براہمی رسم الخط

ایہ  ہڑپہ ، ملتان ، ہاکڑہ تے موہنجو داڑو دے رسم الخط دی اولاد ہے ۔ تحقیق ہے کہ اشوک دے کتبے ہِیں رسم الخط وچ لکھیئے ڳن۔ بہاول پور دے نیڑے ݙوجھی صدی عیسوی دی تعمیر شدہ قدیم ٻدھ عبادت گاہ سوئی وہار توں ملن والے گوتم ٻدھ دے مجسمے تے تحریر براہمی رسم الخط وچ ہے۔ ڈاکٹر ایم ایچ دانی ایں براہمی تحریر کوں پنجوی صدی عیسوی دا قرار ݙتے۔(90)۔ ایندے علاوہ اِتھوں ہک پتری وی ملی ہے جئیں تے باختری پالی وچ عبادت درج ہے۔ ڈاکٹر تساتوری کوں دریائے ہاکڑہ دے کنڈے توں5انچ اچاہک انسانی سر دا بوتا ملیا ہئی جیندے اُتے براہمی خط وچ عبارت درج ہئی۔(91)۔

سرائیکستان ءچ براہمی رسم الخط دی تریخ

سرائیکستان، جیڑھا اجوکے جنوبی پنجاب تے سندھ دے کجھ علاقیاں تے مشتمل ہے، تریخی لحاظ نال برصغیر پاک و ہند دے انہاں علاقیاں ءچ شامل ہا جتھاں براہمی رسم الخط دا رواج رہیا ہے۔ براہمی برصغیر دے قدیم ترین رسم الخطاں ءچوں ہک ہے اتے ایندے ثبوت گھٹو گھٹ تریجی صدی قبل مسیح ءچ بادشاہ اشوک دے کتبیاں دی صورت ءچ ملدن۔ اشوک دے کتبے پورے برصغیر ءچ پائے ڳئن اتے ایندے ءچوں کجھ موجودہ پاکستان دے علاقیاں ءچ وی دریافت تھیئن، جیڑھے براہمی دے اتھاں موجود ہووݨ دا پکا ثبوت ہن۔

براہمی رسم الخط ویلھے دے نال نال ارتقائی منازل طے کریندا رہیا اتے ایندے توں کئی مقامی رسم الخط پیدا تھیے۔ سرائیکستان دے علاقے ءچ وی براہمی اڳوں ودھ تے شاردا اتے فیر لہندا (Landa) رسم الخطاں دی بنیاد بݨی۔ لہندا رسم الخط دیاں بہوں ساریاں شکلاں ہن جیڑیاں پنجاب اتے سندھ دے مختلف علاقیاں ءچ استعمال تھیندیاں رہیاں، اتے انہاں ءچوں ہک اہم شکل ملتانی رسم الخط ہے جیڑھا خاص طور تے ملتان اتے ایندے آلے دوالے سرائیکی زبان لکھݨ کیتے استعمال تھیندا ہا۔

ملتانی رسم الخط براہمی ٹبر دا ہک رُکن ہونڑ دے ناطے، براہمی توں ای ماخوذ ہے اتے ایندے ءچ براہمی دیاں کئی خصوصیات ملدیاں ہن۔ اگرچہ اج سرائیکی زبان سانگے عام طور تے شاہ مکھی (متاثر تھیل عربی رسم الخط) استعمال تھیندی ہے، پر تریخی طور تے براہمی اتے ایندے توں نکلݨ آلے مقامی رسم الخط، جیندے ءچ ملتانی شامل ہے، سرائیکستان ءچ لکھݨ پڑھݨ کیتے اہم رہئن۔ خاص کر کے تجارتی اتے نجی ریکارڈ سانگے انہاں رسم الخطاں دا چلن ہا جتھاں ملتانی رسم الخط خاص معروف ہا۔

یوں آکھیا ونج سڳدے جیڑھا براہمی رسم الخط اج توں ہزاراں سال پہلے برصغیر ءچ رائج ہا، ایندا اثر سرائیکستان دے تریخی لکھاوٹی نظام تے وی پیا اتے ایں براہمی ای اڳوں چل تے اِتھّوں دے مقامی رسم الخطاں، جیندے ءچوں ہک ملتانی وی ہے، دی بݨتر ءچ کردار ادا کیتا۔ اگرچہ براہمی آپݨی اصل شکل ءچ ہݨ استعمال ءچ کائنی رہی، پر ایندے اثرات ملتانی جیہے رسم الخطاں ءچ تریخی ورثے دے طور تے موجود ہن جیڑھے سرائیکی وسیب ءچ راہوݨ آلے لوکاں دی قدیم لکھاوٹی روایت دی نشاندہی کریندن۔

سرائیکی زبان پہلے دور اِچ براہمی، گپتا، شاردا، لُنڈا اتے ملتانی جھیں رسم الخطاں اِچ لکھی ویندی ہائی۔ ایں دی تفصیل اِیہ ہے:

* براہمی رسم الخط: براہمی برصغیر پاک و ہند دے قدیم ترین رسم الخطاں وِچوں ہک ہے۔ سرائیکی وسیب دا تریخی طور تے ایں خطے دا حصہ ہووݨ پاروں، جتھاں براہمی اتے ایندے توں نکلݨ آلے رسم الخط رائج رہئن، سرائیکی لکھت دی ابتدا وی اِنہاں توں متعلق سمجھی ویندی ہے۔ ملتانی رسم الخط جئیں دا سرائیکی نال گہرا تعلق ہے، براہمی توں ای متاثر تھیوݨ آلے رسم الخطاں دی lineage ءچ آندے۔

* گپتا رسم الخط: گپتا رسم الخط براہمی توں ای ترقی یافتہ تھیوݨ آلا ہک رسم الخط ہئی جیڑھا گپتا سلطنت ویلے (تیسری توں چھیویں صدی عیسوی تئیں) برصغیر دے شمالی حصیاں اِچ عام ہئی۔ چونکہ سرائیکی وسیب وی ایں تریخی دور اِچ موجود ہئی، امکان ہے کہ گپتا رسم الخط دا مقامی لکھتاں تے اثر رہیا ہووے۔

* شاردا رسم الخط: شاردا رسم الخط اتھویں صدی عیسوی دے نیڑے شمالی ہند اِچ، خاص طور تے کشمیر اتے نیڑے دے علاقیاں اِچ رواج پزیر تھیا۔ لُنڈا رسم الخط، جیڑھا ملتانی دا وی پیشرو ہے، شاردا توں نکلیا منیا ویندا ہے۔ ایں طرح شاردا دا سرائیکی لکھت دی تریخ نال بالواسطہ تعلق بݨدے۔

* لُنڈا اتے ملتانی رسم الخط: لُنڈا دراصل کئی مقامی رسم الخطاں دا ہک مجموعہ ہئی جیڑھے پنجاب اتے سندھ دے علاقیاں اِچ تجارت اتے روز مرہ دے کماں سانگے استعمال ہوندے ہن۔ ملتانی رسم الخط لُنڈا دی ہک قسم ہئی جیڑھی خاص طور تے ملتان اتے اوندے آلے دوالے رائج ہائی۔ اِیہ رسم الخط خاص کر ہندو تاجراں اتے منشیاں (Clerks) وچ مقبول ہئی اتے ایندے اِچ کافی تریخی اتے ادبی مواد ملدے۔ سرائیکی زبان اپݨے صدیاں پراݨے رسم الخط دے طور تے "براہمی ملتانی رسم الخط" کوں وی رکھیندی ہے جیندے اچ سرائیکی دیاں مخصوص آوازاں سانگے وی اکھر موجود ہن۔ اِیہ رسم الخط 1947 تئیں وی پاکستان دے اِیہناں علاقیاں اِچ رائج رہیا۔

اسلامی دور دے آوݨ اتے فارسی اتے عربی دے ودھدے ہوئے اثر نال، سرائیکی لکھݨ سانگے پرسن-عربی رسم الخط (جیکوں ہݨ شاہ مکھی آکھیا ویندا ہے) دا چلن ودھدا ڳیا اتے ویلھے نال پراݨے رسم الخطاں دا استعمال گھٹ تھیندا ڳیا۔ ہݨ سرائیکی زیادہ تر شاہ مکھی رسم الخط اِچ ای لکھی ویندی ہے۔

## حوالہ
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان