නයිජර් හි ඉතිහාසය

### ප්‍රාග් ඉතිහාසය 
ක්‍රි.පූ. 280,000 තරම් ඈතට දිවෙන ගල් මෙවලම්, උතුරු අගදෙස් ප්‍රදේශයේ අද්රාර් බූස්, බිල්මා සහ ජාඩෝ වලින් හමු වී ඇත. මෙම සොයාගැනීම්වලින් සමහරක් ක්‍රි.පූ. 90,000-ක්‍රිපූ 20,000 පමණ උතුරු අප්‍රිකාවේ සමෘද්ධිමත් වූ මධ්‍ය පැලියොලිතික් යුගයේ ඇටීරියන් සහ මූස්ටේරියන් මෙවලම් සංස්කෘතීන් සමඟ සම්බන්ධ වී ඇත.

ක්‍රි.පූ. 10,000 පමණ ආරම්භ වූ නව ශිලා යුගයේදී, මැටි බඳුන් හඳුන්වාදීම (තගලගල්, ටෙමෙට් සහ ටින් ඔෆඩේන්හි සාක්ෂි ඇති පරිදි), ගව පාලනය ව්‍යාප්ත කිරීම සහ මළවුන් ගල් තුමුලිවල තැන්පත් කිරීම වැනි වෙනස්කම් ගණනාවක් සිදු විය. මෙනේරි සහ බඩ ඉරිඟු සිටුවීම සහ මැටි භාණ්ඩ නිෂ්පාදනය ඇතුළු කෘෂිකර්මාන්තය ව්‍යාප්ත විය. කිෆියන් (ක්‍රි.පූ. 8000-6000 පමණ) සහ පසුව ටෙනේරියන් (ක්‍රි.පූ. 5000-2500 පමණ) සංස්කෘතීන්, ඇටසැකිලි අනාවරණය කරගත් ඇඩ්‍රාර් බූස් සහ ගොබෙරෝ කේන්ද්‍ර කර ගනිමින්, මෙම කාලය තුළ සමෘද්ධිමත් විය.                      

කෘෂිකාර්මික හා අවමංගල්‍ය පිළිවෙත්වල කලාපීය වෙනස්කම් සමඟ සමිති අඛණ්ඩව වර්ධනය විය. මෙම යුගයේ සංස්කෘතියක් නම් බුරා සංස්කෘතිය (ක්‍රි.ව. 200-1300 පමණ) බුරා පුරාවිද්‍යා භූමිය සඳහා නම් කරන ලද අතර එහිදී යකඩ සහ සෙරමික් ප්‍රතිමා වලින් පිරුණු සුසාන භූමියක් සොයා ගන්නා ලදී. නව ශිලා යුගයේදී අයර් කඳු, ටර්මිට් මැසිෆ්, ජාඩෝ සානුව, ඉවේලේන්, අරකාඕ, ටමාකොන්, ට්සර්සයිට්, ඉෆෙරෝවාන්, මමමැනෙට් සහ ඩබස් ඇතුළු සහරානු පාෂාණ කලාවේ සමෘද්ධිමත් විය; මෙම කලාව ක්‍රි.පූ. 10,000 සිට ක්‍රි.ව. 100 දක්වා කාලපරිච්ඡේදය පුරා විහිදෙන අතර, භූ දර්ශනයේ විවිධ සත්ත්ව විශේෂවල සිට 'ලිබියානු රණශූරයන්' ලෙස නම් කරන ලද හෙල්ල රැගෙන යන රූප දක්වා විවිධ විෂයයන් නිරූපණය කරයි.    

### පූර්ව යටත් විජිත නයිජර් හි අධිරාජ්‍යයන් සහ රාජධානි 
අවම වශයෙන් ක්‍රි.පූ 5 වැනි සියවස වන විට වර්තමාන නයිජර් ප්‍රදේශය සහරානු වෙළඳාමේ ප්‍රදේශයක් බවට පත් විය. උතුරේ සිට ටුවාරෙග් ගෝත්‍රිකයන් විසින් මෙහෙයවනු ලැබූ ඔටුවන් පසුව කාන්තාරයක් වූ ප්‍රදේශය හරහා ප්‍රවාහන මාධ්‍යයක් ලෙස භාවිතා කරන ලදී. ශතවර්ෂ ගණනාවක් පුරා තරංගවල දිගටම පවතින මෙම සංචලනය දකුණට තවදුරටත් සංක්‍රමණය වීමත් සමඟ උප සහරා අප්‍රිකානු සහ උතුරු අප්‍රිකානු ජනගහනය අතර අන්තර් මිශ්‍ර වීම සහ ඉස්ලාමයේ ව්‍යාප්තිය සමඟ සිදු විය. අරාබි ආක්‍රමණ තුනක ප්‍රතිඵලයක් වූ 7වන සියවසේදී මුස්ලිම්වරුන් මාග්‍රෙබ් යටත් කර ගැනීමත්, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස දකුණට ජනගහන සංචලනය වීමත් එයට උපකාර විය. පසුකාලීන ගිනියා-මාලි දේශසීමා ප්‍රදේශය වටා එහි හදවතේ සිට, අධිරාජ්‍යය අනුප්‍රාප්තික රජවරුන් යටතේ ව්‍යාප්ත වූ අතර ට්‍රාන්ස්-සහාරා වෙළඳ මාර්ගවල ආධිපත්‍යය දැරූ අතර, මාන්සා මූසා (1312-1337) ගේ පාලන සමයේදී එහි විශාලතම ප්‍රමාණය කරා ළඟා විය. මෙම අවස්ථාවේදී නයිජර් හි තිලබේරි ප්‍රදේශයේ කොටස් මාලි පාලනයට යටත් විය. රාජකීය අනුප්‍රාප්තිය, දුර්වල රජවරුන්, යුරෝපීය වෙළඳ මාර්ග වෙරළට මාරුවීම සහ අධිරාජ්‍යයේ පරිධියේ මෝසි, වොලොෆ්, ටුවරෙග් සහ සොන්ග්හායි ජනයාගේ කැරලි හේතුවෙන් 15 වන සියවසේදී අධිරාජ්‍යය "පහළවීමට" පටන් ගත්තේය. 1000 සිට 1325 දක්වා සොන්ග්හායි අධිරාජ්‍යය බටහිරින් තම අසල්වැසියා වූ මාලි අධිරාජ්‍යය සමඟ සාමය පවත්වා ගැනීමට සමත් විය. 1325 දී සොන්හායි 1375 දී එහි නිදහස නැවත ලබා ගන්නා තෙක් මාලි විසින් යටත් කර ගන්නා ලදී. මෙම අවස්ථාවෙහිදී අධිරාජ්‍යය එහි නයිජර්-වංගුව හදවතේ සිට නැඟෙනහිර දක්වා ව්‍යාප්ත වී ඇති අතර, පසුව බටහිර නයිජර් ප්‍රදේශය 1496 දී.  යටත් කර ගන්නා ලද අගඩෙස් ඇතුළුව එහි පාලනයට නතු වූ නැගෙනහිර ද ඇතුළුව. අධිරාජ්‍යයට මොරොක්කෝවේ සාදි රාජවංශයේ නැවත නැවතත් ප්‍රහාරවලට ඔරොත්තු දීමට නොහැකි වූ අතර 1591 දී ටොන්ඩිබි සටනේදී තීරණාත්මක ලෙස පරාජයට පත් විය. පසුව එය කුඩා රාජධානි ගණනාවකට කඩා වැටුණි. 1200 ගණන් වලදී රාජධානිය එහි උපරිම ප්‍රමාණයට ළඟා වූ අතර, අර්ධ වශයෙන් මයි ඩුනාමා දිබ්බලෙමිගේ (1210-1259) උත්සාහය හේතුවෙන්, සමහර ට්‍රාන්ස්-සහාරා වෙළඳ මාර්ග පාලනය කිරීමෙන් "පොහොසත්" විය; බිල්මා සහ කෞආර් ඇතුළු නැගෙනහිර සහ ගිනිකොනදිග නයිජර් ප්‍රදේශ බොහොමයක් මෙම කාල වකවානුවේදී කනෙම්ගේ පාලනය යටතේ පැවතිණි. 11 වන සියවසේ සිට අරාබි වෙළෙන්දන් විසින් ඉස්ලාම් රාජ්‍යයට හඳුන්වා දී ඇති අතර, ඊළඟ ශතවර්ෂ වලදී වැඩි වශයෙන් පරිවර්තනයන් ලබා ගන්නා ලදී. මයි ඉඩ්රිස් අලූමා (1575-1610) පාලන සමයේදී බෝර්නු "සමෘද්ධිමත්" වූ අතර කනෙම් හි බොහෝ "සාම්ප්‍රදායික ඉඩම්" නැවත යටත් කර ගත් අතර, එබැවින් අධිරාජ්‍යය සඳහා 'කැනෙම්-බෝර්නු' ලෙස නම් කරන ලදී. 17 වන සියවස සහ 18 වන කාලය වන විට බෝර්නු රාජධානිය "පරිහානියේ කාලපරිච්ඡේදයකට" ඇතුල් වී, එහි චැඩ් විල වෙත නැවත හැකිලී ගියේය. හවුසා යනු 900-1400 ගණන් වලදී රාජධානි පිහිටුවන විට වෙනම ජනතාවක් ලෙස මතුවෙමින්, උතුරු හා නැගෙනහිරින් පැමිණි ස්වයංක්‍රීය ජනයාගේ සහ සංක්‍රමණික ජනයාගේ මිශ්‍රණයක් ලෙස සැලකේ. ඔවුන් ක්‍රමයෙන් 14 වැනි සියවසේ සිට ඉස්ලාම් දහම අනුගමනය කළ අතර, සමහර විට මෙය වෙනත් ආගම් සමඟ පැවති අතර, සමමුහුර්ත ආකාර දක්වා වර්ධනය විය. අස්නා වැනි සමහර හවුසා කන්ඩායම් ඉස්ලාමයට මුලුමනින්ම විරුද්ධ විය (ඩොගොන්ඩෝචි ප්‍රදේශය සජීවී බලකොටුවක් ලෙස පවතී). හවුස්ලන්ඩ් (ස්වාධීනව පැවති බෝර්නු රාජධානිය නොවුනත්) බොහෝ ප්‍රදේශ යටත් කර ගැනීමෙන් පසු ඔහු 1809 දී සොකෝටෝ කැලිෆේට් ප්‍රකාශයට පත් කළේය.            

එම යුගයේ අනෙකුත් කුඩා රාජධානි අතරට හවුසා සහ සොකෝටෝ ප්‍රාන්තවල පාලනයට ප්‍රතිරෝධය දැක්වූ 1750 දී ආරම්භ කරන ලද සර්මා රාජ්‍යයක් වන ඩොසෝ රාජධානිය ඇතුළත් වේ. ඉන්පසු ප්‍රංශය තම පාලනය භූමියේ යථාර්ථයක් බවට පත් කිරීමට සූදානම් විය. 1897 දී ප්‍රංශ නිලධාරි මාරියස් ගේබ්‍රියෙල් කැසිමාජෝ නයිජර් වෙත යවන ලදී. ඔහු 1898 දී දමගරම් හි සුල්තාන් රාජ්‍යයට ළඟා වූ අතර, සුල්තාන් අමදු කුරන් දාගාගේ මළුවෙහි සින්දර් හි නැවතී සිටියේය. ඔහු චැඩ්-පාදක යුධ අධිපති රබිහ් අස්-සුබයිර් සමඟ මිත්‍ර වේ යැයි ඩාගා බිය වූ බැවින් පසුව ඔහුව මරා දමන ලදී.

ප්‍රංශ ජාතිකයන් සාමාන්‍යයෙන් වක්‍ර පාලනයේ ආකාරයක් අනුගමනය කළ අතර, පවතින ස්වදේශික ව්‍යුහයන් යටත් විජිත පාලන රාමුව තුළ දිගටම පැවතීමට ඉඩ සලසමින් ඔවුන් ප්‍රංශ ආධිපත්‍යය පිළිගෙන ඇත. දකුණේ "උදාසීන" ජනගහනය යටපත් කිරීමේදී "විශාල වශයෙන් සාර්ථක" අතර, ප්‍රංශ ජාතිකයින් උතුරේ ටුවාරෙග් සමඟ "සැලකිය යුතු තරම් දුෂ්කරතාවයකට" මුහුණ දුන් අතර (අගාඩේස්හි අයර් හි සුල්තාන් රාජ්‍යය කේන්ද්‍ර කර ගනිමින්) ප්‍රංශයට 1906 වන තෙක් අගාඩෙස් අල්ලා ගැනීමට නොහැකි විය. 1946 සිට 1958 දක්වා පැවති ප්‍රංශ සංගමය, ප්‍රාදේශීය උපදේශන රැස්වීම් සඳහා යම් බලයක් විමධ්‍යගත කිරීම සහ දේශපාලන ජීවිතයේ සීමිත සහභාගීත්වය සහිතව, යටත් විජිතවල වැසියන්ට සීමිත ප්‍රංශ පුරවැසිභාවයක් ප්‍රදානය කළේය. නයිජීරියානු ප්‍රගතිශීලී පක්ෂය (Parti Progressiste Nigérien, හෝ PPN, මුලින් අප්‍රිකානු ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී රැලියේ ශාඛාවක් හෝ Rassemblement Démocratique Africain - RDA) හිටපු ගුරු හමානි ඩියෝරිගේ නායකත්වයෙන් වාමාංශික මෙන් පිහිටුවන ලද්දේ මෙම කාල පරිච්ඡේදයේදී ය.ජිබෝ බකරිගේ නායකත්වයෙන් යුත් වාමාංශික ව්‍යාපාරය සමාජවාදී අප්‍රිකානු-සවාබා (එම්එස්ඒ) විය. 1956 ජූලි 23 විදේශ ප්‍රතිසංස්කරණ පනත (Loi Cadre) සහ 1958 දෙසැම්බර් 4 පස්වන ප්‍රංශ ජනරජය පිහිටුවීමෙන් පසුව, නයිජර් ප්‍රංශ ප්‍රජාව තුළ ස්වාධීන රාජ්‍යයක් බවට පත්විය. 1958 දෙසැම්බර් 18 දින හමානි ඩියෝරිගේ නායකත්වය යටතේ ස්වාධීන නයිජර් ජනරජයක් නිල වශයෙන් නිර්මාණය කරන ලදී. එම්එස්ඒ 1959 දී තහනම් කරන ලද්දේ එහි අධික ප්‍රංශ විරෝධී ස්ථාවරය නිසා ය. 1960 ජූලි 11 දින, නයිජර් ප්‍රංශ ප්‍රජාවෙන් ඉවත් වීමට තීරණය කළ අතර, 1960 අගෝස්තු 3 වන දින, දේශීය වේලාවෙන් මධ්‍යම රාත්‍රියේදී, සම්පූර්ණ නිදහස ලබා ගත්තේය; මෙලෙස ඩියෝරි රටේ පළමු ජනාධිපති බවට පත් විය.

### පශ්චාත් යටත් විජිත (1960–) 
#### ඩියෝරි අවුරුදු (1960-1974) 
ස්වාධීන රාජ්‍යයක් ලෙස පළමු වසර 14 තුළ නයිජර් පාලනය කළේ හමානි ඩියෝරිගේ සභාපතිත්වය යටතේ තනි-පක්ෂ සිවිල් පාලන තන්ත්‍රයක් විසිනි. 1960 ගණන්වල අධ්‍යාපන ක්‍රමයේ ප්‍රසාරණය සහ යම් සීමිත ආර්ථික සංවර්ධනයක් සහ කාර්මීකරණයක් දක්නට ලැබුණි.1970 ගණන්වල, ආර්ථික දුෂ්කරතා, නියඟ සහ අධික දූෂණය සහ ආහාර සැපයුම් වැරදි කළමනාකරණය පිළිබඳ චෝදනාවල එකතුවක්, ඩයෝරි පාලනය පෙරලා දැමූ කුමන්ත්‍රණයක් ඇති කළේය.          

#### පළමු හමුදා පාලනය (1974-1991) 
මෙම කුමන්ත්‍රණය සැලසුම් කර ඇත්තේ කර්නල් සෙයිනි කවුන්චේ සහ කොන්සයිල් මිලිටෙයාර් සුප්‍රීම් නමින් හමුදා කණ්ඩායමක් විසින් වන අතර, 1987 දී ඔහු මිය යන තුරුම රට පාලනය කිරීමට කුන්චේ කටයුතු කළේය. කුමන්ත්‍රණයෙන් පසු ඩියෝරි පාලන තන්ත්‍රයේ දේශපාලන සිරකරුවන් නිදහස් කරන ලද අතර, මෙම කාලය තුළ පොදුවේ දේශපාලන හා පුද්ගල නිදහස පිරිහී ගියේය. කුමන්ත්‍රණ (1975, 1976 සහ 1984 දී) ව්‍යර්ථ කරන ලද අතර, ඔවුන්ගේ උසිගැන්වීම්වලට දඩුවම් ලැබිණි. 1980 ගණන් වලදී, කවුන්චේ විසින් රාජ්‍ය වාරනය යම් ලිහිල් කිරීමක් සහ පාලන තන්ත්‍රය 'සිවිල්කරණය' කිරීමට ගත් උත්සාහයන් සමඟින්, හමුදාවේ ග්‍රහණය ප්‍රවේශමෙන් ලිහිල් කිරීමට පටන් ගත්තේය. යුරේනියම් මිල කඩා වැටීමෙන් පසු ආර්ථික උත්පාතය අවසන් වූ අතර IMF විසින් මෙහෙයවන ලද කප්පාදු සහ පුද්ගලීකරන පියවර සමහර නයිජීරියානුවන්ගේ විරුද්ධත්වය අවුලුවා ඇත.

බහු-පක්ෂ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ක්‍රමයක් ස්ථාපිත කිරීමට වෘත්තීය සමිති සහ ශිෂ්‍ය ඉල්ලීම් හමුවේ දේශපාලන ප්‍රතිසංස්කරණ පාලනය කිරීමට ජනාධිපති සයිබුගේ උත්සාහය අසාර්ථක විය. 1990 පෙබරවාරි 9 වන දින, නියාමි හි ප්‍රචණ්ඩකාරී ලෙස මර්දනය කරන ලද ශිෂ්‍ය පාගමනක් සිසුන් තිදෙනෙකුගේ මරණයට හේතු වූ අතර, එය තවදුරටත් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ප්‍රතිසංස්කරණ සඳහා ජාතික හා ජාත්‍යන්තර පීඩනය වැඩි කිරීමට හේතු විය. ඉන් අනතුරුව, ජනාධිපතිවරනය පැවැත් වූ අතර 1993 මාර්තු 27 වන දින තුන්වන ජනරජයේ පළමු ජනාධිපතිවරයා ලෙස මහමනේ ඔස්මානේ පත් විය.

#### දෙවන සහ තුන්වන හමුදා පාලන (1996-1999) 
රජයේ අංශභාගය හමුදාව මැදිහත් වීමට පොළඹවන ලදී; 1996 ජනවාරි 27 දින, කර්නල් ඉබ්‍රාහිම් බරේ මයිනස්සරා විසින් ජනාධිපති උස්මාන් බලයෙන් පහ කර තුන්වන ජනරජය අවසන් කළ කුමන්ත්‍රණයක් මෙහෙයවීය. මයිනස්සර ප්‍රධානියා වූ Conseil de Salut National (ජාතික ගැලවීමේ කවුන්සිලය) හමුදා නිලධාරීන්ගෙන් සමන්විත වූ අතර එය මාස හයක සංක්‍රාන්ති කාල පරිච්ඡේදයක් සිදු කරන ලද අතර, එම කාලය තුළ ව්‍යවස්ථාවක් කෙටුම්පත් කර 1996 මැයි 12 දින සම්මත කරන ලදී.

මේජර් දවුඩා මාලම් වන්කේ පසුව භාර ගත්තේ, ප්‍රංශ පන්නයේ අර්ධ ජනාධිපති ක්‍රමයක් සහිත ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් සම්පාදනය කිරීම අධීක්ෂණය කිරීම සඳහා සංක්‍රාන්ති ජාතික ප්‍රතිසන්ධාන කවුන්සිලයක් පිහිටුවමිනි. මෙය 1999 අගෝස්තු 9 දින සම්මත කරන ලද අතර එම වසරේම ඔක්තෝම්බර් සහ නොවැම්බර් මාසවල ජනාධිපතිවරණ සහ ව්‍යවස්ථාදායක මැතිවරණ පැවැත්විණි. මැතිවරණය සාමාන්‍යයෙන් ජාත්‍යන්තර නිරීක්ෂකයින් විසින් නිදහස් හා සාධාරණ බව සොයා ගන්නා ලදී. පසුව වන්කේ රජයේ කටයුතුවලින් ඉවත් විය. 2002 අගෝස්තු මාසයේදී, නියාමි, ඩිෆා සහ න්ගුයිග්මි හි හමුදා කඳවුරු තුළ නොසන්සුන්තාවයක් ඇති වූ අතර, දින කිහිපයක් ඇතුළත යථා තත්ත්වයට පත් කිරීමට රජයට හැකි විය. 2004 ජූලි 24 දින, කලින් රජය විසින් පත් කරන ලද ප්‍රාදේශීය නියෝජිතයන් තෝරා පත් කර ගැනීම සඳහා මහ නගර සභා මැතිවරණය පවත්වන ලදී. මෙම මැතිවණවලින් පසුව ජනාධිපතිවරණ පවත්වන ලද අතර, එහි දී මාමඩෝ දෙවන වාරය සඳහා නැවත තේරී පත් වූ අතර, එමගින් හමුදා කුමන්ත්‍රණවලින් නෙරපා හැරීමකින් තොරව එක දිගට මැතිවරණ ජයග්‍රහණය කළ ජනරජයේ පළමු ජනාධිපතිවරයා බවට පත් විය. ව්‍යවස්ථාදායක සහ විධායක වින්‍යාසය ජනාධිපතිගේ පළමු ධූර කාලයට තරමක් සමාන විය: හමා අමාඩෝ අගමැති ලෙස නැවත පත් කරන ලද අතර CDS පක්ෂයේ ප්‍රධානියා වූ මහමනේ උස්මානේ ජාතික සභාවේ (පාර්ලිමේන්තුව) සභාපති ලෙස නැවත තේරී පත් විය.          

2007 වන විට, ජනාධිපති තන්ජා මාමඩෝ සහ ඔහුගේ අග්‍රාමාත්‍යවරයා අතර සම්බන්ධය "පිරිහීමකට ලක්ව" ඇති අතර, 2007 ජූනි මාසයේදී සෙයිනි ඔමරූ විසින් සභාවේදී විශ්වාසභංගයේ සාර්ථක ඡන්දයකින් පසුව දෙවනුව ආදේශ කිරීමට හේතු විය. විපක්ෂය ජනමත විචාරණය වර්ජනය කළ අතර නිල ප්‍රතිඵලවලට අනුව 92.5%ක ඡන්දදායකයින් සහ 68%ක ඡන්දය ප්‍රකාශ කිරීමෙන් ව්‍යවස්ථාව සම්මත විය. ව්‍යවස්ථාව සම්මත කිරීම ජනාධිපති ක්‍රමයක්, 1999 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව අත්හිටුවීම සහ තන්ජා මාමඩෝ ජනාධිපති ලෙස වසර තුනක අන්තර්වාර රජයක් සහිත හයවන ජනරජයක් නිර්මාණය කළේය. මෙම සිදුවීම් දේශපාලන හා සමාජ නොසන්සුන්තාවක් ඇති කළේය. ජිබෝගේ ප්‍රධානත්වයෙන් යුත් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය ප්‍රතිෂ්ඨාපනය සඳහා වූ උත්තරීතර කවුන්සිලය වසරක සංක්‍රාන්ති සැලැස්මක් ක්‍රියාවට නංවා, ව්‍යවස්ථාවක් කෙටුම්පත් කර 2011 දී මැතිවරණය පැවැත්වීය.

#### හත්වන ජනරජය (2010–2023) 
2010 දී ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් සම්මත කර ගැනීමෙන් සහ වසරකට පසුව පැවති ජනාධිපතිවරණයෙන් පසුව, හත්වන ජනරජයේ ප්‍රථම ජනාධිපතිවරයා ලෙස මහමදු ඉසවුෆෝ තේරී පත් විය; පසුව ඔහු 2016 දී නැවත තේරී පත් විය. ලිබියානු සිවිල් යුද්ධයෙන් සහ උතුරු මාලි ගැටුමෙන්, බටහිර නයිජර්හි අල්-කයිඩා සහ ඉස්ලාමීය රාජ්‍යයේ කැරැල්ලෙන්, නයිජීරියාවේ බොකෝ හරාම් කැරැල්ල දකුණට ගලා යාමෙන් පැනනැගුණු, රටේ ආරක්ෂාවට තර්ජන එල්ල වීමෙන් ඉසවුෆුගේ නිල කාලය සලකුණු විය. නැඟෙනහිර නයිජර්, සහ සංක්‍රමණිකයන් සඳහා සංක්‍රමණික රටක් ලෙස නයිජර් භාවිතය (බොහෝ විට මිනිසුන්-ජාවාරම් කල්ලි විසින් සංවිධානය කරනු ලැබේ). ප්‍රංශ සහ ඇමරිකානු හමුදා මෙම තර්ජන වලට එරෙහිව නයිජර්ට සහාය විය.         

2020 දෙසැම්බර් 27 වෙනිදා නයිජීරියානුවන් මැතිවරණයට ගියේ ඉසූෆූ තමා ඉල්ලා අස්වන බව ප්‍රකාශ කිරීමෙන් පසුව සාමකාමී බල සංක්‍රාන්තියකට මග පාදා දෙමිනි. ඡන්දවලින් කිසිදු අපේක්ෂකයෙකුට නිරපේක්ෂ බහුතරයක් ලැබුණේ නැත: මොහොමඩ් බසූම් 39.33% ක් සමඟින් ආසන්නම විය. ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවට අනුව, 2021 පෙබරවාරි 20 වැනි දින දෙවන මැතිවරණයක් පවත්වන ලද අතර, මැතිවරණ කොමිසමට අනුව, බාසූම් 55.75% ඡන්ද ලබා ගත් අතර විපක්ෂ අපේක්ෂක (සහ හිටපු ජනාධිපති) මහමනේ උස්මානේ 44.25% ලබා ගත්තේය.

2021 මාර්තු 31 වන දින, නයිජර් හි ආරක්ෂක හමුදා විසින් අගනුවර වන නියාමි හි හමුදා ඒකකයක් විසින් කුමන්ත්‍රණය කිරීමට ගත් උත්සාහයක් ව්‍යර්ථ කරන ලදී. ජනාධිපති මන්දිරයේ වෙඩි හඬ ඇසිණි. මෙම ප්‍රහාරය එල්ල වූයේ අලුතින් තේරී පත් වූ ජනාධිපති මොහොමඩ් බසූම් මහතා ධූරයේ දිවුරුම් දීමට දින දෙකකට පෙරය. ජනාධිපති ආරක්ෂක බළකාය මෙම සිද්ධියේදී කිහිප දෙනෙකු අත්අඩංගුවට ගෙන ඇත. 2021 අප්‍රේල් 2 වන දින, බසූම් නයිජර් හි ජනාධිපති ලෙස දිවුරුම් දෙන ලදී. 

2023 ජූලි 26 අගභාගයේදී, හත්වන ජනරජය සහ අගමැති ඔහුමුඩු මහමඩු ගේ රජය අවසන් කරමින්, හමුදා කුමන්ත්‍රණයක් බසූම් බලයෙන් පහ කරන ලදී. ජුලි 28 දින, ජෙනරාල් අබ්දුරහමනේ ටිචියානි රටේ තථ්‍ය රාජ්‍ය නායකයා ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. හිටපු මුදල් ඇමති අලි ලැමයින් සෙයින් නයිජර් හි නව අගමැති ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.

#### පස්වන හමුදා පාලනය (2023-වර්තමානය) 
2023 ජූලි 26 අගභාගයේදී, හත්වන ජනරජය සහ අගමැති ඔහුමුඩු මහමදුගේ රජය අවසන් කරමින්, හමුදා කුමන්ත්‍රණයක් බාසූම් බලයෙන් පහ කරන ලදී. ජුලි 28 දින, ජෙනරාල් අබ්දුරහමනේ ටිචියානි රටේ තත්‍ය රාජ්‍ය නායකයා ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. හිටපු මුදල් ඇමති අලි ලැමයින් සෙයින් නයිජර් හි නව අගමැති ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.

කුමන්ත්‍රණය ECOWAS විසින් හෙළා දකින ලද අතර, 2023 නයිජීරියානු අර්බුදයේ දී කුමන්ත්‍රණ නායකයින් අගෝස්තු 6 වන දිනට පෙරාතුව බාසූම් ආන්ඩුව යලි පිහිටුවීමට මිලිටරි මැදිහත්වීමක් භාවිතා කරන බවට තර්ජනය කලේය. මීට පෙර නයිජර් බලයෙන් 70-90%ක් සැපයූ නයිජීරියානු බලශක්ති අපනයන කප්පාදුව ඇතුළුව ECOWAS සම්බාධක පැනවුවද, එම කාලසීමාව හමුදා මැදිහත්වීමකින් තොරව ගෙවී ගියේය. නොවැම්බරයේදී මාලි, බුර්කිනා ෆාසෝ සහ නයිජර් හි කුමන්ත්‍රණ-ප්‍රමුඛ ආන්ඩු විභව මිලිටරි මැදිහත්වීමට එරෙහිව සහේල් ප්‍රාන්තවල සන්ධානය පිහිටුවා ගත්හ. 2024 පෙබරවාරි 24 දින නයිජර්ට එරෙහිව ECOWAS සම්බාධක කිහිපයක් ඉවත් කරන ලදී, වාර්තා වන පරිදි මානුෂීය සහ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික හේතූන් මත, සහ නයිජර් වෙත විදුලි අපනයනය නැවත ආරම්භ කිරීමට නයිජීරියාව එකඟ විය.

## යොමු කිරීම් 
ප්‍රවර්ගය:අප්‍රිකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු