හයිටි ඉතිහාසය

### පූර්ව-කොලොම්බියානු යුගය 
හයිටියේ බටහිර අටෙන් තුනෙන් කොටසක් හිමි හිස්පැනියෝලා දූපත, මධ්‍යම හෝ උතුරු දකුණු ඇමරිකාවෙන් පැමිණි බවට සැලකෙන ස්වදේශික ඇමරිකානුවන් විසින් වසර 6,000 කට පමණ පෙර සිට ජනාවාස වී ඇත. මෙම පුරාණ යුගයේ ජනයා බොහෝ දුරට දඩයම්කරුවන් එකතු කරන්නන් ලෙස සැලකේ. ක්‍රි.පූ. 1 වන සහස්‍රය තුළ, ටයිනෝ ජනයාගේ අරවාකන් භාෂාව කතා කරන මුතුන් මිත්තන් කැරිබියන් වෙත සංක්‍රමණය වීමට පටන් ගත්හ. පුරාණ ජනයා මෙන් නොව, ඔවුන් මැටි භාණ්ඩ නිෂ්පාදනය සහ කෘෂිකර්මාන්තය දැඩි ලෙස සිදු කළහ. හිස්පැනියෝලා හි ටයිනෝ ජනයාගේ මුතුන් මිත්තන් පිළිබඳ පැරණිතම සාක්ෂිය වන්නේ ක්‍රි.ව. 600 පමණ දක්වා දිවෙන ඔස්ටියොනොයිඩ් සංස්කෘතියයි.

ටයිනෝ සමාජයේ දේශපාලන සංවිධානයේ විශාලතම ඒකකය මෙහෙයවනු ලැබුවේ යුරෝපීයයන් තේරුම් ගත් පරිදි කැසික් හෙවත් ප්‍රධානියෙකු විසිනි. යුරෝපීය සම්බන්ධතා අවධියේදී, හිස්පැනියෝලා දූපත 'කැසික්ඩොම්' පහකට බෙදා තිබුණි: ඊසාන දෙසින් මැගුවා, වයඹ දෙසින් මැරියන්, නිරිත දෙසින් ජරගුවා, සිබාඕ මධ්‍යම ප්‍රදේශවල මැගුවානා සහ ගිනිකොන දෙසින් හිගුයි.

ටයිනෝ සංස්කෘතික කෞතුක වස්තු අතර රටේ ස්ථාන කිහිපයක ගුහා සිතුවම් ඇතුළත් වේ. මේවා හයිටියේ සහ සංචාරක ආකර්ෂණයන්හි ජාතික සංකේත බවට පත්ව ඇත. නිරිත දෙසින් ප්‍රංශ යටත් විජිත නගරයක් ලෙස ආරම්භ වූ නූතන ලියෝගීන්, සරාගුවා හි කැසික්ඩොම් හි පැරණි අගනුවර අසල පිහිටා ඇත.

### යටත් විජිත යුගය 
#### ස්පාඤ්ඤ පාලනය (1492–1625) 
නාවික ක්‍රිස්ටෝපර් කොලොම්බස් 1492 දෙසැම්බර් 6 වන දින හයිටියට ගොඩ බැස්සේ, ඔහු මෝල්-සෙන්ට්-නිකොලස් ලෙස නම් කළ ප්‍රදේශයකට ය, සහ කැස්ටිල් කිරුළ සඳහා දිවයිනට හිමිකම් කීවේය. දින දහනවයකට පසු, ඔහුගේ සැන්ටා මාරියා නෞකාව වර්තමාන කැප්-හයිටියන් ස්ථානය අසලදී ගොඩ බැස්සේය. කොලොම්බස් දූපතේ මිනිසුන් 39 දෙනෙකු ඉතිරි කළ අතර, ඔවුන් 1492 දෙසැම්බර් 25 වන දින ලා නවිඩාඩ් ජනාවාසය ආරම්භ කළහ. මුලින් හොඳ තත්ත්වයේ පැවති ස්වදේශික ජනතාව සමඟ සබඳතා බිඳ වැටුණු අතර, පසුව පදිංචිකරුවන් ටයිනෝ විසින් මරා දමන ලදී.

නාවිකයින් ආවේණික යුරේසියානු බෝවන රෝග ගෙන ගිය අතර, එමඟින් ස්වදේශික ජනතාව විශාල සංඛ්‍යාවක් මිය ගිය වසංගත ඇති විය. ඇමරිකාවේ වාර්තාගත පළමු වසූරිය වසංගතය 1507 දී හිස්පැනියෝලා හි පුපුරා ගියේය. ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් ස්වදේශිකයන්ට රන් පතල් සහ වතුකරයේ වැඩ කිරීමට බල කළ එන්කොමියෙන්ඩා ක්‍රමයේ දැඩි බව නිසා ඔවුන්ගේ සංඛ්‍යාව තවදුරටත් අඩු විය. සහ එන්කොමියෙන්ඩාවන්ට නීතිමය රාමුවක් ලබා දුන්නේය. නිශ්චිත වතුකරයේ හෝ කර්මාන්තවල වැඩ කිරීම සඳහා ස්වදේශිකයන් මෙම ස්ථානවලට ගෙන එන ලදී.

ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් මධ්‍යම සහ දකුණු ඇමරිකාවේ විශාල ධනය කෙරෙහි ඔවුන්ගේ යටත් විජිතකරණ උත්සාහයන් නැවත යොමු කළ විට, හිස්පැනියෝලා බොහෝ දුරට වෙළඳ හා ඉන්ධන පිරවුම් ස්ථානයක් බවට පත් විය. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මුහුදු කොල්ලකෑම් පුළුල් විය, එය ප්‍රංශය (ඉලේ ඩි ලා ටෝර්ටූ මත පදනම් වූ) සහ එංගලන්තය වැනි ස්පාඤ්ඤයට සතුරු යුරෝපීය බලවතුන් විසින් දිරිමත් කරන ලදී. 1697 දී ප්‍රංශය සහ ස්පාඤ්ඤය 1697 දී රයිස්වික් ගිවිසුම මගින් දිවයිනේ ඔවුන්ගේ සතුරුකම් විසඳා ගත් අතර එය හිස්පැනියෝලා ඔවුන් අතර බෙදා ගත්තේය. ප්‍රංශ ජාතිකයන් සීනි සහ කෝපි වගාවන් නිර්මාණය කිරීමට පටන් ගත් අතර, අප්‍රිකාවෙන් ආනයනය කරන ලද වහලුන් විශාල සංඛ්‍යාවක් විසින් වැඩ කරන ලද අතර, ශාන්ත-ඩොමින්ගු ඔවුන්ගේ ධනවත්ම යටත් විජිත සන්තකය බවට පත් විය,

ප්‍රංශ පදිංචිකරුවන් වහල්භාවයට පත් පුද්ගලයින්ගෙන් 10 සිට 1 දක්වා ආසන්න සංඛ්‍යාවකින් වැඩි විය. ඊට වෙනස්ව, 1763 වන විට ප්‍රංශ කැනඩාවේ සුදු ජනගහනය 65,000 ක් පමණක් විය. දිවයිනේ උතුරේ, වහලුන් ලෙස සිටි අයට අප්‍රිකානු සංස්කෘතීන්, ආගම සහ භාෂාව සමඟ බොහෝ සබඳතා රඳවා ගැනීමට හැකි විය; අලුතින් ආනයනය කරන ලද අප්‍රිකානුවන් විසින් මෙම සබඳතා නිරන්තරයෙන් අලුත් කරන ලදී. වහල්භාවයේ සිටි සමහර බටහිර අප්‍රිකානුවන් කතෝලික ධර්මය සමඟ රහසිගතව සමමුහුර්ත කිරීමෙන් ඔවුන්ගේ සාම්ප්‍රදායික වොඩෝ විශ්වාසයන් රඳවා ගත්හ. ශාන්ත-ඩොමින්ගු වඩාත් කුරිරු ලෙස කාර්යක්ෂම වහල් යටත් විජිතවලින් එකක් ලෙස විස්තර කර ඇත; දහඅටවන සියවස අවසානයේ එය යුරෝපයේ නිවර්තන නිෂ්පාදනවලින් තුනෙන් දෙකක් සපයන අතර අලුතින් ආනයනය කරන ලද අප්‍රිකානුවන්ගෙන් තුනෙන් එකක් වසර කිහිපයක් ඇතුළත මිය ගියේය. බොහෝ වහලුන් වසූරිය සහ ටයිපොයිඩ් උණ වැනි රෝගවලින් මිය ගියහ. ඔවුන්ට අඩු උපත් අනුපාත තිබුණි, සමහර කාන්තාවන් වහල්භාවයේ බැඳීම් තුළ දරුවන් බිහි කිරීමට වඩා කලලරූප ගබ්සා කළ බවට සාක්ෂි තිබේ. වතු වගාවන් සඳහා ඉඩ සැලසීම සඳහා වනාන්තර එළි පෙහෙළි කර, ප්‍රංශ වතු හිමියන්ට උපරිම ලාභයක් ලබා ගැනීම සඳහා භූමිය අධික ලෙස වගා කිරීම නිසා යටත් විජිතයේ පරිසරය ද දුක් වින්දා.

නව ජනරජයක් වූ එක්සත් ජනපදය, ටූසෙන්ට් ලූවර්චර් සහ නැගී එන හයිටි රටට සහාය දීම හෝ නොකිරීම අතර දෝලනය වූයේ එක්සත් ජනපදයේ ජනාධිපති කවුද යන්න මත ය. වහල් හිමියෙකු සහ හුදකලාවාදියෙකු වූ වොෂින්ටනය, එක්සත් ජනපදය මධ්‍යස්ථව තබා ගත්තේය, නමුත් සමහර විට පුද්ගලික එක්සත් ජනපද පුරවැසියන් කැරැල්ල මැඩපැවැත්වීමට උත්සාහ කරන ප්‍රංශ වැවිලිකරුවන්ට ආධාර ලබා දුන්නේය. වහල්භාවයේ හඬ නඟන විරුද්ධවාදියෙකු වූ ජෝන් ඇඩම්ස්, 1798 සිට රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික පිළිගැනීම, මූල්‍ය ආධාර, යුධෝපකරණ සහ යුධ නැව් (USS ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව ඇතුළුව) ලබා දීමෙන් වහල් කැරැල්ලට සම්පූර්ණයෙන්ම සහාය දුන්නේය. 1801 දී තවත් වහල් හිමි ජනාධිපතිවරයෙකු වූ ජෙෆර්සන් බලයට පත් වී එක්සත් ජනපද නාවික හමුදාව නැවත කැඳවූ විට මෙම සහයෝගය අවසන් විය.

වහල්භාවය අහෝසි කිරීමත් සමඟ, ටූසෙන්ට් ලුවර්චර් ප්‍රංශයට පක්ෂපාතී වන බවට ප්‍රතිඥා දුන් අතර, එම තත්වයෙන් ප්‍රයෝජන ගෙන ශාන්ත-ඩොමින්ගු ආක්‍රමණය කළ බ්‍රිතාන්‍ය සහ ස්පාඤ්ඤ හමුදා සමඟ සටන් කළ ඔහු පසුව ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයින්ට 1795 දී බාසල් සාමයේ කොන්දේසි යටතේ දිවයිනේ ඔවුන්ගේ කොටස ප්‍රංශයට පවරා දීමට සිදු වූ අතර, එමඟින් දිවයින එක් රජයක් යටතේ එක්සත් කළේය. කෙසේ වෙතත්, නැගෙනහිරින් ප්‍රංශ පාලනයට එරෙහිව කැරැල්ලක් ඇති වූ අතර, බටහිරින් පිහි යුද්ධයේදී (1799–1800) ලුවර්චර්ගේ හමුදා සහ ඇන්ඩ්‍රේ රිගාඩ් විසින් නායකත්වය දුන් නිදහස් වර්ණ ජනතාව අතර සටන් ඇති විය. යුද්ධයේදී කළු ජාතිකයින්ට එක්සත් ජනපදය දුන් සහයෝගය මුලටෝවරුන්ට එරෙහි ජයග්‍රහණයට දායක විය. සුදු ජාතිකයින් සහ නිදහස් කළු ජාතිකයින් 25,000 කට වැඩි පිරිසක් සරණාගතයින් ලෙස දිවයිනෙන් පිටව ගියහ.

ලූවර්චර් බෙදුම්වාදී ව්‍යවස්ථාවක් නිර්මාණය කර ජීවිතාන්තය දක්වා ආණ්ඩුකාර ජෙනරාල් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කිරීමෙන් පසු, 1802 දී නැපෝලියන් බොනපාට්, ප්‍රංශ පාලනය නැවත තහවුරු කිරීම සඳහා සොල්දාදුවන් 20,000 ක් සහ ඒ හා සමාන නාවිකයින් සංඛ්‍යාවක්  ඔහුගේ මස්සිනා වන චාල්ස් ලෙක්ලර්ක්ගේ අණ යටතේ යැවීය. ප්‍රංශ ජාතිකයින් යම් ජයග්‍රහණ ලබා ගත් නමුත් මාස කිහිපයක් ඇතුළත ඔවුන්ගේ හමුදාවෙන් වැඩි දෙනෙක් කහ උණ ​​රෝගයෙන් මිය ගොස් තිබුණි. අවසානයේ යටත් විජිතය නැවත අත්පත් කර ගැනීමේ උත්සාහයකදී ප්‍රංශ හමුදා භටයින් 50,000 කට වැඩි පිරිසක් මිය ගිය අතර, ඒ අතර ජෙනරාල්වරුන් 18 දෙනෙක් ද වූහ. ලූවර්චර් අල්ලා ගැනීමට ප්‍රංශ ජාතිකයින් සමත් වූ අතර, නඩු විභාගය සඳහා ඔහුව ප්‍රංශයට ප්‍රවාහනය කළහ. ඔහු ෆෝට් ඩි ජූක්ස් හි සිරගත කරන ලද අතර, එහිදී ඔහු 1803 දී නිරාවරණයෙන් සහ සමහර විට ක්ෂය රෝගයෙන් මිය ගියේය.

වහල්භාවයට පත් පුද්ගලයින්, නිදහස් පරම්පරාවේ ඩි කූලියර් සහ සහචරයින් සමඟ, ජෙනරාල්වරුන් වන ජීන්-ජැක් ඩෙසලින්ස්, ඇලෙක්සැන්ඩ්‍රේ පෙෂන් සහ හෙන්රි ක්‍රිස්ටෝෆ්ගේ නායකත්වයෙන් නිදහස සඳහා වූ ඔවුන්ගේ සටන දිගටම කරගෙන ගියේය. ඩෙසලීන්ස්ගේ සමස්ත අණ යටතේ, හයිටි හමුදා විවෘත සටනක් වළක්වා, ඒ වෙනුවට නැපෝලියන් හමුදාවන්ට එරෙහිව සාර්ථක ගරිල්ලා ව්‍යාපාරයක් පැවැත්වූ අතර, ප්‍රංශ සොල්දාදුවන්ගේ සංඛ්‍යාව අඩු කිරීම සඳහා කහ උණ ​​වැනි රෝග සමඟ කටයුතු කළහ. එම වසරේ අගභාගයේදී ප්‍රංශය දිවයිනෙන් ඉතිරිව සිටි භටයින් 7,000 ඉවත් කර ගත් අතර නැපෝලියන් උතුරු ඇමරිකානු අධිරාජ්‍යයක් නැවත ස්ථාපිත කිරීමේ අදහස අත්හැර, ලුසියානා (නව ප්‍රංශය) එක්සත් ජනපදයට විකුණා, ලුසියානා මිලදී ගැනීමේදී අත්හැරියේය.  ඇල්ජීරියාව, මෙක්සිකෝව, ඉන්දුචීනය, ටියුනීසියාව සහ බටහිර අප්‍රිකාවේ විවිධ යටත් විජිත ව්‍යාපාර හරහා ක්‍රියාමාර්ගවලදී මියගිය මුළු ප්‍රංශ සොල්දාදුවන් ප්‍රමාණය ඉක්මවා ගිය අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ආසන්න වශයෙන් ප්‍රංශ සොල්දාදුවන් 10,000 ක් ක්‍රියාකාරීව මිය ගියහ. බ්‍රිතාන්‍යයන් 45,000 ක් මිය ගියහ. ඊට අමතරව, හිටපු වහල් හයිටි ජාතිකයන් 350,000 ක් මිය ගියහ. මෙම ක්‍රියාවලියේදී, ඩෙසලීන්ස් නැපෝලියන් ප්‍රංශයට එරෙහි අරගලයේ වඩාත්ම සාර්ථක හමුදා අණ දෙන නිලධාරියා බවට පත්විය.

### ස්වාධීන හයිටිය 
#### පළමු අධිරාජ්‍යය (1804–1806) 
1804 ජනවාරි 1 වන දින ගෝනයිව්ස් හි ජීන්-ජැක් ඩෙසලීන්ස් විසින් 'හයිටි' යන ස්වදේශීය නාමය යටතේ ශාන්ත-ඩොමින්ගු හි නිදහස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී  සහ ඔහුගේ හමුදා විසින් ඔහු "ජීවිතයේ අධිරාජ්‍යයා" ලෙස I වන ජැක් අධිරාජ්‍යයා ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. ඩෙසලීන් මුලින් සුදු වැවිලිකරුවන්ට සහ අනෙකුත් අයට ආරක්ෂාව ලබා දුන්නේය. කෙසේ වෙතත්, බලයට පත්වීමෙන් පසු, ඔහු ඉතිරි සුදු ජාතිකයින් සියල්ලම පාහේ සමූල ඝාතනය කිරීමට නියෝග කළේය; 1804 ජනවාරි සහ අප්‍රේල් අතර කාලය තුළ, කළු ජනගහනයට මිත්‍රශීලී සහ අනුකම්පා කළ අය ඇතුළුව සුදු ජාතිකයින් 3,000 සිට 5,000 දක්වා සංඛ්‍යාවක් මරා දමන ලදී. ව්‍යතිරේක ලෙස සුදු ජාතිකයින් කාණ්ඩ තුනක් පමණක් තෝරාගෙන ඉතිරි කරන ලදී: පෝලන්ත සොල්දාදුවන්, ඔවුන්ගෙන් බහුතරයක් ප්‍රංශ හමුදාවෙන් පලා ගොස් හයිටි කැරලිකරුවන් සමඟ සටන් කළ අය; වයඹ දිග කලාපයට ආරාධනා කරන ලද ජර්මානු යටත් විජිතවාදීන්ගේ කුඩා කණ්ඩායම; සහ වෛද්‍යවරුන් සහ වෘත්තිකයන් කණ්ඩායමක්. වාර්තා වන පරිදි, හයිටි හමුදාවේ නිලධාරීන් සමඟ සම්බන්ධතා ඇති පුද්ගලයින් මෙන්ම සුදු නොවන පිරිමින් සමඟ විවාහ වීමට එකඟ වූ කාන්තාවන් ද ඉතිරි කරන ලදී.

වහල් රාජ්‍යයන් තුළ වහල් කැරැල්ලට ඇති කළ හැකි බලපෑම ගැන බියෙන්, එක්සත් ජනපද ජනාධිපති තෝමස් ජෙෆර්සන් නව ජනරජය පිළිගැනීම ප්‍රතික්ෂේප කළේය. ඇමරිකානු කොංග්‍රසයේ බලගතු ඡන්දදායක කණ්ඩායමක් වූ දකුණු දේශපාලනඥයන්, 1861 දී කොන්ෆෙඩරසි පිහිටුවීම සඳහා ඉවත් වන තෙක් දශක ගණනාවක් තිස්සේ එක්සත් ජනපද පිළිගැනීම වැළැක්වූහ.

විප්ලවය සංක්‍රමණ රැල්ලකට තුඩු දුන්නේය. 1809 දී, සුදු වැවිලිකරුවන් සහ වර්ණයෙන් යුත් ජනතාව යන දෙඅංශයෙන්ම ශාන්ත-ඩොමින්ගු වෙතින් පැමිණි සරණාගතයින් 9,000 ක් නිව් ඕර්ලියන්ස් හි සමූහ වශයෙන් පදිංචි වූ අතර, ස්පාඤ්ඤ බලධාරීන් විසින් කියුබාවේ ඔවුන්ගේ මුල් රැකවරණයෙන් නෙරපා හරින ලද නගරයේ ජනගහනය දෙගුණ කළේය. ඊට අමතරව, අලුතින් පැමිණි වහල්භාවයට පත් පුද්ගලයින් නගරයේ අප්‍රිකානු ජනගහනයට එකතු විය.

වැටුප් සඳහා වුවද, වතු ක්‍රමය හයිටියේ නැවත ස්ථාපිත කරන ලදී; කෙසේ වෙතත්, බොහෝ හයිටි ජාතිකයන් කොන් කරන ලද අතර නව ජාතියේ දේශපාලනය තුළ මෙය බලාත්මක කරන ලද දැඩි ආකාරය ගැන ඔවුන් අමනාප විය.]]
ඩෙසලීන්ස්ගේ මරණයෙන් පසු හයිටි දෙකට බෙදී ගියේය. පසුව ඔහු I වන හෙන්රි ලෙස ප්‍රකාශ කළ හෙන්රි ක්‍රිස්ටෝෆ් විසින් මෙහෙයවන ලද උතුරේ හයිටි රාජධානිය සහ කූලියර් කෙනෙකු වන ඇලෙක්සැන්ඩ්‍රේ පෙෂන් විසින් මෙහෙයවන ලද පෝර්ට්-ඕ-ප්‍රින්ස් කේන්ද්‍ර කරගත් දකුණේ ජනරජයක් ද විය. පෙෂන්ගේ ජනරජය නිරපේක්ෂත්වයෙන් අඩු වූ අතර, ඔහු ගොවි පන්තියට ප්‍රතිලාභ ලබා දෙන ඉඩම් ප්‍රතිසංස්කරණ මාලාවක් ආරම්භ කළේය. මේ අතර, නැගෙනහිර හිස්පැනියෝලාවේ අස්ථිර පාලනයක් පවත්වා ගැනීමට සමත් වූ ප්‍රංශ ජාතිකයින්, ජුවාන් සැන්චෙස් රාමිරෙස්ගේ නායකත්වයෙන් යුත් කැරලිකරුවන් විසින් පරාජය කරන ලද අතර, 1809 දී පාලෝ හින්කාඩෝ සටනින් පසු එම ප්‍රදේශය නැවත ස්පාඤ්ඤ පාලනයට නතු විය.

#### හිස්පැනියෝලා එක්සත් කිරීම (1821–1844) 
1821 සිට, ජනාධිපති ජීන්-පියරේ බෝයර්, පේෂන්ගේ අනුප්‍රාප්තිකයා සහ හෝම් ඩි කූලර් කෙනෙකු වූ අතර, හෙන්රි ක්‍රිස්ටෝෆ්ගේ සියදිවි නසාගැනීමෙන් පසු දිවයින නැවත එක්සත් කළේය. 1821 නොවැම්බර් 30 වන දින සැන්ටෝ ඩොමින්ගෝ ස්පාඤ්ඤයෙන් නිදහස ප්‍රකාශ කිරීමෙන් පසු, බෝයර් ආක්‍රමණය කළේ බලහත්කාරයෙන් මුළු දිවයිනම එක්සත් කිරීමට සහ සැන්ටෝ ඩොමින්ගෝහි වහල්භාවය අවසන් කිරීමට උත්සාහ කරමිනි.

වෙළඳ භෝග නිෂ්පාදනය කිරීම සඳහා කෘෂිකාර්මික ආර්ථිකය පුනර්ජීවනය කිරීමට අරගල කරමින්, බෝයර් ග්‍රාමීය නීති සංග්‍රහය සම්මත කළ අතර, එමඟින් ගොවි කම්කරුවන්ට භූමියෙන් ඉවත් වීමට, නගරවලට ඇතුළු වීමට හෝ තමන්ගේම ගොවිපලවල් හෝ සාප්පු ආරම්භ කිරීමට ඇති අයිතිය ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී. බොහෝ ගොවීන් වතුකරයේ වැඩ කිරීමට වඩා තමන්ගේම ගොවිපලවල් ඇති කර ගැනීමට කැමති වූ බැවින් එය බොහෝ අමනාපයක් ඇති කළේය.

1824 සැප්තැම්බර් මාසයේ සිට, අප්‍රිකානු ඇමරිකානුවන් 6,000 කට වැඩි පිරිසක් හයිටියට සංක්‍රමණය වූ අතර, ප්‍රවාහනය ඇමරිකානු යටත් විජිතකරණ සංගමයට සහ ලයිබීරියාවේ එහි උත්සාහයන්ට සමාන ක්‍රියාකාරීත්වයකින් යුත් ඇමරිකානු දානපති කණ්ඩායමක් විසින් ගෙවන ලදී. බොහෝ දෙනෙකුට කොන්දේසි ඉතා කටුක බව හැඟී එක්සත් ජනපදයට ආපසු යාමට සිදු විය.

1825 ජූලි මාසයේදී, ප්‍රංශ රාජාණ්ඩුව ප්‍රතිෂ්ඨාපනය කරන ලද කාල පරිච්ඡේදයකදී, ප්‍රංශයේ X වන චාල්ස් රජු, හයිටි නැවත අත්පත් කර ගැනීම සඳහා බලඇණියක් යැවීය. පීඩනය යටතේ, ජනාධිපති බෝයර් ෆ්‍රෑන්ක් මිලියන 150 ක ගෙවීමක් සඳහා ප්‍රංශය නිල වශයෙන් රාජ්‍යයේ ස්වාධීනත්වය පිළිගත් ගිවිසුමකට එකඟ විය. ප්‍රංශයට බලහත්කාරයෙන් කරන ලද ගෙවීම් වසර ගණනාවක් හයිටියේ ආර්ථික වර්ධනයට බාධාවක් වූ අතර, බොහෝ බටහිර රාජ්‍යයන් හයිටියට විධිමත් රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික පිළිගැනීම ප්‍රතික්ෂේප කිරීම නිසා එය තවත් උග්‍ර විය; බ්‍රිතාන්‍යය 1833 දී හයිටියේ නිදහස පිළිගත් අතර එක්සත් ජනපදය 1862 වන තෙක් එය පිළිගත්තේ නැත. මුලටෝ ධූරාවලිය විසින් රිවියර්-හෙරාඩ් ධුරයෙන් ඉවත් කර 1844 මැයි 3 වන දින ජනාධිපති ධුරයට පත් වූ වයස්ගත ජෙනරාල් පිලිප් ගුරියර් පත් කරන ලදී.[තහවුරු කර නොමැත]

ගුරියර් 1845 අප්‍රේල් මාසයේදී මිය ගිය අතර, ඔහුගෙන් පසු ජෙනරාල් ජීන්-ලුවී පියරොට් පත් විය. නව ජනාධිපතිවරයා ලෙස පියරොට්ගේ වඩාත්ම හදිසි රාජකාරිය වූයේ හයිටි හමුදාවන්ට හිරිහැර කරන ඩොමිනිකන්වරුන්ගේ ආක්‍රමණ පරීක්ෂා කිරීමයි. ඔහුගේ අනුප්‍රාප්තිකයා වූ සිල්වේන් සල්නේව් ද 1869 දී බලයෙන් පහ කරන ලදී. මයිකල් ඩොමින්ගුගේ (1874–76) ජනාධිපති ධුරය යටතේ, දෙපාර්ශ්වයම අනෙකාගේ ස්වාධීනත්වය පිළිගත් ගිවිසුමක් අත්සන් කිරීමෙන් ඩොමිනිකන් ජනරජය සමඟ සබඳතා නාටකාකාර ලෙස වැඩිදියුණු විය. මෙම කාලය තුළ ආර්ථිකයේ සහ යටිතල පහසුකම්වල යම් නවීකරණයක් ද සිදු විය, විශේෂයෙන් ලයිසියස් සලමොන් (1879–1888) සහ ෆ්ලෝවිල් හිපොලයිට් (1889–1896) ජනාධිපති ධුරයන් යටතේ.

බාහිර බලවතුන් සමඟ හයිටියේ සබඳතා බොහෝ විට පළුදු විය. 1889 දී එක්සත් ජනපදය හයිටියට මෝල් සෙන්ට්-නිකොලස් හි නාවික කඳවුරක් ගොඩනැගීමට අවසර දෙන ලෙස බල කිරීමට උත්සාහ කළ අතර, එයට ජනාධිපති හිපොලයිට් විසින් දැඩි ලෙස විරුද්ධ විය. 1892 දී ජර්මානු රජය ඇන්ටෙනෝර් ෆර්මින්ගේ ප්‍රතිසංස්කරණ ව්‍යාපාරය මර්දනය කිරීමට සහාය දුන් අතර, 1897 දී, ලූඩර්ස් සිද්ධිය අතරතුර ජනාධිපති ටිරේසියස් සයිමන් සෑම් (1896–1902) ගේ හයිටි රජය බිය ගැන්වීමට සහ පසුව අවමානයට ලක් කිරීමට ජර්මානුවන් තුවක්කු බෝට්ටු රාජ්‍ය තාන්ත්‍රිකභාවය භාවිතා කළහ.

20 වන සියවසේ මුල් දශකවලදී, හයිටි රාජ්‍යය විශාල දේශපාලන අස්ථාවරත්වයක් අත්විඳින අතර ප්‍රංශයට, ජර්මනියට සහ එක්සත් ජනපදයට දැඩි ලෙස ණය වී සිටියේය. කෙටි කාලීන ජනාධිපති ධුර මාලාවක් පැමිණ ගියේය: 1908 දී ජනාධිපති පියරේ නෝර්ඩ් ඇලෙක්සිස් බලයෙන් පහ කරන ලදී, 1911 දී ඔහුගේ අනුප්‍රාප්තික ෆ්‍රැන්කොයිස් සී. ඇන්ටොයින් සයිමන් ද; ජාතික මාළිගාවේ (සමහර විට හිතාමතාම) පිපිරීමකින් ජනාධිපති සින්සිනාටස් ලෙකොන්ටේ (1911–12) මිය ගියේය; මයිකල් ඔරෙස්ටේ (1913–14) කුමන්ත්‍රණයකින් බලයෙන් පහ කරන ලද අතර 1914 දී ඔහුගේ අනුප්‍රාප්තික ඔරෙස්ටේ සැමෝර් ද බලයෙන් පහ කරන ලදී.

#### එක්සත් ජනපද වාඩිලා ගැනීම (1915–1934) 
මෙම කාලය තුළ ජර්මනිය හයිටියේ සිය බලපෑම වැඩි කළ අතර, ජර්මානු පදිංචිකරුවන්ගේ කුඩා ප්‍රජාවක් හයිටියේ ආර්ථිකය තුළ අසමානුපාතික බලපෑමක් ඇති කළේය. ජර්මානු බලපෑම එක්සත් ජනපදය තුළ කනස්සල්ලට හේතු වූ අතර, ඔවුන් ද රට තුළ විශාල වශයෙන් ආයෝජනය කර ඇති අතර, මොන්රෝ මූලධර්මය යටතේ ඇමරිකාවේ විදේශ මැදිහත්වීම්වලට විරුද්ධ වීමට ඔවුන්ගේ අයිතිය ආරක්ෂා කළේ ඔවුන්ගේ රජය විසිනි.

1915 දී, හයිටියේ නව ජනාධිපති විල්බ්‍රන් ගුයිලූම් සෑම් දේශපාලන සිරකරුවන් 167 දෙනෙකු සමූහ වශයෙන් ඝාතනය කිරීමෙන් ඔහුගේ දුර්වල පාලනය ශක්තිමත් කිරීමට උත්සාහ කළේය. ඝාතනවලට එරෙහි කෝපය කෝලාහලවලට තුඩු දුන් අතර, සෑම් අල්ලාගෙන ලින්ච් පිරිසක් විසින් මරා දමන ලදී. සිදුවිය හැකි විදේශීය මැදිහත්වීමක් හෝ ඇමරිකානු විරෝධී හයිටි දේශපාලනඥයෙකු වූ රොසාල්වෝ බොබෝගේ නායකත්වයෙන් යුත් නව රජයක් බිහිවනු ඇතැයි බියෙන්, ජනාධිපති වුඩ්රෝ විල්සන් 1915 ජූලි මාසයේදී හයිටියට එක්සත් ජනපද මැරීන් භටයින් යැවීය. රියර් අද්මිරාල් කැපර්ටන් යටතේ යූඑස්එස් වොෂින්ටන් නෞකාව, එක්සත් ජනපද අවශ්‍යතා ආරක්ෂා කිරීමට සහ සාමය යථා තත්ත්වයට පත් කිරීමට උත්සාහ කරමින් පෝර්ට්-ඕ-ප්‍රින්ස් වෙත පැමිණියේය. දින කිහිපයක් ඇතුළත, මැරීන් භටයින් අගනුවර සහ එහි බැංකු සහ රේගු නිවස පාලනය කර තිබුණි. මැරීන් භටයින් යුද නීතිය ප්‍රකාශයට පත් කළ අතර මාධ්‍ය දැඩි ලෙස වාරණය කළේය. සති කිහිපයක් ඇතුළත, නව එක්සත් ජනපද ගැති හයිටි ජනාධිපතිවරයෙකු වන පිලිප් සුද්‍රේ ඩාර්ටිගුනේව් පත් කරන ලද අතර එක්සත් ජනපදයේ අවශ්‍යතාවලට හිතකර නව ව්‍යවස්ථාවක් ලියා ඇත. (අනාගත එක්සත් ජනපද ජනාධිපති ෆ්‍රෑන්ක්ලින් ඩී. රූස්වෙල්ට් විසින් ලියන ලද) ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ, පළමු වරට හයිටියේ ඉඩම්වල විදේශීය අයිතියට ඉඩ සලසන වගන්තියක් ඇතුළත් වූ අතර, එය හයිටි ව්‍යවස්ථාදායකය සහ පුරවැසියන් විසින් දැඩි ලෙස විරුද්ධ විය.

මෙම අත්පත් කර ගැනීම හයිටියේ යටිතල පහසුකම් සහ පෝර්ට්-ඕ-ප්‍රින්ස් හි මධ්‍යගත බලය වැඩිදියුණු කළේය. ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල පදිංචි හයිටි සම්ප්‍රදායිකවාදීන් එක්සත් ජනපදයේ පිටුබලය ලත් වෙනස්කම්වලට බෙහෙවින් ප්‍රතිරෝධී වූ අතර, නාගරික ප්‍රභූන්, සාමාන්‍යයෙන් මිශ්‍ර-ජාතිය, වර්ධනය වන ආර්ථිකය පිළිගත් නමුත් වැඩි දේශපාලන පාලනයක් අවශ්‍ය විය. වැඩිවන සමෘද්ධිය හේතුවෙන් ණය අඩු වුවද, තවමත් නොගෙවූ අතර, එක්සත් ජනපද මූල්‍ය උපදේශක-ජනරාල්වරයා අයවැය හසුරුවන ලදී. එක්සත් ජනපද පැවැත්මට සන්නද්ධ විරෝධය චාර්ලිමේන් පෙරල්ටේගේ අණ යටතේ කැකෝස් විසින් මෙහෙයවන ලදී; 1919 දී ඔහුව අල්ලා ගැනීම සහ ක්‍රියාත්මක කිරීම ඔහුට ජාතික ප්‍රාණ පරිත්‍යාගියෙකුගේ තත්ත්වය ලබා දුන්නේය. හයිටි ඉතිහාසඥයින් සත්‍ය සංඛ්‍යාව බෙහෙවින් වැඩි බව ප්‍රකාශ කර ඇත, නමුත් හයිටියෙන් පිටත බොහෝ ඉතිහාසඥයින් මෙය අනුමත නොකරයි.

#### පශ්චාත්-අල්ලා ගැනීමේ යුගය (1934–1957) 
1934 දී එක්සත් ජනපද හමුදා ඉවත්ව ගිය පසු, ඩොමිනිකන් ඒකාධිපති රෆායෙල් ටෘජිලෝ ජාතිකවාදී මෙවලමක් ලෙස හයිටි විරෝධී හැඟීම් භාවිතා කළේය. පාර්ස්ලි සංහාරය ලෙස ප්‍රසිද්ධියට පත් වූ සිදුවීමකදී, ඔහු තම හමුදාවට ඩොමිනිකන් දේශසීමාවේ ජීවත් වන හයිටි ජාතිකයන් මරා දැමීමට නියෝග කළේය. උණ්ඩ කිහිපයක් භාවිතා කරන ලදී; ඒ වෙනුවට, හයිටි ජාතිකයන් 20,000–30,000 ක් මරා දමා බයිනෙත්තු ගසා මුහුදට රංචු ගැසූ අතර, එහිදී ටෘජිලෝ ආරම්භ කළ දේ මෝරුන් අවසන් කළේය. දින පහක කාලයක් තුළ අවිචාරවත් සංහාරය සිදු විය.

හයිටි ජනාධිපති වින්සන්ට් වඩ වඩාත් ඒකාධිපතියෙකු බවට පත් වූ විට, 1941 දී එක්සත් ජනපද පීඩනය යටතේ ඔහු ඉල්ලා අස්විය, එලී ලෙස්කොට් (1941–46) විසින් ප්‍රතිස්ථාපනය කරන ලදී. 1941 දී, දෙවන ලෝක යුද්ධ සමයේදී, ලෙස්කොට් ජපානයට (දෙසැම්බර් 8), ජර්මනියට (දෙසැම්බර් 12), ඉතාලියට (දෙසැම්බර් 12), බල්ගේරියාවට (දෙසැම්බර් 24), හංගේරියාවට (දෙසැම්බර් 24) සහ රුමේනියාවට (දෙසැම්බර් 24) එරෙහිව යුද්ධ ප්‍රකාශ කළේය. මෙම අක්ෂ රටවල් හය අතුරින්, රුමේනියාව පමණක් ප්‍රතිප්‍රහාර එල්ල කළ අතර, එම දිනයේම (1941 දෙසැම්බර් 24) හයිටියට එරෙහිව යුද්ධ ප්‍රකාශ කළේය. 1945 සැප්තැම්බර් 27 වන දින, හයිටි එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ ආරම්භක සාමාජිකයෙකු බවට පත්විය (ජාතීන්ගේ සංගමයේ අනුප්‍රාප්තිකයා වූ අතර, එහි හයිටි ද ආරම්භක සාමාජිකයෙකු විය).

1946 දී ලෙස්කොට් හමුදාව විසින් බලයෙන් පහ කරන ලද අතර, පසුව ඩුමාර්සායිස් එස්ටිමේ නව ජනාධිපති බවට පත්විය (1946–50). දැඩි කොමියුනිස්ට් විරෝධී වූ ඔහුට එක්සත් ජනපදයේ සහාය ලැබුණි; වැඩි දේශපාලන ස්ථාවරත්වයක් සමඟ සංචාරකයින් හයිටියට පැමිණීමට පටන් ගත්හ. පෝර්ට්-ඕ-ප්‍රින්ස් හි වෙරළබඩ ප්‍රදේශය කෲස් නැව් මගීන්ට සංස්කෘතික ආකර්ෂණීය ස්ථාන වෙත ඇවිදීමට ඉඩ සැලසෙන පරිදි නැවත සංවර්ධනය කරන ලදී.

#### ඩුවාලියර් රාජවංශය (1957–1986) 
1956–57 දී හයිටි දැඩි දේශපාලන කැලඹීමකට ලක් විය; 1956 දී මැග්ලොයර්ට ඉල්ලා අස්වී රට හැර යාමට සිදු වූ අතර ඔහුගෙන් පසු කෙටි කාලීන ජනාධිපති ධුර හතරක් පත් විය. ඔහු රාජ්‍ය අංශයේ කළු ජාතික අවශ්‍යතා ඉදිරියට ගෙන ගිය අතර, කාලයත් සමඟ උගත් නාගරික ප්‍රභූව ලෙස වර්ණ ගැන්වූ පුද්ගලයින් ප්‍රමුඛ විය. හමුදාව කෙරෙහි විශ්වාසය නොතබමින්, පක්ෂපාතී නොවන නිලධාරීන් නිතර නිතර පවිත්‍ර කළද, ඩුවාලියර් ටොන්ටන්ස් මැකූට්ස් ("බෝගේමන්") ලෙස හැඳින්වෙන පුද්ගලික මිලීෂියාවක් නිර්මාණය කළ අතර, එය ජනතාව සහ දේශපාලන විරුද්ධවාදීන් භීතියට පත් කරමින් පිළිවෙල පවත්වා ගෙන ගියේය. 1964 දී ඩුවාලියර් තමා 'ජීවිතයේ ජනාධිපති' ලෙස ප්‍රකාශ කළේය; එම වසරේ ජෙරෙමි හි ඔහුගේ පාලනයට එරෙහිව ඇති වූ නැගිටීමක් ප්‍රචණ්ඩ ලෙස මර්දනය කරන ලද අතර, නායකයින් ප්‍රසිද්ධියේ ඝාතනය කරන ලද අතර නගරයේ මිශ්‍ර-ජාතික පුරවැසියන් සිය ගණනක් මරා දමන ලදී.

1971 දී, ඩුවාලියර් මිය ගිය අතර, ඔහුගෙන් පසු ඔහුගේ පුත් ජීන්-ක්ලෝඩ් ඩුවාලියර්, 'බේබි ඩොක්' යන අන්වර්ථ නාමයෙන් හඳුන්වනු ලැබූ අතර, ඔහු 1986 දක්වා පාලනය කළේය. කෙසේ වෙතත්, ආර්ථිකය අඛණ්ඩව පහත වැටෙද්දී, බේබි ඩොක්ගේ බලය පිළිබඳ ග්‍රහණය දුර්වල වීමට පටන් ගත්තේය. 1970 ගණන්වල අගභාගයේදී සූකර උණ පැතිරීමත් සමඟ හයිටියේ ඌරු ගහනය මරා දමන ලද අතර, එය ආයෝජනයක් ලෙස භාවිතා කළ ග්‍රාමීය ප්‍රජාවන්ට දුෂ්කරතා ඇති කළේය. 1983 දී දෙවන ජෝන් පෝල් පාප්තුමා විසින් එරටට කරන ලද සංචාරයකින් පසු විපක්ෂය වඩාත් හඬ නඟා, ජනාධිපතිවරයාට ප්‍රසිද්ධියේ බැණ වැදුණි. 1985 දී ගොනයිව්ස් හි විරෝධතා ඇති වූ අතර එය පසුව රට පුරා ව්‍යාප්ත විය; එක්සත් ජනපදයේ පීඩනය යටතේ, ඩුවාලියර් 1986 පෙබරවාරි මාසයේදී රටින් පිටව ගොස් ප්‍රංශය බලා ගියේය.

සමස්තයක් වශයෙන්, ඩුවාලියර්වරුන්ගේ පාලන සමයේදී හයිටි ජාතිකයන් 40,000 ත් 60,000 ත් අතර සංඛ්‍යාවක් ඝාතනය කර ඇති බවට ගණන් බලා ඇත. ඔහුගේ බිය ගැන්වීමේ උපක්‍රම සහ මරණ දණ්ඩනය භාවිතා කිරීම හරහා, බොහෝ බුද්ධිමතුන් හයිටි ජාතිකයන් පලා ගොස් ඇති අතර, එමඟින් රට තවමත් යථා තත්ත්වයට පත් වී නොමැති දැවැන්ත මොළ කාන්දුවක් ඇති විය.

#### පශ්චාත්-ඩුවාලියර් යුගය (1986–2004) 
ඩුවාලියර්ගේ නික්ම යාමෙන් පසු, හමුදා නායක ජෙනරාල් හෙන්රි නැම්ෆි නව ජාතික පාලක සභාවකට නායකත්වය දුන්නේය.

1988 සැප්තැම්බර් මාසයේදී තවත් කුමන්ත්‍රණයක් සිදු විය, එහිදී ප්‍රමුඛ රජයේ විචාරකයෙකු සහ කතෝලික පූජක ජීන්-බර්ට්‍රන්ඩ් ඇරිස්ටයිඩ් විසින් මෙහෙයවන ලද පූජාවකට සහභාගී වූ ආසන්න වශයෙන් 13 සිට 50 දක්වා පිරිසක් මිය ගිය ශාන්ත ජීන් බොස්කෝ සංහාරයෙන් පසුව. ජෙනරාල් ප්‍රොස්පර් අව්රිල් පසුව 1990 මාර්තු දක්වා හමුදා පාලනයක් මෙහෙයවීය.

1990 මාර්තු 10 වන දින අව්රිල් හමුදා මාණ්ඩලික ප්‍රධානී ජෙනරාල් හෙරාඩ් ඒබ්‍රහම් වෙත බලය පැවරීය. දින තුනකට පසු ඒබ්‍රහම් බලය අත්හැර දැමූ අතර, විසිවන සියවස තුළ හයිටියේ ස්වේච්ඡාවෙන් බලය අත්හැරිය එකම හමුදා නායකයා බවට පත්විය. පසුව 1990–91 හයිටි මහ මැතිවරණය සුරක්ෂිත කිරීමට ඒබ්‍රහම් උදව් කළේය.

1990 දෙසැම්බර් මාසයේදී, ජීන්-බර්ට්‍රන්ඩ් ඇරිස්ටයිඩ් හයිටි මහ මැතිවරණයෙන් ජනාධිපති ලෙස තේරී පත් විය. කෙසේ වෙතත්, ඔහුගේ අභිලාෂකාමී ප්‍රතිසංස්කරණවාදී න්‍යාය පත්‍රය ප්‍රභූන් කනස්සල්ලට පත් කළ අතර, ඊළඟ වසරේ සැප්තැම්බර් මාසයේදී 1991 හයිටි කුමන්ත්‍රණයේදී රාවුල් සෙඩ්‍රාස්ගේ නායකත්වයෙන් යුත් හමුදාව විසින් ඔහු බලයෙන් පහ කරන ලදී. අඛණ්ඩ කැලඹීම් මධ්‍යයේ බොහෝ හයිටි ජාතිකයන් රටින් පලා යාමට උත්සාහ කළහ. ගිවිසුමේ කොටසක් ලෙස, ඇරිස්ටයිඩ්ට හයිටි ආර්ථිකය වැඩිදියුණු කිරීමේ උත්සාහයක් ලෙස නිදහස් වෙළඳපොල ප්‍රතිසංස්කරණ ක්‍රියාත්මක කිරීමට සිදු වූ අතර, මිශ්‍ර ප්‍රතිඵල සමඟින්.

1995 දී මැතිවරණ පවත්වන ලද අතර, එය රෙනේ ප්‍රෙවාල් විසින් ජයග්‍රහණය කරන ලද අතර, අඩු ඡන්ද ප්‍රතිශතයක් වුවද, ජනප්‍රිය ඡන්දවලින් 88% ක් ලබා ගත්තේය. මැයි මාසයේ පැවති ව්‍යවස්ථාදායක මැතිවරණයේ ඇති වූ ආරවුලක් හේතුවෙන් මැතිවරණය විපක්ෂය විසින් වර්ජනය කරන ලද අතර පසුව අභිසාරී ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී පක්ෂය ලෙස සංවිධානය කරන ලදී. පසුකාලීන වසරවලදී, ප්‍රතිවාදී දේශපාලන කණ්ඩායම් අතර ප්‍රචණ්ඩත්වය සහ මානව හිමිකම් උල්ලංඝනයන් වැඩි විය. නව මැතිවරණ සඳහා අභිසාරී ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී පක්ෂය සමඟ සාකච්ඡා කිරීම සඳහා ඇරිස්ටයිඩ් වසර ගණනාවක් ගත කළ නමුත්, ප්‍රමාණවත් මැතිවරණ පදනමක් වර්ධනය කර ගැනීමට අභිසාරී පක්ෂයට නොහැකි වීම නිසා මැතිවරණ ආකර්ශනීය නොවීය.

2004 දී උතුරු හයිටියේ ඇරිස්ටයිඩ් විරෝධී කැරැල්ලක් ආරම්භ විය. කැරැල්ල අවසානයේ අගනුවරට ළඟා වූ අතර, ඇරිස්ටයිඩ්ට පිටුවහල් කිරීමට සිදුවිය. මෙම චෝදනා එක්සත් ජනපද රජය විසින් ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී. කෙසේ වෙතත්, නීතිය හා සාමය පවත්වා ගැනීම සඳහා ඔවුන්ගේ වරින් වර දැඩි ප්‍රවේශය සහ සිවිල් වැසියන්ට ලිංගික අපයෝජන චෝදනා ඇතුළු අපයෝජන අවස්ථා කිහිපයක් සාමාන්‍ය හයිටි ජාතිකයන් අතර අමනාපය සහ අවිශ්වාසය ඇති කළ බැවින්, මිනුස්ටා මතභේදාත්මක බව ඔප්පු විය.

#### පශ්චාත්-ඇරිස්ටයිඩ් යුගය (2004–වර්තමානය) 
අඛණ්ඩ දේශපාලන අවුල් සහගත තත්ත්වය මධ්‍යයේ, ස්වාභාවික විපත් මාලාවක් හයිටියට බලපෑවේය. 2004 දී, ජීන් නිවර්තන කුණාටුව උතුරු වෙරළ තීරයට කඩා වැදුණු අතර, ගංවතුර සහ මඩ නායයෑම් හේතුවෙන් පුද්ගලයින් 3,006 දෙනෙකු මිය ගිය අතර, බොහෝ දුරට ගොනයිව්ස් නගරයේ. 2008 දී, හයිටි නැවතත් නිවර්තන කුණාටුවලට ගොදුරු විය; නිවර්තන කුණාටුව ෆේ, ගුස්ටාව් සුළි කුණාටුව, හැනා සුළි කුණාටුව සහ අයික් සුළි කුණාටුව යන සියල්ලම තද සුළං සහ වර්ෂාව ඇති කළ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස 331 දෙනෙකු මිය ගිය අතර 800,000 ක් පමණ මානුෂීය ආධාර අවශ්‍ය විය. මෙම කුණාටු නිසා ඇති වූ තත්ත්වය 2008 අප්‍රේල් මාසයේදී ආහාර අර්බුදයක් සහ දේශපාලන නොසන්සුන්තාවයක් ඇති කළ දැනටමත් ඉහළ ආහාර සහ ඉන්ධන මිල ගණන් මගින් තීව්‍ර විය. භූමිකම්පාවෙන් 160,000 ත් 300,000 ත් අතර පිරිසක් මිය ගිය බවත් මිලියන 1.6 ක් දක්වා නිවාස අහිමි වූ බවත් වාර්තා වූ අතර, එය මෙතෙක් වාර්තා වූ මාරාන්තික ස්වාභාවික විපත් වලින් එකක් බවට පත් විය. එය මෙතෙක් වාර්තා වූ මාරාන්තික භූමිකම්පා වලින් එකකි. එක්සත් ජාතීන්ගේ සාම සාධක මධ්‍යස්ථානයකින් කොලරාව ආසාදිත අපද්‍රව්‍ය රටේ ප්‍රධාන ගංගාව වන ආටිබොනයිට් දූෂණය කළ විට ඇති වූ දැවැන්ත කොලරාව පැතිරීම හේතුවෙන් තත්වය තවත් උග්‍ර විය. 2017 දී, හයිටි ජාතිකයන් 10,000 ක් පමණ මිය ගොස් මිලියනයකට ආසන්න සංඛ්‍යාවක් රෝගාතුර වූ බව වාර්තා විය. වසර ගණනාවක් ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් පසු, එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය 2016 දී සමාව අයැද සිටියේය, නමුත් 2017 වන විට, ඔවුන් වරද පිළිගැනීම ප්‍රතික්ෂේප කර ඇති අතර එමඟින් මූල්‍ය වගකීම මග හැර ඇත.

2010 ජනවාරි මාසයේදී මහ මැතිවරණය පැවැත්වීමට සැලසුම් කර තිබූ නමුත් භූමිකම්පාව හේතුවෙන් කල් දමන ලදී. 2011 දී, හිටපු ඒකාධිපති ජීන්-ක්ලෝඩ් ඩුවාලියර් සහ ජීන්-බර්ට්‍රන්ඩ් ඇරිස්ටයිඩ් යන දෙදෙනාම හයිටියට ආපසු ගියහ; 2014 දී ඔහුගේ මරණයෙන් පසු, ඔහුගේ පාලනය යටතේ සිදු වූ අපරාධ සම්බන්ධයෙන් ඩුවාලියර්ට නඩු පැවරීමට ගත් උත්සාහයන් අත්හිටුවන ලදී. මේ අතර, විපක්ෂය සමඟ දේශපාලන ගැටුම් සහ මැතිවරණ වංචා චෝදනාවලින් පසුව, අනුප්‍රාප්තිකයෙකු නොමැතිව 2016 දී ඉල්ලා අස්වීමට මාර්ටෙලි එකඟ විය. විනාශකාරී සුළි කුණාටුවේ බලපෑම් හේතුවෙන්, බොහෝ කල් දැමීම් වලින් පසුව, 2016 නොවැම්බර් මාසයේදී මැතිවරණය පැවැත්විණි. හයිටි ටෙට් කේල් පක්ෂයේ ජයග්‍රාහක ජොවෙනෙල් මොයිස් 2017 දී ජනාධිපති ලෙස දිවුරුම් දුන්නේය. ඉන්ධන මිල ඉහළ යාමට ප්‍රතිචාර වශයෙන් 2018 ජූලි 7 වන දින විරෝධතා ආරම්භ විය. කාලයත් සමඟ මෙම විරෝධතා ජනාධිපති මොයිස්ගේ ඉල්ලා අස්වීමේ ඉල්ලීම් බවට පරිණාමය විය.

2021 ජූලි 7 වන දින, ජනාධිපති මොයිස් ඔහුගේ පෞද්ගලික නිවසට එල්ල වූ ප්‍රහාරයකින් ඝාතනය කරන ලද අතර, ජනාධිපති ආර්යාව මාටින් මොයිස් රෝහල් ගත කරන ලදී. දේශපාලන අර්බුදය මධ්‍යයේ, හයිටි රජය 2021 ජූලි 20 වන දින වැඩබලන අගමැතිනිය ලෙස ඒරියල් හෙන්රි පත් කළේය. 2021 අගෝස්තු 14 වන දින, හයිටියට තවත් විශාල භූමිකම්පාවක් ඇති වූ අතර, බොහෝ ජීවිත හානි සිදුවිය. භූමිකම්පාව හයිටියේ ආර්ථික තත්ත්වයන්ට ද හානි කර ඇති අතර කල්ලි ප්‍රචණ්ඩත්වය ඉහළ යාමට හේතු වී ඇති අතර එය 2021 සැප්තැම්බර් වන විට දීර්ඝ කාලයක් පවතින පූර්ණ කල්ලි යුද්ධයක් සහ රට තුළ අනෙකුත් ප්‍රචණ්ඩ අපරාධ දක්වා වර්ධනය විය. 2022 මාර්තු වන විට, හයිටියේ තවමත් ජනාධිපතිවරයෙකු, පාර්ලිමේන්තු ගණපූර්ණයක් සහ විනිසුරුවන් නොමැතිකම හේතුවෙන් අක්‍රිය මහාධිකරණයක් නොතිබුණි.

2023 දී, පැහැරගැනීම් පෙර වසරේ පළමු කාර්තුවට වඩා 72% කින් ඉහළ ගියේය. වෛද්‍යවරුන්, නීතිඥයින් සහ සමාජයේ අනෙකුත් ධනවත් සාමාජිකයින් පැහැරගෙන ගොස් කප්පම් සඳහා රඳවා තබා ගන්නා ලදී. කප්පම් ඉල්ලීම් ඉටු නොවූ විට බොහෝ වින්දිතයින් මරා දමන ලද අතර, එසේ කිරීමට මාර්ගයක් ඇති අය රටින් පලා යාමට හේතු වූ අතර, රට අර්බුදයෙන් ගොඩ ගැනීමට දරන උත්සාහයන්ට තවදුරටත් බාධා එල්ල විය.

2024 මාර්තු මාසයේදී, කෙන්යාවේ සංචාරයකින් පසු, හයිටියට නැවත පැමිණීම කල්ලි විසින් ඒරියල් හෙන්රි වලක්වන ලදී. සංක්‍රාන්ති රජයක් පිහිටුවීමෙන් පසු හෙන්රි ඉල්ලා අස්වීමට එකඟ විය. එම මාසය වන විට, ලෝක ආහාර වැඩසටහනට අනුව, හයිටියේ ජනගහනයෙන් අඩකට ආසන්න ප්‍රමාණයක් දැඩි ආහාර අනාරක්ෂිතභාවයකින් ජීවත් වෙමින් සිටියහ. 2024 අප්‍රේල් 25 වන දින, සංක්‍රාන්ති ජනාධිපති කවුන්සිලය හයිටියේ පාලනය භාර ගත් අතර 2026 දක්වා බලයේ සිටීමට නියමිතය. මයිකල් පැට්‍රික් බොයිස්වර්ට් අන්තර්කාලීන අගමැති ලෙස නම් කරන ලදී. 2024 නොවැම්බර් 10 වන දින, ඇලික්ස් ඩිඩියර් ෆිල්ස්-අයිමේ කොනිල් වැඩබලන අගමැති ලෙස පත් කළේය.

## යොමු කිරීම්