جارج گریرسن دا لہندا تے پنجابی دا نظریہ

جارج گریرسن برصغیر پاک و ہند دیاں ڈھیر ساریاں زباناں دے متعلق ہک تجزیہ پیش کیتے۔Linguistc Subvey of India

انھاں دی کتاب دا ناں ہے ’’لنگوئیسٹک، سرو ے آف انڈیا‘‘ ۔ ایں کتاب وچ انھاں پنجابی تے لہندا دے متعلق وی اپݨاں نظریہ پیش کیتے ۔

جارج گریرسن آہدن ، جو ہندوستان وچ جڈپاں جو آریہ آئے ہَن ، تاں او ݙوں ٹولیاں وچ آئے ہَن ۔ پہلے ہک گروہ ٹولی آئی ، تے وَل کافی عرصہ بعد ݙوجھی ٹولی آئی ۔ پہلا گروہ وادیٔ سندھ وِچوں لنگھ تے دو آبہ گنگ ڄمݨ والے پاسے چلیا ڳیا تے اُتھائیں وَنڄ آباد تھیا۔ وَل جݙاں ݙوجھا گروہ برصغیر وچ آیا ، تاں اُو ں پہلے گروہ کوں شمال ، جنوب تے جنوب مشرق دو دِھک چھوڑیا ۔ ایں طرح ایہ ݙوجھا گروہ اندرونی گروہ بݨ ڳیا ، تے پہلا گروہ بیرونی گروہ بݨ ڳیا ، ویداں وی تے برہمناں دی تہذیب تے معاشرت اندرونی گروہ دے آریاواں وچ پرورش پاتی ، ایں طرح انھاںدی زبان وی اندرونی گروہ دی زبان بݨی ، تے بیرونی گروہ دی زبان وی نِکھڑ ڳئی ۔ نتیجہ ایہ تھیا جو آریاواں دیاں زباناں دے وی ݙوں دائرے بݨ ڳئے۔

1:                   اندرونی دائرے دیاں زباناں تے

2:                  بیرونی دائرے دیاں زباناں

بیرونی دائرے دیاں زباناں وچ پنجابی ، سندھی ، گجراتی ، راجپوتانی ، مَرہٹی ، مشرقی ہندی دیاں قسماں ، تے انھاں دے علاوہ بہاری ، بنگالی ، اَڑیہ اَتے اسامی زباناں ڳݨیاں ویندن ، تے اندرونی دائرے دیاں زباناں وچ مغربی ہندی ، تے اُوندیاں شاخاں ، تے بانگڑو ، قنوجی تے برج بھاشا وغیرہ ڳݨیاں ویندن۔

اپݨے ایں نظریے وچ جارج گریرسن پنجابی تے لہندا دے بارے وچ ڈھیر کجھ ݙسیے تے اپݨے نظریے دا بھر پور اظہار کیتے۔

انھاں پنجابی زبان ٻولݨ والیاں دے علاقے دی حد بندی وی کیتی ہے ، او آہدن جو ، جہلم کنوں لا تے سرہند توڑیں دے درمیانی علاقے دی زبان پنجابی ہے ۔ ایہ ٻئی ڳالھ ہے جو اِتھاں کجھ ٻیاں زباناں دے نمونے وی مِلدن۔ ایندی وجہ ایہ ہے جو سرہند بلکہ دریا سرسوتی دے مغربی علاقے وچ کجھ دردیٔ قبیلے وی آباد ہَن ، تے کُجھ بیرونی دائرے دیاں زباناں ٻولݨ والے وی ہَن ، ݙوجھی ٹولی اُنھاں کوں آپݨاں مفتوح تے محکوم بݨا تے جذب کر گھدا تے ہولے ہولے انھاں زبان تے وی غلبہ پاتے اوندی حیثیت کوں ککھ دا نہ رکھیا۔

مغربی تے جنوبی حد بندی جہڑی جو گریرسن مقرر کیتی ہے ۔ او کوئی اختلافی ڳالھ کائنی ، کیوں جو ایندی شمال مشرقی حد سابقہ ریاست بہاول پور دی شمال مشرق چُنڈ کنوں شروع تھی ویندی ہے ۔ اَتے گھٹ وَدھ شمال مغرب والے پاسے دو کالے باغ توڑیں ایہ علاقائی حد چلی ویندی ہے ۔ وَل ایہ جو جہڑی زبان ایندے جنوب تے مغرب وچ ٻولی ویندی ہے ، او ملتانی ہے تے جہڑی زبان ایندے شمال مشرق وچ ہے او لَہندا ہے ، یا لہندا تے پنجابی ہے ، یا لہندا پنجابی تے ملتانی رَلّی مِلّی ہے،

گریرسن مغربی ہندی دیاں حداں مقرر کریندیں ہوئیں اَہدن جو جتنے وسیع علاقے وچ مغربی ہندی ٻولی ویندی ہے ۔ کوئی ݙوجھی زبان اتنے علاقے وچ نھیں ٻولی ویندی ، مغربی ہندی دی مغربی سرحد سرہند دے قریب قریب قرار ݙتی ڳئی ہے ، اَتے ایہ پنجابی دے نال نال ٹُردی ٹُردی جنوب مغرب والے پاسے پٹیالہ تے سابقہ ریاست بہاول پور دی روہی (چولستان) وِچوں تھیندی ہوئی اڳوں تے لنگھ ویندی ہے ، ایہ توڑیں جو جیسلمیر دے قریب وَنڄ تے سندھی وچ مِل ویندی ہے۔

جارج گریرسن، ایہ وضاحت وی کر ݙتی ہے ، جو پنجابی دی خالص ترین شکل والی زبان باری دو آب تے اُتلے پاسُوں دے علاقے وچ ٻولی ویندی ہے ، انھاں ایہ وی ݙسیے جو دہلی دے قریب اِی ترائے مشہور زباناں یعنی برج ، ہریانوی تے راجستھانی دا سنگم (کٹھے تھیوݨ دی جا) ہے ، بلکہ دہلی کوں ہریانوی زبان دے علاقے وچ ڳنڑدِن،

گریرسن اپݨے نظریے دی بنیاد اُنھاں لسانی اختلافات اُتے رَکھیندن، جہڑے جو وسطی گروہ (اندرونی دائرے) دیاں زباناں تے شمال مغربی، جنوب مغربی ، جنوبی ، تے مشرقی گروہاں دیاں زباناں وچ موجود ہِن ۔ ایہ اختلافات شاید ایں دائرے دیاں زباناں دے لب و لہجہ تے تلفظ دے ، اَتے بیرونی دائرے دیاں زباناں دے لب و لہجہ تے تلفظ دے فرق دی وجہ کنوں پیدا تھئین۔

انھاں دے قول دے مطابق اندرونی دائرے دیاں زباناں اڄݨ ارتقائی منزل وچ ہِن ، جݙاں جو بیرونی دائرے دیاں زباناں لسانی ارتقاء دے سلسلے وچ ٻہوں اَڳوں لنگھ ڳئین۔

افعال دیاں گرداناں دے فرق دی وجہ کنوں وی ایہ اختلاف ہِن ۔ 

مثلاً ہِک دائرے والے اَہدن جو ’’اساں اوکوں ماریا‘‘ تے ݙوجھے دائرے والے اَہدن جو ’’او اساں کنوں ماریا ڳئے۔‘‘

ایہا او ڳالھ ہے جیندی وجہ کنوں اندرونی تے بیرونی دائریاں دیاں زباناں وچ زَبردست اختلافات پاتے ویندن ۔ ٻیا ایہ جو گریرسن دے اندرونی دائرے تے بیرونی دائرے کوں غلط وی سمجھ گھدا ونڄے ، تاں وی ایہ مَنݨاں پوندے جو وسطی گروہ دیاں زباناں باقی گروہاں دیاں زباناں کنوں اپݨیاں خصوصیتاں دی وجہ کنوں بالکل اَنج اَنج ہِن تے نویکلیاں ہِن۔

گریرسن اپݨے ایں نظریے وچ پنجابی تے لہندا دے متعلق ، وی ڈھیر ساریاں ڳالھیں آکھئن ، انھاں زباناں دی گروہ بندی وچ پنجابی کوں اندرونی دائرے دے وسطحی گروہ وچ ݙکھائے تے ایویں بیرونی دائرے دے شمال مغربی گروہ وچ جنوبی لہندا تے شمالی سندھی (سرائیکی) کوں شامل کیتے ،

گریرسن لہندا تے سندھی (ملتانی سمیت) دے متعلق اَہدن ، جو انھاں زباناں دے ماخذ تے سرچشماں دے متعلق اساکوں ٻہوں تھوڑا علم ہے۔ سندھی دے متعلق اَہدن جو سندھی کنوں پہلوں ایں توں پہلے والی زبان اپ بھرنش پراکرت ہئی ۔ جیندا ناں ’’وَراچڈہ‘‘ ہا۔

گریرسن ایہ وی اَہدن جو سندھ دے ہر ضلع کنوں (سوائے ’’تھر‘‘ تے ’’پارکر‘‘ دے) ہک ایجھی زبان دے نمونے دستیاب تھئن۔ جیکوں مقامی لوک سریکی اَہدن ، پر جݙاں انھاں دا بغور مطالعہ کیتا ڳئے تاں او ہک اِیجھی زبان ظاہر تھئی جہڑی جو سندھی تاں اصلوں کائنی ، بلکہ لہندا دی ہک شکل نال مِلدی جُلدی ہے اَتے ضلع دیرہ غازی خاں دی ’’ہندکی‘‘ نال قریبی مناسبت رَکھدی ہے۔ تے انھاں ڳالھیں کرݨ دا نتیجہ ایہ نکلدے جو لہندا دی ’سرائیکی شکل والی زبان‘‘ کہیں جا وی رواج وچ کائنی ۔ حالانکہ ڈاکٹر ٹرمپ Trumpایکوں تسلیم کر چکئن ۔ مقامی لوک وی منیندن تے کجھ نمونے وی سامݨے آ ڳئین۔

ہند آریائی

گریرسن ملتانی تے لہندا ݙوہائیں زباناں کوں رَلا تے لہندا اَکھیندن، اَتے انھاں وچ کوئی فرق وی نھیں رکھیندے ۔ البتہ ایہ ݙسیندن جو کہیں زمانے ایں سارے علاقے وچ ہک ایجھی زبان ٻولی ویندی ہئی ، جہڑی جو ایں لہندا نال ضرور قریبی رشتہ رکھیندی ہوسی ، اَتے اوں سارے علاقے وچ ٻولی ویندی ہئی جتھاں وی ٻول چال اَڄ پنجابی ہے۔

دو آبہ چج تے دوآبہ باری دوآب دے اُتلے حصّے وچ جہڑی زبان ٻولی ویندی ہے ۔ او لہندا تے پنجابی دی رَلوڑ مِلوڑ ہے۔ ایندی وجہ ایہ ہے جو ہک زمانے لہندا دی قدیم شکل دِگھر تے دریا سرسوتی دے کناریاں تئیں پُڄ ڳئی ہئی اَتے اُوں قدیم شکل کوں اَڄ وی پنجابی دی بنیاد آکھ سڳدوں ۔

جارج گریرسن ہک کم ایہ وی کیتے جو لہندا کوں ݙوں حصّیاں وچ وَنڈ چھوڑیے تے انھاں ݙوں حصّیاں کوں ہک شمالی تے ہک جنوبی گروہ بݨاچھوڑیے تے اِنھاں ݙوہائیں کوں تقسیم کرݨ والی ہک لائن سلسلہ کوہستانِ نمک دی جنوبی کندھی ہے۔ گویا جنوبی لہندا کوں ہک اَنج ٻولی تسلیم کر تے ہک فرضی حد بندی وی کر ݙتی ہے ۔ جہڑی جو ملتانی کوں لہندا کنوں جُدا کر ݙیندی ہے۔

ہک ڳالھ ایہ وی ہے جو گریسرسن لہندا تے ملتانی (بلکہ سندھی) کوں وی ہِکا زبان یعنی لہندا سمجھدن ، توڑے جو او منیندے وی ہِن ۔ جو ملتانی تے شاہپوری زباناں وچ فرق تلفظ دا وی ہے تے ذخیرہ الفاظ دا وی۔

تنقیدی نظر:

گریرسن دا ایہ نظریہ زیادہ وقعت تے اہمیت والا کائنی ۔ کیوں جو معلوم تھیندے انھاں جہڑے مواد کوں سامݨے رَکھ تے اَپݨاں نظریہ گھڑیے ۔ او نسبتاً بعد دا ہے۔ قدیم دا کائنی ۔ اوندے وچ قدامت والی ڳالھ کائنی ۔ ٻیا ایہ جو او ایہ اثبت وی نھیں کر سڳیئے ، جو اندرونی تے بیرونی دائریاں دیاں زباناں جُدا جُدا نسلاں تے گروہاں دی پیداوار کیوں ہِن! انھاں وچ کوئی خاص خصوصیّت وی کائنی ، جو گریرسن دے نظریے کوں درست مَن گھنوں سِتّم ایہ ہے جو اُنھاں کوں ݙیکھ تے شیام سندر داس اپݨی کتاب ’’ہندی زبان و ادب‘‘ وچ گریرسن دے اندرونی تے بیرونی گروہاں کوں تسلیم کر تے اوندے مطابق ہندوستان دیاں آریائی زباناں دیاں تفصیلات بیان کیتن۔ اَتے پُراݨیاں غلط فہمیاں کوں شہادتاں دے طور تے پیش کیتے۔

1900ء دے لڳ بھڳ برصغیر پاک و ہند دیاں زباناں دا لسانیاتی جائزہ گھدا ڳئے تے اُردو دے متعلق دا صرفی تے نحوی تجزیاتی مطالعہ کیتا ڳئے ، اونکوں ݙیکھ تے جارج گریرسن دیاں اَکھیں کھلیاں ۔ بہرحال اوں صحیح عالمانہ جذبے دے تحت اپݨی غلطی دا اعتراف کر گھدا ہا ، تے ہک بیان ݙتا جو:

’’ہندوستانی(زبان) دے وجود وچ آوݨ دے بارے وچ اَڄ تئیں جتنے وی اہلِ علم (جنھاں وچ میں خود دی شامل ہاں) جو کجھ لکھیئے ، او میرا من دے باغ بہار دے دیباچے کنوں متاثر تھی تے لکھئے ۔ میرا من دے دیباچے دے مطابق اُردو اُنھاں مختلف لوکاں دیاں ٻولیاں دا معجون مرکب ہے ۔ جہڑے جو دِلی دیاں بازاراں وچ کٹھے تھی ڳئے ہَن ’ میرا من وی ایں غلط فہمی کوں سب توں پہلے چارلس لائل 1880ء وچ نشابر کیتا ،نے ہُݨ ہندوستان دیاں زباناں دے تفصیلی لسانیاتی جائزے ثابت کر ݙتے ، جو ہندوستانی (اُردو) بالائی دوآبہ گنگ و جمن تے مغربی روہیل کھنڈدی ٻول چال دی زبان ہے ۔ بے جوڑ تے گنوار قسم دے الفاظ تے محاورے وغیرہ کڈھ تے ایکوں ادبی نکھار ݙے ݙتا ڳیا۔‘‘

جارج گریرسن دے ایں اعتراف دے بعد ایہ ڳالھ ہے جو مزید بحث دی ضرورت نھیں رَہی ۔ اُردو دی اصل برصغیر پاک و ہند دی ہک قدیم تے متعین زبان ہے ۔ جَیں کنوں ترقی کرتے اُردو وجود وچ آئی۔

سوال ایہ ہے جو ایہ ٻولی کہڑی ہئی تے کہڑے علاقے دی ہئی ۔

جارج گریرسن ، چیٹرجی تے ٻئے ایں علم تے فن دے امام ، اُردو دے ݙونگھے تجزیاتی مطالعے دے بعد ایں نتیجے تے پہنتِن ۔ جو اُردو دا ماخذ شورسینی پراکرت اَتے مغربی اپ بھرنش ہے جہڑی جو اَڄ پندرہ سو سال پہلے دوآبہ گنگ و جمن دے اُتلے حصّے وچ ٻولی ویندی ہئی ، ایندے وچ کوئی شک وی نھیں کیتا ونڄ سڳدا کیوں جو اُردو دے موجودہ خدوخال شورسینی پراکرت تے مغربی اَپ بھرنش نال ٻہوں دور دی اُردو کوں گریرسن تے ٻئے علمائے قدیم مغربی ہندی اَہدن ۔ پر مغربی ہندی کہیں ڄاݨی پہچاݨی زبان دا ناں کائنی۔

جارج گریرسن سرائیکی دے وجود کنوں مُنکر ہے ۔ زیادہ کنوں زیادہ او ایکوں لہندا دی ہک شاخ مَنیندِن ، ایہ وݙی غلط فہمی ایں ڳالھوں تھئی ہے جو ملتانی زبان دے وجود کوں ہِک علیحدہ حیثیت نھیں ݙتی ڳئی ، بلکہ لہندا دیاں حداں ٻنیاں کوں چھک مُک تے ملتانی اُتے چڑھا ݙتا ڳے،

ڈاکٹر مہر عبدالحق اَہدن جو جیکر ملتانی زبان کوں ایں علاقے دی ہک علیحدہ زبان تسلیم کر گھدا ویندے اَتے زباناں دے پھیلائو (دِرگھݨ) دا رُخ شمال کنوں جنوب والے پاس کرݨ دی بجائے جنوب کنوں شمال والے پاسے دو بدل ݙتا ویندا ، تاں ایہ مسئلہ اَسانی نال حل تھی ویندا تے اِتّی وݙی غلطی وی جارج گریرسن کنوں نہ تھیندی ! او بے چارا وی کیا کریندا ، کیوں جو اُوں وقت سرائیکی دا میدان اِتی پدھری نہ تھیا ہا ۔ جِتی اَڄ ہے !

## حوالہ
کتاب: سرائیکی لسانیات۔ مصنف: دلشادؔ کلانچوی. ترتیب و پیشکش: ظہور احمد دھریجہ.چھاپہ خانہ جھوک پبلشرزملتان 2019ء