سانول موڑ مہاراں

خواجہ غلام فریدؒ دے کلام کوں پڑھݨ نال ایں ڳالھ تیں یقین کرݨا پوندے جو شاعری قدرت دی ݙتی ہوئی او ݙات ہے جیڑھی چوݨویں بندیں کوں دان تھیندی ہے جیویں شاعر بݨائے نئیں ویندے پیدا تھیندن ، ایویں اِی عشق کیتا نئیں ویندا تھی ویندے تے جتھاں اَکھ لڑ ونڄے تے دِلڑی پَھس ونڄے تاں محبت وچ مستی تے بیخودی نِت نویں انداز نال سامݨے آندی ہے ۔ کجھ چِر کیتے وی ماہی دا اَکھیں توں اوڈھر تھیوݨ گوارا نئیں ہوندا ۔ جتھاں ہک پل نکھڑݨ اوکھ ݙسے تے اُتھاں اَݨ کُھٹ جدائیاں ولھیٹ ونجن تاںفریدݨ سئیں دی سُنڄاپوں کافی دے ایں مُنڈھلے شعر وانگوں آکھݨا پوندے:

تتی رو رو واٹ نہاراں

کݙیں سانول موڑ مہاراں

تریمت دی طرفوں عشق دے جذبات دا من موہݨا انداز وی خوب ہے سانول سئیں کوں بے وفا آکھݨ وی بجاہے اپݨے آپ کوں بے سیتی آکھ کے نیر وہیندیں ، راہواں تکیندیں کݙاہیں نہ پھیرا پاوݨ دی التجا وی خوب ہے۔

ایں کافی وچ اوئیں تاں رُٹھا ڈھول مناوݨ دے کئی جتن نظر آندن پر سسی دے حوالے نال وسیب دی تہذیب تے ثقافت دا آپݨا رنگ ہے ۔ نازک نرم کرورجھئیں شہزادی دا پُنل دی ڳول وچ اپݨے آپ کوں رول ݙیوݨ جھیاں حوالہ شاید اِی کہیں وسیب اِچ ملے:

جئیں کارݨ سو سختی جھاڳی

پھراں ݙہاڳی ویس براڳی

جیندیں ݙیکھاں سانول ساڳی

تھیواں باغ بہاراں

سو سو سختیاں بھوڳݨ دے باوجود وی اُمید دا پلو نئیں چھوڑیا ۔ کلہے سر تیں پندھ تے او وی سُنڄ بر تھل مارو دا ۔ ݙیس دا ہوش نہ ویس دا ہوش ، سِک ہے تاں ہکا جو پنل سئیں کو ںاَکھیں نوٹیجݨ توں پہلے ݙیکھ گھناں تاں جو ہاں ٹھر ونڄے تے اے وی خواہش سر چیندی ݙسدی ہے جو حیاتی دا دھاڳہ ودھیا کھڑے تاں:

یار بروچل وَسِّم سولڑا

جیندے سانگے ماݨیم تھلڑا

خان پنلڑا نہ کر کلہڑا

توں سنگ چانگے چاراں

تھل دی ریت کوں طُور دا سُرمہ سمجھݨ والی سسی توڑے مشکلاں وات ہے پر ہمت نِسی ہاری ۔ یار دی ڳول وچ اپݨے آپ کوں ایں حد تائیں پُڄا ݙتس جو یار بلوچ تے خان پُنل میݙے ݙکھ سُکھ دا بھائیوال بݨ ونڄے تاں میکوں اوندے کٹھے اَجڑ چراوݨ توں وی اِنکار کائنی ۔ایں نکھیڑے دے ویلھے کوں سامݨے گھن آوݨ بارے خواجہ غلام فریدؒ کیا خوب منظر نگاری کیتی ہے:

جئیں ݙینہ یار اساں توں نکھڑے

میندی روپ ݙکھائے پِھکڑے

ݙسدے سُرخی دے رنگ بکھڑے

وِگھریاں کجل دیاں دھاراں

سیج دی رات نکھیڑے وات آ ونڄے تاں ایویں لڳدے جو جیویں خوشیں جھات وی نہ پاتی ہووے توڑے جو ݙسݨ کیتے میندی لڳی ہوندی ہے پر اوندا روپ پِھکا پئے ویندے ۔ نہ سُرخی دی چمک باقی ہوندی ہے تے نہ اَکھیں وچ لڳے ہوئے کجل دی دھار باقی رہندی ہے ۔ باقی رہندین تاں ٻس منتاں مراداں:

من من منتاں پیر مناواں

مُلاں ڳول تعویز لکھاواں

سݙ سݙ جوسی پھالاں پاواں

کردی سوّݨ ہزاراں

مَنتاں مُراداں کوں تریمت دی کمزوری آکھیا ویندے ۔ ایں سلسلے وچ عقیدت دا اظہار کہیں دی حوالے نال کیتا ونڄ سڳدے ۔ کہیں سُنڄاپوں پیر دیاں منوتیاں منݨ ، وݙے وݙے مُلواݨے ڳول پھول کے پُھل سڳے لکھواوݨ تے پار اُروار دے جوسی سݙوا کے فالاں پاوݨ جھئیں ٹوݨے ٹوٹکے اَحٖ وی اونویں ݙیکھݨ وچ آندن جیویں خواجہ غلام فریدؒ دے کلام وچ واضح کیتے ڳئین ۔ منتاں مُراداں دے سلسلے وچ چپہ چپہ چھاݨ مارݨ دے نال نال کہیں خاص پیر نال عقیدت دے حوالے کوں کݙاہیں نئیں بُھلایا ونڄ سڳدا:

خواجے پیر دے ݙیساں چھنے

ایہے ݙینہ اِتھائیں بھنّے

جیندیاں سبھ دل کیتیاں منّے

وسِّم سدا گھر باراں

جݙاں پیریں فقیریںدا تذکرہ تھیندے تاں کجھ منوتیاں ایہو جھیاں وی پتہ لڳدین جنھیں کوں کہیں خاص پیر نال مخصوص کر ݙتا ویندے جیویں کتھائیں اَٹا گھٹا ݙیوݨ دی ڳالھ ٹُردی ہے تاں کتھائیں واڳ ݙیوݨ دا حوالہ مِلدے ۔ ایویں ایں بند وچ چھنے ݙیوݨ دا ذکر کیتا ڳئے تے نال نال آکھیا ڳئے جو من دی مراد پوری تھی ڳئی تے من دا دیوتا میݙے گھر آ کے رہوݨ کیتے راضی تھی ڳیا تاں میݙی خواہش ہوسی جو جیندے جی میݙے من دیاں من کے میݙی اُڄڑی جھوک کوں ہمیش کیتے آباد کر ݙیوے ۔ ڈھولݨ توں ایں خواہش دا اظہار وی کیتا ویندے :

بندڑے نال نہ کرسیں مندڑا

توݨیں کوجھا کملا گندڑا

لٹک سہائیں صحن سوہندڑا

پوں پوں توں جند واراں

ایں بند وچ خواجہ غلام فریدؒ بندہ ہووݨ دا حق ادا کریندیں ہوئیں اپݨے آپ کوں حقیر پُر تقصیر ، بدصورت تے بدعملا آکھ کے ایں یقین دا اظہار وی کیتے جو میکوں اُمید ہے جو میݙے انھیں عملیں دے باوجود وی رحمت دی نظر تے کرم دا معاملہ تھیسی ۔ سِلک سلوک دے سلسلے دے ایں بند کوں حق دی ڳول دے مترادف آکھیا ونڄ سڳدے ۔ جیندے وچ رحمت دی ہک دید نال گھر دے ویڑھے کوں سُہاوݨ بارے اپݨی جند وار ݙیوݨ دا اظہار کیتا ڳئے ۔ ایں ڳانڈھے کوں پکا توں پکا کرݨ کیتے آکھیئے:

چھوڑ فرید نہ یار دا دامݨ

جئیں جی کیتا جُڑ کر کامݨ

ݙوہاں جہاناں ساݙا مامݨ

کینویں دِلوں وِساراں

کافی دے چھیکڑی بند وچ خواجہ فریدؒ ’’یاری لاوݨ تے توڑ نبھاوݨ‘‘ دا دَرس ݙیندیں آکھیئے جو اینجھے یار دا لڑ کیویں چھوڑیا ونڄ سڳدے جنھیں چنگی طرحاں اپݨاں گرویدہ بݨا ݙتے تے نال نال او ݙوہاں جہاناں دا آسرا ہے ۔ اے تاں تھی وی نئیں سڳدا جو اوں ہستی کوں بُھلایا ونڄ سڳے:

قسم خدا دی قسم نبیؐ دی

عشق ہے چیز لذیز عجیب

## حوالہ
لکھّت ویورا، ڈاکٹرحمیداُلفت ملغاݨی ،چھاپہ خانہ: جھوک پرنٹرز ملتان