ලිබියාවේ ආර්ථිකය

ලිබියානු ආර්ථිකය මූලික වශයෙන් රඳා පවතින්නේ තෙල් අංශයෙන් ලැබෙන ආදායම මත වන අතර එය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් අඩකට වඩා සහ අපනයනයෙන් 97% කට වඩා දායක වේ. ලිබියාව අප්‍රිකාවේ විශාලතම ඔප්පු කරන ලද තෙල් සංචිතය දරණ අතර ගෝලීය ආලෝකය, පැණිරස බොරතෙල් සැපයුම සඳහා වැදගත් දායකත්වයක් සපයයි. 2010 දී තෙල් බැරලයක් ඩොලර් 80 ක් වූ විට, තෙල් නිෂ්පාදනය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 54% ක් විය. පෙට්‍රෝලියම් හැර අනෙකුත් ස්වභාවික සම්පත් වන්නේ ස්වාභාවික වායු සහ ජිප්සම් ය. ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදල විසින් 2012 දී ලිබියාවේ සැබෑ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ වර්ධනය 122% සහ 2013 දී 16.7% ලෙස ඇස්තමේන්තු කළේ, 2011 දී 60% ක පහත වැටීමකින් පසුවය. බලශක්ති අංශයෙන් ලැබෙන සැලකිය යුතු ආදායම, කුඩා ජනගහනයක් සමඟින් ලිබියාව අප්‍රිකාවේ ඉහළම ඒක පුද්ගල GDP වලින් එකක් ලබා දෙයි.

ලිබියාව ආයතන හිඟය, දුර්වල පාලනය සහ නිදන්ගත ව්‍යුහාත්මක විරැකියාව ඇතුළු බොහෝ ව්‍යුහාත්මක ගැටලුවලට මුහුණ දෙයි. ආර්ථිකය ආර්ථික විවිධාංගීකරණයේ අඩුවක් සහ සංක්‍රමණික ශ්‍රමය මත සැලකිය යුතු ලෙස රඳා පැවතීම පෙන්නුම් කරයි. ලිබියාව සාම්ප්‍රදායිකව රැකියා උත්පාදනය සඳහා තිරසාර නොවන ලෙස ඉහළ මට්ටමේ රාජ්‍ය අංශයේ බඳවා ගැනීම් මත විශ්වාසය තබා ඇත. 2000 දශකයේ මැද භාගයේදී, සියලුම ජාතික සේවකයන්ගෙන් 70%ක් පමණ රජය විසින් සේවයේ යොදවා ඇත. අරාබි ලීග වාර්තාවකට අනුව, 2010 දත්ත මත පදනම්ව, කාන්තාවන්ගේ විරැකියාව 18% ක් වන අතර පිරිමින් සඳහා 21% ක් වන අතර, ලිබියාව කාන්තාවන්ට වඩා රැකියා විරහිත පිරිමින් සිටින එකම අරාබි රට බවට පත් කරයි. ලිබියාවේ ඉහළ මට්ටමේ සමාජ අසමානතාවක්, තරුණ විරැකියාවේ ඉහළ අනුපාත සහ කලාපීය ආර්ථික විෂමතා ඇත.
ලිබියාව සිය ධාන්‍ය පරිභෝජන අවශ්‍යතාවයෙන් 90%ක් දක්වා ආනයනය කරන අතර 2012/13 වසරේ තිරිඟු ආනයනය ටොන් මිලියනයක් ලෙස ගණන් බලා ඇත. 2012 තිරිඟු නිෂ්පාදනය ටොන් 200,000ක් ලෙස ගණන් බලා ඇත.

රට 1962 දී ඔපෙක් සංවිධානයට සම්බන්ධ විය.

1980 ගණන්වල මුල් භාගයේදී ලිබියාව ලෝකයේ ධනවත්ම රටවලින් එකකි; එහි ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය සමහර සංවර්ධිත රටවලට වඩා වැඩි විය.
2000 ගණන්වල මුල් භාගයේදී ජමහිරිය යුගයේ නිලධාරීන් ලිබියාව ගෝලීය ආර්ථිකයට නැවත ඒකාබද්ධ කිරීම සඳහා ආර්ථික ප්‍රතිසංස්කරණ සිදු කරන ලදී. 2003 සැප්තැම්බර් මාසයේදී එක්සත් ජාතීන්ගේ සම්බාධක ඉවත් කරන ලද අතර, ලිබියාව 2003 දෙසැම්බර් මාසයේදී ප්‍රකාශ කළේ සමූල ඝාතක අවි තැනීමේ වැඩසටහන් අත්හරින බවයි. ලෝක වෙළඳ සංවිධානයේ සාමාජිකත්වය සඳහා අයදුම් කිරීම, සහනාධාර අඩු කිරීම සහ පුද්ගලීකරනය සඳහා සැලසුම් නිවේදනය කිරීම අනෙකුත් පියවරයන් වේ..

තෙල් පිරිපහදු කිරීම, සංචාරක ව්‍යාපාරය සහ දේපළ වෙළඳාම් ඇතුළු කර්මාන්තවල 2003 න් පසු බලධාරීන් රජය සතු සමාගම් 100 කට වඩා පෞද්ගලීකරණය කරන ලද අතර ඉන් 29 ක්ම 100% විදේශීය සතු විය. තෙල් දැවැන්තයින් වන Shell සහ ExxonMobil ඇතුළු බොහෝ ජාත්‍යන්තර තෙල් සමාගම් නැවත මෙරටට පැමිණියහ. සම්බාධක ඉවත් කිරීමෙන් පසු ගුවන් ගමනාගමනය ක්‍රමයෙන් වැඩි වූ අතර 2005 වන විට වාර්ෂිකව ගුවන් මගීන් මිලියන 1.5 ක් විය. දැඩි වීසා අවශ්‍යතා හේතුවෙන් ලිබියාව බොහෝ කලක සිට බටහිර සංචාරකයින්ට සංචාරය කිරීම සඳහා කුප්‍රකට දුෂ්කර රටකි.

2007 දී මුවම්මර් ගඩාෆිගේ දෙවන වැඩිමහල් පුත් සයිෆ් අල්-ඉස්ලාම් ගඩාෆි, ග්‍රීන් මවුන්ටන් තිරසාර සංවර්ධන ප්‍රදේශය නම් හරිත සංවර්ධන ව්‍යාපෘතියකට සම්බන්ධ වූ අතර, එය සයිරීන් වෙත සංචාරක ව්‍යාපාරය ගෙන ඒමට සහ ප්‍රදේශයේ ග්‍රීක නටබුන් ආරක්ෂා කිරීමට උත්සාහ කළේය.

2011 අගෝස්තු මාසයේදී ලිබියාවේ යටිතල පහසුකම් නැවත ගොඩනැගීමට අවම වශයෙන් වසර 10 ක් ගතවනු ඇතැයි ගණන් බලා ඇත. 2011 යුද්ධයට පෙර සිටම, ගඩාෆිගේ පරිපාලනය විසින් "අත්තර නොසලකා හැරීම" හේතුවෙන් ලිබියාවේ යටිතල පහසුකම් දුර්වල තත්වයක පැවති බව NTC පවසයි. 2012 ඔක්තෝබර් වන විට, 2011 ගැටුමෙන් ආර්ථිකය යථා තත්ත්වයට පත් වූ අතර, තෙල් නිෂ්පාදනය සාමාන්‍ය මට්ටමට ආසන්න විය.

මිනිසා විසින් සාදන ලද මහා ගංගාව ලොව විශාලතම වාරි ව්‍යාපෘතිය වේ. මෙම ව්‍යාපෘතිය මගින් ලිබියාවේ දකුණේ සිට නුබියන් වැලිගල් ජලධර පද්ධතියෙන් භූගත ජලය ට්‍රිපොලි සහ බෙන්ගාසි ඇතුළු ජනාකීර්ණ ලිබියානු උතුරු මධ්‍යධරණී වෙරළ තීරයේ නගර වෙත පොම්ප කරන නල පද්ධතියක් භාවිතා කරයි. ලිබියාවේ භාවිතා කරන සියලුම මිරිදිය ජලයෙන් 70%ක් ජලය සපයයි. 2014 සිට 2020 දක්වා පැවති දෙවන ලිබියානු සිවිල් යුද්ධයේදී, ජල යටිතල පහසුකම් නොසලකා හැරීමට සහ වරින් වර බිඳවැටීම්වලට ලක් විය.

2017 වන විට ලිබියානු ජනගහනයෙන් 60%ක් මන්දපෝෂණයෙන් පෙළෙති. එතැන් සිට, මිලියන 7.1 ක මුළු ජනගහනයෙන් මිලියන 1.3 ක ජනතාවක් හදිසි මානුෂීය ආධාර සඳහා බලා සිටිති.

## යොමු කිරීම් 
ප්‍රවර්ගය:අප්‍රිකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු