ආර්මේනියාවේ ඉතිහාසය

### ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගය 
පළමු මානව හෝඩුවාවන් සඳහා සහය දක්වන්නේ වසර මිලියනයකටත් පෙර ඔබ්සිඩියන් පිටාර ගැලීම් වලට ආසන්නව පැවති ඇචියුලියන් මෙවලම් තිබීමයි. මෑත කාලීන හා වැදගත් කැණීම් සිදු කරනු ලබන්නේ හ්රාස්ඩන් ගංගා නිම්නයේ නොර් ගෙගි 1 ගල් යුගයේ භූමියේ ය. වසර 325,000 ක් පැරණි කෞතුක වස්තු දහස් ගණනක්, කලින් සිතූ පරිදි, එක් මූලාරම්භක ස්ථානයකින් (සාමාන්‍යයෙන් අප්‍රිකාව යැයි උපකල්පනය කෙරේ) පැතිරීම වෙනුවට, පැරණි ලෝකය පුරා මානව තාක්ෂණික නවෝත්පාදනයේ මෙම අවධිය වරින් වර සිදු වූ බව පෙන්නුම් කළ හැකිය.

බොහෝ මුල් ලෝකඩ යුගයේ ජනාවාස ඉදිකර ඇත්තේ ආර්මේනියාවේ (අරරත් නිම්නය, ෂෙන්ගාවිට්, හරිච්, කරස්, අමිරානිස්ගෝරා, මාගහොවිට්, ගාර්නි, ආදිය) ය. මුල් ලෝකඩ යුගයේ වැදගත් ස්ථානවලින් එකක් වන්නේ ෂෙන්ගාවිට් ජනාවාසයයි. එය පිහිටා තිබුණේ අද ආර්මේනියාවේ අගනුවර වන යෙරෙවන් හි භූමියේ ය.

### පෞරාණිකත්වය 
ආර්මේනියාව අරරත් කඳු වටා උස්බිම් වල පිහිටා ඇත. ලෝකඩ යුගයේ සහ ඊට පෙර ආර්මේනියාවේ මුල් ශිෂ්ටාචාරයක් පැවති බවට සාක්ෂි තිබේ, එය ක්‍රි.පූ. 4000 පමණ දක්වා දිව යයි. 2010 සහ 2011 දී අරෙනි-1 ගුහා සංකීර්ණයේ පුරාවිද්‍යාත්මක සමීක්ෂණවල ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ලොව පැරණිතම සම් සපත්තු, සායක්, සහ වයින් නිෂ්පාදන පහසුකම සොයා ගැනීමට හැකි වී තිබේ.

ලෝකඩ යුගයේ සංස්කෘතීන් සහ රාජ්‍ය කිහිපයක් මහා ආර්මේනියාවේ ප්‍රදේශයේ සමෘද්ධිමත් වූ අතර, ට්‍රයලෙටි-වනඩ්සෝර් සංස්කෘතිය, හයාසා-අසි සහ මිටැනි (නිරිතදිග ඓතිහාසික ආර්මේනියාවේ පිහිටා ඇත) ඇතුළුව, ඒ සියල්ලටම ඉන්දු-යුරෝපීය ජනගහනයක් සිටි බවට විශ්වාස කෙරේ. නයිරි සම්මේලනය සහ එහි අනුප්‍රාප්තිකයා වූ උරාර්ටු, ආර්මේනියානු කඳුකරය මත ඔවුන්ගේ ස්වෛරීභාවය අනුපිළිවෙලින් ස්ථාපිත කළහ. ඉහත සඳහන් කළ සෑම ජාතියක්ම සහ සම්මේලන ආමේනියානුවන්ගේ ජනවාර්ගික උත්පාදනයට සහභාගී විය. යෙරෙවන් හි සොයාගත් විශාල කියුනිෆෝම් ලැපිඩරි සෙල්ලිපියකින් තහවුරු වූයේ ආර්මේනියාවේ නූතන අගනුවර ක්‍රි.පූ. 782 ගිම්හානයේදී පළමුවන ආර්ගිෂ්ටි රජු විසින් ආරම්භ කරන ලද බවයි. යෙරෙවන් යනු ලොව පැරණිතම අඛණ්ඩව ජනාවාස වූ නගරවලින් එකකි.
ක්‍රි.පූ. 6 වන සියවස ආරම්භයේදී උරාර්ටු රාජ්‍යය බිඳ වැටීමෙන් පසු, ආර්මේනියානු කඳුකරය යම් කාලයක් මේදවරුන්ගේ ආධිපත්‍යය යටතේ පැවති අතර, ඉන් පසුව ඒවා අචෙමනිඩ් අධිරාජ්‍යයේ කොටසක් විය. ක්‍රි.පූ. 6 වන සියවසේ දෙවන භාගයේ සිට ක්‍රි.පූ. 4 වන සියවසේ දෙවන භාගය දක්වා ආර්මේනියාව අචෙමනිඩ් රාජ්‍යයේ කොටසක් විය. සැට්‍රැපි දෙකකට බෙදා ඇත: XIII (බටහිර කොටස, මෙලිටීන් අගනුවර සමඟ) සහ XVIII (ඊසානදිග කොටස). ක්‍රි.පූ. 6 වන සියවසේ අගභාගයේදී, අසල්වැසි ජනගහනය විසින් ආර්මේනියාව ලෙස හැඳින්වූ පළමු භූගෝලීය ආයතනය ඔරොන්ටිඩ් රාජවංශය යටතේ ස්ථාපිත කරන ලදී.

ක්‍රි.පූ. 190 දී පළමුවන ආර්ටැක්සියස් රජු යටතේ සෙලියුසිඩ් අධිරාජ්‍යයේ බලපෑම් ක්ෂේත්‍රයෙන් රාජධානිය සම්පූර්ණයෙන්ම ස්වෛරී බවට පත් වූ අතර ආර්ටැක්සියාඩ් රාජවංශයේ පාලනය ආරම්භ කළේය. මහා ටයිග්‍රේන්ස් රජු යටතේ ක්‍රි.පූ. 95 සහ 66 අතර ආර්මේනියාව එහි උච්චතම ස්ථානයට ළඟා වූ අතර රෝම ජනරජයට නැගෙනහිරින් එහි කාලයේ බලවත්ම රාජධානිය බවට පත්විය. ඊළඟ සියවස්වලදී, පාර්තියන් අධිරාජ්‍යයේ ශාඛාවක් වූ ආර්මේනියාවේ ආර්සසිඩ් රාජවංශයේ නිර්මාතෘ වන I වන ටිරිඩේට්ස් ගේ පාලන සමයේදී ආර්මේනියාව පර්සියානු අධිරාජ්‍යයේ බලපෑම් ක්ෂේත්‍රයේ සිටියේය. එහි ඉතිහාසය පුරාම, ආර්මේනියා රාජධානිය සමකාලීන අධිරාජ්‍යයන්ට යටත්ව ස්වාධීනත්වයේ කාල පරිච්ඡේද සහ ස්වයං පාලන කාල පරිච්ඡේද දෙකම භුක්ති වින්දා. මහාද්වීප දෙකක් අතර එහි උපායමාර්ගික පිහිටීම ඇසිරියාව ඇතුළු බොහෝ ජනයාගේ ආක්‍රමණවලට ලක් වී ඇත (අෂූර්බනිපාල් යටතේ, ක්‍රි.පූ. 669–627 පමණ, ඇසිරියාවේ මායිම් ආර්මේනියාව සහ කොකේසස් කඳු දක්වා ළඟා විය), මේදස්, අචෙමනිඩ් අධිරාජ්‍යය, ග්‍රීකයන්, පාර්තියන්වරුන්, රෝමවරුන්, සසානියානු අධිරාජ්‍යය, බයිසැන්තියානු අධිරාජ්‍යය, අරාබිවරුන්, සෙල්ජුක් අධිරාජ්‍යය, මොන්ගෝලියානුවන්, ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යය, ඉරානයේ අනුප්‍රාප්තික සෆාවිඩ්, අෆ්ෂාරිඩ් සහ කජාර් රාජවංශ සහ රුසියානුවන්.
පුරාණ ආර්මේනියාවේ ආගම ඓතිහාසිකව පර්සියාවේ සොරොස්ට්‍රියානුවාදයේ මතුවීමට හේතු වූ විශ්වාස සමූහයකට සම්බන්ධ විය. එය විශේෂයෙන් මිත්‍රා වන්දනාව කෙරෙහි අවධානය යොමු කළ අතර අරමාස්ඩ්, වහග්න්, අනාහිත් සහ ඇස්තික් වැනි දෙවිවරුන්ගේ දේවස්ථානයක් ද ඇතුළත් විය. රට මාස 12 කින් සමන්විත සූර්ය ආර්මේනියානු දින දර්ශනය භාවිතා කළේය.

ක්‍රි.ව. 4 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී ක්‍රිස්තියානි ධර්මය රට තුළට ව්‍යාප්ත විය. අර්ධ වශයෙන් සසානියානු අධිරාජ්‍යයට එරෙහිව, ගැලරියස් යටතේ රෝම අධිරාජ්‍යය ක්‍රිස්තියානි ආගමට නිල ඉවසීමක් ලබා දීමට වසර දහයකට පෙර සහ මහා කොන්ස්ටන්ටයින් බව්තීස්ම වීමට වසර 36 කට පෙර, පළමු නිල වශයෙන් ක්‍රිස්තියානි රාජ්‍යය බවට පත් වූ බව පෙනේ. මෙයට පෙර, පාර්තියන් යුගයේ අවසාන භාගයේදී, ආර්මේනියාව ප්‍රධාන වශයෙන් සොරොස්ට්‍රියානු රටක් විය. 451 දී අවරයිර් සටනින් පසු, ක්‍රිස්තියානි ආර්මේනියානුවන් ඔවුන්ගේ ආගම පවත්වා ගෙන ගිය අතර, ආර්මේනියාව ස්වයං පාලනයක් ලබා ගත්තේය.

### මධ්‍යතන යුගය 
7 වන සියවසේ මැද භාගයේදී රෂිදුන් කැලිෆේට් විසින් සසානිඩ් අධිරාජ්‍යය යටත් කර ගත් අතර, බයිසැන්තියානු අධිරාජ්‍යය විසින් කලින් අත්පත් කරගත් ආර්මේනියානු ඉඩම් නැවත එක් කළ අතර, පසුව ආර්මේනියාව උමයියාද් කැලිෆේට් යටතේ ස්වාධීන රාජ්‍යයක් වන ආර්මීනියාව ලෙස මතු විය. මෙම රාජ්‍යය ආර්මේනියාවේ කුමාරයා විසින් පාලනය කරන ලද අතර, කලීෆ් සහ බයිසැන්තියානු අධිරාජ්‍යයා විසින් පිළිගනු ලැබීය. එය අරාබිවරුන් විසින් නිර්මාණය කරන ලද පරිපාලන අංශයේ/එමිරේට් ආර්මීනියාවේ කොටසක් වූ අතර, එයට ජෝර්ජියාවේ සහ කොකේසියානු ඇල්බේනියාවේ කොටස් ද ඇතුළත් වූ අතර, එහි මධ්‍යස්ථානය ආර්මේනියානු නගරයක් වන ඩිවින් හි විය. ආර්මේනියාව 884 දක්වා පැවතුන අතර, ආර්මේනියාවේ I වන අෂොට් යටතේ දුර්වල වූ අබ්බාසිඩ් කැලිෆේට් එකෙන් නිදහස ලබා ගත්තේය.

නැවත මතුවූ ආර්මේනියානු රාජධානිය බග්‍රතුනි රාජවංශය විසින් පාලනය කරන ලද අතර එය 1045 දක්වා පැවතුනි. කාලයාගේ ඇවෑමෙන්, බග්‍රාටිඩ් ආර්මේනියාවේ ප්‍රදේශ කිහිපයක් ස්වාධීන රාජධානි සහ ප්‍රධාන රාජ්‍යයන් ලෙස වෙන් විය, එනම් දකුණේ ආර්ට්රුනි නිවස විසින් පාලනය කරන ලද වස්පුරකන් රාජධානිය, නැගෙනහිරින් සයුනික් රාජධානිය හෝ නූතන නාගෝර්නෝ-කරබාක් භූමියේ අර්ත්සාක් රාජධානිය වැනි, බග්‍රාටිඩ් රජවරුන්ගේ ආධිපත්‍යය තවමත් පිළිගනිමින්.

1045 දී, බයිසැන්තියානු අධිරාජ්‍යය බග්‍රාටිඩ් ආර්මේනියාව යටත් කර ගත්තේය. ඉක්මනින්ම, අනෙකුත් ආර්මේනියානු රාජ්‍යයන් ද බයිසැන්තියානු පාලනයට යටත් විය. බයිසැන්තියානු පාලනය කෙටි කාලීන විය, 1071 දී සෙල්ජුක් අධිරාජ්‍යය බයිසැන්තියානුවන් පරාජය කර මැන්සිකර්ට් සටනේදී ආර්මේනියාව යටත් කර ගත් බැවින්. තම ඥාතියෙකු වූ දෙවන ගාගික්, ආනි රජු ඝාතනය කළ අයගේ අතින් මරණයෙන් හෝ වහල්භාවයෙන් බේරීමට, ආර්මේනියාවේ කුමාරයා වන I වන රූබන් නම් ආර්මේනියානු ජාතිකයෙක්, තම රටවැසියන් කිහිප දෙනෙකු සමඟ ටෝරස් කඳුකරයේ දුර්ගවලට සහ පසුව සිලිසියාවේ ටාර්සස් වෙත ගියේය. මාලිගාවේ බයිසැන්තියානු ආණ්ඩුකාරවරයා ඔවුන්ට නවාතැන් ලබා දුන්නේ 1198 ජනවාරි 6 වන දින රූබන් කුමරුගෙන් පැවත එන ආර්මේනියාවේ රජු වන ලියෝ I යටතේ ආර්මේනියානු සිලීසියා රාජධානිය පිහිටුවන ලද ස්ථානයේය.

සිලීසියාව යුරෝපීය කුරුස යුද්ධකරුවන්ගේ ශක්තිමත් සගයෙකු වූ අතර නැගෙනහිර ක්‍රිස්තියානි ලෝකයේ බලකොටුවක් ලෙස සැලකීය. ආර්මේනියානු ඉතිහාසයේ සහ රාජ්‍යත්වයේ සිලීසියාවේ වැදගත්කම, ආර්මේනියානු ජනතාවගේ අධ්‍යාත්මික නායකයා වන ආර්මේනියානු අපෝස්තලික පල්ලියේ කතෝලිකයන්ගේ ආසනය කලාපයට මාරු කිරීමෙන් ද සනාථ වේ.

12 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී, සකාරිඩ් පවුලේ ආර්මේනියානු කුමාරවරු සෙල්ජුක් තුර්කි ජාතිකයන් පලවා හැර, ජෝර්ජියානු රාජධානියේ අනුග්‍රහය යටතේ පැවති උතුරු හා නැගෙනහිර ආර්මේනියාවේ සකාරිඩ් ආර්මේනියාව ලෙස හැඳින්වෙන අර්ධ ස්වාධීන රාජ්‍යයක් ස්ථාපිත කළහ. ඕර්බේලියානු රාජවංශය රටේ විවිධ ප්‍රදේශවල, විශේෂයෙන් සයුනික් සහ වයොට්ස් ඩ්සෝර් හි සකරිඩ්වරුන් සමඟ පාලනය බෙදා ගත් අතර, හසන්-ජලාලියන් රාජවංශය අර්ටාක් රාජධානිය ලෙස අර්ටාක් සහ උටික් පළාත් පාලනය කළේය.

### මුල් නූතන යුගය 
1230 ගණන් වලදී, මොන්ගෝලියානු අධිරාජ්‍යය සකාරිඩ් ආර්මේනියාව සහ පසුව ආර්මේනියාවේ ඉතිරි කොටස යටත් කර ගත්තේය. මොන්ගෝලියානු ආක්‍රමණ ඉක්මනින්ම කාරා කොයුන්ලු, තිමුරිඩ් රාජවංශය සහ ආග් කොයුන්ලු වැනි අනෙකුත් මධ්‍යම ආසියානු ගෝත්‍ර විසින් අනුගමනය කරන ලද අතර, එය 13 වන සියවසේ සිට 15 වන සියවස දක්වා පැවතුනි. අඛණ්ඩ ආක්‍රමණවලින් පසුව, රටට විනාශයක් ගෙන දුන් ඒ සෑම එකක්ම කාලයත් සමඟ ආර්මේනියාව දුර්වල විය.

16 වන සියවසේදී, ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යය සහ ඉරානයේ සෆාවිඩ් රාජවංශය ආර්මේනියාව බෙදා ගත්හ. 16 වන සියවසේ මුල් භාගයේ සිට, බටහිර ආර්මේනියාව සහ නැගෙනහිර ආර්මේනියාව යන දෙකම සෆාවිඩ්වරුන්ට යටත් විය. බටහිර ආසියාවේ පැවති සියවසක් පුරා පැවති තුර්කි-ඉරාන භූ දේශපාලනික එදිරිවාදිකම් හේතුවෙන්, ඔටෝමාන්-පර්සියානු යුද්ධ අතරතුර කලාපයේ සැලකිය යුතු කොටස් ඔටෝමාන්-පර්සියානු යුද්ධ දෙක අතර නිතර නිතර සටන් වැදුණි. 16 වන සියවසේ මැද භාගයේ සිට අමාසියා සාමය සමඟින් සහ 17 වන සියවසේ මුල් භාගයේ සිට සුහාබ් ගිවිසුම සමඟ තීරණාත්මකව 19 වන සියවසේ මුල් භාගය දක්වා, නැගෙනහිර ආර්මේනියාව අනුප්‍රාප්තික සෆාවිඩ්, අෆ්ෂාරිඩ් සහ කජාර් රාජවංශ විසින් පාලනය කරන ලද අතර, බටහිර ආර්මේනියාව ඔටෝමාන් පාලනය යටතේ පැවතුනි. 1604 සිට, ඉරානයේ I වන අබ්බාස් තම වයඹ මායිම ඕනෑම ආක්‍රමණික ඔටෝමාන් හමුදාවන්ට එරෙහිව ආරක්ෂා කිරීම සඳහා කලාපයේ "දැවෙන පොළොව" ප්‍රතිපත්තියක් ක්‍රියාත්මක කළේය, එය ඔවුන්ගේ මව්බිමෙන් පිටත ආර්මේනියානුවන් විශාල පිරිසක් බලහත්කාරයෙන් නැවත පදිංචි කිරීම ඇතුළත් ප්‍රතිපත්තියකි.

1813 ගුලිස්තාන් ගිවිසුම සහ 1828 ටර්ක්මෙන්චේ ගිවිසුම මගින්, රුසෝ-පර්සියානු යුද්ධයෙන් (1804–1813) සහ රුසෝ-පර්සියානු යුද්ධයෙන් (1826–1828) පසුව, ඉරානයේ කජාර් රාජවංශයට එරිවන් සහ කරබාක් ඛානේට් වලින් සමන්විත නැගෙනහිර ආර්මේනියාව ආපසු හැරවිය නොහැකි ලෙස අධිරාජ්‍ය රුසියාවට භාර දීමට සිදුවිය. මෙම කාල පරිච්ඡේදය රුසියානු ආර්මේනියාව ලෙස හැඳින්වේ.

බටහිර ආර්මේනියාව ඔටෝමාන් පාලනය යටතේ පැවතුනද, ආර්මේනියානුවන්ට ඔවුන්ගේම වාසස්ථාන තුළ සැලකිය යුතු ස්වයං පාලනයක් ලබා දුන් අතර අධිරාජ්‍යයේ අනෙකුත් කණ්ඩායම් සමඟ (පාලක තුර්කි ජාතිකයන් ඇතුළුව) සාපේක්ෂ සමගියෙන් ජීවත් විය. කෙසේ වෙතත්, දැඩි මුස්ලිම් සමාජ ව්‍යුහයක් යටතේ කිතුනුවන් ලෙස, ආර්මේනියානුවන් පුළුල් වෙනස්කම් කිරීම්වලට මුහුණ දුන්හ. 1894 සසුන් කැරැල්ලට ප්‍රතිචාර වශයෙන්, II වන සුල්තාන් අබ්දුල් හමීඩ් 1894 සහ 1896 අතර කාලය තුළ ආර්මේනියානුවන්ට එරෙහිව රාජ්‍ය අනුග්‍රහය ලත් සමූලඝාතන සංවිධානය කළ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ඇස්තමේන්තුගත මරණ සංඛ්‍යාව 80,000 සිට 300,000 දක්වා විය. හමීඩියානු සංහාර, ඒවා හැඳින්වූ පරිදි, හමීඩ්ට "රතු සුල්තාන්" හෝ "ලේ වැකි සුල්තාන්" ලෙස ජාත්‍යන්තර අපකීර්තියක් ලබා දුන්නේය.

1890 ගණන් වලදී, ඩෂ්නැක්ට්සුටියුන් ලෙස පොදුවේ හැඳින්වෙන ආර්මේනියානු විප්ලවවාදී සම්මේලනය, ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යය තුළ ක්‍රියාකාරී වූයේ, ප්‍රතිසංස්කරණ සඳහා පෙනී සිටි විවිධ කුඩා කණ්ඩායම් එක්සත් කිරීමේ සහ අධිරාජ්‍යයේ ආර්මේනියානු ජනාකීර්ණ ප්‍රදේශවල පැතිරී තිබූ සමූලඝාතනවලින් ආර්මේනියානු ගම්මාන ආරක්ෂා කිරීමේ අරමුණෙනි. ඩෂ්නැක්ට්සුටියුන් සාමාජිකයින් සන්නද්ධ ප්‍රතිරෝධය හරහා ආර්මේනියානු සිවිල් වැසියන් ආරක්ෂා කරන ආර්මේනියානු ෆෙඩායි කණ්ඩායම් ද පිහිටුවා ගත්හ. "නිදහස්, ස්වාධීන සහ ඒකාබද්ධ" ආර්මේනියාවක් නිර්මාණය කිරීමේ පුළුල් ඉලක්කය සඳහා ද ඩෂ්නැක්වරු ද කටයුතු කළහ, නමුත් ඔවුන් සමහර විට ස්වයං පාලනය වෙනුවෙන් පෙනී සිටීම වැනි වඩාත් යථාර්ථවාදී ප්‍රවේශයකට පක්ෂව මෙම ඉලක්කය පසෙකට දැමූහ.

ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යය බිඳ වැටීමට පටන් ගත් අතර, 1908 දී තරුණ තුර්කි විප්ලවය සුල්තාන් හමීඩ්ගේ රජය පෙරලා දැමීය. 1909 අප්‍රේල් මාසයේදී, අඩානා විලායෙට් හි අදානා සංහාරය සිදු වූ අතර එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ආර්මේනියානුවන් 20,000–30,000 ක් පමණ මිය ගියහ. අධිරාජ්‍යයේ ජීවත් වන ආර්මේනියානුවන් බලාපොරොත්තු වූයේ එක්සත්කම සහ ප්‍රගතිය පිළිබඳ කමිටුව ඔවුන්ගේ දෙවන පන්තියේ තත්ත්වය වෙනස් කරනු ඇති බවයි. ආර්මේනියානු ගැටළු සම්බන්ධයෙන් පරීක්ෂක ජෙනරාල්වරයෙකු පත් කිරීම මගින් විසඳුමක් ලෙස ආර්මේනියානු ප්‍රතිසංස්කරණ පැකේජය (1914) ඉදිරිපත් කරන ලදී.

### පළමු ලෝක යුද්ධය සහ ආර්මේනියානු ජන සංහාරය 
පළමුවන ලෝක සංග්‍රාමය පුපුරා යාමත් සමඟ කොකේසස් සහ පර්සියානු ව්‍යාපාරවලදී ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යය සහ රුසියානු අධිරාජ්‍යය අතර ගැටුමක් ඇති විය. ඉස්තාන්බුල්හි නව රජය ආර්මේනියානුවන් දෙස අවිශ්වාසයෙන් හා සැකයෙන් බැලීමට පටන් ගත්තේ අධිරාජ්‍ය රුසියානු හමුදාවේ ආර්මේනියානු ස්වේච්ඡා සේවකයින් පිරිසක් සිටි බැවිනි. 1915 අප්‍රේල් 24 වන දින, ඔටෝමාන් බලධාරීන් විසින් ආර්මේනියානු බුද්ධිමතුන් අත්අඩංගුවට ගන්නා ලද අතර, ටෙක්සීර් නීතිය (1915 මැයි 29) සමඟ, අවසානයේ ඇනටෝලියාවේ ජීවත් වූ ආර්මේනියානුවන්ගෙන් විශාල ප්‍රමාණයක් ආර්මේනියානු ජන සංහාරය ලෙස හැඳින්වෙන දෙයකින් මිය ගියහ.

ජන සංහාරය අදියර දෙකකින් ක්‍රියාත්මක කරන ලදී: සමූලඝාතනය හරහා ශක්තිමත් පිරිමි ජනගහනය තොග වශයෙන් ඝාතනය කිරීම සහ හමුදා බඳවා ගත් අය බලහත්කාරයෙන් ශ්‍රමයට යටත් කිරීම, ඉන්පසු සිරියානු කාන්තාරයට මඟ පෙන්වන මරණ පාගමන්වලදී කාන්තාවන්, ළමයින්, වැඩිහිටියන් සහ දුර්වලයන් පිටුවහල් කිරීම. හමුදා ආරක්ෂකයින් විසින් ඉදිරියට ගෙන යන ලද පිටුවහල් කරන්නන්ට ආහාර සහ ජලය අහිමි වූ අතර වරින් වර මංකොල්ලකෑම්, දූෂණය සහ සමූලඝාතනවලට ලක් විය. ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යයේ ක්‍රියාකාරකම්වලට එරෙහිව වර්ධනය වූ කලාපයේ දේශීය ආර්මේනියානු ප්‍රතිරෝධයක් පැවතුනි. 1915 සිට 1917 දක්වා සිදු වූ සිදුවීම් ආර්මේනියානුවන් සහ බටහිර ඉතිහාසඥයින්ගෙන් අතිමහත් බහුතරයක් රාජ්‍ය අනුග්‍රහය ලත් සමූහ ඝාතන හෝ ජන සංහාර ලෙස සලකති.

තුර්කි බලධාරීන් අද දක්වාම ජන සංහාරය ප්‍රතික්ෂේප කරයි. ආර්මේනියානු ජන සංහාරය පළමු නූතන ජන සංහාරවලින් එකක් බව පිළිගැනේ. ආර්නෝල්ඩ් ජේ. ටොයින්බී විසින් කරන ලද පර්යේෂණයකට අනුව, 1915 සිට 1916 දක්වා පිටුවහල් කිරීමේදී ඇස්තමේන්තුගත ආර්මේනියානුවන් 600,000 ක් මිය ගියහ. කෙසේ වෙතත්, මෙම සංඛ්‍යාව ජන සංහාරයේ පළමු වසර සඳහා පමණක් වන අතර 1916 මැයි 24 වන දින වාර්තාව සම්පාදනය කිරීමෙන් පසු මියගිය හෝ මියගිය අය සැලකිල්ලට නොගනී. ජාත්‍යන්තර ජන සංහාර විද්වතුන්ගේ සංගමය මරණ සංඛ්‍යාව "මිලියනයකට වඩා" ලෙස දක්වයි. මියගිය මුළු පුද්ගලයින් සංඛ්‍යාව මිලියන 1 ත් 1.5 ත් අතර යැයි පුළුල් ලෙස ඇස්තමේන්තු කර ඇත. ආර්මේනියාව සහ ආර්මේනියානු ඩයස්පෝරාව වසර 30 කට වැඩි කාලයක් තිස්සේ මෙම සිදුවීම් ජන සංහාරයක් ලෙස නිල වශයෙන් පිළිගැනීම සඳහා උද්ඝෝෂණය කරමින් සිටිති. මෙම සිදුවීම් සාම්ප්‍රදායිකව වාර්ෂිකව අප්‍රේල් 24 වන දින, ආර්මේනියානු දිවි පිදූ දිනය හෝ ආර්මේනියානු ජන සංහාරයේ දිනය ලෙස සමරනු ලැබේ.

### පළමු ආර්මේනියානු ජනරජය 
නිකොලායි යුඩෙනිච් විසින් අණ දෙන ලද අධිරාජ්‍ය හමුදාවල රුසියානු කොකේසස් හමුදාව සහ ඇන්ඩ්‍රානික් ඔසානියන් සහ ටොව්මාස් නසාර්බෙකියන් විසින් නායකත්වය දුන් ස්වේච්ඡා ඒකකවල ආර්මේනියානුවන් සහ ආර්මේනියානු මිලීෂියාව, පළමු ලෝක යුද්ධයේදී බටහිර ආර්මේනියාවෙන් වැඩි කොටසක් අත්පත් කර ගැනීමට සමත් වුවද, 1917 බොල්ෂෙවික් විප්ලවයත් සමඟ ඔවුන්ගේ ජයග්‍රහණ අහිමි විය. ඒ වන විට, රුසියානු පාලනය යටතේ පැවති නැගෙනහිර ආර්මේනියාව, ජෝර්ජියාව සහ අසර්බයිජානය ට්‍රාන්ස්කාකේසියානු ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ෆෙඩරල් ජනරජයේ එකට බැඳීමට උත්සාහ කළහ. කෙසේ වෙතත්, මෙම සම්මේලනය පැවතියේ 1918 පෙබරවාරි සිට මැයි දක්වා පමණි, එවිට පක්ෂ තුනම එය විසුරුවා හැරීමට තීරණය කළහ. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, නැගෙනහිර ආර්මේනියාවේ ඩෂ්නැක්ට්සුටියුන් රජය මැයි 28 වන දින අරම් මනුකියන්ගේ නායකත්වය යටතේ පළමු ආර්මේනියා ජනරජය ලෙස නිදහස ප්‍රකාශයට පත් කළේය.පළමු ජනරජයේ කෙටි කාලීන නිදහස යුද්ධ, භෞමික ආරවුල්, මහා පරිමාණ කැරලි සහ බටහිර ආර්මේනියාවෙන් සරණාගතයින් විශාල වශයෙන් ගලා ඒමෙන් පිරී තිබූ අතර, ඔවුන් සමඟ රෝග සහ සාගතය ඇති විය. එන්ටෙන්ටේ බලවතුන් සහන අරමුදල් සහ වෙනත් ආකාරයේ ආධාර හරහා අලුතින් ආරම්භ කරන ලද ආර්මේනියානු රාජ්‍යයට උදව් කිරීමට උත්සාහ කළහ.

යුද්ධය අවසානයේ, ජයග්‍රාහී බලවතුන් ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යය බෙදීමට උත්සාහ කළහ. 1920 අගෝස්තු 10 වන දින සෙව්රෙස්හිදී මිත්‍ර පාක්ෂික සහ ආශ්‍රිත බලවතුන් සහ ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යය අතර අත්සන් කරන ලද සෙව්රෙස් ගිවිසුම ආර්මේනියානු ජනරජයේ පැවැත්ම පවත්වා ගැනීමට සහ බටහිර ආර්මේනියාවේ පැරණි භූමි ප්‍රදේශ එයට අනුයුක්ත කිරීමට පොරොන්දු විය. ආර්මේනියාවේ නව දේශසීමා එක්සත් ජනපද ජනාධිපති වුඩ්රෝ විල්සන් විසින් ඇඳීමට නියමිතව තිබූ බැවින්, බටහිර ආර්මේනියාව "විල්සෝනියානු ආර්මේනියාව" ලෙසද හැඳින්විණි. ඊට අමතරව, අගෝස්තු 5 වන දිනට දින කිහිපයකට පෙර, සිලීසියාවේ තථ්‍ය ආර්මේනියානු පරිපාලනය වන ආර්මේනියානු ජාතික සංගමයේ මිහ්රාන් ඩමාඩියන්, ප්‍රංශ ආරක්ෂක ප්‍රදේශයක් යටතේ ආර්මේනියානු ස්වයං පාලන ජනරජයක් ලෙස සිලීසියාවේ නිදහස ප්‍රකාශයට පත් කළේය. එක්සත් ජනපදයේ ආරක්ෂාව යටතේ ආර්මේනියාව ජනවරමක් බවට පත් කිරීම පිළිබඳව පවා සලකා බැලීමක් තිබුණි. කෙසේ වෙතත්, ගිවිසුම තුර්කි ජාතික ව්‍යාපාරය විසින් ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද අතර එය කිසි විටෙකත් බලාත්මක නොවීය. ඉස්තාන්බුල්හි පිහිටි රාජාණ්ඩුව අන්කාරාහි පිහිටි ජනරජයක් සමඟ ප්‍රතිස්ථාපනය කරමින් තුර්කියේ නීත්‍යානුකූල රජය තමන් බව ප්‍රකාශ කිරීමට මෙම ව්‍යාපාරය ගිවිසුම අවස්ථාවක් ලෙස භාවිතා කළේය.

1920 දී, තුර්කි ජාතිකවාදී හමුදා නැගෙනහිරින් අලුතින් බිහි වූ ආර්මේනියානු ජනරජය ආක්‍රමණය කළහ. කසිම් කරබෙකීර්ගේ අණ යටතේ තුර්කි හමුදා, 1877–1878 රුසෝ-තුර්කි යුද්ධයෙන් පසු රුසියාව විසින් ඈඳා ගන්නා ලද ආර්මේනියානු ප්‍රදේශ අල්ලා ගත් අතර පැරණි ඇලෙක්සැන්ඩ්‍රොපොල් නගරය (වර්තමාන ගුම්රි) අත්පත් කර ගත්හ. ප්‍රචණ්ඩ ගැටුම අවසානයේ 1920 දෙසැම්බර් 2 වන දින ඇලෙක්සැන්ඩ්‍රොපොල් ගිවිසුම සමඟ අවසන් විය. මෙම ගිවිසුම මගින් ආර්මේනියාවට එහි බොහෝ හමුදා හමුදා නිරායුධ කිරීමටත්, "විල්සෝනියානු ආර්මේනියාව" ඇතුළුව සෙව්රෙස් ගිවිසුම මගින් ලබා දී ඇති සියලුම පැරණි ඔටෝමාන් භූමි ප්‍රදේශ අත්හැරීමටත් සිදුවිය. ඒ සමඟම, ග්‍රිගෝරි ඕර්ඩ්ෂොනිකිඩ්සේගේ අණ යටතේ සෝවියට් එකොළොස්වන හමුදාව නොවැම්බර් 29 වන දින කරවන්සරයි (වර්තමාන ඉජෙවන්) හිදී ආර්මේනියාව ආක්‍රමණය කළේය. දෙසැම්බර් ආරම්භය වන විට, ඕර්ඩ්ෂොනිකිඩ්සේගේ හමුදා යෙරෙවන් වෙත ඇතුළු වූ අතර කෙටි කාලීන ආර්මේනියානු ජනරජය බිඳ වැටුණි.

ජනරජයේ බිඳවැටීමෙන් පසුව, 1921 පෙබරවාරි නැගිටීම අප්‍රේල් 26 වන දින ගරෙජින් න්ෂ්ඩේගේ අණ යටතේ ආර්මේනියානු හමුදා විසින් කඳුකර ආර්මේනියා ජනරජය පිහිටුවීමට හේතු වූ අතර, එමඟින් දකුණු ආර්මේනියාවේ සැන්ගෙසුර් ප්‍රදේශයේ සෝවියට් සහ තුර්කි ආක්‍රමණ දෙකම මැඩපවත්වන ලදී. ආර්මේනියාවේ දේශසීමා තුළ සයුනික් පළාත ඇතුළත් කිරීමට සෝවියට් ගිවිසුම්වලින් පසුව, කැරැල්ල අවසන් වූ අතර ජූලි 13 වන දින රතු හමුදාව කලාපය පාලනය කළේය.

### සෝවියට් ආර්මේනියාව 
#### සෝවියට්කරණයෙන් ස්ටැලින්වාදයට 
ආර්මේනියාව සෝවියට්කරණය කිරීමෙන් පසුව, ඇලෙක්සැන්ඩ්‍රොපොල් ගිවිසුම, තුර්කි-සෝවියට් මොස්කව් ගිවිසුම සහ කාර්ස් ගිවිසුම මගින් අභිබවා යන ලදී. මෙම ගිවිසුම් වලදී, තුර්කිය 1920 දී තුර්කි ආක්‍රමණයෙන් පසු තුර්කි හමුදා පාලනය යටතේ පැවති කාර්ස්, අර්ඩහාන් සහ සුර්මාලු යන පළාත් සඳහා බටුමි පිළිබඳ තම හිමිකම් සෝවියට් ජෝර්ජියාවට අත්හැරියේය. තුර්කියට පවරා දුන් භූමියට මධ්‍යකාලීන ආර්මේනියානු අගනුවර වන ඇනි සහ ආර්මේනියානු ජනතාවගේ ජාතික සංකේතය වන අරරත් කන්ද ඇතුළත් විය. සෝවියට් ජෝර්ජියාව සහ සෝවියට් අසර්බයිජානය සමඟ එක්ව, ආර්මේනියාව 1922 මාර්තු මාසයේදී ට්‍රාන්ස්කාකේසියානු SFSR (TSFSR) හි කොටසක් ලෙස නිල වශයෙන් සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජ සංගමයට ඇතුළත් විය. TSFSR පසුව 1936 දෙසැම්බර් මාසයේදී වෙනම ජනරජ තුනකට බෙදී ගියේය (ආර්මේනියානු SSR, අසර්බයිජාන් SSR සහ ජෝර්ජියානු SSR).

ව්ලැඩිමීර් ලෙනින් "ආර්මේනියාවේ මධ්‍යස්ථ ප්‍රතිපත්තියකට" සහාය දැක්වීය සහ ජනරජයේ කටයුතු අධීක්ෂණය කිරීම සඳහා පළපුරුදු පරිපාලකයෙකු වන ඇලෙක්සැන්ඩර් මියාස්නිකියන් පත් කළේය. නව ආර්ථික ප්‍රතිපත්තියේ (NEP) යුගයේදී, පළමු ජනරජයේ කැළඹිලි සහිත වසරවලට වෙනස්ව, ආර්මේනියාව සෝවියට් සංගමය තුළ ස්ථාවරත්වයක් සහ සංස්කෘතික පුනර්ජීවනයක් අත්විඳින ලදී. කෙසේ වෙතත්, ලෙනින්ගේ මරණයෙන් සහ ජෝසප් ස්ටාලින් සෝවියට් නායකත්වයට පත්වීමෙන් පසු, තත්වය සැලකිය යුතු ලෙස වෙනස් විය. ස්ටාලින්ගේ මහා පවිත්‍රකරණයේදී ආර්මේනියානුවන් බොහෝ සෙයින් දුක් වින්ද අතර, 1936 දී ජනප්‍රිය සෝවියට් ආර්මේනියානු නායක අගාසි ඛාන්ජියන්ගේ මරණයෙන් ආරම්භ වූ මර්දනයන්හිදී ලැව්රෙන්ටි බෙරියා විශේෂයෙන් කැපී පෙනෙන කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය. පර්ජස්වරු යෙගිෂේ චරන්ට්ස්, ඇක්සෙල් බකුන්ට්ස් සහ වහන් ටොටොවෙන්ට්ස් වැනි ප්‍රධාන ආර්මේනියානු බුද්ධිමය පුද්ගලයින්ගේ ජීවිත බිලිගත්හ. මෙම කාල පරිච්ඡේදයේදී ආර්මේනියානු පල්ලිය ද දුක් වින්ද අතර, ආර්මේනියානු කතෝලික කොරන් I ඝාතනයෙන් අවසන් විය, එය බෙරියා සාමාන්‍යයෙන් වගකිව යුතු ක්‍රියාවකි.

#### මහා දේශප්‍රේමී යුද්ධය සහ පශ්චාත් යුධ සමය 
දෙවන ලෝක යුද්ධයේ මහා දේශප්‍රේමී යුද්ධයේදී ආර්මේනියාව කිසිදු සටන් සඳහා ස්ථානයක් නොවීය. කෙසේ වෙතත්, ඇස්තමේන්තුගත ආර්මේනියානුවන් 500,000 ක් (ජනගහනයෙන් තුනෙන් එකක් පමණ) යුද්ධය අතරතුර රතු හමුදාවේ සේවය කළ අතර 175,000 ක් මිය ගියහ. ආර්මේනියානු නොවන 10 දෙනෙකු ඇතුළුව සෝවියට් ආර්මේනියාවේ පුරවැසියන් 117 දෙනෙකුට සෝවියට් සංගමයේ වීරයා යන නාමය පිරිනමන ලදී. 1941–42 දී ආර්මේනියාවේ විශේෂ හමුදා අංශ හයක් පිහිටුවන ලදී. ඔවුන්ගෙන් පස් දෙනෙකු, එනම් 89 වන, 409 වන, 408 වන, 390 වන සහ 76 වන සේනාංක, කැපී පෙනෙන යුද වාර්තාවක් ඇති අතර, හයවන සේනාංකය අසල්වැසි තුර්කියේ සිදුවිය හැකි ආක්‍රමණයකට එරෙහිව ජනරජයේ බටහිර දේශසීමා ආරක්ෂා කිරීම සඳහා ආර්මේනියාවේ රැඳී සිටීමට නියෝග කරන ලදී. ජනවාර්ගික ආර්මේනියානුවන්ගෙන් සමන්විත 89 වන තමන්යන් අංශය බර්ලින් සටනේදී සටන් කළේය. ආර්මේනියානුවන් 60 කට වැඩි පිරිසක් ජෙනරාල් තනතුරට උසස් කරන ලද අතර, එක් අයෙකු අද්මිරාල් (අයිවන් ඉසකොව්) තනතුරට පත් වූ අතර තිදෙනෙකු සෝවියට් සංගමයේ මාෂල් තනතුරට (අයිවන් බග්‍රමියන්, හමාසාස්ප් බබාඩ්ෂානියන් සහ සර්ජි කුඩියකොව්) හිමි විය.

1953 දී ස්ටාලින්ගේ මරණයෙන් පසු, නිකිටා කෘෂ්චෙව්ගේ තව් යටතේ ආර්මේනියාව නව ලිබරල්කරණ කාල පරිච්ඡේදයක් අත්විඳින ලදී. 1954 මාර්තු මාසයේදී, කෘෂ්චෙව් ස්ටාලින්ව හෙළා දැකීමට වසර දෙකකට පෙර, ඔහුගේ සමීප සගයෙකු වූ ආර්මේනියානු රාජ්‍ය නායක ඇනස්ටාස් මිකෝයාන් යෙරෙවන් වෙත පියාසර කර චරන්ට්ස් පුනරුත්ථාපනය කිරීම සහ රෆායෙල් පට්කානියන් සහ රෆි යන ලේඛකයින් නැවත ප්‍රකාශයට පත් කිරීම සඳහා ඉල්ලා සිටියේය. තව් සමයේදී, නිවාස හා පාරිභෝගික ආර්ථිකය සඳහා වැඩි ආයෝජනයක් සමඟ සෝවියට් ආර්මේනියාවේ ජීවිතය ඉක්මනින් වේගවත් දියුණුවක් දැකීමට පටන් ගත්තේය. 1955 දී කතෝලික වස්ගන් I ඔහුගේ කාර්යාලයේ රාජකාරි භාරගත් විට ස්ටාලින් යටතේ සීමිත වූ ආර්මේනියානු පල්ලිය නැවත පණ ගැන්වුණි. 1962 දී, යෙරෙවන් මත නැගී සිටි දැවැන්ත ස්ටාලින්ගේ ප්‍රතිමාව හමුදා භට පිරිස් විසින් එහි පාදමෙන් බිමට ඇද දමා 1967 දී ආර්මේනියා මාතාවගේ ප්‍රතිමාව ප්‍රතිස්ථාපනය කරන ලදී. එම වසරේම, ආර්මේනියානු ජන සංහාරයේ වින්දිතයින් සඳහා ස්මාරකයක් යෙරෙවන් හි හ්රාස්ඩන් දුර්ගයට ඉහළින් පිහිටි සිට්සර්නාකබර්ඩ් කන්දෙහි ඉදිකරන ලදී. මෙය සිදු වූයේ 1965 දී ඛේදජනක සිදුවීමේ පනස් වන සංවත්සරයේදී මහජන පෙළපාලි පැවැත්වීමෙන් පසුවය.
#### ග්ලාස්නොස්ට් සහ පෙරස්ත්‍රොයිකා 
බ්‍රෙෂ්නෙව් යුගයෙන් පසුව, මිහායිල් ගොර්බචෙව්ගේ ග්ලාස්නොස්ට් සහ පෙරෙස්ත්‍රොයිකා ප්‍රතිසංස්කරණ, කරබාක් ව්‍යාපාරයේ නැගීමත් සමඟ ආර්මේනියාවේ ප්‍රධාන ජාතික පුනර්ජීවනයක් අත්විඳින ලදී. නව දේශපාලන වාතාවරණයෙන් ප්‍රයෝජන ගනිමින්, සෝවියට් අසර්බයිජානයේ නාගෝර්නෝ-කරබාක් ස්වයං පාලන ප්‍රදේශයේ (NKAO) ආර්මේනියානුවන්, බකු විසින් වෙනස්කම් කිරීම උපුටා දක්වමින් සෝවියට් ආර්මේනියාව සමඟ එක්සත් වීමට ඉල්ලා සිටීමට පටන් ගත්හ. කරබාක් ආර්මේනියානුවන්ට සහාය දක්වමින් ආර්මේනියාවේ සාමකාමී විරෝධතා සාමාන්‍ය දෙයක් බවට පත්විය. 1988 ආරම්භය වන විට, ජනරජයේ ප්‍රදේශ කිහිපයකින් මිලියනයකට ආසන්න ආර්මේනියානුවන් යෙරෙවාන්හි රඟහල චතුරශ්‍රය (අද නිදහස් චතුරශ්‍රය) කේන්ද්‍ර කර ගනිමින් මෙම පෙළපාලිවල නිරත වූහ. කෙසේ වෙතත්, අසල්වැසි අසර්බයිජානයේ, සුම්ගයිට් නගරයේ ආර්මේනියානුවන්ට එරෙහි ප්‍රචණ්ඩත්වය පුපුරා ගියේය. ආර්මේනියානුවන් සහ අසර්බයිජානියානුවන් අතර වාර්ගික කෝලාහල ඉක්මනින් ඇති වූ අතර, එය සාමකාමී විසඳුමක් සිදුවීම වළක්වන ලදී. ආර්මේනියාවේ ගැටළු තවත් උග්‍ර කළේ 1988 දී 6.8 ක මතුපිට තරංග විශාලත්වයකින් යුත් විනාශකාරී භූමිකම්පාවක් විය. 1990 ජනවාරි මාසයේදී බාකුහි ආර්මේනියානුවන්ට එරෙහි තවත් ප්‍රධාන සංහාරයක් හේතුවෙන් අසර්බයිජානියානු අගනුවර සිටි ආර්මේනියානුවන් 200,000 න් සියලු දෙනාම පාහේ ආර්මේනියාවට පලා යාමට සිදුවිය.

ගොර්බචෙව්ට ආර්මේනියාවේ කිසිදු ගැටළුවක් සමනය කිරීමට නොහැකි වීම ආර්මේනියානුවන් අතර කලකිරීමක් ඇති කළ අතර නිදහස සඳහා වැඩෙන කුසගින්න පෝෂණය කළේය. 1990 අගෝස්තු 23 වන දින ආර්මේනියාව තම භූමිය මත තම ස්වෛරීභාවය ප්‍රකාශ කළේය. 1991 මාර්තු 17 වන දින ආර්මේනියාව, බෝල්ටික් රාජ්‍යයන්, ජෝර්ජියාව සහ මෝල්ඩෝවා සමඟ එක්ව, රටපුරා පැවති ජනමත විචාරණයක් වර්ජනය කළ අතර, එහිදී සියලුම ඡන්දදායකයින්ගෙන් 78% ක් ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද ස්වරූපයෙන් සෝවියට් සංගමය රඳවා ගැනීමට ඡන්දය දුන්හ.

### පශ්චාත් සෝවියට් නිදහස 
1991 සැප්තැම්බර් 21 වන දින, රුසියානු SFSR හි මොස්කව්හි අගෝස්තු මාසයේ සිදු වූ අසාර්ථක කුමන්ත්‍රණයෙන් පසුව ආර්මේනියාව නිල වශයෙන් එහි රාජ්‍යත්වය ප්‍රකාශයට පත් කළේය. කරබාක් ව්‍යාපාරය අතරතුර ප්‍රසිද්ධියට පත් වූ ලෙවොන් ටර්-පෙට්‍රොසියන්, 1991 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී අලුතින් ස්වාධීන වූ ආර්මේනියා ජනරජයේ පළමු ජනාධිපතිවරයා ලෙස ජනප්‍රියව තේරී පත් විය. 1991 දෙසැම්බරයේ බෙලෝවේෂා ගිවිසුම්වලින් පසුව සෝවියට් සංගමය විධිමත් ලෙස විසුරුවා හරින ලද අතර ආර්මේනියාවේ නිදහස පිළිගනු ලැබීය.

අසල්වැසි අසර්බයිජානය සමඟ පළමු නාගෝර්නෝ-කරබාක් යුද්ධය හරහා ආරක්ෂක අමාත්‍ය වස්ගන් සර්ග්ස්යාන් සමඟ ටර්-පෙට්‍රොසියන් ආර්මේනියාව මෙහෙයවීය. සෝවියට් දේශයෙන් පසු මුල් වසර ආර්ථික දුෂ්කරතාවන්ගෙන් පීඩාවට පත් වූ අතර, එහි මුල් අවධියේදී කරබාක් ගැටුමේදී අසර්බයිජානියානු ජනප්‍රිය පෙරමුණ ආර්මේනියාවට එරෙහිව දුම්රිය සහ ගුවන් අවහිරයක් ඇති කිරීමට අසර්බයිජානියානු SSR වෙත බලපෑම් කිරීමට සමත් විය. මෙම පියවර ආර්මේනියාවේ ආර්ථිකය ඵලදායී ලෙස දුර්වල කළේය, මන්ද එහි භාණ්ඩ හා භාණ්ඩවලින් 85% ක් දුම්රිය ගමනාගමනය හරහා පැමිණි බැවිනි. 1993 දී, තුර්කිය අසර්බයිජානයට සහාය දක්වමින් ආර්මේනියාවට එරෙහි අවහිරයට එක් විය.

1994 දී රුසියානු මැදිහත් වීමෙන් සටන් විරාමයක් ඇති කිරීමෙන් පසු කරබාක් යුද්ධය අවසන් විය. මෙම යුද්ධය කරබාක් ආර්මේනියානු හමුදාවන්ට සාර්ථක විය, ඔවුන් කලින් NKAO හි මුළු භූමියම මෙන්ම අසර්බයිජානයේ යාබද දිස්ත්‍රික්ක හතෙන් වැඩි ප්‍රමාණයක් අල්ලා ගැනීමට සමත් විය. ආර්මේනියානු පිටුබලය ලත් හමුදා 2020 වන තෙක් එම භූමියේ සියල්ලම පාහේ පාලනය කළහ. සම්පූර්ණ විසඳුමක් නොමැති විට ආර්මේනියාවේ සහ අසර්බයිජානයේ ආර්ථිකයන්ට හානි සිදුවී ඇති අතර තුර්කිය සහ අසර්බයිජානය සමඟ ආර්මේනියාවේ දේශසීමා වසා දමා ඇත. 1994 දී අසර්බයිජානය සහ ආර්මේනියාව යන දෙකම අවසානයේ සටන් විරාමයකට එකඟ වූ විට, ඇස්තමේන්තුගත පුද්ගලයින් 30,000 ක් මිය ගොස් මිලියනයකට අධික පිරිසක් අවතැන් වී සිටියහ. 2020 අග භාගයේ කරබාක් යුද්ධයේදී දහස් ගණනක් මිය ගියහ.

### 21 වන සියවස 
21 වන සියවසේදී ආර්මේනියාව බොහෝ දුෂ්කරතාවන්ට මුහුණ දෙයි. එය වෙළඳපල ආර්ථිකයකට සම්පූර්ණයෙන්ම මාරු වී ඇත. එක් අධ්‍යයනයකින් එය 2023 වන විට ලෝකයේ 50 වන "ආර්ථික වශයෙන් නිදහස්" ජාතිය ලෙස ශ්‍රේණිගත කර ඇත. යුරෝපය, අරාබි සංගමය සහ ස්වාධීන රාජ්‍යයන්ගේ පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලය සමඟ ඇති සබඳතා ආර්මේනියාවට වෙළඳාම වැඩි කිරීමට ඉඩ සලසා දී ඇත. ගෑස්, තෙල් සහ අනෙකුත් සැපයුම් වැදගත් මාර්ග දෙකක් හරහා පැමිණේ: ඉරානය සහ ජෝර්ජියාව. 2016 දී, ආර්මේනියාව දෙරට සමඟම සුහද සබඳතා පවත්වා ගෙන ගියේය.

2018 ආර්මේනියානු විප්ලවය යනු 2018 අප්‍රේල් සිට මැයි දක්වා ආර්මේනියාවේ පැවති රාජ්‍ය විරෝධී විරෝධතා මාලාවක් වූ අතර එය ආර්මේනියානු පාර්ලිමේන්තුවේ සාමාජිකයෙකු වන නිකොල් පෂින්යාන් (සිවිල් කොන්ත්‍රාත් පක්ෂයේ ප්‍රධානියා) විසින් මෙහෙයවන ලද විවිධ දේශපාලන හා සිවිල් කණ්ඩායම් විසින් පවත්වන ලදී. සර්ෂ් සර්ග්ස්යාන් අඛණ්ඩව තුන්වන වරටත් ආර්මේනියාවේ ජනාධිපති ධුරයට පත්වීමට ප්‍රතිචාර වශයෙන් සහ පසුව රිපබ්ලිකන් පක්ෂය විසින් පාලනය කරන ලද රජයට එරෙහිව විරෝධතා සහ පෙළපාලි පැවැත්විණි. සර්ග්ස්යාන්ගේ ඉල්ලා අස්වීමට හේතු වූ ව්‍යාපාරය "වෙල්වට් විප්ලවයක්" ලෙස පෂින්යාන් ප්‍රකාශ කළේය.

2018 මාර්තු මාසයේදී, ආර්මේනියානු පාර්ලිමේන්තුව ආර්මේනියාවේ නව ජනාධිපතිවරයා ලෙස ආර්මේන් සර්කිසියන් තෝරා පත් කර ගත්තේය. ජනාධිපති බලය අඩු කිරීම සඳහා වූ මතභේදාත්මක ව්‍යවස්ථා ප්‍රතිසංස්කරණ ක්‍රියාත්මක කරන ලද අතර, අගමැතිගේ අධිකාරිය ශක්තිමත් කරන ලදී. 2018 මැයි මාසයේදී පාර්ලිමේන්තුව විපක්ෂ නායක නිකොල් පෂින්යාන් නව අගමැති ලෙස තෝරා පත් කර ගත්තේය. පුළුල් රාජ්‍ය විරෝධී පෙළපාලිවලින් පසුව ඔහුගේ පූර්වගාමියා වූ සර්ෂ් සර්ග්ස්යාන් සති දෙකකට පෙර ඉල්ලා අස්විය.

2020 සැප්තැම්බර් 27 වන දින, නොවිසඳුණු නාගෝර්නෝ-කරබාක් ගැටුම හේතුවෙන් පූර්ණ පරිමාණ යුද්ධයක් ඇති විය. ආර්මේනියාවේ සහ අසර්බයිජානයේ සන්නද්ධ හමුදා දෙකම හමුදා සහ සිවිල් ජීවිත හානි වාර්තා කළහ. ආර්මේනියාව සහ අසර්බයිජානය අතර සති හයක යුද්ධය අවසන් කිරීම සඳහා වූ නාගෝර්නෝ-කරබාක් සටන් විරාම ගිවිසුම බොහෝ දෙනෙකු විසින් ආර්මේනියාවේ පරාජය සහ යටත් වීම ලෙස සලකනු ලැබීය. වසරක් පුරා පැවති ගරුත්වයේ මාර්තු විරෝධතා හේතුවෙන් කලින් මැතිවරණ පැවැත්වීමට සිදුවිය.

2021 ජුනි 20 වන දින, පෂින්යාන්ගේ සිවිල් කොන්ත්‍රාත් පක්ෂය කලින් පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයක් ජයග්‍රහණය කළේය. වැඩබලන අගමැති නිකොල් පෂින්යාන් ආර්මේනියාවේ ජනාධිපති ආර්මන් සර්කිසියන් විසින් නිල වශයෙන් අගමැති තනතුරට පත් කරන ලදී. 2022 ජනවාරි මාසයේදී, ආර්මේනියානු ජනාධිපති ආර්මන් සර්කිසියන් ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්වූයේ, ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව තවදුරටත් ජනාධිපතිවරයාට ප්‍රමාණවත් බලතල හෝ බලපෑමක් ලබා නොදෙන බව පවසමිනි. 2022 මාර්තු 3 වන දින, දෙවන වටයේ පාර්ලිමේන්තු ඡන්දයේදී වහග්න් කචතුර්යන් ආර්මේනියාවේ පස්වන ජනාධිපතිවරයා ලෙස තේරී පත් විය. ඊළඟ මාසයේ තවත් විරෝධතා ඇති විය.

#### 2023 නාගෝර්නෝ-කරබාක්හි අසර්බයිජානියානු ප්‍රහාරය 
2023 සැප්තැම්බර් 19 සහ 20 අතර, අසර්බයිජානය ස්වයං-ප්‍රකාශිත බිඳී ගිය ආර්ට්සාක් ප්‍රාන්තයට එරෙහිව මහා පරිමාණ මිලිටරි ප්‍රහාරයක් දියත් කළ අතර, එය යුරෝපීය පාර්ලිමේන්තුව විසින් 2020 සටන් විරාම ගිවිසුම උල්ලංඝනය කිරීමක් ලෙස සලකනු ලැබීය. මෙම ප්‍රහාරය සිදු වූයේ අසර්බයිජානයේ කොටසක් ලෙස ජාත්‍යන්තරව පිළිගත් නමුත් ආර්මේනියානුවන්ගෙන් ගහන වූ මතභේදාත්මක නාගෝර්නෝ-කරබාක් කලාපයේ ය. අසර්බයිජානය විසින් අර්ත්සාක් අවහිර කිරීම නිසා ඇති වූ උග්‍රවන අර්බුදයක් මධ්‍යයේ මෙම ප්‍රහාර එල්ල වූ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස බලපෑමට ලක් වූ කලාපයේ ආහාර, ඖෂධ සහ අනෙකුත් භාණ්ඩ වැනි අත්‍යවශ්‍ය සැපයුම්වල සැලකිය යුතු හිඟයක් ඇති විය.

ප්‍රහාරය ආරම්භ වී දිනකට පසු, සැප්තැම්බර් 20 වන දින, නාගෝර්නෝ-කරබාක්හි රුසියානු සාම සාධක අණදෙන නිලධාරියාගේ මැදිහත්වීමෙන් සටන් විරාම ගිවිසුමකට එළඹුණි. අසර්බයිජානය සැප්තැම්බර් 21 වන දින යෙව්ලාක්හිදී නාගෝර්නෝ-කරබාක් ආර්මේනියානුවන්ගේ නියෝජිතයන් සමඟ රැස්වීමක් පැවැත්වූ අතර, ඉන්පසු ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී තවත් රැස්වීමක් පැවැත්වීය. කෙසේ වෙතත්, අසර්බයිජානය විසින් සිදු කරන ලද සටන් විරාම උල්ලංඝනයන් ආර්ට්සාකි පදිංචිකරුවන් සහ නිලධාරීන් විසින් වාර්තා කරන ලදී.

මානව හිමිකම් සංවිධාන සහ ජන සංහාර වැළැක්වීමේ විශේෂඥයින් බහු අනතුරු ඇඟවීම් නිකුත් කරමින් කියා සිටියේ කලාපයේ ආර්මේනියානු ජනගහනය අවදානමට ලක්ව ඇති බව හෝ ක්‍රියාකාරීව ජනවාර්ගික පිරිසිදු කිරීම සහ ජන සංහාරයට ලක්වන බවයි. ජාත්‍යන්තර අපරාධ අධිකරණයේ හිටපු නඩු පවරන්නෙකු වන ලුයිස් මොරෙනෝ ඔකාම්පෝ, තවත් ආර්මේනියානු ජන සංහාරයක් සිදුවිය හැකි බවට අනතුරු ඇඟවූ අතර, ජාත්‍යන්තර ප්‍රජාවේ අකාර්යක්ෂමතාවය අසර්බයිජානය දිරිමත් කිරීම නිසා එයට බරපතල ප්‍රතිවිපාකවලට මුහුණ දීමට සිදු නොවන බවයි.

2025 අගෝස්තු 8 වන දින, ආර්මේනියානු අගමැති නිකොල් පෂින්යාන් සහ අසර්බයිජාන ජනාධිපති ඉල්හැම් අලියෙව් ධවල මන්දිරයේදී ඒකාබද්ධ ප්‍රකාශයකට අත්සන් තැබූ අතර, දෙරට අතර දශක හතරකට ආසන්න කාලයක් පැවති ගැටුම් අවසන් කරන ට්‍රම්ප් පරිපාලනය විසින් පහසුකම් සපයන ලද සාම ගිවිසුමකට කැප වූහ.

## යොමු කිරීම්