ලයිකා

ලයිකා (රුසියානු: සාහිත්‍යමය තේරුම වන්නේ "බුරන්නා"c1954 - නොවැම්බර 3,1957) යනු සෝවියට් අභ්‍යවකාශ සුනඛයෙකි. උෟ පෘථිවි කක්ෂය වටා ගමන් කල ප්‍රථම සත්ත්වයා බවට පත්වූ අතර පෘථිවි කක්ෂෙය්දී මිය ගිය ප්‍රථම සත්ත්වයා බවටද පත්විය.

ලයිකාගේ අභ්‍යවකාශ ගමන සිදුවූ අවදියේදී අභ්‍යවකාශ ගමනකින් සජීවී ඇතිවන බලපෑම පිලිබදව කරුණු දැනසිටියේ ස්වල්පයකි. එමෙන්ම කක්ෂගතවූ යානයක් නැවතත් පෘතුවියට ගෙන්වාගැනීමට අවශ්‍ය  තාක්ෂනය ඒ වනවිට වර්දනය වී නොතිබිණ. විද්‍යාඥයන් කිහිපදෙනෙකු විශ්වාස කලේ මිනිසුන්ව අභ්‍යවකාශයට කක්ෂගතකිරීම හෝ අභ්‍යවකාශ තත්වයන් හමුවේ ජීවත්විය නොහැකි බවයි. එහෙයින් ඉංජිනේරුවන් විසින් මිනිසුන්ට පෙර මිනිසුන් නොවන සත්වයන් ගුවන් ගත කිරීම අවශ්‍යයයි සිතීය

## ස්පුට්නික් 2
ස්පුට්නික් 1 හි සාර්ථ්කත්වයෙන් පසු, සොවීයෙට් දේශයේ නායකයා, නිකිටා කෘෂචෙවි හට බොල්හෙවික් විප්ලවයේ 40 වැනි සංවත්සරය දින වන 1957 නොවැම්බර් 7දී අභ්‍යාකාශයට යානයක් ‍යැවිමට අවශ්‍ය විය.මේ වන විටත් වඩා සංකීර්ණ්  වන්ද්‍රිකාවක් සාදමින් පවතින මුත් එය දෙසැම්බර් මස වන තෙක් සුදානම් නොවන්නෙන්ය. පසුව මෙම චන්ද්‍රිකාව ස්පුට්නික් 3 ලෙස නම් විය.

නොවැම්බර් මස නියමිත කාලයට මුහුණ් දීමට, නව යානයක් නිෂ්පාදනය අවශ්‍යය විය.කෘෂචෙවි හට තම ඉන්ජිනෙරුවන්ගෙන් විශෙෂයෙන් අවශ්‍ය වී තිබුනේ "අභ්‍යාකාශ උත්කර්ෂ්ණීයක්", ස්පුට්නික් 1මගින් ලබාගත් විජයග්‍රහනය නවතත් ඇතිකරවන, ලොව සොවියෙට් දේශයේ පරාක්‍රමයෙන් විශ්මයට පත්ක්කරවන මෙහෙයුමකි.සලසුම්ක්ලරුවන් සුනඛයකු සහිත යානයක් කක්ෂිගත කිරීමට එකගතවයකට පමිණියේය. සොවියෙට් රොකට්ටු ඉන්ජිනේරුවන් දිර්ඝ කාලයක අදහස්කර සිටියේ මනුෂ්‍ය අභ්‍යාවකශ යානයක්  කක්ෂගත කිරීමට පෙර සුනඛයන් සහිත යානයක් කක්ෂගත කිරීමටය. 1951 පටන් සුනඛයන් 12 දෙනෙකු උප කක්ෂගත අභ්‍යාවකාශයට බැලිස්ටික් යානයක් මගින් ගෙනයන ලදි.1958 වර්ෂය වනවිට කක්ෂගත මෙහෙයුමක් සදහා වැඩකටයුතු ක්‍රමක්‍රමයෙන් සිදුවෙමින් පැවැතින. කෘෂචෙව්ගේ ඉල්ලීම සන්තර්පනය කිරීම සදහා කක්ෂගත සුනඛයන් සහිත යානය නොවම්බර් මස අභ්‍යාවකාශ ගතවෙවීම සදහා වැඩකටයුතු කලේය.

රුසියනු මුලාශ්‍ර තොරතුරුවලට අනුව ස්පුට්නික් 2 අභ්‍යාවකාශ ගතවීම පිළිබද නිල තීරණය ගන්නා ලද්දේ ඔක්තොම්බර් මස 10 හො 12 දිනක දීය. එමගින් අභ්‍යාවකාශ යානයක් නිර්මාණය කිරීම සදහා එම කණ්ඩයමට ඉතුරුවුයේ  සති හතරක් පමණය.එමනිසා ස්පුට්නික් 2 හදිසියෙන් කල කර්‍රයයක් විය. අභ්‍යාවකාශයේ බොහො කොටස් දළ සටහන් ආශ්‍රිතව සාදවන ලද්දේය.සජීවි මගියකු අභ්‍යාවකාශයට යැවීම මූලික මෙහෙයුම වූ අතර හිරුගේ විකිරණ සහ අන්තරාක්ෂ කිරණ මැනිමේ උපනකරණද එයට ඇතුලත් විය.

## පුහුණුව
ලයිකා හමුවූයේ මොස්කව් නුවර වීදි වල අයාලේ යන සුනඛයකු ලෙසය.සොවියෙට් විද්‍යාත්නයන් මොස්කව් නුවර දඩාවතේ යන සුනඛයන් භාවිතා කිරීමට තොරාගනු ලබුවේ එම සත්වයන් අධික සීතලට සහ බඩගීනි තත්වයන්ට ඔරොත්තු දීමට ඉගෙනන්ගෙන ඇති බවට විද්‍යාත්නයන් උපකල්පනය කල නිසාය. ආසන්න වශයෙන් අවුරුදු තුනක් වයසැති දෙමුහුම් ගැහැණු සුනඛයෙකි.වෙනත් තැනක පෙන්වන්නේ ඇය කිලො 6 බර බවය (රාත්තල් 13). සොවියෙට් ඇයට අනවර්ත නාම කිහිපයක් දී ඇති අතර ඒ කුඩ්‍රයාව්කා (Kudravaka), (රුසියානු ආකාරයට කුඩා කැරලි), සුච්කා (කුඩා මකුණා) සහ ලිමොනිච්ක් (කුඩා දෙහි ගෙඩිය)වේ. ලොකය පුරා ප්‍රසිද්ධ වූ නම වන ලයිකා ආර්ක්ටික සුනඛයාට (Husky)  සමාන වෙනත් සුනඛයන් වර්ග කිහිපයකට රුසියානු නමයි. ඇමෙරිකානු මාධ්‍ය ඇයට පටබැදි නාමය වූයේ මුට්නික්ය(*Mutt*+ suffix -*nik*) එය ස්පුට්නික් සදහා වූ ශ්ලේෂයකි. එසේ හො කැරලි (curly)යන නාමයද ඔවුන් භාවිතා කලේය. ඇගේ සත්‍ය පැටිකිරිය (පෙලපත) නොදන්නා අතර, ඇය අර්ධ වශයෙන් ආක්ටික් සුනඛ හො වෙනත් ස්කැන්ඩනේවියානු වර්ගයක් හො බොහොවිට කොටසක් ටෙර්‍රියර් වර්ගයට අවත් විය හැකසුනඛයන් තුන්දෙනෙකු ස්පුට්නික් 2 යානය සදහා පුහුණු කරන ලදි.ඒ ඇල්බිනා,මුෂ්කා සහ ලයිකාය.සොවීයෙට් අභ්‍යාවකාශ ජිවිත විද්‍යාත්ය්‍ය ඔලේග් ගැසෙන්කො විසින් ලයිකා තොරාගෙන පුහුණු කරන ලදි.ඇල්බිනා ඉහල මට්ටමේ පර්යේෂණ රොකට්ටුවක දෙවරක් තුන්වරක් පියාසර කර ඇති අතර  මුෂ්කා යොදාගන්නා ලද්දේ ජිවිත සහයොගිතා සහා උපකරනමය පර්යේෂණයන් සදහාය.

## ගමන
නාසා(NASA) ලිපියකට අනුව මෙහෙනුම ඇරඹීමට දින තුනකට පෙර එනම්, 1957 ඔක්තොම්බ්‍ර් 31 දින ලයිකා චන්ද්‍රිකාව තබන ලද්දේය.

ඉහලම වේගයේදී ලයිකාගේ ස්වසන සීඝ්‍රතාවය; දියත් කිරීමට පෙර තිබූ සීඝ්‍රතාවය මෙන් තුන් සහ හතර ගුණයක් අතර ප්‍රමාණයකින් ඉහලගියේය. බර ශූන්‍යතාවන් පැය තුනකට පසු ලයිකාගේ නාඩි වැටීම මිනිත්තුවකට 102ට පහත වැටී ස්ථාපිත විය. මෙය බිමේදී සිදුකරන ලද පර්යේෂණ වලදි ගත් කාලයට වඩා තුන් ගුනයකින් දීර්ඝ විය, මෙය ඇය සිටි ආතතිය පිලිබිඹු කරන්නකි. මුල්දී ගුවන් විදුලී පණිවුඩ මෙවෙලම මගින් පෙන්වුයේ ලයිකා කලබල වූවත් ඇය ඇගේ ආහාර අහුභව කරන බවයි. 

කක්ෂ ගතව වාර 2750ක් ගමන් කොට මාස පහකට පසු 1958 අප්‍රේල් මස 14 වන දින නැවත ඇතුලුවීමෙදි ලයිකාගේ ශරීරයත් සමග ස්පුට්නික් 2 කොටස් වලට වෙන්විය.

## මතභේද්ය
 mission]]
සොවියෙට් සහ එක්සත් ජනපදය අතර වූ අභ්‍යාවකාශ තරගය ඉස්මතුවීම නිසා කාලයක් යනතුරු මෙම අත්හදා බැලීම් මගින් වූ සදාචාරමය ප්‍රශ්නය විශාල වශයෙන් කථාබහට ලක්වූයේ නැත. 1957 පුවත්පතක ඇමිනීමකින් පෙන්නුම් කරන්නේ,  මාධ්‍යය කේන්ද්‍ර කොට ඇත්තේ දේශපාලන යථාදර්ශය පිලිබද වාර්ථා කිරීම මිස ලයිකාගේ සෞඛ්‍යය තත්වය සහ ගලවාගැනීම හො ඒ පිලිබද සදහනක් කර තිබුනේද නැත. පසුකලීනව පමණක් සුනඛයාගේ ඉරණම පිලිබද සාකච්ජා පැවත්විනි--ඇයව මුලදී ලයිකා වෙනුවට කැරැලි යන නමින් ආමන්ත්‍රනයකිරීම සමහරුන් බලකර ඉල්ලාසිටියේය.

ස්පුට්නික් 2 නැවත ආපසු ගෙන්වා ගැනීමට සැලසුම් කොට නොතිබුනු අතර ලයිකා මියයැම අනවරතයෙන් අදහස් කර තිබිනි. අන්‍යයො නිව්යොහි එක්සත් ජාතීන්ගේ සංගමය පිටත උද්ඝොෂනය කලේය.     

සොවියෙට් සංගමය තුල මතභේද ඇතිවුයේ අඩු වශයෙනි. සුනඛයන් අභ්‍යාවකාශයට යැවීම පිලිබදව මධ්‍ය, පොත්පත් හො මහජනයා විවෘතව වසර කිහිපයක් යනතුරු ප්‍රශ්න නැගුවේ නැත. 1998 දී සොවියෙට්  ආධිපත්‍යය බිදවැටීමෙන් පසු පමණක් ඔලෙග් ගැසෙන්කො (Oleg Gazenko), ලයිකා අභ්‍යාවකාශයට වැවීමට වගකිවයුතු එක් විද්‍යාඥයෙකු ඇය මරණයට පත්වීමට ඉඩදිම පිලිබද තම ශොකය ප්‍රකාශ කලේය.

     
:සතුන් සමග වැඩ කිරීම අප සැමට දුක්වීමට එක් මුලාශ්‍රයකි. කථාකිරීමට බැරි කුඩා බිළිදුන්ට මෙන් අප ඔවුන්ට සලකන්නේය. කාලය ගත්වීමත් සමග ඒ පිලිබද මා තවත් දුක්වන්නෙය. අප විසින් එය නොකල යුතුව තිබුනේය... මෙම සුනඛයාගේ මරණය සාධාරණීය කිරීමට තරම් මෙම මෙහෙයුම මගින් අප යමක් ඉගනගත්තේ නැත  අනාගත සුනඛයන් රැගෙන යන අභ්‍යාවකාශ මෙහෙයුම් ඔවුන් නැවත ගෙන්වා ගැනීමට නිර්මානය වන්නේය. සොවියෙට් අභ්‍යාවකශ මෙහෙයමකදී  මරණයට පත්වු අනෙකුත් සුනඛයන් වූයේ චොල්කා (Pchyolka) සහ මුෂ්කාය (Mushka). ඔවුන් ඛොරබ්ල්- ස්පුට්නික්3 (Korabl-Sputnik 3) 1960 දෙසැම්බර් 1 වන දින නැවත වාවුගොලයට ඇතුළු විමෙදී සිදුවූ අනතුරකදී යානය විනාශ වීම නිසා මියගියේය.

## සටහන්
## විමර්ශන
* Angliss, Sarah and Uttley, Colin. Science in the Dock: The man who trained the space dogs. Retrieved January 28, 2005.
* Anon. An Internet memorial to Laika . Retrieved September 1, 2004.
* Dubbs, Chris and Burgess, Colin. Animals In Space: From Research Rockets to the Space Shuttle, 2007.
* Grahn, Sven. Sputnik-2, more news from distant history. Retrieved September 1, 2004.
* Mars Exploration Rover Mission: Opportunity arrives at "Vostok" . Retrieved March 24, 2005.
* NSSDC Master Catalog: Sputnik 2  (2003-11-26). Retrieved September 1, 2004.
* On This Day, November 3 – 1957: Russians launch dog into space. *BBC News*. Retrieved September 1, 2004.
* Soviet Fires New Satellite, Carrying Dog; Half-Ton Sphere Is Reported 900 Miles Up (November 3, 1957). *New York Times*.
* Whitehouse, David (October 28, 2002). First dog in space died within hours, *BBC News Online*.
* Zak, Anatoly (November 3, 1999). The True Story of Laika the Dog. *space.com*.

## බාහිර සබැදි
* History of Sputnik Missions
* Sputnik 2 at Astronautix
* Original New York Times front page article, November 3, 1957 (via dogsinthenews.com) 
* Laika memorial page