සෝමාලියාවේ භූගෝලය

සෝමාලියාවට මායිම් වන්නේ වයඹ දෙසින් ජිබුටි, බටහිරින් ඉතියෝපියාව, උතුරින් ඒඩන් බොක්ක, නැගෙනහිරින් සෝමාලි මුහුද සහ ගාර්ඩාෆුයි සමුද්‍ර සන්ධිය සහ නිරිත දෙසින් කෙන්යාවයි. වර්ග කිලෝමීටර් 637,657 ක භූමි ප්‍රමාණයකින් යුත් සෝමාලියාවේ භූමි ප්‍රදේශය ප්‍රධාන වශයෙන් සානු, තැනිතලා සහ උස්බිම් වලින් සමන්විත වේ. එහි වෙරළ තීරය දිගින් කිලෝමීටර් 3,333 කට වඩා වැඩි වන අතර එය අප්‍රිකාවේ ප්‍රධාන භූමියේ දිගම වේ. එය දළ වශයෙන් "නැඹුරු අංක හතක් වැනි" හැඩයක් ලෙස විස්තර කර ඇත.

ඈත උතුරේ, ඕගෝ කඳුකරයේ රළු නැගෙනහිර-බටහිර පරාසයන් ඒඩන් බොක්ක වෙරළ තීරයේ සිට විවිධ දුරින් පිහිටා ඇත. කාලානුරූපී මෝසම් සුළං සහ අක්‍රමවත් වර්ෂාපතනය සමඟ උණුසුම් තත්ත්වයන් වසර පුරා පවතී. වටිනා ඛනිජ නිධි පවතින බව භූ විද්‍යාව යෝජනා කරයි. සෝමාලියාව සීෂෙල්ස් වෙතින් සෝමාලියානු මුහුදෙන් වෙන් කර ඇති අතර සොකොත්‍රා වෙතින් ගාර්ඩාෆුයි සමුද්‍ර සන්ධියෙන් වෙන් කරනු ලැබේ.

### පරිපාලන අංශ 
සෝමාලියාව නිල වශයෙන් කලාප දහඅටකට බෙදා ඇත (ගොබොල්ලාඩ, ඒකවචන ගොබෝල්), ඒවා දිස්ත්‍රික්කවලට බෙදා ඇත. කලාප වන්නේ:

උතුරු සෝමාලියාව දැන් පන්ට්ලන්ඩ් (ස්වයං පාලන රාජ්‍යයක් ලෙස සලකන), සෝමාලිලන්තය (ස්වයං-ප්‍රකාශිත නමුත් හඳුනා නොගත් රාජ්‍යයක්) සහ අලුතින් පිහිටුවන ලද සෝමාලියාවේ ඛටුමෝ ප්‍රාන්තය අතර ස්වාධීන ප්‍රදේශ අතර බෙදී ඇත. මධ්‍යම සෝමාලියාවේ, ගල්මුඩුග් යනු පුන්ට්ලන්ඩ්ට දකුණින් මතු වූ තවත් ප්‍රාදේශීය ආයතනයකි. ඈත දකුණේ ජුබාලන්ඩ් යනු සම්මේලනය තුළ සිව්වන ස්වයං පාලන කලාපයකි. 2014 දී, නව නිරිතදිග රාජ්‍යයක් ද එලෙසම පිහිටුවන ලදී. 2015 අප්‍රේල් මාසයේදී, නව හර්ෂබෙල් ප්‍රාන්තයක් සඳහා පිහිටුවීමේ සම්මන්ත්‍රණයක් ද දියත් කරන ලදී.

ෆෙඩරල් පාර්ලිමේන්තුවට පැවරී ඇත්තේ සෝමාලියාවේ ෆෙඩරල් ජනරජය තුළ ඇති ස්වාධීන ප්‍රාදේශීය රාජ්‍යයන් (නිල වශයෙන් ෆෙඩරල් සාමාජික රාජ්‍යයන්) හි අවසාන සංඛ්‍යාව සහ සීමා මායිම් තෝරාගැනීමයි.

### ස්ථානය 
සෝමාලියාව නිරිත දෙසින් කෙන්යාව, උතුරින් ඒඩන් බොක්ක, නැගෙනහිරින් ගාර්ඩාෆුයි සමුද්‍ර සන්ධිය සහ ඉන්දියන් සාගරය සහ බටහිරින් ඉතියෝපියාව මායිම් වේ. රට වයඹින් ජිබුටි මායිම් වේ. එය අක්ෂාංශ 2°S සහ 12°N, සහ දේශාංශ 41° සහ 52°E අතර පිහිටා ඇත. උපක්‍රමශීලීව රතු මුහුදට සහ සූවස් ඇළට පිවිසෙන බබ් එල් මැන්ඩෙබ් දොරටුවේ මුඛයේ පිහිටා ඇති රට, සිතියමේ රයිනෝසිරස්ගේ අඟකට සමාන වීම නිසා සාමාන්‍යයෙන් අප්‍රිකාවේ අං ලෙස හඳුන්වනු ලබන කලාපයක කෙළවර අල්ලා ගනී.

### ජලය 
3,333 (සැතපුම් 2,071) දක්වා විහිදෙන මුහුදු තීරයක් සහිත අප්‍රිකාවේ ප්‍රධාන භූමියේ දිගම වෙරළ තීරය සෝමාලියාවට ඇත. එහි භූමි ප්‍රදේශය ප්‍රධාන වශයෙන් සානු, තැනිතලා සහ උස්බිම් වලින් සමන්විත වේ. ජාතියේ මුළු වර්ග ප්‍රමාණය වර්ග කිලෝමීටර් 637,657 (වර්ග සැතපුම් 246,201) වන අතර එයින් ගොඩබිම් සමන්විත වන අතර වර්ග කිලෝමීටර් 10,320 (වර්ග සැතපුම් 3,980) ජලය ඇත. සෝමාලියාවේ භූමි මායිම් කිලෝමීටර් 2,340 (සැතපුම් 1,450) දක්වා විහිදේ; එයින් කිලෝමීටර් 58 ක් (සැතපුම් 36) ජිබුටි සමඟ ද, කිලෝමීටර් 682 (සැතපුම් 424) කෙන්යාව සමඟ ද, කිලෝමීටර් 1,626 (සැතපුම් 1,010) ඉතියෝපියාව සමඟ ද බෙදා ඇත. එහි සමුද්‍රීය හිමිකම්වලට නාවික සැතපුම් 200 (කිලෝමීටර් 370; සැතපුම් 230) ක භෞමික ජලය ඇතුළත් වේ.

සෝමාලියාවේ බජුනි දූපත් සහ සාද් ඇඩ්-ඩින් දූපත් ඇතුළුව එහි වෙරළ තීරයේ දූපත් සහ දූපත් කිහිපයක් තිබේ.

### වාසස්ථාන 
සෝමාලියාවේ භෞමික පරිසර කලාප හතක් අඩංගු වේ: ඉතියෝපියානු කඳුකර වනාන්තර, උතුරු සැන්සිබාර්-ඉන්හම්බේන් වෙරළබඩ වනාන්තර මොසෙයික්, සෝමාලි ෂිටිම්-කොමිෆෝරා පඳුරු බිම් සහ පඳුරු, ඉතියෝපියානු සෙරික් තෘණ බිම් සහ පඳුරු බිම්, හොබියෝ තණබිම් සහ පඳුරු බිම්, සෝමැක්සර් වනාන්තර සහ නැගෙනහිර අප්‍රිකානු කඩොලාන.

උතුරේ, ගුබාන් ලෙස හඳුන්වන ලඳු කැලෑවෙන් වැසී ගිය අර්ධ කාන්තාර තැනිතලාවක් ඒඩන් බොක්ක මුහුදු තීරයට සමාන්තරව පිහිටා ඇත. බටහිරින් කිලෝමීටර් දොළහක පළලින් සහ නැගෙනහිරින් කිලෝමීටර් දෙකක් වැනි කුඩා ප්‍රමාණයක් ඇති තැනිතලාව වැසි කාලවලදී හැර අත්‍යවශ්‍යයෙන්ම වියළි වැලි ඇඳන් වන ජල මාර්ග වලින් දෙකඩ වේ. වර්ෂාව පැමිණි විට, ගුබන්හි පහත් පඳුරු සහ තෘණ පොකුරු සශ්‍රීක වෘක්ෂලතා බවට පරිවර්තනය වේ. 1988 වන විට, හෙක්ටයාර 336 ක හෙක්ටයාර 265 ක් පිරියම් කර ඇති අතර, පරාස රක්ෂිත අඩවි 39 ක් සහ වන වගා බිම් 36 ක් ස්ථාපිත කර ඇත. වසර 500ක් ජීවත් විය හැකි මෙම ගස් කපා දැමෙමින් තිබුණේ අරාබි අර්ධද්වීපයේ ඉහළ ඉල්ලුමක් ඇති ගල් අඟුරු සෑදීම සඳහා වන අතර, එම කලාපයේ බෙඩොයින් ගෝත්‍රිකයන් ෂිටිම් පූජනීය යැයි විශ්වාස කරති. කෙසේ වෙතත්, භාවිතා කරන්නෙකුගේ අවශ්‍යතා සපුරාලන සාපේක්ෂ මිල අඩු ඉන්ධනයක් වන අතර, අඟුරු නිෂ්පාදනය බොහෝ විට වන විනාශයට සහ කාන්තාරකරණයට හේතු වේ. ජිබ්‍රෙල්ට 2002 දී ගෝල්ඩ්මන් පාරිසරික ත්‍යාගය පිරිනමන ලද්දේ පාරිසරික හායනය සහ කාන්තාරකරණයට එරෙහිව ඇය දැරූ ප්‍රයත්නයන් සඳහාය.

2004 දෙසැම්බරයේ ඇති වූ දැවැන්ත සුනාමියෙන් පසුව, 1980 දශකයේ අග භාගයේ සෝමාලියානු සිවිල් යුද්ධය පුපුරා යාමෙන් පසුව, සෝමාලියාවේ දිගු දුරස්ථ වෙරළ තීරය විෂ සහිත අපද්‍රව්‍ය බැහැර කිරීමේ ස්ථානයක් ලෙස භාවිතා කළ බවට චෝදනා ද මතු විය. සුනාමියෙන් පසු උතුරු සෝමාලියාවට පහර දුන් දැවැන්ත රළ, විදේශීය සමාගම් විසින් නීතිවිරෝධී ලෙස රට තුළට බැහැර කළ හැකි න්‍යෂ්ටික හා විෂ සහිත අපද්‍රව්‍ය ටොන් ගණනක් අවුස්සන්නට ඇතැයි විශ්වාස කෙරේ.

යුරෝපීය හරිත පක්ෂය මෙම හෙළිදරව් කිරීම් අනුගමනය කළේ, ඉතාලි ස්විට්සර්ලන්ත සමාගම, අචේර් හවුල්කරුවන් සහ ඉතාලි අපද්‍රව්‍ය තැරැව්කරුවෙකු වන ප්‍රොග්‍රෙස්සෝ - සහ එවකට ජනාධිපතිගේ නියෝජිතයින් විසින් අත්සන් කරන ලද යුරෝපීය සමාගම් දෙකක් විසින් අත්සන් කරන ලද ගිවිසුම්වල පිටපත් ස්ට්‍රැස්බර්ග්හි පුවත්පත් සහ යුරෝපීය පාර්ලිමේන්තුව ඉදිරියේ ඉදිරිපත් කිරීමෙනි. සෝමාලියාවේ, කන්ඩායමේ නායක අලි මහඩි මොහොමඩ්, ඩොලර් මිලියන 80ක් (එවිට පවුම් මිලියන 60ක් පමණ) වෙනුවට ටොන් මිලියන 10ක් විෂ අපද්‍රව්‍ය භාර ගැනීමට කටයුතු කළේය.

සෝමාලියාව කුරුල්ලන් විශේෂ 727 කට පමණ නිවහන වේ. මෙයින් අටක් ආවේණික වන අතර එකක් මිනිසුන් විසින් හඳුන්වා දී ඇති අතර එකක් දුර්ලභ හෝ අහම්බයකි. විශේෂ 14ක් ගෝලීය වශයෙන් තර්ජනයට ලක්ව ඇත. රට තුළ පමණක් දක්නට ලැබෙන පක්ෂි විශේෂ අතරට සෝමාලි පරෙවියා, ඇලමන් හැමර්ටෝනි (ඇලවුඩිඩේ), අඩු හූපෝ-ලාර්ක්, හෙටෙරොමිරාෆ්රා ආචරි (ඇලවුඩිඩේ), ආචරිස් ලාර්ක්, මිරාෆ්රා ආෂි, ඈෂ්ගේ බුෂ්ලාර්ක්, මිරාෆ්රා සෝමාලිකාව (ඇලවුඩියෝසයිඩේ) (ඇලවුඩිඩේ), ඔබියා ලාර්ක්, කාර්ඩියුලිස් ජොහානිස් (ෆ්‍රින්ගිලිඩේ) සහ වර්සන්ග්ලි ලිනට්.

සෝමාලියාවේ භෞමික ජලය ටූනා වැනි ඉහළ සංක්‍රමණික සාගර විශේෂ සඳහා ප්‍රධාන මසුන් ඇල්ලීමේ භූමිය වේ. පටු නමුත් ඵලදායි මහද්වීපික රාක්කයක ඩිමර්සල් මත්ස්‍යයන් සහ කබොල විශේෂ කිහිපයක් අඩංගු වේ. ජාතියේ පමණක් දක්නට ලැබෙන මත්ස්‍ය විශේෂ අතරට සිරිටිඛිස් රන්දල්ලි (සිරිටිඩේ), සිම්ෆරස් ෆුස්කස් (සයිනොග්ලොසිඩේ), පැරපර්සිස් සිමියුලේටා OC (පින්ගුපෙඩිඩේ), කොසියෙලා සෝමාලියන්සිස් OC (ප්ලැටිසෙෆලිඩේ) සහ  සූඩෝචෝමුසොක්‍රොමිස්.

උරග විශේෂ 235ක් පමණ ඇත. මෙයින් අඩක් පමණ උතුරු ප්‍රදේශවල ජීවත් වෙති. සෝමාලියාවට ආවේණික උරගයින් අතර හියුස්ගේ කියත් පරිමාණ පොළඟා, දක්ෂිණ සෝමාලි ගාටර් සර්පයා, රේසර් (ප්ලැටිසෙප්ස් මෙසානායි), දියමන්ති සර්පයා (ස්පාලෙරොසොෆිස් ජෝසප්ස්කෝටෙකි), සෝමාලි වැලි බෝවා, කෝණික පණුවන් කටුස්සා, කටුසු වලිග සහිත කටුස්සා ඇතුළත් වේ. ලංසාගේ අගම, හූනන් (හෙමිඩැක්ටයිලස් ග්‍රැන්චි), සෝමාලි සෙමාෆෝර් හූනන්, සහ වැලි කටුස්සෙක් (මෙසාලිනා හෝ එරමියාස්), කොලුබ්‍රිඩ් සර්පයන් (ඇප්‍රොස්ඩොකෙටොෆිස් ඇන්ඩ්‍රියෝනි) සහ හැක්කේ-ග්රීර්ගේ ස්කින්ක් (හැක්ග්‍රීරියස් මයෝපස්) ආවේණික විශේෂ වේ.

## යොමු කිරීම්