open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
صوبہ سرائیکستان دا مطالبہ کیوں ؟

اساݙے ملک پاکستان دی بقاء تے استحکام کیتے صوبہ سرائیکستان دا قیام ٻہوں ضروری ہے ، کیونجووسیب  دے لوکیں دا صوبہ حق ہے ۔ وسیب دے لوک اپݨا حق تے سنڄاݨ منگدن۔ آبادی دے لحاظ نال پنجاب ٻہوں وݙا صوبہ ہے ، وفاق عدم توازن دا شکار ہے ، سرائیکستان نال صوبے متوازن تھیسن ، لٹیرے ڈاکو تے ظالم رنجیت سنگھ دے قبضے تے دیرہ و ٹانک بارے انگریز سامراج دے غلط فیصلے دا خاتمہ تھیسی۔

ملتان ہزار ہا سال توں ہک خومختار ریاست تے انج صوبہ ہا۔ 1818ء ءِ چ رنجیت سنگھ ایں تے قبضہ کیتا تے اے سارا علاقہ توسیع پسنداں دے ماتحت تھی ڳیا ۔صوبہ سرائیکستان بݨݨ نال سرائیکی وسیب کوں تخت لاہور تے تخت پشور دی غلامی توں نجات ملسی کیونجو اساݙے وسیب کو زبردستی انہاں صوبیاں دا حصہ بݨایا ڳیا ہا ۔

چھوٹے صوبے دے لوکاں کوں پنجاب کولوں ٻہوں ناراضگی ہے، اوندا خمیازہ ، جانی تے مالی نقصان دی صورت ءِ چ سرائیکی کوں وی بھڳتڑاں پے ۔ بلوچستان وچ سینکڑاں سرائیکیاں کوں پنجاب دا واسی آکھ تے مار ݙتا ڳے ۔ جرم اے ݙسیا ڳئے جو تُساں پنجابی ہیوے تے پنجاب ءِ چ راہندو ۔ حالانکہ سرائیکی خود پنجاب دے ظلم دا شکار ہن ۔

صوبہ پنجاب تے پختونخواہ مرکزہ کولوں آبادی دی بنیاد تے این ایف سی ایوارڈ دا ٻہوں زیادہ حصہ گھندا رہ ڳئے پر سرائیکی وسیب کوں اوندے جائز حصے توں مرحوم رکھیا ڳے۔ پچھلے سارے بجٹ تے موجودہ بجٹ دا ریکارڈ ایندا گواہ ہے۔ صوبائی بیورو کریسی سرائیکی وسیب دا استحصال کریندی اے، پلاننگ تے منصوبہ سازی نال اپݨے علاقیاں کوں ترقی تے سرائیکی وسیب کوں تنزلی دا شکار کیتی آندن ۔ لاہور تے پشاور وچ وسیب دے لوکاں دی توہین کیتی ویندی اے۔ آزادی توں پہلے متحدہ ہندوستان ءِ چ مسلماناں دا مذہبی بنیاد تے استحصال کیتا ویندا ہئی۔ ایں حق تلفی تے نا انصافی توں بچݨ کیتے مسلماناں انج ملک دا مطالبہ کیتا ، ملک بݨݨ دے بعد سرائیکی دا کراڑاں توں وی ودھ تے لسانی بنیاد تے استحصال کیتا ڳے ۔ اساں ول وی علیحدہ ملک نی منگدے بلکہ انج صوبہ منگدوں ۔

قیام پاکستان توں گھن تے اڄ تئیں سرائیکی وسیب تے سرائیکی عوام کوں تعلیم، اقتصادی ترقی تے معاشی خوشحالی دے عمل وچ شامل نیں کیتا ڳیا ۔ اے سلسلہ ہُݨ تئیں جاری ہے ۔ ہِیں واسطے اساں جغرافیائی ، ثقافتی تے تاریخی بنیاد تے اپݨے انج صوبہ سرائیکستان دا مطالبہ کریندوں۔ اساݙے ہمسایہ ملک ہندوستان ءِ چ سارے صوبیاں، سٹیٹ ری آرگنائزیشن ایکٹ آف 1956 دے تحت لسانی بنیادتے تشکیل نو کیتی ڳئی اتے ہِیں اصول دے تحت پندرہ ویہہ نویں صوبے بݨائے ڳئے ۔ اُتھاں وی پنجاب دے ترائے صوبے بݨائے ڳئے، لہٰذا اتھاں سرائیکی تے پوٹھوہار صوبہ ضروری ہے۔

## حوالہ
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی اجرک) وچوں چوݨ
صوبہ سرائیکستان دی مخالفت دی وجہ؟

تخت لاہور تے تخت پشور دے استحصالی تے متعصب لوک اساݙے وسیب کوں اپݨی کالونی سمجھدن تے ایندے اُتے قبضہ جاری رکھݨ چاہندن تاں جو:۔

سرائیکی وسیب تے انہاں دی حکومت برقرار رہوے تے او مظلوماں تے ظلم کریندے رہون ۔سارے سرائیکی وسیب ءِ چ انہاں دے لکھاں لوک متواتر نقل مکانی کر تے آباد تھیندے رہون۔ ایں طرح کجھ عرصے بعد مقامی آبادی دا تناسب گھٹ تھی ونڄے تے مقامی لوک اقلیت بݨ ونڄن۔ سرائیکی وسیب دے وسائل انہاں دے کنٹرول وچ رکھݨ کیتے لمبی منصوبہ بندی تے عمل تھی سڳے۔ 

صوبہ پنجاب دے سارے بجٹ کوں اپݨی مرضی دے مطابق خرچ کر سڳن تے پشاور والے دیرے تے ٹانک دی زرخیز ترین سرائیکی دھرتی دے وسائل اپݨے مکروہ مقصداں سانگے خرچ کر سڳن۔ اپݨے علاقیاں کوں جاپان تے کوریا تے سرائیکی وسیب کوں صومالیہ تے ایتھوپیا بݨایا ویندا پے۔ علاقائی زباناں تے ثقافت دی ترقی واسطے ملݨ آلی گرانٹ اپݨے علاقیاں وچ خرچ کر سڳن۔وسیب دے تمام سرکاری تے نیم سرکاری محکمیاں وچ سرائیکی نینگراں کوں میرٹ دے بہانے نوکریاں توں محروم کر سڳن تے اپݨے لوکاں کوں بھرتی کر سڳن تے سرائیکی وسیب تے تمام اعلیٰ عہدیاں تے انہاں دے افسر برا جمان رہون۔

پرائیوٹ محکمیاں وچ وی انہاں دے لوک آسانی نال نوکری کر سڳن۔ سرائیکی وسیب دے  سارے تعلیمی اداریاں وچ انہاں دے ٻال آسانی نال داخلہ گھن سڳن تے اساݙے ٻال کوں محروم رکھ سڳن۔ انہاندیاں اولاداں افسر تے وسیب دیاں اولاداں نوکر بݨدیاں رہن۔ 

اندرون تے ٻاہرلے ملک اعلیٰ تعلیم واسطے تقریباً سارے سکالر شپ زیادہ تر قبضہ گیر ، طالب علم حاصل کر سڳن۔سرائیکی وسیب ءِ چ بزنس تے کاروبار واسطے اپݨے لوکاں دی ہر طرح مدد کر تے انہاں کوں خوشحال کرن ۔ سرکاری تے کمرشل بنکاں ءِ چ تمام عہدیاں تیقبضہ راہوے تاں جو اپݨے لوکاں کوں بھرپور مالی فائدہ ݙے سڳن ۔ 

سرائیکی وسیب دیاں زمیناں دی لُٹ مار جاری رکھی ونڄ سڳے۔ سرائیکی وسیب دے لوکاں کوں غلام تے جاہل رکھیا ونڄ سڳے۔ سرائیکی وسیب دی تجارت تے منڈیاں تے قبضہ برقرار راہوے ۔ سرائیکی وسیب خام مال دی منڈی تے وسیب دے لوک ’’ صارف ‘‘ رہ ونڄن تے انڈسٹری انہاندے علاقیاں وچ قائم تھیوے ۔ توسیع پسندی ، استحصالی تے قبضہ گیراں دے شہر سوہݨے تے سرائیکی وسیب دے شہر کھنڈر بݨدے رہ ونڄن۔

سرائیکی وسیب دیاں زمیناں دا ریکارڈ انہاندے ریونیو بورڈ کول راہوے۔ سرائیکی وسیب دے لوکاں کوں بودن، جانگلی ، بھکن بݨا تے رکھیا ونڄ سڳے۔ قبضہ گیر حکمران تے انہاندے جدی پشتی چیلڑے انہاں وجوہات دی بناء تے سرائیکی دی مخالفت کریندن تے نی چاہندے جو پاکستان دی سب توں وݙی تے عظیم سرائیکی قوم اپݨے سرائیکی دیس کوں انہاندے قبضے وچوں آزاد کر سڳے۔

## حوالہ
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی اجرک) وچوں چوݨ
صوبہ سرائیکستان دے فائدے

اساݙا انج صوبہ ، اساݙی انج شناخت دا ضامن ہوسی۔ اساݙی ماء بٖولی کوں وی اوندا حق ملسی تے اوندی ترقی تے بہتری واسطے کوئی رکاوٹ نہ راہسی۔ صوبہ سرائیکستان بݨݨ دے بعد اساݙا اپݨا گورنر ، چیف سیکرٹری ، سپیکر اسمبلی تے منسٹر ہوسن جیرھے اساݙے اپݨے وسیب دے عوام کوں جواب دہ ہوسن۔ سینیٹ وچ اساݙا اپݨا انج کوٹہ ہوسی تے ساݙے وسیب دے لوک ای سینیٹر ہوسن۔

وسیب دے تعلیم یافتہ تے مالدار لوک وی لاہور، پشاور دی بجائے وسیب ءِ چ رہوݨ پسند کریسن۔ساݙا اپݨا صوبائی سیکرٹریٹ تے سول سروس ہوسی جیرھی اساݙے وسیب دے ترقیاتی پروگرام ترتیب ݙیسی تے مکمل کرویسی تے ایں طرح وسیب دے سارے مسئلے حل تھیسن۔اساݙی اپݨی ہائیکورٹ ہوسی تے سپریم کورٹ دا بنچ ہوسی، سی ایس اسی وچ انج کوٹہ ہوسی ، اساݙا انج پبلک سروس کمیشن ہوسی جیرھا صرف وسیب دے نینگراں کوں ملازمتاں ݙیوݨ دا پابند ہوسی۔

اساݙی اپݨی پولیس ہوسی جیندے وچ وسیب دے جوان بھرتی تھیسن تے فوج وچ سرائیکی رجمنٹ ہوسی ۔ اساݙے صوبے دے سب سرکاری تے نیم سرکاری محکمیاں وچ نوکریاں وسیب دے نینگراں کوں ملسن تے کئیں بٖئے علاقے دے لوک قبضہ نہ کر سگٖسن۔ ساݙے صوبائی محکمے اساݙے لوکاں واسطے ہوسن ۔ اساݙے لوکاں دے قریب ہوسن ، فارن سروس وچ حصہ ملسی ۔ 

ساݙا اپݨا انج صوبائی بجٹ ہوسی جیرھا صرف سرائیکی وسیب واسطے خرچ تھیسی ، پاݨی دے وسائل وچ برابر حصہ ملسی ۔اساݙے وسیب ءِ چ زرعی آمدن، دولت تے وسائل وسیب دی ترقی واسطے خرچ تھیسن تے لوکاں دی معاشی حالت بہتر تھیسی ۔اساݙے صوبے دا انج تعلیمی بجٹ ہوسی جیندی وجہ توں بے شمار تعلیمی ادارے قائم تھیسن تے شرح تعلیم ودھسے ، زیادہ تعلیم زیادہ خوشحالی دی ضمانت ہوسی ۔

اساݙے صوبے دے اعلیٰ تعلیمی اداریاں وچ صرف وسیب دے بٖالاں کوں داخلہ ملسی ۔سرائیکی وسیب ءِ چ یونیورسٹیاں ، کیڈٹ کالج تے اعلیٰ تعلیمی ادارے بݨسن ۔ سرائیکی وسیب ءِ چ ٹیکس فری انڈسٹریل زون بݨسن تے انڈسٹری قائم تھیسی ، بے روزگاری ختم تھیسی ۔

اتھاں رہݨ آلے سرائیکی ، پنجابی ، پٹھاݨ تے مہاجر بھرا سہولتاں توں برابر فیدے چیسن۔ تخت لاہور تے تخت پشور دے دھکے تے سرائیکی دشمن افسراں دے ہتک آمیز سلوک توں جان چھُٹ ویسی۔ سرائیکی وسیب دے وسائل لاہور تے پشور دے کارپٹ سڑکاں ، میل ہا میل لمبے پارک ، فلائی اوور پل، رنگ روڈ تے مونوریل تے خرچ نہ تھیسن ۔

## حوالہ
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی اجرک) وچوں چوݨ
’’ تتی رو رو واٹ نہاراں ‘‘ استاد حسین بخش خان ڈاڈھی

ہندوستانی ٹی وی چینل تے نویں گلوکاریں کوں اڳوں گھن آوݨ سانگے پروگرام چلدن ، نینگر چھوہَر تے چھوہریں وچاڳ ڳاوݨ دے مقابلے تھیندن ، وݙے گلوکار، موسیقار جج بݨدن ۔ ہک ݙینھ سوہݨے سوہݨے شکلیں آلے نینگر تے نینگریں ڳاوݨ سݨائے تے اپݨے فن دا مظاہرہ کیتا۔ سݨیوسے تاں ہک توں ہک آل و آل ہا۔ جیرھا آوے ایویں لڳے اے جھُݨ ویسے تے بازی چا ویسے ۔ ہک سانولا سلوݨا نینگر آیا اوں قدیم سرائیکی کافی ’’ تتی رو رو واٹ نہاراں ، کدی سانول موڑ مہاراں ‘‘ ایجھی سوہݨی دِھر نال آکھی جو مہان استادیں دے بھرے مجمعے وچ واہ واہ تے بھل بھل تھی ڳی ۔سچ تاں اے ہے جو جݙاں او ڳمدا کھڑا ہا اوندے اُتے بے خودی دی کیفیت ہئی۔ سارے جج ہک ہک لوظ تے ہک ہک بٖول تے جھمدے ہن تے داد ݙیندے ہن۔ اجٖاں ڳاوݨ مُکا نہ ہا تے ہک جج  گجرا پہلے چائی کھڑا ہا تے سانولے سلوݨے نینگر دا مَتھا ونڄ چمیا تے آکھیا ’’ آواز بھی کمال کی ہے لیکن اس میں سب سے بڑا کمال زبان اور موسیقی کا ہے۔ یہ بڑے گھرانے کے کسی بہت بڑے موسیقار کا شہکار لگتا ہے، یہ بتاؤ یہ کونسی بھاشا ہے اور کس مہان گائیک کے رنگ میں آپ نے گایا ہے۔ ‘‘

سانولے سلوݨے نینگر گلوکار آکھیا ’’ میں نے استاد حسین بخش خان ڈھاڈھی کے انگ میں سرائیکی بھاشا کی کافی گائی ہے۔ ‘‘ 

ہر پاسوںتاڑیاں وجٖݨ پئے ڳیاں ، واہ واہ تھیوݨ پے ڳی ۔ سارے ججیں اوندا متھا چمیا تے شائقین دیاں تاڑیں ے واہ واہ بس تھیوݨ وچ نہ امدی ہئی۔ اتھاں میں نال بٖیٹھے ہوئے سنگتیں کوں آکھیا جو اساں جینکوں گھر دا پیر چُلھ دا وٹا سمجھدوں اوندی بٖاہر شان تے کیا قدر ہے ۔

حسین بخش خان ڈاڈھی سرائیکی دا بٖہوں وݙا گائیک ، اونکوں ستارہ ریاست آکھیا ویندا ہا۔ اوں سرائیکی کوں اوں ویلے منوایا جݙاں سرائیکی دا ناں چاوݨ آلے نہ ہوندے ہن۔ ڳاوݨ دا اوندا اپݨا وکھرا انداز تے وکھری دِھر ہئی۔ اونکوں علم موسیقی تے دسترس تے ملکہ حاصل ہا۔ ایجھے لوک روز روز نی بلکہ صدیاں بعد پیدا تھیندن ۔او سرائیکی موسیقی دا ہک عہد ہا۔ اوندے بٖال سخاوت علی خان ، شرافت علی خان تے اوندیاں دھیاں دیاں سوہݨیاں آوازاں ہَن پر حسین بخش خان بس ہک ہا ،اوجھا نہ جٖئے تے نہ جٖمسے ۔ 

## حوالہ
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی اجرک) وچوں چوݨ
نوبل انعام اساں وی تاں گھن سڳدوں

اساں اپݨے اکھیں دے سامھے جو وی ترقی ݙیکھدے بٖیٹھوں ، اے ساری ترقی علم تے سائنس دے ذریعے حاصل تھئی اے ۔ چھومنتر تے اکھ مندر نال اے سب کجھ نی تھی سڳیا۔ وسیب کوں علم تے سائنس توں پرے رکھݨ سانگے کجھ لوکیں اڄ وی جہالت دیاں ہٹیاں کھولیاں ہوئین۔ الف کوں کلی آکھݨ آلے عامل بݨ تے عملیات دے ناں تے آپ کوں آپ پروفیسر لکھدن ۔ جنہائیں کوں اپݨے لیکھ تے نصیب دا پتہ کائنی او طوطا فال دے ذریعے قسمت دے حال بٖیٹھے ݙسیندن ۔ ڈھیر سارے لوک درباراں مَلی بٖیٹھن، ڈبہ پیر بݨیئے بٖیٹھن۔ انہائیں ظالمیں توں بچو ، مکری مُلاں ، ٹھڳو پیر تے ظلمی جاگیردار‘ اے ظالم اساݙیاں نسلاں کھا ڳن۔ انہائیں توں بچ تے علم تے ہنر آلے پاسے آوݨ دی ضرورت اے ۔ یورپ ہک ہزار سال توں علم آلے پاسے ہے اساں اڄ وی جہالت دے اندھے کھو ءِ چ ݙیݙر بݨئے کھڑوں ۔ میݙے وطن دے نینگرو اکھ پٹو ، اُشاک تے سیاݨے تھیوو۔ 

میݙی ڳالھ درگھی تھی ڳئی اے ۔ میں اصل ءِ چ نوبل انعام دی ڳالھ کرݨ چہنداں تے اے آکھݨ چہنداں جو نوبل انعام اساں وی تاں گھن سڳدوں ۔جیرھے لوک گھندے کھڑن انہائیں کوں سرخاب دے پَر تاں نی لڳئے ہوئیے۔ ہاں اے ڳالھ ضرور اے جو او پڑھدن ، محنت کریندن تے ول مقام پیندن ۔ سب توں پہلے اسیکوں پتہ ہووݨا چہیدے جو نوبل انعام ہے کیا ؟ نوبل انعام دا قصہ ایویں ہے جو سویڈن دا ہک شخص ہا اوندا ناں ’’ Alfared ‘‘ ہا ۔ سرائیکی وچ اساں ایں کوں ’’ الفرید ‘‘ وی پڑھ سڳدوں ۔ الفریڈ پڑھیا لکھی تے سیاݨا بندہ ہا ۔سائنس دے شعبے ءِ چ کمال حاصل کیتا تے ’’ ڈائنا مائٹ ‘‘ دا موجد بݨیا۔ اونکوں سائنس تے علم نال عشق ہا۔ پا پیسہ تے دھن دولت ڈھڳ ہئی۔ اپݨی حیاتی ءِ چ سائنسی علم دے ودھارے سانگے ڈھیر کم کیتاتے وݙا کم اے کیتا جو مرݨ توں پہلے ساری جائیداد ( منقولہ تے غیر منقولہ ) علم تے سائنس دی ترقی سانگے وقف کر ݙتُس تے وصیت کیتُس جو ہر سال سائنس سانگے کم کرݨ آلئیں کوں نوبل انعام ݙتا ونجٖے۔ لہٰذا 1895ء ءِ چ نوبل پرائز دا اجراء تھیا ۔ ایں ویلھے تئیں کیمیا، فزکس  ، میڈیکل، ادب دے شبعیاں ءِ چ کم کرݨ آلے سینکڑاں لوکیں کوں نوبل انعام ملئے پر ماسوا چند ہک سارے دے سارے یورپ دے لوک اِن ۔ وجہ اے ہے جو او لوک پڑھدن ۔ یورپ ءِ چ ہک ہزار سال پہلے یونیورسٹیاں بݨ ڳیاں ہن۔ سرائیکی وسیب ءِ چ اڄ کائنی ، جیکر چند ہک ہِن وی سہی تاں سارے سفارشی تے نالائق لوک کٹھے تھئے پِن ۔ یونیورسٹی دے استاد پڑھاوݨ کیا آؤسن جو انہائیں کوں آپ کجھ امدا ویندا کائنی ۔ یونیورسٹیں ءِ چ صرف گپاں مارݨ ، چہوں پیوݨ تے چھوہرچھوہریں نال دل پشوری کرݨ امدن۔ انہائیں ءِ چ چند ہک قابل ہن وی سہی تاں او وی جیویں خربوزہ خربوزے کوں ݙیکھ تے رنگ وٹیندے ، انہائیں دا حال ایہو ہے۔ یونیورسٹیں ءِ چ فیس دے ناں تے ڈگریاں وِکدین۔ میݙے سرائیکی وسیب دے بٖالو! انہائیں دے خلاف بغاوت کرو ۔ پڑھو ، پڑھو تے بس پڑھو ۔ خدا دے ناں تے تحقیق تے ریسرچ آلے پاسے آؤ جو نوبل انعام تہاݙا وی ہے۔

2013ء دے نوبل انعام یافتگان وچ ایلس منرو ( ادب ) ، میڈیکل وچ جیمز روتھ مین ( امریکا ) ، رینڈی شیلمین ( امریکا ) ، تھامس سوئد ہاف ( جرمنی ) ، کیمیا وچ اریح وارشل ، مائیکل لیوٹ کارپلس ( امریکا ) ، طبیعات وچ پیڑ ڈبلیوبگز ( برطانیہ ) ، فرانکو اینکلرٹ ( بیلجیم ) ، معاشیات ءِ چ یوجین فارما ، لارس پیڑہینسن، رابرٹ شلر( امریکا ) تے امن وچ آرگنائزیشن فار دی پروبیبیشن آف کیمیکل ویپنز دے ناں شامل ءِ ن ۔میݙا ہاں ٹھر پوسے جݙاں سرائیکی وسیب دے کہیں پُنل ، سانول ،بھورل ، بلاول ،مٹھل یا بختیاور، سیاݨی، وادُھل ، جمل ، اللہ جیوائی تے اللہ وسائی دا ناں نوبل انعام دی تندیر ءِ چ آؤسے۔

## حوالہ
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی اجرک) وچوں چوݨ
ولی خان دی کتاب نال یاری

قوم پرست پشتون رہنما خان عبدالولی خان دی تریخ پیدائش دے بارے کتھائیں 1917ء دا ذکر آئے تے کتھائیں 1915ء لکھیا ڳے ۔ بھانویں او 1915ء ءِ چ ڄمین یا ول 1917ء ءِ چ ، او وݙے آدمی ہِیں سانگے ہن جو انہاں دا ابا سئیں خان عبدالغفار خان انہائیں تے راضی تے خوش ہا ۔ او خوش قسمت ہِیں سانگوں ہا جو ہوں اپݨی پشتون قوم تے اپݨے وطن دی ڳالھ کیتی۔ ول اے ڳالھ وی ہے جو ولی خان دیرہ اسماعیل خان ڈویژن سمیت سرائیکی صوبے دی حمایت کیتی ۔ میں لکھئے جو او ودھیک خوش نصیب ایں سانگے وی ہا جو او ہک صاحب مطالعہ سیاستدان ہا۔ خان عبدالولی خان 1990ء ءِ چ جمعیت العلمائے اسلام دے امیدوار مولانا حسن خان توں الیکشن ہر تے آکھیا ضیا الحق دور ءِ چ مذہبی تے فرقہ وارانہ انتہا پسندی دی جیرھی دھوݨی دُکھائی ڳئی ہئی ، او شعلہ بݨدی ویندی اے ۔ ولی خان مایوس رہݨ پے ڳے تے ولا او برطانیہ آوݨ ونڄݨ پے ڳے۔ انہاں توں پُچھیا ڳیا جو او بٖے ملک وی تاں ہِن تُساں اوں پاسے نی ویندے ، ول ول لندن امدو ویندو ؟ ولی خان آکھیا جو بٖے ملک وی ہن ، وݙے چنڳے تے سوہݨے وی ہوسن پر اتھاں برٹش لائبریری کائنی ۔ میݙے کیتے اے بہشت اے ، اتھاں چوݙاں ملین یعنی ہک کروڑ چالہی لکھ حوراں ( کتاباں ) دنیا دے سینکڑاں تے ہزاراں زباناں ءِ چ موجود اِن ۔ میں انہائیں کوں ݙیکھداں ، پڑھداں ، انہائیں کوں ݙیکھݨ سانگے آوݨ آلی مخلوق دے میلے کوں ݙیکھداں تاں میݙا ہاں ٹھردے ۔ ولا تاں اے تھیا جو جے کہیں سیاستدان ، صحافی یا ریسرچ سکالر لندن ءِ چ ولی خان کوں ملݨا ہووے ہا تاں او وقت گھنݨ دی یا کہیں کنوں پُچھݨ دی لوڑ نہ ہوندی ۔ او سدھا ایسٹ انڈیا برٹش لائبریری ویندا ہا ۔ لائبریری دے پوڑیں تے یا کہیں پلاٹ ءِ چ ( ہک اکھ اوندی نظر کمزور ہووݨ دے باوجود ) برٹش لائبریری دی کہیں نہ کہیں حور ( کتاب ) نال اکھ ملا تے جڳ دے میلے توں بے سُدھ تھیا بٖیٹھا ہوندا ہا ۔ 

خان عبدالولی خان دی کتاب نال محبت توں اسیݙے سانگے اے سوال پیدا تھیندے جو اساں کتاب نال کتنی محبت کریندوں تے کتنے لائبریری ءِ چ ونڄ تے کتاب پڑھدوں ؟ چلو برٹش لائبریری نہ سہی وسیب ا چ بہاولپور دی سنٹرل لائبریری ، میلسی دی جھنڈیر لائبریری ، سیٹھ عبید الرحمن لائبریری ،محمد آباد ءِ چ سید انیس شاہ جیلانی دی مبارک لائبریری تے بٖیاں سینکڑاں لائبریریاں ہِن کیا اساں انہائیں ءِ چ کݙاہیں ڳیوں ؟ جے نی ڳے تاں ول کھٹیا وی تاں کھادی بٖیٹھوں ۔میں جݙاں انگریزیں دی اُبھردے توں لہندے تئیں شاہی تے غور کریندوں تاں ایندے پِچھوں کتاب نظری اے تے جے اپݨے وسیب دی محکومی تے غلامی تے غور کرینداں تاں ایندے پِچھوں وی کتاب نظردی اے ، او کتاب پڑھدن ، اساں نی پڑھدے۔

اے وی حقیقت ہے جو دنیا ءِ چ سب توں ودھ پڑھی ونڄݨ آلی کتاب قرآن مجید ہے ۔ پر اے وی منݨا پوسے قرآن پڑھیا ڳے سمجھا نی ڳیا تے نہ وت مسلمان ایندے تے پوری طرح عمل کریندن ۔ اساکوں ایں ڳالھ تے وی غور کرݨا چہیدے جو اسیݙے نینگر تے وݙی عمراں دے لوک نی پڑھدے ۔ امریکا تے انگریز ملخیں وچ بٖال وی نصابی کتابیں دے نال نال ݙوجھیاں کتاباں وݙی محبت تے وݙی شوق نال پڑھدن۔ ہک سروے دے مطابق 1992ء ءِ چ امریکا دے لکھاری آر ایل سٹین دی کتاب Dead House شائع تھئی ۔ ایں ویلھے ( 2012ء ) تئیں اوندیاں 300 ملین توں ودھ کاپیاں وک چکین (یاد راہوے جو ہک ملین 10 لکھ دا ہوندے‘ اڳوں حساب آپ لاؤ)۔ ترقی کرݨ آلے ملکیں دی علم نال محبت ݙیکھو جو نیو یارک سٹی امریکا وچ کتابیں دی ہک دوکان ایجھی ہے جینکوں دنیا دی سب توں وݙی کتابیں دی دوکان آکھیا ویندے تے اوندا رقبہ لمبائی ، چوڑائی رلا تے 12 میل آکھیا ویندے ؟ انہائیں دے مقابلے اساں ݙیکھوں جو اساں کتھ کھڑوں؟

## حوالہ
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی اجرک) وچوں چوݨ
انصاف دے ادارے وچ بے انصافی

سرائیکی وسیب دے وکیلیں دے نال نال وسیب دا نینگر وی ایں پاسے دھیان کرے جو انصاف دے ادارے وچ وسیب نال ہمیش توں وانجھ تے بے انصافی تھیندی امدی ہے، انصاف دے وݙے ادارے سپریم کورٹ دی تریخ چاؤں تاں پہلے چیف جسٹس سر میاں عبدالرشید توں گھن تے تصدق جیلانی تئیں 23 چیف جسٹس آئن۔ انہاں سارئیں وچوں چھڑا جسٹس تصدق حسین جیلانی وسیب دے ہِن ، او وی صرف ناں دے ۔ اے گٖالھ میں ایں سانگے آکھی اے جو اپݨے وسیب یا سرائیکی نال انہائیں کوں کوئی سروکار کینھی، نہ تاں او گھر ءِ چ سرائیکی الیندن تے نہ انہاں ’’ مردم شماری وچ سرائیکی خانہ ‘‘ دے کیس توں گھن تے وزیراعظم سید یوسف رضا گیلانی دی ناجائز بر طرفی تئیں ، وسیب کوں انصاف ݙتا؟ عرض کرݨ دا مطبل اے ہے جو سرائیکی وسیب دے لوک سپریم کورٹ دے چیف جسٹس ایں سانگے نی بݨ سگٖئے جو جج ہوسن تاں چیف جسٹس بݨسن ۔ ہائیکورٹ آلے پاسے آؤ تاں اتھاں وی ایہو حال اے ۔ وفاقی محتسب تے صوبائی محتسب جیرھے ریٹائرڈ جج ہوندن ، سرائیکی وسیب وچوں کوئی نی بݨ سگٖیا۔

چیف الیکشن کمشنر دے عہدے تے سرائیکی وسیب دا وارا نی ولیا ۔وفاقی شرعی عدالت ءِ چ وی سرائیکی وسیب دا خانہ خالی اے ، صوبائی تے وفاقی ایڈوکیٹ تے انسپکٹر جنرل پولیس وی سرائیکی وسیب دے لوکیں کوں نی بݨݨ ݙتا ویندا ۔ کمشنرز ، ڈی سی اوز ، آر پی اوز، ڈی پی اوز سارے دے سارے غیر سرائیکی ،اے ظلم نی تاں کیا ہے ؟ حکمران آپ ݙساون جو سرائیکی زبان جیرھی چارے صوبیں ءِ چ الائی ویندی اے تے عظیم سرائیکی قوم جیرھی پاکستان دی سب توں وݙی قومیت اے تے او قوم جیرھی اپݨے خلق ، اخلاق نوازی، انسان دوستی تے امن پسندی وچ اپݨی مثال آپ اے ، کے تئیں ظلم سہندی رہسے تے کے تئیں وانجھ دے صدمے برداشت کریسے ؟ ناں ناں ہُݨ اے ظلم ، زیادتی تے وانجھ نہ چلسے ۔ ہر شئے دی ہک انت ہوندی اے ، ظلم دی انت تھی گٖئی ، وسیب دا نینگر ہُݨ اپݨا حق گھنسے ، نہ ݙیسو تاں لڑ تے گھنسے۔ اانصاف دے اداریں وچ بے انصافیاں بند کرو تے سرائیکی وسیب دے لوکاں کوں آبادی دے مطابق ملازمتاں دا حصہ ݙیو۔

## حوالہ
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی اجرک) وچوں چوݨ
اساں لوک سرائیکی

کوٹ ݙیراور شہر اساݙا

روہی وچ گھر بٖار 

آ بھورل آہک وار

اساں لوک سرائیکی

ساݙی جھوک سرائیکی

(   رفیق ساحل)

## ہرجاہ تے سرائیکی ہووے
دیرہ اسماعیل خان ویندے پئے ہاسے ‘محترم سیاسی اگٖواݨ فیصل کریم کنڈی سرائیکی صوبے دے کٹھ وچ شرکت دا کانڈھا ݙتا ہا ۔ ملتانوں رانا محبوب اختر ‘ رازش لیاقت پوری تے راقم (بندہ ناچیز) ہاسے ‘ اگٖوں سئیں جمشید دستی تے اُنہاندے سنگتی ہَن ۔ مظفرگڑھ پُجٖیوسے تاں جمشید دستی اپݨی گاݙی چھوڑ اساݙے نال آ گٖئے ۔ مظفرگڑھوں روانہ تھیوسے تاں ایم ایم روڈ تے جاہ جاہ ’’سپروزیرستان پٹرولیم ‘ وزیرستان ہوٹل‘‘ وغیرہ دے بورڈ جاہ جاہ نظر آئے ۔ دوستیں کوں متوجہ کر تے میں آکھیا جو اے بورڈ اسیݙے سبق واسطے ہِن ‘ اے بورڈ اساݙے پڑھݨ تے اساݙی تعلیم واسطے ہِن ۔ انہاں وچ سبق اے ہے جیویں ’’وزیرستان‘‘ لکھݨ جرم کائنی ایویںسرائیکستان لکھݨ وی جرم کائنی ۔

میں سنگتیں کوں ݙسیا جو قومیں دی حیاتی وچ شناخت دا عمل ہمیشہ حساس مسئلہ رہ گٖے ‘ خاص طور تے اُنہاں قومیں سانگے جیرھیاں محکوم ہوون ‘ ہینڑیاں تے کمزور ہوون تے زابر قوتاں جنہاندی شناخت دیاں منکر ہوون تے اُنہاندی شناخت کوں مٹاوݨ چہندیاں ہوون ۔ حملہ آور قابض قوتیں دی اَزل توں اے سوچ رہی اے جو لوکیں کوں مارݨ دے بعد فوری اوندی سُنجٖاݨ کوں مُکایا ونجٖے ۔ او سمجھدن جو سُجٖاݨ ختم نہ تھئی تاں لوک ولا اپݨی سُنجٖاݨ دا جھنڈا چا تے قوم بݨ ویسن ۔ انہاں کوں پتہ ہے جو قوم دا مقابلہ حملہ آور تاں کیا حملہ آور دی ماء وی نی کر سگٖدی ۔ ایں سانگے سرائیکی قوم بݨݨ ضروری اے تے اپݨی قومی شناخت بچاوݨ سانگے اپݨے وطن دے ناں کوں عام کرݨ ایں توں ودھ لازمی اے۔

ایں موقعے تے میں اے وی آکھیا جو وزیرستان اَجٖاں ہک ایجنسی اے جینکوں علاقہ غیر یا فاٹا آکھیا ویندے ۔ وزیرستان اَجٖاں آئین پاکستان دا حصہ کائنی ایندے باوجود اُنہاں اساݙی دھرتی دے ہاں تے وزیرستان دے جھنڈے پوڑیے ہوئن ‘ پر ہک اساں بے سمجھ  ہیسے جیرھے اپݨے وطن ‘ اپݨے گھر تے اپݨے وسیب اِچ رہ تے اپݨی قومی سُنجٖاݨ دااظہار کرݨ توں اَجھکدوں ۔ جے ایہو حال رہ گٖیا تاں وَل ہر پاسے اساکوں وزیرستان ‘ خیرپختونخواہ ‘ پنجاب ‘ بلوچستان دے بورڈ نظر آئوسن‘ اساں غور کروں جو جیکر سرائیکستان دے بورڈ نہ ہوسن تاں جاہیں غیر مَل ویسن ۔ ولا اساں بٖاہر تے او اندر ہوسن ۔ اساں سانگے لازم ہے جو ہر ہٹی ‘ ہر پمپ ‘ تے ہر ہوٹل دا ناں سرائیکستان ہووے۔یا وسیب دی شناخت دے مطابق ہووے ۔

سرائیکی وسیب دی ہر شئے کوں بدلݨ دی ضرورت اے ، ہر شئے دے وٹاندرے سانگے سب توں سوچ کوں وٹاوݨ دی ضرورت اے ، اساں رووݨ پِٹݨ چھوڑ ݙیوں ، اساں اپݨا نماݨاں پن مکائوں تے دنیا کوں ݙسوں جو اپݨی دھرتی ، اپݨی شناخت ، اپݨی زبان تے اپݨی تہذیب ہے اساں کہیں دے بٖیٹھے بٖلہائے نی ۔ اپݨی دھرتی دے آپ مالک ہیسے ۔ اساں اے گاٖل جٖݨواوݨ ءِ چ اوں ویلے کوں کامیاب تھیسوں جݙاں اساݙی ہر گاٖل ءِ چ سرائیکی ہووے۔
میں اوہو ہاں

سیاݨے آکھدن ویلھا چکی دا پھیر اے ۔ ویلھے تے حالات دے بدلدے دیر نی لڳدی ۔ایویں ہک وستی دا نِکا جہا وپاری تھولی مُد وچ سیٹھ بݨ ڳیا۔ جیویں جیویں کم کار تے دولت ودھدی ڳئی اونویں اونویں اوندے ورت ورتارے وی وٹیندے ڳے ۔ او کنجوس بݨدا ڳیا۔ اوندی بے خلقائی توں حق ہمسائے تے نوکر چاکر تاں کیا گھر آلے وی اک نک ہن۔ توݨیں جو کنجوس سیٹھ کوں کھاوݨ تے خرچ کرݨ نصیب نہ ہا ۔ ݙیکھݨ کوں ٻاہروں سادا لڳدا ہا پر اندروں ݙاڈھا اکڑول ہا تے وقت اونکوں نک چڑھیا بݨا ݙتا ہا۔ 

ہک رات سیٹھ دے زو رزور دے الاوݨ دا اَلا آیا : ’’ ووئے بخشو ، کیݙے مر ڳیں ، جلتی آ، ایں بے غیرت کوں میݙے کمرے اچوں ٻاہرکڈھ‘‘۔ سیٹھ جھرک جھرک تے الیندا پیا ہا۔

’’ ایندے نال کجھ عرصہ مل ءِ چ کٹھے کیا کم کیتے، میݙے سانگے عذاب بݨ ڳے۔ میں سارے ݙینھ دا تھکیا ہاریا ، گھر آیاں تے آوݨ نال مصیبت آ ڳی اے ۔ ݙو سیر اٹا تے نیاݨی دے کتاب سانگے روپیہ روک ݙیواں ۔ جیویں میں اٹے دی چکی لائی ٻیٹھاں تے روپے گھڑیندا ٻیٹھا ہوواں ۔‘‘

’’ہوں! اے آکھدے پندرہی ملسے تے لہݨا لہا ݙیساں ، ٻال بُکھے ٻیٹھن تے بختاور کوں کل وی قاعدہ نہ ہوووݨ پاروں استاد ماریئے ۔‘‘

’’ پندرہی کئیں ݙٹھی اے تے جیکر بختاور چندری کنیں قاعدہ کینھی تاں پڑھݨ ویندی کیوں اے ؟ جلدی کر اینکوں اِتھوں دھکے ݙے تے ٻاہر کڈھ، میݙا بلڈ پریشر تیز کیتس۔ ‘‘

سیٹھ لگاتار زور زور الائی ونڄے ۔ او چپ چاپ ، ہولے ہولے قدم چیندا ، اکھیں اچوں نیر وہیندا ، میݙے دِھکا ݙیوݨ توں پہلے آپ پسیلہ ویندا تھیوے ، میں ݙٹھا او ویندا تاں پیا ہا پر اوندے قدم اوں توںچَودے نہ پے ہن۔ 

کجھ مُد بعد سیٹھ دے کم کار ڈھلے تھی ڳئے ۔ گھاٹے آوݨ پے ڳئے ۔ لگاتار گھاٹیں سیٹھ کوں قرضائیں کر ݙتا۔ ہولے ہولے اوں نوکریں دی چھٹی کرا ݙتی ، ہک ݙیہاڑے میکوں وی نوکری توں بھڄا ݙتا۔ قرض داریں کنوں منہ لُکاوݨ سانگے سیٹھ اپݨا شہر چھوڑ ڳیا۔ میں وی ٻے شہر نوکری ونڄ کیتی ۔

ہک رات کونڈا کھڑکیا، میݙا ٻیلی جِندلا ٻاہر ڳیا۔ سیٹھ کوں آ تے ݙسیس ہک مسافر اے آکھدے ݙاڈھی بُکھ لڳی اے ،روٹی کھواؤ۔

سیٹھ میکوں سݙ تے آکھیا ’’ پُتر بخشو توں سیاݨا آدمی ایں ۔ ونڄ مسافر کوں چنڳے تے باعزت طریقے تے روٹی کھوا تے اے گھن مُکلاوے ویلھے روک رقم وی اونکوں ݙے چھوڑیں ۔ پر ݙیویں ایجھے طریقے نال جو کوئی نہ ݙیکھے تے تیݙے ݙوجھے ہتھ کوں وی پتہ نہ لڳے ۔ ‘‘

روٹی کھا تے مسافر ٹر ڳے۔ بخشو روندا ٻیٹھے۔

’’ ووئے بخشو آ ! تیکوں کیا تھی ڳے ، توں کیوں روندا ٻیٹھیں۔  ‘‘ 

’’ سیٹھ صاحب ، سیٹھ صاحب …… ‘‘

’’ پُتر تیکوں میں سو واری آکھئے جو میکوں سیٹھ نہ سݙیا کر ۔ میں تیݙا بھرا ہاں ، میکوں ادا سݙیا کر یا میکوں میݙے ناں نال بھرا اللہ وسایا چا آکھیا کر۔ میکوں ہُݨ ݙسا توں ݙسکیاں کیوں بھریندا ٻیٹھیں ، تیکوں کئیں کجھ آکھئے۔ ‘‘

’’ ادا سئیں!میں جئیں مسافر کوں مانی کھوائی اے ، ایہو میݙا پہلے آلا سیٹھ جبار اے ۔ اڄ اے شخص ایں حالت وچ آ ڳے جو منگ تے مانی ودا کھمدے ۔ایندی حالت ݙیکھ تے میکوں رووݨ آ ڳے۔‘‘

’’ افسوس بخشو بھرا ۔ تئیں اپݨے پہلے والے سیٹھ جبار کوں سنڄاݨ گھدے ۔ میکوں نی سنڄاݨیا۔ میں اوہو ، تیݙا بھرا تے نیازوند ہاں جیندے بارے تیکوں چوہدری جبار آکھیا ہا جو ایں نحش کوں دھکے ݙے تے حویلی وچوں کڈھ۔‘‘ اللہ سایا کنیں کوں ݙوہیں ہتھ لا تے توباں توباں کر تے آکھدے:’’ اللہ معافی ، اللہ سئیں ہر شخص کوں اوکھے ویلھے توں بچاوے ۔ میکوں پہلے نویہی ݙسیا ، اوندے نال ݙکھ ونڈاواں ہا تے کجھ ٻئی رقم وی اونکوں ݙے چھوڑاں ہا۔‘‘

## حوالہ
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی اجرک) وچوں چوݨ
مُرشد دے رنگ

’’ ٻال کوں دھنوا، نویں کپڑے پوا، تیل مَکھا تے سیند سرمہ کر تے میݙے نال بھیڄ۔ اینکوں میں اپݨے مرشد کول گھن وینداں ۔ ایندے سانگے دعا کرویساں۔ ‘‘

ٻال دی ماء جنوں دے ولدی ݙیوݨ توں پہلے وݙا پُتر رفیق الا پیا ’’ ابا ! شریف کوں سکول ونڄݨ ݙیو ، پڑھائی دا ہرج تھیسے ، انہاں پیریں اڄ تئیں اساکوں کیا ݙتے ؟ پیو ݙاݙے کنوں انہاندیاں غلامیاں کریندے امدوں ۔ انہاندے پیر چم چم اساݙے لب سُڄ ڳن ۔ انہائیں کوں ترس نی آیا، غیریں سانگے اے پیر لکھ دِن، اساݙے سانگے ککھ دے وی کینھی۔‘‘

’’ چپ کر ووئے پلیت دا پُتر آ، غستاخ کہیں جاہ دا نہ ہوویں تاں ،اساں اپݨے پیر دے در دے کتے ہیسے ۔ ‘‘ رفیق کوں پیو جھنڑک ݙتی ۔

’’ ہوں ! کتے ہیسے ۔ ایں سانگوں اساں نال کتیں آلا سلوک تھیندے۔‘‘ رفیق اندر دی کاوڑ اندر نہ رکھ سڳیا ، ڳال دھو ݙتُس۔

پیریں ݙتہ اپݨے پُتر شریف کوں نال لائی ویندے اتے ݙسیندا ویندے جو ’’ آپاں لاری توں لہسوں ، ولا اتھوں آپا ںپیر دے دیرے جُٖلسوں ۔ اُتھاں ڈھیر لوک ٻیٹھے ہوسن ۔ میݙے نال توں وی سئیں دے قدمیں تے سیس نواویں ، جیویں جو مولوی قاسم ڳاوݨ ڳمدے جو انہاں پیراں وچوں رب ملدے ۔ پُتر ، پیر پیرہوندن، ٻڈے ٻیڑے وی تار گھندن تے کُر تے وی ٻیڑے ٹھیل ݙیندن، تیݙا بھرا رفیق چوݙاں جماعتاں کیا پڑھئے ، غستاخ بݨیا ودے۔ توں غستاخ نہ بݨیں ۔ توں ڄل میں تیکوں اپݨے مرشد دے رنگ ݙیکھینداں ، سئیںے رنگ ای رنگ اِن۔ جڳ جہان انہائیں دے در توں مراداں پیندے تے رنگیں دے رنگ ءِ چ رنگیج ویندے۔‘‘

پیر دے دیرے تے کچاری لڳی پی اے ، لوکیں دا ٹھٹھ اے پر پیر سئیں اڄاں نی آئے ۔ شریف چھت تے ݙیکھدے کئی رنگیں دے جھنڈے للھمدے کھڑن۔ نشوم ٻال شریف جھنڈیں کوں للھمدا ݙیکھ تے خوش تھیندے تے پیو کنوں پُچھدے : ’’ ابا اے رنگ برنگے جھنڈے کیا ہِن؟‘‘

پیو آکھدے:’’ پُتر اے جماعتیں دے جھنڈے ہِن۔‘‘

’’ ابا سئیں اے ݙسو ، اے رتا ، پیلا ، ساوا جھنڈا کیا ہے ؟‘‘

پیو ولدی ݙیندے: ’’ پُتر اے سرائیکی جماعت دا جھنڈا ہے۔ ‘‘

پُتر پُچھدے : ’’ ایندے نال رتا ساوا تے کالے رنگ دا جھنڈا نظر امدا پے ‘‘۔

پیو آکھدے:’’ پُتر تیکوں پتہ کائنی اے پیپل پارٹی دا جھنڈا ہے ۔‘‘

پُتر پُچھدے : ’’ اے پیپل پارٹی کیا ہے؟‘‘

’’ پُتر آ! بھٹو صیب دی جماعت دا ناں پیپل پارٹی ہے ۔ ‘‘

’’ ابا سئیں ، ابا سئیں! اے ݙسو جو ایندے نال روضے آلا ساوا جھنڈا وی نظر امدا پے ، اے کیا ہے ؟ ‘‘

’’ پُتر شریف! اے ساوا جھنڈا جمعیت العلمائے پاکستان دا ہے۔ ‘‘

’’ اچھا اے علماواں دی جماعت اے ؟ ‘‘ شریف ڳالھ وچوں ڳالھ کڈھیندے ۔

’’ نہ پُتر نہ ، ایندے وچ چھڑا مولوی کائنی، ٻئے لوک وی شامل اِن ۔ بس ایندا ناں ایویں ہے ، اے ساوی پڳڑی یا رسول اللہ آلیںدی جماعت اے ۔‘‘ 

پیو دی ڳالھ مُکݨ توں پہلے شریف ٻیا سوال کریندے ’’ ابا سئیں! سارے مولویں دی ہک جماعت اے یا ول ٻیاں جماعتاں وی ہِن۔ ‘‘

’’ہِنج …… پُتر! مولویں دی جماعتیں دی پلٹن اے ، مولویں دے ٻہتر فرقے تے جماعتاں تاں سݨدے ہاسے پر کم ودھ ڳے۔‘‘

’’ چنڳا تے ابا سئیں تُساں میکوں ساریں جھنڈیں بارے ݙسیئے ۔ اے ݙسو جو انہائیں سارے جھنڈیں دے نال ہک چٹے رنگ دا جھنڈا وی نظرامدا پے ، اے کیڑھی جماعت اے؟‘‘

پیریں ݙتہ پُتر کوں اکھیندے: ’’ پُتر اے امن دا رنگ اے، ایندا مطلب اے سئیں دی کہیں نال ونڄی ہوئی کینھی، ضرورت ویلھے ہر جماعت اتے پالٹی وچ ونڄ سڳدن۔‘‘

شریف وݙی معصومیت نال پیو کوں آکھدے : ’’ اچھا تے اے ہِن سئیں دے رنگ ‘‘۔

## حوالہ
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی اجرک) وچوں چوݨ
نصیب دی ڳالھ

شہر وچ ہک کروڑ پتی ہا جیندا ناں تاں عبدالغنی ہا پر لوک اونکوں کروڑی مل آکھدے ہن، ماء پیو تاں اڳلے جہان ٹر ڳے ہن ۔ کجھمُد بعدذال شودی وی بیمار تھئی ، ویلھے سر دوا دارو نہ تھیا تے او اوڑک وی جھوک لݙا ڳی۔

بھیݨ بھرا مُنڈھو نہ ہن ، گھر وچ ݙو نوکر ، ہک کتا تے ہک آپ۔ خمیسہ نران پکیندا بٖیٹھا ہا تے جُماں کُتے کوں دھنویندا پیا ہا۔ کروڑی مل ڈاڑھی منیندا بٖیٹھے۔ 

دروازے تے صدااَئی ’’ فقیر رتوکا بُکھائے ، نران کیتے لولہ ملے ہا۔‘‘

کروڑی مل خمیسے کوں ہکل ݙتی : ’’ بھجٖا بوکھڑی کوں سویل مردان نال سر آ کھادِس۔‘‘

خمیسہ ݙاڈھا آکھیا پر فقیر آکھیا ’’ میں وݙے در توں بُکھا تے خالی ہتھ نہ ویساں ۔ ‘‘ کروڑ مل ݙاڑھی منیندا ہویا بھڄ تے دروازے تے ڳیا ۔ فقیر کوں آکھیس: ’’نکل وے بوکھڑی دا پُتر آ۔‘‘ 

’’ میں نی ویندا ‘‘ فقیر ولدی ݙتی ۔

’’ نکلدیں یا آوی کھلا ! ‘‘ سیٹھ دی ڳالھ تے فقیر ولدی ݙتی ’’ میں نی ویندا ۔‘‘ 

’’ توں کیا چہندیں ؟ ‘‘ کروڑ مل کوڑیج تے آکھیا ۔

فقیر عاجزی نال جواب ݙتا ’’ روٹی ݙے ۔‘‘ 

’’ اے کوئی ہوٹل اے یا لنگر خانہ ؟ نکل اِتھوں نکل ۔‘‘

’’ کیا میں کتا اِم جو توں میکوں نکل نکل آکھدیں ۔‘‘ فقیر ولدا ݙتا۔

’’ بٖیا توں کیا ہیں ؟ ‘‘ کروڑ مل پُچھیا۔

فقیر ݙاڑھی تے ہتھ ماریا جو اڄ میں خالی نہ ویساں روٹی گھن تے ویساں ۔ کروڑی مل وی ݙاڑھی تے ہتھ ماریا ، صابݨ نال ہتھ جھباروں تھی ڳے۔مُکا بݨایا تے فقیر کوں اولار تے آکھیا : ’’ ووئے بھوکڑی فقیر آ! اڄ توں روٹی نی میں کنوں مار کھاتے ویسیں۔‘‘

فقیر بے آس تھی تے ٹر پیا ، ٹردے ہوئے آکھیا : ’’ ݙتا میکوں وی نویہی تے نصیب تیݙے وی کینھی ۔‘‘

خمیسے سیٹھ کروڑی مل دے سامھے نران رکھیا۔ کروڑی مل جڑ بݨ تے نران شروع کیتا ، چھت توں کرڑی ڈٹھی ، کروڑی مل زور دا ادرکا بھر تے اُٹھی کھڑا ،کرڑی لسی بھاجٖی لُبٖیندی، روٹی تے گیسی مریندی اڳوںتے ٹر ڳئی۔

’’ ووئے خمیسہ ، ووئے جماں ۔ کیݙے مر ڳیو۔ کرڑی اے حشر کیتے، میݙا نرن حرام تھی ڳے۔ ہُݨ اے مانی اپݨے کتے کوں نہ سٹیجو ، متاں کرڑی دی وِس نال اپݨا کُتا مر پووے۔ اے مانی ڳلی دے آوارہ کُتیں کوں سٹ آؤ تے ݙوپہرا فیکٹری ءِ چ ویلے نال چا آویجو ۔ تہاکوں پتہ تاں ہے میں چار چار پہر بُکھا رہنداں ۔ ہوٹل دی مانی نی کھمدا۔‘‘ سیٹھ اے آکھ تے فیکٹری لنگھ ڳیا۔

ݙوپہریں کوں بٖارہاں ، ہک ، ݙو تھی ڳے۔ خمیسہ مانی چا تے نی آیا۔ کروڑی مل کوں بُکھ ویڑا کیتی کھڑی اے ، دفتر دی میز بٖاہروں بھمبیری آلی کار بھمدا کھڑے۔ ترائے وجٖے بٖاہروں پیریں دا کھسکار آئے۔ کروڑی مل اَکھیندے : ’’ خمیسہ ! اڄ میں تئیں پُجٖے سہی میں ایندی گَت بݨینداں ۔‘‘

دروازہ کھلیا تاں او خمیسہ نہ ہا تے اݨ جٖاݨوں آدمی ہا۔ آوݨ نال سیٹھ کوں آکھیا ’’ خمیسہ سینکل تے نران چاتی امدا ہا، تہاݙی کار وانگوں کالے رنگ دی کار آلا اونکوں ٹکر مار ڳے، بھاجٖی وٹیج پی اے ،سینکل بھڄ پے تے خمیسہ پھٹیڑو تھی تے ہسپتال پُڄ ڳے۔‘‘ 

بُکھ توں سانڑاں ، ہوکدا ، سہکدا کروڑی مل ہسپتال پُجٖا تاں خمیسے دی ماء اپݨے پُتر دا سر جھولی ءِ چ رکھی بٖیٹھی اے، خمیسے دیاں اکھیں بند اِن۔ ہتھ پیر وی نی چُلدے، پر چوݙاں سال دے گھبٖرو خمیسے دے غلاب پتی لب ہولے ہولے چُلدن۔ماء کن خمیسے دے منہ نال لیندی اے تاں آواز اَمدی اے : ’’ اماں ! در آئے فقیر کوں خالی نہ ولاویں ۔ ‘‘

ماء آکھدی اے : ’’ میݙا نوشہ بنرا ، میݙا ویرݨ آ، کجھ زور دا الا ، کیا آکھی ؟ در آئے فقیر کوں خالی نہ ولاواں۔‘‘

اے ڳالھ سیٹھ کروڑ مل دے کن وچوں دل ءِ چ ٹھاہ تھئی تے ہاں ݙل ڳیا تے ہکے لحظے ءِ چ اڳلے جہان پُڄ ڳیا۔

## حوالہ
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی اجرک) وچوں چوݨ
زوویز

**زوریز** ہک اے آئ نال چلنڑ آلا لوگو بناونڑ آلا سافٹ ویر ہے۔

## حوالے
حضرت حسن بن ثاقب توں مولانا کہترؒ تئیں

محبوب خدا ، تاجدار انبیاء حضرت محمد مصطفی  ﷺ  دی شان وچ مولود آکھݨ کائنات دی سب توں وݙی سعادت تے برکت اے ، انسان تاں کای حجر شجر، جمادات ، نبادات ، جن و ملائک اَتے تمام مخلوق دے نال نال خود خالق کائنات وی ثناء  خوانِ رسول  ﷺ ہیاللہ دا کلام قرآن مجید آپؐ دی شان نال بھریا پے، آپ دی تعریف تے توصیف صرف عربی زبان وچ نی بلکہ کائنات دی ہر بٖولی تے ہر زبان وچ تھئی اے ، دنیا دا کوئی ایہو جہا خظہ یا ایہو جہی جاہ کینھی جتھاں آپؐ دا ذکر نہ تھیا ہووے۔ علامہ حسان توں گھن تے علامہ بوصیری ، رومی ؒ ، جامی ؒ ایویں سرائیکی زبان وچ ہِک ہزار سال پہلے لکھے ڳئے مولوی نور دین دے نور نامے توں گھن تے مولانا نور محمد کہتر اَتے مولانا نور محمد صابر مبارکپوری تک مولود لکھݨ تے پڑھݨ دی روائت قابل فخر وی ہے تے قابل تقلید وی۔ سرائیکیز بان دیمٹھا ، نرمی تے ملائمت اَتے ݙوجھے پاسے اللہ تعالیٰ دے مِٹھے مِٹھے محبوب دا ذکر سبحان اللہ ، ایویں لڳدے جیویں سرائیکی زبان پید ا وی محبوبیں دے پیارے ذکر واسطے تھئی ہووے۔ 

مولانا نور محمد کہتر سرائیکی زبان دے وݙے ناں والے تے او خوش قسمت نعت گو شاعر ہن جنہاں دا کلام پورے سرائیکستان دے سارے علاقیاں وچ وݙی عقیدت تے محبت نال پڑھیا تے سُݨیا ویندے۔ آپ سچے عاشقِ رسولؐ ہن ایہا وجہ ہے سو سال گزرݨ دے باوجود آپ دا کلام اڄ وی نواں ہے ا۔تے سرکار مدینہ ؐ دے ہر جلسے وچ نویں چس رس اَتے محبت نال پڑھیا تے سُݨیا ویندے ۔ 

بار گاہ رسالت مآبؐ وچ نذرانہ عقیدت پیش کرݨ جتھاں بٖہون وݙی سعادت اے اُتھاں بٖہوں وݙا امتحان وی ہے ، مولود یا نعت دی ہر سطر ، ہر لفظ اَتے ہر زیر زبر دا خیال رکھݨ ضروری ہوندے ۔ تشبیہاں تے مثالاں احتیاط نال ݙیوݨیاں پوندن۔ استعارے تے تلمیہاں دا ورتارا ݙاڈھی باریک بینی نال کرݨاپوندے ‘احتیاط کیتی ویندی اے جو کتھائیں بے ادبی نہ تھیوے، کتھائیں غلو نہ آوے ،ا َتے محبت دے جذبات وچ آ تے کوئی ایجھا فقرہ مونوہوں نہ نکلے جو بے ادبی دے زمرے اِچ آوے ، مولانا نور محمد کہتر  نہ صرف شاعری بلکہ نعت گوئی دے فن توں وی پوری طرح آگاہ ہن، انہاں جریھی ڳالھ کیتی اے جچی تُلی کیتی اے ، انہاں دی ہر سطر تے ہر لفظ وچ بارگاہ رسالت مآب  ﷺ  نال سچی محتب دی جھلک نظر آندی اے ، انہاں اَپݨے کلام دے ذریعے آوݨ آلے نعت خوانیں کوں دڳ وی ݙکھائے تے رہبری وی کیتی اے ۔ اللہ سئیں اپݨے سوہݨے محبوب دے صدقے سئیں مولانا نور محمد کہترؒ دے ناں تے انہاندے کلام کوں تا قیامت زندہ رکھے اَتے ایندا ثواب انہاندی روح کوں مِلدا رہے۔ ( آمین )

## حوالہ
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی اجرک) وچوں چوݨ
سرائیکی ٻجھارتاں

سرائیکی ٻہوں وݙا سماج اے ، ایندی سیر کروں تاں ہک ہک قدم تے حکمت دے نمونے تے جھلکیاں ملسن ۔ سرائیکی اکھاݨ آنگے سرائیکی **ٻُ**جھارت وی سرائیکی لوک ادب دی شاہکار شئے ہے۔ اڄ اردو آلے مارکہ ذہنی آزمائش دے جیرھے مقابلے کرویندن یا ہک ٻے توں سوال پیندن ’’ بوجھو تو جانیں ‘‘ اے سارا کجھ سرائیکی ٻُجھارت دا چربہ ہے پر مارکیں کوں حکومتی سرپرستی ، ادبی ادارے ، کروڑاں دیاں گرانٹاں، نصابی سہولتاں تے میڈیا دے ذریعے تل وطنی سرائیکی زبان کوں میڑھا پھیر تے داپھ ݙیوݨ دے باوجود سرائیکی ول وی اپݨی جاہ تے پہاڑ اے۔ سرائیکی دی ٻُجھارت کوں اردو ءِ چ پہیلی ، فارسی ءِ چ چیستان، سندھی ءِ چ سرائیکی وانگے ٻُجھارت کوں ٻُجھارت آکھیا ویندے جݙاں جو ’’ عربی وچ لُغز ،بنگالی ءِ چ ڈاندا، پشتو ءِ چ آڑ ، اردو تے ہندی ءِ چ پہیلی ، انگریزی ءِ چ رڈل ، فرانسیسی ءِ چ دیونیسٹی ، ہسپانوی ءِ چ اسیرتیجو، لاطینی تے جرمن ءِ چ ریٹل تے چینی ءِ چ می یوچون‘‘ آکھیا ویندے ۔

ٻُجھارتاں ہر زبان ءِ چ ہوسن پر اصل فیصلہ تاں انہائیں دے معیار تے انہائیں دی معنویت تے تھیسے۔ اے ہے جو وسیب دے مختلف علاقیں ءِ چ ٻجھارت دے لوظیں دا تھولا تھولا فرق آ ویندے پر اے ہر زبان ءِ چ ہوندے ۔ جݙاں نکے ہوندے ہاسے ، ݙینھ کوں کھیݙاں کھیݙدے ہاسے ، رات کوں سمھݨ توں پہلے نانیاں ݙاݙیاں ٻُجھارتاں پیندیاں ہَن ۔ ݙاݙی آکھیے ہا ’’ اے ٻُجھارت ٻُجھ ہتھ نہ آوی کجھ‘‘۔ چیتے رلاؤں ہا کتھائیں چیتا چل ویندا ہا تے کتھائیں چکرا ویندا ہا ۔ سرائیکی ٻُجھارتاں جیرھیاں جو لوک دانش دا ٻہوں وݙا نچوڑ ہوندیاں ہِن اصل تخلیقی کم ہا ، جیرھا ٻالیں تے طالبیں دے تخلیقی صلاحتیں کوں پیدا کرݨ دا سبب بݨدا ہا ۔ اڄ پڑھائی آلے پاسے ونڄو تاں ایہہ پتہ چلدے جو ذہنی آزمائش پُچھ گھنو تاں آپ کوں امدا ویندا کجھ کائنی ہر ڳالھ کمپیوٹر توں پُچھݨی پمدی اے ۔ا ڄ ہک واری ولا ٻُجھارتاں ٻُجھݨ دی ضرورت اے ۔ ٻُجھارتیں دے کجھ نمونے ݙیکھو :

### ہوا
اے ٻُجھارت ٻُجھ ، ہتھ نہ آوی کُجھ

## واݨ
تھٻا تھٻا آندریں دا جیرھا نہ ٻُجھے پُتر باندریں دا

## نک
ݙو کوٹھے ہکو ناں

## ناوڑی
نکی جہی ہݙی ،کوٹھے کنوں وݙی

## کھوہ دا مال
آندی تاں گنبھڑ ویندی تاں پُچھڑ

## لوت بوئی
بے پاڑی پاڑاں پٹے

## دول
شادی تے پے ہݙ ، لوکیں کوں مریندے سݙ

## ڄلم
ہک زناور اصلی ، نہ ہݙی نہ پسلی

## جوانی
نہ اڳلی توں نہ پچھلی توں۔ میں صدقے ونڄاں وچلی توں

امب

اڑیک بڑیک لڑکدا ݙیکھ ،پسند نہ آوی تاں ہتھ لا ݙیکھ

## جُتی
اندھی مینہ  لوڑھا لتاڑے

## کُنڈی
در در تے لم لڑکے

## دروازہ
توں جُٖل تے میں آیا

## سیویں آلی گھوڑی
کاٹھ دی گھوڑی لوہے دی لغام

ڈھ ڈھ پوون ننڈھڑے جوان

## ناڑا
سوڑی ڳلی نانگ ورادھا

## وطؤں
پاروں آئے ݙو ملنگ، ساویاں ٹوپیاں نیلے رنگ

## '''حوالہ'''
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی اجرک) وچوں چوݨ
سرائیکی ماہیا

سرائیکی دنیا دی عظیم تے قدیم زبان اے ۔ اے وی حقیقت اے جو سرائیکی دی تریخ اتنی پراݨی ہے جتنی انسان دی اپݨی تریخ ۔ سرائیکی جینکوں تریخ دے کتابیں وچ ’’ سپت سندھو ‘‘ یعنی ست دریاویں دی سرزمین آکھیا ڳے ، بارے جڳ جہان دے سیاݨے اے ڳالھ منیندن جو سرائیکی او خطہ ہے جتھاں سب توں پہلے انسان اپݨے ݙو پیریں تے ٹُرݨ سِکھیا تے انسان کوں اپݨے ہووݨ دی سُدھ پئی۔ سرائیکی خطے اچ جیویں تریخ قدیم اے ایویں شعر و شاعری دا حوالہ وی قدیم اے ۔ اے منی منائی ڳالھ اے جو سرائیکی شاعری دیاں ونکیاں جینکوں اڄ دی اصطلاح وِچ ’’اصناف سخن ‘‘ آکھیا ویندے ، سب توں زیادہ ہِن ۔ جیویں جو غزل، نظم ، حمد، نعت ،قصیدہ ،مرثیہ، گانمݨ چھلہ، لولی ، چرکھا، ڈھولہ ،ٹپہ ، پہاکہ ، جھمر ،سی حرفی ، بحر، مسدس، باگھی ، سمی ، بگڑو، ٹہر ، چھلہ ، قطعہ ،ݙوہڑہ ، کافی ، گیت ، ڳاوݨ تے ایویں ٻیاں ٻہوں ساریاں شاعری دیاں ونکیاں ہِن۔ جیرھیاں جو آپو وانٹیاں ہووݨ دے نال نال ہر ہک دا اپݨا شعری نظام، اپݨا قافیہ ردیف تے اپݨی چس رس تے اپݨا سواد ہے۔موسماں ، فصلاں، پکھی پرندیاں دے گیت تے ڳاوݨ انج ہِن ۔ سرائیکی شاعری دی ہک صنف ماہیا وی ہے۔ ماہیا دا لفظ ماہی ،محبوب سانگے ہے تے جیکر ماہی کوں الواوݨا ہووے ، سݙݨا ہووے یا مخاطب کرݨا ہووے تاں ’’ ماہیا ! ‘‘ آکھ تے الواؤ تھیسوں۔

ماہیا سرائیکی وِچ ازلاں توں لکھیندا پے ، لوک ادب وچ ماہیا کوں ہک خاص مقام حاصل اے پر افسوس جو ماہیے تے تحقیق کم نی تھی سڳیا تے نہ ماہیے دی کوئی وݙی کتاب سامھے آ سڳی اے ۔ ماہیا کوں صرف ڳاوݨ آلئیں زندہ رکھئے۔ کوئی گلوکار جݙاں اپݨا ڳاوݨ شروع کریندے تاں پہلے ݙوہڑہ ، ول ماہیا تے اوندے بعد گیت آکھدے ، ماہیے اسیݙے تریمتیں وی یاد رکھین۔ انہاں ماہیے لکھئے وی ہِن تے سہرے دے نال نال ڳائے وی ہِن ۔ جیویں تریمتیں دعائیں ، لولیاں تے سہرے لکھین پر انہاندا مقطعے ناں نی آیا۔ اڄ او شاعری ٹی وی ریڈیو تے بغیر کہیں ناں یعنی ’’ لوک گیت ‘‘ دے طور تے نشر تھیندی اے ۔ اے وی ہک وانجھ ہے۔ تریمت نال ہمیش توں وانجھ تے ظلم تھیندا رہ ڳے ۔اجٖاں کل دی ڳالھ اے جو ووٹر لسٹیں تے ٻئے سرکاری اندارج تریمت دے ناں دی بجائے زوجہ فلاں یا دختر فلاں دے ناں تے تھیندے ہِن ، جتھاں ایجھی دقیانوسی تے جہالت ہووے ، شاعری وِچ عورت دا ناں کیویں آوے ہا ؟ تریمت نال وانجھ یا اینکوں ݙوجھے درجے دا شہری سمجھݨ دی ریت مکاوݨی پمسے تے جہاد کرݨا پمسے۔ ایں جہاددا مُنڈھ خود شاعر ٻدھن ۔

خیر! میں ڳالھ اے پیا کریندا ہم جو ماہیا وی ہک ایجھی ’’ زنانہ ‘‘ صنف اے جیندے مقطعے وچ شاعر دا ناں نی امدا ۔ایں سانگے اے پتہ نی لڳ سڳدا جو اے ماہیا کیں دا ہے۔ سرائیکی دے لکھاں ماہیے کتابی شکل اچ شائع نہ تھی سڳݨ دی وج ہتوں ہتھیکے نی رہ سڳئے ۔ جینکوں اساں سرائیکی دا قومی نقصان یا سرائیکی شاعری دا وݙا زیان آکھ سڳدوں ۔ایندے وچ کوئی شک نی جو ماہیے دی صنف ٻہوں چنڳی تے من بھاوݨی اے ۔ ماہیا جٖیڈھ مصرعے دا ہوے ، ایندا پہلا ادھ مصرعہ مہمل یعنی بے مقصد ہوندے ۔ جݙاں جو ݙوجھے مصرعے وچ مقصد دی ڳالھ ہوندی اے۔ جݙاں کوئی گلوکار ڳمدا پیا ہوندے یا شاعر ماہیا سݨیندا پیا ہوندے تاں او پہلا ادھ مصرعہ پڑھ تے چپ کر ویندے ، سُݨݨ آلا ادھ مصرعے تے کہیں طرح دے جذبات دا اظہار نی کریندے تے مقصد آلے مصرعے تے کن لائی ٻیٹھے ہوندن ، جݙاں شاعر یا گلوکار مقصد آلا مصرعہ آکھ تے ڳالھ پوری کریندے تاں سُݨݨ آلئیں دی دھاڑ نکل ویندی اے ۔ ول پتہ لڳدے جو سرائیکی ماہیا کیا تے کتنا پُر اثر ہے۔ ضرورت ایں ڳالھ دی ہے جو شاعر حضرات سرائیکی ماہیے دیاں کتاباں چھپوا تے  عام کرن ۔ ایں نال ریسرچ سکالر ایں پاسے توجہ کریسن تے تحقیقی کم شروع تھی ویسے ۔ 

## حوالہ
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی اجرک) وچوں چوݨ
کجھ نی ……

ہُݨ تاں ریڈیو ٹیلیویژن ، ڈش، سٹیلائٹ، کمپیوٹر ، نیٹ تے الاہے کیا کیا بلائیں آ ڳن ۔ پہلے وقتیں ءِ چ کھِل ہَس دا وارا اوں ایلے ولدا ہا جݙاں کوئی مراد تھیوے ہا۔ شادی دا ہک خاص آئٹم نٹیں دا تماشہ ہوندا ہا ۔ نٹیں دی ٹولی ءِ چ تماشہ تے قصہ کرݨ آلے ہوندے ہن۔ مٹھیاں تے سوہݨیاں آوازاں آلے گلوکار تے فنکار وی ہوندے ہن ۔ ٹولی وچ بے ریش سوہݨے سوہݨے چھوکرے وی ہوندے ہن ، جیرھے زلاواں ویس پاون ہا تے سینے تے اُبھردیاں باڈیاں ٻدھ تے ہو بہو اُٹھدیاں چھوکریاں لڳدیاں ہن ۔ تماشہ تھیوے ہا جئیںایلے تماشے سین پیار محبت دا آوے ہا تاں چنڳے آوازیں آلا نٹ ݙوہڑے ماہیا آکھ تیݙوہیں ہتھ کنیں تے رکھ تے ڳاوݨ چیندے ہن‘ ولا چھوکرے ترپ مار تے پڑ تے آویندے ہن تے نچ نچ تے ڳاوݨ وی اکھیندے ہن تے ویلاں وی اڳڑیندے ہن۔ لوک چھوکریں دے ڳلہیں تے نوٹ رکھیندے ہن ، ناچے ڳلھ توں نوٹ وی چاون ہا تے چپٹی نال ڳلھ کوں پٹن ہا ۔ ول جٖٹ خوش تھی تے ٻیا نوٹ، ول ٻیا نوٹ ،ایویں ہوکارا ویل ہوکارے ہا ، پہلے روپے دی ویل ، جام خاں دے ناں دی ویل ۔ اللہ رسول دے ناں دی ویل ، شالا ودھ ودھ تھیوون ڈھیر ۔ ݙوجھے روپے …… تریجھے روپے ۔ ایویں رابا لڳا راہندا ہا، ولا نقلی آ ونجٖے ہا ، نقلی دیاں ڳالھیں سُݨ تے لوک ککھا گھدی پے ہوندے ہن ، نقلی نقل  کرے ہا،وستی دا وݙیرا پُچھدے ، نقلی تے وݙیرے دا مُکالمہ تھیندے ۔

’’ ووئے چنبیڑو آ! تیکوں وݙے آکڑ آ ڳی اے ۔ ‘‘ 

’’ جیا سئیں ! ‘‘ 

’’ کیوں ؟‘‘ 

’’او سر بݨ ڳیاں ۔ ‘‘ 

’’ او کیا ہوندے ؟ ‘‘ 

’’ اوہو جیرھا کالا چولا تے ککڑی سُتھݨ پیندے ۔ ‘‘

’’ ووئے بھکن آ، او اوسر نی ہوندا افسر ہوندے ۔ ‘‘ 

’’ اوہو ، اوہو ۔ ‘‘ 

وݙیرا ول پُچھدے :۔’’ ووئے توں تھاݨیدار بݨ ڳیں ؟‘‘

نقلی آکھدے : ’’ ایں توں اُتے ۔ ‘‘

’’ ڈی ایس پی بݨ ڳئیں ؟ ‘‘ 

’’ اُتے ‘‘

’’ ایس پی بݨ ڳئیں ؟ ‘‘ 

’’ ایں توں وی اُتے ‘‘

’’ ووئے ڈی آئی جی بݨ ڳئیں؟ ‘‘

’’ اُتے ‘‘

’’ ووئے کیا توں آئی جی بݨ ڳئیں ؟ ‘‘

نقلی آکھدے : ’’ اُتے ‘‘

وستی دا وݙیرا آکھدے ’’ اُتے اُتے لائی کھڑیں ، ݙس تاں سہی کیا بلا بݨ ڳئیں ۔ وزیراعظم یا صدر ؟ ‘‘ 

نقلی آکھدے : ’’ ایں توں وی اُتے ‘‘۔

وݙیرا آکھدے : ’’ بودَن دا پُتر آ، انہائیں توں اُتے کجھ کائنی ہوندا ۔ ‘‘

نقلی کھل تے تاڑی مریندے تے آکھدے :’’ ول میں وی کُجھ کائنی ۔ ‘‘ 

اے ڳالھ میکوں ایں ڳالہوں یاد آئی اے جو میݙے وسیب دے وݙے ناں آلے ’’سیاسی گھراݨے ‘‘ جیرھے سردار ، بھتار، تمندار ، وݙیرے ، ملک ، رئیس ، جٖام تے خان ہووݨ دے نال مخدوم وی ہِن ۔ وسیب ہوون تاں انہائیں دا بھوئیں تے پیر نی امدا۔ ہک ٻے توں آلو آل ہوندن ۔ دھرتی واس دے سینکیں سانگے اَٹھے ویلے ٻاہاں کنجی ودے ہوندن ۔ آنھے کڈھی ودے ہوندن ۔ لوں پھنڈائی ودے ہوندے، کاریں موٹریں دیاں دھوڑاں اݙائی ودے ہوندن ۔ الاہو دائے دی گݙا آلی کار ہیلی کاپٹریں تے یا لہندے پن یا چڑھدے پن۔ حویلی دیاں کندھیاں ݙیکھو تاں اسمان دی چھت نال لڳدین۔ تریمتیں نال ہووے تاں خبردار ، ہوشیار ، پوشا پوشا تھیوݨ پئے ویندی اے ۔ پیو ݙاݙے توں باندے بردے نوکر ، غلام تے ٻیلی منہ ٻے پاسے کر تے جیویں تے جتھ کھڑے ہوون ’’سُک بند ‘‘ تھی ویندن تے اکھیں موٹ تے ہتھیں کوں کھوپے چا بݨیندن ۔ذلاواں عالم لنگھ ویندے، گودا سئیں اپݨے عالم نال اپݨے اصلی گھر لہور ویندے ہوئیں ساہیوال ترپدن تاں برقعے لہہ ویندن تے بوچھݨ چو تے پرے ونڄ پوندن ۔ لہور پُڄ تے گودا سئیں چنبیڑو آلی کار ’’ کجھ نی ہوندے ‘‘ ۔ انہائیں دیاں رَناں لہور دے شاپنگ سنٹریں تے پتلے ویس نال سروں ننگیاں ایویں ودیاں ہوندین جیویں لہور دے ٻے افسریں تے کلرکیں دیاں رَناں۔

## حوالہ
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی اجرک) وچوں چوݨ
نئوں نندے دے گھر

نندا رام ساوا سوکھا آدمی ہا، وپار کریندا ہا ۔ پھٹی ، کݨک، جوار ، ٻاجھری تے ہر جنس دا خریدار ہا ۔ ہر شئے دا حساب کتاب رکھدا ہا، لیکھ تے لیکھے آلا بندہ ہا پر کنجوس ݙاڈھا ہا۔ پھٹی دی مُد کوں ایں واری سیزن چنڳاں رہ ڳیے۔ پا پیسہ چنڳا کما گھدُس۔ خیال آئس جو پھر ٹُر آواں ۔ اپݨے یار ٻیلی ، سکیں ، سوڑیں تے عزیز رشتے داریں کوں مل آواں ، کجھ بچت دی بچت تے سیل دی سیل وی تھی ویسے ۔ 

نندا چادر مونڈھے تے رکھ تے ٹرݨ توں پہلے اپݨے پُتر بگے مل کوں آکھدے:  ’’ پُتر سارا گھر سنبھالیں ، ڈھور ڈھاڈیں دا خیال رکھیں ۔ انہائیں کوں ٻدھݨ چھوڑݨ تے گھا پٹھا ویلھے سِر ݙیویں ۔ گگدام ءِ ن متاں میݙی جند کوں پِٹن۔ آئے ڳے دا خیال رکھیں تے فضول خرچے اصلوں نہ کریں ۔‘‘

سویں سنجھ کوں نندا ٹُر پے، نران نال آلی وستی رہݨ آلے سنگتی موجی کول کیتُس۔ رام بھلی کرے۔ تنواراں اڳوں تے ٹُر پے ، ݙو پہر جگدیش کنے تے رات ورما جی کنیں ونڄ ٹکئے ۔ٻے ݙینھ ٻی وستی ، ایویں کریندیں ، کریندیں ، پھردیں ٹُردیں نندے کوں نئوں ݙینھ لڳ ڳے۔ نانویں ݙینھ گھر آئے تاں ذال پُچھیس جو مویا اتنے ݙینھ لا آئن، کتھ رہ ڳیں تے کیا کریندا رہ ڳئیں ؟

نندا آکھدے:’’ متریں دایں مزمانیاں کھاتے، کیتی بچت ڈھیر اے ، ودھ توں کیا پُچھدیں سیر دی سیر اے ٻی سبھ خیر اے ۔‘‘

نندا ذال کوں آکھدے : ’’ میݙا پُتر بگا کتھ اے ؟‘‘

’’ اِتھائیں ہا ، ہُݨے آ ویسے ‘‘ 

بگے مل ، پیوں کوں جھک تے پیر ہتھ لا تے ملیا ، پیو آکھیا : ’’ ٻچڑا حال حویلہ ݙے، کوئی آیا ڳیا ۔ ‘‘ 

پُتر آکھدے : ’’ ابا ٻہوں مزمان آئن ۔ ‘‘

نندے دا اُدرکا نکتے تے آکھدے : ’’ ہاں ‘‘ 

پریشان تھی تے نندا حساب منگدے ۔ بگا پیو دی عادت توں پروکا تے پہلے دا سونہاہا، پرچہ چا تے اڳوں چا رکھیس ۔ 

نندا کھیسے ءِ چ ہتھ مارݨ پے ڳیا، گڈی آلے ݙوہیں کھیے تے ولا گڈی دے اندروں کھیسہ ݙٹھس۔ ویڑا تھی تے ٹیبکیں کوں ہتھ مارے ، ذال کوں سݙ تے آکھدے ’’ اڑی چندری کتھ مر ڳئیں ؟‘‘ 

ذال کوڑیج تے آکھدی اس : ’’ کیا بھنڈر ایں ۔‘‘

’’ اڑی ٻیڑی تری ،عینک نی لبھدی ، جلتی جلدی عینک لبھ ݙے ، بگے مل دا حساب ݙیکھداں ، آکھدے ڈھیر مزمان آئن ۔‘‘ 

نندرے دی ذال انگل منہ ءِ چ پا تے آکھدی اے :’’ ہاں تے ، ناں گیا ، تیݙا ایجھا چیتا چل ڳے ،اکھیں تے جیرھی رکھیں ٻیٹھیں اے عینک اے یا کھوپن۔‘‘ 

نندا تکھے تکھے ہتھ مریندے، مار ! میں تاں بھلیا ٻیٹھاں ۔ اے آکھ تے حساب آلا پرچہ ݙیکھݨ پے ویندے ۔ پہلے سارے پرچے پڑھدے ،ہک واری ولا پڑھدے،تریجھی واری ولا پڑھ ے چپٹی وجٖا تے ہولے ہولے رنڑکا لاوݨ پے ویندے ۔ 

نندا ڳیا نئوں جٖہاڑے

نئنوں نندے دے گھر

نندے ٻہہ حساب کیتا

نندا گھر دا گھر 

## حوالہ
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی اجرک) وچوں چوݨ
لیکھا

’’ ہیل تاں ڈھیر زیان تھی ڳے ، ملتانوں کپڑے دے جیرھے تھان چا آیا ہم چوہے ٹُک ڳن ۔ اڳلی رات آلے مینہ چھت تے سُکدے سارے مرچیں کوں ڳالھ ݙتے۔ ‘‘ مکھی بندی دے ورقے پھُرلیندا ٻیٹھے تے ذال کوں ݙکھ دے حال وی سݨیندا ٻیٹھے۔

ذال آکھدی اے ’’ مویا تیݙا حال اوہو ہے جو بُکھا کراڑ واہیاں پٹے۔ ‘‘

مکھی آکھدے ’’ سچ تاں ہے۔ بکھے تھے پیوں ، واہیاں نہ پٹوں تے کیا کروں ۔ دعا کر کوئی سامھیں آوے تے رقم روک ݙیوے۔ ‘‘ 

ذال آکھدی اے : ’’ میݙی دعا نال کوئی لہݨے لہاوݨ تے رقماں روک ݙیوݨ آوے ہا تاں میݙا بھرا شودا ہٹی کوں تالا لا تے ، موجے دی منشی گیری تھولی کرے ۔ ‘‘

پئے آکھدے ـ: ’’ بھلا تھیوی، دعا تاں کر ۔‘‘

اتنی دیر ءِ چ ٻوہا کھڑیئے ۔ ذال اپݨے پئے کوں آکھدی اے جو ٻوہے تے ونجٖ۔مکھی ٻوہا کھولیندے تاں بخشو آیا کھڑے۔ مکھی پُچھدے: ’’ ادا اڄ تاں خیر دے پیر کیتے نیں ۔ ‘‘ 

بکشو آکھدے : ’’ میں سوچیئے می جو ڈھیر مُد تھی ڳی اے ، مکھی نال لیکھا کر آواں ،بھیݨ بھرپی ہوندی اے پر دھی دھی دا حساب ہوندے۔ ‘‘

مکھی حساب ݙیکھݨ پے ویندے، عینک پا تے ہک ہک ورقہ پھرلیندے ۔ ہک ہک سطراں کوں دید ٹکا تے ݙیکھدے ، جتھ جتھ آنے دا ٹکے دا، پیسے ݙو پیسے دا، ادھار دا سودا نظر امدس لکھدا ویندے۔ ادھ ݙینیھ دی مغز ماری دے بعد لکھئے ہوئے کاغذیں کوں کٹھا کریندے ، ولا ہک ورقے تے میزان کریندے تے ول میزان تھئے ہوئے ورقیں دا کل میزان بݨیندے۔ مکھی کل میزان بݨاوݨ دے بعد سراے حساب کوں ولا ہک واری نظر مار تے آکھدے : ’’ اے گھن ادا بخشو پندرہ روپے بݨین ۔‘‘ 

بخشو ورقے کوں اتُلی نظروں ایݙے اوݙے کر تے آکھدے : ’’ مکھی ! میں منینداں توں ایماندار بندا ایں ، حساب ٹھیک ہوسے پر میں رقم دی چھوٹ گھنساں ، تاں جو لہݨا لہہ ونجٖے تے حساب چُکتا تھیوے ۔ ‘‘

مکھی آکھدے : ’’ حساب پراݨا ایں ، توں ودھا تے جوݙیویں ، اتھاؤں چھڑویندیں ۔‘‘

بخشو آکھدے : ’’ مکھی ایویں پاݨی دی مدھاݨی ماروں تے ویلہا ونجٖاؤں ، چھوٹ بناں ڳالھ اڳوں تے نہ ٹُرسے ۔ ‘‘ 

مکھی بخشو دی نیت ݙیکھ تے دل ءِ چ آکھدے ، چلو جو ملدے گھنو : ’’ ادا بخشو، ڳالھ سُݨ ، میں وݙا دل کر تے تیکوں پنج چھڑیندا، بچدے ݙاہ میکوں روک ݙے ۔ ‘‘

مکھی دی ڳالھ سُݨ تے بخشو آکھدے : ’’ ݙیکھ مکھی، پنج تئیں رعائت کیتی اے ، میں وی بخشو آں ، پنج تاں میں وی بخشویساں ۔ ‘‘

مکھی دا کاوڑ کنوں رنگ رَتا تھی ویندے تے آکھدے : ’’ ونڄ سر ءِ چ گھت ، جلتی کر بچدے پنج ݙے تے اکھیں کنوں پروبھرا تھی ۔ ‘‘

بخشو ، تلوں چادر چا ، چھنڈک تے مونڈھے تے رکھیندے تے آکھدے : ’’ مُکھی! پنج تئیں چھوڑین ، پنج میں بخشوائن ، بچدے پنج ءِ چ ہُݨ توں وی نی مردا، رام بھلی کریسے ۔ اللہ ٻیلی ‘‘

## حوالہ
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی اجرک) وچوں چوݨ
سرائیکی وسیب دے دریا تے ڈیم

سرائیکی وسیب بنیادی طور تے دریاویں دی دھرتی تے سرزمین اے ، اینکوں ست دریاویں دی سرزمین وی آکھیا ویندے ۔ سرائیکی وسیب دا اہم دریا ستلج ، سندھ طاس معاہدے دے تحت بھارت کوں ویچ ݙتا ڳیا ، جیندے نتیجے اچ ستلج دی پیج دے سرائیکی علاقے غیر آباد تے روہی وانگے صحرا وچ تبدیل تھیوݨ دا خطرہ پید اتھی ڳئے ۔ سرائیکی وسیب دی ہر قابل کاشت زمین کوں پاݨی ملݨا چہیدے پر اتھاں زیر کاشت رقبے کوں وی بمشکل 50 فیصد پاݨی ملدے ۔ سرائیکی وسیب وچ مزید ڈیمز ، نہراں تے دریاویں ، بیراجز تے پُلاں بݨاوݨ دی لوڑھ ہے ۔ بہرحال جیڑھے ڈیم موجود ہن انہاندی تفصیل اے ہے :

1۔جناح بیراج

دریائے سندھ

2۔تونسہ بیراج

دریائے سندھ

3۔چشمہ بیراج

دریائے سندھ 

4۔ہیڈ پنجند

اے راوی ستلج تے چناح

5۔ہیڈ اسلام 

دریائے ستلج

6۔میلسی بہاول

دریائے ستلج

7۔                     جہلم چناں تے ترنموں ہیڈ ورکس توں سدھنائی ہیڈ ورکس

## حوالہ
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی وسیب) وچوں چوݨ
سرائیکی وسیب وچ ریڈیو ٹیلی ویژن

کہیں وی علاقے دی سماجی ، ثقافتی تے کاروباری حیثیت کوں اُچا کرݨ واسطے ہک وی ٹیلی ویژن اسٹیشن کائنی ۔ سارے وسیب وچ صرف ترائے ریڈیو اسٹیشن ہن ، انہاں وچوں ملتان ریڈیو اسٹیشن وڈا 120 کلو ہرٹز تے بہاولپور تے دیرہ اسماعیل خان اوندے ٻچونگڑے یعنی صرف 10 کلو ہرٹز پاور دے ہن ۔ رحیم یارخان ، جھنگ تے دیرہ غایز خان دے منظور شدہ ریڈیو اسٹیشن ٻئے پاسے لا ݙتے ڳن ۔ ریڈیو ملتان توں ایف ایم ریڈیو دی مشینری اکھاڑ گھدی ڳئی اے ۔ حکومت ایں پاسے توجہ کرے ۔

وسیب وچ ریڈیو اسٹیشن 

1۔               ملتان

2۔              بہاولپور

3۔               دیرہ اسماعیل خان 

ریڈیو پاکستان اسلام آباد دے Listners گولڑہ شریف توں گھن تے کندیاں جنڈ، بسیال ، چکڑالیہ میانوالی ، دیرہ اسماعیل خان ، دریا خان ، پنڈی گھیپ ، تک سرائیکی ہن ، پر او پنجابی پروگرام تاں چلیندے سرائیکی نی چلیندا ، ایویں فیصل آباد ریڈیو دے لسنرز جھنگ ، تحصیل سمندری ، چنیوٹ تئیں سرائیکی ہن ، ایویں خود فیصل آباد دے قدیم باشندے جنہاں کوں پنجابی حضرات جانگلی سݙیندن ، سب سرائیکی ہن مگر فیصل آباد والے سرائیکی پروگرام نی چلیندے ۔ جݙاں جو بہاولپور تے ملتان ریڈیو دی رینج وی پنجابی دا کوئی خطہ زمین کائنی ، اتھاں ڳاوݨ چلائے ویندن ۔

ٹیلی ویژن بوسٹر

٭                     شجاع آباد                      ٭                     جمال دین والی 

٭                     جمن شاہ                         ٭                     ملتان

## حوالہ
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی وسیب) وچوں چوݨ
سرائیکی وسیب دی معدنیات

سرائیکی وسیب دی زمین جتھاں اساکوں اہم ترین فصلاں ݙیندی اے ‘ اتھان ایندے اندر وی بے پناہ خزانے موجود ہن ، جیویں جو دیرہ غازی خان دے پہاڑ سونے توں ہزار گنا مہانگی یورنیم حکومت حاصل کریندی ہے ، پر انہاں پہاڑیں تے ٻکریاں چراوݨ آلے سرائیکی دھرتی واس پیروں راݨے ہوندن، یورنیم دے علاوہ ٻیاں وی اہم چیزاں پیدا تھیندن ، جنہاندی تفصیل اے ہے:

یورنیم

گندھک

تیل گیس دے وسیع ذخائر

بھاری پاݨی 

ایلومینم

سرخ پتھر سنگ مر مر دے مقابلے دا پتھر

چونے دا پتھر

کولہ

لوہے دے ذخائر

جپسم

شیشہ

اعلیٰ ترین سیمنٹ آلی مٹی

اب لغ 

سنگ مر مر پتھر

دیگر کئی معدنیات ملدیاں ہِن

سرائیکی وسیب دی زرعی پیداوار

سرائیکی وسیب بنیادی طور تے زرعی ریجن ہے ، اے علاقہ ملک کوں زرعی پیداوار اناج ، پھل تے گوشت دے مجموعی پیداور 70 فیصد مہیا کریندے پر اِتھاں دے واسیاں دے اپݨے ٻال بُکھے ہوندن ۔ وسیب دی پھُٹی ٻاہرلے ملکیں ونڄ تے قیمتی زرمبادلہ حاصل کریندی اے پر وسیب دے لوک لنڈا خرید کرݨ توں عاجز ان ، سرائیکی خطہ زرعی ریجن ہووݨ دے باوجود حکومت زرعی یونیورسٹیاں ٻاہر بݨائن ، کیا اساݙے ارباب اختیار انہاں مسئلیاں تے غور کریسن جو اتنی پیداوار ݙیوݨ آلے علاقیاں کوں محروم رکھݨ جائز اے ؟

## '''حوالہ'''
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی وسیب) وچوں چوݨ
المعتضد باللہ اول

المعتضد باللہ اول عباسی ( عربی: المعتضد بالله )، (وفات 1362ء) 1352ء اور 1362ء دے دوران مملوک سلطنت دے ماتحت قاہرہ دا چھیواں عباسی خلیفہ ہئی۔ المعتضد اول نے اپݨے بھرا دی وفات دے بعد 1352ء اچ عہدہ سنبھالا۔ اوہ ݙاہ سال تک ایں دفتر اچ رہیا۔ اوہ اہل علم افراد نال محبت کرݨ والا ہئی۔ اوندے دور اچ سلطان صلاح الدین صالح کوں 755ء ہجری میں معزول کر ݙتا ڳیا تے سلطان ناصر حسن دا دور واپس آیا تے اوہ ست سال تک حکومت دے بعد  762ھ اچ قتل تھیا۔ 

## حوالے