නවසීලන්තයේ රජය සහ දේශපාලනය

නවසීලන්තය පාර්ලිමේන්තු ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයක් සහිත ව්‍යවස්ථාපිත රාජාණ්ඩුවකි. එහි ව්‍යවස්ථාව කේතනය කර නැත. III වන චාල්ස් නවසීලන්තයේ රජු වන අතර, එබැවින් රාජ්‍ය නායකයා වේ. රජු නියෝජනය කරනු ලබන්නේ අගමැතිගේ උපදෙස් මත ඔහු විසින් පත් කරන ලද අග්‍රාණ්ඩුකාරවරයා විසිනි. අග්‍රාණ්ඩුකාරවරයාට අයුක්තිය පිළිබඳ අවස්ථා සමාලෝචනය කිරීම සහ අමාත්‍යවරුන්, තානාපතිවරුන් සහ අනෙකුත් ප්‍රධාන රාජ්‍ය නිලධාරීන් පත් කිරීම වැනි රාජකීය පූර්වාපේක්ෂිත බලතල ක්‍රියාත්මක කළ හැකි අතර, දුර්ලභ අවස්ථාවන්හිදී, රක්ෂිත බලතල (උදා: පාර්ලිමේන්තුව විසුරුවා හැරීමට හෝ පනතක් නීතියක් බවට පත් කිරීමට රාජකීය අනුමැතිය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට ඇති බලය) භාවිතා කළ හැක. රාජාණ්ඩුවේ සහ අග්‍රාණ්ඩුකාරවරයාගේ බලතල ව්‍යවස්ථාපිත සීමාවන් මගින් සීමා කර ඇති අතර, ඒවා සාමාන්‍යයෙන් අමාත්‍යවරුන්ගේ උපදෙස් නොමැතිව ක්‍රියාත්මක කළ නොහැක. එය 1950 දී අහෝසි කරන තෙක් ඉහළ මන්ත්‍රී මණ්ඩලයක් වන ව්‍යවස්ථාදායක කවුන්සිලය ද ඇතුළත් විය. අමාත්‍යවරුන්ගෙන් පිහිටුවා අගමැති විසින් මෙහෙයවනු ලබන කැබිනට් මණ්ඩලය රජයේ ඉහළම ප්‍රතිපත්ති සම්පාදන ආයතනය වන අතර සැලකිය යුතු රාජ්‍ය ක්‍රියාමාර්ග තීරණය කිරීමේ වගකීම දරයි. කැබිනට් මණ්ඩලයේ සාමාජිකයින් සාමූහිකව ප්‍රධාන තීරණ ගන්නා අතර, එබැවින් මෙම තීරණවල ප්‍රතිවිපාක සඳහා සාමූහිකව වගකිව යුතුය. 2023 නොවැම්බර් 27 සිට 42 වන සහ වත්මන් අගමැති වන්නේ ක්‍රිස්ටෝපර් ලක්සන් ය.

වෙලින්ටන් හි පාර්ලිමේන්තු පිටියේ රිචඩ් සෙඩ්ඩන්ගේ ප්‍රතිමාවක්, "බීහයිව්" (විධායක අංශය) සහ පාර්ලිමේන්තු මන්දිරය (දකුණ) ඇත. පාර්ලිමේන්තු මහ මැතිවරණයක් පෙර මැතිවරණයෙන් වසර තුනකට පසුව කැඳවිය යුතුය. 1946 සහ 1993 අතර පැවති සියලුම මහ මැතිවරණ පාහේ පළමු අත පසුකර යන ඡන්ද ක්‍රමය යටතේ පැවැත්විණි. 1996 සිට, මිශ්‍ර-මන්ත්‍රී සමානුපාතික (MMP) ලෙස හඳුන්වන සමානුපාතික නියෝජන ක්‍රමයක් භාවිතා කර ඇත. සහ ඉතිරි ආසන 120 න් 48 ක් පවරනු ලබන්නේ පාර්ලිමේන්තුවේ නියෝජනය පක්ෂ ඡන්දය පිළිබිඹු කරන පරිදි වන අතර, පක්ෂයක් ආසනයක් සඳහා සුදුසුකම් ලැබීමට පෙර අවම වශයෙන් එක් මැතිවරණ කොට්ඨාශයක් හෝ මුළු පක්ෂ ඡන්දවලින් 5% ක් දිනා ගත යුතුය. 1930 ගණන්වල සිට මැතිවරණ ජාතික සහ කම්කරු යන දේශපාලන පක්ෂ දෙකක් විසින් ආධිපත්‍යය දරයි. MMP හඳුන්වාදීමෙන් පසු තවත් පක්ෂ පාර්ලිමේන්තුවේ නියෝජනය කර ඇත.

ප්‍රධාන විනිසුරු විසින් මෙහෙයවනු ලබන නවසීලන්තයේ අධිකරණ පද්ධතියට ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය, අභියාචනාධිකරණය, මහාධිකරණය සහ යටත් අධිකරණ ඇතුළත් වේ. අධිකරණයේ ස්වාධීනත්වය පවත්වා ගැනීමට උපකාර කිරීම සඳහා විනිසුරුවන් සහ අධිකරණ නිලධාරීන් දේශපාලනික නොවන ලෙස සහ නිල කාලය පිළිබඳ දැඩි නීති යටතේ පත් කරනු ලැබේ.

නවසීලන්තය ලෝකයේ වඩාත්ම ස්ථාවර සහ හොඳින් පාලනය වන රාජ්‍යයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. 2023 වන විට, රට එහි ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ආයතනවල ශක්තිය අනුව දෙවන ස්ථානයටත්, රජයේ විනිවිදභාවය සහ දූෂණ රහිත බව අනුව තුන්වන ස්ථානයටත් පත් කර ඇත. ජාතියේ LGBT අයිතිවාසිකම් ද ඕෂනියාවේ වඩාත්ම ඉවසිලිවන්ත ඒවා ලෙස පිළිගැනේ. නවසීලන්තය දේශපාලන ක්‍රියාවලියේ සිවිල් සහභාගීත්වය සඳහා ඉහළ ශ්‍රේණිගත කිරීමක් ලබා ඇත, මෑත මහ මැතිවරණවලදී 82% ක ඡන්දදායක සහභාගීත්වයක් සමඟින්, OECD සාමාන්‍ය 69% හා සසඳන විට. කෙසේ වෙතත්, මෙය පළාත් පාලන මැතිවරණ සඳහා සත්‍ය නොවේ; 2019 දී දැනටමත් අඩු වූ 42% ක සහභාගීත්වයක් හා සසඳන විට, 2022 පළාත් පාලන මැතිවරණවලදී සුදුසුකම් ලත් නවසීලන්ත ජාතිකයින්ගෙන් 36% ක ඓතිහාසිකව අඩු ප්‍රතිශතයක් ඡන්දය ප්‍රකාශ කර ඇත. එක්සත් ජනපද රාජ්‍ය දෙපාර්තමේන්තුව විසින් නිකුත් කරන ලද 2017 මානව හිමිකම් වාර්තාවක් සඳහන් කළේ, නවසීලන්ත රජය සාමාන්‍යයෙන් පුද්ගලයන්ගේ අයිතිවාසිකම්වලට ගරු කළද, මඕරි ජනගහනයේ සමාජ තත්ත්වය පිළිබඳව කනස්සල්ල පළ කර ඇති බවයි. ව්‍යූහාත්මක වෙනස්කම් කිරීම් සම්බන්ධයෙන්, නවසීලන්ත මානව හිමිකම් කොමිෂන් සභාව එය සැබෑ සහ අඛණ්ඩ සමාජ ආර්ථික ගැටලුවක් බවට ශක්තිමත්, ස්ථාවර සාක්ෂි ඇති බව තහවුරු කර ඇත. නවසීලන්තයේ ව්‍යූහාත්මක අසමානතාවයට එක් උදාහරණයක් අපරාධ යුක්ති විනිශ්චය පද්ධතියෙන් දැකිය හැකිය. අධිකරණ අමාත්‍යාංශයට අනුව, මඕරි ජනගහනයෙන් 16.5% ක් පමණක් වුවද, අපරාධ සම්බන්ධයෙන් වරදකරුවන් වූ නවසීලන්ත ජාතිකයින්ගෙන් 45% ක් සහ සිරගත වූවන්ගෙන් 53% ක් ලෙස මඕරි ජාතිකයන් අතිශය නියෝජනය වේ.

### කලාප සහ බාහිර භූමි 
මුල් යුරෝපීය පදිංචිකරුවන් නවසීලන්තය පළාත්වලට බෙදා ඇති අතර, ඒවාට යම් ස්වයං පාලනයක් තිබුණි. මූල්‍ය පීඩනය සහ දුම්රිය, අධ්‍යාපනය, ඉඩම් විකුණුම් සහ වෙනත් ප්‍රතිපත්ති තහවුරු කිරීමට ඇති ආශාව නිසා, රජය කේන්ද්‍රගත වූ අතර පළාත් 1876 දී අහෝසි කරන ලදී. පළාත් කලාපීය පොදු නිවාඩු දින සහ ක්‍රීඩා තරඟවලදී සිහිපත් වේ.

1876 ​​සිට, විවිධ කවුන්සිල මගින් මධ්‍යම රජය විසින් තීරණය කරන ලද නීති යටතේ පළාත් පාලන ප්‍රදේශ පරිපාලනය කර ඇත. 1989 දී, රජය පළාත් පාලන කටයුතු කලාපීය කවුන්සිල සහ ප්‍රාදේශීය බලධාරීන් යන වත්මන් ස්ථර දෙකේ ව්‍යුහය බවට නැවත සංවිධානය කරන ලදී. 1975 දී පැවති නගර සභා 249 කලාපීය කවුන්සිලවල කාර්යභාරය වන්නේ "සම්පත් කළමනාකරණයට විශේෂ අවධාරණයක් සහිතව ස්වභාවික පරිසරය නියාමනය කිරීම" වන අතර, ප්‍රාදේශීය කවුන්සිල පහක් ඒකීය බලධාරීන් වන අතර කලාපීය කවුන්සිල ලෙස ද ක්‍රියා කරයි.

පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලීය රාජධානි 15 න් එකක් වන නවසීලන්ත රාජධානිය, නවසීලන්තයේ රජු හෝ රැජින ස්වෛරී වන සමස්ත ප්‍රදේශය වන අතර එය නවසීලන්තය, ටොකෙලෝ, රොස් ඩිපෙන්ඩන්සි, කුක් දූපත් සහ නියු වලින් සමන්විත වේ. නවසීලන්ත පාර්ලිමේන්තුවට මෙම රටවල් සඳහා නීති සම්පාදනය කළ නොහැකි නමුත්, ඔවුන්ගේ කැමැත්ත ඇතිව විදේශ කටයුතු සහ ආරක්ෂාව සම්බන්ධයෙන් ඔවුන් වෙනුවෙන් කටයුතු කළ හැකිය. ටොකෙලෝ ස්වයං පාලනයක් නොමැති ප්‍රදේශයක් ලෙස වර්ග කර ඇත, නමුත් එය වැඩිහිටියන් තිදෙනෙකුගෙන් යුත් කවුන්සිලයක් විසින් පාලනය කරනු ලැබේ (එක් එක් ටොකෙලෝවාන් ඇටෝල් වලින් එකකි). රොස් ඩිපෙන්ඩන්සි යනු ඇන්ටාක්ටිකාවේ නවසීලන්තයේ භෞමික හිමිකම වන අතර එහිදී එය ස්කොට් බේස් පර්යේෂණ පහසුකම ක්‍රියාත්මක කරයි. නවසීලන්ත ජාතිකත්ව නීතිය රාජධානියේ සියලුම කොටස් සමානව සලකයි, එබැවින් නවසීලන්තය, කුක් දූපත්, නියු, ටොකෙලෝ සහ රොස් ඩිපෙන්ඩන්සි හි උපන් බොහෝ අය නවසීලන්ත පුරවැසියන් වේ.

### විදේශ සබඳතා 
නවසීලන්ත යටත් විජිත සමයේදී, බ්‍රිතාන්‍යය බාහිර වෙළඳාම සහ විදේශ සබඳතා සඳහා වගකිව යුතු විය. 1923 සහ 1926 අධිරාජ්‍ය සම්මන්ත්‍රණවලදී නවසීලන්තයට තමන්ගේම දේශපාලන ගිවිසුම් සාකච්ඡා කිරීමට අවසර දිය යුතු බව තීරණය කළ අතර, පළමු වාණිජ ගිවිසුම 1928 දී ජපානය සමඟ අනුමත කරන ලදී. 1939 සැප්තැම්බර් 3 වන දින, නවසීලන්තය බ්‍රිතාන්‍යය සමඟ සන්ධානයක් ඇති කර ගත් අතර අගමැති මයිකල් ජෝසෆ් සැවේජ් "ඇය යන තැන අපි යමු; ඇය සිටින තැන අපි සිටිමු" යනුවෙන් ප්‍රකාශ කරමින් ජර්මනියට එරෙහිව යුද්ධ ප්‍රකාශ කළේය.

1951 දී, එක්සත් රාජධානිය එහි යුරෝපීය අවශ්‍යතා කෙරෙහි වැඩි වැඩියෙන් අවධානය යොමු කළ අතර, නවසීලන්තය ඕස්ට්‍රේලියාව සහ එක්සත් ජනපදය සමඟ ANZUS ආරක්ෂක ගිවිසුමට එක් විය. වියට්නාම් යුද්ධයට එරෙහි විරෝධතා, Rainbow Warrior නෞකාව ගිලී යාමෙන් පසු ප්‍රංශයට අවවාද කිරීම එක්සත් ජනපදය ප්‍රතික්ෂේප කිරීම, පාරිසරික සහ කෘෂිකාර්මික වෙළඳ ගැටළු පිළිබඳ එකඟ නොවීම්, සහ නවසීලන්තයේ න්‍යෂ්ටික අවි රහිත ප්‍රතිපත්තියෙන් පසුව නවසීලන්තය කෙරෙහි එක්සත් ජනපදයේ බලපෑම දුර්වල විය. එක්සත් ජනපදයේ ANZUS වගකීම් අත්හිටුවීම නොතකා, නවසීලන්තය සහ ඕස්ට්‍රේලියාව අතර ගිවිසුම ක්‍රියාත්මක වූ අතර, ඔවුන්ගේ විදේශ ප්‍රතිපත්තිය සමාන ඓතිහාසික ප්‍රවණතාවක් අනුගමනය කර ඇත. දෙරට අතර සමීප දේශපාලන සම්බන්ධතා පවත්වාගෙන යනු ලබන්නේ, පුරවැසියන්ට සීමාවකින් තොරව දෙරටෙහිම සංචාරය කිරීමට, ජීවත් වීමට සහ වැඩ කිරීමට ඉඩ සලසන නිදහස් වෙළඳ ගිවිසුම් සහ සංචාරක විධිවිධාන සමඟිනි. 2013 දී ඕස්ට්‍රේලියාවේ නවසීලන්ත පුරවැසියන් 650,000 ක් පමණ ජීවත් වූ අතර එය නවසීලන්තයේ ජනගහනයෙන් 15% ට සමාන වේ.

නවසීලන්තය පැසිෆික් දූපත් රටවල් අතර ප්‍රබල පැවැත්මක් ඇති අතර, සැමෝවා, ෆීජි සහ ටොංගා සහ කුඩා ජාතීන් අතර ශක්තිමත් රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සබඳතා භුක්ති විඳියි. නවසීලන්තයේ ආධාරවලින් විශාල කොටසක් මෙම රටවලට යන අතර, බොහෝ පැසිෆික් ජනතාව රැකියා සඳහා නවසීලන්තයට සංක්‍රමණය වෙති. 1960 ගණන්වල සිට මෙය වැඩිවීම නිසා රටේ සිව්වන විශාලතම වාර්ගික කණ්ඩායම වන Pasifika New Zealander යන පෑන්-වාර්ගික කණ්ඩායම පිහිටුවීමට හේතු විය. ස්ථිර සංක්‍රමණය 1970 සැමෝවන් කෝටා යෝජනා ක්‍රමය සහ 2002 පැසිෆික් ප්‍රවේශ කාණ්ඩය යටතේ නියාමනය කරනු ලබන අතර, එමඟින් පිළිවෙලින් සැමෝවානු ජාතිකයින් 1,100 ක් සහ අනෙකුත් පැසිෆික් දූපත්වාසීන් 750 ක් දක්වා සෑම වසරකම ස්ථිර නවසීලන්ත පදිංචිකරුවන් වීමට ඉඩ සලසයි. තාවකාලික සංක්‍රමණ සඳහා සෘතුමය සේවක යෝජනා ක්‍රමයක් 2007 දී හඳුන්වා දෙන ලද අතර, 2009 දී පැසිෆික් දූපත්වාසීන් 8,000 ක් පමණ ඒ යටතේ සේවයේ යොදවා ඇත. නවසීලන්තය පැසිෆික් දූපත් සංසදය, පැසිෆික් ප්‍රජාව, ආසියා-පැසිෆික් ආර්ථික සහයෝගිතාව සහ අග්නිදිග ආසියානු ජාතීන්ගේ සංගමයේ කලාපීය සංසදය (නැගෙනහිර ආසියා සමුළුව ඇතුළුව) සඳහා සම්බන්ධ වේ. සහ නැගී එන බලයක් ලෙස විස්තර කර ඇත. රට එක්සත් ජාතීන්ගේ, පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලීය ජාතීන්ගේ සහ ආර්ථික සහයෝගීතාව සහ සංවර්ධනය සඳහා වූ සංවිධානයේ (OECD) සාමාජිකයෙකු වන අතර, පස් බල ආරක්ෂක විධිවිධානවලට සහභාගී වේ.

අද වන විට, නවසීලන්තය එක්සත් ජනපදය සමඟ විශේෂයෙන් සමීප සබඳතා භුක්ති විඳින අතර එහි ප්‍රධාන නේටෝ නොවන මිත්‍ර පාක්ෂිකයෙකි, ඕස්ට්‍රේලියාව සමඟ ද සමීප සබඳතා පවත්වයි, දෙරටෙහි පුරවැසියන් අතර "ට්‍රාන්ස්-ටස්මන්" අනන්‍යතාවක් පොදු වේ. නවසීලන්තය Five Eyes බුද්ධි තොරතුරු හුවමාරු ගිවිසුමේ සාමාජිකයෙකි, එය නිල වශයෙන් UKUSA ගිවිසුම ලෙස හැඳින්වේ. මෙම ගිවිසුමේ සාමාජිකයින් පස්දෙනා වන්නේ ඕස්ට්‍රේලියාව, කැනඩාව, නවසීලන්තය, එක්සත් රාජධානිය සහ එක්සත් ජනපදයයි. 2012 සිට, නවසීලන්තය හවුල්කාරිත්ව අන්තර් ක්‍රියාකාරීත්ව මුලපිරීම යටතේ නේටෝව සමඟ හවුල්කාරිත්ව විධිවිධානයක් ඇත. 2024 ගෝලීය සාම දර්ශකයට අනුව, නවසීලන්තය ලෝකයේ 4 වැනි වඩාත්ම සාමකාමී රට වේ.

### හමුදා 
නවසීලන්තයේ හමුදා සේවාවන්, එනම් **නවසීලන්ත ආරක්ෂක බලකාය**—රාජකීය නවසීලන්ත නාවික හමුදාව, නවසීලන්ත හමුදාව සහ රාජකීය නවසීලන්ත ගුවන් හමුදාවෙන් සමන්විත වේ. සෘජු ප්‍රහාරයක් එල්ල වීමට ඇති ඉඩකඩ අඩු බැවින් නවසීලන්තයේ **ජාතික ආරක්ෂක** අවශ්‍යතා නිහතමානී ය. කෙසේ වෙතත්, එහි හමුදාවට **ගෝලීය පැවැත්මක්** තිබී ඇත. ගලිපොලි, ක්‍රීට්, එල් අලමීන්, සහ කැසිනෝ හි කැපී පෙනෙන සටන් ව්‍යාපාර සමඟින් රට ලෝක යුද්ධ දෙකෙහිම සටන් කළේය. ගලිපොලි ව්‍යාපාරය නවසීලන්තයේ **ජාතික අනන්‍යතාවය** පෝෂණය කිරීමට වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කළ අතර ඕස්ට්‍රේලියාව සමඟ බෙදා ගන්නා **ANZAC සම්ප්‍රදාය** ශක්තිමත් කළේය.

වියට්නාමය සහ ලෝක යුද්ධ දෙකට අමතරව, නවසීලන්තය දෙවන බෝර් යුද්ධය, කොරියානු යුද්ධය,] මලයානු හදිසි අවස්ථාව, ගල්ෆ් යුද්ධය සහ ඇෆ්ගනිස්ථාන යුද්ධයට සටන් කර ඇත. සයිප්‍රස්, සෝමාලියාව, බොස්නියා සහ හර්සෙගොවිනා, සයිනායි, ඇන්ගෝලා, කාම්බෝජය, ඉරාන-ඉරාක දේශසීමාව, බෝගන්විල්, නැගෙනහිර තිමෝරය සහ සොලමන් දූපත් වැනි කලාපීය සහ ගෝලීය සාම සාධක මෙහෙයුම් කිහිපයකට එය හමුදා දායක කර ඇත.

## සටහන් 
## යොමු කිරීම්