කියුබාවේ ඉතිහාසය

### පූර්ව කොලොම්බියානු යුගය 
මිනිසුන් මුලින්ම කියුබාවේ පදිංචි වූයේ මීට වසර 6,000 කට පමණ පෙර උතුරු දකුණු ඇමරිකාවේ හෝ මධ්‍යම ඇමරිකාවේ සිට සංක්‍රමණය වීමෙනි. කියුබාවට මිනිසුන්ගේ පැමිණීම දූපත් ස්වදේශික සත්ත්ව විශේෂ, විශේෂයෙන්ම එහි ආවේණික අලසයන් වඳවී යාම සමඟ සම්බන්ධ වේ. ටයිනෝ ජනයාගේ අරවාකන් භාෂාව කතා කරන මුතුන් මිත්තන් මීට වසර 1,700 කට පමණ පෙර දකුණු ඇමරිකාවේ සිට වෙනම සංක්‍රමණයකින් කැරිබියන් දූපත් වෙත පැමිණ ඇත. පෙර කියුබාවේ පදිංචිකරුවන් මෙන් නොව, ටයිනෝ පුළුල් ලෙස මැටි භාණ්ඩ නිෂ්පාදනය කළ අතර දැඩි කෘෂිකර්මාන්තයේ නිරත විය. කියුබාවේ පළමු පදිංචිකරුවන්ගෙන් පැවත එන්නන් කොලොම්බියානු සබඳතාව තෙක් දිවයිනේ බටහිර ප්‍රදේශයේ රැඳී සිටි අතර, එහිදී ඔවුන් දඩයම්-එකතු කරන්නා වූ ජීවන රටාවක් ගත කළ ගුවානාහටබේ ජනතාව ලෙස සටහන් විය. ක්‍රිස්ටෝපර් කොලොම්බස් 1492 ඔක්තෝබර් 27 දින කියුබාවට ගොඩ බැස්ස අතර ඔක්තෝබර් 28 දින ඊසානදිග වෙරළට ගොඩ බැස්සේය. කොලොම්බස් නව ස්පාඤ්ඤ රාජධානිය සඳහා දිවයිනට හිමිකම් කී අතර එය ඉස්ලා ජුවානා ("ජෝන් දූපත") ලෙස නම් කළේ ජෝන්, ඇස්ටූරියාස් කුමරුගේ නමින්.
1511 දී, පළමු ස්පාඤ්ඤ ජනාවාසය බැරකෝවා හි ඩියාගෝ වේලාස්කේස් ඩි කුයිලර් විසින් ආරම්භ කරන ලදී. 1514 (දිවයිනේ දකුණු වෙරළ) සහ පසුව 1519 (වර්තමාන ස්ථානය) ආරම්භ කරන ලද සැන් ක්‍රිස්ටෝබල් ඩි ලා හබානා ඇතුළු අනෙකුත් ජනාවාස ඉක්මනින්ම පසුව අගනුවර බවට පත් විය (1607). ස්වදේශික ටයිනෝ හට මධ්‍යකාලීන යුරෝපයේ වැඩවසම් ක්‍රමයට සමාන වූ එන්කොමිනේඩා ක්‍රමය යටතේ වැඩ කිරීමට බල කෙරුනි. ශතවර්ෂයක් ඇතුළත, ආදිවාසී ජනයා බහුවිධ සාධක හේතුවෙන්, මූලික වශයෙන් යුරේසියානු බෝවන රෝග, ස්වභාවික ප්‍රතිරෝධයක් (ප්‍රතිශක්තිය) නොතිබූ, මර්දනකාරී යටත් විජිත යටත් වීමේ කටුක තත්වයන් නිසා උග්‍ර වූ මරණ අනුපාතයට මුහුණ පෑහ. 1529 දී, සරම්ප පැතිරීම, කලින් වසූරිය රෝගයෙන් බේරී සිටි ස්වදේශිකයන් කිහිප දෙනෙකුගෙන් තුනෙන් දෙකක් මිය ගියේය.

1539 මැයි 18 වන දින, ජයග්‍රාහී හර්නාන්ඩෝ ද සෝටෝ, අනුගාමිකයින් 600ක් පමණ සමඟ හවානා නුවරින් පිටත්ව, රන්, නිධානය, කීර්තිය සහ බලය සොයා ඇමරිකානු අග්නිදිග හරහා විශාල ගවේෂණ චාරිකාවකට ගියේය. 1548 සැප්තැම්බර් 1 වන දින ගොන්සාලෝ පෙරෙස් ද ඇන්ගුලෝ කියුබාවේ ආණ්ඩුකාරවරයා ලෙස පත් කරන ලදී. ඔහු 1549 නොවැම්බර් 4 වන දින කියුබාවේ සන්තියාගෝ වෙත පැමිණ සියලු ස්වදේශිකයන්ගේ නිදහස වහාම ප්‍රකාශ කළේය. ඔහු සන්තියාගෝ වෙනුවට හවානා හි පදිංචි වූ කියුබාවේ පළමු ස්ථිර ආණ්ඩුකාරයා බවට පත් වූ අතර, ඔහු හවානාහි පෙදරේරු වලින් සාදන ලද පළමු පල්ලිය ඉදි කළේය.
1570 වන විට, කියුබාවේ බොහෝ පදිංචිකරුවන් ස්පාඤ්ඤ, අප්‍රිකානු සහ ටයිනෝ උරුමයන්ගේ මිශ්‍රණයකින් සමන්විත විය. කියුබාව සෙමෙන් වර්ධනය වූ අතර කැරිබියන් දූපත් වල වැවිලි දූපත් මෙන් නොව විවිධාංගීකරණය වූ කෘෂිකර්මාන්තයක් තිබුණි. වැදගත්ම දෙය නම්, යටත් විජිතය නාගරීකරණය වූ සමාජයක් ලෙස වර්ධනය වූ අතර එය මූලික වශයෙන් ස්පාඤ්ඤ යටත් විජිත අධිරාජ්‍යයට සහාය විය. 18 වන සියවසේ මැද භාගය වන විට දිවයිනේ වහලුන් 50,000 ක් සිටියහ. ඇස්තමේන්තු අනුව 1790 සහ 1820 අතර අප්‍රිකානුවන් 325,000 ක් පමණ වහලුන් ලෙස කියුබාවට ආනයනය කර ඇති අතර එය 1760 සහ 1790 අතර පැමිණි මුදල මෙන් හතර ගුණයක් විය.

1812 දී, අපොන්ටේ වහල් කැරැල්ල සිදු වූ නමුත් අවසානයේ එය මර්දනය කරන ලදී. 1817 දී කියුබාවේ ජනගහනය 630,980 (ඉන් 291,021 සුදු, 115,691 නිදහස් වර්ණ (මිශ්‍ර-වර්ග) සහ 224,268 කළු වහලුන්).

ඉතිහාසඥ හර්බට් එස්. ක්ලයින් පවසන පරිදි, කියුබානු වහලුන් මූලික වශයෙන් නාගරීකරණය වූ පරිසරයක වැඩ කිරීම හේතුවෙන්, 19 වන සියවස වන විට, coartacion භාවිතය වර්ධනය වී ඇත (හෝ "වහල්භාවයෙන් මිදීම", "අද්විතීය කියුබානු සංවර්ධනය"). සුදු ශ්‍රමිකයන්ගේ හිඟයක් හේතුවෙන්, කළු ජාතිකයින් නාගරික කර්මාන්තවල ආධිපත්‍යය දැරූ අතර, "19 වැනි සියවසේ මැද භාගයේදී සුදු ජාතිකයින් විශාල වශයෙන් කියුබාවට පැමිණි විට, ඔවුන්ට නීග්‍රෝ කම්කරුවන් අවතැන් කිරීමට නොහැකි විය." විවිධාංගීකරණය වූ පද්ධතියකි. කුඩා ගොවිපලවල් සහ අඩු වහලුන් සහිත කෘෂිකර්මාන්තය නගරවලට නිෂ්පාදන සහ අනෙකුත් භාණ්ඩ සැපයීමට සේවය කළේය.

1820 ගණන් වලදී, ලතින් ඇමරිකාවේ ස්පාඤ්ඤයේ සෙසු අධිරාජ්‍යය කැරලි ගසා ස්වාධීන රාජ්‍යයන් පිහිටුවන විට, කියුබාව ස්පාඤ්ඤයට පක්ෂපාතී විය. එහි ආර්ථිකය පදනම් වූයේ අධිරාජ්‍යයට සේවය කිරීම මතය. 1860 වන විට කියුබාවේ නිදහස් වර්ණ 213,167ක් සිටියහ (සුදු නොවන ජනගහනයෙන් 39%ක් වන 550,000). 1878 දී, සැන්ජොන් ගිවිසුම මගින් ගැටුම අවසන් වූ අතර, ස්පාඤ්ඤය කියුබාවට වැඩි ස්වයං පාලනයක් ලබා දෙන බවට පොරොන්දු විය. 1879-80 දී, කියුබානු දේශප්‍රේමි කැලික්ස්ටෝ ගාර්ෂියා කුඩා යුද්ධය ලෙස හැඳින්වෙන තවත් යුද්ධයක් ආරම්භ කිරීමට උත්සාහ කළ නමුත් ප්‍රමාණවත් සහයෝගයක් ලබා ගැනීමට අසමත් විය. කියුබාවේ වහල්භාවය 1875 දී අහෝසි කරන ලද නමුත් ක්‍රියාවලිය අවසන් වූයේ 1886 දී පමණි. පිටුවහල් කරන ලද විසම්මුතිකයෙකු වූ හොසේ මාර්ටි 1892 දී නිව් යෝර්ක් නගරයේ කියුබානු විප්ලවවාදී පක්ෂය ආරම්භ කළේය. පක්ෂයේ අරමුණ වූයේ ස්පාඤ්ඤයෙන් කියුබානු නිදහස ලබා ගැනීමයි. 1895 ජනවාරි මාසයේදී, මාර්ටි ඩොමිනිකන් ජනරජයේ මොන්ටේ ක්‍රිස්ටි සහ සැන්ටෝ ඩොමින්ගෝ වෙත ගියේ මැක්සිමෝ ගෝමස්ගේ ප්‍රයත්නයන්ට සම්බන්ධ වීමටය. ස්පාඤ්ඤ හමුදාවට එරෙහිව සටන් කිරීම 1895 පෙබරවාරි 24 දින කියුබාවේ ආරම්භ වූ නමුත් 1895 අප්‍රේල් 11 වන තෙක් මාටිට කියුබාවට ළඟා වීමට නොහැකි විය. 200,000 සහ 400,000 අතර කියුබානු සිවිල් වැසියන් ස්පාඤ්ඤ ගාල් කඳවුරුවල කුසගින්නෙන් සහ රෝගවලින් මිය ගිය අතර, රතු කුරුස සංවිධානය සහ හිටපු යුද ලේකම්වරයකු වූ එක්සත් ජනපද සෙනෙට් සභික රෙඩ්ෆීල්ඩ් ප්‍රොක්ටර් විසින් තහවුරු කරන ලද සංඛ්‍යා. දිවයිනේ ස්පාඤ්ඤ හැසිරීම් වලට එරෙහිව ඇමරිකානු සහ යුරෝපීය විරෝධතා ඇති විය.

එක්සත් ජනපද යුධ නෞකාව USS Maine ඇමරිකානු අවශ්‍යතා ආරක්ෂා කිරීම සඳහා යවන ලද නමුත් පැමිණීමෙන් පසු එය හවානා වරායේ පුපුරා ගොස් ඉක්මනින් ගිලී ගිය අතර කාර්ය මණ්ඩලයෙන් හතරෙන් තුනකට ආසන්න ප්‍රමාණයක් මිය ගියේය. පරීක්ෂණ මණ්ඩලයකින් පසුව නෞකාව ගිලී යාමට හේතුව සහ වගකීම අපැහැදිලි විය. එක්සත් ජනපදයේ ජනප්‍රිය මතය, සක්‍රීය කහ මාධ්‍ය මගින් පෝෂණය වූ අතර, ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයින් දොස් පැවරිය යුතු බව නිගමනය කළ අතර ක්‍රියාමාර්ගයක් ඉල්ලා සිටියේය. ස්පාඤ්ඤය සහ එක්සත් ජනපදය 1898 අප්‍රේල් අගදී එකිනෙකාට එරෙහිව යුද්ධ ප්‍රකාශ කළහ.

### ජනරජය (1902–1959) 
#### පළමු වසර කිහිපය (1902-1925) 
ස්පාඤ්ඤ-ඇමරිකානු යුද්ධයෙන් පසුව, ස්පාඤ්ඤය සහ එක්සත් ජනපදය 1898 පැරිස් ගිවිසුමට අත්සන් තැබූ අතර, ස්පාඤ්ඤය විසින් පුවර්ටෝ රිකෝ, පිලිපීනය සහ ගුවාම් එක්සත් ජනපදයට ඩොලර් මිලියන 20 ක මුදලකට ලබා දී ඇත. එක්සත් ජනපද හමුදා රජයේ (USMG) අධිකරණ බලය අවසන් වීමත් සමඟ කියුබාව 1902 මැයි 20 දින කියුබා ජනරජය ලෙස විධිමත් නිදහසක් ලබා ගත්තේය. කියුබාවේ නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව යටතේ, කියුබානු කටයුතුවලට මැදිහත් වීමට සහ එහි මූල්‍ය සහ විදේශ සබඳතා අධීක්ෂණය කිරීමට එක්සත් ජනපදයට අයිතිය හිමි විය. ප්ලැට් සංශෝධනය යටතේ, එක්සත් ජනපදය කියුබාවෙන් ගුවන්තනාමෝ බොක්ක නාවික කඳවුර බද්දට ගත්තේය.

දේශපාලන පවිත්‍රකරණයෙන් සහ 1906 දී දූෂිත හා දූෂිත මැතිවරණයකින් පසුව, පළමු ජනාධිපති ටොමස් එස්ට්‍රාඩා පල්මා, යුද්ධයේ ප්‍රවීණයන්ගේ සන්නද්ධ කැරැල්ලකට මුහුණ දුන්නේය. නිදහස් යුද්ධයේ දී මෙන්ම, 1906 කැරලිකාර හමුදාවේ අප්‍රිකානු-කියුබානුවන් අධික ලෙස නියෝජනය විය. ඔවුන් සඳහා අගෝස්තු විප්ලවය කියුබාවේ රජය තුළ 'නිවැරදි කොටස' පිළිබඳ බලාපොරොත්තු යළි පණ ගැන්වීය. 1906 අගෝස්තු 16 වන දින, කුමන්ත්‍රණය බිඳ දැමීමට රජය සූදානම් වේ යැයි බියෙන් හිටපු විමුක්ති හමුදාවේ ජෙනරාල් පිනෝ ගුවේරා කැරැල්ලේ ධජය එසවීය. එසැණින්, පල්මා සෑම ලිබරල් දේශපාලකයෙකුම අතේ දුරින් අත්අඩංගුවට ගෙන ඇත. ඉතිරිය භූගත විය. මැදිහත්වීම වැලැක්වීමේ උත්සාහයක් ලෙස, රූස්වෙල්ට් ආන්ඩුව සහ විපක්ෂය අතර සම්මුතියක් ඇති කර ගැනීම සඳහා හවානා වෙත දූතයින් දෙදෙනෙකු යැවීය. එවැනි මධ්‍යස්ථභාවය ඔහුගේ රජයට වාරණයක් ලෙස සලකමින්, එස්ට්‍රාඩා පල්මා ඉල්ලා අස් වූ අතර ඔහුගේ මුළු කැබිනට් මණ්ඩලයම ඉල්ලා අස්වී, ජනරජයට රජයක් නොමැතිව ඉතිරි කර එක්සත් ජනපදයට දිවයිනේ පාලනය ලබා ගැනීමට බල කළේය. කියුබාවට මැදිහත් වීමට ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයට බලකෙරුණු බවත් සාමකාමී මැතිවරණයක් සඳහා අවශ්‍ය කොන්දේසි නිර්මානය කිරීම ඔවුන්ගේ එකම අරමුණ බවත් රූස්වෙල්ට් වහාම ප්‍රකාශ කළේය. 1909 දී, කියුබාවේ දෙවන ජනාධිපතිවරයා ලෙස හොසේ මිගෙල් ගෝමස් පත් වූ විට ස්වදේශීය පාලනය ප්‍රතිෂ්ඨාපනය කරන ලද අතර, එක්සත් ජනපදය කියුබානු කටයුතුවලට දිගටම මැදිහත් විය. 1912 යුද්ධයේදී, පාර්ටිඩෝ ඉන්ඩිපෙන්ඩෙන්ටේ ඩි කලර් විසින් ඔරියන්ට් පළාතේ වෙනම කළු ජනරජයක් පිහිටුවීමට උත්සාහ කළ නමුත්, ජෙනරල් මොන්ටේගුඩෝ යටතේ කියුබානු ජාතික හමුදාව විසින් සැලකිය යුතු ලේ වැගිරීමකින් එය මර්දනය කරන ලදී.

1924 දී ජෙරාඩෝ මචාඩෝ ජනාධිපති ලෙස තේරී පත් විය. ඔහුගේ පාලන කාලය තුළ සංචාරක ව්‍යාපාරය කැපී පෙනෙන ලෙස වර්ධනය වූ අතර, සංචාරකයින්ගේ පැමිණීමට ඉඩ සැලසීම සඳහා ඇමරිකානුවන්ට අයත් හෝටල් සහ ආපනශාලා ඉදිකරන ලදී. 1930 පරම්පරාව ලෙස හඳුන්වන විරෝධතා සිසුන්, වඩ වඩාත් ජනප්‍රිය නොවන මචාඩෝට එරෙහිව ප්‍රචණ්ඩත්වයට යොමු විය. සීනි කම්කරුවන් අතර නැගිටීම්, සහ හමුදා කැරැල්ලක් හේතුවෙන් 1933 අගෝස්තු මාසයේදී මචාඩෝ පිටුවහල් කරන ලදී. තාවකාලික ආන්ඩුවක ප්‍රධානියා ලෙස පස් දෙනෙකුගෙන් යුත් විධායක කමිටුවක් (1933 පෙන්ටාර්කි) තෝරා ගන්නා ලදී. පසුව රමොන් ග්‍රවු සැන් මාර්ටින් තාවකාලික ජනාධිපති ලෙස පත් කරන ලදී. සමතුලිතව, 1933-1940 කාලය තුළ කියුබාව බිඳෙනසුලු දේශපාලන ව්‍යුහයන්ගෙන් පීඩා විඳි අතර, එය වසර දෙකකදී (1935-1936) විවිධ ජනාධිපතිවරුන් තිදෙනෙකු දුටු බව පිළිබිඹු වන අතර, හමුදා ප්‍රධානියා ලෙස බැටිස්ටාගේ මිලිටරිවාදී සහ මර්දනකාරී ප්‍රතිපත්ති තුළින් පිළිබිඹු විය.

#### 1940 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව 
1940 දී නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් සම්මත කරන ලද අතර, එය ශ්‍රම සහ සෞඛ්‍ය රැකවරණය ඇතුළු රැඩිකල් ප්‍රගතිශීලී අදහස් නිර්මාණය කරන ලදී. බැටිස්ටා එම වසරේම ජනාධිපති ලෙස තේරී පත් වූ අතර, 1944 දක්වා එම තනතුර දැරීය. ඔහු මෙතෙක් ජාතියේ ඉහළම දේශපාලන නිලය දිනාගත් එකම සුදු ජාතික නොවන කියුබානුවා වේ. ඔහුගේ රජය විශාල සමාජ ප්‍රතිසංස්කරණ සිදු කළේය. කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ සාමාජිකයින් කිහිප දෙනෙකු ඔහුගේ පාලනය යටතේ නිලතල දැරූහ. දෙවන ලෝක යුධ සමයේදී කියුබානු සන්නද්ධ හමුදා විශාල වශයෙන් සටන් වලට සම්බන්ධ නොවීය-එහෙත් ජනාධිපති බැටිස්ටා විසින් ෆ්‍රැන්කොයිස්ට් ස්පාඤ්ඤයට එක්සත් ජනපද-ලතින් ඇමරිකානු ඒකාබද්ධ ප්‍රහාරයක් යෝජනා කළේ එහි අත්තනෝමතික පාලන තන්ත්‍රය පෙරලා දැමීමයි. යුද්ධයේදී කියුබාවට වෙළඳ නැව් හයක් අහිමි වූ අතර, U-176 ජර්මානු සබ්මැරීනය ගිල්වීමේ වගකීම කියුබානු නාවික හමුදාවට හිමි විය.

බැටිස්ටා 1940 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ දැඩි ලෙස ඔහුව නැවත තේරී පත්වීම වැළැක්වීය. රමොන් ග්‍රාව් සැන් මාටින් මීළඟ මැතිවරණයේ ජයග්‍රාහකයා විය, 1944 දී. ග්‍රාව්ගේ අනුගාමිකයෙකු වූ කාලෝස් ප්‍රියෝ සොකරාස් 1948 දී ජනාධිපති විය.

#### බැටිස්ටා පාලනය 
1944 දී ඔහුගේ ධූර කාලය අවසන් වූ පසු බැටිස්ටා ෆ්ලොරිඩාවේ ජීවත් වූ අතර, 1952 දී ජනාධිපති අපේක්ෂකත්වය සඳහා කියුබාවට ආපසු පැමිණියේය. යම් මැතිවරණ පරාජයකට මුහුණ දෙමින්, ඔහු මැතිවරණයට පෙරාතුව හමුදා කුමන්ත්‍රණයක් මෙහෙයවීය. නැවත බලයට පත් වූ අතර, එක්සත් ජනපද ආන්ඩුවෙන් මූල්‍ය, මිලිටරි සහ සැපයුම් ආධාර ලබා ගනිමින්, බැටිස්ටා 1940 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව අත්හිටුවා වැඩ වර්ජනය කිරීමේ අයිතිය ඇතුළු බොහෝ දේශපාලන නිදහස අවලංගු කළේය. ඉන්පසු ඔහු විශාලතම උක් වගාවන් හිමි ධනවත්ම ඉඩම් හිමියන් සමඟ පෙලගැසී, ධනවත් සහ දුප්පත් කියුබානුවන් අතර පරතරය පුලුල් කල එකතැන පල්වෙන ආර්ථිකයකට නායකත්වය දුන්නේය. බැටිස්ටා 1952 දී කියුබානු කොමියුනිස්ට් පක්ෂය තහනම් කළේය. කුමන්ත්‍රණයෙන් පසු, කියුබාව ලතින් ඇමරිකාවේ මස්, එළවලු, ධාන්‍ය වර්ග, මෝටර් රථ, දුරකථන සහ ගුවන්විදුලි යන ඒක පුද්ගල පරිභෝජන අනුපාත ඉහළම අගයක් ගත් නමුත් ජනගහනයෙන් තුනෙන් එකක් පමණ දුප්පතුන් ලෙස සලකනු ලැබූ අතර මෙම පරිභෝජනයෙන් සාපේක්ෂ වශයෙන් අඩුවෙන් භුක්ති විඳිති. කෙසේ වෙතත්, ෆිදෙල් කැස්ත්‍රෝ සිය "ඉතිහාසය මා නිදොස් කරයි" යන කතාවේදී ඉඩම්, කාර්මීකරණය, නිවාස, විරැකියාව, අධ්‍යාපනය සහ සෞඛ්‍ය සම්බන්ධ ජාතික ගැටලු සමකාලීන ගැටලු බව සඳහන් කළේය.

1958 දී කියුබාව අනෙකුත් ලතින් ඇමරිකානු කලාපවලට සාපේක්ෂව ඉතා දියුණු රටක් විය. සේවයෙන් පහකිරීම් සහ යාන්ත්‍රිකකරණය තහනම් කිරීම ඇතුළු ලතින් ඇමරිකාවේ විශාලතම කම්කරු සමිති වරප්‍රසාද කියුබාවට ද බලපෑවේය. ඒවා විශාල වශයෙන් "රැකියා විරහිතයින්ගේ සහ ගොවීන්ගේ වියදමින්" ලබා ගන්නා ලද අතර, එය විෂමතාවයන්ට මග පාදයි. 1933 සහ 1958 අතර කියුබාව ආර්ථික ප්‍රශ්න ඇති කරමින් ආර්ථික රෙගුලාසි විශාල ලෙස දීර්ඝ කළේය. ශ්‍රම බලකායට ඇතුළත් වන උපාධිධාරීන්ට රැකියා සොයා ගැනීමට නොහැකි වීම නිසා විරැකියාව ගැටලුවක් විය.

1950 ගණන් වලදී, සන්නද්ධ නැගිටීම වෙනුවෙන් පෙනී සිටින සමහරක් ඇතුළු විවිධ සංවිධාන, දේශපාලන වෙනසක් ඇති කිරීම සඳහා මහජන සහයෝගය සඳහා තරඟ කළහ. 1956 දී, ෆිදෙල් කැස්ත්‍රෝ සහ ආධාරකරුවන් 80ක් පමණ බැටිස්ටා රජයට එරෙහිව කැරැල්ලක් ආරම්භ කිරීමේ උත්සාහයක් ලෙස ග්‍රැන්මා යාත්‍රාවෙන් ගොඩබසින ලදී.

මධ්‍යම බුද්ධි ඒජන්සිය (CIA) සහ රෆායෙල් ටෘජිලෝ විසින් අරමුදල් සපයන ලද සටන්කාමී කැස්ත්‍රෝ විරෝධී කණ්ඩායම් කියුබාවේ කඳුකර ප්‍රදේශවල සන්නද්ධ ප්‍රහාර සහ ගරිල්ලා කඳවුරු පිහිටුවා ගත්හ. මෙය අසාර්ථක එස්කැම්බ්‍රේ කැරැල්ලට (1959-65) හේතු විය, එය දිගු කාලයක් පැවති අතර කියුබානු විප්ලවයට වඩා සොල්දාදුවන් වැඩි සංඛ්‍යාවක් සම්බන්ධ විය.

### විප්ලවවාදී රජය (1959–වර්තමානය) 
#### ඒකාබද්ධ කිරීම සහ ජනසතු කිරීම (1959-1970) 
ඇම්නෙස්ටි ඉන්ටර්නැෂනල් ආයතනයට අනුව, 1959 සිට 1987 දක්වා නිල මරණ දණ්ඩනය 237 ක් වන අතර ඉන් 21 ක් හැර අනෙක් සියල්ල ක්‍රියාත්මක විය. 1959 විප්ලවයෙන් පසුව සෘජුවම ඝාතනයට ලක්වූවන්ගෙන් අතිමහත් බහුතරයක් පොලිස් නිලධාරීන්, දේශපාලනඥයන් සහ බැටිස්ටා පාලන තන්ත්‍රයේ තොරතුරු සපයන්නන් වධහිංසා සහ මිනීමැරුම් වැනි අපරාධ සම්බන්ධයෙන් චෝදනා ලැබූ අතර, ඔවුන්ගේ ප්‍රසිද්ධ නඩු විභාග සහ මරණ දණ්ඩනය කියුබානු ජනතාව අතර පුලුල්ව පැතිරුනු මහජන සහයෝගයක් හිමි විය.
ලතින් ඇමරිකාවට ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය ගෙන ඒමේ ව්‍යාපාරයක කොටසක් ලෙස එක්සත් ජනපද රජය මුලින් කියුබානු විප්ලවයට හිතකර ප්‍රතිචාර දැක්වීය. කැස්ත්‍රෝ විසින් කොමියුනිස්ට් පක්ෂය නීතිගත කිරීම සහ බැටිස්ටා ඒජන්තයින්, පොලිස් නිලධාරීන් සහ සොල්දාදුවන් සියගණනක් මරණ දණ්ඩනයට ලක් කිරීම දෙරට අතර සබඳතාවයේ පිරිහීමට හේතු විය. ඊට ප්‍රතිචාර වශයෙන්, 1960 සහ 1964 අතර, එක්සත් ජනපදය විසින් සම්බාධක පරාසයක් පනවන ලදී, අවසානයේ රටවල් අතර වෙළඳාම සම්පූර්ණයෙන් තහනම් කිරීම සහ එ.ජනපදය 1960 පෙබරවාරියේදී කස්ත්‍රෝ, සෝවියට් උප අගමැති ඇනස්ටාස් මිකෝයාන් සමඟ වාණිජ ගිවිසුමක් අත්සන් කළේය. කියුබාවට එල්ල කළ අසාර්ථක උභයජීවී ප්‍රහාරය, එහි මිසයිල යෙදවීමට සෝවියට් තීරණයට දායක විය, සහ 1962 ඔක්තෝම්බර් මාසයේ ඇති වූ කියුබානු මිසයිල අර්බුදය III ලෝක යුද්ධයට පාහේ හේතු විය. 1962 දී ඇමරිකානු ජෙනරාල්වරු නෝර්ත්වුඩ්ස් මෙහෙයුම යෝජනා කළ අතර එය ඇමරිකානු නගරවල සහ සරණාගතයින්ට එරෙහිව ත්‍රස්තවාදී ප්‍රහාර එල්ල කිරීම සහ කියුබානු රජයට ප්‍රහාර එල්ල කිරීම සඳහා ව්‍යාජ ලෙස දොස් පවරමින් එක්සත් ජනපදය කියුබාව ආක්‍රමණය කිරීමට හේතුවක් විය. මෙම සැලැස්ම ජනාධිපති කෙනඩි විසින් ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී. 1963 වන විට කියුබාව සෝවියට් සංගමය ආදර්ශයට ගත් පූර්ණ කොමියුනිස්ට් ක්‍රමයක් කරා ගමන් කරමින් සිටියේය.

එලෝයි ගුටිරෙස් මෙනෝයෝ විසින් 1960 ගණන්වල මුල් භාගයේදී කැස්ත්‍රෝ-විරෝධී කණ්ඩායම Alpha 66 ආරම්භ කරන ලද අතර, එය කුඩා යාත්‍රා භාවිතා කරමින් කියුබානු සහ සෝවියට් වෙළඳ නැව්වලට පහර දීම, කාර්ය මණ්ඩල සාමාජිකයින් ඝාතනය කිරීම හෝ තුවාල කිරීම සඳහා යොදා ගන්නා ලදී. 1964 දී, මෙනෝයෝ ඩොමිනිකන් ජනරජයේ ගරිල්ලා පුහුණු කඳවුරක් පිහිටුවා, 1965 දී කියුබාවට ඇතුළු වූ පසු, ඔහු අල්ලා ගන්නා ලදී; කෙසේ වෙතත්, Alpha 66 නව නායකත්වය යටතේ සිය වැටලීම් දිගටම කරගෙන ගියේය. 1960 ගණන්වල මැද භාගය වන විට, සෝවියට් ආධාර කියුබානු ගුවන් හමුදාව සහ නාවික හමුදාව ශක්තිමත් කරන ලද අතර, සැලකිය යුතු එ.ජ. සහය නොමැතිව කියුබානු විරුද්ධවාදීන් විසින් දිවයිනට එරෙහි වැටලීම් වියදම් අධික විය.

1963 දී කියුබාව, මොරොක්කෝවට එරෙහි වැලි යුද්ධයේදී ඇල්ජීරියාවට සහය වීම සඳහා යුද ටැංකි 22ක් සහ අනෙකුත් යුධ උපකරණ සමඟින් 686 සෙබළුන් යවන ලදී. ඇල්ජීරියානු හමුදාවට පුහුණුව ලබා දෙමින් කියුබානු හමුදා වසරකට වැඩි කාලයක් ඇල්ජීරියාවේ රැඳී සිටියහ. ෆිදෙල් කැස්ත්‍රෝ විසින් බලයලත් චේගුවේරා අප්‍රිකාවේ ගරිල්ලා ක්‍රියාකාරකම්වල නිරත වූ අතර 1967 දී බොලිවියාවේ විප්ලවයක් ආරම්භ කිරීමට උත්සාහ කරමින් සිටියදී ඝාතනයට ලක් විය. මෙම ව්‍යාපාරය කියුබාවේ කාර්මීකරණය දිරිමත් කරන අතර සීනි නිෂ්පාදනය කෙරෙහි ආර්ථිකය යොමු කරනු ඇත, විශේෂයෙන් 1970 වන විට වාර්ෂික සීනි අස්වැන්න ටොන් මිලියන 10 ක කාල සීමාවක් දක්වා. සීනි නිෂ්පාදනය පිළිබඳ ආර්ථික අවධානයට ජාත්‍යන්තර ස්වේච්ඡා සේවකයන් සහ සියලුම අංශවල කම්කරුවන් බලමුලු ගැන්වීම ඇතුළත් විය. කියුබානු ආර්ථිකය. ආර්ථික බලමුලු ගැන්වීම කියුබානු දේශපාලන ව්‍යුහයන් සහ පොදුවේ සමාජය විශාල වශයෙන් මිලිටරීකරණය කිරීමත් සමග සමපාත විය. ටොන් මිලියන දහයක අස්වැන්න ඉලක්කය කරා ළඟා වූයේ නැත. නාගරික ශ්‍රමය විශාල ප්‍රමාණයක් ගම්බද ප්‍රදේශවලට බලමුලු ගන්වන විට ආර්ථිකයේ විශාල අංශ නොසලකා හැරීමෙන් පසු කියුබානු ආර්ථිකය පරිහානියට පත් විය. 1970 දේශනයකදී ෆිදෙල් කැස්ත්‍රෝ ආර්ථික ප්‍රතිපත්තිවල අසාර්ථකත්වය පිළිගත්තේය. සෝවියට් ගුවන් නියමුවන් සහ කාර්මික ශිල්පීන් කියුබාවේ ආරක්ෂක රාජකාරි භාරගත් අතර, අප්‍රිකාවේ යෙදවීමට කියුබානු පිරිස් නිදහස් කළහ. දකුණු අප්‍රිකාව න්‍යෂ්ටික අවි නිෂ්පාදනය කළේ ඇන්ගෝලාවේ කියුබානු හමුදා විශාල සංඛ්‍යාවක් සිටීම නිසා එහි ආරක්ෂාවට එල්ල වූ තර්ජනය හේතුවෙනි. 1976 දී සහ නැවතත් 1988 දී කුයිටෝ ක්වානාවාලේ සටනේදී කියුබානුවන් ඔවුන්ගේ MPLA සහචරයින් සමඟ එක්ව UNITA කැරලිකරුවන් සහ වර්ණභේදවාදී දකුණු අප්‍රිකානු හමුදා පරාජය කළහ. 1977 දෙසැම්බරයේදී, කියුබාව සෝමාලියානු ආක්‍රමණයක් පරාජය කිරීම සඳහා යාන්ත්‍රික සෝවියට් බලඇණිවල සහාය ඇතිව ඇන්ගෝලා, මහජන කොංගෝ සමූහාණ්ඩුව සහ කැරිබියන් දූපත් වල සිට ඉතියෝපියාවට ඊශ්‍රායල මූලාශ්‍ර වාර්තා කළේ ගෝලාන් කඳුකරයේ කියුබානු යුද ටැංකි බළකායක් සිටින බවත්, එයට බ්‍රිගේඩ දෙකකින් සහය ලැබුණු බවත්ය. ඊශ්‍රායලය සහ කියුබානු-සිරියානු යුද ටැංකි හමුදාව ගෝලාන් පෙරමුණේ සටනක නිරත විය.

වියට්නාම් යුද්ධයෙන් එක්සත් ජනපදය පරාජයට පත් වූ පසු, කැස්ත්‍රෝ, ග්වාතමාලාවේ, එල් සැල්වදෝරයේ, නිකරගුවාවේ සහ කොලොම්බියාවේ මාක්ස්වාදී කැරලි සඳහා ආයුධ, යුධෝපකරණ සහ පුහුණුව ලබා දීමෙන් සහාය දැක්වීමට පටන් ගත්තේය. 1983 කුමන්ත්‍රණයෙන් පසුව ග්‍රෙනේඩියානු අගමැති මොරිස් බිෂොප් ඝාතනය කර හඩ්සන් ඔස්ටින්ගේ නායකත්වයෙන් යුත් හමුදා ආන්ඩුව පිහිටුවීමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, එක්සත් ජනපද හමුදා 1983 දී කැස්ත්‍රෝ හිතවාදී රජය පෙරලා දමා ග්‍රෙනාඩාව ආක්‍රමණය කළහ. දින කිහිපයක සටන්වලදී, 6,000 ඇමරිකානු සටන් භටයින් කියුබානුවන් 784 (හමුදා පුහුණුව සහිත ඉදිකිරීම් කම්කරුවන් 636 ක්, හමුදා උපදේශකයින් 43 ක් සහ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රිකයින් 18) පරාජය කරන ලදී.

1989-91 දී කියුබාව ක්‍රමක්‍රමයෙන් ඇන්ගෝලාවෙන් සිය හමුදා ඉවත් කර ගන්නා ලදී. රජය 1993 වන තෙක් ආහාර, ඖෂධ සහ මුදල් ඇමරිකානු පරිත්‍යාග පිළිගත්තේ නැත.

2008 පෙබරවාරියේදී, ෆිදෙල් කැස්ත්‍රෝ 2006 ජූලි මාසයේ සිට පීඩා විඳි බරපතල ආමාශ ආන්ත්‍රික රෝගය හේතුවෙන් රාජ්‍ය මන්ත්‍රණ සභාවේ සභාපති ධූරයෙන් ඉල්ලා අස්විය. පෙබරවාරි 24 වෙනිදා, ජාතික සභාව විසින් ඔහුගේ සොහොයුරා වන රාවුල් කැස්ත්‍රෝ නව ජනාධිපතිවරයා ලෙස තේරී පත් විය. ඔහුගේ සමාරම්භක දේශනයේදී, කියුබාවේ නිදහස පිළිබඳ සමහර සීමා ඉවත් කරන බවට රාවුල් පොරොන්දු විය. 2009 මාර්තු මාසයේදී රාවුල් කැස්ත්‍රෝ ඔහුගේ සොහොයුරාගේ පත් කළ සමහර අය ඉවත් කළේය.

2009 ජූනි 3 දින, ඇමරිකානු රාජ්‍යයන්ගේ සංවිධානය, කණ්ඩායමේ කියුබානු සාමාජිකත්වය වසර 47ක තහනම අවසන් කිරීමට යෝජනාවක් සම්මත කරන ලදී. කෙසේ වෙතත්, එම යෝජනාවේ සඳහන් වූයේ, කියුබාව "OAS හි භාවිතයන්, අරමුණු සහ මූලධර්මවලට අනුකූල වන තෙක්" සම්පූර්ණ සාමාජිකත්වය ප්‍රමාද වන බවයි.
2013 ජනවාරි 14 දින සිට කියුබාව 1961 දී ස්ථාපිත කරන ලද අවශ්‍යතාවය අවසන් කරන ලදී, විදේශගත වීමට කැමති ඕනෑම පුරවැසියෙකු මිල අධික රජයේ බලපත්‍රයක් සහ ආරාධනා ලිපියක් ලබා ගත යුතුය. 1961 දී කියුබානු රජය 1959 විප්ලවයෙන් පසු මිනිසුන් විශාල වශයෙන් සංක්‍රමණය වීම වැළැක්වීම සඳහා සංචාර සඳහා පුළුල් සීමා පැනවීය; එය දුර්ලභ අවස්ථාවන්හිදී පමණක් පිටවීමේ වීසා අනුමත කළේය. අවශ්‍යතා සරල කරන ලදී: කියුබානුවන්ට පිටවීමට අවශ්‍ය වන්නේ විදේශ ගමන් බලපත්‍රයක් සහ ජාතික හැඳුනුම්පතක් පමණි; සහ ඔවුන්ට ඔවුන්ගේ කුඩා දරුවන් ප්‍රථම වරට ඔවුන් සමඟ රැගෙන යාමට අවසර ඇත. කෙසේ වෙතත්, විදේශ ගමන් බලපත්‍රයක් සඳහා සාමාන්‍යයෙන් මාස පහක වැටුපක් වැය වේ. නිරීක්ෂකයින් අපේක්ෂා කරන්නේ විදේශයන්හි ඥාතීන්ට මුදල් ගෙවන කියුබානුවන් නව ප්‍රතිපත්තියෙන් ප්‍රයෝජන ගැනීමට බොහෝ දුරට ඉඩ ඇති බවයි. වැඩසටහනේ පළමු වසර තුළ 180,000 කට අධික පිරිසක් කියුබාව හැර ගොස් ආපසු පැමිණියහ. 2014 වන විට, කියුබානු නිලධාරීන් සහ ඇමරිකානු නිලධාරීන් සමඟ සාකච්ඡා, ජනාධිපති බරක් ඔබාමා ඇතුළු, ඇලන් ග්‍රෝස්, දේශපාලන සිරකරුවන් පනස් දෙදෙනෙකු සහ කියුබානුවන් තිදෙනෙකු නිදහස් කිරීම සඳහා එක්සත් ජනපදයේ නම් නොකළ පුරවැසි නොවන නියෝජිතයෙකු නිදහස් කිරීමට හේතු විය. දැනට එක්සත් ජනපදයේ සිරගතව සිටින නියෝජිතයන්. මීට අමතරව, එක්සත් ජනපදය සහ කියුබාව අතර සම්බාධක වහාම ඉවත් නොකළ අතර, ආනයනය, අපනයනය සහ ඇතැම් සීමිත වාණිජ්‍ය සඳහා අවසර දීම සඳහා එය ලිහිල් කරන ලදී.

රාවුල් කැස්ත්‍රෝ 2018 අප්‍රේල් 19 වන දින ජනාධිපති ධුරයෙන් ඉවත් වූ අතර පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයෙන් පසුව ජාතික සභාව විසින් ජනාධිපති ලෙස මිගෙල් ඩයස්-කැනෙල් තේරී පත් විය. රාවුල් කැස්ත්‍රෝ කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ ප්‍රථම ලේකම්වරයා ලෙස කටයුතු කළ අතර ජනාධිපතිවරයාගේ අධීක්ෂණය ඇතුළු පුළුල් අධිකාරියක් තබා ගත්තේය.

2019 දී කියුබාව නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් අනුමත කරන ලදී. විකල්ප ඡන්දය සඳහා සුදුසුකම් ලත් ඡන්දදායකයින්ගෙන් 84.4% ක් ආකර්ෂණය විය. ඡන්දය දුන් අයගෙන් 90%ක් නව ව්‍යවස්ථාව අනුමත කළ අතර 9%ක් විරුද්ධ වූහ. නව ව්‍යවස්ථාවේ සඳහන් වන්නේ කොමියුනිස්ට් පක්ෂය එකම නීත්‍යානුකූල දේශපාලන පක්ෂය බවත්, සෞඛ්‍ය හා අධ්‍යාපනයට ප්‍රවේශය මූලික අයිතිවාසිකම් ලෙස විස්තර කරන බවත්, ජනාධිපති ධුර කාල සීමාවන් පනවන බවත්, අත්අඩංගුවට ගැනීමෙන් පසු නීතිමය නියෝජනයට ඇති අයිතිය තහවුරු කරන බවත්, පුද්ගලික දේපළ පිළිගෙන බහුජාතික සමාගම්වල අයිතීන් ශක්තිමත් කරන බවත්ය. නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව යටතේ මානව ගරුත්වයට හානි වන ඕනෑම ආකාරයක වෙනස් කොට සැලකීමක් තහනම් වේ.

2021 අප්‍රේල් 16 දින ආරම්භ වූ කියුබාවේ කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ අටවැනි සම්මේලනයේදී රාවුල් කැස්ත්‍රෝ ප්‍රකාශ කළේ තමන් කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ ලේකම් ධූරයෙන් විශ්‍රාම ගන්නා බවයි. ඔහුගේ අනුප්‍රාප්තිකයා වූ මිගෙල් ඩයස්-කැනල් අප්‍රේල් 19 දින ඡන්දය ප්‍රකාශ කරන ලදී.

2021 ජූලි මාසයේදී, පැට්‍රියා වයි විදා ධජය යටතේ රජයට එරෙහිව විශාල විරෝධතා කිහිපයක් පැවතුනි. කියුබානු පිටුවහල් වූවන් විදේශයන්හි ද විරෝධතා පැවැත්වීය. ව්‍යාපාරය හා සම්බන්ධ ගීතය ලතින් ග්‍රැමී සම්මානයක් ඇතුළුව ජාත්‍යන්තර පිළිගැනීමක් ලැබීය.

2022 සැප්තැම්බර් 25 දින කියුබාව සමලිංගික විවාහ නීතිගත කිරීම සහ අන්වාදේශ ගැබ් ගැනීම් සහ සමලිංගික දරුකමට හදා ගැනීම සඳහා පවුල් සංග්‍රහය සංශෝධනය කරන ලද ජනමත විචාරණයක් අනුමත කරන ලදී. කියුබාවේ ජාතික සෞඛ්‍ය සේවා පද්ධතිය යටතේ ස්ත්‍රී පුරුෂ සමාජභාවය වෙනස් කිරීමේ සැත්කම් සහ සංක්‍රාන්ති ලිංගික හෝමෝන ප්‍රතිකාර නොමිලේ සපයනු ලැබේ. යෝජිත වෙනස්කම් සඳහා රජය සහාය දුන් අතර කොන්සර්වේටිව් සහ විපක්ෂයේ කොටස් විරුද්ධ විය. 1959 සිට 1990 දක්වා කියුබානු රජයේ නිල ප්‍රතිපත්ති සමලිංගිකත්වයට සතුරු විය, LGBT ප්‍රජාව විෂමතාව, සාම්ප්‍රදායික ස්ත්‍රී පුරුෂ භූමිකාවන් සහ සදාචාරවාදය සඳහා දැඩි නිර්ණායක මත කොන් කරන ලදී.

## සටහන් 
## යොමු කිරීම්