චිලී හි ආර්ථිකය

සන්තියාගෝ හි චිලී මහ බැංකුව රටේ මධ්‍යම බැංකුව ලෙස සේවය කරයි. චිලී මුදල් ඒකකය චිලී පෙසෝ (CLP) වේ. චිලී යනු දකුණු ඇමරිකාවේ වඩාත්ම ස්ථාවර සහ සමෘද්ධිමත් ජාතීන්ගෙන් එකකි, මානව සංවර්ධනය, තරඟකාරිත්වය, ගෝලීයකරණය, ආර්ථික නිදහස සහ දූෂණය පිළිබඳ අඩු සංජානනය අතින් ලතින් ඇමරිකානු ජාතීන්ට නායකත්වය දෙයි. 2013 ජූලි මාසයේ සිට, චිලී ලෝක බැංකුව විසින් "ඉහළ ආදායම් ලබන ආර්ථිකයක්" ලෙස සලකනු ලැබේ.

චිලී දකුණු ඇමරිකාවේ ඉහළම ආර්ථික නිදහස (ලොව පුරා 22 වන ස්ථානයේ) ඇති බව හෙරිටේජ් පදනමේ චිලී පවසයි. එහි ස්වාධීන හා කාර්යක්ෂම අධිකරණ පද්ධතිය සහ විචක්ෂණශීලී රාජ්‍ය මූල්‍ය කළමනාකරණය හේතුවෙන්. 2010 මැයි මාසයේදී චිලී OECD හා සම්බන්ධ වූ පළමු දකුණු ඇමරිකානු රට බවට පත්විය. 2006 දී, චිලී ලතින් ඇමරිකාවේ ඉහළම නාමික ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය ඇති රට බවට පත්විය. 2020 වන විට, චිලී ලතින් ඇමරිකාවේ (උරුගුවේ සහ පැනමාවට පිටුපසින්) නාමික ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් තුන්වන ස්ථානයේ සිටී.

තඹ කැණීම චිලීයේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 20% ක් සහ අපනයන වලින් 60% ක් වේ. එස්කොන්ඩිඩා යනු ලොව විශාලතම තඹ පතල වන අතර එය ගෝලීය සැපයුම්වලින් 5% කට වඩා නිෂ්පාදනය කරයි. 1999 දී චිලී මධ්‍යස්ථ ආර්ථික පසුබෑමක් අත්විඳීමට පටන් ගත්තේය. 2003 වන තෙක් ආර්ථිකය මන්දගාමීව පැවති අතර, එය යථා තත්ත්වයට පත්වීමේ පැහැදිලි සලකුණු පෙන්වීමට පටන් ගත් අතර, දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 4.0% ක වර්ධනයක් අත්කර ගත්තේය. චිලී ආර්ථිකය 2004 වසර 6% ක වර්ධනයකින් අවසන් කළේය. සැබෑ දළ දේශීය නිෂ්පාදිත වර්ධනය 2005 දී 5.7% ක් වූ අතර 2006 දී 4% දක්වා පහත වැටුණි. 2007 දී දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය 5% කින් වර්ධනය විය. 2012 දී සැබෑ දළ දේශීය නිෂ්පාදිත වර්ධනය 5.5% ක් විය. 2013 පළමු කාර්තුවේදී වර්ධනය 4.1% දක්වා මන්දගාමී විය.

ලෝක බැංකුවට අනුව, විරැකියා අනුපාතය 2022 දී 7.8% ක් විය. කෘෂිකර්මාන්තය, පතල් කැණීම් සහ ඉදිකිරීම් ක්ෂේත්‍රයන්හි ශ්‍රම හිඟයක් වාර්තා වී ඇත. කෙසේ වෙතත්, චිලීයේ විචාරකයින් තර්ක කරන්නේ සැබෑ දරිද්‍රතා සංඛ්‍යාලේඛන නිල වශයෙන් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද සංඛ්‍යාලේඛනවලට වඩා සැලකිය යුතු ලෙස ඉහළ බවයි. බොහෝ යුරෝපීය රටවල ප්‍රිය කරන සාපේක්ෂ මිනුම් දණ්ඩ භාවිතා කරමින්, චිලී ජාතිකයන්ගෙන් 27% ක් දුප්පත් වනු ඇති බව ECLAC හි ජුවාන් කාලෝස් ෆෙරෙස් පවසයි.

2012 වන විට, මිලියන 11.1 ක් පමණ (ජනගහනයෙන් 64%) රජයේ සුභසාධන වැඩසටහන් වලින් ප්‍රතිලාභ ලබන අතර, "සමාජ ආරක්ෂණ කාඩ්පත" හරහා, එයට දරිද්‍රතාවයෙන් පෙළෙන ජනගහනය සහ දරිද්‍රතාවයට වැටීමේ අවදානමක් ඇති අය ඇතුළත් වේ. පෞද්ගලීකරණය කරන ලද ජාතික විශ්‍රාම වැටුප් ක්‍රමය (AFP) දේශීය ආයෝජන දිරිමත් කර ඇති අතර දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් ආසන්න වශයෙන් 21% ක ඇස්තමේන්තුගත මුළු දේශීය ඉතුරුම් අනුපාතයකට දායක වී ඇත. අනිවාර්ය පෞද්ගලික විශ්‍රාම වැටුප් ක්‍රමය යටතේ, බොහෝ විධිමත් අංශයේ සේවකයින් තම වැටුපෙන් 10% ක් පෞද්ගලිකව කළමනාකරණය කරන ලද අරමුදල්වලට ගෙවයි. චිලී රාජ්‍යයේ අභ්‍යන්තර රජයේ සංඛ්‍යාලේඛනවලින් පෙනී යන්නේ උද්ධමනය සහ මෑත කාලීන ඉහළ තඹ මිල ගණන් සැලකිල්ලට ගත් විට පවා, එතැන් සිට එක්සත් ජනපදය සහ චිලී අතර ද්විපාර්ශ්වික වෙළඳාම 60% ට වඩා වර්ධනය වී ඇති බවයි. චිලී රජය සිය විදේශ ණය ගෙවීම දිගටම කරගෙන යන අතර, 2006 අවසානයේ රාජ්‍ය ණය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 3.9% ක් පමණි.

### ඛනිජ සම්පත් 
චිලී ඛනිජ සම්පත් වලින් පොහොසත් ය, විශේෂයෙන් තඹ සහ ලිතියම්. විදුලි වාහන සඳහා බැටරි සඳහා ලිතියම් වල වැදගත්කම සහ විදුලි මිශ්‍රණයේ වරින් වර පුනර්ජනනීය බලශක්තිය විශාල ප්‍රමාණයක් භාවිතා කරමින් විදුලි ජාල ස්ථායිකරණය කිරීම හේතුවෙන්, චිලී භූ දේශපාලනිකව ශක්තිමත් කළ හැකි යැයි සැලකේ. කෙසේ වෙතත්, ලෝකයේ අනෙකුත් ප්‍රදේශවල පුළුල් නිෂ්පාදනය සඳහා ආර්ථික දිරිගැන්වීම්වල බලය අවතක්සේරු කිරීම සම්බන්ධයෙන් මෙම ඉදිරිදර්ශනය විවේචනයට ලක්ව ඇත.[26]

2019 දී, රට ලොව විශාලතම තඹ, අයඩින් සහ රීනියම්, ලිතියම් සහ මොලිබ්ඩිනම් හි දෙවන විශාලතම නිෂ්පාදකයා, රිදී හි හත්වන විශාලතම නිෂ්පාදකයා, පොටෑෂ් හි අටවන විශාලතම නිෂ්පාදකයා, සල්ෆර් හි දහතුන්වන නිෂ්පාදකයා සහ ලෝකයේ යකඩ ලෝපස් හි දහතුන්වන නිෂ්පාදකයා විය. 2023 දී එය ගෝලීය වශයෙන් සිව්වන විශාලතම රිදී නිෂ්පාදකයා විය. රටෙහි සැලකිය යුතු රන් නිෂ්පාදනයක් ද ඇත: 2006 සහ 2017 අතර, රට වාර්ෂිකව 2017 දී ටොන් 35.9 සිට 2013 දී ටොන් 51.3 දක්වා නිෂ්පාදනය කරන ලදී, එහිදී 2015 දී රන් නිෂ්පාදනය මෙට්‍රික් ටොන් 43 කි.

### කෘෂිකර්මය 
චිලීයේ කෘෂිකර්මාන්තය එහි විශේෂිත භූගෝලීය, දේශගුණය සහ භූ විද්‍යාව සහ මානව සාධක හේතුවෙන් විවිධ ක්‍රියාකාරකම් රාශියක් ආවරණය කරයි. ඓතිහාසික වශයෙන් කෘෂිකර්මාන්තය චිලී ආර්ථිකයේ එක් පදනමකි. දැන් කෘෂිකර්මාන්තය සහ වන වගාව, දැව කැපීම සහ ධීවර කර්මාන්තය වැනි ආශ්‍රිත අංශ 2007 වන විට දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 4.9% ක් පමණක් වන අතර රටේ ශ්‍රම බලකායෙන් 13.6% ක් සේවයේ යොදවයි. චිලී යනු චෙරි සහ බ්ලූබෙරි නිෂ්පාදනය කරන ලොව විශාලතම නිෂ්පාදකයින් 5 දෙනාගෙන් එකක් වන අතර, ඉහළ වටිනාකමක් ඇති පලතුරු අපනයනය කිරීම කෙරෙහි අවධානය යොමු කරමින් මිදි, ඇපල්, කිවි, පීච්, ප්ලම් සහ ලා දුඹුරු යන ලොව විශාලතම නිෂ්පාදකයින් 10 දෙනාගෙන් එකකි. චිලී හි තවත් ප්‍රධාන කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදන අතර පෙයාර්ස්, ළූණු, තිරිඟු, බඩ ඉරිඟු, ඕට්ස්, සුදුළූණු, ඇස්පරගස්, බෝංචි, හරක් මස්, කුකුළු මස්, ලොම්, මාළු, දැව සහ කංසා ඇතුළත් වේ. එහි භූගෝලීය හුදකලාව සහ දැඩි සිරිත් විරිත් ප්‍රතිපත්ති නිසා චිලී පිස්සු ගව රෝග, පළතුරු මැස්සන් සහ ෆිලොක්සෙරා වැනි රෝග සහ පළිබෝධකයන්ගෙන් තොරය. මෙය, උතුරු අර්ධගෝලයට වඩා බෙහෙවින් වෙනස් අස්වනු නෙළන කාලයන් ඇති දකුණු අර්ධගෝලයේ එහි පිහිටීම සහ එහි පුළුල් පරාසයක කෘෂිකාර්මික තත්වයන් චිලී හි ප්‍රධාන සංසන්දනාත්මක වාසි ලෙස සැලකේ. කෙසේ වෙතත්, චිලී හි කඳුකර භූ දර්ශනය කෘෂිකර්මාන්තයේ ප්‍රමාණය සහ තීව්‍රතාවය සීමා කරන බැවින් වගා කළ හැකි ඉඩම් මුළු භූමි ප්‍රමාණයෙන් 2.62% කට පමණක් අනුරූප වේ. චිලී දැනට කෘෂිකාර්මික ඉඩම් හෙක්ටයාර 14,015 ක් භාවිතා කරයි.

චිලී යනු නෝර්වේට පසුව ලොව දෙවන විශාලතම සැමන් නිෂ්පාදකයා වේ. 2019 දී, එය ගෝලීය සැපයුමෙන් 26% කට වගකිව යුතු විය. වයින් සම්බන්ධයෙන්, චිලී සාමාන්‍යයෙන් ලෝකයේ විශාලතම නිෂ්පාදකයින් 10 දෙනා අතර වේ. 2018 දී එය 6 වන ස්ථානයේ සිටියේය.

### සංචාරක ව්‍යාපාරය 
පසුගිය දශක කිහිපය තුළ චිලීයේ සංචාරක ව්‍යාපාරය තිරසාර වර්ධනයක් අත්විඳ ඇත. 2005 දී සංචාරක ව්‍යාපාරය 13.6% කින් වර්ධනය වූ අතර එයින් ඩොලර් බිලියන 4.5 කට වඩා උපයා ඇති අතර එයින් බිලියන 1.5 ක් විදේශීය සංචාරකයින් විසින් උපයා ඇත. ජාතික සංචාරක සේවයට (සර්නාටූර්) අනුව, වසරකට මිලියන 2 ක ජනතාවක් රට නැරඹීමට පැමිණේ. මෙම අමුත්තන්ගෙන් වැඩි දෙනෙක් ඇමරිකානු මහාද්වීපයේ අනෙකුත් රටවලින්, ප්‍රධාන වශයෙන් ආර්ජන්ටිනාවෙන් පැමිණෙති; ඉන්පසු එක්සත් ජනපදය, යුරෝපය සහ බ්‍රසීලයෙන් වැඩි වන සංඛ්‍යාවක් පැමිණෙන අතර දකුණු කොරියාවෙන් සහ චීනයෙන් ආසියානුවන් සංඛ්‍යාව වැඩි වේ.

සංචාරකයින් සඳහා ප්‍රධාන ආකර්ෂණයන් වන්නේ රටේ අන්ත කලාපවල පිහිටා ඇති ස්වභාවික සුන්දරත්වයෙන් යුත් ස්ථාන ය: උතුරේ සැන් පේද්‍රෝ ද ඇටකාමා, ඉන්කායික් ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය, ඇල්ටිප්ලානෝ විල් සහ සඳ නිම්නය අගය කිරීමට පැමිණෙන විදේශීය සංචාරකයින් අතර ඉතා ජනප්‍රියය. උතුරේ ද පුට්‍රේ හි, චුන්ගාරා විල මෙන්ම පරිනකොටා සහ පොමරේප් ගිනි කඳු ද ඇත, ඒවා පිළිවෙලින් මීටර් 6,348 සහ මීටර් 6,282 ක උන්නතාංශයකින් යුක්ත වේ. මධ්‍යම ඇන්ඩීස් පුරා ජාත්‍යන්තර කීර්තියක් ඇති පෝර්ටිලෝ, වැලේ නෙවාඩෝ සහ ටර්මාස් ඩි චිලන් ඇතුළු ස්කී රිසෝට් රාශියක් ඇත.

දකුණේ ප්‍රධාන සංචාරක ස්ථාන වන්නේ ජාතික වනෝද්‍යාන (වඩාත් ජනප්‍රිය වන්නේ අරෞකානියාවේ කොන්ගුයිලියෝ ජාතික වනෝද්‍යානයයි) සහ ඉස්ලා මෝචා සහ නහුවෙල්බුටා ජාතික වනෝද්‍යානය සහිත ටිරුවා සහ කැනෙටේ අවට වෙරළබඩ ප්‍රදේශය, චිලෝ දූපත් සමූහය සහ ලගුනා සැන් රෆායෙල් ජාතික වනෝද්‍යානය, එහි බොහෝ ග්ලැසියර සහිත පැටගෝනියාව සහ ටොරස් ඩෙල් පේන් ජාතික වනෝද්‍යානය ඇතුළත් වේ. එහි අද්විතීය ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය සමඟ ලෝක උරුමයක් වන වල්පරයිසෝ මධ්‍යම වරාය නගරය ද ජනප්‍රියයි. අවසාන වශයෙන්, පැසිෆික් සාගරයේ පාස්කු දූපත චිලී සංචාරක ගමනාන්තවලින් එකකි.

දේශීය සංචාරකයින් සඳහා, සංචාරක ව්‍යාපාරය බොහෝ දුරට ගිම්හානයේදී (දෙසැම්බර් සිට මාර්තු දක්වා) සංකේන්ද්‍රණය වී ඇති අතර ප්‍රධාන වශයෙන් වෙරළබඩ වෙරළබඩ නගරවල වේ. ඇරිකා, ඉක්වික්, ඇන්ටොෆගස්ටා, ලා සෙරීනා සහ කොක්විම්බෝ උතුරේ ප්‍රධාන ගිම්හාන මධ්‍යස්ථාන වන අතර, විලාරිකා විලෙහි වෙරළ තීරයේ ඇති පුකෝන් දකුණේ ප්‍රධාන මධ්‍යස්ථානය වේ. සන්තියාගෝට ආසන්නව පිහිටා ඇති නිසා, බොහෝ වෙරළ නිවාඩු නිකේතන සහිත වැල්පරයිසෝ කලාපයේ වෙරළ තීරයට විශාලතම සංචාරකයින් සංඛ්‍යාව ලැබේ. වල්පරයිසෝහි වඩාත් ධනවත් උතුරු අසල්වැසියා වන විනා ඩෙල් මාර්, එහි වෙරළ තීරයන්, කැසිනෝ සහ ලතින් ඇමරිකාවේ වැදගත්ම සංගීත උත්සවය වන එහි වාර්ෂික ගීත උළෙල නිසා ජනප්‍රියයි. ෆොඩෝර්ස් පවසන පරිදි ඕ'හිගින්ස් කලාපයේ පිචිලෙමු දකුණු ඇමරිකාවේ "හොඳම සර්ෆින් ස්ථානය" ලෙස පුළුල් ලෙස හැඳින්වේ.

2005 නොවැම්බර් මාසයේදී රජය "චිලී: සියලු මාර්ග පුදුම සහගත" යන වෙළඳ නාමය යටතේ ව්‍යාපාරයක් දියත් කළේ ව්‍යාපාර සහ සංචාරක යන දෙකටම ජාත්‍යන්තරව රට ප්‍රවර්ධනය කිරීමේ අරමුණින්.1880 දී ඉදිකරන ලද චිලී ජාතික ලලිත කලා කෞතුකාගාරය වැනි චිලී හි කෞතුකාගාරවල චිලී කලාකරුවන්ගේ කෘති ඇතුළත් වේ.

චිලී රාජ්‍යය ආර්ජන්ටිනාව සහ චිලී අතර මායිමේ පිහිටා ඇති ලෝක ප්‍රසිද්ධ පැටගෝනියානු මංපෙතට නිවහන වේ. සංරක්ෂණය මත පදනම් වූ සංවර්ධනය දිරිගැන්වීමේ අපේක්ෂාවෙන් චිලී මෑතකදී සංචාරක ව්‍යාපාරය සඳහා දැවැන්ත දර්ශනීය මාර්ගයක් දියත් කළේය. උද්‍යාන මාර්ගය සැතපුම් 1,740 ක් (කිලෝමීටර් 2,800) ආවරණය කරන අතර එය ටොම්ප්කින් සංරක්ෂණය (නිර්මාතෘ ඩග්ලස් ටොම්ප්කින්ස් සහ බිරිඳ ක්‍රිස්ටින්) විසින් නිර්මාණය කරන ලදී.

### ප්‍රවාහනය 
චිලීයේ භූ විෂමතාවය හේතුවෙන් ක්‍රියාකාරී ප්‍රවාහන ජාලයක් එහි ආර්ථිකයට අත්‍යවශ්‍ය වේ. 2020 දී චිලී රාජ්‍යයේ කිලෝමීටර් 85,984 (සැතපුම් 53,428) ක අධිවේගී මාර්ග තිබූ අතර කිලෝමීටර් 21,289 (සැතපුම් 13,228) ක කාපට් කර ඇත. එම වසරේම, රට තුළ කිලෝමීටර් 3,347 (සැතපුම් 2,080) ක අනුපිටපත් අධිවේගී මාර්ග තිබූ අතර එය බ්‍රසීලයෙන් පසු දකුණු ඇමරිකාවේ දෙවන විශාලතම ජාලය වේ. 1990 දශකයේ මැද භාගයේ සිට, කාර්යක්ෂම මාර්ග ජාලයක් ඉදිකිරීමට ඉඩ සලසන ලංසු තැබීමේ ක්‍රියාවලීන් හරහා රටේ මාර්ගවල සැලකිය යුතු දියුණුවක් ඇති වී ඇති අතර, පුවර්ටෝ මොන්ට් සහ කල්ඩෙරා අතර පැනමෙරිකන් අධිවේගී මාර්ගයේ (චිලී මාර්ගය 5) අඛණ්ඩ කිලෝමීටර් 1,950 (සැතපුම් 1,212) අනුපිටපත් කිරීම කෙරෙහි අවධානය යොමු කර ඇත (අටකාමා කාන්තාර ප්‍රදේශයේ සැලසුම් කර ඇති අනුපිටපත් කිරීමට අමතරව), සන්තියාගෝ, වල්පරයිසෝ සහ මධ්‍යම වෙරළ තීරය අතර කොටස් සහ කොන්සෙප්සියොන් වෙත උතුරු ප්‍රවේශය සහ සන්තියාගෝ නාගරික මහාමාර්ග ජාලයේ විශාල ව්‍යාපෘතිය 2004 සහ 2006 අතර විවෘත කරන ලදී. දුම්රිය ජාලයේ පරිහානියෙන් පසු චිලියේ දිගු දුර ප්‍රවාහනයේ ප්‍රධාන මාධ්‍යය දැන් බස් රථ වේ. බස් පද්ධතිය මුළු රටම ආවරණය කරයි, ඇරිකා සිට සන්තියාගෝ දක්වා (පැය 30 ක ගමනක්) සහ සන්තියාගෝ සිට පුන්ටා අරීනාස් දක්වා (පැය 40 ක් පමණ, ඔසෝර්නෝ හි වෙනසක් සහිතව).

චිලීයේ මුළු ධාවන පථ 372 ක් ඇත (තාරකා කර ඇති මාර්ග 62 ක් සහ තාර නොදැමූ මාර්ග 310 ක්). චිලියේ වැදගත් ගුවන් තොටුපළවල් වන්නේ චකල්ලූටා ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපල (ඇරිකා), ඩියාගෝ අරසීනා ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ (ඉක්වික්), ඇන්ඩ්‍රෙස් සැබෙලා ගැල්වෙස් ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපල (ඇන්ටොෆගස්ටා), කැරියල් සූර් ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළ (කොන්සෙප්සියන්), එල් ටෙපුවල් ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළ (පුවර්ටෝ මොන්ට්), ජනාධිපති කාලෝස් ඉබානා ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළයි. අරෞකානියා ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ (ටෙමුකෝ), මාතවේරි ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ (පාස්කු දූපත), වෙනත් ගුවන් තොටුපළකට ඇති දුර අනුව නිර්වචනය කර ඇති පරිදි ලෝකයේ වඩාත්ම දුරස්ථ ගුවන් තොටුපළ වන අතර, ආටුරෝ මෙරිනෝ බෙනිටෙස් ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළ (සන්තියාගෝ) 2011 දී 12,105,524 මගීන්ගේ ගමනාගමනයෙන් යුක්ත වේ. ධජ වාහකය LATAM ගුවන් සේවය.

### අන්තර්ජාලය සහ විදුලි සංදේශ 
චිලී දූපත් සහ ඇන්ටාක්ටික් කඳවුරු ඇතුළුව රටේ බොහෝ ප්‍රදේශ ආවරණය කරන විදුලි සංදේශ පද්ධතියක් චිලී සතුව ඇත. දුරකථන පද්ධතිය පෞද්ගලීකරණය කිරීම 1988 දී ආරම්භ විය; පුළුල් මයික්‍රෝවේව් රේඩියෝ රිලේ පහසුකම් මත පදනම් වූ නවීන පද්ධතියක් සහ පෘථිවි මධ්‍යස්ථාන 3 ක් සහිත දේශීය චන්ද්‍රිකා පද්ධතියක් සහිත දකුණු ඇමරිකාවේ වඩාත්ම දියුණු විදුලි සංදේශ යටිතල පහසුකම්වලින් එකක් චිලී සතුව ඇත.

චිලී අන්තර්ජාල රටේ කේතය ".cl" වේ. 2017 දී චිලී රජය එහි පළමු සයිබර් ආරක්ෂණ උපාය මාර්ගය දියත් කළ අතර, එය ත්‍රස්තවාදයට එරෙහි අන්තර්-ඇමරිකානු කමිටුවේ (CICTE) ඇමරිකානු රාජ්‍ය සංවිධානයේ (OAS) සයිබර් ආරක්ෂණ වැඩසටහනෙන් තාක්ෂණික සහාය ලබා ගනී.

### බලශක්තිය 
2020 දී චිලීයේ මුළු බලශක්ති සැපයුම (TES) ඒක පුද්ගල 23.0GJ විය. චිලීයේ බලශක්තිය ෆොසිල ඉන්ධන මගින් ආධිපත්‍යය දරන අතර, ගල් අඟුරු, තෙල් සහ ගෑස් මුළු ප්‍රාථමික ශක්තියෙන් 73.4% ක් වේ. ජෛව ඉන්ධන සහ අපද්‍රව්‍ය ප්‍රාථමික බලශක්ති සැපයුමෙන් තවත් 20.5% ක් වන අතර ඉතිරිය ජල විදුලි හා අනෙකුත් පුනර්ජනනීය බලශක්තියෙන් ලබා ගනී. ඇටකාමා කාන්තාරය ලෝකයේ ඉහළම සූර්ය විකිරණය ලබා ගන්නා ස්ථානය වන අතර, චිලී රාජ්‍යය තෙල්, ගෑස් සහ ගල් අඟුරු ලබා ගැනීමේ ගැටළු වලට මුහුණ දී ඇති බැවින් (රට මූලික වශයෙන් ඒවා නිෂ්පාදනය නොකරන බැවින් ඒවා ආනයනය කිරීමට සිදුවේ), පුනර්ජනනීය බලශක්තිය රටේ බලශක්ති ක්ෂේත්‍රයේ අඩුපාඩු සඳහා විසඳුම ලෙස සැලකේ.

2023 දී චිලී රාජ්‍යය හරිතාගාර වායු ටොන් මිලියන 107.99 ක් විමෝචනය කළ අතර එය ගෝලීය සමස්තයෙන් 0.2% ක් පමණ වේ. මෑත වසරවලදී චිලී රාජ්‍යය පිරිසිදු බලශක්තියේ, විශේෂයෙන් සූර්ය හා සුළං බලශක්තියේ ගෝලීය ප්‍රමුඛයා ලෙස මතු වී තිබේ. සහ 2050 වන විට ශුද්ධ ශුන්‍යයට කැපවී සිටී. දේශගුණික ක්‍රියාකාරී ට්‍රැකර්ට අනුව, පුනර්ජනනීය බලශක්තිය පුළුල් කිරීම සහ ගල් අඟුරු ක්‍රමයෙන් ඉවත් කිරීම මගින් දේශගුණ ක්‍රියාමාර්ගවල "සැලකිය යුතු ප්‍රගතියක්" ලබා ගනිමින් සිටී.

## යොමු කිරීම් 
ප්‍රවර්ගය:චිලී