حضرت سخی سرور دے قصے

تعارف: حضرت سخی سرورؒ

حضرت سخی سرورؒ 1130ء وچ شاہ کوٹ ملتان اِچ ڄمّے ۔آپ دے والد دا ناں سیّد زین العابدین ہا ۔ آپ دا سلسلہ نسب23واسطیاں نال حضرت علیؓ نال مِلدے۔ آپ دا ناں سید احمد سلطان ہا ۔ آکھیا ویندے جو آپ دے وݙیرے عرب اِچ رہندے ہَن ۔ اُنہاں وچوں سید اسماعیل بغداد اِچ اَن ریہے۔ سخی سرور ؒدے والد زین العابدین بغداد کنوں ملتان آئے اَتے ملتان دے نیڑے شاہ کوٹ اِچ آباد تھی ڳئے ۔ (شاہ کوٹ اَڄوکے لاڑ دے نیڑے ہک قصبہ ہئی)آباد تھیوݨ دے ݙو سال بعد زین العابدین دی گھر آلی فوت تھی ڳئی ۔ اُوں زوجہ وچوں ترے پُتر تھئے:

سید سلطان قیصر ۔ سید محمود ۔ سید سہرا؍سیرا

شاہ کوٹ دے نمبردار دی دھی نال اُنہاں ٻئی شادی کیتی ۔ ایں زوجہ دا ناں عائشہ ہئی ۔ ایندے وچوں ݙو پُتر تھئے ۔ سخی سرور ‘ سیدعبدالغنی ۔ عبدالغنی کوں خان ڈھوڈا دے ناں نال شہرت ملی۔ زین العابدین 1141ء اِچ فوت تھئے تے شاہ کوٹ اِچ دفن تھئے۔ توارِیخ ملتان (1884ء) از منشی حکم چند وچ لکھئل ہے جو زین العابدین دی خنگاہ سکوٹ؍شکوٹ وچ موجود ہے(ٹمپل نے ایکوں شاہ کوٹ لکھّے) سکوٹ اصل وچ سِہ کوٹ ہے یعنی ترے قلعیاں ؍گائوں آلا علاقہ ۔ آکھیا ویندے جو ایں علاقے کوں ملتان دے حاکم گھنّو خاں ساڑ کے سُوا کر ݙتاہا ۔ سہ کوٹ کنوں وِڳڑ کے ایہ شہ کوٹ بݨیا تے بعد اِچ شاہ کوٹ سݙیجا۔ (ص90)منشی حکم چند لکھدے :

خانقاہ زین العابدین موضع شکوٹ میں ہے۔ اِس خانقاہ کے گرد چاردیواری پختہ ہے …خانقاہ کے ساتھ شمالاً کوٹھڑی میں اُن کی مستور بی بی عائشہ کی تُربت ہے … درگاہی نامی کھتری سکنہ لاہور نے یہ خانقاہ بنوائی تھی ۔ تخمینہ لاکھ روپیہ لاگت لگی … دوآبہ کا سنگ آتا ہے میلہ پہلے بڑا ہوتا تھا اب کچھ کم ہے …‘‘(ص 89)

والد دی فوتگی دے بعد مساتاں اِنہاں کوں ٻہوں تنگ کیتا ۔ اِنہاں دی شادی ملتان دے حاکم دی دھی نال تھئی ۔ آپ سیر کرݨ کیتے بغداد چلے ڳئے تے اُتھاں شیخ عبدالقادر جیلانی(1077ء۔1168ء) دی صحبت اِچ ریہے اَتے اُنہاں شیخ شہاب الدین سہروردی کنوں وی فیض پاتا ۔ آپ دا تعلق سلسلہ قادریہ ‘ سلسلہ سہروردیہ تے سلسلہ چشتیہ نال ریہا۔

سخی سرورؒ بغداد کنوں واپس وزیر آباد دے کول سوہدرہ وچ آ ڳئے۔ اِتھوں کنوں دھونکل (گوجرانوالہ) اَن ریہے وَل شاہ کوٹ ملتان وَل آئے ۔ مساتاں دیاں مخالفتاں ریہاں تاں آپ دیرہ غازی خان دے نیڑے کوہ سلیمان دے قصبّے نِگاہہ وچ وَن آباد تھئے ۔ جتھاں اُنہاں دے مریداں دی ڳنتری بے شمار ہئی۔

سخی سرورؒ دے مساتاںنال لڑائی دی ایہ وجہ ݙسّی ویندی ہے جو شاہ کوٹ دے نمبردار دیاں ݙو دھیاں ہَن ہک دی شادی زین العابدین نال تھئی جیندے وچوں سخی سرورؒ ڄمّے۔ نمبردار دی ݙوجھی دھی دی شادی کھوکھر برادری اِچ تھئی ۔ نمبردار دے مرݨ دے بعد مساتاں سخی سرورؒ کوں گندی زمین ݙتی تے آپ چنگی زمین رکھ گھدّی۔ سخی سرورؒ دی محنت نال خراب زین چنگی تھی ڳئی ۔ دشمناء اِچ انہاں ملتان دے حاکم کوں شکایت کیتی پر اوہ آپ دا معتقد تھی ڳیا تے اُوں آپݨی دھی سخی سرور نال پرنا ݙتّی۔ مساتاں دی دشمنی ٻئی ودھ ڳئی ۔ اُنہاں پہلے عبدالغنی کوں تے وَل سخی سرورؒ کوں شہید کر ݙتّا تے وَل اُنہاں دی زوجہ تے پُتر کوں وی مار سٹّیا ۔ آپ 1181ء کوں انتقال کر ڳئے۔آپ کوں کوہ سلیمان دے دامن اِچ وستی سخی سرور اِچ دفن کیتا ڳیا۔

آپ دی صفات دی وجہ کنوں آپ کوںکئی ناں ݙتے ڳئے:

(1سخی سرور…                                     سخاوت دی وجہ کنوں مشہور تھی ڳیا۔

(2پیر خانو…  پختون آپ کو ں’’ پیر خان‘‘ آہدِن۔

(3لعلاں آلا…                                      آپ دے کول قیمتی ہیرے تے لعل موجود ہَن ۔ تہوں 

                                                                                               ’’لعلاںآلا‘‘ آہدن

(4روہیاں والا…                            پہاڑاں اِچ رہݨ دی وجہ کنوں آہدِن۔

(5سرور لکھ داتا…                            ہک سائل نے لکھ روپیہ منگیا تاں آپ دان کر ݙتّا۔

(6لکھی خان…                                لکھ روپیہ دان کرݨ دی وجہ کنوں آہدِن۔

حضرت سخی سرور دا میلہ چیتر؍وِساکھ اِچ لڳدے ۔ دُوروں دُوروں سنگ آندِن۔(سنگ اُوں ٹولی کوں آہدِن جہڑی آپ دے دربار دی زیارت کیتے نچدی ڳاندی آندی ہے)۔ پُراݨے زمانے اِچ لہور وچ ’’قدماں دا میلہ ‘‘لڳدا ہا ۔ میلے دے اصلی ݙینہ چار ہِن یعنی ݙہ اپریل کنوں تیرھاں اپریل تئیں۔ سنگ گوجرانوالہ ‘ سیالکوٹ ‘ جھنگ ‘ فیصل آباد کنوں دھونکل آندِن ۔اُتھوں لاہور آ کے قدماں دے میلے اِچ شریک تھیندِن (سخی سرور دے عقیدت منداں کوں ’’بِھرائی‘‘ آہدِن)۔ ایہ میلہ لاہور وچ تھاݨاں انارکلی دے نال نواب وزیر خاں دے باغ وچ لڳدا ہا ۔ سیکڑے بِھرائی ڈھول وَڄیندن ۔ ٻال کوں چا کے نچدن تے ڳاندن۔ آہدِن:

سرور دے دربار مُراداں لَے آئی آں

دے مُراداں سرور ہیرا ‘ مینوں تیرے درد دا آسرا

گودی ٻال کِھݙا مُراداں لے آئی آں

ایں وی آہدن:

او او او

تُوں نہ رو

سرور لعلاں آلا

نِکّے نِکّے ٻالاں آلا

آکھو آکھو جُھولے لعل

آکھو آکھو جھولے لعل

…………

سرور لعلاں آلا

نِکیّ نِکّے ٻالاں آلا

گونا گون مگوناں

گونے دے ٻال ٻچّے

گوناں آپے آپے نچّے

…………

لولی لعل کوں ݙیواں

نِکّے ٻال کوں ݙیواں

لعل وے لے لے لولی

…………

حضرت سخی سرورؒ دے مزار تے ہندو تے مسلمان ݙونہیں آندِن ۔ ایہ میلہ لُدھیانہ وچ لڳدے‘عورتاں اُنہاں دیاں زیادہ عقیدت مند ہِن کیوں جو دانی ڄٹّی دا واقعہ ہک تریمت دا واقعہ ہے۔

حضرت سخی سرورؒ دیاں ٻہوں ساریاں کرامتاں دا ذکر آندے ۔ آثار سخی سرور مصنفہ زوار نیاز حسین سروری نے سخی سرور دیاں کرامتاں دا ذکر 53کنوں 62صفحیاں اُتّے کیتے ۔ اِنہاں وچ ’’دانی ڄٹّی‘‘ دا واقعہ وی شامل ہے جہڑا ٹمپل بیان کیتے۔

شیخ محمد اکرام نے آبِ کوثر (1990ء) وچ حضرت سخی سرورؒ بارے لکھّے:

(ترجمہ) حضرت داتا گنج بخشؒ دے بعد جہڑے بزرگ پنجاب وچ ناں چاتا ‘ اوہ سلطان سخی سرور ہَن … خلقت دیاں وَہیراں مُراداں پاوݨ کیتے آپ کول آندیاں تے کُئی نامُراد نہ ویندا ۔ تہوں آپ سُلطان سخی سرور دے لقب نال مشہور ہِن … حاسداں یک جا تھی کے آپ کوں‘ آپ دے بِھرا‘ پُتر تے سنواݨی کوں شہید کر ݙتّا ۔ ایہ واقعہ 1181ء دا ہے… پنجاب وچ مشکل نال کُئی اہجاں ولی اللہ ہوسی جیندے اِتّی ڳنتری وچ ہندو مرید ہوسِن جِتّی اِنہاں دے ہِن۔ آپ دے ہندو مریداں کوں ’’سُلطانی‘‘ آکھیا ویندے ۔ خاص طور تے پوادھی پنجاب خاص طور تے جالندھر ڈویژن دے سارے رڑھ واہ ڄٹ ہندو ‘ جہڑے سِکھ نھیں بݨے ‘ سُلطانی ہِن ……جالندھر گزئیٹر مطابق رڑھ واہ ہندوآں وچ سلطانیاں دی کثرت ہے ۔ اِنہاں وچ کُئی مُسلَّی ہِن جیکر ایہ گوشت کھاوِن تاں حلال کیتا ہویا گوشت کھاندن۔ اِنہاں دیاں دیہاتاں وچ آبادیاں کنوں ٻاہر سلطان دیاں زیارتاں بݨیاں ہوئن جہڑیاں 10/8فٹ اُچّیاں ‘ موکلیاں تے لمبیاں ہِن جنہاں اُتّے گُمبس ہوندے ۔ چار چُنڈھاں اُتّے چھوٹے چھوٹے مِینار ہوندِن۔ ہر جمعرات کوں زیارت کوں صاف کریندن ۔ رات کوں ݙیوا ٻلیندِن ۔خمیس وار کوں زیارت دا خادم جہڑا مسلمان تے بِھرائی قوم دا فرد ہوندے ‘ وستی وچ ڈھول وڄاکے نیاز کٹھی کریندے… گوروگوربند سنگھ دے زمانے وچ سارے ڄٹ سُلطانی ہَن ۔ جہڑے ہندو سِکھ تھی ڳے اوہ وی سُلطانی ہَن۔

…… سلطانی فروری دے اَدھ وچ دیرہ کن چلے وِیندِن۔ دیوان ساوݨ مَل نے ایں یاتراکوں بند کرݨ دی کوشش کیتی تے بھاری جُرمانے لائے پر یاتری نہ رُکے ‘ 19ویں صدی تئیں سلطانی ہندو عقیدے اُتّے قائم ہَن ۔ ہُݨ کجھ عرصے کنوں سِکھ تھی ونڄݨ دا رجحان ہے۔ شت جالندھر ‘ لُدھیانے تے ٻئے پوادھی ضلعیاں وچ اِنہاں دی ڳنتری گھٹ ڳئی ہووے ‘‘۔(صفحہ85-82)

جاوید احسن خاں اپݨی کتاب سرائیکی ثقافت (1995ء) وچ لکھدن:

’’آپ دے عقیدت مند پاک پنجاب ‘ بھارتی پنجاب‘ ضلع جالندھر تے ضلع لُدھیانہ وچ کثیر تعداد وچ پاتے ویندن ۔ آپ دا میلہ ہر سال وسط فروری کنوں وسط اپریل تئیں لڳدے ۔‘‘(صفحہ164)

حضرت سخی سرور دا عرس ہندوستان پاکستان وچ کئی جائیں تے تِھیندا ہے۔ سب توں وݙا میلہ اُنہیں دے دربار سخی سرور اُتّے لڳدے ۔ ایں میلے کیتے سنگ پھڳݨ دے اخیر تے چیتر دے سارے مہینے آندے رہندن ۔ ایہ سنگ ملتان وی آندِن ۔ کئیںزمانے عام خاص باغ ملتان دے ٻاہروں قدماں دا میلہ لڳدا ہا۔سنگ آندے ہَن ۔ ملتان وچ پیروں ننگے ‘ سارے مزاراں تے ویندے ہَن تے وَل سخی سرور کن ٹُر ویندے ہَن ۔ ایہ سنگ سخی سرور دی شان وچ ’’ٹاہراں‘‘ ڳاندے ہَن ۔ ٹاہراں وچ سخی سرور دی شان وچ شعر ہوندِن ۔ جیویں:

پیر سخی سلطان سرور لعلیں والا

ٻول وے ٻول جوان سرور لعلیں والا

کُل عالم توں وکھری نگری تیری سخی سرور

چارے پاسے آنوِن‘ہر قوم دے لشکر

حُسن دا ہے طوفان سرور لعلیں والا

ٻول  وے  ٻول جوان  سرور لعلیں والا          (اکرم قریشی مانہ احمدانی)

سخی سرور دا ہک ٹاہر:

فقیر بھئی اللہ دے آ

تیݙا وسدا رہوے دربار

فقیر بھئی اللہ دے آ

…………

پُھل پئے پوندے نی سرورـ ‘پُھل پئے پوندے نی 

سرور تیݙی ماڑی اندر ماڑ ‘پُھل پئے پوندے نی

…………

سندھ راݨی وچ ٻیڑا گھڑیا ‘ہیرے موتی نال ہے جڑیا

پہلی پوڑھی سَرور چڑھیا ‘ سنگاں کوں پار پُڄا

…………

دَر تیݙے تے کُھوہ نہ کوئی ‘کھوہ نہ کوئی ‘ کھوئی نہ کوئی

چشمے جھول پِلا ‘کبوتر چُڳدے نی تیݙی ماڑی اندر ماڑ

کبوتر چُڳدے نی

…………

در سیّد دے دیڳاں چڑھیاں‘ میں وی دَر تے آئی کھڑی آں

ونڈ ونڈ کھاوِن ٻال ‘کبوتر چٖڳدے نی ‘ چُڳ چُڳ ہوئے نہال کبوتر چُڳدے نال

چھوٹیاں چُنجاں نال کبوتر چُڳدے نی ‘ زرد سلیٹی لال کبوتر چڳدے نی

…………

دَر تیݙے تے ٻڈھڑیاں مائیاں‘ ہتھّیں ݙنگوریاں ٹُردیاں آئیاں

نِو نِو کرن سلام پُھل پئے پوندے نی ‘تیݙی ماڑی اندر ماڑ پُھل  پئے پوندے نی

چار چراغ تیݙے ٻلݨ ہمیشاں ‘ پنجواں لالو لال ‘ پُھل پئے پوندے نی

…………

دَر سید دے ساوا اُکانہ ہے ‘ ݙیویں مُراد ساݙا اللہ دا ناں ہے

ہر دی آس پُڄا کبوتر چُڳدے نی‘ تیݙی ماڑی اندر ماڑ ‘ کبوتر چُڳدے نی

…………

دَر سیّد دے کئی ساوی ڄال ہے ‘ ݙے مُراداں ساݙی مجال ہے

ساݙی آس پُڄا پُھل پئے پوندے نی ‘ تیݙی ماڑی اند رماڑ ‘ پُھل پئے پوندے نی

…………

چارے یار تیکوں ٻہوں پیارے ‘ آپ نالوں سیّد اُچے کھلارے

ݙسّن لڳا دربار پُھل پئے پوندے نی ‘ تیݙی ماڑی اندر ماڑ پُھل پئے پوندے نی

(صفحہ124سرائیکی لوک گیت ڈاکٹرمہر عبدالحق1964ء)

……………

بھانویں جو سخی سرور ملتان اِچ ڄمّے ‘ دیرہ غازی خان اِچ دفن تھئے پر اُنہاں دا تعلق کئی علاقیاں نال ریہ ڳے۔ اوہ لاہور ‘ گوجرانوالہ تے گجرات دے ضلعیاں نال وی تعلق رکھدن ۔ جیویں جو آر ۔ سی ۔ ٹمپل نے لکھا ہے (ݙیکھو : کہاݨی : سخی سرورے تے دانی ڄٹّی) آکھیا ویندے جو سخی سرور دی خنگاہ عیسے بنیے اورنگزیب عالمگیر دے زماننے وچ بݨوائی ہئی۔

## حوالہ
وسیبی قصے، ترجمہ /لکھت وٹاندرا :  شوکت مغل ، چھاپہ خانہ : جھوک پرنٹرز ‘ ملتان