الفریڈ ورنر

### الفریڈ ورنر
الفریڈ ورنر (12 دسمبر 1866 – 15 نومبر 1919) ہک سوئس کیمیا دان ہا جیڑھا جو ETH زیورخ دا طالب علم ہا تے زیورخ یونیورسٹی وچ پروفیسر ہا ۔ انہاں ٹرانزیشن میٹل کمپلیکس دی آکٹاہیڈرل ترتیب تجویز کرݨ تے 1913 وچ کیمسٹری دا نوبل انعام جتیا ۔ ورنر جدید کوآرڈینیشن کیمسٹری دی بنیاد تیار کیتی ۔ او نوبل انعام جتݨ والا پہلا غیر نامیاتی کیمیا دان ہا ، تے 1973 توں پہلے صرف ہک ہا ۔ 

### جیوݨ جوڳ
ورنر 1866 وچ مولہاؤس ، السیس وچ پیدا تھیا ہا (جیڑھا جو اوں وقت فرانس دا حصہ ہا ، پر جیڑھا جو 1871 وچ جرمنی وچ ضم تھی ڳیا ہا) ۔ ایندی پرورش رومن کیتھولک دے طور تے تھئی ہئی ۔ او جین ایڈم ورنر ، ہک فاؤنڈری ورکر ، تے ایندی ݙوجھی ذال ، سالومی جینٹ ورنر ، جیڑھی جو ہک امیر خاندان نال تعلق رکھدی ہئی ، دا چوتھا تے آخری ٻال ہا ۔ او سوئٹزرلینڈ ڳیا تے زیورخ دے سوئس فیڈرل انسٹی ٹیوٹ (پولیٹیکنیکم) وچ کیمسٹری پڑھݨ ڳیا ۔ ول وی ، چونکہ ایہ ادارہ 1909 تئیں ڈاکٹریٹ ݙیوݨ دا مجاز نہ ہا ، ورنر باضابطہ طور تے 1890 وچ زیورخ یونیورسٹی توں ڈاکٹریٹ حاصل کیتی ۔ پیرس وچ پوسٹ ڈاکٹریٹ تعلیم دے بعد ، او سوئس فیڈرل انسٹی ٹیوٹ وچ پڑھاوݨ واسطے واپس آیا (1892) ۔ 1893 وچ او زیورخ یونیورسٹی منتقل تھی ڳیا ، جتھاں او 1895 وچ پروفیسر بݨ ڳیا ۔ 1894 وچ او سوئس شہری بݨ ڳیا ۔ 

اپݨے آخری سال وچ ، او ہک عام ، ترقی پسند ، ڈیجنریٹیو آرٹیریوسکلیروسیس دا شکار تھی ڳیا ، خاص طور تے دماغ دا ، جیڑھا جو سالاں دی زیادہ شراب نوشی تے زیادہ کم کرݨ دی وجہ توں ودھ ڳیا ہا ۔ او زیورخ دے ہک نفسیاتی ہسپتال وچ فوت تھی ڳیا ۔ 

ورنر 15 نومبر 1919 کوں زیورخ وچ آرٹیریوسکلیروسیس دی وجہ نال 52 سال دی عمر وچ فوت تھی ڳیا ۔ 

### پرکھ پرچول
کوآرڈینیشن کیمسٹری

1893 وچ ، ورنر پہلا شخص ہا جئیں کمپلیکس آئنز تے مشتمل کوآرڈینیشن مرکبات واسطے درست ساخت تجویز کیتی ، جیندے وچ ہک مرکزی ٹرانزیشن میٹل ایٹم غیر جانبدار یا اینیونک لیگینڈز نال گھرا ہوندے ۔ 

مثال تے طور تے ، ایہ ڄاتا ویندا ہا جو کوبالٹ ہک "کمپلیکس" ہیکسامائن کوبالٹ (III) کلورائیڈ بݨیندا ہے ، جیندا فارمولا CoCl3•6NH3 ہے ، پر ڈاٹ نال ظاہر تھیوݨ والے ایسوسی ایشن دی نوعیت پراسرار ہئی ۔ ورنر ساخت [Co(NH3)6]Cl3 تجویز کیتی ، جیندے وچ Co3+ آئن ہک آکٹاہیڈرون دے عمودیاں تے چھ NH3 نال گھرا ہویا ہا ۔ ترائے Cl− مفت آئنز دے طور تے منتشر تھیندن ، جیڑھا جو ورنر آبی محلول وچ مرکب دی کنڈکٹیویٹی ماپ تے تے سلور نائٹریٹ نال ورتن نال کلورائیڈ اینیئن دے تجزیے نال وی تصدیق کیتا ۔ بعد وچ ، مقناطیسی حساسیت دے تجزیے کوں وی CoCl3•6NH3 دی کیمیائی نوعیت واسطے ورنر دی تجویز دی تصدیق واسطے استعمال کیتا ڳیا ۔ 

ہک توں زیادہ ونکی دے لیگینڈ والے کمپلیکس واسطے ، ورنر مشاہدہ شدہ آئسومرز دی تعداد کوں سمجھاوݨ وچ کامیاب تھیا ۔ مثال تے طور تے ، انہاں ݙو ٹیٹرامین آئسومرز ، "Co(NH3)4Cl3" دی موجودگی کوں سمجھایا ، ہک سبز تے ہک جامنی ۔ ورنر تجویز کیتا جو ایہ فارمولا [Co(NH3)4Cl2]Cl دے ݙو جیومیٹرک آئسومرز ہن ، ہک Cl− آئن کنڈکٹیویٹی پیمائش نال تصدیق شدہ منتشر تھیا ہویا ہا ۔ Co ایٹم چار NH3 تے ݙو Cl لیگینڈز نال آکٹاہیڈرون دے عمودیاں تے گھرا ہویا ہا ۔ سبز آئسومر "ٹرانس" ہوندے جیندے وچ ݙو Cl لیگینڈز مخالف عمودیاں تے ہوندن ، تے جامنی "سس" ہوندے جیندے وچ ݙو Cl ملحقہ عمودیاں تے ہوندن ۔ 

ورنر آپٹیکل آئسومرز والے کمپلیکس وی تیار کیتے ، تے 1914 وچ انہاں کاربن دی کمی آلے پہلے مصنوعی کائرل مرکب دی رپورٹ کیتی ، جیڑھا جو [Co(Co(NH3)4(OH)2)3]Br6 فارمولے نال ہیکسل دے ناں نال ڄاتا ویندا اے ۔ 

### ویلنس دی نوعیت
ورنر توں پہلے ، کیمیا دان ہک عنصر دی ویلنس کوں ایندے بانڈز دی تعداد دے طور تے بیان کریندے ہن بغیر مختلف ونکی دے بانڈز وچ فرق کیتے ۔ تاہم ، [Co(NH3)6]Cl3 جیویں جو کمپلیکس وچ ، مثال تے طور تے ، ورنر خیال کیتا جو Co-Cl بانڈز لمبی دوری تے 3 دی "ابتدائی" ویلنس نال مطابقت رکھدن ، جݙانکہ Co-NH3 بانڈز جیڑھے جو گھٹ لمبائی تے 6 دی "ثانوی" یا کمزور ویلنس نال مطابقت رکھدن ۔ ایندی ثانوی ویلنس 6 کوں انہاں کوآرڈینیشن نمبر آکھیا جیڑھا جو انہاں مرکزی دھاتی ایٹم نال براہ راست جڑے مالیکیولز (ایتھاں NH3 دے) دی تعداد دے طور تے بیان کیتا ۔ ٻئے کمپلیکس وچ ، انہاں 4 یا 8 دے کوآرڈینیشن نمبر ڳولے ۔ 

انہاں خیالات تے ، اتے ٻئے ملدے جلدے خیالات تے ، 1904 وچ رچرڈ ایبیگ او فارمولا بݨایا جیڑھا جو ہݨ ایبیگ دے اصول دے طور تے ڄاتا ویندا اے جیڑھا جو ݙسیندا اے جو ہک عنصر دی زیادہ توں زیادہ مثبت تے منفی ویلنس دے درمیان فرق اکثر اٹھ ہوندے ۔ ایہ اصول بعد وچ 1916 وچ استعمال تھیا جݙاں گلبرٹ این لیوس اپݨی کیوبیکل ایٹم تھیوری وچ  اصول وضع کیتا ۔ 

جدید اصطلاحات وچ ، ورنر دی ابتدائی ویلنس آکسیڈیشن سٹیٹ نال مطابقت رکھدی ہے ، تے ایندی ثانوی ویلنس کوں کوآرڈینیشن نمبر آکھیا ویندا اے ۔ Co-Cl بانڈز (اوتے ݙتی ڳئی مثال وچ) ہݨ آئنک دے طور تے درجہ بند کیتے ڳئے ہن ، تے ہر Co-N بانڈ لیوس ایسڈ Co3+ تے لیوس بیس NH3 دے درمیان ہک کوآرڈینیٹ کوولنٹ بانڈ اے ۔ 

### سنوپرے کم
لیہربوخ ڈیر سٹیریوکیمسٹری ۔ فشر ، جینا 1904 ڈیجیٹل ایڈیشن بذریعہ یونیورسٹی اینڈ سٹیٹ لائبریری ڈسلڈورف