මලාවි හි ආර්ථිකය

මලාවි යනු ලෝකයේ අඩුම සංවර්ධිත රටවල් අතර වේ. ජනගහනයෙන් 85% ක් පමණ ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල ජීවත් වෙති. ආර්ථිකය පදනම් වී ඇත්තේ කෘෂිකර්මාන්තය මත වන අතර දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් තුනෙන් එකකට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක් සහ අපනයන ආදායමෙන් 90% ක් පැමිණේ. අතීතයේ දී, ආර්ථිකය ලෝක බැංකුව, ජාත්‍යන්තර මුල්‍ය අරමුදල (IMF) සහ වෙනත් රටවලින් ලැබෙන සැලකිය යුතු ආර්ථික ආධාර මත රඳා පැවතුනි. 2011 මාර්තු යුරෝමනි කන්ට්‍රි අවදානම් ශ්‍රේණිගත කිරීම්වල දී මලාවි ලෝකයේ 119 වැනි ආරක්ෂිතම ආයෝජන ගමනාන්තය ලෙස ශ්‍රේණිගත කර ඇත.   

2000 දෙසැම්බරයේදී, දූෂණ ගැටළු හේතුවෙන් IMF ආධාර බෙදාහැරීම නැවැත්වූ අතර, බොහෝ පුද්ගල පරිත්‍යාගශීලීන් අනුගමනය කළ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මලාවි හි සංවර්ධන අයවැයෙන් 80%ක පමණ පහත වැටීමක් සිදු විය. කෙසේ වෙතත්, 2005 දී, මලාවි ඇමරිකානු ඩොලර් මිලියන 575 කට අධික ආධාර ලබා ගත්තේය. වෙළඳපල ආර්ථිකයක් සංවර්ධනය කිරීම, පාරිසරික ආරක්ෂාව වැඩිදියුණු කිරීම, ශීඝ්‍රයෙන් වර්ධනය වන HIV/AIDS ගැටලුව සමඟ කටයුතු කිරීම, අධ්‍යාපන ක්‍රමය වැඩිදියුණු කිරීම සහ මූල්‍යමය වශයෙන් ස්වාධීන වීමට කටයුතු කරන බවට එහි විදේශ පරිත්‍යාගශීලීන් තෘප්තිමත් කිරීම වැනි අභියෝගවලට මලාවියානු රජය මුහුණ දෙයි. ජනාධිපති මුතාරිකා සහ මුදල් අමාත්‍ය ගොන්ඩ්වේගේ නායකත්වය යටතේ 2005 වසරේ සිට වැඩිදියුණු කළ මූල්‍ය විනයක් දක්නට ලැබිණි. 2009 දී පුද්ගලික ජනාධිපති ජෙට් යානයක් මිලදී ගැනීමෙන් පෙන්නුම් කරන පරිදි මෙම විනය වාෂ්ප වී ඇති අතර එය වහාම පාහේ රටපුරා ඉන්ධන හිඟයක් ඇති වූ අතර එය සැපයුම් ගැටළු සඳහා නිල වශයෙන් දෝෂාරෝපණය කරන ලද නමුත් ජෙට් මිලදී ගැනීම නිසා ඇති වූ දැඩි මුදල් හිඟය නිසා විය හැකිය. ආර්ථිකය (සහ සෞඛ්‍ය සේවා පද්ධතිය) සඳහා වන සමස්ත පිරිවැය නොදනී.

මීට අමතරව, සමහර පසුබෑම් අත්විඳ ඇති අතර, 2009 දී ආයෝජන 23% කින් පහත වැටුණු බැවින්, සාමාන්‍ය විදේශ විනිමය හිඟයක් හේතුවෙන් ආනයන සඳහා ගෙවීමට ඇති හැකියාව මලාවිට අහිමි වී ඇත. මලාවි හි බොහෝ ආයෝජන බාධක තිබේ, රජයට තිබේ. විදුලිය, ජලය සහ විදුලි සංදේශ සඳහා ඉහළ සේවා පිරිවැය සහ දුර්වල යටිතල පහසුකම් ඇතුළුව විසඳීමට අපොහොසත් විය. 2017 වන විට, මලාවිට ඩොලර් බිලියන 22.42 ක දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයක් (මිලදී ගැනීමේ බලය සමානාත්මතාවය) ඇති බව ඇස්තමේන්තු කරන ලදී, ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය ඩොලර් 1200 ක් වන අතර උද්ධමනය 2017 දී 12.2% ලෙස ඇස්තමේන්තු කර ඇත. 2008 වසරේ ආර්ථික වර්ධනය 9.7%ක් ලෙස ඇස්තමේන්තු කර තිබුණද, 2009 සඳහා ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදල විසින් ශක්තිමත් වර්ධනයක් අපේක්ෂා කළද  මලාවි ලෝකයේ අඩුම ඒක පුද්ගල ආදායමක් ඇත. මලාවි හි දරිද්‍රතා අනුපාතිකය රජයේ සහ සහාය දක්වන සංවිධානවල ක්‍රියාකාරකම් හරහා අඩුවෙමින් පවතින අතර, දරිද්‍රතා රේඛාව යටතේ ජීවත් වන මිනිසුන් 1990 දී 54% සිට 2006 දී 40% දක්වා අඩු වී ඇති අතර "අති-දුප්පත්" ප්‍රතිශතය 24% සිට පහත වැටේ. 1990 සිට 2007 දක්වා 15%.

බොහෝ විශ්ලේෂකයින් විශ්වාස කරන්නේ මලාවිහි ආර්ථික ප්‍රගතිය ජනගහන වර්ධනය පාලනය කිරීමට ඇති හැකියාව මත රඳා පවතින බවයි.

2015 ජනවාරි මාසයේදී දකුණු මලාවි ජීවත්වන මතකයේ ඇති දරුණුතම ගංවතුරෙන් විනාශයට පත් වූ අතර අවම වශයෙන් පුද්ගලයින් 20,000 ක් අතරමං විය. මෙම ගංවතුර හේතුවෙන් රට පුරා මිලියනයකට අධික ජනතාවක් පීඩාවට පත් වූ අතර, අවතැන් වූ 336,000 ක් ද ඇතුළුව, යුනිසෙෆ් සංවිධානය පවසයි. මිනිසුන් 100 කට වැඩි පිරිසක් මිය ගිය අතර ඇස්තමේන්තුගත වගා බිම් හෙක්ටයාර 64,000 ක් ගසාගෙන ගොස් ඇත.

### කෘෂිකර්මය සහ කර්මාන්ත 
මලාවි ආර්ථිකය ප්‍රධාන වශයෙන් කෘෂිකාර්මික වේ. 2013 දී කෘෂිකර්මාන්තය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 27%කට පමණක් දායක වුවද, ජනගහනයෙන් 80%කට වැඩි පිරිසක් යැපුම් ගොවිතැනෙහි නියැලී සිටිති. නිෂ්පාදන අංශය සඳහා 11% සහ 8% ට සාපේක්ෂව සේවා අංශය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් අඩකට වඩා (54%) දායක වේ. ස්වභාවික යුරේනියම් කැණීම් ඇතුළු අනෙකුත් කර්මාන්ත. වෙනත් අප්‍රිකානු රටකට වඩා මලාවි කෘෂිකර්මාන්තය සඳහා (දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ කොටසක් ලෙස) ආයෝජනය කරයි: දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 28%.
මලාවි හි ප්‍රධාන කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදන අතර දුම්කොළ, උක්, කපු, තේ, බඩ ඉරිඟු, අර්තාපල්, බඩ ඉරිඟු, ගවයින් සහ එළුවන් ඇතුළත් වේ. ප්‍රධාන කර්මාන්ත වන්නේ දුම්කොළ, තේ සහ සීනි සැකසීම, ලී මෝල් නිෂ්පාදන, සිමෙන්ති සහ පාරිභෝගික භාණ්ඩ ය. කාර්මික නිෂ්පාදන වර්ධන වේගය 10% (2009) ලෙස ඇස්තමේන්තු කර ඇත. රට ස්වභාවික ගෑස් සැලකිය යුතු ලෙස භාවිතා නොකරයි. 2008 වන විට, මලාවි කිසිදු විදුලියක් ආනයනය හෝ අපනයනය නොකරයි, නමුත් රට තුළ නිෂ්පාදනයක් නොමැතිව එහි සියලුම ඛනිජ තෙල් ආනයනය කරයි.  

2009 වන විට, මලාවි වසරකට ඩොලර් මිලියන 945 ක භාණ්ඩ අපනයනය කරයි. දුම්කොළ නිෂ්පාදනය සීමා කිරීමට ජාත්‍යන්තර ප්‍රජාව විසින් ලෝක ප්‍රජාව විසින් පීඩනය වැඩි කරන විට ලෝක මිල පහත වැටීමත් සමඟ රට දුම්කොළ මත දැඩි ලෙස රඳා පැවතීම ආර්ථිකයට විශාල බරක් පටවයි. 2007 සහ 2008 අතර නිෂ්පාදන අපනයන ආදායමෙන් 53% සිට 70% දක්වා ඉහළ යාමත් සමඟ මලාවි දුම්කොළ මත යැපීම වර්ධනය වෙමින් පවතී. රට තේ, සීනි සහ කෝපි මත ද දැඩි ලෙස රඳා පවතින අතර, මලාවි අපනයන ආදායම මෙම තුන සහ දුම්කොළවලින් 90% කට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක් සෑදී ඇත. මෙම සැලකිල්ල විශේෂයෙන් වැදගත් වන්නේ මලාවි ගෝල්ඩ් ලෙස හඳුන්වන මලාවි ගංජා මත්ද්‍රව්‍යයක් ලෙස වගා කිරීම සැලකිය යුතු ලෙස ඉහළ ගොස් ඇති බැවිනි. මෑත කාලීන ලෝක බැංකු වාර්තාවකට අනුව විනෝදාත්මක මත්ද්‍රව්‍ය භාවිතය සඳහා ලෝකයේ "හොඳම" ගංජා වගා කිරීම සඳහා මලාවි ප්‍රසිද්ධය, සහ එම භෝගය වගා කිරීම සහ විකිණීම පොලිස් බලකාය තුළ දූෂණයට දායක විය හැකිය.අනෙකුත් අපනයන භාණ්ඩ වන්නේ කපු, රටකජු, ලී නිෂ්පාදන සහ ඇඟලුම් ය. රටේ අපනයන සඳහා ප්‍රධාන ගමනාන්ත ස්ථාන වන්නේ දකුණු අප්‍රිකාව, ජර්මනිය, ඊජිප්තුව, සිම්බාබ්වේ, එක්සත් ජනපදය, රුසියාව සහ නෙදර්ලන්තයයි. ආහාර, ඛනිජ තෙල් නිෂ්පාදන, පාරිභෝගික භාණ්ඩ සහ ප්‍රවාහන උපකරණ වන ප්‍රධාන භාණ්ඩ සමඟින් මලාවි දැනට වසරකට ඩොලර් බිලියන 1.625 ක භාණ්ඩ ආනයනය කරයි. දකුණු අප්‍රිකාව, ඉන්දියාව, සැම්බියාව, ටැන්සානියාව, එක්සත් ජනපදය සහ චීනයෙන් මලාවි ආනයනය කරන ප්‍රධාන රටවල් වේ. FISP පොහොර සහනාධාර වැඩසටහන් ජනාධිපති මුතාරිකාගේ මරණයෙන් අවසන් විය; රට ඉක්මනින් ආහාර හිඟයකට මුහුණ දුන් අතර ගොවීන් පොහොර සහ අනෙකුත් කෘෂිකාර්මික යෙදවුම් ඉතිරිව ඇති විවෘත වෙළඳපොලෙන් මිලදී ගැනීමට අකමැත්තක් ඇති කළේය.

2016 දී මලාවි නියඟයකට ගොදුරු වූ අතර 2017 ජනවාරි මාසයේදී සොම්බා අවට පණුවන් පැතිර ගිය බව රට වාර්තා කළේය. දරිද්‍රතාවයෙන් පෙළෙන වැසියන්ගේ ප්‍රධාන ධාන්‍යය වන බඩ ඉරිඟු සම්පූර්ණයෙන් අතුගා දැමීමට සලබයාට හැකියාව ඇත. 2017 ජනවාරි 14 වන දින කෘෂිකර්ම අමාත්‍ය ජෝර්ජ් චපොන්ඩා වාර්තා කළේ දිස්ත්‍රික්ක විසි අටෙන් නවයකට පැතිරී ඇති හෙක්ටයාර 2,000 ක භෝග විනාශ වී ඇති බවයි.

### යටිතල පහසුකම් 
2012 වන විට, මලාවි ගුවන් තොටුපල 31 ක්, හොදින් සකස් කල ධාවන පථ සහිත හතක් (ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපල දෙකක්) සහ 24 ක් සකස් නොකළ ධාවන පථ ඇත. 2008 වන විට, රටෙහි දුම්රිය මාර්ග කිලෝ මීටර 797 ක් (සැතපුම් 495) ඇත. 2003 වන විට සියලු පටු මිනුම් සහ විවිධ තත්වයන් යටතේ මාර්ග කිලෝ මීටර 24,866 ක් (සැතපුම් 15,451) ඇත.මලාවි විල මත සහ ෂයර් ගඟ දිගේ  කිලෝ මීටර 700 (සැතපුම් 430) ජල මාර්ග ද ඇත. මලාවි රූපවාහිනිය දියුණු වෙමින් පවතී. 2016 වන විට රටෙහි රූපවාහිනී මධ්‍යස්ථාන 20ක් ඇති අතර එය රටේ ඩිජිටල් ජාලය වන MDBNL ඔස්සේ විකාශනය කරයි. මෙයට Times Group, Timveni, Adventist, සහ Beta, Zodiak සහ CFC ඇතුළත් වේ.

## යොමු කිරීම් 
ප්‍රවර්ගය:අප්‍රිකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු