open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
حضرت ام حبیبہ رضی اللہ عنہا

ام المومنین رملہ بنت ابوسفیان (عربی: رملة بنت أبي سفيان)، حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی زوجہ ہن۔ آپ دی کنیت "ام حبیبہ" ہئی۔

## ابتدائی زندگی
آپ امیر معاویہ دی بھیݨ تے عرب قبیلہ قریش دے سردار ابو سفیان بن حرب تے صفیہ بنت ابو العاص دی دھی ہن۔ آپ حضرت عثمان دی مسات ہن۔ آپ دی ہک ٻئی بھیݨ دا ناں وی رملہ ہئی۔
## عبید اللہ بن جحش سے شادی
انہاں دی پہلی شادی عبید اللہ بن جحش نال تھئی ہئی۔ اوہ زینب بنت جحش دے بھرا ہئی جنہاں نال حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے نکاح فرمایا ۔ آپ اپݨے پئے عبید اللہ دے نال ہجرت کر کے حبشہ (ایتھوپیا) چلے ڳئے ہن ۔ آپ دا پئے اسلام توں مرتد تھی کے مسیحی تھی ڳیا تے اوں نے آپ کوں وی معاذاللہ مرتد تھیوݨ دا آکھا لیکن آپ نے انکار کر ݙتا۔ اینہی وجہ نال انہاں وچ علیحدگی تھی ڳئی۔ اوندے بعد اپݨے سابقہ پئے دی وفات تک او اپݨی دھی حبیبہ دے نال حبشہ اچ ہی رہیاں۔
## شادی
جݙݨ حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم کوں انہاں حالات دا پتہ چلا تاں آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے نجاشی کوں لکھا کہ او انہاں کوں حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی طرفوں پیام ݙیوے۔ ام حبیبہ نے منظور کیتا تاں حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی طرفوں حضرت خالد بن سعید بن العاص نے ایجاب و قبول کیتا تے نجاشی نے خود 400 اشرفی مہر ادا کر ݙتا، ایں طرح 6ھ ( 627ء ) وچ آپ حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے نکاح وچ آ ڳئیاں تے مدینہ تشریف گھن آئیاں۔ آپ تے حضرت خدیجہ دے علاوہ بقیہ تمام ازواج دا حق مہر 400 درہم ہئی۔

بعض روایات دے مطابق حضرت رملہ نے ہجرت دے ہک سال بعد حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نال شادی کیتی۔ بعض روایات دے مطابق شادی دے وقت آپ دی عمر تریہہ ورہیے دی ہئی۔

حضرت رملہ، حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی عزت دا بہت زیادہ خیال کریندی ہن۔ ہک دفعہ آپ دے والد ابوسفیان آپ نال ملݨ آئے تے حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی چادر تے ٻہݨ لڳے تاں آپ نے فورا حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی چادر چا کے اپݨے والد ابوسفیان کوں آکھا کہ تساں این چادر تے نی ٻیہہ سڳدے کیونکہ تساں نجس ہو۔ اوں وقت تک ابو سفیان مشرف بہ اسلام نہ تھئے ہن۔
## اولاد
پہلے شوہر توں آپ دے ہک لڑکا عبد اللہ تے ہک لڑکی حبیبہ ہئی۔ اونہی بیٹی حبیبہ دی وجہ توں آپ دی کنیت ام جبیبہ پئے ڳئی۔ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم توں کوئی اولاد نہ تھئی۔
## وفات
حضرت رملہ خلافت امویہ وچ اپݨے بھائی امیر معاویہ دے دورِ خلافت وچ 45ھ ( 665ء ) وچ وفات پا ڳئے تے آپ کوں جنت البقیع وچ دفن کیتا ڳیا۔
## روایات
آپ توں صحیحین وچ تقریباً 55 احادیث منقول ہن۔
## حوالے
لغاری

لغاری بلوچاں دا سب توں وڈا تے اعلیٰ قبیلہ ہے.

#### شخصیات
سردار فاروق احمد خان لغاری 

نواب سر جمال خان لغاری 

سردار محمد خان لغاری 

سردار ظفر علی لغاری 

سردار اویس احمد خان لغاری 

سردار جعفر خان لغاری 

## علاقے

دیرہ غازی خان 

مظفرگڑھ 

رحیم یار خان 

دادو 

بدین 

لاڑکانہ 

شکارپور
حضرت خدیجہ رضی اللہ عنہا

آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے 25 ورہیے دی عمر اچ مکہ اچ حضرت خدیجہ نال شادی کیتی۔ ایں طرح حضرت خدیجہ پہلی خاتون ہن جیہڑے حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے نکاح اچ آئے۔ انہاں دا ناں خدیجہ تے لقب طاہرہ ہئی۔ انہاں دے والد دا ناں خویلد تے والدہ دا ناں فاطمہ ہئی۔ حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے نکاح وچ آوݨ توں قبل انہاں دا نکاح پہلے ابو ہالہ بن بناش تمیمی نال تھیا ہئی۔ انہاں دے بعد عتیق بن عابد مخزومی دے نکاح وچ آئے۔ انہاں دے انتقال دے بعد 40 سال دی عمر وچ حرم نبوت وچ داخل تھئے تے ام المؤمنین دا شرف حاصل تھیا۔ پاکیزہ اخلاق دی بدولت طاہرہ دے لقب نال مشہور ہن۔ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم کوں نبوت ملی تاں نبوت دی تصدیق دے نال نال سب توں پہلے اسلام گھناوݨ دی سعادت انہاں نے ہی حاصل کیتی۔ حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے نکاح وچ آوݨ دے بعد 25 سال تک زندہ رہیاں۔ نبوت دے ݙاہویں سال انتقال فرمایا۔
## حوالے
حضرت سودہ بنت زمعہ رضی اللہ عنہا

حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے حضرت خدیجہ دے انتقال دے بعد حضرت سودہ بنت زمعہ نال شادی کیتی۔ جیہڑے قریش دے ہک قبیلے عامر بن لوی نال تعلق رکھدے ہن۔ انہاں دی پہلی شادی سکران بن عمرو نال تھئی ہئی۔ جنہاں دا انتقال تھی ڳیا تاں 7 رمضان (بعض روایات وچ شوال) سن 10 نبوی وچ حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے نکاح اچ آئے تے حضرت عمر فاروق دے زمانۂ خلافت وچ انتقال فرمایا۔ سخاوت و فیاضی انہاں دے اوصاف دے نمایاں پہلو ہن۔
## حوالے
مذہب

## '''''15رمضان ـ امام حسن'''''
**15رمضان مسلماناں دے پنڄویں خلیفہ  حسن بن علی بن ابی طالب (3-50ھ) امام حسن مجتبیؑ دے ظہور دا ݙینہہ ہےـ آپ مسلماناں دے ݙوجھے امام وٖی ہَن۔ آپ 7 مہینے تئیں خلافت تے عہدہ تے رہیےـ تمام مسلمان تہاکوں خلیفہ راشد منیدے ِہن ـ آپ چوتھے خلیفہ  [[حضرت علی بن ابی طالب رضی اللہ عنہ|علی بن ابی طالب]] تے سیدہ کاءینات حضرت فاطمہ ؑ دے فرزند ہِن۔**
امہات المومنین

حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے مختلف روایات اچ یارہاں توں تیرہاں ازواج دے ناں ملدن جنہاں کوں امہات المؤمنین آکھا ویندے یعنی مؤمنین دے ماواں۔ ایندے علاوہ انہاں کوں ازواج مطہرات وی آکھا ویندے۔
آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے ازواج اچ حضرت عائشہ دے علاوہ تمام بیوہ و مطلقہ (طلاق شدہ) ہن تے زیادہ شادیاں دا عرب وچ عام رواج ہئی۔ مؤرخین دے مطابق اکثر شادیاں مختلف قبائل نال اتحاد کیتے  یا انہاں خواتین کوں عزت ݙیوݨ کیتے کیتے ڳئے۔ انہاں وچوں کجھ سن رسیدہ ہن ایں کیتے حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم تے کثرت ازدواج دا الزام لاوݨ والیاں دے دلیلاں ناکارہ تھی ویندن۔ انہاں وچوں صرف حضرت خدیجہ بنت خویلد تے حضرت ماریہ قبطیہ توں اولاد تھئی۔
آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ وسلم نے نبوت توں قبل 25 سال دی عمر وچ حضرت خدیجہ نال شادی کی۔ حضرت خدیجہ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی پہلی ذال ہن تے آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی اولاد وچ حضرت ابراہیم بن محمد دے سوا تمام صاحبزادے تے صاحبزادیاں انہاں دے ہی بطن توں تھئے۔ انہاں دے ساتھ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی ازدواجی زندگی 25 سالہ ہئی، ایں دوران آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و نے کوئی ٻئی شادی نہ کیتی۔ باقی تمام شادیاں 50 سال دی عمر دے بعد دے ہن۔
آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی وفات دے وقت انہاں دے نو ازواج حیات ہن۔
## ازواج مطہرات علیہم السلام دے اسمائے گرامی
حضور ﷺ دے ازواج مطہرات علیہم السلام دے اسمائے گرامی اے ہن:
*حضرت خدیجہ رضی اللہ عنہا
*حضرت عائشہ صدیقہ رضی اللہ عنہا
*حضرت ام حبیبہ رضی اللہ عنہا
*حضرت سودہ بنت زمعہ رضی اللہ عنہا
*حضرت حفصہ بنت عمر رضی اللہ عنہا
*حضرت زینب بنت خزیمہ رضی اللہ عنہا
*حضرت ام سلمہ رضی اللہ عنہا
*حضرت زینب بنت جحش رضی اللہ عنہا
*حضرت جویریہ بنت حارث رضی اللہ عنہا
*حضرت صفیہ بنت حی بن اخطب رضی اللہ عنہا
*حضرت میمونہ بنت حارث رضی اللہ عنہا
*حضرت ماریہ قبطیہ رضی اللہ عنہا

## حوالے
ولیم الیگزینڈر براؤن

ولیم الیگزینڈر براؤن MBE (13 دسمبر 1922 - 5 دسمبر 1984) ہک برطانوی فوجی افسر ہئی جیہڑا برطانیہ دے زیر اقتدار ہندوستان وچ مقیم ہئی۔ اوہ تقسیم ہند دے دوران اپݨے اقدامات کیتے مشہور ہے ، جݙݨ اوں نے گلگت ایجنسی دے مقامی لوگاں دی مدد کیتی تے جموں و کشمیر دی سابقہ ​​سلطنت ریاست مہاراجہ ہری سنگھ دے خلاف بغاوت دی قیادت کیتی۔ کامیاب بغاوت دا نتیجہ بالآخر گلگت ایجنسی (اڄ دا گلگت بلتستان) پہلی ہند − پاکستانی جنگ دے بعد پاکستانی زیر انتظام کشمیر دا حصہ بݨ ڳیا۔
## حوالے
سرائیکی شاعری شاکر دی

[سئیں شاکر شجاعبادی]

تیݙی نگری وچ تیݙے نوکر ہیں پر اپڑیں جاسردار ہسے

ہجرت تیݙے ݙیکھݨ دی تیݙی دی کیتے لا چار ہسے

کھیں موڑ تے کھڑا ازماویں توں تیݙے حکم دے پیروکار ہسے

باقی جگ دے شاکر نوکر نئیں تیڈݙی ذات دے تابعدار ہسے
حکایت

خونی دی توبہ

کوٹ مٹھݨ دے محلہ عزیز بھٹی دے اسلامی بھرا اپݨی ڳالھ سݨیندن جو میں ہک اینجھا نوجوان ہم جیڑھا گناہیں نال بھریا ودا ہم گندیاں سنگتا ہن بس ہر ویلھے اپنی دنیا سدھارݨ کیتے ہتھ پیر ماریندا ہم جائز نا جائز طریقے نال دنیا دا مال حاصل کراں ہا ݪڑدا جھگڑدا ہم کہیں دی عزت کینا کریندا ہم بھیݨی بھرایں کوں مریندا ہم لیکن دل اتنا سخت ہا کہیں تے ہاں نہ پمدا ہا اگر میݙے خلاف ڳالھ کرے ہا ڳچی پے ویندا ہم اہل علاقے آلے لوک پریشان ہن اتھاں تئیں جو میں خونی دے ناں نال مشہور تھی ڳیاں ہر کئی ـیݙے کول ݙرے ہا الغرض ہر کوئی ݙرے ہا کوئی میݙے نیڑے نا آوے ہا.? ہیں دوران اللہ پاک دا میݙے اتے کرم تھیا تے میکوں ایں وحشیانہ زندگی تو پناہ ملی اے ایویں تھیا جو میڈے وڈے بھرا جیڑھے دعوت اسلامی نال تعلق رکھیندن

ہک ݙینہہ اماں سئیݨ حکم ݙتا جو ونج تے وݙے بھرا کو سݙ آ..? میں مسجد اندر ڳیاں ݙٹھم ہک مدنی حلقہ لڳا پے درس تھیندا پے تے میݙے وݙے بھرا وی درس سݨݨ وچ مصروف ہن میں ول آیاں تے اماں کو آکھیا جو ادا مسجد وچ موجود ہے اتفاق نال اڳلے ݙینہہ ول اماں بھیڄیا جو بھرا کو سݙ آ ول میں انھاں کو لبھیندیں مسجد پڄ ڳیم میݙے وݙے بھرا میکو ݙیکھ گھدھا تے انھاں اسلامی بھراویں کو میݙے بارے ݙسیا جو میں ایویں ہاں

چند اسلامی بھرا میڈے کول آئے انھاں محبت نال اسلام دی دعوت ݙتی میکوں نرم رویہ اپناوݨ دا زہن ݙتا مزہد مسلمان کو تکلیف ݙیون دی سزا جزا دے بارے ݙسایونے جیکوں سݨ تے میں ٻہوں متاثر تھیاں سوچیم جو میں کیڑھی زندگی گزریندا وداں اللہ رسول دیاں نافرمانیاں کریندا وداں اے وی میݙی طرح انسان ہن اے کیویں مٹھا الیندن تے میں کیویں...? کجھ دیر انھاں کول برکتاں حاصل کیتیاں ول انھاں تو ایجازت منگی انھاں میکوں ہک کیسٹ ݙتی '' بے پردگی دیاں تباہ کاریاںٌ

او کیسٹ میں گھر چا آیاں...? سݨی. تا دل دے حالات بدل ڳے دل گناہیں کول نفرت شروعکر ݙتے اینجھا اثر تھیا اڳلے ݙینہہ ول پڄ ڳیاں ایں دفع عاشقان رسول دیاں ڳالھیں میݙے دل کو لڳیاں

انھاں میکو ہک کتاب کربلا دا خونی منظر ݙتی میں او گھر چا آیا اوندے وچ آل رسول دیاں عظیم قربانیاں تے یزید دی جفاکاریاں پڑھ تے دل نرم تھی ڳیا میکو پتا چلیا جو پریشانیاں صبر کرݨ مسلماماناں دا طریقہ ہے

کربلا دے ہوش ربا منظر میݙے دل دے پردے چاک کرݙتے میں اپݨے گناہاں دی معافی منگی میں مدنی ماحول اچ آوݨ دا ارادہ کر گھدھا اپݨے بھرا دی محنت نال میں سلسلہ قادریہ رضویہ عطاریہ دے وچ داخل تھی ڳیا میݙے مرید تھیوݨ دے بعد ہک دوست آکھیا جو تو پیر کو تا نوی ݙٹھا ول... میں آکھیا جو پیر کامل ہویا تا دیدار وی کروا ݙہسے ہک رات بیان دے بعد ستا جو ہاں قسمت جاڳ پئی تے مرشد دا دیدار تھی پیا انھاں میکو کنڈ تے تھپکی وی ݙتی

سویرے میں وݙا خوش ہواں خواب گھمدا کھڑا ہا ول مزید دعوت اسلامی دی محبت جاڳی

جیڑھا میں کیا ہم مرشد دے صدقے کیا بݨ ڳیاں ول میݙا ہر کم سنت دے مطابق شروع تھی ڳیا میں اللہ دا شکر کرینداں جو اوں میکوں دوزخ آلے رستے تو بچا گھدھے تے اے مرشد دے زریعے اے مقصد ݙتے

میکو آپݨی تے ساری دنیا دے لوکیں دی اصلاح دی کوشش کرݨی ہے انشاء اللہ عزوجل
## حوالے
ادرنہ

thumb|Edirne Turkey Provinces locator، ترکی وچ ادرنہ دی لوکیشن
**ادرنہ** (Edirne), تاریخی طور تے Adrianople دے طور تے ڄاݨا ویندے، ترکی وچ ہک شہر ہے, شمال مغربی ترکی وچ ایڈیرین صوبے تے مشرق وسطی دے قریب یونان دے نال سرحداں تے بلغاریہ. ادرنہ عثماني سلطنت 1369ء توں 1453ء تک دارالحکومت ہئی، ایندے توں پہلے قسطنطنیہ سلطنت دے دارالحکومت بݨ ڳئے.
2019ء وچ متوقع آبادی 185،408 ہئی.

## حوالے

be-x-old:Эдырнэ
کازان

کازان (/ kəˈzæn، -ˈzɑːn /؛ روسی: Каза́нь، IPA: [kɐˈzanʲ])؛ تاتار: Казан آئی پی اے: [قازان] ، [14] روس اچ جمہوریہ تاتارستان دا دارالحکومت تے سب توں وݙا شہر ہے۔ ایہ شہر وولگا تے دریائے کازانکا دے سنگم تے واقع ہے ، جیندا رقبہ 425.3 مربع کلومیٹر (164.2 مربع میل) تے محیط ہے ، تے ایندی مجموعی آبادی 1.2 ملین توں زیادہ  ہے ،  شہری مجموعی طور تے تقریبا 1. 1.6 ملین رہائشی ہن۔ کازان روس دا پنجواں سب توں وݙا شہر اے۔

کازان دی بنیاد 13 ویں صدی دے آخر اچ گولڈن ہارڈ نے رکھی ہئی۔ 1438ء وچ ، کازان، کزن خانیت دا دارالحکومت بݨ ڳیا۔ 1552ء اچ ، کازان تے آئیون ٹیرائفیر نے قبضہ کر گھدا تے اے روس دا حصہ بݨ ڳیا۔ ایں شہر تے پگچایوف دی بغاوت دے دوران 1773ء–1775ء اچ قبضہ کر گھدا ڳیا ہئی تے اینکوں بڑے پیمانے تے تباہ کر ݙتا ڳیا  ، لیکن بعد وچ اینکوں کیتھرین عظیم دے دور وچ دوبارہ تعمیر کیتا ڳیا ۔ اڳلے صدیاں وچ ، کازان روس دا ہک بڑا صنعتی ، ثقافتی تے مذہبی مرکز بݨ ڳیا۔

## حوالے
ریاستی لہجہ

اے لہجہ سابق ریاست دے دارالحکومت، بہاولپور شہر، تحصیل بہاولپور صدر، تحصیل خیر پور ٹامیوالی، ضلع بہاولنگر دے جنوبی حصے، خانقاہ شریف تے تحصیل یزمان دے شمال مشرقی حصے وچ تے سرحد پار، بھارتی صوبہ راجستھان دے نزدیکی علاقیاں وچ ٻولا ویندے. اے حصہ سابق ریاست دے بالکل درمیان وچ ہووݨ پاروں،مقامی لہجے دے اعتبار نال سرائیکی دے باقی لہجیاں دا امتزاج اے تے سرائیکی زبان دی سب توں خوبصورت شکل اے. بہاولپوری لہجہ صحرائے چولستان دے اثرات دے باوجود معمولی فرق نال خالص ملتانی (معیاری سرائیکی) لہجہ اے، حتٰی کہ سو کلومیٹر دی دوری دے باوجود ݙوہاں شہراں، ملتان تے بہاولپور دی لوکل زبان و لہجہ، الفاظ، شہری ثقافت، لوگاں دے مزاج تے رہݨ سہݨ وچ یکسانیت اے. دورِ ریاست وچ ایں لہجے کوں ریاستی تے بہاولپوری آکھا ویندا ہئی اس واسطے اتھاں ملتانی دی بجائے اوہا اصطلاح استعمال کیتی ڳئی اے جیہڑی اوں وقت وچ رائج ہئی۔
## حوالے
اچوی لہجہ

تحصیل احمد پور شرقیہ، اوچشریف، مبارکپور، کوٹلہ موسٰی خاں، جانو والہ، نوشہرہ جدید، ہتھیجی، دھوڑکوٹ، ترنڈہ محمد پناہ، ضلع مظفر ڳڑھ دی تحصیل علی پور تے ضلع بہاولپور دی تحصل یزمان دے جنوب مغربی حصے مثلاً دیراوڑ تے ہاکڑا دریا دی پراݨی گزرگاہ وغیرہ دی ٻولی ، سرائیکی دا اُچوی لہجہ سݙیندی اے. اوچشریف دی قدامت دی وجہ توں ایں حصے دی ثقافت دا ہک خاص حسن اے. ماہرین ایں لہجے کوں وی ملتانی(معیاری سرائیکی) وچ شامل کریندن.
## حوالے
ابھیچڑی لہجہ

کھڑی ٻولی دی ایں سرائیکی کوں وسیب دے ݙوجھے اضلاع وچ جھنگوچی لہجہ آکھا ویندا اے. سابق ریاست دے ضلع بہاولنگر دے مشرقی، شمالی تے مغربی حصے تے ضلع بہاولپور دی تحصیل حاصل پور، تحصیل خیرپور ٹامیوالی دا علاقہ قائم پور مکمل طور تے ابھیچڑی لہجہ ٻلیندن. اے لہجہ سرائیکی دے معیاری، ملتانی لہجے توں مختلف اے.
## حوالے
لموچڑی لہجہ

سرائیکی وسیب دے ضلع راجن پور نال ملحقہ سابق ریاست دا ضلع رحیم یار خان اے جتھاں ایں ضلعے دے چاراں تحصیلاں (لیاقت پور، خان پور کٹورہ، رحیم یار خان تے صادق آباد) وچ لمے دی ٻولی یا لموچڑی سرائیکی ٻلیندی اے.ایں لہجے وچ سرائیکی دے معیاری ملتانی لہجے دی نسبت، سندھی زبان تے کلچر دا اثر غالب اے اس واسطے اے لہجہ وی، ملتانی (معیاری سرائیکی) لہجے توں مختلف اے.
## حوالے
سرولی لہجہ

سابق ریاست دے جنوب وچ بالکل آخری علاقیاں، صادق آباد، کوٹ سبزل وچ مقامی ٻولی کوں سندھ دے شمالی اضلاع گھوٹکی، کشمور، سکھر وغیرہ دی مقامی ٻولی دی طرح سرائیکی آکھا ویندے. ایں لہجے وچ سندھی دا اثر لموچڑی دی نسبت کئی گنا زیادہ اے. لفظ سرائیکی دی خوبصورتی تے ایندی تاریخی حیثیت دی بناء تے 1962ء دے اعلان ملتان دے اجلاس وچ ملتانی، ریاستی، جھنگوچی، ڈیروی، تھلوچی، ہندکی، تے باقی ناواں سمیت سرائیکی لہجے دے ناں کوں وی فہرست وچ رکھا ڳیا جیہڑا کہ بعد وچ مشترکہ اعلان دی رو نال تے اڳواݨاں دے فیصلے نال سب لہجیاں دا ہکو تے معیاری ناں "سرائیکی" تجویز پایا. تے باقی تمام علاقائی ناواں کوں منسوخ قرار ݙتا ڳیا. ہݨ اساں انہاں لہجیاں دا تذکرہ محض جغرافیائی طور تے کریندے ہیں تے انہاں علاقائی ناواں دی ہرگز کوئی اہمیت نی.
## حوالے
ریاست بہاولپور دے ڈاک ٹکٹ

1945ء تک ریاست بہاولپور برطانوی حکومت دے جاری کردہ ڈاک ٹکٹ استعمال کریندی ہئی۔ یکم جنوری 1945ء کوں سرکاری استعمال کیتے اپݨے ٹکٹ جاری کیتے۔ یکم دسمبر 1947ء کوں حکمران خاندان دی حکمرانی دے 200 سال پورے تھیوݨ تے یادگاری ڈاک ٹکٹ جاری کیتا گیا جس تے نواب بہاول خان دی تصویر تے لفظ بہاولپور لکھا ہویا ہئی۔ بعد وچ یکم اپریل 1948ء کوں مختلف نواباں تے عمارات دی تصاویر تے مشتمل ڈاکٹ ٹکٹ جاری کیتے گئے۔ بعد ازاں اکتوبر 1949ء کوں یونیورسل پوسٹل یونین دی 75 ویں سالگرہ تے وی ٹکٹ جاری کیتے گئے۔ اس دے بعد ریاست نے مزید ٹکٹ جاری نی کیتے تے صرف پاکستان دی جاری کردہ ٹکٹاں ہی استعمال کیتیاں۔
## حوالے
بنگالی زبان دی تحریک

**بنگالی زبان دی تحریک** (بنگالی: ভাষা আন্দোলন بھاشا اندولون) مشرقی بنگال (ہݨ بنگلہ دیش ) وچ چلائی ڳئی  ہک سیاسی تحریک ہئی جیندا مقصد بنگالی زبان کوں بطور دفتری زبان دے طور تے رائج کرݨا ہئی تاکہ سرکاری معاملات وچ اینکوں استعمال اچ گھنایا ونڄ سڳے، نیز ایہ بنگالی زبان کوں بطور ذریعہ تعلیم، ذرائع ابلاغ، کرنسی، ڈاک ٹکٹاں وچ وی استعمال کرݨ دی تحریک ہئی تے ایندے نال نال ایندا مقصد بنگالی رسم الخط دا فروغ وی ہئی۔

1947ء وچ تقسیم ہند دے بعد قیام پاکستان تھیا جیہڑا کثیر نسلی، لسانی تے جغرافیائی خطیاں تے مشتمل ہئی۔ اینہی طرح ایندا مشرقی بنگال صوبہ (جینکوں 1956ء وچ مشرقی پاکستان آکھا ڳیا) وچ بنگالی لوگ اکثریت وچ وسدے ہن۔ 1948ء وچ حکومت پاکستان نے اردو کوں بطور واحد سرکاری زبان دے طور تے پورے ملک تے نافذ کیتا جیندے سبب مشرقی بنگال دے عوام وچ بے چینی پھیلی تے اتھاں بڑے بڑے عوامی جلسے ایں فیصلے دے خلاف اچ منعقد تھئے ۔ کئی مسئلیاں جنہاں وچ مہاجرین، نویں قانون دے مسائل تے فسادات شامل ہن۔ ایں نوزائیدہ مملکت نے ایسے تمام جلسے جلوساں تے عوامی میٹنگاں کوں غیر قانونی قرار ݙتا۔ ڈھاکہ یونیورسٹی دے طلبہ تے چند دیگر سیاسی جماعتاں دے قائدین نے ایں فیصلے دے خلاف 21 فروری 1952ء کوں ہک احتجاج کیتا۔ اوں تحریک نے اوں وقت عروج پاتا جݙݨ اوں ݙینہہ پولیس نے مظاہرین طلبہ تے گولیاں چلائیاں جس نال کئی اموات تھیاں۔ انہاں ہلاکتاں نے عوام وچ وسیع طور تے اشتعال انگیزی پھیلائی۔ انہاں تنازعات دے کئی سال بعد مرکزی حکومت نے 1956ء وچ بنگالی زبان کوں دفتری زبان قرار ݙتا۔ 21 فروری 1999ء کوں یونیسکو نے اوں ݙینہہ کوں زبان دا عالمی ݙینہہ دے طور تے مناوݨ دا فیصلہ کیتا تاکہ ایں تحریک دے کارکنان کوں خراج تحسین پیش کیتا ونڄے تے دنیا وچ مادری زباناں کیتے بیداری پیدا کیتی ونڄ سڳے۔
ایں تحریک نے مشرقی بنگال دے لوگاں وچ بنگالی قومی تشخص کوں بیدار کیتا جیں نے اڳوں چل کے بنگالی قوم پرستی دی شکل اختیار کیتی تے اتھاؤں چھی نکات تے ول بنگلہ دیشی آزادی تحریک، پاک بھارت 1971ء دی جنگ جیہے واقعات دی ابتدا تے نفاذ بنگالی زبان ایکٹ،1987 دے نفاذ دا باعث بݨی۔ 21 فروری (ایکوشے فروری) کوں بنگلہ دیش وچ عام تعطیل ہوندی ہے تے این ݙینہہ کوں قومی لسانی تحریک دے ݙینہہ دے طور تے منایا ویندے۔ ڈھاکہ میڈیکل کالج دے قریب شہید مینار، یادگار ایں  تحریک تے ایندے متاثرین دی یاد وچ تعمیر کیتا ڳیا ہے۔
## حوالے
آزاد کشمیر دے اہم سیاحتی مقامات

آزاد کشمیر جیہڑا پاکستان دے شمالی حصے وچ واقع ہے، پاکستان دے خوبصورت ترین خطیاں وچوں ہک ہے۔ آزاد کشمیر زیادہ تر سرسبز وادیاں تے پہاڑاں تے مشتمل ہے تے قدرت نے خطے کوں ہر قسم دے نظارے بخشے ہن۔ کشمیر اپݨی قدرتی خوبصورتی تے دلکش مناظر دی وجہ نال ڄاݨیا ویندا ہے تے سیر و تفریح کیتے لوگ بڑی تعداد وچ آزاد کشمیر دا رُخ کریندے ہن۔ ہنہاں خوبصورت مناظر دی وجہ توں مغل شہنشاہ اورنگزیب عالمگیر نے آکھا ہئی کہ کشمیر زمین تے جنت ہے۔ 
thumb| بنجوسہ جھیل، آزاد کشمیر
* بنجوسہ جھیل
* مظفر آباد شہر
* منگلا بند
* میرپور شہر
* منگلا جھیل
* راولا کوٹ
* ہری پربت
* جگران
* ٹولی پیر
## حوالے
امارت بنی امیہ اندلس دی خلافت اچ تبدیلی

یورپ دی اسلامی تاریخ دا اے عظیم دور اپݨے عروج وچ اپݨی اہمیت تے مرکز خلافت بغداد کولوں ٻہوں دوری دے کارݨ تے فاطمیاں دی نام نہاد خلافت ولوں مسلسل جارحیت دے توڑ واسطے آخرکار مسلمانانِ یورپ واسطے929ء وچ الگ خلافت دی حیثیت اختیار کر ڳیا. بنی امیہ ولوں امارت کوں خلافت وچ تبدیل کرݨ دی سب توں وݙی وجہ اے ہئی کہ خلافت فاطمیہ دے نام نہاد شیعہ تے ختم نبوت دے منکر اسماعیلی خلفاء دی طرفوں اندلس دے علاقیاں تے مسلسل جارحیت تے حملیاں کولوں حفاظت تے انہاں دے توڑ واسطے ضروری ہئی کہ انہاں دی طرح مزہبی تشخص حاصل کر کے مسلمانان یورپ وچ مرکزی اہمیت حاصل کیتی ونجے تے اسلام کوں بچایا ونجے جیندے وچ بنی امیہ کامیاب تھی ڳئے. امیر عبدالرحمٰن سوم نے اپݨی امارت کوں 929ء وچ خلافت وچ ڈھال ݙتا تے اپݨی حکومت کوں جاری رکھدے ہوئیاں مملکت دے تمام علاقیاں دی مساجد وچ عباسی خلیفہ دی بجائے جمعہ تے عیدین دے نمازاں وچ اپݨے ناں دا خطبہ جاری کرا ݙتا تے ہک نویں دور دا آغاز کیتا. اگرچہ خلیفہ عبدالرحمٰن سوم اموی تے بعد دے خلفاء دا دور وی بنی امیہ دا اے مگر خلافت بنی امیہ، اندلس، دے مذہبی تے روحانی تقدس کوں مد نظر رکھدے ہوئیاں، تاریخ مسلمین دی بجائے، تاریخِ اسلام وچ شامل کیتا ڳیا اے جتھاں ایں عظیم دور خلافت دی تفصیل بیان کیتی ڳئی اے.
## حواٹ
ابن تیمیہ دا علمی کم

شيخ الاسلام تقي الدين ابو العباس احمد بن عبد الحليم بن عبد السلام بن عبد اللہ بن الخضر بن محمد بن الخضر بن علي بن عبد اللہ ابن تيميہ نميرى، حرانى، دمشقى، حنبلى، عہد مملوكى دے نابغہ روزگار علماء وچوں ہن۔ اللہ تعالى نے انہاں کوں ہك مجدد دى صلاحيتاں نال نوازا ہئی۔ آپ نے عقائد، فقہ، رد فرق باطلہ، تصوف تے سياست سميت تقريبا ہر موضوع تے قلم چاتا تے اہل علم وچ منفرد مقام پاتا۔ آپ بہت فصيح اللسان تے قادر الكلام ہن۔ علم وحكمت، تعبير وتفسير تے علمِ اصول وچ انہاں کوں خاص مہارت حاصل ہئي۔ اپݨے والد دى وفات دے بعد دمشق دے دارالحديث السكرية دى مسندِ حديث تے جیہرلے آپ نے پہلا درس ݙتا، اوں وقت آپ دى عمر ویہہ سال دے قريب ہئي، اس وچ قاضي القضاة تے ديگر مشايخ زمانہ موجود ہن۔ آپ نے صرف بسم اللہ الرحمن الرحيم دے بارے وچ اتنے نكات بيان كيتے کہ سامعين دنگ رہ گئے۔
## حوالے
امام ابوحنیفہ دے اساتذہ

علم الادب، علم الانساب تے علم الکلام دی تحصیل دے بعد علم فقہ کیتے امام حماد دے حلقہ درس توں فیض یاب تھئے۔ آپؒ علم فقه دے عالم ہن .آپؒ دے شیوخ و اساتذہ دی تعداد چار ہزار ݙسی ویندی ہے۔ جنہاں توں اوہ وقتاً فوقتاً اکتساب علم کریندے رہے۔ امام محمد باقر تے امام جعفر صادق دی شاگردی دا فخر وی انہاں کوں حاصل ہے۔

امام ابوحنیفہؒ نے تقریباً چار ہزار مشائخ توں علم حاصل کیتا، خود امام ابوحنیفہؒ دا قول ہے" میں کوفہ و بصرہ دا کوئی ایسا محدث نی چھوڑا جس توں میں علمی استفادہ نہ کیتا ہووے."

## حوالے
امام ابوحنیفہ دے شاگرد علماء

حضرت امام ابو حنیفہؒ دے ہک ہزار دے قریب شاگرد ہن جنہاں وش چالیہہ افراد بہت ہی جلیل المرتبت ہن تے اوہ درجۂ اجتہاد کوں پہنچے ہوئے ہن۔ اوہ آپؒ دے مشیرِ خاص وی ہن۔ انہاں وچوں چند دے ناں ایہ ہن :
* امام ابو یوسف
* امام محمد بن حسن شیبانی
* امام حماد بن ابی حنیفہ
* امام زفر بن ہذیل
* امام عبد ﷲ بن مبارک
* امام وکیع بن جراح
* امام داؤد بن نصیر

علاوہ ازیں قرآن حکیم دے بعد اہل سنت و الجماعت دی صحیح ترین کتاب صحیح بخاری دے مؤلف امام محمد بن اسماعیل بخاری تے دیگر وݙے وݙے محدثین کرام آپؒ دے شاگرداں دے شاگرد ہن۔
## حوالے
ابوحنیفہ دے اہم تصانیف

آپ دی چند مشہور کتب درج ذیل ہن :
*الفقه الأکبر

* الفقه الأبسط
* العالم والمتعلم
* رسالة الإمام أبي حنيفة إلی عثمان البتي
* وصية الامام أبي حنيفة
* المقصود في علم التصريف
* کتاب الوصية لجميع الامة
* الوصية لعثمان السبتي
* کتاب الوصية لابي یوسف
* الوصية لاصحابه الکبار
* الرسالة الی نوح بن مریم

تے انہاں دی احادیث وچ تصانیف دی تعداد 27 دے قریب اے۔
## حوالے
سرائیکی کانفرنس دلی وچ جگدیش بترا کوں خراج تحسین

سٹیج سیکرٹری نے سب دے مَن وِچ سرائیکی جوت جگاون اتے سبھے سرائیکیاں نال رابطے کرن اَتے سڈا ون تے سئیں جگدیش چندر بترا کوں خراجِ تحسین پیش کیتا۔ ایندے بعد سئیں تاج لنگاہ اتے سئیں عبدالمجید کانجو کوں سواگت کریندے ہوئے پھلاں دی مالا پوائی گئی۔ سئیں بودلہ جی۔ نریندر کمار آتے آر ایل بھاٹیہ کوں خطاب دی دعوت ڈتی گئی۔ ایندے بعد سرائیکی سماج دی طرفوں کامریڈر گونند جی دی شریمتی کوں ساڑھی ڈتی گئی۔ کامریڈ جھنگ دے ہن۔ انہاں نے آزادی کیتے کوششاں کیتیاں ہن کئی واری جیل گئے تے آزادی دی جنگ کیتے قربانیاں ڈتن۔ انہاں کانفرنس دے لوکاں نے کامریڈ کوں یاد رکھیا تے اُوندے قربانیاں دا نِروار کیتا۔

ایندے بعد سئیں جگدیش بترا نے جے سرائیکی دا نعرہ لاکے سارے شرکاء کانفرنس دا شکریہ ادا کیتا آتے آکھیا ’’ سرائیکی میں نئیں پیدا کیتی بلکہ سرائیکی نے ساکوں پیدا کیتے ‘‘ اَتے نال ہی انہاں نے ملتان دے معروف صحافی اتے پاکستان وچوں شائع تھیون آلے واحد سرائیکی اخبار روزنامہ جھوک دے چیف ایڈیٹر سئیں ظہور دھریجہ کوں خطاب دی دعوت ڈتی۔ انہاں وی سرائیکی دھرتی اتے اوندے واسیاں دے ذکر نال اپنی گالھ مہاڑدا آغاز کیتا۔ انہاں آکھیا جو ڈوہاں ملکاں وچ سرائیکیاں دا حق ماریا ویندا پئے انہاں دے ثقافتی ورثے کوں تباہ کیتا گئے۔ کہیں طرحاں دا کوئی تحفظ نیں۔ انہاں آکھیا پاکستان ہک آزاد تے خود مختار ملک ہے جینویں جو بھارت‘ ہیں سانگے سفارتی ادب آداب دا پورا خیال کیتا ونجے اتے ہک بئے دے احترام کوں اوّلیت ڈتی ونجے۔ انہاں سرائیکی انٹرنیشنل کانفرنس دے میزبان دا شکریہ ادا کیتا جنہاں دیاں کوششاں نال کانفرنس منعقد تھئی۔ دھریجہ سئیں دے بعد ملتان دے (جَمّے جئے ) سئیں کشن لال شرما ( ممبر پارلیمنٹ) کوں سٹیج تے سیڈ کے انہاں دا سواگت کیتا گیا۔ وت بھوٹانی جی دا سواگت کریندے ہوئے آکھیا گیا جو انگریزاں توں آزادی دی خاطر ہندوستانی ہوون بھانویں پاکستانی یا بنگلہ دیشی ہوون سبھناں نے قربانیاں ڈتیاں ہَن۔ اساں بھرا ونڈے ضرور گئے ہیں پر ہک بئے توں جدا کے نسے اساں سرائیکی دی خاطر وڈا کم کریندے پئے ہیں ۔

بعد وچ بودلہ جی سٹیج تے آئے تے انہاں نے سرائیکی دے وڈے پردھاناں دا ذکر کیتا انہاں کوں ودھائی ڈتی۔ انہاں آکھیا 1857ء ایسٹ انڈیا دے انگریزاں نے ساکوں خوار کرکے ساڈے اُتے حکومتی کیتی تے تڈاں دیاں محنتاں تے قربانیاں ہَن، حکومتاں بدلیاں ہَن پر آباد یاں نئیں بدلدیاں۔ لوک وکھو وکھ تھی گئے کئی لوکاں نے جیلاں بھگتیاں، پھانسیاں پاتیاں، اتے انگریزاں کوں کٹھے تھی تے اتھوں کڈھیا۔ اساں آپ لٹ پٹ کے اتھاں آئے تے محنتاں نال آپناں مقام بنایا اساں ہک بئے دی قدر کریندے ہیں۔
آخر وچ سئیں جگدیش بترا نے پاکستان وچوں آئے ہوئے مہماناں دا بہوں شکریہ ادا کیتا۔

## حوالے
سرائیکی کانفرنس دلی وچ ظہور دھریجہ دا احتجاج

سب تیار تھی کے پرگتی میدان نیو دہلی پہنچ ڳئے۔ کانفرنس ہال دا ماحول بڑا خوشگوار تے بڑا دلنشین ہئی۔ آرام دہ کرسیاں حاضرین کیتے تے خوبصورت سٹیج مقررین کیتے سجا ہویا ہئی۔ پروگرام دے چیف آرگنائزر بیرسٹر جگدیش چندر بترا سب شرکاء دا اپݨے مخصوص انداز وچ مسکرا کے استقبال کریندے رہیے۔ اسٹیج تے وی بڑی معتبر شخصیات جلوہ افروز ہن۔ بترا صاحب نے ہی کاروائی دا آغاز کیتا تے ݙسا کہ میں جس شخصیت دا تعارف کرویساں اوہ اسٹیج تے آکے خطاب کریسن۔

سب توں پہلے پروفیسر جگدیش مکھی جیہڑے کہ دہلی سرکار دے منتری ہن انہاں کوں سݙا ڳیا، انہاں نے سابق وزیر اعظم ہند اٹل بہاری واجپائی دا پیغام پڑھ کے سݨایا جبکہ سٹیج سیکرٹری نے وزیر اعظم ہنداندر کمار گجرال دا پیغام پڑھ کے سݨایا۔ ملتان توں نامور صحافی و ادیب جناب ظہور دھریجہ چیف ایڈیٹر روزنامہ جھوک ملتان کوں سݙا ڳیا۔ سٹیج تے آندے ہی انہاں کوں شال پہوائی ڳئی تے ول دعوت خطاب ݙتی ڳئی۔ اوں موقعے تے ہک واقعہ ایہ تھیا کہ جناب ظہور دھریجہ نے بھارتی لوک سبھا دے ممبر ٻدھ راج جی دے ایہ الفاظ کہ اساں کہیں ’’سرحد‘‘ کوں تسلیم نی کریندے، دا سخت جواب ݙتا تے آکھا کہ اگر تساں ساݙی سرحد کوں تسلیم نی کریندے تاں تہاݙی سرحد وی مقدس ڳاں نی، ایندے تے اسٹیج تے تاڑیاں دی آواز گونجی تے اسٹیج تے ٻیٹھے ہوئے بھارتی وزیرِ خارجہ کے ایل بھاٹیہ اٹھی کھڑے تھئے، ہتھ جوڑ کے معافی منگی تے آکھا ’’دھریجہ جی دا آکھݨا درست تے ٻدھ راج جی دا آکھݨا غلط ہے‘‘۔

## حوالے
سرائیکی کانفرنس دلی وچ ابن کلیم دی نظم

انہاں دے بعد شری کے ایل شرما نے خطاب کیتا۔ انہاں آکھیا جو ڈوھاں ملکاں دے لوکاں کوں آون ونجن تے پابندی اُتے سختی نہیں ہوونی چاہیدی۔ سرحداں تے نرمی اختیار کیتی ونجے۔ ہال وچ بیٹھے لوکاں نے تاڑیاں وجاکے ایں گالھ دی تائید کیتی۔ انہاں دے بعد سئیں حمید اصغر شاہین نے سٹیج تے بیٹھے معزز مہماناں کوں فریدی رومال آکے دان کیتے۔سبھڑاں نے انہاں رومالاں کوں چم تے اکھیں نال لاتا۔ انہاں دے پرجوش خطاب دے بعد سئیں ابن کلیم ( راقم) کوں سٹیج تے سرائیکی کلام سناون دی دعوت کیتی گئی۔ انہاں آپݨی نظم  ’’ساکوں آپنیاں گھانیاں وات ڈتے اساں قیدی تخت لہور دے نئیں‘‘ پڑھی ۔ سئیں تاج محمد خان لنگاہ دی خصوصی فرمائش تے راقم (ابن کلیم احسن نظامی) نے اے آپݨی سرائیکی نظم سݨائی ۔

گنگ دا می داویلا لنگھ ڳے

حق منگسوں ہݨ شیہاں وٖانگ

نندروں ڄاگ پئی ہِے ہݨ

وسیب سرائیکی دی ہر تانڳ

دھرتی ماء دا غاصب ہِے ڄو۔!

اَزلِی سِرتے لگسِس ݙانگ

آپݨی موت ہݨ آپ اِی  مرسی

ظلم جبر دا بُشیّر نانگ

قہر غضب تے مظلومی دا۔ !

اڄو چھٹ ویسی ہݨ سانگ

اُچے اُچے ایواناں تے

ہݨ سُݨیسی ساݙی ٻانگ

محکومی تے مجبوری دی

ہݨ تاں مک ویسی ہر تانگھ

’’تھل مارُو دا پَینݙا سارا

تھیسم ہک ٻِلانگھ ‘‘
## حوالے
سرائیکی کانفرنس دلی تے فقیرا بھڳت

راقم دے بعد سئیں فقیرا بھڳت کوں سٹیج تے سڈیا گیا۔ انہاں خواجہ غلام فرید سئیں کوٹ مٹھن آلی سرکار دا عارفانہ کلام ایڈے سوز نال سنڑایا جو ہال وچ بیٹھے ہر بندے دی اکھ وچ ہنجوں آگیاں۔ اتے ول انہاں او ۔ لولی جہڑھی کرشن جی مہاراج کوں انہاں دی اماں سئیں نے ڈتی ہئی۔ آپنی پرسوز آواز نال سنائی تے الاپ آلایا تاں ہک اینجھیاں سماں پیدا تھی گیا جیہڑھا بیان نئیں کیتا ونج سگیندا۔

وت سئیں فقیرا بھگت کوں سٹیج تے سڈیا گیااَتے کئی فرمائشی کافیاں انہاں پیش کیتیاں۔ آخر وچ سئیں نرندر کمار چیئرمین سرائیکی انٹرنیشنل نے سارے شرکا دا ہتھ بدھ تے شکریہ ادا کیتا اتے نال آلے ہال وچ کھاناں کھانون دی دعوت ڈتی۔ سارے شرکاء کھانڑیں دے بعد ولدے کانفرنس ہال وچ آگئے۔ اتے ڈوجھی نشست شروع تھی گئی۔

## حوالے
حسن بن صباح دا نسب

حسن بن صباح دا پورا ناں حسن بن علی بن محمد بن جعفر بن حسین بن الصباح الحمیری ہئی۔ اے ایرانی ہئی تے اوہنے اس زمانے دے رواج دے مطابق اپݨے آپ کوں ہک عرب الحمیری خاندان نال منسوب کیتا ہئی۔ لیکن اونکوں اے ڳالھ پسند نہ ہئی کہ لوگ اس دا نسب بیان کرن۔ او اپݨے مریداں کوں آکھدا ہئی کہ میکوں اپݨے امام دا مخلص غلام آکھا کرو.

اوندا پیو کوفہ توں قم آیا جتھاں حسن پیدا تھیا۔ ست سال دی عمر توں ہی اونکوں تحصیل علم دا شوق ہئی۔ اٹھارہ سال دی عمر تک اوہنے ریاضی، نجوم تے سحر وغیرہ مختلف علوم حاصل کیتے۔ اوں وقت تک اوندا مذہب اپݨے پیو دی طرح اثنا عشری ہئی ۔
## حوالے
ڈھاکہ یونیورسٹی

ڈھاکہ یونیورسٹی (بنگالی: ঢাকা বিশ্ববিদ্যালয়) جدید بنگلادیش دی سب توں قدیم یونیورسٹی ہے جیہڑی بنگلہ دیش دے دار الحکومت ڈھاکہ شہر وچ قائم ہے۔ سنہ 2017ء دی بنگلہ دیش جامعات دی درجہ بندی وچ ڈھاکہ یونیورسٹی پہلے نمبر تے ہئی۔ برطانوی راج وچ سنہ 1921ء وچ ایندا قیام عمل وچ آیا۔ جدید بنگلہ دیش دی تاریخ و تعمیر وچ ایں یونیورسٹی دا انتہائی اہم کردار ہے۔ تقسیم ہند دے بعد ڈھاکہ یونیورسٹی پاکستان دی ترقی پسند تے جمہوری تحریکاں دا مرکز بݨ ڳئی ۔ بعد ازاں بنگالی قومیت تے آزادی بنگال وچ ایں یونیورسٹی دے طلبہ تے اساتذہ دا مرکزی کردار رہیا ہے۔
## تاریخ
یونیورسٹی دے نمایاں فضلا وچ فضل الرحمن خان، محمد یونس (2006ء دے امن نوبل انعام یافتہ)، محمد شہید اللہ (مشہور معلم تے ماہر لسانیات)، نتیاگرو نور المومن (ڈھاکہ یونیورسٹی دے اولین طلبہ تے اساتذہ وچوں ہک)، سراج الاسلام چودھری (بنگلہ دیش دے سرکردہ دانشور تے مصنف)، رحمن سبحان (ماہر معاشیات)، محمد عطاء الکریم (ماہر طبیعیات)، ابو الفاتح، بدھادیب بوس (ویہویں صدی دے بنگالی شاعر) تے شیخ مجیب الرحمن (جدید بنگلہ دیش دے بانی) قابل ذکر ہن۔ ڈھاکہ یونیورسٹی کہیں درجے وچ ستیندر ناتھ بوس، وجے راگھون تے قاضی نذر الاسلام نال وی منسلک رہی ہے۔

ڈھاکہ یونیورسٹی بنگلہ دیش دی سب توں بڑی عوامی یونیورسٹی ہے جیندے وچ 33000 طلبہ زیر تعلیم ہن تے 1800 شعبے مصروف عمل ہن۔ ایشیا ویک نے اینکوں ایشیا دی سو فائق یونیورسٹیاں وچ شمار کیتے۔ یونیورسٹی اپݨے قیام ہی توں تشدد، سیاست تے تقسیم دا شکار رہی ہے۔
ڈھاکہ یونیورسٹی دے قیام توں پہلے ایندی زمین دے اطراف وچ ڈھاکہ کالج دے کجھ متروک عمارتاں موجود ہن۔ سنہ 1873ء وچ کالج بہادر شاہ پارک وچ تے بعد اچ کرزن ہال وچ منتقل تھی ڳیا ہئی جیہڑا بعد و  یونیورسٹی دا سب توں پہلا ادارہ بݨا۔
دراصل ڈھاکہ یونیورسٹی دا قیام سنہ 1905ء دی تقسیم بنگال دی منسوخی دی تلافی دے طور تے عمل وچ آیا ہئی۔
## حوالے
برج بھاشا

برج بھاشا یعنی برج زبان شمالی بھارت دے خطۂ برج وچ ٻولی ونڄݨ والی ہک اہم زبان ہے۔ ایہ ہند آریائی خاندانِ زبان دا ذیلی زمرہ مرکزی ہند آریائی نال تعلق رکھدی ہے۔ برج بھاشا دا محلِ وقوع دہلی دے جنوب مشرق دا علاقہ ہے جیندا مرکز متھرا ہے۔
متھرا تے ورنداون دے علاقے کوں عام طور تے برج منڈل آہدن۔ برج بھاشا اینہی علاقے دی ٻولی ہے۔ لفظ برج سنسکرت دا لفظ ورج دی وڳڑی ہوئی شکل ہے، جیندا معنیٰ جانوراں دی چراگاہ ہے۔
## حوالے
حیدرآبادی اردو

حیدرآبادی اردو، اُردو زبان دی اوہ ٻولی ہے جیہڑی بھارت دی ریاست تلنگانہ دے پایۂ تخت حیدرآباد، تلنگانہ دے اضلاع، ریاست کرناٹک تے ریاست مہاراشٹر دے کجھ اضلاع اچ ٻولی جاتی ہے۔ ایہ دکنی اُردو دی ہک شاخ ہے۔ اردو دی ایں ٻولی تے کئی زباناں دے اثرات ہن خصوصاً شمالی اردو دے مقابلے وچ ایندے اچ مراٹھی تے تیلگو وغیرہ دے وی اثرات پائے ویندن۔

حیدرآبادی اردو وچ عموماً لفظ "ہے“ ساقط کر ݙتا ویندے مثلاََ معیاری اردو اچ آکھا ویندے " مجھے معلوم ہے"، ایہ جملہ حیدرآبادی اردو اچ ایویں آکھا ویندے "میرے کو معلوم"۔ اینہی طرح کہیں جملے وچ زور پیدا کرݨ کیتے لفظ "اِچ" استعمال تھیندے جیندی جگہ عام اردو وچ "ہی" استعمال تھیندے، مثلاََ حیدرآبادی اردو وچ آکھا ویندے "کل اِچ یاد کرا میں تمہار کو" یعنی معیاری اردو وچ "کل ہی میں تمہیں یاد کر رہا تھا"۔ ایندے علاوہ بنگلوری اُردو وی ہے جیہڑی دکنی اُردو دی اوہ شاخ ہے جیہڑی بھارت دے شہر بنگلور وچ ٻولی ویندی ہے۔

## حوالے
حیدرآباد دکن دی علمی سرپرستی

حیدر آباد چونکہ ہک دولت مند ریاست ہئی تے اوندے حکمران علم دوست ہن ایں کیتے مغلیہ سلطنت دے زوال دے بعد برصغیر وچ علم و ادب دی سب توں زيادہ سرپرستی ریاست حیدر آباد اچ کیتی ڳئی۔ نادر شاہ دے حملے دے دہلی دی تباہی دے بعد حیدر آباد اوہ واحد شہر ہئی جتھاں سب توں زیادہ امن و سکون ہئی تے جتھوں دے حکمران علم و ادب دے سب توں وݙے سرپرست ہن۔ چنانچہ برصغیر دے ہر حصے توں اہل علم تے اہل کمال مسلمان حیدرآباد پہنچ ڳئے۔

اٹھارویں صدی دے ممتاز مصنفین وچ جنہاں دا حیدرآباد نال تعلق رہیا، شاہ نواز خاں (1700ء تا 1758ء) تے غلام علی آزاد (1704ء دے ناں بہت نمایاں ہن۔ شاہ نواز خاں ریاست دے ایک ممتاز عہدیدار ہن تے کئی کتاباں دے مصنف ہن جنہاں وچ سب توں اہم ماثر الامراء ہے۔ ایہ دہلی دی مغلیہ سلطنت دے امرا تے عہدیداراں دا سب توں وݙا تذکرہ ہے۔ ایندے وچ تقریباً تمام امیراں دے حالات ملدن۔ غلام علی آزاد وی اپݨے دور دے بہت بڑے سوانح نگار ہن۔ اوہ سر و آزاد، ماثر الکرام، خزانہ عامرہ تے سیحہ المرجان نامی کتاباں دے مصنف ہن جیہڑے اڄ وی قدر دی نگاہ نال ݙٹھے ویندن۔ انہاں وچ ادیباں، شاعراں تے اولیاء اللہ دے حالات ہن۔

اوں دور دے جنوبی ہند دے علما وچ مولانا بحر العلوم (متوفی 1819ء) دا ناں وی بہت نمایاں ہے۔ انہاں دا تعلق کرناٹک نال ہئی جیہڑا شروع وچ ریاست حیدرآباد دا ہک صوبہ ہئی۔ اتھوں دے نواب محمد علی خاں انہاں دے سب توں وݙے سرپرست ہن۔ بحر العلوم دا خطاب وی نواب محمد علی نے ݙتا ہئی۔

بعد دے دور وچ جݙݨ حیدرآباد وچ برطانوی بالادستی قائم تھی ڳئی، جنہاں علما تے ادیباں نے حیدرآباد نال وابستہ تھی کے علمی کم کیتے انہاں وچ شبلی نعمانی، مولوی چراغ علی، سید علی بلگرامی، ڈپٹی نذیر احمد، عبدالحلیم شرر، مولانا مناظر احسن گیلانی، مولانا ظفر علی خاں تے جوش ملیح آبادی دے ناں قابل ذکر ہن۔ شاعراں دی کثیر تعداد ایندے علاوہ ہے۔
## حوالے
حیدرآباد دکن دے علمی خدمات

ریاست حیدر آباد دا ہک ٻیا وݙا کارنامہ جامعہ عثمانیہ دا قیام ہے۔ 1856ء وچ دار العلوم دی حیثیت نال ایندا آغاز تھیا۔ 1918ء وچ اینکوں جدید طرز دی جامعہ دی حیثیت ݙے ݙتی ڳئی۔ جامعہ عثمانیہ دی خصوصیت ایہ ہے کہ ایہ پہلی جامعہ ہئی جیں نے اردو کوں ذریعہ تعلیم بݨایا۔ مسلماناں کیتے اسلامی تعلیم تے ہندواں کیتے اخلاقی تعلیم لازمی ہئی۔ جامعہ عثمانیہ دے تحت ہک شعبہ تالیف و ترجمہ قائم کیتا ڳیا جیندے وچ عربی، فارسی، انگریزی تے فرانسیسی دے ہر علم و فن تے کئی سو کتاباں دا اردو وچ ترجمہ کیتا ڳیا تے ایں طرح نہ صرف جامعہ دی درسی ضروریات کوں پورا کیتا ڳیا بلکہ اردو دے علمی ذخیرے وچ قیمتی اضافہ کیتا ڳیا ۔ شعبۂ تالیف و ترجمہ نے جنہاں علمی تے فنی اصطلاحات دا اردو ترجمہ کیتا انہاں دی تعداد 5 لکھ ہے۔

حیدرآباد وچ دائرۃ المعارف دے ناں نال ہک ٻیا علمی ادارہ قائم ہئی جیندا کم عربی دی نایاب قلمی کتاباں کوں جمع کرݨا تے انہاں دی تصحیح کرکے انہاں کوں شائع کرݨا ہئی۔ ایں طرح ادارے نے تقریباً پنج سو کتاباں شائع کیتے۔ انہاں کتاباں دی وجہ توں حیدر آباد دا ناں پوری اسلامی دنیا تے خاص طور تے عرب ممالک وچ سر پرست علوم دی حیثیت نال عام تھی ڳیا۔

حیدرآباد دا کتب خانۂ آصفیہ برصغیر دے سب توں وݙے کتب خانیاں وچ شمار تھیندے۔ خاص طور تے عربی تے فارسی کتاباں دے قلمی نسخیاں دے لحاظ نال ایہ ہݨ وی بر صغیر دا سب توں وݙا کتب خانہ ہے۔ ایندے وچ قلمی نسخیاں دی تعداد 50 ہزار توں زیادہ ہے۔ مخطوطات دی اتنی وݙی تعداد استنبول دے کتب خانۂ سلیمانیہ دے علاوہ شاید دنیا دے کہیں ٻئے کتب خانے وچ موجود نی۔ مختصر ایہ کہ ویہویں صدی دے نصف اول وچ برصغیر وچ اسلامی علوم تے ادب دا سب توں وݙا مرکز حیدرآباد ہئی۔

حیدرآباد دی علمی سرپرستی صرف ریاست تک محدود نہ ہئی، برصغیر دے تقریباً تمام تعلیمی، علمی، مذہبی تے معاشرتی اداریاں کوں وی ریاست دی طرفوں امداد ملدی ہئی۔ دارالعلوم دیوبند، علی ڳڑھ مسلم یونیورسٹی، جامعہ ملیہ اسلامیہ دہلی کوں باقاعدہ مالی امداد ملدی ہئی۔ علاہ ازیں بے شمار صاحب کمال تے اہل علم ایسے ہن جنہاں دے ریاست دی طرفوں وظیفے مقرر ہن۔ امداد دا ایہ سلسلہ اسلامی ممالک تک پھیلا ہویا ہئی تے ایندے وچ مسلم تے غیر مسلم سب شامل ہن۔
## حوالے
عثمانیہ یونیورسٹی حیدرآباد دکن

جامعہ عثمانیہ حیدر آباد، دکن دی مشہور یونیورسٹی ہے۔ 
1918ء وچ ریاست حیدرآباد دے ستویں نظام فتح جنگ نواب میر عثمان علی خان آصف جاہ ہفتم نے ایندی سنگ بنیاد رکھی۔ ایہ بھارت دی ستویں تے جنوبی ہند دی تریجھی قدیم ترین یونیورسٹی ہے تے ریاست حیدرآباد دی پہلی یونیورسٹی ہے۔

## ذریعہ تعلیم دی تبدیلی
1948ء وچ عثمانیہ یونیورسٹی دے اندر موجود اردو دے بیش بہا ذخیرے کوں نذرآتش کر ݙتا ڳیا۔ دسمبر سنہ 1948ء دے بعد توں ݙیڈھ ݙو سال تک جامعہ ہنگامی تے غیر یقینی حالات نال دوچار رہی۔ ذریعہ تعلیم دے مسئلے تے مختلف قسم دے کمیٹیاں بݨدے رہیے تے نویں نویں تجویزاں پیش تھیندے رہیے۔ اکثر اساتذہ عاجلانہ فیصلیاں تے کم دے طریقہ کار توں مطمئن نہ ہن۔

ہندی کوں ملک دی قومی زبان بناوݨ دے فیصلے دے نال ہی ہندوستانی زبان دا تصور وی ختم تھی ڳیا۔ ارباب جامعہ ݙو سال دے تجربے دے بعد ایں نتیجے تے پہنچے کہ ہندی کوں ذریعہ تعلیم بݨاوݨ ممکن نی۔ سابقہ فیصلے دی روشنی وچ پروفیشنل کورسز وچ انگریزی دے ذریعہ تعلیم دا زور و شور دے نال آغاز تھی چکا ہئی۔ آرٹس و سائنس دی شعبیاں کیتے وی تعلیمی سال 1951-52ء توں انگریزی ذریعہ تعلیم بݨاوݨ دا فیصلہ کر گھدا ڳیا۔ ایں طرح ہک ہندوستانی زبان دے ذریعہ تعلیم دی ملک دی واحد منفرد جامعہ دا اہم کردار تبدیل کر ݙتا ڳیا۔
## حوالے
قندھاری سرائیکی

سرائیکی زبان ٻہوں وݙے علاقے تے کھنڈی ہوئی ہے ۔ اے پاکستان کنوں گھن کراہیں ، ہندوستان ، افغانستان اتے وچکارلے ایشیاء دے کئی ملکیں تک الائی تے سمجھی ویندی اے ۔
سرائیکی دا ناں اختیار کرݨ کنوں پہلے ایہہ اپݨے علاقائی نانویں نال سنڄاݨی ویندی ہئی۔ انھیں نانویں وچوں ہک ناں ملتانی وی ہا۔ افغانستان دے کئی علاقیاں خصوصی طور تے جیندے وچ قندھار وی شامل اے، پراݨے ہندو، سرائیکی دا ملتانی لہجہ الیندن اتے اینکوں کہیں کہیں ویلھے قندھاری وی آہدن۔ 
افغانستان دی خراب صورت حال دی وجہ کنوں ٻہوں سارے ہندو قندھار کنوں افغانستان دے بنھیں علاقیں دے علاوہ ، ݙوجھے ممالک وچ چلے ڳئے جنھیں اچوں جرمنی اتے نیدرلینڈ شامل ہن ۔

سرائیکی دا قندھاری لہجہ جینکوں ہندو ملتانی اہدن اڄ وی ملتانی معیاری لہجے نال ملدے۔ اتھاں میں مختلف پہلوؤئیں دے حوالے نال کجھ مثالاں ݙینداں۔ قندھاری دی ڳݨتری ہِک کنوں سو تائیں بلکل ہکا اے۔ جیڑھی اڄ وی سرائیکی دے ملتانی لہجے وِچ الائی ویندی اے۔
ملتانی قندھاری دے فقرے دی بݨاوٹ اینویں ہے جیویں معیاری سرائیکی دی ہے۔ ہک افغان ہندو جیڑھا جرمنی وچ رہندے اتے مذکورہ افغان ویب سائیٹ دا مالک ہے اوندے نال فورم دے ذریعے رابطہ تھیا اتے میں اوں کولوں ملتانی قندھاری دے وچ کجھ سرائیکی فقرے لکھݨ دا آکھیا۔ جیڑھے اوں لکھ بھیڄے اَتے او ہݨ وی فورم تے موجو ہِن۔ رومن رسم الخط وچ لکھے ہووے اُو قندھاری فقرے ایں ہن ۔ ’’ایہہ ہک گھوڑا ہے ۔ ایہہ چار پیر رکھدا ہے ۔ ایہہ وفادار جانور ہے ۔ ایہہ میݙا ہے۔ میکوں پیارا لڳدا ہے۔ ایندی قیمت ݙاہ ہزار روپے ہے۔" اِتھوں اے ظاہر ہے جو قندھاری سرائیکی زبان دا ملتانی لہجہ ہے.
ملتانی قندھاری وِچ سرائیکی دیاں مخصوص آوازاں وی موجود ہِن۔ جیویں جو اُتلے پیرے وچ ہک ݙوں آوازاں ݙٹھیاں ونڄ سڳدن ۔
قندھاری ملتانی تے سرائیکی دے مصدر بلکل ہکو جئیں ہِن۔
## حوالے
تھلوچی سرائیکی

تھلوچی ہک لہندا ٻولی ہے جیہڑی پاکستانی صوبیاں پنجاب تے خیبر پختونخوا دے کجھ حصیاں وچ ٻولی ویندی ہے۔ ایندا وسیع و عریض علاقہ ہے جیہڑا دریائے سندھ دے مشرقی سرے تے ٹانک توں مظفر ڳڑھ تک تے بنوں توں دریائے سندھ دے مغربی اختتام تے ڈی آئی خان تک ویندے۔ ایندا ناں صحرائے تھل توں ماخوذ ہے۔ ایہ سرائیکی زبان دے متعدد اہم ٻولیاں وچوں ہک ہے۔ ایہ خوشاب ضلع تے سابقہ شاہ پور ضلع دے کجھ حصیاں وچ ٻولی ویندی ہے جتھاں اینکوں تھلی آکھا ویندے۔ شمال مشرق وچ ٻولی ونڄݨ والی تھلی ٻولی کو کچے دی ٻولی آکھا ویندے۔
## حوالے
کھیتراݨی سرائیکی

کھیتراݨی لہجہ (انگریزی: Khetrani language) سرائیکی دا ذیلی ہے جینکوں شمال مشرقی بلوچستان وچ کھیتراݨ قبیلے دے لوگ ٻولیندے ہن۔ ایں قبیلے دے افراد سلسلہ کوہ سلیمان، ضلع بارخان، ضلع کوہلو دے کچھ حصیاں تے شمالی ضلع موسیٰ خیل وچ آباد ہن۔ 2017ء دی مردم شماری دے مطابق سرائیکی زبان دا کھیتراݨی لہجہ ٻولݨ آلیاں دی آبادی ہک لکھ کولوں ودھ اے۔
## حوالے
سرولی سرائیکی

جیکب آباد، کشمور، گھوٹکی، نصیر آباد، جعفرآباد تے جھل مگسی دے علاقیاں وچ سندھ آلی سرائیکی الیندے ہن۔ کوٹ سبزل کنوں گھن تے رانی پور تائیں سرولی سرائیکی لوکل تے مقامی زبان ہے۔ اتھ اینکوں "سے رائیکی" یعنی سیرائیکی اہدن۔
## حوالے
انتھروپولوجی/ علمِ بشریات

اینتھروپولوجی/ بشریات سماجی سائنسز دا ہک علم ہے جیرھا انسان دا مطالعہ کریندے۔ ایکوں انسان دی سائنس ایں کیتے آکھیا ویندے کیوں جو اے سائنسی طریقہ ہائے کار دے مطابق اپݨے طے شدہ اہداف دا دی چھاݨ بین کریندی اے۔ انتھروپولوجی دی تعریف مختلف ماہرینِ بشریات نے مختلف انداز وچ کیتی ہے۔ امریکی ماہر بشریات کونریڈ فلپ کوٹیک دے مطابق: اینتھروپولوجی انسان تے اوندے اڳلے آباواجداد دا مطالعہ ہے۔ اے ہک موازنہ کرݨ آلی تے انسان دیں ساریں حالتیں تے پکھیں دا احاطہ کرݨ آلی سائنس ہے۔ انتھروپولوجی دے چار بنیادی ادارے یا شاخاں ہن:

انتھروپولوجی / بشریات سماجی سائنسز دا ہک علم ہے جیرھا انسان دا مطالعہ کریندے۔ ایکوں انسان دی سائنس ایں کیتے آکھیا ویندے کیوں جو اے سائنسی طریقہ ہائے کار دے مطابق اپݨے طے شدہ اہداف دا دی چھاݨ بین کریندی اے۔ انتھروپولوجی دی تعریف مختلف ماہرینِ بشریات نے مختلف انداز وچ کیتی ہے۔ امریکی ماہر بشریات کونریڈ فلپ کوٹیک دے مطابق: اینتھروپولوجی انسان تے اوندے اڳلے آباواجداد دا مطالعہ ہے۔ اے ہک موازنہ کرݨ آلی تے انسان دیں ساریں حالتیں تے پکھیں دا احاطہ کرݨ آلی سائنس ہے۔ انتھروپولوجی دے چار بنیادی ادارے یا شاخاں ہن:

۱۔ سماجی ثقافتی بشریات (Sociocultural Anthropology) انسانی سماج تے کلچر دی یکسانیت تے فرق دا مطالعہ، تجزیہ تے وضاحت کریندی ہے۔

۲۔ آرکیالوجی (Archaeology) انسان دے تاریخی تے قبل از تاریخ ماضی دا مطالعہ کریندی ہے۔ اے مطالعہ انسان دے تباہ شدہ مقامات دے وچو ملݨ والی باقیات، ہݙیاں، استعمال شدہ شئیں، عمارتاں، اوزار، ہتھیار وغیرہ دے ذریعے قدیم انسان دے طرز زندگی تے سماجی ثقافتی رویہیں دا ݙس ݙیندے۔

۳۔ فزیکل / بائولوجیکل انتھروپولوجی (Physical/ Biological Anthropology) انسان دی جسمانی ساخت تے مختلف زمان و مکان دے وچ انسانی ساخت وچ آوݨ والیں وٹا پھیر دا مطالعہ ہے۔ ایں شاخ اچ انسانی ارتقا، جینیٹکس، کہیں خاص ماحول وچ تبدیل تھیوݨ دی انسانی صلاحیت، اتے پرائمیٹس (بھولوں، گوریلا، لنگور وغیرہ) دی سماجی زندگی دا مطالعہ کیتا ویندے۔

۴۔ لسانی بشریات (Linguistic Anthropology)
 انسانی ٻولی کوں اوندے سماجی تے ثقافتی متن وچ تے زمان مکان دیں حدیں دے مطابق ݙہدی ہے۔ ایندے علاوہ انسانی ٻولیں دی تاریخ تے ٻولی دا انسانی دماغ تے منہ یا ڄبھ  دی اناٹومی دا آپسی تعلق ݙہدی ہے۔ انسان دے غیر انسانی آباواجداد ٻولݨ تے کمیونیکیشن دا نظام وی ایں مطالعے دا حصہ اے۔
کتاب

کتاب عربی زبان دا لفظ ہے۔ ایندا مادہ عربی لفظ 'کَتَبَ' کنیں ہے۔ جیندا مطلب ہے 'لِکھن'۔ کتاب دا معنی ہے 'لکھی ہوئی'۔ کتاب کیتے انگریزی وچ 'Book' دا لفظ ورتیندے۔

## سرائیکی کتاباں (مصنفین دی ترتیب نال)

## مجاہد جتوئی

## حضرت فیاض حسین قاصر فریدی ( ڈیرہ شمس)

## ڈاکٹر مہر عبدالحق

## ڈاکٹر طاہر تونسوی

## ڈاکٹر جاوید چانڈیو

## ڈاکٹر نصر اللہ خان ناصر
سرائیکی شاعری دا ارتقاء

اجرک

اوے ہوے ہوے

## ڈاکٹر احسن واگھا
اکھر شبدے

تھل کرن دریا

آدی واس

Siraiki Language: It's Growth and Development

## ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز

## استاد فدا حسین گاڈی
سرائیکی کلچر (نواں ایڈیشن سرائیکی سنڄاݨ)

## اسلم رسالپوری
سرائیکی زبان اتے لسانیات 

تلاوڑے 

نتارے 

سرائیکی لوک موسیقی 

## شوکت مغل
مغل(مرحوم)

برسی 

تھے،

زندگی

کی۔

رکھا۔

ہوئیں۔

تصانیف

ملتان کاسرسید

مرزا مسرت بیگ

قدیم اردو لغت اورسرائیکی زبان

سرائیکی قاعدہ

اردومیں سرائیکی زبان کے انمٹ نقوش

سرائیکی اکھان (ترے جلدیں)

سرائیکی محاورے (ڈو جلدیں)

سرائیکی مصادر

سرائیکی زبان میں کنایہ اورقرینہ

قدیم سرائیکی اردولغت

شوکت اللغات

اصلاحات پیشہ ورانہ

دلی ڈھائی کوہ

ملتان توں پٹیالے تئیں

الف بے بٹوہ

کنائی

افادات

پچھیرا

آٹی ماٹی

سرائیکی آوازوں کی کہانی

شوکت اللغات

تفہیم فرید

گیا

وفات

## سرائیکی کتاباں (موضوعات دی ترتیب نال)

## شاعری

## لسانیات

## فریدیات
قیس فریدی نے فریدیات تے بہوں سارا کم کیتا ہے 

## تاریخ

## تحقیق/ تنقید

## لغت نگاری
قاصر فریدی 

## ناول
(١) **گلو | غلام حسن حیدرانی | 1968ء**

**(٢) نازو | ظفر لاشاری | 1971ء**

**(٣) نازو  (طبع دوم ) | ظفر لاشاری | 1986ء**

**(٤) اپنی رَت جو پاݨی تھی | ڈاکٹر منیر احمد علوی | 1971ء**

**(٥) توبہ زاری (ترجمہ) | مترجم دلشاد کلانچوی | 1977ء**

**(٦)فردوس ٹھگالی | مترجم نذیر احمد شاہ | 1979ء**

**(٧)چھولیاں | محمد اسمعیل احمدانی | 1983ء**

**(٨)پہاج | ظفر لاشاری | 1983ء**

**(٩)پہاج (طبع دوم) | ظفر لاشاری | 2002ء**

**(١٠)عشق دے ونڑنج انوکھڑے (ترجمہ)|  مترجم سجاد حیدر پرویز | 1985ء**

**(١١) امر کہانی | محمد اسماعیل احمدانی | 1988ء**

**(١٢) سانول | فیاض حسین قاصر فریدی | 1989ء**

**(١٣) سارے سگن سہاگڑے | دلشاد کلانچوی | 1991ء**

**(١٤) بھاگ سہاگ | غلام حسین راہی گبول | 1994ء**

**(١٥)  سانول موڑ مہاراں | اقبال بانو | 1997ء**

**(١٦) جھوکاں تھیسن آباد ول | جمشید کلانچوی اعوان |** 

**2000ء**

**(١٧)کونج | راہی گبول | 2002ء**

**(١٨) مہرو | اقبال حسن بھپلا  | 2002ء**

**(١٩) بیڑی وچ دریا | اسلم انصاری | 2002ء**

**(٢٠) ہیرا | اقبال حسن بھپلا | 2004ء**

**(٢١) سجن دشمن | راہی  گبول | 2005ء**

**(٢٢) پھوگ | کاشف بلوچ | 2006ء**

**(٢٣)بسنتی | اقبال حسن بھپلا | 2006ء**

**(٢٤) پردیس نا ونج | راہی گبول | 2008ء**

**(٢٥) مانک لعل | اقبال حسن بھپلا | 2009ء**

## افسانہ
قاصر فریدی (  آدم ڄایا ۔ ٻانھی )

## ڈرامہ

## سفر نامہ

## خاکہ
قاصر فریدی (  جوان تاں ڈیکھ ) 

## انشائیہ

## مکالمہ نگاری
قاصر فریدی ( کوجھے مور ) 

## قصے کہانیاں

## بجھارتاں، لطیفے
قرار داد دائرہ دین پناہ ضلع لیہ

6 جون 2021ءچ کوں ضلع لیہ دے شہر دائرہ دین پناہ وچ "سرائیکی صوبہ پُچھ پرتیت" دے ایجنڈے ہک سرائیکی کٹھ تھیا۔ جیندے وچ سرائیکی تحریک دے کارکنیں شرکت کیتی۔ گالھ مہاڑ دے وچ ہک قرارداد پیش کیتی گئی۔ جیندے وچ اے مطالبے سامنہے رکھئے گئے۔

دائرہ دین پناہ دے سرائیکی کٹھ دیاں قرارداداں:

•  25  جولائی،  2021  کوں  پنجاب وچ ننویں صوبہ دے انتخابی وعدے کوں ترائے سال پورے تھیسن۔ ایں سانگے حکومت اڄاں کجھ وی نئیں کیتا۔ 25  جولائی کوں سرائیکی وسیب وچ "صوبہ جوابدھی ݙیہاڑا " منایا ویسی۔ ہر جاہ کٹھ ، مظاہرہ، بیٹھک، ڳالھ مہاڑ تے پوسٹر، لیفلٹ تے پینافلیکس لائے ونڈے ویسن۔ 

• سرائیکی وسیب خاص کر چولستان تے تھل دے زمینیں دی الاٹ منٹ فوری بند کیتی ونڄے۔ اتھوں دے رکھوکھ اتیں مقامی آبادی دے تاریخی حقوق منیے ونڄن تے بے دخلیاں فوری بند کیتاں ونڄن۔

• پچھلے پنجاب بجٹ وچ اعلان تھیا ہئی جو سرائیکی وسیب کیتے مختص ترقیاتی بجٹ دی "رِنگ فینسنگ" کیتی ویسی۔ اے ہک کوڑا وعدہ ہئی۔ ایں بجٹ وچ سرائیکی وسیب وچ  پچھلے بجٹ سال خرچ تھیوݨ آلے ترقیاتی فنڈز دا انج حساب کتاب جاری تھیوے جو کھیر پاݨی انج تھی ونڄے۔

• ایں بجٹ وچ سرائیکی وسیب دا انج بجٹ پیش کیتا ونڄے تے اوندی مانیٹرنگ دا طریقہ کار وی واضح کیتا ونڄے۔ سرائیکی وسیب نال ایں سانگے دود پلال بند کیتا ونڄے۔

• سرائیکی پاکستان دی لِنگوا فرانکا ہے۔

• ایم پی اے علی حیدر گیلانی دی پاسیوں سرائیکی کوں پنجاب اسمبلی دی پارلیمانی زبان بݨاوݨ دی قرارداد فوری پیش تے پاس کیتی ونڄے۔

• سرائیکی کالجیں وچ سرائیکی لیچکررز دیاں سیٹیں وچ اضافہ کیتا ونڄے۔ ہر بوائز تے گرلز کالج وچ ہک سیٹ مختص کیتی ونڄے۔

• سی ایس ایس وچ سرائیکی ٻولی کوں سبجیکٹ دے طور شامل کیتا ونڄے۔

• پرائمری ایجوکیشن ماء ٻولی وچ ہووے تے ایں سانگے لینگوئیج پالیسی بݨائی ونڄے۔ 

• سرائیکی وسیب وچ شش ماہی نہریں کوں ٻارانہہ ماہی کیتا ونڄے تے پنجاب اندروں سرائیکی وسیب دے پاݨی دے شئیر کوں ودھایا   ونڄے۔
ریاض انور ایڈووکیٹ

ریاض انور 1931ء وچ ضلع کوٹ ادو دے شہر دائرہ دین پناہ وچ ڄمئے۔ 1946ء وچ لیہ وچوں میٹرک کا امتحان پاس کیتا۔ ایف ایس سی ایمرسن کالج ملتان توں کیتی  تے وت زرعی کالج فیصل آ باد ءچ زراعت دے شعبے وچ داخلہ گھدا۔ 1952ء وچ زراعت افسر بھرتی تھی ڳئے. 1958ء وچ ایل ایل بی دا امتحان پاس کر کے ملتان آ ڳئے تے اتھاں وکالت شروع کر ݙتی۔ 1970ء وچ لاہور لڳے ڳئے تے باقی زندگی اتھاں گزاری۔ ملتان ءچ رہائش دے دوران سرائیکی زبان تے ادب. نال ڳندھیج تے ریہہ۔ 1961ء وچ انہیں بزمِ ثقافت دے سیکرٹری دے طور تے کم کیتا۔ 1963ءچ رائٹرز گلڈ کے عہدےدار بݨے تے ملتان وچ ادارہ فکروفن تشکیل ݙتا۔ ریاض انور سرائیکی شعر وادب تے ثقافت دے فروغ کیتے بھرپور کم کیتے۔ 1960ء دے ݙہاکے وچ انہیں ملتان ءچ بزم فرید دے زیرانتظام پہلے “جشن فرید “ دا اہتمام کیتا۔ جشن فرید دی تقریبات وچ مشرقی پاکستان تے بھارت کنیں مندوبین شرکت کریندے ہن۔ اوں موقع تے خواجہ غلام فرید دی شاعری دے حوالے نال کتاباں وی چباپیاں ویندیاں ہن۔ ریاض انور ہک وکیل، ادیب، شاعر تے دانشور ہن. او کشفی ملتانی دے بھڑینجے ہن۔ ریاض انور تے اختر علی خاں بلوچ نے 1965 ءچ مزاحمتی شاعری تے مشتمل ہک مختصر مجموعہ “ للکار”مرتب کیتا جیکوں بزم ثقافت ملتان نے چھاپیا. ہک ٻئی کتاب ریاض انور تے کیفی ڄامپوری  نے” کلامِ فرید” دے ناں نال مرتب کیتی. اے خواجہ غلام فرید کی سرائیکی کافئیں دا اردو ترجمہ ہئی. ایں کتاب دا ابتدائیہ وی ریاض انور لکھیا ہا.  اے کتاب 1963 وچ چھپی۔ کیفی جامپوری دی کتاب” سرائیکی شاعری” دا فلیپ وی ریاض انور لکھیا ھا۔ ایندے علاوہ بشیر احمد ظامی بہاولپوری دے 1964 وچ چھپݨ آلےقاعدے “سرائیکی زبان دا قاعدہ” دا تعارف وی ریاض انور لکھیا۔ ریاض انور 3 فروری 1993 کوں پھیپھڑیں دے کینسر نال لاہور وچ انتقال کر ڳۓ۔

ریاض انور کا اہم کارنامہ اے ہے جو انہیں  سرائیکی زبان دے دانشوروں کوں ہک  اصل ناں “ سرائیکی” تے متفق تھیوݨ دی راہ ݙکھلائی۔ اے زبان ہزاریں سالیں کنیں ٻولی ویندی پئی ہئی پر ایں زبان کوں مختلف علاقیں وچ مختلف ناویں ملتانی، بہاولپوری، اُچی، ڈیرے وال، شاہ پوری، ڄٹکی، ہندکی، لہندا تے سرائیکی دے ناں نال سݙیا ویندا ہا۔ انگریز ماہرین لسانیات ڈاکٹر کرسٹوفر شیکل، اینڈریو جیوکس، جیمز ولسن،  یو۔ اے سمر نوف، ایڈورڈ اوبرائن، جارج گرئیر سن، تے رچرڈ فرانس برٹن نے آپݨیں کتابیں وچ ایندا ناں ”سرائیکی” دی نشاندہی کیتی ہے۔ریاض انور نے 6 اپریل 1962ء وچ بزم ثقافت مُلتان دے تحت ہک کٹھ سݙیا. ایں اجلاس دی صدارت غلام قاسم خان خاکوانی کیتی.  اے اجلاس سمرا پبلک سکول ملتان دے وچ تھیا ۔ ایں اجلاس ءچ ڈاکٹر مہر عبدالحق، علامہ نسیم طالوت، میر حسان الحیدری، ارشد ملتانی تے ریاض انور شامل ہن۔ ایں اجلاس وچ ریاض انور ایں قدیم زبان دے ہک ناں “سرائیکی“ تے متفق تھیوݨ دی تجویز ݙتی.  جیندی یکے دانشوریں تائید کیتی۔  ریاض انور. دی ایں کوشش پاروں ساݙی زبان آج ملتانی، بہاولپوری وغیرہ دی بجاۓ “ سرائیکی “ دے ناں نال مشہور تے مقبول ہے۔
ستلج ویلی پراجیکٹ تے پنجابی آباد کاری

1920 وچ برٹش انڈیا گورنمنٹ دھونس دھاندلی نال بہاولپور ریاست کوں مجبور کیتا جو او ستلج ویلی پراجیکٹ نال سَہمت تھیوے۔ بہاولپور ریاست ایں پراجیکٹ کوں دریائے ستلج اتیں حقوق دے حوالے نال ہک وݙا خسارہ سمجھیندی ہئی تے کئی سال ایں پراجیکٹ دی مخالفت کیتی۔ 

ایں پراجیکٹ دے نتیجے وچ بہاولپور ریاست کوں کئی کروڑ دا قرضہ چاوݨا پیا اتیں اوں قرضے کوں سجاوݨ کیتے 20 لکھ ایکڑ کنیں ودھ ننویں نہری زمین کوں پنجابی آباد کاریں دے ہتھوں ویچݨا پئے ڳیا۔ایندا نتیجے وچ بہاولپور دی آبادی 14 سالیں وچ 9 لکھ 40 ہزار کنیں ودھ 15 لکھ تھی ڳئی۔ 1901 کنیں 1931 وچالے آبادی وچ ودھارا 6.06 فیصدی ہئی۔ جݙاں جو 1931 کنیں 1945 (14 سال) وچ آبادی وچ ودھارا 31.12 فیصدی ہئی۔ بہاولنگر، منڈی یزمان، فورٹ عباس، رحیم یار خان جہیں علاقے پنجابی ڄٹیں، آرائیں، راجپوتیں دے مرکز بݨ ڳئے۔ 

اے آبادکاری دا سلسلہ اڄاں وی نئیں رکیا۔ سندھ طاس معاہدہ پچھوں وت ہک وݙی پنجابی آبادکاری تھئی۔ کل دے پنجابی آباد کار طارق بشیر چیمہ دی شکل اڄ بہاولپور دے حکمران ہن۔ لوکل سرائیکی ایلیٹ اویں انہیں دی ٻانہہ ٻیل ہے۔ ایں حکمرانی کوں جاری رکھݨ دا ننواں ڈرامہ بہاولپور صوبہ دی تجویز ہے۔
کمیل بن زیاد بحیثیت حاکم

حضرت علی بن ابی طالب نے آپ کوں شہر ہیت دا والی مقرر کیتا ۔ حضرت کمیل کوں معلوم تھیا کہ حضرت معاویہ دا لشکر سفیان بن عوف دی سرکردگی وچ ہیت تے یلغار دا ارادہ رکھدا ہے تاں انھاں نے گماں کیتا کہ دشمن قرقیسیا وچ ہے چنانچہ اپݨی فوج دے صرف 50 افراد کوں شہر دی حفاظت تے مامور کیتا تے باقی افراد کوں گھن کے قرقیسیا دی جانب عازم سفر تھئے۔ دشمن دے لشکر نے موقعے توں فائدہ چا کے ہیت تے حملہ کیتا جیندی بنا تے ہک مراسلے دے ذریعے حضرت علی دی سرزنش دا نشانہ بݨے۔  اِیں سرزنش دا متن نہج البلاغہ وچ موجود ہے کہ:

’’آدمی دا اُوں کم کوں نظرانداز کر ݙیوݨا کہ جیہڑا اُونکوں سپرد کیتا ڳیا ہے تے جیہڑا کم اُوندی بجائے ݙوجھیاں نال متعلق ہے، اُوندے وچ خواہ مخواہ گُھسݨا ہک کھلی ہوئی کمزوری تے تباہ کن فکر ہے۔ تیݙا اہل قرقیسا تے دھاوا ٻول ݙیوݨا تے اپݨی سرحداں کوں خالی چھوڑ ݙیوݨا جبکہ اتھاں نہ کوئی حفاظت کرݨ والا تے نہ دشمن دی سپاہ کوں روکݨ والا ہے، ہک پریشان خیالی دا مظاہرہ ہئی۔ اِیں طرح توں اپݨے دشمناں کیتے پل بݨ ڳیا جیہڑے تیݙے دوستاں تے حملہ آور تھیوݨ دا اِرادہ رکھدے ہوون۔ اِیں عالم وچ کہ نہ تیݙے بازؤاں وچ توانائی ہے، نہ تیݙا کجھ رعب و دَبدبہ ہے، نہ توں دشمن دا رستہ روکݨ والا ہیں،  نہ اُوندا زور تروڑݨ والا ہیں،  نہ اپݨے شہر والاں دے کم آوݨ والا ہیں تے نہ اپݨے امیر دی طرفوں کوئی کم انجام دیوݨ والا ہیں ‘‘۔ 

حضرت علی رضی اللہ عنہ دی شہادت (21 رمضان 40ھ/ 27 جنوری 661ء) دے بعد آپ امام حسن رضی اللہ عنہ دے مصاحباں وچ شامل رہیے۔
## حوالے
حضرت کمیل بن زیاد دے روایتاں

حضرت کمیل نے حضرت علی بن ابی طالب توں دعائے خضر کوں نقل کیتا ہے۔ علامہ مجلسی نے بحار الانوار وچ حضرت علی بن ابی طالب دی متعدد وصیتاں کوں کمیل ابن زیاد دے حوالے نال نقل کیتا ہے۔ ابن شعبہ حرانی نے تحف العقول وچ وی اِنہاں وصایا کوں نقل کیتے۔ اہل سنت منابع وچ حضرت کمیل کوں قلیل الحدیث آکھا ڳیا ہے تاہم محدث یحییٰ بن معین (متوفی 848ء) تے محدث ابن حبان البُستی (متوفی 20 اکتوبر 965ء) نے آپ کوں ثقہ قرار ݙتے جبکہ ابوسعد السمعانی (متوفی 562ھ)نے اِنہاں توں روایت کوں ضعیف تے غیر ثقہ قرار ݙتے۔ علامہ ابن حجر عسقلانی نے لکھا ہے کہ:

حضرت کمیل نے حضرت علی بن ابی طالب، خلیفہ دؤم حضرت عمر رضی اللہ عنہ، خلیفہ سوم حضرت عثمان رضی اللہ عنہ، عبداللہ ابن مسعود رضی اللہ عنہ (متوفی 650ء)، حضرت ابوہریرہ رضی اللہ عنہ (متوفی 59ھ) توں روایت کیتی ہے جبکہ عبدالرحمن بن عابس، ابو اسحاق سبیعی، عباس بن ذریح، عبد اللہ بن یزید صہبانی، اعمش، عبدالرحمن بن جندب وغیرہ نے انہاں توں روایت کی ہے۔
## حوالے