හයිටිය

**හයිටිය**, නිල වශයෙන් **හයිටි ජනරජය**, යනු කැරිබියානු මුහුදේ හිස්පැනියෝලා දූපතේ, කියුබාවට සහ ජැමෙයිකාවට නැගෙනහිරින් සහ බහමාස් වලට දකුණින් පිහිටි රටකි. එය ඩොමිනිකන් ජනරජය සමඟ බෙදා ගන්නා දිවයිනේ බටහිර අටෙන් තුනක කොටසක් අල්ලා ගනී. හයිටිය යනු කැරිබියන් දූපතේ තුන්වන විශාලතම රට වන අතර ඇස්තමේන්තුගත ජනගහනය මිලියන 11.4 ක් වන අතර එය වඩාත්ම ජනාකීර්ණ කැරිබියන් රට වේ. අගනුවර සහ විශාලතම නගරය පෝර්ට්-ඕ-ප්‍රින්ස් ය.

හයිටිය මුලින් ජනාවාස වූයේ ටයිනෝ ජනතාව විසිනි. 1492 දී, ක්‍රිස්ටෝපර් කොලොම්බස් ඇමරිකාවේ පළමු යුරෝපීය ජනාවාසය වන ලා නවිඩාඩ් එහි ඊසානදිග වෙරළ තීරයේ ස්ථාපිත කළේය. 1697 වන තෙක් දූපත ස්පාඤ්ඤ අධිරාජ්‍යයේ කොටසක් වූ අතර, බටහිර කොටස ප්‍රංශයට පවරා දී වහල්භාවයට පත් අප්‍රිකානුවන් විසින් වැඩ කරන ලද උක් වගාවන් විසින් ආධිපත්‍යය දරන ශාන්ත-ඩොමින්ගු බවට පත් විය. 1791-1804 හයිටි විප්ලවය මගින් හයිටි රාජ්‍යය කැරිබියන් දූපත් වල පළමු ස්වෛරී රාජ්‍යය බවටත්, ඇමරිකාවේ දෙවන ජනරජය බවටත්, ඇමරිකාවේ වහල්භාවය නිල වශයෙන් අහෝසි කළ පළමු රට බවටත්, වහල් කැරැල්ලකින් ස්ථාපිත වූ ඉතිහාසයේ එකම රට බවටත් පත් විය. 19 වන සියවසේදී දේශපාලන අස්ථාවරත්වය, ජාත්‍යන්තර හුදකලාව, ප්‍රංශයට ණය වීම සහ මිල අධික යුද්ධයක් ඇතුළුව ඩොමිනිකන් ජනරජයේ අසාර්ථක ආක්‍රමණ දක්නට ලැබුණි. එක්සත් ජනපද හමුදා 1915 සිට 1934 දක්වා හයිටිය අත්පත් කර ගත් අතර, ඉන්පසු ඩුවාලියර් පවුලේ ඒකාධිපති පාලනය (1957–1986) අනුගමනය කළේය. 2004 දී කුමන්ත්‍රණයකින් පසු එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය මැදිහත් විය. 2010 දී, ව්‍යසනකාරී භූමිකම්පාවක් සහ මාරාන්තික කොලරාව පැතිරීමක් රට විනාශ කළේය.

හයිටිය රාජ්‍යය එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ, ඇමරිකානු රාජ්‍ය සංවිධානයේ (OAS), කැරිබියන් රාජ්‍ය සංගමයේ සහ ජාත්‍යන්තර ෆ්‍රැන්කෝෆෝනි සංවිධානයේ ආරම්භක සාමාජිකයෙකි. CARICOM සංවිධානයට අමතරව, එය ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදලේ, ලෝක වෙළඳ සංවිධානයේ, සහ ලතින් ඇමරිකානු සහ කැරිබියානු රාජ්‍යයන්ගේ ප්‍රජාවේ සාමාජිකයෙකි. ඓතිහාසික වශයෙන් දුප්පත් සහ දේශපාලනික වශයෙන් අස්ථාවර වූ හයිටිය රාජ්‍යය, දැඩි ආර්ථික හා දේශපාලන අර්බුද, කල්ලි ක්‍රියාකාරකම්, සහ එහි රජයේ බිඳවැටීම් වලට මුහුණ දී තිබේ. තේරී පත් වූ නිලධාරීන් නොමැති බැවින්, හයිටිය රාජ්‍යය අසාර්ථක රාජ්‍යයක් ලෙස විස්තර කර ඇත.

## නිරුක්තිය 
## ඉතිහාසය 
### පූර්ව-කොලොම්බියානු යුගය 
### යටත් විජිත යුගය 
#### ස්පාඤ්ඤ පාලනය (1492–1625) 
#### ප්‍රංශ පාලනය (1625–1804) 
#### හයිටි විප්ලවය (1791–1804) 
### ස්වාධීන හයිටිය 
#### පළමු අධිරාජ්‍යය (1804–1806) 
#### හයිටි රාජ්‍යය, හයිටි රාජධානිය සහ ජනරජය (1806–1820) 
#### හිස්පැනියෝලා එක්සත් කිරීම (1821–1844) 
#### දිවයිනේ ස්පාඤ්ඤ කොටස අහිමි වීම 
#### දෙවන අධිරාජ්‍යය (1849–1859) 
#### 19 වන සියවසේ අගභාගය–20 වන සියවසේ මුල් භාගය 
#### එක්සත් ජනපද වාඩිලා ගැනීම (1915–1934) 
#### පශ්චාත්-අල්ලා ගැනීමේ යුගය (1934–1957) 
#### ඩුවාලියර් රාජවංශය (1957–1986) 
#### පශ්චාත්-ඩුවාලියර් යුගය (1986–2004) 
#### පශ්චාත්-ඇරිස්ටයිඩ් යුගය (2004–වර්තමානය) 
## භූගෝලය 
### දේශගුණය 
### භූ විද්‍යාව 
### පරිසරය 
#### ජෛව විවිධත්වය 
## රජය සහ දේශපාලනය 
### පරිපාලන අංශ 
### විදේශ සබඳතා 
### මිලිටරි 
### නීතිය ක්‍රියාත්මක කිරීම සහ අපරාධ 
### හයිටි බන්ධනාගාර පද්ධතිය 
## ආර්ථිකය 
### විදේශ ආධාර 
### වෙළඳාම 
### බලශක්තිය 
### පුද්ගලික ආදායම 
### දේපළ වෙළඳාම 
### කෘෂි කර්මාන්තය 
### මුදල් ඒකක 
### සංචාරක ව්‍යාපාරය 
### කැරකොල් කාර්මික උද්‍යානය 
## යටිතල පහසුකම් 
### ප්‍රවාහනය 
### ගුවන්තොටුපළ 
### බස් සේවාව 
### සන්නිවේදනය 
### ජල සැපයුම සහ සනීපාරක්ෂාව 
## ජන විකාශනය 
### වාර්ගික වෙනස්කම් කිරීම 
### ආගම 
### භාෂා 
### සංක්‍රමණය 
### අධ්‍යාපනය 
### සෞඛ්‍යය 
### විශාලතම නගර 
## සංස්කෘතිය 
### කලාව 
### සංගීතය සහ නැටුම් 
### සාහිත්‍යය 
### සිනමාව 
### ආහාර පිසීම 
### ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය 
### කෞතුකාගාර 
### ජනප්‍රවාද සහ මිථ්‍යා කථා 
### ජාතික නිවාඩු සහ උත්සව 
### ක්‍රීඩා 
## සටහන් 
## යොමු කිරීම් 
ප්‍රවර්ගය:ලතින් ඇමරිකනු රටවල්
ප්‍රවර්ගය:කැරිබියානු රටවල්
ප්‍රවර්ගය:ප්‍රංශ බස කථාකරන රටවල්
ප්‍රවර්ගය:දූපත් රටවල්
ප්‍රවර්ගය:Latin America
ප්‍රවර්ගය:ඌන සංවර්ධිත රටවල්
ප්‍රවර්ගය:Member states of the Organisation internationale de la Francophonie
ප්‍රවර්ගය:ජනරජ