ඩී.එස්. සේනානායක

**දොන් ස්ටීවන් සේනානායක**  (ඉංග්‍රීසි:  **Don Stephen Senanayake**)  ඩී.එස්. සේනානායක (1884 ඔක්තෝබර් 20-1952 මාර්තු 22) යනු ශ්‍රී ලාංකීක දේශපාලනඥයෙක්, 1947 දී 1952 දක්වා ශ්‍රි ලංකාවේ ප්‍රථම අග්‍රාමාත්‍ය ධූරය දැරීය.  ලංකාවේ ස්වයං පාලනයක් ස්ථාපිත කිරීමට තුඩු දුන් ශ්‍රී ලාංකික නිදහස් ව්‍යාපාරයේ නායකයා ලෙස මතු වූ ඔහු ලංකාවේ ප්‍රථම අග්‍රාමාත්‍යවරයා විය. ඔහු "ජාතියේ පියා" ලෙස සැලකේ.

බස්නාහිර පළාතේ ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ හාපිටිගම් කෝරළයේ මිරිගම මැතිවරණ කොට්ඨාශයේ බෝතලේ ගම්මානයේ ව්‍යවසායකයෙකුට දාව සේනානායක මහතා ගල්කිස්සේ පිහිටි ශාන්ත තෝමස් විද්‍යාලයේ අධ්‍යාපනය ලබා කෙටි කාලයක් මිනින්දෝරු දෙපාර්තමේන්තුවේ ලිපිකරුවෙකු ලෙස සේවය කළේය. පවුලේ ව්‍යාපාරයට සම්බන්ධ වෙමින් ඔහු පවුලේ වතු හා කහටගහ මිනිරන් පතල කළමනාකරණය කළේය. ඔහුගේ සහෝදරයන් සමඟ, සේනානායක මහතා ශ්‍රී ලංකාවේ අමද්‍යප ව්‍යාපාරය ක්‍රියාකාරී වූ අතර එය 1915 සිංහල-මුස්ලිම් කෝලාහලයෙන් පසු ශ්‍රී ලාංකික නිදහස් ව්‍යාපාරය දක්වා වර්ධනය වූ අතර එහිදී සේනානායක සහෝදරයන් දින 46 ක් චෝදනා නොමැතිව සිරගත කරන ලදී. ඔහු 1924 දී ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ මීගමුව මැතිවරණ කොට්ඨාශයෙන් ලංකා ව්‍යවස්ථාදායක සභාවට නිතරගයෙන් තේරී පත් වූ අතර, ව්‍යවස්ථාදායක සභාවේ නිල නොවන සාමාජික කණ්ඩායමේ ලේකම් බවට පත්විය. 1931 දී, ඔහු ලංකා රාජ්‍ය මන්ත්‍රණ සභාවට තේරී පත් වූ අතර, එහිදී ඔහු කෘෂිකර්ම හා ඉඩම් අමාත්‍යවරයා ලෙස සේවය කළේය. ඔහු රජයක් පිහිටුවීම සඳහා ලංකාවේ පළමු පාර්ලිමේන්තුවට තේරී පත් වූ අතර 1947 සිට 1952 දී ඔහු මිය යන තෙක් ලංකාවේ පළමු අගමැති ලෙස සේවය කළේය.
  
## මුල් ජීවිතය හා අධ්‍යාපනය
thumb|left|300px|සේනානායක පවුල 
ඔහු 1884 ඔක්තෝබර් 20 වන දින බස්නාහිර පළාතේ ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ හාපිටිගම් කෝරළයේ මිරිගම මැතිවරණ කොට්ඨාශයේ බෝතලේ ගම්මානයේ උපත ලැබීය. ස්පේටර් සේනානායක මිනිරන් කැණීමෙන් තම ධනය උපයා ගත් අතර ඒ වන විට ඔහු වතුකරයේ හා අරක්කු කුලියට දීමේ ඡන්ද බලයේ ආයෝජන දක්වා ව්‍යාප්ත විය. පසුව ඔහුගේ පරිත්‍යාගශීලිත්වය වෙනුවෙන් මුදලිවරයා යන පදවිය ඔහුට පිරිනමන ලදී.  ස්ටීවන් සේනානායකට වැඩිමහල් සහෝදරයන් දෙදෙනෙකු වූ දොන් චාල්ස් "ඩී. සී." සේනානායක හා  එෆ්. ආර්. සේනානායක හා එක් සහෝදරියක් වූ මාරියා ෆ්‍රැන්සිස් සේනානායක, එෆ්. එච්. ඩයස් බණ්ඩාරනායක සමඟ විවාහ විය. භක්තිමත් බෞද්ධ පවුලක හැදී වැඩුණු ඔහු කීර්තිමත් ඇන්ග්ලිකන් පාසලට ඇතුළත් විය. කිසි විටෙකත් අධ්‍යයන කටයුතුවල නියැලී නොසිටි ඔහු ක්‍රිකට් ක්‍රීඩාවට දක්ෂ වූ අතර රාජකීය – තෝමස් මහා ක්‍රිකට් තරගය වෙනුවෙන් ක්‍රීඩා කළේය. පසුව ඔහු සිංහල ක්‍රීඩා සමාජය හා නොන්ඩෙස්ක්‍රිප්ට්ස් ක්‍රිකට් සමාජය වෙනුවෙන් ක්‍රිකට් ක්‍රීඩා කළේය. ශාන්ත තෝමස් විද්‍යාලයේ හි ඔහුගේ සමකාලීනයන් අතර ඩී. ආර්. විජේවර්ධන, 
ශ්‍රීමත් පෝල් පීරිස්, ශ්‍රීමත් ආතර් විජේවර්ධන හා ශ්‍රීමත් ෆ්‍රැන්සිස් මොලමුරේ ඇතුළත් වේ. 
 
## මුල් වෘත්තීය හා දේශපාලන ක්‍රියාකාරකම්
thumb|left|170px|තරුණ ඩී. එස්. සේනානායක 
පාසල් අධ්‍යාපනය අවසන් කිරීමෙන් පසු, ඔහු මිනින්දෝරු දෙපාර්තමේන්තුවේ ලිපිකරුවෙකු ලෙස සේවය කළ නමුත්, ආධුනිකත්ව කාලයකින් පසු ඉන් ඉවත් විය. ඔහු තම සහෝදරයා වන ඩී. සී. සේනානායක සමඟ තම පියාගේ පුළුල් ව්‍යාපාර කටයුතු කරගෙන ගියේය. ඔහු වැවිලිකරුවෙකු ලෙස සේවය කළ අතර, පවුලේ වතුකරයට නව වාණිජ බෝග රබර් හඳුන්වා දුන්නේය. ඔහුගේ සහෝදරයා වන එෆ්. ආර්. සේනානායක බිරිඳගේ පවුලට අයත් කහටගහ මිනිරන් පතල ඔහු කළමනාකරණය කළේය. එෆ්. ආර්. සේනානායක, දොන් චාල්ස් ගෙමෝරිස් ආටිගල ගේ බාල දියණිය සමඟ විවාහ විය. ඔහු පහතරට නිෂ්පාදන සංගමයේ හා ඔරියන්ට් සමාජයේ සාමාජිකයෙකි. 1914 දී, ඔවුන්ගේ මිනිරන් කැණීම් කර්මාන්තය අධ්‍යයනය කර වාර්තා කිරීම සඳහා මැඩගස්කරයට යවන ලද රජයේ කොමිසමක සාමාජිකයෙකු ලෙස ඔහු පත් කරන ලදී.

සේනානායක සහෝදරයන් තිදෙනා 1912 දී පිහිටුවන ලද ශ්‍රී ලංකාවේ අමද්‍යප ව්‍යාපාරයට සම්බන්ධ වූහ. 1914 දී පළමුවන ලෝක යුද්ධය ආරම්භ වූ විට ඔවුන්  කොළඹ නගර ආරක්ෂක බළකායට සම්බන්ධ විය. 1915 සිංහල-මුස්ලිම් කෝලාහලයේ දි සහෝදරයන් අත්අඩංගුවට ගෙන චෝදනා නොමැතිව සිරගත කරන ලදී. බ්‍රිතාන්‍ය ආණ්ඩුකාර ශ්‍රීමත් රොබට් චාමර්ස් ශ්‍රී ලංකාවේ අමද්‍යප ව්‍යාපාරය රාජද්‍රෝහී ක්‍රියාවක් ලෙස සැලකූ බැවින් ඔවුන්ට මරණ දඬුවම නියම විය. චෝදනා නොමැතිව වැලිකඩ බන්ධනාගාරයේ දින 46 කට පසු ඔහු ඇප මත නිදහස් විය. බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිත බලධාරීන් විසින් කැරලි දැඩි ලෙස මර්දනය කිරීමත් සමඟම, උගත් මධ්‍යම පන්තියේ නායකත්වයෙන් යුත් ශ්‍රී ලාංකික නිදහස් ව්‍යාපාරය ආරම්භ විය. දොන් ස්ටීවන් සේනානායක හා දොන් චාල්ස් සේනානායක දේශපාලන පක්ෂ ක් වු   ලංකා මහජන සභාවේ ප්‍රමුඛ සාමාජිකයින් වූහ. ෆ්‍රෙඩ්රික් රිචඩ් සේනානායක හා දොන් චාල්ස් සේනානායක තරුණ බෞද්ධ සංගමයේ කැපවූ ආධාරකරුවන් වූහ. ඩී. එස්. සේනානායක නිදහස් ව්‍යාපාරයේ ක්‍රියාකාරී භූමිකාවක් ඉටු කළ අතර, මුලින් ඔහුගේ සහෝදර ෆ්‍රෙඩ්රික් රිචඩ් සේනානායකට සහාය දැක්වීය.

## ව්‍යවස්ථාදායක සභාව
1924 දී, සේනානායක මහතා බස්නාහිර පළාතේ ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ මීගමුව මැතිවරණ කොට්ඨාශයේන් ලංකාවේ ව්‍යවස්ථාදායක සභාවට නිතරගයෙන් තේරී පත් විය. ඔහු ව්‍යවස්ථාදායක සභාවේ  නිල නොවන සාමාජික කණ්ඩායමේ ලේකම් (කපිතාන්වරයෙකුට සමාන) බවට පත් වූ අතර, කෘෂිකර්මාන්තය, ඉඩම් සහ වාරිමාර්ග සම්බන්ධ විෂයයන් කෙරෙහි විශේෂ උනන්දුවක් දක්වන ක්‍රියාකාරකම්වල නිරත විය. කෙසෙල් කර්මාන්තයේ යටත් විජිත පරිපාලනයේ පක්ෂග්‍රාහී ප්‍රතිපත්ති, මඩකලපුව දුම්රිය මාර්ගය හා ත්‍රිකුණාමලය දුම්රිය මාර්ගය පිරිවැය අධික වීම, නෝටන් වේල්ල ප්‍රමාදයන් පිළිබඳව ඔහු ව්‍යවස්ථාදායක සභාවේදී ප්‍රශ්න කළ අතර, මහනුවරට ආසන්නව දිවයිනේ පළමු විශ්ව විද්‍යාලය පිහිටුවීම සඳහා පෙනී සිටියේය. 1927 දී, ඔහු විධායක සභාවේදී  ජෙරාඩ් විජේකෝන් වෙනුවෙන් ක්‍රියා කළේය. 1925 දී බුද්ධගයා වන්දනා ගමනකදී ඔහුගේ සහෝදරයා වන එෆ්. ආර්. සේනානායක මිය ගිය විට, ඩී.එස්. සේනානායක නිදහස් ව්‍යාපාරයේ නායකත්වය භාර ගත්තේය.

## ලංකා රාජ්‍ය මන්ත්‍රණ සභාව
1931 දී ඔහු ලංකා ජාතික කොංග්‍රසය නියෝජනය කරමින් අලුතින් පිහිටුවන ලද ලංකා රාජ්‍ය මන්ත්‍රණ සභාවට තේරී පත් විය. රාජ්‍ය මන්ත්‍රණ සභාවේ පළමු රැස්වීමේදී, කෘෂිකර්ම හා ඉඩම් පිළිබඳ රාජ්‍ය මන්ත්‍රණ සභා කමිටුවේ සභාපතිත්වය දැරීමට කෘෂිකර්ම හා ඉඩම් අමාත්‍යවරයා ලෙස තේරී පත් විය.

## කෘෂිකර්ම හා ඉඩම් අමාත්‍යවරයා ලෙස
thumb|right|300px|1936 දී දෙවන ලංකා රාජ්‍ය මන්ත්‍රණ සභාවේ අමාත්‍යවරු කථානායකවරයා සමඟ 
කෘෂිකර්ම හා ඉඩම් අමාත්‍යවරයා ලෙස, ඔහු ලංකාවේ කෘෂිකාර්මික ගැටළු ඵලදායී ලෙස සටන් කරන ප්‍රතිපත්තියක් ආරම්භ කළේය, ඉඩම් සංවර්ධන ආඥා පනත ස්ථාපිත කළේය, හා ලංකාවේ සහල් ගැටළු වලට මුහුණ දීම සඳහා කෘෂිකාර්මික ප්‍රතිපත්තියක් හඳුන්වා දුන්නේය. මෙම ප්‍රතිපත්තිය ඔහුට බොහෝ දෙනෙකුගේ ගෞරවය දිනා ගත් අතර, 1936 දී නැවත තේරී පත් වූ ඔහු වසර පහළොවක් අමාත්‍යවරයෙකු ලෙස දිගටම කටයුතු කළේය. ඔහු "කෘෂිකාර්මික නවීකරණය" යන ඵලදායිතා වැඩසටහනක් ද ක්‍රියාත්මක කළේය. ඔහු ඉඩම් පනත හඳුන්වා දුන්නේය, ලංකාවේ සමුපකාර ව්‍යාපාරය පුළුල් කළේය, හා ලංකා බැංකුව ආරම්භ කිරීමට සහාය විය. 1938 දී, ඔහු යාල ජාතික වනෝද්‍යානය ස්ථාපිත කරමින් ශාක හා සත්ව ආරක්ෂණ ආඥා පනත හඳුන්වා දුන්නේය. 1940 දී, ස්වදේශ කටයුතු අමාත්‍යවරයාගේ ඉල්ලීමක් අනුගමනය කිරීම පොලිස්පතිවරයා ප්‍රතික්ෂේප කිරීම හේතුවෙන් ආණ්ඩුකාරවරයා සමඟ ඇති වූ උණුසුම් සාකච්ඡාවකින් පසුව, සේනානායක සිය ඉල්ලා අස්වීම ලබා දුන් අතර, එය අනෙකුත් අමාත්‍යවරුන් විසින් අනුගමනය කරන ලදී. ආණ්ඩුකාරවරයා සමඟ ඇති කරගත් එකඟතාවයකින් ටික කලකට පසු ඉල්ලා අස්වීම් ඉල්ලා අස්කර ගන්නා ලදී.

## දෙවන ලෝක යුද්ධය
ඈත පෙරදිග දෙවන ලෝක යුද්ධය ආරම්භ වීමත් සමඟ, 1941 දෙසැම්බර් 1 වන දින ඔලිවර් ගුණතිලක කොමසාරිස් ලෙස සිවිල් ආරක්ෂක දෙපාර්තමේන්තුවක් පිහිටුවන ලදී. කෘෂිකර්ම හා ඉඩම් අමාත්‍යවරයා සහ ලංකා යුද කවුන්සිලයේ සාමාජිකයෙකු ලෙස ඩී. එස්. සේනානායක ආහාර සැපයුම සහ පාලනය සඳහා ක්‍රියාකාරී කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය. 1942 පාස්කු ඉරිදා ප්‍රහාරය අතරතුර ලංකාවේ ආරක්ෂාව සඳහා එය ලබා ගත හැකි වන පරිදි කොළඹ තුරඟ තරඟ පිටියේ ගුවන් තොටුපළක් වේගයෙන් ඉදිකිරීම ඇතුළු බොහෝ ආරක්ෂක ව්‍යාපෘති ඔහුට පැවරී තිබුණි. මේ කාලය තුළ සේනානායක සහ  ලංකා විශ්ව විද්‍යාලයේ විදුහල්පතිවරයා වූ සිවිල් ආරක්ෂක නියෝජ්‍ය කොමසාරිස් ආචාර්ය අයිවර් ජෙනිංස් අතර සමීප සම්බන්ධතාවයක් වර්ධනය විය. ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා නීතිය පිළිබඳ විශේෂඥයෙකු වූ ආචාර්ය ජෙනිංස් පසුව දිවයිනට නිදහස ලබා ගැනීම අරමුණු කරගත් ව්‍යවස්ථා ප්‍රතිසංස්කරණ පිළිබඳ සේනානායකගේ උපදේශක බවට පත්විය.

## ලංකාවට ස්වාධීනත්වය ලබා ගැනීම
1942 දෙසැම්බර් මාසයේදී, ස්වදේශ කටයුතු අමාත්‍ය ශ්‍රීමත් බාරොන් ජයතිලක විශ්‍රාම ගැනීමෙන් පසු, සේනානායක මහතා සභානායක ධුරයට හා ලංකා රාජ්‍ය මන්ත්‍රණ සභාවේ අමාත්‍ය මණ්ඩලයේ උප සභාපති ධුරයට පත්විය.  1943 මැයි 26 වන දින, බ්‍රිතාන්‍ය රජය විසින් ලංකාවේ ව්‍යවස්ථාමය වෙනස පිළිබඳ 1943 වයිට්හෝල් ප්‍රකාශනය නිකුත් කරන ලද අතර, එමඟින් අමාත්‍යවරුන්ට සැලසුම් ඉදිරිපත් කිරීමට හැකි විය. මෙය ආණ්ඩුකාරවරයා මඟ හැරිය අතර, අමාත්‍යවරුන්ගේ ක්‍රියාකාරකම් නැවැත්වීම සඳහා යටත් විජිත කාර්යාලයෙන් කොමිසමක් ඉල්ලා සිටියේය. ස්වාධීනත්වය පිළිබඳ ජාතික කොංග්‍රසයේ යෝජනාවට එකඟ නොවී සේනානායක මහතා ඉල්ලා අස්වූ අතර, ඒ වෙනුවට ඩොමීනියන් තත්ත්වය පිළිබඳ ඔහුගේ යෝජනාව සමඟ කොමිසම වෙත ගිය අතර, ඔවුන් අමාත්‍යවරුන්ගේ ඉදිරිපත් කිරීම් පිළිගෙන, 1944 XIV වන සැසි පත්‍රිකාවේ මේවා ප්‍රකාශයට පත් කළහ. 1944 දී සෝල්බරි කොමිෂන් සභාව පිහිටුවන ලදී. 1945 දී, ඔහු යටත් විජිත සඳහා රාජ්‍ය ලේකම්  ඔලිවර් ස්ටැන්ලි හමුවීමට ලන්ඩනයට ගියේය. ලන්ඩනයට පැමිණි පසු, ඔහු ඒ වෙනුවට අලුතින් පත් කරන ලද ජෝර්ජ් හෝල් හමුවිය. 1945 බ්‍රිතාන්‍ය මහ මැතිවරණයෙන් කම්කරු පක්ෂයේ ජයග්‍රහණයෙන් පසු ස්ටැන්ලිගේ ස්ටැන්ලිගේ අනුප්‍රාප්තිකයා ඔහු විය. පූර්ණ නිදහස සඳහා පෙළඹවීම සඳහා ඔහු 1946 දී තම අමාත්‍යාංශයෙන් ඉල්ලා අස්විය. එම වසරේදී ඔහු දක්ෂිණාංශික ඩොමීනියන් ගැති පක්ෂ තුනක් ඒකාබද්ධ කිරීමෙන් එක්සත් ජාතික පක්ෂය පිහිටුවා ගත්තේය.
[thumb|right|300px|ස්වයං පාලනයේ ආරම්භය සනිටුහන් කරන විධිමත් උත්සවය, ලංකාවේ පළමු අග්‍රාමාත්‍යවරයා ලෙස ඩී. එස්. සේනානායක මහතා ඉදිරියේ [:en:Prince Henry, Duke of Gloucester|ග්ලූස්ටර් හි ආදිපාද හෙන්රි කුමරු විසින් නිදහස් චතුරශ්‍රයේ දී පළමු පාර්ලිමේන්තුව විවෘත කිරීම]] 
thumb|right|300px|ඩී. එස්. සේනානායක මහතා අග්‍රාමාත්‍ය ධුරයට පත්වීමත් සමඟ ඔහුගේ කැබිනට් මණ්ඩලය 
1947 දී ඉන්දියාවට නිදහස ලබා දීම සහ යටත් විජිත ලේකම් ලෙස ආතර් ක්‍රීච් ජෝන්ස් පත් කිරීම, සෝල්බරි කොමිසම විසින් නිර්දේශ කරන ලද නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව භාවිතා කරමින්, සේනානායකට තම නඩුව ඉදිරියට ගෙන යාමට නව කවුළුවක් ලබා දුන්නේය. ඉන් පසුව පැවති සාකච්ඡා වලදී, බ්‍රිතාන්‍ය රජය ව්‍යවස්ථාමය වෙනසක් සහ ස්වයං පාලනයක් සඳහා සේනානායක ගේ යෝජනා පිළිගත්තේය. සේනානායක රාජ්‍ය කවුන්සිලයට සෝල්බරි ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව ඉදිරිපත් කළ අතර, එය ඡන්දය දුන් අතර එයට විරුද්ධව ඡන්ද තුනක් පමණි. 1947 අගෝස්තු 23 සිට සැප්තැම්බර් 20 දක්වා පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණය පැවැත්විණි. පෙර පැවති සියලුම මැතිවරණවලදී නිතරගයෙන් තේරී පත් වූ සේනානායක මහතා පළමු වරට මීරිගම මැතිවරණ කොට්ඨාශයට තරඟ කළේය. ඔහු ඉන්දියාවේ, ලංකාවේ හා බුරුමයේ බොල්ෂෙවික්-ලෙනින්වාදී පක්ෂයේ එඩ්මන්ඩ් සමරක්කොඩිට එරෙහිව ඡන්ද 16,000 කට වඩා වැඩි ඡන්ද ප්‍රමාණයකින් මැතිවරණ කොට්ඨාශය දිනා ගත්තේය. සේනානායක ගේ පක්ෂය වන එක්සත් ජාතික පක්ෂයට මහ මැතිවරණයේදී බහුතරයක් අහිමි වූ නමුත් සමස්ත ලංකා දෙමළ කොංග්‍රසය සමඟ සන්ධානගතව රජයක් පිහිටුවීමට හැකි විය.

1947 සැප්තැම්බර් 24 වන දින ලංකාවේ ආණ්ඩුකාර ජෙනරාල් ශ්‍රීමත් හෙන්රි මුවර් විසින් දිවයිනේ පළමු කැබිනට් මණ්ඩලය පිහිටුවීම සඳහා ඔහුට ආරාධනා කරන ලදී. 1947 නොවැම්බර් 11 වන දින, සේනානායක හා ශ්‍රීමත් හෙන්රි මුවර්, ලංකාව හා බ්‍රිතාන්‍යය අතර ගිවිසුම් අත්සන් කළ අතර, එය ලංකාවේ නිදහස සඳහා මග පෑදූ ආරක්ෂක ගිවිසුමක් හා මහජන සේවා ගිවිසුම් ඇතුළත් විය. 1947 දෙසැම්බර් මාසයේදී "ලංකාවේ නිදහස් පනත් කෙටුම්පත" සම්මත විය. 1948 පෙබරවාරි 4 වන දින, ලංකාව පාර්ලිමේන්තුව උත්සවාකාරයෙන් විවෘත කිරීමත් සමඟ එහි නිදහස සනිටුහන් කළේය.

## මෙයද බලන
* ශ්‍රී ලංකාවේ දේශපාලන පවුල්

## ආශ්‍රිත
ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ අග්‍රාමාත්‍යවරු
ප්‍රවර්ගය:ගල්කිස්ස ශාන්ත තෝමස් ආදි සිසුවෝ