فکر تونسوی دی وستی

## فکر تونسوی
میݙی وستی دی آبادی ݙو ہزار ہئی ۔ جیکر ݙڈھ ہزار وی ہوندی تاں وی وستی دا ناں منگروٹھہ اِی ہوندا۔ آبادی گھٹݨ ودھݨ نال ناں نئیں بدل ویندے ۔ ساݙی وستی وچ ہک امیر بندہ ہا ۔ اونداناں مَلاوا رام ہا تے ساݙی ایں وستی وچ ہک غریب شُودڑا جیڑھا کاٹھیاں چُݨدا ہا ۔ اوندا ناں وی ملاوا رام ہا ۔ غریب ہووݨ پاروں اُوں اپݨا ناں نئیں وَٹایا ۔ دولت دے گھٹݨ ودھݨ نال وی ناں نئیں بدل ویندے ۔ کم کار بدل ویندے ہِن ۔ میݙاݙاݙا اپݨے پڑ ݙاݙے دے حوالے نال ݙسیندا ہا ۔ جو اُنہاں دے ابّا دے زمانے وچ ساݙی وستی وی بھوئیں اَمب وات آئی ہئی ۔ جئیں وچ کجھ بندے بھوئیں اَمب توں مَر ڳئے ہَن تے کجھ بھوئیں اَمب دے ݙر توں مر ڳئے ہن تے آبادی گھٹ تھی کراہیں 9سو بندیاں تئیں رہ ڳئی ہئی۔ پر ایہ سب کجھ تھیوݨ توں بعد وی وستی دا ناں منگڑوٹھہ ریہا ۔ بھوئیں اَمب میں توں چار نسلاں پہلوں آیا ہئی تے میں حریان تھی سُچیندا ہَم جو بھوئیں اَمب آوݨ وچ اِتلی دیر کیوں لیندن ۔ اَخیر ایہ کِتھاں سُتے راہندن؟ ۔ کئی نسلاں انہاں دی زیارت کیتیؤں بغیر اللہ کوں پیاریاں تھی ویندن ۔ ہر حال وچ پچھلیاں چار نسلاں دا تجربہ گواہ ہا جو ساݙی وستی دی وسّوں ݙو ہزار دے چَدھار لوݙے کھاندی رہی ۔ عام روایت ایہ ہئی جو تریمتیں جیکر ترائے ٻال ڄمیندیاں ہن تاں ترائے چار بندے چار بندے اللہ سائیں کوں پیارے تھی ویندے ہَن ۔ سنگھڑ دی نئیں وچ ٻݙ مردے ، یا کئیں نانگ کنوں ݙنگیج ویندے ہَن ۔ موت فوت دے معاملے وچ ربّ سوہݨے دی فطری مرضی وی اپݨا رنگ ݙکھیندی ہئی ۔ جیکر تریمتیں چار ٻال ڄمیندیاں تے اُݙے ترائے بندے جنّت یا دوزخ (جنھاں دی چنگی جاہ لبھدی ہئی) پُڄ ویندے ہَن ۔ مطلب ایہ جو حساب برابر اِی راہندا ہئی۔ ساݙی وستی دی تریمتیں وچ ہک ٻئی خاص ڳالھ ایہ وی ہئی جو او ٻال ڄمیندیاں ویلے نَر ، مادہ دا خاص خیال رکھیندیاں ہَن ۔ اَݨ ڄاݨے وچ یا ریاضی دے کئیں اَݨ سِکھے فارمولے مطابق نہ او چھوہریں دی تھوڑ تھیوݨ ݙیندیاں نہ چُھوہراں دی ۔ مثال دے طور تے جیکر ہک تریمت دے ڈڈھوںمتواتر پنج چھوہریاں ڄمدیاں تے کئی ݙوجھی تریمت پنج چھوہر ڄما تے ’’مارکیٹ‘‘ دے حوالے کر ݙیندی ۔ سچ ایہ ہے جو تریمتیں کݙاہیں وستی دا حساب کتاب وِڳڑݨ نہ ݙیندیاں ۔ توڑے جو وݙیاں تھی کراہیں میکوں سُدھ پئی جو ایہ صرف ساݙی وستی دا کردار نہ ہئی ۔ بَھل جو پورے ہندوستان وچ ایہو تھیندا پیا ہئی۔ کئی کئی سیاݨے تاں اینکوں ہند ریت دا ہک اَزلی اَبدی حصّہ وی آہدے ہَن ۔ مثال دے طور تے ساݙی وستی دے ڈھولݨ داس تے جݙاں جوانی آئی تے اوں کھوہ توں پاݨی بھر آندی پُھلاں دے گھڑے تے ہک ککرہ ماریا ۔ اَواز آئی ، ٹن !پُھلاں کوں کاوڑ لڳی ۔ بَھل جو ایں کاوڑ دے اندروں اندروں ہک کِھل وی لُکی ہوئی ، تے پُھلاں اپݨی جوانی جو پاݨی دے گھڑے وانگ بھری ہوئی ہئی ۔ اُچھالُس تے ڳچی کوں اکڑا تے پچھیُس ۔ ایہ کیا اے؟‘‘۔ ’’ٹن‘‘ ولدا ڈھولݨ ݙوجھا ککرہ ماریا۔

’’شرم نوی آندی تیݙی بھیݨ کوئنی؟‘‘ ۔ ہے کیوں نئیں ۔ پر او …؟ پَر ڈھولݨ ایہ ناہی ݙساوݨ چاہندا جو او وی تیݙے پچھوں ، اُونہی کھوہ توں گھڑا بھر تے اُچھلیندی آندی پئی ہوسی تے اوندے گھڑے تے وی کئیں لچھو، کئیں رحیمے ، کہیں خیراتی ’’ٹن‘‘ کر تے ککرہ ماریا ہوسی ۔ مطلب ایہ جو ڈھولݨ ایہ نہ ݙسایا ۔ کیوں جو پہلوں تاں عشق وچ بھیݨ کوں گھن آوݨاں دی لوڑ کائنی تے ݙوجھا وستی دی پنچائیت وی اونکوں چنگا نئیں ڄاݨدی ۔ وَت کجھ سالاں بعد جیویں جو ہر وستی دی تہذیب وچ رواج ہا ۔ جیکر جو ڈھولݨ تے پُھلاں عشق وچ بدنام وی تھئے ۔ اُنہاں دے جُدائی اِچ بھرے ہوئے ٹھڈڑے ساہ ساری وستی وی سُݨے ۔  پَر ڈھولݨ دی شادی پُھلاں نال نہ تھئی ۔ دَھرم دُئی نال تھئی تے پُھلاں کوں رحیمے دے پلّو نال ٻدھ ݙتا ڳیا ۔ کیوں جو پُھلاں ہک لُہار دی دھی ہئی تے رحیما وی لُہار دا پُتر ہئی ۔ لوہار دا پُتر لوہار دی دھی نال اِی پرنیسی ۔ وستی دے وݙکیاں دا اَکھاݨ ہئی جو پیشہ لوہار دا ہوندے ، درکھاݨ دا ہوندے ۔ موچی ، نائی ، کمبھار دا ہوندے ۔ پَر عشق ، عشق دا کُئی پیشہ نئیں ہوندا ۔ تہوں تاں ڈھولݨ دی بھیݨ چمپا دے گھڑے تے ککرہ تے خیراتی ماریا ہئی ۔ پر خیراتی دے ککرے دی ’’ٹن‘‘ پرنیوے دے مقدس منتراں دی گھمکار وچ گُم تھی ڳئی تے  وستی والیاں ݙٹھا جو چمپا متھے تے بندی چمکا وستی دے تیرتھ داس دے پچھوں پَلوں ٻدھی ، شادی دے پھیرے پئی لیندی ہئی۔ ہا ! ساݙی وستی وچ کݙاہیں کݙاہیں عشق دی ’’ٹن‘‘ ضرور سُݨݨ کوں ملدی ہئی ۔ پَر ایں توں بعد کوئی ہیرونہ بݨا۔ کوئی خیراتی ، کوئی ڈھولݨ داس کوئی ترتھ داس ، فرہاد وانگوں نہر نہ کھٹیندا ۔ کوئی پُنوں دے وانگ ݙاچی تے پُھلاں کوں نہ بھڄا گھن ویندا ۔ وستی دی رِیت ، روایت دیاں زنزیراں ایݙیاں مضبوط ہَن جو انہاں کوں ݙو چار ککریاں نال ہئی تروڑیا ونڄ سڳدا۔

مَنّو تاں ساݙی وستی ، ہیروواں توں واندی ہک وستی ہئی ۔ سِدھی سادی روایتی امن پسند ، اتھاں ہیرویا لیڈر نہن ڄمدے ۔ صرف ’’نارمل‘‘ انسان وَسدے ہَن ۔ ایویں وستی دیاں چھوہریں ہیروئناں بݨݨ جوڳیاں نہ ہَن ۔ ہولی جیہاں ہک عشق دا ککرہ ، تے وَت شادی دا جوڑا ٹھمکا تے ٻال ڄاوݨ وچ رُدھ ویندیاں ہَن ۔ ریاضی دے اَݨ سونہیں فارمولے پاروں نتیجہ ایہ ہوندا جو ساݙی وستی دی آبادی ، کئی نسلاں توں ݙو ہزار توں نہ گھٹ تھیندی ہئی نہ وَدھ ۔ مُکدی مکائو ساݙی وستی بھلے مانساں دی وستی ہئی ۔ پچھلے ݙینہاں شئیت 35سالاں بعد میکوں اپݨی وستی دا ہک اُوں زمانے دا سنگتی ملیا ۔ اوں سِک نال جیڑھی اوندے اندر ٻلپݨ توں ہئی میں اُوں توں پُچھیا ۔ تیݙی ہُݨ دی حالت ݙیکھ تے ایویں لڳدے جو تُوں ہیرو ایں یا لیڈر ۔ اَحٖ کل کتھاں ایں؟ ۔ او ٹہکارا مار تے کِھلیا تے وَت ہک ٹھڈا ساہ بھریُس تے آکھیُس ’’ٹوپݨ داس!‘‘ ہا ۔35سالاں بعد اپݨا اصلی ناں سُݨ تے کیݙی چس آندی پئی اے اونویں تاں میکوں لوکی ٹی ۔ ڈی ۔ آہوجد آہدن ۔ میں بمبئی راہنداں ۔ چنگاں بَھلا کاروبار اے ۔ کار اے ، کوٹھی اے ، ݙو ٹیلی فون ہِن پَر … کیا ذال دی وَٹا چھوڑی وی یا اوہو سِیتا اے؟۔ ’’ناں بھرا! او بھیڑی میݙی ٻہوں وفادار اے ۔ اوں میکوں چار ٻال ݙتن ۔ چاریں کوں پَرنا ݙتم ۔ ݙو چھوہریں ڳئین تے ݙو نوہریں آ ڳئین ۔ بھگوان دا ݙتا سبھو کجھ اے ۔ گھر وچ ریفریجیٹر اے ، ٹیلی ویژن ہے تے …‘‘ اے تاں ٹھیک اے پَر ، ہیرو نئیں بݨ سڳیا ۔ ذال ، ٻال ، کار ، کوٹھی انہاں نال کوئی ہیرو تے نئیں اَکھویندا ۔

ترقی کر تے وی تُوں اوہو ’’نارمل‘‘ انسان اِی ریہوں ۔ اوہو ٹوپن داس دا ٹوپن داس ۔ تُوں تاں سکول وچ ٻہوں سیاݨاں  ہانویں پَر … پَر ہیرو یا فرہاد میں وی نئیں بݨ سڳیا ۔ ایں وستی دی مٹی وچ بھیڑی کوئی اینجھی تاثیر ہئی جو اساں اَڄاں تئیں اوندیاں قدراں توں ڄان نئیں چُھڑا سڳے ۔ اِتلا وݙا لکھاری بݨ تے وی میں انسانیت کوں چمبڑا ودّاں ۔ کݙاہیں وی جݙاں میکوں وسواس تھیندے لوکی میکوں لیڈر بݨا چھوڑیس تاں وَت میں اپݨی بچی کُھچی انسانیت گھن تے بھڄ پونداں۔کوہ سلیمان دے اَدھ وچکار وسدی اے وستی ۔ دور توں ایویں نظردی اے جیویں کُئی پندھیڑو ڈھیر پندھ دے تھکیڑے توں بعد اَرام پیا کریندا ہووے ۔ لڳدا ہا او وستی سُتی وی نئیں پئی تے جاڳدی وی نئیں پئی ۔ بس جیندی پئی اے ۔ 

کݙاہیں کݙاہیں جݙاں قاضی عبدالرحمن اپݨی ݙاچی تے سوار ، سِر تے پڳڑ ٻدھ ، مُچھاں کوں خوامخواہ تاء ݙیندیاں لنگھ ویندا تاں اَدھ نندرائی ایہ وستی ݙو چار لحظے کیتے چِھرکی بھریندی ۔ اونکوں سلام کریندی تے وَت اوں اَزلی ، نسلی خموشی نال جیوݨ وچ رُجھ ویندی ۔ قاضی عبدالرحمن ہُݨ قاضی نئیں ریہا ۔ بَھل جو پٹواری تھیڳیا ہئی ۔ قاضی جیڑھے وستی دی قضا تے قدر دے مالک ہوندن ۔ جیڑھے ہَٹے ویلے انصاف دی ترکڑی چائی پھردن۔اندروں اندروں ترکڑی وچ ݙنڈی مریندن تے وَت ایں ݙنڈی مارݨ پاروں لوکاں وچ ݙر بَھؤ تے اپݨے کیتے عزت بݨیندن ۔ پَر میں جݙاں وݙا تھیاں تے سُدھ پئی جو ایں وستی وچ پچھلیاں کئی نسلاں توں کوئی ہک ٻئے دا ڳاٹا نئیں لہیندا ۔ کݙاہیں کݙاہیں ، کتھائیں کتھائیں نِکی جئی ڳالھ تے ہک ݙوجھے نال تُوتڑاک تھئی وی تاں ہک ٻئے کوں ٻئے کوں ݙو چار پھکیاں ، بے چسیاں ڳالھیں مندے کڈھ تے جھیڑے کوں نبیڑ ݙتا ویندے ۔ آہدے ہَن ۔ ایں وستی وچ کݙاہیں کئیں دا سِر کئیں دے پتھر نال پَھٹل نئیں تھیا ۔ ایں کیتے وستی دے سبھے پتھر تے سبھے سِر اونویں دے اونویں صحیح سلامت ہن ۔ اِتھاں کݙاہیں کئیں دے قتل دی واردات نئیں تھئی ۔ چہ چہ چہ ! کیا انسان وی کݙاہیں انسان کوں قتل کریندے؟۔ وستی آلے آہدے ہَن تے ایں کیتے جیکر او کئیں کوں مارݨا وی چاہندے تاں ککڑ چا کوہیندے ، کوئی تِتر یا ٻٹیرا شکار کریندے ۔ کہیں بھیݙ دے بھݙورے دی ڳچی تے کاتی مار تے اوندا گوشت پکا تے اپݨے معدے کوں تھولی جئی لذت ݙے گھندن ۔ میں تاں لفظ شراب دا ناں وی تے شکل وی پہلی وار اوں ویلے سُݨی ، جݙاں میں کوہ سلیمان توں ݙو سو کوہ دی دوری تے شاہر ملتان آیُم تے ایندا ذائقہ تاں ہندوستان دی ونڈ توں بعد 1947ء وچ چکھیم ۔ ایں کیتے میݙے ہک سنگتی اَحٖ وی میݙا مذاق اُݙیندے ہوئے آہدے ’’تُوں تاں نِکھڑے ہوئے علاقے دا باشندہ ایں ، تیکوں کیا پتہ ! جو ترقی کیا ہوندی اے تے کیویں کیتی ویندی اے‘‘۔ 

ہا ! میݙی او وستی سچی مُچی نکھڑی ہوئی ہئی۔ کیوں جو اِتھوں دا کوئی باشندہ ہک ݙوجھے دا سِر نئیں پڑیندا۔ ہک ٻئے دی رڑھ وچوں چوری کݨکاں نئیں کپیندا ۔ کوئی کئیں دا کھیسہ نئیں پُھلیندا ۔ کئیں دے کھیسے وچ پیسہ پاء نہ ہوندا ۔ بَھل جو کپاہ دا ہک اَدھ پاء ہوندا تاں وی چودھری جیوݨ داس اپݨی دُکان وِچوں اونکوں او کپاہ دے بدلے رنگیل سُرخی وی ݙے ݙیندا ہا ۔ نہ او بھاء وچ ہیرا پھیری کریندا نہ تول وچ ۔ ایں توڑیں جو سدّو خان وستی دا کلہا چور ہا تے وستی آلے اونکوں ’’ہک دا ہک‘‘ آہدے ہَن ۔ تلّی واٹویاں مُچھاں ، کڑاکے دار لٹھے دی شلوار ، نکیلی تلے دار جُتی ، اُوں دی سونہہ چائی ہوئی ہئی جو میں اپݨی وستی دے کئیں گھر کوں سَندھ نہ لیساں ۔ جتلی جخ مریساں ۔ ٻاہروں مار کے آساں ، وستی دی ماواں بھیݨیں دی عزت میݙی عزت اے ۔ جو وی انہاں کوں ہتھ لیسی اوندے ہتھ کپ ݙیساں۔

اوں سندھ نال ، جئیں نال میں سندھ لینداں ، جیڑھا ہتھ ماواں بھیݨیں دی عزت کوں سَندھ لاوے۔ سدّو خان او ہتھ دے ٹوٹے کر تے رکھ ݙیسی تے آہدے ہَن ۔ وستی دے سبھے ہتھ سلامت ہَن ۔ سبھے سدّو خان دے احترام کیتے اُٹھ ویندے ہَن ۔ ہا! ایں ڳالھوں او وستی سچی مُچی نکھڑی ہوئی ہئی ۔ نہ ہندو تے مسلمان لڑدے ہَن تے نہ زمیندار تے مُزارعے لڑدے ہَن ۔ نہ ہیرو تے وِلن لڑدے ہَن کیوں جو ، ہیرو کوئی ہا نہ ۔ وِلن دے ڄمݨ دی وَت کیہاں لوڑ ہئی ۔ اُتھاں قاضی دی وِلن وانگ کوئی لوڑ ناہی ۔ قاضی عبدالرحمن قاضیاں دے خاندان وچوں ضرور ہا ، پَر ہُݨ او قاضی دا ’’کردار‘‘ نئیں کریندا ۔ خاندانی حسب نسب دی وجہ توں اوندے ناں نال قاضی ناں لڳا ہویا ہا ۔ پَر ایویں ، جیویں کئی لوک شعر تاں آکھ نئیں سڳدے پَر تخلص ضرور رکھ گھندن تے جݙاں قاضی دی ݙاچی وستی دی چُپ چپاتی تے بَھل مانسی فضا کوں چریندی تاں لوکی ہک لحظہ چِھرکی ضرور بھریندے ۔ او قاضیاں دے خاندان دے احترام پاروں اخلاقاً اونکوں سلام وی کریندے تے وَت اپݨے اپݨے دھندیاں وچ رُجھ ویندے ہَن ۔ کجھ لوک آہدے ہَن اساں ݙاچی کوں سلام کریندے ہیں قاضی کوں نئیں تے کجھ لوک ایہ وی آہدے ہَن جو اساں پٹواری کوں سلام کریندے ہیں ۔ قاضی کوں نئیں ۔ خیر! ہر حال وچ ݙاچی ، قاضی ، پٹواری ایہ ترائے لفظ انگریز سرکار دا نشان ہَن ۔ کیوں جو جݙاں وستی وچ کوئی انگریز ڈپٹی کمشنر ، کوئی تحصیلدار کوئی تھاݨیدار آ ویندا تاں ایہ پٹواری عبدالرحمن اِی ہا جینکوں اپݨے پاسے نال کُرسی تے ٻلہا تے او پُچھدے ہَن ۔ ’’ویل!‘‘ تیݙی وستی دا کیا حال اے ۔ لوک سرکار دے وفادار ہن یا نئیں ۔ مالیہ تے آبیانہ وی ݙیندن یا نئیں؟ ۔ تے پٹواری عبدالرحمن (او صاحباں دے سامݨے مُچھاں کوں تاء ناہی ݙیندا) ݙونہیں ہتھ چھاتی تے ٻدھ تے ٻہوں عاجزانہ لہجے وچ آہدا ہا۔’’سرکار ساݙی وستی دے لوک انگریز سرکار دی جان تے مال کوں دُعائیں ݙیندن ۔ حضور! ککڑ کھاوݨ پسند فرمیسن یا ٻکری دا سڄا ڄمیا لیلا کُہاواں‘‘۔ ایں کیتے عبدالرحمن پٹواری کوں وی اساں بادشاہی دا ’’سمبل‘‘ سمجھدے ہاسے کیوں جو اوندی سرکار تئیں ’’ڈائریکٹ‘‘ پہنچی ہئی ۔ اونویں تاں وستی آلے اوندی ݙاچی توں چِھرک ضرور کھاندے ہَن ۔ پَر کریہت وی نہن کریندے۔ کیوں جو پٹواری ہووݨ دے باوجود او شریف ، نیک تے بھلے مانس بندہ ہئی ۔ وستی دے ہر ݙکھ سُکھ وچ حاضری لواوݨ اپݨا فرض سمجھدا ہا ۔ جیویں او وستی دے وَݨ وی ہک نہ تُرٹݨ آلی ٹینگلی ہووے۔

## حوالہ
کتاب: تھل دولا دریا، مصنف: تنویر شاہد محمد زئی، چھاپہ خانہ:جھوک پرنٹرز ملتان