කිරිබාටි හි දේශපාලනය

1979 ජූලි 12 දින පනවනු ලැබූ කිරිබාටි ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව, පාර්ලිමේන්තු ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජයක් යටතේ නිදහස් හා විවෘත මැතිවරණ සඳහා විධිවිධාන සලසයි.

විධායක ශාඛාව සමන්විත වන්නේ ජනාධිපතිවරයෙකු (te Beretitenti), උප සභාපතිවරයෙකු සහ කැබිනට් මණ්ඩලයකිනි. කැබිනට් මණ්ඩලයේ ප්‍රධානියා ද වන ජනාධිපතිවරයා, ව්‍යවස්ථාදායකය විසින් තම සාමාජිකයන් අතරින් තිදෙනෙකු හෝ සිව්දෙනෙකු ඉදිරි ජනාධිපතිවරණය සඳහා අපේක්ෂකයන් ලෙස නම් කිරීමෙන් පසු පුරවැසියන් විසින් සෘජුවම තෝරා පත් කර ගනු ලැබේ. ජනාධිපතිවරයෙකුට සේවය කළ හැක්කේ සිව් අවුරුදු ධුර කාල තුනකට පමණක් වන අතර ඔහු සභාවේ සාමාජිකයෙකු ලෙස ද කටයුතු කරයි. කැබිනට් මණ්ඩලය සමන්විත වන්නේ ජනාධිපති, උප සභාපති සහ පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රීවරුන් ද වන අමාත්‍යවරුන් 13 දෙනෙකුගෙනි.

ව්‍යවස්ථාදායක ශාඛාව "Maneaba ni Maungatabu" (සභා මණ්ඩලය) නම් වූ ඒක මණ්ඩලීය මණ්ඩලයයි. 1979 සිට 2016 දක්වා සේවා කාලය සහිත, තනතුරේ බලයලත් සාමාජිකයෙකු ලෙස කටයුතු කළ නීතිපතිවරයාට අමතරව, එහි සාමාජිකයන් ව්‍යවස්ථාපිත වරමක් අනුව ෆීජිහි රාබි දූපතේ (හිටපු සාගර දූපත වන) බනබන් ජනතාවගේ නාමික නියෝජිතයෙකු ද ඇතුළුව තේරී පත් වේ. ව්‍යවස්ථාදායකයින් සිව් අවුරුදු ධුර කාලයක් සඳහා සේවය කරති.

යුක්තිය පසිඳලීම පාලනය කරන ව්‍යවස්ථාපිත විධිවිධාන, අනෙකුත් හිටපු බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිතවලට සමාන වේ. එනම් අධිකරණය රජයේ මැදිහත්වීම්වලින් තොර වීමයි. අධිකරණ ශාඛාව උසස් අධිකරණය (Betio හි) සහ අභියාචනාධිකරණයෙන් සමන්විත වේ.

කිරිබාටි රටට විධිමත් දේශපාලන පක්ෂ ඇතත්, ඒවායේ සංවිධානය එතරම් විධිමත් නැත. තාවකාලික විපක්ෂ කණ්ඩායම් විශේෂිත ගැටලු වටා එකතු වීමට නැඹුරු වේ. වයස අවුරුදු 18 දී විශ්වීය ඡන්ද බලය හිමි වේ.

### විදේශ සබඳතා 
කිරිබාටි එහි පැසිෆික් අසල්වැසියන් වන ඕස්ට්‍රේලියාව, නවසීලන්තය, ජපානය සහ ෆීජි සමඟ සමීප සබඳතා පවත්වයි. මෙම රටවල් තුනෙන් රටේ විදේශ ආධාරවලින් වැඩි කොටසක් ලැබේ. තායිවානය සහ ජපානය ද කිරිබාටිහි ජල කලාපයේ මසුන් ඇල්ලීම සඳහා නිශ්චිත කාලසීමාවන් සහිත බලපත්‍ර ලබා ඇත. කිරිබාටි සඳහා වගකිව යුතු වත්මන් එක්සත් ජනපද තානාපති කාර්යාලය ෆීජි හි සුවා හි පිහිටා ඇත.

1999 නොවැම්බරයේදී, කිරිබාටි ජපානයේ ජාතික අභ්‍යවකාශ සංවර්ධන ඒජන්සියට (National Space Development Agency) අභ්‍යවකාශ මධ්‍යස්ථානයක් ඉදිකිරීම සඳහා වසර 20 කට කිරිතිමාටි (පෙර නත්තල් දූපත) හි ඉඩමක් බදු දීමට එකඟ විය. මෙම ගිවිසුම මගින් ජපානය වසරකට ඇමරිකානු ඩොලර් 840,000 ක් ගෙවිය යුතු බවටත්, මාර්ගවලට සහ පරිසරයට සිදුවන ඕනෑම හානියක් සඳහා ගෙවිය යුතු බවටත් නියම කර ඇත. හි ක්‍රියාත්මක වන අතර, අතහැර දැමූ ගුවන් තොටුපළක් HOPE-X නම් නැවත භාවිත කළ හැකි මිනිසුන් රහිත අභ්‍යවකාශ ෂටලයක් සඳහා ගොඩබෑමේ මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස නම් කරන ලදී. කෙසේ වෙතත්, HOPE-X වැඩසටහන 2003 දී ජපානය විසින් අවලංගු කරන ලදී.
ගෝලීය උණුසුමෙහි බලපෑම්වලට වඩාත්ම අවදානමට ලක්විය හැකි ජාතීන්ගෙන් එකක් ලෙස, කිරිබාටි දේශගුණික විපර්යාසවලට අදාළ ජාත්‍යන්තර රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික ප්‍රයත්නවල, විශේෂයෙන් UNFCCC සමුළුවල ක්‍රියාකාරී සහභාගිවන්නෙකු වී ඇත. කිරිබාටි යනු පහත් බිම් සහිත වෙරළබඩ සහ කුඩා දූපත් රටවල අන්තර් රාජ්‍ය සංවිධානයක් වන Alliance of Small Island States (AOSIS) හි සාමාජිකයෙකි. 1990 දී පිහිටුවන ලද මෙම සන්ධානයේ ප්‍රධාන අරමුණ වන්නේ ගෝලීය උණුසුම ආමන්ත්‍රණය කිරීම සඳහා කුඩා දූපත් සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රාජ්‍යයන්ගේ (SIDS) හඬ ඒකාබ්‍රද්ධ කිරීමයි. AOSIS එහි ආරම්භයේ සිටම ඉතා ක්‍රියාශීලී වී ඇති අතර, 1994 තරම් මුල් කාලයේ දී කියෝතෝ ප්‍රොටෝකෝලය සාකච්ඡා වලදී පළමු කෙටුම්පත් පාඨය ඉදිරිපත් කරන ලදී.

2009 දී, ජනාධිපති ටොං, දේශගුණික විපර්යාසවලට ගොදුරු විය හැකි අනෙකුත් රටවල් 10 ක් සමඟ මාලදිවයිනේ Climate Vulnerable Forum (V11) සඳහා සහභාගී වූ අතර, 2009 නොවැම්බර් 10 වන දින බැන්ඩෝස් දූපත් ප්‍රකාශනයට අත්සන් තැබීය. එහිදී ස්වේච්ඡාවෙන් කාබන් උදාසීනත්වය (carbon neutrality) සාක්ෂාත් කර ගැනීම සඳහා කැපවීමෙන් තම ආර්ථිකයන් හරිත කිරීමට පටන් ගන්නා බවට සදාචාරාත්මක නායකත්වයක් පෙන්වීමට ප්‍රතිඥා දුන්නේය.

2010 නොවැම්බරයේදී, අවදානමට ලක්විය හැකි රාජ්‍යයන් සහ ඔවුන්ගේ හවුල්කරුවන් අතර උපදේශන සංසදයක් පැවැත්වීමට කිරිබාටි ජනාධිපතිවරයාගේ මුලපිරීමට සහාය වීම සඳහා කිරිබාටි Tarawa Climate Change Conference (TCCC) සමුළුව සත්කාරකත්වය දැරීය. මෙම සමුළුව UNFCCC අනුග්‍රහය යටතේ බහු-පක්ෂ සාකච්ඡා සඳහා හිතකර පරිසරයක් නිර්මාණය කිරීමට උත්සාහ කළේය. මෙම සමුළුව Climate Vulnerable Forum හි අනුප්‍රාප්තික සිදුවීමක් විය. TCCC හි අවසාන අරමුණ වූයේ COP ක්‍රියාවලියට සහභාගී වන පාර්ශවයන් අතර භේද ගණන සහ තීව්‍රතාවය අඩු කිරීම, පාර්ශවයන් අතර එකඟතා අංග ගවේෂණය කිරීම සහ එමගින් 2010 නොවැම්බර් 29 සිට දෙසැම්බර් 10 දක්වා මෙක්සිකෝවේ කැන්කන් හි පැවති COP16 සඳහා කිරිබාටි සහ අනෙකුත් පාර්ශ්වයන්ගේ දායකත්වයට සහාය වීමයි.

2013 දී ජනාධිපති ටොං දේශගුණික විපර්යාස හේතුවෙන් ඇති වූ මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාම "වැළැක්විය නොහැකි" බව ප්‍රකාශ කළේය. "අපේ ජනතාවට ජීවත් වීමට නම්, ඔවුන් සංක්‍රමණය වීමට සිදුවනු ඇත. අපට මිනිසුන් විශාල වශයෙන් ගෙන යාමට සිදු වන තෙක් බලා සිටීමට හෝ අපට දැන් සිටම ඔවුන්ව සූදානම් කළ හැකිය...” 2014 දී නිව් යෝර්ක් හිදී, The New Yorker පුවත්පතට අනුව, ජනාධිපති ටොං The New York Times පුවත්පතට පැවසුවේ "අනාවැකි අනුව, මෙම සියවස තුළ අපගේ ඉඩම්වල උසම ස්ථානයට වඩා ජලය ඉහළ යනු ඇති" බවයි. 2014 දී, ජනාධිපති ටොං, කිලෝමීටර් 2,000 ක් දුරින් පිහිටි විශාල ෆීජි දූපත් වලින් එකක් වන වනුවා ලෙවු හි වර්ග කිලෝමීටර 20 (වර්ග සැතපුම් 7.7) පමණ භූමි ප්‍රමාණයක් මිලදී ගැනීම අවසන් කළේය. ටොං විසින් විස්තර කරන ලද මෙම පියවර, රටේ භූමිය සම්පූර්ණයෙන්ම ජලයෙන් යට වුවහොත් "නිරපේක්ෂ අවශ්‍යතාවයක්" වනු ඇත.

2013 දී, සරණාගතයින්ගේ තත්ත්වය පිළිබඳ සම්මුතිය (1951) යටතේ, කිරිබාටි ජාතිකයෙකු "දේශගුණික විපර්යාස සරණාගතයෙකු" ලෙස කරන ලද ප්‍රකාශයක් කෙරෙහි අවධානය යොමු විය. කෙසේ වෙතත්, මෙම ප්‍රකාශය නවසීලන්ත මහාධිකරණය විසින් පිළිගත නොහැකි බවට තීරණය කරන ලදී. නවසීලන්ත අභියාචනාධිකරණය ද 2014 තීන්දුවකදී මෙම ප්‍රකාශය ප්‍රතික්ෂේප කළේය. වැඩිදුර අභියාචනයක් මත, නවසීලන්ත ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය සරණාගත තත්ත්වය සඳහා වූ අයදුම්පත්‍රයට එරෙහිව කලින් දුන් අහිතකර තීන්දු තහවුරු කළේය. නමුත් "දේශගුණික විපර්යාස හෝ වෙනත් ස්වභාවික විපත් හේතුවෙන් සිදුවන පාරිසරික පරිහානිය කිසිවිටෙකත් සරණාගත සම්මුතියට හෝ ආරක්ෂිත පුද්ගල අධිකරණ බලයට පිවිසීමට මගක් නිර්මාණය කළ නොහැකි" බවට වූ යෝජනාව ප්‍රතික්ෂේප කළේය. 2017 දී කිරිබාටි, න්‍යෂ්ටික අවි තහනම් කිරීමේ එක්සත් ජාතීන්ගේ ගිවිසුමට අත්සන් තැබීය.

2019 සැප්තැම්බර් 20 වන දින, කිරිබාටි රජය මහජන චීන සමූහාණ්ඩුව සමඟ සිය රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සබඳතා යළි ස්ථාපිත කළ අතර තායිවානය සමඟ පැවති රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සබඳතා නවතා දැමීය. තායිවානයේ විදේශ කටයුතු අමාත්‍ය ජෝසෆ් වූ (Joseph Wu) ට අනුව, චීනය මෙම තීරණය සඳහා කිරිබාටි වෙත 737 ගුවන් යානයක් සහ බෝට්ටු ලබා දී ඇත.

#### සාම බලකාය 
1973 සිට 2008 දක්වා, එක්සත් ජනපද සාම බලකායේ (US Peace Corps) ස්වේච්ඡා සේවකයන් 500 ක් පමණ දූපත් වල සේවය කළ අතර, යම් වසරකදී 45 දෙනෙක් සේවය කළහ. ක්‍රියාකාරකම් අතර ළිං, පුස්තකාල සහ අනෙකුත් යටිතල පහසුකම් සැලසුම් කිරීම, නිර්මාණය කිරීම සහ ඉදිකිරීම, සහ කෘෂිකාර්මික, පාරිසරික සහ ප්‍රජා සෞඛ්‍ය අධ්‍යාපනයට සහාය වීම ඇතුළත් විය. 2006 දී, පිටත දූපත් වෙත ස්ථාවර ගුවන් ප්‍රවාහනය අඩුවීම හේතුවෙන් ස්වේච්ඡා සේවකයන් යෙදවීම සැලකිය යුතු ලෙස අඩු කරන ලදී. පසුව ස්වේච්ඡා සේවකයන්ට වෛද්‍ය ප්‍රතිකාර ලබා දීමේ හැකියාව සහතික කළ නොහැකි වූ නිසා එය අවසන් කරන ලදී. 2022 ජූලි මාසයේදී, එක්සත් ජනපද උප සභාපති හැරිස් (Vice President Harris) කිරිබාටි සහ ටොංගා හි නව තානාපති කාර්යාලයක් ඉදිකිරීමට සහ කලාපයේ සාම බලකායේ පැවැත්ම නැවත ස්ථාපිත කිරීමට සැලසුම් ප්‍රකාශ කළාය.

### නීතිය ක්‍රියාත්මක කිරීම සහ හමුදා 
කිරිබාටි හි නීතිය ක්‍රියාත්මක කිරීම කිරිබාටි පොලිස් සේවය විසින් සිදු කරනු ලබන අතර, එය දූපත් ජාතියේ සියලුම නීතිය ක්‍රියාත්මක කිරීමේ සහ අර්ධ හමුදා රාජකාරි සඳහා වගකිව යුතුය. සියලුම දූපත් වල පොලිස් මුරපොලවල් පිහිටා ඇත. පොලිසිය සතුව එක් මුර සංචාරක බෝට්ටුවක් ඇත, Guardian-class patrol boat RKS Teanoai II.

කිරිබාටි හි ප්‍රධාන බන්ධනාගාරය බෙටියෝ (Betio) හි පිහිටා ඇති අතර, එය වෝල්ටර් බෙටියෝ බන්ධනාගාරය (Walter Betio Prison) ලෙස නම් කර ඇත. කිරිතිමාටි (Kiritimati) හි ලන්ඩන් (London) හි ද බන්ධනාගාරයක් ඇත.

පැරණි බ්‍රිතාන්‍ය නීතියකට අනුව, කිරිබාටි හි පිරිමි සමලිංගිකත්වය නීති විරෝධී වන අතර, වසර 14 ක් දක්වා සිර දඬුවමක් නියම කළ හැකිය. කෙසේ වෙතත්, මෙම නීතිය බලාත්මක නොවේ. 1957 එක්සත් රාජධානියේ ලිංගික වැරදි පනතේ (Sexual Offences Act) විධිවිධාන සමඟින් ආරම්භ කර, පිරිමි සමලිංගික ක්‍රියා අපරාධයක් නොවන බවට පත් කිරීමට එංගලන්තය ගත් පියවර කිරිබාටි විසින් තවමත් අනුගමනය කර නොමැත. ගැහැණු සමලිංගිකත්වය නීත්‍යානුකූල වුවත්, සමලිංගික කාන්තාවන්ට ප්‍රචණ්ඩත්වයට හා වෙනස් කොට සැලකීමට මුහුණ දීමට සිදු විය හැකිය. කෙසේ වෙතත්, ලිංගික දිශානතිය මත පදනම් වූ රැකියා වෙනස්කම් කිරීම තහනම් කර ඇත.

### පරිපාලන අංශ 
කිරිබාටි හි ජනාවාස දූපත් 21 ක් ඇත. කිරිබාටි භූගෝලීය වශයෙන් පරිපාලනමය කාර්යයන් නොමැති දූපත් සමූහ තුනකට හෝ කණ්ඩායම් තුනකට බෙදිය හැකිය. ඒවා නම්:
* ගිල්බට් දූපත් (Gilbert Islands)
* ෆීනික්ස් දූපත් (Phoenix Islands), පෘථිවියේ විශාලතම සමුද්‍රීය ආරක්ෂිත ප්‍රදේශවලින් එකක් (2008 සිට 2010 දක්වා විශාලතම විය)
* ලයින් දූපත් (Line Islands)

ස්වාධීනත්වයට පෙර මුල් දිස්ත්‍රික්ක වූයේ:

* බනබා දූපත (Banaba Islands)
* තාරාවා අතොළුව (Tarawa Atoll)
* උතුරු ගිල්බට් දූපත් (Northern Gilbert Islands)
* මධ්‍යම ගිල්බට් දූපත් (Central Gilbert Island)
* දකුණු ගිල්බට් දූපත් (Southern Gilbert Islands)
* ලයින් දූපත් (Line Islands)

හිටපු දිස්ත්‍රික්ක හතරක් (තාරාවා ඇතුළුව) ගිල්බට් දූපත් වල පිහිටා ඇති අතර, රටේ ජනගහනයෙන් වැඩි කොටසක් ජීවත් වන්නේ එහි ය. ලයින් දූපත් පහක් ජනාවාස නොවේ (මැල්ඩන් දූපත, ස්ටාර්බක් දූපත, මිලේනියම් දූපත, වොස්ටොක් දූපත සහ ෆ්ලින්ට් දූපත). ෆීනික්ස් දූපත්, කැන්ටන් (Kanton) හැර ජනාවාස නොවූ අතර ඒවාට නියෝජනයක් නොමැත. බනබා ද දැන් විරල ජනාවාස වී ඇත. ෆීජි හි රාබි දූපතේ බනබන්වරුන්ගේ තේරී පත් නොවූ නියෝජිතයෙක් ද සිටී.

ජනාවාස දූපත් 21 න් එක් එක් දූපත්වලට දෛනික කටයුතු බලා ගන්නා තමන්ගේම ප්‍රාදේශීය කවුන්සිලයක් ඇත. ජනාවාස දූපත් දෙකක් හැර අනෙක් සෑම දූපතකටම එක් කවුන්සිලයක් ඇත: තාරාවා අටෝල් හි කවුන්සිල තුනක් ඇත: බෙටියෝ නගර සභාව (Betio Town Council), ටෙයිනයිනානෝ නාගරික කවුන්සිලය (Teinainano Urban Council) (දකුණු තාරාවා හි ඉතිරි කොටස සඳහා) සහ Eutan Tarawa Council (උතුරු තාරාවා සඳහා); සහ ටැබිටියුයා (Tabiteuea) හි කවුන්සිල දෙකක් ඇත.

## යොමු කිරීම්