حضرت خواجہ غلام فریدؒ بطور نثر نگار

### پروفیسر سجاد حیدر پرویزؔ
حضرت خواجہ غلام فریدؒ (1845ء ۔ 1901ء) سرائیکی زبان دے ہک ٻہوں وݙے صوفی شاعر تھی گزرن ۔ اوہ برصغیر پاک و ہند وچ چشتیہ سلسلے دے چھیکڑی وݙے صوفی شاعر ہَن تے ویلھا گزرݨ دے نال نال اُنہاں دے کلام دی اہمیت تے افادیت ودھدی ویندی اے ۔ اِت لیوں سبھ توں پہلے اُنہاندی شاعری اِی اُنہاندی سُنڄاݨ دا ذریعہ بݨی ۔ پر حضرت خواجہ فریدؒ چھڑے شاعر اِی کوئینہاں ہَن بلکہ نثر نگار وی ہَن ۔ اُنہاندے نثری لکھتاں وی چھپیاں ہویاں موجود ہن ۔ فارسی نثر وچ اُنہاندے تصنیفات ، تالیفات اَتے اُنہاندے اُردو ، سرائیکی ترجمیاں دا مطالعہ پیش اے۔

اِیں سلسلے وچ پہلی کتاب ’’فوائد افریدیہ‘‘ اے ۔ ایہہ حضرت دا فارسی نثر وچ ہک رسالہ ہے ۔ جیہڑھا اُنہاں 1284ھ وچ لکھیا تے ایندا مسودہ آپݨے خاندانی کتب خانے وچ محفوظ کر ݙتا ۔ تقریباً 29/28سال بعد 1312ھ (1895ء) وچ مطبع مجتبائی لاہور توں میاں خدا بخش ، میاں غوث بخش ، جلال پور پیروالا ضلع ملتان اینکوں چھاپیا ۔ چونسٹھ صفحیاں تے مشتمل ایں چھپی ہوئی کتاب دے شروع وچ ’’تقریظ‘‘ دے عنوان نال منشی اللہ بخش اعوان دا ݙو صفحیاں دا دیباچہ اے ۔ تریجھے صفحے توں سٹھ صفحے توݨی کتاب دا متن اے ۔ صفحہ 61توں 63توݨی میاں مولوی برخوردار دا خواجہ فریدت تے اُنہاندے خاندان دی مدَح وچ لکھیا ہویا مخمس اے تے چھیکڑی صفحے تے چھاپݨ آلے دا اجازت نامہ موجود ہے ۔ مولوی رکن الدین مُرتب ’’مقابیس المجالس‘‘ (جیندا تفصیلی ذکر اڳوں آسی) نیں پہلی جلد دے چوتھے مقبوس وچ لکھیا ہا جو خواجہ فریدؒ نیں اُنہاں کوں فرمایا جو:

’’علم تصوف تے وحدت الوجود دے موضوع تے تیکوں ہک ٻئی کتاب وی پڑھویساں جیہڑی میݙی شاہکار کتاب اے۔‘‘

اِتھاں اِیہا کتاب ’’فوائد فریدیہ‘‘ مُراد ہئی ۔ خود خواجہ ؒ ایں کتاب دے ابتدائیے وچ جو :

’’ایہ ہک رسالہ جیندا ناں فوائد فریدیہ‘‘ رکھیا ڳئے ۔ جیڑھا اکثر ضروری مسائل شریعت تے طریقت تے مشتمل ہے ۔ ‘‘ (صفحہ 4-)

ایویں اِی دیباچہ نگار لکھدے ۔’’تے عرض کرینداں جو اینجھا لکھیا ہویا مواد جیہڑھا یکّے معلومات کیتے کامل اُستاد تے ہدایت دے رستے تے رہبر دا درجہ رکھدے ۔ خاص کر سلوک تے توحید جہیں اصلی مطالب نال بھریا ہویا اے جیہڑھا بھانویں جو دنیا توں تقریباً ناپید تھی چکن پر وَت وی ہر نینگر تے ٻڈھے کوں پسند ہِن۔‘‘(صفحہ2-)

ایں کتاب دے ترجمے وی تھی چکن ۔ علامہ طالوت کتاب ’’خواجہ غلام فریدؒ‘‘ وچ لکھدن۔

’’ہک چھوٹا جیہاں رسالہ فارسی زبان وچ آپؒ عقائد تے اعمالِ صالحہ تے شریعت و حقیقت دے معاملات کیتے لکھیا ہا ۔ جیندا ناں ’’فوائد فریدیہ‘‘ اے۔ اوہ وی چھپ چُکے ۔ مصنف ’’ہفت اقطاب‘‘ ایندا اُردو ترجمہ تاں کیتا ہا پر پتہ نی ایہ ترجمہ چھپیا وی ہا یا کائینہاں۔‘‘(صفحہ36)

ایں ترجمے دے بعد ایندا ݙوجھا اُردو ترجمہ مولانا غلام جہانیاں معینی شاہجمالی کیتا جیکوں مکتبہ معین الادب ڈیرہ غازی خان 1383ھ وچ چھاپیا ۔ ایندے چھویہہ صفحے ہِن ۔ حال وچ اِی ایندا سرائیکی ترجمہ میر حسان الحیدری چانڈیو ’’فتوحاتِ فریدیہ‘‘ دے عنوان نال کیتے ، مترجم دے 57صفحیاں تے مشتمل اُردو مقدمے دے نال سرائیکی ادبی مجلس بہاول پور 182صفحیاں تے مشتمل کتاب دی شکل وچ ایکوں 1998ء وچ چھاپے۔

نثر وچ ݙوجھے نمبر تے ’’مکاتیب فرید‘‘ ہن ۔ جیہڑھے چھپے ہوئے ہِن ۔ خطوط کہیں وی شخص دی آپݨی لکھت ہوندی اے تے روایت وی ایہا ہے جو خطیں دے مُرتبہ مجموعے خطے … آلی شخصیت دی تصنیف شمار کیتے ویندن ۔ مکتوباتِ فرید تے مشتمل ݙو کتاباں ’’مکتوباتِ فریدی‘‘ تے ’’پنج رُقعہِ فرید‘‘ اُنہاندی حیاتی وچ اِی وفات توں چھی سال پہلے توݨی شہزادہ مرزا احمد اخترگورگاݨی دہلوی (جیہڑھے چھیکڑی مغل تاجدار بہادر شاہ ظفر دے پوترے ہن) چھپوا گھدے ہن ۔1314ھ وچ ’’مناقبِ فریدی‘‘ دے چھیکڑ وچ جیہڑھی فہرست چھپی ہئی ۔ اوں وچ ایہہ ݙوہیں کتابیں چھپیاں ہویاں ݙکھایاں ڳئین۔

تریجھے نمبر تے ’’شرح الوائح جامی ؒ‘‘ اے ۔ نامور بزرگ شاعر حضرت مولانا عبدالرحمن جامی ؒ دے رُباعیات دا مجموعہ ’’لوائح جامی ؒ‘‘ ہر دور دے مشائخ تے صوفیاء آپݨے طالبان تے مُریدین کوں سبقاً پڑھایا ۔ حضرت خواجہ فریدؒ ایں کتاب دی تدریس دے دوران ایندی شرح وی کیتی ۔ جامعِ ملفوظاتِ فریدؒ مولوی رُکن الدین تدریس دے دوران 17جمادی الاوّل 1316ھ توں (جیہڑھلے اَٹھویں لائحہ دا درس تھیندا پیا ہا) ایں تشریح کوں … شروع کیتا تے 25شوال 1316ھ توݨی تقریباً 24لوائح دی تشریح لکھ گھدی ۔ جیکوں حضرت خواجہؒ نے آپ وی ملاحظہ فرمایا ۔ بعد وچ ایہ شرح ’’ارشاداتِ فریدی‘‘ المعروف ’’مقابیس المجالس‘‘ وچ شائمل تھئی تے نواب محمد عبدالعلیم خان والئی ٹونک دے زیر اہتمام 1321ھ وچ مطبع مفیدِ عام آگرہ دی طرفوں چھپݨ آلے پہلے ایڈیشن وچ چھپی۔ ایہ شرح خواجہ فریدؒ دے وسیع مطالعے ، شعری ذوق تے تصوف دے مطالب تے ڳوڑھی نظر دا ثبوت اے۔

چوتھا نمبر ’’اِرشاداتِ فریدی‘‘ دا اے ۔ ایہ وی خواجہ فریدؒ دا ہک مختصر رسالہ اے ۔ دہلی دے مغل شہزادے مرزا احمد اختر گورگاݨی دا ناں حضرت خواجہ فریدؒ دے سوانح نگاریں تے فریدیات دے ماہریں وچ ابتدائی تے نمایاں اے ۔ اوہ خواجہ فریدت دی حیاتی وِچ اِی ݙاہ کتاباں خواجہ فرید صاحب تے اُنہاندے خاندان دے متعلق لکھ کراہیں چھپوا چکے ہن ۔ جنہاں وِچ  ’’مناقب فریدی‘‘ جلد اوّل تے جلد دوم ، سفر نامہ فریدی ، آئینِ فریدی ، فیضان فریدی ، مکتوبات فریدی ، پنج رُقعہ فرید ، سلاسِل فریدی ، اعمالِ چشتیہ فریدیہ تے مخزن المعالجاتِ فریدی شامل ہن۔’’ارشاداتِ فریدی‘‘ دی تریجھی جلد دے بعد مقبوس 70توں پتہ چلدے جو اُنہاں آپݨی کتاب ’’مناقبِ فریدی‘‘ دے 29نسخے 18ذیقعد1274ھ کوں عصر دی نماز توں بعد حضرت خواجہ فریدؒ دی نذر کیتے ۔ مرزا احمد اختر دی کتاب ’’مناقبِ فریدی معہ ارشاداتِ فریدی و مختصر تاریخ بہاول پور‘‘وچ شامل ’’اِرشاداتِ فریدی‘‘ حضرت خواجہ فریدؒ دی تصنیف اے ۔ لمبی تقطیع دے چھی صفحیاں تے مشتمل ایں رسالے کوں مرزا احمد اختر آپݨے پیر بھائی صاحبزادہ محمد عبدالعلیم والئی ریاست ٹونک دی فرمائش تے مُرتب کیتا ہا تے 1314ھ وچ مطبع احمدی دہلی تُوں چھپوا تے حضرت خواجہ فریدؒ دی خدمت وچ ونڄ کراہیں پیش کیتا ہا ۔ جیکوں آپؒ ملاحظہ فرمایا تے پسند کیتا ۔ ایہہ رسالہ سلوک تے تصوف تے آکھیے ڳئے حضرت خواجہ ؒ دے کجھ مختصر تے کجھ طویل ارشادات تے کلمات اُتے مشتمل ہے۔

’’اِرشاداتِ فریدی‘‘ المعروف ’’مقابیس المجالس‘‘ ناں دی فارسی کتاب دا پنجواں نمبر اے ۔ ایہہ حضرت خواجہؒ دے ملفوظات ہِن۔ ایہہ کتاب ہک انسائیکلوپیڈیا دا درجہ رکھدی ہے ۔ اِیں وچ خواجہ فریدؒ دی ذات … اُنہاندے ’’علم، ادب ‘ مسلک، نظریات ، پسند ، نا پسند ‘‘ دے کئی مثالاں وچ صاف ݙسدی اے ۔ اِیکوں جے کر کوئی تصنیفاتِ فریدؒ وچ شمار ناں وی کرے تاں وی ’’افاداتِ فریدؒ‘‘ وچ ضرور شمار کریسی ۔ پنج جلداں تے مشتمل اِیں کتاب دے ملفوظات کوں مولوی رُکن الدین پرہار جمع کیتا تے ایکوں پہلی واری 1321ھ وچ مفیدِ عام پریس آگرہ توں چھاپیا ڳیا۔بعد وچ کپتان واحد بخش سیال مرحوم نیں اِیندا اُردو ترجمہ کیتا تے نال 242صفحیاں دا طویل مقدمہ وی شامل کیتا ۔ مترجم اِیکوں خواجہ فریدؒ دیاں کُل پنج تصنیفات ڳݨوا تے پہلا نمبر ݙتے ۔ اُردو ترجمہ1399ھ بمطابق 1979ء وچ اِسلامک بُک فائونڈیشن لاہور نیں صوفی فائونڈیشن مبارک پورہ بہاول پور دے تعاون نال چھاپیا۔1112صفحیاں دی اِیں کتاب کوں ݙوجھی واری بزمِ اتحاد المسلمین لاہور 1410ھ وچ تریجھی واری 1411ھ وچ تے چوتھی واری الفیصل ناشران و تاجران کتب لاہور 1996ء وچ چھاپیا۔

چھیویں نمبر تے ’’منقبِ محبوبیہ‘‘ اے ۔ ’’ݙوہڑہ جاتِ فریدی‘‘ دی کار ایہہ وی متنازعہ اے ۔ جیویں جو ’’فتوحاتِ فریدیہ‘‘ وچ میر حسان الحیدری نیں صفحہ 41توں صفحہ 44تائیں تفصیلی بحث کرتے ایکوں خواجہ فریدؒ دی لکھت منݨ توں اِنکار کیتے ۔ اِیندے متنازعہ ہووݨ دی اہم وجہ ایہہ ݙسائی ویندی اے جو ایں توں پہلے فریدیات دے سلسلے دی کہیں کتاب وچ ایندا حوالہ نی مِلدا ۔ تاہم خواجہ فریدؒ نال منسوب اِیں فارسی کتاب دا اُردو ترجمہ احمد سعید چشتی کیتے جیکوں انجمن فکرِ فریدؒ کوٹ مٹھݨ 1983ء وچ چھاپیا۔ ایہہ کتاب اَٹھ فصلیں تے 78صفحیاں تے مشتمل اے ۔ ترجمے وچ ݙسایا ڳئے جو خواجہ فریدؒ ایہہ کتاب 1280ھ وچ لکھی ہئی۔

اِیں ’’فوائدِ فریدیہ‘‘ مکتوباتِ فریدؒ‘ پنج رُقعہ فرید، شرح الوائح جامی ، اِرشاداتِ فریدی، اشاراتِ فریدی تے مناقبِ محبوبیہ‘‘ ناں دے اِنہاں کتاباں دے اِیں مطالعے نال حضرت خواجہ غلام فریدؒ بطور نثر نگار دے وی اساݙے ساہمݨے آندن۔ تہوں ضرورت اِیں گاٖلھ دی اے جو بطور روحانی بزرگ تے صوفی شاعر دے حضرت خواجہ فریدؒ دی شخصیت دا مطالعہ کرݨ دے نال نال اُنہاں دے نثری خدمات تے وی تفصیلی کم کیتا ونڄݨاں چاہیدا اے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: سلک سلوک فریدی