පැපුවා නවගිනියාවේ ඉතිහාසය

### පළමු ජනාවාසකරණය 
පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂිවලට අනුව, නවීන මිනිසුන් මුලින්ම නවගිනියාවට, ඕස්ට්‍රේලියාවට සහ බිස්මාර්ක් දූපත් සමූහයට පැමිණ ඇත්තේ මීට වසර 42,000 ත් 45,000 ත් අතර කාලයකට පෙරය. බෝගන්විල් හි ජනාවාස වසර 28,000 කට පමණ පෙර ආරම්භ වූ අතර, වඩාත් දුරස්ථ මැනස් දූපතේ ජනාවාස වසර 20,000 කට පමණ පෙර ආරම්භ විය. මේවා අප්‍රිකාවේ සිට මිනිසුන්ගේ මුල්ම සංක්‍රමණවල කොටසක් වූ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ඇති වූ ජනගහනය පූර්ව ඉතිහාසය පුරාවටම ලෝකයේ සෙසු ප්‍රදේශවලින් සාපේක්ෂව හුදකලා විය. මීට වසර 10,000 කට පමණ පෙර මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාම නිසා නවගිනියාව ඕස්ට්‍රේලියාවෙන් වෙන් විය. එසේ වුවද, ඕස්ට්‍රේලියානු ආදිවාසීන් සහ නවගිනියානුවන් මීට වසර 37,000 කට පමණ පෙර සිටම එකිනෙකාගෙන් වෙන් වී සිටියහ.

මීට වසර 7000 කට පමණ පෙර, නවගිනියා කඳුකර ප්‍රදේශවල ස්වාධීනව කෘෂිකර්මාන්තය දියුණු විය. එමගින් එය ස්වාධීනව ශාක වගා කළ ලෝකයේ ප්‍රදේශ කිහිපයෙන් එකක් බවට පත් විය. මහා පරිමාණ කෘෂිකර්මාන්තය ආරම්භ කිරීමට පෙර, සාගෝ, කැනේරියම් ඉන්ඩිකම් සහ කරූකා වැනි සමහර ශාක දැනටමත් වගා කර තිබුණි. පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂිවලින් පෙනී යන්නේ ලැපිටා සංස්කෘතියේ ඔස්ට්‍රෝනීසියානු භාෂාව කතා කරන ජනතාව මීට වසර 3,300 කට පෙර බිස්මාර්ක් දූපත් සමූහයට පැමිණි බවයි. ඔවුන් එම අවස්ථාවේදී ප්‍රධාන භූමියේ ද පදිංචි වූවාද යන්න පැහැදිලි නැත, නමුත් ක්‍රි.පූ. 500 පමණ සිට ඔවුන් වෙරළබඩ ප්‍රදේශවල සිටි බවට ශක්තිමත් සාක්ෂි තිබේ. මෙම ප්‍රජාවන් විශාල වෙළඳ ජාලයන් සමඟ අන්තර් ක්‍රියා කළහ. මෙම වෙළඳ ජාල හරහා කෙසෙල් සහ උක් නවගිනියාවේ සිට ලෝකයේ අනෙකුත් ප්‍රදේශවලට ගමන් කිරීමට ඉඩ ඇත.

නවගිනියාවේ ප්‍රජාවන් ආර්ථික වශයෙන් වෙළඳ ජාල හරහා සම්බන්ධ වී තිබුණි. එසේ වුවද, සමහර දේශපාලන සන්ධාන හැරුණු විට, සෑම ප්‍රජාවක්ම ස්වාධීනව ක්‍රියා කළ අතර, ස්වයංපෝෂිත කෘෂිකර්මාන්තය මත රඳා පැවතුනි. භාණ්ඩ බොහෝ විට ස්ථාපිත දාම ඔස්සේ වෙළඳාම් කළ අතර, සමහර ගම්වැසියන් අසල්වැසි ගම්මානවල භාෂා දැන සිටියහ (කෙසේ වෙතත්, භාෂාව පමණක් දේශපාලන පක්ෂපාතිත්වයේ සලකුණක් නොවීය). සාගර ප්‍රදේශවල පුළුල් වෙළඳ ජාල ද පැවතිණි. මිනිසුන් මෙම මාර්ග ඔස්සේ වැඩි දුරක් ගමන් නොකළද, භාණ්ඩ දේශීය හුවමාරු හරහා දිගු දුරක් ගමන් කළ අතර, සංස්කෘතික පිළිවෙත් ද ඒ ඔස්සේ ව්‍යාප්ත වන්නට ඇත. මෙම සම්බන්ධතා තිබියදීත්, යුරෝපීය පාලනය යටතේ විශාල දේශපාලන ඒකක නිර්මාණය කිරීම සඳහා කිසිදු පූර්වාදර්ශයක් නොතිබූ අතර, බොහෝ අවස්ථාවලදී ඓතිහාසික වශයෙන් ප්‍රතිවිරෝධී සබඳතා හෝ කිසිදු සබඳතාවක් නොතිබූ ප්‍රජාවන් එකට ගෙන එන ලදී.

### යුරෝපීය බලපෑම 
චීනයෙන් සහ අග්නිදිග ආසියාවෙන් නැව් පැමිණ නවගිනියා ප්‍රජාවන් සමඟ සම්බන්ධකම් පැවැත්වීමට ඉඩ ඇත. ඇන්ටෝනියෝ ඩි ඇබ්‍රෙයූ නම් පෘතුගීසි ගවේෂකයා නවගිනියා දූපත සොයාගත් පළමු යුරෝපීයයා විය. පෘතුගීසි වෙළෙන්දෝ දකුණු ඇමරිකානු බතල මොලුකාස් දූපත්වලට හඳුන්වා දුන්හ. එතැන් සිට එය 17 හෝ 18 වැනි සියවසේදී පැපුවා නවගිනියාවට ව්‍යාප්ත වන්නට ඇත. එය මුලින්ම පැමිණියේ දකුණු වෙරළට වන අතර, පසුව රට අභ්‍යන්තරයේ කඳුකර ප්‍රදේශවලට පැතිරී, ප්‍රධාන ආහාරයක් බවට පත් විය. බතල හඳුන්වාදීම, සමහරවිට වෙනත් කෘෂිකාර්මික වෙනස්කම් සමඟ, සාම්ප්‍රදායික කෘෂිකර්මාන්තය සහ සමාජය පරිවර්තනය කළේය. මෙය "බිග් මෑන්" නම් සමාජ ව්‍යුහය ව්‍යාප්ත වීමට හේතු විය. බතල කලින් ප්‍රධාන ආහාරය වූ තල බොහෝ දුරට ප්‍රතිස්ථාපනය කළ අතර, කඳුකර ප්‍රදේශවල ජනගහන වර්ධනයට සැලකිය යුතු ලෙස දායක විය.

1800 ගණන් වන විට ලන්දේසි නැගෙනහිර ඉන්දීය කොදෙව්වන් සමඟ යම් වෙළඳාමක් පැවතුනි. 1860 ගණන්වලදී, "බ්ලැක්බර්ඩිං" වෙළඳාමේ කොටසක් ලෙස නවගිනියාවේ මිනිසුන් ක්වීන්ස්ලන්තයට සහ ෆීජීවලට වහලුන් ලෙස රැගෙන ගියහ. මෙය 1884 දී නතර කරන ලදී. මෙසේ රැගෙන ගිය බොහෝ දෙනා වෙරළබඩ පැපුවා ප්‍රදේශයේ අය වූහ. නවගිනියාවට නැවත පැමිණි අය බටහිර සංස්කෘතිය පිළිබඳ ඔවුන්ගේ අත්දැකීම් ගෙන ආ අතර, විශාලතම බලපෑම වූයේ මෙලනීසියානු පිජින් භාෂාවක් වර්ධනය වීමයි, එය පසුව ටොක් පිසින් භාෂාව බවට පත් විය.

1847 සැප්තැම්බර් 15 වන දින මාරිස්ට් මිෂනාරිවරුන් පිරිසක් වුඩ්ලාර්ක් දූපතට ගිය විට ක්‍රිස්තියානි ආගම නවගිනියාවට හඳුන්වා දෙන ලදී. ආගම මෙන්ම බටහිර සංස්කෘතියේ ප්‍රධාන මූලාශ්‍රය වූයේ මිෂනාරිවරුන් ය. 1884 දී දූපතේ නැගෙනහිර අර්ධය උතුරේ ජර්මනිය සහ දකුණේ එක්සත් රාජධානිය අතර බෙදී ගියේය. ජර්මානු නවගිනියා සමාගම මුලින් වතු සංවර්ධනය කිරීමට උත්සාහ කළ නමුත්, එය අසාර්ථක වූ විට විනිමය වෙළඳාමේ නිරත වීමට පටන් ගත්තේය.
1888 දී බ්‍රිතාන්‍ය ආරක්ෂක ප්‍රදේශය බ්‍රිතාන්‍යය විසින් ඈඳා ගන්නා ලදී. 1902 දී, පැපුවා නව බ්‍රිතාන්‍ය ආධිපත්‍යයක් වූ ඕස්ට්‍රේලියාවේ අධිකාරියට මාරු කරන ලදී. 1905 පැපුවා පනත සම්මත කිරීමත් සමඟ, මෙම ප්‍රදේශය නිල වශයෙන් පැපුවා දේශසීමා ප්‍රදේශය ලෙස නම් කරන ලද අතර, වැදගත්ම බලපෑමක් වූයේ දේශීය සංචාරක රටාවල වෙනස්කම් ය. යටත් විජිත බලධාරීන් ගෝත්‍රික යුද්ධ තහනම් කළ අතර, වැඩ සඳහා ගමන් කිරීම සාමාන්‍ය දෙයක් බවට පත් වූ අතර, මාර්ග මගින් අභ්‍යන්තර ප්‍රදේශ අතර සම්බන්ධතාව වැඩි විය.

යටත් විජිත බලධාරීන් සාමාන්‍යයෙන් තනි ගම් නියෝජිතයන් සමඟ කටයුතු කළද, ජර්මානු හෝ බ්‍රිතාන්‍ය බලධාරීන් ඵලදායී වක්‍ර පාලන ක්‍රමයක් වර්ධනය නොකළහ. ජර්මානු නවගිනියාවේදී, ටොක් පිසින් භාෂාව ප්‍රාදේශීය ජනතාව අතර ව්‍යාප්ත වීමට පටන් ගත් අතර, ජර්මානු බලධාරීන් එය අකමැත්තෙන් වුවද භාවිත කළහ. බ්‍රිතාන්‍ය සහ පසුව ඕස්ට්‍රේලියානු පාලනය යටතේ පැවති ප්‍රදේශවල, මෝටු භාෂාවේ පිජින් අනුවාදයක් වන හිරි මෝටු තථ්‍ය නිල භාෂාවක් ලෙස ස්ථාපිත විය. මෙම මෙහෙයුම අතරතුර, දේශීය සොල්දාදුවන් සහ සහායකයින්ගෙන් ඕස්ට්‍රේලියානු හමුදාවට සැලකිය යුතු දායකත්වයක් ලැබුණි. මේ අතරතුර, ජපන්වරු මිල්න් බොක්ක සටන දියත් කළ අතර, ඔවුන්ගේ ප්‍රහාරය ඕස්ට්‍රේලියානු සහ ඇමරිකානු හමුදා විසින් මැඩපවත්වන ලදී. මෙම සිදුවීම්, අසල පැවති ගුවාඩල්කනල් මෙහෙයුම සමඟ එක්ව, පැසිෆික් යුද්ධයේ හැරවුම් ලක්ෂ්‍යයක් සනිටුහන් කළේය. 1944 වන තෙක් පැවති ඛාදන යුද්ධය අවසානයේ මිත්‍ර පාක්ෂික හමුදා පැපුවා සහ නවගිනියාව සම්පූර්ණයෙන් අත්පත් කර ගත්හ. සමස්තයක් ලෙස, නවගිනියා මෙහෙයුම නිසා ජපන්, ඕස්ට්‍රේලියානු සහ ඇමරිකානු සෙබළුන් 216,000 ක් පමණ මිය ගියහ.

යුද්ධය අතරතුර, භූමි ප්‍රදේශ දෙකෙහිම සිවිල් පාලනය අත්හිටුවා ඒකාබද්ධ හමුදා රජයක් මගින් ප්‍රතිස්ථාපනය කරන ලදී. දෙවන ලෝක යුද්ධය ප්‍රදේශවාසීන් සහ විදේශිකයන් අතර පැවති වෙනස්කම් පිළිබඳ මිථ්‍යාව බිඳ දැමූ අතර, ජනගහනයට පුළුල් ලෝකය සහ නවීන සමාජ හා ආර්ථික අදහස්වලට නිරාවරණය වීමට අවස්ථාව සැලසීය. සන්නිවේදනය පහසු කිරීම සඳහා ටොක් පිසින් සහ හිරි මෝටු යන භාෂා බහුලව භාවිත වූ අතර, ගුවන්විදුලි විකාශන සඳහා ද භාවිතා කරන ලදී. යුද්ධය පැපුවාහි ටොක් පිසින් භාෂාව පුළුල් ලෙස ව්‍යාප්ත වූ පළමු අවස්ථාව විය. යුද්ධය අතරතුර ස්ථාපිත කරන ලද භූමි ප්‍රදේශ දෙකෙහිම ඒකාබද්ධ පාලනය යුද්ධයෙන් පසුව ද පවත්වාගෙන ගියේය.

1946 දී, නවගිනියාව ඕස්ට්‍රේලියානු පාලනය යටතේ එක්සත් ජාතීන්ගේ භාරකාර භූමියක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. 1949 සිට පැපුවා සහ නවගිනියාව යන දෙකෙහිම ගම් සභා පිහිටුවීම ආරම්භ වූ අතර, ඒවායේ සංඛ්‍යාව වසර ගණනාවක් පුරා ක්‍රමයෙන් වැඩි විය. මෙම සභා මගින් විකල්ප බල ව්‍යුහයන් නිර්මාණය වූ අතර, සමහර විට සාම්ප්‍රදායික නායකයන් විසින් ඒවා මෙහෙයවූවත්, පරිපාලන හෝ ව්‍යාපාරික අත්දැකීම් සහිත නායකයන් දෙසට මාරුවීමක් දක්නට ලැබුණි.

ඕස්ට්‍රේලියානු පාලනයේ දේශපාලන අරමුණු අවිනිශ්චිත වූ අතර, ස්වාධීනත්වය සහ ඕස්ට්‍රේලියානු ප්‍රාන්තයක් බවට පත්වීම යන දෙකම විය හැකි අනාගතයන් ලෙස සැලකේ. සමහර ගෝත්‍රිකයන් 1960 සහ 1970 ගණන් වන තුරු බටහිර ජාතීන් සමඟ සම්බන්ධ නොවී සිටියහ. 1968 මැතිවරණයට පෙර පළමු දේශපාලන පක්ෂය වූ පාංගු පටි පිහිටුවන ලදී. බෝගන්විල් භූගෝලීය වශයෙන් බ්‍රිතාන්‍ය සොලමන් දූපත්වලට සමීප වූ අතර, එහි ජනතාව සංස්කෘතික වශයෙන් සොලමන් දූපත්වාසීන් සමඟ වැඩි සම්බන්ධතාවක් දැක්වූහ. කෙසේ වෙතත්, මෙම පතල පැපුවා නවගිනියාවේ ආර්ථික පදනම කෘෂිකර්මාන්තයෙන් පමණක් විවිධාංගීකරණය කිරීම සඳහා ඉතා වැදගත් ලෙස සැලකේ. සොමාරේ කලාපීය ව්‍යාපාර සමඟ වඩා හොඳ සබඳතා අපේක්ෂා කළ අතර, එය දේශීය කණ්ඩායම් සංඛ්‍යාව වැඩි කළ නමුත්, ඔවුන්ගේ කැපී පෙනීම අඩු කර ජාතික දේශපාලන පද්ධතියට එක්වීමට ඔවුන් දිරිමත් කළේය.

ස්වාධීනත්වය සඳහා වූ තල්ලුව ප්‍රධාන වශයෙන් විට්ලම් රජයේ අභ්‍යන්තර ප්‍රතිපත්ති මගින් මෙහෙයවන ලදී. සොමාරේ රටේ පළමු අගමැති ලෙස දිගටම කටයුතු කළේය. මෙය රාජ්‍ය සේවයේ ප්‍රතිව්‍යුහගත කිරීමට සහ කාර්යක්ෂමතාව අඩුවීමට හේතු විය, විශේෂයෙන්ම ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල සේවා සැපයීමේදී. 1980 ගණන් වන විට සිවිල් සේවය සහ හමුදාව දේශපාලනීකරණය වීම නිසා ඔවුන්ගේ කාර්යක්ෂමතාව සහ වගවීම තවදුරටත් පහත වැටුණි.

පැහැදිලිව අර්ථ දක්වා ඇති දේශපාලන පක්ෂ සහිත දෙපක්ෂ ක්‍රමයක් වර්ධනය කිරීමට දැරූ අසාර්ථක උත්සාහයක් ලෙස ඡන්ද ක්‍රමය වෙනස් කරන ලදී. ජාතික රජයන් ව්‍යවස්ථාමය ක්‍රමවේදයන්ට අනුව වෙනස් විය. 1977 මැතිවරණයෙන් පසුව අගමැති ධුරය දැරූ සොමාරේ, 1980 දී විශ්වාසභංග යෝජනාවකින් ඉවත් කරන ලද අතර, ඒ වෙනුවට ජුලියස් චාන් පත් විය. 1982 මැතිවරණයෙන් නැවතත් අගමැති වූ සොමාරේ, 1985 දී තවත් විශ්වාසභංග යෝජනාවකින් පරාජයට පත් විය. බෝගන්විල් ගැටලුව ස්වාධීනත්වයෙන් පසුව ද පැවතුණි. 1975-76 දී බෝගන්විල් දූපතේ ඇති වූ වෙන්වීමේ ව්‍යාපාරය හේතුවෙන් පැපුවා නවගිනියා ව්‍යවස්ථාව වෙනස් කර, පළාත් රජය පිළිබඳ කාබනික නීතිය මගින් පළාත් 19 කට නීත්‍යානුකූලව බලය පවරන ලදී.

ඕස්ට්‍රේලියානු පාලනය යටතේ සටන් සැලකිය යුතු ලෙස අඩු වුවද, 1970 ගණන්වල කඳුකර ප්‍රදේශවල ගෝත්‍රික ගැටුම් වැඩි විය. මෙම ප්‍රදේශ බාහිර පාලනය යටතේ පැවතියේ අඩු කාලයක් නිසා, පැරණි ගෝත්‍රික ගැටුම් සිහිපත් කරමින් ස්වාධීනත්වයෙන් පසුව ඒවා නැවත ආරම්භ විය. එහි පළමු හදිසි අවස්ථාව 1979 දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද නමුත්, එය සහ ඒ හා සමාන මැදිහත්වීම් ප්‍රචණ්ඩත්වය මැඩපැවැත්වූයේ නැත. නගරවල විරැකියාව සහ අසමාන ස්ත්‍රී පුරුෂ අනුපාතය හේතුවෙන් ගෝත්‍රික ගැටුම් කල්ලි බිහිවීම දක්වා වර්ධනය විය. කල්ලි ප්‍රචණ්ඩත්වය නිසා 1984 දී පෝට් මෝර්ස්බිහි හදිසි තත්ත්වයක් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද අතර, එය පැපුවා නවගිනියා ආරක්ෂක බලකායේ (PNGDF) මැදිහත්වීමට හේතු විය. මෙම යෙදවීමේ සාර්ථකත්වය නිසා වෙනත් තැන්වලටද පොලිස් සහ හමුදා මැදිහත්වීම් සිදුවිය. පොලීසිය සහ හමුදාව යන දෙකම දේශපාලනීකරණය වී විනය අඩු විය. ඊට ප්‍රතිචාර වශයෙන් පුද්ගලික ආරක්ෂාව සඳහා ඇති ඉල්ලුම වැඩි වූ අතර, විදේශ ආයෝජන අධෛර්යමත් විය. 1995 දී පළාත් රජයන් ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද අතර, ඒවා අදාළ ජාතික මන්ත්‍රීවරුන්ගෙන් සහ පත් කරන ලද සාමාජිකයන් ගණනාවකින් සමන්විත විය. ඔවුන්ගේ වගකීම් සමහරක් පළාත් පාලන ආයතන වෙත පවරන ලදී. මෙම හැකියාවේ ඌනතාවය නිසා ජාතික මන්ත්‍රීවරුන් දේශීය මට්ටමින් සැලකිය යුතු බලතල ලබා ගත්හ. 1997 දී, කුලී හේවායන් බඳවා ගැනීම සම්බන්ධ සැන්ඩ්ලයින් සිද්ධිය හේතුවෙන් ජාතික රජය බිඳ වැටුණි. නවසීලන්තය මැදිහත් වූ සාම සාකච්ඡා වලින් පසුව, 1998 ජනවාරි මාසයේදී සටන් විරාමයක් ඇති විය. කෙසේ වෙතත්, බෝගන්විල් පතල වසා දැමීම රජයේ මූල්‍ය කටයුතුවලට ගැටලු ඇති කළ නමුත්, තෙල්, ඛනිජ සහ වන නිෂ්පාදන අපනයනය පුළුල් කිරීම 1990 ගණන්වල මුල් භාගයේදී ආර්ථිකය යථා තත්ත්වයට පත් කිරීමට හේතු විය. මෙම වර්ධනය අසමානතාවය අඩු කළේ නැත, තවද රජයේ සේවාවන් පහත වැටුණි.

බෝගන්විල් සාම ගිවිසුම 2001 දී අත්සන් කරන ලද අතර, ඒ යටතේ බෝගන්විල්ට අනෙකුත් පළාත්වලට වඩා වැඩි ස්වාධීනත්වයක් ලැබෙන අතර, අනාගතයේදී ස්වාධීනත්වය පිළිබඳ ජනමත විචාරණයක් පවත්වනු ඇත.

2011 දී, පාර්ලිමේන්තුව විසින් තේරී පත් වූ අගමැති පීටර් ඕ'නීල් සහ අගමැති ධුරය දැරීමට ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය විසින් තීන්දු කරන ලද සොමාරේ අතර ව්‍යවස්ථාමය අර්බුදයක් ඇති විය. පාර්ලිමේන්තුව ඉදිරි මැතිවරණ කල් දැමීමට ඡන්දය දුන්නද, ඔවුන්ට ඒ සඳහා ව්‍යවස්ථාමය බලයක් නොතිබූ අතර, පැපුවා නවගිනියා මැතිවරණ කොමිසම දිගින් දිගටම සූදානම් විය. 2012 ජාතික මැතිවරණය නියමිත පරිදි පැවැත්වුණු අතර, ඕ'නීල් නැවත වරක් පාර්ලිමේන්තුවේ බහුතරයකින් අගමැති ලෙස තේරී පත් විය. සොමාරේ ඕ'නීල්ගේ රජයට එක් වූ අතර, සොමාරේට සහාය දුන් උසාවි විනිසුරුවන්ට එරෙහි චෝදනා ඉවත් කරන ලදී.

2012-2017 ඕ'නීල් රජයට දූෂණ සෝලියෙන් මිදීමට නොහැකි විය. මූල්‍ය වංචා මෙන්ම APEC පැපුවා නවගිනියා 2018 රැස්වීම සඳහා මිල අධික මෝටර් රථ මිලදී ගැනීම පිළිබඳ විවේචන ද ඕ'නීල්ට පීඩනයක් ඇති කළ අතර, රජයෙන් ඉවත් වීම් වලට හේතු විය.

බෝගන්විල් ස්වයං පාලන කලාපයේ බැඳීම් රහිත ස්වාධීනත්ව ජනමත විචාරණයක් සඳහා 2019 නොවැම්බර් 23 දින ඡන්දය දීමේ දිනය ලෙස රජය විසින් නියම කරන ලදී. ඡන්දදායකයින් අති බහුතරයකින් (98.31%) ස්වාධීනත්වය සඳහා ඡන්දය දුන්හ. අගමැති ජේම්ස් මාරපේගේ පාංගු පක්ෂය 2022 මැතිවරණයේදී වැඩිම ආසන සංඛ්‍යාවක් ලබා ගත් අතර, ඔහුට පැපුවා නවගිනියාවේ අගමැති ලෙස දිගටම කටයුතු කිරීමට හැකි විය.

## යොමු කිරීම්