خواجہ فریدؒ دے کلام وچ ’’پندھ تے پندھیڑو‘‘

حمید اُلفت ملغاݨی

نام اللہ دے پاندھیڑا

میݙا لے سنہڑا جا

آکھیں بٹھ گھت دروہ پریت کوں

یار نہ وٹڑا لا

جیویں جیویں کنڈ ݙے ڳیا ہئیں

اوئیں منہ ݙے آ

سکھݨے نہ ݙے یار اُلانبھے

کر کجھ کاݨ حیا

سوہݨی نال نبھاوے ہر کوئی

کوجھی نال نبھا

جلدی آویں نہ چِر لاویں 

ساہ تے نہم وِسا

اے حقیقت ہے جو حیاتی ہک پندھ ہے تے ہر پندھیڑو ایں پندھ کوں نبھیڑݨ کیتے ونوون دے رُدھیمے وچ رُجھ ویندے ۔ ایہے رُدھیمے ہِن جہڑے ہک جاہ توں ٻئی جاہ آند ویندتیں مجبور کریندن تے ایہے رُدھیمے اِی ہوندن جہڑے کتھائیں ونڄݨ توں ݙکݨ کیتے پیریں وچ نَیل وی پا گھندن گویا جتھاں رُدھیمے پندھ دا ݙاوݨ بݨدِن اُتھاں کم سوّب پندھ حیاتی دی لوڑ وی ہے تے مجبوری وی ۔پندھیڑو جݙاں اَݨ ݙٹھی منزل دو روانہ تھیندے تاں کئی تُھݙے تے کئی دِھکے کھاوݨے پوندن ۔ اَݨ ݙٹھا تے اَݨ سُونہاں پندھ اوئیں وی جیتلا سوّلا تے سَوکھا کیوں نہ ہووے پر اوّلا تے کُڈھواں ݙسدے۔ ویندیں وڳدیں وَل وَل دڳ کوں تکݨ دے علاوہ راہ واٹ لنگھدے کہیں نہ کہیں راہی توں پُچھ گُچھ کرݨ دی اُر وی کیتی ویندی ہے۔

پاندھی پُچھاں واٹیں تکاں

سڑ سڑ بُھڄاں بُھڄ بُھڄ پکاں

ٹُر ٹُر بَھڄاں بَھڄ بَھڄ تھکاں

سُنڄ بر رُلائم ڈھول وے(203)   

جے تک سرائیکی ادبی پندھ دا تعلق ہے تاں اے گاٖلھ منی منائی ہے جو ایں پندھ وچ خواجہ غلام فریدؒ دا ناں کہیں توں ڳجھا کائنی۔ اُنھاںدے کلام دا فکری جائزہ گھنݨ ویلھے نِت نویں تصوراُبھر کے سامݨے آندے رہ ویندن ۔ ہر تصور آپݨی نویکلی سُنڄاݨ رکھدے ۔ ایں کلام وچ ’’پندھ تے پندھیڑو‘‘دا تصور وی اَݨ سُونہاں نئیں ݙسدا ۔ ایں حوالے نال جتھاں خواجہ سئیں دی حیاتی وچ تھئے ہوئے کئی پندھ نشابر تھی کے سامݨے آندن اُتھاں تخیلاتی سفر دا انداز وی اُنھاں دے کلام وچ پاتا ویندے ۔ حیاتی دے بے اَنت پندھ دی ٹور کوں ٹُریندیں ہوئیں خواجہ غلام فریدؒ فرمیندن:

پندھ اڑانگے دِلڑی سانگھے

اوکھے وصل دے سانگھے

مِلݨ مہانگے کوجھے لانگھے 

چولا بوچھݨ گھانگھے

جُوہ جتن دے ݙسم نہ چانگے 

نہ  کھارے  گھانگھے(182) 

منزل تیں پُڄݨ دی سِک وچ راہی ہر اوکھ کوں سوکھ کر ڄاݨدے ۔ ایں سِک دی وجہ توں آس دا ٹِمکدا ݙیوا ایں طرحاں اُسرگاٖ پٹویندے جو نُراس دے ٻلدے بھانبھڑ کیری تے سُوا تھیوݨ توں ہک تِل وی چفکدے نئیں ݙسدے ۔ بے شک ایں سِک دی راہ وچ کنڈے اِی کنڈے کھنڈیے ݙسدِن تے اے وی ظاہر ݙسدا پیا ہوندے جو پیر پھٹو پھٹ تھیوݨ توں نہ بچسن پر جھوک سڄݨ دی اپڑݨ تے پِڑ کوں ہتھ لاوݨ دی خواہش وچ اے سبھ کجھ ایں طرحاں بُھڳتاوݨ مُتوں جھٹ نئیں نِبھدا۔

سِک ساݙے دِل تانگ پڄالے

وطن نہ وِسرم رانجھݨ والے

ہجر فراق دا کوجھا قصّہ

ساہ منجھائے تے ہاں ݙالے

راہ اولڑے لکھ لکھ ولڑے

ݙونگر کالے پیریں چھالے

جیندیں ݙیکھاں جھوک سڄݨ دی

قادر بار غماں دے نالے (230) 

جے اساں خواجہ غلام فریدؒ دے کلام دا جائزہ گھندیں ہوئیں ’’پندھ تے پندھیڑو‘‘ دے حوالے نال ڳولݨ چاہوں تاں ون ون دے بے اَنت حوالے نظر آسِن جنھیں کوں کہیں نہ کہیں حیلے پندھ نال سلاڑیا ونڄ سڳیسی  پر ساریں توں معتبر حوالہ طیبہ دے پندھ دا ہے ۔ ایں پندھ بارے ہک جاہ فرمیندن:

جینویںعرب شریف ݙٹھوسے

لُہندیں سِکدیں نہ مر ڳیوسے

سوہݨے سانول یاد کتوسے 

ہار سنگار سُہاندے ہِن

صدقے صدقے واری واری

اولے گھولے لکھ لکھ واری

سر قربان تے جان نثاری

ملک مِٹھے مِتراں دے ہِن

وادیاں راہ مدینے والیاں

ساڳی باغ بہشتی چالیاں

ہر ہر آن سدا خوش حالیاں

سُکھ سہرے ݙکھ ماندے ہِن(86) 

خواجہ غلام فریدؒروہی دے سوہݨپ کوں ایں انداز نال پیش کیتے جو ڈھیر سارے لکھاری اِتھوں دے سوہݨپ کوں ݙیکھݨ سانگے پاندھی بݨ کے اِتھاں آوݨ کیتے مجبور تھی ڳئے تے ایں محابے کئی پندھ وہاݨیاں وی سامݨے آئیاں ۔ سید ضمیر جعفری اپݨے سفرنامے ’’چولستان میں سات سو کلو میٹر‘‘وچ شہر تے صحرا دا موازانہ کریندیں ہوئیں ݙو مثالاں ݙتن ۔ ہک مثال وچ جنرل شفیق الرحمن دے حوالے نال لکھدن ’’جیویں امریکہ ساݙا دوست ہے پر چین ساݙا بھرا ہے ایویں اِی شہر ساݙا دوست ہے اَتے صحرا ساݙا بھرا ہے‘‘۔ ݙوجھی مثال بشریٰ رحمن دے حوالے نال ݙیندیں ہوئیں آہدن ’’خدا بے شک ہر جاہ تے موجود ہے پر صحرا وچ خداٻہوں نیڑے محسوس تھیندے ۔ صحرا وچ ’’آئو آئو‘‘ دی آواز آندی ہے تے شہر وچوں ’’ونڄو ونڄو‘‘ دا آوازہ ۔‘‘

ظاہر ہے جو خواجہ غلام فریدؒ وی ایویں تاں حیاتی دے اٹھاراں سال روہی دے پندھیڑو نئیں بݨیئے ریہے ۔ اُنھیں تاں روہی دے پندھ بارے اے تائیں آکھ ݙتے۔

تھی راہی بر ݙو ڄلساں

وَل راہوں مُول نہ وَلساں

ونڄ ساتھ پریں دے رَلساں

وچ روہی کرسوں  پوہی(182) 

خواجہ غلام فریدؒ صحرا وچوں روہی دے نال نال تھل دے وسبے دی وی خاص سُنڄاݨ ݙیوائی ہے ۔ اوئیں تاں تھل دے پندھ اُنھاں دے کلام وچ کئی علامتیں دے طور تیں سامݨے آئن پر اے شعر ہک اَکھاݨ بݨ چُکے۔

تھل مارو دا پیندڈا سارا

تھیسم  ہک  ٻلانگ(67)  

سرائیکی وسیب وچ روہی تے تھل دے علاوہ دمان دی ہک وکھری سُنڄاݨ ہے ۔ دمان دے پندھ دے انداز وچ نویکلے ہِن ۔ اُنھالے کوں جݙاں ایں وسبے دی وسوں دے سنجوک سانگے نَیں نکلدی ہے تاں آندویند کیتے راہ رستے اوکھے تھی ویندن تے کئی راہی خواجہ فریدؒ دے بقول ایں طرحاں آس تے اُمید دا پلو پکڑی ݙسدِن۔

پاروں ݙسدی جھوک سڄݨ دی

کیوں رہساں اُروار

میں من تاری تے نَیں باری

قادر    نیسم    پار (61)

جݙاں وی پندھ دا ناں گھدا ویندے تاں ݙو قسم دے تصور سامݨے آندن ۔ ہک تاں پیر پیادہ پندھ دا تصور تے ݙوجھاسواری دے ذریعے پندھ کرݨ دا تصور ۔ پندھ دے اے ݙوہیں مُنڈھ قدیم توں ہُݨ تائیں نال نال ٹُردے ݙسدن۔ خواجہ غلام فریدؒ دے کلام وچ وی پندھ دے اے ݙوہیں انداز نظر آندن۔ پیر پیادہ پندھ دے حوالے نال آہدن:

اوکھے لانگھے روہ جبل دے

چھل چھل چھالے پیر پڄلدے

رُلدی راہ ملہیر وو

جتھ راخس ݙیݨیں پووِن دہل

سسی شودی پیر پیادی

نہ تِڑ تاݙے جھوک آبادی

مُٹھڑی بے تقصیر وو

نہ خرچ ہے نہ ڳنڈھ سمل (74)

ایویں اساں ݙیہدے ہائیں جو سواری دے حوالے نال خواجہ غلام فریدؒ دے کلام وچ کجھ ایں طرحاں پندھ تے پندھیڑو کوں نشابر کیتا ڳئے۔

رتھ تے ٻہندی دَڑڳ نہ سہندی

ہم طبع کمزور

شالا مولھ سلامت نیواں

راہ وچ لڑدِن چور

جیکر رتھ ٻیٹھیں تھک پوساں

گھوڑا گھنساں بور

سوکھا تیز لغام دا کُولا 

نہ اوکھا سر زور

پندھ اَڑانگے دِلڑی تانگھے

جلد  پڄاویں  توڑ(47)  

اوئیں تاں ہر پندھ وچ کئی اوکھ سوکھ پیش آندے رہ ویندن پر جݙاں پندھیڑو پِیت دے پندھ دے راہی بݨدِن تاں ہر قدم پُھوک پُھوک کے چاوݨ دی لوڑ کجھ ڈھیر ہوندی ہے ۔ کیوں جو ایں پندھ وچ اُٻالھ یا تِکھائی ایں طرحاں منہ دے بھرݨے سٹیندی ہے جو وَل سنبھلݨ وی ممکن نئیں ہوندا ۔ خواجہ غلام فریدؒ پیت دے پندھ وچ پیر پاوݨ والیں کیتے آکھیئے:

تتی نینہ دے پندھ اَڑانگے نی

ݙکھے ݙونگر اوکھے لانگھے نی

ݙنگے راہ اولڑے دے

ٻیا پندھڑے روہ جبلڑے دے

متاں سمجھیں مفت سہانگے نی

سَے دِھکڑے دھوڑے سُول ٻہوں

لکھ خار ازار ببول ٻہوں

سبھ  سہندے یار  دے لانگھے نی (98) 

پیت دے پندھ وچ ہجر تے فراق ایں طرحاں ڳل دا ڳلانواں بݨدِن جو ڳل پئے دول وڄاوݨ مُتوں چارہ نئیں ہوندا ۔ پر اے تاں زمانے دی رِیت ہے جو پندھ وچ سڄݨیں کوں یاد کرݨ دی وَدّھاند لڳ ونڄݨ نال پندھ دے اوکھ ٻہوں مندھرے تے نِکڑے نظر آندن تے جیکر سڄݨ سفر تیں ہووِن اَتے گھر ٻیٹھیں اُنھیں دی یاد ستیندی رہ ونڄے تاں خواجہ غلام فریدؒ ایں حالت کوں وی سخت سفر نال تشبیہ ݙیندیں ہوئیں کجھ ایں طرحاں آکھیے:

توں ٻاجھ سانول گھر وچ

ہاں بے شک سخت سفر وچ

تھل مارو سُنڄڑے بَر وچ

ہِم   سختی  روز  سوائی (270)

پندھ کوئی وی ہووے اوکھ دے بغیر پورا نئیں تھیندا او ٻئی گاٖلھ ہے جو منزل دی سِک اَتے تانگھ دی وجہ توں اوکھ نئیں ڄاپدا ۔ کیوں جو منزل تیں اپڑݨ دے بعد سارے اوکھ پندھ دی دُھوڑ داحصہ بݨ ویندن ۔ خواجہ غلام فریدؒ پندھ دے اوکھ بیان کریندیں ہوئیں آہدِن:

یار بروچل کاݨ

رُلدی روہ ݙونگر وچ

ریت تتی ٻیا ݙکھڑے گھاٹے

کُھڑبݨ ، کھوٻ ، ڳپالے گھاٹے

سٹ ڳیا ڄاݨ پچھاݨ

کانی مار اندر وچ

راہ اولڑے اوکھیاں گھاٹیاں

چُبھدے کِکرے ، کنڈڑے ، کاٹھیاں

مارم سول وݙاݨ

آیم ظلم قہر وچ

درد فریدؒ ہمیشہ ہووے 

سارے پاپ دوئی دے دھووے

رہندی تانگھ تے تاݨ

پہنچاں   پریم   نگر  وچ (28) 

بے شک منزل تیں اپڑݨ دے بعد سارے تھکیڑے لہہ ویندن تے اے گاٖلھ سچی ثابت تھیندی ہے جو اوکھ نال سوکھ ہے پر ایں گاٖلھ توں انکار ممکن کائنی جو ٻہوں واری سارے اوکھ بھوڳݨ دے باوجود سوکھ اَڄاں وی کنڈیتا تھی ڳیا ہوندے ۔ خواجہ غلام فریدؒ ایں اڄایے پندھ دا اظہار کریندیں ہوئیں فرمائے جو:

نہ یار فریدؔ ملیوسے

نہ دردیں واند ݙتوسے

پندھ کرکر ہُٹ پیوسے

سَندھ سَندھ وی نکتھی موہے(175)

خواجہ غلام فریدؒ دے کلام وچ جتھاں حیاتی وچ کیتے ڳئے ونکی ونکی دے پندھ دی گاٖلھ ٹُردی نظر آندی ہے اُتھاں حیاتی دے چھیکڑی پندھ بارے وی اُنھاں ݙسا ݙتا جو ہر پندھ وانگوں اے پندھ وچ سمل دے بغیر سوکھا نئیں تھی سڳدا ۔ ایں پندھ بارے خواجہ فریدؒ دے اے لفظ جتھاں منزل دا پتہ ݙیندن اُتھاں حیاتی وچ کیتے ڳئے ہر پندھ دا اولوں وی سامݨے آ ویندے۔

گزریا ویلھا ہَسݨ کِھلݨ دا

آیا وقت فریدؒؔ چلݨ دا

اوکھا پینڈا دوست مِلݨ دا 

جاں لباں تے آندی ہے(210)

## '''حوالہ'''
کتاب: سلک سلوک فریدی