عملی تنقید

### کلامِ فرید دی تفہیم وچ متن دی اہمیت
میݙے نزدیک خواجہ فریدؒ ہک ایہ جیݙے وݙے سرائیکی شاعر ہِن جینکوں دنیا دے وݙے وݙے شاعریں دے مقابلے وچ ٻلھایا ونڄ سڳدے ۔ لیکن ایندے نال میݙے واسطے حیرانی دی ڳالھ ایہ وی ہے جو پوری صدی گزرݨ دے بعد خواجہ فرید وی شاعری دی تفہیم وچ کوئی قابل ذکر پیش رفت نئیں تھئی ۔ کلام فرید (سرائیکی) دیاں جتلا تشریحات اساݙے سامݨے آئین او روایتی تفہیم کنو ںاڳوں تے نئیں ودھیاں۔ آخر ایندی وجہ کیا ہے؟

میݙا خیال ہے جو ایہ سب تشریحات عام طور تے خواجہ فریدؒ دے صوفیانہ نظریات دے ارد گرد گھومدین ۔ اَتے کلام فرید دے متن دا آزادانہ مطالعہ عام طور تے ٻہوں گھٹ کیتا ڳئے۔

خواجہ فریدؒ دی شاعری کوں کئی حصیں وچ ونڈیا ونڄ سڳدے۔

1:صوفیانہ شاعری: بلاشبہ ایہ اُنھیں دی شاعری دا وݙا حصہ ہے ۔ تاہم صوفیانہ نظریات دے حوالے نال شار حین ایندیاں تشریحات عام طور تے اپݨے من پسند اَتے روایتی انداز وچ کیتن۔

2:عاشقانہ تے رومانی شاعری: ایہ وی اِتلا وݙا حصہ اے جتلا صوفیانہ شاعری دا ہے ۔ مگر عام طور تے رومانی کرداریں کوں صوفیانہ علامتیں وچ ورتیا ڳئے۔

3:منظر نگاری: ٻہوں ساریاں کافیاں ایندا نمونہ ہِن اَتے کئی دی تشریح وی صوفیانہ فکر دے حوالے نال کیتی ڳئی اے۔

4:انسانی سرگرمیں دی شاعری: آ چُݨوں رَل یار‘ وچ روہی دے رہندیاں۔ دے علاوہ کئی ٻے وی نمونے ہِن مگر ’’آ چُݨوں رَل یار‘‘ دی تشریح صحرائے عرب اَتے اسلامی سرگرمیں دے حوالے نال کیتی ڳئی اے۔

5:انسانی کردار دے حوالے نال : تھی تے ڳہلا اِت پوں تے’’اَتے واتوں سمجھ اَلا‘‘ وغیرہ دی تشریح وی مذہب دی روشنی وچ کیتی اے ۔ حالانکہ ’’اخلاقیات‘‘ انج ہک فلسفیانہ موضوع اے۔

6:حیات انسانی دا فلسفیانہ تجزیہ: زندگی دی بے معنویت اَتے موت دی اہمیت دے حوالے نال’’جیوݨ دے ݙینہہ ڈھائی وو یار‘‘ اَتے ’’تاں وی کیا تھی پیا‘‘ وغیرہ۔انھیں دی تشریح وی مذہبی حوالے نال کیتی گئی اے۔

’’تاں وی کیا تھی پیا‘‘ والی ساری کافی وچ ’’ہئی گم تھیوݨ مطلب‘‘ کنوں عدمیت دی بجائے ’’فنافی اللہ‘‘ مراد گھن تے انسانی زندگی بارے بے معنویت (Absurdism)دے سارے فلسفے کوں رد کریندیں ہوئیں دنیا دی بے ثباتی کوں تصوف نال جوڑ ݙتا ڳئے ۔حالانکہ وجودی فکر دا ایہ سب کنوں وݙا موضوع اے ۔ تشریح دے ایں سارے انداز بارے مولانا نور احمد خان فریدی فرمیندن ’’… حضرت خواجہ غلام فریدؒ صاحب کی تمام کافیوں کا نفیسِ مضمون عشق اور فلسفہء اوست پر محیط ہے (1)۔ لیکن عشق دا ذکر کرݨ دے باوجود او عاشقانہ کرداریں کوں وی صوفیانہ علامتیں دا رنگ ݙے ݙیندن اَتے ’’تخت ہزارہ‘‘ کنوں مراد ’’عالم ارواح‘‘ (2)اَتے ’’بھنبھور‘‘ کنوں مراد ’’مقام لاتعین‘‘ گھن گھندن۔(3)

حالانکہ ایں تشریح پچھوں خواجہ فریدؒ دی اپݨی کوئی روایت یا ارشاد موجود کائنی ۔ جیویں جو اُتے میں آکھیئے ’’آ چُݨوں رَل یار‘‘ دی تشریح علامہ محمد اکبر صاحب مرحوم(ریٹائرڈ) جج ہائی کورٹ بہاول پور صحرائے عرب اَتے تاریخ اسلام دے حوالے نال کیتی اے (4)۔ اینویں شارحین دا ایہ شوق ہر جاہ تے جاری ساری ہے ۔ حتیٰ کہ ’’میݙا عشق وی توں‘‘ دی تشریح کریندیں ہوئیں مولانا عزیز الرحمن خان ایں کافی کوں ہمہ اوست دے نظریے نال وابستہ کر ݙتے(5)۔ لیکن دلچسپ ڳالھ ایہ وی ہے جو ایں نقطئہ  نظر دے حامی کئی جاہیں تے آپت وچ متفق وی کائنی ۔ ایں کافی دی شرح بارے سئیں طاہر محمود کوریجہ اینکوں نعت دے زمرے وچ شامل کریندن (6)۔ ایں قسم دے شارحین دا آپت وچ اختلاف جاہ جاہ تے موجود ہے ۔ ایں شعر

نہ کوئی آدم نہ کوئی شیطاں

بݨ ڳئی ایہ کل کوڑ کہاݨی

دی شرح کریندیں ہوئیں مولانا عزیز الرحمن خان اہدن ’’آدم اور شیطان کا قصہ ایک غلط کہانی کی طرح مشہور ہو گیا ۔ ورنہ آدم علیہ السلام کا علم معدن ذات الٰہی تھی اور شیطان کے انکار سجدہ پر بھی عظمت الٰہی کی حفاظت کا ایک پہلو مضمر تھا (7)۔ طاہر محمود کوریجہ سئیں ایندے معنی ایہ لکھدن ’’کہاں کا آدم ‘ کہاں کا ابلیس یہ ساری علامتی کہانیاں ہیں۔(8)مولانا نور احمد خان فریدی ایندا مطالب ایہ بیان کریندن ’’آدم یا شیطان یا باالفاظ دیگر خیر و شر کی جنگ قصہ کہانی سے زیادہ اہمیت نہیں رکھتے۔‘‘(9)

غیر صوفیانہ کلام کوں وی جیرھا خواجہ فریدؒ دے شخصی یا کہیں معروف رومان دے کردار دے حوالے نال آکھیا ڳئے ۔ اونکوں وی تصوف دے حوالے نال گھدا ویندا رہ ڳئے ۔ مثال دے طور تے ایں شعر :

ݙکھڑیں کارݨ ڄائی ہم

سولیں سانگ سمائی ہم

کوں مولاناعزیز الرحمن خان ’’سلوک‘‘ دے مرحلیں نال وابستہ کریندن ۔ جݙاں جو سئیں طاہر محمود کوریجہ اینکوں ایں معنی وچ نئیں گھندے ۔ اینویں

ویسوں سنج صباحیں

خالی رہسن جاہیں

دی تشریح وچ مولانا عزیز الرحمن محبوب حقیقی ݙو روانگی اَتے منزل مقصود تائیں پُڄݨ دی ڳالھ کریندن حالانکہ ایہ کافی انسانی زندگی دے خاتمے دے ذکر نال تعلق رکھدی اے ۔ اَتے پورے دیوان وچ موت بارے خواجہ فریدؒ دے مخصوص فلسفیانہ فکر ’’عدمیت‘‘ دے معنی ݙیندی اے جیرھا زندگی دی بے معنویت نال وابستہ اے۔

ایں انداز دیں تشریحات نال پورا دیوان بھریا پئے ۔ ایندا نتیجہ ایہ نکھتے جو خواجہ فریدؒ دی شاعری وچ معانی دے بے شمار امکانات کوں محدود کر ݙتا ڳئے۔ جیندی وجہ کنوں اِتلا وݙے شاعر دے کلام دی تفہیم دی ڳالھ اڳوں تے نئیں ٹُری۔

ایں ساری صورتحال دی وجہ اے تھئی اے جو خواجہ فریدؒ دے سرائیکی کلام دے متن دا آزادانہ مطالعہ پوری طرح نئیں کیتا ڳیا اَتے اوندے اُتے تصوف دی مخصوص چھاپ لا ݙتی ڳئی اے ۔ حالانکہ اُنھیں دی صوفیانہ شاعری کوں وی مخصوص چھاپ کنیں ہٹ تے پڑھیا ونڄے تاں اوندے وچ معانی دے ہزار ہا پہلو پوشیدہ ہن ۔ کیوں جو تصوف دے بذات خود اپݨے ہزار ہا رنگ ہِن اَتے اوندیاں مختلف تشریحات وی ہِن ۔

مصنف دی شخصیت اَتے نظریات کنوں ذرا آزاد تھی تے تحلیق دے متن دا آزادانہ مطالعہ اساݙے اُتے اوندے بے شمار معنی نشابر کریندے اَتے ہر دور وچ حالات دے مطابق اپݨے آپ کوں قائم رکھدے۔

ممکن اے ایہ ڳالھ بعض قارئین واسطے حیرت دا سبب ہووے ۔ لیکن حقیقت ایہ ہے جو دنیا دیں عظیم تخلیقات دا مطالعہ ہمیشہ متن دے آزاد مطالعے تے ریہے ۔ مثال دے طور تے یونان دے قدیم شاعر ہومر (اٹھویں صدی قبل مسیح) جیندی حیاتی بارے ٻہوں گھٹ معلومات حاصل ہن ۔ دیں طویل تے شاہکار تخلیقات دے متن دا آزادانہ مطالعہ اِی ہے ۔ جئیں ہومر کوں ایہ جیݙا مقام ݙتے اَتے ہزاریں سالیں تائیں جِیندا وی رکھیے ۔ ایندے علاوہ ادب دی تاریخ وچ کئی ٻیاں وی مثالاں موجود ہِن ۔ ویسے خود  اساں کنیں سرائیکی لوک گیتیں اَتے اکھاݨاں دیاں مثالاں وی ہِن ۔ اُنھیں لوک گیتیں اَتے اَکھاݨیں دے صرف متن دے مطالعے اِی اِنھیں کوں زندہ رکھیئے ۔ اَتے ہر زمانے وچ اِنھیں دی اہمیت کوں نشابر کیتے ۔ اَتے اُنھیں دی چس رَس تے دانش کنوں نسلاں متاثر تھیندیاں آئین ۔ اگر اساں خواجہ فریدؒ دے متن کوں اِنھیں روایتی تشریحات کنوں آزاد کر گھنوں تاں وی او نہ صرف ہمیشہ زندہ رہسی بلکہ اوندے آزاد مطالعے نال اوندیاں ہزاراں پرتاں وی اساݙے اُتے کُھلسِن ۔ اَتے او زمان  مکان دی قید کنوں وی بلند برتر تھی ویسی۔

متن دا آزادانہ مطالعہ اَحٖ دے دور دا سب کنوں وݙا حقیقت پسندانہ مطالعہ اے ۔ بلکہ حقیقتاً ہر دور وچ وی ریہے ۔ کیوں جو ہر قسم دے متن وچ بے پناہ معنی ہوندن ۔ ’’متن دا قاری جیرھلے ہک متن کوں ولا ولا پڑھدے تاں او متن ہر دفعہ ہک نواں متن بݨ تے اوندے سامݨے آندے ۔ اَتے اپݨے نویں نویں معانی نشابر کریندے ۔ متن دی قرأت دا ایہ عمل ݙو طرفہ ہوندے ۔ حقیقتاً نہ کوئی معنی متن دے اندر ہوندن تے نہ ٻاہر ۔ اَتے نہ قاری دے ذہن وچ ۔ بلکہ ایہ معانی قاری اَتے متن دے درمیان رابطے دی وجہ کنوں پیدا تھیندن ۔ بلکہ ایہ معانی ہک اینجھاں صورتاں بݨ ویندن جیرھیاں اُنھیں ݙوہیں دے رابطے نال اپݨے آپ کوں نشابر کریندن ۔ کیوں جو بعض اوقات متن وچ جیرھیاں خالی جاہیں یا معانی دیاں گنجائشاں موجود ہوندن ۔ اُنھیں کوں قاری خود پُر کریندے ۔ اَتے اینجھے متن دا صرف ایہ کم ہوندے جو او قاری اُتے معانی دے امکانات دے راہ کھولے ۔ اَتے قاری دا کم ایہ ہوندے جو او انھیں کوں اپݨی پکڑ وچ گھن آوے ۔ اَتے معانی دی باضابطہ تشکیل کرے بلکہ اوندے اندر وسعت پیدا کرے۔

جوں جوں قاری متن کوں پڑھدے ویندا تاں تاں چیزاں اپݨے معانی بدلدن ویندیاں ۔ اگر متن دا نقطئہ نظر قاری واسطے اجنبی یا نامانوس ہووے تاں قاری دے شعور کوں وی اپݨے اندر وسعت پیدا کرݨی ہوندی اے۔

متن دے پڑھݨ دے ایں عمل وچ قاری کوں اوندے ماضی ‘ رسم روایات ‘ معاشرتی انداز جیندے وچ او تخلیق تھیا ہوندے ‘ دیاں ساریاں خارجی صورتاں اوں تخلیق وچ شامل تھی کراہیں پڑھݨ دے مسلسل عمل کوں کجھ کنوں کجھ بݨا ݙیندن ۔ ایں طرح ایہ متن اپݨے کثیر الجہتی (Multiple Reading)دے حوالے نال ایہو کجھ نئیں رہندا جیرھا اپݨی ساخت دے ویلھے ہا ۔ اَتے ایں طرح او بالکل ہک منفرد چیز بݨ ویندے ۔ اَتے اوندے وچ ہک اینجھی وسعت آ ویندی اے جیندے نال او رولاں بارتھ (1980۔1915ء)دے مطابق مصنف اپݨے متن وچوں غائب تھی ویندے اَتے قاری ظاہر تھی آندے بلکہ مخصوص لفظیں وچ ’’جی‘‘ اُٹھدے۔

ایں طرح قاری دا وی ایہ فریضہ بݨ ویندے جو او متن دی سیر حاصل تشریح دا فریضہ سر انجام ݙیوے جیرھا متن وچ خالی جاہیں دی وجہ کنوں ہوندے ۔ قاری دا ایہ فریضہ اِت واسطے وی ہے جو متن دی تشریح دے امکانات دے سفر کوں جاری رکھیا ونڄ سڳے۔

جیرھلے قاری متن وچ موجود معافی دے امکانات کوں ڳول تے منظر عام تے گھن آندے تاں ایہ مختلف قارئین دے حوالے نال مختلف تھیوݨ پئے ویندن ۔ کیوں جو ضروری نئیں ہوندا جو ہر قاری ہکے متن کنوں ہکے معانی مراد گھنے ۔ کیوں جو ہر قاری دا تجربہ ہک ٻئے کنوں مختلف ہوندے ۔ ایندا نتیجہ ایہ نکلدے جو ہک متن دیاں مختلف تشریحاں اساݙے سامݨے آندین ۔ اَتے ایں طرح متن دیاں رنگا رنگ تشریحاں معافی دی دریافت واسطے ہک دور رس عمل ہوندے۔

متن دے پڑھݨ دے دوران قاری تے کجھ فریضے وی عائد تھیندن جو او متن دیں صداقتیں کوں نشابر کرݨ تے ناصرف مائل ہووے ۔ بلکہ آزاد وی ہووے اَتے اوندے اُتے کہیں قسم دیاں پابندیاں نہ ہوون ۔ ایں طرح دا قاری ہک فعال قاری ہوندے اَتے متن کوں اپݨے معانی ݙے سڳدے (10)

شاید ہُݨ میݙی ڳالھ بہتر طور تے سمجھی ونڄ سڳے ۔ جو متن دے آزاد مطالعے نال پوری صورتحال کیویں بدل سڳدی اے ۔ معانی دے دریافت دے عمل کوں کیویں اڳوں تے جاری رکھیا ونڄ سڳدے اَتے کیویں ہک وݙی شاعری زندہ جاوید تھی سڳدی اے۔

میں ہُݨ اِتھاں ایہ آکھݨ چاہنداں جو کلام فرید دے متن دی تشریحات دی ہک مخصوص روایت کنوں انج تھی تے اوندے آزادانہ مطالعے دی روایت دا رواج پاتا ونڄے ۔ اگر اساں ایں طرح خواجہ فریدؒ دے متن دی قرأت کروں تاں کم از کم اُنھیں دے کلام دیاں تشریحاں ہک خاص نقطہ ء نظر تائیں محدود نہ رہسن اَتے اُنھیں دے رومانوی کلام ‘ منظر نگاری اَتے انسانی زندگی دیاں دلچسپاں اپݨے نویں تے اصلی معانی وچ اساݙے اُتے نشابر تھیسن بلکہ خود صوفیانہ کلام دے کئی نویں نویں پہلو اساݙے سامݨے آئوسن ۔ مثال دے طور تے اگر خواجہ فریدؒ دے دیوان دے پورے متن کوں ہک مجموعی انداز وچ ݙٹھا ونڄے تاں ایہ تصوف دے نال نال سرائیکی وسیب دے کلچر ‘ رسم  روایات ‘ انسانی روزگار ‘ دلچسپیاں ‘ رنگینیاں ‘ ݙکھڑے ‘ رومان ‘ ضرب الامثال دی دانش ‘ لوک کہانیاں دے اساطیری حوالے بیک وقت ہک اکائی دی صورت وچ اساݙے سامݨے وسیب دی تاریخ تے ثقافت دا نقشہ بݨا گھنسن ۔ اَتے اِتھوں صدیں دی صورت حال اساݙے سامݨے نشابر تھی ویسی اَتے اساݙے اُتے ہک نویں  Awareness اتے شعور پیدا کریسی۔

ہک ٻئے حوالے نال پورے متن تے آزاد انہ نظر سٹی ونڄے تاں خواجہ فریدؒ دی پوری شاعری کچلے ہوئے طبقیں (Subaltern)دی شاعری بݨ ویندی اے ۔ جیندے وچ غریب طبقہ اپݨی زندگی بسر کریندا نظردے ۔ لوک ڳوئلیں ویلھے وی لُکھ دا شکار ہن ‘ قمر و اپݨی  شاعری وچ مست اے ‘ لاڑیں دے دیرے اُتے لسی دے مٹ پویندے پئین‘ آجڑی اپݨے اجڑیں سمیت روہی وچ گزران پئے کریندن‘ غم زدہ عورت اپݨے سڄݨ واسطے سنگار ٻیٹھی کریندی اے اَتے پھالاں پیندی پئی اے ۔ جلاوطن غریب لوک بارش تھیوݨ دے بعد روہی ݙو رواں دواں ہن ۔ زندگی اپݨے نت نویں رنگ وچ ڈھلدی پئی اے ۔ ایں سارے منظر وچ فرید دا متن تلویں طبقے دی زندگی دا پورا عکس اساݙے اُتے نشابر کر ݙیندے۔جیرھا عوامی زندگی دا درشن بݨ ویندے۔اتے ول ایہ ہک کچلے ہوئے طبقے دی شاعری بن ویندی ہے۔

جیکر اساں ایں مجموعی متن کوں ہک ٻئے حوالے نال ݙیکھوں تاں ایہ متن سرائیکی وسیب دی عورت دی آواز بݨ تے اساݙے سامݨے آندی اے۔ عورت پورے متن وچ اَلیندی پئی اے ۔ او اپݨی محبت دا اظہار خاصی اُچی اَواز نال کریندی اے ۔ او اپݨے محبوب دی وفاداری وچ پیروراݨی تھلیں وچ بھڄدی ویندی اے ۔ او کہیں ویلھے مٹی ولوڑیندی پئی اے ‘ کہیں ویلھے اَجڑ چریندی اے ۔ اَتے کہیں ویلھے دلیں دا شکار کریندی نظر آندی اے ۔ کہیں ویلھے یار واسطے پھالاں پیندی اے ۔ ہار سنگار کریندی اے اَتے کہیں ویلھے پیلھوں پئی چُݨدی اے ۔ ایں طرح خواجہ فریدؒ دے پورا متن عورت دی حیاتی دا پورا عکس بن ویندے۔ جتھاں عورت ہمہ قسم سرگرمیں وچ مصروف اے۔اَتے ایں طور  ایہ متن اساݙی عورت دی کہاݨی ہے۔

ایں پورے متن کوں جیکر اساں زبان دے ہک ماہر دے حوالے نال ݙیکھوں تاں سو سال پُراݨی سرائیکی زبان اُتے شاعری اپݨی صنف کافی دے حوالے نال اساݙے سامݨے آندی اے ۔ایہ متن زبان لوک روایات اَتے قصیں کوں محفوظ کرگھندے ۔ لفظیں دے معانی دے بے شمار امکانات اساݙے اُتے ظاہر کریندے ۔ اتے اوں پورے دور کوں Preseveکرگھندے ا یندے علاوہ ایہ متن سرائیکی سندھی ہندی فارسی عربی اتے برج بھاشا  زبانیں دے رشتیں دا گلدستہ  وی بن ویندے۔

مجموعی متن دے مطالعے دے علاوہ اگر اساں انفرادی حوالے نال کہیں ہک کافی یا شعر دی قرأت کرو تاں اُنھیں وچ وی معانی دے نویں نویں امکانات موجود ہِن۔

خواجہ فریدؒ ہک پکے وحدت الوجودی صوفی ہووݨ نال ہک وجودی (Existentialist)فلسفی وی ہَن ۔ مغرب وچ جدید وجودی فلسفیں ژاں پال سارتر (1980۔ 1905ء) اَتے البرٹ کامیو (1960۔1913ء) دے نمودار تھیوݨ کنوں پہلے اِی خواجہ فریدؒ دے کلام وچ اپݨے ہم عصر فلسفی فریڈرک نیٹشے(1900۔1844ء) دے عہد دے وجودی اثرات موجود ہَن اَتے مذہبی حوالے نال بیشتر خیالات ہک ٻئے اہم ڈنمارک دے وجودی فلسفی کرکے گارڈر (1855ء۔ 1813ء) نال ونڄ ملدین ۔ جݙاں جو زندگی دی بے معنویت بارے خواجہ فریدؒ دی فکر البرٹ کامیو کنوں وی ٻہوں پہلے کئی کافیں اِچ پاتی ویندی پئی ہئی ۔ ایں حوالے نال خواجہ فریدؒ وجود دے اِمکان اُتے وی ڳالھ کریندن  اَتے ’’عدمیت‘‘ دے امکان کوں ’’لاشئے لا امکان وی توں‘‘ دے اظہار دے علاوہ ’’جیوݨ دے ݙینہہ ڈھائی وو یار‘‘ وچ وی نشابر کریندن ۔ لیکن شارحین فرید خواجہ فرید دی اِتلا گہری فکر تیں رسائی نہ ہووݨ پاروں اینکوں وحدت الوجود یانعت دے حوالے نال اَتے کتھائیں زندگی دی بے ثباتی بارے صوفیانہ فکر دے ذریعے جوڑ تے معاملہ ختم کر ݙیندن۔

دلچسپ ڳالھ ایہ ہے جو وجودی فلسفی زندگی دی بے معنویت وچ ’’مسرت‘‘ کوں وی تلاش کریندن اَتے ایں کوں اپݨے فلسفیانہ ناولیں دے ذریعے پیش کرݨ دی کوشش کریندن ۔ البرٹ کامیو جتھاں زندگی دی ایں بے معنویت کوں اپݨے ناول The Strangerوچ پیش کیتے ۔ اُتھاں موت دی خوشی کوں اپݨے ٻے ناول A happy deathوچ بیان کریندے ۔ موت دی خوشی (جیرھی اساکوں کئی ٻنھیں فلسفیں دے حوالے نال وی ملدی اے) بارے وجودی فلسفے دے واسطے نال ڳالھ کریندیں ہوئیں قاضی قیصر الاسلام اہدے:

’’زندگی ایک لطفِ ناپائیدارہے ۔ تو موت کی بھی اپنی ایک چاشنی ہے اور اس چاشنی سے گریز پا ہونا  اپنے انداز کی محرومی ہے اور یہ محرومی یہ تلخی موت کی تلخی سے کہیں بڑی تلخی ہے۔‘‘(11)

خواجہ فریدؒ زندگی دی ایں بے معنویت اَتے ایں بے معنویت وچ خوشی دا اظہار اپݨی ہکی کافی وچ مکمل کر ݙیندن ۔ ایں کافی دا آغاز موت دے ذکر نال تھیندے اَتے خاتمہ خوشی دے اظہار نال جیرھا ٻہوں معنی خیز ہے۔

جیوݨ دے ݙینہہ ڈھائی وو یار

سٹ گھت فخر وݙائی وو یار

کتھ او پینگھ پپل  ملکاݨے

ناز حسن کتھ راج بباݨے

کتھ ماء بھیݨیں بھائی وو یار

کتھ رانجھݨ ‘ کتھ کھیڑے بھیڑے

کتھ رہ ڳئے او جھگڑے جھیڑے

کتھ چوچک دی ڄائی وو یار

کتھ او مکر فریب دا چالا

کتھ او جوڳی مندراں والا

پرم جڑی جئیں لائی وو یار

ماہی منجھیاں ہیر سلیٹی

عطروں بھنڑی مشک لپیٹی

ڳئے سب جھوک لݙائی وو یار

جوبن ساتھی چار ݙینہاں دا

جھٹ پٹ ضعف ٻڈھیپا آندا

کوڑی آس پرائی وو یار

ہے ہے ݙٹھڑی کہیں نہ ویندی

کجل مُساڳ تے سرخی میندی

سرمہ سیندھ سَلائی وو یار

کافی دے منظر بدلݨ دی کیفیت وی دعوتِ فکر ݙیندی اے۔

موسم رُل پِھر وَل گھر آئی

ونڄݨ نہ وقت نراس اَڄائی

آنوݨ دی کر کائی وو یار

کوڑی صحبت کوڑی سنگت

کوڑے نخرے کوڑی رنگت

لپ دھوڑی ٻک چھائی وو یار

مچھلیں پینگھیں لاسوں تاریں

چݨکیں کھنڈریں ہونگ تواریں

سہجوں راند رسائی وو یار

تھیاں سرسبز فرید دیاں جھوکاں

مہروں سبز تھیاں وَل سوکاں

بختیں واڳ ولائی وو یار

ایہ معنی خیزی خواجہ فریدؒ دی ٻہوں کافیں وچ موجود اے۔

جیویں ’’میݙا عشق وی توں‘‘ دا منڈھ عشق دے حوالے نال ٻدھیا ڳئے ۔ لیکن خاتمہ ہک وجود دے امکان اَتے لایعنیت (لاشئے) تے ونڄ تھئے ۔ 

جے یار فرید قبول کرے ۔سرکار وی توں سلطان وی توں

نہ تاں کہتر کمتر ادنی احقر۔   لا شئے لا امکان وی  توں

بالکل اینویں کافی ’’آ چݨوں رَل یار‘‘ ہک خوشیں بھری انسانی سرگرمی کنوں شروع تھیندی اے ۔ مگر خاتمہ اِتھاں آن تھیندے۔

آیاں پیلوں چݨݨ دے سانگے

اوڑک تھیاں فریدݨ وانگے

چھوڑ اَرام قرار

ہکیاں ٻکیاں نی وے

جیرھا خود خواجہ فریدؒ دی کائنات اَتے انسانی زندگی بارے غور و فکر دے بعد حیرت زدگی اَتے سچائی دی تلاش وچ اضطراری کیفیت کوں بیان کریندے۔ بالکل اینویں اِیہ مشہور کافی ہے۔

وچ روہی دے رہندیاں ‘ نازک نازو ڄٹیاں

ایہ وی خوش کن آغاز کنوں ٹُردی اے لیکن معاملہ مونجھ تے آن مُکدے:

مونجھ فریدؔ مزید ہمیشہ ‘ اَج کل خوشیاں گھٹیاں

جیویں جو تساکوں علم ہوسی ۔ مونجھ ملال وجودی فلسفے دا ہک وݙا موضوع اے۔اینویں اِی کافی جیرھی انسانی ناکامی اُتے قدرت دی مرضی دے حوالے نال شروع تھیندی اے ۔ اووجودی فلسفے وچ تقدیر دے مسئلے نال بحث کریندی اے۔

کیا تھیا جو تیݙی نہ بݨی 

تھیسی اُوہا جو رَبّ ڳݨی

مگر ایندا خاتمہ وی حیرت انگیز طور تے خوش خبری تے تھیندے ۔ مایوسی ‘ ناکامی ‘ تقدیر اَتے اُمید سب وجودی فلسفے دی موضوعات ہِن۔

تھی خوش فرید تے شاد ول

مونجھاں کوں نہ کر یاد وَل

جھوکاں تھیسن آباد ول

ایہ نئیں نہ وہسی ہک مݨی

ایہ سارا اسلوب کہیں ہک صوفیانہ تشریح دے فارمولے نال حل نئیں کیتا ونڄ سڳدا ۔ اظہار دے ایں اسلوب وچ ہزاراں افکار تے معانی پوشیدہ ہِن جنھیں کوں متن دی وَل وَل قرأت نال نشابر کیتا ونڄ سڳدے ۔ میں اِتھاں تصوف دی بجائے وجودی فلسفے دے حوالے نال ڳالھ کیتی اے ۔ مگر خواجہ فریدؒ دا پورا امتن انسانی سرگرمیں دے اظہار نال بھریا پئے۔ ڳالھ کوں مُکیندیں ہوئیں ولا میں ایہاڳالھ دُہریساں جو دیوان فرید دے متن دا جیکر کہیں ہک مخصوص فکر کوں سامݨے رکھ تے مطالعے دی بجائے آزادانہ مطالعہ کیتا ونڄے تاں ہر لفظ ‘ ہر شعر ‘ ہر کافی اپݨے ہزاراں معانی اساݙے اُتے نشابر کریسی اَتے مطالعہ فرید دا رُخ وی بدل ویسی۔

## حوالہ
کتاب: لیکھے، مصنف : محمداسلم رسول پوری، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان