سرائیکی دیہاتی منظر نامہ پیش کرݨ آلے ناول نگاریں دے ناں اَتے انہیں دے کتابیں دی تعداد

## ظفر لشاری
‘‘نازو’’ ظفر لشاری دا پہلا ناول اے سرائیکی ادبی مجلس بہاولپور نے ایں ناول کوں اپریل 1971 أ وچ چھاپے اَتے ‘‘ نازو’’ ای سرائیکی زبان دا پہلا چھپیاہویا ناول اے۔ ایں ناول دے متھے ٹائیٹل تے اردو اچ لکھیا ہویا اے۔‘‘ سرائیکی زبان کا پہلا ناول’’ (38)

ناول ‘‘نازو’’ دے بارےنواز کاوش لکھدن:‘‘ سئیں ظفر لشاری دا پہلا سرائیکی ناول ‘‘ نازو’’ 1971 أ اچ شائع تھیا ۔ سرائیکی ادبی مجلس بہاولپور دے زہرِ اہتمام چھپݨ والا اے پہلا باقاعدہ ناول ہے جیندے وچ کامیاب ناول دیاں ساریاں صورتاں دا خیال رکھیا گیا ہے۔’’ (39)

ظفر لشاری دے ناول‘‘ نازو’’اچ سرائیکی وسیب دے ماحول ، اتھاں وسݨ آلے لوک تے انہیں دے مسائل ، خوشی غمی دیاں رسماں ریتاں آپت دا ملݨ جلݨ ، ݙکھ سکھ ، تہذیبی رشتے انہیں ساریں کوں وݙے سْہݨیں تے دل چِھکویں انداز نال بیان کیتا گئے۔

پہاج: ‘‘پہاج’’ ظفر لشاری دا ݙوجھا ناول ہے۔ ایں ناول کوں پنجابی ادبی بورڈ لاہور پاکستان نے دسمبر 1983 أ وچ چھاپے یعنی کہ ناول ‘‘ نازو’’ دے بارھاں سال بعد ظفر لشاری دی ݙوجھا ناول ‘‘ پہاج ’’ سامݨے آیا ہے۔ ایں ناول دا ہیرو نذر اے۔ اوندی ملاقات رحیماں نال تھئی جیڑھی کھمبیاں چݨدی چݨدی ٹوبھے اچ ڈِھے پئی تے ٻُڈݨ لگی ۔ نذر ٹوبھے وچ ترپ مار تے رحیماں کوں پاݨی وچوں کڈھ آیا۔ 

نواز کاوش لکھدن:‘‘رحیماں ایں ناول دا ہک اینجھا جیندا جاگدا کردار ہے۔ اساں ایں کر دار کوں اپݨے وسیب دا کردار آکھ سگدے ہیں۔’’ (40)

ظفر لشاری نے ناول ‘‘ نازو’’ تے ‘‘ پہاج’’ وچ جیہڑی کہاݨی بیان کیتی اے او ہو جھیاں کہاݨیاں ساݙے سماج اچ عام ہن۔ انہیں ناولیں کوں پڑھ تے ایویں لگدے جیویں اے سارے کردار ساݙے ماحول تے وسیب وچوں گھِدے گئین اتے اساں انہیں کرداریں کنوں اَݨ جاݨ کے نیِ ایندے علاوہ پہاج ناول دا موضوع وسیب دا ہک نازک رشتہ ہے۔ ناول پہاج دی منظر نگاری دے حوالے نال قاسم جلال دا آکھݨ اے۔

‘‘ پہاج وچ اساݙے وسیب دے ہک ہاں ساڑ تے ݙکھالے مسئلے کوں موضوع بݨایا گئے۔’’ (41)

## ڈاکٹر منیر احمد علوی
ڈاکٹر منیر احمد علوی اْچ شریف دی ہک وستی چک ماݨک اچ پیدا تھئے میڑک دا امتحان اُچ شریف توں پاس کیتا ۔ ول بارھویں دا امتحان بہاولپور کالج اچوں پاس کیتا ۔ سرائیکی نثر وچ دلچسپی ہووݨ پاروں بطور افسانہ نگار اتے ناول نگار لکھݨ پڑھݨ شروع کر ݙتا انہاں دا پہلا افسانہ ‘‘ نِکھڑی کوْنج نمِاٹریں ’’ لکھیا جہڑا اخبار ‘‘ دستور ’’ اِچ چھپا۔ ایندے بعد ہک ناول لکھیا۔ ‘‘ اَپݨی رَت جو پاݨی تھئی1971 أ’’

ڈاکٹر منیر علوی آپݨے بارے وچ لکھدن:‘‘ مجلس سرائیکی دے صدر، برگیڈیئر سیدنذیر علی شاہ صاحب دی فرمائش تے پہلے افسانے نکھڑی کونج نما نڑیں ݙتا جیڑھا دستور اچ چھپا ۔ ایندے بعد اے ‘‘اَپݨی رَت جو پاݨی تھئی’’ ݙتم جو تہاڈے سامݨے اے۔’’ (42)

انہاں دے ناول دی فضا اساݙے وسیب نال تعلق رکھدی اے۔ ایں ناول کوں پڑھݨ نال اے احساس تھیندے جو اساݙے وسیب وچ معاشرتی ، خاندانی تے گھر وگے مسائل کیا ہن اَتے اَتھاں برائیاں کیویں کھنڈدیاں ویندن۔

ڈاکٹر اسلم عزیز درانی آپݨی کتاب وچ لکھدن: ‘‘ منظر نگاری اچ منیر احمد علوی بہوں کامیاب ہن۔ شہر ی تے دیہاتی ماحول دی پیشکش اچ زبان دے فرق دا خاص خیال رکھیندن تے خصوصاً دیہاتی ماحول دی نقش گِری کیتے ‘‘ شْدھ’’ سرائیکی زبان ورتیندن۔’’ (43)

## محمد اسماعیل احمداݨی
تحصیل جام پور ضلع راجن پور دے قصبے رسول پور اچ 1930أکوں پیدا تھئے ۔ ابتدائی تعلیم آپݨے قصبے رسول پور اچ حاصل کیتی ول سکول ، کالج تے یونیورسٹی دی تعلیم جام پور ، ڈیرہ غازی خان تے لاہور اچ مکمل کیتی کجھ عرصہ بطور انگریزی دے استاد بہاولپور اچ پڑھاوݨ توں بعد وکالت دا امتحان پاس کیتا اَتے وکالت کوں آپݨا پیشہ بݨا گھدا ۔ زندگی دے آخری سالاں وچ رسول پور ول آئے اَتے 2007أ وچ ایں دنیا ئے فانی توں کوچ کر ڳئے۔محمد اسماعیل احمداݨی بطور ناول نگار ،سفر نامہ نگار اَتے افسانہ نگار سرائیکی دی خدمت کیتی انہاں دا ہک سفرنامہ‘‘ پیت دے پندھ ’’ 1980أ اچ چھپے انہاں دے ݙو ناول جیڑے شائع تھی چکن او اے ہن۔ 

1.                 چھولیاں                                   سرائیکی سنگت لاہور                                 1983أ

2.                 اَمر کہاݨی                                سرائیکی پبکیشنز رسولپور                                            1988أ

ناول چھولیاں تے انہاں کوں ایواڈ وی ملیے۔ناول چھولیاں وچ موجود وسیب دا ہر منظر اساݙے دل دے دروازے کوں کھڑکا کے اساکوں آپݨے تاریخی، ثقافتی ورثے تے ترکے کوں ݙیکھݨ تے محسوس کرݨ تے مجبور کریندے۔ 

ڈاکٹر اسلم عزیز دراݨی ناول چھولیاں دے بارے لکھدن:‘‘ چھولیاں ،سرائیکی ثقافت دا ہک نگار خانہ اے جیندے اچ اَساں اپݨی ثقافتی ، تہذیبی ، فکری تے تاریخی ورثے دیاں دْھندلیاں تے گوڑھیاں تصویراں ݙیکھ سکدوں ۔ ہݨ اساݙی مرضی اے جوا ساں ایں تاریخ کوں سانبھ گِھنوں یا اے ورقے اڈا کے ہوا دے حوالے کرݙیوں ۔’’ (44)

چھولیاں دا تعارف کرویندے ہوئیں سرائیکی دے معروف نقاد محقق تے دانشور اسلم رسول پوری لکھدن:‘‘ ایہہ سرائیکی وسیب دے فکری ارتقا أ دی کہاݨی اے۔ پورے ناول اچ سرائیکی دھرتی آپݨی ساری خوشبوئیں سمیت متحرک اتے ساہ گھِندی ہوئی شکل اچ موجود نظر دی اے۔’ ’(45)

چھولیاں ، سرائیکی نثر اچ ہک قیمتی موتی اتے کوہ نور دی اہمیت رکھدے۔ 

اَمر کہاݨی: ‘‘ امر کہاݨی’’ اسماعیل احمداݨی دا ݙوجھا ناول اے ۔ اے ناول داستان اَتےادبی تاریخ دی فیاض حسین قاصر فریدی دستاویز اے۔ فیاض حسین قاصر فریدی 28 فروری 1957أ کوں دیرہ شمس خان دے مشہور بلوچ قبیلہ کورائی سئیں فدا حسین بلوچ دے گھر پیدا تھئے ابتدائی تعلیم آپݨی وستی دے مڈل سکول اتے ڈاہویں ہائی سکول چوک بہادر پور تے ایف اے دا متحان گورنمنٹ خواجہ فرید کالج رحیم یار خان   توں پاس کیتا۔ 1980أ کنوں ہالی توݨیں محکمہ تعلیم اِچ ہک استاد دی حیثیت نال اپݨے فرائض پورےکریندے پین۔ ناول ‘‘ سانول’’ داناں غالباً انہاں اپݨے پتر دے ناں تے رکھیئے ۔ اتے اے انہیں دا اکلوتا ناول اے۔ فیاض حسین قاصر فریدی دے ایں ناول ‘‘ سانول’’ وچ وسیب دی ثقافت ، معاشرت  تے تہذیب دی ہوبہو تصویر چھک تے بیان کیتی گئی اے۔ ایندے زیادہ تر واقعات وسیبی ماحول اچوں گھدے گئین۔ 

قاسم جلا ل ایں ناول دے بارے لکھدن:‘‘ سانول اچ سرائیکی وسیب تے ثقافت دا بھرواں انداز پیش کیتا گئے۔’’ (46)

ظفر الہی خان لغاری لکھدن:‘‘ اے محض ہک ناول نئیں اساݙی داستان ِ حیات اے۔ اساݙی تہذیب ، اساݙی معاشرت تے اساݙے وس وسیب دی ہک شہکار تصویر اے۔ ’’ (47)

ممتاز حیدر ݙاہر ایں ناول دے بارے لکھدن: ‘‘ اے اساݙی تہذیب ، اساݙی ثقافت دا ترجمان اے۔’’ (48)

بہر حال اساݙے وسیب دی تاریخ کُوں محفوظ تے باامان رکھݨ واسطے اے ناول بہوں اہم اَتے یاد گار اے۔ 

## دلشاد کلانچوی
دلشاد کلانچوی دا اصل ناں عطا محمد ہا 24 مئی 1915أ کوں وستی کلانچ والا اچ غلام محمد دے گھر پیدا تھئے ۔ 1935أ اچ انھاں میڑک دا امتحان پاس کیتا 1939أ اچ صادق ایجرٹن کالج توں بی اے کیتی وَل اسلامیہ کالج لاہور توں 1941أ اِچ ایم اے معاشیات دی ڈگری حاصل کیتی۔ لیکچرار بݨݨ توں بعد 1989أ وچ اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور اچ سرائیکی شعبہ دا آغاز تھیوݨ نال آپ بطور وزٹنگ پروفیسر تادِم مرگ پڑھیندے رہ گئے اَتے 15 فروری 1997أکوں وفات پا گئے۔ انھاں کوں سرائیکی نال عشق ہووݨ دے پاروں سرائیکی دی بہوں خدمت کیتی اے۔ اَتے ایندی نثر کوں تحقیقی ، تنقیدی ، علمی تے ادبی طور تے مالا مال کیتا۔ ہک محقق ، نقاد، مترجم ، ادیب تے شاعر دی حیثیت نال سرائیکی زبان وادب اچ انہاں دا بلند مقام اے۔ دلشاد کلانچوی داناول‘‘ سارے سگݨ سہاگڑے’’ 1991أ کو ں اکادمی سرائیکی ادب بہاولپور توں شائع تھئے دلشاد کلانچوی اپݨے ناول دی تعریف ایں کریندن۔

‘‘ سارے سگݨ سہاگڑے اپݨی دھرتی تے اپݨے وسیب دا ناول اے ایندے وچ وسیب دی عکاسی ہے۔ وسیب دی حْسن کاری ہے تے جا جا تے وسیب ساہ گھندا معلوم تھیندے۔’’ (49)

پروفیسر شوکت مغل لکھدن:‘‘ ایویں معلوم تھیندے جیویں اے انہیں دے اپݨے گاؤں دی کہاݨی اے جیہڑی انہیں دے اپݨے گاؤں کنوں شروع تھیندی اے تے اناہیں دے گاؤں تے مُک ویندی اے۔’’ (50)

غلام حسین راہی گبول :غلام حسین راہی گبول یکم دسمبر 1952أ کوں وستی گبول موضع شبیر آباد (بھونگ شریف ، ضلع رحیم یار خان) اچ پیدا تھئے ۔ ابتدائی تعلیم آپݨے علاقے وچوں حاصل کیتی اتے بی۔ اے اسلامیہ یونیورسٹی ، بہاولپور توں کیتا۔ پڑھائی دے نال نال نثر نگاری وی شروع کرݙتی افسانہ ،ناول طنز و مزاح ، خاکہ نگاری یعنی ہر صنفِ ادب تے آپݨاں لوہا منوائے ۔ ایندے علاوہ بالیں واسطے وی لکھیا ۔ راہی گبول بنیادی طور تے ہک استاد ہِن۔ غلام حسین راہی گبول دے ناولیں دی ترتیب اے ہے۔ 

1.                 بھاگ سہاگ                         1994     سانول سرائیکی ادبی اکیڈمی بھونگ

2.                  کونج                                        2002     احقر پبکیشرز 8 فسٹ فلور بابر کمرشل سنڑ

3.                 سجݨ دشمن                               2005     گبول سرائیکی ادارہ بھونگ 

4.                 پردیس نہ ونج                          ستمبر 2008گبول سرائیکی تعلیمی ادارہ بھونگ شریف 

5.                 دلدار صدقے                         فروری 2014جھوک پبلشرز دولت گیٹ ملتان

شوکت مغل لکھدن:‘‘ کونج راہی گبول دا تازہ ناول ہے ۔جیکوں اُنھاں سرائیکی وسیب دے پچھ ڈٹھ اچ لکھے۔ ناول دا موضوع ، وسیبی ہے سرائیکی وسیب اچ نکے لا دیاں شادیاں دے گانڈھے ، وݙے لا اچ گل دے گلانویں بن ویندن جنھاں نال طرح طرح دے مسئلے ، ڈراکلے بن کے سامھنے آندن۔ سرائیکی وسیب ایہو جہئیں مسئلیاں نال ترٹ بھن دا شکار تھیندا پئے۔ اے ناول اینہی مسئلے کوں ساڈے سامھنے گھن آندے۔’’ (51)

پردیس نہ ونج وی راہی گبول دا معاشرتی تے اصلاحی ناول اے۔ جیکوں پڑھ تے معاشرے دے جلد باز ننیگریں کوں سبق حاصل تھیندے۔

## اقبال حسن بھیلا
محمد اقبال بھیلا ملتان دے نیڑے قاسم بیلا اچ رہندن۔ زمیندارہ کریندن۔ اَدب اچ دلچسپی ہووݨ دی وجہ نال نثر نگاری اَتے شاعری کریندن۔ سرائیکی اَتے اردو ݙوہیں زبانیں وچ لکھدن اردو وچ ہک ناول ‘‘ ہیرا’’ اتے سرائیکی دے ترےناول اے ہن۔ 

مہرو : 2002أ اچ چھپ تے سامݨیں آوݨ آلا اے ناول ہک نینگر بالے تے ہک وݨجارݨ (فقیرنی) مہرو دی عشقیہ کہاݨی اے جیندا آخیر المیہ اے۔ 

ڈاکٹر اسماعیل احمداݨی ایں ناول دے بارے لکھدن:‘‘ اقبال حسن بھپلا نے وݨجاریاں (فقیراں) دی زندگی تے دیہاتی گزراݨ دیاں چنگیاں تصویراں بݨائن ۔ بھپلا نے دیہی مناظر کوں بڑی چا بکدستی نال پیش کیتے۔’’ (52)

اقبال حسن بھپلا دی دیہاتی گزراݨ ہووݨ پاروں او آپݨیں ناولیں وچ دیہات دیاں کہاݨیاں بیان کریندن اَتے انہیں دے کہاݨیں دے سارے کردار ساکوں اِیڈواُوݙوٹُردے پھردے تے گالھیں کریندے نظردن۔ 

بسنتی: بھپلا دا ݙوجھا ناول‘‘ بسنتی’’ 2006 أ اِچ چھپیا تے اینکوں سرائیکی ریسرچ سنٹر بہاأالدین زکریا یونیورسٹی ملتان نے شائع کیتا۔ اے ہک زمیندار نینگر ملک لجپال تے ہک بنجارے (فقیر ) لالو دی دھی بسنتی دے پیار دی کہاݨی اے ناول‘‘ بسنتی’’ دے سارے کردار سرائیکی دھرتی دیاں رسماں ریتاں دی بھرپور عکاسی کریندن۔ 

ڈاکٹر انوار احمد نے ناول بسنتی دا تعارف ایں کرائے: ناول‘‘ بسنتی’’ سرائیکی دھرتی دی تہذیب تے کلچر دا نمائندہ ناول ہے۔ ایں ناول دے ہر اقتباس وچ سرائیکی دھرتی دیاں رسماں ، ریتاں لوکاں دا رہݨ سہݨ انھاں دے رویئے انھاں دی نفسیات اتے عوامی شعور دی پوری جھلک نظر آندی ہے۔’’ (53)

ناول‘‘ بسنتی’’ کوں پڑھݨ نال ایویں محسوس تھیندے جیویں اساں ہر کردار دے نال نال ودے ہیں۔ اَتے سارے منظر آپݨیں اکھیں نال ڈیہدےودے ہیں ۔ ناول نگار تے ایں ناول دی ہر ہر سطر کوں سرائیکی وسیب اِچوں ٻوڑ ٻوڑ تے لکھیئے۔

## ماݨک لعل
ماݨک لال اقبال حسن بھپلا دا تریجھا سرائیکی ناول اے ایں ناول اچ مصنف نے بر صغیر دی تقسیم توں پہلے  داماحول ݙکھلاوݨ دی کوشش کیتی اے۔ اَتے ناول دے مرکزی کردار مْکھی دے حُسن۔دی چنگی تصویر چِھکی گئی اے۔تے مْکھی کوں ہر اوکھے ویلے ثابت قدم ݙکھایا گئے۔ اقبال حسن بھپلا دیہاتی مسائل ، رِ یت رِواجاں ، اْچ جِھک ، ذات برادری دی اِٹ کِٹ توں چنگی طرح واقفِ ہن ایں واسطے انہیں دا قلم انہیں ساریں معاملاتیں کوں پیش کرݨ اچ رْجھا رہندے۔

## حبیب موہاݨہ
حبیب موہاݨہ دا تعلق ڈیرہ اسماعیل خان نال اے ۔ایں وقت آپ انگریزی دے لیکچرار ہن۔ آپ بطور ناول نگار اَتے افسانہ نگار خود کوں منو ا چکے ہن۔ ‘‘ اللہ لھیسی مونجھاں’’ اکتوبر 2010أ کوں چھپ تے سامݨے آئے۔ ایں ناول دی کہاݨی ہک پرائمری ٹیچر لقمان تے اوندی محبوبہ شمی دی ہے۔ جیندی شادی لقمان دی بجائے ہک بڈھڑے نال تھی ویند ی اے۔شادی دے کجھ سالاں بعداو رَنڈڑ تھی وِیند ی اے لقمان اتے شمی بڈھے تھی ویندن ۔ پنشن دے نیڑے لقمان دی بدلی ولا وستی کوڑی ہوت دے پرائمری سکول اچ تھیندی اے ۔ ہک رات اُو نہہ سکول وچ انہیں دی چھیکڑی ملاقات تھیندی اے اتے ناول مْک ویندے۔ احمد خان نے ایں ناول دے بارے لکھیے۔

‘‘ موہاݨے دیاں کہاݨیاں سرائیکی وسیب دیاں تصویراں ہن۔ موہاݨے وچ سرائیکی وسیب بلیندے۔’’ (54)

ایں ناول اچ ناول نگار نے وستی کوڑی ہوت دی شکل اچ پورے سرائیکی وسیب دے رہݨ سہݨ ، رَسماں رِیتاں ، کال دا ذکر ، تانگھ ، اتے معاشرتی برائیاں دا وی ذکر کیتے۔ 

‘‘ اَٹھ نو آدمیکہیاں ، واھولے چاکے وسدے مینہہ وچ گئے تے پاݨی دامونہہ شاہر آلے تلادو پھیر ݙتونیں۔’’(55)

سرائیکی ناولیں دی چنگیر وچ ناول ‘‘اللہ لھیسی مونجھاں ’’ہک انمول موتی اےجیندے وچ ساݙا پورا وسیب ساہ گھندا پے اَتے اساں وسیب دے ہر پُکھ کوں ایں ناول دے ذریعے ݙیکھ سگدے ہیں۔

## حفیظ گیلانی
حفیظ گیلانی دا تعلق ماہڑہ ڈیرہ اسماعیل خان نال اے۔ سید طالب حسین شاہ دے گھر 1960أ وچ پیدا تھیوݨ آلے حفیظ گیلانی ابتدائی تعلیم اپݨے علاقے ماہڑہ ، میڑک ہائی سکول پرو آتے گریجوأ یشن کراچی یونیورسٹی توں کیتی۔حفیظ گیلانی کوں لکھݨ پڑھݨ دا شوق منڈھ لا توں ہے۔ انہاں بطور ناول نگار محقق ، مستند تاریخ دان ، شاعر ، افسانہ نگار سرائیکی زبان دی خدمت کیتی۔ ‘‘ ِسجھ دا سیک’’ سرائیکی شاعری دا تحفہ ݙیوݨ توں بعد ݙیرہ اساعیل خان اَتے بلوچ قوم دی تاریخ لکھی۔ناول ‘‘ نِت کرلاوے کونج’’ اکتوبر 2012أ  دی اشاعت ہے۔حفیظ گیلانی نے دمان دی مٹھی ثقافت ، معاشرہ اَتے تہذیب دے نال نال بختو ، زیبو اتے جنو دی صورت وچ دمان دی تریمت دیاں محرومیاں، بے وسیاں، سختیاں ، سماجی الجھناں اتے معاشرتی مجبوریں کوں نشابر کرݨ دی پوری کوشش کیتی اے۔ ایں ناول کوں پڑھݨ نال اساکوں دمان دے پچھ منظر کنوں واقفیت اَتے ایندے ماحول کوں سمجھݨ دا موقع ملدے۔ 

غلام عباس سیال سڈنی لکھدن: ‘‘ نت کرلاوے کونج ’’ کوہ سیلمان دی جھولی اچ آباد ہک چھوٹی جھئیں وستی جھوک نور ے والی دی ہی ۔ کہاݨی نی بلکہ دامان دے تپدے تے بلدے سینے تے ٹردے پھردے بکھ ، افلاس ، انصاف اَتے مینگھ ملہار دے  تِرسے مجبور تے محروم لوکیں دی داستان وی ہے۔’’ (56)

حفیظ گیلانی کیا خوب لکھدن: ‘‘ دِھی رووے تاں کونج کر لاندی ہے، تے وت ݙوہیں آپݨی بکاٹ تے کْرلاٹ نال ہاں دا زیرا چھک گھندن۔’’ (57)

سلیم شہزاد : سلیم شہزاد شاعر دے نال نال ناول نگار وی کمال دا ہے۔ انہاں دا پہلا ناول‘‘ گھاݨ’’ اتے ݙوجھا ناول‘‘ پلوتا’’ شائع تھی چکن ۔ انہاں دے ناولیں دی تفصیل اے ہے۔ 

گھاݨ: سلیم شہزاد داناول ‘‘گھاݨ’’ جھوک پبلشرز توں دسمبر 2012أ اچ شائع تھئے انہاں ناول گھاݨ وچ اج دے دور دی دہشت گردی، انسانی مصائب تے اوندے کلہے تھی ونجݨ دے عذاب کوں اُ کیر یا۔ ناول نگار مکھیں تے مچھریں دا وستی دے نیڑے َتلاتے سلوک نال راہݨ کوں ایں طرح بیان کریندے۔ 

‘‘ مکھیاں تے مچھرہک ݙوجھے نال ایویں سلوک نال راہندےہن جیویں گھاٹی سکاوت ہووݨے۔’’ (58)

ناول نگار وستی دے بارے لکھدن: ‘‘ وستی کیا ہئی گنددا ݙھیر ہا۔ او وستی ہک نکے شہر نال جْڑی ہئی جتھ شہر دا سارا گند سٹیندا ہا۔’’ (59)

اے ناول ہک اینجھی جاہ دی تقدیر دا بیان اے جیندے وچ اُوندے نال دے علاقیں دے لَڑاکے کھٹےِ اَن تھیون اَتے انہیں دے تیردا کوئی نشانہ نہ چْکے اَتےاوں جاہ تے تاریخ دی وڈی وباأ لہوے۔ 

رفعت عباس دے مطابق :‘‘ ہک اینجھا ناول جیڑھا ایں تل کوں اْوندی تاریخی اْدراہٹ وچوں کڈھ تے اج نال گنڈھ سڳے ۔۔۔ لوکیں دی ٹور تے مسکا ر کوں پدھراتے اُنہاں دے ساہ گھنݨ ݙیکھݨ بھالݨ تے ٹڑݨ کوں سوکھا کر ے’’ (60)

پلوتا :سلیم شہزاد دا ݙوجھا ناول ‘‘ پلوتا’’ ملتان انسٹی ٹیوٹ آف پالیسی اینڈ ریسرچ توں 2017أ وچ شائع تھئے۔ لفظ پلوتا سرائیکی زبان اِچ ہک ایجھی بددعا کوں آہدن جیڑھی کہیں بے وس مظلوم دے دل وچوں نکلدی اے تے ظالم کوں برباد کرݙیندی اے ۔ اتے ایں ناول وچ وی انہاں پنج ہزاری وَݨ جیڑھا اصل وچ ایں وسیب دی پنج ہزار سالاں دی تاریخ  دی علامت اے دے ذریعے اپݨےاتے گزریاں مصیبتاں تے حملے بارے اوں سچ کوں دنیادے سامݨیں گھن آوݨ ہے جیڑھا جو صدیاں کنوں پچھ  ویلے دے اندھے کھوہ وچ ٻوڑݙتا گئے۔ 

حفیظ خان لکھدن:‘‘ پلوتا’’ سرائیکی وسیب دی بھرویں تاریخ دی بد قسمتی دا نوحہ بݨ ویندے کہ جیہڑی سبھو کجھ ہووݨ دے باوجود آپڑیں وسنیکاں کوں اَ نی کر سگی۔’’ (61)

مسلسل حملے اتھوں دے لوکیں کوں ݙر تے بے وسی دی مورت بݨا چھوڑ ے۔ انہاں لوکاں دی زندگی کوں بے معنی ، آوݨ آلے ہر ساہ وچ خوف ، ہر شے کھسیچ ونجݨ دا بھَواتے پیراں وچوں دھرتی کھسیج ونجݨ دا خوف انہاں لوکاں کوں اگوں ودھݨ ای نی ݙیندا۔ 

## حوالہ
سرائیکی افسانے تے ناول وچ دیہاتی منظر نامہ، تحقیقی و تنقیدی مطالعہ (مقالہ نگار: صبیحہ منظور )  نگران مقالہ ڈاکٹر مقبول حسن گیلانی