ෆීජි හි ඉතිහාසය

### මුල් ජනාවාස 
ෆීජියානු නගරවලින් ලබාගත් මැටි භාණ්ඩ කලාවෙන් පෙනී යන්නේ ෆීජි අවම වශයෙන් ක්‍රි.පූ. 3500 සිට 1000 දක්වා ඔස්ට්‍රෝනියානු ජනයා විසින් පදිංචි කරන ලද බවත්, මෙලනේසියානුවන් වසර දහසකට පමණ පසුව අනුගමනය කළ බවත්ය, නමුත් මානව සංක්‍රමණයේ නිශ්චිත දිනයන් සහ රටා පිළිබඳව තවමත් බොහෝ විවෘත ප්‍රශ්න තිබේ. ලැපිටා ජනතාව හෝ පොලිනීසියානුවන්ගේ මුතුන් මිත්තන් මුලින්ම දූපත් පදිංචි කළ බව විශ්වාස කෙරේ, නමුත් මෙලනේසියානුවන් පැමිණීමෙන් පසු ඔවුන්ට සිදු වූ දේ ගැන එතරම් දැනුමක් නැත; පැරණි සංස්කෘතිය නව එකට යම් බලපෑමක් ඇති කර තිබිය හැකි අතර, පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂිවලින් පෙනී යන්නේ සමහර සංක්‍රමණිකයන් සැමෝවා, ටොංගා සහ හවායි වෙත පවා සංක්‍රමණය වූ බවයි. පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි මගින් අවම වශයෙන් ක්‍රි.පූ. 600 දී ආරම්භ වී සමහර විට ක්‍රි.පූ. 900 තරම් ඈත අතීතයේ දී මොටුරිකි දූපතේ මානව ජනාවාසයක් පැවති බවට සලකුණු පෙන්නුම් කරයි. ෆීජියානු සංස්කෘතියේ සමහර අංග බටහිර පැසිෆික් සාගරයේ මෙලනීසියානු සංස්කෘතියට සමාන වුවද, ෆීජියානු සංස්කෘතිය පැරණි පොලිනීසියානු සංස්කෘතීන්ට වඩා ශක්තිමත් සම්බන්ධතාවයක් ඇත. යුරෝපීයයන් ෆීජි සමඟ සම්බන්ධතා ඇති කර ගැනීමට බොහෝ කලකට පෙර ෆීජි සහ අසල්වැසි දූපත් සමූහයන් අතර වෙළඳාමක් පැවති බවට සාක්ෂි පැහැදිලිය.

10 වන සියවසේදී, ටුයි ටොංගා අධිරාජ්‍යය ටොංගා හි ස්ථාපිත කරන ලද අතර, ෆීජි එහි බලපෑම් ක්ෂේත්‍රයට ඇතුළත් විය. ටොංගා බලපෑම පොලිනීසියානු සිරිත් විරිත් සහ භාෂාව ෆීජි වෙත ගෙන ආවේය. එම අධිරාජ්‍යය 13 වන සියවසේදී පරිහානියට පත් විය.

ෆීජි දිගු කලක් ස්ථිර ජනාවාස ඇති නමුත් එහි ජනයාට සංචලන ඉතිහාසයක් ද ඇත. සියවස් ගණනාවක් පුරා, අද්විතීය ෆීජියානු සංස්කෘතික භාවිතයන් වර්ධනය විය. ෆීජියානුවන් ඩෲවා ලෙස හඳුන්වන රළු රුවල් සහිත විශාල, අලංකාර ජල යාත්‍රා ගොඩනඟා, සමහරක් ටොංගා වෙත අපනයනය කළහ. ෆීජියන්වරු පොදු සහ තනි බුරේ සහ වේල් නිවාස වලින් සමන්විත සුවිශේෂී ගම්මාන ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයක් ද වර්ධනය කළහ, සහ සාමාන්‍යයෙන් වඩාත් වැදගත් ජනාවාස වටා ඉදිකරන ලද බලකොටු සහ දිය අගල් පද්ධතියක් ද වර්ධනය කළහ. ඌරන් ආහාර සඳහා හීලෑ කරන ලද අතර, කෙසෙල් වගාවන් වැනි විවිධ කෘෂිකාර්මික කටයුතු මුල් අවධියේ සිටම පැවතුනි. ඉදිකරන ලද ලී ජලධර මගින් ගෙන එන ලද ජලය ගම්මානවලට සපයන ලදී. ෆීජියන් ප්‍රධානීන්, වැඩිහිටියන් සහ කැපී පෙනෙන රණශූරයන් විසින් මෙහෙයවන ලද සමාජවල ජීවත් විය. බොහෝ විට බීට් ලෙස හැඳින්වෙන අධ්‍යාත්මික නායකයින් ද වැදගත් සංස්කෘතික චරිත වූ අතර, යකෝනා නිෂ්පාදනය සහ පරිභෝජනය ඔවුන්ගේ චාරිත්‍රානුකූල හා ප්‍රජා චාරිත්‍රවල කොටසක් විය. ෆීජියන් මුදල් පද්ධතියක් සංවර්ධනය කළ අතර එහිදී ටම්බුවා ලෙස හඳුන්වන ශුක්‍රාණු තල්මසාගේ ඔප දැමූ දත් ක්‍රියාකාරී මුදල් ඒකකයක් බවට පත්විය. අද වන විට දූපත් වටා විවිධ පාෂාණ අක්ෂරවල දැකිය හැකි ලිවීමේ වර්ගයක් පැවතුනි. ෆීජියන් පිරිපහදු කළ මාසි රෙදි රෙදිපිළි කර්මාන්තයක් සංවර්ධනය කළ අතර, ඔවුන් නිෂ්පාදනය කළ රෙදි මාලෝ සහ ලිකු වැනි රුවල් සහ ඇඳුම් සෑදීමට භාවිතා කළහ. අනෙකුත් බොහෝ පුරාණ මානව ශිෂ්ටාචාර මෙන්ම, පූර්ව යටත් විජිත ෆීජි හි යුද්ධ හෝ යුද්ධ සඳහා සූදානම් වීම එදිනෙදා ජීවිතයේ වැදගත් අංගයක් විය. ෆීජියන් ඔවුන්ගේ සුවිශේෂී ආයුධ භාවිතය, විශේෂයෙන් යුධ සමාජ සඳහා ප්‍රසිද්ධ විය. ෆීජියන් විවිධ වර්ගයේ සමාජ ශාලා භාවිතා කළ අතර ඒවා පුළුල් ලෙස කණ්ඩායම් දෙකකට බෙදිය හැකිය, අත් දෙකේ මුගුරු සහ උලා ලෙස හැඳින්වෙන කුඩා විශේෂිත විසි කිරීමේ මුගුරු.

17 වන සියවසේ යුරෝපීයයන්ගේ පැමිණීමත් සමඟ සහ 19 වන සියවසේ අගභාගයේ යුරෝපීය යටත් විජිතකරණයත් සමඟ, ෆීජියන් සංස්කෘතියේ බොහෝ අංග යුරෝපීය - විශේෂයෙන් බ්‍රිතාන්‍ය - පාලනය සහතික කිරීම සඳහා මර්දනය කරන ලදී හෝ වෙනස් කරන ලදී. සාම්ප්‍රදායික ෆීජියන් අධ්‍යාත්මික විශ්වාසයන් සම්බන්ධයෙන් මෙය විශේෂයෙන් සිදු විය. මුල් යටත් විජිතවාදීන් සහ මිෂනාරිවරුන් ෆීජි හි මිනීමැරුම්වාදයේ පිළිවෙත යටත් විජිතකරණය සාධාරණීකරණය කිරීම සඳහා සදාචාරාත්මක අවශ්‍යතාවයක් සපයන බව පෙන්වා දුන්හ. යුරෝපීයයන් බොහෝ ස්වදේශික ෆීජියන් සිරිත් විරිත් පහත් හෝ ප්‍රාථමික ලෙස ලේබල් කළ අතර, බොහෝ යටත් විජිතවාදීන්ට ෆීජි "ම්ලේච්ඡ මිනීමැරුම්කරුවන් මත නාස්ති කරන ලද පාරාදීසයක්" ලෙස දැකීමට හැකි විය. ඩෙරික් ස්කාර් වැනි කතුවරුන් 19 වන සියවසේ "ආහාර ගැනීම සඳහා ගොඩගැසූ නැවුම් මළ සිරුරු" සහ නව නිවාස සහ බෝට්ටු ඉදිකිරීමේදී චාරිත්‍රානුකූල සමූහ මිනිස් බිලි පූජා පිළිබඳ ප්‍රකාශයන් ස්ථිර කර ඇත. ඇත්ත වශයෙන්ම, යටත් විජිත සමයේදී, ෆීජි කැනිබල් දූපත් ලෙස හැඳින්විණි. ෆීජියන් ස්ථානවල සිදු කරන ලද නවීන පුරාවිද්‍යාත්මක පර්යේෂණවලින් පෙනී ගොස් ඇත්තේ ෆීජියන් ඇත්ත වශයෙන්ම මිනීමැරුම් ක්‍රියාවන් සිදු කළ බවයි, එය නූතන විද්වතුන්ට මෙම යටත් විජිත යුරෝපීය ගිණුම් කිහිපයක නිරවද්‍යතාවය තක්සේරු කිරීමට උපකාරී වී ඇත. ඩෙගුස්ටා, කොක්‍රේන්, සහ ජෝන්ස් ඇතුළු විද්වතුන් විසින් සිදු කරන ලද අධ්‍යයනයන් පිළිස්සුණු හෝ කැපූ මිනිස් ඇටසැකිලි පිළිබඳ සාක්ෂි සපයන අතර, එයින් ඇඟවෙන්නේ ෆීජි හි මිනීමැරුම් ක්‍රියාවන් සිදු වූ බවයි. කෙසේ වෙතත්, මෙම පුරාවිද්‍යාත්මක වාර්තාවලින් පෙනී යන්නේ යුරෝපීය පදිංචිකරුවන් ඇඟවූ ප්‍රමාණයට වඩා මිනීමැරුම් ක්‍රියාවන් බොහෝ විට වරින් වර සහ අඩුවෙන් පැතිරී ඇති බවයි; මිනීමැරුම් බොහෝ විට අවිහිංසාවාදී සහ චාරිත්‍රානුකූල විය හැකි බව පෙනේ.

බ්‍රිතාන්‍ය නාවිකයෙකු වූ ජේම්ස් කුක් 1774 දී දකුණු ලාඕ දූපත් වලින් එකකට ගියේය. කෙසේ වෙතත්, 1789 වන තෙක් දූපත් ප්‍රස්ථාරගත කර කුමන්ත්‍රණය කරන ලදී, HMS බවුන්ටි හි කපිතාන් විලියම් බ්ලයි, ඕවාලාවු පසු කර වර්තමානයේ ඉන්දුනීසියාවේ බටේවියාවට යන අතරතුර විටි ලෙව් සහ වනුවා ලෙව් යන ප්‍රධාන දූපත් අතර යාත්‍රා කළ විටය. ප්‍රධාන දූපත් දෙක අතර සමුද්‍ර සන්ධිය වන බ්ලයි වෝටර් ඔහුගේ නමින් නම් කර ඇති අතර, කලක් ෆීජි දූපත් බ්ලයි දූපත් ලෙස හැඳින්විණි.

ෆීජියන්වරුන් සමඟ සැලකිය යුතු සම්බන්ධතා පවත්වා ගත් පළමු යුරෝපීයයන් වූයේ සඳුන් දැව වෙළෙන්දන්, තල්මසුන් දඩයම් කරන්නන් සහ "බෙචේ-ඩි-මර්" (මුහුදු පිපිඤ්ඤා) වෙළෙන්දෝ ය. 1799 දී ඈන් සහ හෝප් යන තල්මසුන් දඩයම් කරන පළමු යාත්‍රාව වූ අතර, ඇය පසුපස තවත් බොහෝ දෙනෙක් 19 වන සියවසේදී පැමිණියහ. මෙම නැව් පානීය ජලය, ආහාර සහ දර සඳහා සහ පසුව, ඔවුන්ගේ නැව් කළමනාකරණය කිරීමට මිනිසුන්ට උදව් කිරීම සඳහා පැමිණියහ. මෙම කාලය තුළ ෆීජි වෙත පැමිණි සමහර යුරෝපීයයන් ප්‍රදේශවාසීන් විසින් පිළිගනු ලැබූ අතර ඔවුන්ට පදිංචිකරුවන් ලෙස රැඳී සිටීමට අවසර දෙන ලදී.

1820 ගණන් වන විට, ලෙවුකා ඕවාලාවු දූපතේ ෆීජි හි පළමු යුරෝපීය විලාසිතාවේ නගරය ලෙස ස්ථාපිත කරන ලදී. චීනයේ "බෙචේ-ඩි-මර්" සඳහා වෙළඳපොළ ලාභදායී වූ අතර බ්‍රිතාන්‍ය සහ ඇමරිකානු වෙළඳුන් විවිධ දූපත් වල සැකසුම් මධ්‍යස්ථාන පිහිටුවා ගත්හ. ආසියාවට නැව්ගත කරනු ලබන නිෂ්පාදනය එකතු කිරීම, සකස් කිරීම සහ ඇසුරුම් කිරීම සඳහා දේශීය ෆීජියන් භාවිතා කරන ලදී. හොඳ භාණ්ඩ ප්‍රවාහනයක් හේතුවෙන් වෙළෙන්දාට ඩොලර් 25,000 ක පමණ අර්ධ වාර්ෂික ලාභයක් ලැබෙනු ඇත. ෆීජියන් කම්කරුවන්ට බොහෝ විට ඔවුන්ගේ ශ්‍රමය සඳහා හුවමාරුවක් ලෙස ගිනි අවි සහ පතොරම් ලබා දෙන ලද අතර, 1820 ගණන්වල අවසානය වන විට බොහෝ ෆීජියන් ප්‍රධානීන් සතුව මස්කට් තිබූ අතර බොහෝ දෙනෙක් ඒවා භාවිතා කිරීමට දක්ෂ වූහ. යුරෝපීයයන්ගෙන් වඩාත් විනාශකාරී ආයුධ බලහත්කාරයෙන් ලබා ගැනීමට සමහර ෆීජියන් ප්‍රධානීන් ඉක්මනින්ම තම නව ආයුධ සමඟ ප්‍රමාණවත් විශ්වාසයක් ඇති කර ගත්හ. 1834 දී, වීවා සහ බවුහි පිරිමින්ට ප්‍රංශ නෞකාවක් වන ලැමියබල් ජොසෆින් පාලනය කිරීමට සහ රේවා ගඟේ ඔවුන්ගේ සතුරන්ට එරෙහිව එහි කාලතුවක්කුව භාවිතා කිරීමට හැකි විය, නමුත් පසුව ඔවුන් එය විනාශ කළහ.

ඩේවිඩ් කාගිල් වැනි ක්‍රිස්තියානි මිෂනාරිවරු 1830 ගණන්වල ටොංගා සහ ටහිටි වැනි මෑතකදී පරිවර්තනය කරන ලද ප්‍රදේශවලින් ද පැමිණි අතර 1840 වන විට ලෙවුකා හි යුරෝපීය ජනාවාසය නිවාස 40 ක් පමණ දක්වා වර්ධනය වී තිබූ අතර හිටපු තල්මසුන් දඩයම්කරුවෙකු වූ ඩේවිඩ් විපේ කැපී පෙනෙන පදිංචිකරුවෙකි. ෆීජියන්වරුන්ගේ ආගමික පරිවර්තනය ක්‍රමානුකූල ක්‍රියාවලියක් වූ අතර එය එක්සත් ජනපද ගවේෂණ ගවේෂණයේ කපිතාන් චාල්ස් විල්ක්ස් විසින් මුලින්ම නිරීක්ෂණය කරන ලදී. විල්ක්ස් ලිවීය, "සියලුම ප්‍රධානීන් ක්‍රිස්තියානි ආගම දෙස බැලුවේ ඔවුන්ට අහිමි වීමට බොහෝ දේ සහ ලබා ගැනීමට ඇත්තේ ඉතා සුළු දෙයක්" ලෙසයි. ක්‍රිස්තියානිකරණය වූ ෆීජියන්වරු, ඔවුන්ගේ අධ්‍යාත්මික විශ්වාසයන් අත්හැරීමට අමතරව, ඔවුන්ගේ කොණ්ඩය කෙටි කිරීමට, ටොංගා වෙතින් ඇඳුම්වල සුලු ස්වරූපය අනුගමනය කිරීමට සහ ඔවුන්ගේ විවාහ සහ අවමංගල්‍ය සම්ප්‍රදායන් මූලික වශයෙන් වෙනස් කිරීමට බල කරන ලදී. බලහත්කාරයෙන් සංස්කෘතික වෙනස්කම් කිරීමේ මෙම ක්‍රියාවලිය ලෝටු ලෙස හැඳින්විණි. සංස්කෘතීන් අතර ගැටුම් තීව්‍ර වීම වැඩි වූ අතර, විල්ක්ස් මැලෝලෝ වැසියන්ට එරෙහිව විශාල දඬුවම් ගවේෂණයක් සංවිධානය කිරීමට සම්බන්ධ විය. ඔහු තාවකාලික ගිනි අවුලුවන උපකරණ ලෙස ක්‍රියා කරන රොකට් ප්‍රහාරයක් නියම කළේය. ඇතුළත සිරවී සිටි පදිංචිකරුවන් සමඟ ගම ඉක්මනින් ගිනි ජාලාවක් බවට පත් වූ අතර, ඔවුන් පුළුස්සා දමන විට "පිරිමින්ගේ කෑගැසීම් කාන්තාවන්ගේ සහ දරුවන්ගේ කෑගැසීම් සහ කෑගැසීම් සමඟ මිශ්‍ර වී ඇති" බව විල්ක්ස් සඳහන් කළේය. දිවි ගලවා ගත් අය "දයාව ඉල්ලා නඩු පැවරිය යුතු" බවත් එසේ නොමැති නම් "ඔවුන් සමූලඝාතනය කිරීමට අපේක්ෂා කළ යුතු" බවත් විල්ක්ස් ඉල්ලා සිටියේය. මෙම ගැටුමේදී මැලෝලෝ වැසියන් 57 සිට 87 දක්වා සංඛ්‍යාවක් මිය ගියහ.

### කකොබාවු සහ ක්‍රිස්තියානි ආක්‍රමණයට එරෙහි යුද්ධ 
1840 ගණන් යනු විවිධ ෆීජි ගෝත්‍ර එකිනෙකා කෙරෙහි ආධිපත්‍යය තහවුරු කර ගැනීමට උත්සාහ කළ ගැටුම්කාරී කාලයක් විය. අවසානයේදී, බවු දූපතේ සේරු එපෙනිසා කකෝබාවු නම් යුධ නායකයෙකුට කලාපයේ බලවත් බලපෑමක් ඇති කිරීමට හැකි විය. ඔහුගේ පියා රතු ටනෝවා විසාවාකා වූ අතර, ඔහු කලින් බටහිර ෆීජි ප්‍රදේශයෙන් වැඩි කොටසක් යටත් කර ගත් වූනිවාලු (ප්‍රධාන වශයෙන් යුධ නායක යන අර්ථය ඇති පදවි නාමයක්, බොහෝ විට පරමාධිපතියා ලෙසද පරිවර්තනය කර ඇත). ඔහුගේ පියාගෙන් පසුව, කකෝබාවු කොතරම් ආධිපත්‍යය දැරූවාද යත්, ඔහුගේ දේශීය සතුරන්ට ආයුධ ලබා දීම පිළිබඳ ආරවුලක් හේතුවෙන් යුරෝපීයයන් වසර පහකට ලෙවුකාවෙන් පලවා හැරීමට ඔහුට හැකි විය. 1850 ගණන්වල මුල් භාගයේදී, කකෝබාවු තවත් පියවරක් ඉදිරියට ගොස් සියලුම කිතුනුවන්ට එරෙහිව යුද්ධ ප්‍රකාශ කළේය. ෆීජි හි මිෂනාරිවරුන්ට දැනටමත් පරිවර්තනය වූ ටොන්ගන්වරුන්ගෙන් සහ බ්‍රිතාන්‍ය යුද නැවක් තිබීමෙන් පසු ඔහුගේ සැලසුම් ව්‍යර්ථ විය. කිතුනුවකු වූ ටොංගා කුමාර එනේල් මාෆු 1848 දී ලකේබා දූපතේ ස්ථාපිත වී, ප්‍රදේශවාසීන් මෙතෝදිස්ත පල්ලියට බලහත්කාරයෙන් පරිවර්තනය කළේය. කකෝබාවු සහ ෆීජි හි බටහිරින් සිටි අනෙකුත් ප්‍රධානීන් මාෆු ඔවුන්ගේ බලයට තර්ජනයක් ලෙස සැලකූ අතර ටොංගාගේ ආධිපත්‍යය පුළුල් කිරීමට ඔහු දැරූ උත්සාහයන්ට විරුද්ධ වූහ. කෙසේ වෙතත්, කකෝබාවුගේ බලපෑම අඩු වීමට පටන් ගත් අතර, ඔහු සමානයන් අතර පළමුවැන්නා ලෙස සැලකූ අනෙකුත් ෆීජි නායකයින් මත ඔහු දැඩි ලෙස බදු පැනවීම නිසා ඔවුන් ඔහුගෙන් ඉවත් වීමට හේතු විය.

මේ කාලයේදී එක්සත් ජනපදය ද කලාපය තුළ තම බලය තහවුරු කර ගැනීමට උනන්දු වූ අතර, ෆීජි දූපත් වල ඔවුන්ගේ කොන්සල් ජෝන් බ්‍රවුන් විලියම්ස් සම්බන්ධ සිදුවීම් ගණනාවකින් පසුව ඔවුන් මැදිහත් වන බවට තර්ජනය කළහ. 1849 දී, ජූලි හතරවන දින සැමරුම අතරතුර අයාලේ යන කාලතුවක්කු ප්‍රහාරයක් හේතුවෙන් ඇති වූ අහම්බෙන් ඇති වූ ගින්නකින් පසු විලියම්ස් ඔහුගේ වෙළඳ ගබඩාව කොල්ල කෑ අතර, 1853 දී ලෙවුකා හි යුරෝපීය ජනාවාසය බිම හෙළන ලදී. මෙම සිදුවීම් දෙකටම විලියම්ස් කකෝබාවුට දොස් පැවරූ අතර, එක්සත් ජනපද නියෝජිතයාට අවශ්‍ය වූයේ පළිගැනීමක් ලෙස කකෝබාවුගේ බවු අගනුවර විනාශ කිරීමටයි. ඒ වෙනුවට දිවයින වටා නාවික අවහිරයක් ස්ථාපිත කරන ලද අතර එමඟින් විදේශිකයන්ට සහ ඔවුන්ගේ ක්‍රිස්තියානි සහචරයින්ට එරෙහි ඔහුගේ යුද්ධය අත්හැරීමට කකෝබාවුට තවදුරටත් පීඩනයක් එල්ල විය. අවසානයේ, 1854 අප්‍රේල් 30 වන දින, කකෝබාවු ඔහුගේ සෝරෝ (ආයාචනය) ඉදිරිපත් කර මෙම හමුදාවන්ට යටත් විය. ඔහු ලෝටු ලබාගෙන ක්‍රිස්තියානි ආගමට හැරුණි. බවුහි සාම්ප්‍රදායික ෆීජි දේවාල විනාශ කරන ලද අතර, පූජනීය නොකොනොකෝ ගස් කපා දමන ලදී. පසුව කකෝබාවු සහ ඔහුගේ ඉතිරි මිනිසුන්ට ඇමරිකානුවන් සහ බ්‍රිතාන්‍යයන්ගේ සහාය ඇතිව ටොංගන්වරුන් සමඟ එක්වී, තවමත් ආගමට හැරවීම ප්‍රතික්ෂේප කළ කලාපයේ ඉතිරි ප්‍රධානීන් යටත් කර ගැනීමට බල කෙරුනි. මෙම ප්‍රධානීන් ඉක්මනින්ම පරාජය කරන ලද්දේ 1855 දී රේවාහි කරනිකියෝට වස දී කබාහි රතු මාරා එල්ලා මරා දැමීමෙනි. මෙම යුද්ධවලින් පසු, අභ්‍යන්තර උස්බිම් ප්‍රදේශ හැරුණු විට, ෆීජි හි බොහෝ ප්‍රදේශවලට ඔවුන්ගේ සාම්ප්‍රදායික පද්ධති බොහොමයක් අත්හැරීමට බල කෙරුණු අතර දැන් බටහිර උනන්දුව ඇති යටත් වැසියන් විය. කකෝබාවු ෆීජි ජනයා කිහිප දෙනෙකුගේ බොහෝ දුරට සංකේතාත්මක නියෝජිතයෙකු ලෙස රඳවා ගත් අතර "ටුයි විටි" ("ෆීජිහි රජු") යන උත්ප්‍රාසාත්මක සහ ස්වයං ප්‍රකාශිත පදවිය ලබා ගැනීමට අවසර දෙන ලදී, නමුත් දැන් ප්‍රධාන පාලනය විදේශීය බලවතුන් සතුව පැවතුනි.

### කපු, සම්මේලන සහ කයි කොලෝ 
ඇමරිකානු සිවිල් යුද්ධයෙන් (1861–1865) පසු කපු මිල ඉහළ යාම නිසා 1860 ගණන්වල ඕස්ට්‍රේලියාවෙන් සහ එක්සත් ජනපදයෙන් ඉඩම් ලබා ගැනීමට සහ කපු වගා කිරීමට පදිංචිකරුවන් සිය ගණනක් ෆීජි වෙත ගලා ඒමට හේතු විය. ෆීජි හි තවමත් ක්‍රියාකාරී රජයක් නොමැති බැවින්, මෙම වැවිලිකරුවන්ට බොහෝ විට සැබෑ හිමිකරුවන් විය හැකි හෝ නොවිය හැකි ෆීජියන් සමඟ ආයුධ හෝ මධ්‍යසාර හුවමාරු කර ගැනීම වැනි ප්‍රචණ්ඩකාරී හෝ වංචනික ක්‍රමවලින් ඉඩම් ලබා ගැනීමට හැකි විය. මෙය ලාභ ඉඩම් අත්පත් කර ගැනීම සඳහා හේතු වුවද, ආරවුල් විසඳීම සඳහා ඒකාබද්ධ රජයක් නොමැති වීම නිසා වැවිලිකරුවන් අතර තරඟකාරී ඉඩම් හිමිකම් ගැටළු සහගත විය. 1865 දී, පදිංචිකරුවන් යම් ආකාරයක රජයක් පිහිටුවීම සඳහා ෆීජි හි ප්‍රධාන ස්වදේශික රාජධානි හතේ සන්ධානයක් යෝජනා කළහ. මෙය මුලින් සාර්ථක වූ අතර, කකෝබාවු සම්මේලනයේ පළමු සභාපතිවරයා ලෙස තේරී පත් විය.

ඉඩම් සඳහා ඇති ඉල්ලුම ඉහළ යාමත් සමඟ, සුදු වැවිලිකරුවන් විටි ලෙවු හි කඳුකර අභ්‍යන්තරයට තල්ලු වීමට පටන් ගත්හ. මෙය ඔවුන් කයි කොලෝ සමඟ සෘජු ගැටුමකට තුඩු දුන් අතර, එය මෙම අභ්‍යන්තර දිස්ත්‍රික්කවල පදිංචි විවිධ ෆීජියානු ගෝත්‍ර විස්තර කිරීමට සාමාන්‍ය යෙදුමකි. කයි කොලෝ තවමත් බොහෝ දුරට සාම්ප්‍රදායික ජීවන රටාවක් ගත කරමින් සිටියහ, ඔවුන් ක්‍රිස්තියානිකරණය නොවූ අතර, ඔවුන් කකෝබාවු හෝ සම්මේලනයේ පාලනය යටතේ සිටියේ නැත. 1867 දී, සිගටෝකා ගඟේ මුල් ජලයේ කඳුකරයේදී තෝමස් බේකර් නම් සංචාරක මිෂනාරිවරයෙකු කයි කොලෝ විසින් මරා දමන ලදී. වැඩබලන බ්‍රිතාන්‍ය කොන්සල් ජෝන් බේට්ස් තර්ස්ටන්, කයි කොලෝ මර්දනය කිරීම සඳහා වෙරළබඩ ප්‍රදේශවලින් ෆීජි හමුදාවක් කැකෝබාවු විසින් මෙහෙයවන ලෙස ඉල්ලා සිටියේය. අවසානයේ කැකෝබාවු කඳුකරයට මෙහෙයුමක් මෙහෙයවූ නමුත් ඔහුගේ සටන්කරුවන් 61 දෙනෙකු මිය යාමෙන් නින්දිත පරාජයක් අත්විඳියේය. පදිංචිකරුවන් නැගෙනහිර කායි කොලෝහි වයිනිමාලා ලෙස හැඳින්වෙන ප්‍රාදේශීය නැගෙනහිර කයි කොලෝ ජනතාව සමඟ ද ගැටුමකට එළඹුණි. තර්ස්ටන් රාජකීය නාවික හමුදාවේ ඕස්ට්‍රේලියානු ස්ථාන අංශයට සහාය ඉල්ලා සිටියේය. නාවික හමුදාව නිසි ලෙස කමාන්ඩර් රෝලි ලැම්බර්ට් සහ එච්එම්එස් චැලෙන්ජර් යවා වයිනිමාලාවට එරෙහිව දණ්ඩනීය මෙහෙයුමක් සිදු කළේය. මිනිසුන් 87 දෙනෙකුගෙන් යුත් සන්නද්ධ හමුදාවක් ඩියෝකා ගම්මානයට ෂෙල් වෙඩි ප්‍රහාර එල්ල කර පුළුස්සා දැමූ අතර, ගැටුමක් ඇති වූ අතර එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස වයිනිමාලා 40 කට වැඩි පිරිසක් මිය ගියහ.
### ෆීජි රාජධානිය (1871–1874) 
සම්මේලනයේ බිඳවැටීමෙන් පසු, එනේල් මාෆු ලාඕ දූපත් සහ ටොංගානුවන් හි ස්ථාවර පරිපාලනයක් ස්ථාපිත කළේය. එක්සත් ජනපදය වැනි අනෙකුත් විදේශීය බලවතුන් ෆීජි ඈඳා ගැනීමේ හැකියාව සලකා බලමින් සිටියහ. මෙම තත්ත්වය බොහෝ පදිංචිකරුවන්ට ආකර්ශනීය නොවීය, ඔවුන් සියල්ලන්ම පාහේ ඕස්ට්‍රේලියාවෙන් පැමිණි බ්‍රිතාන්‍ය යටත්වැසියන් විය. කෙසේ වෙතත්, බ්‍රිතාන්‍යය රට ඈඳා ගැනීම ප්‍රතික්ෂේප කළ අතර, සම්මුතියක් අවශ්‍ය විය.

1871 ජුනි මාසයේදී, රාජකීය නාවික හමුදාවේ හිටපු ලුතිනන්වරයෙකු වූ ජෝර්ජ් ඔස්ටින් වුඩ්ස්, කකෝබෝට බලපෑම් කිරීමට සහ පාලන පරිපාලනයක් පිහිටුවීම සඳහා සමාන අදහස් ඇති පදිංචිකරුවන් සහ ප්‍රධානීන් කණ්ඩායමක් සංවිධානය කිරීමට සමත් විය. කකෝබෝව රජු (ටුයි විටි) ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද අතර ෆීජි රාජධානිය ස්ථාපිත කරන ලදී. බොහෝ ෆීජි ප්‍රධානීන් සහභාගී වීමට එකඟ වූ අතර, මාෆු පවා කකෝබෝව හඳුනාගෙන ව්‍යවස්ථාපිත රාජාණ්ඩුවට සහභාගී වීමට තෝරා ගත්තේය. කෙසේ වෙතත්, බොහෝ පදිංචිකරුවන් ඕස්ට්‍රේලියාවෙන් පැමිණ සිටි අතර, එහිදී ආදිවාසී ජනතාව සමඟ සාකච්ඡා කිරීම සඳහා විශ්වීය වශයෙන් පාහේ ඉතා අහිතකර කොන්දේසි පිළිගැනීමට ඔවුන්ට බල කිරීම ඇතුළත් විය. බලහත්කාරයෙන් ආධිපත්‍යය දැරීමේ මෙම පදිංචිකරුවන්ගේ අපේක්ෂාව නිසා ඔවුන් බ්‍රිතාන්‍ය යටත්වැසියන්ගේ අන්‍යෝන්‍ය ආරක්ෂණ සංගමය වැනි ආක්‍රමණශීලී, වාර්ගිකව අභිප්‍රේරිත කණ්ඩායම් කිහිපයක් පිහිටුවීමට හේතු විය. ඇමරිකාවේ සුදු ආධිපත්‍යවාදී කණ්ඩායමට උපහාරයක් වශයෙන් එක් කණ්ඩායමක් තමන්ව කු ක්ලක්ස් ක්ලැන් ලෙස හැඳින්වූහ. කෙසේ වෙතත්, චාල්ස් ශාන්ත ජූලියන්, රොබට් ෂර්සන් ස්වන්ස්ටන් සහ ජෝන් බේට්ස් තර්ස්ටන් වැනි ගෞරවනීය පුද්ගලයින් කකෝබාවු විසින් පත් කරන ලද විට, යම් අධිකාරියක් ස්ථාපිත කරන ලදී.

රටට ඇතුළු වන සුදු පදිංචිකරුවන්ගේ ශීඝ්‍ර වැඩිවීමත් සමඟ, ඉඩම් අත්පත් කර ගැනීමේ ආශාව ද තීව්‍ර විය. නැවතත්, විටි ලෙවු අභ්‍යන්තරයේ කයි කොලෝ සමඟ ගැටුමක් ඇති විය. 1871 දී, දිවයිනේ වයඹ දෙසින් බා ගඟ අසල පදිංචිකරුවන් දෙදෙනෙකු ඝාතනය කිරීම සුදු ගොවීන්, ආනයනික වහල් කම්කරුවන් සහ වෙරළබඩ ෆීජියන්වරුන්ගේ විශාල දණ්ඩනීය ගවේෂණයක් සංවිධානය කිරීමට හේතු විය. එක්සත් ජනපද සිවිල් යුද්ධයේ ප්‍රවීණයන් ඇතුළු සන්නද්ධ සුපරීක්ෂකයින් 400 ක් පමණ සිටින මෙම කණ්ඩායමට කියුබු ගම්මානය අසල කයි කොලෝ සමඟ සටනක් ඇති වූ අතර, එහිදී දෙපාර්ශ්වයටම ඉවත් වීමට සිදු විය. ගම විනාශ වූ අතර, කයි කොලෝ, මස්කට් වලින් සන්නද්ධව සිටියද, බොහෝ ජීවිත හානි සිදු විය. කයි කොලෝ ප්‍රතිචාර දැක්වූයේ බා දිස්ත්‍රික්කය පුරා සුදු ජාතිකයින්ගේ සහ ක්‍රිස්තියානි ෆීජියන්වරුන්ගේ ජනාවාසවලට නිතර නිතර වැටලීම් කිරීමෙනි. ඒ හා සමානව, රේවා ගඟේ ඉහළ ප්‍රදේශවල පිහිටි දිවයිනේ නැගෙනහිරින්, ගම්මාන පුළුස්සා දමන ලද අතර, රේවා රයිෆල්ස් ලෙස හැඳින්වෙන සුපරීක්ෂාකාරී පදිංචිකරුවන්ගේ කණ්ඩායම විසින් කයි කෝලෝ බොහොමයක් වෙඩි තබා ඇත.

කකෝබාවු රජය පදිංචිකරුවන් යුක්තිය තම අතට ගැනීම අනුමත නොකළද, කයි කෝලෝ යටත් කර ගැනීමට සහ ඔවුන්ගේ ඉඩම් විකිණීමට අවශ්‍ය විය. විසඳුම වූයේ හමුදාවක් පිහිටුවීමයි. රාජධානියේ ස්වදේශීය කටයුතු පිළිබඳ අමාත්‍ය රොබට් එස්. ස්වන්ස්ටන්, සුදුසු ෆීජි ස්වේච්ඡා සේවකයින් සහ සිරකරුවන් රජුගේ හමුදා හෝ ස්වදේශීය රෙජිමේන්තුව ලෙස විවිධ ලෙස හැඳින්වූ දෙයෙහි සොල්දාදුවන් බවට පත්වීම සඳහා පුහුණු කිරීම සහ සන්නද්ධ කිරීම සංවිධානය කළේය. ඕස්ට්‍රේලියාවේ යටත් විජිතවල පැවති ස්වදේශීය පොලිසියට සමාන ක්‍රමයක් තුළ, සුදු පදිංචිකරුවන් දෙදෙනෙකු වන ජේම්ස් හාඩින් සහ ඩබ්ලිව්. ෆිට්ස්ජෙරල්ඩ් මෙම පැරාමිලිටරි බලකායේ ප්‍රධාන නිලධාරීන් ලෙස පත් කරන ලදී.  මෙම බලකාය පිහිටුවීම බොහෝ සුදු වතු හිමියන්ට නොගැලපුණේ ඔවුන් තම අවශ්‍යතා ආරක්ෂා කර ගැනීමට ෆීජියන් හමුදාවක් විශ්වාස නොකළ බැවිනි.

1873 මුල් භාගයේදී බා ගංගා ප්‍රදේශයේදී කයි කොලෝ වැටලීමකින් බර්න්ස් පවුල මිය ගිය විට තත්වය තවත් තීව්‍ර විය. කකෝබාවු රජය මේජර් ෆිට්ස්ජෙරල්ඩ්ගේ අණ යටතේ කලාපයට කිංග්ස් ට්‍රූපර්ස් 50 ක් යෙදවූයේ පිළිවෙල යථා තත්ත්වයට පත් කිරීම සඳහා ය. දේශීය සුදු ජාතිකයින් ඔවුන්ගේ තනතුරු ප්‍රතික්ෂේප කළ අතර, රජයේ අධිකාරිය අවධාරණය කිරීම සඳහා කපිතාන් හාඩින් යටතේ තවත් භටයින් 50 ක් යෙදවීම යවන ලදී. ස්වදේශික රෙජිමේන්තුවේ වටිනාකම ඔප්පු කිරීම සඳහා, මෙම වැඩි දියුණු කරන ලද බලකාය අභ්‍යන්තරයට ගොස් නා කොරෝවයිවායි හි කයි කොලෝ ජනතාව 170 ක් පමණ සමූලඝාතනය කළේය. වෙරළට ආපසු පැමිණි පසු, රජයේ හමුදා තවමත් තර්ජනයක් ලෙස දුටු සුදු පදිංචිකරුවන් විසින් හමුදාව හමු විය. රජයේ හමුදා සහ සුදු පදිංචිකරුවන්ගේ බලකාය අතර ගැටුමක් වළක්වා ගත හැකි වූයේ එච්එම්එස් ඩිඩෝ හි කපිතාන් විලියම් කොක්ස් චැප්මන්ගේ මැදිහත්වීමෙන් පමණි, ඔහු පදිංචිකරුවන්ගේ නායකයින් රඳවා තබා ගත් අතර කණ්ඩායම විසුරුවා හැරීමට බල කළේය. කයි කොලෝ තලා දැමීමට රජුගේ හමුදා සහ කකෝබාවු රජයට ඇති බලය දැන් සම්පූර්ණ විය.

1873 මාර්තු සිට ඔක්තෝබර් දක්වා, ස්වෑන්ස්ටන්හි සාමාන්‍ය පරිපාලනය යටතේ, වෙරළබඩ ෆීජි සහ සුදු ස්වේච්ඡා සහායකයින් 1,000 ක් පමණ සමඟින්, කිංග්ස් භටයින් 200 ක් පමණ, කයි කොලෝ විනාශ කිරීම සඳහා වීටි ලෙව් කඳුකරය පුරා මෙහෙයුමක් මෙහෙයවන ලදී. මේජර් ෆිට්ස්ජෙරල්ඩ් සහ මේජර් එච්.සී. තර්ස්ටන් (ජෝන් බේට්ස් තර්ස්ටන්ගේ සහෝදරයා) කලාපය පුරා ද්විපාර්ශ්වික ප්‍රහාරයක් මෙහෙයවීය. කයි කොලෝහි විවිධ වංශවල ඒකාබද්ධ හමුදා නා කුලි ගම්මානයේ ස්ථාවරයක් ගත්හ. කයි කොලෝ පරාජය කරන ලද්දේ කඳු ගුහා අතර ඔවුන්ගේ ආරක්ෂක ස්ථානවලින් ඔවුන් පලවා හැරීමට ඩයිනමයිට් සහ ගින්න භාවිතා කිරීමෙනි. බොහෝ කයි කොලෝ මිය ගිය අතර, කඳුකර වංශවල ප්‍රධාන නායකයෙකු වන රටු ඩ්‍රාඩ්‍රාට යටත් වීමට සිදු වූ අතර පිරිමින්, කාන්තාවන් සහ ළමයින් 2,000 ක් පමණ සිරකරුවන් ලෙස ගෙන වෙරළට යවන ලදී. මෙම පරාජයෙන් පසු මාස ​​කිහිපය තුළ, එකම ප්‍රධාන ප්‍රතිරෝධය වූයේ නිබුටෝටෝ ගම්මානය වටා සිටි ගෝත්‍රවලින් පමණි. නා කුලි සටනින් පසු මාස ​​දෙක තුළ මේජර් තර්ස්ටන් මෙම ප්‍රතිරෝධය මැඩපවත්වා ඇත. ගම්මාන පුළුස්සා දමන ලදී, කයි කොලෝ මරා දමන ලදී, සහ තවත් විශාල සිරකරුවන් සංඛ්‍යාවක් අල්ලා ගන්නා ලදී. සිරකරුවන්ගෙන් 1,000 ක් පමණ (පිරිමින්, කාන්තාවන් සහ ළමයින්) ලෙවුකා වෙත යවන ලද අතර එහිදී සමහරුන් එල්ලා මරා දමන ලද අතර ඉතිරි අය වහල්භාවයට විකුණා දූපත් පුරා විවිධ වතුකරයේ වැඩ කිරීමට බල කෙරුනි.

### ෆීජි හි කළු කුරුළු පාලනය සහ වහල්භාවය 
කළු කුරුල්ලන් දඩයම් කිරීමේ යුගය ආරම්භ වූයේ 1865 දී ෆීජි හි පළමු නිව් හෙබ්‍රීඩියන් සහ සොලමන් දූපත් කම්කරුවන් කපු වතුවල වැඩ කිරීම සඳහා එහි ප්‍රවාහනය කළ අවස්ථාවේදීය. ඇමරිකානු සිවිල් යුද්ධය නිසා සංගමය කොන්ෆෙඩරේට් වරායන් අවහිර කළ විට ජාත්‍යන්තර වෙළඳපොළට එක්සත් ජනපද කපු සැපයුම කපා හැර තිබුණි. කපු වගාව අතිශයින් ලාභදායී ව්‍යාපාරයක් විය හැකිය. දහස් ගණනක් යුරෝපීය වැවිලිකරුවන් වතු ස්ථාපිත කිරීම සඳහා ෆීජි වෙත රොක් වූ නමුත් ස්වදේශිකයන් ඔවුන්ගේ සැලසුම් වලට අනුවර්තනය වීමට අකමැති බව සොයා ගත්හ. ඔවුන් මෙලනීසියානු දූපත් වලින් ශ්‍රමය සෙවීය. 1865 ජූලි 5 වන දින බෙන් පීස් හට නිව් හෙබ්‍රීඩීස් සිට ෆීජි වෙත කම්කරුවන් 40 දෙනෙකු සැපයීම සඳහා පළමු බලපත්‍රය ලැබුණි.

බ්‍රිතාන්‍ය සහ ක්වීන්ස්ලන්ත රජයන් මෙම බඳවා ගැනීම සහ ශ්‍රමය ප්‍රවාහනය නියාමනය කිරීමට උත්සාහ කළහ. මෙලනීසියානු කම්කරුවන් වසර තුනක කාලයක් සඳහා බඳවා ගැනීමට, වසරකට පවුම් තුනක් ගෙවීමට, මූලික ඇඳුම් නිකුත් කිරීමට සහ සැපයුම් සඳහා සමාගම් ගබඩාවට ප්‍රවේශය ලබා දීමට නියමිතව තිබුණි. බොහෝ මෙලනීසියානුවන් වංචාවෙන් බඳවා ගන්නා ලද අතර, සාමාන්‍යයෙන් තෑගි සමඟ නැව්වලට පොළඹවා, පසුව සිර කරනු ලැබේ. 1875 දී, ෆීජි හි ප්‍රධාන වෛද්‍ය නිලධාරි සර් විලියම් මැක්ග්‍රෙගර්, සෑම කම්කරුවන් 1,000 න් 540 ක මරණ අනුපාතයක් ලැයිස්තුගත කළේය. වසර තුනක කොන්ත්‍රාත්තුව කල් ඉකුත් වූ පසු, රජය කපිතාන්වරුන්ට කම්කරුවන් නැවත ඔවුන්ගේ ගම්මාන වෙත ප්‍රවාහනය කිරීමට අවශ්‍ය විය, නමුත් බොහෝ නැව් කපිතාන්වරු ඔවුන් ෆීජි ජලයෙන් ඔබ්බට දුටු පළමු දූපතේදී ඔවුන්ව බැස්සවූහ. නීතිය ක්‍රියාත්මක කිරීම සඳහා බ්‍රිතාන්‍යයන් යුධ නැව් යැවූහ (පැසිෆික් දූපත් වැසියන්ගේ ආරක්ෂණ පනත 1872 (35 සහ 36 වික්ටෝරියා ක්‍රි.ව. 19)), නමුත් වැරදිකරුවන්ගෙන් සුළු කොටසකට පමණක් නඩු පවරන ලදී.

කළු කුරුළු දඩයම් වෙළඳාමේ කුප්‍රකට සිදුවීමක් වූයේ ෆීජි වතුකරයේ වැඩ කිරීමට කම්කරුවන් බඳවා ගැනීම සඳහා ආචාර්ය ජේම්ස් පැට්‍රික් මරේ විසින් සංවිධානය කරන ලද බ්‍රිග් කාල්ගේ 1871 මුහුදු ගමනයි. පල්ලියේ මිෂනාරිවරුන් ලෙස පෙනී සිටීම සඳහා මරේ ඔහුගේ මිනිසුන්ට ඔවුන්ගේ කරපටි ආපසු හරවා කළු පොත් රැගෙන යාමට සැලැස්වීය. දූපත් වැසියන් ආගමික සේවයකට ආකර්ෂණය වූ විට, මරේ සහ ඔහුගේ මිනිසුන් තුවක්කු නිෂ්පාදනය කර දූපත් වැසියන් බෝට්ටුවලට බලහත්කාරයෙන් නංවනු ඇත. මුහුදු ගමනේදී මරේ දූපත් වැසියන් 60 දෙනෙකු පමණ වෙඩි තබා මරා දැමීය. ඔහුගේ ක්‍රියාවන් සඳහා ඔහුව කිසි විටෙකත් නඩු විභාගයට ගෙන ආවේ නැත, මන්ද ඔහුගේ කාර්ය මණ්ඩල සාමාජිකයින්ට එරෙහිව සාක්ෂි දීම සඳහා ඔහුට ප්‍රතිශක්තිය ලබා දෙන ලදී.

අනෙකුත් පැසිෆික් දූපත් වලින් පැමිණි කළු කුරුළු ශ්‍රමයට අමතරව, ෆීජි දූපත් සමූහයට ආවේණික වූ දහස් ගණනක් ජනතාව වතුකරයේ වහල්භාවයට විකුණන ලදී. සුදු පදිංචිකරුවන් කකෝබෝ රජයට සහ පසුව බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිත රජයට සහාය දුන් විට, ෆීජි හි ප්‍රදේශ එහි බලය යටතේ යටත් කර ගත් බැවින්, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස යුද සිරකරුවන් නිතිපතා වැවිලිකරුවන්ට වෙන්දේසියේ විකුණන ලදී. මෙය රජයට ආදායම් මාර්ගයක් සැපයූ අතර කැරලිකරුවන් වතු පිහිටා තිබූ විවිධ, බොහෝ විට හුදකලා දූපත් වෙත විසුරුවා හරින ලදී. වහලුන් වීමට පෙර මෙම ජනතාව විසින් අල්ලාගෙන සිටි ඉඩම ද අතිරේක ආදායමක් සඳහා විකුණන ලදී. මෙයට උදාහරණයක් වන්නේ 1871 දී කකෝබෝ රජය සමඟ යුද්ධයකින් පරාජයට පත් වූ පසු, ඔවාලාවු හි ලොවෝනි ජනතාව වටලා හිසකට පවුම් 6 බැගින් පදිංචිකරුවන්ට විකුණන ලදී. ලොවෝනි පිරිමින්, කාන්තාවන් සහ ළමයින් දෙදහසක් විකුණනු ලැබූ අතර, ඔවුන්ගේ වහල්භාවයේ කාලය වසර පහක් පැවතුනි. එලෙසම, 1873 දී කයි කොලෝ යුද්ධවලින් පසු, විටි ලෙවු කඳුකර ගෝත්‍රිකයන්ගෙන් දහස් ගණනක් ජනයා ලෙවුකා වෙත යවා වහල්භාවයට විකුණන ලදී. මෙම පුද්ගලයින් මිලදී ගැනීම නීති විරෝධී බවට ප්‍රදේශයේ ස්ථානගත කර තිබූ රාජකීය නාවික හමුදාවේ අනතුරු ඇඟවීම් බොහෝ දුරට බලාත්මක කිරීමකින් තොරව ලබා දුන් අතර, ෆීජි හි බ්‍රිතාන්‍ය කොන්සල් එඩ්වඩ් බර්නාඩ් මාෂ් නිතිපතා මෙම ආකාරයේ ශ්‍රම වෙළඳාම කෙරෙහි ඇස් පියාගෙන සිටියේය.

### යටත් විජිතකරණය 
කයි කොලෝට එරෙහිව හමුදා ජයග්‍රහණ ලබා ගත්තද, කකෝබාවු රජය නීත්‍යානුකූලභාවය සහ ආර්ථික ශක්‍යතාව පිළිබඳ ගැටළු වලට මුහුණ දුන්නේය. ස්වදේශික ෆීජියන් සහ සුදු පදිංචිකරුවන් බදු ගෙවීම ප්‍රතික්ෂේප කළ අතර කපු මිල කඩා වැටුණි. මෙම ප්‍රධාන කරුණු සිතේ තබාගෙන, ජෝන් බේට්ස් තර්ස්ටන්, කකෝබාවුගේ ඉල්ලීම පරිදි, දූපත් අත්හැරීමේ තවත් යෝජනාවක් සමඟ බ්‍රිතාන්‍ය රජය වෙත ළඟා විය. බෙන්ජමින් ඩිස්රේලි යටතේ අලුතින් තේරී පත් වූ ටෝරි බ්‍රිතාන්‍ය රජය අධිරාජ්‍යය පුළුල් කිරීම දිරිමත් කළ අතර එම නිසා ෆීජි කලින් තිබුණාට වඩා ඈඳා ගැනීමට බොහෝ සෙයින් අනුකම්පා කළේය. රීෆ් දූපත් වල නුකාපු හි මෙලනේසියානු මෙහෙයුමේ බිෂොප් ජෝන් පැටසන් ඝාතනය කිරීම මහජන කෝපයට හේතු වූ අතර, එය කාල් බ්‍රිග් නෞකාවේ සිටි ෆීජි ජාතිකයින් 150 කට වැඩි පිරිසකගේ කාර්ය මණ්ඩල සාමාජිකයින් විසින් සිදු කරන ලද සමූල ඝාතනයෙන් තවත් උග්‍ර විය. ඈඳා ගැනීමේ හැකියාව විමර්ශනය කිරීම සඳහා බ්‍රිතාන්‍ය කොමසාරිස්වරුන් දෙදෙනෙකු ෆීජි වෙත යවන ලදී. කකෝබාවු සහ ඔහුගේ පැරණි ප්‍රතිවාදියා වන මාෆු අතර බලය සඳහා උපාමාරු දැමීමෙන් ප්‍රශ්නය සංකීර්ණ වූ අතර, දෙදෙනාම මාස ගණනාවක් තිස්සේ දෙගිඩියාවෙන් සිටියහ. 1874 මාර්තු 21 වන දින, කකෝබාවු අවසාන යෝජනාවක් ඉදිරිපත් කළ අතර, එය බ්‍රිතාන්‍යයන් පිළිගත්තේය. සැප්තැම්බර් 23 වන දින, ෆීජි හි බ්‍රිතාන්‍ය ආණ්ඩුකාරවරයා ලෙස ඉක්මනින්ම පත් කිරීමට නියමිත ශ්‍රීමත් හර්කියුලිස් රොබින්සන්, HMS ඩිඩෝ නෞකාවෙන් පැමිණ, රාජකීය 21-තුවක්කු ආචාරයකින් කකෝබාවු පිළිගත්තේය. යම් පසුබෑමකින් පසුව, කකෝබාවු ඔහුගේ ටුයි විටි පදවිය අත්හැරීමට එකඟ වූ අතර, වූනිවාලු හෙවත් ආරක්ෂකයා යන පදවිය රඳවා ගත්තේය. විධිමත් අත්හැරීම සිදු වූයේ 1874 ඔක්තෝබර් 10 වන දින, කකෝබාවු, මා'ආෆු සහ ෆීජි හි ජ්‍යෙෂ්ඨ ප්‍රධානීන් කිහිප දෙනෙකු විසින් සන්තක ඔප්පුවේ පිටපත් දෙකකට අත්සන් තැබීමත් සමඟය. මේ අනුව ෆීජි යටත් විජිතය ආරම්භ කරන ලදී; බ්‍රිතාන්‍ය පාලනය වසර 96 ක් අනුගමනය කරන ලදී.
#### 1875 සරම්ප වසංගතය 
ෆීජි ඈඳා ගැනීම සැමරීම සඳහා, එවකට නිව් සවුත් වේල්ස්හි ආණ්ඩුකාරවරයා වූ හර්කියුලිස් රොබින්සන්, කකෝබාවු සහ ඔහුගේ පුතුන් දෙදෙනා සිඩ්නි වෙත රැගෙන ගියේය. එම නගරයේ සරම්ප වසංගතයක් ඇති වූ අතර ෆීජි ජාතිකයන් තිදෙනාටම රෝගය වැළඳුණි. ෆීජි වෙත ආපසු පැමිණි පසු, යටත් විජිත පරිපාලකයින් සුවය ලැබූවන් ගමන් කළ නෞකාව නිරෝධායනය නොකිරීමට තීරණය කළහ. මෙය සිදු වූයේ, නිරාවරණය නොවූ ජනගහනයකට බෝවන රෝගයක විනාශකාරී බලපෑම පිළිබඳව බ්‍රිතාන්‍යයන්ට ඉතා පුළුල් දැනුමක් තිබියදීය. 1875–76 දී එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ඇති වූ සරම්ප වසංගතයෙන් ෆීජි ජාතිකයින් 40,000 කට අධික පිරිසක් මිය ගිය අතර, ෆීජි ජනගහනයෙන් තුනෙන් එකක් පමණ මිය ගියහ. නිරෝධායනය අසාර්ථක වීම රෝගය රට තුළට හඳුන්වා දීම සඳහා හිතාමතා ගත් ක්‍රියාමාර්ගයක් බව සමහර ෆීජි ජාතිකයින් චෝදනා කරති. ඉතිහාසඥයින් එවැනි සාක්ෂි සොයාගෙන නොමැත; නව බ්‍රිතාන්‍ය ආණ්ඩුකාරවරයා සහ යටත් විජිත වෛද්‍ය නිලධාරීන් පැමිණීමට පෙර රෝගය පැතිර ගිය අතර, ඉවත්ව යන පාලන තන්ත්‍රය යටතේ නිරෝධායන නීති නොතිබුණි.

##### සර් ආතර් ගෝර්ඩන් සහ "කුඩා යුද්ධය" 
රොබින්සන් 1875 ජුනි මාසයේදී ෆීජි ආණ්ඩුකාර ධුරයෙන් ඉවත් කරන ලද්දේ සර් ආතර් හැමිල්ටන් ගෝර්ඩන් විසිනි. ගෝර්ඩන් වහාම කලිමරි සහ කයි කොලෝ ජනතාවගේ කැරැල්ලකට මුහුණ දුන්නේය. 1875 මුල් භාගයේදී, යටත් විජිත පරිපාලක එඩ්ගර් ලියෝපෝල්ඩ් ලේයාර්ඩ් බ්‍රිතාන්‍ය පාලනයට සහ ක්‍රිස්තියානි ආගමට යටත් වීම විධිමත් කිරීම සඳහා නවුසෝ හි දහස් ගණනක් උස්බිම් වංශ හමුවිය. ලේයාර්ඩ් සහ ඔහුගේ දූත පිරිස උස්බිම් වැසියන්ට සරම්ප වසංගතය පැතිරවීමට සමත් වූ අතර, මෙම ජනගහනය තුළ සමූහ මරණ සිදුවිය. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, බ්‍රිතාන්‍ය යටත්විජිතවාදීන් කෙරෙහි කෝපය කලාපය පුරා ඇවිළුණු අතර, පුළුල් නැගිටීමක් ඉක්මනින් ඇති විය. සිගටෝකා ගඟ දිගේ සහ මෙම ප්‍රදේශයට ඉහළින් පිහිටි උස්බිම් වල ගම්මාන බ්‍රිතාන්‍ය පාලනය ප්‍රතික්ෂේප කළ අතර, ගෝර්ඩන්ට මෙම කැරැල්ල මැඩපැවැත්වීමේ කාර්යය පැවරුණි.

ගෝර්ඩන් "කුඩා යුද්ධය" ලෙස හැඳින්වූ දෙයෙහි, මෙම නැගිටීම මර්දනය කිරීම විටි ලෙවු හි බටහිර අර්ධයේ සම්බන්ධීකරණ හමුදා ව්‍යාපාර දෙකක ස්වරූපයක් ගත්තේය. පළමුවැන්න ගෝර්ඩන්ගේ දෙවන ඥාති සහෝදරයා වන ආතර් ජෝන් ලුවිස් ගෝර්ඩන් විසින් සිගටෝකා ගඟ දිගේ කලිමරි කැරලිකරුවන්ට එරෙහිව සිදු කරන ලදී. දෙවන මෙහෙයුම ලුවී නොලිස් විසින් ගඟට උතුරින් පිහිටි කඳුකරයේ කයි කොලෝට එරෙහිව මෙහෙයවන ලදී. ආණ්ඩුකාර ගෝර්ඩන්, ආතර් ජෝන් ලුවිස් ගෝර්ඩන් සහ නොලිස් හට නීති සම්පාදනයේ කිසිදු සීමාවකින් තොරව තම මෙහෙයුම් සිදු කිරීමට නිරපේක්ෂ බලය ඇති ප්‍රදේශයේ යුද නීතියක් ක්‍රියාත්මක කළේය. නසාකෝකෝ හි ස්ථානගත කර සිටි වෝල්ටර් කේරෙව් සහ ජෝර්ජ් ලෙ හන්ටේ විසින් මෙහෙයවන ලද හමුදාවක් විසින් කැරලිකරුවන්ගේ කණ්ඩායම් දෙක එකිනෙකාගෙන් හුදකලා කර තබා ගන්නා ලදී. නැගෙනහිර කඳුකරයේ වයිනිමාලා ජනතාවගේ පක්ෂපාතිත්වය සුරක්ෂිත කිරීමෙන් කැරැල්ල නැගෙනහිරට පැතිර නොයන බවට කැරෙව් සහතික විය. යුද්ධයට පැරණි ස්වදේශික කකෝබාවු රෙජිමේන්තුවේ සොල්දාදුවන් යොදා ගැනීම ඇතුළත් වූ අතර, විටි ලෙවු හි අනෙකුත් ප්‍රදේශවලින් පැමිණි ක්‍රිස්තියානි ෆීජි ස්වේච්ඡා සේවකයන් 1,500 ක් පමණ සහාය දැක්වූහ. යටත් විජිත නවසීලන්ත රජය ස්නයිඩර් රයිෆල් 100 ක් ඇතුළුව හමුදාව සඳහා දියුණු ආයුධ බොහොමයක් ලබා දුන්නේය.

සිගටෝකා ගඟ දිගේ මෙහෙයුම සිදු කරන ලද්දේ ගිනිගත් පොළොව ප්‍රතිපත්තියක් යටතේ වන අතර එමඟින් කැරලිකාර ගම්මාන ගණනාවක් පුළුස්සා දමා ඔවුන්ගේ කෙත්වතු කොල්ලකන ලදී. කොරොයිවටුම, බුකුටියා සහ මටනාවටු යන ප්‍රධාන බලකොටු නගර අල්ලාගෙන විනාශ කිරීමෙන් පසු, කලිමරි සමූහ වශයෙන් යටත් විය. සටනේදී මිය නොගිය අය සිරකරුවන් ලෙස ගෙන ගොස් වෙරළබඩ නගරයක් වන කුවු වෙත යවන ලදී. මෙයට පිරිමින්, කාන්තාවන් සහ ළමයින් 827 ක් මෙන්ම කැරලිකරුවන්ගේ නායකයා වූ මුඩු ද ඇතුළත් විය. කාන්තාවන් සහ ළමයින් නාඩි සහ නඩ්‍රෝගා වැනි ස්ථානවලට බෙදා දෙන ලදී. සිගටෝකා හි කඩිමුඩියේ පවත්වන ලද නඩු විභාගයකදී පිරිමින්ගෙන් 15 දෙනෙකුට මරණ දඬුවම නියම විය. ආණ්ඩුකාර ගෝර්ඩන් පැමිණ සිටි නමුත් අධිකරණ වගකීම ඔහුගේ ඥාතියෙකු වන ආතර් ජෝන් ලුවිස් ගෝර්ඩන්ට භාර දීමට තෝරා ගත්තේය. හතර දෙනෙකු එල්ලා මරා දමන ලද අතර, මුඩු ඇතුළු දස දෙනෙකුට වෙඩි තබා ඇති අතර, එක් සිරකරුවෙකු පැන යාමට සමත් විය. නඩු කටයුතු අවසන් වන විට ආණ්ඩුකාරවරයා සඳහන් කළේ "මා වැගිරූ රුධිරයෙන් මගේ පාද වචනාර්ථයෙන් පැල්ලම් වී තිබුණි" යනුවෙනි.

උස්බිම් වල කයි කොලෝ වලට එරෙහි උතුරු මෙහෙයුම ද ඒ හා සමාන වූ නමුත් කලාපයේ විශාල, හොඳින් ආරක්ෂිත ගුහා වලින් කැරලිකරුවන් ඉවත් කිරීම ඇතුළත් විය. "සැලකිය යුතු කාලයක් සහ විශාල පතොරම් වියදම් කිරීමෙන් පසු" ගුහා ඉවත් කිරීමට නොලිස් සමත් විය. මෙම ගුහාවල පදිංචිකරුවන්ට මුළු ප්‍රජාවන් ඇතුළත් වූ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස බොහෝ පිරිමින්, කාන්තාවන් සහ ළමයින් මෙම මෙහෙයුම් වලදී මිය ගිය හෝ තුවාල ලැබූහ. ඉතිරි අය සිරකරුවන් ලෙස ගෙන උතුරු වෙරළ තීරයේ නගරවලට යවන ලදී. බ්‍රිතාන්‍ය ෆීජි හි ප්‍රධාන වෛද්‍ය නිලධාරි විලියම් මැක්ග්‍රෙගර් ද කයි කොලෝ මරා දැමීමට සහ ඔවුන්ගේ තුවාලකරුවන්ට ප්‍රතිකාර කිරීමට සහභාගී විය. ගුහා අල්ලා ගැනීමෙන් පසු, කයි කොලෝ යටත් වූ අතර ඔවුන්ගේ නායක බිසිකි අල්ලා ගන්නා ලදී. බොහෝ දුරට ලෙ හන්ටේ යටතේ නසාවුකෝකෝ හි විවිධ නඩු විභාග පවත්වන ලද අතර, පැන යාමට උත්සාහ කරමින් මිය ගිය බිසිකි ඇතුළු පිරිමින් 32 දෙනෙකු එල්ලා මරා දමන ලදී හෝ වෙඩි තබා ඇත.

1876 ඔක්තෝබර් අවසානය වන විට, "කුඩා යුද්ධය" අවසන් වූ අතර, විටි ලෙවු අභ්‍යන්තරයේ කැරලිකරුවන් පරාජය කිරීමට ගෝර්ඩන් සමත් විය. ඉතිරි කැරලිකරුවන් වසර 10 ක් දක්වා දැඩි ශ්‍රමයකින් පිටුවහල් කරන ලදී. සටන්කරුවන් නොවන සමහර අයට ඔවුන්ගේ ගම්මාන නැවත ගොඩනැගීම සඳහා නැවත පැමිණීමට අවසර දෙන ලදී, නමුත් උස්බිම් වල බොහෝ ප්‍රදේශ ජනශුන්‍ය හා නටබුන් ලෙස තබා ගැනීමට ගෝර්ඩන් නියෝග කළේය. බ්‍රිතාන්‍ය පාලනය පවත්වා ගැනීම සඳහා සොල්දාදුවන් විශාල පිරිසක් රැඳී සිටි සිගටෝකා ගඟේ මුල් ප්‍රදේශයේ ගෝර්ඩන් ෆෝර්ට් කැනර්වොන් නම් හමුදා බලකොටුවක් ද ඉදි කළේය. හමුදා බලකායක් ලෙස එහි පෙනුම අඩු කිරීම සඳහා ඔහු ස්වදේශික රෙජිමේන්තුව, සන්නද්ධ ස්වදේශික කොස්තාපල්වරිය ලෙස නැවත නම් කළේය.

#### ෆීජි හි ඉන්දියානු ගිවිසුම් ක්‍රමය 
කපු වගාවන් වෙනුවට ආදේශ වූ උක් වගාවන්හි වැඩ කිරීම සඳහා ගෝර්ඩන් 1878 දී ඉන්දියාවෙන් ගිවිසුම්ගත කම්කරුවන් ආනයනය කිරීමට තීරණය කළේය. 1916 දී යෝජනා ක්‍රමය අවසන් වීමට පෙර පැමිණීමට නියමිතව සිටි 61,000 ක් පමණ දෙනාගෙන් පළමුවැන්නා වූ ඉන්දියානුවන් 463 දෙනා 1879 මැයි 14 වන දින පැමිණියහ. සැලැස්මට ඉන්දියානු කම්කරුවන් පස් අවුරුදු කොන්ත්‍රාත්තුවක් මත ෆීජි වෙත ගෙන ඒම ඇතුළත් වූ අතර, පසුව ඔවුන්ට ඔවුන්ගේම වියදමින් ඉන්දියාවට ආපසු යා හැකිය; ඔවුන් දෙවන පස් අවුරුදු කාලයක් සඳහා ඔවුන්ගේ කොන්ත්‍රාත්තුව අලුත් කිරීමට තෝරා ගන්නේ නම්, ඔවුන්ට රජයේ වියදමින් ඉන්දියාවට නැවත පැමිණීමට හෝ ෆීජි හි රැඳී සිටීමට විකල්පය ලබා දෙනු ඇත. බහුතරයක් රැඳී සිටීමට තෝරා ගත්හ. ක්වීන්ස්ලන්තයේ ගිවිසුම්ගත ශ්‍රමය නියාමනය කළ ක්වීන්ස්ලන්ත පනත ෆීජි හි ද නීතියක් බවට පත් කරන ලදී.

1879 සහ 1916 අතර, දස දහස් ගණනක් ඉන්දියානුවන් ෆීජි වෙත ගොස් ගිවිසුම්ගත කම්කරුවන් ලෙස, විශේෂයෙන් උක් වගාවන්හි වැඩ කළහ. 1916 වන තෙක් ෆීජි වෙත ගිවිසුම්ගත ඉන්දියානුවන් රැගෙන යන නැව්වල ස්ථාවර ගලා ඒම සැලකිල්ලට ගෙන, නැවත මෙරටට පැමිණි ඉන්දියානුවන් සාමාන්‍යයෙන් ඔවුන්ගේ ආපසු ගමනේදී මෙම නැව්වලටම නැග්ගේය. ෆීජි ගිවිසුම් ක්‍රමය යටතේ නැවත මෙරටට පැමිණි මුළු සංඛ්‍යාව 39,261 ක් ලෙස වාර්තා වන අතර, පැමිණි සංඛ්‍යාව 60,553 ක් බව කියනු ලැබේ. ආපසු පැමිණි සංඛ්‍යාවට ෆීජි හි උපත ලැබූ දරුවන් ඇතුළත් වන බැවින්, ගිවිසුම්ගත ඉන්දියානුවන්ගෙන් බොහෝ දෙනෙක් කිසි දිනෙක ඉන්දියාවට ආපසු පැමිණියේ නැත.

#### ටූකා කැරලි 
ස්වදේශික ෆීජි සමාජ ජීවිතයේ සෑම අංශයක්ම පාහේ බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිත බලධාරීන් විසින් පාලනය කරනු ලැබීමත් සමඟ, විරුද්ධ මත ප්‍රකාශ කරන සහ පූර්ව යටත් විජිත සංස්කෘතියට නැවත පැමිණීම දේශනා කරන ආකර්ෂණීය පුද්ගලයින් ගණනාවක් ඡන්ද බලය අහිමි වූවන් අතර අනුගාමිකයෙකු නිර්මාණය කිරීමට සමත් විය. මෙම ව්‍යාපාර ටුකා ලෙස හැඳින්වූ අතර එය දළ වශයෙන් "නැගී සිටින අය" ලෙස පරිවර්තනය වේ. පළමු ටුකා ව්‍යාපාරය මෙහෙයවනු ලැබුවේ නවෝසවකණ්ඩුවා ලෙස වඩාත් ප්‍රසිද්ධ න්ඩුන්ගුමෝයි විසිනි, එහි අර්ථය "එක් වරක් පමණක් කතා කරන තැනැත්තා" යන්නයි. ඔහු තම අනුගාමිකයින්ට පැවසුවේ ඔවුන් සාම්ප්‍රදායික ක්‍රමවලට නැවත පැමිණ ඩෙගෙයි සහ රොකෝලා වැනි සාම්ප්‍රදායික දෙවිවරුන්ට නමස්කාර කළහොත්, ඔවුන්ගේ වර්තමාන තත්වය වෙනස් වන බවත්, සුදු ජාතිකයින් සහ ඔවුන්ගේ රූකඩ ෆීජි ප්‍රධානීන් ඔවුන්ට යටත් වන බවත්ය. නවෝසාවකණ්ඩුවා මීට පෙර 1878 දී විටි ලෙවු කඳුකරයෙන් පිටුවහල් කරන ලද අතර, මෙම විවෘත කැරැල්ලෙන් පසු බ්‍රිතාන්‍යයන් ඉක්මනින් ඔහු සහ ඔහුගේ අනුගාමිකයන් අත්අඩංගුවට ගත්හ. ඔහු නැවතත් පිටුවහල් කරන ලදී, මෙවර ඔහුගේ වසර 10 ක සිර දඬුවම අවසන් වූ වහාම ඔහු රොටුමා වෙත මිය ගියේය.

කෙසේ වෙතත්, අනෙකුත් ටුකා සංවිධාන ඉක්මනින්ම පෙනී සිටියේය. බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිත පරිපාලනය නායකයින් සහ අනුගාමිකයන් යන දෙදෙනාම අනුකම්පා විරහිතව මර්දනය කළ අතර, සයිලෝස් වැනි ප්‍රධානීන් වසර 12 කට සරණාගත කඳවුරකට පිටුවහල් කරන ලදී. 1891 දී, ටුකා දෘෂ්ටිවාදයට අනුකම්පා කළ ගම්මානවල මුළු ජනගහනයම දඬුවමක් ලෙස පිටුවහල් කරන ලදී. වසර තුනකට පසු, ප්‍රදේශවාසීන් සාම්ප්‍රදායික ආගමට නැවත සම්බන්ධ වූ වනුවා ලෙවු කඳුකරයේ, ආණ්ඩුකාර තර්ස්ටන් සන්නද්ධ ස්වදේශික පොලිස් බලකායට නගර සහ ආගමික ධාතු විනාශ කරන ලෙස නියෝග කළේය. නායකයින් සිරගත කරන ලද අතර ගම්වැසියන් පිටුවහල් කරන ලදී හෝ රජය විසින් පවත්වාගෙන යනු ලබන ප්‍රජාවන්ට ඒකාබද්ධ කිරීමට බල කරන ලදී. පසුව, 1914 දී, කෘෂිකාර්මික අංශය නීත්‍යානුකූලව ඒකාධිකාරී කරන සහ යුරෝපීය වැවිලිකරුවන් වර්ජනය කරන සමුපකාර සමාගමක් වන වීටි කබානි ආරම්භ කිරීමෙන් ඇපලෝසි නවායි ෆීජි ටූකා ප්‍රතිරෝධයේ පෙරමුණට පැමිණියේය. බ්‍රිතාන්‍යයන්ට සහ ඔවුන්ගේ නියෝජිත ප්‍රධානීන්ගේ කවුන්සිලයට වීටි කබානිගේ නැගීම වැළැක්වීමට නොහැකි වූ අතර, නැවතත් යටත් විජිතවාදීන්ට සන්නද්ධ ස්වදේශික පොලිස් බලකාය යැවීමට බල කෙරුනි. 1915 දී ඇපලෝසි සහ ඔහුගේ අනුගාමිකයින් අත්අඩංගුවට ගන්නා ලද අතර 1917 දී සමාගම බිඳ වැටුණි. ඊළඟ වසර 30 තුළ, ඇපලෝසි නැවත අත්අඩංගුවට ගෙන, සිරගත කර පිටුවහල් කරන ලද අතර, 1946 දී ඔහුගේ මරණය දක්වාම බ්‍රිතාන්‍යයන් ඔහුව තර්ජනයක් ලෙස සැලකූහ.

#### පළමු සහ දෙවන ලෝක යුද්ධ 
ෆීජි පළමු ලෝක යුද්ධයට පමණක් සම්බන්ධ විය. 1917 සැප්තැම්බර් මාසයේදී කවුන්ට් ෆීලික්ස් වොන් ලක්නර් විටි ලෙවු හි නැගෙනහිර වෙරළට ඔබ්බෙන් පිහිටි වකයා දූපතට පැමිණි විට එක් අමතක නොවන සිදුවීමක් සිදු විය. ඔහුගේ ප්‍රහාරකයා වන SMS සීඩ්ලර්, ප්‍රංශ යටත් විජිතයක් වන ටහිටි හි පැපීට් වෙත ෂෙල් වෙඩි ප්‍රහාරයක් එල්ල කිරීමෙන් පසු කුක් දූපත් වල ගිලී ගියේය. සැප්තැම්බර් 21 වන දින, දිස්ත්‍රික් පොලිස් පරීක්ෂකවරයා වකයා වෙත ෆීජියන් ගණනාවක් රැගෙන ගිය අතර, ඔවුන් නිරායුධව සිටින බව නොදැන වොන් ලක්නර් නොදැනුවත්වම යටත් විය.

ෆීජියන් ජනතාව සූරාකෑමට ඇති අකමැත්ත උපුටා දක්වමින් යටත් විජිත බලධාරීන් ෆීජියන්වරුන්ට බඳවා ගැනීමට ඉඩ දුන්නේ නැත. ප්‍රධාන තරාතිරමේ ෆීජි ජාතිකයෙකු වූ කකෝබාවුගේ මී මුනුපුරෙකු වූ ඔහු ප්‍රංශ විදේශ හමුදාවට එක් වූ අතර ප්‍රංශයේ ඉහළම හමුදා සම්මානය වන ක්‍රොයික්ස් ඩි ගුවර් ලබා ගත්තේය. ඔක්ස්ෆර්ඩ් විශ්ව විද්‍යාලයේ නීති උපාධියක් සම්පූර්ණ කිරීමෙන් පසු, මෙම ප්‍රධානියාම 1921 දී යුද වීරයෙකු සහ රටේ පළමු විශ්ව විද්‍යාල උපාධිධාරියෙකු ලෙස ෆීජි වෙත ආපසු ගියේය. ඊළඟ වසරවලදී, රටු සර් ලාලා සුකුනා, පසුව හැඳින්වූ පරිදි, ෆීජි හි බලවත්ම ප්‍රධානියා ලෙස තමාව ස්ථාපිත කර ගත් අතර පසුව නූතන ෆීජි ජාතිය බවට පත්වන දේ සඳහා කළල ආයතන ව්‍යාජ ලෙස සකස් කළේය.
දෙවන ලෝක යුද්ධය වන විට, එක්සත් රාජධානිය ස්වදේශිකයන් බඳවා නොගැනීමේ ප්‍රතිපත්තිය ආපසු හරවා තිබූ අතර, දහස් ගණනක් ෆීජි ජාතිකයන් කකෝබාවුගේ තවත් මී මුනුපුරෙකු වන රටු සර් එඩ්වඩ් කකෝබාවුගේ අණ යටතේ පැවති ෆීජි පාබල රෙජිමේන්තුව සඳහා ස්වේච්ඡාවෙන් ඉදිරිපත් විය. යුද්ධය අතරතුර, රෙජිමේන්තුව නවසීලන්ත සහ ඕස්ට්‍රේලියානු හමුදා ඒකකවලට අනුයුක්ත කරන ලදී. එහි මධ්‍යම පිහිටීම නිසා, ෆීජි මිත්‍ර පාක්ෂිකයින්ගේ පුහුණු කඳවුරක් ලෙස තෝරා ගන්නා ලදී. නාඩි හි (පසුව ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළක් බවට පත් වූ) ගුවන් පථයක් ඉදිකරන ලද අතර, වෙරළ තීරයේ තුවක්කු ස්ථානගත කරන ලදී. සොලමන් දූපත් ව්‍යාපාරයේ නිර්භීතකම සඳහා ෆීජියන් කීර්තියක් ලබා ගත් අතර, එක් යුද වාර්තාකරුවෙකු ඔවුන්ගේ සැඟවී සිටීමේ උපක්‍රම "වෙල්වට් අත්වැසුම් සමඟ මරණය" ලෙස විස්තර කළේය. බුගන්විල් සටනේදී ඔහුගේ නිර්භීතකමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, යුකාටා හි කෝප්‍රල් සෙෆනායා සුකනයිවාලුට මරණින් පසු වික්ටෝරියා කුරුසය පිරිනමන ලදී.
#### වගකිවයුතු රජය සහ නිදහස 
වගකිවයුතු රජයක් හඳුන්වා දීමේ අරමුණින් ව්‍යවස්ථාමය වෙනස්කම් සාකච්ඡා කිරීම සඳහා 1965 ජූලි මාසයේදී ලන්ඩනයේ ව්‍යවස්ථාමය සමුළුවක් පැවැත්විණි. ඒ.ඩී. පටෙල්ගේ නායකත්වයෙන් යුත් ඉන්දු-ෆීජියන්වරු, පොදු ඡන්දදායක ලැයිස්තුවක විශ්වීය ඡන්ද අයිතිය මගින් තේරී පත් වන, සම්පූර්ණයෙන්ම තේරී පත් වූ ව්‍යවස්ථාදායකයක් සහිත පූර්ණ ස්වයං පාලනයක් වහාම හඳුන්වා දෙන ලෙස ඉල්ලා සිටියහ. ඉන්දු-ෆීජියන් ආධිපත්‍යය දරන රජයක් බලයට පත් වුවහොත් ස්වදේශිකව හිමි ඉඩම් සහ සම්පත් කෙරෙහි පාලනය අහිමි වේ යැයි තවමත් බිය වූ ජනවාර්ගික ෆීජියන් නියෝජිත පිරිස විසින් මෙම ඉල්ලීම් දැඩි ලෙස ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී. කෙසේ වෙතත්, ෆීජි ස්වයං පාලනයට ගෙන ඒමට සහ අවසානයේ නිදහස ලබා ගැනීමට ඔවුන් අධිෂ්ඨාන කරගෙන සිටින බව බ්‍රිතාන්‍යයන් පැහැදිලි කළහ. ඔවුන්ගේ තේරීමක් නොමැතිකම පිළිගනිමින්, ෆීජි ප්‍රධානීන් තමන්ට ලබා ගත හැකි හොඳම ගනුදෙනුව සඳහා සාකච්ඡා කිරීමට තීරණය කළහ.

සම්මුතීන් මාලාවක් 1967 දී කැබිනට් ආණ්ඩු ක්‍රමයක් ස්ථාපිත කිරීමට හේතු වූ අතර, පළමු ප්‍රධාන අමාත්‍යවරයා ලෙස රතු කමිසේස් මාරා පත් විය. 1969 දී පටෙල්ගේ මරණයෙන් පසු ප්‍රධාන වශයෙන් ඉන්දු-ෆීජියන් ජාතික සම්මේලන පක්ෂයේ නායකත්වය භාරගත් මාරා සහ සිඩික් කෝයා අතර පැවති සාකච්ඡා, 1970 අප්‍රේල් මාසයේදී ලන්ඩනයේ පැවති දෙවන ව්‍යවස්ථාමය සමුළුවකට මඟ පෑදූ අතර, එහිදී ෆීජි ව්‍යවස්ථාදායක සභාව පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලය තුළ සම්පූර්ණයෙන්ම ස්වෛරී සහ ස්වාධීන ජාතියක් ලෙස නිදහස සඳහා සම්මුති මැතිවරණ සූත්‍රයක් සහ කාලසටහනක් සඳහා එකඟ විය. ව්‍යවස්ථාදායක සභාව ද්වි-මණ්ඩල පාර්ලිමේන්තුවක් සමඟ ප්‍රතිස්ථාපනය කරනු ලබන අතර, ෆීජියන් ප්‍රධානීන් සහ ජනප්‍රියව තේරී පත් වූ නියෝජිත මන්ත්‍රී මණ්ඩලයක් ආධිපත්‍යය දරන සෙනෙට් සභාවක් ඇත. සාමාජිකයින් 52 දෙනෙකුගෙන් යුත් මන්ත්‍රී මණ්ඩලයේ, ස්වදේශික ෆීජියන් සහ ඉන්දු-ෆීජියන් සඳහා ආසන 22 බැගින් වෙන් කරනු ලබන අතර, ඉන් 12 ක් දැඩි ලෙස වාර්ගික භූමිකාවන් මත ලියාපදිංචි ඡන්දදායකයින්ගෙන් සමන්විත වාර්ගික මැතිවරණ කොට්ඨාශ නියෝජනය කරන අතර, තවත් 10 ක් වාර්ගිකත්වය අනුව සාමාජිකයින් වෙන් කරන ලද නමුත් විශ්වීය ඡන්ද අයිතියෙන් තේරී පත් වූ ජාතික මැතිවරණ කොට්ඨාශ නියෝජනය කරයි. තවත් ආසන 8 ක් "සාමාන්‍ය ඡන්දදායකයින්" සඳහා වෙන් කරන ලදී - යුරෝපීයයන්, චීන ජාතිකයන්, බනාබන් දූපත් වැසියන් සහ අනෙකුත් සුළු ජාතීන්; මෙයින් 3 ක් "වාර්ගික" සහ 5 "ජාතික" විය. මෙම සම්මුතියත් සමඟ, ෆීජි ස්වාධීන වන බවට එකඟ විය.

1970 ඔක්තෝබර් 9 වන දින අගනුවර වන සුවා හි හිරු බැස යෑමේදී බ්‍රිතාන්‍ය ධජය වන යුනියන් ජැක් අවසන් වරට පහත් කරන ලදී. 1970 ඔක්තෝබර් 10 වන දින උදෑසන අලුයම පසු ෆීජි ධජය එසවූ අතර, මධ්‍යම රාත්‍රියේදී රට නිල වශයෙන් ස්වාධීන විය.

### නිදහස 
#### 1987 කුමන්ත්‍රණය 
1970 දී බ්‍රිතාන්‍යයන් ෆීජිට නිදහස ලබා දුන්නේය. 1987 දී හමුදා කුමන්ත්‍රණ දෙකකින් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී පාලනයට බාධා ඇති විය, රජය ඉන්දු-ෆීජියන් (ඉන්දියානු) ප්‍රජාව විසින් ආධිපත්‍යය දරන බවට වර්ධනය වන මතයක් හේතුවෙන්. 1987 දෙවන කුමන්ත්‍රණයෙන් ෆීජි රාජාණ්ඩුව සහ ආණ්ඩුකාර ජෙනරාල් යන දෙදෙනාම විධායක නොවන ජනාධිපතිවරයෙකු විසින් ප්‍රතිස්ථාපනය කරන ලද අතර රටේ නම ෆීජි ඩොමීනියන් සිට ෆීජි ජනරජය ලෙසත් පසුව 1997 දී ෆීජි දූපත් ජනරජය ලෙසත් වෙනස් විය. කුමන්ත්‍රණ දෙක සහ ඒ සමඟ ඇති වූ සිවිල් නොසන්සුන්තාව දැඩි ඉන්දු-ෆීජියන් සංක්‍රමණයට දායක විය; එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ජනගහන අලාභය ආර්ථික දුෂ්කරතාවන්ට හේතු වූ අතර මෙලනේසියානුවන් බහුතරය බවට පත්වීම සහතික විය.

1990 දී, නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව දේශපාලන ක්‍රමයේ වාර්ගික ෆීජි ආධිපත්‍යය ආයතනගත කළේය. ඒකපාර්ශ්විකව පනවන ලද ව්‍යවස්ථාවට විරුද්ධ වීමට සහ 1970 ව්‍යවස්ථාව ප්‍රතිෂ්ඨාපනය කිරීමට වාර්ගික වෙනස්කම් කිරීම්වලට එරෙහි කණ්ඩායම (GARD) පිහිටුවන ලදී. 1992 දී 1987 කුමන්ත්‍රණය සිදු කළ ලුතිනන් කර්නල් සිටෙව්නි රබුකා නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව යටතේ පැවති මැතිවරණයෙන් පසු අගමැති ධුරයට පත් විය. වසර තුනකට පසු, රබුකා ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සමාලෝචන කොමිසම පිහිටුවන ලද අතර, එය 1997 දී ස්වදේශික ෆීජියන් සහ ඉන්දු-ෆීජියන් ප්‍රජාවන්ගේ බොහෝ නායකයින්ගේ සහාය ඇතිව නව ව්‍යවස්ථාවක් ලිවීය. ෆීජි නැවත පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලයට ඇතුළත් කරන ලදී.

#### 2000 කුමන්ත්‍රණය 
2000 දී, ජෝර්ජ් ස්පයිට් විසින් කුමන්ත්‍රණයක් උසිගන්වන ලද අතර, එය 1997 දී නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව සම්මත කිරීමෙන් පසු රටේ පළමු ඉන්දු-ෆීජියන් අගමැති බවට පත් වූ මහේන්ද්‍ර චෞද්‍රිගේ රජය ඵලදායී ලෙස පෙරලා දැමීය. ජනාධිපති රතු සර් කමිසේස් මාරාගේ ඉල්ලා අස්වීමෙන් පසු, සමහර විට බලහත්කාරයෙන්, කොමදෝරු ෆ්‍රෑන්ක් බයිනිමාරාම විධායක බලය භාර ගත්තේය. 2000 දී පසුව, සුවාවේ රැජින එලිසබෙත් බැරැක්කයට කැරලිකාර සොල්දාදුවන් කඩා වැදුණු විට ෆීජි කැරලි දෙකකින් දෙදරුම් කෑවේය. ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව නැවත ස්ථාපිත කිරීමට මහාධිකරණය නියෝග කළ අතර, 2001 සැප්තැම්බර් මාසයේදී ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය යථා තත්ත්වයට පත් කිරීම සඳහා මහ මැතිවරණයක් පවත්වන ලද අතර එය අන්තර්කාලීන අගමැති ලයිසේනියා කරසේගේ සොකොසෝකෝ ඩුවාටා නි ලෙවෙනිවාවා පක්ෂය විසින් ජයග්‍රහණය කරන ලදී.

2005 දී, බොහෝ මතභේද මධ්‍යයේ කරසේ රජය 2000 කුමන්ත්‍රණයේ වින්දිතයින්ට වන්දි සහ එහි අපරාධකරුවන්ට සමාව නිර්දේශ කිරීමට බලය ඇති සංහිඳියාව සහ එක්සත් කොමිසමක් යෝජනා කළේය. කෙසේ වෙතත්, හමුදාව, විශේෂයෙන් ජාතියේ ඉහළම හමුදාපති ෆ්‍රෑන්ක් බයිනිමාරාම, මෙම පනතට දැඩි ලෙස විරුද්ධ විය. ප්‍රචණ්ඩ කුමන්ත්‍රණයට දායක වූ වත්මන් රජයේ ආධාරකරුවන්ට සමාව ලබා දීම ව්‍යාජයක් බව පැවසූ විරුද්ධවාදීන් සමඟ බයිනිමාරාම එකඟ විය. මැයි මාසය පුරාම සහ ජුනි සහ ජූලි මාසවල නොනවත්වා පැවති නීති සම්පාදනයට ඔහු එල්ල කළ ප්‍රහාරය, රජය සමඟ ඔහුගේ දැනටමත් නොසන්සුන් සම්බන්ධතාවය තවදුරටත් පළුදු කළේය.

#### 2006 කුමන්ත්‍රණය 
2006 නොවැම්බර් අග සහ දෙසැම්බර් මුලදී, බයිනිමාරාම 2006 ෆීජි කුමන්ත්‍රණයට දායක විය. පාර්ලිමේන්තුවට පනතක් ඉදිරිපත් කිරීමෙන් පසු බයිනිමාරාම ඉල්ලීම් ලැයිස්තුවක් කරසේට භාර දුන් අතර, එයින් කොටසක් 2000 කුමන්ත්‍රණයට සහභාගී වූවන්ට සමාව ලබා දීමට ඉඩ තිබුණි. මෙම ඉල්ලීම්වලට එකඟ වීමට හෝ ඔහුගේ තනතුරෙන් ඉල්ලා අස්වීමට ඔහු කරසේට දෙසැම්බර් 4 වන දින අවසාන දිනයක් ලබා දුන්නේය. කරසේ එකඟ වීම හෝ ඉල්ලා අස්වීම දැඩි ලෙස ප්‍රතික්ෂේප කළ අතර, දෙසැම්බර් 5 වන දින ජනාධිපති රතු ජොසෙෆා ඉලොයිලෝ බයිනිමාරාම හමුවීමෙන් පසු පාර්ලිමේන්තුව විසුරුවා හැරීමේ නීතිමය නියෝගයකට අත්සන් තැබීය.

රජයේ දූෂණ උපුටා දක්වමින්, බයිනිමාරාම 2006 දෙසැම්බර් 5 වන දින 2000 කුමන්ත්‍රණයකින් පසු ඔහු පත් කළ අගමැතිට එරෙහිව හමුදා අත්පත් කර ගැනීමක් සිදු කළේය. කොමදෝරුවරයා ජනාධිපති ධුරයේ බලතල භාරගෙන පාර්ලිමේන්තුව විසුරුවා හැර, හමුදාවට අත්පත් කර ගැනීම දිගටම කරගෙන යාමට මග පෑදීය. තේරී පත් වූ අගමැති ලයිසේනියා කරසේ සහ බයිනිමාරාම අතර ගැටුමෙන් පසු සති ගණනාවක් පුරා පැවති සමපේක්ෂනයේ කූටප්‍රාප්තිය මෙම කුමන්ත්‍රණය විය. බයිනිමාරාම අගමැතිට ඉල්ලීම් සහ කාල සීමාවන් නැවත නැවතත් නිකුත් කර තිබුණි. 2000 කුමන්ත්‍රණයට සම්බන්ධ වූවන්ට සමාව දීම සඳහා නීති සම්පාදනය කිරීම සඳහා විශේෂ ගැටළුවක් විය. බයිනිමාරාම ජෝනා සෙනිලගකාලි භාරකාර අගමැති ලෙස නම් කළේය. ඊළඟ සතියේ බයිනිමාරාම ජනාධිපති රතු ජොසෙෆා ඉලොයිලෝ වෙත විධායක බලතල නැවත ලබා දෙන ලෙස මහා ප්‍රධානීන්ගේ කවුන්සිලයෙන් ඉල්ලා සිටින බව පැවසීය.

2007 ජනවාරි 4 වන දින, හමුදාව ඉලොයිලෝ වෙත විධායක බලය නැවත ලබා දෙන බව නිවේදනය කළේය, ඔහු හමුදාවේ ක්‍රියා අනුමත කරමින් විකාශනයක් කළේය. ඊළඟ දවසේ, ඉලොයිලෝ විසින් බයිනිමාරාම අන්තර්කාලීන අගමැති ලෙස නම් කරන ලදී, එයින් ඇඟවෙන්නේ හමුදාව තවමත් ඵලදායී ලෙස පාලනය කරන බවයි. අත්පත් කර ගැනීමෙන් පසුව, අන්තර්කාලීන පාලනය විවේචනය කළ සමහරක් බිය ගැන්වීම් පිළිබඳ වාර්තා මතු විය.

#### 2009 බලය මාරු කිරීම 
2009 අප්‍රේල් මාසයේදී, ෆීජි අභියාචනාධිකරණය, බයිනිමාරාම විසින් කරසේගේ රජය අත්පත් කර ගැනීම නීත්‍යානුකූල බවට මහාධිකරණ තීන්දුව අවලංගු කළ අතර, අන්තර්කාලීන රජය නීති විරෝධී බව ප්‍රකාශ කළේය. බයිනිමාරාම ඔහුගේ රජය සමඟ වහාම අන්තර්කාලීන අගමැති ධුරයෙන් ඉවත් වීමට එකඟ වූ අතර, ජනාධිපති ඉලෝයිලෝ නව අගමැතිවරයෙකු පත් කිරීමට නියමිතව සිටියේය. ජනාධිපති ඉලෝයිලෝ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව අවලංගු කළ අතර, සියලුම විනිසුරුවරුන් සහ මහ බැංකුවේ අධිපතිවරයා ඇතුළු ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව යටතේ සිටින සියලුම තනතුරු දරන්නන් ඉවත් කළේය. ඔහුගේම වචන වලින් කිවහොත්, ඔහු "නව නීති නියෝගයක් යටතේ ෆීජි රාජ්‍යයේ ප්‍රධානියා ලෙස [තමන්] පත් කර ගත්තේය". ඉන්පසු ඔහු තම "නව නියෝගය" යටතේ බයිනිමාරාම අන්තර්කාලීන අගමැති ලෙස නැවත පත් කළ අතර අභ්‍යන්තර සංචාර සීමා කරමින් සහ මාධ්‍ය වාරණයට ඉඩ සලසන "පොදු හදිසි රෙගුලාසියක්" පැනවීය.

2009 මැයි 2 වන දින, පොරොන්දු වූ දිනය වන විට ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී මැතිවරණ පැවැත්වීමට අපොහොසත් වීම හේතුවෙන්, පැසිෆික් දූපත් සංසදයට සහභාගී වීමෙන් අත්හිටුවන ලද පළමු ජාතිය බවට ෆීජි පත්විය. කෙසේ වෙතත්, එය සංසදයේ සාමාජිකයෙකු ලෙස පවතී.

2009 සැප්තැම්බර් 1 වන දින, ෆීජි පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලීය ජාතීන්ගෙන් අත්හිටුවන ලදී. 2006 කුමන්ත්‍රණයෙන් පසු පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලීය ජාතීන් ඉල්ලා සිටි පරිදි, 2010 වන විට බයිනිමාරාම මැතිවරණය පැවැත්වීමට අපොහොසත් වූ බැවින් මෙම පියවර ගන්නා ලදී. බහු-වාර්ගික සුළුතරයන්ගේ වියදමින් වාර්ගික ෆීජියන්වරුන්ට බෙහෙවින් අනුග්‍රහය දක්වන ඡන්ද ක්‍රමයක් අවසන් කිරීමට වැඩි කාලයක් අවශ්‍ය බව බයිනිමාරාම ප්‍රකාශ කළේය. ඔහු ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව අත්හිටුවා ඇති බවත්, විරුද්ධවාදීන් අත්අඩංගුවට ගෙන රඳවා තබා ගැනීමෙන් මානව හිමිකම් උල්ලංඝනය කිරීම්වලට වගකිව යුතු බවත් විචාරකයින් කියා සිටියේය.

ඔහුගේ 2010 අලුත් අවුරුදු දේශනයේදී, බයිනිමාරාම මහජන හදිසි රෙගුලාසි (PER) ඉවත් කිරීම නිවේදනය කළේය. කෙසේ වෙතත්, PER 2012 ජනවාරි වන තෙක් අවලංගු නොකළ අතර, මහජන රැස්වීම් ප්‍රතිසංවිධානය කර කැඳවූ පළමු සංවිධානය සුව දර්ශන සමාජය විය. PER 2009 අප්‍රේල් මාසයේදී පෙර ව්‍යවස්ථාව අවලංගු කරන විට ක්‍රියාත්මක විය. PER කථනය, මහජන රැස්වීම් සහ ප්‍රවෘත්ති මාධ්‍ය වාරණය සඳහා සීමාවන් පැනවීමට ඉඩ දී ඇති අතර ආරක්ෂක හමුදාවන්ට අමතර බලතල ලබා දී තිබුණි. 2014 මැතිවරණ පැවැත්වූ නව ව්‍යවස්ථාවකට මඟ පාදන රටපුරා උපදේශන ක්‍රියාවලියක් ද ඔහු නිවේදනය කළේය.

2011 පෙබරවාරි මාසයේදී රටේ නිල නාමය ෆීජි ජනරජය ලෙස ප්‍රතිවර්තනය කරන ලදී.

#### 2014 සිට 
2014 මාර්තු 14 වන දින, පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලීය අමාත්‍ය ක්‍රියාකාරී කණ්ඩායම ෆීජි පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලීය ජාතීන්ගේ සංවිධානයෙන් සම්පූර්ණ අත්හිටුවීම පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලීය කවුන්සිලවලින් අත්හිටුවීමක් බවට වෙනස් කිරීමට ඡන්දය දුන් අතර, එමඟින් ඔවුන්ට 2014 පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලීය ක්‍රීඩා උළෙල ඇතුළුව පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලීය ක්‍රියාකාරකම් ගණනාවකට සහභාගී වීමට ඉඩ සැලසුණි. 2014 සැප්තැම්බර් මාසයේදී අත්හිටුවීම ඉවත් කරන ලදී.

අගමැති ෆ්‍රෑන්ක් බයිනිමාරාමගේ නායකත්වයෙන් යුත් ෆීජිෆස්ට් පක්ෂය, 2014 මැතිවරණයේදී සහ 2018 මැතිවරණයේදී පටු ලෙස රටේ ආසන 51 කින් යුත් පාර්ලිමේන්තුවේ පූර්ණ බහුතරයක් දිනා ගත්තේය. 2021 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී, ටුයි මැකුවාටා රටු විලියම් කටෝනිවෙරේ පාර්ලිමේන්තුව විසින් ෆීජි හි නව ජනාධිපතිවරයා ලෙස තේරී පත් විය.

2022 දෙසැම්බර් 24 වන දින, මහජන සන්ධානයේ (PAP) ප්‍රධානියා වන සිටෙව්නි රබුකා, 2022 දෙසැම්බර් මහ මැතිවරණයෙන් පසු, බයිනිමාරාමගෙන් පසු ෆීජි හි 12 වන අගමැති ධුරයට පත්විය.

## යොමු කිරීම්