සයිප්‍රසයේ ඉතිහාසය

### ප්‍රාග් ඓතිහාසික සහ පුරාණ යුගය 
දඩයම්කරුවන් මුලින්ම සයිප්‍රසයට පැමිණියේ වසර 13–12,000 කට පමණ පෙර (ක්‍රි.පූ. 11,000 සිට 10,000 දක්වා), දකුණු වෙරළ තීරයේ ඒටොක්‍රෙම්නෝස් වැනි ස්ථාන සහ වර්සියා රවුඩියාස් හි අභ්‍යන්තර භූමියේ කාල නිර්ණය මත පදනම්ව. පළමු මිනිසුන්ගේ පැමිණීම දිවයිනට ආවේණික වූ එකම විශාල ක්ෂීරපායියා වන සෙන්ටිමීටර 75 (අඩි 2.46) ක් උස සයිප්‍රස් පිග්මි හිපපොටේමස් සහ මීටර් 1 (අඩි 3 අඟල් 3) ක් උස සයිප්‍රස් වාමන අලියාගේ වඳ වී යාමත් සමඟ සමපාත වේ. නව ශිලා යුගයේ ගොවි ප්‍රජාවන් දිවයිනේ මතු වූයේ වසර 10,500 කට පමණ පෙර (ක්‍රි.පූ. 8500).

සයිප්‍රසයේ වෙනම නව ශිලා යුගයේ ස්ථානයක මිනිස් සිරුරක් සමඟ වළලනු ලැබූ මාස අටක් වයසැති බළලෙකුගේ දේහය සොයා ගන්නා ලදී. මෙම සොහොන වසර 9,500 ක් (ක්‍රි.පූ. 7500) පැරණි බවට ගණන් බලා ඇති අතර එය පුරාණ ඊජිප්තු ශිෂ්ටාචාරයට පෙර පැවති අතර පැරණිතම බළලුන්-මිනිස් සම්බන්ධතාවය සැලකිය යුතු ලෙස පසුපසට තල්ලු කරයි. කැපී පෙනෙන ලෙස හොඳින් සංරක්ෂණය කර ඇති කිරෝකිටියා නව ශිලා යුගයේ ගම්මානය යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම අඩවියක් වන අතර එය ආසන්න වශයෙන් ක්‍රි.පූ. 6800 දක්වා දිව යයි.

ක්‍රි.පූ. 1650 පමණ අග ලෝකඩ යුගයේදී, සයිප්‍රසය (සමකාලීන ග්‍රන්ථවල සම්පූර්ණයෙන් හෝ අර්ධ වශයෙන් අලෂියා ලෙස හඳුනාගෙන ඇත) ට්‍රූඩෝස් කඳුකරයෙන් ලබාගත් තඹ වෙළඳාම මගින් මෙහෙයවනු ලබන පුළුල් මධ්‍යධරණී ලෝකයට වඩාත් සම්බන්ධ විය. එය දිවයින පුරා නාගරීකරණය වූ ජනාවාස සංවර්ධනය උත්තේජනය කළේය. වාර්තාවලින් පෙනී යන්නේ මේ කාලයේ සයිප්‍රසය පාලනය කළේ අනෙකුත් මධ්‍යධරණී රාජ්‍යවල නායකයින් සමඟ ලිපි හුවමාරු කරගත් "රජවරුන්" විසිනි (අමර්නා ලිපිවල ලේඛනගත කර ඇති පරිදි ඊජිප්තුවේ නව රාජධානියේ පාරාවෝවරුන් වැනි). සයිප්‍රස් රජෙකුගේ පළමු වාර්තාගත නම කුෂ්මේෂුෂා වන අතර එය ක්‍රි.පූ. 13 වන සියවසේ උගරිට් වෙත යවන ලද ලිපිවල දක්නට ලැබේ.

ලෝකඩ යුගය අවසානයේ, දිවයින ග්‍රීක ජනාවාස තරංග දෙකකට මුහුණ දුන්නේය. පළමු රැල්ල ක්‍රි.පූ. 1400 දී පමණ සයිප්‍රසයට පැමිණීමට පටන් ගත් මයිසීනියානු ග්‍රීක වෙළඳුන්ගෙන් සමන්විත විය. ක්‍රි.පූ. 1100 සිට 1050 දක්වා මයිසීනියානු ග්‍රීසියේ ලෝකඩ යුගයේ අගභාගයේ බිඳවැටීමෙන් පසුව ග්‍රීක ජනාවාසවල ප්‍රධාන රැල්ලක් ඇති වූ බව විශ්වාස කෙරේ, දිවයිනේ ප්‍රධාන වශයෙන් ග්‍රීක චරිතය මෙම කාල පරිච්ඡේදයේ සිට පැවත එන්නකි. සයිප්‍රසය ග්‍රීක මිථ්‍යා කථා වල වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කරයි, එය ඇෆ්‍රොඩයිට් සහ ඇඩෝනිස්ගේ උපන් ස්ථානය වන අතර සිනිරාස්, ටියුසර් සහ පිග්මාලියන් රජුගේ නිවහන වේ. සාහිත්‍යමය සාක්ෂිවලින් පෙනී යන්නේ ක්‍රි.පූ. 10 වන සියවස ආරම්භයේදී ටිරියානු පාලනය යටතේ පැවති කිටියන් හි මුල් ෆිනීෂියානු පැමිණීමක් බවයි. ටයර් සිට පැමිණි බවට විශ්වාස කෙරෙන සමහර ෆිනීෂියානු වෙළඳුන් ප්‍රදේශය යටත් විජිතකරණය කර කිටියන් හි දේශපාලන බලපෑම පුළුල් කළහ. ක්‍රි.පූ. 850 පමණ පසු, ෆිනීෂියානුවන් [කතාරි ස්ථානයේ] අභයභූමි නැවත ගොඩනඟා නැවත භාවිතා කළහ.

සයිප්‍රසය නැගෙනහිර මධ්‍යධරණී මුහුදේ උපායමාර්ගික ස්ථානයක පිහිටා ඇත. ක්‍රි.පූ. 708 සිට සියවසක් පුරා නව-ඇසිරියානු අධිරාජ්‍යය විසින් එය පාලනය කරන ලද අතර, කෙටි කාලයක් ඊජිප්තු පාලනය යටතේ පැවති අතර අවසානයේ ක්‍රි.පූ. 545 දී අචෙමනිඩ් පාලනය යටතේ පැවතුනි. සයිප්‍රස් රාජධානි විශේෂ වරප්‍රසාද සහ අර්ධ ස්වයං පාලන තත්වයක් භුක්ති වින්ද නමුත් ඔවුන් තවමත් මහා රජුගේ යටත් යටත්වැසියන් ලෙස සලකනු ලැබීය. ඊට අමතරව, ඇලෙක්සැන්ඩර්ට සොලි වෙතින් සයිප්‍රස් ජෙනරාල්වරුන් දෙදෙනෙකු වන ස්ටැසැන්ඩර් සහ ස්ටැසනෝර් සිටි අතර පසුව දෙදෙනාම ඇලෙක්සැන්ඩර්ගේ අධිරාජ්‍යයේ සැට්‍රැප්වරුන් බවට පත්විය. ඇලෙක්සැන්ඩර්ගේ මරණයෙන්, ඔහුගේ අධිරාජ්‍යයේ බෙදීමෙන් සහ පසුව ඇති වූ ඩයඩොචි යුද්ධවලින් පසුව, සයිප්‍රසය ටොලමික් ඊජිප්තුවේ හෙලනිස්ටික් අධිරාජ්‍යයේ කොටසක් බවට පත්විය. දූපත සම්පූර්ණයෙන්ම හෙලනිස්කරණය වූයේ මෙම කාලය තුළ ය. ක්‍රි.පූ. 58 දී සයිප්‍රසය රෝම ජනරජය විසින් අත්පත් කර ගෙන ක්‍රි.පූ. 22 දී රෝම සයිප්‍රසය බවට පත් විය.

649 සිට සයිප්‍රසය උමයියාද් කාලිෆේට් විසින් නැවත නැවතත් ප්‍රහාර සහ වැටලීම් වලට මුහුණ දුන්නේය. බොහෝ ඒවා ඉක්මන් වැටලීම් වූ නමුත් අනෙක් ඒවා මහා පරිමාණ ප්‍රහාර වූ අතර එහිදී බොහෝ සයිප්‍රස් වැසියන් මරා දමා විශාල ධනයක් රැගෙන ගොස් හෝ විනාශ කරන ලදී. 965 දී අධිරාජ්‍යයා වූ II වන නිකෙෆොරොස් ෆෝකස් ගොඩබිම සහ මුහුදේ තීරණාත්මක ජයග්‍රහණ ලබා ගත් විට සම්පූර්ණ බයිසැන්තියානු පාලනය ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී.

1185 දී, බයිසැන්තියානු අධිරාජ්‍ය පවුලේ සාමාජිකයෙකු වූ අයිසැක් කොම්නෙනොස්, සයිප්‍රසය අත්පත් කර ගෙන එය අධිරාජ්‍යයෙන් ස්වාධීන බව ප්‍රකාශ කළේය. 1191 දී, තුන්වන කුරුස යුද්ධයේදී, එංගලන්තයේ I වන රිචඩ්, අයිසැක්ගෙන් දූපත අල්ලා ගත්තේය. ඔහු එය සරසන්වරුන්ගෙන් සාපේක්ෂව ආරක්ෂිත ප්‍රධාන සැපයුම් කඳවුරක් ලෙස භාවිතා කළේය. වසරකට පසුව රිචඩ් දූපත නයිට්ස් ටෙම්ප්ලර් වෙත විකුණන ලද අතර, ඔහු ලේ වැකි කැරැල්ලකින් පසුව එය ලුසිග්නන් හි ගයි වෙත විකුණන ලදී. ඔහුගේ සහෝදරයා සහ අනුප්‍රාප්තික අයිමරි ශුද්ධ රෝම අධිරාජ්‍යයා වූ හයවන හෙන්රි විසින් සයිප්‍රසයේ රජු ලෙස පිළිගනු ලැබීය. ලුසිග්නන් රාජකීය පවුල ග්‍රීකයන් පවා විවාහ කරගත් බවත් දැන් පිළිගැනේ. මෙයට හෙලේනා පැලියොලොජිනා සමඟ විවාහ වූ සයිප්‍රසයේ දෙවන ජෝන් රජු ද ඇතුළත් විය.

### ඔටෝමන් සයිප්‍රසය 
[[File:Atlas_Ortelius_KB_PPN369376781-073av-073br.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Atlas_Ortelius_KB_PPN369376781-073av-073br.jpg|වම|thumb|*සයිප්‍රස් නව විස්තරය. 1573, අයොනස් එ ඩියුටෙකම් එෆ්[එසිට්]. "1573 දී ජොහැන්නස් වැන් ඩියුටෙකොම් විසින් අලුතින් අඳින ලද සයිප්‍රස් දූපතේ සිතියම."*]]
1570 දී, නිකෝසියා සහ ෆමගුස්ටා වැසියන්ගේ දැඩි ප්‍රතිරෝධය නොතකා, භටයින් 60,000 ක් සමඟ පූර්ණ පරිමාණයේ ඔටෝමන් ප්‍රහාරයක් දිවයින ඔටෝමන් පාලනය යටතට පත් කළේය. සයිප්‍රසය අල්ලා ගත් ඔටෝමන් හමුදා ග්‍රීක සහ ආර්මේනියානු ක්‍රිස්තියානි වැසියන් බොහෝ දෙනෙකු සමූලඝාතනය කළහ. පෙර ලතින් ප්‍රභූ පැලැන්තිය විනාශ වූ අතර පුරාණ කාලයේ සිට පළමු සැලකිය යුතු ජන විකාශන වෙනසක් සිදු වූයේ මුස්ලිම් ප්‍රජාවක් ගොඩනැගීමත් සමඟය. යටත් විජිතයේදී සටන් කළ සොල්දාදුවන් දිවයිනේ පදිංචි වූ අතර තුර්කි ගොවීන් සහ ශිල්පීන් ඇනටෝලියාවෙන් දිවයිනට ගෙන එන ලදී. මෙම නව ප්‍රජාවට පිටුවහල් කරන ලද ඇනටෝලියානු ගෝත්‍ර, "අනවශ්‍ය" පුද්ගලයින් සහ විවිධ "කරදරකාරී" මුස්ලිම් නිකායන්හි සාමාජිකයින් මෙන්ම දිවයිනේ නව ආගමට හැරුණු බොහෝ දෙනෙක් ද ඇතුළත් විය.

ඔටෝමාන්වරු කලින් ක්‍රියාත්මක වූ වැඩවසම් ක්‍රමය අහෝසි කර සයිප්‍රසයට මෙනේරි ක්‍රමය යෙදූ අතර, ඒ යටතේ මුස්ලිම් නොවන ජනතාව ඔවුන්ගේම ආගමික බලධාරීන් විසින් පාලනය කරන ලදී. ලතින් පාලනයේ දිනවලින් ආපසු හැරවීමේදී, සයිප්‍රස් පල්ලියේ ප්‍රධානියා ග්‍රීක සයිප්‍රස් ජනගහනයේ නායකයා ලෙස ආයෝජනය කරන ලද අතර ක්‍රිස්තියානි ග්‍රීක සයිප්‍රස් සහ ඔටෝමාන් බලධාරීන් අතර මැදිහත්කරුවෙකු ලෙස ක්‍රියා කළේය. මෙම තත්ත්වය සයිප්‍රස් පල්ලිය දිවයිනේ කතෝලික පල්ලියේ නිරන්තර ව්‍යාප්ති උත්සාහයන් අවසන් කිරීමට හැකි බව සහතික කළේය. සයිප්‍රසයේ ඔටෝමාන් පාලනය සුල්තාන්වරුන්ගේ සහ ප්‍රාදේශීය නිලධාරීන්ගේ ස්වභාවයන් මත පදනම්ව සමහර විට උදාසීන, සමහර විට පීඩාකාරී විය.

ඔටෝමාන් ආධිපත්‍යයේ කාලය පුරාම මුස්ලිම්වරුන් සහ කිතුනුවන්ගේ අනුපාතය උච්චාවචනය විය. 1777–78 දී, දිවයිනේ සිටි ක්‍රිස්තියානීන් 37,000 න් බහුතරය මුස්ලිම්වරුන් 47,000 ක් විය. 1872 වන විට, දිවයිනේ ජනගහනය 144,000 දක්වා ඉහළ ගොස් ඇති අතර, මුස්ලිම්වරුන් 44,000 ක් සහ ක්‍රිස්තියානීන් 100,000 ක් ඇතුළත් විය. ඔටෝමාන් බලධාරීන් විසින් කතෝලික ප්‍රජාවට ආගමික වශයෙන් පීඩා කිරීම හේතුවෙන් ඇති වූ ක්‍රිප්ටෝ-කතෝලික ප්‍රජාවක් වන ලිනොබම්බකි ද ඇතුළුව, මුස්ලිම් ජනගහනයට බොහෝ ක්‍රිප්ටෝ-ක්‍රිස්තියානීන් ඇතුළත් විය; මෙම ප්‍රජාව බ්‍රිතාන්‍ය පාලන සමයේදී තුර්කි සයිප්‍රස් ප්‍රජාවට ඒකාබද්ධ වනු ඇත.

1821 දී ග්‍රීක නිදහස් යුද්ධය ආරම්භ වූ වහාම, ග්‍රීක සයිප්‍රස් වැසියන් කිහිප දෙනෙකු ග්‍රීක හමුදාවන්ට එක්වීමට ග්‍රීසියට පිටත් විය. ඊට ප්‍රතිචාර වශයෙන්, සයිප්‍රසයේ ඔටෝමාන් ආණ්ඩුකාරවරයා සයිප්‍රසයේ අගරදගුරු, කයිප්‍රියානෝස් සහ තවත් බිෂොප්වරුන් හතර දෙනෙකු ඇතුළු ප්‍රමුඛ ග්‍රීක සයිප්‍රස් වැසියන් 486 දෙනෙකු අත්අඩංගුවට ගෙන මරණ දඬුවම නියම කළේය. 1828 දී, නූතන ග්‍රීසියේ පළමු ජනාධිපති අයෝනිස් කපොඩිස්ට්‍රියාස් සයිප්‍රසය ග්‍රීසිය සමඟ ඒකාබද්ධ කිරීම සඳහා කැඳවුම් කළ අතර, සුළු නැගිටීම් ගණනාවක් ඇති විය. ඔටෝමාන් වැරදි පාලනයට ප්‍රතිචාර වශයෙන් ග්‍රීක සහ තුර්කි සයිප්‍රස් වැසියන් දෙදෙනාගේම නැගිටීම් ඇති වූ නමුත් ඒ කිසිවක් සාර්ථක වූයේ නැත. ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යය විසින් සියවස් ගණනාවක් තිස්සේ නොසලකා හැරීමෙන් පසු, බොහෝ ජනතාවගේ සහ සැමවිටම සිටින බදු එකතු කරන්නන්ගේ දරිද්‍රතාවය ග්‍රීක ජාතිකවාදයට ඉන්ධන සැපයූ අතර, 20 වන සියවස වන විට අලුතින් ස්වාධීන වූ ග්‍රීසිය සමඟ ඒකාබද්ධ වීමේ අදහස ග්‍රීක සයිප්‍රස් වැසියන් අතර ස්ථිරව මුල් බැස තිබුණි.

### බ්‍රිතාන්‍ය සයිප්‍රසය 
රුසියානු-තුර්කි යුද්ධයෙන් (1877–1878) සහ බර්ලින් සම්මේලනයෙන් පසුව, සයිප්‍රසය බ්‍රිතාන්‍ය අධිරාජ්‍යයට බදු දෙන ලද අතර එය 1878 දී එහි පරිපාලනය තථ්‍ය ලෙස භාර ගත්තේය (කෙසේ වෙතත්, ස්වෛරීභාවය අනුව, සයිප්‍රසය 1914 නොවැම්බර් 5 වන දින දක්වා ඊජිප්තුව සහ සුඩානය සමඟ නීත්‍යානුකූල ඔටෝමාන් භූමියක් ලෙස පැවතුනි) බ්‍රිතාන්‍යය ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යය විය හැකි රුසියානු ආක්‍රමණවලින් ආරක්ෂා කිරීම සඳහා කඳවුරක් ලෙස භාවිතා කරන බවට සහතික වීම සඳහා හුවමාරුවක් ලෙස. එය ග්‍රීසියට සයිප්‍රසය සමඟ එනොසිස් ලබා ගැනීමේ ස්වර්ණමය “අවස්ථාවක්” ලබා දුන්නේය. 1925 දී එය බ්‍රිතාන්‍ය ඔටුන්න හිමි යටත් විජිතයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. ග්‍රීක සයිප්‍රස් වැසියන් දූපත ඓතිහාසික වශයෙන් ග්‍රීක ලෙස සැලකූ අතර ග්‍රීසිය සමඟ එක්වීම ස්වභාවික අයිතියක් බව විශ්වාස කළහ. 1950 ගණන්වලදී, එනොසිස් ලුහුබැඳීම ග්‍රීක ජාතික ප්‍රතිපත්තියේ කොටසක් බවට පත් විය.

මුලදී, තුර්කි සයිප්‍රස් වැසියන් බ්‍රිතාන්‍ය පාලනය දිගටම පවත්වාගෙන යාමට කැමැත්තක් දැක්වූහ. කෙසේ වෙතත්, ග්‍රීක සයිප්‍රස් වැසියන් එනොසිස් සඳහා කරන ලද ඉල්ලීම් නිසා ඔවුන් කලබලයට පත් වූ අතර, ක්‍රීට් තුර්කි ජාතිකයන් පිටව යාමට හේතු වූ ක්‍රීට් ජාතිකයන් ග්‍රීසිය සමඟ එක්වීම වළක්වා ගත යුතු පූර්වාදර්ශයක් ලෙස ඔවුන් දුටු බැවින්, සහ EOKA හි සටන්කාමී ක්‍රියාකාරකම්වලට ප්‍රතිචාර වශයෙන් ඔවුන් බෙදීමට පක්ෂපාතී ස්ථාවරයක් ගත්හ. තුර්කි සයිප්‍රස් වැසියන් ද තමන් දිවයිනේ සුවිශේෂී ජනවාර්ගික කණ්ඩායමක් ලෙස සැලකූ අතර ග්‍රීක සයිප්‍රස් වැසියන්ගෙන් ස්වයං නිර්ණය සඳහා වෙනම අයිතියක් ඇති බව විශ්වාස කළහ.

1950 ජනවාරි මාසයේදී, සයිප්‍රස් පල්ලිය පූජකවරුන්ගේ අධීක්ෂණය යටතේ සහ තුර්කි සයිප්‍රස් සහභාගීත්වයෙන් තොරව ජනමත විචාරණයක් සංවිධානය කළේය, එහිදී සහභාගී වූ ග්‍රීක සයිප්‍රස් වැසියන්ගෙන් 96% ක් එනෝසිස්ට පක්ෂව ඡන්දය දුන්හ. ග්‍රීකයෝ එකල මුළු දිවයිනේ ජනගහනයෙන් 80.2% ක් වූහ (සංගණනය 1946). ව්‍යවස්ථාවක් යටතේ සීමිත ස්වයං පාලනයක් බ්‍රිතාන්‍ය පරිපාලනය විසින් යෝජනා කරන ලද නමුත් අවසානයේ එය ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී. 1955 දී EOKA සංවිධානය ආරම්භ කරන ලද අතර, සන්නද්ධ අරගලය හරහා ග්‍රීසිය සමඟ එක්සත් වීමට උත්සාහ කළහ. ඒ සමඟම තක්සිම් හෙවත් බෙදීම ඉල්ලා සිටින තුර්කි ප්‍රතිරෝධක සංවිධානය (TMT) තුර්කි සයිප්‍රස් වැසියන් විසින් ප්‍රතිවිරෝධකයක් ලෙස ස්ථාපිත කරන ලදී. බ්‍රිතාන්‍ය නිලධාරීන් තුර්කි භූගත සංවිධානයක් වන TMT නිර්මාණය කිරීම ද ඉවසා සිටියහ. 1958 ජූලි 15 දිනැති ලිපියකින් යටත් විජිත සඳහා රාජ්‍ය ලේකම්වරයා සයිප්‍රස් ආණ්ඩුකාරවරයාට උපදෙස් දී තිබුණේ තුර්කි රජය සමඟ බ්‍රිතාන්‍ය සබඳතාවලට හානි නොවන පරිදි නීති විරෝධී ක්‍රියාමාර්ග තිබියදීත් TMTට එරෙහිව ක්‍රියා නොකරන ලෙසයි. තුර්කි සයිප්‍රස් ජනගහනය මුලින් බ්‍රිතාන්‍ය පාලනය දිගටම පවත්වාගෙන යාමට පක්ෂව කතා කළ අතර, පසුව දිවයින තුර්කියට ඈඳා ගැනීමට ඉල්ලා සිටි අතර, 1950 ගණන්වලදී තුර්කිය සමඟ එක්ව තක්සිම් ප්‍රතිපත්තියක්, සයිප්‍රසය බෙදා ගැනීම සහ උතුරේ තුර්කි දේශපාලනයක් නිර්මාණය කිරීම ස්ථාපිත කළහ.
EOKA විසින් මෙහෙයවන ලද සන්නද්ධ ව්‍යාපාරයකින් පසුව, 1960 දී සයිප්‍රසයට නිදහස ලබා දෙන ලදී. සූරිච් සහ ලන්ඩන් ගිවිසුමට අනුව, සයිප්‍රසය 1960 අගෝස්තු 16 වන දින නිල වශයෙන් නිදහස ලබා ගත් අතර, ඒ වන විට මුළු ජනගහනය 573,566 ක් විය; ඔවුන්ගෙන් 442,138 (77.1%) ග්‍රීක ජාතිකයන් වූ අතර, 104,320 (18.2%) තුර්කි ජාතිකයන් සහ 27,108 (4.7%) අනෙක් අය විය. එක්සත් රාජධානිය ඇක්‍රොටිරි සහ ඩෙකෙලියා යන ස්වෛරී මූලික ප්‍රදේශ දෙක රඳවා ගත් අතර, රජයේ තනතුරු සහ රාජ්‍ය කාර්යාල වාර්ගික කෝටා මගින් වෙන් කරන ලද අතර, සුළුතර තුර්කි සයිප්‍රස් වැසියන්ට ස්ථිර නිෂේධ බලයක්, පාර්ලිමේන්තුවේ සහ පරිපාලනයේ 30% ක් ලබා දුන් අතර, මව්-රාජ්‍ය තුනට සහතික කිරීමේ අයිතිවාසිකම් ලබා දුන්නේය.

කෙසේ වෙතත්, ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවෙන් පුරෝකථනය කරන ලද පරිදි බලය බෙදීම ඉක්මනින්ම දෙපාර්ශ්වයටම නීතිමය අවුල් සහගත තත්ත්වයන් සහ අතෘප්තියට හේතු වූ අතර, පිළිවෙලින් ග්‍රීසියේ සහ තුර්කියේ හමුදා සහාය ඇතිව ජාතිකවාදී සටන්කාමීන් නැවත පුහුණුව ආරම්භ කළහ. 1960 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව යටතේ තුර්කි සයිප්‍රස් වැසියන්ට ලබා දී ඇති අයිතිවාසිකම් ඉතා පුළුල් බව ග්‍රීක සයිප්‍රස් නායකත්වය විශ්වාස කළ අතර, ග්‍රීක සයිප්‍රස් වැසියන්ට පක්ෂව ව්‍යවස්ථාව ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම, වෙනස්කම්වල නිවැරදිභාවය පිළිබඳව ජාත්‍යන්තර ප්‍රජාව ඒත්තු ගැන්වීම සහ සැලැස්ම පිළි නොගතහොත් දින කිහිපයකින් තුර්කි සයිප්‍රස් වැසියන් ප්‍රචණ්ඩ ලෙස යටත් කර ගැනීම අරමුණු කරගත් ඇක්‍රිටාස් සැලැස්ම නිර්මාණය කළේය. සයිප්‍රස් ජනාධිපති අගරදගුරු III වන මැකරියෝස් ව්‍යවස්ථාමය වෙනස්කම් සඳහා ඉල්ලා සිටි විට ආතතීන් උත්සන්න වූ අතර, එය තුර්කිය විසින් ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී තුර්කි සයිප්‍රස් හෝ මිශ්‍ර ගම්මාන 109 ක් විනාශ වූ අතර තුර්කි සයිප්‍රස් වැසියන් 25,000-30,000 ක් අවතැන් විය. අර්බුදයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස පරිපාලනයට තුර්කි සයිප්‍රස් ජනතාවගේ මැදිහත්වීම අවසන් වූ අතර එය එහි නීත්‍යානුකූලභාවය නැති කර ගත් බව ඔවුන් ප්‍රකාශ කළහ; තුර්කි සයිප්‍රස් වැසියන් වාසස්ථානවල ජීවත් වීමට පටන් ගත්හ. ජනරජයේ ව්‍යුහය ඒකපාර්ශ්විකව මැකරියොස් විසින් වෙනස් කරන ලද අතර, UNFICYP හමුදා යෙදවීමත් සමඟ නිකොසියාව හරිත රේඛාව මගින් බෙදී ගියේය. නමුත් ජුනි 5 වන දින එක්සත් ජනපද ජනාධිපති ලින්ඩන් බී. ජොන්සන්ගේ දැඩි වචන සහිත විදුලි පණිවුඩයක් මගින් එය නතර කරන ලදී. එහි ප්‍රති ence ලයක් ලෙස සෝවියට් තුර්කි භූමිය ආක්‍රමණය කළහොත් එක්සත් ජනපදය තුර්කිය අසල නොසිටින බවට අනතුරු ඇඟවීය. මේ අතර, 1964 වන විට, එනොසිස් ග්‍රීක ප්‍රතිපත්තියක් වූ අතර එය අත් නොහරිනු ඇත; එනොසිස් අවසාන ඉලක්කය විය යුතු බව මැකරියොස් සහ ග්‍රීක අගමැති ජෝර්ජියෝස් පැපන්ද්‍රියෝ එකඟ වූ අතර කොන්ස්ටන්ටයින් රජු සයිප්‍රසය "මව් රට සමඟ ඉක්මන් එකමුතුවක්" ප්‍රාර්ථනා කළේය. තුර්කි ආක්‍රමණයකට මුහුණ දීම සඳහා ග්‍රීසිය හමුදා 10,000 ක් සයිප්‍රසයට යැවීය.

1963–64 අර්බුදය ප්‍රජාවන් දෙක අතර තවදුරටත් අන්තර් වාර්ගික ප්‍රචණ්ඩත්වය ඇති කළ අතර, තුර්කි සයිප්‍රස් වැසියන් 25,000 කට වැඩි පිරිසක් වාසස්ථානවලට අවතැන් කළ අතර ජනරජයේ තුර්කි සයිප්‍රස් නියෝජනය අවසන් කළේය.

### 1974 කුමන්ත්‍රණය, ආක්‍රමණය සහ බෙදීම 
1974 ජූලි 15 වන දින, ඩිමිට්‍රියෝස් අයොනිඩස් යටතේ ග්‍රීක හමුදා ජුන්ටාව සයිප්‍රසයේ කුමන්ත්‍රණයක් සිදු කළ අතර, එම දූපත ග්‍රීසිය සමඟ එක්සත් කළේය. කුමන්ත්‍රණය ජනාධිපති III වන මැකරියෝස් බලයෙන් පහ කර ඔහු වෙනුවට එනෝසිස් ගැති ජාතිකවාදී නිකොස් සැම්ප්සන් පත් කළේය. කුමන්ත්‍රණයට ප්‍රතිචාර වශයෙන්, දින පහකට පසු, 1974 ජූලි 20 වන දින, තුර්කි හමුදාව 1960 සහතික ගිවිසුමෙන් ව්‍යවස්ථාමය පිළිවෙල යථා තත්ත්වයට පත් කිරීමට මැදිහත් වීමේ අයිතියක් උපුටා දක්වමින් දිවයින ආක්‍රමණය කළේය. මෙම සාධාරණීකරණය එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය සහ ජාත්‍යන්තර ප්‍රජාව විසින් ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත.

තුර්කි ගුවන් හමුදාව සයිප්‍රසයේ ග්‍රීක ස්ථාන වෙත බෝම්බ හෙලීම ආරම්භ කළ අතර, හොඳින් සන්නද්ධ තුර්කි සයිප්‍රස් කඳවුරු දිගු කලක් ස්ථාපිත කර තිබූ නිකෝසියා සහ කයිරේනියා අතර ප්‍රදේශයට පැරෂුට් භටයින් සිය ගණනක් හෙළන ලදී; කයිරේනියා වෙරළට ඔබ්බෙන් සිටියදී, තුර්කි හමුදා නැව් මිනිසුන් 6,000 ක් මෙන්ම ටැංකි, ට්‍රක් සහ සන්නද්ධ වාහන ගොඩ බැස්සවීය.

දින තුනකට පසු, සටන් විරාමයකට එකඟ වූ විට, තුර්කිය දිවයිනට හමුදා භටයින් 30,000 ක් ගොඩ බැස්සවූ අතර කයිරේනියාව, කයිරේනියාව නිකෝසියාවට සම්බන්ධ කරන කොරිඩෝව සහ නිකෝසියාවේ තුර්කි සයිප්‍රස් කාර්තුවම අල්ලා ගත්තේය. ආක්‍රමණයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මෝර්ෆෝ, කාර්පාස්, ෆමගුස්ටා සහ මෙසාඕරියා තුර්කි පාලනය යටතට පත්විය.

ජාත්‍යන්තර පීඩනය සටන් විරාමයකට තුඩු දුන් අතර, ඒ වන විට දිවයිනෙන් 36% ක් තුර්කි ජාතිකයන් විසින් අත්පත් කරගෙන තිබූ අතර ග්‍රීක සයිප්‍රස් වැසියන් 180,000 ක් උතුරේ ඔවුන්ගේ නිවාසවලින් ඉවත් කර තිබුණි. ඒ සමඟම, තුර්කි සයිප්‍රස් වැසියන් 50,000 ක් පමණ උතුරට අවතැන් වූ අතර අවතැන් වූ ග්‍රීක සයිප්‍රස් වැසියන්ගේ දේපළවල පදිංචි වූහ. තුර්කියට එරෙහි විවිධ සම්බාධක අතර, 1975 මැද භාගයේදී එක්සත් ජනපද කොන්ග්‍රසය 1974 දී සයිප්‍රසයේ තුර්කි ආක්‍රමණය අතරතුර එක්සත් ජනපදය විසින් සපයන ලද උපකරණ භාවිතා කිරීම සම්බන්ධයෙන් තුර්කියට ආයුධ සම්බාධක පැනවීය. 1963 සිට 1974 දක්වා පැවති සටන්වල ​​ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ග්‍රීක සයිප්‍රස් වැසියන් 1,534 ක් සහ තුර්කි සයිප්‍රස් වැසියන් 502 ක් අතුරුදහන් විය.

ලන්ඩන් සහ සූරිච් ගිවිසුම්වලට අනුව එක්සත් රාජධානියේ පාලනය යටතේ පවතින ඇක්‍රොටිරි සහ ඩෙකෙලියා යන ස්වෛරී මූලික ප්‍රදේශ හැර, සයිප්‍රස් ජනරජයට එහි භෞමික ජලය සහ සුවිශේෂී ආර්ථික කලාපය ඇතුළුව මුළු දිවයින පුරාම නීතිමය ස්වෛරීභාවයක් ඇත. කෙසේ වෙතත්, දිවයින ඇත්ත වශයෙන්ම ප්‍රධාන කොටස් දෙකකට බෙදා ඇත: දකුණේ සහ බටහිරින් සයිප්‍රස් ජනරජයේ ඵලදායී පාලනය යටතේ ඇති ප්‍රදේශය සහ දිවයිනේ ප්‍රදේශයෙන් 59% ක් පමණ අඩංගු වන අතර උතුරේ, ස්වයං ප්‍රකාශිත තුර්කි උතුරු සයිප්‍රස් ජනරජය විසින් පරිපාලනය කරනු ලබන අතර, දිවයිනේ ප්‍රදේශයෙන් 36% ක් පමණ ආවරණය කරයි. දිවයිනේ ප්‍රදේශයෙන් තවත් 4% කට ආසන්න ප්‍රමාණයක් එක්සත් ජාතීන්ගේ ස්වාරක්ෂක කලාපයෙන් ආවරණය වේ. ජාත්‍යන්තර ප්‍රජාව දිවයිනේ උතුරු කොටස තුර්කි හමුදා විසින් අල්ලාගෙන සිටින සයිප්‍රස් ජනරජයේ භූමියක් ලෙස සලකයි. ජාත්‍යන්තර නීතිය යටතේ මෙම වාඩිලා ගැනීම නීති විරෝධී ලෙස සලකනු ලබන අතර සයිප්‍රසය යුරෝපීය සංගමයේ සාමාජිකයෙකු වූ දා සිට EU භූමිය නීති විරෝධී ලෙස අත්පත් කර ගැනීමක් ලෙස සැලකේ.

### පශ්චාත්-බෙදීම 
1974 දෙසැම්බර් මාසයේදී ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාමය පිළිවෙල ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීමෙන් සහ අගරදගුරු III වන මැකරියෝස් සයිප්‍රසයට නැවත පැමිණීමෙන් පසුව, තුර්කි හමුදා දිවයිනේ ඊසානදිග කොටස අල්ලාගෙන සිටියහ. 1983 දී, තුර්කි සයිප්‍රස් නායක රවුෆ් ඩෙන්ක්ටාස්ගේ නායකත්වයෙන් යුත් තුර්කි සයිප්‍රස් පාර්ලිමේන්තුව, තුර්කිය විසින් පමණක් පිළිගනු ලබන උතුරු සයිප්‍රස් තුර්කි ජනරජය (TRNC) ප්‍රකාශයට පත් කළේය.

1974 ගිම්හානයේ සිදුවීම් දිවයිනේ දේශපාලනය මෙන්ම ග්‍රීක-තුර්කි සබඳතා ආධිපත්‍යය දරයි. තුර්කි සහ තුර්කි සයිප්‍රස් රාජ්‍යයන්ගේ දිරිගැන්වීම මත උතුරේ තුර්කි පදිංචිකරුවන් පදිංචි කර ඇත. සයිප්‍රස් ජනරජය ඔවුන්ගේ පැමිණීම ජිනීවා සම්මුතිය උල්ලංඝනය කිරීමක් ලෙස සලකයි,

තුර්කි ආක්‍රමණය, ඉන් පසුව ඇති වූ වාඩිලෑම සහ TRNC විසින් නිදහස ප්‍රකාශ කිරීම එක්සත් ජාතීන්ගේ යෝජනා මගින් හෙළා දැක ඇති අතර ඒවා සෑම වසරකම ආරක්ෂක මණ්ඩලය විසින් නැවත තහවුරු කරනු ලැබේ.
### 21 වන සියවස 
සයිප්‍රස් ආරවුල විසඳීමට ගත් උත්සාහයන් දිගටම පැවතුනි. 2004 දී, එවකට එක්සත් ජාතීන්ගේ මහලේකම් කොෆි අනන් විසින් කෙටුම්පත් කරන ලද අනන් සැලැස්ම සයිප්‍රස් පරිපාලන දෙකෙහිම ජනමත විචාරණයකට ඉදිරිපත් කරන ලදී. තුර්කි සයිප්‍රස් වැසියන්ගෙන් 65% ක් සැලැස්මට පක්ෂව ඡන්දය දුන් අතර ග්‍රීක සයිප්‍රස් වැසියන් 74% ක් සැලැස්මට විරුද්ධව ඡන්දය දුන් අතර, එය තුර්කි සයිප්‍රස් වැසියන්ට අසමානුපාතිකව අනුග්‍රහය දැක්වූ බවත් තුර්කියට ජාතිය කෙරෙහි අසාධාරණ බලපෑමක් ලබා දුන් බවත් පැවසූහ. සමස්තයක් වශයෙන්, ඡන්දදායකයින්ගෙන් 66.7% ක් අනන් සැලැස්ම ප්‍රතික්ෂේප කළහ.

2004 මැයි 1 වන දින, සයිප්‍රසය තවත් රටවල් නවයක් සමඟ යුරෝපීය සංගමයට එක් විය. සයිප්‍රසය සමස්තයක් ලෙස යුරෝපා සංගමයට පිළිගනු ලැබුවද, සයිප්‍රස් ගැටළුව අවසන් විසඳුමක් ලැබෙන තෙක් උතුරු සයිප්‍රසයේ යුරෝපා සංගම් නීති අත්හිටුවා ඇත.

දෙපාර්ශ්වය අතර ගමන් කිරීමේ නිදහස වැඩි දියුණු කිරීමට උත්සාහ දරා ඇත. 2003 අප්‍රේල් මාසයේදී, උතුරු සයිප්‍රසය ඒකපාර්ශ්විකව මුරපොල සීමාවන් ලිහිල් කළ අතර, වසර 30 කට පසු පළමු වරට සයිප්‍රස් වැසියන්ට දෙපාර්ශ්වය අතර තරණය කිරීමට අවසර දුන්නේය. 2008 මාර්තු මාසයේදී, සයිප්‍රස් ජනරජය සහ එක්සත් ජාතීන්ගේ ස්වාරක්ෂක කලාපය අතර මායිමේ දශක ගණනාවක් තිස්සේ පැවති තාප්පයක් කඩා දමන ලදී. නිකොසියාවේ හදවතෙහි ලෙඩ්‍රා වීදිය හරහා තාප්පය කපා ඇති අතර එය දිවයිනේ වසර 32 ක බෙදීමේ ප්‍රබල සංකේතයක් ලෙස සැලකේ. 2008 අප්‍රේල් 3 වන දින, ලෙඩ්‍රා වීදිය ග්‍රීක සහ තුර්කි සයිප්‍රස් නිලධාරීන් ඉදිරියේ නැවත විවෘත කරන ලදී. 2015 දී දෙපාර්ශ්වය නැවත එක්වීමේ සාකච්ඡා නැවත ආරම්භ කළ අතර, නමුත් ඒවා 2017 දී බිඳ වැටුණි.

2019 පෙබරවාරි මාසයේදී යුරෝපීය සංගමය අනතුරු ඇඟවූයේ සයිප්‍රසය රුසියානු කතිපයාධිකාරීන්ට EU විදේශ ගමන් බලපත්‍ර අලෙවි කරන බවත්, එමඟින් සංවිධානාත්මක අපරාධ සින්ඩිකේට් වලට EU තුළට රිංගා ගැනීමට ඉඩ සලසන බවත්ය. 2020 දී, කාන්දු වූ ලේඛන මගින් 2019 ජූලි මාසයේදී නීතිය වෙනස් කිරීමට පෙර සයිප්‍රස් පුරවැසිභාවය මිලදී ගත් ඇෆ්ගනිස්ථානය, චීනය, ඩුබායි, ලෙබනනය, රුසියානු සමූහාණ්ඩුව, සෞදි අරාබිය, යුක්රේනය සහ වියට්නාමය යන රටවලින් පැමිණි හිටපු සහ වත්මන් නිලධාරීන් පුළුල් පරාසයක් හෙළි විය. 2020 සිට සයිප්‍රසය සහ තුර්කිය ඔවුන්ගේ සුවිශේෂී ආර්ථික කලාපවල ප්‍රමාණය සම්බන්ධයෙන් ආරවුලක නිරත වී ඇති අතර, එය ප්‍රදේශයේ තෙල් හා ගෑස් ගවේෂණය හේතුවෙන් ඇති වූ බව පෙනේ.

2023 නොවැම්බර් මාසයේදී, ජාත්‍යන්තර විමර්ශන මාධ්‍යවේදීන්ගේ සම්මේලනය විසින් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද සයිප්‍රස් රහස්‍ය දත්ත කාන්දුවෙන් පෙන්නුම් කළේ රටේ මූල්‍ය ජාලය රුසියානු කතිපයාධිකාරීන් සහ ක්‍රෙම්ලිනයේ ඉහළ පුද්ගලයින් සමඟ ශක්තිමත් සබඳතා පවත්වන බවත්, ව්ලැඩිමීර් පුටින්ගේ පාලනයට සහාය දක්වන බවත්ය.

2024 ජූලි මාසයේදී, උතුරු සයිප්‍රසයේ තුර්කි ආක්‍රමණයේ 50 වන සංවත්සරයේදී, තුර්කි ජනාධිපති එර්ඩෝගන් එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය විසින් අනුමත කරන ලද ෆෙඩරල් රජයක් සඳහා වූ සැලැස්මක් ප්‍රතික්ෂේප කළ අතර සයිප්‍රසය තුළ වෙනම රාජ්‍ය දෙකක් තිබීමේ අදහසට සහාය දැක්වීය. ග්‍රීක සයිප්‍රස් වැසියන් එර්ඩෝගන්ගේ රාජ්‍ය දෙකක යෝජනාව වහාම ප්‍රතික්ෂේප කළ අතර එය "ආරම්භක නොවන" එකක් ලෙස හැඳින්වීය.

## සටහන් 
## යොමු කිරීම්