මෝල්ටීස් භාෂාව

**මෝල්ටීස් භාෂාව** (මෝල්ටීස්: *Malti*, මෙන් ම  *L-Ilsien Malti* හෝ *Il-Lingwa Maltija;* ඉංග්‍රීසි: *Maltese* [mɔːlˈtiːz]*)* යනු, රෝමානුක ආභාෂය සහිතව පශ්චාත්-මධ්‍යතන සිසිලියානු අරාබි භාෂාවෙන්  විකාශනය වුණ, මෝල්ටීස් ජනයා විසින් වහරනු ලබන භාෂාව යි. එය ඇෆ්‍රෝ- ආසියාතික භාෂා පවුලේ, සෙමිටික් උපභාෂා පවුලට අයත් භාෂාවකි. එය මෝල්ටාවේ ජාතික භාෂාව වන අතර  එය යුරෝපා සංගමයේ නිළ භාෂාවක් ලෙස සැලකෙන එක ම සෙමිටික් භාෂාවයි. මෙම භාෂාව ක්‍රි.ව. 831 - 1091 අතර කාලයේ දී සිසිලියේ එමිරේට් හී දී මග්‍රේබී ඇරබීය උපභාෂාවක් ලෙස විකාශනය වුණ සික්‍යුලෝ- ඇරබික් භාෂාවෙන් පැවත එන, රෝමානුකරණයට නතු වුණ භාෂිත ‍පුරාණ ඇරබීය භාෂාවකින් පැවත එන්නකි. මෝල්ටාව මුහුණ දුන් නෝර්මානු ආක්‍රමණයන්ගේ හා මෝල්ටාව යළි ක්‍රිස්තියානීකරණය කිරීමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, සම්භාව්‍ය අරාබි භාෂාවෙන් ස්වාධීන ව ක්‍රමානුකූල ව රෝමානුකරණය වෙමින් විකාශනය විය.  සම්භාව්‍ය අරාබි හෝ නූතන සම්මත අරාබි භාෂාවන්ට ඩිග්ලොසීය ඥාතීත්වයක් නොමැති මෙම භාෂාව ඒ හේතුවෙන් සුවිශේෂී භාෂාවක් ලෙස හැඳින්වීම උචිත ය. ඉතාලි හා සිසිලියානු භාෂාවල බලපෑමට ලක් වූ වාග්කෝෂය හේතුවෙන් එය අනෙක් අරාබි භාෂාවන්ගෙන් වෙනස් භාෂාවක් ලෙස හඳුනා ගත හැකි ය.  

මෝල්ටීස් වාග්කෝෂයෙන් පදනම ලෙසින් වාග්කෝෂයෙන් තුනෙන් එකක් ම සමන්විත වන්නේ මූලික අරාබි වචනවලිනි. මෙම වචන එදිනෙදා භාවිතා වන වචන මෙන් ම ව්‍යාකරණය සඳහා අත්‍යවශ්‍ය වදන් (නිපාත, ප්‍රශ්නාර්ථවාචී පද වැනි) වේ. එහෙත් වාග්කෝෂයෙන් අඩක් පමණ වදන් පැවත එන්නේ ඉතාලි හා සිසිලියානු භාෂාවන්වලින් වේ. ඉංග්‍රීසි භාෂාවෙන් පැමිණි වචන මුළු වාග්කෝෂයෙන් 6% කට වඩා අත්කර ගනී.

2016 වර්ෂයේ දී මෝල්ටීස්, ලිබියානු අරාබි හා ටියුනීසියානු අරාබි භාෂාවල අන්‍යෝන්‍ය අවබෝධතාවය පිළිබඳ සිදු කරන ලද අධ්‍යනයක දී හෙළි වූයේ ටියුනීසියානු හා ලිබියානු අරාබි කථිකයන්ට මෝල්ටීස් භාෂාවෙන් ඉදිරිපත් කළ ප්‍රකාශනවලින් 40% කට ආසන්න ප්‍රමාණයක් අවබෝධ කර ගැනීමට හැකි වූ බවත්, මෝල්ටීස් කථිකයන්ට ලිබියානු හා ටියුනීසියානු අරාබි භාෂාවලින් කළ ප්‍රකාශනවලින් 30% කට ආසන්න ප්‍රමාණයක් අවබෝධ කර ගැනීමට හැකි වූ බවත් ය. මෙම අසමමිතික අවබෝධතාවය විවිධ අරාබි උපභාෂා අතර පවතින අන්‍යෝන්‍ය අවබෝධතාව හා ගත් කල ඉතා අවම මට්ටමකි.  

අනෙකුත් යුරෝපීය භාෂා මෙන් ම මෝල්ටීස් භාෂාව ලේඛනගත කිරීම සඳහා ඉතිහාසය පුරාවට භාවිතා කරනු ලැබුවේ ලතින් අකාරාදිය යි. මෝල්ටීස් භාෂාවේ පැරණිතම ලිඛිත සාක්ෂි පශ්චාත් මධ්‍යකාලීන යුගය දක්වා ඈතට දිව යයි. එය ලතින් අකාරාදිය සම්මත වර්ණ මාලාව ලෙසින් භාවිතා කරනු ලැබූ එක ම සම්මත සෙමිටික් භාෂාවයි. සෙමිටික් භාෂාවට ආවේණික, ලතින් අකාරාදිය තුළ දක්නට නොමැති ශබ්ද පෙන්වීම සඳහා විශේෂ සංකේත භාවිතා කරනු ලබයි. 

## අනුරුක්තිය 
මෝල්ටීස් භාෂාවට මෝල්ටීස් යන වදන පැවත එන්නේ එම භාෂාවට ව්‍යවහාර කරන දූපත් රාජ්‍යය හැඳින්වීමට භාවිතා කරන ලද, සම්භවය පිළිබඳ පැහැදිලි නිගමනයකට එළඹිය නොහැකි **"මෝල්ටා"** (මෝල්ටීස්: *Malta)* යන වචනයෙනි. එය සිංහලයට පැමිණ ඇත්තේ ඉංග්‍රීසි භාෂාවෙනි.

## ඉතිහාසය 
alt=Il-kantilena|වම|thumb|**ඉල්- කන්තිලෙනා කවිය** *(මෙය මෙතෙක් හමු වූ පැරණිතම මෝල්ටීස් සාහිත්‍ය නිර්මාණය වේ.) *
9 වන සියවසේ අග භාගයේ දී ෆටීමිඩ් කැලිෆේටයේ ආක්‍රමණයට නතු වී ජනශූන්‍ය වූ මෝල්ටා දූපත්, 11 වන සියවසේ දී  සික්‍යුලෝ-අරාබි භාෂාව වහරනු ලැබූ අසල්වැසි සිසිලියේ සිට පැමිණි ජනතාව විසින් ජනාවාස කරනු ලැබී ය. මෙම ප්‍රජාවගෙන් මොල්ටීස් භාෂාවේ සම්භවය සිදු වූ බව සැලකේ.  සමකාලීන මෝල්ටීස් ජනතාව අලලා කරන ලද ජානමය අධ්‍යන්‍යයන්ගෙන් හෙළි වී ඇත්තේ මෝල්ටීස් ජනයා සිසිලියානු හා කැලබ්‍රියානු ප්‍රජාව සමඟ පොදු ඥාතීත්වයක් දරන බවත්, නැගෙනහිර මධ්‍යධරණී හා උතුරු අප්‍රිකානු ප්‍රජාවගෙන් ජානමය වශයෙන් සුළු දායකත්වයක් ඔවුන් හට ලැබී ඇති බවත් ය. එමඟින් ඉහත මතය තවදුරටත් සනාථ වේ. 

1091 දී සිදු වුණ නෝර්මානු ආක්‍රමණයත්, 1249 දී සම්පූර්ණ වුණ මුස්ලිම් ප්‍රජාව පිටුවහල් කිරීමේ ප්‍රයත්නයත් කරණකොටගෙන මෙම මෝල්ටාවේ භාෂිත උපභාෂාව අනෙකුත් අරාබි භාෂා මූලාශ්‍රයන්ගෙන් සම්පූර්ණයෙන් ම හුදෙකලා වූ අතර, මෙය ස්වාධීන භාෂාවක් ලෙස මෝල්ටීස් බසේ නැගී ඒමට පදනම සැකසුවේ ය.  මෝල්ටීස් භාෂාව පිළිබඳ එම නාමයෙන් පළමුව සටහන් වන්නේ 1436 දී රචිත අවසාන කැමැත්තක වන අතර එහි මෝල්ටීස් බස *"lingua maltensi"* ලෙස හඳුන්වා ඇත.  හඳුනාගෙන ඇති අන්දමට මෝල්ටීස් බසින් රචිත පළමු සාහිත්‍ය නිර්මාණය වන්නේ **"ඉල්-කන්තිලෙනා"** (මෝල්ටීස්: *Il-Kantilena හෙවත්  Xideu il cada)* නම් කවිය යි. මෙය **Pietru Caxaro** විසින් 15 වන සියවසේ දී රචනා කර ඇත. පිළිවෙලින් 1603 හා 1606 දී ප්‍රකාශිත, Hieronymus Megiser විසින් රචිත '*"*Thesaurus Polyglottus"*** හා **"*Propugnaculum Europae"'''* නම් ග්‍රන්ථවල පළමුවරට මෝල්ටීස් වචන ලැයිස්තු අන්තර්ගත විය. Domenico හා Carlo Magri විසින් "*Hierolexicon"'' නම් ග්‍රන්ථයෙහි ඇතැම් මෝල්ටීස් වදන්වල අනුරුක්තිය සටහන් කිරීමට කටයුතු කරනු ලැබුවේ ය.  

1980 දශකයේ දී රෝමයේ 'Vallicelliana' පුස්තකාලයේ දී සොයා ගනු ලැබූ "*Regole per la Lingua Maltese"* නම් සංග්‍රහයේ අඩංගුව පැවති "*Dizionario Italiano e Maltese"* නම් අත්පිටපත ද පුරාණ ශබ්දකෝෂයක් ලෙස වැදගත් වේ.  කෙසේවෙතත්, ප්‍රථම වරට ක්‍රමානුකූල මෝල්ටීස් ශබ්දකෝෂයක් සම්පාදනය කිරීමේ ගෞරවය හිමි වන්නේ  **Giovanni Pietro Francesco Agius de Soldanis** නම් මෝල්ටීස් භාෂා විශාරදයාට වන අතර ඔහු ප්‍රථම වරට භාෂාව සඳහා අක්ෂර වින්‍යාස රීති මාලාවක් ද, ව්‍යාකරණ රීති මාලාවක් ද සම්පාදනය කළේ ය. 
## මෝල්ටීස් භාෂා ව්‍යවහාරකයෝ 
thumb|මෝල්ටීස් හා ඉංග්‍රීසි ද්වී භාෂා මාර්ග සංඥාවක්මෝල්ටීස් භාෂාව වහරන්නන් ගණන ආසන්න වශයෙන් 520,000 ක් පමණ වන බවට සැලකෙයි. මෝල්ටා ජනගහනයෙන් 90% කට වැඩි ප්‍රමාණයක් තම මාතෘ භාෂාව ලෙස මෝල්ටීස් බස වහරති. මෝල්ටීස් වහරන්නන්ගෙන් බහුතරය ද්වී භාෂා නිපුණතාවයෙන් යුක්ත අතර, බොහෝමයක් තම දෙවන බස ලෙස ඉංග්‍රීසි භාවිතා කරයි. 

රජයේ නිල ලේඛවලට අමතරව මෝල්ටාව තුළ ජන සන්නිවේදනය, මුද්‍රණය වැනි කටයුතු සඳහා ද මෝල්ටීස් බස යොදා ගැනේ. එහෙත් අන්තර්ජාලය තුළ මෝල්ටීස් බස භාවිතා කිරීම සීමා සහිත වී ඇත. 

## වර්ගීකරණය 
අතීතයේ පටන් ම මෝල්ටීස් භාෂාව පිළිබඳ ව විවිධ අර්ථකථන ලබා දීමට ගවේශකයෝ, පඬිවරු නොයෙක් ප්‍රයත්න දැරුවහ. එසේ ඔවුන් ප්‍රකාශ කරන ලද දෑ නම් මෙසේ ය.

* **1536** - '''Jean Quintin d'Autun'* (Quintinus) තම *"Insulae Melitae Descriptio"* නම් ග්‍රන්ථයෙහි මෝල්ටීස් භාෂාව "අප්‍රිකානු භාෂාවක්" ලෙස හඳුන්වා ඇත.
* **1565** - මෝල්ටාවේ සංචාරය කළ **Gian Battista Tebaldi** මෝල්ටීස් බස හඳුන්වා ඇත්තේ ෆිනීෂියානු භාෂාවක් ලෙසිනි. 

ඇතැමෙක් මෝල්ටීස් බස ආදි ෆිනීෂියානු බසින් පැවත එන බව පවසති. එහෙත් වර්තමාන භාෂා විශාරධයන්ගේ මතය නම් එය ඇෆ්‍රෝ - ආසියාතික භාෂා පවුලේ සෙමිටික් උප භාෂා පවුලට අයත් මග්‍රේබි අරාබි බසින් පැවත එන බවයි. 

## ශබ්දයෝගය 
### ගාත්‍රාක්ෂර 
** - මෙම ශබ්ද සිංහල භාෂාවේ නොපවති.*
thumb|496x496පික්|Vassali ගේ Storja tas-Sultân Ċiru (1831) යනු 19 වන සියවසේ මෝල්ටීස් ශබ්දයෝගය සඳහා උදාහරණයකි. 1924 දී නවතම සම්මත ශබ්දයෝගය හඳුන්වා දීමට පෙර මෙය භාවිතා විය.
මෝල්ටීස් භාෂාවේ උච්ඡාරණයේ දී දක්නට ලැබෙන නිර්ධ්වනිත නැවැතුම් යාන්තමින් මහප්‍රාණිකව උච්ඡාරණය කරන අතර, ධ්වනිත නැවතුම් පූර්ණ  වශයෙන් උච්ඡාරණය කරනු ලැබේ. 

### ප්‍රාණාක්ෂර 
මෝල්ටීස් භාෂාවේ කෙටි ස්වර පහක්, දීර්ඝ ස්වර හයක් හා සංයුක්ත ස්වර හතක් දක්නට ලැබේ.

#### කෙටි ස්වර 
#### දීර්ඝ ස්වර 
** - මෙම අක්ෂර ශබ්ද කිරීමේ දී වෙනසක් පැවතිය ද ඒ සඳහා වෙන ම සිංහල අක්ෂර නොමැත.*

#### සංයුක්ත ස්වර 
### ආයාසය 
සාමාන්‍යයෙන් මෝල්ටීස් භාෂවේ වචනයක අවසානයේ ගාත්‍රාක්ෂරයක් හෝ දීර්ඝ ස්වරයක් නොමැති හෝ ආයාසය වෙනස් කරනු ලබන ප්‍රත්‍යක් එකතු නොවුනේ නම් හෝ සාපෙක්ෂව වැඩි ආයාසයකින් උච්ඡාරණය කරනුයේ අවසානයට පෙර අක්ෂරය යි. නැතහොත් දීර්ඝ ස්වරය, ගාත්‍රාක්ෂරය හෝ ප්‍රත්‍යය සඳහා වැඩි ආයසයක් තබනු ලැබේ.

### පුරාණ ශබ්දයෝගය 
මූලික අරාබි ව්‍යංජනාක්ෂරාවලිය යුරෝපීය බලපෑම හමුවේ පිරීහීමකට නතු වී ඇත. මේ හේතුවෙන් බොහෝ සම්භාව්‍ය අරාබි ගාත්‍රාක්ෂර මෝල්ටීස් භාෂාවට එන විට නව්‍යකරණයට හෝ  ඒකාබද්ධ වීමට ලක් වී ඇත.

## අක්ෂර වින්‍යාසය 
### අකාරාදිය 
වර්තමානයේ භාවිතා වන මෝල්ටීස් අක්ෂර වින්‍යාසය 1924 දී හඳුන්වා දෙනු ලැබී ය.  පහත දැක්වෙන්නේ IPA අක්ෂර, ආසන්න ඉංග්‍රීසි හා සිංහල උච්ඡාරණය සමඟ මෝල්ටීස් අකාරාදිය යි.

## සටහන් 
අ

## මූලාශ්‍ර 
* Professor Joseph M. Brincat (2005) "Maltese - an unusual formula". *MED Magazine (27)''
* European Commission නිළ වෙබ් අඩවිය
*Slavomír Čéplö*, Ján Bátora, Adam Benkato, Jiří Milička, Christophe Pereira සහ Petr Zemánek විසින් සිදු කළ "Mutual Intelligibility of Spoken Maltese, Libyan Arabic and Tunisian Arabic Functionally Tested: A Pilot Study" නම් අධ්‍යයනය (2016) 
*"A Contribution to Arabic Lexical Dialectology by Al-Miklem Malti"  - Dionisius A. Agius 
*මෝල්ටීස් ඇකඩමියේ (L-Akkademja tal-Malti) වෙබ් අඩවියේ ආචාර්ය Marrio Cassar විසින් රචිත "The History of the Maltese language" නම් වෙබ් පිටුව