میݙی دھرتی ، میݙے لوک ۔ موہری اکھر

کتاب دا ناں ’’ میݙی دھرتی میݙے لوک ‘‘ ہے ، ایندا مقصد اے نی جو سرائیکی دھرتی تے دھرتی دے لوک صرف میݙے ہِن تے ٻئے کہیں دا کائنی ، نہ نہ سارے وارث تے مالک ہِن ، اساں سارے کلہے نی رَلے ہیسے ۔ چنڳی ڳالھ اے ہے جو سارے آکھن ’’ میݙی دھرتی ‘ میݙے لوک ‘‘ ۔ ہُݨ سوال اے ہے جو کتاب دا مقصد کیا ہے ، کتاب دا مقصد اے ݙسݨ ہے جو میݙی دھرتی کیا ہے تے میݙے لوک کیا ہِن ؟ اے وی ݙسی ونڄاں جو جتنی میݙی دھرتی دی قدامت تے میݙی دھرتی دے لوکیں دی عظمت ہے ، شئیت میں اوندا ہِک فیصد وی نہ ݙس سڳاں کیونجو سرائیکی وسیب ٻہوں وݙے سماج دا ناں ہے تے سارے وسیب دا احاطہ کرݨ میں جہے حقیر دا کم نی ، البتہ ایں موضوع تے ادارے کم کرن تاں ول وی او پوری ڳالھ تاں نہ کر سڳسن البتہ پنج ݙاہ فیصد ݙس ویسن ۔ کتاب دی اشاعت دا مقصد اپݨی علمیت یا اسلوب بیان کرݨ وی کینھی تے نہ ہی اے کوئی سرائیکی نثر دا شہکار نمونہ ہے ۔ میں اے وی نی آکھدا جو ایں کتاب اچ کوئی کمیاں ، خامیاں تے غلطیاں نہ ہوسن ، اے سارا کجھ عین ممکن ہے پر میں ہک بند در کھولݨ چہنداں جیرھا جو وسیب دی ڄاݨ تے سنڄاݨ بارے بند اے ۔ 

اے وی ݙسی ونڄاں جو اساں ہِک ایہو جیہا سرائیکی انسائیکلو پیڈیا چھاپݨ چہندوں جیندیاں 43 جلداں ہوون ،سرائیکی دے سارے اکھریں دی ہِک ہِک جلد الگ ہووے ۔ میݙی ایں ڳالھ کوں کجھ لوک مذاق سمجھسن پر خاب ݙیکھݨ تے کوئی پابندی کائنی ۔ امید تے دنیا قائم ہے ۔ جیکر اللہ کوں منظور ہوسے تاں اے کم ضرور تھیسے ۔ ایں کم دی پہلی سِلھ ایہا کتاب وی بݨ سڳدی ہے ۔ بھانویں جو اے اتنی وݙی علمی تے تحقیقی کتاب کائنی پر وسیب دی ڄاݨ سنڄاݨ ضرور ہے ، سچ تاں اے ہے جو اڄ اساݙا طالب علم تے اساݙا عام بندہ ڄانݨ چہندے جو اساں کیا تے اساݙا وسیب کیا ہے ؟ ایں ضرورت کوں اے کتاب جیکر اعشاریہ ہک فیصد وی پورا کر ونڄے تاں میں سمجھساں میݙی محنت اجائی کائنی ۔ 

جیویں 43 جلدیں دا سرائیکی انسائیکلو پیڈیا میݙا خاب ہے ، ایویں 43 جلدیں دی جامع سرائیکی لغت وی جھوک سرائیکی دا خواب ہے ۔ ایں سلسلے اچ پروفیسر شوکت مغل صیب کم کریندے پن تے لسانیات اُتے انہاں دا سارا کم ایں کم دی بنیاد بݨ سڳدے پر سارا بار ہک مونڈھے تے نہ ہووے ، سارے لوک تے سارے ادارے رَل مِل تے کم کرن ۔ سیاݨے آکھدن جیکر سارے رل تے ہمت کرن تاں ککھ تلے پہاڑ اے نہ تاں ککھ وی پہاڑ اے ۔ 

کتاب اچ ترائے ڳالھیں کوں سامݨے رکھئے ، جیویں جو صحافت دے طالب علم دی حیثیت نال اساں جو کجھ پڑھئے او ایہ ہے جو صحافت دے ترائے مرکزی اصول ہِن ، پہلا خبر ، ݙوجھا تعلیم تے تریجھا تفریح ، میݙی ایں کتاب دا مقصد وی ایہو ہے جو  بے خبر ءِ ن انہاں کوں خبر ݙیوں جو اساں کیا ہیسے ،اساݙے لوک کیا ہِن تے انہاں کوں مایوسیں توں بچا تے ایں ڳالھ دی تعلیم ݙیوں جو اساں کیویں اڳوں ودھ سڳدوں ، اساں اپݨے پچھوال کوں سامھے رکھ تے اڄوال دی ڳالھ کرݨی اے تے اڳوال اچ آوݨ آلے ویلھے وقت بارے اپݨے ٻالیں کوں ݙسݨے ۔ اے وی ݙسݨے جو قوم بلائیں دے وات کیوں اے ؟ قوم کوں کیویں بچاوݨے ، قوماں کیویں اڳوں تے ودھدین ، او ترقی کیویں کریندین ، علم کیا ہے ، سائنس کیا ہے ، ترقی یافتہ قومیں ایجادات کیویں کیتین ، اڄ وی اساݙے بھوئیں توں پیر نی چودے ، ترقی یافتہ لوک اسمان تے کیویں پُڄ ڳن ؟ 

میݙی دھرتی دے لوک ٻہوں دانا ٻہوں سیاݨے ، ٻہوں بہادر اِن پر ٻاہروں آوݨ آلے کجھ لوکیں تے جاگیرداریں بر کیتے ۔ ہک ہوندی اے پسماندگی ، ٻی ہوندی اے ذہنی پسماندگی۔ ہک ہوندی اے غلامی ، ٻی ہوندی اے ذہنی غلامی ، بد قسمتی نال اتھاں دا جاگیردار سیاستدان ݙوہیں دا شکار ہیسے، ایجھے لوک ٻے کوں برتر تے آپ کوں کمتر سمجھدن ، ڳالھ ڳالھ نال اپݨی آپ مذمت کرݨ پئے ویندن تے آکھدن سئیں اساں چندرے ہیسے، اساں بودن بکھن تے بے وقوف ہیسے، اساݙی کوئی تریخ کائنی ،اساں جاہل تے غلام لوک ہیسے۔ اے تے ایہو جیہاں ٻیاں ڳالھیں، انہاں لوکیں تے انہاں ڳالہیں اساکوں برباد کیتے ۔ تُساں اساں ایں کم کوں مُکاوݨے ۔ انا ، وقار تے خودداری نال جیوݨے ، سر سٹ تے نی سر چا تے ڳالھ کرݨی اے ۔ اپݨی تے اپݨے وطن دی سنڄاݨ کرݨی اے۔ ہر جاہ تے اپݨے وطن وسیب دا جھنڈا اُچا کرݨے۔ ہُݨ عزت نہ کرݨ آلے کوں سئیں سئیں تے یائیں یائیں نی کرݨی ، جیڑھا جی دا ولدا پھوٹ آکھے اونکوں ݙاہ واری پھوٹ ۔ جیڑھا اُلارے اونکوں دھپ مار ݙیو ۔ کے تئیں اساں شرافت ، عاجزی تے انکساری دے ناں مریندے کُٹیندے تے دپھیندے رہسوں تے اپݨے ہتھیں نال اپݨے سینے کُٹیسوں ۔ کتاب دا مقصد اپݨے آپ کوں ڄاݨݨ تے اپݨے آپ کوں سنڄاݨݨ ہے۔ 

اساں اپݨی سرائیکی قوم کوں اے وی ݙسݨے جو قومیں دے وطن ہوندن ، انہاں دی تہذیب ہوندی اے ، ثقافت ہوندی اے ، زبان ہوندی اے ، انہاں دی اپݨی سنڄاݨ ،عزت شان تے اپݨا اختیار ہوندے ، اساں اپݨی قوم کوں فلسفے تے قومی فلسفے بارے ݙسݨے ، اساں قوم کوں در پیش مسئلیں بارے صرف مسئلے مسئلے کرݨ نی سکھاوݨاں، مسئلیں دا حل وی ݙسݨے اَتے اے وی ݙسݨے جو اڄ دے دور اچ او تئیں مسئلے حل نی تھیندے جے تئیں قابض قوتیں یا حکمرانیں واسطے لوک مسئلہ نہ بݨن۔ اساں اپݨے ماضی تے ماتم نی کرݨا ، صرف سبق حاصل کرݨے تے اڳوں ودھݨے ۔

کتاب دے ٻئے مقصدیں اِچوں ہک مقصد ایہ وی ہے جو اساں اپݨے وطن وسیب کوں عذابیں توں بچاوݨے ، پچھوال توں علم حاصل کرݨے، اسیݙے وسیب دے وچ ٻاہروں جیرھے لوک حاکم بݨ تے آئے بیٹھن، اے نوکریاں اسیݙے وسیب دی اولاد دیاں نوکریاں ہِن ، ڈپٹی کمشنر ، کمشنر ، ایس پی ، ڈی پی او، آر پی او ، ڈی آئی جی ، آئی جی ، سول جج توں گھن تے سپریم کورٹ دے ججیں تئیں اَتے فارن سروسز دے وچ اساݙے وسیب کوں برابر حصہ چہیدے ، فوج دے وچ وی جتھاں ٻئے خطیں دی سنڄاݨ دے اُتے رجمنٹاں ہِن ایویں وسیب رجمنٹ ہووے ، اساں کہیں دا حق نی کھاوݨاں پر اپݨے حق کوں نی چھوڑنا ، اساں وسیب دے لوکیں کوں انہاں دا پورا پورا حق ݙیواوݨاں ہے پر حق ݙیواوݨ توں پہلے ضروری ہے جو وسیب دے لوکیں کوں پتہ ہووے جو انہاں دے حق حقوق کیا ہِن ۔ 

اساکوں اساݙے رہنما تے پیشوا ݙسن ہا جو حق حقوق کیا ہوندن ، پر انہاں نی ݙسیا ، ایں سانگے اساکوں ڈھیر چیزیں دا پتہ کائنی، حقیقت اے ہے جو اڄ مذہب ، سیاست ، صحافت تے ٻئی ہر شئے کمرشلائز تھی ڳی اے ، ہر شئے کوں کارپوریٹ بݨا ݙتا ڳے ، سرمایہ داریں دے صنعتی کارخانے تے تجارتی مراکز تاں انویں وی ونڑنج وپار دے مرکز ہن ، انہاں کوں کہیں دے ݙکھ بُکھ تے بیماری نال کیا ؟پر ارمان مذہب ، سیاست تے صحافت دا ہے، پر اساں اپݨی راہ کڈھݨی ہے ، انسانی اقدار کوں سربلند کرݨے ، اساں ٹھڳو پیر ، مکری مُلاں تے ظالم جاگیردار تے سرمایہ دار دے فساد توں بچ تے انسانی حقوق واسطے کم کرݨے ، لوکیں واسطے کم کرݨے ۔علم ،سائنس ، ترقی تے ایجادات واسطے کم کرݨے پر ایں ڳالھ کوں سامھے رکھݨے جو سائنس دے ناں تے روبوٹ پیدا نہ کیتے ونڄن بلکہ انسان پیدا تھیون ، او انسان جیرھا ایجادات وی کرے پر اپݨے آرٹ تے اپݨے لٹریچر کوں نہ وسارے ، اپݨی دھرتی اپݨی مٹی اپݨے وسیب تے اپݨے وسیب دے لوکیں دے نال نال وسیب دی ہر شئے نال پیار کریندا ہووے۔ اساں یاد رکھوں! جیرھا اپݨے آپ تے اپݨے وسیب نال پیار نی کریندا او کہیں ٻئے نال وی نی کر سڳدا ، کیونجو کُل کائنات دی ابتداء انسان دی اپݨی ذات اپݨے گھر تے اپݨے اڳواڑ توں تھیندی اے جیویں جو ارباں ، کھرباں تک ونڄو پر تہاکوں ابتداء ہک توں کرݨی پوسے ۔ 

کتاب دے جتھاں ٻئے ڈھیر سارے مقصد اِن اتھاں ہِک اے وی ہے جو اساں اپݨے وسیب کوں کوڑ تے کوڑے لوکیں توں بچاوݨے ، نصاب دے کتابیں وچ تے تاریخ دے ناں تے تاریخی دروہ کیتے ڳن ۔ اتھاں حملہ آوریں کوں ہیرو بݨا تے پیش کیتا ویندا رہ ڳے، ظلم دے خلاف ڳالھ کرݨ آلے باغی تے گستاخ کیا آکھیا ڳے ، ہک نکتے دے فرق نال محرم کوں مجرم بݨایا ویندا ریہے غدار کوں وفادار آکھݨ تاں عام گاٖل رہ ڳی، ظلم اے وی تھئے نادان تاریخ دا نیں اے کیتے جو ملتان دی تاریخ کوں وݙا بݨاوݨ سانگے آدم کوں سری لنکا تے شیطان کوں ملتان لہا ݙتے ہک ٻے بزرگ لکھئے جو ’’سکندر کوںہک بدبخت ملتانی‘‘ دا تیرلڳا تے او زخمی تھی ڳیا۔ ایویں مسلم ریاست ’’اسلامی جمہوریہ پاکستان‘‘ دے اکابرین دا کم ݙیکھو اوں قلعہ ملتان تے ہک توپ سجا رکھی اے تے توپ دی شان اے لکھی اے جو اے توپ ’’فتح ملتان‘‘ دے کم آئی، ایویں قلعہ ملتان تے حملہ آور انگریزیں دے اسمان بوس مینار تے دربار بݨیے کھڑن تے اپݨی ماء دھرتی دا دفاع کرݨ آلئیں دے قبریں دے نشان کائنی۔ اساں اے وی ݙیکھدوں جو لہور اِچ ملتان دے کافر حملہ آور رنجیت سنگھ دی برسی منائی ویندی اے تے نواب مظفر خان شہید دی برسی 2جون کوں اساں چند لوک کٹھے تھی تے منیندوں تاں پولیس روکاوٹاں پیندی اے تے قلعے تے نی ونڄݨ ݙیندی ، ہر سال جھڑپ تھیندی اے، اساں زبردستی نواب مظفر خان شہید دی قبر تے چادر پوشی کریندوں۔ تاریخ دے ناں تے جو ظلم تھئے یا تھیندا پے۔ ایں بارے حفیظ خان دی کتاب دا اقتباس اُردو اچ ہو بہو پیش کرینداںتاں جو وسیب دے لوک سمجھن جو اساݙے نال کیا تھیندا پے؟ 

’’دنیا کی معلوم تاریخ اس بات کی گواہ ہے کہ کسی بھی خطے اور اس کی تہذیب کے ساتھ اگر کوئی بد ترین سلوک کیاجانا ممکن ہے تو وہ اس سے اس کی تاریخ ‘ شناخت اور یاداشت کا چھین لیا جاتا ہے ۔بد قسمتی سے حملہ آوروں نے ملتان کے ساتھ یہ ’’ کرم فرمائی‘‘ نہ صرف کچھ زیادہ کی ہے بلکہ بار بار کی ہے۔ اس کے نتیجے میںملتان کو اس کی ’’ ملتانیت ‘‘ سے محروم تو نہیں کیا جا سکا مگر اس کے تاریخی اور تہذیبی تشخص کو گمنامی کے اندھیروں سے دھکیل دیا گیا ہے ۔ حملہ آوری کسی ایک وقتی عمل کا نام نہیں بلکہ ایک جبلت ‘ ایک رویے کا نام ہے کہ جس کے سُوتے غاصبانہ ہوس کاری اور کامل تسلسل پسندی جیسی جنونیت سے پھوٹتے ہیں ۔ لہٰذا حملہ آور چاہے از منہ قدیم کا ہو یا دور حاضر کا ،ا س کے ذہنی اور فکری تربیت ہمیشہ ایک جیسی رہی ہے۔ یعنی اپنے قدم جمانے اور اپنی حکومت کے اخلاقی ‘ قانونی ‘ سماجی ‘ ثقافتی اور عسکری جواز اور برتری جتلانے کے واسطے اپنے سے قبل کا ہر نشان جو روجبر سے کھرچ کھرچ کر مٹا دینا تاکہ آنے والے زمانے کے مورخ کے پاس تقابل کے واسطے سوائے اندھیروں کے اورکچھ نہ رہے ۔‘‘

کتاب پڑھݨ دا شوق پیدا کرݨ سانگے اے کتاب لکھی ڳی اے ، میݙی دھرتی تے میݙی دھرتی دے لوکیں کوں زوریں ریت وݙا بݨاوݨ دی ضرورت کائنی جو او آپ ماشا اللہ وݙے ہِن ، جنہاں کنے کجھ نی ہوندا او تاریخ کوں رٻڑ آلی کار چھِک تے وݙا بݨیندن ، اساݙا وسیب آپ ٻہوں وݙا وسیب اے ، میں جہے حقیر بندے کوں اپݨے بھنے ترٹے لفظیں اچ شیت اے کتاب لکھݨ دی ضرورت پیش نہ آوے ہا جیکر تحقیقی ادارے تے یونیورسٹیاں ریسرچ بارے اپݨا کردار ادا کرن ہا ،ارمان نال آکھݨا پمدے جو جیرھے لوکیں دا منصب ہئی انہاں اپݨا کم پورا نی کیتا ۔ 

کتاب دا ناں ، موضوع، کاغذ، چھپائی ، جِلد ہر شئے کوں ݙٹھا ویندے ، کتاب پڑھݨ آلے کوں چہیدے جو او مصنف دا علمی قد کاٹھ تے اوندی شخصیت کوں سامھے رکھے، کوئی بندہ عام حالات وچ کوڑ مریندا ہوسے تاں او لکھت وچ وی ایویں کریسے ‘ میں آکھداں میں نہ تاں وݙا لکھاری آں تے نہ وݙا بندہ پر اللہ کوڑ توں بچاوے۔ اہل قلم تے آہل دانش آکھدن جو کوئی وی کتاب شروع کرݨ توں پہلے پڑھݨ آلے اپݨے ذہن کوں جڳاوے تے اپݨی سوچ سمجھ کوں تنقید سانگے تیار رکھے تنقید مطلب تنقیص نی ایندا مطلب خوبیاں تے خامیاں ڈوہیں ظاہر کرݨ ہے۔

جون ایلیا لکھئے جو جنہاں کوں مزید پڑھنا چہیدا ہا او لکھݨ پئے ڳن میں اے گاٖل منینداں جو میݙا شمار انہاں لوکیں وچ تھیندے پر ارمان اے ہے جو وݙے لوک لکھدے نی۔ ایں سانگے انہاندا کم وی آپ کوں کرݨا پمدے۔ 

وسیب دے مہاندرے لکھاری سید نصیر شاہ اپݨے ہک مضمون وچ لکھدن جو مطالعے دے وقت ذہن کوں حاضر رکھ تے پڑھو، خوبی خامی کوں دماغ وچ ٻلہائو ، لکھاری دا ناقدہووݨ ضروری نی قاری وی تنقید نگار ہووے۔ او آکھدن جو لکھاری وی ہک شکاری ہوندے۔جیویں ڄال سٹ تے شکار کوں پھسیندے ایویں لکھاری بعض اوقات لوظیں دی گاری نال پڑھݨ آلے کوں پھسیندن ، سوہݨے لفظ سوہݨا اسلوب تے سوہݨی شاعری چنڳی گاٖل اے ۔کجھ شاعر وی لوظیں دے کھݙکار ہوندن ، شاعری اتنی وݙی نی ہوندی ، کھیݙ ݨے کبوتر آلی کار لوظیں کوں پلٹے بازیاں کھوا تے پڑھݨ آلے کوں متاثر کرݨ دی کوشش کریندن ، کجھ پڑھئے لکھئے انگریزی ، عربی فارسی تے ٻئے زبانیں دے حوالے ݙے تے پڑھݨ آلئیں دے چیتے چکریندن تے اپݨے علم دی دھاک ٻلیندن پر اصل گاٖل اے ہے جو گاٖل سدھی تے صاف ہووے، ول پھیر نہ ہووے، تحریر وچ جیکر اساں علم نی ݙے سڳدے تاں معلومات تاں ݙیوں، لکھت دا مقصد وی ہووے جیندے نال پیغام ملے تفریح وی ہووے جو پڑھݨ آلا بور نہ تھیوے۔

کتابیں وچوں وݙی کتاب قرآن مجید ہے ، جیکوں دنیا اچ سب توں زیادہ پڑھیا ڳے ، پر قرآن مجید دی تلاوت اونکوں سمجھݨ سانگے نی کیتی ڳئی ، جیکر سمجھݨ سانگے کیتی ڳئی ہووے ہا تاں اساں مسلمانیں دی حالت اے نہ ہووے ، قرآن تے ٻئے کتابیں کوں سمجھݨ سانگے پڑھوں ، ولا ولا پڑھوں تے ولا ولا سمجھݨ سانگے پڑھوں ۔ 

اساں اپݨے نینگر کوں کتاب آلے پاسے ولا ولا آؤسوں ،کتاب نال یاری طباعت و اشاعت دے اداریں دے بغیر نی تھی سڳدی ، افسوس نال آکھݨا پمدے جو سرائیکی وسیب دے وچ طباعتی تے اشاعتی اداریں دی کمی رہ ڳی اے ، اڄ وی بھانویں دنیا چندر تے پُڄ ڳی اے ، اتھاں او اشاعتی ادارے کائنی جیرھے جو ہووݨے چہیدن ، ایہا ڳالھ دنیا کوں ݙسݨ دی ضرورت ہئی، اساݙے عالم تے اساݙے اڳواݨ اپݨا کردار ادا کرن ہا تے او ایں ڳالھ تے احتجاج کرن ہا جو اتھاں طباعتی تے اشاعتی ادارے کیوں کائنی پر بعض حالات اچ انہاں ایندے اُلٹ کیتے ۔ 

اساں چہندوں وسیب اچ ایگریکلچر ، انجینئرنگ تے میڈیکل یونیورسٹیاں ہوون، سرائیکی شعبیاں دے نال نال سرائیکی یونیورسٹی ہووے۔ سرائیکی یونیورسٹی اساݙا خاب نی پکا اراداہ ہے ، پٹیالہ دی پنجابی یونیورسٹی اِچ پنجاہ دے لڳ بھڳ شعبے پنجابی زبان ثقافت تاریخ بارے ہن، اساں سرائیکی یونیورسٹی وچ سرائیکی زبان ثقافت تاریخ تے آثار بارے ایں توں ودھ شعبے بݨیسوں تے اساں او کریسوں جو پنجابی یونیورسٹی آلے نی کر سڳیے اساں ریسرچ تے تحقیق دے شعبے نال بݨیسوں ، جتھاں صنعت و حرفت تے معیشت دے نال نال زراعت پڑھائی ونڄے، اساں او سرائیکی پڑھیسوں جو سائنسدان پیدا کرے اڳوں ونڄ تے ایہے طالب علم ریسرچ سکالر تے سائنسدان بنݨ تے ایہے سائنسدان ایجادات کریسن ۔ اے ٹھیک اے جو یورپ تے ٻئے ملکاں سائنس دے ذریعے ترقی کیتی ،ایجادات وی کیتین پر اوں ترقی انسانیں کنوں انسانی شرف کھس گھدے۔ اساݙا آئیڈیا مختلف اے، سائنس دا مطلب صرف روبوٹ بݨاوݨ نہ ہوسے، انسان بݨاوݨ سرائیکی یونیورسٹی دا پہلا کم ہوسے تے انسان اپݨی زبان ثقافت اپݨے ادب دی تݙ نال بݨ سڳدن۔

اسیݙے مولوی تے مفتی ہر اُوں شئے کوں زیادہ پسند کریندن، جیندے خلاف فتوے ݙیندن جیویں جو سپیکر کوں حرام آکھیا تے ریڈیو ٹی وی دے خلاف وی فتوے ݙتے پر انہائیں کوں سب توں زیادہ  پسند ، ایویں پرنٹنگ پریس دے خلاف وی فتویٰ ݙتا، پروقت کوڑے مفتیاں کوں کوڑا کر تے پرے کر کھڑائے، سچ تاں اے ہے جو تریخ توں وی پہلے فتویٰ بازیں  اپݨے عمل نال آپ کوں آپ کوڑا کرتے پرے کر کھڑائے۔اسیݙے نال صرف مولویں دروہ نی کیتا تاریخ دا نیں وی کوڑ کمائے، اسیݙے نسلیں دے قاتلیں کوں اسیݙاہیرو بݨا ئے پاکستان دی اپݨی دھرتی دے ہیروز غدار تے ٻاہرلے غدار اسیݙے سر دے سئیں بݨا تے پیش کیتے ڳن ، ریاست وی ظلم کیتے، کوڑانصاب پڑھایا ویندے ہندوستان کوں دشمن ملک آکھیا ویندے پر ہندوستان دے شاعر لکھاری جنہائیں دیاں قبراں ہندوستان ہن ، او اسیݙے وݙکے ہن تے دھرتی دے سوجھوان لکھاری تے شاعریں کوں کوئی نی پچُھدا  ، جݙاں جو ہندوستان آلے نصاب اچ پڑھائے ویندے پن، ظلم تاں اے ہے جو اسیݙے صوفی شعراء کوں وی نصاب توں ٻاہر رکھیا ڳے۔

وسیب دے لوکیں کوں جیکر کجھ حاصل کرݨے تاں کتاب نال یاری لاوݨی پمسے۔ خواجہ فرید سئیں ایں سانگے وݙے بندے ہن جو انہاں کتاب یاری لائی چاچڑاں شریف اِچ فرید محل بݨوایا تے فرید محل دی لائبریری کوں دنیا دی وݙی لائبری بدل ݙتا، اڄ حالت اے ہے جو گھریں اِچ ٻیا سب کجھ ہے کتاباں کائنی۔ وݙے وݙے امیر امراء مربعیں اِچ محل تے ہیلی پیڈ تک بݨویندن پر لائبریری نی بݨویندے جے تئیں اساں کتاب تے لائبریری نال یاری نہ لیسوں توڑ نہ چڑھسوں۔

کتاب دے اصل متن توں پہلے جیرھیاں کجھ ڳالھیں میں کریندا پیاں ، او ایں سانگے نی جو میکوں ڳالھیں کرݨ دا شوق اے ۔شوق ہووے وی سہی تاں اتنا وقت تے اتنا ٹائم کتھوں آوے ، میں تاں اپݨے لکھئے ہوئے ہک مضمون دا پروف وی نی پڑھ سڳدا، ٻڈھیپے ءِ چ آ تے وسیب مخالفین نال چومکھی جنگ لڑݨی پئے ڳئی ۔وسیب دے حق حقوق سانگے جلسے جلوس احتجاج ، دھرنے ، ادبی ثقافتی کٹھ میل ، علمی مباحثے ول اخبار تے رسالیں اچ بحثاں وسیب دشمناں کوں ہک ہک ڳالھ دا جواب ، اخبار دا کم تے سرائیکی کتابیں دی اشاعت ، وسیب دے حق حقوق سانگے عدالتی جنگاں ، اتنے بکھیڑیں دے بعد کتھوں واند ملدی اے جو بندہ ڳالھیں کرے پر ڳالھیں کرݨ وی ضروری ان۔ ہک ٻئے نال الاؤ ڳالہاؤ تھیوݨ وی ضروری ہے ۔

کوئی آکھ سڳدے جو اے ڳالھیں غیر متعلقہ ہِن پر میں آکھداں جو میݙی کتاب دا مقصد پہلی توں ایم اے تے پی ایچ ڈی تک سرائیکی پڑھݨ آلے طالب علمیں کوں معلومات ݙیوݨ  تے انہاندی مدت کرݨ ہے جو انہاں کوں کتاباں نی ملدیاں ، ہک ہک ڳالھ تے ہک ہک سوال پُچھدن جو اے کیا ہے تے اے کیا ؟ ایندے نال نال انہاں وسیب مخالفیں کوں اے ݙسݨ ہے جو تُساں جو ڳال ڳال نال میݙی دھرتی تے میݙے لوکیں تے اعتراض کریندو میں تہاکوں ݙسیندا پیاں جو اساں اے ہیسے ، تُساں ݙسو جو تُساں کیا ہیوے؟ میݙے عرض کرݨ دا مقصد اے ہے جو پی ایچ ڈی تک سرائیکی پڑھیندی پئی اے ، سی ایس ایس اچ سرائیکی مضمون کیوں کینھی ، جݙاں جو پنجابی سمیت ٻے زباناں دے مضمون ہِن ۔ سوچݨ تے سمجھݨ دی ڳالھ اے ہے جو سرائیکی اچ ماسٹر کرݨ آلا سی ایس ایس دے امتحان اچ شامل تھیندے تاں او پنجابی ، بلوچی ، سندھی یا پشتو دا پرچہ کیویں حل کرے ؟ کیا وانجھ نی؟ اساݙی ڳالھ پرلے سُݨدے نی ول آکھدن ڳالھیں کریندن ۔ کئی سالیں توں یارہویں ، ٻارہویں پڑھیندی پئی اے ، پر ٹیکسٹ بک بورڈ آلے کتاباں نی چھپیندے ۔ پنجابی کتاباں چھپیندے کھڑن ، کیا او اُتوں لتھی اے ؟ کئی سالیں توں میٹرک دا نصاب منظور اے ، نہ کتاب چھپی اے نہ پڑھیندن تے نہ استاد برتھی کریندن ، اے وانجھ نی تاں کیا ہے ؟ ابتدائی سرائیکی تعلیم تے سرائیکی ٻالیں کوں انہاں دی ماء ٻولی اچ تعلیم دا حق ݙیواوݨ سانگے لہور ہائی کورٹ اچ میݙا گیس درج ہے ۔ چپ اے سماعت نی تھیندی ، کئی یاد دہانیاں کرائن ، سکولیں اچ استاد نی ملدے ، کالجیں اچ سرائیکی لیکچرار نی ݙیندے ، انہاں سارے ڳالھیں تے تُساں اساں ڳالھ نہ کریسوں تاں کون کریسے ؟ اسمبلیں اچ تاں اساں بے زبانیں کوں بھڄیندوں ، انہاں کوں صرف کھاوݨ پیوݨ دا پتہ ہے ۔ اساں الیسوں ، بھاویں زبان تاں کیا کوئی سر ای کیوں نہ کپ گھنے۔ اساکوں الاوݨ توں کوئی نی روک سڳدا ۔ چپ کیتی اے تاں سب کجھ کھسوا ٻیٹھوں ، بے مقصد ڳالھ دی جاہ تے چپ چنڳی ہوندی اے ، مقصد سانگے الاوݨ ضروری ہوندے۔ اوں ویلھے چپ موت دا ݙوجھا ناں ہوندے، ٹھیک اے صبر دا پھل مٹھا ہوندے پر زیادہ صبر پھل کوں ڳال ݙیندے۔ 

جیویں جو میں پہلے آکھ آیاں جو’’ میݙی دھرتی ، میݙے لوک ‘‘ کیا ہے ؟کتاب دے شروع تھیوݨ توں پہلے چند ہک خاص ڳالھیں موہری اکھر اچ کر آیاں تے چند ہک کرݨ چہنداں تانجو میݙے وطن تے میݙے وسیب دے ٻالیں دی مدد تھیوے ، اے وی ݙساں جو میں دانشمند یا فلسفی کائنی تے نہ میکوں فلسفہ جھاڑݨ دا شوق اے، اندر دے درد ان جیرھے پھلوہے دی پیپ وانگے سمدے رہندن ،تساں کنوں معذرت جو میݙے اپݨے وس دی ڳالھ کائنی ۔ اے ٹھیک اے جو سرائیکی وطن وسیب دے اُتے ٻہوں وݙی تحقیق دی ضرورت ہے ، چند ہِک ڳالھیں ٻہوں وݙی تحقیق دا ہِک چھوٹا جیہا حصہ ہن لیکن اے سارا کجھ ایں واسطے کیتا ویندا پے جو ریسرچ سکالر ایں پاسے توجہ ݙیون تے اپݨے وطن وسیب بارے تحقیق دے بند در کھولن ۔ ایں واسطے ضروری ہے جو ٻاہروں آوݨ آلے آکھدن جو اتھاں بودن تے بکھن رہندن تے انہاں کوں ڳڑ بݨاوݨ اساں سکھائے، کتاب شروع تھیوݨ توں پہلے تُساں چند ہک خاص خاص ڳالھیں پڑھو ۔ 

سرائیکی زبان دا قدیم ادب محفوظ نی رہ سڳیا، البتہ ہݨ وی کہیںنہ کہیں حوالے نال اساکوں سرائیکی زبان دی قدامت دے ثبوت ملدے رہ ویندن۔ اِتھوں پتہ لڳدے جو سرائیکی زبان اڄ توں نی ، ہزارہا سالیں توں نہ صرف ٻول چال بلکہ لِکھ پڑھ دی زبان چلی اَمدی اے۔

تقریباً ہک سو سال پہلے قدیم قلعہ سرواہی دے نیڑے ہک پراݨے کھوہ دی صفائی دے دوران ہک لوح ملی ہئی جیندے اوندے اُتے اے سرائیکی شعر لکھے ہوئے ہَن:

سلاں سبند تھیساں پھڳیا نام نصیر

کھوہ کھٹایا پُتر گانمݨ دے اونڑ نام حمیر

وقت سکندر بادشاہ ملک دھنی پہلوان

رعیت راضی ایہا جئی جو بڈھا نت جوان

ہک لکھ سلھاں لگ چکیاں تھیاہ کھوہ تمام

ترے سو ٻوٹی باغ دی رادھی اونڑ جام

ترجمہ: ’’ سِلھیں بݨاوݨ والے نصیر جیرھا ذات دا پھڳیا ہے، سِلھیں تیار کیتیاں، اے کھوہ اونڑ قبیلہ دے حمیر نے جیرھا گانمݨ دا پُتر ہے، کھٹوایا، زمانہ سکندر بادشاہ دا ہے تے حاکم دھنی پہلوان ہے، رعایا اتنی خوشحال اے جو ہر ٻڈھا جوان ملُوم تھیندے۔ ہک لکھ سلھیں لڳ چکیاں ہِن، تے کھوہ دی تعمیر مکملتھی ڳئی اے، اونڑ سردار نے باغ وچ ترائے سو ٻوتے لاتے ہِن‘‘

واضح تھیوے جو سکندر بادشاہ دا زمانہ ۳۲۵ قبل مسیح ہا۔ معروف محقق سئیں صدیق طاہر اپݨی کتاب ’’ وادی ہاکڑہ اور اس کے آثار‘‘ وچ لکھیے جو کتبے وچ جیرھے سکندر دا حوالہ ݙتا ڳے، او سکندر اعطم نی بلکہ سندھ دا حکرمان جام سکندر ہے۔ جنہاندا خاندان 750 ء توں 975ء تک سندھ دا حکمران رہ ڳئے۔ جیکر سئیں صدیق طاہر دی ایں ڳالھ کوں صحیح مَن گھنوں تاں وی ایں ڳالھ توں ثابت تھیندے جو سندھ وی دراصل سرائیکی تہذیب دا حصہ ہا تے ایندے حکمران سرائیکی ہن۔ ایندا سب توں وݙا ثبوت خود ایہو کتبہ آپ ہے۔

سرائیکی خطہ پیغمبریں دی سرزمین ہے ۔ ضامن حسینی ایں ڳالھ تے حیرت تے افسوس دا اظہار کریندن جو علماء کرام تے مفسرین انبیاء کرام دی تلاش جزیرہ نما عرب تئیں محدود رکھی یا وت او عراق تک ڳے حالانکہ اللہ دا نور ہدایت ہر وادی تئیں پُڄا ۔ سرائیکی تاں وسیع ترین خطہ ہے ، اُتھاں اے کیویں نہ پُڄ سڳدا ہئی ۔ انہاں لکھئے جو حضرت ہود تے حضرت صالح دا وطن سرائیکی خطہ ( وادی سندھ ) ہئی۔ انہاں ملتان کوں حضرت ایوب ؑ دا وطن لکھئے تے طوفان نوح کوں وی ست دریاویں دی سرزمین سرائیکی خطہ وچ ثابت کیتے ۔ اٰں سلسلے دے وچ عاد ثمود تے ٻئے پیغمبریں دا ذکر کرݨ دے نال نال اے سوال وی پیدا کیتے جو کیا حضرت ابراہیم ؑ وادی سندھ توں ہجرت کیتی ہئی ۔ ( بحوالہ معارف سرائیکی ) 

۱۹۳۲ء وچ ارنسٹ میکے موہنجو داڑو دی کھدائی دے دوران ایہو جہے تھاں کڈھیے جیڑھے ’’ عروج یافتہ ہڑپائی دور‘‘ پہلے دے ہِن۔ ٻہوں سارے تھاں ہڑپائی دور توں مختلف خصوصیات دے حامل ہن تے انہاں وچوں کجھ تاں دمب سادات نامی مقام وادی کوئٹہ) تے بلوچستان دی وادی لورا لائی تے ژوب وادی دے ٻہوں پراݨے جاہیں توں ملݨ والے ’’کوٹ ڈیجی دور‘‘ دے تھانواں نال مشابہت رکھیندن۔ (دمب سادات توں ملݨ والے ساڈھے چار تے پوݨے پنج ہزار سال پراݨے ٻہوں نفیس تے چنڳے تھاں تے ݙوجھیاں چیزاں کافی تعداد وچ سئیں ابن حنیف دے کول موجو دہن، موہنجوداڑو دے اے تھاں بتالی (۴۲) فٹ جِھکائی توں کڈھیے ڳن۔

آکھیا ویندے جو ملتان ملی قوم دا مرکز ہئی ، تے ملتان دی ملی قوم حملہ آوریں دے مقابلے کیتے ، ملتان توں لاڑکانہ تئیں ملی قوم دے ہووݨ دے ثبوت تے انہاں دا حدود اربہ ملدے ۔ ملتان تے ملی قوم دا ذکر تاریخی کتاباں اچ موجود ہے ۔ 

سرائیکی وسیب تاریخ دی شکست و ریخت اَتے حملہ آوراں دی زیادتیاں دے باوجود اڄ وی سرائیکی وسیب دنیا دے ݙو ترہائی ملکاں دی آبادی تے رقبے توں زیادہ ہے، اَتے سرائیکی وسیب آبادی، آمدݨی تے پیداوار دے لحاظ نال نہ صرف پاکستان دے سارے علاقیاں بلکہ دنیا دے ادھ توں ودھ ملکاں توں ودھ ہے۔ تاریخی تے جغرافیائی لحاط نال ایندی افادیت اڄ وی مسلمہ ہے۔سرائیکی تہذیب ایشیا دے ساریاں تہذیباںکنوں جغرافیے دے لحاظ نال سبھ کنوں وݙی تہذیب اے۔ اے تہذیب پنج لکھ مربع میل تے پھیلی ہوئی اے۔ چولستان وچ ملݨ آلا گنویری آلا ہڑپائی تہذیب دا ہم عمر اے۔ چولستان بارے ٹو ڈ لکھدے:’’ روائتیں کنوں پتہ لڳدے جو اے علاقہ ہمیش کنوں غیر آباد ہَن، انہاں دی بربادی اوں ویلھے شروع تھئی جݙاں دریا ہاکڑہ سُک ڳیا… جیرھا سندھ وچ روہڑی، بکھر تے اُچ دے مقام تے آ مِلدا ہا‘‘۔کوٹ ڈیجی ، گنویری والا تے جلیل پور دی طرح ملتان وی اپݨی قدامت دی مثال آپ ہے، وادی سندھ دی تہذیب دی واحد مثال شہر دا ہے، ایندے نال دے سارے شہر زمین وچ دفن تھی ڳن، پر سرائیکی لوکاں دی اپݨی دھرتی نال محبت تے بہادری دا اے ثبوت اے جو اے شہر اڄ وی اپݨی مکمل شان و شوکت نال آباد ہے تے اپݨے وسیب د یاں ثقافتی سر گرمیاں دا مرکز بݨیا کھڑے۔

میں اکثر ڳالھ کریندا راہنداں جو ’’ لکھیا لوہا ، الایا ڳوہا ‘‘ ۔ جیرھی شئے لکھت اچ آ ونڄے او لوح تھی ویندی اے ، او کݙاہیں نی مردی ، لکھسے کون؟ ظاہر او لکھسے جیرھا پڑھیا لکھیا ہوسے ، ہک اے وی ہے جو پڑھیا لکھیا تھی تے نہ لکھے تاں ول او ان پڑھ توں وی ان پڑھ اے ۔ ایجھے بندے کوں پڑھیا لکھیا جاہل آکھیا ویندے ۔ جیرھے کجھ لکھدن او وݙے لوک ہوندن ، ایں کتاب اچ کجھ ایجھے شاعر وی ہوسن جیرھے پڑھئے لکھئے نہ ہوسن ۔ و سوال پیدا تھیسے جو او تاں لکھ نی سڳدے ، انہائیں دا قلم قبیلے نال تعلق کیویں بݨسے ؟ میں آکھداں جو کیوں نہ بݨسے ؟ انہائیں دے ولوں اساں جو لکھدے ٻیٹھوں ، زندہ قوماں اپݨے ان پڑھ شاعریں دے کلام تے وی پی ایچ ڈی کرویندین ۔ میں ہک واری ول آکھداں جو پڑھے لکھئے تھی تے جیرھی نی لکھدے او ان پڑھیں دا وی اُتلا پُڑ اِن۔ سرائیکی قلم قبیلہ کیا تے کتنا وݙا ہے ؟ میں صرف اے ݙس سڳداں جو ایندا کوئی انت سما کائنی ۔

عالمی کانفرنس دے سلسلے وچ چار واری اساں ہندوستان ڳئے، اساکوں دلی وچ ملتانی محلے اتے ٻیاں سرائیکی آبادیاں ݙکھایاں ڳیاں۔ اساں پچھا اے لوک اتھاں تقسیم توں پہلے دے ہن یا بعد دے؟ اساکوں ݙسیا ڳیا جو اے آبادیاں پہلے د یاں ہن کیوںجو ملتان تجارت دا وݙ امرکز ہا تے دلی ملتان دے تجارتی رابطے ٻہوں مضبوط ہن۔ لہٰذا دلی دے خاندان ملتان تے ملتان دے دلی آ تے ہندوستان دے ٻئے علاقیاں وچ آباد تھی ڳئے۔ جݙݨ جو اڄ وی یو پی سی ، بہار بنگال تے دکن دی زباناں وچ درجناں نی سینکڑاںنی بلکہ ہزاراں الفاظ اپݨی اصلی سرائیکی حالت وچ مِلدن۔ سرائیکی ہک عظیم زبان ہے تے قدیم تہذیب ہے۔ اڄ وی پاکستان دی علاقائی زباناں تے سرائیکی اپݨی پوری آب و تاب تے شان و شوکت نال نظر امدی ہے۔ پاکستان دے ہک سرے توں ݙوجھے سرے تئیں چلے ونڄوں۔ تہاکوں سرائیکی ضرور ملسن۔

دنیا دے منے منائے لسانی محقق سرجارج گریرسن ، ڈاکٹر محی الدین قادری مور، روسی محقق ایس یوسمرنوف لندن یونیورسٹی دے ڈاکٹر سینتی کمار چڑ جی، ڈاکٹر مسعود حسین خان، ڈاکٹر سدھیشور رائو ورما، پروفیسر ڈاکتر کرسٹو فرشیکل، ڈاکٹر شوکت سبزواری، ڈاکٹرر طاہر تونسوی، قیس فریدی، شوکت مغل، سجاد حیدر پرویز، محمد علی صدیقی، پروفیسر خلیل صدیقی، ڈاکٹر گوپی چند نارنگ جہے تمام وݙے ماہر لسانیات ایندی لسانی تے ترکیبی خصوصیات کوں مد نظر رکھیندے اینکوں الگ زبان آکھے زبان دی صوتیات، افعال تے افعال  دی گردان، حروف تے ٻئے لسانی قواعد دے حوالے نال اینکوں ہک الگ مکمل زبان وی تسلیم کیتے۔ سرائیکی زبان دیاں اضافی آوازاں صرف سندھی زبان دے علاوہ کہیں ٻئی زبان وچ نی ملدیاں۔ پنجابی وچ نہ تاں اے اضافی آوازاں موجود ہن نہ ای پنجابی اینکوں ٻول سڳدن۔ کوئی وی پنجابی ٻولݨ والا نہ  تاں اے زبان ٻول سڳدے تے نہ ای ایندے منفرد ذخیرہ الفاظ کوں پوری طرح سمجھݨ دی صلاحیت رکھیندے۔ خصوصاً لہور دے پنجابی ٻولݨ والیکیتے سرائیکی ٻوݨ، سمجھݨ اوکھا ہے۔ سرائیکی زبان دا اپݨا الگ لسانی مزاج ، لسانی جغرافیہ تے وسیع ادبی سرمایہ موجود ہے۔ اینکوں پنجابی زبان دا حصہ یا ایندا لہجہ سمجھنق کہیں طرح وی قابل قبول نی تے نہ ای ایہو جہی کہیں مصنوعی کوشش نال کہیں طرح دے مثبت نتائج حاصل تھی سڳدن۔ ریسرچ سکالر لندن یونیورسٹی، بہائو الدین زکریا یونیورسٹی ملتان توں سرائیکی زبان وچ پی ایچ ڈی دی ڈگریاں حاصل کر چکین۔ ایں طرح کئی سکالر علامہ اقبال اوپن یونیورسٹی توں سرائیکی زبان و ادب تے ایم فل کر چکن، پچھلے کئی سالاں توں اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور وچ ایم اے سرائیکی دا شعبہ جاری ہے۔ زکریا یونیورسٹی وچ سرائیکی ایریا سٹڈی سنٹر بݨ ڳے اتے ہر سال ہزاراں دی تعداد وچ کتاباں چھپدیاں پن۔ ایم اے تے بی اے سرائیکی دا نصاب پہلے توں ہے تے ہُݨ میٹرک دا نصاب وی منظور تھی ڳے، اسیݙے حق وچ صوبائی محتسب اعلیٰ دے فیصلے دے بعد میٹرک تے ایف اے سرائیکی دے نصاب واسطے قراقلی ونگ نال اساں رجوع کیتا ہوئے ۔

رگ وید اچ ہِک عظیم دریا سرسوتی دا ذکر ہے ، خیال ہا جو اے بہاولپور دا او دریا ہے جینکوں گھاگھرا آکھیا ویندا ہئی تے جیندے سُکݨ دے نتیجے اچ چولستان وجود اچ آئے ۔ مشہور محقق تے جغرافیہ دان سر آرل سٹین ہوراں ایں سُکے دریا دے کنارے مشہور آثار قدیم رنگ محل (دریائے گھاگھرا تے ستلج دا پنج ہزار سال پراݨا مقامِ اتصال ) توں گھن تے ݙیراور تک کھنڈریں دے اُتے ریسرچ کیتی تاں اتھوں حیران کن تریخی مقامات آثارِ قدیمہ دی شکل اچ نمودار تھئے ۔ 

سرائیکی وطن تے سرائیکی زبان کوں سب توں زیادہ نقصان حملہ آوریں خاص طور تے چھیکڑی حملہ آور رنجیت سنگھ تے انگریز سامراج ݙتا ۔ سرائیکی قوم کوں اپݨے وطن توں محروم کر تے انہاں کوں ٻئے صوبیں دے وچ تقسیم کر ݙتا جیندی وجہ توں سرائیکی وطن وسیب دا وجود ای ویندا رہ ڳیا ۔ نہ تاںاڄ توں کجھ سو سال پہلے ہڑپہ ، ہاکڑہ ، موہنجو دڑو تے کیچ مکران تئیں ہِکا تہذیب، ہکا ثقافت ، ہکا زبان تے ہکو وطن ہئی تے او وطن ہئی جیندا سابقہ ناں ملتان تے اڄ سرائیکستان ہے ۔ 

لوظ سرائیکی دے معنے و چ ٻہوں سرائیکی دانشوریں اظہار خیال کیتے تے اپݨا اپݨا نقطہ نظر پیش کیتے پر انہاں سب وچوں سرائیکی بمعنی معزز، سردار کوں اہمیت حاصل اے۔ معروف ادیب اختر خان بلوچ مرحوم لکھدن جو سرائیکی دا لفظ لفظ ’’سرا‘‘ نال مشتق ہے۔ ’’سرا‘‘ شمال دی طرف کوں آکھدن۔ سرائیکی دے معنی ہن ’’ دریائے سندھ دے شمالی علاقے دی زبان۔ سرائیکی زبان نہ صرف سندھ تے پاکستان وچ ٻولی تے سمجھی ویندی ہے بلکہ درہ بولان یعنی سبی توںجیکب آباد تک تے کچھی توں بھاگ، ناڑی دے علاقے وچ بکثرت ٻولی ویندی ہے۔ صرف اے نی بلکہ پشاور توں گھن کے مکران دے ساحلی علاقیاں تئیں اکثر بلوچ قبائل وچ سرائیکی کوں عام ٻول چال دی حیثیت حاسل ہے۔ درحقیقت سرائیکی ای او قومی زبان ہے جینکوں ’’نقش سلیمانی‘‘ دے مصنف علامہ سید سلیمان ندوی سندھ وچ اردو دا ہیولیٰ تصور کریندن تے سندھ وچ قدیم اردو دا اے نمونہ جو :’’بحُرمت پیر پٹھا۔ ہک مویا ہک ترٹھا‘‘

وسیب دے مخالف سرائیکی قوم ،اوندی سنڄاݨ تے زبان کوں نی منیندے ،آکھدن اے پنجابی دا لہجہ ہے ، میں ݙسݨ چہنداں جو سندھ وچ تھر دے ریگستان توں گھن تے پشاور، پنڈی، کوئٹہ ، کشمیر، ہزارہ تے اسلام آباد تئیں تہاکوں سرائیکی الاوݨ والئیں دی وݙی آبادی نظر آئوسے۔ کراچی سرائیکی الاوݨ آلیاں نال بھریا پے۔ کہیںکوں ایں ڳالھ دی غلط فہمی نی رہݨی چہیدی جو سرائیکی کہیں زبان دا لہجہ ہے۔ سرائیکی دا اپݨا قاعدہ، اپݨے الگ حروف تہجی تے اپݨی املاء ہے، جیرھے سرائیکی کوں اپݨی زبان دا لہجہ آکھݨ دی کوشش کریندن انہاندا اپݨا قاعدہ وی کینھی، انہاں دی اپݨی زبان دا لوظ فارسی دے ݙو لوظ ’’ پنج آب‘‘ توں مانگواں ہے۔ سرائیکی کوں اپݨا لہجہ آکھݨ والے سرائیکی دے خاص حرفاں دی صرف ادائیگی تک نی کر سڳدے۔ جݙاں جو ایندے مقابلے اساݙی ماکھی وانگوں مٹھی سرائیکی زبان ہک مکمل زبان دی حیثیت رکھیندی اے۔ اے نہ تاں پنجابی دا حصہ ہے تے نہ ای ایندا لہجہ۔ اینکوں پنجابی زبان یا ایندا لہجہ قرار ݙیوݨ والے بعض لوک سیاسی مقصداں دی تکمیل کیتے ایں طرح دا غیر علمی تے غیر منتقی دعویٰ کریندن تے ایں دعویٰ دی آر وچ کئی سالاں توں ملکی وسائل، ملازمتاں، پاݨی، انڈسٹری ذرائع ابلاغ، تعلیم و تدریس  تے ٻے حصیاں توں دیدہ دانستہ سرائیکی کوں محروم کیتی امدن۔ کتنے ݙکھ دی ڳالھ اے جو جݙاں پنجاب وفاقی حکومت توں آبادی دی بنیاد تے وسائل حاصل کرݨے ہوندن تاں اساکوں پنجابی بݨا تے پورا حصہ وصول کر گھدا ویندے تے ݙیوݨ ویلھے سرائیکی وسیب دے لوک بدن بھکن جانگلی تے حیوان شمار کیتے ویندن، پاکستان دے چارے صوبیاں وچ کروڑاں لوک سرائیکی زبان کوں ٻولیندن۔ برصغیر دے سارے بزرگاں ایں زبان کوں اپݨے اظہار دا وسیلہ بݨائے۔ ثبوت دے طور انہاں دا کلام اڄ موجود ہے، پنجاب دے نام نہاد دانشوراں دا اساں احسان منیندوںجو انہاں سرائیکی کوں لہجہ آکھ تے اساکوں جڳوا تے ݙتے جیکر او لہجے دی ݙانگ نہ مریندے تاں اساں کتھوں جاڳدے؟ پنجاب دے دانشوریں دے آکھݨ دا مطلب اے ہا جو ’’ منجھ ڳائوں کوں آکھے ونڄ ڑی پُچھ کالی‘‘ ایندا نتیجہ اے تھئے جو پچھ کالی ساری کالی دے پچھوں بھڄ پی اے تے کالی کوں ہݨ جاہ نی پی ملدی۔

دنیا دی قدیم زبان رگ وید جیرھی جو سرائیکی علاقے دے وچ لکھی ڳئی ، ایندے وچ وی سرائیکی تمدن دی قدامت دے ثبوت جاہ جاہ مل ویندن ، سرائیکی زبان کوں ڄٹکی وی آکھیا ڳے ، رِگ وید وچ ہندوؤیں دیاں ڄٹکی کہانیاں ملدین ، رگ وید وچ اڄوکے شور کوٹ توں سبی تے سیوی بادشاہیں دا ذکر ملدے ، ارتھ پورا تے ڄٹ اروڑ ایندے یکے بعد دیگرے دارالخلافے ہن۔ سیوہ پورہ موجودہ شور کوٹ دے نیڑے اہم شہر ہئی، سیوی بادشاہ آریا نسل دے نہ ہن بلکہ دراوڑ ہن۔ رگ وید تے ڄٹکا کہانیاں دے بعد سیوی قوم دا ذکر یونانی تاریخاں دے سکندر اعظم دے وقت توں مِلدے ، اے چچ نامہ دے مصنف علی بن احمد کوفی اُچی نے سیوستان تے سیوی قوم دا ذکر عرباں دے ویلھے وی کیتے ۔انگریز مصنف ہسٹری ٹوڈے لندن اچ سکندر اعظم دی بہاولپور ڈویژن دے قریب سبوئی ( سیوی) قوم دے باشندیاں نال ملاقات دا ذکر کیتے۔ او لکھدے جو انہاں لوکیں کھلاں پاتیاں ہویاں ہن تے ہتھیں دے اچ گرز چاتے ہوئے ہن۔ بہاولپور دی تحصیل احمد پور شرقیہ دا موضع سوئی ٻوہار ایں قوم دا یادگار ہے ۔ اتھاں راجہ کنشکادے ویلھے ( 135ئ) دا بدھ معبد موجود ہے ، ضلع رحیم یارخان دا سرواہی اوٻاڑہ دے نال سوئی شریف ، بلوچستان دا سبی تے سندھ دا سیہوݨ دا قدیم ناں سیوستان دیاں یادگاراں ہِن ۔ ( بحوالہ معارف سرائیکی )

ڈاکٹر رفیق مغل وسیب دی قدامت تے عظمت ثابت کر ݙتی اے تے عروج یافتہ ہڑپائی تہذیب پاکستان وچ ای ارتقاء پزیر تھی تے انہاندے حق وچ مختلف اثریاتی دلیلاں تے دیگر عوامل تے اپݨی تحریراں وچ سیر حاصل بحث کیتی اے۔ انہاں دے مطابق وادی سندھ ہڑپائی تہذیب دے آغاز وچوں متعلقہ سوال دے ݙو پہلو بند ہِن۔ ہک تاں اے جو تریخی تسلسل دے لحاظ نال عروج یافتہ ہڑپائی تہذیب توں پہلے تمدنی آثار و باقیات دی نشاندہی تے ایں ہڑپائی تہذیب توں پہلے دی تمدن صورت حال دی وضاحت۔ ݙوجھا اے جو ایں ارتقاء پذیر تے تدریجی عمل دا جائزہ جیندے نتیجے وچ بالآخر شہر آباد تھئے۔ ہڑپہ تے موہنجو داڑو دے آثار دی بازیافت دے بعد ہُݨ توں کوئی پنجاہ سال پہلے متعلقہ ضروری مواد دی غیر موجودگی وجہ توں اے فرض کر گھدا ڳیا جو مغرب یعنی عراق توں عروج یافتہ تہذیب گھن تے ‘ یا تاں اُتھاں دیلوک ای تقریباً ساڈھے چار ہزار سال پہلے وجود اوچ آئے ہن یا ول اعلیٰ تہذیب تے شہر وسا تے رَہݨ دا خیال عراق توں وسیب وچ پُڄا ہا۔ ہُݨ تک دے آثار و شواہد دی روشنی وچ اے آکھیا ویندا رہے جو عراق وچ پاکستان توں پہلے شہر آباد تھیوݨ شروع تھی ڳئے ہن۔ پاکستان دے ’’ہڑپائی دور‘‘ (۲۰۰۰/۲۵۰۰ق۔م) وچ شہر وَسا دے رہن توں پہلے دی تمدنی صورتحال دا جتھاں تک تعلق ہے، کئی پنجوی (۲۵) سال دے دوران ٻہوں پراݨیاں جاہیں تے کھدائیاں نال ٻہوں سارا مواد مِل ڳئے ، جیندی بناء تے جنوبی ایشیاء وچ شہر وَسا تے رہݨ دے عمل دے آغاز بارے وچ نظریاتی تبدیلی ناگزیر ہے۔ ایندے بعد ڈاکٹر مغل اثریائی شواہد تے بحث کریندن۔

معروف ریسرچ سکالر ضامن حسینی اپݨی کتاب معرف سرائیکی اچ لکھدن جو ’’ سچ تاں  ایہ ہے جو ملتان تے اوچ دے پراݨے مرکز دے باشندیاں دی زبان جیرھی سرائیکی دے ناں نال ہُݨ مشہور ہے در اصل معروف زمانہ وادی سندھ دی تہذیب دے باشندیاں دی زبان ہئی ۔ ایہو قرآن دے بیان کردہ اصحاب الرس دیزبان ہئی، ایہا تورات دے صحیفہ استھر دے ݙسئے ہوئے شہ آنایورس دی رعایا دی زبان ہئی، ایہا سنسکرت پتنجلی دی ݙسی ہوئی ابھی رس قوم دی زبان ریہی ۔ مہا بھارت جیڑھی قوم کوں سندھو سویراس ااکھیا ،ایہا ایں دی زبان ہئی۔ ایں دی نست توں سووے راکی اکھوائی تے ہُݨ وڳڑ تے سرائیکی رہ ڳئی ۔ ایہو چچ نامہ دی بیان کردہ رائے ساہیرس دی پوری سلطنت دی کشمیر توں مکران تئیں دی زبان ہئی جیں ویلھے محمد بن قاسم سیوستان اچ داخل تھیا ۔اڄ وی پاکستان دی اکثریت دی زبان ایہا ہے۔ ایہ بلھے شاہ ؒ دے قصور، مادھو لال حسین ؒ دے لہور، پیر مہر علی شاہ دے گولڑہ توں شروع تھی تے کوہ سلیمان دے اندر تئیں درہ بولان دے ڈھاڈڑ توں کوہ کیر تھر دے آر پار لسبیلہ اچ وادی حب دی تحصیل دریجی تئیں ٻولی ویندی ہے ۔ ایں زبان کوں پنجابی دا ناں ݙیوݨ حقیقت کوں کوڑا کرݨ ہے ۔ 

سرائیکی وطن وسیب اچ سکندر اعظم یونانی دی آمد ، جہلم توں مکران تئیں اوندیاں جنگاں سرائیکی وطن وسیب دی عظمت تے قدامت کوں ظاہر کریندن جو ڈاکو ، لُٹیرے تے بُکھے حملہ آور اُتھائیں آندن جتھاں مال دولت ہوندی اے ، سرائیکی وسیب اچ سکندر 326 قبل مسیح دے نال نال موریہ دور ، با اختری دور ، ساکا دور ، انڈو پارتھین دور ، کشنا دور ، گپتا دور ،سفید ہُن دور دے سارے تاریخی حوالے سرائیکی وطن وسیب دی قدامت تے عظمت کوں ظاہر کریندن ۔

چھیکڑ اچ شکر گزار ہاں سئیں احسان احمد اعواݨ صاحب دا جو انہاں کتاب دا پروف پڑھیا ، کتاب دی اشاعت سانگے سئیں حاجی عید احمد دھریجہ تے سئیں محمد زبیر دھریجہ وی میݙے شکریے دے حقدار اِن ، اپݨے وݙے پُتر انجینئر طاہر محمود دھریجہ دا وی شکریہ جو انہاں میکوں کتاب دی اشاعت سانگے پنجاہ ہزار بھیڄن ، خاص طور تے میݙے شکریے دے حقدار میݙے وݙے بھرا سئیں مسیح اللہ خان جامکپوری ہِن جیڑھے جھوک اچ اپݨے حصے دے نال نال میݙے حصے دا وی کم کریندن تے میکوں لکھݨ پڑھݨ دی تھولی جہی واند مل ویندی اے۔ میں اپݨے اہل خانہ دا ڈھیر سارا تھورائت وی ہاں تے معافی دا طلبگار وی جو انہائیں دا ڈھیر سارا وقت ایں کتاب تے لائے ۔

ظہور دھریجہ

جھوک سرائیکی ملتان 

دسمبر ۲۰۱۸ء 

## حوالہ
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان ، سن اشاعت 2018ء