+ئو) ، لہٰذا ایّھے ترے حروف تہجی (م، ن، و) مکتوبی حروف اکھیندن ۔ 
## حوالے
خصوصیت دے لحاظ نال حروف تہجی دے قسماں

-1۔	شمسی حروف تہجی:۔ عربی زبان دے او حروف تہجی جنھیں کنوں پہلے لام التعریف یعنی ’’ال ‘‘لکھیاتاں ویندے پر پڑھیا نھیں ویندا شمسی حروف تہجی اکھیندن۔ شمسی دا لوظی معنی ئِ شمس یعنی سجھ نال واسطہ رکھن آلا۔ ایندا مرادی معنی ئِ ہے جو سجھ دی تیز روشنی ’’ال ‘‘کوں لکا ݙیندی ئِ یا ݙوجھے لوظیںئِ چ ’’ال ‘‘لک ویندے ’’ال ‘‘دے بعد آون آلا حرف تہجی’’ ال ‘‘دے حذف کر ݙیوݨ دے بعد مشدد (یعنی شد آلا) تھی ویندے ۔ ݙوجھے لوظیں ئِ چ اونہہ حرف کوں ݙو مرتبہ پڑھیا ویندے۔ شمسی حروف کوں شمسی آکھݨ دی ہک وجہ اے وی ہے جو الشمس دی شین شمسی حروف تہجی وچ بذات خود وی شامل ئِ۔ شمسی حروف تہجی کجھ ایں ہن۔ ت، ث، د، ذ،ر، ز، س، ش، ص، ض، ط، ظ، ل، ن = ۱۴۔

-2۔	قمری حروف تہجی : عربی زبان دے او حروف تہجی جنھیں کنوں پہلے لام التعریف یعنی ال لکھیاوی ویندے تے پڑھےا وی ویندے۔ انھیں حروف تہجی کوں قمری حروف تہجی اینہہ واسطے وی آکھیا ویندے جو ہکڑے تاں القمر دا ق انھیںحروف تہجی وچ بذات خود شامل ئِ تے ݙوجھے قمر دے معنی چندر دے ہن۔ کیوں جو قمری حروف تہجی چندر دی ٹھڈڑی ٹھڈڑی تے مٹھڑی مٹھڑی چاندݨی وانگوں ٹھڈڑے ٹھڈڑے تے نرم خُو ہوندن۔ اینہہ واسطے انھیں حروف تہجی کوں قمری حروف تہجی آکھیا ویندے جہڑے جو اے ہن۔ ا، ب، ج، ح، خ، ع، غ، ف، ق، ک، م، و،ہ، ی =۱۴۔
## حوالے
اینتھروپولوجی/ بشریات

انتھروپولوجی / بشریات سماجی سائنسز دا ہک علم ہے جیرھا انسان دا مطالعہ کریندے۔ ایکوں انسان دی سائنس ایں کیتے آکھیا ویندے کیوں جو اے سائنسی طریقہ ہائے کار دے مطابق اپݨے طے شدہ اہداف دا دی چھاݨ بین کریندی اے۔

انتھروپولوجی دی تعریف مختلف ماہرینِ بشریات نے مختلف انداز وچ کیتی ہے۔ امریکی ماہر بشریات کونریڈ فلپ کوٹیک دے مطابق:

اینتھروپولوجی انسان تے اوندے اڳلے آباواجداد دا مطالعہ ہے۔ اے ہک موازنہ کرݨ آلی تے انسان دیں ساریں حالتیں تے پکھیں دا احاطہ کرݨ آلی سائنس ہے۔
انتھروپولوجی دے چار بنیادی ادارے یا شاخاں ہن:

۱۔ سماجی ثقافتی بشریات (Sociocultural Anthropology) انسانی سماج تے کلچر دی یکسانیت تے فرق دا مطالعہ، تجزیہ تے وضاحت کریندی ہے۔

۲۔ آرکیالوجی (Archaeology) انسان دے تاریخی تے قبل از تاریخ ماضی دا مطالعہ کریندی ہے۔ اے مطالعہ انسان دے تباہ شدہ مقامات دے وچو ملݨ والی باقیات، ہݙیاں، استعمال شدہ شئیں، عمارتاں، اوزار، ہتھیار وغیرہ دے ذریعے قدیم انسان دے طرز زندگی تے سماجی ثقافتی رویہیں دا ݙس ݙیندے۔

۳۔ فزیکل / بائولوجیکل انتھروپولوجی (Physical/ Biological Anthropology) انسان دی جسمانی ساخت تے مختلف زمان و مکان دے وچ انسانی ساخت وچ آوݨ والیں وٹا پھیر دا مطالعہ ہے۔ ایں شاخ اچ انسانی ارتقا، جینیٹکس، کہیں خاص ماحول وچ تبدیل تھیوݨ دی انسانی صلاحیت، اتے پرائمیٹس (بھولوں، گوریلا، لنگور وغیرہ) دی سماجی زندگی دا مطالعہ کیتا ویندے۔

۴۔ لسانی بشریات (Linguistic Anthropology)

انسانی ٻولی کوں اوندے سماجی تے ثقافتی متن وچ تے زمان مکان دیں حدیں دے مطابق ݙہدی ہے۔ ایندے علاوہ انسانی ٻولیں دی تاریخ تے ٻولی دا انسانی دماغ تے منہ یا ڄبھ  دی اناٹومی دا آپسی تعلق ݙہدی ہے۔ انسان دے غیر انسانی آباواجداد ٻولݨ تے کمیونیکیشن دا نظام وی ایں مطالعے دا حصہ اے۔
ملک دوست محمد بَھچر

ملک دوست محمد بَھچر واں بَھچراں (ضلع میانوالی) دے مشہور سرائیکی اڳواݨ ہن، جنہاں ٻہوں عرصہ پہلے میانوالی وچ سرائیکی کسان تحریک دا مُنڈھ ٻدھا- ݙسایا ویندے جو واں بَھچراں (میانوالی دا ہک قصبہ) انہاں دے ناں توں واں "بَھچراں" مشہور تھیا ہے، جیہڑا پہلے صرف "واں" ہئی، واں دا مطلب کُھوہ ہوندے- **بھچر** ہک راجپوت کھوکھر قبیلہ ہے، اتے  قائد آباد، ضلع خوشاب وچ راہݨ آلے گُنجیال تے بَندیال قبیلے وی بھچر (کھوکھر) ہِن- ملک دوست محمد بَھچر، میانوالی دی ہک انقلابی شخصیت ہَن-

## حوالے
https://m.facebook.com/story.php?story_fbid=5644246838926489&id=100000236861365

https://www.facebook.com/groups/809131930018793/permalink/817265912538728/
صحت دے اعتبار نال حروف تہجی دے قسماں

اساں کجھ سادہ اوازاں کوں بلا تکلف اپݨے ہونٹھاں تے زبان دی مدد نال ملا کرئیں ( یعنی ہک مرکب اواز بݨا کرئیں) فر فر ٻلیندے ویندے رہندے ہیں۔ ساݙے ہونٹھاں تے زبان دی تھوڑی جھئیں حرکت نال مرکب اوازاں مختلف لوظیں دی صورت ئِ چ بݨدےا ں تے نکلدیاں ویندیاں رہندئین۔ اوازاں دا گھٹ تھیوݨ، ودھݨ ، تیز تھیوݨ، مدھم تھیوݨ، اچا تھیوݨ یا جھکا تھیوݨ ساݙے اپݨے وس ئِ چ ہوندے۔ پر انھیںاوازیں کوں اساں جہڑی صفائی نال ٻلیندے ہیں انھیںکوں اونہہ صفائی نال ضابطہ تحریر ئِ چ گھن آوݨ ٻہوں مشکل ئِ ۔ پوری کوشش دے باوجود دنیا دی کُئی زبان وی پوری کامیابی نال انھیںاوازیں کوں تحریر دے دائرے ئِ چ نھیں گھن آسڳی۔ 

اے سادہ اوازاں جہڑیاں جو ہونٹھاں ؍ تے زبان دی حرکت نال پیدا تھیندئین انھیںدے بعض حصئیں کوں تاں چھوٹے چھوٹے مناسب حر وف نال جنھیں کوں حروف تہجی آکھیا ویندے ظاہر کیتا ڳئے تے جتھاں ݙو یا ݙوکنوں زیادہ سادہ اوازیں (حروف تہجی) کوں ملاوݨ مقصود ہا اتھاں بعض ایجھیں حروف منتخب کیتے ڳئین جہڑے جو انھیںسادہ اوازیں (حروف تہجی) کوں ملاوݨ دا کم ݙیندن۔ ݙوجھے لوظیں ئِ چ ݙو یا ݙو کنوں زیادہ حروف کوں ملاوݨ کیتے انھیںمنتخبہ حروف وچوں کُئی ہک حرف ضرور شامل کیتا ویندے۔ اینہہ واسطے ہر زبان ئِ چ حروف دےا ں صحت دے لحاظ نال ݙو قسماں ہن۔ یعنی حروف علّت تے حروف صحیح۔ 

-1	حروف علت: علت دا لوظی معنی ئِ بیماری ضعف، علالت، کمزوری ، روڳ، لاغر پن۔ ٻس ایجھیں حروف تہجی جنھیں دی اواز کمزور، مدھم تے ضعیفئِ حروف علت اکھیندن۔ اے حروف ݙوجھے حروف کوں ملا کرئیں اواز کوں طاقتور بݨاوݨ تے قائم رکھݨ دا کم کریندن جیویں جو وارا (و،ا،ر،ا) دے الف متحرک واو تے متحرک ’’ر ‘‘دی اواز کوں ودھاݙیندن تے لوظ روٹی(ر،و،ٹ،ی) دی وائو تے ’’ی ‘‘ر تے ٹ دی آواز کوں ودھا ݙیندی ئِ۔
اے حروف علت اے ہن۔ (ا،و،ی) اے ترے حروف کݙائیں تاں لوظیں دے شروع  تے کݙاہیں لوظیں دے درمیان ئِ چ آکے جے کرمتحرک تھی ونجن تاں وت اے حروف صحیح بݨ ویندن۔ جیویں جو انور (ا،ن،و،ر) دا الف تے وائو یقین (ی،ق،ی،ن) دی پہلی ی تے قیام (ق،ی،ا،م) دی ی وغیرہ ۔ 

اے ڳالھ وی یاد رکھݨ آلی جو کہیں وی لوظ دے شروع ئِ چ آوݨ آلا کُئی وی حرف علت متحرک تھی کرئیں صحیح بݨ ویندے تے ݙوجھی اے ڳالھ جو کہیں وی حرف صحیح دی اپݨی کُئی آواز نھیں ہوندی جے تئیں اوندے اتے یا تلے کوئی حرکت (یعنی زبر، زیر یا پیش) نہ لئی ون٘ڄے یا اوندی اواز طاقتور یا زوردار بݨاوݨ کیتے اوندے اڳوں کُئی حرف علت نہ لایا ون٘ڄے ۔ 

ٻس حروف علت ݙو قسمی ہن۔ ہک وݙے حروف علّت یعنی (ا، و، ی) تے ݙوجھے چھوٹے حروف علّت (یعنی زبر، زیر ، پیش) ۔ زبر کنوں مراد ادھ الف، زیر کن مراد ادھی ی ، تے پیش کنوں مراد ادھی وائو گھدی ویندی ئِ ۔ ݙوجھے لوظیں ئِ چ ہک الف ݙو زبریں ہک ی ݙو زیریں تے ہک وائو ݙو پیشیں دے برابر ہوندی ئِ۔ لہٰذا انھیںحروف علت کوں حرکتیں دا ناں ݙتا گئے یعنی انھیںحرکتیں دے وسیلے نال صحیح حروف متحرک تھی ویندن بصورت دیگر انھیںصحیح حروف کوں ساکن آ کھےا  ویندے ۔ زبر دی حرکت کوں عربی ئِ چ فتح یا نصب زیر دی حرکت کوں کسرہ یا جر تے پیش دی حرکت کوں ضمہ یا رفع آکھیا ویندے ۔ جہڑے حرف تے کُئی حرکت نہ آوے اوندے اتے جزم یا سکون دی علامت (د) یا (۸) لاݙتی ویندی ئِ ۔ جݙاں جو یائے معدولہ یعنی یائے خفی الصوت تے جزم دی الٹی علامت (v) لئی ویندی ئِ۔ نون غنہ تے وی ایّھا علامت (v) یعنی الٹی جزم لئی ویندی ئِ۔ 

-2	حروف صحیح : حروف علّت (ا، و، ی) کن علاوہ باقی جتنے وی حروف تہجی بچدن او سارے دے سارے حروف صحیح سݙیندن۔ حروف صحیح ہمیشہ بے اواز تے غیر متحرک ہوندن جے تئیں انھیںدے اڳوں وݙے حروف علت (ا،و،ی) یا انھیںدے اتے تلے چھوٹے حروف علت (زیر، زبر،پیش ) نہ لائے ون٘ڄن۔ 
## حوالے
ڈاکٹر ذوالفقار علی رحماݨی

ڈاکٹر ذوالفقار علی رحماݨی، احمدپور شرقیہ نال تعلق رکھݨ آلے ہک معروف علمی شخصیت ہن۔

## ڄم پل، تعلیم تے ذاتی حالات
احمد پور اچ ڄمے۔ تعلیم دے لحاظ نال ایم بی بی ایس ڈاکٹر ہن۔ 
## علمی تے تحقیقی خدمات
انہاں دی ریسرچ ریاست بہاولپور، ایندی تاریخ، شخصیات تے تمدن دے بارے اچ بہت قابل قدر ہے۔ بلاشبہ اے سرائیکی وسیب دی ٻہوں مہاندری شخصیت ہن۔ 
## حوالے
داجل

داجل تحصیل ڄام پور دا مشہور قصبہ ہے. داجل دے ݙاند تے پیڑے مشہور ہن. 

حضرت بابا فرید الدین دے ملفوظات تے مبنی تصوف دی تاریخی کتاب " فوائد الفواد دا مترجم خواجہ حسن داجل دا رھائشی اے ۔قبلہ عالم حضرت خواجہ نور محمد مہاروی سئیں دے قدمیں مبارک دے نشان اج تئیں داجل دے بلبل والے قبرستان ءچ موجود ھن بہترین نہری نظام ڈیونڑ والا جگ مشہور انجینئر سید نور علی ضامن داجل دا ہا ۔۔انڈیا دے صوبہ آسام دا گورنر ہروفیسر جگدیش مکھی داجل دا جم پل اے ۔خان آف قلات دی ریاست دا صوبائی ھیڈ کوارٹر داجل ھا ۔قیام پاکستان توں پہلے تحصیل تے ولا میونسپلٹی دا درجہ وی رکھدا ھا ۔۔ ھک دور ءچ سرم ( سرسوں ) تے اجناس دی بہوں وڈی تجارتی منڈی ہا