නියු හි රජය සහ දේශපාලනය

1974 නියු ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා පනත මගින් විධායක බලය නවසීලන්තයේ අයිතිය ඇති මහරජතුමාට සහ නවසීලන්ත ආණ්ඩුකාරවරයාට පවරා ඇත. ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ සඳහන් වන්නේ එදිනෙදා භාවිතයට අගමැති (වර්තමානයේ 2020 ජුනි 11 සිට ඩල්ටන් ටැගෙලගි) සහ තවත් අමාත්‍යවරුන් තිදෙනෙකුගෙන් සමන්විත කැබිනට් මණ්ඩලයක් විසින් ස්වෛරීභාවය ක්‍රියාත්මක කිරීම ඇතුළත් වන බවයි. අගමැති සහ අමාත්‍යවරුන් ජාතියේ පාර්ලිමේන්තුව වන නියු සභාවේ සාමාජිකයින් වේ.

සභාව සාමාජිකයින් 20 දෙනෙකුගෙන් සමන්විත වන අතර, ඔවුන්ගෙන් 14 දෙනෙකු එක් එක් ගමේ මැතිවරණ කොට්ඨාශයේ ඡන්දදායකයින් විසින් තෝරා පත් කර ගනු ලබන අතර, සියලුම මැතිවරණ කොට්ඨාශවල සියලුම ලියාපදිංචි ඡන්දදායකයින් විසින් හය දෙනෙකු තෝරා ගනු ලැබේ. ඡන්දදායකයින් නවසීලන්ත පුරවැසියන් විය යුතු අතර, අවම වශයෙන් මාස තුනක් පදිංචිව සිටිය යුතු අතර, අපේක්ෂකයින් ඡන්දදායකයින් සහ මාස 12 ක් පදිංචිව සිටිය යුතුය. නියු හි උපන් සෑම කෙනෙකුම ඡන්දදායක ලැයිස්තුවේ ලියාපදිංචි විය යුතුය.

නියු හි කිසිදු දේශපාලන පක්ෂ නොමැත; සියලුම සභා සාමාජිකයින් ස්වාධීන අය වෙති. මෙතෙක් පැවති එකම නියු දේශපාලන පක්ෂය වන නියු ජනතා පක්ෂය (1987–2003), එක් වරක් (2002 දී) ජයග්‍රහණය කර ඊළඟ වසරේ විසුරුවා හරින ලදී.

මැතිවරණයකින් පසු සභාවේ පළමු රැස්වීමේදී ව්‍යවස්ථාදායක සභාව එහි පළමු නිලධාරියා ලෙස කථානායකවරයෙකු තෝරා පත් කර ගනී. කථානායකවරයා අගමැති ධුරය සඳහා නාමයෝජනා ඉල්ලා සිටී; සාමාජිකයින් 20 දෙනාගෙන් වැඩිම ඡන්ද ලබාගත් අපේක්ෂකයා තේරී පත් වේ. රජයේ විධායක අංශය වන කැබිනට් මණ්ඩලයක් පිහිටුවීම සඳහා අගමැති තවත් සාමාජිකයින් තිදෙනෙකු තෝරා ගනී. මහ මැතිවරණය සෑම වසර තුනකට වරක් පැවැත්වේ, මෑතකදී 2023 අප්‍රේල් 29 වන දින.

විධායකයෙන් සහ ව්‍යවස්ථාදායකයෙන් ස්වාධීන අධිකරණයට, ලන්ඩනයේ ප්‍රිවි කවුන්සිලයේ අධිකරණ කමිටුවට අභියාචනා ඉදිරිපත් කරන මහාධිකරණයක් සහ අභියාචනාධිකරණයක් ඇතුළත් වේ.

### ආරක්ෂක සහ විදේශ කටයුතු 
1974 සැප්තැම්බර් 3 වන දින ජනතාව ජනමත විචාරණයකින් ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව අනුමත කළ දා සිට නියු, නවසීලන්තය සමඟ නිදහස් සම්බන්ධතාවයකින් ස්වයං පාලන රාජ්‍යයක් ලෙස ක්‍රියාත්මක වී ඇත. නියු එහි අභ්‍යන්තර කටයුතු සඳහා සම්පූර්ණයෙන්ම වගකිව යුතුය. එහි බාහිර සම්බන්ධතා සම්බන්ධයෙන් නියුගේ ස්ථාවරය එතරම් පැහැදිලි නැත. නියු ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා පනතේ 6 වන වගන්තියේ මෙසේ සඳහන් වේ: "මෙම පනතේ හෝ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ කිසිවක් නියුහි බාහිර කටයුතු සහ ආරක්ෂාව සඳහා නවසීලන්තයේ අයිතිය ඇති මහරජතුමියගේ වගකීම්වලට බලපාන්නේ නැත." 8 වන වගන්තිය පැහැදිලි කරයි, නමුත් තවමත් ස්ථාවරය අපැහැදිලි කරයි:මෙම පනතේ 6 සහ 7 වගන්තිවල [විදේශ කටයුතු සහ ආරක්ෂක සහ ආර්ථික සහ පරිපාලන සහාය සම්බන්ධයෙන් පිළිවෙලින්] විධිවිධානවලට සහ නවසීලන්ත අගමැති සහ නියු අගමැති අතර සාකච්ඡා කිරීමෙන් පසු, ඔවුන්ගේ අදාළ රජයන්ගේ ප්‍රතිපත්තිවලට අනුකූලව, නවසීලන්තය සහ නියු අතර ධනාත්මක සහයෝගීතාවයක් ඉල්ලා සිටිය හැකි නවසීලන්තය සහ නියු අතර සම්බන්ධතාවයේ වෙනත් ඕනෑම අංශයකට බලපැවැත්විය යුතුය; සහ, මෙම ප්‍රතිපත්ති ක්‍රියාත්මක කිරීම සඳහා නියු නීතියේ කිසියම් විධිවිධානයක් පැනවීම සුදුසු බව පෙනේ නම්, එම විධිවිධාන ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ නියම කර ඇති ආකාරයට සිදු කළ හැකිය, නමුත් වෙනත් ආකාරයකින් නොවේ."

නියුට නවසීලන්තයේ වෙලින්ටන්හි නියෝජිත මෙහෙවරක් (මහ කොමසාරිස් කාර්යාලයක්) ඇත.

මුලදී, නියු හි විදේශ සබඳතා සහ ආරක්ෂාව නවසීලන්තයේ වගකීම විය. කෙසේ වෙතත්, නියු ක්‍රමයෙන් නවසීලන්තයෙන් ස්වාධීනව තමන්ගේම විදේශ සබඳතා වර්ධනය කර ගැනීමට පටන් ගත්තේය. එය 2007 දෙසැම්බර් 12 වන දින මහජන චීන සමූහාණ්ඩුව සමඟ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සබඳතා ස්ථාපිත කළේය. නියු විසින් අත්සන් කරන ලද ඒකාබද්ධ නිවේදනය සහ චීනය තායිවාන් ප්‍රශ්නය සම්බන්ධයෙන් නවසීලන්තය සහ චීනය එකඟ වූ දෙයට වඩා වෙනස් ය. නවසීලන්තය තායිවානය පිළිබඳ චීනයේ ස්ථාවරය "පිළිගත්" නමුත් කිසි විටෙකත් එයට පැහැදිලිව එකඟ වී නැත, නමුත් නියු "ලෝකයේ ඇත්තේ එකම චීනයක් පමණක් බවත්, මහජන චීන සමූහාණ්ඩුවේ රජය මුළු චීනයම නියෝජනය කරන එකම නීත්‍යානුකූල රජය බවත්, තායිවානය චීනයේ භූමියෙන් වෙන් කළ නොහැකි කොටසක් බවත් පිළිගනී." 2012 අගෝස්තු 30 වන දින නියු ඉන්දියාව සමඟ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සබඳතා ඇති කර ගත්තේය. 2014 ජුනි 10 වන දින නියු රජය නිවේදනය කළේ නියු තුර්කිය සමඟ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සබඳතා ඇති කර ගත් බවයි. තුර්කියේ ඉස්තාන්බුල්හි පැවති පැසිෆික් කුඩා දූපත් රාජ්‍ය විදේශ අමාත්‍යවරුන්ගේ රැස්වීමේදී ගරු යටිතල පහසුකම් අමාත්‍ය ඩල්ටන් ටැගෙලගි ගිවිසුම විධිමත් කළේය.

නියු ජනතාව නවසීලන්ත හමුදාවේ කොටසක් ලෙස සටන් කර ඇත. පළමු ලෝක යුද්ධ සමයේදී (1914–1918), නවසීලන්තයේ නවසීලන්ත (මාඕරි) පුරෝගාමී බලඇණියේ කොටසක් ලෙස සොල්දාදුවන් 200 ක් පමණ යවා ඇත.

නියු යනු ජනරජයක් නොවන නමුත්, වසර ගණනාවක් තිස්සේ ISO රටේ නාම ලැයිස්තුවේ (ISO 3166-1) එහි සම්පූර්ණ නම "නියු ජනරජය" ලෙස දක්වා ඇත. 2011 ජූලි 14 දිනැති එහි පුවත් පත්‍රිකාවේ, මෙය වැරැද්දක් බව ISO පිළිගෙන ඇති අතර "ජනරජය" යන වචන ISO රටේ නාම ලැයිස්තුවෙන් මකා දමා ඇත.

නියුහි නිත්‍ය ස්වදේශීය හමුදා බලකායක් නොමැත; ආරක්ෂාව නවසීලන්තයේ වගකීමයි. නවසීලන්ත ආරක්ෂක බලකායට භූමිය මෙන්ම එහි අක්වෙරළ සුවිශේෂී ආර්ථික කලාපය (EEZ) ආරක්ෂා කිරීමේ වගකීම් ඇත. මුළු අක්වෙරළ EEZ වර්ග කිලෝමීටර් 317,500 (වර්ග සැතපුම් 122,600) පමණ වේ. රාජකීය නවසීලන්ත නාවික හමුදාවේ යාත්‍රා මෙම කාර්යය සඳහා යොදා ගත හැකිය, එහි ආරක්ෂක පන්තියේ අක්වෙරළ මුර සංචාර යාත්‍රා ඇතුළුව. මෙම නාවික හමුදාවන්ට P-8 Poseidons ඇතුළු රාජකීය නවසීලන්ත ගුවන් හමුදා ගුවන් යානා ද සහාය විය හැකිය. නවසීලන්ත හමුදා නියු සඳහා අමතර සැපයුම් සහ විශේෂිත සහාය ද සපයයි.

කෙසේ වෙතත්, මෙම හමුදා ප්‍රමාණයෙන් සීමිත වන අතර, උදාහරණයක් ලෙස, කලාතුරකින් ගුවන් හමුදා EEZ කලාපයට ඉහළින් පියාසර කිරීම පමණි. 2023 දී නවසීලන්ත හමුදා රජය විසින් විස්තර කරන ලද්දේ කලාපීය අභියෝගවලට ප්‍රතිචාර දැක්වීමට "සුදුසු තත්වයක නොමැති" බවයි. නවසීලන්තය පසුව ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද "ආරක්ෂක ප්‍රතිපත්ති සහ උපාය මාර්ග ප්‍රකාශය" සඳහන් කළේ ආරක්ෂක පරිසරය හැඩගැස්වීම, "විශේෂයෙන් පැසිෆික් කලාපයේ සහ ඒ සඳහා ආරක්ෂාවට සහාය වීම කෙරෙහි අවධානය යොමු කිරීම" කෙරෙහි වැඩි අවධානයක් යොමු කරන බවයි.

නියුට තමන්ගේම රේගු රෙගුලාසි ඇත.

## යොමු කිරීම්