භින්නෝන්මාදය

**භින්නෝන්මාදය**  යනු මානසික ආබාධයක් වන අතර මනසේ ක්‍රියාවලිය බිඳ වැටීමෙන් සහ දුර්වල වූ චිත්තවේග ප්‍රතිචාරයන්ගෙන් එය පෙන්නුම් කරයි. පීඩනෝන්මාදය; සැබෑවට නැති හඬවල් ඇසෙනවායැයි සිතීම; පිළිවෙලට සකස් නොවූ චින්තනය; හීන වූ භාවයන් සහ හීන අභිප්‍රේරණය වැනි මායාවන් වැනි මුලාවට පත් කරන දෑ මෙහි සුලභ ලක්ෂණ වේ. හින්නොන්මාදය මඟින් සාමාජීය සහ ක්‍රියාවෙහි ගැටලුද ඇති කරයි. සාමාන්‍යයෙන්, ලක්ෂණ පෙන්නුම් කිරීම ආරම්භ වන්නේ තරුණ වියෙහිදී වන අතර 0.3-0.7% ක් පමණ වූ පිරිසක් තම ජීවිත කාලය තුලදී මෙවන් තත්ත්වයකට මුහුණ දෙයි. 

මෙම ආබාධයට මුඛ්‍ය ප්‍රතිෂ්ඨාව ප්‍රතිකාරය වන්නේ මුලික වශයෙන් හෝර්මෝන [ප්‍රතිග්‍රාහක](https://en.wikipedia.org/wiki/Receptor_(biochemistry)) ක්‍රියාවලිය වළක්වන ප්‍රති මනෝව්‍යාධික ඖෂධ මිශ්‍රණයකි. චිකිත්සාව, රැකියාවේ පුහුණුව, සමාජීය පුනරුත්තාපනය යන දෑද ප්‍රතිකාරයේදී වැදගත් වේ. වඩා බරපතල තත්ත්වයකදී - තමාටත්, අන් අයටත් අවධානමක් විය හැකි තත්ත්වයකදී- හදිසි මනෝ චිකිත්සාවද අවශ්‍ය වනු ඇත.  

මෙම ආබාධය ප්‍රධාන වශයෙන්ම සිතීමේ හැකියාවට බලපාන බව පැවසුනද, තවදුරටත් එය හැසිරීමේ සහ භාවයන් සම්බන්ධ නිදන්ගත රෝග ඇති කිරීමටද බලපායි. මීට අමතරව භින්නෝන්මාදය සහිත පුද්ගලයන් අධික අවපීඩනය, උද්වේගකාරී බව - ජීවිත කාලය තුලදී 50% ක් පමණ සායන වශයෙන් යායුතු වූ අධික අවපීඩන තත්ත්වයනට වුවද ලක් වීමට හැකියාවක් පවතී. දීර්ඝ කාලීන සේවා වියුක්තිය, දිලිදුකම සහ අනගාරික බව වැනි සමාජීය ගැටළුද පැන නැගිය හැක.  මෙකී ගැටළු හේතුවෙන් ආබාධය සහිත පුද්ගලයින්ගේ සාමාන්‍යය ජීවිත අපේක්ෂාව ආබාධය නොමැති පුද්ගලයකුට වඩා අවරුදු 12-15 කින් පමණ අඩු වේ. කායික සම්බන්ධ ගටලු වැඩි වීමටත්, සිය දිවි නසා ගැනීම් අනුපාතය ඉහළ යාමටත් ( 5% ක් පමණ) මෙය හේතු වී ඇත. 
    

## ලක්ෂණ
භින්නෝන්මාදයෙන් පෙළෙන පුද්ගලයින්ට ව්‍යාජ දර්ශන (බහුලව වාර්තා වන පරිදි විවිධ හඬවල් ඇසීම), මායාවන් වැනි රැවටීම් (විශ්මයජනක හෝ වධකයකුගේ ස්වභාවය ගත් දෑ ) සහ නිසි පිළිවෙලකට සකස් නොවූ සිතිවිලි සහ කථනය යන අවස්ථාවන් බොහෝ විට අත්විදීමට සිදු වේ. අවසානයට සඳහන් කල කරුණ අඩු වැඩි වශයෙන් පැවතිය හැක. එනම්, පුද්ගලයාගේ සිතීමේ ක්‍රියාවලිය අනුපිලිවෙලට සකස් කර ගැනීමට අපහසු අවස්ථාවේ සිට අර්ථයෙන් එකිනෙකට සම්බන්ධ නොවූ වාක්‍ය හෝ තේරුම් ගැනීමට අපහසු "වචන සලාදයක්" පැවසීම වැනි බරපතල තත්ත්වයකට වුවද පත් වීමට හැකියාවක් පවතී. සමාජීය පසුබැසීම, පිළිවෙලක් නොමැති වස්ත්‍ර හා සනීපාරක්ෂක දෑ, අභිප්‍රේරණය සහ විචාර බුද්ධිය නොමැතිකම යනාදී සියල්ල භින්නෝන්මාදයේ දැකිය හැකි සුලභ ලක්ෂණ කිහිපයකි. තවද, ඔවුනගේ භාවාත්මක දුෂ්කරතාවයේ රටාවක් නිතරම දැකිය හැකි වේ. උදාහරණයක් ලෙස ප්‍රතිචාර්යතාවයේ (යමකට ප්‍රතිචාර දැක්වීමේ) අඩුව දැක්විය හැක. සමාජීය දැනීම නොමැතිකම පීඩනෝන්මාදයේ මෙන්ම භින්නෝන්මාදයේද ලක්ෂණයක් වේ. සමාජයෙන් වෙන් වී හුදකලා ලෙස සිටීම සුලභව දක්නට ලැබේ. ක්‍රියාවක නිරත වීමේ අපහසුතා සහ දීර්ඝ කාලීන මතකය, අවධානය යොමු කිරීම, ඥාණාත්මක සම්බන්ධ දෑ පාලන ක්‍රියාවලිය සහ ඉක්මනින් සැකසීම වැනි දේවල අපහසුහාද බහුලව දක්නට ලැබේ. භින්නෝන්මාදය සහිත පුද්ගලයින්ගෙන් 30%-50% කට පමණ තීක්ෂණ බුද්ධියක් නොමැත; වෙනත් වචන වලින් කියතොත්, ඔවුන් තමන් සිටින තත්ත්වය හෝ එයට ලබා දෙන ප්‍රතිකාරද පිළි නොගනී. ප්‍රතිකාර වලින් ඔවුනගේ අන්තර් ඥාණයට (තීක්ෂණ බුද්ධියට) යම් බලපෑමක් ඇති කල හැක. තවද, භින්නෝන්මාදයෙන් පෙලෙන පුද්ගලයින්ට මුහුණෙන් පෙන්නුම් කරන භාවයන් පෙන්නුම් කිරීමටද නිතරම අපහසු වේ.

### ධනාත්මක සහ ඍණාත්මක ලක්ෂණ
භින්නෝන්මාදය බොහෝ විට ධනාත්මක සහ ඍණාත්මක (හෝ ඌන) ලක්ෂණ වලින් විස්තර කෙරෙයි. ධනාත්මක ලක්ෂණ බොහෝ විට ප්‍රකට නැති නමුත් භින්නෝන්මාදය සහිත පුද්ගලයින් තුළ පවතින ලක්ෂණ වේ. මායාවන්, පිළිවෙලට සකස් නොවූ සිතිවිලි මෙන්ම කථනය සහ ස්පර්ශක, ශ්‍රවණ, දෘශ්‍ය, ආඝ්‍රාණ සහ රසේන්ද්‍රිය පිළිබඳ වූ ව්‍යාජ හැඟීම් (මුළාවන්) එයට අයත් වේ. නියමාකාරව සලකා බලන විට මෙය මනෝ විකාර පහල වීම වේ. ව්‍යාජ හැඟීම් ඇත්තෙන්ම මුළාව යන තේමාවේ අන්තර්ගතයටම අදාළ වූවකි.

ඍණාත්මක ලක්ෂණ වලදී සාමාන්‍ය භාවාත්මක ප්‍රතිචාර හෝ අනෙකුත් සිතීමේ ක්‍රියාවලින්ගේ හිඟතාවයක් පෙන්නුම් කරන අතර බෙහෙත් වලට හුඟක් අඩුවෙන් ප්‍රතිචාර දක්වයි. බොහෝ විට ඍණාත්මක ලක්ෂණ බහුලව ඇති පුද්ගලයින්ට රෝගය ඉස්මතු වීමට පෙර යමකට හැඩගැසීමට දුර්වලතායක් පෙන්නුම් කරන අතර බෙහෙත් වලට ඔවුන් දක්වන ප්‍රතිචාරයද ඉතාමත්ම අල්ප වේ.  අවරුදු 19 ට වඩා අඩු, 40% ක් පමණ පුරුෂ පාර්ශවයත්, 23% ක් පමණ ස්ත්‍රී පාර්ශවයත් භින්නෝන්මාදයට ගොදුරු වී ඇත. භින්නෝන්මාදය රෝගී තත්ත්වය මැඩපැවැත්වීම උදෙසා රෝගී අවස්ථාව ඉක්මනින් හඳුනා ගැනීමටත් එහි පූර්ව ලක්ෂණ පෙන්නුම් කෙරෙන අවස්ථාවේදීම (රෝග ආක්‍රමණයට පෙර) ප්‍රතිකාර කිරීමටත් මෑතකදී බොහෝ කටයුතු යොදා තිබේ. එනම්, රෝගයේ ලක්ෂණ ඉස්මතු වීමට පෙර මාස 30ක් තරම්වත් කලින් රෝගය අනාවරණය කර ගැනීමටය. හින්නෝන්මාද තත්ත්වය තවත් වර්ධනය වන විට, ඇති වී නැති වී යන හෝ ස්වයං-සීමාකාරී මනෝ විකාරී තත්ත්වයක් අත්දැකීමට සිදු වනු ඇත. තවද, පූර්ව ලක්ෂණ පෙන්වන අවධියේදී සමාජීය පසුබෑම, උත්කෝප්‍යතාව, අවසිද්ධිය (දුක දරා ගැනීමේ නොහැකියාව) සහ අදක්ෂකම ආදී විශේෂ නොවන ලක්ෂණ පෙන්නුම් කරනු ඇත. 

## හේතු
භින්නෝන්මාදය වර්ධනය වීමට ජාන හා පාරිසරික සාධක වල සම්මිශ්‍රණයක් හේතු කාරක වේ.

### ජාන
ජාන වල සහ පරිසරයේ බලපෑම එකිනෙකට වෙන් කර සැලකීම අපහසු බැවින් ජාන වලින් උරුමකම් කියන ඇස්තමේන්තු ප්‍රමාණය විචලනය වන අතර එහි සාමාන්‍යය 0.80 ක් පමණ කිව හැක. 

ඒ ඒ පුංචි බලපෑම් වලට සහ අප්‍රකට සම්ප්‍රේෂණයට හා භාව ප්‍රකාශයට බොහෝ ජාන සම්බන්ධ බව පවසයි. *zinc finger protein* 804A ඇතුළුව ජානමය ද්‍රව්‍ය-ව්‍යාප්ති සමුහයක් ද මෙයට සම්බන්ධ වේ. එහිදී භින්නෝන්මාදයට අදාළ ජාන විද්‍යාවත්, ද්විධ්‍රැව-අක්‍රමයත් එකිනෙක අතිච්ඡාදනය (එක මත එක වැටීම) වන බව පෙනේ. තවද, හින්නොන්මාදය් ජාන ආකෘතිය, සුලභ සහ දුර්ලභ අවධානම් විචලනයක් ඇති කිරීමට සමත් බව දැක්වෙන සාක්ෂි මතු වෙමින් පවතී. 

ප්‍රවේණි ක්‍රමය සලකන විට පරිණාමවාදී මනෝවිද්‍යාවෙන් එක් ප්‍රශ්නයක් මතු වේ. එනම්, මනෝවිකාරය ඇති කිරීමේ හැකියාව වර්ධනය කිරීමට ජාන බලපාන්නේ කිමද යන්නයි. මෙය පරිණාමවාදී දෘෂ්ඨි කෝණයෙන් ගත් කල, දැක්වෙන එක් අදහසක් නම් භාෂාව සහ මනුෂ්‍ය ස්වභාවය පරිණාමය වීමට ජාන බලපාන බවයි. නමුත් අදට මෙවැනි මත පැවතුනත් අනාගතයේදී එය මනඃකල්පිත ආකල්පයක් වීමට ඉඩ ඇත. 

### වටපිටාව
හින්නොන්මාදය වර්ධනය වීමට බලපාන පාරිසරික තත්ත්ව වලට ජීවත් වන වටපිටාව,අධ්‍යාපනය සහ ප්‍රාග් ප්‍රසව(බිහි වීමට පළමු)ආතතිය ඇතුළත්ය.මව්පියන්ගේ විලාසයෙන් විශාල බලපෑමක් එල්ල නොවුණත්,ඉතා බරපතල රෝගී තත්ත්වයේ පසුවන මව්පියන්ගෙන් වන බලපෑම සාමාන්‍ය රෝගී තත්ත්වයෙන් පසුවන මව්පියන් සිටීමෙන් එල්ල වන බලපෑමට වඩා වැඩිය.ද්වි සාධක අනුව,ජන වාර්ගික කණ්ඩායම,සමාජීය කණ්ඩායමේ ප්‍රමාණය,යන කරුණු වලට වඩා අදාළ පුද්ගලයා කුඩා අවධියේ සිට හෝ වැඩිහිටි වයසේදී නගරබදව වාසය කර ඇත්නම් ස්ථිරවම භින්නෝන්මාදය වැළදීමේ අවධානම වැඩි කරන බව පැවසේ.අනෙකුත් වැදගත් සාධක ලෙස යහපත් සමාජයෙන් වෙන්වීම,සමාජීය ආපදාවට(විපතට අනුව නව පවුල් වලට සම්බන්ධ වීම)සම්බන්ධ වන සංක්‍රමණය. වාර්ගික විවේචනය,පවුල් දුෂ්කෘතිය නොහොත් අසමගිය,නොගැලපෙන රැකියා සහ දුර්වල යහළු සංවිධාන යන තත්ත්වයන් ඇතුලත් වේ.

#### හරය
භින්නෝන්මාදය සහිත පුද්ගලයින්ගෙන් අඩක් පමණ බෙහෙත් හෝ මද්‍යසාර අධික ලෙස භාවිතා කරයි. සාමාන්‍යයෙන් රෝගය සඳහා හේතු නොවන බව විශ්වාස කලත්, සාමාන්‍ය ජනයාට වඩා භින්නෝන්මාදය සහිත පුද්ගයින් නිකොටින් බහුලව භාවිතා කරනු දැකිය හැකි වේ.

මධ්‍යසාර අනිසි ලෙස භාවිතයෙන් [සිරුරේ යාන්ත්‍රණය අවුල් කර](https://en.wikipedia.org/wiki/Kindling_(sedative-hypnotic_withdrawal)) නිදන්ගත මනෝ විකාර තත්ත්වයක් වර්ධනය කරයි. මනෝ විකාර තත්ත්වය කලින් ඉස්මතු වීම කෙරෙහි මධ්‍යසාර භාවිතය ඉවහල් නොවේ.

භින්නෝන්මාදයෙන් පෙලෙන්නන්ගෙන් සැලකිය යුතු පිරිසක් රෝගයේ ලක්ෂණ මැඩ පැවැත්වීම සඳහා [කංසා](https://en.wikipedia.org/wiki/Cannabis_(drug)) භාවිතා කරයි. නමුත් එයට පමණක් තනිව ක්‍රියා කල නොහැක.

#### වර්ධනයට බලපාන සාධක
වසංගත, පීඩන හා ප්‍රාග් ප්‍රසව අවධියේදී (බිහි වීමට පළමුව) ඇති වන මන්ද පෝෂණ තත්ත්ව වැනි සාධක වලින් ජීවිතයේ පසු කලෙක භින්නෝන්මාදය ඇති වීමට සුළු බලපෑමක් එල්ල කරයි.

## යාන්ත්‍රණ
මොළයේ ක්‍රියාකාරිත්වයේ ඇති වන වෙනසත්, භින්නෝන්මාදයත් අතර ඇති සම්බන්ධය විස්තර කිරීමට කිහිප විටෙකදීම උත්සාහ ගෙන තිබේ. එසේ දක්වන සමහර ගුණාත්මක ලක්ෂණ සුවිශේෂ සිද්ධි වලටත්, අත්දැකීම් වලටත් සම්බන්ධ වන අතර තවත් සමහරක් මගින් ස්නායු සම්බන්ධ ඥානාත්මක ඌනතාවක් පිළිඹිබු කරයි.

වඩා බලවත් නැති ප්‍රතිඵල නොසලකා, මෑතකදී කරන ලද පර්යේෂණ වලින් පැවසෙන්නේ භින්නෝන්මාදයට ගොදුරු වන බොහෝ පුද්ගලයින් පීඩාව ඇති කරන හෝ ඍණාත්මක උත්තේජක වලට භාවාත්මක ප්‍රතිචාර දක්වන බවත්, එම සංවේදීතාව නිසාම එය අබාධය ඇති කිරීමට හෝ රෝග ලක්ෂණ ඉස්මතු කිරීමටද හේතු කාරකයක් විය හැකි බවයි. සමහර සාක්ෂි වලින් පැවසෙන පරිදි මායා විශ්වාස සහ මනෝ විකාරී අත්දැකීම් වලින් රෝගියාගේ භාවාත්මක ප්‍රකාශයට බලපෑම් එල්ල වේ. තවද, පුද්ගලයා එම අත්දැකීම් කෙලෙස වටහා ගන්නේද යන්න මත පදනම්ව රෝග ලක්ෂණ ඉස්මතු වේ. සංකල්පිත තර්ජන මැඩපැවැත්වීමට භාවිතා කරන "ආරක්ෂක හැසිරීම්" නිසාවෙන් [නිදන්ගත](https://en.wikipedia.org/wiki/Chronic_(medicine)) ලෙස මායාවන් පහල වීමටද පුළුවන. භින්නෝන්මාදයේ ලක්ෂණ සම්බන්ධයෙන් සිදු කරන මනෝ චිකිත්සාවන්ගේ ප්‍රතිඵල භාවිතයෙන් මනෝ යාන්ත්‍රණය පිලිබඳ වැඩිදුර සාක්ෂි විස්තර කෙරේ.
 
### ස්නායුවේදය
[[File:Schizophrenia fMRI working memory.jpg|thumb|ක්‍රියාකාරිත්වය පිලිබඳ වූ චුම්භක අනුධ්වනි මූර්තනය (fMRI) සහ අනෙක් මොලයේ මූර්තන තාක්ෂණ- භින්නෝන්මාදය සහිත පුද්ගලයින්ගේ මොලයේ ක්‍රියාවලි වල වෙනස හැදෑරීම. මොලයේ මට්ටම් දෙකක් මෙහි දැක්වේ. තැඹිලි පැහැයෙන් දැක්වෙන්නේ ක්‍රියාකාරී මතකයේදී හින්නොන්මාදී රෝගියකුට වඩා සෞඛ්‍යවත් පුද්ගලයකුගේ මොලයේ වෙඩි ක්‍රියාකාරිත්වයක් වන පෙදෙස් වේ.]]

40% - 50% ක් පමණ සිද්ධි වලදී නිරීක්ෂණය කර ඇති පරිදි භින්නෝන්මාදය; මොලයේ ආකෘතියේ ඇති වන අප්‍රකට වෙනස් වීම් සමඟ මෙන්ම උග්‍ර මනෝවිකාර තත්ත්ව සමඟද සම්බන්ධයක් පෙන්වයි. තවද, මෙහිදී *Alzheimer* රෝගය (උමතුව) ට වඩා අඩු හා කුඩා මොලයේ ධාරිතාවතක් පවතින අතර වාර්තා වන පරිදි මෙය නළලට අයිති බාහිකය ඇති පෙදෙසේ සහ ශංඛක ඛණ්ඩක වල වේ. මෙම පරිමාමිතික වෙනස්වීම ක්‍රමයෙන් වැඩි වන්නේදැයි හෝ රෝගය ආක්‍රමණයට පෙර පවතින තත්ත්වයක ඇත්දැයි නිශ්චිතවම කිව නොහැක. එයට හේතුව, ස්නායු පරිපථය වෙනස් වීම වන අතර එය මාරුවෙන් මාරුවට අඟවන්නේ භින්නෝන්මාදය යනු ස්නායු වර්ධක ආබාධ සමූහයක එකතුවක් බවයි.

මොලයේ ස්නායු අන්තරාසර්ග (*mesolimbic*) මාර්ගයේ ක්‍රියාවලියට වෙතටද සැලකිය යුතු අවධානයක් යොමු කල යුතු වේ. එහිදී සොයා ගන්නා ලද කරුණක් නම් ස්නායු අන්තරාසර්ග සම්ප්‍රේෂක ක්‍රියාවලිය අවහිර කරන *phenothiazine* ඖෂධය (ප්‍රති මනෝව්‍යාධික තත්ත්ව වලදී හට ගන්නා කාබනික සංයෝගයක්) මගින් මනෝව්‍යාධික ලක්ෂණ අඩු කල හැක. මෙය තව දුරටත් සනාථ කිරීමට, ස්නායු අන්තරාසර්ග සම්ප්‍රේෂකය ක්‍රියාරම්භක කරන ඇම්පෙටමින් සම්බන්ධ කරුණද දැක්විය හැක. එහිදී, භින්නෝන්මාදයේ පෙන්නුම් කරන මනෝවිකාර ලක්ෂණය තවත් වැඩි කෙරෙන බව පැවසෙයි. භින්නෝන්මාදයේ එන වැදගත් ස්නායු අන්තරාසර්ග සම්ප්‍රේෂක උපන්‍යාසය මගින් යෝජිත වන්නේ D2 ප්‍රතිග්‍රාහක වල අත්‍යන්ත සක්‍රියනය භින්නෝන්මාදයට (ධනාත්මක ලක්ෂණ වලට) හේතු කාරක වන බවයි. නමුත්, අවරුදු 20 කට පමණ පාදක වූ D2 අවහිර වීමක් උපකල්පනය කළහොත් එය සෑම ප්‍රති මනෝව්‍යාධිකයකටම සුලභව බලපෑමක් එල්ල කරයි. PET සහ SPET මුර්තන ඉගැන්වීම් වල සාක්ෂි වලට අනුව එය 1990 මැද භාගය වන තෙක් පමණක් ඇති වූවක් නොවේ. මෙම dopamine උපන්‍යාසය දැන් දැක්වෙන පරිදි ඉතාමත් සරල වේ. එයට එක් හේතුවක් නම් දැන් පවතින ප්‍රති මනෝව්‍යාධික බෙහෙත් මිශ්‍රණ (*atypical antipsychotic* - ද්විත්යික පරම්පරාවට අයිති ප්‍රති මනෝව්‍යාධික ඖෂධ), පෙර පැවතී ඖෂධ මිශ්‍රණ (*typical antipsychotic* බෙහෙත් මිශ්‍රණ]) මෙන්ම ඵලදායි වන නමුත්, ඒවා *serotonin* ක්‍රියාවලියට බලපෑම් ඇති කරන අතර ස්නායු අන්තරාසර්ග සම්ප්‍රේෂක අවහිර වීමටද යන්තම් බලපෑම ඇති කිරීමයි.

භින්නෝන්මාදයේ *glutamate* ස්නායු සම්ප්‍රේෂකය හා *NMDA glutamate* ප්‍රතිග්‍රාහකයේ ඔක්සිහෘත ක්‍රියාවලියටද අවධානය යොමු කිරීම වැදගත් වේ. එයට ප්‍රධානතම හේතුව භින්නෝන්මාදයට ගොදුරු වූ මොලය හා සම්බන්ධ පශ්චාත් මරණ පරීක්ෂණයේදී එහි *glutamate* ප්‍රතිග්‍රාහකයේ අසාමාන්‍ය ලෙස දුර්වල තත්ත්වයක් වාර්තා වී තිබීමයි. තවද, *phencyclidine* හා *ketamine* වැනි *glutamate*-අවහිර කරන ඖෂධ වලට මෙම රෝගයේ රෝග ලක්ෂණ හා ඥානාත්මක ගැටලු ව්‍යාජ තත්ත්වයකින් පෙන්වීමට හැකියාවක්‌ ඇති බව සොයාගෙන තිබේ. ඔක්සිහෘත *glutamate* ක්‍රියාවලිය හා *hippocampal* ක්‍රියාවලිය නළලට අදාළ කොටසේ දුර්වල ක්‍රියාකාරිත්වයට සම්බන්ධයක් ඇති අතර ස්නායු අන්තරාසර්ග සම්ප්‍රේෂකයට බලපෑමක් එල්ල කිරීමට *glutamate* වලට හැකියාවක් ඇත. භින්නෝන්මාදයේදී පෙන්නුම් කරන මෙම තත්ත්වයන් දෙකෙහිදීම *glutamate* මාර්ගය වැදගත් මැදිහත්කරුවෙකු (සහ ප්‍රයෝජ්‍ය වන) ලෙස ක්‍රියා කරනු දැකිය හැක. නමුත්, රෝගයේ එන ධනාත්මක ලක්ෂණ මෙකී *glutamatergic* බෙහෙත් මිශ්‍රණයට ප්‍රතිචාර දැක්වීමට අසමත් වේ.

## රෝග විනිශ්චය
[[File:John Forbes Nash, Jr. by Peter Badge.jpg|thumb|upright|John Nash, ඇමෙරිකානු ගණිතඥයෙකි 1994 දී හවුල් ජයග්‍රාහක ආර්ථිකයට නොබෙල් ත්‍යාගය හිමි වූ, භින්නෝන්මාදයෙන් පෙලුනු පුද්ගලයෙකි. 2001 දී විද්‍යාපීඨ ජයග්‍රාහක චිත්‍රපටයට ත්‍යාග හිමි වූ *[A Beautiful Mind](https://en.wikipedia.org/wiki/A_Beautiful_Mind_(film))* චිත්‍රපටයේ ඔහුගේ ජීවිත කතාව ඇතුලත්ය.]]

භින්නෝන්මාදයේ රෝග විනිශ්චය ඇමෙරිකානු මනෝචිකිත්සක සංගමයේ 5 වන සංශෝධනය වන *Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders* (DSM 5), හෝ ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානයේ - ''World Health Organization's International Statistical Classification of Diseases and Related Health * (ICD-10) මත පදනම් වේ. මෙහිදී සලකා බලනුයේ රෝගියාගේ තමන්-විසින් වාර්තා කර තිබෙන අත්දැකීම් සහ මානසික සෞඛ්‍ය වෘත්තියවේදියකු මගින් පරීක්ෂාවට ලක් කර වාර්තා කරන තිබෙන රෝගියාගේ හැසිරීමේ අසාමාන්‍යතා පිළිබඳව වේ. භින්නෝන්මාදයට අදාළ අඛණ්ඩව වාර්තා ගත වන ලක්ෂණ භාවිතා කරමින් රෝග විනිශ්චය සිදු කිරීමට පෙර එය නිශ්චිත යැයි හැඟෙන තුරු විශ්ලේෂණය කරයි. 

### නිර්ණායක
2013 වර්ෂයේදී, ඇමෙරිකානු මනෝචිකිත්සක සංගමය DSM (DSM-5) නම් 5 වන සංශෝධනය නිකුත් කරන ලදී. භින්නෝන්මාදයේ රෝග විනිශ්චය සිදු කිරීමට නම් අවම ලෙස මාසයක් තුලදී රෝග විනිශ්චය පිලිබඳ නිර්ණායක දෙකක්; එනම්, සමාජීය සහ වෘත්තිය ක්‍රියාවලින්ට අඩු තරමේ මාස 6කට වත් සැලකිය යුතු බලපෑමක් එල්ල කරන නිර්ණායක දෙකක්වත් තිබිය යුතුය. අදාළ පුද්ගලයා මායාවන් වලින්, ව්‍යාජ දර්ශන වලින්, හෝ අසංවිහිත කථනයෙන් පීඩා විදිමින් සිටිය යුතුයි. දෙවන ලක්ෂණය ඝෘණාත්මක ලක්ෂණයක් හෝ දැඩි ලෙස සංවිධානය නොවූ හෝ ප්‍රකෝප වීම් සහිත හැසිරීමක් විය හැක. 2000 දී පල කරන ලද DSM (DSM-IV-TR) සංස්කරණයේ සිට භින්නෝන්මාදයේ නිර්වචනය දිගටම එලෙසම පැවතුණත්, DSM-5 විසින් එහි වෙනස්කම් කිහිපයක්ම සිදු කර ඇත.    

* උප වර්ග වර්ගීකරණය&nbsp;– කැටටෝනියාව (ප්‍රකෝප වීම් සමග සෑදෙන අපස්මාරය) සහ මානසික විකෘතභාවය ආදී&nbsp;– ඉවත් කර ඇත. සම්ප්‍රදායානුකූලව පෙර සංශෝධන වලදී දිගටම මේවා එලෙසටම පැවතුණත්, පසුව අනාවරණය කරගත් පරිදි මෙහි වැදගත්කම ඉතා අල්ප වේ.
* යමෙකුගේ භින්නෝන්මාදය තත්ත්වය විස්තර කරන විට, පැහැදිලි සම්පූර්ණ විස්තර කිරීමක් උදෙසා, දැනට පවතින රෝගී තත්ත්වයත් එහි කලින් පැවති වර්ධනයත් අතර පැහැදිලි වෙනස අවබෝධ කර ගැනීම නිර්දේශ කර ඇත.
* මනෝව්‍යාදී විද්‍යාව විෂය පථ අටක් සහිතව තක්සේරු කොට ඇත.&nbsp;– ව්‍යාජ දර්ශන හෝ උමතුව අත්දැක තිබේද වැනි කරුණු අනුව&nbsp;– මෙය සායන වලදී තීරණ ගැනීමට උපකාර වන බව නිර්දේශිතයි.

ICD-10 නිර්දේශනය බොහෝ දුරට යුරෝපීය රටවල්වල භාවිත කරන අතර DSM නිර්දේශනය බ්‍රිතාන්‍යයේත් අනෙක් රටවල්වල විවිධ ප්‍රමාණ වලිනුත් භාවිත කරයි. තවද, එය පර්යේෂණ ඉගැන්වීම්වලත් පැතිර පවතියි. *Schneiderian* පළමු-ශ්‍රේණියේ ලක්ෂණ වලට ICD-10 නිර්දේශනය වැඩි අවධාරණයක් එල්ල කරයි. පුහුණුවේදී මෙම ක්‍රම දෙක අතර පැවතිය යුතු එකඟත්වය ඉහළ වැදගත්කමක් ගනියි. 

හිරිහැර කිරීමේ ලක්ෂණය මස 6කට වඩා වැඩියෙන් නමුත් මාස 6කට වඩා අඩුවෙන් පෙන්නුම් කර ඇත්නම් *schizophreniform* ආබාධයේ රෝග විනිශ්චය භාවිතා කරයි. මනෝව්‍යාධික ලක්ෂණ පවතින්නේ මාසයකට වඩා අඩු කාලයක් තුල සිට නම් කෙටි-මනෝව්‍යාධික-ආබාධය *(brief psychotic disorder)* නිර්ණායකයක් වන අතර තවත් බොහෝ තත්ත්ව නියම වශයෙන් සඳහන් කර නොමැති නම් මනෝව්‍යාධික ආබාධය *(psychotic disorder not otherwise specified)* ලෙසත් වර්ගකොට ඇත. *schizoaffective* ආබාධයේ රෝග විනිශ්චය දෙනු ලබන්නේ මනෝව්‍යාධික ලක්ෂණත් සමඟ මනෝභාවය පිළිබඳ ආබාධයේ ලක්ෂණත් පෙන්නුම් කරන විටදීය. සාමාන්‍ය වෛද්‍ය තත්ත්ව යටතේ වුවද මනෝව්‍යාධික ලක්ෂණ ඝෘජුවම කායකර්ම ප්‍රතිඵලයකට හේතු වන්නේ නම් එම තත්ත්වයට ද්විතියික වන මනෝවිකාරයක් යන්න රෝග විනිශ්චය වේ.
* පසු-හින්නෝන්මාද අවපීඩනය: හින්නෝන්මාද රෝගයේ විපාක ලෙස ඇති වන ධෛර්යය හීන කර අවපීඩනයට ලක් කරන තත්ත්වය වේ. මෙහිදී පහළ-මට්ටමේ ලක්ෂණද තවමත් දැකගත හැකි වේ. (ICD code F20.4)
* සාමාන්‍ය භින්නෝන්මාදය: මනෝවිකාරි තත්ත්ව නොමැතිව, ගුප්ත සහ ක්‍රමයෙන් වැඩි වන ඝෘණාත්මක ලක්ෂණ පෙන්නුම් කිරීමකි. (ICD code F20.6)

### වෙනස්කම්
මනෝවිකාර ලක්ෂණය මගින් ද්විධ්‍රැව අක්‍රමය (*bipolar disorder*), අනුමාන පෞරුෂත්ව ආබාධය, මත්ද්‍රව්‍ය වලින් ඇතිවන මත් ගතිය සහ මත්ද්‍රව්‍ය-ප්‍රේරිත මනෝවිකාරය ඇතුළුව තවත් මානසික ආබාධ කිහිපයක්ම පෙන්නුම් කළ හැක. මායාවන් පෙනීමේ ආබාධදයේ (*delusional disorder*) දී විශ්මයජනක මායාවන් ("ඇති වී නැති වන") ඉදිරියෙහි පෙනී සිටියි. සමාජීය උද්වේගකාරී ආබාධයෙහිත්, පෞරුෂත්ව මඟ අවුරන ආබාධයේ සහ schizotypal පෞරුෂත්ව ආබාධයෙහිත් සමාජීය පසු බැසීමක් දැකිය හැක. *schizotypal* පෞරුෂත්ව ආබාධයෙහි භින්නෝන්මාදයට සමාන ලක්ෂණ ඇතිමුත් භින්නෝන්මාදයේදී තරම් ඒවා බරපතල නොවේ. සුළු පිරිසක් දීර්ඝ කාලීනව පවතින දැඩි පසු බැසීමේ ලක්ෂණයකින් යුක්ත වේ. තවද, භින්නෝන්මාදය සහ එම රෝගය යැයි වැරදියට රෝග විනිශ්චය කළ වාර ප්‍රමාණය සමාන විය හැක. 

පරිවෘත්තිය බාධනය, අවයව පද්ධතියට සම්බන්ද වසංගත, උපදංශය, HIV ආසාදනය, අපස්මාරය (මීමැස්මොරය) සහ මොලේ ඇති වන තුවාල වැනි අවස්ථා වලදී දුර්ලභව පෙන්නුම් කරන භින්නෝන්මාදයට සමාන මනොවිකාර ලක්ෂණ හඳුනා ගැනීමට බොහෝදුරට සාමාන්‍ය වෛද්‍ය ප්‍රතිකාරයක් සහ ස්නායුවේද පර්යේෂණයක් අවශ්‍ය වේ. ආඝාතය, ශරීරයේ පටක ඝන වීම, අධි තයිරොයිඩතාව, මන්ද තයිරොයිඩතාව සහ *Alzheimer* ආබාධය වැනි උන්මාද, *Huntington* ආබාධය, *frontotemporal* උන්මාදය සහ *Lewy Body* උන්මාදය යන තත්ත්වයන්ගෙන්ද භින්නෝන්මාදයේ-වැනි මනෝ විකාර ලක්ෂණ දැක ගත හැක. එම නිසා හින්නෝන්මාද තත්ත්වය උමතුකමෙන් වෙන්කර හඳුනා ගැනීම ඉතාමත් අවශ්‍ය වන අතර දෘෂ්ඨි මායාවන්ගෙන්, උග්‍ර ආක්‍රමණිකයන්ගෙන් සහ අඩු වැඩි වන සිහිය සහ මතුපිටට යටින් පවතින රෝගී තත්ත්වයෙන් ප්‍රභේදනය කල හැක. සමීක්ෂණ නැවත පුනරාවර්තව සිදු කරන්නේ විශේෂ *වෛද්‍ය* ඇගයීමක් සඳහා හෝ ප්‍රති මනෝව්‍යාදී ඖෂධ වලින් ලැබිය හැකි අහිතකර බලපෑම් බැලීමට වන අතර රෝගය නරක අතට හැරුණොත් පුනරාවත පරීක්ෂණයක් සිදු නොකරයි. ළමයින්ට ඇති වන ව්‍යාජ මායාවන්, සාමාන්‍ය ළමයින්ට ඇතිවන සිහින සිතිවිලි වලින් වෙන් කර හදුනා ගැනීමටද වග බලාගත යුතුය. භින්නෝන්මාදය වැළැක්වීමට ඇති පුර්ව මැදිහත්වීම් වල සඵලතාවය අවිනිශ්චිත වේ. කෙටි කාලීන වර්ධනයට හේතු වූ මනෝව්‍යාධික තත්ත්වය පිලිබඳ පුර්ව මැදිහත් වීමක සාක්ෂි තිබේ නම්, එම මිනුම් වලින් අවුරුදු පහකට පසුව උපකාරයක්‌ ගත හැකි බව පැවසෙයි. ඥාණාත්මක හැසිරීම් පිළිබඳ වූ චිකිත්සාවෙන් අවුරුදු පහක් පුරාවට තිබුණු ඉහළ අවධානමක් සහිත මනෝවිකාර අවධානම අඩු කිරීමට හැකි වනු ඇත. තවත් නිවාරණ මිනුමක් නම් [කංසා](https://en.wikipedia.org/wiki/Cannabis_(drug)), කොකේන් සහ ඇම්පෙටමින් වැනි ආබාධය වර්ධනය කල හැකි පානයන්ගෙන් වැළකීමයි. 
   
## කළමනාකරණය
භින්නෝන්මාදයට ප්‍රාථමික ප්‍රතිකාරය වන්නේ මානසික සහ සමාජීය සංයුක්තයට නිතර උදව් ලබා දෙන ප්‍රති මනෝව්‍යාධික ඖෂධයි.  සහ උදව් දෙන කණ්ඩායම් වැනි ජනතාවගේ උපකාර ලබා දෙන අවස්ථා සුලභ වේ. ක්‍රමවත් ව්‍යායාම භින්නෝන්මාදය සහිත පුද්ගලයින්ගේ ශාරීරික සහ මානසික සෞඛ්‍යයට ධනාත්මක බලපෑමක් එල්ල කරන බව සමහර සාක්ෂි වලින් පෙන්වා දී තිබේ. 
  
### ඖෂධ
[[File:Risperdal tablets.jpg|thumb|left|upright|Risperidone (වෙළඳ නාමය Risperdal) සුලභ ආකෘතික ප්‍රති මනොව්‍යාධික ඖෂධය]]
භින්නෝන්මාදය සඳහා පළමු පෙලේ මනෝ චිකිත්සක ප්‍රතිකාරය නම් දින 7-14 කින් පමණ රෝගයේ ධනාත්මක ලක්ෂණ අඩු කරන ප්‍රති මනෝව්‍යාධික ඖෂධයි. කෙසේ නමුත් මෙම ඖෂධ ඝෘණාත්මක ලක්ෂණ හා ඥාණාත්මක දුෂ්කෘතිය සැලකිය යුතු ලෙස දියුණු කිරීමට අසමත් වේ. තවද මෙම ප්‍රතිකාරයෙන් රෝගය නරක අතට පත් වීමේ අවධානමද අඩු කරයි. දෙකෙන්ම සමාන දායකත්වයක් ඇති අතර ලක්ෂණ නරක අතට හැරීමේ සීඝ්‍රතාව ආකෘතික වශයෙන් පෙනී සිටින විට අඩු මාත්‍රාවේ සිට මැදහත් මාත්‍රාව දක්වා වේ. 40%-50% ක් පමණ හොඳ ප්‍රතිචාර දක්වන අතර 30%-40% ක් පමණ අසම්පූර්ණ ප්‍රතිචාර දක්වයි. එමෙන්ම, ප්‍රතිකාර ප්‍රතිරෝධය (*සති 6ක් ඇතුළත විවිධ ප්‍රති මනෝව්‍යාධික ඖෂධ භාවිතා කළත් ලක්ෂණ වලට සතුටුදායක ලෙස ප්‍රතිචාර දැක්වීමට අසමත් වීම*) 20% ක් පමණ වේ. නමුත් එහි 4% ක් පමණ පිරිසකට ලක්විය හැකි අවකණිකාසයිටතාව (*agranulocytosis*) නම් (සුදු රුධිරාණු සෛල ප්‍රමාණය අඩු කරන) බරපතල අතුරු ආබාධ තත්ත්වයක් ඇති විය හැක. 
  
අතුරු ආබාධ සලකන විට, නියම ප්‍රති මනෝව්‍යාධික ඖෂධ වැඩි ප්‍රමාණයක් *extrapyramidal* අතුරු ආබාධයට හවුල් විය හැකි අතර අනාකෘතික ඖෂධ භාවිතයෙන් බර සැලකිය යුතු ලෙස වැඩි කිරීමට, දියවැඩියාව හා පරිවෘත්තීය සංධාවයේ අවධානමක් ඇති විය හැක. නව ප්‍රති මනෝව්‍යාධික ඖෂධ මඟින් දුර්ලභ නමුත් බරපතල ස්නායු සම්බන්ධ ආබාධයක් වන neuroleptic malignant syndrome (*ස්නායු මාරක ආබාධය*) වර්ධනය කිරීමේ හැකියාව ඇත්තෙන්ම අඩු කරන්නේද යන වග තවමත් අපැහැදිලිය.

ඖෂධ දිනපතා ගැනීමට අකමැති හෝ නොහැකි පුද්ගලයින්ට තත්ත්වය පාලනය කර ගැනීම සඳහා දීර්ඝව ක්‍රියා කරන ප්‍රති මනෝව්‍යාධික ඖෂධ ගබඩාවක් වැනි සම්මිශ්‍රණයක් භාවිතා කල හැක. මෙය සාමාන්‍ය මුඛයෙන් ගනු ලබන ඖෂධ වලටත් වඩා රෝගය නරක අතට හැරීමේ අවධානම අඩු කරයි.  

### මනෝ සමාජ
මනෝ සමාජ මැදිහත්වීම් ගණනාවක් භින්නෝන්මාදයට ප්‍රතිකාර ලෙස වැදගත් වනු ඇත. එවැනි කිහිපයක් ලෙස, පවුල හා සම්බන්ධ චිකිත්සාව, බලපෑමට පත් කරන සමාජය හා බැඳුණු ප්‍රතිකාරය, රැකියාවට අනුබලදීම, ඥාණාත්මක මැදිහත් වීම, කුසලතා පුහුණුව, ආර්ථික මැදිහත් වීම් ප්‍රතිඥාව සහ හොඳ කළමනාකරණයකට භාවිතා කරන මනෝ සමාජ මැදිහත් වීම් දැක්විය හැක. පවුල් චිකිත්සාව හෝ අධ්‍යාපනය, කෙනෙකුගේ මුළු පවුල් පද්ධතිය ගැනම කථා බහ කරන බැවින් එමඟින් රෝගය නරක අතට හැරීමත් රෝහල් ගත වීමේ අවශ්‍යතාවයත් අඩු කරයි. කලා හෝ නාට්‍ය චිකිත්සාව හොඳාකාරව පර්යේෂණයට භාජනය වී නොමැත. 

## ගවේෂණ ඉසව්
*minocycline* භාවිතා කර භින්නෝන්මාදයට පිළියම් කිරීමෙන් තාවකාලීන ප්‍රතිලාභ ලබා ගත හැකි බව පර්යේෂණ වලින් අන්නවරණය වී ඇත. *Nidotherapy'' හෝ හින්නොන්මාදයෙන් පෙළෙන පුද්ගලයින්ගේ වටාපිටාව වෙනස් කිරීමට උත්සාහ යෙදීමෙන් ඔවුන්ට ක්‍රියාවන් දැක්වීමේ හැකියාව වර්ධනය වන බවත් දැනට අත්දැක ඇත. නමුත්, එහි සඵලතාවය පිළිබඳව තවමත් නිසි සාක්ෂී නොලැබී ඇති බැවින් එය නිශ්චිතවම නිවැරදිදැයි ප්‍රකාශ කල නොහැක.

## මූලාශ්‍ර
## බාහිර යොමු
*