කිරිබාටි හි ආර්ථිකය

කිරිබාටි සතුව ස්වභාවික සම්පත් ඉතා ස්වල්පයකි. බනබා හි වාණිජමය වශයෙන් ප්‍රයෝජනයට ගත හැකි පොස්පේට් තැන්පතු, නිදහස ලබන අවස්ථාව වන විට ක්ෂය වී තිබුණි. වර්තමානයේ කොප්පරා (Copra) සහ මාළු නිෂ්පාදනය හා අපනයනයෙන් වැඩි කොටසක් නියෝජනය කරයි. කිරිබාටි ඕෂනියාවේ (Oceania) ඕනෑම ස්වෛරී රාජ්‍යයකට වඩා අඩුම දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය (GDP) ඇති අතර, එය ලෝකයේ අවම සංවර්ධිත රටවල් අතරින් එකක් ලෙස සැලකේ.

කිරිබාටි එහි ආදායමෙන් විශාල කොටසක් විවිධ ආකාරවලින් විදේශයන්ගෙන් ලබා ගනී. උදාහරණ ලෙස ධීවර බලපත්‍ර, සංවර්ධන ආධාර, කම්කරුවන්ගේ ප්‍රේෂණ (remittances), විශේෂයෙන්ම සමුද්‍රීය පුහුණු මධ්‍යස්ථානයෙන් පිටතට යන නාවිකයින්ගෙන් ලැබෙන ආදායම, සහ සංචාරකයින් කිහිප දෙනෙකුගෙන් ලැබෙන ආදායම ඇතුළත් වේ. කිරිබාටි හි සීමිත දේශීය නිෂ්පාදන හැකියාව හේතුවෙන්, එයට අවශ්‍ය සියලුම අත්‍යවශ්‍ය ආහාර ද්‍රව්‍ය සහ නිෂ්පාදිත භාණ්ඩ ආනයනය කිරීමට සිදුවන අතර, ඒ සඳහා මූල්‍ය පහසුකම් සැපයීමට මෙම බාහිර ආදායම් මූලාශ්‍ර මත රඳා පවතී.

කිරිබාටි ආර්ථිකයට ජාත්‍යන්තර සංවර්ධන ආධාර වැඩසටහන් වලින් ප්‍රතිලාභ ලැබේ. 2009 දී සංවර්ධන ආධාර ලබා දුන් බහුපාර්ශ්වික පරිත්‍යාගශීලීන් වූයේ යුරෝපීය සංගමය (ඕස්ට්‍රේලියානු ඩොලර් මිලියන 9), එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවර්ධන වැඩසටහන (ඕස්ට්‍රේලියානු ඩොලර් මිලියන 3.7), යුනිසෙෆ් සහ ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානය (ඕස්ට්‍රේලියානු ඩොලර් 100,000) ය. 2009 දී ද්විපාර්ශ්වික සංවර්ධන ආධාර ලබා දුන් පරිත්‍යාගශීලීන් වූයේ ඕස්ට්‍රේලියාව (ඕස්ට්‍රේලියානු ඩොලර් මිලියන 11), ජපානය (ඕස්ට්‍රේලියානු ඩොලර් මිලියන 2), නවසීලන්තය (ඕස්ට්‍රේලියානු ඩොලර් මිලියන 6.6), තායිවානය (ඕස්ට්‍රේලියානු ඩොලර් මිලියන 10.6), සහ ආසියානු සංවර්ධන බැංකුවේ තාක්ෂණික ආධාර ප්‍රදාන ඇතුළුව ඕස්ට්‍රේලියානු ඩොලර් මිලියන 16.2ක් ලබා දුන් අනෙකුත් පරිත්‍යාගශීලීන් ය.

2010/2011 දී ප්‍රධාන පරිත්‍යාගශීලීන් වූයේ ඕස්ට්‍රේලියාව (ඕස්ට්‍රේලියානු ඩොලර් මිලියන 15), තායිවානය (ඕස්ට්‍රේලියානු ඩොලර් මිලියන 11); නවසීලන්තය (ඕස්ට්‍රේලියානු ඩොලර් මිලියන 6), ලෝක බැංකුව (ඕස්ට්‍රේලියානු ඩොලර් මිලියන 4) සහ ආසියානු සංවර්ධන බැංකුව යි.

1956 දී, ගිල්බට් සහ එලීස් දූපත් (Gilbert and Ellice Islands) පොස්පේට් කැණීම් වලින් රටේ ආදායම් සඳහා ගබඩාවක් ලෙස ක්‍රියා කිරීමට ස්වෛරී ධන අරමුදලක් (sovereign wealth fund) පිහිටුවන ලදී. 2008 දී, ආදායම් සමාකරණ සංචිත අරමුදලේ (Revenue Equalization Reserve Fund) වටිනාකම ඇමරිකානු ඩොලර් මිලියන 400 ක් විය. 2008 මූල්‍ය අර්බුදය සහ අසාර්ථක වූ අයිස්ලන්ත බැංකුවලට නිරාවරණය වීම හේතුවෙන් RERF හි වත්කම් 2007 දී A$ මිලියන 637 (දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 420%) සිට 2009 දී

2011 මැයි මාසයේදී, කිරිබාටි ආර්ථිකය පිළිබඳ ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදලේ (IMF) රට වාර්තා තක්සේරුව වූයේ "වසර දෙකක හැකිලීමෙන් පසුව, ආර්ථිකය 2010 දෙවන භාගයේදී යථා තත්ත්වයට පත් වූ අතර උද්ධමන පීඩනය පහව ගියේය. එය වසර සඳහා 1.75% කින් වර්ධනය වී ඇති බව ගණන් බලා ඇත. කාලගුණික හේතු නිසා කොප්පරා නිෂ්පාදනය පහත වැටීමක් තිබියදීත්, විශේෂයෙන්ම සිල්ලර වෙළඳාමෙහි පෞද්ගලික අංශයේ ක්‍රියාකාරිත්වය ඉහළ ගොස් ඇති බව පෙනේ. සංචාරක පැමිණීම් 2009 හා සසඳන විට 20% කින් ඉහළ ගිය නමුත්, එය ඉතා අඩු මට්ටමක පවතී. ලෝක ආහාර සහ ඉන්ධන මිල ඉහළ යාම නොතකා, 2008 අර්බුදයේ ඉහළ අගයන්ගෙන් උද්ධමනය සෘණ අගයකට පහත වැටී ඇති අතර, එය දේශීය මුදල් ලෙස භාවිතා කරන ඕස්ට්‍රේලියානු ඩොලරයේ ශක්තිමත් අගය කිරීම සහ ලෝක සහල් මිල පහත වැටීම පිළිබිඹු කරයි. ආර්ථික ක්‍රියාකාරකම් අඩාල වීමත් සමඟ 2009 දී සමස්ත ආර්ථිකයේ ණය වර්ධනය පහත වැටුණි. නමුත් 2010 දෙවන භාගයේදී යථා තත්ත්වයට පත්වීමත් සමඟ එය ඉහළ යාමට පටන් ගත්තේය."

### විසිතුරු මත්ස්‍යයන් 
කිරිබාටි අතින් අල්ලන ලද විසිතුරු මාළු ප්‍රධාන අපනයනකරුවෙකි. කිරිතිමාටි (නත්තල් දූපත) හි බලපත්‍රලාභී ක්‍රියාකරුවන් අට දෙනෙක් සිටිති. 2005 අවසානය වන විට අපනයනය කරන ලද සුරතල් මාළු සංඛ්‍යාව 110,000 ක් විය. සියලුම ක්‍රියාකරුවන්ට ගොඩබිම පදනම් වූ පහසුකමක් ඇත, නමුත් මාළු නැව්ගත කිරීමට පෙර දින දක්වා ගල්පරවල බහාලුම්වල තබා ඇත. මෙය මෙහෙයුම් පිරිවැය සහ අපනයනය කිරීමට නියමිත සුරතල් මසුන්ගේ මරණ අනුපාතය අඩු කිරීම සඳහා වේ. ෆ්ලේම් ඇන්ජල්ෆිෂ් (Centropyge loriculus) ප්‍රධාන වශයෙන් අපනයනය කරන විශේෂය වේ.

### ප්‍රවාහනය 
කිරිබාටි සතුව දේශීය ගුවන් සේවා දෙකක් ඇත: එයාර් කිරිබාටි (Air Kiribati) සහ කොරල් සන් එයාර්වේස් (Coral Sun Airways). ගුවන් සේවා දෙකම තාරාවා හි බොන්රිකි ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ (Bonriki International Airport) හි පිහිටා ඇති අතර ගිල්බට් දූපත් සහ ලයින් දූපත් වලට පමණක් සේවය කරයි: බනබා සහ ෆීනික්ස් දූපත් වලට දේශීය ගුවන් සේවා මගින් සේවය සපයන්නේ නැත. කොරල් සන් එයාර්වේස් ගුවන් සේවය බොන්රිකි ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ සිට අබයියං, ඇබර්මාමා, අරනුකා, අරෝරේ, බෙරු, බුටරිටාරි, කුරියා, මැකින්, මරකෙයි, ඔනොටෝවා, නොනෝටි, නිකුනා, ටැබිටෙවෙයා සහ ටමානා දූපත් වෙත පියාසර කරයි.

කිරිතිමාටි හි කැසිඩි ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ (Cassidy International Airport) වෙත ෆීජි එයාර්වේස් (Fiji Airways) මගින් ජාත්‍යන්තර සේවාවක් සපයයි: නාඩි සිට කැසිඩි ගුවන්තොටුපළට සහ පසුව හොනොලුලු වෙත.

## යොමු කිරීම්