open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ضمیر حسین ضمیر

ضمیر حسین ضمیر ماڑی وسیراں وہاڑی اچ اللہ ݙتہ خان وسیر دے گھر 15 اپریل 1963 ء اچ پیدا تھئے ۔ بی اے اچ تعلیم چھوڑ ݙتی تے زمیندارہ شروع کر گھدا ۔ 1980 اچ شاعری شروع کیتی تے غلام حیدر مستانہ تے عابد حسین تمیمی دی شاگردی اختیار کر گھدی ۔ انہاں دی ہِک کتاب نکھڑی کوئل چھپی اے ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
ضمیر ہاشمی

سید ضمیر ہاشمی دا شماعر ملک دے انہاں نامور مصوراں اچ تھیندا ہے جنہاں پین ورک دے ذریعے نہ صرف ملتان بلکہ ملتان دے آثار قدیمہ کوں محفوظ کیتا۔ آپ 1956ء اچ جہانیاں ضلع خانیوال اچ پیدا تھئے تے ابتدائی تعلیم اُتھاؤں حاصل کیتی ۔ ول 1972ء اچ کراچی ڳئے ۔ زمانہ طالب علمی توں ای مصوری دا آغاز کیتا تے ول سب رنگ ، سسپنس ڈائجسٹ، عالمی ڈائجسٹ، جاسوسی ڈائجسٹ،ہفت روزہ اخبارِ جہاں، ماہنامہ رابطہ، ماہنامہ خواتین ڈائجسٹ، عمران ڈائجسٹ تے ٻئے اخباریں اچ کم کیتا۔ 1989ء اچ ملتان واپس آئے تے اپݨے وسیب دا قرض لہاوݨ کیتے مختلف تصویریں تے کم کیتا تے ہُݨ تئیں او 200 توں ودھ ملتان تے وسیب دیاں تصویراں بݨا چکین ۔ انہاں وسیب دی کئی قدیم تے عظیم عمارتیں کوں اپݨے قلم دی نوک نال امر کر ݙتے ۔ ضمیر ہاشمی دے فن کوں ملک دے نامور اہل قلم خراج تحسین پیش کیتے تے انہاں دے فن کوں پاکستان دا عظیم اثاثہ قرار ݙتے ۔ امجد اسلام امجد آکھدن’’ ضمیر ہاشمی دی تصویراں اچ پنج ہزار سال پراݨا ملتان جیندا جاڳدا نظردا ہے ۔ ‘‘ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
ضامن عباس جعفری

اصل ناں ضامن عباس قلمی ناں ضامن جعفری تے ابے سئیں دا ناں مختار حسین ہے۔ پنوار قوم نال تعلق رکھدن۔ 1980ء کوں پیدا تھئے۔بی اے توݨیں تعلیم حاصل کیتی تے ملازمت ڈاکٹر میڈیکل اختیار کیتی۔ مختیار حسین قیصر آپ دے اُستاد ہن تے 1995ء کوں شاعری دا آغاز کیتا۔ روجھان ضلع راجن پور اچ رہائش پذیر ہن۔ سرائیکی کٹھ میل اچ بھرپور شرکت کریندن کیوں جو سرائیکی ٻولی نال ٻہوں پیار کریندن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
طارق محسنؔ قیصرانی

اصل ناں طارق پرویز ہے۔ 1978ء کوں پیدا تھئے۔ ایم اے توݨیں تعلیم حاصل کیتی۔ سرکاری ملازمت کریندن۔تونسہ شریف دے رہائشی ہن۔ ٻہوں چنگے انسان ہن۔ سرائیکی شاعری ٻہوں چنڳی کریندن۔ سرائیکی ماء ٻولی نال ڈاڈھی محبت رکھدن۔ سرائیکی کٹھ میل اچ بھرپور شرکت کریندن۔

شعری مجموعہ’’سمندر سُک گیا ہوسی‘‘دے خالق طارق محسن قیصرانی دا تعلق تونسہ شریف دی وستی جھوک بودو نال ہے ،آپ دا شمار نویں نسل دے جدید غزل گو شعراء وچ تھیندے،جیکوں جدید غزل دے مہان شاعر حضرت اقبال سوکڑی نویں شاعریں دی قطار دا موہری شاعر آکھئے۔طارق محسن دا شعر آکھن دا اپناں نویکلا انداز تے اپناں مخصوص لب و لہجہ ہے۔اوہ اپنی شاعری اچ نت نویاں سوچاں گھن آکے نویں تجربے کریندا نظر آندے۔اوندے اندر شعور د اسمندر نت نویں موتی باہر اُچھل ڈیندے۔ایہا ای وجہ ہے جو 5اگست 2017ء کوں کوٹ ادو اچ تھیون آلے ہک طرحی مشاعرے دے مقابلے وچ آپ پہلی پوزیشن گھن کے ایوارڈ حاصل کیتا۔طارق محسن شاعری دے نال نال نثر وی لکھدن ،انہاںدا ناول ’’ٹکے سیر‘‘زیرِ طبع ہے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
طاہر عشرت بخاری

یکم جون 1968ء کوں ڄمݨ آلے طاہر عشرت بخاری دا اصل ناں سید طاہر حسین ہے آپ دا تعلق میانوالی توں ہے ۔ 1990 اچ شاعری د ا آغاز کیتا ۔ انہاں دی تصانیف اچ قرطاس و قلم کی دنیا ، سارے رنگ محبت کے ، چاندنی تالاب میں ، نکلے تیر تلاش میں شامل ہِن ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
طاہر بشیر طاہر

دیرہ اسماعیل خان توں تعلق رکھݨ آلے طاہر بشیر طاہر 16 اگست 1975 ء کوں بشیر حسین شادی خیل دے گھر اکھ کھولی ۔ بی اے تئیں تعلیم حاصل کیتی تے صحافت دا شعبہ اختیار کیتا ۔ 1998 توں غلام عباس حیدر ی دی شاگردی اچ شاعری شروع کیتی ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
طاہر اعواݨ

محمد سلیم طاہر اعواݨ ملک رانجھو اعواݨ دے گھر دیر اسماعیل خان اچ 1967 اچ پیدا تھئے ۔ ماسٹر تئیں تعلیم حاصل کیتی ۔ 1978 اچ شاعری شروع کیتی ۔ استاد غلام محمد قاصر، الطاف صفدر کوں استاد بݨایا ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
طاہرہ انمول

طاہرہ کنول انمول صوفی جند وݙا ارائیں دے گھر نور شاہ بخاری احمد پور شرقیہ اچ 1978 اچ اکھ کھولی ۔ میٹرک تئیں تعلیم حاصل کیتی ۔ 2005 ء اچ شاعری شروع کیتی تے سئیں دلنور نور پوری دی شاگردی اختیار کیتی ۔ انہاں دیاں کتاباں اچ بچپن دا پیار تے تئیں رول ݙتے شامل ہِن ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
ظریف خان احسنؔ

محمدظریف احسن 25جولائی 1954ء کوں محمد حنیف خان دے گھر مظفر ڳڑھ پیدا تھئے۔اجاں 3سال دے ہن جو والدین علمی ، معاشی اسودگی واسطے کراچی چلے گئے ۔ ظریف احسن نے جامعہ کراچی توں ایم۔ اے اردو دی ڈگری حاصل کیتی ،تے اجکل وی کراچی اچ مقیم ہن۔ظریف احسن بنیادی طور تے اردو دے شاعر ہن ’’موسم موسم ملتے تھے‘‘ انہاں دا اردو شاعری دا مجموعہ ہے ۔ایہ وڈے اعزاز دی گالھ ہے جو انہاندے ایں شعری مجموعے دا منظوم سرائیکی ترجمہ  ہفت زبان شاعر سئیں ظہور احمد فاتحؔ ہوراں کیتے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
ظلم دی داستان

سکھاں ملتان تے قبضہ کرݨ دے بعد بے تحاشہ ظلم کیتے ۔جانی یا مالی نقصان توں ملتان دا ہک واسی وی نہ بچ سڳیا ۔سِکھیں قلعے دے اندر سارت گھر ڈھا ݙتے شہر دے ٻہوں گھریں کوں بھاہ لا ݙتی ۔لُٹ مار دی سینکڑاں تریمتاں سکھاں دے ہتھ پوݨ دی بجائے کھوہ ءِ چ ٹپے مار مار تے جان ݙے ݙتی ۔مسجداں تے مزاراں ءِ چ گھوڑے ٻدھیے ڳئے کتب خانہ کوں بھاہ لا ݙتی ڳی اَتے تباہی تے بربادی دا اے کھیݙ تریہہ سال تئیں جاری ریہا ۔مہاراجہ دی طرفوں مقرر کیتے صوبیدار اں دی بربریت دے قصے اڄ وی سݨائے ویندن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
ظہورحمد فاتح

تونسے دے فخر سئیں پروفیسر ظہور احمد فاتح 21مارچ1954ء کوں تونسے دی نواحی وستی شیراں والا وچ عبدالطیف خان سکھانی دے گھر پیدا تھئے۔افسوس جو انہاں دی نظر پیدائشی کمزور ہئی۔ابتدائی تعلیم انہاں پرائمری سکول حیدر والا وچ اوں زمانے دے ٹیچر ،اج دے معروف سرائیکی شاعر اقبالؔ سوکڑی کنوں حاصل کیتی تے اپنے استاد(اقبال سوکڑی)کنوں ای متاثر تھی کے فاتح صاحب بچپن توں ای شاعری دا آغاز کر ڈتا۔دوران ِ تعلیم اوہ پڑھدے وی ہن تے شعرو شاعری وی کریندے ہن۔ ایم، اے اسلامیات وی کر گھدا۔ایندے بعد آپ 1986ء اچ بطور لیکچرار اسلامیات گورنمنٹ ڈگری کالج بھکر تعینات تھی گئے ۔ ہفت زبان شاعر ہن یعنی اردو، سرائیکی ، پنجابی،ہندی ،عربی، فارسی تے انگریزی دے شاعر ہن تے مختلف موضوعات تے مطبوعہ کتاباں دی تعداد 16ہے،جنہاں وچ ہک سرائیکی مجموعہ کلام ’’اساں ٻہوں دور ونجݨاں ہے‘‘وی شامل ہے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
علامہ عتیق فکری

ملتان دی علمی ، ادبی تے ثقافتی دنیا دا ہک ٻہوں وݙا ناں علامہ عتیق فکری محقق، ادیب ہن۔ 15جولائی 1917ء کوں ملتان اچ پیدا تھئے۔ اصل ناں عبد المجید ہا ۔ سندھ تھیٹریکل کمپنی تے ریڈیو پاکستان ملتان نال وابستگی ریہی۔ فلسفے دی کتاباں دا مطالعہ کریندے ہن۔ مختلف علمی تے ادبی موضوعات تے انہاں دا خاص نقطہ نظر ریہا آپ ملتان اکیڈمی دے بانیاں اچوں ہن تے ملتان توں ماہنامہ ’’سبیل‘‘ کݙھیا تے ماہنامہ ’’جرس‘‘ وی شائع کریندے ہن۔ رسالہ آستانہ زکریا دے وی ݙو سال تئیں ایڈیٹر ریہے۔ہفت روزہ ’’تقاضے‘‘ دے مدیر ریہے۔ اپریل 1980ء تئیں علامہ صاحب سٹاف آرٹسٹ دی حیثیت نال ریڈیو پاکستان ملتان نال وابستہ ریہے۔ اگست 1975ء توں طبیہ کالج ملتان نال وی وابستگی ریہی۔علامہ عتیق فکری دی تصانیف اے ہن۔ انسان اور خدا ۔ ملتان کاسماجی اور ثقافتی ارتقائ۔ العتیق العتیق ۔ نقش ملتان جلد اول۔ نقش ملتان جلد دوئم۔ ایندے علاوہ وی ٻہوں ساریاں تصانیف حالی غیر مطبوعہ ہن۔ آپ نے 1986ء اچ  وفات پاتی ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
اوڈ ہیسل

### اوڈ ہیسل
اوڈ ہیسل (17 مئی 1897 – 11 مئی 1981) ہک نارویجیئن فزیکل کیمیا دان تے نوبل انعام یافتہ ہن ۔ 

### جیوݨ جوڳ
ہیسل کرسٹیانیا (ہݨ اوسلو) ، ناروے وچ پیدا تھئے ۔ انہاں دے والدین ارنسٹ ہیسل (1848–1905) ، ہک گائناکالوجسٹ ، تے میتھلڈ کلاوینیس (1860–1955) ہن ۔ 1915 وچ ، انہاں اوسلو یونیورسٹی وچ داخلہ گھدا جتھاں انہاں ریاضی ، فزکس تے کیمسٹری دی تعلیم حاصل کیتی ، تے 1920 وچ گریجویشن کیتی ۔ وکٹر گولڈسمتھ ہیسل دے ٹیوٹر ہن جݙݨ انہاں اوسلو وچ تعلیم شروع کیتی ، جݙاں جو ہینرک جیکب گولڈسمتھ ، وکٹر دے والد ، ہیسل دے تھیسس مشیر ہن ۔ والد تے پتر ݙونہاں ہیسل دی زندگی وچ اہم شخصیات ہن تے او دوست ریہے ۔ تعلیم توں ہک سال دی چھٹی گھنݨ دے بعد ، او پروفیسر کازیمیر فیانز دی لیبارٹری وچ کم کرݨ کیتے میونخ ، جرمنی ڳئے ۔ 

اتھاں انہاں دے کم دی وجہ توں جذباتی اشاریاں دا پتہ چلا ۔ برلن منتقل تھیوݨ دے بعد ، انہاں قیصر ولہیم انسٹی ٹیوٹ وچ کم کیتا ، جتھاں انہاں ایکس رے کرسٹالوگرافی تے تحقیق کرݨ شروع کیتا ۔ انہاں فرٹز ہابر دی مدد نال حاصل کردہ روکفیلر فیلوشپ نال اپݨی تحقیق کوں اڳاں ودھایا ۔ 1924 وچ ، انہاں ہمبولڈٹ یونیورسٹی آف برلن توں پی ایچ ڈی حاصل کیتی ، ایندے بعد انہاں اپݨے الما میٹر ، اوسلو یونیورسٹی وچ منتقل تھیوݨ توں پہلے ، جتھاں انہاں 1925 توں 1964 تئیں کم کیتا ۔ او 1934 وچ پروفیسر بݨئے ۔ 

انہاں دا کم اکتوبر 1943 وچ اوں ویلھے رکاوٹ دا شکار تھیا جݙݨ انہاں کوں تے یونیورسٹی دے ٻئے عملے دے ارکان کوں ناسجونال ساملنگ گرفتار کر تے قابض حکام دے حوالے کر ݙتا ڳیا ۔ انہاں کئی حراستی کیمپاں وچ وقت گزارا ، اتھوں تئیں کہ انہاں نومبر 1944 وچ ریہا کر ݙتا ڳیا ۔ 

### سنوپرے کم
ہینرک جیکب گولڈسمتھ ہیسل دے تھیسس مشیر تے وکٹر گولڈسمتھ دے والد ہن ۔ 

ہیسل اصل وچ غیر نامیاتی کیمسٹری تے توجہ مرکوز کیتی ، پر 1930 وچ انہاں دا کم مالیکیولی بݨتر نال جڑے مسائل ، خاص طور تے سائیکلوہیکسین تے ایندے مشتقات دی بݨتر نال متعلق ہئی ۔ انہاں نارویجیئن سائنسی برادری کوں برقی ڈائیپول لمحات تے الیکٹران ڈائیفریکشن دے تصورات نال متعارف کرایا ۔ جیڑھا کم انہاں کوں سب توں زیادہ مشہور کریندا ہے او مالیکیولی جیومیٹری دی ترائے جہتی نوعیت قائم کرݨ ہئی ۔ انہاں اپݨی تحقیق کوں رنگ شکل دے کاربن مالیکیولز تے مرکوز کیتا ، جنہاں دے بارے وچ انہاں کوں شک ہئی کہ او اوں ویلھے دے عام عقیدے دی بجائے ترائے جہتاں بھریندے ہن نہ کہ ݙو ۔ کاربن تے ہائیڈروجن ایٹم دے درمیان بانڈز دی تعداد کوں استعمال کریندے ہوئے ، ہیسل ݙیکھایا کہ مالیکیولز دا صرف ہک جہت تے موجود ہووݨ ناممکن ہے ۔ ایں دریافت دی وجہ توں انہاں 1969 کیتے کیمسٹری دا نوبل انعام ݙتا ڳیا ۔ 

### آدر ماݨ
ہیسل کوں 1969 وچ کیمسٹری دا نوبل انعام ݙتا ڳیا ، جیڑھا انگریز کیمیا دان ڈیرک بارٹن دے نال سانجھا کیتا ڳیا ۔ 

انہاں کوں نارویجیئن کیمیکل سوسائٹی توں گلڈبرگ-واگے میڈل (گلڈبرگ-واگے میڈل) تے رائل نارویجیئن سوسائٹی آف سائنس اینڈ لیٹرز توں گنیرس میڈل ݙتا ڳیا ، ݙونہاں 1964 وچ ۔ 

ہیسل کول کوپن ہیگن یونیورسٹی (1950) تے سٹاک ہوم یونیورسٹی (1960) توں اعزازی ڈگریاں ہن ۔ انہاں دے اعزاز وچ ہک سالانہ لیکچر اوسلو یونیورسٹی وچ ݙتا ویندا ہے ۔ 

او نارویجیئن کیمیکل سوسائٹی ، کیمیکل سوسائٹی آف لندن ، نارویجیئن اکیڈمی آف سائنس اینڈ لیٹرز ، رائل ڈینش اکیڈمی آف سائنسز اینڈ لیٹرز تے رائل سویڈش اکیڈمی آف سائنسز دے اعزازی فیلو ہن ۔ 

انہاں کوں 1960 وچ آرڈر آف سینٹ اولاو دا نائٹ بݨایا ڳیا ۔
علم دا مطلب ؟

علم د ا مطلب ڄاݨݨ ہوندے، کوئی علم سرائیکی تے غیر سرائیکی نی ہوندا، کوئی علم اسلامی تے غیر اسلامی نی ہوندا، علم بس علم ہوندے، اساں کہیں دے آکھیے نہ لڳوں علم آلے پاسے توجہ ݙیوں، سائنس آلے پاسے توجہ ݙیوں، اساں انگریزیں تے ٻے غیر مسلمانیں تے اعتراض وی کریندوں تے انہائیں دی ایجادات توں فیدہ وی چیندوں ، اعتراض آلی عادت چھوڑ تے پڑھݨ آلے پاسے توجہ ݙیوݨی چہیدی اے، رات ݙینھ ایجادات تھیندیاں پِن، ݙیکھݨاں اے ہے جو ایندے وچ اساݙا حصہ کتنا ہے؟ اساں صرف ݙوہڑے ، ماہیے تے نہ کھڑے رہوں، اساں دنیا دی وݙی قوم تاں بݨ سڳدوں جو وݙے کم کروں، وݙے کم سائنس تے سائنسی ترقی آلے ہن، کجھ جھلکیاں ݙیکھو تاں جو پتہ لڳے جو دنیا کیا توں کیا کریندی پی اے تے اساں کتھ کھڑوں؟

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
عبدالحکیم۔ خانیوال دا ہک قصبہ

ضلع خانیوال دا ہک قصبہ ہے۔ اے خانیوال شورکوٹ ریلوے سیکشن تے خانیوال توں 21میل دے فاصلے تے واقع ہے۔ ایندا ناں اتھوں دے صوفی بزرگ حضرت عبدالحکیم (متوفی 1932ء )دے ناں نال مشہور تھیا۔ دریائے راوی ایندے ٻہوں نیڑے واہندے۔ سدھنائی ہیڈ ورکس ونڄݨ کیتے وی اے قصبہ صدر دروازے دی حیثیت رکھدے جیڑھا مشرق اچ تقریباً ݙو میل دی دوری تے ہے۔ اتھاں اَٹا ، کپاہ تے تیل دے کارخانے ہن۔ نواحی دیہات اچ کݨڑک کپاہ تے گنے دی پیداوار تھیندی اے ایں سانگے قصبے کوں منڈی دا درجہ حاصل ہے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
علمی ثقافتی دور

قباچہ دا دور حکومت وی ملتان کیتے ہک خاصہ علمی دور ہا۔ قطب الدین ایبک دی وفات دے بعد ناصر الدین قباچہ بھٹنڈہ تے ایندے توں کجھ اُتے دے علاقہ توں، لیکن ٻیا ملتان تے سندھ تک ایندی حکومت اچ شامل ہا۔التمش تے قباچہ ݙونہیں قطب الدین ایبک دے ڄوانترے ہن۔ ہندوستان دی حکومت ایں طرح انہاں ݙونہاں اچ تقسیم تھئی۔ ملتان ایں ویلے اپݨے ثقافتی تے علمی وقار دے لحاظ نال ہندوستان دے ݙوجھے شہراں تے فوقیت رکھدا ہا۔ کیوں جو ملتان اچ ایں ویلے غوث بہاء الدین زکریاؒ تے ٻئے علماء دی وجہ نال علمی طورتے مرجع خلائق ہا تے جیڑھا وی عالم عرب وعراب توں رُخ کریندا سدھا ملتان پُڄدا۔ سُہر وردیہ تے چشتیہ دے صوفیاء تے مشائخ یاں شریعت و طریقت دی شمع روشن کیتے ہوئے ہن۔ مقامی علماء دے علاوہ ٻاہر توں اہل علم و دانش دیاں مجلساں گرمائے ہوئے ہن۔ تاں ایں عہد دے ملتان دا ذکر کریندے ہوئیں سیرالاولیاء دا مصنف لکھدا ہے:

’’قبہ دریں ایام ملتان قبتہ الاسلام عالم بود۔ فحول علماء آنجا حاضر بودند‘‘ 

ایویں تھیوݨا لازمی ہا۔ کیوں جو ایݙے التمش جیہاں پرہیز گار تے نیک دل بادشاہ تخت دہلی تے متمکن ہا جیندی مجلس اچ وݙے وݙے مشائخ تے عالم موجود ہن ایں سانگے قباچہ نے وی ملتان اچ علماء کرام تے ادباء دی دریا دلی توں دل نوازی کیتی تے ہر پاسے اہل فن چھک تے ملتان اچ جمع تھی چکے ہن۔ایندے علاوہ تاتاریاں دی قتل و غارت نال وی وݙے وݙے علماء جان دی حفاظت سانگے ہندوستان دا رُخ کریندے پے ہن۔ ملتان رَستے اچ پوندا ہا ایں سانگے انہاں دا قیام اول ملتان اچ تھیندا تے قباچہ انہاں دی وݙی تکریم کریندا تے انہاں کوں انعام و کرام ݙیندا ہا۔ اتھاں تک جو محمد عوقی جیہاں مؤرخ و تذکرہ نگار دی قسمت وی قباچہ دے دامن نال وابستہ ہئی تے او قباچہ دے علمی دربار دی ایں طرح عکاسی کریندے:

’’یہ دربار علماء و فضلاء توں پُر ہے، اے ہک ایجھا اَسمان ہے جئیں وچ ارباب کمال دے ستارے چمکدن ۔ اے ہک ایجھا بوستان ہے جتھاں فضل دی کلیا، تے ہنر دے شگوفے کھلئے ہوئے ہن۔‘‘

عوقی نے کجھ اہل علم دا تذکرہ وی کیتا ہے ۔ جنہاں اچوں الاجل المحترم شمس الدولہ والدین سید الندماء محمد الکاتب البلخی فخرالشعراء ضیاء الدین السنجری تے ملتان دے فضلی ملتانی قابل ذکر ہن۔ جنہاں دی شاعری تے علمی عظم ایں دور اچ مسلم ہئی۔ شمس الدین بلخی عالم و شاعر ہووݨ دے علاوہ اعلیٰ درجے دا خطاط ہا او اپݨے دور دے مشہور و معروف خطاط ابن البواب تے ابن مقلمہ توں خطاطی اچ ودھیا ہویا ہے۔ او ہک اینجھا نینگر ہے جیندی نظری چرخ پیر نے نی ݙٹھی۔ تے چکر لاوݨ آلے اسمان نے اینجھا جامع صفات کہیں ٻے کوں نی پاتا۔

اے حال تاں بلخی دی خطاطی داہا مگر ایندی شاعری دا وی ایہو حال ہا جو ایکوں انوری دا ہم پلا قرار ݙتا ڳیا۔ ’’شعر عدیل انوری ، اتھاں تک جو بلخی کوں تاج الفصلاء تے مفخر القدماء جیہیں القاب توں نوازیا ڳیا۔ قباچہ دی مدح اچ ایں جیڑھا کجھ شعر دی زبان اچ لکھیا تے سُݨایا ایں تے ایندی وݙی قدر کیتی ڳئی۔

خود علامہ عوقی مصنف ’’لباب الالباب‘‘ جئیںملتان دے دور دی علمی تے ثقافتی روداد قلمبند کیتی ۔ فضلی ملتانی دا ہم درس ہا۔ فضلی ملتانی نے جݙاں بخار ا تک دا حصول علم کیتے سفر کیتا تے اہل علم لوکاں توں فیض یاب تھیا تاں ایں زمانے اچ عوقی وی ہیں مکتب اچ انہاں دے نال شریک سبق ہن۔ امام فخر الدین رازی دی جامع النصیر اتھائیں حفظ کیتی۔ جݙاں فضلی ملتان واپس آیا تاں قباچہ نے ایکوں اپݨا مصاحب مجلس بݨا گھٖدا۔ فضلی دی علمی قابلیت نے ایکوں وݙے وݙے علماء دی صف اچ کھڑا کر ݙتا۔ تے خود قباچہ ایندی حد توں ودھ قد ر کریندا ہا ۔ فضلی نے وی قباچہ دی شان اچ قصائد لکھئے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
عمر کمال خان

بزم ثقافت دے صدر عمرکمال خان ٻہوں وݙے ریسرچ اسکالر ہن پیشے دے اعتبار نال وکیل ہن پر او اپݨی مٹی، اپݨے وسیب نال ٻہوں محبت کریندے ہن۔ اُنہاںدا تعلق سرائیکی وسیب دے ہیرو نواب مظفر خان دے گھرانے دے نال ہئی اُنہاں نواب مظفرخان تے ٻہوںوݙی کتاب وی لکھی ہئی۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
عبدالسلام، سائنسدان

عبدالسلام پاکستان دے نوبل انعام یافتہ سائنسدان ہن۔ 29جنوری1926ء اچ اپݨے ننھیال موضع سنتوک واس ضلع ساہیوال اچ پیداتھئے۔ ددھیال دا شہر جھنگ ہا۔ابے سئیں دا ناں محمد حسین ہا۔ گورنمنٹ کالج جھنگ، گورنمنٹ کالج لاہور توں تعلیم حاصل کرݨ دے بعد انگلستان چلے ڳئے جتھاں 1948ء توں 1949ء دے دوران کیمبرج یونیورسٹی توں ریاضی تے طبیعات اچ ایم ایس سی دی ڈگری حاصل کیتی۔ کیمبرج یونیورسٹی توں ای نظری طبیعات اچ پی ایچ ڈی کرݨ توں پہلے طبیعات دی انتہائی اعلیٰ خدمات انجام ݙیوݨ تے ’’سمتھ پرائز‘‘توں نوازا۔ انہاں کوں سینٹ کالج ، کیمبرج تے پرنسٹن یونیورسٹی امریکا دا فیلو وی منتخب کیتا ڳیا۔ 1951ء اچ واپس پاکستان آڳے تے گورنمنٹ کالج لاہور دے شعبہ ریاضی دے صدر مقرر تھئے۔ 1954ء اچ دوبارہ انگلستان چلے ڳئے، جتھاں امپریل کالج لندن اچ ریاضی دے لیکچرار، بعد ازاں صدر مقرر تھئے۔اتھاں انہاں 1956ء تئیں پڑھایا۔ 1957ء اچ امپریل کالج اچ ای نفری طبیعات دے پروفیسر مقرر تھئے تے اپݨی سبکدوشی تک ایں منصب تے فائز ریہے۔

پاکستان سائنس دی ترقی و ترویج سانگے آپ دی ٻہوں خدمات ہن۔ 1958ء تا 1974ء ایٹمی توانائی کمیشن دے رکن ریہے۔ 1959ء اچ جݙاں صدر ایوب نے تعلیمی کمیشن تے سائنس کمیشن قائم کیتے تاں ڈاکٹر صاحب ݙونہیں کمیشناں دے رکن ہن۔ 1961ء تا 1974ء صدر مملکت دے مشیر اعلیٰ سائنس ریہے۔ انجمن ترقی سائنس دے صدر وی ریہے۔ 1961ء اچ ’’سپارکو‘‘ دی بنیاد رکھی تے ایندے پہلے چیئرمین مقرر تھئے ۔ نیشنل سائنس کونسل تے پاکستان سائنس فائونڈیشن دی مجلس انتظامیہ دے رکن ہن۔ آپ دی خدمات دے اعتراف اچ حکومت پاکستان دی طرفوں آپ کوں ’’ستارئہ پاکستان‘‘ صدارتی ایوارڈ برائے حسن کارکردگی تے ’’نشان امتیاز‘‘ دے اعزاز ݙتے ڳئے۔1957ء اچ پنجاب یونیورسٹی نے آپ کوں ڈاکٹر آف سائنس دی اعزازی ڈگری توں وی نوازیا۔

آپ 23ملکاں دی اعلیٰ سائنس اکادمیاں دے منتخب فیلو تے رکن ہن۔ اقوام متحدہ تے ایندے نال وابستہ ݙاہ اداریاں دے عہدے دار ہن۔ آپ نے 21نومبر 1996ء کوں طویل علالت دے بعد لندن اچ وفات پاتی تے وصیت دے مطابق ربوہ اچ اپݨے ابا سئیں دی قبر دے نیڑے دفنائے ڳئے۔

آپ دے نظری طبیعات ، بنیادی ذرات، پاکستانی سائنس، اسلامی سائنس تے تریجھی دنیا دی تعلیمی تے سائنسی پالیسی دے بارے اچ ترائے سو توں ودھ مقالات شائع تھی چکے ہن۔ اُردو اچ وی انہاں دے مقالات دے تراجم شائع تھی چکے ہن تے ݙو کتابی مجموعیاں دی صورت اچ چھپ وی چکے ہن ۔ عنوان اے ہن سائنس اور جہان نو ۔ ارمان  اور حقیقت۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
عمر کمال خان دا تاریخی قول :

سرائیکی خطہ ایجھا بختیں تے بھاڳیں آلا خطہ ہے ایندے وچ جیڑھا وی آئے اونکوں اپݨے رنگ وچ رنگ گھدا ،افغانستان دے پٹھاݨ حملہ آور اتھاں آئے تاں ٻہوں جلد اپݨی شناخت بھُل تے ایں وسیب دا حصہ بݨ ڳئے ۔ عالمگیر دی موت دے بعد دہلی دی حکومت ڈھلی پئے ڳی، ملتان تے آسے پاسے دے سرائیکی علاقے تے سدوزئی حکمران قابض تھی تے ملتان دی حکومت ہک واری ول نیم خودمختار حکومت دی شکل اختیار کر ڳئی ۔ ملتان دے سدوزئی حکمران پٹھاݨ ہووݨ دے باوجود کیوں جو ٻہوں عرصہ توں ملتان اچ قیام پذیر ہن ، ایں واسطے اپݨی عادتیں دے اعتبار نال سرائیکی بݨ ڳئے ۔ پٹھاݨ کلچر دی بجائے مقامی کلچر دے اثرات انہاں تے نمایاں ہَن ۔ اہل ملتان کوں پنجابیاں توں 1772ء توں 1780 ء جہے تھولے عرصے واسطے واسطہ پیا ۔ اے او زمانہ ہا جݙاں سکھ لٹیرے سردار جھنڈا سنگھ ولنا سنگھ تے ملتان تے قبضہ کر تے ہر پاسے لُٹ مار تے قتل و غارت دا بزار گرم کیتا ۔ پر سدوزئی حکمران حاجی مظفر خان نے 1780ء اچ ملتان کوں سکھ گردی توں جان چھُڑا ݙتی ۔ اے اوہو حاجی مظفر خان ہے جیڑھا 1818ء اچ رنجیت سنگھ دے فوجاں نال لڑدا ہویا اپݨے نو پُتراں تے ہک دھی سمیت شہید تھی ڳیا ۔ نواز مظفر خان شہید دی یاد اچ منعقد کیتی ڳئی ہک تقریب اچ تقریر کریندے ہوئے عمر کمال خان ایڈووکیٹ سچ آکھئے جو نواب مظفر خان سرائیکی ہا ، کیونجو ملتان دے رنگ اونکوں اپݨے رنگ اچ رنگ گھدا ہا ، جیکر او پٹھاݨ ہووے ہا تاں اتنی وݙی قربانی نہ ݙیوے ہا تے سکھیں نال سودے بازی کر تے بھڄ ڳیا ہووے ہا ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
عبید اللہ سندھی

معروف عالم دین مولانا عبید اللہ سندھی 10مارچ 1872ء کوں سیالکوٹ دے ہک سکھ گھرانے اچ پیدا تھئے۔ انہاں دا آبائی پیشہ زرگری ہا۔ انہاں دے ابا سئیں رام سنگھ دا انتقال انہاں دی پیدائش توں چار مہینے قبل تھی ڳیا ہا۔ ابتدائی تعلیم جام پور ضلع ڈیرہ غازی خان اچ حاصل کیتی۔ پندرہاں سال دی عمر اچ اسلام نال رغبت پیدا تھئی۔ ایں دوران اچ آپ نے حافظ محمد لکھوی دی کتاب ’’احوال الاخرت‘‘ مولانا عبید اللہ دی ’’تحفتہ الہند‘‘ تے سید اسماعیل شہید دی مشہور کتاب ’تقویت الایمان‘‘ دا مطالعہ کیتا تے ایویں دائرہ اسلام اچ داخل تھئے۔

اہل خاندان نے ٻہوں زیادہ تنگ کیتا تاں سندھ آ ڳے تے اتھاں حافظ محمد صدیق بھرچونڈی دی صحبت اچ اسلامی معاشرت آپ دی طبیعت اچ رچ وس ڳئی۔ 1888ء اچ دارالعلوم دیو بند اچ داخل تھئے۔ اتھاں شیخ الہند مولانا محمود الحسن نال تے ول گنگوہ اچ مولانا رشید احمد گنگوہی نال صرف ونحو تے فقہ و حدیث دیاں کتاباں پڑھیاں۔

1890ء اچ واپس سندھ پُڄے تے درس حدیث شروع کر ݙتا۔ انہاںدی تربیت جئیں انداز نال تھئی ہئی، ایں انہاں دی سوچ کوں انقلابی بݨا ݙتاتے او اپݨے وطن کوں انگریزاں دی غلامی توں آزاد کراوݨ کیتے مضطرب رہݨ لڳے۔ 1905ء اچ شیخ الہند دے حکم تے خفیہ طور تے ہجرت کر تے کابل چلے ڳے، جتھاں انہاں نے تحریک ’’ریشمی رومال‘‘کوں منظم کیتامگر اے تحریک ناکامی توں ݙوچار تھئی، چنانچہ مولانا افغانستان توں روس تے ول ترکی تے ول مکہ معظمہ چلے ڳے۔ مولانا 1939ء اچ واپس ہندوستان آئے تے جامعہ ملیہ اچ درس و تدریس دا سلسلہ شروع کیتا۔ 1942ء اچ اپݨی صاحبزادی نال ملاقات کیتے دین پور شریف ،خان پور آئے ہن تے  علیل تھئے تے ایویں 22اگست 1944ء کوں انہاں دا انتقال تھیا۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
عطاء اللہ خان عیسیٰ خیلوی

سئیں عطااللہ خان عیسیٰ خیلوی سرائیکی زبان دے عظیم گلوکار ہن۔ آپ 28اگست 1949ء کوں عیسیٰ خیل اچ پیدا تھئے۔ انہاں دا تعلق زمیندار گھرانے نال ہے۔ ٻئے افراد خاندان ٹرانسپورٹ دے شعبے نال منسلک ہن لیکن او انہاں دی مرضی دے خلاف آبائی پیشے توں بغاوت کر تے موسیقی دی دنیا اچ آ ڳے، جیڑھی شروع توں ای انہاں دے وجود اچ رچی ہوئی ہئی۔ اسکول اچ ترانے ، نعتاں تے نظماںآہدے رہند ے ہن ۔ کالج دی تعلیم دے دوران وی اپݨا سارا ویلھا موسیقی دے پرستاراں اچ گزاریا۔ 1975ء اچ ٹیلیویژن تے طارق عزیز پروگرام ’’نیلام گھر‘‘ دے ذریعے متعارف تھئے۔ تعارف دے بعد تاں شہرت انہاں دے تعاقب اچ ریہی۔ 1978ء اچ پہلی وار چار کیسٹ ریکارڈ کرائے۔ ول تاں کیسٹ دی دنیا اچ سب تو ں ودھ وڈیو تے آڈیو کیسٹ انہاں دے ریکارڈ کیتے ہوئے ریلیز تھئے جنہاں دی تعداد 400دے لڳ بھڳ ہوسے تے لکھاں دی تعداد اچ فروخت تھی چکے ہن۔ مخصوص گائیکی، سرائیکی لہجے، گیتاں، ماہیاں، تے غزلاں دی وجہ نال پاکستان دے طول و عرض اچ ای نی بلکہ ݙوجھے ملکاں اچ وی اپݨے فن دا مظاہرہ کر چُکن۔ کئی فلماں ، زندگی ، قربانی، دل لگی، سانول تے ترازو اچ اداکاری وی کیتی ۔ فلم ٹھڳ بدمعاش تے منڈا بگڑا جائے اچ پلے بیک سنگر دی حیثیت نال ڳاوݨ ریکارڈ کرائے۔ انہاں دی فنی خدمات دے اعتراف اچ ’’صدارتی ایوارڈ برائے حسن کارکردگی ‘‘ ݙتا ونڄ چکیا ہے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
عمر علی خان بلوچ

معروف سیاسی رہنما پاکستان یوتھ لیگ دے چیئرمین تے ماہنامہ ’’سرائیکی ادب‘‘ دے ایڈیٹر عمر علی خان بلوچ 25 فروری 2016ء کوں فوت تھی ڳے، انہاں دی تے انہاں دے والد مولانا نور احمد خان فریدی تے انہاں دے بھرانواں میر اختر خان رند تے میر چاکر خان رند دی سرائیکی زبان واسطے ٻہوں خدمات ہِن ۔ عمر علی خان بلوچ سرائیکی ماء ٻولی دی محبت اِچ ݙینہ وار جھوک سرائیکی اِچ ایڈیٹر دی حیثیت نال خدمات سرانجام ݙیندے رہ ڳن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
عبدالستار خان نیازی

عبدالستار خان نیازی تحریک پاکستان دے رہنما ، عالم دین رکن سینٹ ہن ۔ یکم اکتوبر 1915ء کوں عیسیٰ خیل، موضع میانوالی اچ پیدا تھئے۔ گورنمنٹ ہائی سکول عیسیٰ خیل توں میٹرک کرݨ دے بعد دینی تعلیم دے حصول سانگے اشاعت اسلام کالج لاہور اچ داخلہ گھن گھدا ، جیندی بنیاد علامہ اقبال رکھی ہئی۔ کالج توں ’’ماہر تبلیغ‘‘ دی سند حاصل کیتی ۔ہیں کالج دے منشی فاضل کرݨ دے بعد اسلامیہ کالج لاہور توں 1940ء اچ ایم اے دی ڈگری حاصل کیتی۔ 1942ء اچ اسلامیہ کالج اچ اسلامیات دے پروفیسر تے ایں توں بعد شعبہ اسلامیات دے صدر مقرر تھئے تے 1946ء اچ سیاست اچ داخل تھیوݨ تئیں ایںمنصب تے فائز ریہے۔

1937ء اچ جݙاں پنجاب مسلم لیگ سٹوڈنٹس فیڈریشن قائم تھئی تاں آپ ایندے صدر منتخب تھئے۔ 1940ء تک ایں عہدے تے فائز ریہے۔ 1941ء اچ جݙاں قائد اعظم دی سرپرستی تے رہنمائی اچ آل پاکستان مسلم لیگ دیہی پروپیگنڈا کمیٹی قائم کیتی ڳئی تاں آپ ایندے صدر منتخب تھئے۔ 1947ء اچ مسلم لیگ دے ’’خلافت پاکستان گروپ‘‘ دے کنونیئر ہن۔ 1950ء اچ حسین شہید سہروردی دی صدارت اچ پاکستان عوامی مسلم لیگ دے سیکرٹری جنرل منتخب تھئے۔ 1973ء توں 1989 ء مرکزی جمعیت العلمائے پاکستان دے سیکرٹری جنرل ریہے۔ 1989ء اچ جمعیت دے صدر منتخب تھئے۔ 1988ء تے ول 1990ء اچ قومی اسمبلی دے رکن منتخب تھئے۔ میاں نواز شریف دی پہلی مرکزی کابینہ اچ بطور وزیر شامل ریہے۔ مارچ 1994ء اچ چھ سال دی میعاد کیتے سینٹ دے رکن منتخب تھئے۔ 1987ء اچ آپ دی قومی خدمات دے اعتراف اچ ’’تحریک پاکستان گولڈ میڈل ‘‘ توں نوازیا ڳیا۔ 2مئی 2001ء کوں میانوالی اچ فوت تھئے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
علامہ مغفور سعیدی

سئیں حافظ محمد بشیر احمد المعروف مغفور سعیدی 1953ء اچ میاں اللہ ڈتہ دے گھر موضع چیلے واہݨ کہروڑ پکا اچ ڄمئے ۔ درس نظامی کیتا ۔ 1993ء اچ شاعری شروع کیتی ، ارشد خامر کوں استاد بݨایا ۔ آپ ہُݨ تئیں نعتیہ کتاباں ݙو درجن توں ودھ مرتب کر چکئے ہِن ۔ آپ دیاں اپݨیاں نعتاں کتاباں کونین دا والی تے کونین دی شاہی شائع تھی چکی ہے ۔ سرائیکی نعتیہ ادب واسطے آپ دیاں خدمات ٻہوں زیادہ ہِن سرائیکی نعتیہ کلام دا مرتب شدہ کتاباں وی انہاں دیاں ٻہوں ہِن، ایں حوالے نال آپ کوں سارے وسیب دے وچ ٻہوں وݙا مقام حاصل اِے ، آپ قرآن مجید دا سرائیکی ترجمہ وی لکھدے پن۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
عجب خان

عجب خان دا تعلق دیرہ اسماعیل خان دی دھرتی نال ہے۔ عجب خان ہک سرکاری سکول وچ ادب پڑھیندن تے ادبی مزاج رکھیندن شاعری وی کریندن۔ مصوری تے خطاطی ݙوہیں شعبیں وچ مہارت رکھیندن۔ پورے مُلک وچ اپݨے فن دالوہا منوا چُکن۔ کراچی وچ ترائے سال توں صادقین ایوارڈ وچ مصوری تے خطاطی پہلے انعام وچ حاصل کیتن۔ انہاں ڈھیر ساریاں کتاباں دے ٹائٹل وی بݨائن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
عطاء اللہ شاہ بخاری

معروف خطیب ، مقرر، رہنما سئیں سید عطا اللہ شاہ بخاری1891ء اچ پٹنہ ، صوبہ بہار، بھارت اچ پیدا تھئے۔ جتھاں آپ دے ابا سئیں مولوی سید ضیاء الدین احمد تبلیغ دے سلسلے اچ سکونت پذیر ہن۔ آپ نے ابتدائی تعلیم پٹنہ توں ای حاصل کیتی ۔ ول پنجاب آ ڳے، جتھاں پہلے گجرات ول امر تسر اچ مقیم تھئے۔ 1915ء اچ روحانی تربیت کیتے پیر سید مہر علی شاہ گولڑہ شریف دے ہتھ تے بیعت کیتی ۔ 1920ء دے لڳ بھڳ جݙاں برعظیم پاک و ہند دے طول و عرض اچ تحریک خلافت دا زور تھیا تاں آپ وی ایں تحریک نال وابستہ تھی ڳے تے ایں سلسلے اچ قید وبند دی صعوبتاں وی برداشت کیتیاں۔

مولانا صاحب نے اپݨی ساری حیاتی انگریزاں تے قادیانیت دے خلاف جدوجہد اچ بسر کیتی ۔1929ء اچ ’’مجلس احرار اسلام‘‘ دے ناں توں ہک انج سیاسی جماعت دی بنیاد رکھی تے کئی سال تئیں ایندے صدر ریہے۔ قدرت نے آپ کوں خطابت دا بے پناہ ملکہ ودیعت کر رکھیا ہا۔ ہرجلسے دے آخری مقرر آپ ای ہوندے ہن۔ اپݨی تقریر اچ بے شمار اشعار، چٹکلے، لطیفے تے آیات قرآنی بکثرت پڑھد ے ہن۔ خود چنڳے شاعر وی ہن تے ندیم تخلص کریندے ہن۔ آپ دا مجموعہ کلام ’’سواطع الالہام‘‘ دے ناں نال شائع تھیا۔ قیام پاکستان دے بعد ملتان اچ مقیم تھی ڳئے وفات توں ترائے سال پہلے شاہ صاحب فالج اچ مبتلا تھئے تے 21اگست 1951ء کوں ملتان اچ فوت تھئے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
علمدار حسین گیلانی

تحریک پاکستان دے رہنما مخدوم سید علمدار حسین گیلانی ملتان اچ پیدا تھئے۔ زمانہ طالب علمی توں ای مسلم لیگ اچ شامل تھئے تے مسلم لیگ ضلع ملتان دے نائب صدر بݨا ݙتے ڳئے۔مارکیٹ کمیٹی ملتان دے چیئرمین تے ڈسٹرکٹ کونسل دے رکن وی منتخب تھئے۔ انجمن اسلامیہ دے صدرہن۔ مارچ 1940ء اچ لاہور دے تاریخی اجلاس اچ شریک تھئے تے ’’قرارداد لاہور‘‘ دی حمایت کیتی۔ 1943ء اچ آل انڈیا مسلم لیگ دے اجلاس منعقدہ کراچی اچ وی شرکت کیتی۔ قائد اعظم نال ول ول ملݨ دا اتفاق تھیا۔ خضروزارت دے خلاف سول نافرمانی اچ جیل یاترا وی کیتی۔ نشتر میڈیکل کالج ملتان دی تکمیل اچ نمایاں کردار ادا کیتا۔ 1955ء اچ آئین ساز اسمبلی دے رکن تے 1956ء اچ قومی اسمبلی دے رکن منتخب تھئے۔ 9اگست 1978ء کوں وفات پاتی۔ آپ دے فرزند یوسف رضا گیلانی پاکستان پیپلز پارٹی اچ شامل تھی تے قومی اسمبلی دے اسپیکر تے ول وزیر اعظم منتخب تھئے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
عمران خان

عمران احمد خان نیازی اڄ ملک دے وزیراعظم اِن۔ کرکٹ دے معروف کھݙاری ہَن، پاکستان دی سیاسی جماعت تحریک انصاف دے سربراہ ہن۔ 25نومبر 1952ء کوں لاہور اچ پیدا تھئے۔ میانوالی دے رہݨ والے ہن ۔معروف ماہر تعلیم سابق ٹیسٹ کرکٹر ڈاکٹر جہانگیر خان دے بھنڑیجے تے سابق ݙو کپتاناں ماجد جہانگیر خان تے جاویدبرکی دے قریبی رشتے دار ہن۔فرسٹ کلاس کرکٹ دا آغاز 1969ء 1970ء اچ کیتا۔ لاہور ، دائود انڈسٹریز تے پی ٹی اے کیتے کھیڈیے۔ انگلینڈاچ انگلش کائونٹی، ورسٹر شائر ، اوکسفورڈ یونیورسٹی تے سکس دی طرفوں کھیݙیے۔

آپ اپݨے ٹیسٹ کیئرئیر دا آغاز 1971ء اچ انگلینڈ دے خلاف برمنگھم اچ پہلا ٹیسٹ کھیݙ تے کیتا۔1977ء اچ آسٹریلیا دے کیری پیکر کرکٹ سیریز اچ ورلڈ الیون اچ شامل تھی ڳے جیندے نال ون ڈے میچیں دا سلسلہ شروع تھیا۔ ایں دوران پاکستان کرکٹ کنٹرول بورڈ انہاں تے پاکستان دی طرفوں کھیݙݨ تے پابندی عائد کر ݙتی جیڑھی1978ء دے آخر تئیں برقرار رہی۔ ایں پابندی دے ہٹݨ دے بعد جݙاں دنیائے کرکٹ اچ ون ڈے میچاں دا سلسلہ شروع تھیا تاں او انہاں دی شاندار کپتانی دا زمانہ ہا۔ کپتان دی حیثیت نال عمران خان دی کارکردگی تمام کپتاناں توں ودھ نمایاں تے بہتر ہے۔ 1986ء تے 1987ء اچ آپ دی ٹیم نے بھارت دی دھرتی تے بھارت کوں تے انگلستان دی دھرتی تے انگلستان کوں ہرایا تے ایویں پہلی واری تھیا ہا۔ ایں جِت دی بنیاد تے آپ نے ورلڈ کپ جیتݨ دا خواب ݙٹھا۔ 1987ء اچ اے موقع آیا۔ لیگ میچاں اچ کامیابی حاصل تھیندی رہی پر لاہور اچ سیمی فائنل تک پڄے ۔ ایندے بعد انہاں نے اپݨے سابقہ اعلان دے مطابق ریٹائرڈ تھیوݨ دا فیصلہ کیتا تے انہاں دی جھاہ جاوید میاں داد کپتان بݨائے ڳے لیکن اڳلے سال جݙاں ویسٹ انڈیز دے دورے تے ونڄݨ آلی ٹیم دی قیادت دا مسئلہ پیش آیا تاں صدر پاکستان ضیاء الحق دی خصوصی درخواست تے آپ نے ہک واری ول ٹیم دی قیادت کرݨ منظور کر گھٖدا۔ ایں توں بعد ، بھارت، نیوزی لینڈ، آسٹریلیا دے نال میچ جتݨ دے بعد ٹیم انہاں دی قیادت اچ ورلڈ کپ 1992ء دے میدان اچ لتھی تاں پاکستان کوں پہلی واری ’’ورلڈ کپ ‘‘ݙیواوݨ اچ بطور کپتان بہترین تے یادگار کردار ادا کیتا۔

ایندے بعد مکمل طور تے کرکٹ توں سبکدوش تھی تے ’’شوکت خانم میموریل کینسر ہسپتال‘‘ دی تعمیر تے ترقی دے کم اچ منسلک تھی ڳے جیڑھا انہاں اپݨی اماں سیݨ شوکت خانم مرحومہ دی یادگار دے طور تے لاہور اچ قائم کیتا ہے۔ 1996ء اچ ’’تحریک انصاف‘‘ قائم کیتی تے پیپلز پارٹی تے مسلم لیگ ݙونہائیں جماعتاں کوں بدعنوان قرار ݙے تے فروری 1997ء دے عام انتخابات اچ قومی بنیاد تے اپݨی جماعت دے امیدوار کھڑے کیتے لیکن بالکل نویں جماعت ہووݨ دی وجہ توں کامیابی حاصل نہ تھی سڳی ۔ 

طویل جدوجہد دے بعد 2013ء دے الیکشن ا چ انہاں دی جماعت خیبرپختونخواہ اچ حکومت بݨاوݨ اچ کامیاب تھی ڳئی ۔ ایندے بعد 2018ء دے الیکشن اچ تحریک انصاف وفاقی ، صوبہ پنجاب تے ہک واری ول خیبرپختونخواہ دی حکومت بݨا گھدی تے وزیراعظم دے عہدے تے فائزتھئے ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
عمران میر۔ کوٹ ادو

آپ دا اصل ناں محمد عمران ہے۔ 1985ء کوں پیدا تھئے۔ ایم اے سرائیکی ، ایم اے اُردو اچ تعلیم مکمل کرݨ توں بعد سرائیکی لیکچرر تعینات تھی ڳے۔ ڈاڈھی سوہݨی سرائیکی شاعری کریندن۔ سرائیکی ماء ٻولی نال ٻہوں والہانہ محبت کریندن۔

عمران میر کوٹ ادو دی دھرتی دا ہک پڑھیا لکھیا با شعور نوجوان شاعر ہے۔شاعری دے نال نال اوہ ہک پختہ کار نثر نگار وی ہے ،تحقیق و تنقید دے میدا ن اچ اوندا اچھا خاصہ کم ہے ،کوٹ ادو دی شعری روایت دے تناظر اچ آپ دی کتاب ’’پسِ غبار‘‘تحقیق و تنقید دے حوالے نال ہک اہم دستاویز ہے ۔

2012ئوچ عمران میر سہ ماہی رسالہ’’پیلھوں‘‘ دا اجرا کوٹ ادو توں کیتا ہا ، تقریباً 3شمارے شائع کرݨ دے بعد میر صاحب پیلھوں دی ادارت ڈاکٹر انوار احمد کوں سنبھال ݙتی تے آپ ایندے معاون مدیر بن گئے ۔اجکل میر صاحب سہ ماہی ’’بور‘‘ کوٹ ادو توں جاری کیتا ہوئے۔علاوہ ازیں تحقیق و تنقید دے حوالے نال آپ دی ہک کتاب ’’کمت‘‘  وی چھپ چکی ہے تے بیاں کئی غیر مطبوعہ کتاباں مثلاََ ’’چراغ اعوان دی ہیر ‘‘دا فنی تے فکری جائزہ،خاکیاں تے مشتمل مجموعہ’’پچھانویں‘‘حمدیہ شعری مجموعہ ’’اللہ سائیں‘‘وغیرہ وغیرہ چھپن دیاں منتظر ہن ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
عنایت اللہ المشرقی

عنایت اللہ مشرقی ڈاکٹر گل محمد انصاری دے گھر 1967ء اچ پیدا تھئے ۔ بی فارمیسی کیتی تے کاشتکاری دا پیشہ اختیار کیتا۔ سرائیکی سیاست اچ ٻہوں ایکٹو کردار ادا کریندے پِن ۔عنایت اللہ مشرقی سرائیکی ادب نال محبت کرݨ دے نال نال سرائیکی سیاست وی کریندن ، مختلف جماعتیں اچ رہ چکین اڄکل سرائیکستان ڈیموکریٹک پارٹی نال ہِن تے اپݨی رہائش جام پوروں ملتان منتقل کر گھدی اے ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
عجب نظارے ہِن

عظم سرائیکی شاعر حضرت خواجہ غلام فرید 26 ذیعقد 1261ھ بمطابق 1845 ء خانپور دے مشہور علاقے چاچڑاں شریف اچ ڄمئے ، آپ دے ابا سئیں حضرت خواجہ خدا بخش المعروف خواجہ محبوب الٰہی آپ دا ناں خورشید عالم رکھیا۔ بعد اچ بابا فریدؒ پاکپتن آلی سرکار تے بابا فرید الدین داتا گنج بخش دے ناں توں غلام فرید الدین رکھݨ دی صلاح تھی تے ایں ناں نال آپ ٻہوں مشہور تھئے ۔ چاچڑاں شریف اچ آپ دی ݙیکھ بھال پورے اسلامی ماحول اچ تھئی ۔ آپ دی ݙیکھ بھال کرݨ آلیاں بیٹیاں حافظ قرآن تے نماز روضے دیاں پابند ہن ۔ انہاندی زبان تے 

حسبی ربی جل اللہ

مافی قلبی غیر اللہ

نور محمد صلی اللہ

حق لا الہ الا اللہ

دا ورد راہندا ہا ۔ ایجھے ماحول اچ آپ دا ڄم پل تے تربیت سبحان اللہ، عجب نظارے ہن۔ آپ دی اماں سیݨ جنہاں دی عبادت تے سخاوت وچ وݙا ناں ہا ، انہاں آپ دے ڄم پل تے خاص توجہ ݙتی تے حضرت خواجہ بخش وی اپݨے پیارے پُتر دے ڄم پل تے اپݨی ذال دا ہتھ ونڈایا۔ ایں طرح آکھیا ونڄ سڳدے جو امن دے ولی خواجہ فریدؒ دی ڄم پل ایں طرحوایں تھی جو اڳی تے ٹر تے ویلھے فرید کوں خواجہ فرید بݨا ݙتا۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
عابد حسین ثاقب

عابد حسین ثاقب رنگ پور بھگور نور پور تھل اچ محمد شیر لاشاری بلوچ دے گھر 5 جنوری 1985 ء کوں پیدا تھئے ۔ میٹرک تئیں تعلیم حاصل کیتی تے زمیندارہ شروع کر ݙتا۔ 2002 ء اچ شاعری شروع کیتی تے مہدی حسن عامرؔ کوں اپݨا استاد بݨا گھدا ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
عابد حسین ظامی

عابد حسین ظامی شیر محمد بھٹی دے گھر لاڑ اچ پیدا تھئے ۔ پرائمری تئیں تعلیم حاصل کیتی تے ول دکانداری شروع کر گھدی ۔ 2006 ء اچ شاعری شروع کیتی تے دلنور نور پوری سئیں کوں اپݨا استاد بݨایا ۔ عشق دیاں چاٹاں انہاں دی ہِک کتاب ہے ۔ عابد ظامی دے بھرا مرحوم غلام مصطفی دلچور وی ݙاڈھے چنڳے شاعر ہَن ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
عبدالغفور غفاری لک

سئیں عبدالغفور غفاری شیر محمد لک دے گھر 22 دسمبر 1954 ء کوں پیدا تھئے ۔ انہاں دا تعلق رنگ پور کھیڑا نال ہے۔ میٹرک تئیں تعلیم حاصل کیتی ۔ شاعری پڑھݨ اچ منفرد انداز اختیار کریندن تے لوک داد ݙیوݨ تے مجبور تھی ویندن ۔ 1971 ء اچ شاعری دا آغاز کیتا تے سید عیسن شاہ ساجد انہاں دے استاد ہِن ۔ انہاں دی ہِک کتاب کلامِ غفاری سامݨے آ چکی ہے ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
عارض بخاری

عارض بخاری دا اصل ناں سید عبدالعزیز شاہ ہا ۔ سید احمد شاہ بخاری دے گھر کلانچ والا موضع مہاراں اچ 1956 ء اچ پیدا تھئے تے میٹرک تئیں تعلیم حاصل کیتی ۔ 1980 ء اچ شاعری شروع کیتی تاں سید احمد حسن پرسوز بخاری کوں اپݨا استاد بݨایا ۔ انہاں دی ہِک کتاب پا جھاتی اپݨے اندر وی تے ٻیاں شامل ہے ۔ آپ 2016ء اچ فوت تھی ڳے۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
غلام یٰسین فخری

غلام یٰسین فخری دھریجہ نگر دے وسنیک ہن تے دھریجہ برادری نال اُنہاںدا تعلق ہئی، کراچی رہندے ہن، سرائیکی ،سندھی تے اُردو تے کمانڈ حاصل ہئی۔ ترائے زبانیں دے وچ لکھدے ہن 1980ء دے عشرے دے وچ اُنہاں سرائیکی رسالہ’’سچار ‘‘جاری کیتا جیندے جرم ء ِ چ انہاں کوں کراچی اچ سرکاری ملازمت توں برطرف کیتا ڳیا پر اُنہاں پرواہ نہ کیتی۔ اُنہاں سرائیکی دی خدمت سانگے اپݨا گھر تے پلاٹ ویچ ݙتا ۔ اُنہاں سب کجھ سرائیکی دے اُتے لا ݙتا ، سخت مالی مشکلات دا شکار تھے ،پر وسیب دے لوکیں بھلی وار نہ کیتی۔ ݙینھوار جھوک خان پور شروع تھیا تاں بحیثیت ایڈیٹر اُوندے وچ کم کریندے رہ ڳے اُنہیں دی سرائیکی واسطے ٻہوں خدمات ہن ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
غلام حُر خان

غلام حُر خان وستی کنڈانی بھکر اچ محمد افضل خان کنداݨی بلوچ دے گھر 16 نومبر 1942 ء اچ پیدا تھئے ۔ پرائمری تئیں تعلیم حاصل کیتی تے ول ماء پیو نال زمیندارہ شروع کر ݙتا ۔ 1980 اچ شاعری شروع کیتی تے سئیں ارشاد جھنڈیر دی شاگردی اختیار کر گھدی ۔پوتھی تے کچھی سونے دی پچھی انہاں دیاں کتاباں ہِن ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
غلام اکبر آزاد شاہ

آپ دا پورا ناں غلام اکبر شاہ بخاری ہا تے آزاد تخلص استعمال کریندے ہن۔ 1941ء اچ سئیںلال شاہ بخاری دے گھر ڄمئے ۔سیت پور دے رہݨ آلے ہن۔شاعری دا شوق یتیم جتوئی کوں سݨݨ دے بعد پیدا تھیا۔مٹھݨ کوٹ مشاعرے اچ اول آئے۔بہاولپور وچ خواجہ فخرالدین مہر آباد نے سفیر لاشاری،اتے غلام اکبر آزادؔ کوں اول انعام ݙتا۔زیادہ تر نعت، غزل، کافی تے ڈوہڑے لکھدے ہن۔خان گڑھ دوئمہ دے مشہور شاعر سیف اللہ خان سیفلؔ ؔ وی انہاں دے شاگرد ہن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
غزنوی حملے

1004ء ، محمود غزنوی ملتان دی دولت لُٹݨ سانگے حملے شروع کر ݙتے ۔ سلطنت ملتان دے باقی علاقیاں تے قبضے دے بعد ملتان شہر دا محاصرہ کر گھدا ، حاکم ملتان دائود قرامطی نال معاہدہ تھیا جو خراج (بدمعاشی بھتہ) غزنی بھڄیندا رہسے ۔ محمود غزنوی کیتے اپݨے نمائندے سکھ پال کوں نگران مقرر کیتا ۔ غزنوی دی فوج ملتان توں سینکڑاں مݨ سونا چا ڳئی ۔ سوہݨے چھوکرے تے چھوکریاں اتنی تعداد اِچ غزنی گھن ڳئے جو آکھیا ویندے جو غزنی اِچ سب توں سسی شئے انسان ہَن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
غلام حیدر یتیم جتوئی دا مجموعہ’’ دُر یتیم

غلام حیدریتیم جتوئی دا شعری مجموعہ 1967ء وچ سرائیکی اکیڈمی ملتان دی طرفوں شائع تھیا ۔ اکیڈمی دے جنرل سیکرٹری اختر خان بلوچ کتاب کوں سودھݨ تے چھپواوݨ اِچ ڈھیر سارا کم کیتا ، جے او نہ چھپویندے تاں ’’دُرِ یتیم‘‘ اساݙے کول نہ ہووے ہا۔ اختر خان بلوچ اپݨی گاٖلھ مہاڑ اِچ لکھّے جو اساں ڈاکٹر مہر عبدالحق دا مقالہ ’’ملتانی زبان اور اس کا اُردو سے تعلق‘‘ چھاپݨ چہندے ہاسے پر ڈاکٹر صاحب مقالہ اُردو اکیڈمی بہاول پور کوں ݙے ݙتا ، اساکوں ݙاڈھا ارمان لگاٖ ، وَل اساں سئیں غلام حیدر یتیم جتوئی دا کلام چھپواوݨ دا اَہر کیتا پر جتوئی کول کلام کٹھا نہ ہا کیوں جو اُنہاں باقاعدہ بیاض نہ بݨائی ہئی، اُنہاں کوں کلام کٹھا کریندے ڈھیر وقت لڳ ڳیا، ’’جوں دیر جوں خیر‘‘وانگوں دیر تاں تھی ڳئی پر کتاب سوہݨی چھپ ڳئی ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
غلام مرتضیٰ اݨ کھٹ

غلام مرتضیٰ اݨ کھٹ نبی بخش بھٹہ دے گھر 1968 اچ ڄمئے آپ دا تعلق وستی بھٹہ موضع ٹانوری اللہ آباد لیاقت پور نال ہے ۔ 2000 ء اچ شاعری شروع کیتی تے صوفی نجیب اللہ نازش دی شاگردی اختیار کر گھدی ۔ انہاں دی کتاب اچ سچ کوں مرچاں ، ہاں دے ٻیرے شامل ہِن ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
غلام مصطفی مستو

معروف سرائیکی شاعر غلام مصطفی مستو غلام قاسم بلوچ دے گھر وستی مہاراں موضع لٹکراں اچ پہلی نومبر 1959 ء اچ ڄمئے ۔ میٹرک تئیں تعلیم حاصل کیتی تے تجارت دے پیشے نال منسلک تھی ڳئے ۔ 1985 ء اچ شاعری شروع کیتی تے شاکر شجاع آبادی دی شاگردی اختیار کر گھدی ۔ سرائیکی گیت نگاری اپݨی مثال آپ اِن ، سادہ تے خالص لوظ آپ دے گیتیں دی سنڄاݨ اِن ۔ 2017ء اچ فوت تھئے تے مظفر گڑھ اچ مدفن ہِن ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
غزالہ خاکوانی

ڈاکٹر غزالہ تبسم محمد یوسف خان دے گھر پیدا تھیاں ۔ ایم بی بی ایس کر تے نشتر ہسپتال اچ ڈاکٹر دے پیشے نال منسلک تھی ڳیاں ۔ انہاں دی کوئی تصنیف سامݨے نی آئی ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
فکر تونسوی

بر صغیر دے ممتاز طنز نگار فکر تونسوی دا اصل ناں رام نرائن بھاٹیہ ہا، او دھنپ رائے دے کول 7 اکتوبر 1918ء اچ منگروٹھی شرقی ( تونسہ شریف ) اچ پیدا تھئے ۔میٹرک تئیں تعلیم تونسہ اچ حاصل کیتی ۔ 1936ء اچ ایمرسن کالج توں بی اے کیتا۔ لاہور دے تاریخ ساز ادبی ماہنامیاں دے مدیر وی ریہے ۔ 28 سال دی عمر اچ کیلاش وتی نامی چھوہِر نال شادی کیتی ۔ پُتر دا ناں پھول کمار تے دھیریں دا ناں رانی آہوجہ تے سمن ہن۔ بقول انہاں دے تقسیم ہند دا واقعہ منہ دا ذائقہ کوڑا کر ݙیندا ہے۔ کڑواہٹ دی وجہ توں شاعری چھوڑ ݙتی تے طنز و مزاح کوں ذریعہ اظہار بݨایا ہے ۔ بے تحاشہ لکھا تے پسند کیتا ڳیا۔ 12 ستمبر 1987ء کوں دماغ دی شریان پھٹݨ توں فوت تھئے۔ قابل ذکر تصانیف اچ ہیولے ، تیرنم کش، آدھا آدمی، بدنام کتاب ، چوپٹ راجہ ، آخری کتاب ، فکر بیتی تے ناول چھٹا دریا شامل ہن۔ ہندوستان دے معروف پرچے ’’ بیسویں صدی ‘‘ دی شمع افروز زیدی فکر تونسوی دے فن تے شخصیت دے حوالے نال ہک جامع نمبر شائع کیتا۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
فتح پور

ایہہ قصبہ ستلج دریا دی مݨ تے میلسی توں تقریباً 9 میل لمے پوادھی آلے پاسے آباد ہے۔ اکبری عہد اچ ایں علاقے تے جوئیہ خاندان دی حکومت ہئی۔ صدر مقام وی ایہو فتح پور ہئی۔ ایں قصبے کوں کہیں زمانے اچ ہک ریاست دا درجہ حاصل ہئی، جئیں ویلھے ضلع وہاڑی دا ٻہوں سارا علاقہ شامل ہا ۔ ایہ ٻہوں پراݨی تے تاریخی جاہ ہے ۔ ایہ قصبہ فتح جوئیہ دے ناں تے آباد تھیا ہئی۔ اوندا مقبرہ وی اتھاں ای ہے ۔ اتھاں ہک مندر وی ہے ۔ فتح پور دی شاہی زمانے دی بݨئی ہوئی عید گاہ ، ایں توں علاوہ کئی مسیتاں ، عمارتاں، اپݨے پچھوکڑ دیاں داستاناں سݨیندیاں ہن ۔ اتھاں موجود کھنڈر اپݨے پچھوکڑ کوں ڳل نال لاتی کھڑے ہن ۔ تاریخی مسیت فن تعمیر دا نادر نمونہ اے ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
غلام محمد گھوٹوی

ضلع بہاولپور دے عالماں تے مشائخاں وچوں ساریاں توں اُچا تے اعلیٰ مقام شیخ الجامعہ مولانا غلام محمد گھوٹوی دا ہا۔ آپ ہوریں دینی تعلیم دے ادارے جامعہ عباسیہ بہاولپور دے صدر معلم ہن ، اصول فقہ، علم حدیث اَتے الہیات دے وݙے عالم تے ماہر ہن ۔ انہاں اپݨے علاقے وچ دینی علم دی روشنی کھنڈائی تے خود شہر بہاولپور کوں شہرت ݙیوائی ۔ شیخ الجامعہ موصوف دی قیادت وچ مرزائیاں دا مقدمہ جِت گھدا ڳیا۔ اے انہاں دی اہلیت تے علمیت دا ہک عملی مظاہرہ ہا تے ضلع بہاولپور بلکہ ریاست بہاولپور دے ہر چھوٹے وݙے شخص دے دل وچ انہاں دی عزت اَتے وقار قائم تھی ڳیا۔ 

انہاں کنوں دینی علم دا فیض حاصل کرݨ والیاں ایہو جیہاں ہستیاں شامل آ تھیاں جنہاں نہ صرف بر صغیر وچ بلکہ افغانستان ،ر وس ، ترکستان ، ایران تے عرب ملکیں وچ وی دینی علم دے ݙیوے ونڄ ٻالیے تے اپݨے استاد محترم دا ناں روشن ونڄ کیتا۔ شیخ الجامعہ موصوف پیر مہر علی شاہ گولڑوی دے ہتھ تے بیعت کیتی ہوئی ہئی اَتے اپݨے پیر دے وݙے عقیدت مند ہن ، انہاں دے پیر و مرشد وی انہاں اُتے ٻہوں لطف و کرم کریندے ہن ۔ اپݨے پیر و مرشد دے آکھے تے شیخ الجامعہ غلام محمد گھوٹوی مسلم لیگ وچ شامل تھی ڳے ہن ۔ شیخ الجامعہ موصوف 9 مارچ 1948ء کوں اپݨے مالک حقیقی ݙو ٹُر ڳے ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
فورٹ عباس دیاں وستیاں

رِگ وید اچ سرسوتی ( گھاگھرا ) تے ستدری (ستلج ) دا ذکر موجود ہے ۔ جنہاں دے کنارے تے وسݨ آلے لوکاں دی اپݨی زبان ، اپݨی تہذیب، اپݨا تمدن و ثقافت ہئی۔ پنجاب دی ایں قدیم تہذیب دے بعد منڈا قبائل پوادھی ، ادھی تے لمے پنجاب تے چھائے ریہے ۔ انہاں دے بعد دراوڑی عہد شروع تھیندا ہے جیرھا تقریباً 150 سالیں تے محیط ہے ۔ بعد اچ آریاواں اِیݙے دا رُخ کیتا ۔ آثار قدیمہ دے ماہر ڈاکٹر ایم رفیق مغل دی چولستان بارے ریسرچ دے مطابق پراݨے ٹھیٹھراں ، مدفناں توں ملݨ آلی ایشیاء ریڈیو کاربن ٹیسٹ دے بعد ہک ہزار توں پنج ہزار سال قدیمی ثابت تھئی ہن ۔ موہنجو دوڑو تے ہڑپہ دے درمیان چار سو میل دی طویل پٹی اچ گھاگھرا یا ہاکڑہ تہذیب دے آثار پاتے ویندے ہن ۔ فورٹ عباس بہاولنگر دے لمے اچ 105 کلومیٹر دی دوری تے چولستان اچ جینکوں مقامی طور تے روہی آکھیا ویندا ہے ، واقع ہے تے چاریں سمت اُچے اُچے ٹیلے ہن ، بعض مقامات تے ٹیلیاں دی بلندی 200 فٹ توں وی ودھ تھی ویندی ہے ۔ تقسیم پاکستان دے ویلھے ایہ علاقہ چھوٹی چھوٹی وستیاں تے مشتمل ہا۔ 

فورٹ عباس دا تعلق قدیم ترین تہذیب گھاگھرا توں ہے جیں کوں ہاکڑہ تہذیب وی آکھیا ویندے ۔ ایہ تہذیب دریائے گھاگھرا دے کنارے تے پھلی پھولی ہے جیں ویلھے زوال آشنا کیتا ۔ ہندو دیو مالا اچ دریائے گھاگھرا کوں سرسوتی دے ناں توں سݙیا ویندا ہے ۔ فورٹ عباس اپݨے تاریخی قلعیاں ولر ( سردار گڑھ ) پھولڑہ ، مروٹ ، جام گڑھ تے میر گڑھ دی وجہ توں خاصی اہمیت دا حامل ہے ۔ ایہ قلعے ہکو جہے کائنی بلکہ مختلف طرز تعمیر دے حامل ہن ۔ مثلاً قدیم ترین قلعیاں اچ سلھاں دی ساخت تے میٹریل ہڑپائی آثار نال مماثلت رکھیندے ۔کئی قدیم قلیعاں دی تعمیر بیکانیر تے جیسلمیر دے حکمرانیں دے ادواراچ وی تھئی ہئی۔ انہاں قلعیاں توں وابستہ لوک داستاناں انہاں قلعیاں دے ماضی دا حال سݨیندی آندی ہے ۔ قدیم تے جدید ادوار اچ ایہ علاقہ زیادہ تر دہلی تے لاہور دے زیر نگیں رہندا ہے ۔ مغل عہد اچ شیر شاہ سوری توں شکست کھاوݨ دے بعد ہمایوںمروٹ اچ پناہ گھدی ہے ۔ جین مت ، ہندو مت تے بدھ مت ایں علاقے دے وݙے مذاہب ریہے ہن ۔ قدیم کھنڈراں توں وی انہاں تہذیب دے آثار ملدے ہن، فورٹ عباس دا پراݨا ناں پھولڑہ ہا جیرھے شہر دے نیڑے پچادھ اچ تقریباً پنج کلومیٹر دے فاصلے تے قدیمی قلعے پھولڑہ دے ناں تے ہا ۔ بعد اچ ایں کوں نواب صادق محمد خان خامس دے پُتر عباس دے ناں تے فورٹ عباس ناں ݙتا ڳیا ۔ ایں علاقے اچ قدیم زماناں دے مدفن ہُݨ وی موجود ہے ۔ چولستان دی مشہور ݙہریں ( ٹیلیاں دے درمیان دا علاقہ ) ݙہر کالے کریں ، ݙہر آݙے والا ، ݙہر کھیرے والا ، شوانی ، مڈھی والا، کوݙے والا ، کھانوالا، رچھ والی ہن ۔ ایں طرح چولستانی علاقے اچ جیرھے پاݨی دے ٹوبھے پاتے ویندن انہاں اچ دھگانی ، ڈھیریاں والا ، ماہراں والا ، کیکر والا، موسی میر ، کنڈاوالا، چوڑی والا ،جگ پال ، افغان والا، پتوں والا، چاہ جلال سر ، قائم سر ، جام سر ،سائیاں والا تے ٻئے ٻہوں سارے ٹھوبے ہن ۔ نواب سر صادق محمد خان پنجم اپݨے پُترعباس دے ناں تے پھولڑہ دا ناں فورٹ عباس رکھ ݙتا ایں کوں 1927ء اچ نویں سنڄاݨ ݙتی ۔ فورٹ عباس دی وجہ تسمیہ ایہ ہے جو قلعے کوں انگریزی فورٹ آکھدن ۔ لہٰذا ایں دا مطلب تھیا عباس دا قلعہ ۔ فورٹ عباس اچ بے شمار پراݨے مدفن موجود ہن ۔ مثلاً چپلی والا ،گجرانوالی ، بہران شاہی ، جھلار والی ، احمد والا ، قادر والی ، خان سر ، قریش، خیرو الا ، سندھیانوالی تے ٻئے ۔ 1907ء تئیں فورٹ عباس نظامت منچن آباد دے تحت ہا جݙاں جو ایں توں پہلے ضلع بہاولپور دی ہک تحصیل ریہا ہے ۔ 1953ء اچ جݙاں بہاولنگر کوں ول ضلع دا درجہ ملیا تاں فورٹ عباس کوں ایں وچ شامل کر گھدا۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
فدا سمن آبادی

سئیں فدا حسین سمن آبادی امیر خان جھتہ دے گھر موضع نوڈھنڈ ملتان اچ 1974 اچ پیدا تھئے ۔ پرائمری تئیں تعلیم حاصل کیتی ۔ 1992 ء اچ شاعری شروع کیتی تاں محمد شفیع زخمی کوں اپݨا استاد بݨایا ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
فخر دی ڳالھ

اساں اپݨے وسیب تے جتنا ماݨ کروں گھٹ اے ، اے سچ ہے جو سرائیکی وسیب دی تاریخ اتنی قدیم اے ، جتنی انسان دی اپݨی تاریخ ۔ سرائیکی وسیب او خطہ ہے جتھاں انسان اپݨے پیریں تے ٹرݨ سکھیا ۔ سرائیکی وسیب دے آثار ایندی سب توں وݙی گواہی ہِن ۔ تاریخی کتابیں دے وچ سرائیکی وسیب کوں ست دریاویں دی سرزمین آکھیا ڳئے تے اینکوں بیت الذہب یعنی سونے دا گھر وی آکھیا ڳے۔ ایہا وجہ ہے جو حملہ آور ہمیشہ سرائیکی وسیب تے حملے تے سرائیکی وسیب کوں نیست و نابود کریندے رہ ڳئے تے سرائیکی وسیب دے لوکیں ہمیشہ حملہ آوریں دی مزاحمت کیتی تے سرائیکی وسیب کوں زندہ رکھیا ۔ ایندے وچ کوئی شک نی جو سرائیکی تہذیب دنیا دے سارے تہذیباں توں قدیم تے وݙی ہے ۔ اڄ وی اے تہذیب پنج لکھ مربع میل تے کھنڈی ہوئی ہے ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
فخرالدین راضی

سرائیکی ماء ٻولی سانگے ٻہوں کم کرݨ آلے تے پہلا سرائیکی قاعدہ لکھݨ آلے سئیں قاضی فخرالدین راضیؔ 1857ء کوں قاضی علی محمد دے گھر شیرو قدیم ڈیرہ غازی خان اچ پیدا تھئے۔کیوں جو آپ نے مذہبی ماحول اچ اکھ کھولی تے آپ دی تعلیم و تربیت وی مذہبی ماحول اچ تھئی۔توڑے جو اوں زمانے دنیاوی تعلیم دا رواج بہوں گھٹ ہا پر ایندے باوجود انہاں مڈل تک تعلیم حاصل کر گھدی ہئی۔تے ول عملی زندگی دا آغاز انہاں ڈی سی آفس ڈیرہ غازی خان اچ کلرک بھرتی تھی کے کیتا۔تے ول ترقی کر کے بطور ریڈر 1914ء کوں ریٹائر تھی گئے۔کیوں جو اپنی ماء بولی نال انہاں کوں والہانہ محبت ہئی ،تہوں انہاں سرائیکی حروف تہجی ترتیب ڈے تے ’’ملتانی بولی دا قاعدہ‘‘ دے ناں نال سب توں پہلے سرائیکی قاعدہ لکھیا۔جیڑھا جو 1893ء اچ شائع تھیا ۔ ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز ؔدی کتاب ’’سرائیکی ادب دی مختصر تاریخ‘‘ دے مطابق ایندا ڈوجھا ایڈیشن 1927ء ا چ تے ول تریجھا ایڈیشن1933ء اچ شائع تھیا۔’’دیوانِ قاضی راضی ‘‘توں علاوہ32صفحیاں دا آپ دا ہک منظوم مجموعہ ’’کریما نامہ‘‘پہلی واری 1898 ء کوںچھپیا تے ایویں ’’گل انار‘‘دے عنوان نال آپ دا ہک 16صفحے دا منظوم قصہ وی 1899ء وچ چھپ گیا ہاقاضی راضی سئیں دی وفات 1937ء اِچ تھئی، سئیں دی خدمات تے اساں جتنا فخر کروں گھٹ اے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
فضل عباس ظفرؔ

ڈیرہ غازی خان دے شاعر فضل عباس ظفر ؔ دا اصل ناں فضل عباس ہے۔ 1977ء کوں پیدا تھئے۔ میٹرک توݨیں تعلیم حاصل کرݨ دے بعد بطور کانسٹیبل پولیس اچ بھرتی تھی ڳے۔ ڈیرہ غازی خان دے رہائشی ہن۔ ٻہوں لاجواب سرائیکی شاعری کریندن۔ سرائیکی ماء ٻولی نال ٻہوں پیار کریندن۔

فضل عباس ظفر دا تعلق کوٹ چھٹہ ضلع ڈیرہ غازیخان نال ہے ۔ظفر صاحب سرائیکی تے اردو ڈوہائیں زباناں وچ شاعری کریندن۔ہُن تائیں آپ دیاں 7کتاباں شائع تھی چکیاں ہن۔شاعری انسان دے اندر دے جذبات دا ناں ہے ۔جیندے ذریعے شاعر اپناں مافی الضمیر لوکاں دے سامنے گھن آندے۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
فضلؔ سوکڑی

ڈیرہ غازی خان دے شاعر فضل سوکڑی دا اصل ناں فضل الٰہی ہے۔ 1977ء اچ پیدا تھئے۔ تعلیم مکمل کرݨ دے بعد آرمی اچ بھرتی تھئے۔ڈیرہ غازی خان دے رہائشی ہن۔ ہر کہیں نال محبت نال پیش آنوݨ آپ دا شیوہ ہے۔ٻہوں چنگی سرائیکی شاعری کریندن۔ سرائیکی زبان و ادب اچ آپ دی نویکلی سنجاݨ ہے۔ سرائیکی ماء ٻولی نال بے پناہ محبت کریندن۔فضل سوکڑی دا تعلق چونکہ سنگھڑ دی دھرتی نال ہے،تے سنگھڑ ازل توں مظلوم تے وسائل توں محروم لوکاں دی دھرتی ہے،جتھاں دھرتی واسیں نال ظلم ،زیادتی تے وانج تھیوے تاں اتھاں مزاحمت فطری عمل ہوندے مگر فضل سوکڑی سدھی سامنی مزاحمت کرن دے بجائے اشارے تے کنائے نال اپنی زبوں حالی بیان کریندے۔یاد رہوے جو فضل سوکڑی دا تعلق ملغانی خاندان نال ہے ،مہاندرے لکھاری تے دانشور ڈاکٹر حمید الفت ملغانی آپ دے وڈے بھائی ہن۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
فرحتؔ نواز

محترمہ فرحت نواز 17جون1957ء کوں ڈاکٹر محمد نواز بھٹی دے گھر جام پور ضلع راجن پور اچ پیدا تھئین۔ایم اے انگلش تے ایم اے معاشیات تعلیم حاصل کیتی ۔تے ول محکمہ تعلیم اچ ملازمت اختیار کرکے اپنی عملی زندگی دا آغاز کیتا ،تے زندگی دا ہک طویل حصہ گورنمنٹ پوسٹ گریجو ایٹ کالج ، برائے خواتین رحیم یار خان اچ گزاریا۔تے آخر 2017ء کوں وائس پرنسپل دے عہدے توں ریٹائر تھی گئیاں۔شاعری دے حوالے نال آپ ہک خوبصورت لب و لہجے دی شاعرہ ہن ۔

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء
فیضی شجراء بہاولپوری

فیضی شجراء بہاولپوی دا اصل ناں عبدالمالک ہے  ۔ نذر حسین دے گھر 1968 ء اچ ڄمئے ۔ آپ دا تعلق احمد پور شرقیہ نال ہے ۔ ایم اے سرائیکی ، ایم اے تاریخ تے مطالعہ پاکستان کیتا‘  پیشے دے لحاظ نال مدرس ہِن ۔ 1988ء اچ شاعری دا آغاز کیتا تے ارشد خامر بہاولپوری کوں اپݨا استاد بݨایا ۔ انہاں دی تصیف سرائیکی خزانہ اچ سرائیکی وسیب دیاں 1800 توں ودھ علمی، ادبی ، تاریخی معلومات ہِن ۔ 

## '''حوالہ'''
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء