فوائدِ فریدیہ

### لکھت: میر حسان الحیدری
وحید العصر فرید الدھر خواجہ غلام فرید چشتی نا بغۂ روزگار شاعر ہی کینی بھل جویگانہ صفت محقق ادیب تے مصنف وی ہن۔ ’’اشارات فریدی‘‘ ارشادات فریدی ‘‘ تے ’’فوائد فریدیہ‘‘ دے پڑھݨ کنیں سدھ پوندی ہے جو خواجہ فرید کوں نظم وانگوںنثرتے وی کامل دسترس حاصل ہئی تے نثر نگاری وچ انہیں دا اسلوب سادہ و پر کار تے دل چھکواں ہئی۔ انہیں دی نثر وی انہیں دے شعر وانگوں : ہر چہ ازدل خیز د بر دل ریزد، دا نمونہ ہئی۔ باقی کتابیں کوں چھوڑ کراہیں ایں ویلھے چھڑا ’’فوائد فریدیہ‘‘ تے مختصر جہیں ڳالھ مہاڑ مطلوب ہے۔

حضرت خواجہ فرید دے ملفوظات ’’اشاراتِ فریدی‘‘ مترجم اردو (کپتان واحد بخش سیال ) دے صفحہ ۵۸۶ دے پڑھݨ کنیں سُدھ پوندی ہے جو خواجہ صاحب علیہ الرحمتہ راہ سلوک دے طالبیں کوں عام طور تے تصوف دی مشہور کتاب ’’ستہ مراتب‘‘ تے اپݨی ماݨ جوڳی تصنیف ’’فوائد فریدیہ‘‘ پڑھݨ دی ہدایت فرمیندے ہن۔ ملفوظات دی پہلی جلد وچ مرتب مولانا رکن الدین پرہارؒ لکھیے جو ’’ جݙاں میکوں حضرت خواجہ اپݨی بعیت وچ قبولیاتاں اور اد تے اشغال دی تلقین دے نال نال ’’فوائد فریدیہ‘‘ دے پڑھݨ دا حکم وی ݙتا ہئی۔ ایں کنوں اے اندازہ وی تھی سڳدے جو ’’ فوائد فریدیہ‘‘ دا مقام خود خواجہ فرید دی اپݨی نظر وچ کے جیݙا اچا تے وݙا ہئی۔

ع  تصنیف را مصنف نیکو کند بیاں

’’فوائد فریدیہ‘‘ پہلی واری ۱۸۹۵ء وچ چھپی، اوندے چھپواوݨ دا اہتمام مطبع مجتبائی لاہور وچ تھیا تے ایندے ناشر جلال پور پیر والا (ضلع ملتان) دے کتابیں دے وپاری میاں خدا بخش تے میاں غوث بخش صاحبان ہن۔ اساݙے اڳوں ایہو نسخہ رہیے جیندے کل صفحے ۶۴ ہن تے کتاب دا سائز ۸/۳۰x۲۰ ہے۔ایں نسخے دے اخیر اچ ہک ’’اشتہار واجب الاظہار ‘‘ وی ہے۔ جیںکنیں سُدھ پوندی ہے جو ایں کتاب دی چھپائی دے حقوق ’’سر فراز نامہ عالیہ ‘‘ دے راہوں حضرت خواجہ فرید نا شریں دے ناں تفویض فرما ݙتے ہن۔ ایں نسخے دے منڈھلیں ݙو صفحیںتے خانقاہ عالیہ دے ہک قدیمی ملازم منشی اللہ بخش دی لکھی ہوئی تقریط موجود ہے، جیندے وچوں انہیں دی نثر نگاری دا ذوق سلیم ظاہر تھیندے۔ منشی اللہ بخش دی تقریظ کنیں سُدھ پوندی ہے جو ’’فوائد فریدیہ‘‘ خواجہ فرید دے چھوٹے لا تے اوئل عمری دی لکھت ہے۔ پر ’’ ٻال ٻدھݨے وچ سنڄݨیندے‘‘ دی ڳالھ وانگوں کتاب دے مضامین تے افادات کنوں، طرز بیان تے اسلوب کنوں پختہ کاری، تبحر علمی اتے تحقیق تے اجتہاد دی شان نظردی ہے۔

کتاب دا موضوع ’’تصوف تے مسائل تصوف‘‘ ہے اتے ایں موضوع تے سنویں کتابیں دی موجودگی وچ تقریظ لکھݨ والے منشی اللہ فحش ایندی تصنیف دا سوب اپݨے لفظیں وچ اے ݙسیندن جو ’’’ بنظر اصلاح عوام و خواص بل بمدد ہمچو اجتہاد بحال پیر برادران وغیرہ اناس صدق اساس‘‘ (عوام تے خواص دی اصلاح اتے مخلص تے سچے پیر بھرانویں دے احوال سلوک تے بھرپور توجہ ݙیوݨ دے خیال نال اے کتاب لکھی تے منظر عام تے آندی ڳئی ہے۔) تقریظ دیباچے کنیں اے وی ظاہر تھیندے جو خواجہ فرید ’’فوائد فریدیہ‘‘ اوں زمانے وچ لکھی ہئی جدفاں آپ خود تحصیل علوم تے تربیت سلوک اچ مشغول تے مصروف ہن اتے ذوق مطالعہ تے کتاباں پڑھݨ دا شوق پورے عروج تے ہئی۔ پر تھیا اے جو آپ ہوریں اے کتاب لکھ کراہیں ایندا مسودہ آپݨے کتب خانے دی کہیں چنڈ گٹھ وچ سب چھوڑیا تے ول اینکوں وسار ٻیٹھے۔ ایں واقعے کنوں آپ دی کسر نفسی تے شہرت کنوں پرھیندا دا پتہ وی لڳدے ناں تاں چڑھدی جوانی وچ تاں ہر پھردے اݨ پھردے تے شہرت تے ناںنماوذ دا بھوت سوار ہوندے۔ ایں واقعے توں اے ڳالھ وی ظاہر تھیندی اے جو خواجہ صاحب دے قول تے فعل وچ کئی تضاد کیناں ہئی۔ ایں کیفیت دا اطہر دیوان فرید دے ایں بند وچ تھیندے۔

تھئی تابع خلقت سب                                                 تاں وی کیا تھی پیا

ہئی گم تھیوݨ مطلب

(دیوان فرید: کافی نمبر ۴:۱)

چنانچہ تقریظ نگار لکھدے جو ’’ بعد از تالیف شریف در کتب خانہ علایہ موجود بود از انجابدست آور دہ کحل الجواہر چشمان اولیٰ الابصارمی نماید ‘‘ (تالیف تے تصنیف دے بعد اے رسالہ شریفہ کتاب خانہ خواجہ وچ کتھائیں پیا ہئی اتھائوں گھن کراہیں ہݨ اینکوں اہل نظر دئیں اکھیں دا سرمہ بݨیندا پئے)

تقریظ دے بعد اصل کتاب دا متن صفحہ نمبر ۴ کنیں گھن کراہیں صفحہ نمبر ۶۰ تائیں کھنڈیا پئے۔ ول صفحہ نمبر ۱۶ کنیں ۶۳ تائیں خواجہ فرید دے ہک مخلص مرید تے سرائیکی زبان دے قادر الکلام شاعر میاں برخوردار صاحب دی ہک مداحیہ نظم سرائیکی وچ ہے جیندے وچ خواجہ فرید دی مدحت نگاری کیتی ڳئی اے۔ ایں درگھی مداحیہ نظم دے چھاپݨ دا حق وی ناشریں میاں برخوردار کنیں ہتھیکا کیتا ہوئے۔ جیندا علان نظم دے مکݨ تے چھاپیا کھڑے۔ میاں برخوردار وی اپݨی نظم دے آخیر اچ حضرت خواجہ کنیں تبرکا اے ٻول لکھو ارکھین۔ ’’الاہی عاقبت برخوردار و عبد خود بخیر گرداں، فقیر غلام فرید‘‘ (یا اللہ بر خوردار اتے اپݨے ایں عاجز بندے دا انت خیر نال کریں، فقیر غلام فرید)

فرید الدہر حضرت خواجہ فری ددا ۵۶ صفحیں تے مشتمل سلوک تے تصوف دا اے مختصر جیہا رسالہ در حقیقت سویں کتابیں دا عرق ہے جینکوں اساں ’’بقامت کہتر و بقیمت بہتر ‘‘ آکھ سڳدے ہیں۔ فوائد فریدیا دے پڑھݨ وچوں سدھ پوندی ہے جو اکابرین تصوف دیاں کتاباں مثلاً قوت القلوب مکی، رسالہ قشیریہ ، عوارف المعارف سہروردی، فتوحات مکیہ، کشف المحجوب اتے خاص طور تے نجم الدین راضی دا اے دی شہرہ آفاق کتاب مرصاد العباد وغیرہ کنیں سوا وحدت الوجودی صوفی شاعریں دے دیوان وی مصنف دے اڳوں رہیے ہن۔ خواجہ فرید اپݨی کتاب دا موضوع تے مدعا انہیں لفظیں وچ بیان کیتے:’’ ایں رسالہ ایست مسمیٰ بہ ’’ فوائد فریدیہ‘‘ شامل اکثر مسائل واجبہ را ‘‘ ( اے ہک رسالہ ہے جیند اناں ’’فوائد فریدیہ‘‘ ہے تے اے انہیں مسئلیں تے مشتمل ہے جیڑھے دین تے سلوک دے دڳ وچ واجب تے ضروری ہن۔)

ایں مختصر جہیں رسالے وچ معنی دا ہک جہان لکھیا ہویا ہے۔ میں مختصراً انہیں بحثیں تے مسئلیں دے عنوان لکھداں جیڑھے ایں رسالے وچ پیش کیتے ڳن۔ ایں رسالے د ا آغاز ’’ ذات بحت‘‘ دی بحث نال کیتا ڳئے۔ اتے اینکوں قرآن تے حدیث، علم الکلام اتے فلسفہ تے منطق دیاں دلیلاں نال واضح فرمایا ہنیں۔ ایندے پچھوں تخلقی کائنات، تخلیق نور محمدی اتے ایں نور وچوں وجود وچ آوݨ والے عرش تے کریسی، لوح تے قلم ، بروج تے کواکب، جنات تے ملائک، بہشت تے دوزخ اتے ٻنہاں اجسام دی تخلیق کوں بیان فرمایا ہے۔ عالم ارواح ، عالم مثال اتے عالم جسم دی تفسیر تے تشریح کرݨ دے بعد ختمی مرتبتؐ اتے آپ دے تعلق والییں تے توسل والییں دے مقامات تے مرتبے ݙسائے ڳن اتے ول آئمہ مجہتدین اتے اولیائے حق دا ذکر خیر ڈفتا ہنیں۔ ایندے بعد سلاسل اولیاء اللہ، مختلف خانوادیں دے مقامات تے مرتبے اتے سلسلیں کوں بیان کیتا ہنیں۔ اولیائے مکتوم ، اخیار، ابدال ،ابرار، نقیب، اقطاب اتے قطب الااقطاب دیاں تفصیلاں دفساوݨ دے بعد ہیٹھ ݙتے ہوئے سوالیں دے تسلی بخش جواب ݙتے ہن۔ مثلاً اے جو (الف) چوں پیریں کنوںمراد کیا ہے ؟ (ب)چوݙہاں خانوادے یا سلسلے کیا ہن ؟ (ج ) ٻاویہہ سلسلے کیڑھے ہن؟ (د) ٻاویہہ خواجہ کون کون سݙویندن وغیرہ وغیرہ۔ عشق حقیقی تے مجازی دی دلچسپ بحث وی موجود ہے۔

خواجہ فرید دی ایں اݨ لبھ تے نادر کتاب ’’ فوائد فریدیہ‘‘ دا دل چھکواں ، پڑھݨ جیہا اتے انہیں دے تبحر علمی تے ذوق تحقیق دا حامل او حصہ ہے جیندیوچ انہیں ’’توحید‘‘ تے بحث فرمائی ہے، اے حصہ کتاب دا سب کنیں درگھا مبحث ہے جیڑھا صفحہ نمبر ۳۲ کنیں ٹر کراہیں صفحہ نمبر ۶۰ یعنی کتاب دے مکݨ تئیں درگھریا ہوئے۔ چوویہہ صفحیں تئیں درگھا اے باب حاصل تصنیف اتے خواجہ فرید دے علم تے ہنر اتے تحقیق تے کاوش دا شاہکار اے۔ خواجہ فرید ایں باب وچ قرآن تے حدیث دے حوالے نال استناد کرݨ کنیں سوا جیڑھے الکابر امت اتے عالمیں تے مشائخ دے افکار تے آراء کنیں استفادہ فرمائے اڄ وݙے وݙے مدعیانِ تصوف تے سلوک اتے محققین انہیں وچوں اکثر دے نانویں کنیں وی پوری طرحاویں واقف ناںہوسن۔ خواجہ فرید توحید وجودی دی تشریح تے تعبیر اتے احقاق تے اثبات کیتے حضرت اویس قرنی، حضرت امام زین العابدین، فضیل بن عیاض، معروف کرخی، ذوالنون مصری، ابن معاذ رازی، ابو علی سندھی ، با یزید بسطامی، ابو حفص حداد، سہل تستری، ابوالحسن نوری، جنید بغدادی، شبلی، منصور حلاج، ابو الحسن خرقانی، احمد غزالی، عبدالقادر جیلانی، محی الدین ابن العربی، نجم الدین کبریٰ، نجم الدین رازی دایہ، خواجہ معین الدین اجمیری تے حضرت عثمان ہرونی (انہیں سبھنئیں تے اللہ دی رحمت ہووے) دے اقوال سند دے طور تے پیش کیتن اتے ول ایں ضمن وچ انہیں نامور وحدت الوجودی صوفی شاعریں دے شعر وی سند تے حوالے دے طور تے ڈفتن۔ مثلاً روز بھان بقلی، عبداللہ بیابانی، بہلول غزنوی، جلال الدین رومی، فرید الدین عطار، محمد بن جعفر مکی، مسعود بک، بو علی قلندر، لال شہباز قلندر، حضرت بہائو الدین زکریا، شیخ سعدی شیرازی، خواجہ حافظ شیرازی، نظامی گنجوی، شمس تبریزی، فخر الدین عراقی، جلال الدین دوانی، اوحدالدین کرمانی، کاشی ، شبستری مغربی ، قاسم انوار تبریزی، جامی اسیری اتے اپݨے مرشد فخر جہان (انہیں سبھنئیں تے اللہ دی رحمت ہووے) وغیرہ۔

اے ہک چٹی حقیقت ہے جو خواجہ فرید دا سرائیکی دیوان ہک وحدت الوجودی صوفی دے دل دی ڳالھ ہے۔ انہیں دی شاعری دا مرکز تے محور اتے اول تے آخر وحدت الوجود ہے۔ پر اساݙے اکثر ماہرین فریدیات ایں ڳالھ ݙوں توجہ نئیں ݙتی جو دیوان فرید والے خواجہ فری ددے وجودی مسلک کوں اوں ویلھے تئیں سمجھݨ دا حق ادا نئیں تھی سڳدا جے تئیں ’’فوائد فریدیہ‘‘ دا اے باب نہ سمجھ گھنیجے جیڑھا کتاب دا ست وی ہے تے حاصل سخن وی۔ ’’ فوائد فریدیہ ‘‘ دی عالمانہ تحقیق تے لکھݨ دی دِھر (اسلوب) کوں سمجھݨ کیتے کجھ اقتباسات ݙیکھو، دیباچے دے بعد توحید دے بارے وچ لکھدن: ’’ بدانکہ حضرت حق جلشانہ ذاتے است بحت ، ہستی است مطلق، کہ از ہمہ چون و چند مبراست و از تزاید و نقصان معرا ،نہ اورا ابتداست نہ غایت، نہ اولیت نہ نہایت، واجب الوجود است، ہمیشہ بودہ است و ہمیشہ خواہد بود، او از چشم عالم مخفی است و عالم بجمیع اجزائہ حتیٰ کہ قطرات ریگستان نزد او جلی است، دانندئہ احوالِ ہر نیک و بداست، و بر تر است از عالم اجسام و امثال و ارواح و او خالق ہر کس است و ہمہ مخلوق اوست و کسے نمیداند کہ مکان او کجا است ،ممنوع است کہ گفتہ شود بطرف شمال است یا جنوبی ا شرق یا غروب، یا فوق یا تحت ، بلکہ چنیں اعتقاد  داشتہ شود کہ او خود میداند و ما عاجزیم از تفکر ذات او جلشانہ لان التفکذات اللہ تعلایٰ جہل۔‘‘

(ترجمہ : ڄاݨنا چاہیدے جو حضرت حق تعالیٰ ہک ذات بحت اتے ہستی مطلق ہے جو کیجھا تے کتلا دے ہر سوال کنوں پاک ہے اتے کمی بیشی کنوں بری ، ناں اوندی ابتدا ہے نہ انتہا، ناں منڈھ اتے ناں انت، او واجب الوجود ہے، ہمیشہ کنیں موجود ہے اتے سدا رہسی، او دنای دیییں نگاہیں کنیں لکیا ہویا ہے تے سبھ کائنات اپݨے پورے جزیں دے نال اے تئیں جو ریت دے ذریں سودھی اوں تے ظاہر ہے۔ دنای دے خیر تے شر دے تمام احوال کوں ڄاݨدے اتے عالم اجسام، ارواح تے مثال کنوں اچا تے آ جا ہے۔ او خالق ہے تے تمام کائنات اوندی مخلوق ہے۔ اوندے ٹھور ٹھکاݨے دا کہیں کوں پتہ کینی، اے نئیں آکھݨا چاہیدا جو او قطب وچ ہے یا ݙکھݨ وچ، پوادھ وچ ہے یا پچادھ وچ اتے ناں ای اے آکھݨ ٹھیک اے جو او عرش دیاں بلندیاں تے راہندے یا پا تال وچ بھل جو اے اعتقاد رکھݨا چاہیدے جو اپݨے بارے او آپ ہی چنڳاں ڄاݨدے۔ او جل شانہ دی ذات وچ غور تے فکر کرݨ کنیں اساں عاجز تے بے وس ہیں۔ ایں کیتے جو اوں ذات بے ناں دی کنہ تائیں پہنچݨ بارے غور کرݨ ڳلہپ ہے‘‘)

خواجہ فرید مندھ لا کنیں ای عرفان تے آگہی اتے فکر تے شعور دی لذت وچ ٻدیے ہوئے ہن۔ مشاہدئہ قدرت  تے مناظر فطرت وچ ذات حق بارے غور تے فکر دی عادت انہاں کوں گھٹی وچ ملی ہئی۔ ناں تاں او بسم اللہ تے ع ’’ آکھ غلام فرید الف ‘‘ جیہا با معنی تے پر لطف مصرع مونہوں نہ کڈھیندے۔ چنانچہ ’’ فوائد فریدیہ ‘‘ وچ ہک جاہ تے لکھدن جو : ’’جیرھا ولی نئیں اونکوں صوفییں دے مذہب وچ مومن کامل نئیں سمجھیندا اتے ولی اونکوں اکھیندن جیندا کئی ہک ساہ وی ’’ اللہ‘‘ آکھݨ کنیں خالی ناں ونڄے تے کہیں پل وی اوندی اکھ مشاہدہ حق کنیں سوا ٻیا کجھ ناں ݙیکھے۔ اکھیجے جو ’’ دل یار وچ ہتھ کار وچ ‘ دا نمونہ بݨ ونڄے اتے ہک پل وی تفکر تے تدبر کنیں وانجا تے ویلھا نہ راہوے۔ کیونجو قول مبارک ہے :’’ لذت الافکار خیر من لذت الابکار ‘‘ (خدا دی ذات وچ دھیان، خیال یا فکر دی لذت کنواری دی صھبت کنوں ودھیری ہے ) ہک ٻئی حدیث مبارکہ وچ امدے جو : ’’تفکر ساعتہ خیر من عبادۃ سنتہ ‘‘ (ہک لمحید ا خدائی دھیان پورے سال دی عبادت کنوں ودھیرا ہے)‘‘ 

حضرت خواجہ فرید اپݨے ایں خیال کوں ہیٹھلیں شعریں وچ ٻہوں سوہݨپ نال ٻدھیے۔

رل وسدے لوکاںنال ہن

پر اصل فارغ ٻال ہن

ہر آن غرق خیال ہن

شاغل سمہن شاغل اٹھن

(دیوان فرید: کافی نمبر ۱۰۰:۳)

خیال، دھیان مراقبہ تے فکر خواجہ فرید دی نظم تے نثر دا منڈھلا نقطہ ہے اتے صحرائے وجود کنیں اوں ذات بیکراں تئیں پہنچݨ کیتے ایں کنیں بہتر ٻیا کئی سمل کینی۔ چنانچہ خواجہ فرید فرمیندن:

جس نوں ذوق خیال مہیا

ایں نوں قال تے حال مہیا

گلش جشن جمال مہیا

وارث باغ ارم دا ہے

(دیوان فرید: کافی نمبر ۲۲۵:۴)

## حوالہ
کتاب: کرینہہ دے پُھل، مصنف: نصیر شاہ ، جھوک پبلشرز ملتان