මුරුසියේ ඉතිහාසය

### මුල් ඉතිහාසය 
10 වන ශතවර්ෂයේ අවසානයේ අරාබි නාවිකයින් විසින් එහි පළමු වාර්තාගත සංචාරයට පෙර මුරුසි දූපත ජනාවාස නොවීය. එහි නම ඩිනා අරෝබි, දිවයින මුලින්ම සොයාගත් අරාබි නැවියන් සමඟ සම්බන්ධ වී ඇත. 

ටෝර්ඩෙසිලාස් ගිවිසුම මගින් පෘතුගාල රාජධානියට ලෝකයේ මෙම කොටස යටත් විජිතයක් බවට පත් කිරීමේ අයිතිය ලබා දෙන ලදී. 1507 දී පෘතුගීසි නැවියන් ජනාවාස නොවූ දූපතට පැමිණ සංචාරක කඳවුරක් පිහිටුවා ගත්හ. පෘතුගීසි නාවිකයෙකු වූ ඩියෝගෝ ෆර්නැන්ඩස් පෙරෙයිරා මුරුසිය වෙත ගොඩ බැස්ස පළමු යුරෝපීයයා විය. ඔහු දිවයින "ඉල්හා දෝ සිස්නේ" ("හංසයාගේ දූපත") ලෙස නම් කළේය. පෘතුගීසීන් මෙම දූපත් කෙරෙහි උනන්දුවක් නොදැක්වූ බැවින් වැඩි කලක් රැඳී සිටියේ නැත. 1512 දී පෘතුගීසි ඉන්දියාවේ වයිස්‍රෝයි වූ පේද්‍රෝ මස්කරෙන්හාස් විසින් මෙම දූපත් වෙත ගිය පසු මස්කරීන් දූපත් නම් කරන ලදී. රොඩ්‍රිගස් දූපත නම් කරන ලද්දේ 1528 දී ප්‍රථම වරට දිවයිනට පැමිණි පෘතුගීසි ගවේෂක ඩියෝගෝ රොඩ්‍රිගුස්ගේ නමිනි.      

1598 දී, අද්මිරාල් වයිබ්‍රෑන්ඩ් වෑන් වෝර්වික් යටතේ ලන්දේසි බලඇණියක් ග්‍රෑන්ඩ් පෝට් වෙත ගොඩ බැස, ලන්දේසි ජනරජයේ මොරිට්ස් වැන් නසාවු කුමරුගේ නමින් දිවයින "මොරිෂස්" ලෙස නම් කරන ලදී. ලන්දේසීන් 1638 දී දිවයිනේ වාසය කළ අතර, ඔවුන් කළුවර ගස් සූරාගෙන උක්, ගෘහස්ථ සතුන් සහ මුවන් හඳුන්වා දුන්හ. ලන්දේසි නාවිකයෙකු වූ ආබෙල් ටස්මන් ටස්මේනියාව, නවසීලන්තය සහ නිව් ගිනියාව යන ප්‍රදේශ සිතියම් ගත කරමින් මහා දක්ෂිණ දේශය සෙවීමට පිටත් වූයේ මෙතැන් සිටය. පළමු ලන්දේසි ජනාවාස වසර 20 ක් පැවතුනි. 1639 දී, ලන්දේසි පෙරදිග ඉන්දීය සමාගම කළුවර ගස් කැපීමට සහ නව දුම්කොළ සහ උක් වතුවල වැඩ කිරීම සඳහා වහල්භාවයට පත් මලගසින් ගෙන එන ලදී. පසුව ස්ථීර ලෙස යටත් විජිතයක් පිහිටුවීමට උත්සාහයන් කිහිපයක්ම සිදු කරන ලද නමුත්, 1710 දී ලන්දේසීන් මුරුසිය අත්හැරීමට හේතු වූ ලාභාංශ නිපදවීමට තරම් ජනාවාස කිසි විටෙක දියුණු නොවීය. 1755 ඉංග්‍රීසි Leeds Intelligencer සඟරාවේ පළ වූ ලිපියකින් කියා සිටින්නේ දිගු වලිග සහිත මැකේක් වඳුරන් විශාල ප්‍රමාණයක් එහි ඇති සියල්ල විනාශ කළ නිසා දූපත අතහැර දැමූ බවත්, එකල එය වඳුරු දූපත ලෙසින් ද හඳුන්වනු ලැබූ බවත්ය. පෘතුගීසි නැවියන් ලන්දේසි පාලනයට පෙර අග්නිදිග ආසියාවේ ඔවුන්ගේ උපන් වාසභූමියෙන් මෙම වඳුරන් දිවයිනට ගෙනවිත් ඇත.

### ප්‍රංශ මුරුසිය (1715-1810) 
අසල්වැසි අයිල් බර්බන් (දැන් රීයුනියන්) දැනටමත් පාලනය කර ඇති ප්‍රංශය, 1715 දී මුරුසිය පාලනය ගෙන එය අයිල් ඩි ෆ්‍රාන්ස් ලෙස නම් කරන ලදී. 1723 දී, වහල්භාවය නියාමනය කිරීම සඳහා නොයර් කේතය ස්ථාපිත කරන ලදී; එක් මනුෂ්‍ය කණ්ඩායමක් "භාණ්ඩ" ලෙස වර්ග කරන්න, මෙම භාණ්ඩවල හිමිකරුට ඔහුගේ "භාණ්ඩ" අහිමි වුවහොත් රක්ෂණ මුදල් සහ වන්දි ලබා ගැනීමට හැකි වේ. 1735 ප්‍රංශ ආණ්ඩුකාර බර්ට්‍රන්ඩ්-ෆ්‍රැන්කොයිස් මහේ ද ලා බෝර්ඩෝනයිස්ගේ පැමිණීම සීනි නිෂ්පාදනය මත පදනම් වූ සමෘද්ධිමත් ආර්ථිකයක් වර්ධනය වීමත් සමඟ සමපාත විය. මහේ ද ලා බෝර්ඩෝනයිස් විසින් පෝර්ට් ලුවී නාවික කඳවුරක් සහ නැව් තැනීමේ මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස ස්ථාපිත කරන ලදී. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස වසර තිහක් ඇතුළත දිවයිනේ ජනගහනය 15,000 සිට 49,000 දක්වා විශාල ලෙස ඉහළ ගියේය. දහඅටවන සියවසේ අගභාගයේදී, අප්‍රිකානු වහලුන් දිවයිනේ ජනගහනයෙන් සියයට 80ක් පමණ වූ අතර, දහනවවන සියවසේ මුල් භාගය වන විට දිවයිනේ වහලුන් 60,000ක් සිටියහ. 
1767 සිට 1810 දක්වා, ප්‍රංශ විප්ලවයේ කෙටි කාල පරිච්ඡේදයක් හැර, වැසියන් ප්‍රංශයෙන් පාහේ ස්වාධීන රජයක් පිහිටුවන විට, දිවයින පාලනය කළේ ප්‍රංශ රජය විසින් පත් කරන ලද නිලධාරීන් විසිනි. ජැක්-හෙන්රි බර්නාඩින් ද සෙන්ට්-පියරේ 1768 සිට 1771 දක්වා දිවයිනේ ජීවත් වූ අතර, පසුව ඔහු නැවත ප්‍රංශයට ගියේය, එහිදී ඔහු පෝල් සහ වර්ජිනි ලිව්වේ, ප්‍රංශ භාෂාව කතා කරන සෑම තැනකම අයිල් ඩි ෆ්‍රාන්ස් ප්‍රසිද්ධියට පත් කළ ආදර කතාවකි. 1796 දී පැරිසියේ රජය වහල්භාවය අහෝසි කිරීමට උත්සාහ කළ විට පදිංචිකරුවන් ප්‍රංශ පාලනයෙන් ඉවත් විය. ප්‍රසිද්ධ ප්‍රංශ ආණ්ඩුකාරවරුන් දෙදෙනෙක් වූයේ වයිකොම්ටේ ද සොයිලැක් (පෝර්ට් ලුයිස් හි චවුසී ඉදිකරන ලද සහ සවාන් දිස්ත්‍රික්කයේ පදිංචි වීමට ගොවීන් දිරිමත් කළ) සහ ඇන්ටොයින් බෲනි ඩී'එන්ට්‍රෙකාස්ටියෝක්ස් (ඉන්දියානු සාගරයේ ප්‍රංශ ජාතිකයින් විසින් එය සිදු කළ යුතු බවට වග බලා ගත්හ. ඔවුන්ගේ මූලස්ථානය ඉන්දියාවේ පොන්ඩිචෙරි වෙනුවට මුරුසියේ ඇත). චාල්ස් මැතිව් ඉසිඩෝර් ඩෙකේන් ප්‍රංශ විප්ලවවාදී යුද්ධවල සාර්ථක ජෙනරාල්වරයෙකු වූ අතර, යම් ආකාරයකින් I වන නැපෝලියන් ගේ ප්‍රතිවාදියෙකු විය. ඔහු 1803 සිට 1810 දක්වා අයිල් ඩි ෆ්‍රාන්ස් සහ රීයුනියන් හි ආණ්ඩුකාරවරයා ලෙස පාලනය කළේය. බ්‍රිතාන්‍ය නාවික සිතියම් විද්‍යාඥ සහ ගවේෂක මැතිව් ෆ්ලින්ඩර්ස් අත්අඩංගුවට ගෙන ඇත. නැපෝලියන්ගේ නියෝගයකට පටහැනිව 1803 සිට 1810 දක්වා, ජෙනරල් ඩෙකේන් විසින් දිවයිනේ රඳවා තබන ලදී. නැපෝලියන් යුද්ධ සමයේදී, ප්‍රංශ කෝර්සෙයාර්වරුන් බ්‍රිතාන්‍ය වාණිජ නැව් මත සාර්ථක වැටලීම් සංවිධානය කළ කඳවුරක් බවට මුරුසිය පත් විය. 1810 වන තෙක් වැටලීම් දිගටම පැවතුනි, කොමදෝරු ජොසියස් රොව්ලි විසින් මෙහෙයවන ලද රාජකීය නාවික හමුදාවේ ගවේෂණ කණ්ඩායමක්, ඇන්ග්ලෝ-අයර්ලන්ත වංශාධිපතියෙකු දිවයින අල්ලා ගැනීම සඳහා යවන ලදී. බ්‍රිතාන්‍යයන්ට එරෙහිව ග්‍රෑන්ඩ් පෝට් සටන ජයග්‍රහණය කළද, මාස තුනකට පසු බ්‍රිතාන්‍යයන් කැප් මැල්හෙයුරෙක්ස් වෙත ගොඩබෑම වළක්වා ගැනීමට ප්‍රංශයට නොහැකි විය. 1810 දෙසැම්බර් 3

1832 දී, ඩී'එපිනායි විසින් රජය විසින් පාලනය නොකළ පළමු මුරුසි පුවත්පත (Le Cernéen) දියත් කරන ලදී. එම වසරේම, වහල් හිමියන්ට වන්දි ගෙවීමකින් තොරව වහල්භාවය අහෝසි කිරීමට ප්‍රසම්පාදන ජනරාල් විසින් පියවරක් ගන්නා ලදී. මෙය අතෘප්තියට හේතු වූ අතර, අවසානයේදී කැරැල්ලක් මැඩපැවැත්වීම සඳහා, රජය සියළුම වැසියන්ට තම ආයුධ භාර දෙන ලෙස නියෝග කළේය. තවද, ඕනෑම කැරැල්ලක් මැඩපැවැත්වීම සඳහා පෝට් ලුයිස් මධ්‍යයේ පිහිටි කන්දක් මත (දැන් සිටාඩෙල් කන්ද ලෙස හැඳින්වේ) ඇඩිලේඩ් කොටුව, ගල් බලකොටුවක් ඉදිකරන ලදී. වහල්භාවය අහෝසි කිරීම මුරුසියේ සමාජය, ආර්ථිකය සහ ජනගහනය කෙරෙහි වැදගත් බලපෑමක් ඇති කළේය. වැවිලිකරුවෝ උක් වගාවේ වැඩ කිරීමට ගිවිසුම්ගත කම්කරුවන් විශාල ප්‍රමාණයක් ඉන්දියාවෙන් ගෙන්වා ගත්හ. 1834 සිට 1921 දක්වා කාලය තුළ ගිවිසුම්ගත කම්කරුවන් මිලියන භාගයක් පමණ දිවයිනේ සිටියහ. ඔවුන් සීනි වතුවල, කර්මාන්තශාලාවල, ප්‍රවාහනයේ සහ ඉදිකිරීම් ස්ථානවල වැඩ කළා. මීට අමතරව, බ්‍රිතාන්‍යයන් ඉන්දියානු සොල්දාදුවන් 8,740 දෙනෙකු දිවයිනට ගෙන එන ලදී. 1903 දී මොරිෂස් හි මෝටර් රථ හඳුන්වා දුන් අතර 1910 දී පළමු කුලී රථ සේවයට පැමිණියේය. 1909 දී පෝට් ලුයිස්හි විද්‍යුත්කරණය සිදු වූ අතර එම දශකයේම ඇචියා බ්‍රදර්ස් හි මොරිෂස් හයිඩ්‍රො ඉලෙක්ට්‍රික් සමාගමට ඉහළ ප්ලේන්ස් විල්හෙම්ස් නගරවලට විදුලිය සැපයීමට බලය ලැබුණි.

1910 දශකය දේශපාලන උද්ඝෝෂණ කාලපරිච්ඡේදයක් විය. නැගී එන මධ්‍යම පන්තිය (වෛද්‍යවරුන්, නීතිඥයින් සහ ගුරුවරුන්ගෙන් සැදුම්ලත්) උක් ඉඩම් හිමියන්ගේ දේශපාලන බලයට අභියෝග කිරීමට පටන් ගත්හ. පෝට් ලුවී හි නගරාධිපති ඉයුජින් ලෝරන්ට් මෙම නව කණ්ඩායමේ නායකයා විය; ඔහුගේ පක්ෂය වන Action Liberale ඉල්ලා සිටියේ මැතිවරණයේදී වැඩි පිරිසකට ඡන්දය දීමට ඉඩ දිය යුතු බවයි. Action Libérale ට විරුද්ධ වූයේ සීනි ප්‍රධානීන්ගෙන් වඩාත්ම බලගතු හෙන්රි ලෙක්ලෙසියෝගේ නායකත්වයෙන් යුත් පාර්ටි ඩි එල් ඕර්ඩ්‍රේ විසිනි. එම වසරේම, 1911 දී, ප්‍රථම මහජන සිනමා සංදර්ශන කුරේපයිප් හි සිදු වූ අතර, එම නගරයේම, රාජකීය විද්‍යාලය සඳහා ගල් ගොඩනැගිල්ලක් ඉදිකරන ලදී. 1920 ගණන්වල "ප්‍රතිගාමීත්වය" ව්‍යාපාරයක නැගීම දුටු අතර, එය මුරුසිය ප්‍රංශය වෙත ආපසු හැරවීමට අනුග්‍රහය දැක්වීය. 1921 මැතිවරනයේදී මුරුසිය ප්‍රංශයට නැවත ලබා දීමට කැමති අපේක්ෂකයන් කිසිවකු තේරී පත් නොවූ නිසා ව්‍යාපාරය වේගයෙන් බිඳ වැටුනි. පශ්චාත් යුද අවපාතයේ දී සීනි මිලෙහි තියුණු පහත වැටීමක් සිදු විය. රටේ ආර්ථිකය පමණක් නොව දේශපාලන ජීවිතයද පාලනය කළ සීනි මහතුන්ගේ යුගයක නිමාව සනිටුහන් කරමින් බොහෝ සීනි වතු වැසී ගියේය. 1891 දී නම් කරන ලද ආර්ලන්ඩාගේ ධූර කාලය අවසානයේ සිට 1926 දක්වා ව්‍යවස්ථාදායක සභාව තුළ ඉන්දු-මුරුසියානු නියෝජනයක් නොතිබුණි. කෙසේ වෙතත්, 1926 මැතිවරණයේදී, දුන්පුත් ලල්ලා සහ රාජ්කුමර් ගුජදූර් ව්‍යවස්ථාදායක සභාවට තේරී පත් වූ පළමු ඉන්දු-මුරුසියානුවන් බවට පත්විය. ග්‍රෑන්ඩ් පෝට්හිදී, ලාල්ලා ප්‍රතිවාදී ෆර්නැන්ඩ් ලුවී මොරල් සහ ගැස්ටන් ගෙබර්ට් පරාජය කළේය. ෆ්ලැක්ක් හිදී ගුජදූර් විසින් පියරේ මොන්ටොචියෝ පරාජය කරන ලදී. 1936 මොරිස් කියුරේ විසින් දියත් කරන ලද කම්කරු පක්ෂයේ උපත දුටුවේය. එමානුවෙල් ඇන්කේටිල් නාගරික කම්කරුවන් පෙළගැස්වූ අතර පණ්ඩිත් සහදියෝ ග්‍රාමීය කම්කරු පන්තිය කෙරෙහි අවධානය යොමු කළේය. 1937 උබා කෝලාහලයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ප්‍රාදේශීය බ්‍රිතාන්‍ය රජය විසින් ප්‍රතිසංස්කරණ ඇති කරන ලද අතර එමඟින් කම්කරු තත්වයන් වැඩිදියුණු වූ අතර කම්කරු සංගම් තහනම් කිරීම ඉවත් කිරීමට හේතු විය. කම්කරු දිනය ප්‍රථම වරට සමරනු ලැබුවේ 1938 දීය. කම්කරුවන් 30,000කට වැඩි පිරිසක් එක් දිනක වැටුප කැප කර චැම්ප් ද මාර්ස් හි යෝධ රැස්වීමකට සහභාගී වීමට දිවයිනේ නන් දෙසින් පැමිණියහ. ඩොකර්වරුන්ගේ වැඩ වර්ජන වලින් පසුව, වෘත්තීය සමිතිවාදි එම්මානුවෙල් ඇන්කේටිල් රොඩ්‍රිගස් වෙත පිටුවහල් කරන ලදී, මොරිස් කියුරේ සහ පණ්ඩිත් සහදියෝ නිවාස අඩස්සියේ තබන ලද අතර බොහෝ වර්ජකයින් සිරගත කරන ලදී. ආණ්ඩුකාර ශ්‍රීමත් බෙඩ් ක්ලිෆර්ඩ් මොරිෂස් සීනි සින්ඩිකේට් හි ජූල්ස් ලෙක්ලෙසියෝ මහතාට 'කළු කකුල්' ලෙස හැඳින්වෙන විකල්ප සේවකයින් යොදා ගනිමින් වර්ජනයේ ප්‍රතිවිපාකවලට මුහුණ දීමට සහාය විය. 1939 දී දෙවන ලෝක යුද්ධය ආරම්භ වූ විට, බොහෝ මුරුසියානුවන් ජර්මානු සහ ඉතාලි හමුදාවන්ට එරෙහිව සටන් කරමින් අප්‍රිකාවේ සහ ආසන්න පෙරදිග බ්‍රිතාන්‍ය ධජය යටතේ සේවය කිරීමට ස්වේච්ඡාවෙන් ඉදිරිපත් වූහ. මුරුසියට කිසිදාක තර්ජන එල්ල වූයේ නැත, නමුත් 1943 දී ජර්මානු සබ්මැරීන මගින් බ්‍රිතාන්‍ය නැව් කිහිපයක් පෝට් ලුවී නගරයෙන් පිටත ගිල්වන ලදී. යුද්ධයේ ආරම්භක අවධියේදී, බ්‍රිතාන්‍ය අධිරාජ්‍ය භටයින්ට රට හැර යාමට සිදුවුවහොත් රට ආරක්ෂා කිරීම සඳහා දේශීයව බඳවා ගන්නා ලද හමුදා ආකෘතීන් මතු කරන ලදී. 1943 මාර්තු 24 වන දින, මුරුසි රෙජිමේන්තුව, අධිරාජ්‍ය ඒකකයක් සහ නැගෙනහිර අප්‍රිකානු විධානයේ (ඊඒසී) නව අනුබද්ධිත ආයතනයක් ලෙස නිර්මාණය කරන ලදී. 1943 අගභාගයේදී, මුරුසි රෙජිමේන්තුවේ (1MR) 1 වන බලඇණිය පුහුණුව සඳහා මැඩගස්කරයට යවන ලද අතර, ඔවුන් වෙනුවට කිංග්ස් අප්‍රිකානු රයිෆල්ස් (KAR) බළඇණියක් මුරුසි හි ස්ථානගත කරන ලදී. 1MR යැවීම දේශපාලනිකව අප්‍රසාදයට පත් වූ බව ඔප්පු වූයේ ඇතැම් හමුදා බලහත්කාරයෙන් බඳවා ගැනීම සහ රට තුළ වාර්ගික ආතතීන් උත්සන්න කරමින් තනිකරම සුදු ජාතිකයින් නොවන භටයන්ගෙන් පමණක් සමන්විත බලඇණිය එතෙර වීම යන පදනම මත ය. 1MR භට පිරිස් ඔවුන්ට යටත්ව සිටි වෙන් කිරීම, අසමාන වැටුප්, ශාරීරික වෙහෙසකාරී පුහුණුව සහ ජපන් සොල්දාදුවන්ට බිය වීම නිසා තවදුරටත් දුක් වූ අතර, මෙම සියලු සාධක 1MR කැරැල්ලෙන් අවසන් විය.

දෙවන ලෝක සංග්‍රාමයේදී, රටෙහි තත්වයන් දුෂ්කර විය; භාණ්ඩ මිල දෙගුණයක් වූ නමුත් කම්කරුවන්ගේ වැටුප් වැඩි වූයේ සියයට 10 ත් 20 ත් අතර ප්‍රමාණයකින් පමණි. සිවිල් නොසන්සුන්තාවක් ඇති වූ අතර යටත් විජිත රජය සියලු වෘත්තීය සමිති ක්‍රියාකාරකම් වාරණය කළේය. කෙසේ වෙතත්, බෙල් වී හැරෙල් සීනි වත්තේ කම්කරුවන් 1943 සැප්තැම්බර් 27 දින වැඩ වර්ජනයක නිරත විය. අවසානයේ පොලිස් නිලධාරීන් පිරිස වෙත සෘජුවම වෙඩි තැබූ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස කම්කරුවන් හතර දෙනෙකු මිය ගියහ. මෙය 1943 බෙල් වී හරෙල් සමූලඝාතනය ලෙස ප්‍රකට විය. සමාජ සේවකයෙකු සහ ජන් අන්දෝලාන් ව්‍යාපාරයේ නායක බැස්ඩියෝ බයිසන්ඩෝයල් මිය ගිය කම්කරුවන් හතර දෙනාගේ අවමංගල්‍ය උත්සව සංවිධානය කළේය. මාස තුනකට පසුව, 1943 දෙසැම්බර් 12 වන දින, පෝට් ලුයිස් හි "මාරි රෙයින් ඩි ලා පයික්ස්" හිදී, බිස්සූන්ඩෝයල් විසින් මහජන රැස්වීමක් සංවිධානය කරන ලද අතර, දිවයින පුරා විසිරී සිටි සැලකිය යුතු සේවක පිරිසක්, ජන් අන්දෝලාන් ව්‍යාපාරයේ ජනප්‍රියත්වය තහවුරු කළහ.

1947 මුරුසි ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව ප්‍රකාශයට පත් කිරීමෙන් පසුව, 1948 අගෝස්තු 9 වන දින මහා මැතිවරණය පැවැත්විණි - සහ, ප්‍රථම වතාවට, යටත් විජිත රජය දිවයිනේ භාෂා 19 න් එකකින් තම නම ලිවිය හැකි සියලුම වැඩිහිටියන්ට ඡන්ද බලය පුළුල් කළේය. පෙර ස්ත්‍රී පුරුෂ භාවය සහ දේපල ඡන්දයට සුදුසුකම් විය. තේරී පත් වූ ආසන 19 න් 11 ක්ම හින්දු ජාතිකයින් විසින් දිනාගත් ගයි රොස්මොන්ට්ගේ කම්කරු පක්ෂය වැඩි ඡන්ද ලබා ගත්තේය. කෙසේ වෙතත්, ආණ්ඩුකාර-ජෙනරාල් ඩොනල්ඩ් මැකෙන්සි-කෙනඩි විසින් 1948 අගෝස්තු 23 වන දින ව්‍යවස්ථාදායක සභාවට කොන්සර්වේටිව්වරුන් 12 දෙනෙකු පත් කරන ලද්දේ සුදු ප්‍රැන්කෝ-මුරුසියානුවන්ගේ ප්‍රමුඛත්වය පවත්වාගෙන යාම සඳහාය. ගයි රොස්මොන්ට් ගේ පක්ෂය 1953 දී එහි තත්ත්වය වඩා හොඳ කරගත් අතර, මැතිවරණ ප්‍රතිඵලවල ශක්තිය මත සර්වජන ඡන්ද බලය ඉල්ලා සිටියේය. 1955 සහ 1957 දී ලන්ඩනයේ ව්‍යවස්ථා සම්මන්ත්‍රණ පැවැත් වූ අතර අමාත්‍ය ක්‍රමය හඳුන්වා දෙන ලදී. 1959 මාර්තු 9 වැනි දින සර්වජන වැඩිහිටි ඡන්ද අයිතිය පදනම් කරගනිමින් ප්‍රථම වරට ඡන්දය ප්‍රකාශ කරන ලදී. මහ මැතිවරණය නැවතත් ශ්‍රීමත් සීවුසගුර් රාම්ගූලම් විසින් නායකත්වය දුන් කම්කරු පක්ෂය විසින් ජයග්‍රහණය කරන ලදී.

1961 දී ලන්ඩනයේ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සමාලෝචන සමුළුවක් පවත්වන ලද අතර, තවදුරටත් ව්‍යවස්ථාමය ප්‍රගතිය පිළිබඳ වැඩසටහනක් ස්ථාපිත කරන ලදී. 1963 මැතිවරනය කම්කරු පක්ෂය සහ එහි සගයන් විසින් ජය ගන්නා ලදී. මුරුසි හි වාර්ගික ස්වභාවයේ දේශපාලනය ගොඩනැගෙමින් පවතින බවත් අපේක්ෂකයින් (පක්ෂ විසින්) සහ ඡන්දය ප්‍රකාශ කිරීමේ හැසිරීම (ඡන්දදායකයින්ගේ) ජනවාර්ගික සහ කුල සලකා බැලීම් මගින් පාලනය වන බවත් යටත් විජිත කාර්යාලය සඳහන් කළේය. 1965 මැයි 10 වන දින, සෝයිලැක් අසල ට්‍රොයිස් බුටික්ස් ගම්මානයේ වාර්ගික කෝලාහල ඇති වූ අතර එය ඓතිහාසික ගම්මානයක් වන මහේබර්ග් දක්වා වර්ධනය විය. මුළු බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිතයටම රටපුරා හදිසි තත්වයක් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. ක්‍රියෝල් කල්ලියක් විසින් පොලිස් කොස්තාපල් බීසූ ඔහුගේ වාහනය තුළදී ඝාතනය කිරීම මෙම කෝලාහලයට මුල් විය. ට්‍රොයිස් බුටික්ස්හිදී රොබට් බ්‍රවුස් නමැති සිවිල් වැසියා ඝාතනය කිරීමෙන් අනතුරුව සිදු විය. ඔඩියොන් සිනමා හි හින්දුස්ථානි චිත්‍රපටයක් නරඹමින් සිටි ඉන්දු-මුරුසියානු ප්‍රේක්ෂකයන්ට පහර දීමට ක්‍රියෝල් කල්ලිය පසුව වෙරළබඩ ඓතිහාසික ගම්මානයක් වන මහේබර්ග් වෙත ගියේය. මහේබර්ග් පොලිසිය ඉන්දු-මුරුසියානුවන්ට පහරදීමේ පැමිණිලි 100කට ආසන්න ප්‍රමාණයක් වාර්තා කර ඇත.

### ස්වාධීනත්වය (1968 සිට) 
1965 ලැන්කැස්ටර් සමුළුවේදී බ්‍රිතාන්‍යයට අවශ්‍ය වූයේ මුරුසිය යටත් විජිතයෙන් නිදහස් වීමට බව පැහැදිලි විය. 1959 දී හැරල්ඩ් මැක්මිලන් ඔහුගේ සුප්‍රසිද්ධ "වින්ඩ් ඔෆ් චේන්ජ් ස්පීච්" නිර්මාණය කර ඇති අතර එහි බ්‍රිතාන්‍යයට ඇති හොඳම විකල්පය වන්නේ එහි යටත් විජිතවලට පූර්ණ නිදහස ලබා දීම බව ඔහු පිළිගත්තේය. මේ අනුව, පනස් ගණන්වල අග භාගයේ සිට, නිදහස සඳහා මාවත විවර විය.

පසුව 1965 දී, ලැන්කැස්ටර් සමුළුවෙන් පසුව, බ්‍රිතාන්‍ය ඉන්දියානු සාගර කලාපය (BIOT) පිහිටුවීම සඳහා චාගෝස් දූපත් සමූහය මුරුසි භූමියෙන් ඉවත් කරන ලදී. 1967 අගෝස්තු 7 වන දින මහ මැතිවරණයක් පැවැත්වූ අතර, නිදහස් පක්ෂය බහුතර ආසන සංඛ්‍යාවක් ලබා ගත්තේය. 1968 ජනවාරි මාසයේදී, නිදහස ප්‍රකාශයට පත් කිරීමට සති හයකට පෙර, 1968 මුරුසි කෝලාහල පෝට් ලුයිස් හි ඇති වූ අතර 25 දෙනෙකුගේ මරණයට හේතු විය.

මුරුසි නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් සම්මත කර ගත් අතර 1968 මාර්තු 12 දින නිදහස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. ශ්‍රීමත් සීවුසගුර් රාම්ගූලම් ස්වාධීන මුරුසි රාජ්‍යයක ප්‍රථම අගමැති බවට පත් විය - දෙවන එලිසබෙත් රැජින මුරුසි රැජින ලෙස රාජ්‍ය නායකයා ලෙස රැඳී සිටියේය.

1969 දී, පෝල් බෙරෙන්ජර්ගේ නායකත්වයෙන් විරුද්ධ පක්ෂය වන මොරිෂියානු සටන්කාමී ව්‍යාපාරය (MMM) ආරම්භ කරන ලදී. පසුව, 1971 දී, MMM - වෘත්තීය සමිතිවල සහාය ඇතිව - වරායේ වැඩ වර්ජන මාලාවක් කැඳවූ අතර, එය රට තුළ හදිසි තත්වයක් ඇති කළේය.

කම්කරු පක්ෂයේ සහ PMSD (Parti Mauricien Social Démocrate) සභාග ආන්ඩුව සිවිල් නිදහස කප්පාදු කිරීම සහ මාධ්‍ය නිදහස සීමා කිරීම මගින් ප්‍රතිචාර දැක්වීය. සහ නැව් තටාක සේවකයෙකු සහ ක්‍රියාකාරිකයෙකු වන අසෝර් ඇඩිලේඩ් ඝාතනය කරන ලදී. මහ මැතිවරණ කල් දැම්මා, ප්‍රසිද්ධ රැස්වීම් තහනම් කළහ. පෝල් බෙරෙන්ජර් ඇතුළු MMM සාමාජිකයින් 1971 දෙසැම්බර් 23 දින සිරගත කරන ලදී. MMM නායකයා වසරකට පසුව නිදහස් කරන ලදී.

1975 මැයි මාසයේදී මුරුසි විශ්ව විද්‍යාලයේ ආරම්භ වූ ශිෂ්‍ය කැරැල්ලක් රට පුරා පැතිර ගියේය. තම අභිලාෂයන් සපුරා නොගත් සහ අනාගත රැකියා සඳහා සීමිත අපේක්ෂාවන් ලබා දෙන අධ්‍යාපන ක්‍රමයක් පිළිබඳව සිසුන් සෑහීමකට පත් නොවීය. මැයි 20 වැනි දින දහස් ගණන් සිසුන් ග්‍රෑන්ඩ් රිවර් වයඹ පාලම හරහා පෝට් ලුයිස් වෙත ඇතුළු වීමට උත්සාහ කළ අතර, පොලිසිය සමඟ ගැටුම් ඇති විය. 1975 දෙසැම්බර් 16 දින පාර්ලිමේන්තුවේ පනතක් සම්මත කරන ලද්දේ වයස අවුරුදු 18 ට වැඩි අයටද ඡන්දය ප්‍රකාශ කිරීමේ අයිතිය දීර්ඝ කිරීමටය. මෙය තරුණ පරම්පරාවේ අපේක්ෂා භංගත්වය සමනය කිරීමේ උත්සාහයක් ලෙස සැලකේ. MMM පක්ෂයට පාර්ලිමේන්තුවේ ආසන 34ක් හිමි වූ නමුත්, ඉවත්ව යන අගමැති ශ්‍රීමත් සීවුසගුර් රාම්ගූලම්, ගේටන් ඩුවාල්ගේ PMSD සමඟ සන්ධානයක් ඇතිකර ගැනීමෙන් පසු, ආසන දෙකක බහුතරයක් සහිතව, ධුරයේ රැඳී සිටීමට සමත් විය.

1982 දී MMM-PSM ආන්ඩුවක් (පී. එම්. ඇනෙරූඩ් ජග්නවුත්, නියෝජ්‍ය අගමැති හරීෂ් බූධූ සහ මුදල් ඇමති පෝල් බෙරෙන්ජර් විසින් නායකත්වය දෙන) තේරී පත් විය. කෙසේ වෙතත්, MMM සහ PSM නායකත්වය තුළ මතවාදී සහ පෞරුෂ වෙනස්කම් මතු විය. බෙරෙන්ජර් සහ ජුග්නාත් අතර බල අරගලය 1983 මාර්තු මාසයේදී උච්චතම අවස්ථාවට පත් විය. ජුග්නාත් නොබැඳි ජාතීන්ගේ සමුළුවකට සහභාගී වීමට නවදිල්ලියට ගියේය; ආපසු පැමිණීමේදී, බෙරෙන්ජර් අගමැතිගෙන් බලය උදුරා ගන්නා ව්‍යවස්ථාමය වෙනස්කම් යෝජනා කළේය. ජුග්නවුත්ගේ ඉල්ලීම පරිදි, ඉන්දියාවේ අගමැති ඉන්දිරා ගාන්ධි, ඔපරේෂන් ලාල් ඩෝරා යන කේත නාමය යටතේ කුමන්ත්‍රණයක් වැලැක්වීම සඳහා ඉන්දීය නාවික හමුදාව සහ ඉන්දීය හමුදාව සම්බන්ධ කර සන්නද්ධ මැදිහත්වීමක් සැලසුම් කළේය.

1982 ජූනි මැතිවරණයෙන් මාස නවයකට පසු MMM-PSM ආන්ඩුව බෙදී ගියේය. තොරතුරු අමාත්‍යාංශයේ නිලධාරියෙකුට අනුව මාස නවය "සමාජවාදී අත්හදා බැලීමක්" විය. සියලුම PSM පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රීවරුන්ට ජුග්නාත් ගේ නව පක්ෂය MSM හා සම්බන්ධ වීමට හැකිවන පරිදි හරීෂ් බූධූ ඔහුගේ PSM පක්ෂය විසුරුවා හැරියේය. MSM-ලේබර්-PMSD සභාගය 1983 අගෝස්තු මැතිවරණයෙන් ජයග්‍රහණය කළ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස අනුරූඩ් ජුග්නාත් අගමැති ලෙසත් ගයිටන් දුවාල් නියෝජ්‍ය අගමැති ලෙසත් පත් විය.

එම කාල සීමාව EPZ (අපනයන සැකසුම් කලාපය) අංශයේ වර්ධනයක් දක්නට ලැබිණි. කර්මාන්තකරණය ගම්වලට ද ව්‍යාප්ත වීමට පටන් ගත් අතර, සියලු ජනවාර්ගික ප්‍රජාවන්ගෙන් තරුණ කම්කරුවන් ආකර්ෂණය විය. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස සීනි කර්මාන්තය ආර්ථිකයේ තිබූ ග්‍රහණය නැති වීමට පටන් ගත්තේය. විශාල සිල්ලර දාමයන් 1985 දී වෙළඳසැල් විවෘත කිරීම ආරම්භ කළ අතර අඩු ආදායම්ලාභීන්ට ණය පහසුකම් ලබා දුන් අතර එමඟින් මූලික ගෘහ උපකරණ මිලදී ගැනීමට ඔවුන්ට හැකි විය. සංචාරක කර්මාන්තයේ ද පිබිදීමක් ඇති වූ අතර, දිවයින පුරා නව හෝටල් බිහි විය. 1989 දී කොටස් හුවමාරුව එහි දොරටු විවෘත කළ අතර 1992 දී ෆ්‍රීපෝට් ක්‍රියාත්මක වීමට පටන් ගත්තේය.

### ජනරජය (1992 සිට) 
නිදහසින් වසර විසිහතරකට පසු 1992 මාර්තු 12 දින, මොරිෂස් පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලය තුළ ජනරජයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද අතර බ්‍රිතාන්‍ය රාජාණ්ඩුව රාජ්‍ය නායකයා ලෙස ඉවත් කරන ලදී. මෙය සංක්‍රාන්ති විධිවිධානයක් යටතේ වූ අතර, එම වසරේ අගභාගයේදී ඔහු වෙනුවට කැසාම් උටීම් පත් කරන ලදී. දේශපාලන බලය අගමැතිතුමා ළඟ ඉතිරි විය.

පෙට්‍රල් මිල පහත වැටීම සහ ඩොලර් විනිමය සඳහා හිතකර විනිමය අනුපාතයක් සමඟ සමපාත වූ ආර්ථිකයේ දියුණුවක් තිබියදීත්, රජයට පූර්ණ ජනප්‍රියත්වයක් නොලැබුණි. 1984 තරම් මුල් කාලයේ අතෘප්තිය ඇති විය. පුවත්පත් සහ වාර සංශෝධන පනත හරහා රජය උත්සාහ කළේ සෑම පුවත්පතකටම රුපියල් මිලියන භාගයක බැංකු ඇපකරයක් ලබාදීමටය. මාධ්‍යවේදීන් 43 දෙනෙකු පාර්ලිමේන්තුව ඉදිරිපිට පෝට් ලුයිස් හි පැවති මහජන උද්ඝෝෂණයකට සහභාගී වෙමින් විරෝධතාවයක නිරත විය. ඔවුන් අත්අඩංගුවට ගෙන ඇප මත මුදා හැරිණි. මෙය මහජන විරෝධයක් ඇති කළ අතර රජයට සිය ප්‍රතිපත්තිය සමාලෝචනය කිරීමට සිදු විය.

1999 වර්ෂය පෙබරවාරි මාසයේ දී සහ පසුව මැයි මාසයේ දී සිවිල් නොසන්සුන්තා සහ කැරලි වලින් සලකුණු විය. කායා කෝලාහලයෙන් පසුව, ජනාධිපති කැසාම් උටීම් සහ කාර්දිනල් ජීන් මාර්ගෙට් රට පුරා සංචාරය කළ අතර දින හතරක කැලඹිලිවලින් පසුව සන්සුන් විය. සමාජ කැළඹීමට මුල් වූ හේතු සොයා බැලීමට විමර්ශන කොමිසමක් පත් කරන ලදී. ප්‍රතිඵලය වූ වාර්තාව දරිද්‍රතාවයට හේතුව සොයා බැලූ අතර බොහෝ ස්ථීර විශ්වාසයන් සංජානන ලෙස සුදුසුකම් ලබා ඇත. 2000 ජනවාරි මාසයේදී දේශපාලන ක්‍රියාකාරිකයෙකු වූ රාජේන් සබාපති ලා බැස්ටිල් බන්ධනාගාරයෙන් පැන යාමෙන් පසු වෙඩි තබා ඝාතනය කරන ලදී. 

MSM හි ශ්‍රීමත් අනුරූඩ් ජුග්නාත් 2000 සැප්තැම්බර් මාසයේදී MMM සමඟ සන්ධානයක් ලබා ගැනීමෙන් පසු නැවත බලයට පත් විය. 2002 දී රොඩ්රිගුස් දූපත ජනරජය තුළ ස්වාධීන ආයතනයක් බවට පත් වූ අතර එමඟින් දිවයින පරිපාලනය සඳහා තමන්ගේම නියෝජිතයන් තෝරා ගැනීමට හැකි විය. 2003 දී, අගමැතිකම MMM හි පෝල් බෙරෙන්ජර් වෙත මාරු කරන ලද අතර, ශ්‍රීමත් අනුරූඩ් ජුග්නාත් ජනාධිපති විය. බෙරෙන්ජර් යනු නිදහසින් පසු රටේ ඉතිහාසයේ පළමු ෆ්‍රැන්කෝ-මුරුසි අගමැති විය.

2005 මැතිවරනයේදී නවීන් රාම්ගූලම් නව Labour-PMXD-VF-MR-MMSM සන්ධානය යටතේ අගමැති විය. 2010 මැතිවරනයේදී Labour-MSM-PMSD සන්ධානය බලය තහවුරු කරගත් අතර නවීන් රාම්ගූලම් 2014 දක්වා අගමැති විය.

අනුරූඩ් ජුග්නාත් ගේ නායකත්වය යටතේ 2014 මැතිවරනයේදී MSM-PMSD-ML සභාගය ජයග්‍රහණය කරන ලදී. PMSD ඉවත්වීමට තුඩු දුන් පාලක සන්ධානය තුළ මතභේද පැවතියද, MSM-ML ඔවුන්ගේ සම්පූර්ණ 5 වසර සඳහා බලයේ රැඳී සිටියේය.

2017 ජනවාරි 21 දින, ශ්‍රීමත් අනුරූඩ් ජුග්නාත් ඔහුගේ ඉල්ලා අස්වීම නිවේදනය කළ අතර ඔහුගේ පුත් සහ මුදල් අමාත්‍ය ප්‍රවින්ද් ජුග්නාත් අග්‍රාමාත්‍ය ධුරය භාර ගන්නා බව ප්‍රකාශ කළේය. 2017 ජනවාරි 23 දින සැලසුම් කළ පරිදි සංක්‍රාන්තිය සිදු විය.

2018 දී, මුරුසි ජනාධිපති අමීනා ගුරිබ්-ෆකිම් මූල්‍ය වංචාවක් හේතුවෙන් ඉල්ලා අස්විය. වත්මන් ජනාධිපතිවරයා වන්නේ 2019 දෙසැම්බර් මාසයේ සිට සේවය කළ ප්‍රිත්විරාජ්සිං රූපන් ය.

නොවැම්බර් 2019 මුරුසි මහ මැතිවරණයේදී, පාලක සටන්කාමී සමාජවාදී ව්‍යාපාරය (MSM) පාර්ලිමේන්තුවේ ආසනවලින් අඩකට වඩා දිනාගත් අතර, වත්මන් අගමැති ප්‍රවින්ද් කුමාර් ජුග්නවුත්ට නව වසර පහක ධුර කාලයක් හිමි විය.

2020 ජූලි 25 වන දින, ජපානයට අයත් තොග වාහකයක් වන එම්වී වකාෂියෝ මුරුසි වෙරළට ඔබ්බෙන් වූ කොරල් පරයක් මත ගොඩබසින අතර, ටොන් 1,000 ක් පමණ බර තෙල් පෞරාණික කලපුවකට කාන්දු විය. ආරක්ෂිත බිඳෙනසුලු සමුද්‍ර පරිසර පද්ධති අද්දර එහි පිහිටීම සහ ජාත්‍යන්තර වැදගත්කමකින් යුත් තෙත් බිමක් නිසා එම්වී වකාෂියෝ තෙල් කාන්දුව බටහිර ඉන්දියන් සාගරයට මෙතෙක් සිදු වූ දරුණුතම පාරිසරික ව්‍යසනයන්ගෙන් එකක් විය.

## යොමු කිරීම් 
ප්‍රවර්ගය:අප්‍රිකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු