سرائیکی دی جدید ترین آواز… ممتاز حیدر ݙاہر

### (فلسفہ وجودیت (موجودیت) دے تناظر اچ

لکھت: ڈاکٹر گل عباس اعوان 

                       انہاں دا اصل ناں ممتاز حیدر تے ممتاز حیدرؔ ݙاہر دے قلمی ناں نال مشہور تھئے۔ کہیں شہر دی مٹی کوں ایہ بخت ہوندے جو او کئی لعل پیدا کریندی ہے۔ سرائیکی وسیب دا شہر بھٹہ واہن (رحیم یار خان) وی انہائیں شہراں اِچوں ہک شہر ہے۔ بھٹہ واہن دے بارے ایہ روایت عام ہے جو ایہ نہ صرف جگ مشہور ہستی ’’سسی‘‘ دے ڄمݨ دا شہر بلکہ مغل بادشاہ اکبر اعظم دے نور تناں اچوں، شاہ مبارک، ابو الفضل تے فیضیؔ دی پیدائش دی جاہ وی ہے۔ 

                       ممتاز حیدر ݙاہر ۱۹۵۳ء ایں شہر ڄمیئے۔ انہاں دا تعلق ہک زمیندار گھراݨے نال ہا۔ قدرت انہاں کوں ٻہوں سارے شہر پھرݨ دا موقع ݙتا۔ ایں دوران انہاں ٻیاں زباناں تے خصوصاً غیر ملکی زباناں دے ادب نال واقفیت حاصل کیتی۔ انہاں دے روایتی خیالات اچ تبدیلی آئی۔ انہاں آپݨے شہر اچ آپݨا ہک اشاعتی ادارہ ’’سوجھلا‘‘ دے ناں نال بݨایا۔ ایہ لفظ بذاتِ خود ݙسیندا پئے جو ممتاز حیدر سرائیکی وسیب تے ادب اچوں جہالت، بے مقصدی تے اَݨ کھٹ ذہنی تفریح دے اندھارے مکاوݨ دا عزم رکھیندے ہن۔ ایں سانگھے انہاں ہک ماہانہ ادبی رسالہ وی ’’سوجھلا‘‘ دے ناں نال جاری کیتا۔ 

                       سرائیکی شاعری دی بد نصیبی جو سرائیکی وسیب کوں ادب دے سوجھلے ونڈیند عظیم لکھاری، عین جوانی اچ اللہ سئیں کوں پیارا تھی ڳیا۔ پر انہاں دے ناں کوں زندہ رکھݨ لو انہاں دی شاعری دیاں ݙو کتاباں ’’کشکول وچ سمندر‘‘ تے ’’اندھارے دی رات‘‘ کافی ہن۔ 

                       نعرے مار لوک ہمیشہ سیاست دا ناں دی شطرنج دے مُہرے رہ ڳئین۔ ہک طبقہ خود ساختہ مذہبی علمبرداراں دا وی انہاں اِچ اَن شامل تھیندے۔ او وی عوام کوں استعمال کرݨ سانگھے، نِت نویں نعرے گھڑݨ شروع کر ݙیندے۔ انسان انہاں کیتے پُتلی تماشہ بݨ ویندے۔ سرائیکی وسیب دے ایں پس منظر ، ممتاز حیدر دی سوچ بدل ݙتی۔ ممتاز حیدر توں پہلے ایجھیں شعر کتھاں پے لکھیندے ہن تے کون ایں انداز اچ ڳالھ پیا کریندا ہئی۔

توں آپݨی ڳول اِچ رہ ونڄ، ہوا دی ڳالھ نہ من 

ایہ در بدر ہے، ایہ در در تے دستکاں ݙیسی 

                       ایجھیاں حیران کر ݙیوݨ آلیاں ڳالھیں تے ایجھیں استعاراتی زبان ݙیکھ تے تاں سئیں نصر اللہ خان ناصرؔ لکھدن جو: 

’’ممتاز حیدر، سرائیکی شاعری اچ ہک نویں تے تکڑی آواز ہے، غزل تے نظم ݙوہائیں پاسے، انہاں دا نواں لہجہ، جدید شاعری دے وادھے وچ اڳوہاں ہے۔ ممتاز حیدرؔ دے کلام اچ آپݨے عہد دے وسائل، انسانی ݙکھ سکھ، عالمی ادبی تحریکیں دے اثرات ݙسدن۔‘‘ 

                       حقیقت ایہ ہے جو ممتاز حیدر ݙاہر دا لہجہ اتنا نواں، اتنا مضبوط تے اتنا نویکلا ہے جو کئی نقاد حیران نظردن۔ انہاں دے نویکلا لہجے دا اندازہ ایں ڳالھ توں کر سڳدوں جو انہاں دے پہلے شعری مجموعے ’’کشکول وچ سمندر‘‘ دی تشریح نقاد آپݨے آپݨے انداز اِچ کریندے رہ ڳئین۔ بلکہ ہک نقاد تاں عجیب مضحکہ خیز تبصرہ کیتے جو ’’ناں‘‘ کشکول وچ سمندر‘‘ کوں پڑھ تے اینویں لڳدے جو ایہ نظماں دا مجموعہ ہوسی۔‘‘ (اندازہ کرو اساݙی تنقید دا کیا مقام ہئی جو نقاد کتاب دا ناں ݙیکھ تے اندازہ کر گھندا ہئی جو اے کتاب نظم دی ہے یا غزل دی…) 

                       بہر حال انہاں دے نویں لہجے حقیقی ناقدین کوں آپݨے پاسے متوجہ کیتے۔ انہاں تنقید دی روح کوں زندہ رکھیندے ہوئے ممتاز حیدر دی شاعری دا سوہݨا تجزیہ وی کیتے۔ 

                       انہاں دی کتاب دے ناں تے تبصرہ کریندے ہوئے محسن نقوی لکھدن: 

’’ممتاز حیدر دی ذات کشکول تے کائنات، سمندر اے۔‘‘ 

جݙاں جو ایں کتاب تے تبصرہ کریندے ہوئے سئیں عزیز شاہد لکھدن: 

’’اوندے ہتھیں وچ انسانیت دا کشکول اے تے ایں کشکول وچ محبت، خلوص اَتے امن دا سمندر گونجدا پئے۔‘‘ 

سئیں ڈاکٹر انوار احمد دے موجب کشکول 

’’شاعر دا ازل توں ابد تئیں پھیلیا ہویا سوال اے، پر سمندر کیا اے۔‘‘ انہاں ایں سمندر کوں الوژن (سراب، دھوکہ allusion) سمجھے۔ ‘‘ 

اکھیں ست سمندر پیون 

ہونٹیں دے مقسوم اِچ تس اے 

                       سیاست تے سیاسی مایوسی انہاں دی شاعری دا خاص موضوع ہے۔ حقیقت وی ایہو ہے جو سیاست وسیب کوں مایوسی اِی دان کیتی ہے۔ 

ول وی ساول کینی نظری 

دھرتی تے کئی ساوݨ پئے ڳئین 

جئیں دیوار تلے ٻیٹھے ہن 

ہوں کوں لوک ݙہاوݨ پئے ڳئین 

ہݨ ضرورت کہیں حسینؓ دی اے 

سارا ماحول اے کربلا وانگے 

                       ممتاز حیدر ݙاہر کوں آپݨے ہم عصراں تے ایہ فوقیت رہ ڳئی ہے جو انہاں آپݨے مالی وسائل دااستعمال کیتے تے آپݨے وسائل کوں علمی تس ٻجھاوݨ لو، خرچ کیتا۔ ایہا وجہ ہے جو: 

’’ممتاز حیدرؔ دے کلام وچ آپݨے عہد دے مسائل، انسانی ݙکھ سکھ، عالمی ادبی تحریکیں دے اثرات ݙسدن۔‘‘ 

                       حقیقت ایہ ہے جو انہاں دی شاعری نویکلے موضوعات نال سنگری پُنگری ہوئی ہے۔ اگر حیاتی انہاں دا ساتھ ݙیندی تاں انہاں دی شاعری دے ایرے ݙسیندن جو او شاعری دی ٻہوں سوہݨی عمارت اُسارن ہا۔ انہاں دے کلام دے مطالعہ توں بعد میں ایں نتیجے تے پڄاں جو انہاں دا ذہن (ظرف) لوکاں دیاں سوچاں، انہاں دے ورتاوے تے انہاں دے عقائد کوں (جیڑھے جو سمندر، وانگ بے اَنت ہن) آپݨے ظرف (کشکول) اچ پا، تے انہاں کوں پرکھݨا چاہندے۔ شاعر جئیں ویلھے لوکاں دیاں سوچاں تے ورتاویاں کوں آپݨے ذہن (ظرف) دے کشکول اِچوں چا تے اُنہاں دا تجزیہ کریندے تاں اوکوں سخت مایوسی تھیندی ہے۔ او جنہاں لوکاں (طبقہ اشرافیہ) کوں سمندر سمجھدا ہا، او تاں سمندر ای نہ ہن بلکہ 

او سمندر وی نظردا ہے سرابیں جیجھاں 

                       بلاشبہ انہاں دے ذہن دا ظروف (کشکول) اتنا وسیع ہے جو آپݨے علمی صلاحیتاں نال او سمندر کوں وی ایں کشکول اچ پا گھندے۔ 

ڈاکٹر طاہر تونسوی دے موجب: 

’’سمندر… زندگی دیاں حقیقتاں تے سچائیاں دا اعتراف، حرکت تے دُرک بھڄ، سوچ تے فکر دی روانی، سفر، تلاش تے ڳول دی علامت ہے۔‘‘ (۹) 

                       پر میں ڈاکٹر طاہر تونسوی دی ایں توضیح نال اتفاق نئیں کریندا جو اتھاں کشکول توں مراد: 

’’کشکول طلب، عزتِ نفس دے جنازے، اَنا دی لاش، منفی قدراں، زندگی تے اوندی حقیقتیں کنیں فرار دی علامت ہے۔‘‘ 

                                                                                               (سرائیکی ادب، ریت تے روایت، ص: ۲۴۹) 

                       میݙے نزدیک ایہ کشکول ہک دانشور تے درویش دا کشکول ہے۔ اتھاں کشکول علامتی معنیاں اچ مستعمل ہے نہ کہ حقیقی معنیاں اچ۔ میں ایہ سمجھداں جو ممتاز حیدر ݙاہر، دا کشکول دراصل اوندا ظرف ہے جیندے اِچ سمندر آپݨیاں تمام تر حقیقتاں تے خزانیاں سمیت آ ویندے۔ شاعر ایں حقیقت دا اظہار کریندے جو اوندا ظرف (کشکول) اتنا وسیع ہے جو اوندے اچ سمندر وی سما ویندے۔ اگر ایں کائنات کوں سمندر، تصور کر گھدا ونڄے تاں ایہ حقیقت واضح تھی ویندی اے جو ساݙا شاعر اتنا وسیع الظرف تے وسیع القلب ہے، جو کائنات آپݨیاں ساریاں حقیقتاں سودھی اوندے ظرف تے قلب اچ سمٹیج آندی اے۔ شاعر انہاں حقیقتاں کوں پرکھ تے اوندے نتائج اساݙے تئیں پُڄیندا ݙسدے۔ 

ݙنڳی پڳ دے وَل وچ، ساݙے خواب رُنبیندا دشمن 

ساکوں اَکھ نہ کھولݨ ݙیوے 

                       او سیاسی شاطر بازاں دیاں چالاں کوں وی سمجھدن تے اساکوں وی آہدن جو انہاں لوکیں اساکوں مختلف تنازعات اِچ اُلجھا تے نا صرف ساݙے حقوق اساں توں جھک گھدن بلکہ اساکوں مختلف لاریاں تے لا، تے اساکوں آوݨ آلے کل دے سبز باغ ݙکھا تے اساݙا اَڄ اساݙے کولوں کھس گھدے۔ 

اساں ترکہ حبس حوالئیں دا 

اساں ہیلک آس دے ہیلیں تے 

                       ممتاز حیدر ݙاہر سمجھدن جو اتھاں مختلف استحصالی قوتاں ہن۔ انہاں دے مختلف ہتھکنڈے ہن۔ پر انہاں سب دا مقصد ہکو ہے تے او مقصد اِتھوں دے لوکیں کوں بے سمت زندگی گزارݨ دا، درس ݙیوݨ ہے۔ او قوتاں ایہ چاہندن جو اتھوں دے لوک کݙاہیں وی قومی سوچ نہ آپناوِن، اتھاں کݙاہیں وی قومی یکجہتی نہ آوے۔ انہاں لوکیں کوں انڄو انڄ کرو، جو او کݙاہیں نہ مل ٻاہون۔ ممتاز حیدر انہاں دے چہریاں کوں بے نقاب کریندے ہوئے آہدن جو :

توں آپݨی ڳول وچ رہ ونڄ، ہوا دی ڳالھ نہ من 

ایہ در بدر ہے، ایہ در در تے دستکاں ݙیسی 

                       جدید شاعری دا ہک فلسفہ وجودیت (Existantialism)ہے۔ وجودیت آپݨے (موجود) ہووݨ دے، احساس ݙیواوݨ دا ناں ہے۔ ایں فلسفے دا خالق رینا ڈیکارٹ (Rene Descartes)ہے۔ اوں ستارہویں صدی عیسویں اِچ ایہ فلسفہ پیش کیتا جو: 

’’چونکہ میں سوچیندا، لہٰذا میں وجود رکھینداں۔

"I think therefore I exist"۔ ‘‘ 

                       (موجودیت) وجودیت دراصل بحرانی دور اِچ پیدا تھیوݨ آلا ہک ایجھا نظریہ ہا، جیندے معروضی حالات یا پس منظر اچ اوں وسیب اچ موجود بے چینی، انتشار دے نال نال… سیاسی تے مذہبی قوتاں دا استحصال… موجود ہا۔ چونکہ ایں نظریے ، بندے دی اہمیت کوں تسلیم کیتا ہئی لہٰذا لوگ ایندو متوجہ تھئے۔ 

                       تے وجودیت ہک تحریک بݨ تے سامݨے آ ڳئی۔ فلسفہ وجودیت (موجودیت) دے پس منظر اُتے تبصرہ کریندے ہوئے معروف نقاد قاضی جاوید حسین لکھدن جو: 

’’ایہ خستہ حالی تے مایوسی، تمام تسلیم شدہ روایتاں دے خلاف بغاوت ہئی۔ ایں مادہ پرست سوچ، ادب تے فن اچ وحدت نہ ہووݨ، بندے دے عدم تحفظ دے احساس دے نال نال سیاسی، سماجی، مذہبی، اخلاقی تے جمالیاتی قدراں دے زوال دی نشاندہی کیتی ہے۔ جنہاں قدراں نال اساݙا ثقافتی مُکھ سامݨے آندا ہئی۔ انہاں دی بے توقیری فلسفہ وجودیت کوں بنیاد مہیا کیتی ہے۔‘‘  

                       ممتاز حیدر ایں شعر اِچ ڈیکارٹ دے فلسفہ وجودیت (موجودیت) دے کتنے قریب نظردن جݙاں او آہدن: 

وستی وستی آپݨا آپ ڳولیندا ہاں 

میکوں آپݨے ہووݨ دے ݙکھ رول ݙتے 

                       ایویں لڳدے جو ممتاز حیدرؔ انسانی وجود، ناقدری تے ٻہوں پریشان ہے۔ او وستی وستی دا سفر کریندے مگر اوکوں ہر جاہ تے انسان دی بے توقیری تھیندی نظردی ہے۔ فلسفہ وجودیت (موجودیت) تے تبصرہ کریندے ہوئے ڈاکٹر جمیل جالبی لکھدن جو: 

’’ایں فلسفے دا سارا زور ایں ڳالھ تے ہے جو انسان دی ذات توں ودھ کے کوئی ٻئی ذات کئینی۔ میں ای آپݨا باغ ہاں، تے میں ای آپݨا پنجرہ، آپݨی ذات دی ڳول ای، ایندے وجود کوں قائم رکھݨ دا ذریعہ ہے۔‘‘ 

                       ممتاز حیدر ݙاہر آپݨی ساری شاعری اِچ میکوں تاں آپݨے اردگرد دیاں زنجیراں تڑیندے نظردن، او فکری آزادی دے قائل ہن۔ اُنہاں دی فکری آزادی تے جئیں پاسوں وی ضرب لڳے او آپݨی فکری آزادی کوں بچاوݨ دا آہر کریندن۔ ایندے کیتے او ہر طرح دی مشکل کوں خوشی نال قبول کر گھندن۔ 

سچ دی سولی تے چڑھ کرائیں حیدرؔ 

تروڑ ݙے ڄال بندشیں دا اَڄ 

                       وجودیت (موجودیت) پسنداں دے نزدیک انسان آپݨی فکر اِچ اتنا آزاد ہے جو اوہ آپݨی زندگی گزارݨ دے اصول وی خود مرتب کریندے۔ مارٹن ہیڈگر، دا آکھݨ ہے جو 

’’اخلاق دے کئی ٻدھے ٹکے اصول نئیں ہوندے۔ نہ اَزلی تے ابدی اخلاقی قدراں دا کُئی وجود ہے۔ اساں جیڑھے لمحے اچ موجود ہوندے ہیں ایں گزدے لمحے اچ اساݙیاں بدلدیاں ہوئیاں اخلاقی قدراں وی وجود اچ آندیاں راہندن۔ اوں لمحے اساں جیڑھا کجھ کریندے ہیں اساں اوندے بارے مختارِ کل ہوندے ہیں۔ اوں ویلھے جیڑھا کجھ اساں کریندے ہیں اوہو، اساݙا اخلاق ہوندے۔ مطلب ایہ ہے جو اساں ہر ویلھے آپݨیاں اخلاقی قدراں تخلیق کریندے راہندے ہیں۔ اَزلی تے اَبدی قدراں محض واہمہ ہن۔‘‘ 

                       ممتاز حیدرؔ آہدن جو: 

زہر پیالہ چاڑھ تے ہونٹیں اُتے 

زندگی دا لطف چکھݨا پئے ڳیا 

                       وجودیت (موجودیت) پرست، انسانی فکر تے عمل دی آزادی دے خواہشمند نظردن۔ انہاں دے نزدیک انسانی وجود ہر لمحہ کہیں نہ کہیں امکان نال ٹردا راہندے۔ ہر آوݨ آلا ݙینہہ تے ہر آوݨ آلا لمحہ، انسان کیتے نویں مسائل تے نویں امکانات دا سنیہا گھن تے آندے۔ لہٰذا مجبوراً انسان کوں ہر لمحے ہک نواں فیصلہ کرݨا پوندے۔ پر ایہ فیصلے اوندی آپݨی ذات تئیں محدود نئیں رہ ویندے۔ انسان آپݨے فیصلیاں نال نا صرف آپݨے عہد کوں متاثر کریندے بلکہ او آوݨ آلے زمانے کوں وی نویاں راہواں ݙکھیندا پیا ہوندے۔ 

’’آپݨے بارے فیصلہ کر تے انسان صرف آپݨے کیتے نئیں بلکہ او بیک وقت ساری دنیا کیتے فیصلہ کریندے۔‘‘ (۱۴) 

                       تشبیہ، استعارہ تے علامت کہیں وی شاعری دا بیور تریور تے سݨہپ ہوندن۔ ایہ کہیں وی مضمون کوں بلند فکری تے بلاغت عطا کریندن۔ علامتاں دراصل ڳوڑھے مطالعے تے وسیع مشاہدے دا اظہاریہ ہوندن۔ شاعر آپݨے نظریات تے تجربات دا نچوڑ ٻہوں بصیرت نال پیش کریندے۔ سئیں ممتاز حیدر ݙاہر علامت نگاری دے فن توں واقف ہن۔ ممتاز حیدر ݙاہر آپݨے عہد دے مروجہ سیاسی نظام توں انحراف تے بغاوت دا رستہ ݙکھیدن۔ او سمجھیندن جو جیڑھے سیاسی نظام اِچ لوک، آپݨے ہتھ کپ تے چند غاصباں دے ہتھ ݙے ݙیندن۔ اُنہاں غاصباں ہمیش آپݨے وسیب کوں لٹݨے۔ انہاں غاصباں دا وسیب قطرے قطرے لو، سِکسی جݙاں جو او غاصب لوک، اتھوں دے سرمائے کوں غیر ملکی بینکاں اِچ منتقل کر ݙیسن۔ 

                       ممتاز حیدر ݙاہر سمجھیندن جو ایجھیں غاصباں کولوں خیر دی اُمید رکھݨ آلے لوک کیجھیں سادہ لوک ہن۔ انہاں دی سادگی دا اندازہ ایں ڳالھ توں لایا ونڄ سڳدے جو: 

ولیکھا کوئی نی رکھیا، منتظر ہوا دے ہن 

اساݙے شہر دے کجھ لوک، کتنے سادے ہن 

درخت چھاں کیتے سِکدن، زمین دُھپیں کوں 

کہیں تے ایہ نہ کُھلیا، سجھ دے کیا ارادے ہن 

او کتنے توݨیں بھلا، بارشیں کنوں لُکسن 

جنہاں دے جسم اُتے، کاغذی لبادے ہن 

                       ممتاز حیدر ݙاہر ایں بے وسیلی زندگی توں انحراف دا درس ݙیندن۔ او تنگ دستی تے خود سپردگی دے ایں دائرے توں ٻاہر نکلݨ دا درس ݙیندن۔ ممتاز حیدر ݙاہر سمجھدن جو خود سپردگی دی ایں زندگی توں ٻاہر ہک سوجھل دنیا ہے۔ جیرھے لوک ایں استحصالی نظام توں ٻاہر نکل آندن اُنہاں کوں ہک روشن تے خوشحالی زندگی خوش آمدید آہدی ہے۔ مگر پہلی شرط انہاں غاصباں تے پتھر مزاجاں نال ٹکراوݨ ہے۔ 

گھر کنوں ٻاہر تاں نکلوں، بھانویں تنہائی ملے

گھر دے وچ تاں رہ کراہیں، روز رسوائی ملے

                       میݙے نزدیک ممتاز حیدر دی شاعری ہک روشن سویل دی بشارت ݙیندی ہے۔ انہاں دی شاعری تبدیلی دی خواہش تے سوجھل سویل دا استعارہ ہے۔ انہاں کوں یقین ہے جو ایں وسیب بیدار تھیوݨے تے اِتھاں ہک ݙینہہ ضرور سوجھل سویل آسی۔ ایں ڳالھوں تاں او خوشی نال تے بلند آواز نال ایہ آہدے پئین جو: 

توں کتنے توݨیں روکیسیں، انہاں کوں ٻولݨ توں 

جنہاں دے جسم تے ہر زخم وات وانگے ہے 

                       ممتاز حیدر ݙاہر روایتی مضامین کوں نواں رنگ ݙتے۔ ایندی وجہ ایہ ہے جو ممتاز حیدر بُھتے مضامین توں انحراف کریندے۔ اوندی ایہا انحراف پسندی اوکوں انفرادیت عطا کریندی اے۔ 

٭٭٭

## '''حوالہ'''
(کتاب : جدید سرائیکی شاعری ، مرتب : ڈاکٹر خالد اقبال، عبدالباسط بھٹی)