චිලී හි භූගෝලය

ඇන්ඩීස් කඳුකරයේ බටහිර පැත්තේ දිගු හා පටු වෙරළබඩ දකුණු කෝන් රටක් වන චිලී, උතුරේ සිට දකුණට කිලෝමීටර 4,300 (සැතපුම් 2,670) කට වඩා විහිදේ, නමුත් නැගෙනහිර සිට බටහිරට පළලම ස්ථානයේ කිලෝමීටර 350 (සැතපුම් 217) ක් සහ නැගෙනහිර සිට බටහිරට පටු ස්ථානයේ කිලෝමීටර 64 (සැතපුම් 40) ක් පමණක් වන අතර සාමාන්‍ය පළල කිලෝමීටර 175 (සැතපුම් 109) කි. මෙය විශාල දේශගුණික විපර්යාසයන් සහ භූ දර්ශන ආවරණය කරයි. එහි වර්ග කිලෝමීටර් 756,950 (වර්ග සැතපුම් 292,260) ක භූමි ප්‍රමාණයකින් යුක්ත වේ. එය පැසිෆික් ගිනි වළල්ල තුළ පිහිටා ඇත. එහි පැසිෆික් දූපත් සහ ඇන්ටාක්ටික් හිමිකම් පෑම හැරුණු විට, චිලී පිහිටා ඇත්තේ 17° සහ 56°S අක්ෂාංශ සහ 66° සහ 75°W දේශාංශ අතර ය.

චිලී යනු ලෝකයේ දිගම උතුරු-දකුණු රටවල් අතර වේ. ප්‍රධාන භූමි ප්‍රදේශය පමණක් සලකා බැලුවහොත්, චිලී රාජ්‍යය නැගෙනහිර සිට බටහිරට පටු වීම නිසා මෙම කණ්ඩායම තුළ අද්විතීය වන අතර, අනෙකුත් දිගු උතුරු-දකුණු රටවල් (බ්‍රසීලය, රුසියාව, කැනඩාව සහ එක්සත් ජනපදය ඇතුළුව) නැගෙනහිර සිට බටහිරට 10 ගුණයකට වඩා පළල වේ. චිලී රාජ්‍යය ඇන්ටාක්ටිකාවේ කිලෝමීටර 1,250,000 (වර්ග සැතපුම් 480,000) ක් තම භූමියේ (චිලී ඇන්ටාක්ටික් ප්‍රදේශය) කොටසක් ලෙස හිමිකම් කියයි. කෙසේ වෙතත්, මෙම දෙවැන්න ඇන්ටාක්ටික් ගිවිසුමේ නියමයන් යටතේ අත්හිටුවා ඇති අතර, චිලී රාජ්‍යය අත්සන් කර ඇත. එය භූගෝලීය වශයෙන් ප්‍රධාන භූමියේ පිහිටා ඇති ලෝකයේ දකුණු දිගම රටයි.

චිලී රාජ්‍යය 1888 දී තම භූමියට ඇතුළත් කළ පොලිනීසියාවේ නැගෙනහිර කෙළවරේ පිහිටි පාස්කු දූපත සහ සලා වයි ගෝමස් දූපත සහ ප්‍රධාන භූමියේ සිට කිලෝමීටර 600 (සැතපුම් 370) ට වඩා දුරින් පිහිටි ජුවාන් ෆර්නැන්ඩස් දූපත් පාලනය කරයි. පාලනය කරන ලද නමුත් තාවකාලිකව ජනාවාස වූ (සමහර දේශීය ධීවරයින් විසින්) සැන් ඇම්බ්‍රෝසියෝ සහ සැන් ෆීලික්ස් යන කුඩා දූපත් ද වේ. මෙම දූපත් කැපී පෙනෙන්නේ චිලී තම වෙරළ තීරයේ සිට පැසිෆික් සාගරය දක්වා භෞමික ජලයට හිමිකම් කියන බැවිනි.

උතුරු ඇටකාමා කාන්තාරයේ ප්‍රධාන වශයෙන් තඹ සහ නයිට්‍රේට් විශාල ඛනිජ සම්පත් අඩංගු වේ. සන්තියාගෝ ඇතුළු සාපේක්ෂව කුඩා මධ්‍යම නිම්නය ජනගහනය සහ කෘෂිකාර්මික සම්පත් අනුව රට ආධිපත්‍යය දරයි. 19 වන සියවසේ අගභාගයේදී උතුරු සහ දකුණු ප්‍රදේශ ඒකාබද්ධ කළ විට චිලී ව්‍යාප්ත වූ ඓතිහාසික මධ්‍යස්ථානය ද මෙම ප්‍රදේශයයි. දකුණු චිලී වනාන්තර, තණබිම් වලින් පොහොසත් වන අතර ගිනි කඳු සහ විල් මාලාවක් ඇත. දකුණු වෙරළ තීරය ෆ්ජෝර්ඩ්, ඇතුල්වීම්, ඇළ මාර්ග, ඇඹරෙන අර්ධද්වීප සහ දූපත් වලින් සමන්විත ලිබ්‍රින්තයකි. ඇන්ඩීස් කඳු නැගෙනහිර මායිමේ පිහිටා ඇත.

### භූගෝල විද්‍යාව 
දකුණු ඇමරිකානු තහඩුවේ නස්කා සහ ඇන්ටාක්ටික් තහඩු යටත් කර ගැනීම හේතුවෙන් චිලී පිහිටා ඇත්තේ පැසිෆික් ගිනි වළල්ලේ කොටසක් වන අධික භූ කම්පන සහ ගිනිකඳු කලාපයක් දිගේ ය. වසර මිලියන 251 කට පෙර අග පැලියෝසොයික් යුගයේදී, චිලී රාජ්‍යය ගොන්ඩ්වානා නමින් හැඳින්වෙන මහාද්වීපික කොටසට අයත් විය. මීට වසර මිලියන 66 කට පෙර, නස්කා තහඩුව සහ දකුණු ඇමරිකානු තහඩුව අතර ගැටීමෙන්, ඇන්ඩීස් කඳු වැටිය ඇති වූ නිසා, මෙසෝසොයික් අවසානයේ සමුද්‍ර අවසාදිත සමුද්‍ර තැන්පතු ඉහළ යාමට පටන් ගත්තේ අවපාතයක් පමණි. මෙම භූමි ප්‍රදේශය වසර මිලියන ගණනක් පුරා පාෂාණ නැමීමෙන් හැඩගස්වනු ඇති අතර, වත්මන් සහනය සාදයි.

චිලී සහනය සමන්විත වන්නේ මධ්‍යම අවපාතයෙන් වන අතර, එය රට දිගටි ලෙස තරණය කරන අතර, භූමියෙන් 80% ක් පමණ සෑදෙන කඳු වැටි දෙකකින් වටවී ඇත: ඇටකාමා කලාපයේ බොලිවියාව සහ ආර්ජන්ටිනාව සමඟ නැගෙනහිර-ස්වාභාවික මායිමට ඇන්ඩීස් කඳු සහ ඇන්ඩීස් සිට බටහිර-සුළු උසකින් යුත් වෙරළබඩ පරාසය. චිලියේ උසම කඳු මුදුන වන්නේ නෙවාඩෝ ඔජොස් ඩෙල් සලාඩෝ වන අතර එය මීටර් 6891.3 ක් උසින් යුක්ත වන අතර එය ලෝකයේ උසම ගිනි කන්ද ද වේ. වෙරළබඩ කඳුවැටියේ උසම ස්ථානය වන්නේ මීටර් 3114 ක් උසැති විකුනා මැකෙන්නා වන අතර එය ඇන්ටොෆගස්ටා නගරයට දකුණින් පිහිටි සියෙරා විකුනා මැකෙන්නා හි පිහිටා ඇත. වෙරළබඩ කඳු සහ පැසිෆික් සාගරය අතර වෙරළබඩ තැනිතලා මාලාවක් ඇති අතර ඒවා විචල්‍ය දිගකින් යුක්ත වන අතර එමඟින් වෙරළබඩ නගර සහ විශාල වරායන් ජනාවාස වීමට ඉඩ සලසයි. තැනිතලා භූමි ප්‍රදේශවල සමහර ප්‍රදේශ ඇන්ඩීස් කඳුවැටියට නැගෙනහිරින් පිහිටි භූමිය සහ පැටගෝනියානු පඩිපෙළ සහ මැගෙලන් ආවරණය කරයි, නැතහොත් ඇල්ටිප්ලානෝ හෝ පූනා ද අටකාමා වැනි උස් කඳු වැටි වලින් වට වූ උස් සානු වේ.

ඈත උතුර යනු රටේ උතුරු මායිම සහ සමාන්තර 26° S අතර ප්‍රදේශය වන අතර එය පළමු කලාප තුන ආවරණය කරයි. එය ලෝකයේ වඩාත්ම ශුෂ්ක ඇටකාමා කාන්තාරය පැවතීම මගින් සංලක්ෂිත වේ. තමරුගල් පැම්පස් ලෙස හැඳින්වෙන ප්‍රදේශයෙන් ආරම්භ වන ඇළ දොළ මගින් කාන්තාරය කැබලි කර ඇත. දෙකට බෙදී නැගෙනහිර අත බොලිවියාව හරහා දිවෙන ඇන්ඩීස් කඳුවැටිය, ඉහළ උන්නතාංශයක් සහ ගිනිකඳු ක්‍රියාකාරිත්වයක් ඇති අතර, කාලයත් සමඟ ක්‍රමයෙන් අවසාදිත සමුච්චය වීම හේතුවෙන් ඇන්ඩියන් උස්බිම් සහ ලුණු ව්‍යුහයන් සලාර් ඩි අටකාමා ලෙස සෑදීමට ඉඩ සලසා ඇත.

දකුණට ඇකොන්කගුවා ගඟ දක්වා විහිදෙන නෝර්ට් චිකෝ වේ. ලොස් ඇන්ඩීස් දකුණට එහි උන්නතාංශය අඩු කිරීමට සහ වෙරළට සමීප වීමට පටන් ගෙන, චිලී භූමියේ පටුම කොටස වන ඉලපෙල් හි උසින් කිලෝමීටර 90 ක් දුරින් ළඟා වේ. කඳු වැටි දෙක ඡේදනය වන අතර, අතරමැදි අවපාතය පාහේ ඉවත් කරයි. භූමිය හරහා ගලා යන ගංගා පැවතීම තීර්යක් නිම්න සෑදීමට ඉඩ සලසයි, එහිදී කෘෂිකර්මාන්තය මෑත කාලයේ දැඩි ලෙස වර්ධනය වී ඇති අතර වෙරළබඩ තැනිතලා පුළුල් වීමට පටන් ගනී.
මධ්‍යම ප්‍රදේශය රටේ වඩාත්ම ජනාකීර්ණ කලාපයයි. වෙරළබඩ තැනිතලා පුළුල් වන අතර පැසිෆික් සාගරය දිගේ නගර සහ වරායන් පිහිටුවීමට ඉඩ සලසයි. ඇන්ඩීස් මීටර් 6000 ට වඩා උන්නතාංශ පවත්වා ගෙන යන නමුත් සාමාන්‍යයෙන් මීටර් 4000 දක්වා උසින් සෙමින් බැස යයි. අතරමැදි අවපාතය නැවත දිස්වන අතර එය අවසාදිත සමුච්චය වීම හේතුවෙන් කෘෂිකාර්මික සංවර්ධනයට සහ මානව ජනාවාසයට ඉඩ සලසන සාරවත් නිම්නයක් බවට පත්වේ. දකුණට, කෝඩිලෙරා ඩි ලා කොස්ටා කෝඩිලෙරා ඩි නහුවෙල්බුටා හි නැවත දිස්වන අතර ග්ලැසියර අවසාදිත ලා ෆ්‍රොන්ටෙරා ප්‍රදේශයේ විල් මාලාවක් නිර්මාණය කරයි.

පැටගෝනියාව රෙලොන්කාවි හි සිට දකුණට සමාන්තරව 41°S උසින් විහිදේ. පසුගිය ග්ලැසියර සමයේදී, මෙම ප්‍රදේශය චිලී සහන ව්‍යුහයන් දැඩි ලෙස ඛාදනය කළ අයිස්වලින් වැසී තිබුණි. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, අතරමැදි අවපාතය මුහුදේ ගිලී යන අතර, වෙරළබඩ කඳු චිලෝ සහ චොනොස් වැනි දූපත් සමූහයකට නැඟී, ටයිටාඕ අර්ධද්වීපයේ 47°S සමාන්තරව අතුරුදහන් වේ. ඇන්ඩීස් කඳු වැටියේ උස අඩු වන අතර ග්ලැසියරවල ක්‍රියාකාරිත්වය නිසා ඇතිවන ඛාදනය හේතුවෙන් ෆ්ජෝර්ඩ්ස් ඇති වී තිබේ. ඇන්ඩීස් හි නැගෙනහිරින්, මහාද්වීපයේ හෝ ඊට උතුරින්, ටියෙරා ඩෙල් ෆියුගෝ දූපතේ සාපේක්ෂව පැතලි තැනිතලා පිහිටා ඇති අතර, ඒවා මැගෙලන් සමුද්‍ර සන්ධියේ විශාල ප්‍රදේශ ආවරණය කරයි. ඔහු කලින් කෝඩිලෙරා ඩි ලා කොස්ටා කළාක් මෙන්, ඇන්ඩීස් කඳු වැටිය සාගරයට කැඩී යාමට පටන් ගෙන, දූපත් සහ දූපත් රාශියක් ඇති කර, එහි අතුරුදහන් වී, දකුණු ඇන්ටිලස් චාපයේ සහ පසුව ඇන්ටාක්ටික් අර්ධද්වීපයේ ගිලී නැවත දිස් වේ, එහිදී එය ඇන්ටාර්ටැන්ඩිස් ලෙස හැඳින්වේ, චිලී ඇන්ටාක්ටික් ප්‍රදේශයේ, මෙරිඩියන් 53°W සහ 90°W අතර පිහිටා ඇත.

පැසිෆික් සාගරයේ මැද, ගිනිකඳු සම්භවයක් ඇති දූපත් කිහිපයක් කෙරෙහි රටට ස්වෛරීභාවයක් ඇත, ඒවා සාමූහිකව ඉන්සියුලර් චිලී ලෙස හැඳින්වේ. ජුවාන් ෆර්නැන්ඩස් සහ පාස්කු දූපතේ දූපත් සමූහය පිහිටා ඇත්තේ නස්කා තහඩුව සහ නැගෙනහිර පැසිෆික් නැගීම ලෙස හැඳින්වෙන පැසිෆික් තහඩුව අතර අස්ථි බිඳීමේ කලාපයේ ය.

### දේශගුණය සහ ජල විද්‍යාව 
චිලීයේ විවිධ දේශගුණය උතුරේ ලෝකයේ වියළිම කාන්තාරය වන ඇටකාමා කාන්තාරයේ සිට මධ්‍යධරණී දේශගුණයක්, පාස්කු දූපතේ නිවර්තන කලාපය, නැගෙනහිර සහ දකුණේ ඇල්පයින් ටුන්ඩ්‍රා සහ ග්ලැසියර ඇතුළු සාගර දේශගුණයක් දක්වා විහිදේ. කොපන් පද්ධතියට අනුව, චිලී එහි දේශසීමා තුළ අවම වශයෙන් ප්‍රධාන දේශගුණික උප වර්ග දහඅටක් ඇත. රටේ බොහෝ ප්‍රදේශවල සෘතු හතරක් ඇත: ගිම්හානය (දෙසැම්බර් සිට පෙබරවාරි දක්වා), සරත් සමය (මාර්තු සිට මැයි දක්වා), ශීත කාලය (ජුනි සිට අගෝස්තු දක්වා) සහ වසන්තය (සැප්තැම්බර් සිට නොවැම්බර් දක්වා).

භූමියේ ලක්ෂණ නිසා, චිලී සාමාන්‍යයෙන් කෙටි දිගකින් සහ අඩු ප්‍රවාහ අනුපාතයකින් යුත් ගංගා රාශියක් තරණය කරයි. ඒවා සාමාන්‍යයෙන් ඇන්ඩීස් සිට පැසිෆික් සාගරය දක්වා විහිදෙන අතර නැගෙනහිර සිට බටහිරට ගලා යයි. ඇටකාමා කාන්තාරය නිසා, නෝර්ටේ ග්‍රෑන්ඩ් හි කෙටි එන්ඩෝර්හයික් ස්වභාවයේ ඇළ දොළ පමණක් ඇත, රටේ දිගම කිලෝමීටර 440 ක් වන ලෝවා ගඟ හැර. ඉහළ නිම්නවල, තෙත්බිම් ප්‍රදේශ මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 4500 ක් උසින් පිහිටි චුන්ගාරා විල ජනනය කරයි. එය සහ ලෞකා ගඟ බොලිවියාව සමඟ මෙන්ම ලුටා ගඟ සමඟ බෙදා ගනී. රටේ මධ්‍ය-උතුරේ, කෘෂිකාර්මික වැදගත්කමක් ඇති නිම්න සාදන ගංගා ගණන වැඩි වේ. කිලෝමීටර 75

### ජෛව විවිධත්වය 
චිලීහි ශාක හා සත්ත්ව විශේෂ එහි සුවිශේෂී භූගෝලීය පිහිටීම නිසා ඉහළ මට්ටමේ ආවේණිකත්වයකින් සංලක්ෂිත වේ. මහාද්වීපික චිලීහි, උතුරේ ඇටකාමා කාන්තාරය සහ නැගෙනහිරින් ඇන්ඩීස් කඳුකරය ශාක හා සත්ත්ව විශේෂ හුදකලා වීමට හේතු වූ බාධක වේ. ඊට අමතරව චිලීහි දැවැන්ත දිග (කිලෝමීටර් 4,300 (සැතපුම් 2,672) ට වැඩි) එකතු වන අතර එමඟින් පුළුල් පරාසයක දේශගුණික හා පරිසරයන් ඇති වන අතර ඒවා සාමාන්‍ය කලාප තුනකට බෙදිය හැකිය: උතුරේ කාන්තාර පළාත්, මධ්‍යම චිලී සහ දකුණේ තෙතමනය සහිත ප්‍රදේශ.

චිලීහි ස්වදේශික ශාක අනෙකුත් දකුණු ඇමරිකානු රටවල ශාක හා සසඳන විට සාපේක්ෂව අඩු විශේෂ වලින් සමන්විත වේ. උතුරු කෙළවරේ වෙරළබඩ සහ මධ්‍යම කලාපය බොහෝ දුරට වෘක්ෂලතාදියෙන් තොර වන අතර ලෝකයේ වඩාත්ම නිරපේක්ෂ කාන්තාරයට ළඟා වේ.

ඇන්ඩීස් කඳු බෑවුම්වල, විසිරී ඇති ටෝලා කාන්තාර පඳුරු වලට අමතරව, තණකොළ දක්නට ලැබේ. මධ්‍යම නිම්නය පතොක් විශේෂ කිහිපයකින්, හාඩි එස්පිනෝස්, චිලී පයින්, දකුණු බීච් සහ චිලියේ ජාතික මල වන රතු සීනුව හැඩැති මලක් වන කොපිහු වලින් සංලක්ෂිත වේ.

අන්ත දකුණේ සීතල උෂ්ණත්වය සහ සුළං අධික වනාන්තර වගාව වළක්වයි. තණකොළ බිම් නැගෙනහිර මැගල්ලන්ස් පළාතේ සහ උතුරු ටියෙරා ඩෙල් ෆියුගෝ (පැටගෝනියාවේ) හි දක්නට ලැබේ. චිලී ශාක වලින් වැඩි ප්‍රමාණයක් අසල්වැසි ආර්ජන්ටිනාවෙන් වෙනස් වන අතර, එයින් පෙන්නුම් කරන්නේ ඇන්ඩියන් බාධකය එහි ගොඩනැගීමේදී පැවති බවයි. චිලී රාජ්‍යයට 2018 වනාන්තර භූ දර්ශන අඛණ්ඩතා දර්ශක සාමාන්‍ය ලකුණු 7.37/10 ක් හිමි වූ අතර, එය රටවල් 172 න් ගෝලීය වශයෙන් 43 වන ස්ථානයට පත්විය.

චිලී රාජ්‍යයේ දිලීර විශේෂ 3,000 කට වඩා වාර්තා වී ඇත, නමුත් මෙම සංඛ්‍යාව සම්පූර්ණ නොවේ. ලොව පුරා ඇති සියලුම දිලීර වලින් සියයට 7 ක් පමණ පමණක් මෙතෙක් සොයාගෙන ඇති බවට පොදුවේ පිළිගත් ඇස්තමේන්තුව අනුව, චිලී රාජ්‍යයේ දක්නට ලැබෙන සැබෑ මුළු දිලීර විශේෂ සංඛ්‍යාව බොහෝ සෙයින් වැඩි වීමට ඉඩ ඇත. ලබා ගත හැකි තොරතුරු ප්‍රමාණය තවමත් ඉතා කුඩා වුවද, චිලී රාජ්‍යයට ආවේණික දිලීර විශේෂ සංඛ්‍යාව ඇස්තමේන්තු කිරීමට පළමු උත්සාහයක් ගෙන ඇති අතර, 1995 විශේෂ තාවකාලිකව රටේ ආවේණික විය හැකි ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.

චිලී රාජ්‍යයේ භූගෝලීය හුදකලාව සත්ත්ව සංක්‍රමණය සීමා කර ඇති බැවින් බොහෝ සුවිශේෂී දකුණු ඇමරිකානු සතුන්ගෙන් කිහිපයක් පමණක් දක්නට ලැබේ. විශාල ක්ෂීරපායින් අතර පූමා හෝ කූගර්, ලාමා වැනි ගුවානාකෝ සහ නරියා වැනි චිල්ලා වේ. වනාන්තර කලාපයේ, අඟහරු විශේෂ කිහිපයක් සහ පුඩු ලෙස හඳුන්වන කුඩා මුවෙකු දක්නට ලැබේ.

කුඩා පක්ෂි විශේෂ රාශියක් ඇත, නමුත් විශාල පොදු ලතින් ඇමරිකානු වර්ග බොහොමයක් නොමැත. මිරිදිය මත්ස්‍යයන් ස්වල්පයක් ආවේණික වේ, නමුත් උතුරු ඇමරිකානු ට්‍රවුට් ඇන්ඩියන් විල් වලට සාර්ථකව හඳුන්වා දී ඇත. හම්බෝල්ට් ධාරාව ආසන්නයේ පිහිටා ඇති නිසා, සාගර ජලය මත්ස්‍යයන් සහ අනෙකුත් සාගර ජීවීන්ගෙන් පිරී ඇති අතර, එමඟින් පෙන්ගුයින් කිහිපයක් ඇතුළුව පොහොසත් ජලජ පක්ෂීන් වර්ගයකට සහාය වේ. තල්මසුන් බහුලව සිටින අතර, සීල් විශේෂ හයක් පමණ ප්‍රදේශයේ දක්නට ලැබේ.

## යොමු කිරීම්