සැම්බියාවේ ජනවිකාසය

2022 සැම්බියානු සංගණනයට අනුව, සැම්බියාවේ ජනගහනය 19,610,769 විය. සැම්බියාව වාර්ගික හා වාර්ගික වශයෙන් විවිධ වූ අතර, විවිධ ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් 73ක් ඇත. 1911 සහ 1963 අතර බ්‍රිතාන්‍යයන් විසින් එහි යටත් විජිත පරිපාලනය අතරතුර, රට යුරෝපයෙන් සහ ඉන්දියානු උප මහාද්වීපයෙන් සංක්‍රමණිකයන් ආකර්ෂණය කර ගත් අතර, ඔවුන්ගෙන් දෙවැන්න ගිවිසුම්ගත කම්කරුවන් ලෙස පැමිණියේය. සුදු-සුළුතර පාලනය බිඳවැටීමෙන් පසු බොහෝ යුරෝපීයයන් පිටව ගිය අතර, බොහෝ ආසියාතිකයන් රැඳී සිටියහ. සැම්බියාව වැඩෙන ආසියාතික ප්‍රජාවකට නිවහන වන අතර බහුතරයක් ඉන්දියානු සහ චීන සම්භවයක් ඇත.

1911 මැයි 7 වන දින පවත්වන ලද පළමු සංගණනයේ දී මුළු යුරෝපීයයන් 1,497 ක් සිටියහ; ආසියාතිකයන් 39 ක් සහ කළු අප්‍රිකානුවන් 820,000 ක් ඇස්තමේන්තු කර ඇත. නිදහස ලැබීමට පෙර 1911, 1921, 1931, 1946, 1951 සහ 1956 දී පවත්වන ලද සංගණන හය තුළ කළු අප්‍රිකානුවන් ගණන් නොගත් නමුත් ඔවුන්ගේ ජනගහනය ඇස්තමේන්තු කර ඇත. 1956 වන විට යුරෝපීයයන් 65,277 ක්, ආසියාතිකයන් 5,450 ක්, වර්ණ 5,450 ක් සහ කළු අප්‍රිකානුවන් 2,100,000 ක් පමණ සිටියහ.

සැම්බියාවේ ප්‍රධාන ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් වන්නේ බෙම්බා මිලියන 3.3 (33.6%), න්යාන්ජා මිලියන 1.8 (18.2%), ටොංගා මිලියන 1.7 (16.8%), උතුරු-බටහිර ජනතාව මිලියන 1 (10.3%), ලෝසි (බැරොට්සේ) 770,000 (7.8%) ), මාම්බ්වේ 580,000 (5.9%), තුඹුක 500,000 (5.1%), ලම්බා 165,000 (2%), ආසියානුවන් 11,900 සහ යුරෝපීයයන් 6,200.

2010 ජන සංගණනයේ දී 99.2% කළු අප්‍රිකානුවන් වූ අතර 0.8% වෙනත් වාර්ගික කණ්ඩායම් වලින් සමන්විත විය.

සැම්බියාව උප-සහාරා අප්‍රිකාවේ වඩාත්ම නාගරීකරණය වූ රටවලින් එකකි, ජනගහනයෙන් 44% ක් ප්‍රධාන ප්‍රවාහන කොරිඩෝව දිගේ සංකේන්ද්‍රණය වී ඇති අතර ග්‍රාමීය ප්‍රදේශ විරල ජනාකීර්ණ වේ. 2007 වන විට සාරවත් බව අනුපාතය 6.2 (1996 දී 6.1, 2001-02 දී 5.9).

### විශාලතම නගර 
1920 ගණන්වල අගභාගයේදී තඹ තීරයේ කාර්මික තඹ කැණීම් ආරම්භ වීම වේගවත් නාගරීකරණයට හේතු විය. යටත් විජිත සමයේ නාගරීකරණය අධිතක්සේරු කර තිබුණද, එය සැලකිය යුතු විය. තඹ තීරයේ පතල් කැණීම් නගර ඉක්මනින්ම පවතින ජනගහන මධ්‍යස්ථාන වාමන කළ අතර සැම්බියානු නිදහසෙන් පසු වේගයෙන් වර්ධනය විය. 1970 සිට 1990 දක්වා තඹ තීරයේ ආර්ථික පරිහානිය නාගරික සංවර්ධන රටාවන් වෙනස් කර ඇත, නමුත් රටේ ජනගහනය සංකේන්ද්‍රණය වී ඇත්තේ තඹ තීරයේ සිට කපිරි ම්පෝෂි, ලුසාකා, චෝමා සහ ලිවිංස්ටෝන් හරහා දකුණට දිවෙන දුම්රිය සහ මාර්ග වටා ය.

### ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් 
ජනගහනය ආසන්න වශයෙන් ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් 73 කින් සමන්විත වේ, ඉන් බොහොමයක් බන්ටු කතා කරන අය වේ. සැම්බියානුවන්ගෙන් 90%ක් පමණ ප්‍රධාන ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් නවයට අයත් වේ: නයංජා-චේවා, බෙම්බා, ටොංගා, තුඹුක, ලුන්ඩා, ලුවාලේ, කාඕන්ඩේ, න්කෝයා සහ ලෝසි. ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් විශේෂිත භූගෝලීය ප්‍රදේශවල සංකේන්ද්‍රණය වී ඇත. බොහෝ කණ්ඩායම් කුඩා වන අතර ප්රසිද්ධ නැත. කෙසේ වෙතත්, සියලුම ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් ලුසාකා සහ තඹ තීරයේ සැලකිය යුතු සංඛ්යාවක් සොයාගත හැකිය. භාෂාමය මානයට අමතරව, ගෝත්‍රික අනන්‍යතා සැම්බියාවට අදාළ වේ. මෙම ගෝත්‍රික අනන්‍යතා බොහෝ විට පවුලේ පක්ෂපාතීත්වයට හෝ සම්ප්‍රදායික බලධාරීන්ට සම්බන්ධ වේ. ප්‍රධාන භාෂා කණ්ඩායම් තුළ ගෝත්‍රික අනන්‍යතා කැදලි වී ඇත.  

සංක්‍රමණිකයන්, බොහෝ දුරට බ්‍රිතාන්‍ය හෝ දකුණු අප්‍රිකානු, මෙන්ම බ්‍රිතාන්‍ය සම්භවයක් ඇති සමහර සුදු සැම්බියානු පුරවැසියන්, ප්‍රධාන වශයෙන් ලුසාකා සහ උතුරු සැම්බියාවේ තඹ තීරයේ ජීවත් වන අතර, ඔවුන් පතල්, මූල්‍ය හා ආශ්‍රිත ක්‍රියාකාරකම්වල හෝ විශ්‍රාම ගොස් ඇත. 1964 දී සැම්බියාවේ යුරෝපීයයන් 70,000 ක් සිටි නමුත් බොහෝ දෙනෙක් රට හැර ගොස් ඇත.

සැම්බියාවේ කුඩා නමුත් ආර්ථික වශයෙන් වැදගත් ආසියානු ජනගහනයක් සිටින අතර ඔවුන්ගෙන් වැඩි දෙනෙක් ඉන්දියානුවන් සහ චීන ජාතිකයන් වේ. මෙම සුළුතර කණ්ඩායම නිෂ්පාදන අංශය පාලනය කරන ආර්ථිකයට දැවැන්ත බලපෑමක් ඇති කරයි. සැම්බියාවේ චීන ජාතිකයින් 80,000ක් ජීවත් වන බවට ගණන් බලා ඇත. මෑත වසරවලදී, ඉවත් කරන ලද සුදු ගොවීන් සිය ගණනක් දකුණු පළාතේ ගොවිතැන් කිරීමට සැම්බියානු රජයේ ආරාධනයෙන් සිම්බාබ්වේ හැර ගොස් ඇත.

සැම්බියාවේ මිශ්‍ර ජාතියේ වර්ණ සහිත සුළුතරයක් සිටින අතර එය වර්ණ ලෙසද හැඳින්වේ. සැම්බියාවේ වර්ණ තවදුරටත් සංගණනයේ දක්නට නොලැබේ. යටත්විජිතවාදය අතරතුර, පාසල්, රෝහල් සහ නිවාස ඇතුළු පොදු ස්ථානවල වර්ණ, කළු සහ සුදු මිනිසුන් වෙන් කිරීම සිදු විය. සැම්බියාවේ වර්ධනය වන ආර්ථිකය ශ්‍රමය ආනයනය කිරීම හේතුවෙන් අන්තර් වාර්ගික සබඳතා වර්ධනය වී ඇත. වර්ණ සහිත පුද්ගලයන් සංගණනයේදී වාර්තා නොවන නමුත් සැම්බියාවේ සුළුතරයක් ලෙස සැලකේ.

සරණාගතයින් සහ සංක්‍රමණිකයන් සඳහා වූ එක්සත් ජනපද කමිටුව විසින් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද 2009 ලෝක සරණාගත සමීක්ෂණයට අනුව, සැම්බියාවේ සරණාගතයින් සහ සරණාගතයින් සංඛ්‍යාව 88,900 ක් පමණ විය. රටේ සරණාගතයන්ගෙන් බහුතරය පැමිණියේ කොංගෝ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජයෙන් (2007 දී සැම්බියාවේ ජීවත් වූ DRC වෙතින් සරණාගතයින් 47,300) ඇන්ගෝලා (27,100), සිම්බාබ්වේ (5,400) සහ රුවන්ඩා (4,900). සැම්බියානුවන් සාමාන්‍යයෙන් විදේශිකයන් සාදරයෙන් පිළිගනිති.

2008 මැයි මාසයේ සිට, සැම්බියාවේ සිම්බාබ්වේ වැසියන්ගේ සංඛ්‍යාව සැලකිය යුතු ලෙස වැඩි වන්නට විය. මෙම ගලා ඒම බොහෝ දුරට සමන්විත වූයේ කලින් දකුණු අප්‍රිකාවේ විසූ සිම්බාබ්වේ ජාතිකයන් වන අතර ඔවුන් එහි විජාතික ප්‍රචණ්ඩත්වයෙන් පලා යමින් සිටියහ. සැම්බියාවේ සරණාගතයින් 60,000කට ආසන්න ප්‍රමාණයක් කඳවුරුවල ජීවත් වන අතර 50,000ක් දේශීය ජනගහනය සමඟ මිශ්‍ර වී සිටිති. සැම්බියාවේ සේවය කිරීමට කැමති සරණාගතයින් බලපත්‍ර සඳහා ඉල්ලුම් කළ යුතු අතර, ඒ සඳහා වසරකට ඩොලර් 500ක් දක්වා වැය වේ. ජනගහනයෙන් සියයට තුනකට වඩා අඩු පිරිසක් තවමත් ස්වදේශික ඇදහිලි නිරීක්ෂණය කරන අතර, සැම්බියානු ක්‍රිස්තියානි ධර්මය ඉතා සමමුහුර්ත වන අතර බොහෝ ස්වයං-හඳුනාගත් කිතුනුවන් සාම්ප්‍රදායික අප්‍රිකානු ආගමේ අංග ඔවුන්ගේ ඇදහිල්ල සමඟ මිශ්‍ර කරති.

ජනගහනයෙන් හතරෙන් තුනක් පමණ ඇංග්ලිකන්වාදය, නව අපෝස්තලික පල්ලිය, ලුතරන්වාදය, යෙහෝවාගේ සාක්ෂිකරුවන්, හත්වන දින ඇඩ්වෙන්ටිස්ට් පල්ලිය සහ පසු-දවස්වල සාන්තුවරයන්ගේ යේසුස් ක්‍රිස්තුස්ගේ පල්ලිය ඇතුළු කතෝලික නොවන ක්‍රිස්තියානි නිකායන් කිහිපයකින් එකකට අනුගත වෙති; බොහෝ සැම්බියානුවන් බ්‍රැන්හැමිසම්, පෙන්තකොස්තවාදය සහ එවැන්ජලිකල් නිකායන් වැනි පුළුල්, නිකාය නොවන ක්‍රිස්තියානි ව්‍යාපාර ද නිරීක්ෂණය කරති. දළ වශයෙන් පහෙන් එකක් රෝමානු කතෝලිකයන් වේ.

ක්‍රිස්තියානි ධර්මය යුරෝපීය යටත් විජිතවාදය හරහා සැම්බියාවට පැමිණි අතර, එහි විවිධ නිකායන් සහ ව්‍යාපාර, මිෂනාරි ක්‍රියාකාරකම්වල වෙනස්වන රටාවන් පිළිබිඹු කරයි; නිදසුනක් වශයෙන්, කතෝලික ආගම නැගෙනහිරින් පෘතුගීසි මොසැම්බික් වලින් පැමිණි අතර ඇංග්ලිකානුවාදය දකුණේ සිට බ්‍රිතාන්‍ය බලපෑම් පිළිබිඹු කරයි. 1964 දී නිදහස ලැබීමෙන් පසුව, සැම්බියාවට ලොව පුරා, විශේෂයෙන් උතුරු ඇමරිකාව සහ ජර්මනියේ සිට අනෙකුත් පල්ලි දූත මණ්ඩල විශාල වශයෙන් ගලා ඒමක් දක්නට ලැබුණි. පසුකාලීන දශකවලදී, බටහිර මිෂනාරි භූමිකාවන් ස්වදේශික ඇදහිලිවන්තයන් විසින් උපකල්පනය කර ඇත (වෛද්‍යවරුන් වැනි සමහර තාක්ෂණික තනතුරු හැර). පෙන්තකොස්ත කිතුනුවකු වන ෆෙඩ්රික් චිලුබා 1991 දී ජනාධිපති වූ පසු, පෙන්තකොස්ත සභා රට පුරා සැලකිය යුතු ලෙස ව්‍යාප්ත විය.    නොඑසේ නම් කුඩා ක්‍රිස්තියානි නිකායන් විශාල සංඛ්‍යාවක් සැම්බියාවේ අසමාන ලෙස නියෝජනය වේ. රට ඒක පුද්ගල පදනමින් ලෝකයේ විශාලතම සෙවන්ත් ඩේ ඇඩ්වෙන්ටිස්ට් ප්‍රජාවන්ගෙන් එකක් වන අතර එය සැම්බියානුවන් 18 දෙනෙකුගෙන් 1ක් පමණ වේ. මධ්‍යම අප්‍රිකාවේ ලූතරන් පල්ලියට රට තුළ සාමාජිකයන් 11,000කට වඩා ඇත. 1911 සිට සැම්බියාවේ සිටින සක්‍රීය දේශනාකරුවන් පමණක් ගණන් කළහොත්, 204,000 අනුගාමිකයින් ඇත; 930,000 කට වැඩි පිරිසක් 2018 වසරේ ක්‍රිස්තුස් වහන්සේගේ මරණය වාර්ෂිකව සැමරීම සඳහා සහභාගී වූහ. සැම්බියානුවන්ගෙන් සියයට 12ක් පමණ නව අපෝස්තලික පල්ලියේ සාමාජිකයන් වේ; මිලියන 1.2කට වැඩි ඇදහිලිවන්තයන් සිටින රට, ලොව පුරා මිලියන 9කට අධික සාමාජික සංඛ්‍යාවෙන්, අප්‍රිකාවේ තුන්වන විශාලතම ප්‍රජාව ඇත.  

ආදිවාසී විශ්වාසයන් ඇතුළත් නොවන අතර, ක්‍රිස්තියානි නොවන ඇදහිලි මුළු ජනගහනයෙන් සියයට තුනකට වඩා අඩු නමුත්, කෙසේ වෙතත්, විශේෂයෙන් නාගරික ප්‍රදේශවල ඉතා පැහැදිලිව දක්නට ලැබේ. බහායි ඇදහිල්ලේ අනුගාමිකයින් සංඛ්‍යාව 160,000 ට වැඩි, හෝ ජනගහනයෙන් සියයට 1.5 ක්, එය ලෝකයේ විශාලතම ප්‍රජාවන් අතර වේ; බහායි ප්‍රජාව විසින් පවත්වාගෙන යනු ලබන විලියම් මුමුට්ල් මැසෙට්ලා පදනම, සාක්ෂරතාවය සහ ප්‍රාථමික සෞඛ්‍ය සේවා වැනි ක්ෂේත්‍රවල විශේෂයෙන් ක්‍රියාකාරී වේ.

සැම්බියානුවන්ගෙන් ආසන්න වශයෙන් සියයට 2.7ක් මුස්ලිම් වන අතර, ඔවුන් නාගරික ප්‍රදේශවල වැඩි වශයෙන් සංකේන්ද්‍රණය වී ඇත. මිථ්‍යාදෘෂ්ටික නිකායක් ලෙස බහුලව සැලකෙන අහමදියා ප්‍රජාවට පුද්ගලයන් 500ක් පමණ අයත් වේ. බොහෝ දුරට අෂ්කෙනසිස් ගෙන් සමන්විත කුඩා නමුත් සාර්ථක යුදෙව් ප්‍රජාවක් ද ඇත.

### භාෂා 
සැම්බියාවේ භාෂා 73ක් සහ/හෝ උපභාෂා ඇති බව බොහෝ පාඨ ප්‍රකාශ කළද, සැම්බියානු භාෂා නිශ්චිත සංඛ්‍යාව නොදනී; මෙම අගය අන්‍යෝන්‍ය බුද්ධියේ නිර්ණායකය මත පදනම් වූ භාෂාව සහ උපභාෂාව අතර වෙනසක් නිසා විය හැකිය. මෙම පදනම මත සැම්බියානු භාෂා සංඛ්‍යාව 20ක් හෝ 30ක් පමණ විය හැකිය.

සැම්බියාවේ නිල භාෂාව ඉංග්‍රීසි වන අතර එය නිල ව්‍යාපාර සහ පොදු අධ්‍යාපනය සඳහා භාවිතා වේ. විශේෂයෙන්ම ලුසාකාහි ප්‍රධාන දේශීය භාෂාව වන්නේ න්‍යාන්ජා (චේවා), පසුව බෙම්බා ය. තඹ තීරයේ, බෙම්බා ප්‍රධාන භාෂාව වන අතර න්‍යාන්ජා දෙවනුව වේ. සැම්බියාවේ බහුලව කතා කරන අනෙකුත් දේශීය භාෂාවලට අමතරව නාගරික ප්‍රදේශවල බෙම්බා සහ න්‍යාන්ජා කතා කරයි. මේවාට ලෝසි, තුඹුක, කාඕන්ඩේ, ටොංගා, ලුන්ඩා සහ ලුවාලේ ඇතුළත් වේ, ඒවා සැම්බියා ජාතික විකාශන සංස්ථාව (ZNBC) දේශීය භාෂා අංශයේ ඇතුළත් විය.

නාගරීකරණය වෙනත් භාෂාවලින් වචන උකහා ගැනීම ඇතුළුව සමහර දේශීය භාෂාවලට නාටකාකාර ලෙස බලපා ඇත. නාගරික වැසියන් සමහර විට එකම භාෂාවේ නාගරික සහ ග්‍රාමීය උපභාෂා අතර ග්‍රාමීය භාෂාවන්ට 'ගැඹුරු' උපසර්ගයෙන් වෙන්කර හඳුනා ගනී.

බොහෝ දෙනා තඹ තීරයේ බෙම්බා සහ න්‍යාන්ජා කතා කරනු ඇත; න්යාන්ජා ප්‍රධාන වශයෙන් ලුසාකා සහ නැගෙනහිර සැම්බියාවේ කතා කරයි. ඉංග්‍රීසි නිල සන්නිවේදනයේ භාවිතා වන අතර - දැන් පොදු - අන්තර් වාර්ගික පවුල් අතර නිවසේ තේරීමේ භාෂාව වේ. මෙම භාෂා පරිණාමය නිසා ලුසාකා සහ අනෙකුත් ප්‍රධාන නගර පුරා සැම්බියානු ස්ලැන්ග් ඇසීමට හේතු විය. සැම්බියානුවන්ගෙන් බහුතරයක් සාමාන්‍යයෙන් එක් භාෂාවකට වඩා කතා කරයි: නිල භාෂාව, ඉංග්‍රීසි සහ ඔවුන් ජීවත් වන නගරයේ හෝ ප්‍රදේශයේ වැඩිපුරම කතා කරන භාෂාව. විශාල විෂය මාලාවක් තිබීම හේතුවෙන් පෘතුගීසි පාසල් විෂය මාලාවට දෙවන භාෂාවක් ලෙස හඳුන්වා දී ඇත. පෘතුගීසි භාෂාව කතා කරන ඇන්ගෝලියානු ප්‍රජාව. ප්‍රංශ සාමාන්‍යයෙන් පෞද්ගලික පාසල්වල අධ්‍යයනය කරන අතර සමහර ද්විතීයික පාසල් එය විකල්ප විෂයයක් ලෙස ඇත. සැම්බියා විශ්ව විද්‍යාලයේ (UNZA) ජර්මානු පාඨමාලාවක් හඳුන්වා දී ඇත.

### අධ්‍යාපනය 
සැමට සමාන හා ප්‍රමාණවත් අධ්‍යාපනයක් ලබා ගැනීමේ අයිතිය සැම්බියානු ව්‍යවස්ථාව තුළ අන්තර්ගත වේ. 2011 අධ්‍යාපන පනත සමාන සහ ගුණාත්මක අධ්‍යාපනය නියාමනය කරයි. සාමාන්‍ය අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශය අධ්‍යාපන විෂය මාලාවේ ප්‍රතිපත්ති සහ නියාමනය තුළින් ගුණාත්මක අධ්‍යාපනයක් ලබා දීම ඵලදායී ලෙස අධීක්ෂණය කරයි. 

මූලික වශයෙන්, සැම්බියාවේ අධ්‍යාපනයේ පරමාර්ථය වන්නේ සියලුම ඉගෙන ගන්නන්ගේ ශාරීරික, බුද්ධිමය, සමාජීය, බලපෑම්කාරී, සදාචාරාත්මක සහ අධ්‍යාත්මික ගුණාංගවල පූර්ණ හා හොඳින් වටකුරු සංවර්ධනය ප්‍රවර්ධනය කිරීමයි. අධ්‍යාපන ක්‍රමයට මූලික ව්‍යුහ තුනක් ඇත: මුල් ළමාවිය අධ්‍යාපනය සහ ප්‍රාථමික අධ්‍යාපනය (1-7 ශ්‍රේණි), ද්විතියික අධ්‍යාපනය (8-12 ශ්‍රේණි) සහ තෘතීයික අධ්‍යාපනය. වැඩිහිටි-සාක්ෂරතා වැඩසටහන් අර්ධ-සාක්ෂරතා සහ නූගත් පුද්ගලයින් සඳහා පවතී.

2006 වසරේ 19.6% සිට 2011 දී 15.3% දක්වා, 2015 දී 20.2% දක්වා වසර ගණනාවක් පුරා අධ්‍යාපනය සඳහා රජයේ වාර්ෂික වියදම් සැලකිය යුතු ලෙස වෙනස් වී ඇත.

### සෞඛ්‍ය 
සැම්බියාව සාමාන්‍යකරණය වූ HIV/AIDS වසංගතයක් අත්විඳිමින් සිටින අතර, ජාතික HIV ව්‍යාප්තිය වැඩිහිටියන් අතර සියයට 12.10ක් වේ. කෙසේ වෙතත්, පසුගිය දශකය තුළ රට ප්‍රගතියක් ලබා ඇත: වයස අවුරුදු 15-49 අතර වැඩිහිටියන් සඳහා HIV/AIDS ව්‍යාප්තිය අනුපාතය 2013/14 දී සියයට 13 දක්වා අඩු විය, එය දළ වශයෙන් දශකයකට පෙර සියයට 16ට සාපේක්ෂව අඩු විය. ගෝලීය ප්‍රමිතීන්ට අනුව දුර්වලව පැවතුනද අනෙකුත් සෞඛ්‍ය ප්‍රතිඵල ද සැලකිය යුතු ලෙස වැඩිදියුණු වී ඇත. 2014 දී මාතෘ මරණ අනුපාතය සජීවී උපත් 100,000 කට 398 ක් වූ අතර 2007 දී එය 591 ක් විය. එම කාලය තුළම, සජීවී උපත් 1,000කට 119 සිට පහට අඩු දරුවන්ගේ මරණ අනුපාතය 75 දක්වා පහත වැටුණි.
## යොමු කිරීම් 
ප්‍රවර්ගය:අප්‍රිකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු