سرائیکی ہک وکھری زبان ہے

ہک اخباری لکھت وچ گوجرانوالہ دے محمد ایوب لکھدن جو سرائیکی ہک علاقائی لہجہ تے پنجابی زبان دا حصّہ ہے جہڑے لوک سرائیکی کوں الڳ زبان آہدن ‘اُنہاں دے خلاف قانون مطابق کارروائی کیتی ونڄے ۔

بھل ووئے جواناں ! میکوں نھیں پتہ جو محمد ایوب دا تعلق معاشرے دے کہڑے طبقے نال ہے او تاجر ہے یا لکھاری ‘ وکیل ہے یا اُستاد ‘ صحافی ہے یا مزدور پیشہ ۔ پر ایہ ضرور ہے جو اوہ پڑھا لکھا کوئنیں ، میکوں تاں ایہ پاکستانی وی نھیں نظردا ۔ تھی سڳدے ہندوستانی ایجنٹ ہووے۔

محمد ایوب کوں ایہ وی پتہ کوئنیں جو پنجابی اُوں زبان کوں آہدن جہڑی پنجاب دے اُوں حصّہ وچ ٻولی ویندی ہے جہڑا ہندوستان اِچ ریہ ڳے۔ ایں زبان دا مرکز امبرسر ہے ۔ اُوکوں ایہ وی پتہ کوئنیں جو پنجاب دا لفظ مغل باشاہ جہانگیر دے زمانے وچ سامھݨے آیا ۔ ایں توںپہلے پنجاب اِی کوئناںہئی تاں پنجابی زبان کتھاں ہئی ۔ جہانگیر توں پہلے اکبر دے زمانے ابوالفضل آپݨی کتاب ’’آئین اکبری‘‘ وچ جنہاں تیرھاں زباناں دا ذکر کیتے اُنھاں وچ ملتانی ‘ زبان صوبہ ملتان دی زبان دے طور تے شامل ہے پر پنجابی زبان کوئنیں اَتے ملتان صوبہ اُوں ویلے کشمیر کنوں مکران تئیں اَتے راجستھان کنوں کابل تئیں ہئی ۔ ایں سارے علاقے وچ ملتانی ٻولی ویندی ہئی ۔ ملتانی زبان اوہ زبان ہے جیندے اُتّے اُردو زبان دے اَیرے رکھے ڳے ۔ اَتے اُردو دا مرکز ملتان بݨیا جتھوں ایہ زبان دکن ڳئی ‘ دکن کنوں دِلّی پُڄی تے وَل مغلاں دی سرپرستی اِچ سارے ہندوستان اِچ کھنڈ ڳئی۔

ملتانی زبان اِی سندھ وادی دی قدیم ترین زبان ہے ۔ اِیندی بنیاد کول ‘ بھیل ‘ سنتھال ‘ گونڈ قبیلیاں دی زبان اُتّے ہے جہڑے دراوڑاں کنوں اَڳے سندھ وادی اِچ وَسدے ہَن ۔ وَل ایں زبان کوں دراوڑاں پاݨی ݙتّا ۔ آریاواں ایندے وچ آپݨاں حصّہ پاتا ۔ وَل یونانی ‘ عربی ‘ فارسی تے انگریزی ٻولݨ آلے ایندے نال پیار کریندے ریہ ڳے۔ محمد ایوب کوں پتہ نہ ہوسی جو یونانی سِکیّاں اُتّے ہک پاسے یونانی تے ٻئے پاسے قدیم سرائیکی لکھی ویندی ہئی ۔ گوتم ٻدھ دی سرکاری زبان تے مذہبی زبان ’’پالی‘‘ خطے دے اُوں علاقے وچ کھنڈی تے پُھنڈی جیکوں اَڄ کوہستان نمک آہدن۔ نیپال وچ اَڄ وی ٻولی ونڄݨ آلی ٻدھاں دی زبان وچ قدیم سرائیکی زبان دے لفظ لشکاں مریندے کھڑن۔

انگریزی دور وچ جݙاں گرئیرسن ہندوستان دیاںزباناں دا سروے کیتا تاں اوں سرائیکی دے ترِیہ توں ودھ لہجے لکھّے ۔ محمد ایوب سئیں جیکر تُساں انگریزی پڑھ لکھ سڳدے ہو تاں انگریز ماہرلسانیات گرئیرسن دی ’’دی لہندی لنگوئج‘‘ پڑھ گھنو۔ انگریزی دور وچ ایکوں مغربی پنجابی‘ لہندی ‘ جٹکی ‘ جگدالی ‘ اُبھیچڑی ‘ ملتانی ‘ تھلّی ‘ کھِترکّی ‘ جعفرکّی ‘ شاہ پوری ‘ ریاستی ‘ دیروی ‘ ملکی ‘ اعوان کاری ‘ ہندکو ‘ پشاوری ‘گھیٻی وغیرہ آکھیا ڳیا۔

1962ء اِچ سرائیکی دانشوراں آپݨے علاقیاں دیرہ اسماعیل خان ‘ بکھّر ‘ میانوالی ‘ سرگودھا ‘ خوشاب ‘ شاہ پور ‘ دیرہ غازی خان ‘ ملتان تے ریاست بہاول پور اِچ ٻولی ونڄݨ آلی زبان کوں ہک ناں ݙتا جیکوں ’’سرائیکی‘‘ آکھیا ڳیا۔ایہ لفظ نواں نہ ہا ۔ 1953ء اِچ اختر وحید انصاری آپݨے سرائیکی قاعدے اِچ ایں زبان کوں ایہ ناں ݙے چُکا ہا۔ ٻئے کئی دانشور وی ایکوں سرائیکی آہدے ہَن ۔

ہُݨ تّساں لاہور ‘ فیصل آباد تے گوجرانوالہ دی زبان کوں ݙیکھو ایکوں تاریخ اِچ لہوری ‘ دوآبی تے ماجھے دی زبان آکھیا ڳے۔

ہُݨ چیتا جاء تے آئے یاحالی کوئناں ؟ تُساں اَپݨی ٻولی دی خیر منائو

بھلا گِروان ہووے تاں

محمدایوب سئیں ! ایہ تُساں جیہیں لوک ہَن جنہاں بنگالی کوں الگ زبان نہ منّیا۔تُساں اُنھاں تے اُردو مسلط کیتی ۔ بنگالی ٻولݨ آلے لوکاں اُتّے چڑھائی کیتی ۔ اُنھاں دے خلاف ایف آئی آر کٹوائی ۔ اُنھاں اُتّے فوج چڑھا ݙتی ۔ اُنھاں آکھیا:

اللہ ٻیلی پاکستان ۔ اللہ ٻیلی اُردو زبان

اللہ ٻیلی پنجابی مہان ۔ اللہ ٻیلی مغربی سلطان

کیا تُساں لوک سرائیکیاں کوں وی ایہا سزا ݙیوݨ چاہندے ہو؟ ذرا عقل کنوں کم گھنّو ‘ سرائیکی کوں الڳ زبان من گھنّو ۔ ٻئے دی زبان اُتّے قبضہ نہ کرو ‘ قبضہ گیری دا پنجابی طریقہ چھوڑ ݙئیو ۔ کتھائیں کل کوں پنج چھی ضلعیاں تئیں نہ ونڄ کھڑووو۔

پر تُساں کوئناں سمجھسو ۔ مطلبی اَکھ اُتّے لالچ دا پردہ ہوندے ۔ اَکھّیں کݙانہیں کُھلِّن تاں ذرا گِروان وچ جھاتی پاوو۔

بھلا گِروان ہووے تاں

(دسمبر1996ء)

## حوالہ
کتاب: گِروان ہووے تاں. دھرتی واس : رانجھݨ ملتانی. چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ‘ ملتان