නවසීලන්තයේ ආර්ථිකය

නවසීලන්තයට දියුණු වෙළඳපොළ ආර්ථිකයක් ඇත. 2022 මානව සංවර්ධන දර්ශකයේ 16 වැනි ස්ථානයට සහ 2022 ආර්ථික නිදහස් දර්ශකයේ 4 වැනි ස්ථානයට රට ශ්‍රේණිගත කර ඇත. එය 2023 වන විට එක්සත් ජනපද ඩොලර් 48,071 ක නාමික දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයක් (GDP) සහිත ඉහළ ආදායම් ලබන ආර්ථිකයකි. එහි මුදල් ඒකකය නවසීලන්ත ඩොලරය වන අතර, එය අවිධිමත් ලෙස "කිවී ඩොලරය" ලෙස හැඳින්වේ; එය කුක් දූපත්, නියු, ටොකෙලෝ සහ පිට්කෙයාන් දූපත් වල ද සංසරණය වේ.

ඓතිහාසික වශයෙන්, මුද්‍රා තැබීම, තල්මසුන් ඇල්ලීම, හණ, රත්‍රන්, කෞරි ගම් සහ ස්වදේශික දැව කෙරෙහි අවධානය යොමු කරමින් නිස්සාරක කර්මාන්ත නවසීලන්තයේ ආර්ථිකයට ප්‍රබල ලෙස දායක වී ඇත. 1882 දී ඩනඩින් නෞකාවේ ශීත කළ මස්වල පළමු නැව්ගත කිරීම මගින් බ්‍රිතාන්‍යයට මස් සහ කිරි නිෂ්පාදන අපනයනය කිරීම ස්ථාපිත කිරීමට හේතු වූ අතර, එම වෙළඳාම නවසීලන්තයේ ශක්තිමත් ආර්ථික වර්ධනයක් සඳහා පදනම සපයන ලදී. එක්සත් රාජධානියෙන් සහ එක්සත් ජනපදයෙන් කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදන සඳහා වූ ඉහළ ඉල්ලුම 1950 සහ 1960 ගණන්වලදී නවසීලන්ත වැසියන්ට ඕස්ට්‍රේලියාවට සහ බටහිර යුරෝපයට වඩා ඉහළ ජීවන තත්ත්වයක් ලබා ගැනීමට උපකාර විය.  1973 දී, එක්සත් රාජධානිය යුරෝපීය ආර්ථික ප්‍රජාවට එක්වීමත් සමඟ නවසීලන්තයේ අපනයන වෙළඳපොල අඩු වූ අතර, 1973 තෙල් සහ 1979 බලශක්ති අර්බුද වැනි අනෙකුත් සාධක දරුණු ආර්ථික අවපාතයකට තුඩු දුන්නේය. නවසීලන්තයේ ජීවන තත්ත්වය ඕස්ට්‍රේලියාවේ සහ බටහිර යුරෝපයේ ජීවන තත්ත්වයට වඩා පහත වැටුණු අතර, 1982 වන විට ලෝක බැංකුව විසින් සමීක්ෂණය කරන ලද සියලුම සංවර්ධිත ජාතීන් අතර නවසීලන්තයේ ඒක පුද්ගල ආදායම අඩුම විය. 1980 ගණන්වල මැද භාගයේදී නවසීලන්තය වසර තුනක කාලයක් තුළ සහනාධාර ඉවත් කිරීම මගින් එහි කෘෂිකාර්මික අංශයේ නියාමනය ඉවත් කළේය. 1984 සිට, අනුප්‍රාප්තික රජයන් ප්‍රධාන සාර්ව ආර්ථික ප්‍රතිව්‍යුහගත කිරීම්වල (මුලින් Rogernomics ලෙසත් පසුව Ruthanasia ලෙසත් හැඳින්වූ) නිරත වූ අතර, නවසීලන්තය ආරක්ෂණවාදී සහ ඉහළ නියාමනය කරන ලද ආර්ථිකයක සිට ලිබරල්කරණය වූ නිදහස් වෙළඳ ආර්ථිකයක් දක්වා වේගයෙන් පරිවර්තනය කළේය. 2015 දී නවසීලන්තයේ රත්‍රන් නිෂ්පාදනය ටොන් 12 ක් විය.
1991 සහ 1992 වසරවලදී විරැකියාව 10% ට මදක් ඉහළින් උච්චතම ස්ථානයට පත් විය, එය 1987 කොටස් වෙළඳපොළ බිඳවැටීමෙන් පසුව සිදු වූවකි. නමුත් එය අවසානයේ 2007 දී 3.7% දක්වා පහත වැටුණි (සංසන්දනය කළ හැකි OECD ජාතීන් විසි හතක් අතරින් තුන්වන ස්ථානයට පත් විය). එහි GDP අඛණ්ඩ කාර්තු පහක් සඳහා හැකිළී ගිය අතර, එය වසර තිහකට වැඩි කාලයකදී ඇති වූ දීර්ඝතම ආර්ථික පසුබෑම විය. වත්මන් ක්‍රමවේදය භාවිතා කරමින් වාර්තා වූ අඩුම විරැකියා අනුපාතය 2021 දෙසැම්බර් මාසයේදී COVID-19 වසංගතය අතරතුර 3.2% ක් විය. විවිධ වයස් කාණ්ඩ සඳහා විරැකියා අනුපාත ද ඒ හා සමාන ප්‍රවණතා පෙන්නුම් කළ නමුත්, තරුණයින් අතර එය අඛණ්ඩව ඉහළ මට්ටමක පැවතුණි. 2021 සැප්තැම්බර් කාර්තුව තුළ සාමාන්‍ය විරැකියා අනුපාතය 3.2% ක් පමණ වූ අතර, වයස අවුරුදු 15 සිට 24 දක්වා තරුණයින් සඳහා විරැකියා අනුපාතය 9.2% ක් විය. 1970 ගණන්වල සිට නවසීලන්තය "බුද්ධිගලනයන්" මාලාවක් අත්විඳ ඇති අතර, එය අදටත් පවතී. ඉහළ කුසලතා සහිත සේවකයින්ගෙන් හතරෙන් එකක් පමණ විදේශයන්හි, විශේෂයෙන්ම ඕස්ට්‍රේලියාවේ සහ බ්‍රිතාන්‍යයේ ජීවත් වන අතර, එය ඕනෑම සංවර්ධිත ජාතියකින් වාර්තා වූ විශාලතම අනුපාතයයි. කෙසේ වෙතත්, මෑත දශකවලදී, "බුද්ධි ලාභයක්" යුරෝපයෙන් සහ අඩු සංවර්ධිත රටවලින් උගත් වෘත්තිකයන් ආකර්ෂණය කර ගෙන ඇත. අද වන විට නවසීලන්තයේ ආර්ථිකය ඉහළ මට්ටමේ නවෝත්පාදනයන්ගෙන් ප්‍රයෝජන ලබයි.

නවසීලන්තයේ දරිද්‍රතාවය වර්ධනය වන ආදායම් අසමානතාවයෙන් සංලක්ෂිත වේ. නවසීලන්තයේ ධනය ඉතා ඉහළ ලෙස කේන්ද්‍රගත වී ඇත. තවද, නවසීලන්තයේ ළමා දරිද්‍රතාවය රජය විසින් ප්‍රධාන සමාජ ගැටලුවක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. 2022 ජූනි වන විට, සමස්ත ළමුන්ගෙන් 12.0% ක් අඩු ආදායම්ලාභී නිවාසවල ජීවත් වන අතර, ඔවුන්ගේ ආදායම මධ්‍යන්‍ය සමාන කරන ලද ගෘහ ආදායමෙන් 50% කටත් වඩා අඩුය. 2020 වන විට, මඕරි ළමුන්ගෙන් හතරෙන් එකක් (23.3%) සහ පැසිෆික් දූපත් ළමුන්ගෙන් තුනෙන් එකකට ආසන්න ප්‍රමාණයක් (28.6%) දරිද්‍රතාවයෙන් පෙළෙන බැවින්, දරිද්‍රතාවය වාර්ගික සුළුතර නිවාසවලට අසමාන ලෙස ඉහළ බලපෑමක් ඇති කරයි. විශේෂයෙන්ම කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදන මත දැඩි ලෙස රඳා පවතී. එහි නිෂ්පාදනයෙන් 24% ක් අපනයන වලින් සමන්විත වන අතර, මෙය නවසීලන්තය ජාත්‍යන්තර භාණ්ඩ මිල සහ ගෝලීය ආර්ථික අවපාතයන්ට ගොදුරු විය හැකි තත්ත්වයට පත් කරයි. 2014 දී රටේ සියලුම අපනයනවල වටිනාකමෙන් 55% ක් ආහාර නිෂ්පාදන වූ අතර, දැව දෙවන විශාලතම ආදායම් මාර්ගය විය (7%). 2018 ජූනි වන විට නවසීලන්තයේ ප්‍රධාන වෙළඳ හවුල්කරුවන් වන්නේ චීනය (නවසීලන්ත ඩොලර් බිලියන 27.8), ඕස්ට්‍රේලියාව (නවසීලන්ත ඩොලර් බිලියන 26.2), යුරෝපීය සංගමය (නවසීලන්ත ඩොලර් බිලියන 22.9), එක්සත් ජනපදය (නවසීලන්ත ඩොලර් බිලියන 17.6), සහ ජපානය (නවසීලන්ත ඩොලර් බිලියන 8.4) වේ. 2008 අප්‍රේල් 7 වන දින, නවසීලන්තය සහ චීනය නවසීලන්තය-චීන නිදහස් වෙළඳ ගිවිසුමට අත්සන් තැබූ අතර, එය චීනය සංවර්ධිත රටක් සමඟ අත්සන් කළ පළමු එවැනි ගිවිසුමයි. 2023 ජූලි මාසයේදී නවසීලන්තය සහ යුරෝපීය සංගමය යුරෝපා සංගමය-නවසීලන්ත නිදහස් වෙළඳ ගිවිසුමකට එළඹුණු අතර, එමඟින් කලාප දෙක අතර වෙළඳාම් කරන භාණ්ඩ කිහිපයක තීරුබදු ඉවත් කරන ලදී. මෙම නිදහස් වෙළඳ ගිවිසුම පූර්ව පැවති නිදහස් වෙළඳ ගිවිසුම තවදුරටත් පුළුල් කළ අතර, එයට බලපෑමට ලක් වූ කර්මාන්තවලින් ලැබුණු ප්‍රතිචාර අනුව මස් සහ කිරි නිෂ්පාදන සඳහා තීරුබදු අඩු කිරීමක් සිදු විය.

ආර්ථිකයේ විශාලතම අංශය සේවා අංශය වන අතර, එයට පසුව නිෂ්පාදන සහ ඉදිකිරීම් අංශය සහ පසුව ගොවිතැන් සහ අමුද්‍රව්‍ය නිස්සාරණය අනුප්‍රාප්තිකව පවතී. 2017 දී, ජාත්‍යන්තර සංචාරක පැමිණීම් 2022 දක්වා වාර්ෂිකව 5.4% ක අනුපාතයකින් වැඩි වනු ඇතැයි අපේක්ෂා කරන ලදී. බොහෝ ගොවීන්ට ලොම් තවදුරටත් ලාභදායී නොවේ. ඊට වෙනස්ව, කිරි ගොවිතැන වර්ධනය වී ඇති අතර, 1990 සහ 2007 අතර කාලය තුළ කිරි ගවයින් සංඛ්‍යාව දෙගුණයක් වී නවසීලන්තයේ විශාලතම අපනයන ආදායම් මාර්ගය බවට පත් විය. 2018 ජූනි දක්වා වසර තුළ, කිරි නිෂ්පාදන මුළු අපනයනවලින් 17.7% ක් (ඩොලර් බිලියන 14.1) වූ අතර, 2017-18 දී අනෙකුත් අපනයන වූයේ මස් (8.8%), දැව සහ දැව නිෂ්පාදන (6.2%), පළතුරු (3.6%), යන්ත්‍රෝපකරණ (2.2%) සහ වයින් (2.1%) ය. 2007 දී පළමු වරට ලොම් අපනයන අභිබවා යමින්.

### යටිතල පහසුකම් 
2015 දී, පුනර්ජනනීය බලශක්තිය නවසීලන්තයේ දළ බලශක්ති සැපයුමෙන් 40.1% ක් ජනනය කළේය. රටේ විදුලි සැපයුමෙන් බහුතරයක් ජල විදුලියෙන් ජනනය වන අතර, වයිකාටෝ, වයිටාකි සහ ක්ලුතා / මාටා-ඕ ගංගා මෙන්ම මනපූරි හි ද ප්‍රධාන ව්‍යාපෘති ක්‍රියාත්මක වේ. උතුරු දූපතේ ටවුපෝ ගිනිකඳු කලාපය පුරා පිහිටා ඇති විශාල බලාගාර කිහිපයක් සමඟ භූතාප බලය ද විදුලිය ජනනය කිරීමේ ප්‍රධාන දායකයෙකි.  විදුලි ජනනය සහ සිල්ලර වෙළඳපොලේ ප්‍රධාන සමාගම් හතර වන්නේ Contact Energy, Genesis Energy, Mercury Energy සහ Meridian Energy ය. රාජ්‍ය සතු Transpower සමාගම උතුරු සහ දකුණු දූපත් වල අධි-වෝල්ටීයතා සම්ප්‍රේෂණ ජාල මෙන්ම දෙක එකට සම්බන්ධ කරන Inter-Island HVDC link ද ක්‍රියාත්මක කරයි.

නවසීලන්තයේ ප්‍රවාහන ජාලය කිලෝමීටර 94,000 ක මාර්ග වලින් සමන්විත වන අතර, මහාමාර්ග කිලෝමීටර 199 ක් ඇතුළුව, සහ දුම්රිය මාර්ග කිලෝමීටර 4,128 ක් ඇතුළත් වේ. රටේ දුම්රිය මාර්ග 1993 දී පෞද්ගලීකරණය කරන ලද නමුත් 2004 සහ 2008 අතර අදියර වශයෙන් රජය විසින් නැවත ජනසතු කරන ලදී. රාජ්‍ය සතු KiwiRail සමාගම දැන් දුම්රිය මාර්ග ක්‍රියාත්මක කරයි. දුම්රිය මාර්ග රටේ දිග දිගේ දිවෙන නමුත්, බොහෝ මාර්ග දැන් මගීන් වෙනුවට භාණ්ඩ ප්‍රවාහනය කරයි. ප්‍රධාන දූපත් දෙකෙහි මාර්ග සහ දුම්රිය ජාලයන් Interislander (KiwiRail හි කොටසක්) සහ Bluebridge විසින් ක්‍රියාත්මක කරනු ලබන වෙලින්ටන් සහ පික්ටන් අතර roll-on/roll-off තොටුපළ මගින් සම්බන්ධ වේ. බොහෝ ජාත්‍යන්තර අමුත්තන් ගුවන් මාර්ගයෙන් පැමිණේ. නවසීලන්තයට ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළ හතරක් ඇත: ඕක්ලන්ඩ්, ක්‍රයිස්ට්චර්ච්, ක්වීන්ස්ටවුන් සහ වෙලින්ටන්; කෙසේ වෙතත්, ඕක්ලන්ඩ් සහ ක්‍රයිස්ට්චර්ච් පමණක් ඕස්ට්‍රේලියාව හෝ ෆීජි හැර වෙනත් රටවලට සෘජු ගුවන් ගමන් සපයයි.

Telecom New Zealand සමාගම පිහිටුවන තෙක් නවසීලන්ත තැපැල් කාර්යාලයට නවසීලන්තයේ විදුලි සංදේශ සම්බන්ධයෙන් ඒකාධිකාරයක් පැවතුනි. 1987 දී එය රාජ්‍ය සතු ව්‍යවසායක් ලෙස පිහිටුවන ලද අතර 1990 දී පෞද්ගලීකරණය කරන ලදී. 2011 දී Telecom (දැන් Spark) වෙතින් වෙන් වූ Chorus සමාගමට තවමත් විදුලි සංදේශ යටිතල පහසුකම් වලින් බහුතරයක් හිමි වන නමුත්, අනෙකුත් සැපයුම්කරුවන්ගෙන් තරඟකාරිත්වය වැඩි වී ඇත. 2017 වන විට, එක්සත් ජාතීන්ගේ ජාත්‍යන්තර විදුලි සංදේශ සංගමය තොරතුරු සහ සන්නිවේදන යටිතල පහසුකම් සංවර්ධනය සම්බන්ධයෙන් නවසීලන්තය 13 වන ස්ථානයට ශ්‍රේණිගත කරයි.

### විද්‍යාව සහ තාක්ෂණය 
නවසීලන්තයේ විද්‍යාවට මුල්ම දායකත්වය දැක්වූයේ කෘෂිකාර්මික භාවිතයන් සහ රෝගාබාධ සඳහා ශාකසාර ප්‍රතිකාර වල බලපෑම් පිළිබඳ දැනුම රැස් කරගත් මඕරි තෝහුංගා විසිනි. 1700 ගණන්වල කුක්ගේ ගමන් සහ 1835 දී ඩාවින්ගේ ගමන් වැදගත් විද්‍යාත්මක උද්භිද විද්‍යාත්මක සහ සත්ව විද්‍යාත්මක අරමුණු සහිත විය. 19 වැනි සියවසේ විශ්ව විද්‍යාල පිහිටුවීම පරමාණු විඛණ්ඩනය සඳහා අර්නස්ට් රදර්ෆෝඩ්, රොකට් විද්‍යාව සඳහා විලියම් පිකරිං, DNA සොයා ගැනීමට උදව් කළ මොරිස් විල්කින්ස්, මන්දාකිණි සෑදීම සඳහා බියට්‍රිස් ටින්ස්ලි, ප්ලාස්ටික් සැත්කම් සඳහා ආර්චිබල්ඩ් මැක්ඉන්ඩෝ සහ සන්නායක බහු අවයවක සඳහා ඇලන් මැක්ඩයර්මිඩ් වැනි කැපී පෙනෙන නවසීලන්ත ජාතිකයින්ගේ විද්‍යාත්මක සොයාගැනීම් පෝෂණය කළේය.

Crown Research Institutes (CRIs) 1992 දී පවතින රාජ්‍ය සතු පර්යේෂණ ආයතන වලින් පිහිටුවන ලදී. නවසීලන්තයේ ප්‍රතිලාභය සඳහා ආර්ථික, පාරිසරික, සමාජීය සහ සංස්කෘතික ක්ෂේත්‍ර හරහා නව විද්‍යාව, දැනුම, නිෂ්පාදන සහ සේවා පර්යේෂණ කිරීම සහ සංවර්ධනය කිරීම ඔවුන්ගේ කාර්යභාරය වේ. GDP හි ප්‍රතිශතයක් ලෙස පර්යේෂණ සහ සංවර්ධන (R&D) සඳහා වන මුළු දළ වියදම 2015 හි 1.23% සිට 2018 දී 1.37% දක්වා ඉහළ ගියේය. GDP හි ප්‍රතිශතයක් ලෙස එහි දළ පර්යේෂණ සහ සංවර්ධන වියදම් සඳහා නවසීලන්තය OECD හි 21 වන ස්ථානයට පත්ව ඇත. 2024 දී ගෝලීය නවෝත්පාදන දර්ශකයේ නවසීලන්තය 25 වන ස්ථානයට පත් විය.

අභ්‍යවකාශ ප්‍රතිපත්ති, නියාමනය සහ අංශ සංවර්ධනය සඳහා නවසීලන්ත අභ්‍යවකාශ ඒජන්සිය 2016 දී රජය විසින් නිර්මාණය කරන ලදී. Rocket Lab යනු රටේ පළමු වාණිජ රොකට් දියත් කරන්නා විය.

නවසීලන්තයේ පෞද්ගලික සහ වාණිජ පර්යේෂණ ආයතනවලින් බහුතරයක් අවධානය යොමු කර ඇත්තේ කෘෂිකාර්මික හා ධීවර අංශ කෙරෙහි ය. උදාහරණ ලෙස Cawthron Institute, Livestock Improvement Corporation, Fonterra Research and Development Centre, Bragato Research Institute, Kiwifruit Breeding Centre, සහ B+LNZ Genetics දැක්විය හැක.

## යොමු කිරීම්