open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
اکھر ڳوجھی

اکھر ڳوجھی وکیپیڈیا دا ہک منصوبہ ہے۔ ایہ ہک آن لائن سرائیکی ڈکشنری ہے۔ ایہ اصلوں مفت ڈکشنری ہے۔ ایہ سرائیکی زبان دی سبھ کنوں وݙی لغت ہے۔ اکھر ڳوجھی وچ ݙڈھ لکھ کنوں ودھ سرائیکی الفاظ تے تے تراکیب ہن۔ ویہ ہزار کنوں ودھ سرائیکی اکھاݨ ہن۔ اکھر ڳوجھی دا بانی ایڈمن پرویز قادر ہے۔ سرائیکی اکھر ڳوجھی باقاعدہ طور تے ٢٢ نومبر ٢٠٢٠ء کوں منظور تھئی ہائی۔ اکھر ڳوجھی وچ الفاظ دا مسلسل ودھارا تھیندا پئے۔ بھُوم ڳوجھی تے اکھر ڳوجھی دے تعاون نال اے آئی وچ سرائیکی زبان شامل تھئی ہے۔

## اہمیت
سرائیکی زبان دے حوالے نال ڈکشنری دی اہمیت دے کجھ پہلو ایہ ہن:

* **زبان دی حفاظت:** نویں نسل جیڑھی اپݨے قدیم لفظاں توں پرے تھیندی ویندی ہے، ڈکشنری دے ذریعے او لفظاں کوں دوبارہ سکھ سڳدی ہے۔
* **ادبی تحقیق:** سرائیکی دے شاعر تے ادیب جݙاں کوئی کلام لکھدن، تاں درست لفظاں دے ورتارے کیتے لغت دا سہارا گھندن۔
* **اجنبی مسافراں کیتے:** جیڑھے لوک سرائیکی وسیب وچ نویں آندن، او ڈکشنری دی مدد نال مقامی لوکاں دی ڳالھ مہاڑ کوں سمجھ سڳدن۔

## اکھر ڳوجھی دی اہمیت
* ایہ سرائیکی زبان دی سبھ کنوں وݙی تے مکمل ڈکشنری ہے۔
* سرائیکی زبان دے سارے الفاظ محفوظ کرݨ دا اہم ذریعہ ہے۔

* ایندے نال سرائیکی زبان کوں ہک سُن٘ڄاݨ ملی ہے۔
* ایندے نال سرائیکی اے آئی وچ شامل تھئی ہے۔
* سرائیکی پڑھݨ آلے اتھوں لفظ دے مطلب ڳول سڳدے ہن۔
* لکھاری سرائیکی لکھݨ کیتے اتھوں چنگے چنگے لفظ لبھ سڳدے ہن۔
* ایندے نال سرائیکی تعلیمی ثقافتی تے عوامی زبان بݨ ڳئی ہے۔
* **یاد رکھو:** کہیں وی قوم دی سُن٘ڄاݨ اوندی زبان ہوندی ہے، تے ڈکشنری اوں زبان دا سب توں وݙا قلعہ ہوندی ہے۔

## اکھر ڳوجھی دے بھائیوال بݨو
1. سرائیکی وکیپیڈیا تے مضمون لکھو۔

2. سرائیکی الفاظ تے تراکیب شامل کرو۔ 

3. سرائیکی اکھاݨ تے محاوریاں دا اضافہ کرو۔
اِسماعیل فیض ہادیؔ

محمد اِسماعیل فیض ہادیؔ تونسوی سرائیکی شاعر ہے

## کتاباں

* عقیدت

## نمونہ کلام

### حمد
ہر باغ دے پھُل وِچ تیݙی بو سبحان اللہ سبحان اللہ

تیݙا ذکر جہان تے ہے ہر سو سبحان اللہ سبحان اللہ

تیݙے حُکم تے ݙینہہ کوں سِجھ بلدے ، تیݙے حکم تے مولا ݙینہہ ڈھلدے

تخلیق تیݙی شب دے جگنو سبحان اللہ سبحان اللہ

تیݙا ذکر چِڑی دی چوں چوں وِچ ، تیݙا ذکر ہوا دی شوں شوں وِچ

تیݙی حمد ہے ڳیریاں دی گھو گھو سبحان اللہ سبحان اللہ

ساکوں پیارا لڳدے نام تیݙا ، ساݙے کیتے ہے اِنعام تیݙا

ہر زخم دا مرہم مولا تو سبحان اللہ سبحان اللہ

تیݙی ہستی اعلیٰ ہستی ہے ، تیݙا وجد ہے تیݙی مستی ہے

ہر لب تے راہندے اللہ ھو سبحان اللہ سبحان اللہ

تیݙی ذاکر ہے مخلوق تیݙی ، تو مالک اے مملوک تیݙی

نِت کوئل کوکے کو کو کو سبحان اللہ سبحان اللہ

کوئی رَکھدا مُکھ نورانی ہے ، کوئی حسن اِچ یوسف ثانی ہے

والیل وانگوں کہیں دے گیسو سبحان اللہ سبحان اللہ

تیݙی ذات کوں منیا واحد ہے ، تیݙی ذات دا قرآں شاہد ہے

ہے مشرک جیڑھا آہدے ݙو سبحان اللہ سبحان اللہ

ہِن واہندے وڳدے واہ تیݙے ، ہن ہادیؔ بُت وِچ ساہ تیݙے

تیݙی شان دے ہن کئی کئی پہلو سبحان اللہ سبحان اللہ

شاعر#

محمد اِسماعیل فیض ہادیؔ تونسوی
ونکی:سرائیکی شاعر
امیر حیدر میرن

## امیر حیدر میرن

سید امیر حیدر میرن سرائیکی زبان دے اک مہاندرے شاعر گزرین۔ آپ بخاری سید ہن۔ انہاندے بزرگ ہندوستان توں ہجرت کر کے مظفر گڑھ سکونت اختیار کیتی۔ کوٹ ادو دے نیڑے وستی کرنا وچ اجاں تائیں انھاندا خاندان آباد ہے۔

امیر حیدر چھوٹی عمر وچ ای مظفر گڑھ توں بہاول پور آگئے۔ اتھاں محلہ سادات وچ ٹکا نہ کرتے رہن لگ پئے۔ اتھائیں ہک مشہور بزرگ سید جمال الدین شاہ دی مریدی اختیار کیتی تے ول بعد وچ انهاندی دختر نیک اختر نال نکاح وی کیتا۔

عزیز نشتر غوری آکھدن امیر حیدر ہک سوہنے اُوچے قد کاٹھ دے نینگر جوان ہن۔ آپ ہک بہادر جوان، فوجی سپاہی، تگڑے پہلوان، کامل طبیب تے نامور شاعر ہن۔ پہلوانی وچ آپ دا بہوں ہو کا سکہ ائی۔ آپ نواب فتح محمد خان عباسی تے محمد بہاول خان عباسی رابع دے دور وچ وی ملازمت اختیار کیتی۔

آپ خوش پوش، خوش خوراک، تے خوش اخلاق انسان ہن۔ 90 سال دی عمر وچ کچھ عرصہ بیمار رہن دے بعد 12 ربیع الاول 1318 ہجری کوں آپ وفات پاتی (71)۔

## ادبی خدمات

سید امیر حیدر میرن سرائیکی کلام یادگار چھوڑیئے تے انہاں کوں ہک صاحب طرز شاعر تے من موہنڑے لکھاری دے طور تے ہمیشہ زندہ رکھیا ویسی۔

انہاندے کلام دا یورا کریجے تاں او بنیادی طور تے سی حرفی دے وڈے شاعر ہن۔ انھا ندیاں سی حرفیاں وچ روانی، سلاست، خیال آفرینی تے الفاظ بہتر بہوں چھکویں ہے۔

امیر حیدر نے ہک مختصر قصہ ہیر رانجھا لکھیا ہئی تے ایں توں علاوہ آتش عشق، قصہ کالی گوری، سی حرفیاں، نعتاں، ڈوہڑے، کافیاں لکھین۔

انھاں دیاں نظماں وچ رمضان شریف، عید سوبھوقدر، تے پٹواری نامہ، روہی دی کشتی تے 360 پیچاں والیاں نظماں کافی مشہور ہن۔

## شاعری دا اسلوب

انھاندی شاعری دا بالکل ہک نوا نویکلا رنگ اے، او اشعار وچ صوتی ہم آہنگی تے موسیقیت نال زور پیدا کریندن۔

## نمونۂ کلام

رانجھن دا شان سوایا او سونا میں سکہ ما   

باندی گھول گھماندی رہساں مان نہ تھیسم جھکا ما   

چاون توڑ نبھاون چنگا کون تھیوے دل پھکا ما    

میرن مرساں مول نہ ٹرساں توں سن میڈی ہکا ما  

د - دلاسے ڈے نہ میکوں کوڑے سٹ بکھیڑے ما    

رانجھے نال رلیندی کملی سنج دھوتے کھیڑے ما  

نت متام جتھاں دے گھر وچ، چھوڑ نہ ونجے جھپڑے ما    

میرن واسطه من اللہ دا ،ڈے رانجھن سر سہرے ما  

س - سکھ گیا مک، ڈکھ گیا لک ،لک مکھ گیا سوہنے یار والا    

کار کم گیا مار دم گیا ساڑ غم گیا غمخوار والا    

کالی رات آہی کھڑی پچھاں راہی رب میلے ماہی ماہ انوار والا    

میرن مار چکے سب لوک اوکے دل درد کوکے دلدار والا  

س - سہاگ نہ بھاوے میکوں کھیڑیاں بھیڑیاں والا ما  

طول وہانے بھانے ہانے کھانے زہر کشالا ما 

زیور بیور تریور سوہے گھولاں پٹ دو شالا ما 

میرن شاہ پیارا میکوں ڈیکھ غریبی جالا ما

## ٻیا ݙیکھو

* امیر حیدر میرݨ : طنزیہ ، مزاحیہ شاعری

ترتیب و تصنیفِ مضمون 
خنساء بی بی
طالبہ:بی ایس سرائیکی، سیشن 2025-2028، شعبہ سرائیکی، اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور
سَوویرا سلطنت

سَوویرا (Sauvira) قدیم سرائیکستان دی ہک ٻہوں عظیم تے تاریخی سلطنت ہئی، جیندے بارے وچار ہیٹھاں ݙتے ڳن:

قدیم سندھ وادی دے دور موہنجودڑو تے ہڑپہ دے لوک نیڑے تیڑے دے علاقیاں وچ پھیل ڳئے تے انہاں دیاں تقریباً سو وستیاں وجود وچ آڳیاں تاں انہاں سو وستیاں دے لوکاں رَل تے ہک ریاست قائم کیتی تے ریاست دا ناں سَو ویہڑا رکھا. ایہ سَوویہڑا انگریزی لکھت وچ آیا تاں سَوویرا لکھیجݨ لڳا۔ ایہ ریاست 1000 ق م توں 500 ق م تائیں قائم رہی۔ اینکوں سَوویہڑا بادشاہی وی آہدے ہن۔ 

**تاریخی پس منظر:**

سَوویرا سلطنت دا ذکر قدیم ہندو مذہبی کتاباں جیویں جو "مہابھارت" تے "راماین" وچ ملدے۔ ایہ سلطنت خاص طور تے سندھو دریا (دریائے سندھ) دے نال نال موجود ہئی۔ ایندا علاقہ اجوکے جنوبی پنجاب (سرائیکستان) دے کجھ حصیاں تے سندھ دے اتلے حصیاں تے مشتمل ہئی۔ [1]

**جغرافیہ تے مرکز:**

* ایہ سلطنت دریائے سندھ دے مشرقی کنارے تے آباد ہئی۔ [2]
* تاریخ داناں دے مطابق ایندا دارالحکومت **"رورکا" (Roruka)** ہئی، جینکوں اج کل دے دور وچ روہڑی یا ایندے نیڑے دا علاقہ سمجھیا ویندے۔ [1] [2]
* سَوویرا سلطنت دا مرکز ملتان دے نیڑے ہائی۔ 
* ایہ سلطنت  یانوالیکنوں گھن کراہیں روہڑی تائیں ہائی۔ 

**تجارتی اہمیت:**

سَوویرا قدیم زمانے وچ تجارت دا وݙا مرکز ہئی۔ بدھ مت دیاں روایتاں (Jataka tales) وچ تذکرہ ملدے جو رورکا توں تاجر سمندر دے رستے تے خشکی دے رستے وݙے وݙے ملکاں نال تجارت کریندے ہن۔ [2]

**سیاسی حیثیت:**

* مہابھارت دے مطابق، سَوویرا دے راجے دا ناں **جیدرتھ (Jayadratha)** ہئی، جیہڑا کورواں دا سالا ہئی۔ [1]
* ایہ سلطنت اکثر "سندھو-سَوویرا" دے ناں نال پکاری ویندی ہئی، کیونکہ سندھو تے سَوویرا جڑے ہوئے علاقے ہن۔ [1] [2]

**سرائیکی خطے دی قدامت:**

سَوویرا دا ذکر ثابت کریندے جو سرائیکی وسیب یا سرائیکستان دی تاریخ ہزاراں سال قدیم ہے تے ایہ خطہ قدیم وادی سندھ دی تہذیب دا ہک اہم تے خوشحال حصہ رہا ہے۔

**حوالے:**

# Mahabharata: The Kingdom of Sauvira
# Ancient Geography of India - Alexander Cunningham
ونکی:تاریخ سرائیکستان
سرائیکستان دی آبادی

سرائیکستان اٹھارھاں ضلعیاں دا جغرافیائی تے ثقافتی خطہ ہے. ایندے وچ ملتان، دیرہ غازی خان، بہاولپور، بکھر، میانوالی، دیرہ اسماعیل خان، پہاڑپور، ٹانک شامل ہن۔ سرائیکستان دا کل رقبہ ہک لکھ تریویہ ہزار چھی سو ست (١٢٣٦٠٧) مربع کلومیٹر ہے۔ 

## سندھ وادی دے دور دی آبادی
2000 ق م وچ موہنجودڑو دی آبادی 40000 ہائی تے ہڑپہ دی آبادی 23500  ہائی۔ ایندے نال سرائیکستان دی آبادی دا اندازہ لڳ سڳدے۔ رحمان ڈھیری تے گنویری آلا اوں دور دے سرائیکستان دے وݙے شہر ہن۔ سندھ وادی دے عروج دے دور 1900 ق م وچ گنویری آلا دی آبادی پنجویہ ہزار تے رحمان ڈھیری دی آبادی ݙاہ ہزار ہائی۔ چھاپو آلا دا رقبہ 1 ہیکٹر تے آبادی ݙو ہزار ہائی۔ اوں دور وچ ملتان دی آبادی دا اندازہ ویہ ہزار ہے۔ 1900 ق م وچ سندھ وادی دی آبادی گھٹݨ پئے ڳئی۔ پر ملتان آپݨی جغرافیائی اہمیت تے پاݨی دے وافر وسائل پاروں  1600 ق م وچ  ملتان باقی شہراں تباہی دے بعد سندھ وادی دا ہک وݙا شہر بݨ تے ابھریا۔ مہر ڳڑھ دی آبادی عروج دے دور وچ 2500 ق م وچ 2500 ہزار ہائی۔ ایہ زیادہ دراوڑی ہن۔ موہنجودڑو وچ اسی فیصد سرائیکی ہن تے ویہ فیصد دراوڑی ۔ ہڑپہ وچ سو فیصد سرائیکی ہن۔

## 1881 دی رپورٹ
اوبرائن دے مطابق ملتانی ٻولݨ آلیاں دی  تعداد 16,50,000 ہے۔

## مردم شماری 2023
پاکستان دی پنجویہ کروڑ آبادی وچوں سرائیکستان دی آبادی پنج کروڑ ہے یعنی سرائیکستان دی آبادی پاکستان دی آبادی دا ویہ فیصد یا پنجواں حصہ ہے۔

## مردم شماری دے اندازے
پاکستان دی آبادی 1600 وچ 11 ملین ہائی. 

پراݨیاں مردم شماریاں دے مطابق سرائیکستان دی آبادی کجھ ایں ہے۔

## حوالے
بعد از ہڑپائی دور

وادیٔ سندھ دی تہذیب دے مُکن (تقریباً 1900 قبل مسیح) تے سَوویرا سلطنت دے بنݨ توں پہلے دا زمانہ سرائیکستان دی تاریخ وچ ہک وݙا "اوکھا تے بدلدا" ویلہ ہئی۔ ایں دور دے سرائیکستان دی نقشہ کشی کجھ ایں طرحاں ہے:

* **ہڑپہ توں بعد دی ثقافت (Cemetery H):** جݙاں وادیٔ سندھ دے وݙے شہر اجڑ ڳئے، تاں ہڑپہ، ملتان تے ساہیوال دے علاقیاں وچ ہک نویں تہذیب ابھری جینکوں ماہرین 'سیمنٹری ایچ' آہدن۔ ایں دور وچ لوگ وݙے شہراں دی بجائے چھوٹے چھوٹے پنڈاں وچ رہݨ پئے ڳئے ہن۔ 
* **دریائے ہاکڑہ دا سُکݨ:** ایں زمانے وچ چولستان والا علاقہ (جتھاں گنویری والا جہے وݙے شہر ہن) دریا خشک تھیوݨ پاروں اجڑݨ لڳ پیا۔ لوگ ہاکڑہ توں ہجرت کر کے دریائے سندھ تے چناب دے کناریاں (موجودہ سرائیکستان دے وسطی علاقیاں) دو آوݨ لڳ پئے۔ 
* **آریائی لہر تے ویدک دور دی بنیاد:** ایہ اوہو زمانہ ہئی جݙاں وسطی ایشیا توں قبائل ایں خطے وچ داخل تھیندے پئے ہن۔ سرائیکستان دے دریاواں دے کنارے انہاں قبائل دے ڈیرے لڳے، جنہاں دے میل جول نال ہک نویں تہذیب دی بنیاد پئی جیہڑی بعد وچ 'سوویرا' تے 'مدرکا' جیہاں ریاستاں دی شکل وچ سامݨے آئی۔ [3]
* **زراعت تے مال مݙی:** وادیٔ سندھ دی تجارت جݙاں گھٹی تاں سرائیکستان دے لوگاں دا زیادہ دارومدار مال ڈور پالݨ تے زراعت تے تھی ڳیا۔ ایں دور وچ لوہے دے اوزاراں دا استعمال وی شروع تھیا، جیندے نال زمین کوں واہݨ تے جنگلاں کوں صاف کرݨ سوکھا تھی ڳیا۔ 
* **سرائیکی دی قدیم جڑھ:** لسانی حوالے نال ایہ زمانہ اہم ہے کیونکہ قدیم ہند-آریائی بولیاں تے وادیٔ سندھ دی مقامی قدیم زبان (Proto-Dravidian) دے ملاپ نال ایں خطے دی مخصوص بولی دی بنیاد پئی، جینکوں اساں اج دی سرائیکی دی مڈھلی شکل آکھ سڳدے ہیسے۔ 

مختصر ایہ کہ ایہ دور **پراݨی شہری ترتیب دے ترٹݨ تے نویں قبائلی نظام دے جڑݨ** دا ویلہ ہئی، جیں نے اڳوں ون٘ڄ کے سَوویرا سلطنت جیسی وݙی ریاست کوں جنم ݙتا۔
ونکی:تاریخ سرائیکستان
ڳنا

ڳنے دا کیمیائی فارمولا C¹²H²²O¹¹ ہے. 

ڳنے اچ سکروز تے گلوکوز وافر پاتا ویندے.  

ڳنے دا اخیر ٹھڈا اے. 

ڳنے دیاں پیداوراں/سامان/پراڈکٹس، رَؤ، کَـکو، شِیرا، ڳُڑ، شَکر، کَھنڈ، چینی، کَرکِݨ، پھوڳ،  بَکاس تے بَکاس نال ولا ڳَتا بنڑدے. 

ڳنا کھاوݨ نال ݙَند/دانت پوختے/مضبوط تھیندن. 

رَؤ ساݙا قومی شربت اے، نِرنہاں/نہار منہ/خالی پیٹ رَؤ پیوݨ نال میدے جگر مثانے دی گرمی مُک ویندی اے. رَؤ پیوݨ نال چہرے/منہ/بُتھاڑ شریف تے رونڑق ولدی اے، چھائیاں تے دانگ دَھٻے پریں تھی ویندن. 

رِؤ پیوݨ نال موٹاپا مُک ویندے، ہاضمہ چنگا تھیندے.  

خون دی روانی چنگی ہوندی اے. پاݨی دی کمی مُک ویندی اے. 

ڳُڑ دے اݨ ڳیݨویں فئیدے ہن. سیالے ڳُڑ آلا بَھت اساں سرائیکی شونق نال کھاندے ہسے. ڳُڑ ہاضمہ چنگا کریندے، کہیں کوں پالا/سی ڈھیر لگا بیٹھے ہووے تاں ڳُڑ دی بھوری چکھی کرو. پالا/سی لہہ ویسی. اگر تہاڈاے کئی ݙَنگر ڈھور کوں پالے کنیں کمبڑیں لگی کھڑی اے ڳُڑ دی بھوری کھواؤ پالا لہہ ویسی. گرمیں اچ ڳُڑ آلا شربت ہاں ٹھار ݙیندے.

شکر آلا بَھت وی وݙا چس آلا ہوندے. مکھݨ اچ شکر رَلا تے مِسی روٹی/ چاولیں آلی روٹی وݙی چس ݙیندی اے. 

نِکے لا ویلݨے تے ونج کے کَرکِݨ کوں ڳنے تے ولھیٹ کے کھاندے ہاسے. 

ککو نال ٹُکر کھاوَݨ وی ساݙی ثقافت دا حصہ اے.

شِیرے نال ٹِکی/ٹافی تے شئے شِنگر بݨدی اے. 

اَڳلے زمانے دیسی کَھنڈ بݨدی ہئی ہُݨ تاں ݙِسڑوں رہ ڳئی اے. ولئیتی چینی تاں ہر گھر اچ ݙینہہ رات ورتیندی پئی اے. 

باقی رہ ڳئی بکاس.. شوگر مل اچ چینی بنڑنڑ دے باد آخر تے پھوڳ/بکاس آ بچدے. سِلھیں آلیں بَٹھے تے بکاس ٻالی ویندی اے تے ایندے نال بنڑابتو/مصنوعی لکڑ/کاٹھی اتے ڳتا بݨایا ویندے. 

اتے اے ساریاں چیزاں ساݙے سنگتی اعجاز ڈیال کنوں عام مل ویندن جے ایمان دی قطری ہس تاں ایں سیالے ساکوں دعوت ڈیسی۔ اساں وی ساخ ماݨ گھنسوں۔ باقی خیر 🥰

لکھت: یوسف بھٹہ
سندھ دے شہر

thumb|left|250px|صوبہ سندھ دے اضلاع دا نقشہ
**سندھ دے شہر** دی ایں فہرست وچ پاکستان دے صوبہ سندھ دے تمام ڈویژناں، ضلعیاں تے تحصیلاں (تعلقیاں) دے ناں شامل ہن۔ سندھ انتظامی طور تے 7 ڈویژناں وچ ونڈیا ہویا ہے جنہاں وچ کل 30 اضلاع شامل ہن۔

## کراچی ڈویژن
کراچی ڈویژن پاکستان دا سب توں وݙا شہری علاقہ ہے۔
* **[[ضلع کراچی وسطی]]:** گلبرگ، لیاقت آباد، ناظم آباد، نیو کراچی، شمالی ناظم آباد
* **[[ضلع کراچی شرقی]]:** گلشن اقبال، جمشید کوارٹرز، گلزار ہجری، فیروز آباد
* **[[ضلع کراچی جنوبی]]:** صدر، آرام باغ، لیاری، گارڈن
* **[[ضلع کراچی غربی]]:** اورنگی، مومن آباد، منگھو پیر
* **[[ضلع کورنگی]]:** کورنگی، لانڈھی، شاہ فیصل، ماڈل کالونی
* **[[ضلع ملیر]]:** بن قاسم، گڈاپ، ابراہیم حیدری
* **[[ضلع کیماڑی]]:** بلدیہ ٹاؤن، ہربن، ماڑی پور، سائٹ

## حیدرآباد ڈویژن
* **[[ضلع حیدرآباد]]:** حیدرآباد، قاسم آباد، لطیف آباد
* **[[ضلع بدین]]:** بدین، ماتلی، تلہار، ٹنڈو باگو، گولارچی
* **[[ضلع دادو]]:** دادو، جوہٰی، خیر پور ناتھن شاہ، میہڑ
* **[[ضلع جامشورو]]:** جامشورو، کوٹری، سیہون، مانجھند، تھانہ بولا خان
* **[[ضلع مٹیاری]]:** مٹیاری، ہالا، سعید آباد
* **[[ضلع ٹنڈو اللہ یار]]:** ٹنڈو اللہ یار، جھنڈو مری، چمبر
* **[[ضلع ٹنڈو محمد خان]]:** ٹنڈو محمد خان، بلڑی شاہ کریم، ٹیپو سلطان

## سکھر ڈویژن
* **[[ضلع سکھر]]:** سکھر، روہڑی، پنوں عاقل، صالح پٹ
* **[[ضلع گھوٹکی]]:** گھوٹکی، ڈھرکی، اوباوڑو، میرپور ماتھیلو، خانگڑھ
* **[[ضلع خیرپور]]:** خیرپور، گمبٹ، کوٹ ڈیجی، کنگری، نارا، ٹھری میرواہ، فیض گنج، صوبھو دیرو

## لاڑکانہ ڈویژن
* **[[ضلع لاڑکانہ]]:** لاڑکانہ، رتو دیرو، ڈوکری، باقرانی
* **[[ضلع جیکب آباد]]:** جیکب آباد، ٹھل، گڑھی خیرو
* **[[ضلع شکارپور]]:** شکارپور، لکھٰی غلام شاہ، خان پور، گڑھی یاسین
* **[[ضلع کشمور]]:** کشمور، کندھ کوٹ، تنگوانی
* **[[ضلع قمبر شہداد کوٹ]]:** قمبر، شہداد کوٹ، وارہ، نصیر آباد، میورو خان

## میرپور خاص ڈویژن
* **[[ضلع میرپور خاص]]:** میرپور خاص، ڈگری، جھڈو، کوٹ غلام محمد، شجاع آباد
* **[[ضلع تھرپارکر]]:** مٹھی، اسلام کوٹ، چھاچھرو، ݙاہلی، نگر پارکر، کلوئی
* **[[ضلع عمرکوٹ]]:** عمرکوٹ، پتھورو، سامارو، کنری

## شہید بینظیر آباد ڈویژن
* **[[ضلع شہید بینظیر آباد]]:** نواب شاہ، دوڑ، سکرنڈ، قاضی احمد
* **[[ضلع نوشہرو فیروز]]:** نوشہرو فیروز، کنڈیارو، مورو، بھیریا، مہراب پور
* **[[ضلع سانگھڑ]]:** سانگھڑ، ٹنڈو آدم، شہداد پور، کھپرو، سنجھورو، جام نواز علی

## بنبھور ڈویژن
* **[[ضلع ٹھٹہ]]:** ٹھٹہ، میرپور ساکرو، گھوڑا باری، کیٹی بندر
* **[[ضلع سجاول]]:** سجاول، جاتی، میرپور بٹھورو، شاہ بندر

## حوالے
خیبر پختونخوا دے شہر

thumb|left|250px|خیبر پختونخوا دے اضلاع دا نقشہ
**خیبر پختونخوا دے شہر** دی ایں فہرست وچ پاکستان دے صوبہ خیبر پختونخوا دے تمام ڈویژناں، ضلعیاں تے تحصیلاں دے ناں شامل ہن۔ خیبر پختونخوا انتظامی طور تے 7 ڈویژناں وچ ونڈیا ہویا ہے جنہاں وچ کل 34 اضلاع شامل ہن۔

## پشاور ڈویژن
* **[[ضلع پشاور]]:** پشاور (صوبائی دارالحکومت)
* **[[ضلع نوشہرہ]]:** نوشہرہ، پبی، جہانگیرا
* **[[ضلع چارسدہ]]:** چارسدہ، تنگی، شبقدر
* **[[ضلع خیبر]]:** لنڈی کوتل، جمرود، باڑہ (سابقہ ایجنسی)
* **[[ضلع مہمند]]:** غالانائی، یکہ غنڈ

## ہزارہ ڈویژن
* **[[ضلع ایبٹ آباد]]:** ایبٹ آباد، حویلیاں
* **[[ضلع ہری پور]]:** ہری پور، غازی، کھلابٹ
* **[[ضلع مانسہرہ]]:** مانسہرہ، بالاکوٹ، اوگی
* **[[ضلع بٹگرام]]:** بٹگرام، الائی
* **[[ضلع تورغر]]:** جدبا
* **[[ضلع اپر کوہستان]]:** داسو
* **[[ضلع لوئر کوہستان]]:** پتن
* **[[ضلع کولائی پالس]]:** پالس

## مالاکنڈ ڈویژن
* **[[ضلع سوات]]:** مینگورہ، سیدو شریف، مٹہ، کبل، بحرین
* **[[ضلع لوئر دیر]]:** تیمرگرہ، چکدرہ
* **[[ضلع اپر دیر]]:** دیر، واری
* **[[ضلع چترال لوئر]]:** چترال
* **[[ضلع چترال اپر]]:** بونی
* **[[ضلع شانگلہ]]:** الپوری، بشام
* **[[ضلع بونیر]]:** ڈگر، سوارئی
* **[[ضلع مالاکنڈ]]:** بٹ خیلہ، درگئی
* **[[ضلع باجوڑ]]:** خار (سابقہ ایجنسی)

## مردان ڈویژن
* **[[ضلع مردان]]:** مردان، تخت بھائی، کاٹلنگ
* **[[ضلع صوابی]]:** صوابی، ٹوپی، لاہور (صوابی)

## کوہاٹ ڈویژن
* **[[ضلع کوہاٹ]]:** کوہاٹ، لاچی
* **[[ضلع ہنگو]]:** ہنگو، تھل
* **[[ضلع کرک]]:** کرک، تخت نصرتی
* **[[ضلع کرم]]:** پاراچنار، صدا (سابقہ ایجنسی)
* **[[ضلع اورکزئی]]:** کلایہ، ہنگو

## بنوں ڈویژن
* **[[ضلع بنوں]]:** بنوں، ڈومیل
* **[[ضلع لکی مروت]]:** لکی مروت، سرائے نورنگ
* **[[ضلع شمالی وزیرستان]]:** میران شاہ، میر علی

## ڈیرہ اسماعیل خان ڈویژن
* **[[ضلع ڈیرہ اسماعیل خان]]:** ڈیرہ اسماعیل خان، پہاڑ پور، کولاچی
* **[[ضلع ٹانک]]:** ٹانک
* **[[ضلع جنوبی وزیرستان]]:** وانا (سابقہ ایجنسی)

## حوالے
جلال پور پیر والا

**جلال پور پیر والا** (سارائیکی: جلال پور پیر والہ) پاکستان دے صوبہ پنجاب دے ضلع ملتان دا ہک اہم شہر تے تحصیل جلال پور پیر والا دا صدر مقام ہے۔ ایہ شہر ملتان توں جنوب دی طرف تقریباً 90 کلومیٹر دے فاصلے تے واقع ہے۔

## تاریخ
جلال پور پیر والا دا ناں مشہور صوفی بزرگ حضرت **سلطان احمد قتال** (پیر قتال) دے ناں تے رکھا گیا ہے، جیہڑے حضرت جلال الدین سرخ پوش بخاری دی اولاد وچوں ہن۔ اتھاں پیر قتال دا عظیم الشان مزار ہے جتھاں ہر سال میلہ لڳدے تے لوگ دور دور توں زیارت واسطے آندن۔

## جغرافیہ
ایہ شہر جغرافیائی لحاظ نال ٻہوں اہمیت رکھدے کیونکہ ایہ دریائے سندھ تے دریائے چناب دے درمیان والے علاقے وچ واقع ہے۔ ایہ شہر ایم-5 موٹروے (ملتان-سکھر موٹروے) دے ذریعے جڑیا ہویا ہے۔

## آبادی تے زبان
2023ء دی مرد شماری دے مطابق جلال پور پیر والا تحصیل دی کل آبادی 608,488 افراد ہے، جݙاں جو شہر دی آبادی 89,679 ہے۔ اتھاں دی مقامی تے اکثریتی زبان **[[سارائیکی]]** ہے۔

## حوالے
اٹک

**اٹک** (سارائیکی تے اردو: اٹک) پاکستان دے صوبہ پنجاب دا ہک اہم تاریخی شہر تے ضلع اٹک دا صدر مقام ہے۔ ایہ شہر دریائے سندھ دے مشرقی کنارے تے واقع ہے تے پنجاب تے خیبر پختونخوا کوں ملاوݨ والا ہک اہم جغرافیائی نقطہ ہے۔

## تاریخ
تاریخی طور تے اٹک کوں قدیم زمانے توں اہمیت حاصل رہی ہے۔ شہنشاہ اکبر اعظم نے 1581ء وچ اتھاں ہک عظیم الشان قلعہ تعمیر کروایا ہئی جینکوں قلعہ اٹک آکھیا ویندے تاکہ دریائے سندھ دی حفاظت کیتی ونج سکے۔ برطانوی راج دے دوران ایں شہر دا ناں سر کیمبل دے ناں تے **[[کیمبل پور]]** رکھیا گیا ہئی، لیکن 1978ء وچ حکومتِ پاکستان نے ایندا ناں دوبارہ تبدیل کر کے **اٹک** رکھ ݙتا۔

## جغرافیہ
اٹک شہر اسلام آباد توں تقریباً 80 کلومیٹر دے فاصلے تے واقع ہے۔ ایہ شہر تزویراتی لحاظ نال ٻہوں اہم ہے کیونکہ اتھاں ریل تے سڑک دے پل دریائے سندھ کوں پار کریندن۔ شہر دے نال ای دریائے کابل تے دریائے سندھ دا ملاپ تھیندے جینکوں "کنڈ" آکھیا ویندے۔

## آبادی تے زباناں
2017ء دی مرد شماری دے مطابق اٹک شہر دی آبادی 146,396 افراد تے مشتمل ہے۔ اتھاں وسݨ والے لوگ مختلف زباناں ٻولیندن جنہاں وچ ہندکو، پنجابی، تے پشتو شامل ہن۔ سارائیکی زبان وی شہر دے کئی حصیاں وچ سمجھی تے ٻولی ویندی ہے۔

## حوالے
کبیر والا

**کبیر والا** (سارائیکی: کبیر والا) پاکستان دے صوبہ پنجاب دے ضلع خانیوال دا ہک قدیم تے تاریخی شہر تے تحصیل کبیر والا دا صدر مقام ہے۔ ایہ شہر ملتان توں شمال دی طرف تقریباً 40 کلومیٹر دے فاصلے تے واقع ہے تے تزویراتی لحاظ نال ٻہوں اہمیت رکھدے کیونکہ ایہ شاہراہِ اعظم (GT Road) دے قریب واقع ہے۔

## تاریخ
کبیر والا دا ناں مشہور صوفی بزرگ حضرت **بابا پیر کبیر شاہ** دے ناں توں منسوب ہے، جنہاں دا مزار ایں شہر وچ موجود ہے۔ ایہ شہر صدیوں توں علم تے صوفیانہ روایات دا مرکز رہا ہے۔ برطانوی راج دے دوران وی کبیر والا ہک اہم انتظامی مرکز ہئی۔

## جغرافیہ
کبیر والا جغرافیائی طور تے زرخیز میدانی علاقے وچ واقع ہے۔ ایہ شہر دریائے راوی دے قریب ہے، جیندے پاروں اتھوں دی زمین زراعت واسطے ٻہوں موزوں ہے۔ ایہ شہر خانیوال، ملتان تے جھنگ کوں ملاوݨ والی سڑکاں دے سنگم تے واقع ہے۔

## آبادی تے زبان
2023ء دی مرد شماری دے مطابق کبیر والا شہر دی آبادی 118,563 افراد ہے، جݙاں جو تحصیل دی کل آبادی 1,123,546 ہے۔ اتھاں دی مقامی تے اکثریتی زبان **[[سارائیکی]]** ہے، جݙاں جو پنجابی تے اردو وی ٻولی تے سمجھی ویندی ہے۔

## معیشت
شہر دی معیشت زیادہ تر زراعت تے مبنی ہے۔ اتھاں گندم، کپاس، چاول تے مکئی دی فصلاں کثرت نال تھیندن۔ ایندے علاوہ کبیر والا وچ کئی کاٹن جننگ فیکٹریاں تے فلور ملز وی موجود ہن جیہڑیاں مقامی لوگاں کوں روزگار فراہم کریندن۔

## حوالے
تحصیل جہانیاں

**تحصیل جہانیاں** (سارائیکی: تحصیل جہانیاں) پاکستان دے صوبہ پنجاب دے ضلع خانیوال دی چار تحصیلاں وچوں ہک اہم تحصیل ہے۔ ایندا صدر مقام جہانیاں شہر ہے۔ ایہ تحصیل اپنی زرخیز زمین، نہری نظام تے امن و امان دے حوالے نال پورے ضلعے وچ مشہور ہے۔

## انتظامی ونڈ
انتظامی طور تے تحصیل جہانیاں کوں مختلف یونین کونسلاں وچ ونڈیا گیا ہے۔ ایں تحصیل وچ کل **21 یونین کونسلاں** شامل ہن۔ تحصیل دا انتظام "اسسٹنٹ کمشنر" (AC) چلیندے، جݙاں جو بلدیاتی معاملات تحصیل کونسل دے ذمہ ہوندن۔

## جغرافیہ تے حدود اربعہ
تحصیل جہانیاں دا رقبہ میدانی ہے جیہڑا زراعت واسطے ٻہوں موزوں ہے۔ ایندی حدود درج ذیل علاقیاں نال ملدن:
* **شمال وچ:** تحصیل خانیوال
* **جنوب وچ:** ضلع لودھراں (تحصیل دنیا پور)
* **مشرق وچ:** ضلع وہاڑی
* **مغرب وچ:** تحصیل شجاع آباد تے ضلع ملتان

## آبادیات
2023ء دی مرد شماری دے مطابق تحصیل جہانیاں دی کل آبادی تقریباً **412,450** افراد ہے۔ تحصیل دی آبادی دا وݙا حصہ دیہات وچ رہندے جیہڑا زراعت نال وابستہ ہے۔ 
* **زباناں:** اتھاں دی سب توں وݙی تے مقامی زبان **[[سارائیکی]]** ہے جیہڑی تقریباً 75 فیصد آبادی ٻولیندی ہے۔ ایندے علاوہ پنجابی (خاص طور تے آبادکار علاقیاں وچ) تے اردو وی ٻولی ویندی ہے۔

## زراعت تے نہری نظام
تحصیل جہانیاں دی معیشت ریڑھ دی ہڈی زراعت ہے۔ اتھاں دے نہری نظام دا جال ٻہوں منظم ہے جیہڑا لوئر باری دوآب کنال (LBDC) توں سیراب تھیندے۔
* **اہم فصلاں:** کپاہ، کنک، مکئی، تے چارہ۔
* **باغات:** ایں تحصیل وچ امب (Mango) تے مالٹے (Citrus) دے باغات وی کثرت نال پائے ویندن۔

## اہم قصبے تے چاکات
جہانیاں شہر دے علاوہ ایں تحصیل وچ کئی اہم قصبے تے وݙے چاکات (Villages) شامل ہن، جنہاں وچ:
* ٹھٹھہ صادق آباد
* پل 14
* کوتوال
* چاک نمبر 112/10R، 132/10R تے ٻئے کئی مشہور دیہات۔

## تعلیم تے سہولیات
تحصیل سطح تے تعلیم دے فروغ واسطے گورنمنٹ ہائی سکول ہر وݙے دیہات وچ موجود ہن۔ جہانیاں شہر وچ تحصیل ہیڈ کوارٹر ہسپتال موجود ہے جیہڑا پوری تحصیل دی عوام کوں طبی امداد فراہم کریندے۔ نقل و حمل واسطے پکی سڑکاں دا جال وچھیا ہویا ہے جیہڑا دیہات کوں شہر نال ملیندے۔

## حوالے
جہانیاں

**جہانیاں** (سارائیکی تے اردو: جہانیاں) پاکستان دے صوبہ پنجاب دے ضلع خانیوال دا ہک اہم شہر تے تحصیل جہانیاں دا انتظامی مرکز ہے۔ ایہ شہر ملتان، خانیوال تے لودھراں دے درمیان ہک اہم تجارتی تے زرعی مرکز دے طور تے ابھریا ہے۔ جہانیاں اپنی زرخیز زمین تے اعلیٰ قسم دی کپاہ تے کنک دی وجہ توں پورے پنجاب وچ مشہور ہے۔

## تاریخ تے ناں دی وجہ
جہانیاں دی تاریخ قدیم صوفیانہ روایات نال جڑی ہوئی ہے۔ ایں شہر دا ناں مشہور صوفی بزرگ حضرت **مخدوم جلال الدین جہانیاں جہان گشت** دے ناں توں منسوب کیتا ویندے، جیہڑے صوفیانہ سلسلے دے ہک وݙے ناں ہن۔ برطانوی راج دے دوران، جݙاں نہری نظام بݨایا گیا، تاں ایں علاقے کوں نویں سرے توں آباد کیتا گیا تے اینکوں ہک ماڈل قصبے دے طور تے بسا وٹایا گیا۔

## جغرافیہ تے محل وقوع
جہانیاں جغرافیائی طور تے ملتان-دہلی شاہراہ تے واقع ہئی۔ ایہ شہر خانیوال توں تقریباً 30 کلومیٹر تے ملتان توں 45 کلومیٹر دے فاصلے تے ہے۔ ایں شہر دی حدود لودھراں تے وہاڑی دے ضلعیاں نال وی ملدن۔ ایں علاقے دی مٹی ٻہوں زرخیز ہے، جیہڑی دریائے راوی تے دریائے ستلج دے درمیان والے دوآبے دا حصہ ہے۔

## آبادی تے زباناں
2023ء دی تازہ ترین مرد شماری دے مطابق جہانیاں شہر دی آبادی 114,402 افراد ہے، جݙاں جو پوری تحصیل دی آبادی تقریباً 4 لاکھ توں زائد ہے۔ اتھاں دی مقامی آبادی دی اکثریت دی زبان **[[سارائیکی]]** ہے، جیہڑی شہر تے دیہاتی علاقیاں وچ کثرت نال ٻولی ویندی ہے۔ اوندے علاوہ ونڈ (1947ء) دے ویلے ہجرت کر کے آوݨ والے لوگ اردو تے پنجابی وی ٻولیندن۔

## تعلیم تے صحت
تعلیمی لحاظ نال جہانیاں ہک ترقی یافتہ شہر ہے۔ اتھاں کئی سرکاری تے نجی کالج موجود ہن، جنہاں وچ:
* گورنمنٹ ڈگری کالج (بوائز تے گرلز)
* پنجاب گروپ آف کالجز
* سپیریئر کالج
صحت دے شعبے وچ، شہر وچ ہک وݙا "تحصیل ہیڈ کوارٹر ہسپتال" (THQ) موجود ہے جیہڑا تحصیل دی تمام عوام کوں طبی سہولیات فراہم کریندے۔

## معیشت تے زراعت
جہانیاں دی معیشت دا دارومدار زراعت تے ہے۔ اینکوں "کپاہ دا شہر" وی آکھیا ونڄ سکدے کیونکہ اتھاں کپاہ دی پیداوار ٻہوں زیادہ تھیندی ہے۔
* **فصلاں:** کنک (Wheat)، کپاہ (Cotton)، مکئی (Maize) تے منجی (Rice)۔
* **صنعت:** اتھاں کئی کاٹن جننگ فیکٹریاں، آئل ملز تے بیج (Seeds) دی پروسیسنگ دے مراکز موجود ہن۔

## نقل و حمل (Transport)
جہانیاں پاکستان دے ریلوے نیٹ ورک نال جڑیا ہویا ہے۔ جہانیاں ریلوے سٹیشن ہک اہم سٹیشن ہے جتھاں کئی ایکسپریس ٹریناں رکدیاں ہن۔ ایندے علاوہ ایہ شہر سڑک دے ذریعے خانیوال، ملتان، تے لودھراں نال براہ راست جڑیا ہویا ہے۔

## حوالے
ریاست منکیرہ

ریاست منکیرہ، سرائیکی وسیب دی ہک قدیم تے تزویراتی ریاست رہی اے، جیہڑی موجودہ ضلع بھکر دے علاقے تھل وچ واقع ہئی۔ تھل دے ریگستان وچ اے ریاست اپݨی مضبوطی تے جغرافیائی اہمیت پاروں مشہور ہئی۔

**ریاست منکیرہ دی تفصیل:**

* **تاریخی پچھوکڑ:** منکیرہ دا قلعہ ہزاراں سال قدیم ݙسایا ویندے۔ ہک زمانے وچ ایتھاں ہندو راجاؤں دی حکومت ہئی، لیکن اسلامی دور وچ اے علاقہ مختلف مسلمان حکمراناں دے زیرِ اثر رہیا۔ 18ویں صدی وچ جڈاں مغلیہ سلطنت کمزور تھئی تاں اے علاقہ "سدوزئی" نواباں دے قبضے وچ آ گیا۔
* **نوابانِ منکیرہ دا دور:** نواب محمد خان سدوزئی منکیرہ دے سب توں طاقتور حکمران منے ویندن۔ انھاں دے دور وچ منکیرہ دی ریاست دا دائرہ کار دریائے سندھ توں گھن کے دریائے جہلم دی حدود تئیں پھیل گیا ہئی۔ انھاں نے منکیرہ کوں اپنڑا دارالحکومت بنڑایا تے قلعے کوں مزید مضبوط کیتا۔
* **قلعہ منکیرہ دی اہمیت:** اے قلعہ ریت دے ٹبیاں دے درمیان ہک محفوظ جگہ ہئی۔ ایندی خاصیت اے ہئی کہ دشمن دی فوج کوں ایتھاں تئیں پہنچݨ کیتے ریگستان عبور کرنا پوندا ہئی تے پانڑی دی کمی پاروں اکثر فوجاں رستے وچ ہی ہمت ہار ویندیاں ہن۔
* **سکھاں دا قبضہ (1821ء):** مہاراجہ رنجیت سنگھ نے منکیرہ کوں فتح کرݨ کیتے کئی وار کوششاں کیتیاں۔ آخر کار 1821ء وچ سکھ فوج نے ہک وݙی مہم دے بعد قلعے دا محاصرہ کر گھدا۔ نواب امیر محمد خان سدوزئی نے بہادری نال مقابلہ کیتا، لیکن پاݨی دی کمی تے محاصرے دی سختی پاروں معاہدہ کرنا پیا۔ ایں طرحاں منکیرہ دی آزاد ریاست ختم تھی گئی تے اے سکھ سلطنت وچ شامل تھی ڳئی ۔
* **ثقافت تے زبان:** منکیرہ شروع توں ہی سرائیکی تہذیب تے ثقافت دا گڑھ رہیا اے۔ ایتھوں دے لوکاں دی مادری زبان سرائیکی اے تے ایتھاں دا رہن سہن خالص تھلوچی (سرائیکی دا لہجہ) اے۔

**اجوکا منکیرہ:**

اج دے دور وچ منکیرہ ضلع بھکر دی ہک تحصیل اے۔ قدیم قلعے دے آثار ہݨ وی موجود ہن، جیہڑے ساݙے وسیب دی شاندار تاریخ دی گواہی ݙیندن ۔

## ٻیا ݙیکھو

* سقوط منکیرہ
تحصیل کبیر والا

**تحصیل کبیر والا** (سارائیکی: تحصیل کبیر والا) پاکستان دے صوبہ پنجاب دے ضلع خانیوال دی رقبے تے آبادی دے لحاظ نال سب توں وݙی تحصیل ہے۔ ایندا صدر مقام کبیر والا شہر ہے۔ ایہ تحصیل اپنی قدیم تاریخ، صوفیانہ روایات تے زرخیز زمین دی وجہ توں پورے جنوبی پنجاب وچ ہک خاص مقام رکھدی ہے۔

## تاریخ
کبیر والا دی تاریخ ٻہوں قدیم ہے۔ ایہ علاقہ صدیوں توں ملتان آوݨ والے قافلیاں واسطے ہک اہم گزرگاہ رہا ہے۔ ایں تحصیل دا ناں حضرت **بابا پیر کبیر شاہ** دے ناں توں منسوب ہے، جنہاں دا مزار ایں شہر وچ مرجعِ خلائق ہے۔ تاریخی حوالے توں ایہ علاقہ ملتان دی سلطنت دا حصہ رہا ہے تے اتھاں مغل، سکھ تے برطانوی دور دے کئی اثرات پائے ویندن۔ برطانوی دور وچ اینکوں ہک انتظامی تحصیل دا درجہ ݙتا گیا ہئی۔

## جغرافیہ تے دریا
تحصیل کبیر والا دی جغرافیائی اہمیت ایں وجہ توں ٻہوں زیادہ ہے کہ ایہ ہک "دوآبہ" علاقے وچ واقع ہے۔
* **دریا:** ایں تحصیل دے قریب دریائے راوی تے دریائے چناب دا ملاپ تھیندے، جینکوں مقامی زبان وچ "تریموں ہیڈ" آکھیا ویندے۔
* **حدود اربعہ:** ایں تحصیل دے شمال وچ ضلع جھنگ، جنوب وچ تحصیل خانیوال تے ضلع ملتان، مشرق وچ تحصیل میاں چنوں، تے مغرب وچ ضلع مظفر گڑھ واقع ہے۔
* ایہ تحصیل زرخیز میدانی علاقیاں تے مشتمل ہے جیہڑی نہری نظام نال سیراب تھیندی ہے۔

## آبادی تے زباناں
2023ء دی مرد شماری دے مطابق تحصیل کبیر والا دی کل آبادی تقریباً **1,123,546** افراد ہے، جیہڑی اینکوں ضلعے دی سب توں گنجان آباد تحصیل بݨیندی ہے۔
* **زبان:** اتھاں دی مقامی تے سب توں وݙی زبان **[[سارائیکی]]** ہے، جیہڑی 80 فیصد توں زائد آبادی ٻولیندی ہے۔ ایندے علاوہ پنجابی تے اردو وی مستعمل ہن۔

## زراعت تے صنعت
کبیر والا ہک خالصتاً زرعی علاقہ ہے، لیکن اتھاں صنعتی ترقی وی ٻہوں تیزی نال تھئی ہے۔
# **زراعت:** اتھاں دی کنک (Wheat)، کپاہ (Cotton)، مکئی (Maize) تے منجی (Rice) دی فصل پورے پنجاب وچ مشہور ہے۔
# **صنعت:** کبیر والا وچ پاکستان دی ہک وݙی ملک پروسیسنگ فیکٹری (Nestle) واقع ہے۔ ایندے علاوہ اتھاں فلور ملز، کاٹن جننگ فیکٹریاں تے ٹیکسٹائل دے یونٹ وی موجود ہن۔
# **بجلی دی پیداوار:** ایں تحصیل وچ "روئی کٹ پاور پلانٹ" وی موجود ہے جیہڑا قومی گرڈ کوں بجلی فراہم کریندے۔

## اہم قصبے تے مقامات
تحصیل کبیر والا وچ شہر دے علاوہ درج ذیل اہم قصبے شامل ہن:
* **[[عبدالحکیم]]** (تاریخی قصبہ تے ایم-4 موٹروے انٹرچینج)
* **[[سرائے سدھو]]** (قدیم تاریخی مقام)
* **باگڑ سەرگانہ**
* **مخدوم پور پہوڑاں**

## تعلیمی تے طبی سہولیات
* تحصیل وچ اعلیٰ تعلیم واسطے گورنمنٹ کالجز موجود ہن تے نجی شعبے وچ کئی نامور سکول نیٹ ورکس کم کریندے پئے ہن۔
* **صحت:** تحصیل ہیڈ کوارٹر ہسپتال کبیر والا دے علاوہ دیہاتی مراکزِ صحت (RHC) دا ہک جال وچھیا ہویا ہے۔

## حوالے
تحصیل خانیوال

**تحصیل خانیوال** (سارائیکی: تحصیل خانیوال) پاکستان دے صوبہ پنجاب دے ضلع خانیوال دی ہک مرکزی تے سب توں اہم تحصیل ہے۔ ایندا صدر مقام خانیوال شہر ہے، جیہڑا ہک وݙا ریلوے جنکشن وی ہے۔ ایہ تحصیل ضلعے دے معاشی، تعلیمی تے انتظامی سرگرمیاں دا مرکز ہے۔

## انتظامی ونڈ
تحصیل خانیوال انتظامی طور تے ہک میونسپل کارپوریشن تے کئی دیہاتی یونین کونسلاں وچ ونڈی ہوئی ہے۔ 
* **کل یونین کونسلاں:** 27
* **انتظامیہ:** تحصیل دا نظم و نسق اسسٹنٹ کمشنر خانیوال دے ہتھ وچ ہوندے، جݙاں جو پولیس دے معاملات واسطے سرکل ڈی ایس پی ذمہ دار ہوندے۔

## جغرافیہ تے رقبہ
تحصیل خانیوال دا علاقہ ہک ہموار میدانی علاقہ ہے جیہڑا دریائے راوی تے دریائے چناب دے درمیان والے دوآبے وچ واقع ہے۔ ایندی مٹی ٻہوں زرخیز ہے تے نہری نظام ٻہوں مربوط ہے۔
* **حدود اربعہ:** ایں تحصیل دے شمال وچ تحصیل کبیر والا، جنوب وچ تحصیل جہانیاں، مشرق وچ تحصیل میاں چنوں تے مغرب وچ ضلع ملتان واقع ہے۔

## آبادی تے زباناں
2023ء دی مرد شماری دے مطابق تحصیل خانیوال دی کل آبادی تقریباً **870,450** افراد ہے۔ 
* **سارائیکی:** تحصیل دے دیہاتی علاقیاں تے شہر دے قدیم باشندیاں دی مادری زبان سارائیکی ہے جیہڑی رابطے دی وݙی زبان ہے۔
* **ٻیاں زباناں:** اردو (سرکاری زبان) تے پنجابی وی وݙے پیمانے تے ٻولی ویندی ہے، خاص طور تے برطانوی دور وچ آباد تھیوݨ والے چاکات وچ۔

## معیشت تے صنعت
تحصیل خانیوال اپنی صنعتی تے زرعی پیداوار دی وجہ توں مشہور ہے۔ 
# **زراعت:** اتھاں کپاہ، کنک، مکئی تے کمال (Sugarcane) دی ریکارڈ پیداوار تھیندی ہے۔
# **صنعت:** خانیوال شہر تے ایندے گردونواح وچ کاٹن جننگ فیکٹریاں، فلور ملز، تے ٹیکسٹائل انڈسٹری موجود ہے۔
# **ریلوے:** خانیوال ریلوے جنکشن تحصیل دی معیشت وچ اہم کردار ادا کریندے، کیونکہ ایہ پورے ملک توں مال برداری دا ہک وݙا مرکز ہے۔

## تعلیم تے صحت
تحصیل وچ اعلیٰ تعلیم واسطے کئی ادارے موجود ہن:
* گورنمنٹ ایمرسن کالج دی طرز تے مقامی ڈگری کالجز۔
* زراعتی یونیورسٹی دا کیمپس۔
* **صحت:** ڈسٹرکٹ ہیڈ کوارٹر ہسپتال (DHQ) خانیوال تحصیل دے تمام لوگاں کوں علاج دی سہولیات فراہم کریندے۔

## مشہور علاقے
تحصیل خانیوال وچ خانیوال شہر دے علاوہ درج ذیل علاقے اہم ہن:
* کوٹ عباس شہید
* کچا کھوہ (تاریخی مقام)
* چاک نمبر 168/10R
* چاک نمبر 132/10R

## حوالے
تحصیل میاں چنوں

**تحصیل میاں چنوں** (سارائیکی: تحصیل میاں چنوں) پاکستان دے صوبہ پنجاب دے ضلع خانیوال دی ہک ٻہوں اہم تے زرخیز تحصیل ہے۔ ایندا صدر مقام میاں چنوں شہر ہے، جیہڑی شاہراہِ اعظم (GT Road) تے واقع ہک قدیم تجارتی منڈی ہے۔ میاں چنوں اپنی صنعت، زراعت، تے علم و ادب دے حوالے نال پورے ملک وچ ہک خاص پہچان رکھدی ہے۔

## تاریخ تے ناں دی وجہ
میاں چنوں دی تاریخ صدیوں پراݨی ہے۔ ایں شہر دا ناں ہک صوفی بزرگ حضرت **میاں چنوں** دے ناں توں منسوب ہے، جنہاں دا مزار ایں شہر وچ موجود ہے۔ برطانوی راج دے دوران، جݙاں پنجاب وچ نہری کالونیاں بݨائیاں گیاں، تاں میاں چنوں کوں ہک منظم منصوبے دے تحت آباد کیتا گیا۔ اتھاں ریلوے لائن دی آمد نے ایں علاقے کوں ہک وݙا تجارتی مرکز بݨا ݙتا۔

## جغرافیہ تے حدود
میاں چنوں جغرافیائی طور تے پنجاب دے مرکز وچ واقع ہے۔ ایندا رقبہ میدانی ہے جیہڑا نہری پاݨی نال سیراب تھیندے۔
* **حدود اربعہ:** ایں تحصیل دے شمال وچ ضلع جھنگ تے تحصیل کبیر والا، جنوب وچ ضلع وہاڑی، مشرق وچ ضلع ساہیوال تے ضلع پاکپتن، جݙاں جو مغرب وچ تحصیل خانیوال واقع ہے۔
* ایہ شہر لاہور تے ملتان دے درمیان نیشنل ہائی وے (N-5) تے واقع ہک اہم سٹاپ ہے۔

## آبادی تے سماج
2023ء دی مرد شماری دے مطابق تحصیل میاں چنوں دی کل آبادی تقریباً **850,230** افراد ہے۔ 
* **زباناں:** تحصیل دے وݙے حصے وچ **[[سارائیکی]]** ٻولی ویندی ہے۔ ایندے علاوہ پنجابی تے اردو وی عام ہن۔
* **ثقافت:** اتھاں دی ثقافت خالص پنجابی تے سارائیکی روایات دا امتزاج ہے۔ میلے، گھڑ دوڑ، تے صوفیانہ کلام اتھاں دے سماج دا اہم حصہ ہن۔

## زراعت تے صنعت
میاں چنوں کوں زرعی لحاظ نال "گولڈن کراپ" دا علاقہ آکھیا ویندے۔
# **زراعت:** اتھاں دی کپاہ (Cotton) تے کنک (Wheat) پوری دنیا وچ مشہور ہے۔ ایندے علاوہ مکئی تے تلویں (Oilseeds) دی کاشت وی ٻہوں زیادہ تھیندی ہے۔
# **صنعت:** میاں چنوں زرعی آلات بݨاوݨ دی صنعت وچ پاکستان وچ صفِ اول تے ہے۔ اتھاں بݨے ہوئے ہل، ٹرالیاں تے ٻئے اوزار پورے ملک وچ سپلائی کیتے ویندن۔
# **تجارتی مرکز:** اتھاں دی غلہ منڈی ضلع خانیوال دی وݙی منڈیاں وچ شمار تھیندی ہے۔

## مشہور شخصیات
میاں چنوں نے کئی عظیم شخصیات کوں جنم ݙتا ہے جنہاں نے عالمی سطح تے نام کمایا:
* **[[مولانا طارق جمیل]]:** مشہور اسلامی سکالر۔
* **[[ارشد ندیم]]:** اولمپک گولڈ میڈلسٹ (جیولن تھرو)، جنہاں دا تعلق میاں چنوں دے چاک 101-L توں ہے۔
* **[[غلام حیدر وائیں]]:** پنجاب دے سابق وزیراعلیٰ۔

## تعلیمی ادارے
تحصیل وچ تعلیم دے فروغ واسطے درج ذیل ادارے اہم ہن:
* گورنمنٹ ڈگری کالج فار بوائز اینڈ گرلز
* پنجاب گروپ آف کالجز
* کئی نامور نجی تعلیمی نیٹ ورکس۔

## حوالے
لسانی خاندان

**لسانی خاندان** (Language Family) توں مراد زباناں دا ایسا گروہ ہے جیہڑیاں ہک مشترکہ جدِ امجد زبان (Proto-language) توں نکلی ا ہوون۔ جیویں ہک انسانی خاندان دے افراد ہکو وݙکے دی اولاد ہوندن، اونویں ہی ہک لسانی خاندان دیاں زباناں دے قواعد (Grammar)، الفاظ تے ساخت وچ مماثلت پائی ویندی ہے۔ دنیا وچ ایں وقت ہزاراں زباناں ٻولیاں ویندن جنہاں کوں مختلف لسانی خانداناں وچ ونڈیا گیا ہے۔

## وݙے لسانی خاندان
دنیا وچ لسانی ماہرین دے مطابق کئی سو لسانی خاندان ہن، لیکن کجھ وݙے خاندان درج ذیل ہن:

# **[[ہند یورپی لسانی خاندان]] (Indo-European):** ایہ دنیا دا سب توں وݙا لسانی خاندان ہے جیندے وچ سارائیکی، اردو، پنجابی، انگریزی، فارسی تے لاطینی زباناں شامل ہن۔
# **[[سامی لسانی خاندان]] (Afro-Asiatic):** ایندے وچ عربی تے عبرانی زباناں شامل ہن۔
# **[[چینی تبتی لسانی خاندان]] (Sino-Tibetan):** ایندے وچ چینی زبان سب توں اہم ہے۔
# **[[دراوڑی لسانی خاندان]] (Dravidian):** ایہ جنوبی ہند دی زباناں (تمل، تیلگو) دا خاندان ہے۔

## سارائیکی زبان دا لسانی تعلق
سارائیکی زبان دا تعلق دنیا دے سب توں وݙے خاندان **ہند یورپی** (Indo-European) دی ہک اہم شاخ **[[ہند آریائی]]** (Indo-Aryan) نال ہے۔
* **سلسلہ:** ہند یورپی $\leftarrow$ ہند ایرانی $\leftarrow$ ہند آریائی $\leftarrow$ سارائیکی۔
ایں لسانی تعلق دی وجہ توں سارائیکی دے کئی بنیادی الفاظ سنسکرت، پراکرت، تے قدیم آریائی زباناں نال ملدن۔

## لسانی خاندان دی پہچان
ماہرینِ لسانیات (Linguists) مختلف طریقیاں نال زباناں دے درمیان تعلق لبھیندن:
* **بنیادی الفاظ:** جیویں ماں، پیو، پاݨی، تے اکھ دے الفاظ ہکو خاندان دی زباناں وچ ملدے جلدے ہوندن۔
* **قواعد (Grammar):** جملے بݨاوݨ دا طریقہ تے فعل (Verb) دی گردان ہکو سویں ہوندی ہے۔
* **صوتیات (Phonology):** آوازاں دا نظام وی مماثلت رکھدے۔

## اہمیت
لسانی خانداناں دا مطالعہ اساکوں انسانی ہجرت، تاریخ، تے قدیم تہذیباں دے بارے وچ معلومات فراہم کریندے۔ ایندے نال پتہ لڳدے کہ کیڑیاں قوماں قدیم دور وچ ہک ٻئے دے قریب رہیاں ہن۔

## حوالے
ہند یورپی لسانی خاندان

**ہند یورپی لسانی خاندان** (Indo-European languages) دنیا دا سب توں وݙا تے اہم لسانی خاندان ہے۔ ایں خاندان وچ شامل زباناں یورپ، وسطی ایشیا، تے جنوبی ایشیا (بشمول پاکستان و بھارت) وچ ٻولیاں ویندن۔ دنیا دی کل آبادی دا تقریباً 46 فیصد حصہ ایں خاندان دی کوئی نہ کوئی زبان ٻولیندے پئے ہن۔ سارائیکی، اردو، انگریزی، تے فارسی ورگیاں مشہور زباناں ایں ہکو خاندان نال تعلق رکھدن۔

## تاریخ تے ارتقاء
لسانی ماہرین دا خیال ہے کہ ایں خاندان دی تمام زباناں ہک قدیم زبان توں نکلی ا ہن جینکوں **پروٹو انڈو یورپی** (Proto-Indo-European) آکھیا ویندے۔ ایہ زبان ہزاراں سال پہلے مشرقی یورپ یا وسطی ایشیا دے علاقیاں وچ ٻولی ویندی ہئی۔ جݙاں ایہ لوگ مختلف سمتاں وچ ہجرت کر گئے، تاں وقت دے نال نال انھاں دی زباناں وی بدل کے الگ الگ شاخاں بݨ گئیاں۔

## اہم شاخاں
ہند یورپی خاندان درج ذیل وݙی شاخاں وچ ونڈیا ہویا ہے:

# **[[ہند آریائی]] (Indo-Aryan):** ایندے وچ سارائیکی، پنجابی، سندھی، ہندی، تے سنسکرت شامل ہن۔
# **ایرانی (Iranian):** ایندے وچ فارسی، پشتو، تے بلوچی شامل ہن۔
# **جرمینک (Germanic):** ایندے وچ انگریزی، جرمن، تے ڈچ شامل ہن۔
# **رومانوی (Italic/Romance):** ایندے وچ لاطینی، فرانسیسی، اطالوی، تے ہسپانوی شامل ہن۔
# **سلاوی (Slavic):** ایندے وچ روسی تے پولش زباناں شامل ہن۔

## سارائیکی تے ہند یورپی مماثلت
سارائیکی دا ایں خاندان نال تعلق ایں ڳال توں ثابت تھیندے کہ ایندے کئی بنیادی الفاظ ایں خاندان دی یورپی زباناں نال ملدے جلدن۔ مثلاً:

## جغرافیائی پھیلاؤ
ایں خاندان دی زباناں جغرافیائی لحاظ نال دنیا دے سب توں وݙے رقبے تے پھیلی ا ہوئیاں ہن۔ امریکہ، آسٹریلیا، تے یورپ دے نال نال برصغیر پاک و ہند دے کروڑاں لوگ ایں خاندان دی زباناں ہک وݙے رابطے دی زبان (Lingua Franca) دے طور تے استعمال کریندن۔

## حوالے
ہند آریائی

**ہند آریائی زباناں** (Indo-Aryan languages) ہند یورپی لسانی خاندان دی ہک وݙی تے اہم شاخ ہے۔ ایہ زباناں جنوبی ایشیا (پاکستان، بھارت، بنگلہ دیش، نیپال) تے سری لنکا وچ ٻولیاں ویندن۔ دنیا دے تقریباً ہک تہائی لوگ ایں گروہ دی کوئی نہ کوئی زبان ٻولیندن۔ سارائیکی زبان دا تعلق براہِ راست ایں لسانی خاندان نال ہے، جیہڑی قدیم پراکرت تے سنسکرت دے اثرات توں بݨی ہے۔

## تاریخ تے ارتقاء
ہند آریائی زباناں دا سفر وسطی ایشیا توں شروع تھیا، جتھوں آریائی لوگ ہندوستان وچ داخل تھئے۔ ماہرینِ لسانیات نے ایندے ارتقاء کوں ترائے وݙے دوراں وچ ونڈیا ہے:

# **قدیم ہند آریائی دور:** ایں دور وچ ویدک سنسکرت تے کلاسیکی سنسکرت ٻولی ویندی ہئی۔
# **وسطی ہند آریائی دور:** ایں دور وچ سنسکرت دی شکل بدلی تے "پراکرت" تے "پالی" زباناں وجود وچ آئیاں۔
# **جدید ہند آریائی دور:** ایہ دور 1000ء دے بعد شروع تھیندا ہے، جیندے وچ سارائیکی، اردو، پنجابی، تے سندھی ورگیاں جدید زباناں بݨیاں۔

## سارائیکی زبان دا مقام
سارائیکی زبان ہند آریائی خاندان دی ہک قدیم ترین رکن ہے۔ لسانی تحقیق دے مطابق، سارائیکی وچ قدیم آریائی تے دراوڑی زباناں دے الفاظ ہک خاص ترتیب نال موجود ہن۔ سارائیکی دے مخصوص لہجے تے صوتی آوازاں (جیویں ڳ، ڄ، ݙ، ݨ) اینکوں ایں خاندان دی ٻیاں زباناں توں منفرد بݨیندن۔

## جغرافیائی پھیلاؤ
ہند آریائی زباناں برصغیر دے ہک ٻہوں وݙے رقبے تے پھیلی ا ہوئیاں ہن:
* **مغربی گروہ:** سارائیکی، پنجابی، سندھی۔
* **مرکزی گروہ:** اردو، ہندی۔
* **مشرقی گروہ:** بنگالی، آسامی۔
* **جنوبی گروہ:** مراٹھی، سنہالی (سری لنکا)۔

## لسانی مماثلت
ہند آریائی زباناں وچ آپس وچ ٻہوں زیادہ مماثلت پائی ویندی ہے۔ ایندی وݙی وجہ انھاں دا مشترکہ جدِ امجد (Sanskrit) ہے۔ کجھ الفاظ دی مثال ہیٹھ ݙتی گئی ہے:

## حوالے
سامی لسانی خاندان

**سامی لسانی خاندان** (Semitic languages) دنیا دے قدیم ترین تے اہم لسانی خانداناں وچوں ہک ہے۔ ایہ اصل وچ "افرو ایشیائی" (Afro-Asiatic) لسانی خاندان دی ہک شاخ ہے۔ ایں خاندان دیاں زباناں مشرقِ وسطیٰ (عرب ملکاں)، شمالی افریقہ تے ایتھوپیا دے علاقیاں وچ ٻولیاں ویندن۔ سارائیکی وسیب تے اسلامی دنیا واسطے ایں خاندان دی اہمیت ٻہوں زیادہ ہے کیونکہ قرآنِ پاک دی زبان **[[عربی]]** ایں خاندان دی سب توں وݙی زبان ہے۔

## ناں دی وجہ
"سامی" دا ناں حضرت نوح علیہ السلام دے پتر **حضرت سام** دے ناں توں منسوب ہے۔ بائبل تے کجھ تاریخی روایات دے مطابق، ایں خاندان دیاں زباناں ٻولݨ والے حضرت سام دی اولاد وچوں ہن۔ 1781ء وچ ہک جرمن ماہرِ لسانیات نے پہلی واری ایں گروہ واسطے "سامی" دی اصطلاح استعمال کیتی۔

## اہم زباناں
سامی خاندان کوں مختلف شاخاں وچ ونڈیا گیا ہے:

# **وسطی سامی:** ایندے وچ **عربی** شامل ہے جیہڑی ایں خاندان دی سب توں زیادہ ٻولی ونڄݨ والی زبان ہے۔ ایندے علاوہ عبرانی (Hebrew) وی ایں شاخ دا حصہ ہے۔
# **مشرقی سامی:** ایندے وچ قدیم اکادی زبان شامل ہے جیہڑی ہݨ ناپید تھی چکی ہے (ایہ قدیم بابل تے نینویٰ دی زبان ہئی)۔
# **جنوبی سامی:** ایندے وچ ایتھوپیا دی سرکاری زبان "امہاری" تے کجھ قدیم یمنی زباناں شامل ہن۔

## سامی زباناں دیاں خصوصیات
سامی زباناں اپنی ساخت دے لحاظ نال دنیا دی ٻیاں زباناں (جیویں سارائیکی یا انگریزی) توں ٻہوں مختلف ہن۔ انھاں دی کجھ خاص علامات ایہ ہن:

* **تین حرفی مادہ (Roots):** ایں خاندان دیاں زباناں وچ الفاظ عام طور تے ترائے بنیادی حروف (Consonants) توں بݨدن۔ مثال دے طور تے عربی وچ **ک-ت-ب** توں کتاب، کاتب، مکتوب تے مکتب بݨدن۔
* **دائیں توں بائیں لکھائی:** عربی، عبرانی تے سریانی زباناں دائیں توں بائیں پاسے لکھی ا ویندن۔
* **حلق توں نکلݨ والیاں آوازاں:** ایں خاندان دیاں زباناں وچ حلق توں ادا تھیوݨ والے حروف (جیویں ع، ح، ق) کثرت نال پائے ویندن۔

## سارائیکی تے سامی زباناں دا تعلق
سارائیکی دا سامی خاندان نال کوئی نسلی یا لسانی تعلق کائنی (سارائیکی ہند-آریائی ہے)، لیکن مذہبی تے علمی تعلق ٻہوں گہرا ہے:
1. **قرآنی الفاظ:** سارائیکی وچ ہزاراں الفاظ عربی توں آئے ہن (مثلاً: علم، کتاب، دعا، شکر)۔
2. **رسم الخط:** سارائیکی لکھݨ واسطے جیہڑا رسم الخط (Perso-Arabic) استعمال تھیندے، اوہ سامی نژاد ہے۔

## اہمیت
سامی زباناں انسانی تہذیب دی تاریخ وچ ٻہوں اہم ہن کیونکہ دنیا دے ترائے وݙے مذاہب (اسلام، مسیحیت تے یہودیت) دی مقدس کتاباں ایں خاندان دیاں زباناں (عربی، عبرانی تے سریانی) وچ نازل تھئیاں ہن۔

## حوالے
افرو ایشیائی لسانی خاندان

**افرو ایشیائی لسانی خاندان** (Afro-Asiatic languages) دنیا دے قدیم ترین تے وݙے لسانی خانداناں وچوں ہک ہے۔ ایں خاندان کوں پہلے "حامی سامی" آکھیا ویندا ہئی۔ ایں خاندان دیاں زباناں شمالی افریقہ، ہارن آف افریقہ (ایتھوپیا، صومالیہ وغیرہ) تے مغربی ایشیا دے علاقیاں وچ ٻولیاں ویندن۔ دنیا دے 50 کروڑ توں زائد لوگ ایں خاندان دی کوئی نہ کوئی زبان ٻولیندن۔

## تاریخ تے ناں دی تبدیلی
ماضی وچ ایں خاندان واسطے "حامی سامی" دی اصطلاح استعمال تھیندی ہئی، جیہڑی حضرت نوح علیہ السلام دے پتریں **حضرت حام** تے **حضرت سام** دے ناں توں منسوب ہئی۔ لیکن جدید لسانیات وچ جغرافیائی پھیلاؤ دی وجہ توں اینکوں "افرو ایشیائی" دا ناں ݙتا گیا ہے، کیونکہ ایہ افریقہ تے ایشیا دے درمیان ہک پُل دا کردار ادا کریندے۔

## اہم شاخاں
افرو ایشیائی خاندان چھی وݙیاں شاخاں وچ ونڈیا ہویا ہے:

# **[[سامی لسانی خاندان]] (Semitic):** ایہ ایں خاندان دی سب توں وݙی شاخ ہے جیندے وچ عربی، عبرانی، امہاری تے ارامی زباناں شامل ہن۔
# **مصری شاخ (Egyptian):** ایندے وچ قدیم مصر دی زباناں (ہیروگلیفس) شامل ہن۔ ہݨ ایں شاخ دی "قبطی" (Coptic) زبان صرف مذہبی عبادات وچ استعمال تھیندی ہے۔
# **بربر شاخ (Berber):** ایہ زباناں مراکش، الجزائر تے لیبیا دے علاقیاں وچ ٻولیاں ویندن۔
# **کُشی شاخ (Cushitic):** ایندے وچ صومالی تے اورومو زباناں شامل ہن۔
# **چاڈی شاخ (Chadic):** ایہ وسطی تے مغربی افریقہ (جیویں نائیجیریا) وچ ٻولی ویندی ہے، ایندی مشہور زبان "ہاؤسا" (Hausa) ہے۔
# **اوموٹی شاخ (Omotic):** ایہ ایتھوپیا دے کجھ علاقیاں وچ ٻولی ویندی ہے۔

## لسانی خصوصیات
افرو ایشیائی زباناں وچ کجھ مشترک خصوصیات پائیاں ویندن:
* **اسم دی جنس:** ایں خاندان دیاں اکثر زباناں وچ مذکر تے مؤنث دا فرق ٻہوں واضح ہوندے تے مؤنث واسطے "ت" (t) دا سابقہ یا لاحقہ استعمال تھیندے۔
* **صوتی نظام:** ایندے وچ مخصوص آوازاں (Emphatic consonants) پائیاں ویندن جیہڑیاں حلق توں ادا تھیندن۔
* **نظامِ فعل:** جملے وچ فعل دی تبدیلی دا ہک پیچیدہ تے مخصوص نظام پایا ویندے جیہڑا ترائے حرفی مادے (Roots) تے مبنی ہوندے۔

## اہمیت
انسانی تریخ وچ ایں خاندان دی اہمیت ٻہوں زیادہ ہے کیونکہ:
1. دنیا دے قدیم ترین رسم الخط (مصری تے سامی) ایں خاندان دی زباناں واسطے بݨائے گئے ہن۔
2. اسلام، مسیحیت تے یہودیت دے مراکز ایں خاندان دی زباناں ٻولݨ والے علاقیاں وچ ہن۔
3. عربی زبان دی وجہ توں ایں خاندان دے اثرات سارائیکی، فارسی تے اردو تے وی ٻہوں گہرے ہن۔

## حوالے
چینی تبتی لسانی خاندان

**چینی تبتی لسانی خاندان** (Sino-Tibetan languages) دنیا دا ہند یورپی خاندان دے بعد دوسرا سب توں وݙا لسانی خاندان ہے۔ ایں خاندان دیاں زباناں مشرقی ایشیا، جنوب مشرقی ایشیا تے جنوبی ایشیا دے کجھ حصیاں (ہمالیہ دے علاقے) وچ ٻولیاں ویندن۔ دنیا دی تقریباً 20 فیصد آبادی ایں خاندان دی کوئی نہ کوئی زبان ٻولیندی ہے۔

## تاریخ تے ارتقاء
لسانی ماہرین دے مطابق ایں خاندان دی زباناں ہک مشترکہ قدیم زبان توں نکلی ا ہن جینکوں "پروٹو چینی تبتی" آکھیا ویندے۔ ایہ لوگ ہزاراں سال پہلے ہمالیہ دے پہاڑی سلسلوں تے چین دے میدانی علاقیاں وچ آباد ہن۔ وقت دے نال نال ایہ گروہ الگ تھیندے گئے تے انھاں دی زباناں وچ فرق آ گیا۔

## اہم شاخاں
چینی تبتی خاندان کوں عام طور تے دو وݙیاں شاخاں وچ ونڈیا ویندے:

# **سینیٹک شاخ (Sinitic):** ایندے وچ چینی زبان دی تمام قسماں شامل ہن، جیویں مینڈارن (Mandarin)، کینٹونیز تے وو چینی۔ صرف مینڈارن چینی ہی دنیا دے ہک ارب توں زائد لوگ ٻولیندن۔
# **تبتی برمی شاخ (Tibeto-Burman):** ایندے وچ برمی زبان (میانمار دی سرکاری زبان) تے تبتی زبان شامل ہن۔ ایندے علاوہ ہمالیہ دے دامن وچ ٻولیاں ونڄݨ والیاں سینکڑاں چھوٹی زباناں وی ایں شاخ دا حصہ ہن۔

## لسانی خصوصیات
چینی تبتی زباناں اپنی مخصوص خصوصیات دی وجہ توں مشہور ہن:
* **آہنگی زباناں (Tonal Languages):** ایں خاندان دی اکثر زباناں وچ لفظ دی آواز (Tone) بدلݨ نال اوندے معنی بدل ویندن۔ مثلاً چینی وچ ہکو لفظ "ما" کوں چار مختلف انداز وچ ادا کرݨ نال چار الگ معنی بݨدے ہن۔
* **یک خلوی الفاظ (Monosyllabic):** ایندے اکثر بنیادی الفاظ ہک ہی آواز یا ہک ہی "سیلیبل" تے مشتمل ہوندے ہن۔
* **جملے دی ساخت:** ایندے وچ جملے دی ترتیب عام طور تے "فاعل-مفعول-فعل" (SOV) ہوندی ہے (جیویں سارائیکی وچ ہے)، لیکن چینی زبان وچ ایہ "فاعل-فعل-مفعول" (SVO) ہوندی ہے۔

## جغرافیائی پھیلاؤ
ایں خاندان دا مرکز چین ہے، لیکن ایندے اثرات درج ذیل ملکاں وچ وی ہن:
* **تبت:** ہمالیہ دے سطح مرتفع تے تبتی زبان دا غلبہ ہے۔
* **میانمار (برما):** برمی زبان ایں خاندان دی ہک اہم شاخ ہے۔
* **بھارت تے نیپال:** بھارت دی شمال مشرقی ریاستاں (جیویں منی پور، لداخ) تے نیپال دے کجھ حصیاں وچ تبتی نژاد زباناں ٻولیاں ویندن۔

## اہمیت
چینی تبتی خاندان اپنی قدیم تحریری تاریخ دی وجہ توں ٻہوں اہم ہے۔ چینی رسم الخط دنیا دے قدیم ترین رسم الخطوں وچوں ہک ہے جیہڑا آج وی استعمال تھیندا پیا ہے۔ معاشی طور تے وی، چین دی ترقی دی وجہ توں ایں خاندان دی زباناں دی اہمیت عالمی سطح تے ودھدی پئی ہے۔

## حوالے
مولانا طارق جمیل

**مولانا طارق جمیل** (سارائیکی: مولانا طارق جمیل) پاکستان دے ہک عالمی شہرت یافتہ اسلامی سکالر، مبلغ، تے مذہبی شخصیت ہن۔ انہاں دا تعلق جنوبی پنجاب دے ضلع خانیوال دے شہر میاں چنوں نال ہے۔ اوہ اپنی پُر اثر تقریریاں تے صوفیانہ اندازِ بیان دی وجہ توں پوری دنیا وچ مشہور ہن۔ فوربس (Forbes) تے "دی مسلم 500" دے مطابق انہاں دا شمار دنیا دے بااثر ترین مسلماناں وچ تھیندے۔

## ابتدائی زندگی تے تعلیم
مولانا طارق جمیل 1 اکتوبر 1953ء کوں میاں چنوں وچ ہک زمیندار گھرانے وچ پیدا تھئے۔ انہاں دا تعلق "چوہان" راجپوت خاندان نال ہے۔
* **ابتدائی تعلیم:** انہاں نے اپنی ابتدائی تعلیم میاں چنوں توں حاصل کیتی۔
* **میڈیکل تعلیم:** مولانا ڈاکٹر بݨݨ چاہندے ہن، ایں مقصد واسطے انہاں نے لاہور دے مشہور **کنگ ایڈورڈ میڈیکل کالج** وچ داخلہ گھدا۔
* **دینی تعلیم:** میڈیکل دی تعلیم دے دوران انہاں دا میلان دین دی طرف تھی گیا، جیندے بعد انہاں نے میڈیکل دی تعلیم چھوڑ کے **جامعہ عربیہ رائے ونڈ** وچ داخلہ گھدا تے قرآن، حدیث، تے فقہ دی تعلیم مکمل کیتی۔

## دینی تے تبلیغی خدمات
مولانا طارق جمیل دا تعلق تبلیغی جماعت نال ہے، لیکن اوہ تمام فرقیاں دے لوگاں وچ یکساں مقبول ہن۔
# **اندازِ بیان:** انہاں دے بیان دا انداز ٻہوں نرم تے محبت بھرا ہوندے، جیندے وچ اوہ اخلاقیات، انسانیت، تے اللہ دی محبت تے زور ݙیندن۔
# **سوشل میڈیا:** انہاں دے یوٹیوب چینل تے سوشل میڈیا پیجز دے لکھاں فالوورز ہن، جیندے ذریعے اوہ نوجوان نسل کوں دین دے قریب کریندے پئے ہن۔
# **بین المذاہب ہم آہنگی:** اوہ مختلف فرقیاں تے مذاہب دے درمیان اتحاد تے امن دے وݙے داعی ہن۔

## فلاحی کم تے MTJ برانڈ
مولانا نے انسانیت دی خدمت واسطے "مولانا طارق جمیل فاؤنڈیشن" (MTJ Foundation) قائم کیتی ہے، جیہڑی صحت تے تعلیم دے شعبے وچ کم کریندی ہے۔ ایندے علاوہ انہاں نے "MTJ" دے ناں توں ہک لباس (Clothing Brand) دا سلسلہ وی شروع کیتا ہے، جیندا مقصد مدارس کوں مالی طور تے خود مختار بݨاوݨ ہے۔

## اعزازات
* **ستارہِ امتیاز:** حکومتِ پاکستان نے انہاں دی مذہبی خدمات دے اعتراف وچ 2021ء وچ انہاں کوں "ستارہِ امتیاز" نال نوازیا۔
* **عالمی رینکنگ:** اوہ مسلسل کئی سالاں توں دنیا دے 500 بااثر ترین مسلماناں دی فہرست وچ شامل ہن۔

## ذاتی زندگی
مولانا طارق جمیل اپنی سادہ زندگی دی وجہ توں مشہور ہن۔ اوہ اکثر اپنے آبائی شہر میاں چنوں وچ وقت گزاردن تے اتھاں زراعت نال وی وابستہ ہن۔ انہاں دا تعلق ہک معزز سیاسی تے سماجی خاندان نال ہے۔

## حوالے
سرائے سدھو

**سرائے سدھو** (سارائیکی: سرائے سدھو) پاکستان دے صوبہ پنجاب دے ضلع خانیوال دی تحصیل کبیر والا وچ واقع ہک ٻہوں قدیم، تاریخی تے صوفیانہ روایات دا حامل قصبہ ہے۔ ایہ شہر دریائے راوی دے کنارے آباد ہے تے اینکوں جنوبی پنجاب دے قدیم ترین آباد مقامات وچوں ہک گݨیا ویندے۔

## تاریخ
سرائے سدھو دی تاریخ ہزاراں سال پراݨی ہے۔ 
* **قدیم دور:** روایات دے مطابق ایہ شہر سکندرِ اعظم دے دور وچ وی موجود ہئی۔ ایہ قدیم تجارتی رستے تے واقع ہئی جیہڑا ملتان کوں دہلی تے لاہور نال ملیندے ہئی۔
* **مغل دور:** مغل بادشاہ اکبر دے دور وچ ایں جگہ کوں "سرائے" (مسافر خانہ) دی حیثیت حاصل تھئی، جتھاں قافلے آرام کریندے ہن۔
* **برطانوی دور:** انگریزاں دے دور وچ سرائے سدھو کوں ہک اہم انتظامی مرکز بݨایا گیا تے اتھاں 1860ء دی دہائی وچ ہک پولیس سٹیشن، ڈاکخانہ تے سکول قائم کیتا گیا جیہڑا ایں علاقے دے قدیم ترین اداریاں وچوں ہن۔

## جغرافیہ
سرائے سدھو جغرافیائی طور تے دریائے راوی دے جنوبی کنارے تے واقع ہے۔ ایہ کبیر والا توں تقریباً 20 کلومیٹر دے فاصلے تے ہے۔ ایں قصبے دے ارد گرد دی زمین ٻہوں زرخیز ہے تے سیلابی پاݨی دی وجہ توں اتھاں دی زراعت ٻہوں مشہور ہے۔

## صوفیانہ روایات
سرائے سدھو صوفیاء کرام دی دھرتی ہے۔ اتھاں کئی بزرگاں دے مزارات موجود ہن جنہاں وچ حضرت **سید مخدوم عبدالحکیم شاہ** (رح) دا مزار خاص اہمیت رکھدے، جنہاں دے ناں توں نزدیکی شہر عبدالحکیم آباد ہے۔ ایں قصبے دی ثقافت وچ صوفیانہ کلام تے روایتی میلے شامل ہن۔

## آبادی تے زبان
ایں قصبے دی آبادی دی اکثریت دا تعلق زراعت تے تجارت نال ہے۔ 
* **زبان:** اتھاں دی مادری تے رابطے دی زبان **[[سارائیکی]]** ہے۔ اتھاں دے لوگ سارائیکی ثقافت تے روایات کوں ٻہوں فخر نال برقرار رکھیندے پئے ہن۔

## تعلیمی تے سماجی اہمیت
سرائے سدھو وچ گورنمنٹ ہائی سکول ہک تاریخی عمارت ہے جیہڑی برطانوی دور دی یاد تازہ کریندی ہے۔ ایہ شہر نہ صرف خانیوال بلکہ جھنگ تے ملتان دے سنگم تے ہووݨ پاروں تجارتی لحاظ نال وی اہم ہے۔

## حوالے