පැපුවා නවගිනියාවේ රජය සහ දේශපාලනය

පැපුවා නවගිනියාව, III වන චාල්ස් රජු රාජ්‍ය නායකයා ලෙස කටයුතු කරන පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලීය රාජධානියක සාමාජිකයෙකි. රජුගේ නියෝජිතයා වන්නේ පැපුවා නවගිනියාවේ ආණ්ඩුකාර ජෙනරාල්වරයා වන අතර, ඔහු පැපුවා නවගිනියාවේ ඒක මණ්ඩල ජාතික පාර්ලිමේන්තුව විසින් තේරී පත් කරනු ලැබේ. ජාතික පාර්ලිමේන්තුව පැපුවා නවගිනියාවේ අගමැතිවරයා තෝරා පත් කර ගන්නා අතර, පසුව ඔහු ආණ්ඩුකාර ජෙනරාල් විසින් පත් කරනු ලැබේ. අගමැතිගේ උපදෙස් මත ආණ්ඩුකාර ජෙනරාල් විසින් අනෙකුත් අමාත්‍යවරුන් පත් කරනු ලබන අතර, ඔවුන් එක්ව රටේ කැබිනට් මණ්ඩලය ලෙස ක්‍රියා කරන පැපුවා නවගිනියාවේ ජාතික විධායක සභාව පිහිටුවයි. ජාතික පාර්ලිමේන්තුව උපරිම වශයෙන් වසර පහක කාලයක් සඳහා රැස්වේ. එහි ආසන 118 ක් ඇති අතර, ඉන් 96 ක් දිස්ත්‍රික්ක නියෝජනය කරන අතර, 22 ක් පළාත් මට්ටමේ මැතිවරණ කොට්ඨාශ (පළාත් 20, ජාතික අගනුවර දිස්ත්‍රික්කය සහ බුගන්විල් හි ස්වයං පාලන කලාපය) නියෝජනය කරයි. මෙම 22 දෙනා අදාළ පළාත්වල ආණ්ඩුකාරවරුන් ලෙස ද කටයුතු කරති.

නිදහසින් පසු පැපුවා නවගිනියාව අඛණ්ඩව ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී මැතිවරණ සහ රජයේ වෙනස්කම් පවත්වාගෙන ගොස් ඇත. ආසන ප්‍රතිඵල බොහෝ විට තරඟකාරී වුවද, මැතිවරණවල සමස්ත ප්‍රතිඵල පිළිගැනේ.

දේශපාලන පක්ෂ පවතින නමුත්, ඒවා දෘෂ්ටිවාදීව එතරම් වෙනස් නොවේ. ඒ වෙනුවට, ඒවා සාමාන්‍යයෙන් තම සාමාජිකයන් අතර ඇති වූ සන්ධාන පිළිබිඹු කරන අතර, මැතිවරණවලින් පිටත ඒවාට එතරම් වැදගත්කමක් නැත. 1972 සිට සියලුම ආණ්ඩු පිහිටුවා ඇත්තේ සන්ධාන ආණ්ඩු ලෙසය. පිහිටුවන විට, පක්ෂ මාරු කිරීමේ ප්‍රවණතාව ("යෝ-යෝ" දේශපාලනය ලෙස හැඳින්වේ) නිසා එවැනි සන්ධාන අස්ථාවර වේ. සියලුම පක්ෂ පාහේ අනෙකුත් පක්ෂ සමඟ සන්ධාන පිහිටුවා ඇති අතර, සමහර සන්ධාන වෙනම පක්ෂ 10ක් දක්වා සමන්විත වී ඇත. අමාත්‍ය තනතුරු ඉතා වටිනා වන අතර, ඡන්දදායකයින්ට තම නියෝජිතයන් රජයට එක්වීම සඳහා පක්ෂ මාරු කිරීම පිළිබඳව එතරම් ගැටළුවක් නොතිබිය හැක, මන්ද එය තම දිස්ත්‍රික්කයට වැඩි නියෝජනයක් ලබා දෙන බව ඔවුන් විශ්වාස කරන බැවිනි. අමාත්‍ය ධුර කාලය බොහෝ විට කෙටි වන අතර, 1972 සිට 2016 දක්වා කාලය තුළ පාර්ලිමේන්තුවක සාමාන්‍ය ධුර කාලයෙන් අඩක් පමණ වේ. විපක්ෂයේ මන්ත්‍රීවරුන් 269ක් රජයට පත් කර ඇත. විශ්වාසභංග යෝජනා පොදු වන අතර, ඒවායින් සාර්ථක වී ඇත්තේ ස්වල්පයක් වුවද, බොහෝ අගමැතිවරුන් ඒවා වළක්වා ගැනීම සඳහා කල්තියා ඉල්ලා අස් වී ඇත. එසේම පාර්ලිමේන්තුව නැවත තේරී පත් කර ගැනීම හෝ කල් තැබීම වැනි උපක්‍රම ද භාවිතා කර ඇත. අපේක්ෂකයින් දේශපාලන ප්‍රතිපත්ති වෙනස්කම්වලට වඩා දේශීය නියෝජනය මත පදනම්ව ප්‍රචාරක කටයුතු කරන බැවින්, බොහෝ පක්ෂ සමාන වේදිකාවල ක්‍රියාත්මක විය හැකි අතර, එමඟින් ප්‍රතිපත්ති විවාද දුර්වල වේ. බොහෝ පක්ෂ කෙටි කාලයක් සඳහා පමණක් පවතින අතර, ඒවා බොහෝ සෙයින් තම නායකයින් මත රඳා පවතී. රජයට එරෙහිව සටන් කිරීම සඳහා අධිකරණ ක්‍රමය මත වැඩි වැඩියෙන් රඳා පැවතීම හේතුවෙන් අධිකරණය දේශපාලනීකරණය වී ඇති බවට දැකීමේ අවදානම වැඩි වී ඇත. කලාපීය සහ ප්‍රාදේශීය අනන්‍යතා ශක්තිමත් වන අතර, සාම්ප්‍රදායික දේශපාලන ක්‍රම නූතන දේශපාලන ක්‍රමය සමඟ ඒකාබද්ධ වී ඇත. කෙසේ වෙතත්, බුගන්විල්වලින් පිටත, කලාපීය දේශපාලනය බෙදුම්වාදී වීමට වඩා ස්වයංපාලනවාදී වන අතර, බෙදුම්වාදය බොහෝ විට අවසාන ඉලක්කයක් ලෙස නොව හුදෙක් වාචාලකමක් ලෙස භාවිතා කරයි. ඔවුන්ගේ ඉඩම් සමඟ ප්‍රජා සබඳතාවල වැදගත්කම නීති පද්ධතිය තුළ ද පිළිබිඹු වේ. රටේ භූමියෙන් 97% ක්ම ප්‍රජාවන් විසින් දරනු ලබන චාරිත්‍රානුකූල ඉඩම් ලෙස නම් කර ඇති අතර, එවැනි බොහෝ ඵලදායී හිමිකම් ලියාපදිංචි කර නොමැති අතර ප්‍රායෝගිකව අවිධිමත් ලෙස පවතී.

ඡන්දය ප්‍රකාශ කිරීම බොහෝ විට සිදුවන්නේ ගෝත්‍රික රේඛා ඔස්සේ වන අතර, මෙය එක්සත් ගෝත්‍රයක කුඩා ඡන්ද කොටසක් හෝ දිනා ගැනීමට හැකි වන දේශපාලඥයන් විසින් උග්‍ර කරන ලද ගැටලුවකි. දේශපාලන බිය ගැන්වීම් සහ ප්‍රචණ්ඩත්වය පොදුය. ප්‍රතිවාදී කණ්ඩායම්වලට සහය දක්වන ස්ථානවල දේශපාලඥයින්ට මැතිවරණ ප්‍රචාරණ කටයුතු වලක්වා ඇති අතර, සමහර විට විරුද්ධවාදීන් විසින් අපේක්ෂකයින් ඉදිරිපත් කර ඇත්තේ වෙනස් ගෝත්‍රයක ඡන්ද බෙදීමටය. කණ්ඩායම් ඡන්දය සමහර ප්‍රජාවන් විසින්, විශේෂයෙන් උස්බිම් වල භාවිතා කරනු ලැබේ. එක් එක් මන්ත්‍රීවරයාගේ අභිමතය පරිදි පාලනය කරන ලද මුළු අරමුදල් ප්‍රමාණය ලෝකයේ ඉහළම අගයන් අතර වේ. මෙම තත්ත්වය සැලකිය යුතු නරුමත්වයක් ජනනය කර ඇති අතර, ජාතික ආණ්ඩුවේ නීත්‍යානුකූලභාවය පිළිබඳ සංජානනය අඩු කර ඇත. එවැනි අරමුදල් පාලනය කිරීම මැතිවරණ ප්‍රචණ්ඩත්වයේ පොදුභාවයට සහ බරපතලකමට ද දායක විය හැකිය. අගමැතිවරුන් විසින් මන්ත්‍රීවරුන්ට ඡන්ද කොට්ඨාශ අරමුදල් ලබා දීම ප්‍රමාද කර ඇත්තේ සන්ධාන ගොඩනැගීමට බලපෑම් කිරීම සඳහාය.

දූෂණය පුළුල් ගැටළුවක් වී ඇත. ඉහළ පෙළේ පුද්ගලයින් අතර කැපී පෙනෙන අවස්ථා හඳුනාගෙන තිබුණත්, සුළු දූෂණය පැතිරීම රජයේ සේවාවන් පිරිහීමට වැඩි බලපෑමක් ඇති කර ඇති බව පෙනේ. සමහර දූෂණ පුද්ගලික වාසි සඳහා සිදුවන අතර, තවත් සමහරක් පැන නගින්නේ අනවබෝධ ක්‍රමයේ සමාජ බැඳීම් වලිනි. මෙහිදී ඡන්දදායකයින් තම තේරී පත් වූ නිලධාරීන්ගෙන් මෙන්ම තම ප්‍රජාවන්ගෙන් සහ ඥාති ජාලයන්ගෙන් අන්‍යෝන්‍ය ප්‍රතිලාභ සහ පක්ෂපාතීත්වය අපේක්ෂා කරයි. දූෂණය සම්බන්ධයෙන් සිරගත කරන ලද දේශපාලනඥයින් නැවත තේරී පත් වී ඇත, මන්ද ඔවුන්ගේ දූෂිත ක්‍රියාකාරකම් තම ප්‍රජාවන්ට ප්‍රතිලාභ ලබා දීමේ අපේක්ෂිත කොටසක් ලෙස සැලකෙන බැවිනි. ජාතික දූෂණය පිළිබඳ පුළුල් කලකිරීමක් සමඟ දූෂණ ලෙස හැඳින්විය හැකි දේ පිළිබඳ දේශීය පිළිගැනීම සහ පුද්ගල ප්‍රජා අපේක්ෂාවන් අතර ඇති මෙම ගැටුම, දූෂණ විරෝධී ක්‍රියාමාර්ග කලාතුරකින් දේශපාලන වාචාලකමට ගැලපීමට එක් හේතුවක් විය හැකිය. ප්‍රභූන් කෙරෙහි ඇති අමනාපය සහ පැහැදිලි අසමානතාවය ද අනුග්‍රහය පිළිබඳ අපේක්ෂාවන් ඇති කරයි.

රජයේ සේවාවන් සැපයීම සඳහා මන්ත්‍රීවරුන් තනි තනිව වගකිව යුතු බව දැකීමට ද මෙය හේතු වී ඇත. විශේෂයෙන්ම රජයේ සේවාවන් සඳහා වෙනත් මාර්ග ස්වල්පයක් පවතින බැවින්, ජයග්‍රාහී අපේක්ෂකයෙකුට ඡන්දය දීම සඳහා ත්‍යාග අපේක්ෂා කිරීමේ සංස්කෘතික වැදගත්කම සංකීර්ණ කරයි. සේවාවන් සඳහා මෙම වගකීම පාර්ලිමේන්තුව තුළ ඉහළ මට්ටමේ නොපැමිණීමකට දායක වන බව සැලකේ, එබැවින් මන්ත්‍රීවරුන්ට වෙස්ට්මිනිස්ටර් රජයේ ක්‍රමය තුළ නීති සම්පාදකයින් ලෙස ඵලදායී ලෙස ක්‍රියා කිරීමට නොහැකිය. පාර්ලිමේන්තුවේ අස්ථාවරත්වය නීති සම්පාදනයට තවදුරටත් බාධා කරන අතර, නීති යල් පැන යයි. මැතිවරණ කොට්ඨාශ සීමාවන් පරිපාලන සීමාවන්ට සමාන වන අතර, මැතිවරණ සහ සේවා විධිවිධාන අතර සංකල්පීය සම්බන්ධතාවය ශක්තිමත් කරයි. ජනගහනයේ වෙනස්කම්වලට මැතිවරණ සීමාවන් ප්‍රතිචාර නොදක්වන බැවින් මෙය දේශපාලනය විකෘති කරයි. ග්‍රාමීය ප්‍රජාවන්ට රජයේ සේවාවන් ලබා ගැනීමට බොහෝ විට දුෂ්කර කාලයක් ඇති අතර, බැංකුකරණය වැනි පහසුකම් සඳහා සමහර විට දින ගණනක් ගමන් කිරීමට සිදු වේ. සමහර ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල, ගම්මානවලට රාජ්‍යය සමඟ අන්තර්ක්‍රියා කිරීම ඉතා අල්පය.

නීතිමය ක්‍රියාවලි සාමාන්‍යකරණය වීම හේතුවෙන් අධිකරණ පද්ධතියේ වියදම ඉහළ ගොස් ඇත. පාසල් සහ ගුවන් තොටුපළවල් වැනි රජයේ යටිතල පහසුකම් හේතුවෙන් බොහෝ විට දේශීය ප්‍රජාවන්ගෙන් වන්දි ඉල්ලීම් මතුවන අතර, එය සංවර්ධනයට බාධාවක් වන අතර දේශීය නොසන්සුන්තාවයන් ඇති කරයි. මාධ්‍ය සාමාන්‍යයෙන් නිදහස් වුවද, එය දුර්වල තත්ත්වයක පවතී.

### විදේශ සබඳතා 
පැපුවා නවගිනියාව තම අසල්වැසි ඕස්ට්‍රේලියාව, ඉන්දුනීසියාව සහ සොලමන් දූපත් සමඟ හොඳ සබඳතා පවත්වා ගැනීමට උත්සාහ කරන අතර, ඊට අමතරව උතුරේ පිහිටි ආසියානු රටවල් සමඟ ද සබඳතා ගොඩනඟා ගැනීමට උත්සාහ කර ඇත. කෙසේ වෙතත්, ආධාර වෙනස්වීම් හේතුවෙන් ඕස්ට්‍රේලියාව සමඟ ඇතැම් විට ආතතිකාරී තත්වයන් මතුව ඇති අතර, කලාපීය ගැටුම් පිළිවෙළින් බුගන්විල් සහ පැපුවා ගැටුම් නිසා සොලමන් දූපත් සහ ඉන්දුනීසියාව සමඟ සබඳතා සංකීර්ණ වී ඇත. 1986 දී, පැපුවා නවගිනියාව සොලමන් දූපත් සහ වනුවාටු සමඟ මෙලනීසියානු ස්පියර්හෙඩ් කණ්ඩායමේ (Melanesian Spearhead Group) ආරම්භක සාමාජිකයෙකු බවට පත් වූ අතර, 1988 දී මෙම රටවල් තුන විධිමත් සහයෝගීතා ගිවිසුමකට අත්සන් තැබූහ. 1986 දී ඉන්දුනීසියාව සමඟ ද, 1987 දී ඕස්ට්‍රේලියාව සමඟ ද සහයෝගීතා ගිවිසුම් අත්සන් කරන ලදී.

පැපුවා නවගිනියාව අසල්වැසි බටහිර නවගිනියාව ඉන්දුනීසියාව විසින් පාලනය කිරීම පිළිගෙන සහාය දක්වා ඇත. ඉන්දුනීසියානු ආරක්ෂක හමුදා විසින් මානව හිමිකම් උල්ලංඝනය කිරීම් රාශියක් සිදු කර ඇති බවට වාර්තා වන පැපුවා ගැටුම (Papuan Conflict) මෙහි කේන්ද්‍රස්ථානයයි. සාම්ප්‍රදායික අවශ්‍යතා සඳහා දේශසීමා ආශ්‍රිත ප්‍රජාවල පදිංචිකරුවන්ට එය තරණය කිරීමට අවසර ඇත. අග්නිදිග ආසියාව පැසිෆික් කලාපයට සම්බන්ධ කරන රටේ උපායමාර්ගික පිහිටීම, 21 වන සියවසේ දී භූ දේශපාලනික වශයෙන් වැඩි අවධානයක් දිනා ඇත.

පැපුවා නවගිනියාව 1976 සිට අග්නිදිග ආසියානු ජාතීන්ගේ සංගමයේ (ASEAN) නිරීක්ෂක රාජ්‍යයක් ලෙස කටයුතු කර ඇති අතර, පසුව 1981 දී විශේෂ නිරීක්ෂක තත්ත්වය ලබා ගන්නා ලදී. එය පූර්ණ සාමාජිකත්වය සඳහා අයදුම්පතක් ද ඉදිරිපත් කර ඇත. තවද, පැපුවා නවගිනියාව නොබැඳි ජාතීන්ගේ ව්‍යාපාරය (Non-Aligned Movement), පැසිෆික් දූපත් සංසදය (Pacific Islands Forum), APEC සංවිධානය සහ එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ සාමාජිකයෙකි. එවැනි ප්‍රචණ්ඩත්වයන් පුද්ගලික මෙන්ම ප්‍රජා වියදම් ද ඉහළ නංවන අතර, දේශපාලනයට කාන්තාවන්ගේ සහභාගීත්වය කලාපයේ අවම වීමට හේතුවක් වී ඇති අතර, දෙමාපියන් තම දියණියන් පාසල් යැවීමෙන් වළක්වයි. 2013 දී අවලංගු කරන තෙක්, 1971 මන්ත්‍ර ගුරුකම් පනත මගින් මන්ත්‍ර ගුරුකම් චෝදනා මිනීමැරුමකට ආරක්ෂාවක් ලෙස ක්‍රියා කිරීමට අවසර ලබා දී තිබුණි. පැපුවා නවගිනියාවේ සෑම වසරකම මායාකාරියන් යැයි චෝදනා කරන ලද පුද්ගලයන් 50-150 ක් පමණ මරා දමනු ලැබේ. සමලිංගික ක්‍රියාවන් නීතියෙන් තහනම් කර ඇත.

ගෝත්‍රික ප්‍රචණ්ඩත්වය උස්බිම් ප්‍රදේශවල දිගු කලක් ජීවන මාර්ගයක් වී ඇතත්, ගිනි අවි වැඩිවීම නිසා ජීවිත හානි ඉහළ ගොස් තිබේ. අතීතයේදී, ප්‍රතිවාදී කණ්ඩායම් පොරෝ, පිහි සහ සාම්ප්‍රදායික ආයුධ භාවිතා කළ බව දන්නා අතර, දඩයම් කිරීමේදී හෝ වෙළෙඳපොළවලදී ප්‍රචණ්ඩත්වය වළක්වන නීතිරීතිවලට ගරු කළහ. නමුත් ගිනි අවි භාවිතය වැඩි වීමත් සමඟ මෙම සම්මතයන් වෙනස් වෙමින් පවතී. පතොරම් ජාවාරම සහ සොරකම් කිරීම මෙම කලාපවල ප්‍රචණ්ඩත්වය වැඩි කර ඇති අතර, පොලිස් හමුදා සහ හමුදාවන්ට පාලනය පවත්වා ගැනීම දුෂ්කර වී ඇත. "රාස්කොල්" කල්ලි අතර ප්‍රචණ්ඩත්වය නාගරික සහ ග්‍රාමීය ප්‍රදේශ දෙකෙහිම සිදු වන අතර, සමහර කල්ලි දේශපාලනඥයන් සමඟ සම්බන්ධ වී ඇත. මෙම ප්‍රචණ්ඩත්වය ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල ආර්ථික ක්‍රියාකාරකම් අඩාල කර ඇත. අඩු අරමුදල් හිඟය මෙම අභියෝග තවදුරටත් උග්‍ර කර ඇති අතර, එය නිලධාරීන්ගේ මනෝභාවය ද පිරිහීමට ලක් කර ඇත. පොලිස් ක්‍රියාමාර්ග හේතුවෙන් මානව හිමිකම් උල්ලංඝනය කිරීම් සහ දේපළ විනාශ කිරීම සම්බන්ධයෙන් ගැටළු මතුව ඇත.

### පරිපාලන අංශ 
පැපුවා නවගිනියාව ඒකීය රාජ්‍යයක් වුවද, එය බෙහෙවින් විමධ්‍යගත කර ඇත. රට කලාප හතරක් අතර බෙදී ඇත, නමුත් මේවා පරිපාලන අංශ ලෙස භාවිතා නොකෙරේ. ජාතියට පළාත් මට්ටමේ කොට්ඨාශ 22 ක් ඇත: පළාත් විස්සක්, බුගන්විල් හි ස්වයං පාලන කලාපය සහ ජාතික අගනුවර දිස්ත්‍රික්කය. සෑම පළාතක්ම දිස්ත්‍රික්කවලට බෙදා ඇත (මුළු වශයෙන් 89), ඒවා පළාත් පාලන මට්ටමේ රාජ්‍ය ප්‍රදේශ (LLGs) එකක් හෝ කිහිපයක් ලෙස බෙදා ඇත. LLGs 300 කට වඩා ඇති අතර, ඒවා තරමක් වෙනස් පාලන ව්‍යුහයන් ඇති නාගරික LLGs සහ ග්‍රාමීය LLGs කුඩා සංඛ්‍යාවක් අතර බෙදී ඇත. ප්‍රමාණය හා ජනගහනය අනුව කුඩාම පළාත වන මනුස් හි ඇත්තේ එක් සම-අන්ත දිස්ත්‍රික්කයක් පමණි. පළාත් යනු රටේ ප්‍රාථමික පරිපාලන අංශ වන අතර, පළාත් ආණ්ඩු එම පළාතෙන් තේරී පත් වූ ජාතික මන්ත්‍රීවරුන්ගෙන් සමන්විත වේ. පළාත් පාලන සාම්ප්‍රදායික ගෝත්‍රික නායකත්වයට සමාන්තරව ක්‍රියාත්මක වේ. ඔවුන් ජනගහනය අතින් බෙහෙවින් වෙනස් ය: වැඩිම ජනගහනයක් සහිත හය දෙනා ජාතික ජනගහනයෙන් අඩක් වන අතර කුඩාම හය දෙනා 14% කි. පළාත්වලට තමන්ගේම බදු අය කළ හැකි අතර අධ්‍යාපනය, සෞඛ්‍යය සහ සංවර්ධනය කෙරෙහි යම් පාලනයක් ඇත. පළාත් මට්ටමේ කොට්ඨාශ පහත පරිදි වේ:

## යොමු කිරීම්