සුඩානය

**සුඩානය**, නිල වශයෙන් **සුඩාන ජනරජය**, ඊසානදිග අප්‍රිකාවේ රටකි. එය නිරිත දෙසින් මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජය, බටහිරින් චැඩ්, වයඹ දෙසින් ලිබියාව, උතුරින් ඊජිප්තුව, නැගෙනහිරින් රතු මුහුද, ගිනිකොන දෙසින් එරිත්‍රියාව සහ ඉතියෝපියාව සහ දකුණින් දකුණු සුඩානය මායිම් වේ. සුඩානයේ 2024 වන විට මිලියන 50 ක ජනගහනයක් සිටින අතර එය වර්ග කිලෝමීටර් 1,886,068 (වර්ග සැතපුම් 728,215) වාසය කරයි, එය ප්‍රදේශය අනුව අප්‍රිකාවේ තුන්වන විශාලතම රට සහ අරාබි ලීගයේ ප්‍රදේශය අනුව තුන්වන විශාලතම රට බවට පත් කරයි. 2011 දී දකුණු සුඩානය වෙන් වන තෙක් එය අප්‍රිකාවේ සහ අරාබි ලීගයේ ප්‍රදේශය අනුව විශාලතම රට විය; එතැන් සිට එම ස්ථානය ඇල්ජීරියාවට හිමි විය. සුඩානයේ අගනුවර සහ වඩාත්ම ජනාකීර්ණ නගරය කාර්ටූම් ය.

දැන් සුඩානය වන ප්‍රදේශය කොර්මුසාන් (ක්‍රි.පූ. 40000-16000), හාල්ෆාන් සංස්කෘතිය (ක්‍රි.පූ. 20500-17000), සෙබිලියන් (ක්‍රි.පූ. 13000-10000), කටාන් සංස්කෘතිය (ක්‍රි.පූ. 15000-5000), ක්‍රි.පූ. 11500 දී පමණ, ජෙබෙල් සහාබාගේ යුද්ධය, ලොව පැරණිතම යුද්ධය, A-Group සංස්කෘතිය (ක්‍රි.පූ. 3800-3100), කර්මා රාජධානිය (ක්‍රි.පූ. 2500-1500), ඊජිප්තු නව රාජධානිය (ක්‍රි.පූ. 1500–1070), සහ කුෂ් රාජධානිය (ක්‍රි.පූ. 785 – ක්‍රි.ව. 350) කුෂ්ගේ වැටීමෙන් පසු, නූබියන්වරු නොබැටියා, මකුරියා සහ ඇලෝඩියා යන ක්‍රිස්තියානි රාජධානි තුන පිහිටුවා ගත්හ.

14 වන සහ 15 වන සියවස් අතර, සුඩානයේ බොහෝ ප්‍රදේශ ක්‍රමයෙන් අරාබි නාමිකයින් විසින් පදිංචි කරන ලදී. 16 සිට 19 වන සියවස දක්වා මධ්‍යම සහ නැගෙනහිර සුඩානය ෆන්ජ් සුල්තාන් රාජ්‍යය විසින් ආධිපත්‍යය දැරූ අතර ඩාර්ෆූර් බටහිර සහ ඔටෝමන්වරු නැගෙනහිර පාලනය කළහ. 1811 දී, මාම්ලුක්ස් ඔවුන්ගේ වහල් වෙළඳාම සඳහා පදනමක් ලෙස ඩන්කුලාහි රාජ්‍යයක් පිහිටුවන ලදී. 1820 ගණන් වලින් පසු සුඩානයේ ටර්කෝ-ඊජිප්තු පාලනය යටතේ, වහලුන් වෙළඳාම් කිරීමේ පුරුද්ද උතුරු-දකුණු අක්ෂයක් දිගේ මුල් බැස ගත් අතර, රටේ දකුණු ප්‍රදේශවල වහල් වැටලීම් සිදු වූ අතර වහලුන් ඊජිප්තුවට සහ ඔටෝමන් අධිරාජ්‍යයට ප්‍රවාහනය කරන ලදී.

19 වන සියවසේ සිට මුහම්මද් අලි රාජවංශය යටතේ ඊජිප්තුවරුන් විසින් මුළු සුඩානයම යටත් කර ගන්නා ලදී. ආගමික-ජාතිකවාදී උද්යෝගය පුපුරා ගියේ මහඩිස්ට් නැගිටීමේදී, අවසානයේදී මහඩිස්ට් බලවේග ඒකාබද්ධ ඊජිප්තු-බ්‍රිතාන්‍ය හමුදා බලකායක් විසින් පරාජය කරන ලදී. 1899 දී, බ්‍රිතාන්‍ය පීඩනය යටතේ, ඊජිප්තුව සහාධිපත්‍යයක් ලෙස එක්සත් රාජධානිය සමඟ සුඩානය කෙරෙහි ස්වෛරීත්වය බෙදා ගැනීමට එකඟ විය. ඇත්ත වශයෙන්ම, සුඩානය බ්‍රිතාන්‍ය සන්තකයක් ලෙස පාලනය විය.

1952 ඊජිප්තු විප්ලවය රාජාණ්ඩුව පෙරලා දැමූ අතර මුළු ඊජිප්තුවෙන් සහ සුඩානයෙන් බ්‍රිතාන්‍ය හමුදා ඉවත් කර ගන්නා ලෙස ඉල්ලා සිටියේය. විප්ලවයේ සම නායකයන් දෙදෙනාගෙන් එක් අයෙකු සහ ඊජිප්තුවේ පළමු ජනාධිපති මුහම්මද් නගුයිබ් අර්ධ සුඩාන ජාතිකයෙකු වූ අතර ඔහු හැදී වැඩුණේ සුඩානයේ ය. ඔහු සුඩානයේ නිදහස සුරක්ෂිත කිරීම විප්ලවවාදී රජයේ ප්‍රමුඛතාවයක් බවට පත් කළේය. ඊළඟ වසරේ, ඊජිප්තු සහ සුඩාන පීඩනය යටතේ, බ්‍රිතාන්‍යයන් විසින් සුඩානය කෙරෙහි ඔවුන්ගේ හවුල් ස්වාධිපත්‍යය අවසන් කර සුඩානයට නිදහස ලබා දෙන ලෙස ආණ්ඩු දෙකටම ඊජිප්තුවේ ඉල්ලීමට එකඟ විය. 1956 ජනවාරි 1 වන දින සුඩානය ස්වාධීන රාජ්‍යයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.

සුඩානය ස්වාධීන වීමෙන් පසුව, ගෆාර් නිමේරි තන්ත්‍රය ඉස්ලාමීය පාලනය ආරම්භ කළේය. මෙය රජයේ ආසනය වන ඉස්ලාමීය උතුර සහ දකුණේ ඇනිමිස්ට් සහ කිතුනුවන් අතර විරසකය තීව්‍ර කළේය. ජාතික ඉස්ලාමීය පෙරමුණ (NIF) සහ අවසානයේ නායකත්වය දුන් සුඩාන මහජන විමුක්ති හමුදාව (SPLA) වඩාත් බලගතු කන්ඩායම වූ දකුණු කැරලිකරුවන් විසින් බලපෑමට ලක් වූ රජයේ හමුදා අතර සිවිල් යුද්ධයකදී භාෂාව, ආගම සහ දේශපාලන බලයේ වෙනස්කම් 2011 දී දකුණු සුඩානයේ නිදහස දක්වා පුපුරා ගියේය. 1989 සහ 2019 අතර, ඕමාර් අල්-බෂීර්ගේ නායකත්වයෙන් වසර 30 ක හමුදා ආඥාදායකත්වයක් සුඩානය පාලනය කළ අතර, වධහිංසා පැමිණවීම, සුළු ජාතීන්ට හිංසා කිරීම, ගෝලීය ත්‍රස්තවාදයට අනුග්‍රහය දැක්වීම සහ වාර්ගික ජන සංහාරය ඇතුළු පුලුල්ව පැතිරුනු මානව හිමිකම් උල්ලංඝනය කිරීම් සිදු කළේය. සමස්තයක් වශයෙන් ගත් කල, පාලන තන්ත්‍රය විසින් මිනිසුන් 300,000 සිට 400,000 දක්වා මරා දැමූ බවට ඇස්තමේන්තු කර ඇත. බෂීර්ගේ ඉල්ලා අස්වීම ඉල්ලා 2018 දී විරෝධතා පැන නැගුණු අතර, එහි ප්‍රතිඵලය වූයේ 2019 අප්‍රේල් 11 වන දින කුමන්ත්‍රණයකින් බෂීර් සිරගත කිරීමය. සුඩානය දැනට ප්‍රතිවාදී කන්ඩායම් දෙකක් වන සුඩාන සන්නද්ධ හමුදා (SAF) සහ පැරාමිලිටරි වේගවත් ආධාරක බලකාය (RSF) අතර සිවිල් යුද්ධයක පැටලී සිටී.

ඉස්ලාමය සුඩානයේ රාජ්‍ය ආගම වූ අතර 1983 සිට 2020 දක්වා රට අනාගමික රාජ්‍යයක් බවට පත්වන තෙක් ඉස්ලාමීය නීති ක්‍රියාත්මක විය. 2022 වන විට මානව සංවර්ධන දර්ශකයේ 172 වන ස්ථානය සහ ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ නාමික වශයෙන් 185 වැනි ස්ථානයට පත්ව ඇත. ජාත්‍යන්තර සම්බාධක සහ හුදකලාව මෙන්ම අභ්‍යන්තර අස්ථාවරත්වයේ සහ කන්ඩායම් ප්‍රචණ්ඩත්වයේ ඉතිහාසය හේතුවෙන් එහි ආර්ථිකය බොහෝ දුරට කෘෂිකර්මාන්තය මත රඳා පවතී. සුඩානයේ විශාල බහුතරයක් වියළි වන අතර සුඩානයේ ජනගහනයෙන් 60%කට වඩා දරිද්‍රතාවයේ ජීවත් වෙති. සුඩානය එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය, අරාබි ලීගය, අප්‍රිකානු සංගමය, COMESA, නොබැඳි ව්‍යාපාරය සහ ඉස්ලාමීය සහයෝගිතා සංවිධානයේ සාමාජිකයෙකි.

## නිරුක්තිය 
රටේ නම සුඩානය යනු නූතන සුඩානයට ආසන්න බටහිර දෙසින් පිහිටි බටහිර අප්‍රිකාවේ විශාල සහෙල් ප්‍රදේශයට ඓතිහාසික වශයෙන් ලබා දී ඇති නමකි. ඓතිහාසික වශයෙන්, සුඩානය අත්ලාන්තික් වෙරළ තීරයේ සෙනගල් සිට ඊසානදිග අප්‍රිකාව සහ නූතන සුඩානය දක්වා විහිදෙන භූගෝලීය කලාපය දෙකම ගැන සඳහන් කරයි.

මෙම නම පැමිණියේ අරාබි bilād as-sūdān (بلاد السودان) හෝ "The Land of the Blacks" යන්නෙනි. මෙම නම ආදිවාසී ජනයාගේ ඉතා අඳුරු සමට අදාළව, සමාන නිරුක්ති බෙදාගන්නා විවිධ ස්ථාන නාම වලින් එකකි. මෙයට පෙර, සුඩානය නුබියන් සහ මෙඩ්ජේ දුනුවායන් හෝ දුනුවායන් සඳහා නම් කරන ලද පුරාණ ඊජිප්තුවරුන් විසින් නුබියා සහ ටා නෙහෙසි හෝ ටා සෙටි ලෙස හඳුන්වනු ලැබීය.

2011 සිට, දකුණු සුඩානයෙන් වෙන්කර හඳුනා ගැනීම සඳහා සුඩානය සමහර විට උතුරු සුඩානය ලෙසද හැඳින්වේ.

## ඉතිහාසය 
### ප්‍රාග් ඓතිහාසික සුඩානය (ක්‍රි.පූ. 8000ට පෙර) 
### කර්ම සංස්කෘතිය (ක්‍රි.පූ. 2500-1500) 
### ඊජිප්තු නූබියා (ක්‍රි.පූ. 1504-1070) 
### කුෂ් රාජධානිය (ක්‍රි.පූ. 1070-ක්‍රි.ව. 350) 
### මධ්‍යකාලීන ක්‍රිස්තියානි නූබියන් රාජධානි (ක්‍රි.ව. 350–1500) 
### සෙන්නාර් සහ ඩාර්ෆුර් ඉස්ලාමීය රාජධානි (ක්‍රි.ව. 1500-1821) 
### තුර්කිය සහ මහඩිස්ට් සුඩානය (ක්‍රි.ව. 1821-1899) 
### ඇන්ග්ලෝ-ඊජිප්තු සුඩානය (ක්‍රි.ව. 1899-1956) 
### නිදහස (ක්‍රි.ව. 1956–වර්තමානය) 
#### බෂීර් යුගය (1989-2019) 
#### බෙදීම සහ පුනරුත්ථාපනය කිරීම 
#### 2019 සුඩාන විප්ලවය සහ සංක්‍රාන්ති රජය 
#### 2021 කුමන්ත්‍රණය සහ අල්-බුර්හාන් පාලනය 
#### 2023–වර්තමානය: අභ්‍යන්තර ගැටුම් 
## භූගෝලය 
### දේශගුණය 
### පාරිසරික ගැටළු 
### වනජීවී 
## රජය සහ දේශපාලනය 
### ෂරියා නීතිය 
#### නිමේරි යටතේ 
#### අල් බෂීර් යටතේ 
#### අල් බෂීර්ගෙන් පසු 
### පරිපාලන අංශ 
### කලාපීය ආයතන 
### මතභේදාත්මක ප්‍රදේශ සහ ගැටුම් කලාප 
### විදේශ සබඳතා 
### හමුදා 
### මානව හිමිකම් 
#### ඩාෆූර් 
#### මාධ්‍ය නිදහස 
### සුඩානයේ ජාත්‍යන්තර සංවිධාන 
## ආර්ථිකය 
### විද්‍යාව සහ පර්යේෂණ 
## ජනවිකාසය 
### ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් 
### නාගරික ප්‍රදේශ 
### භාෂා 
### ආගම 
### සෞඛ්‍ය 
### අධ්‍යාපනය 
## සංස්කෘතිය 
### මාධ්‍ය 
### සංගීතය 
### සිනමාව 
### ඇදුම් පැළඳුම් 
### ක්‍රීඩා 
## යොමු කිරීම්