نواب بہاول پور تے علامہ اقبال دا تعلیمی ڳانڈھا

سارے ہندوستان وچ ریاست بہاول پور  واحد ہئی جیرھی تعلیمی مقصداں کیتے سب توں زیادہ امداد ݙیندی ہئی ، خاص طور مسلمانیں دے تعلیمی اداریاں کیتے ، سرائیکی ریاست بہاول پور دے شاہی خزانے دا منہ کݙاہیں بند نہ تھیندا ہا ، علامہ اقبال کوں مسلمانیں دی بہتری چنڳائی خصوصاً تعلیم دا ہر ویلے خیال رہندا ہا ، لہور وچ انجمن حمایت اسلام جیرھی مسلمانیں کیتے تعلیم دے کم کوں اڳوں ٹوریندی پئی ہئی ، دی علامہ سئیں پوری سرپرستی کیتی اَتے ایں سلسلے وچ نواب آف بہاول پور سر صادق محمد خان عباسی خصوصاً فنڈ حاصل کریندے رہ ڳے ، اَڄ جݙاں لہور بااختیار اے تاں سرائیکی وسیب کوں اپݨے ہی ریونیو یا آمدنی دا 10فیصد حصہ وی نی مِلدا، ایہو حال ملازمتیں تے ٻئے وسائل دا ہے ۔ ہک وقت ہا جو سرائیکی ریاست بہاول پور خود محتار ہئی تاں بطور امداد لہور دے تعلیمی اداریاں دی صرف مدد اِی نی بلکہ انہاں کوں ٻہوں کجھ ݙیندی ہئی،علامہ اقبال سئیں ہک جاہ تے فرمایا’’لا، ہور‘‘ دا مطلب ’’ٻیا گھن آ ‘‘، ایں نقطہ نگاہ نال ݙٹھا ونجٖے تاں ’’لا، ہور‘‘ کل وی تے اَڄ وی’’لا، ہور‘‘ دا نمونہ بݨیا کھڑے ، فرق اتنا ہے جو کل ہتھ پھیلا تے گھنداہا اَتے اَڄ ٻانہہ مروڑ تے گھن گھندے۔

نواب بہاول پور علامہ اقبال دی تحریک تے لاہور دے کئی تعلیمی اداریاں وی دِل کھول تے مدد کریندے رہ ڳے ، اے مدد ہک واری نی بلکہ ہر سال تے لڳا تار تھیندی رہ ڳی ، لاہور دے تعلیمی اداریاں دی مدد اَڄ دے حساب نال کروڑیں تے اربیں وچ بݨدی اے کیوں جو جݙاں نواب بہاول پور کوں ہزاریں روپے بھجٖیندے ہَن ، اوں ویلے ریاست بہاول پور وچ چھوٹا گوشت چار آنے سیر (ایک روپے دا چار کلو ہا) اَڄ گوشت 200روپے دا کلو ایں حساب نال رقم دا حساب بݨایا ونجٖے تاں چیتا جاہ تے آ ویسے ، نواب بہاول پور دی وݙی خدمات دا پنجاب ٹیکسٹ بورڈ توں تیار تھیوݨ کہیں نصابی کتاب وچ ذکر کینھی ، نصابی کتاباں تیار کرݨ والے لہوری افسر اَتے ماہراں دے علم دے ودھارے کیتے نکی جہی تفصیل درج کیتی ویندی اے تاں جو انہاں کوں علم تھی سڳے جو اَڄ سرائیکی وسیب دے جنہاں لوکیں کوں کمتر ، گھٹیا تے جانگلی سمجھیا ویندے کل او لاہور نال کیا کیا نیکیاں کریندے رہ ڳن ، سرائیکی ریاست بہاول پور دی طرفوں لہور دے تعلیمی اداریاں دی تفصیل ایں طرح ہے:

کنگ ایڈورڈ فنڈ                                                                                         1,5,0,000/=

اسلامیہ کالج لہور                                                                                       30000/=

انجمن حمایت اسلامیہ لہور         75000/=

پنجاب مینٹل ہسپتال لہور       5000/=

ایچی سن چیفس کالج لہور           2000/=

انجمن حمایت اسلام لہور             32000/=

انجمن ہلال احمر لہور                                                                             15000/=

آل انڈیا محمدّن اینگلو کانفرنس                                        12000/=

پنجاب یونیورسٹی                                                                                        12000/=

نیشنل ہارس سوسائٹی                                                                     2000/=

ایس ایچ پی ایسوسی ایشن لہور                                        2000/=

ایندے علاوہ نواب آف بہاول پور لہور دے تعلیمی اداریاں کیتے لہوروں آوݨ والے ہر ضرورت مند دی حاجت روائی کریندے رہ ڳے اَتے اے امداد اوں’’شاہی خزانے‘‘ وچوں ݙتی ویندی رہ ڳی جیندا فنڈ لکھاں دا ہوندا ہا ، اے فنڈ نواب آف بہاول پور دی طرفوں مستحقین کیتے صوابدیدی اختیار نال استعمال کیتا ویندا ہا اَتے ایندا سرکاری ریکارڈ نہ ہوندا ہا۔

نواب بہاول پور دی طرفوں مالی اعانت دار ریکارڈ لہور دے تعلیمی اداریاں دے نال نال مسلم یونیورسٹی علی گڑھ 1911ء ، انجمن اسلامیہ پنڈی 1910ء ندوۃ العلماء لکھنؤ، وکٹوریہ ڈائمنڈ جوبلی ، ڈاکٹر اشرف اَکھیں دا ہسپتال دہلی، لیڈی ہارڈنگ میڈیکل کالج دہلی ، ہارون کمانڈ سروس ایسوسی ایشن ، مویلا یتیم تے بیوگان دا فنڈ ، ڈاکٹر شورش آئی ہسپتال دہلی، انجمن اسلامیہ پنڈی ، آل انڈیا کالج ، میڈیکل کالج لدھیانہ ، آل انڈیا اورینٹل کانفرنس ، ریکس سروس ایسوسی ایشن ناردن کمانڈ اَتے ایں طرح دے ٻئے سینکڑاں اداریاں دی امداد دا ریکارڈ وی مِلدے۔

بہاول پور دے فرمانروا نواب صادق عباسی علامہ اقبال تے ٻئے اکابرین دی درخواست تے لاہور وچ

1۔                                     پنجاب یونیورسٹی دا سٹیٹ ہال بلاک

2۔                                   کنگ ایڈورڈ کالج دا اَدھا حصہ

                                               جینکوں (بہاول پوری حصہ) آکھیا ویندا رہ ڳیا۔

3۔                                   لاہور ایچی سن کالج دی مسیت تے کجھ ٻئے کمرے

تعمیر کرائے ڳے جیرھے اَڄ وی لہور وچ سرائیکی فرمانروا ددی طرفوں سرائیکی وسیب دے لوکیں دا عطیہ تے تحفہ ہے ، تاریخی حوالیاں تے حقائق دے مطابق لہور دی بادشاہی مسجد وی ملتان دے سرمائے نال نبی پر ارمان ایں ڳالھ دا اے انہاں سارے ڳالھیں کوں بھلا ݙتا ڳے ، اَڄ علامہ اقبال زندہ ہوون تاں خود ݙسِن ہا جو تعلیم واسطے ، آزادی واسطے اَتے لہور دے لوکیں کوں خواندہ بݨاوݨ واسطے سرائیکی وسیب اَتے سرائیکی ریاست بہاول پور دی کیا خدمات ہن اَڄ تاریخ پاکستان وچ نِراکُوڑبھریا پے ، نصاب دے کتابیں وچ نویں نسل کوں کُوڑ پڑھایا ویندا پئے ، ہیرو ، زیرو اَتے زیرو، ہیرون بݨائے ویندے پن ، تاریخی حقائق کوں مارݨ ہا، قتل کرݨ دی نی ، انہاں کوں زندہ کرݨ دی ضرورت اے ، جیکر قومکوں سچ ݙسیا ویسی تاں اوندیاں بنیاداں سچ تے کھڑیاں تھیسن ، سچ فولاد والی کار مضبوط اَتے پہاڑ والی کار تکڑا ہوندے ، کُوڑ ریت دی مُٹھ اے ، اوندے اپݨے پیر کینھی ، قوم یا آوݨ والی نسل کوں کیا سہارا ݙیسے تاریخ تے نصاب پاک صاف اَتے سچا بݨایا ڳیا تاں علامہ اقبال دی روح خوش تھی پوسے۔

٭٭٭

## حوالہ
کتاب: علامہ اقبال تے سرائیکی وسیب ،مصنف : ظہور دھریجہ، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان