නිකරගුවාවේ ආර්ථිකය

නිකරගුවාව ඇමරිකාවේ දුප්පත්ම රටවලින් එකකි. 2008 දී එහි දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය (GDP) මිලදී ගැනීමේ බල සමානාත්මතාවයෙන් (PPP) ඇමරිකානු ඩොලර් බිලියන 17.37 ක් ලෙස ඇස්තමේන්තු කර ඇත. කෘෂිකර්මාන්තය මධ්‍යම ඇමරිකාවේ ඉහළම ප්‍රතිශතය වන දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 15.5% ක් නියෝජනය කරයි. විදේශයන්හි ජීවත් වන නිකරගුවානුවන් විසින් ඩොලර් බිලියනයකට ආසන්න ප්‍රමාණයක් රටට යවනු ලැබේ. 2011 දී ආර්ථිකය 4% ක පමණ වේගයකින් වර්ධනය විය.

2019 දී ක්‍රියාත්මක කරන ලද සීමා සහිත බදු පියවර සහ සමාජ ආරක්ෂාව පිළිබඳ දේශපාලන අර්බුදය රටේ දුර්වල රාජ්‍ය වියදම් සහ ස්වෛරී ණය පිළිබඳ ආයෝජකයින්ගේ විශ්වාසයට අහිතකර ලෙස බලපෑවේය. 2020 අප්‍රේල් 14 සිට යාවත්කාලීන IMF අනාවැකි වලට අනුව, COVID-19 පැතිරීම හේතුවෙන්, GDP වර්ධනය 2020 දී -6% දක්වා පහත වැටෙනු ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරේ.

එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවර්ධන වැඩසටහනට අනුව, නිකරගුවාවේ ජනගහනයෙන් 48%ක් දරිද්‍රතා රේඛාවට පහළින් ජීවත් වෙති, ජනගහනයෙන් 79.9%ක් ජීවත් වන්නේ දිනකට ඩොලර් 2කට වඩා අඩු මුදලකින්, එක්සත් ජාතීන්ගේ සංඛ්‍යාලේඛනවලට අනුව, ආදිවාසී ජනතාවගෙන් 80%ක් (ජනගහනයෙන් 5%ක් වන) ජීවත් වන්නේ දිනකට ඩොලර් 1ට වඩා අඩු ආදායමකිනි.

ලෝක බැංකුවට අනුව, ව්‍යාපාරයක් ආරම්භ කිරීම සඳහා හොඳම ආර්ථිකයන් 190 න් 123 වන ස්ථානය නිකරගුවාව ලෙස ශ්‍රේණිගත කර ඇත. 2007 දී, කොන්සර්වේටිව් චින්තන ටැංකියක් වන හෙරිටේජ් පදනම විසින් නිකරගුවාවේ ආර්ථිකය "62.7% නිදහස්" ලෙස ලේබල් කරන ලද අතර එහි මූල්‍ය, රජයේ, ශ්‍රම, ආයෝජන, මූල්‍ය සහ වෙළඳ නිදහස ඉහළ මට්ටමක පවතී. එය 61 වන නිදහස් ආර්ථිකය ලෙස ශ්‍රේණිගත කර ඇති අතර ඇමරිකාවේ 14 වන (29 න්) වේ. 2024 දී ගෝලීය නවෝත්පාදන දර්ශකයේ නිකරගුවාව 124 වන ස්ථානයට පත්විය.

2007 මාර්තු මාසයේදී, පෝලන්තය සහ නිකරගුවාව ඩොලර් මිලියන 30.6 ක් කපා හැරීමේ ගිවිසුමක් අත්සන් කළ අතර එය 1980 ගණන්වල නිකරගුවා රජය විසින් ණයට ගන්නා ලදී. උද්ධමනය 1988 දී 33,500% සිට 2006 දී 9.45% දක්වා අඩු වූ අතර විදේශ ණය අඩකින් අඩු කරන ලදී.

නිකරගුවාව ප්‍රධාන වශයෙන් කෘෂිකාර්මික රටකි; කෘෂිකර්මාන්තය එහි මුළු අපනයනයෙන් 60% ක් වන අතර එමඟින් වාර්ෂිකව ඇමරිකානු ඩොලර් මිලියන 300 ක් පමණ ලැබේ.  කෝපි බෝගයෙන් තුනෙන් දෙකක් පමණ පැමිණෙන්නේ මධ්‍යම කඳුකරයේ උතුරු කොටසේ, එස්ටෙලි නගරයේ උතුරු හා නැගෙනහිර ප්‍රදේශයෙනි. කෝපි මෙන් උතුරු කඳුකරයේ වගා කරන දුම්කොළ, 1990 ගණන්වල සිට වඩ වඩාත් වැදගත් මුදල් බෝගයක් බවට පත්ව ඇති අතර, වාර්ෂිකව කොළ සහ සුරුට්ටු අපනයනය වසරකට ඩොලර් මිලියන 200 කි. පළිබෝධනාශක අධික ලෙස භාවිතා කිරීමෙන් පාංශු ඛාදනය සහ දූෂණය කපු දිස්ත්‍රික්කයේ බරපතල ගැටළු බවට පත්ව ඇත. 1985 සිට අස්වැන්න සහ අපනයන දෙකම පහත වැටෙමින් තිබේ. 1990 ගණන්වලදී, කෘෂිකර්මාන්තය විවිධාංගීකරණය කිරීමට රජය උත්සාහයන් ආරම්භ කළේය. නව අපනයන-නැඹුරු බෝග කිහිපයක් වූයේ රටකජු, තල, කොමඩු සහ ළූණු ය. දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් (GDP) 1% කටත් වඩා අඩු දායකත්වයක් සපයයි. වැසි වනාන්තර විනාශ කිරීම පිළිබඳ පාරිසරික ගැටළු වැඩිවීම නිසා දැව කැපීම සඳහා සීමාවන් පනවා ඇත. නමුත් මෙම බාධක නොතකා දැව කැපීම දිගටම පවතී; ඇත්ත වශයෙන්ම, තනි දැව ගසක් ඩොලර් දහස් ගණනක් වටිනා විය හැකිය. ජාතිය පුරා ප්‍රවාහනය බොහෝ විට ප්‍රමාණවත් නොවේ. නිදසුනක් වශයෙන්, මෑතක් වන තුරුම මැනගුවා සිට කැරිබියානු වෙරළ තීරය දක්වා අධිවේගී මාර්ගයෙන් ගමන් කිරීමට නොහැකි විය. නුවෙවා ගිනියාව සහ බ්ලූෆීල්ඩ්ස් අතර නව මාර්ගයක් 2019 දී නිම කරන ලද අතර එය අගනුවරට නිතිපතා බස් සේවාවක් ලබා දෙයි. මධ්‍යම කඳුකරයේ ටූමා ගඟේ සෙන්ට්‍රෝඇමෙරිකා බලාගාරය පුළුල් කර ඇති අතර, ජාතියේ නව කර්මාන්ත සඳහා විදුලිය සැපයීමට උපකාර කිරීම සඳහා වෙනත් ජල විදුලි ව්‍යාපෘති ආරම්භ කර ඇත. ප්‍රේෂණ රටේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් දළ වශයෙන් 15% කට සමාන වේ. බොහෝ ලතින් ඇමරිකානු රටවල් මෙන් නිකරගුවාව ද ඉතා කුඩා ඉහළ පන්තියකින් සංලක්ෂිත වේ, දළ වශයෙන් ජනගහනයෙන් 2% ක්, එය ඉතා ධනවත් වන අතර විදේශීය සංස්ථා සහ පෞද්ගලික කර්මාන්ත අතේ නොමැති රටේ දේශපාලන හා ආර්ථික බලය හිමි වේ. මෙම පවුල් ස්වභාවයෙන්ම කතිපයාධිකාරී ස්වභාවයක් ගන්නා අතර පරම්පරා ගණනාවක් තිස්සේ නිකරගුවාව පාලනය කර ඇති අතර ඔවුන්ගේ ධනය දේශපාලනිකව හා ආර්ථික වශයෙන් තිරස් අතට සහ සිරස් අතට ඒකාබද්ධ වේ.

නිකරගුවාව දැනට ඇමරිකාව සඳහා බොලිවේරියානු සන්ධානයේ සාමාජිකයෙකි, එය ඇල්බා ලෙසද හැඳින්වේ. එහි සාමාජිකයින් අතර භාවිතය සඳහා නව මුදල් ඒකකයක් වන සුක්‍රේ නිර්මාණය කිරීමට ඇල්බා යෝජනා කර ඇත. සාරාංශයක් ලෙස, මෙයින් අදහස් කරන්නේ නිකරගුවාවේ කෝර්ඩෝබා සුක්‍රේ සමඟ ප්‍රතිස්ථාපනය වන බවයි. සමාන රටාවක් අනුගමනය කරන අනෙකුත් ජාතීන් අතර: වෙනිසියුලාව, ඉක්වදෝරය, බොලිවියාව, හොන්ඩුරාස්, කියුබාව, ශාන්ත වින්සන්ට් සහ ග්‍රෙනඩින්ස්, ඩොමිනිකා සහ ඇන්ටිගුවා සහ බාබුඩා.

නිකරගුවාව අත්ලාන්තික් සාගරය පැසිෆික් සාගරයට සම්බන්ධ කරන ඇළ මාර්ගයක් ඉදිකිරීමට සලකා බලමින් සිටින අතර, ජනාධිපති ඩැනියෙල් ඔර්ටෙගා පවසා ඇත්තේ එය නිකරගුවාවට "ආර්ථික ස්වාධීනත්වය" ලබා දෙන බවයි. පාරිසරික බලපෑම් පිළිබඳව විද්‍යාඥයින් කනස්සල්ල පළ කර ඇත, නමුත් රජය කියා සිටින්නේ ඇළ මාර්ගය නව රැකියා නිර්මාණය කිරීමෙන් සහ එහි වාර්ෂික වර්ධනය වසරකට සාමාන්‍යයෙන් 8% දක්වා වැඩි කිරීමෙන් රටට ප්‍රතිලාභ ලබා දෙන බවයි. මෙම ව්‍යාපෘතිය 2014 දෙසැම්බර් මාසයේදී ඉදිකිරීම් ආරම්භ කිරීමට නියමිතව තිබුණි, කෙසේ වෙතත් නිකරගුවා ඇළ තවමත් ආරම්භ කර නොමැත.

### සංචාරක ව්‍යාපාරය 
2006 වන විට, සංචාරක ව්‍යාපාරය නිකරගුවාවේ දෙවන විශාලතම කර්මාන්තය බවට පත්විය. මීට පෙර, සංචාරක ව්‍යාපාරය වසර 7 ක කාලයක් තුළ රට පුරා 70% ක් පමණ වර්ධනය වී ඇති අතර, වාර්ෂිකව 10%–16% අනුපාතයකින් යුක්ත විය. මෙම වැඩිවීම සහ වර්ධනය වසර 10 ක කාලයක් තුළ සංචාරක ව්‍යාපාරයෙන් ලැබෙන ආදායම 300% කට වඩා වැඩි වීමට හේතු විය. සංචාරක ව්‍යාපාරයේ වර්ධනය කෘෂිකාර්මික, වාණිජ සහ මූල්‍ය කර්මාන්ත මෙන්ම ඉදිකිරීම් කර්මාන්තයට ද ධනාත්මක ලෙස බලපා ඇත. ජනාධිපති ඩැනියෙල් ඔර්ටෙගා රට පුරා දරිද්‍රතාවයට එරෙහිව සටන් කිරීම සඳහා සංචාරක ව්‍යාපාරය භාවිතා කිරීමට තම අභිප්‍රාය ප්‍රකාශ කර ඇත. නිකරගුවාවේ සංචාරක ව්‍යාපාරය මත පදනම් වූ ආර්ථිකයේ ප්‍රතිඵල සැලකිය යුතු වී ඇති අතර, 2010 දී ඉතිහාසයේ පළමු වතාවට දින දර්ශන වර්ෂයක් තුළ මිලියනයක් සංචාරකයින් පිළිගනු ලබන ජාතියකි.

සෑම වසරකම එක්සත් ජනපද පුරවැසියන් 60,000 ක් පමණ නිකරගුවාවට පැමිණේ, ප්‍රධාන වශයෙන් ව්‍යාපාරිකයින්, සංචාරකයින් සහ ඥාතීන් බැලීමට පැමිණෙන අය. එක්සත් ජනපදයේ පුද්ගලයින් 5,300 ක් පමණ නිකරගුවාවේ වාසය කරති. නිකරගුවාවට පැමිණෙන සංචාරකයින්ගෙන් බහුතරයක් ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය, මධ්‍යම හෝ දකුණු ඇමරිකාව සහ යුරෝපයෙන් පැමිණි අයයි. නිකරගුවාවේ සංචාරක අමාත්‍යාංශයට (INTUR) අනුව, යටත් විජිත නගර වන ලියොන් සහ ග්‍රනාඩා සංචාරකයින් සඳහා වඩාත් කැමති ස්ථාන වේ. එසේම, මසායා, රිවාස් නගර සහ සැන් ජුවාන් ඩෙල් සුර්, එල් ඔෂියනල්, නිර්මල සංකල්පයේ බලකොටුව, ඔමෙටෙපේ දූපත, මොම්බාචෝ ගිනි කන්ද සහ කෝන් දූපත් වැනි ස්ථාන ප්‍රධාන සංචාරක ආකර්ෂණයන් වේ. ඊට අමතරව, පරිසර සංචාරක ව්‍යාපාරය, ක්‍රීඩා මසුන් ඇල්ලීම සහ සර්ෆින් බොහෝ සංචාරකයින් නිකරගුවාවට ආකර්ෂණය කරයි.

TV Noticias ප්‍රවෘත්ති වැඩසටහනට අනුව, සංචාරකයින් සඳහා නිකරගුවාවේ ප්‍රධාන ආකර්ෂණයන් වන්නේ වෙරළ තීරයන්, දර්ශනීය මාර්ග, ලියොන් සහ ග්‍රැනාඩා වැනි නගරවල ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය, පරිසර සංචාරක ව්‍යාපාරය සහ විශේෂයෙන් උතුරු නිකරගුවාවේ කෘෂි සංචාරක ව්‍යාපාරයයි.

කලපු සහ විල් ගණන සහ රටේ පැසිෆික් පැත්ත දිගේ උතුරේ සිට දකුණට දිවෙන ගිනිකඳු දාමය නිසා නිකරගුවාව "විල් සහ ගිනි කඳු දේශය" ලෙස හැඳින්වේ. අද වන විට නිකරගුවාවේ ඇති ගිනි කඳු 50 න් 7 ක් පමණක් ක්‍රියාකාරී යැයි සැලකේ. මෙම ගිනි කඳු බොහොමයක් සංචාරකයින්ට කඳු නැගීම, කඳු නැගීම, කඳවුරු බැඳීම සහ ආවාට විල්වල පිහිනීම වැනි ක්‍රියාකාරකම් සඳහා විශිෂ්ට හැකියාවන් ලබා දෙයි.

අපෝයෝ කලපු ස්වභාවික රක්ෂිතය නිර්මාණය කරන ලද්දේ වසර 23,000 කට පමණ පෙර අපෝයෝ ගිනි කන්ද පුපුරා යාමෙන් වන අතර එමඟින් ක්‍රමයෙන් ජලයෙන් පිරී ගිය කිලෝමීටර 7 ක් පළල විශාල ආවාටයක් ඉතිරි විය. එය පැරණි ආවාට බිත්තියෙන් වටවී ඇත. කලපුවේ දාරය අවන්හල් වලින් වටවී ඇති අතර, ඒවායින් බොහොමයක් කයාකිං ඇත. අවට වනාන්තරය ගවේෂණය කිරීමට අමතරව, කලපුවේ බොහෝ ජල ක්‍රීඩා සිදු කරනු ලැබේ, විශේෂයෙන් කයාකිං.

ලියොන් හි සෙරෝ නෙග්‍රෝ ගිනි කන්දේ වැලි ස්කීං ජනප්‍රිය ආකර්ෂණයක් බවට පත්ව ඇත. නිද්‍රාශීලී සහ ක්‍රියාකාරී ගිනි කඳු දෙකම නැඟිය හැකිය. වැඩිපුරම සංචාරය කරන ලද ගිනි කඳු අතරට මසායා ගිනි කන්ද, මොමොටොම්බෝ, මොම්බාචෝ, කොසිගුයිනා සහ ඔමෙටෙපේ හි මැඩෙරාස් සහ කොන්සෙප්සියන් ඇතුළත් වේ.

පරිසර සංචාරක ව්‍යාපාරය පාරිසරික වශයෙන් සහ සමාජීය වශයෙන් සවිඥානික වීම අරමුණු කරයි; එය දේශීය සංස්කෘතිය, වනාන්තරය සහ වික්‍රමාන්විතය කෙරෙහි අවධානය යොමු කරයි. නිකරගුවාවේ පරිසර සංචාරක ව්‍යාපාරය සෑම වසරකම වර්ධනය වෙමින් පවතී. එය පරිසර සංචාරක චාරිකා ගණනාවක් සහ වික්‍රමාන්විතයන් සඳහා පරිපූර්ණ ස්ථාන ගැන පුරසාරම් දොඩයි. නිකරගුවාවේ ගිනි කඳු, නිවර්තන වැසි වනාන්තර සහ කෘෂිකාර්මික ඉඩම් අඩංගු පරිසර කලාප තුනක් (පැසිෆික්, මධ්‍යම සහ අත්ලාන්තික්) ඇත. පාරිසරික නවාතැන් සහ අනෙකුත් පාරිසරික වශයෙන් කේන්ද්‍ර කරගත් සංචාරක ගමනාන්තවලින් බහුතරයක් ඔමෙටෙපේ දූපතේ දක්නට ලැබේ, ග්‍රැනඩා සිට පැයක බෝට්ටු ගමනකින් නිකරගුවා විල මැද පිහිටා ඇත. සමහරක් විදේශීය සතු වන අතර අනෙක් ඒවා දේශීය පවුල් සතු වේ.

## යොමු කිරීම්