කිරිබාටි හි භූගෝලය

කිරිබාටි පෘථිවි ගෝලයේ නැගෙනහිර සහ බටහිර අර්ධගෝලවල මෙන්ම උතුරු හා දකුණු අර්ධගෝලවලට විහිදෙන අටෝල් 32කින් සහ තනි දූපතකින් (බනබා) සමන්විත වේ. එහි පුළුල් සුවිශේෂී ආර්ථික කලාපය (EEZ) අඛණ්ඩ නොවන සාම්ප්‍රදායික භූගෝලීය උප කලාප තුනක් ආවරණය කරයි: බනබා (මැලනීසියානු-මයික්‍රොනීසියානු ප්‍රදේශය), ගිල්බට් දූපත් (මයික්‍රොනීසියාව), සහ ලයින් සහ ෆීනික්ස් දූපත් (පොලිනීසියාව). මෙම දූපත් සමූහයන් පහත දැක්වේ:

* බනබා (Banaba): නාවුරු (Nauru) සහ ගිල්බට් දූපත් අතර පිහිටි හුදකලා දූපතකි.
* ගිල්බට් දූපත් (Gilbert Islands): ෆීජි සිට කිලෝමීටර 1,500ක් (සැතපුම් 932) පමණ උතුරින් පිහිටි අතොළු දහසයක් (16) මෙයට අයත් වේ.
* ෆීනික්ස් දූපත් (Phoenix Islands): ගිල්බට් දූපත් වලට කිලෝමීටර 1,800ක් (සැතපුම් 1,118) පමණ ගිනිකොන දෙසින් පිහිටි අතොළු සහ කොරල් දූපත් අටක් මෙයට අයත් වේ.
* ලයින් දූපත් (Line Islands): ගිල්බට් දූපත් වලට කිලෝමීටර 3,300ක් (සැතපුම් 2,051) පමණ නැගෙනහිරින් පිහිටි අතොළු අටක් සහ එක් ගල්පරයක් මෙයට අයත් වේ.

බනබා (හෝ ඕෂන් අයිලන්ඩ්) යනු උස් වූ කොරල් දූපතකි. එය වරක් පොස්පේට් සඳහා සාරවත් මූලාශ්‍රයක් වුවද, නිදහසට පෙර කැණීම් හේතුවෙන් සම්පූර්ණයෙන්ම ක්ෂය විය. කිරිබාටි හි ඉතිරි භූමි ප්‍රදේශය සමන්විත වන්නේ මුහුදු මට්ටමෙන් මීටර එකක් හෝ දෙකක් පමණක් ඉහළට විහිදෙන අතොළු හෝ කොරල් දූපත් වල වැලි සහ ගල්පර පාෂාණ දූපත් වලින්ය.

පාංශු ස්වභාවය සිහින් සහ හුණු සහිතය. එහි ජලය රඳවා ගැනීමේ ධාරිතාව, කාබනික ද්‍රව්‍ය සහ පෝෂක අන්තර්ගතය අඩුය. නමුත් කැල්සියම්, සෝඩියම්, සහ මැග්නීසියම් සාපේක්ෂව වැඩිපුර අඩංගු වේ. බනබා යනු ලෝකයේ කෘෂිකර්මාන්තයට අවම වශයෙන් සුදුසු ස්ථානවලින් එකකි.

ලයින් දූපත් වල පිහිටි කිරිතිමාටි (පෙර නත්තල් දූපත) ලොව ඇති ඕනෑම අතොළුවකට වඩා විශාලතම භූමි ප්‍රදේශයක් ඇත. 1995 දී ජාත්‍යන්තර දින රේඛාව නැවත සකස් කිරීම මත පදනම්ව, 2000 වසර ඇතුළුව අලුත් අවුරුද්දට ඇතුළු වූ පළමු ප්‍රදේශය ලයින් දූපත් විය. එම හේතුව නිසා, කැරොලයින් දූපත 1997 දී මිලෙනියම් දූපත ලෙස නම් කරන ලදී.

### පාරිසරික ගැටළු 
පැසිෆික් කලාපීය පරිසර වැඩසටහනට අනුව (පෙර දකුණු පැසිෆික් කලාපීය පරිසර වැඩසටහන), ජනාවාස නොමැති කුඩා කිරිබාටි දූපත් දෙකක් වන ටෙබුවා තාරාවා (Tebua Tarawa) සහ අබනුවා (Abanuea) 1999 දී ජලයෙන් යට විය. 1972 සහ 2022 අතර වසර 50 තුළ නත්තල් දූපතේ (Christmas Island) මුහුදු මට්ටම සෙන්ටිමීටර 5කින් (අඟල් 2.0) ඉහළ ගොස් ඇත. එක්සත් ජාතීන්ගේ දේශගුණික විපර්යාස පිළිබඳ අන්තර් රාජ්‍ය මණ්ඩලය (UN Intergovernmental Panel on Climate Change) පුරෝකථනය කරන්නේ ගෝලීය උණුසුම හේතුවෙන් 2100 වන විට මුහුදු මට්ටම සෙන්ටිමීටර 50කින් (අඟල් 20) පමණ ඉහළ යනු ඇති බවත්, තවදුරටත් ඉහළ යාමක් නොවැළැක්විය හැකි බවත්ය. එබැවින්, සියවසක් ඇතුළත රටේ වගා කළ හැකි ඉඩම් පාංශු ලවණතාවයට වැඩි වශයෙන් ලක් වී, විශාල වශයෙන් ජලයෙන් යටවීමට ඉඩ ඇත.

කිරිබාටි මුහුදු මට්ටමේ වෙනස්වීම්වලට නිරාවරණය වීම, පැසිෆික් දශක දෝලනය (Pacific decadal oscillation) මගින් උග්‍ර වේ. එය "ලා නීනා" (La Niña) සිට "එල් නීනෝ" (El Niño) දක්වා කාල පරිච්ඡේදවල වෙනස්වීම් ඇති කරන දේශගුණික සංසිද්ධියකි. මෙය මුහුදු මට්ටම් කෙරෙහි බලපෑමක් ඇති කරයි. උදාහරණයක් ලෙස, 2000 වසරේදී මුහුදු මට්ටම් මත එල් නීනෝ හි පහළට ඇති කරන පීඩනයෙන් ලා නීනා හි ඉහළට ඇති කරන පීඩනය වෙත මාරුවීමක් සිදු වූ අතර, මෙම ඉහළට ඇති කරන පීඩනය හේතුවෙන් නිතර ඉහළ වඩදිය මට්ටම් ඇති විය. පෙරිජියන් ස්ප්‍රිං ටයිඩ් (Perigean spring tide) (බොහෝ විට කිං ටයිඩ් ලෙස හැඳින්වේ) හේතුවෙන් කිරිබාටි දූපත්වල පහත් බිම් ප්‍රදේශ මුහුදු ජලයෙන් යට විය හැක.

 Atoll]]
]]
අතොළු සහ ගල්පර දූපත් මුහුදු මට්ටමේ වෙනස්වීම්වලට අනුවර්තනය විය හැක. නවසීලන්තයේ ඕක්ලන්ඩ් විශ්ව විද්‍යාලයේ පෝල් කෙන්ච් සහ ෆීජි හි දකුණු පැසිෆික් ව්‍යවහාරික භූ විද්‍යා කොමිසමේ ආතර් වෙබ් 2010 දී මධ්‍යම පැසිෆික් සාගරයේ අතොළු සහ ගල්පර දූපත්වල ගතික ප්‍රතිචාරය පිළිබඳ අධ්‍යයනයක් නිකුත් කළහ. කිරිබාටි මෙම අධ්‍යයනයේදී සඳහන් කර ඇති අතර, වෙබ් සහ කෙන්ච් සොයා ගත්තේ කිරිබාටි හි ප්‍රධාන නාගරික දූපත් තුන වන බෙටියෝ, බයිරික් සහ නැනිකයි පිළිවෙලින් 30% (හෙක්ටයාර 36), 16.3% (හෙක්ටයාර 5.8), සහ 12.5% (හෙක්ටයාර 0.8) කින් වර්ධනය වී ඇති බවයි.

පෝල් කෙන්ච් සහ ආතර් වෙබ් විසින් කරන ලද අධ්‍යයනය මගින් දූපත් මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාමට අතිශයින්ම ගොදුරු විය හැකි බව හඳුනා ගත් අතර, ඔවුන් මෙසේ නිගමනය කළහ: "මෙම අධ්‍යයනය මගින් දූපත් මතුපිට සිරස් වර්ධනය මැන බැලුවේ නැත, එය දූපත් වල උසෙහි කිසිදු වෙනසක් ඇති බවක් ද යෝජනා නොකරයි. ඉඩම් උස වෙනස් වී නොමැති හෙයින් මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාම හේතුවෙන් එක් එක් දූපතේ වැඩි කොටසක් ජලයෙන් යටවීමට ඇති අවදානම ද නොවෙනස්ව පවතින අතර, මෙම පහත් බිම් සහිත අටෝල් වහාම සහ අතිශයින්ම ගංවතුරට හෝ මුහුදු ජලයෙන් යටවීමට ගොදුරු වේ." 2015 මාර්තු මාසයේදී, වනුවාටු (Vanuatu) විනාශ කළ 5 වන කාණ්ඩයේ සුළි කුණාටුවක් වූ 'පැම්' සුළි කුණාටුව (Cyclone Pam) හේතුවෙන් කිරිබාටි ගංවතුර සහ මුහුදු බැමි සහ වෙරළබඩ යටිතල පහසුකම් විනාශයට පත් විය. සුළි කුණාටු මගින් පහත් බිම් සහිත දූපත්වල ශාක හා පස් ඉවත් කළ හැකි අවදානම තවමත් කිරිබාටි රටට පවතී.

ක්‍රමානුකූල මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාම නිසා කොරල් පොලිප් ක්‍රියාකාරකම් මගින් අටෝල් ද මුහුදු මට්ටම සමඟ ඉහළ නැංවීමට ඉඩ සලසයි. කෙසේ වෙතත්, මුහුදු මට්ටමේ වැඩිවීම කොරල් වර්ධනයට වඩා වේගවත් වේගයකින් සිදුවුවහොත්, හෝ පොලිප් ක්‍රියාකාරිත්වයට සාගර ආම්ලිකකරණයෙන් හානි සිදුවුවහොත්, අටෝල් සහ ගල්පර දූපත් වල ඔරොත්තු දීමේ හැකියාව අඩු අවිනිශ්චිතය.

මානව හිමිකම් මිනුම් මුලපිරීම (Human Rights Measurement Initiative) කිරිබාටි හි දේශගුණික අර්බුදය මානව හිමිකම් තත්ත්වයන් මධ්‍යස්ථව (6න් 4.8) නරක අතට හැර ඇති බව සොයා ගනී. මානව හිමිකම් විශේෂඥයින් වාර්තා කළේ දේශගුණික අර්බුදය ආහාර සහ පිරිසිදු ජලය සඳහා ප්‍රවේශය, මෙන්ම කාන්තා අයිතිවාසිකම්, නිවාස සුරක්ෂිතභාවය සහ සංස්කෘතික අඛණ්ඩතාවයට හානි කර ඇති බවයි.

මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාම, නියඟය සහ අධික ලෙස මසුන් ඇල්ලීම ආහාර සහ ජල හිඟයක් ඇති කර ඇති බැවින්, රජය ආහාර සුරක්ෂිතතාව සහතික කිරීම සඳහා විශේෂිත ක්‍රියාමාර්ග ගෙන ඇත. මේ සඳහා ආහාර මූලාශ්‍ර විවිධාංගීකරණය කිරීම සහ පවතින සම්පත් තිරසාර ලෙස කළමනාකරණය කිරීම සම්බන්ධ වී ඇත.

ප්ලාස්ටික් දූෂණය පිළිබඳ ගැටලුව කිරිබාටි සඳහා ප්‍රධාන අභියෝගයක් වී ඇත, මන්ද එය එහි සාගර ජෛව විවිධත්වයට මෙන්ම ප්‍රධාන වශයෙන් සංචාරක ව්‍යාපාරය සහ ධීවර කර්මාන්තය මත රඳා පවතින ආර්ථිකයට ද හානි කරයි. එහි ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන්, කිරිබාටි රජය, විශේෂයෙන්ම කිරිබාටි රජයේ පරිසර, ඉඩම් සහ කෘෂිකාර්මික සංවර්ධන අමාත්‍යාංශයේ කොටසක් වන පරිසර හා සංරක්ෂණ අංශය (ECD), පරිසර පනත් සහ රාජ්‍ය ප්‍රතිපත්ති පත්‍ර හරහා මෙම ගැටලුව ජාතික වශයෙන් විසඳීමට උත්සාහ කර ඇත. 2024 අවසානය වන විට අවසන් කෙටුම්පතක් සකස් කිරීමට නියමිත ගෝලීය ප්ලාස්ටික් දූෂණ ගිවිසුමේ වත්මන් සාකච්ඡා අතරතුර මෙය විශේෂයෙන් කැපී පෙනේ.

### දේශගුණය 
කිරිබාටි සතුව නිවර්තන වැසි වනාන්තර දේශගුණයක් ඇත. අප්‍රේල් සිට ඔක්තෝබර් දක්වා, ප්‍රධාන වශයෙන් ඊසානදිග සුළං සහ සෙල්සියස් අංශක 30ට (ෆැරන්හයිට් අංශක 86) ආසන්න ස්ථාවර උෂ්ණත්වයක් පවතී. නොවැම්බර් සිට අප්‍රේල් දක්වා බටහිර සුළං වැසි ගෙන එයි.

කිරිබාටි තෙත් සමය (te Auu-Meang), නිවර්තන සුළි කුණාටු (TC) (te Angibuaka) සමය ලෙසද හැඳින්වේ, සෑම වසරකම නොවැම්බර් සිට අප්‍රේල් දක්වා ආරම්භ වේ. එමනිසා, කිරිබාටි සාමාන්‍යයෙන් te Auu-Meang සමයේදී නිවර්තන කැළඹීම් හෝ නිවර්තන සුළි කුණාටු හා සම්බන්ධ වඩාත් දරුණු කාලගුණික සිදුවීම් අත්විඳියි. නිවර්තන සුළි කුණාටු කිරිබාටි පිහිටා ඇති සමකය දිගේ කලාතුරකින් වර්ධනය වීම හෝ ගමන් කිරීම සිදු වේ. නමුත් කිරිබාටි ඈතින් ඇති නිවර්තන සුළි කුණාටු මගින් ඓතිහාසික වශයෙන් බලපෑම්වලට ලක්ව ඇත. මෙම බලපෑම් නිරීක්ෂණය කරන ලද්දේ පද්ධති තවමත් ඒවායේ සංවර්ධන අවධියේ (නිවර්තන අඩු/කැළඹීම්) තිබියදී හෝ නිවර්තන සුළි කුණාටු කාණ්ඩයට ළඟා වීමට පෙර පවා ය.

සාධාරණ සමය ආරම්භ වන්නේ සන්ධ්‍යාවෙන් පසු අහසේ ටෙන් රිම්විමාටා (Ten Rimwimata) (ඇන්ටාරෙස් - Antares) දිස් වූ විට, එනම් මැයි සිට නොවැම්බර් දක්වා කාලය තුළ, වඩා මෘදු සුළං සහ ධාරා සහ අඩු වැසි සහිත කාලයකි. පසුව දෙසැම්බර් මාසය දෙසට, නෙයි ඔටුයි (Nei Auti) (ප්ලෙයාඩීස් - Pleiades) ඇන්ටාරෙස් ප්‍රතිස්ථාපනය කරන විට, හදිසි බටහිර සුළං සහ අධික වර්ෂා සමය දූපතකින් දූපතකට දුර ගමන් අධෛර්යමත් කරයි.

කිරිබාටි රටට සුළි කුණාටු ඇති නොවුනත්, ෆීජි වැනි අසල ඇති පැසිෆික් දූපත් රටවලට බලපාන සුළි කුණාටු සමයේදී එහි බලපෑම් ඉඳහිට අත්විඳිය හැකිය.

දූපත් අතර වර්ෂාපතනය සැලකිය යුතු ලෙස වෙනස් වේ. උදාහරණයක් ලෙස, ගිල්බට් දූපත් වල උතුරේ වාර්ෂික සාමාන්‍යය මි.මී. 3,000 (අඟල් 120) වන අතර දකුණේ මි.මී. 500 (අඟල් 20) වේ.

දූපත් සහ අටෝල් වල සාපේක්ෂව අඩු භූගෝලීය වයස සහ ඉහළ පාංශු ලවණතාවය හේතුවෙන්, කිරිබාටි හි ශාක විශේෂ තරමක් අසමබර තත්ත්වයක පවතී. ගිල්බට් දූපත් වල ස්වදේශික ශාක 83 ක් සහ ආවේණික ශාක 306 ක් අඩංගු වන අතර, ලයින් සහ ෆීනික්ස් දූපත් සඳහා අනුරූප සංඛ්‍යා 67 සහ 283 වේ. මෙම විශේෂ කිසිවක් ආවේණික නොවන අතර, ස්වදේශීය විශේෂවලින් අඩක් පමණ සීමිත ව්‍යාප්තියක් ඇති අතර පොස්පේට් කැණීම් වැනි මිනිස් ක්‍රියාකාරකම් හේතුවෙන් වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව හෝ වඳ වී ඇත.

පොල්, පන්දානස් (pandanus) සහ දෙල් ගස් වඩාත් සුලභ වන ශාක වන අතර, ජනගහනයෙන් සියයට අසූවකට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක් ගොවිතැන හෝ මසුන් ඇල්ලීමෙහි නිරත වේ.

මුහුදු පැළෑටි ගොවිතැන ආර්ථිකයේ වැදගත් අංගයකි, 1977 දී පිලිපීනයෙන් Eucheuma alvarezii සහ Eucheuma spinosium යන ප්‍රධාන විශේෂ දෙකක් දේශීය කලපු වලට හඳුන්වා දෙන ලදී. එය කළු තොල් සහිත මුතු බෙල්ලා (Pinctada margaritifera) සහ මුහුදු බෙල්ලන් එකතු කිරීම සමඟ තරඟ කරයි, ඒවා ස්ට්‍රොම්බිඩ් ගැස්ට්‍රොපොඩ් (Strombus luhuanus) සහ අනඩාරා කොක්ලෙස් (Anadara uropigimelana) මගින් ආධිපත්‍යය දරයි.

කිරිබාටි සතුව ගොඩබිම ක්ෂීරපායින් කිහිපයක් ඇත, ඒවායින් කිසිවක් ස්වදේශික හෝ ආවේණික නොවේ. ඒවාට පොලිනීසියානු මීයා (Rattus exulans), බල්ලන්, බළලුන් සහ ඌරන් ඇතුළත් වේ. පක්ෂි විශේෂ 75 ක් අතරින්, බොකිකොකිකෝ (Bokikokiko) (Acrocephalus aequinoctialis) කිරිතිමාටි (Kiritimati) හට ආවේණික වේ.

මුහුදු මාළු විශේෂ 600-800ක්, කොරල් විශේෂ 200ක් සහ බෙල්ලා විශේෂ 1000ක් පමණ ඇත. මසුන් ඇල්ලීමේදී ප්‍රධාන වශයෙන් ස්කිප්ජැක් ටූනා (skipjack tuna) සහ කහ පැහැති ටූනා (yellowfin tuna) මෙන්ම පියාඹන මාළු (Cypselurus spp.) වැනි Scombridae පවුල ඉලක්ක කරයි.

පළමු පදිංචිකරුවන් සමඟ බල්ලන් පැමිණ සිටියද, ඔවුන් නැවත හඳුන්වා දෙනු ලැබුවේ යුරෝපීය පදිංචිකරුවන් විසිනි: ඔවුන් සංඛ්‍යාවෙන් වර්ධනය වී ඇති අතර සාම්ප්‍රදායික රංචු ලෙස සැරිසරයි, විශේෂයෙන් දකුණු තාරාවා අවට.

## යොමු කිරීම්