නාඌරූ

**නාඌරූ** ( ) නිල වශයෙන් **නාඌරු ජනරජය**පැසිෆික් සාගරය මයික්‍රොනීසියාවේ හි පිහිටි දුපත් රටක් වන අතර පෙරකළ ප්ලෙසන්ට් දුපත (ප්‍රීතිමත් දුපත) ලෙස හැදින් වුනි. අද එය නිල වශයෙන් නාඌරූ  ජනරජය ලෙස හඳුන්වයි. එහි සමීපතම රාජ්‍යය වන්නේ කි .මී.300 ක් නැගෙනහිරින් පිහිටි කිරිබාටි රජයේ බනබා දිවයිනයි. නාඌරූ යනු ලෝකයේ කුඩාම ජනරජය වන අතර එය වර්ග කි.මී.21ක් තුල 9378 ක ජනගහණයකින් යුක්ත වේ. නාඌරූ  රාජ්‍යය දෙවැනි වන්නේ ලෝකයේ ජනගහන අඩුම රාජ්‍යය වන වතිකානු නගරය ට පමණි. 

19 වන සියවසේ අග භාගයේ දී ජර්මන් අධිරාජ්‍යයා විසින් යටත් විජිතයක් ලෙස ප්‍රකාශ කල මෙහි පොලිනිසියානු හා මයික්රොනිසියානු ජනවර්ග වාසය කරති.පළමුවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසුව එය ඕස්ටේ‍්‍රලියාව, නවසීලන්තය හා එක්සත් රාජධානිය එක්ව පාලනය කරනු ලබන ජාතීන්ගේ සංගමයෙහි (ලීගය) අධීක්ෂණ මණ්ඩලයකට යටත් විය. දෙවැනි ලෝක යුද්ධය සමයේදී ජපන් සේනාංක විසින් පැසිෆික් හරහා අතුරු මාර්ගයක් ලෙස යොදා ගත් අතර අවසන් වීමෙන් පසු 1968 දී  නිදහස් රාජ්‍යයක් බවට පත් විය.

නාඌරූ පොස්ෆේට් කඳු සහිත දුපතක් වන අතර, මතුපිට පරිසරය තුල පොහොසත් පොස්ෆේට් සංචිත වලින් යුක්ත වූ අතර ඒවා එළිමහන් පතල් කර්මාන්තයට බෙහෙවින් උපකාරී වුනි. 2011 පමණ වන විටත් රට සතුව පොස්ෆේට් නිධි පැවතියත් ඒවා වාණිජ වශයෙන් නිස්සාරය තත්වයේ නොමැත.  1960 අග භාගයේ හා 1970 මුල් භාගය අතර තුර වැඩිම ඒක පුද්ගල ආදායම ලබන ස්වෛරී රාජ්‍යය බවට නාඌරූ  රාජ්‍යය පුරසාරම් දෙඩුවද පොස්ෆේට් සම්පත හීන වීමත් , පතල් කැණීම හේතුවෙන් පරිසරය විනාශ වීමත් නිසා එහි වටිනාකම අඩු වන්නට විය. මේ හේතුවෙන් නාඌරූ  රාජ්‍යය තුල අදායම වැඩි කර ගැනීමට රට බදු පාරාදීසයක් කිරීම හා නීති විරෝධී මුදල් ශෝධනය  කිරීමත් සිදු කරන ලදී. 2001 සිට 2008 දක්වා කාලය තුල නාඌරූ  රැදවුම් කදවුර පවත්වා ගෙන යාමට ඉඩ දීම නිසා ඕස්ටේ‍්‍රලියානු රජයෙන් ආධාර මුදල් ලබා ගෙන ඇත.

නාඌරූ ජනරජයේ ජනාධිපති ස්ප්රෙන්ට් ඩබ්විදෝ දහ අටදෙනුකුගෙන්  සමන්විත ඒක මණ්ඩල පාර්ලිමේන්තුවක් පාලනය කරයි. නාඌරූ  දේශය එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයෙහි , පොදු රාජ්‍යය මණ්ඩලයෙහි,  ආසියානු සංවර්ධන බැංකුවේ සහ පැසිෆික් දුපත් සංගමයෙහි සාමාජිකත්වය දරයි. ඊට අමතරව ඔලිම්පික් තරඟ වලට සහ  පොදු රාජ්‍යය මණ්ඩල තරඟ වලට ද නාඌරූ  දේශය සහභාගී ඇත. මෑතකදී ජාතිය්‍යන්තර ශක්ති ප්‍රතිසංස්කරණ අධිකාරියෙහි (IRENA) සාමාජිකත්වය ද ලබා ගත්තේය.

## ඉතිහාසය
නාඌරූ වල මුල් පදිංචි කරුවන් වන පොලිනිසියානු හා මයික්රොනිසියානු ජනයා පැවතගෙන එන්නේ මිට අවුරුදු 3000 කට පෙර සිටයි.  නාඌරූ  හි සාම්ප්‍රදායික ව ජන ගෝත්‍රික වර්ග 12ක් සිටි අතර ඒ බව සංකේත වත් කිරීමට නාඌරූ  වල ජාතික කොඩියේ තරු 12ක් පිළිබිඹු කොට ඇත. සාම්ප්‍රදායික ව , නාඌරූයානු  වරු තමන්ගේ මාතෘවංශය අනුගමනය කරයි. එරට වැසියන් ගේ ජිවනෝපාය ලෙස ධිවර කර්මාන්තය සිදු කරන අතර, ඔවුන් කුඩා ඉබිජා මසුන් අල්ලා ගෙන මිරිදිය පරිසරයේ හුරුකරමින් බවුඩා කලපුවේ ඇති කර ආහාර ට ගනී.  ඔවුන්ගේ වෙනත් ආහාර ලෙස පොල් හා පන්දානුස් ගෙඩි යොදාගනී. 

1798 තල්මසුන් දඩයමේ යෙදුනු බ්‍රිතාන්‍ය නාවික කපිතාන්වරයෙකු වන ජෝන් ෆියන් නාඌරූ දේශයට ගිය ප්‍රථම බටහිර ජාතිකයා වන අතර ඔහු එම රට ප්‍රීතිමත් දේශය ලෙස නම් කළේය. 1830 දී පමණ තල්මසුන් දඩයමේ යෙදෙන යුරෝපිය ජාතිකයන් හා වෙළදුන් ඔවුන්ගේ විවිධ අවශ්‍යතා සඳහා විශේෂයෙන් පිරිසුදු ජලය සඳහා නාඌරූ  ජනයා සමග සම්බන්ද වුහ. ඒ අතර කාලය තුල යුරෝපිය නැව් වලින් පැමිණෙන අතරමං වූ පුද්ගලයන් දුපත තුල වාසය කිරීමට පටන් ගත්හ.දුපත් වාසී ජනයා ආහාර වෙනුවට මධ්‍යසාරිය අඩංගු පොල් වයින් හා ගිනිඅවි හුවමාරු කිරීම මගින් වෙළදාම් කිරීම ආරම්භ කරන ලදී.   1878 දී ආරම්භ වූ දස වසරක නාඌරූ  ගෝත්‍රික යුද්ධය සඳහා මෙම ගිනිඅවි යොදා ගෙන ඇත.

1888 දී නාඌරූ  ජර්මන් ඒකබද්ධ පාලනයට යටත් විය, එහිදී ජර්මන්යේ මාෂල් දුපත් රැකවරණයට යටත් විය.  එම නිසා යුද්ධය අවසන් වූ අතර දුපතේ පාලනයට රජවරු පත් කරන ලදී. ඔවුන්ගෙන් වඩා ප්‍රසිද්ධ වූයේ ඖවෙයිඩා රජතුමායි.1888 දී ගිල්බට් දුපතේ සිට ක්‍රිස්තියානි මිෂනාරින් මෙරටට පැමිණ ඇත. ජර්මන්වරු රට හදුන්වා ඇත්තේ නවදෝ නොහොත් දනාවරෝ යන නම් වලිනි. නාඌරූ  දේශය අවුරුදු 30ක් ජර්මන්වරු විසින් පාලනය කර ඇති අතර නාඌරූ  ගෝත්‍රික කාන්තාවක් හා විවාහ වූ රොබට් රස්ච් නම් ව්‍යාපාරිකයා 1890 දී එහි පළමු පාලකයා බවට පත් විය.

නාඌරූ  වල පොස්ෆේට් ඇති බව සොයා ගෙන ඇත්තේ 1990 දී ඇල්බට් ෆුලර් එලිස් විසිනි. 1914 දී පළමුවන ලෝක යුද්ධය ආරම්භ වීමත් සමගම ඕස්ටේ‍්‍රලියානු සේනාංක විසින් අල්ලා ගත් අතර ඕස්ටේ‍්‍රලියාව, නවසීලන්තය හා එක්සත් රාජධානිය එක්ව 1919 දී නාඌරූ  දුපත් ගිවිසුම අත්සන් කරන ලදී. ඉන්පසු එහි නිධි වල අයිතිය පැවරුනේ බ්‍රිතාන්‍ය පොස්ෆේට් සමාගමටයි (BPC).

නාඌරූ  ජනගහනයෙන් 18% ක්  1920 දී ඇතිවූ ඉන්ෆ්ලුවෙන්සා උණ වසංගතය නිසා මරණයට පත් විය. 1923 දී ජාතීන්ගේ සංගමයෙහි (ලීගය) විසින් එහි භාරකත්වය ඕස්ටේ‍්‍රලියාවට පවරන ලදී. මෙහිදී නවසීලන්තය හා එක්සත් රාජධානිය යන රටවල් ද සහය පාලනය සඳහා එක් කෙරෙනි.  එහෙත් 1940 දෙසැම්බර් 6 හා 7 දින වල උපකාරක යුධ ප්‍රහාරක නැව් වන කොමෙට් හා ඔරිඔන් විසින් නාඌරූ  දුපත තුල නවත්වා තිබු සැපයුම් නැව් පහක් මුහුදුබත් කරන ලදී. එමෙන්ම එම කොමෙට් නැව නාඌරූ  වල පොස්ෆේට් කැණීම් කරන ස්ථාන,  තෙල් ගබඩා හා නැව් භාණ්ඩ නැව් ගත කරන කැන්ටිලීවරය  ද ෂෙල් ප්‍රහාර එල්ල කරන ලදී. 

 හා ඕස්ටේ‍්‍රලියානු රාජකීය නාවික හමුදාවට භාර වුනි.  *එච්.එම්.ඒ.එස්. ඩයමන්ටිනා (කේ377)* යුධ නැවේ ප්‍රථම අණදෙන නිලධාරී වන ලුතිනන් ජෙනරාල් වෙර්දොන් ස්ටුරෙඩී නියෝජනය කරමින් බ්‍රිගේඩියර් ජේ.ආර්. ස්ටේවන්සන් එම යටත් වීම පිළිගන්නා ලදී.  1946 ජනවාරි මාසයේ BPC සතු ට්‍රියෙන්සා නම් නැවෙන් ජපන්  හමුදා විසින් චුක් දුපත්වල සේවයට යොදා ගත් නාඌරූ  වැසියන් ගෙන් බේරී සිටි නාඌරූ  වැසියන් 737 ක් නැවත දුපතට රැගෙන එන ලදී.  1947 දී නැවත නාඌරූ  වල භාරකාරත්වය ඕස්ටේ‍්‍රලියාව, නවසීලන්තය හා එක්සත් රාජධානිය යන රටවල් වලට භාර කරන ලදී.  1967 දී නාඌරූ  ජනතාව විසින් බ්‍රිතාන්‍ය පොස්ෆේට් සමාගමට අයිති නිධි මිලදී ගත් අතර 1970 දී එම නිධි වල අයිතිය නාඌරූ  පොස්ෆේට් සමාගමට පැවරිණි. 1989 දී නාඌරූ  රජය විසින් නාඌරූ  වල ඕස්ටේ‍්‍රලියානු පරිපාලනය මගින් පොස්ෆේට් පතල් කර්මාන්තය හරහා සිදු වූ පරිසර හානියට පිළියම් නොකිරීමට , ජාත්‍යන්තර අධිකරණය ඉදිරියේ ඕස්ටේ‍්‍රලියාවට  එරෙහිව නඩු පවරණ ලදී. මේ හේතුව නිසා ඕස්ටේ‍්‍රලියානු රජය උසාවි ක්‍රියාමාර්යෙන් පිටින් ප්‍රශ්නය නිරාකරණ කර ගැනීමට සමහර පොස්ෆේට් සහිත ස්ථාන හා පතල් කර්මාන්තයෙන් පසු ඉතිරි වූ ස්ථාන පුනුරුථාපනය කිරීමට එකඟ විය.

## දේශපාලනය
නාඌරූ  යනු පාර්ලිමේන්තුවකින් පාලනය වන රජයක් සහිත ජනරජයකි.. නාඌරූ  දේශපාලන පක්ෂ සඳහා විධිමත් ක්‍රියාපටිපාටියක් නොමැත, තරඟකරුවන් ඉදිරිපත් වෙන්නේ ස්වාධින ලෙසය.වත්මන් පාර්ලිමේන්තුව තුලද දහ අටදෙනාගෙන් දහතුන් දෙනෙක්ම එසේ  ස්වාධින ලෙස ඉදිරිපත් වූ අයයි. නාඌරූ  වල දැනට ක්‍රියාකාරී  දේශපාලනය කරන ප්‍රධාන පක්ෂ හතරකි ඒවා නම් නාඌරූ  පක්ෂය, නාඌරූ  ප්‍රජාතාන්ත්‍රවාදී පක්ෂය, නාඌරූ   පළමු පක්ෂය , මධ්‍යම පක්ෂය. රජය තුල ඇති සහයෝගය සන්ධාන ගත වීම් වලට පවුල් අතර තිබෙන සම්බන්ද තාවය පදනම් කරගෙන වීම විශේෂ කරුණකි.

1992 සිට 1999 දක්වා නාඌරූ  තුල පැවතියේ දේශීය පාලන ක්‍රමයක් වන නාඌරූ  දුපත් සභාවයි(NIC).නම  දෙනෙකුගෙන් සමන්විත මෙම සභාව නිර්මාණය කරේ නගර සේවා සැපයීමේ අරමුණිනි.1999 දී මෙම සභාව විසිරුවා හරිනු ලැබූ අතර එය සතුව තිබු සියලු වත්කම් බැරකම් රටේ රජයට පවරා ගන්නා ලදී.  නාඌරූ  තුල ඉඩම් භුක්ති ක්‍රමය වෙනස්ය. සියලුම නාඌරූ  ජනතාව සතුව රටේ ඕනෑම ඉඩමකට යම්කිසි අයිතියක් කිමට පුලුවන් වේ, ඒසේ  වන්නේ එම ඉඩම තම පවුලේ අය හෝ තමාගේ හෝ පවුලේ කණ්ඩායමේ නම් පමණි. රජය හෝ රජයට අදාල සංස්ථා වලට කිසිදු ඉඩමක් අයිති නැත. එසේ ආයතනයක් ඉඩම පරිභෝජන කරේ නම් ඔවුන් ඉඩම් අයිතිකරුට බදු මුදල් ගෙවිය යුතුය. නාඌරූයානු නොවන කිසිදු පුද්ගලයෙකුට දුපතේ ඉඩම් වලට අයිතිවාසිකම් කිව නොහැක.  2003 මාර්තු මාසයේදී තම නිල කාමරය තුලදී බර්නාර්ඩ් ඩොවීයෝගෝ මරණයට පත් වූ අතර ඉන්පසු ලුඩ්විග් ස්කෝටි ජනාධිපති ලෙස පත් විය. 2004 දී පසුව නැවතත් සම්පුර්ණ ධුර කාලය සඳහා ජනපති ධුරයට පත් විය. 2007 දෙසැම්බර් මාසයේදී විශ්වාසභංගයකින් පැරදී ස්කෝටි ජනපති ධුරයෙන් ඉවත් විය. ඒ සඳහා පත්වුයේ මාර්කස් ස්ටෙෆාන්ය. ඔහුත් 2011 නොවැම්බර් මාසයේදී ඉල්ලා අස් විය. ඉන්පසුව ෆ්‍රේරෙඩි පිට්චර් ජනපති ධුරයට පත් විය. ෆ්‍රේරෙඩි පිට්චර් ද ස්ප්රෙන්ට් ඩබ්විදෝ විසින් ගෙනආ  විශ්වාසභංගයකින් පැරදී ජනපති ධුරයෙන් ඉවත් විය. ඉන්පසුව ස්ප්රෙන්ට් ඩබ්විදෝ ජනපති ධුරයට පත් විය. 

නාඌරූ  සතුව සංකීර්ණ නීති පද්ධතිය ඇත. අග්‍ර විනිශ්චකරු විසින් පාලනය කරනු ලබන ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය, ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව ප්‍රධාන කොට පවත්වා ගෙන යයි. අනිත් නීතිමය ප්‍රශ්න විනිශ්චකරුවන් දෙදෙනෙකු විසින් මෙහෙයවන අභියාචනාධිකරණය ඉදිරිපත් කල හැක. පාර්ලිමේන්තුවට අධිකරණයේ විනිශ්චයන් වෙනස් කිරීමට අයිතියක් නැත. නමුත් අභියාචනාධිකරණය මගින් දෙනු ලබන තීරණ සම්බන්දයෙන් ඇපෑලක් ඕස්ටේ‍්‍රලියානු මහාධිකරණයට ඉදිරිපත් කල හැක.  නමුත් මෙවැනි සිද්ධීන් සිදුවන්නේ කලාතුරකිනි. පහල උසාවි වශයෙන් දිස්ත්‍රික් අධිකරණ හා පවුල් අධිකරණ පවතින අතර ඒවාහි පාලනය ඒ ඒ පළාත් භාර මහේස්ත්‍රාත් විසින් කරන අතර ඔහු ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය ලේකම් වරයා ද වේ.මිට අමතරව අර්ධ-අධිකරණ වශයෙන් පොදු සේවා ඇපෑල මණ්ඩල, පොලිස් ඇපෑල මණ්ඩල ඇත. මේවා හිදී මුලාසනය ගන්නේද අග්‍ර විනිශ්චකරුයි. 

### පරිපාලන ඒකක
නාඌරූ  පරිපාලන දිස්ත්‍රික්ක දහ හතරකට බෙදා වෙන්කර ඇත. ඒවා ජන්ද කොට්ඨාශ අටකට වෙන්කර ඇත.  තවද 1991 වසරේදී ආසියානු සංවර්ධන බැංකුව සාමාජිකත්වය ද 1999 දී එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ සාමාජිකත්වය ද ලබා ගත්තේය.  නාඌරූ  පැසිෆික් දුපත් සංගමයෙහි ද සාමාජික රටකි, දකුණු පැසිෆික් කලාපීය දේශගුණික වැඩසටහන , දකුණු පැසිෆික් කොමිසම , දකුණු පැසිෆික් ව්‍යහාරික භූ විද්‍යා කොමිසම යන සංගම් වලද සාමාජිකයෙකි.  එක්සත් ජනපද වායුගෝලීය විකිරණ මිනුම්ගත කිරීමේ වැඩසටහනෙහි දේශගුණික විපර්යාස ගැන පර්යේෂණ සඳහා නාඌරූ  දුපත යොදාගනී. 

නාඌරූ  දේශය සතුව ආරක්ෂක හමුදාවක් නොමැත. නමුත් සිවිල් ආරක්ෂාව උදෙසා කුඩා පොලිස් බලකායක් ඇත. ඊට දින දෙකකට පසු තායිවානයද නාඌරූ රජය සමග රාජ්‍යයත්‍රාත්ත්‍රික සබඳතා ඇරැඹී ය. 2005 වසරේ මැයි 14 වන දින නැවතත් තායිවානය ද නාඌරූ  රජය සමග රාජ්‍යයත්‍රාත්ත්‍රික සබඳතා අලුත් කරන ලදී.  ඒ සමගම  එම මාසයේම 31 වන දින  නැවතත් චීනය ද නාඌරූ  රජය සමග රාජ්‍යයත්‍රාත්ත්‍රික සබඳතා අලුත් කරන ලදී.  නමුත් අද දක්වා මහජන  චීන සමුහාණ්ඩුවේ නියෝජිත කාර්යාලයක් නාඌරූ වල පිහිටා ඇත. 

2008 දී නාඌරූ  රාජ්‍යය කොසොවෝ රාජ්‍යය නිදහස් රටක් ලෙස පිළිගත් අතර, 2009 දී නාඌරූ රාජ්‍යය ජෝර්ජියාවෙන් වෙන් වූ ඇබ්කාසියාව ද නිදහස් රටක් ලෙස පිළිගත්තේය. රුසියාව, නිකරගුවාව හා වෙනිසුලාව යන රටවල් වලින් පසු එසේ පිළිගත් හතරවෙනි රාජ්‍යය වන්නේ නාඌරූයි. මෙම පිළිගැනීමට උදව්වක් ලෙස රුසියාව විසින් ඇ.ඩොලර් මිලියන 50 ක මානුෂිය ආධාර ලබා දුන් බවට වාර්තා වෙයි. 

නාඌරූ ජනරජයට ලැබෙන ආදායමෙන් සැළකිය යුතු ප්‍රමාණයක් ලැබෙන්නේ ඕස්ට්‍රේලියානු ආධාර වශයෙනි. 2001 දී නොර්වීජියානු නැවක් වන *එම්.වී ටැම්පා* විසින් බේරාගැනුණු මීටර් 20 ක බෝට්ටුවක සිරවී සිටි ඕස්ට්‍රේලියාවට නීති විරෝධී ලෙස සංක්‍රමණය වීමට තැත් කළ 438 ක සරණාගතයෝ පිරිසක් නාඌරූ දුපතේ රැඳැවුණ හ. එ සේ රඳවනු ලැබුණේ නාඌරූ ඕස්ට්‍රේලියානු රජයේ පැසිෆික් විසඳුම සමග එක් වී තිබීම නිසාය. ඕස්ට්‍රේලියානු ආධාර වලට ප්‍රතිඋපකාර ලෙස නාඌරූ රජය සරණාගතයන් තම දුපත තුළ රඳවාගැන්ම සිදු කරයි.  2005 නොවැම්බර් වන විට 2001 දී පැමිණි සරණාගතයන් ගෙන් දෙදෙනෙකු පමණක් නාඌරූ දුපත රැඳී සිටි අතර ඔවුන් මොහොමඩ් සාගර් සහ මොහොමඩ් ෆයිසාල් ය.  පසුව 2007 දී මොහොමඩ් සාගර් පුනුරුත්ථාපනය කැරිණි. 2006 අග භාගයේ දී හා 2007 මුල් කාලයේ දී ඕස්ට්‍රේලියානු රජය විසින් ඕස්ට්‍රේලියානු රජයේ දේශපාලන රැකවරණය පතා ආ තවත් සරණාගත කණ්ඩායම් කිහිපයක් නාඌරූ දූපතේ රැඳැවුණ හ.   2008 දී සරණාගත කඳවුර වසාදැමිණි. 

## භූ විෂමතා
නාඌරූ යනු සමකයට කිලෝමිටර් 42(සැතපුම් 26) ක් දකුණෙන් සාගරයේ නිරිත දිගට වන්නට පිහිටා තිබෙන වර්ග කිලෝමිටර් 21 (වර්ග සැතපුම් 8) ක වපසරියකින් යුත්  දුපත් භුමියේ සිට මුහුද දක්වා මිටර් 150 සිට 300 (අඩි 490 සිට 980) දක්වා දිවෙන සාරවත් වෙරළ ආශ්‍රිත පටු තීරයක් පිහිටයි.  නාඌරූ වල සාරවත්ම ප්‍රදේශ වන්නේ පොල් ගස් හොඳට වැවෙන පටු වෙරළ තිරයට අදාල ප්‍රදේශයි.  බවුඩා කලපුව ආශ්‍රිත ප්‍රදේශ කෙසෙල් , අන්නාසි, එළවලු, පන්දානුස් ගස් හා තද ලී ඇති ස්වදේශික ශාකයක් වන ටමානෝ ගස් වැවේ. 

නාඌරූ වල ඇත්තේ සීමිත ස්වභාවික ජල සම්පත් ප්‍රමාණයකි. වහලේ සවි කල ජල ටැංකි තුල වැසි ජලය එකතු වුවද බොහෝ වැසියන් ප්‍රයෝජනයට ගන්නේ නාඌරූ වල පහසුකම් සපයන ආයතනය මගින් පවත්වා ගෙන යනු ලබන මුහුදු ජලයෙහි ලවණ ඉවත් කරන ජල පවිත්‍රාගාර තුනෙන් ලබා දෙන ජලයයි.සමකයට හා සාගරයට ලංව පිහිටීම නිසා නාඌරූ වල දේශගුණය උණුසුම් හා තෙතමනය අවුරුද්ද පුරා ඒකාකාරිව පවතී. නොවැම්බර් හා පෙබරවාරි මාස වල මෝසම් වැසි ලැබෙන අතර සුළි-සුළං ඇති නොවේ. වාර්ෂික වර්ෂා පතනය ඒකාකාරි නොවන අතර එයට හේතුව ලා නිනා ආචරණයයි. මේ නිසා සමහර කාල වල නියං තත්වයන් වාර්තා වේ.  නාඌරූ වල දවල් කාලයේ සාමාන්‍ය උෂ්ණත්වය සෙල්සියස් අංශක  26 (ෆැරන්හයිට් අංශක 79)  සිට සෙල්සියස් අංශක 35(ෆැරන්හයිට් අංශක 95) ද , රාත්‍රී කාලයේ සාමාන්‍ය උෂ්ණත්වය සෙල්සියස් අංශක 22  (ෆැරන්හයිට් අංශක 72)  සිට සෙල්සියස් අංශක 34 (ෆැරන්හයිට් අංශක 93) ද වේ. 

නාඌරූ දුපතක් නිසා දේශගුණය හා මුහුදු මට්ටම විටින් විට වෙනස් වේ. ගෝලීය උෂ්ණත්වය නිසා ඇතිවෙන මුහුදුබත් වීමේ බලපෑමට ලක් වෙන රටවල් අතරින් නාඌරූ හත් වෙනි ස්ථානයෙහි ඇත.  දුපතේ 80% ක පමණ භුමි ප්‍රදේශයක් උසස්ව පිහිටියද පොස්ෆේට් නිධි කැනීම් නිසා විනාශ වී ගිය ඉඩම් පුනුරුත්ථාපනය කරන තෙක් ඒවා ජනශුන්‍ය ව පවතිනු ඇත. 

## ආර්ථිකය
මුහුදු කුරුල්ලන්ගේ මළ පැහැරීම් (වසුරු) නිසා ඇතිවූ පොස්ෆේට් නිධි තැන්පතු මත මුළුමනින්ම යැපුණු නාඌරූ ජනයාගේ ආර්ථිකය ඉහළම මට්ටමේ පැවතියේ 1980 මුල් භාගයේදී ය. අවශ්‍යතා බොහොමයක් ආනනයන කරන අතර සමහර සම්පත් දුපතේ ඇත.  නාඌරූ පොස්ෆේට් සමාගම  එහෙත් කළමණාකරන දුර්වලතා හේතුවෙන් මෙම භාරයේ ස්ථිර වත්කම් අඩුවෙමින් පවතියි. මෙයට උදාහරණ ලෙස 1993 දී *Leonardo the Musical* ආයතනය මූල්‍ය කඩා වැටීම.  සිඩ්නි නගරයේ තිබු මර්කිව් හෝටලය   සහ මෙල්බෝර්න් වල නාඌරූ නිවස යන ආයතන 2004 වසරේදී විකුණනු ලැබුවේ ණය පියවා ගැනීමට සහ නාඌරූ ගුවන් සේවය සතු එකම බෝයින් 737 ගුවන් යානයෙහි අයිතිය 2005 දෙසැම්බර් වලදී නැවත ලබා ගැනීමටයි. නාඌරූ ගුවන් සේවයෙහි වැඩ කටයුතු සාමාන්‍ය තත්වයට පත්වුයේ 2006 දී ඒ වෙනුවට බෝයින් 737 -300 ගුවන් යානයක් නැවත යෙද වීමෙනි.  2005 දී සමාගම විසින් මෙල්බෝර්න් හි  Savoy Tavern වැඩබිම ඇ.ඩොලර් මිලියන 7.5 කට විකුණා දැමුණි.  

මෙම භාරයේ වටිනාකම 1991 දී  ඕස්ටේ‍්‍රලියානු.ඩොලර් බිලියන 1.3 සිට 2002 දී ඕස්ටේ‍්‍රලියානු ඩොලර් මිලියන 138 බවට අඩුවිය. 

පෞද්ගලික බදු අයකිරීමක් නාඌරූ වල නොමැත. රුකියා විරහිත ප්‍රතිශතය 90% පමණ වේ. රැකියා කරන එනම් රැකියාවක් සහිත පුද්ගලයන් ගෙන් 95% රජයේ රැකියා කරන්නන් වේ.  ආසියානු සංවර්ධන බැංකුවට අනුව රජය විසින් ආර්ථික සංවර්ධනය සදහා කටයුතු කලත් නිධි කැණීම් වෙනුවට විකල්පක් නොමැති කමින් විදේශ ආධාර මත යැපීමට සිදු වී ඇත. සංචාරක ව්‍යාපාරය රටේ ප්‍රධාන අදායම් මාර්ගයක් නොවේ. 

 ශිකර.]]

1990 දී නාඌරූ රජය බදු මගින් විශාල ලෙස අදායම් ඉපයූ අතර විදේශිකයන්ට ගමන් බලපත්‍ර මුදලට ලබාදීම සිදුකරන ලදී.   කළු සල්ලි ජාවාරම් කිරීම වැලැක්වීම උදෙසා පිහිටුවා ඇති අන්තර් ජාතික වාණිජ කටයුතු මෙහෙයුම් බලකා ආයතනය (FATF)  පවසන පරිදි නාඌරූ දේශය කළු සල්ලි ජාවාරම් කිරීම වැලැක්වීම උදෙසා කටයුතු නොකරන රටවල් 15 ව අතරට අයත් විය. 1990දී ඇ.ඩොලර් 25,000 පමණක් ඇතිව( වෙනත් අවශ්‍යතා බල නොපායි) බලයලත් ඕනෑම බැංකුවකට එරට බැංකු කටයුතු ආරම්භ කල හැක. FATF ආයතනයේ බලපෑම මත 2003 දී විදේශීය නීතිවිරෝධී මුදල් ආයෝජන පිලිබදව නීති සම්පාදන කෙරිණි. මේ හේතුවෙන් රට තුල චකිත මුදල් ජාවාරම් කිරීම අඩු වූ අතර , 2005 දී FATF ආයතනය නාඌරූ දේශය කළු සල්ලි ජාවාරම් කිරීම වැලැක්වීම උදෙසා කටයුතු නොකරන රටවල් ලැයිස්තුවෙන් ඉවත් කෙරෙනි. 

2001 සිට 2007 දක්වා එරටේ ප්‍රධාන අදායම් මාර්ගය නාඌරූ රැදවුම් කදවුර බවට පත් වුනි. 2008 දී එය වසා දැමීමෙන් නාඌරූ බලධාරීන්ට බලවත් ප්‍රශ්න වලට මුහුණ දුන් අතර,  2008 පෙබරවාරි මාසයේ එවකට විදෙස් කටයුතු ඇමති දෙස්තර. කයිරෙන් කෙකේ මහතා පැවසු පරිදි මෙම රැදවුම් කදවුර වසා දැමීමෙන් නාඌරූ වැසියන් 100 කට රැකියා අහිමි වූ අතර එය සෘජුව හෝ වක්‍රව නාඌරූ රටේ ජනගහනයෙන් 10% කට බලපෑ බවයි. මෙලෙස එකවර පවුල් විශාල සංඛ්‍යවකට අදායම් මාර්ග නොමැති වීමත් ඔවුන්ට සුභ සාධක පහසුකම් සැපයීමේ නොහැකියාවත් නිසා විරැකියාව විශාල ප්‍රශ්නයක් බවට පත් වී ඇත.  "

## ජන විකාශනය
2011 ජූලි වන විට එහි ජනගහනය 9378 කි. , බෞද්ධයන් 9% ක් ද , මුස්ලිම් 2.2% ක් ද සිටි. ආගම ඇදහීමේ නිදහස  ව්‍යවස්ථාව මගින් ලබා දී ඇති අතර, නමුත් සාන්තුවරුන්ගේ අවසන් දවසේ ක්‍රිස්තුස්ගේ පල්ලිය හා යෙහෝවාදෙවිගේ සාක්ෂිකරුවන් යන ආගම් වල ඇදහිලි සිමා කොට ඇත. බොහෝ විට මේ ආගම් අදහන්නේ රජය විසින් දුපතේ පවත්වා ගෙන යනු ලබන නාඌරූ පොස්ෆේට් සංස්ථාවේ විදෙස් සේවකයන් වේ.

නාඌරූ වල සාක්ෂරතාවය 97% වේ. අවුරුදු හයේ සිට පහළොව දක්වා ළමයින් සඳහා අධ්‍යාපනය අනිවාර්යය වේ, තවත් අනිවාර්යය නොවන අවුරුදු දෙකක අධ්‍යාපනයක් අ පවතී ( 11 හා 12 ශ්‍රේණි ).  දකුණු පැසිෆික් විශ්වවිද්‍යාලය නමින් විශ්වවිද්‍යාලයක් ද නාඌරූ වල ඇත. ඊට පෙර එනම් විශ්වවිද්‍යාලය 1987 ආරම්භයට පෙර වැඩිදුර අධ්‍යාපනය සඳහා සිසුන්ට පිටරට රටවල් කර යෑමට සිදු වුනි. 

නාඌරූ වැසියන් ලෝකයේ වඩාත් තරබාරු නැතහොත් ස්ථුල භාවයෙන් පෙලෙන පුද්ගලයන් වේ: දුපතේ පිරිමින්ගෙන් 97% ගැහැණුන්ගෙන් 93% පමණ ඉක්මවා බරින් යුක්තය නැත්නම් ස්ථුල තාවයෙන් පෙලේ. මෙම හේතුව නිසා දියවැඩියා ආකාර 2 තත්වයෙන් පෙළෙන ලෝකයේ විශාලතම රටක් ලෙස නම් කර ඇත. දුපත් ජනගහනයෙන් 40% මෙම තත්වය ට ගොදුරු වී ඇත.  වෙනත් ආහාර ගැනීම් පිලිබඳ ප්‍රශ්න අතර  වකුගඩු රෝග හෲද රෝග සැලකිය හැක.  නාඌරූ වල 2009 දී උපතේදී ආයු අපේක්ෂාව පිරිමින් සඳහා අවුරුදු 60.6 ක්  හා ගැහැනුන් සඳහා අවුරුදු 68.0 වුණි.

## සංස්කෘතිය
නාඌරූ වැසියන් පැවතගෙන එන්නේ පොලිනිසියානු හා මයික්රොනිසියානු නාවික ජනතාවගෙනි. ජනප්‍රවාද යට අනුව ඔවුන් පැවතගෙන එන්නේ බීඋටනි නමින් හැදින්වෙන අද්‍යත්මික දුපත තුල වාසය කරනු ලැබූ නාඌරූ එජිබෝන්ග් නම් දේවතාවිය ගෙනි.එම ගෝත්‍රික ජන වර්ග දොළහෙන් වර්ග දෙකක්ම විසිවෙනි ශත වර්ෂය වනවිට වද වී ඇත.  යටත් විජිත භාවය හා වර්තමාන බටහිර බලපෑම් නිසා ස්වදේශික සංස්කෘතිය වෙනස් කිරීමට බොහෝ සෙයින් බලපා ඇත. සමහර පරණ චාරිත්ව වාරිත්ව තවමත් සුරක්ෂිතව පවතින අතර, තවත් සමහර පාරම්පරික සංගීත, කලා කටයුතු,  කැටයම් සහ මාළු ඇල්ලීම් ක්‍රම තවමත් අනුගමනය කෙරේ.

දිනපතා නිකුත් වෙන පුවත්පත් නොමැති අතර ඒ වෙනුවට දෙසතියකට වරක් නිකුත් කෙරෙන පුවත් ප්‍රකාශනයක් පමණක් ඇත - මියැවේන් ක්ඕ *Mwinen Ko*. රාජ්‍යය රුපවාහිනී විකාශයක් වන නාඌරූ රුපවාහිනිය(NTV) මගින් ඕස්ටේ‍්‍රලියාවේ හා නවසීලන්තයේ වැඩසටහන් දුපත තුල විකාශය කරනු ලබයි. මීට අමතරව රජය මගින් පවත්වාගෙන යන ගුවන්විදුලියක් වන නාඌරූ ගුවන්විදුලිය විසින් ඕස්ටේ‍්‍රලියානු ගුවන්විදුලියේ හා බීබීසී ගුවන්විදුලියේ වැඩසටහන් විසිරුවා හරියි.

ඕස්ටේ‍්‍රලියානු පාපන්දු නාඌරූ වල ජනප්‍රිය ක්‍රීඩාව වේ. බර එසැලිම සහ ඕස්ටේ‍්‍රලියානු පාපන්දු රටේ ජාතික ක්‍රීඩාවන් වේ. කණ්ඩායම් අටක සහභාගිත්වයකින් පාපන්දු ලීගයක් ද පැවැත් වේ. මීට අමතරව වොලිබෝල්, නෙට්බෝල්, ටෙනිස් සහ මාළු ඇල්ලීම ජනප්‍රිය ක්‍රීඩාවන් වේ. ගිම්හාන ඔලිම්පික් තරග වලට සහ පොදු රාජ්‍යය මණ්ඩල තරඟ වලට රටක් වශයෙන් නාඌරූ දේශය ඉදිරිපත් වී ඇත..

## වනසත්ව සහ වෘකෂලතා
වෘකෂලතා ආදිය අඩු කමින් සහ පොස්ෆේට් පතල් කර්මාන්තයෙහි ප්‍රතිවිපාක නිසා දුපත තුල සතුන් විරල වේ. බොහෝ ස්වදේශික පක්ෂීන් ඔවුන්ගේ සුපුරුදු වාසස්ථාන අහිමිවීම නිසා දුපත තුල දක්නට නොමැති අතර සමහර විට ඔවුන් දුර්ලභ විශේෂ බවට පත් වී ඇත. වෘකෂලතා වල හිඟතාවය  දුපත තුල වනසත්ව ගහනය අඩු වීමට ප්‍රධාන හේතුව වේ. දේශීයව සනාල ශාක වර්ග හැටක් පමණ වාර්තා වී ඇති අතර ඒවා කිසිවක් ඒකදේශික නොවේ. පොල් ගස් වැවීම, පතල් කර්මාන්තය, අලුත්  විශේෂ  පරිසරයට හදුන්වා දීම වැනි කරුණු දේශීය වෘකෂලතා වල  පැවැත්ම සදහා බරපතල තර්ජනයක් වී ඇත. සමුද්‍රික කොරල් පරයේ ජීවී විවිධත්වය නිසා මාළු බෑම  දුපතට පැමිණෙන විදේශිකයන්ගේ  ජනප්‍රිය අංගයකි, එමෙන් ම SCUBA කිමිදීම සහ මුහුද පතුලේ කිමිදීම ද ජනප්‍රිය අංගයකි.

## මූලාශ්‍ර
* *මෙම ලිපිය පහත වෙබ් අඩවියේ පොදු රාජ්‍යය වගන්ති පාඨ සමග සංයුක්ත වේ. එක්සත් ජනපද  රාජ්‍යය දෙපාර්තමේතුව  & මධ්‍යම ඔත්තු සේවා ලෝක දත්තපොත.*

## ආශ්‍රිත
* 

## අඩවියෙන් බැහැර පිටු
* නාඌරූ රජය  
* 
* 
* 
* නාඌරූ  *UCB Libraries GovPubs*
* නාඌරූ  රට   බීබීසී පුවත්
* නාඌරූ සැරිසර  නාඌරූ නිල සංචාරක වෙබ් අඩවිය