نبی بخش بلوچ

ڈاکٹر نبی بخش خان بلوچ، جنہاں کوں ڈاکٹر این اے بلوچ دے ناں نال وی ڄاݨیا ویندے پاکستان وچ ڄمݨ آلے مورخ، ماہرِ لسانیات، محقق، ماہرِ لوک ادب، ماہرِ لطیفیات، ماہرِ تعلیم، بانی وائس چانسلر بین الاقوامی اسلامی یونیورسٹی، وائس چانسلر سندھ یونیورسٹی، پروفیسر ایمریطس، مشیر قومی ہجرہ کونسل تے بانی چیئرمین سندھی زبان دا بااختیار ادارہ (Sindhi Language Authority) ہن۔

## حالات زندگی

### پیدائش تے ابتدائی تعلیم
ڈاکٹر نبی بخش خان بلوچ گوٹھ جعفر خان لغاری، ضلع سانگھڑ، برطانوی ہندوستان (موجودہ پاکستان) وچ 16 دسمبر 1917ء کوں ڄمیے۔ انہاں دے پیو دا ناں علی محمد خان ہئی، لیکن نبی بخش دی پیدائش دے صرف چھی مہینے بعد پیو دا انتقال تھی ڳیا۔ پیو نے آخری وقت وچ وصیت کیتی کہ میݙے ٻال کوں پڑھاوݨ، جیہڑی انہیں دے چاچا ولی محمد خان نے پوری کیتی۔ اوں ویلے گوٹھ جعفر خان لغاری وچ کوئی باقاعدہ سکول کائنا ہئی، ایں واسطے چاچا نے انہاں کوں دیہات دے ہندو استاد سومل دے کول ابتدائی تعلیم دے واسطے بھیڄیا جتھاں نبی بخش نے ابتدائی حروف تہجی تے اعداد سکھیے۔ ایندے بعد 1924ء وچ گوٹھ پلیو خان لغاری دے پرائمری سکول وچ داخل تھئے۔ مارچ 1929ء وچ بلوچ صاحب مزید تعلیم دے واسطے نوشہرو فیروز دے مدرسہ تے ہائی اسکول وچ داخل تھئے۔ ایندے بعد نبی بخش نے ڈی جے کالج کراچی وچ داخلہ ڳھدا، لیکن مالی مشکلات دی وجہ نال اتھاں تعلیم جاری نہ رکھ سڳیے، ایں واسطے نبی بخش جوناگڑھ پہنچیے جتھاں بہاء الدین کالج وچ داخلہ ڳھدا۔ اتھاں نبی بخش کوں کہیں قسم دی مالی مشکلات دا سامݨا کائنا ہئی۔ بہاء الدین کالج جوناگڑھ وچ بلوچ صاحب دا قیام 1937ء توں 1941ء تک رہیا، جتھاں نبی بخش نے بی اے آنرز وچ پہلی پوزیشن حاصل کیتی۔ انہاں کوں ہک سو روپے ماہوار مہابت فیلو شپ وظیفہ (نواب مہابت خان والئی ریاست جوناگڑھ دے ناں تے) ملیا۔

### اعلیٰ تعلیم
ڈاکٹر نبی بخش بلوچ 1941ء توں 1945ء تک علی گڑھ مسلم یونیورسٹی دے طالب علم رہے جتھاں انہاں نے ایل ایل بی تے بعد وچ ایم اے (عربی) فرسٹ کلاس فرسٹ ڈویژن وچ پاس کیتا۔ صدر شعبۂ عربی پروفیسر علامہ عبدالعزیز میمن دی رہنمائی تے مسلسل محنت دے نتیجے وچ انہاں نے اُموی دور دے آخر دے ہک باغی قائد منصور بن جمہور دے سندھ تے تسلط تے اپݨا پہلا تحقیقی مقالہ لکھیا جیہڑا حیدرآباد دکن دے معروف علمی تے تحقیقی رسالے Islamic Culture وچ شائع تھیا جیندے واسطے شعبۂ تاریخ علی گڑھ مسلم یونیورسٹی دے پروفیسر شیخ عبد الرشید نے معاونت کیتی۔

1945ء وچ برطانوی حکومت نے مرکزی سطح تے برِ صغیر وچ ڈاکٹریٹ دے واسطے سکالرشپ دا اعلان کیتا۔ بلوچ صاحب نے آل انڈیا سطح تے ایں مقابلے وچ کامیابی حاصل کیتی تے 16 اگست، 1946ء کوں بمبئی توں امریکا روانہ تھئے جتھاں کولمبیا یونیورسٹی نیویارک وچ A Programme of Teacher Education for the New State of Pakistan دے ناں نال تحقیقی مقالے دا آغاز کیتا تے 1949ء وچ ڈاکٹریٹ دا مقالہ تحریر کر کے تعلیم دے شعبے وچ پی ایچ ڈی دی ڈگری حاصل کر کے واپس پاکستان پہنچے۔

## ملازمت

### سندھ مسلم کالج
پیر الٰہی بخش تے ڈاکٹر امیر حسن صدیقی دے اصرار تے بلوچ صاحب علی گڑھ چھوڑ کے سندھ مسلم کالج کراچی وچ لکچرار بݨ ڳئے۔

### وزارت اطلاعات و نشریات
1950ء وچ وزارت اطلاعات و نشریات پاکستان وچ افسر بکار خاص (Officer on Special Duty) دی حیثیت نال تے بعد وچ ایں وزارت وچ بیرونی نشریات دے شعبے وچ قدرت اللہ شہاب دے ماتحت خدمات انجام ݙتی۔ 1951ء وچ بلوچ صاحب کوں انہاں دی اعلیٰ تعلیم تے صلاحیت دی بنیاد تے دمشق وچ پاکستانی سفارتخانے وچ پریس اتاشی مقرر کیتا ڳیا۔

### سندھ یونیورسٹی
ستمبر 1951ء وچ علامہ آئی آئی قاضی دی ترغیب نال بلوچ صاحب نے سندھ یونیورسٹی دے شعبۂ تعلیم وچ پروفیسر دی حیثیت نال خدمات دا آغاز کیتا۔ دسمبر 1973ء وچ نبی بخش بلوچ کوں سندھ یونیورسٹی دا وائس چانسلر بݨݨ دا اعزاز حاصل تھیا تے ایں سال انہاں(National Merit Professor) دا درجہ وی ݙتا ڳیا۔ نبی بخش بلوچ نے دسمبر 1973ء توں جنوری 1976ء تک سندھ یونیورسٹی دے وائس چانسلر دے طور تے خدمات انجام ݙتی۔ نبی بخش بلوچ نے سندھ یونیورسٹی وچ سندھی شعبے دا آغاز وی کیتا تے سندھ یونیورسٹی دے بین الاقوامی شہرت یافتہ انسٹی ٹیوٹ آف سندھالوجی دے بانی وی نبی بخش بلوچ ہن۔

### وزارتِ تعلیم
جنوری 1976ء وچ نبی بخش بلوچ کوں وفاقی وزارت تعلیم حکومت پاکستان وچ افسرِ بکارِ خاص (OSD) مقرر کیتا ڳیا جیندا عہدہ وفاقی سیکریٹری دے برابر ݙتا ڳیا۔ ایں دوران وچ بلوچ صاحب Federal Pay Commission دے رکن وی رہے۔

### بین الاقوامی اسلامی یونیورسٹی
نومبر 1980ء وچ نبی بخش بلوچ کوں اسلام آباد وچ ناویں قائم تھیوݨ آلی بین الاقوامی اسلامی یونیورسٹی دا پہلا وائس چانسلر مقرر کیتا ڳیا۔ ایہ عہدہ نبی بخش بلوچ نے اے کے بروہی دی ایماء تے قبول کیتا جیہڑے ایں یونیورسٹی دے پہلے ریکٹر مقرر کیتے ڳئے ہن۔ بلوچ صاحب نے 3 جنوری، 1981ء کوں شاہ فیصل مسجد کمپلیکس دے ہک کمرے وچ 81-1980ء دے تعلیمی سال دا آغاز اے کے بروہی صاحب نال کروایا۔ ایندے بعد شب و روز محنت کر کے اکتوبر 1981ء تک تمام ذیلی ادارے قائم کر ݙتے جنہاں وچ بورڈ آف اسٹڈیز، سلیکشن بورڈ، اکیڈمک کونسل، فنانس کمیٹی وغیرہ شامل ہن۔ ایندے علاوہ تعلیمی شعبے تے انہاں دے واسطے اساتذہ دا انتخاب کیتا۔ طلبہ دے واسطے ہاسٹل تے یونیورسٹی دے عملے دے واسطے رہائش دا انتظام کیتا۔ شعبۂ قانون دے واسطے علاحدہ انسٹی ٹیوٹ قائم کیتا، ایں ادارے وچ ججاں تے اعلیٰ پولیس افسراں دی تربیت دا آغاز کیتا۔ اگست 1982ء وچ بلوچ صاحب وائس چانسلر دے عہدے توں ہٹا ݙتے ڳئے۔

### مشیر قومی ہجرہ کونسل اسلام آباد
نبی بخش بلوچ نے اے کے بروہی دے ایما تے قومی ہجرہ کونسل وچ مشیر دا عہدہ قبول کیتا۔ ایں علمی منصوبے دے بارے وچ ڈاکٹر نبی بخش بلوچ فرمیندن،

"گزشتہ 1400 سالیں دے دوران وچ مسلمانیں نے علم دے ہر شعبے وچ خدمات انجام ݙتی۔ انہاں دی علمی تے تحقیقی کتابیں وچوں ٻہوں ساریاں فنا تھی چکیاں ہن۔ اساں فیصلہ کیتا کہ جیہڑیاں کتاباں بچ ڳئے ہن انہاں وچوں 100 کتابیں دا عمدہ انتخاب کیتا ونڄے، ولا انہاں کتابیں دے معیاری انگریزی تراجم شائع کیتے ونڄن تے 100 کتابیں دی ایہ اسلامی لائبریری دنیا دے سامݨے پیش کیتی ونڄے جیندے نال دنیا کوں اندازہ تھیوے کہ مسلماناں نے کیہڑے کیہڑے شعبیاں وچ کارہائے نمایاں انجام ݙتے۔ ابتداء وچ منصوبے وچ جان ݙیوݨ دے واسطے 100 عظیم کتاباں دا انتخاب کرݨا ہئی۔ ایہ ہک نازک تے مشکل مرحلہ ہئی جیندے واسطے دنیا بھر دے محققین تے عالماں نال مشورے کیتے ڳئے۔ انہاں کتاباں دے انتخاب دے واسطے ڈاکٹر محمد حمید اللہ مرحوم مقیم پیرس نے ساݙی وݙی مدد کیتی۔ ایں منصوبے دے تحت چار کتاباں وچ شائع کروائیاں تے ناؤں کتاباں تے کم مکمل کروایا ہئی، ایندے نال ہی چار مزید کتاباں شروع تھیوݨ آلیاں ہن کہ ایں ادارے توں ہٹا ݙتا ڳیا۔"

انہاں 100 عظیم کتاباں دے تعارف دے واسطے نبی بخش بلوچ نے انگریزی وچ ہک کتاب Books of Islamic Civilization (اسلامی تہذیب دی عظیم کتاباں) دے ناں نال لکھی جیہڑی قومی ہجرہ کونسل نے 1989ء وچ شائع کیتی۔ بلوچ صاحب نے انہاں 100 عظیم کتاباں دے مخطوطات دے حصول دے واسطے جنہاں کتب خانیں توں معاونت حاصل کیتی انہاں وچ سلیمانیہ کتب خانہ استنبول، ظاہری کتب خانہ دمشق تے شاہی کتب خانہ رباط شامل ہن۔ انہاں 100 عظیم کتاباں وچ عالمِ اسلام دے جنہاں محققین، حکماء، سائنس دان، ریاضی دان تے علما دی بہترین کتابیں دا انتخاب کیتا ڳیا ہئی انہاں وچ شاہ ولی اللہ، الخوارزمی، ابو ریحان البیرونی، ابن سینا، یعقوب ابن اسحاق الکندی، ابن نفیس، ابن رشد، المقدسی، اصطخری، الفارابی، عمر خیام، محمد ابن زکریا الرازی شامل ہن۔ 1989ء وچ نبی بخش بلوچ نے سبکدوشی حاصل کیتی۔

## ادبی خدمات

### لغات کی تالیف

# سندھی-اُردو لغت (بہ اشتراک ڈاکٹر غلام مصطفیٰ خان)
# اُردو-سندھی لغت (بہ اشتراک ڈاکٹر غلام مصطفیٰ خان)
# جامع سندھی لغات (پانچ جلدیں)
# یک جلدی سندھی لغت

### لوک ادب

# A Survey of Traditional Culture of and the Impact of Modern Development on Cultural Tradition: A Filed Study prepared for UNESCO 1956
# سندھی لوک ادب (42 جلدیں) بحیثیت ڈائریکٹر و ایڈیٹر سندھی لوک ادب پروجیکٹ سندھی ادبی بورڈ، حیدرآباد

### دائرۃ المعارف کے مقالات

# دائرۃ المعارف بریطانیکا کے لیے بلوچستان اور سندھ پر مضامین۔
# دائرۃ المعارف الاسلامیہ کے لیے **کندابل** بلوچستان میں گندھارا پر مضمون۔

### انگریزی کتب

### فارسی کتب (تدوین و حواشی)

# فتح نامۂ سندھ، قومی کمیشن برائے تحقیق تاریخ و ثقافت، اسلام آباد، 1982ء
# بیگلار نامہ، سندھی ادبی بورڈ،حیدرآباد، 1982ء
# تاریخِ طاہری، سندھی ادبی بورڈ، حیدرآباد، 1964ء
# لبِ تاریخِ سندھ، سندھی ادبی بورڈ، حیدرآباد، 1959ء
# تکملتہ التکملہ

### اُردو کتب
link=https://ur.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%A7%D8%A6%D9%84:%D8%AE%D8%B7%D9%88%D8%B7%D9%90_%DA%88%D8%A7%DA%A9%D9%B9%D8%B1_%D9%86%D8%A8%DB%8C_%D8%A8%D8%AE%D8%B4_%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86.jpg|thumb|123x123px|<small>خطوطِ ڈاکٹر نبی بخش بلوچ</small>

# طلبہ و تعلیم (قائد اعظم کے بیانات)، وزارتِ تعلیم، اسلام آباد، 1976ء
# سندھ میں اُردو شاعری، مجلس ترقی ادب، لاہور، 1977ء
# دیوانِ صابر (تدوین وحواشی)، مرکزی اُردو بورڈ، لاہور، 1984ء
# مولانا آزاد سبحانی، ریسرچ سوسائٹی آف پاکستان، جامعہ پنجاب،لاہور، 1989ء
# دیوانِ ماتم (تدوین وحواشی)، سندھی ادبی بورڈ جامشورو، 1990ء
# خطو ط ڈاکٹر نبی بخش بلو چ مرتب محمد راشد شیخ، محکمہ ثقافت حکومتِ سندھ
# ایام گذشتہ کے چند اوراق (علمی اسفار کی یاداشتیں)، ترتیب، حواشی و تعلیقات ڈاکٹر محمد ادریس سومرو، محکمہ ثقافت حکومتِ سندھ، 2014ء

### عربی کتب

# نتف من شعر ابی عطاء السندی (تحقیق و تدوین)، سندھی ادبی بورڈ، حیدرآباد، 1961ء
# غرۃ الزیجات (تحقیق و تدوین و حواشی) علمِ فلکیات پر البیرونی کی کتاب، سندھی ادبی بورڈ، حیدرآباد، 1973ء
# جامع الکلام فی منافع الانام (خطوط) (تحقیق و تصحیح) سندھی ادبی بورڈ، حیدرآباد

### سندھی کتب

# سندھی لوک ادب (42 جلدیں) سندھی ادبی بورڈ، حیدرآباد
# شاہ جو رسالو (تحقیق، ترتیب، حواشی) 10 جلدیں، محکمۂ ثقافت و سیاحت، کراچی
# شاہ لطف اللہ قادری جو کلام، انسٹی ٹیوٹ آف سندھالوجی، جامشورو، 1968ء
# شاہ عنایت جو کلام، سندھی ادبی بورڈ، حیدرآباد، 1963
# خلیفی صاحب کا رسالہ (خلیفہ نبی بخش کا کلام) سندھی ادبی بورڈ، حیدرآباد، 1966ء
# کلیاتِ حمل، سندھی ادبی بورڈ، حیدرآباد، 1953
# سندھی موسیقی جی مختصر تاریخ ( سندھی موسیقی کی مختصر تاریخ)، شاہ عبد اللطیف ثقافتی مرکز بھٹ شاہ، 1978ء
# سندھی صورتخطی اور خطاطی،سندھی لینگویج اتھارٹی، حیدرآباد، 1992ء
# سندھی زبان کا اوائلی منظم زخیرہ، سندھی لینگویج اتھارٹی، حیدرآباد، 1993ء
# سندھی زبان و ادب کی تاریخ، پاکستان اسٹڈی سینٹر، سندھ یونیورسٹی جامشورو، 1999ء

## حوالہ