කියුබාවේ ආර්ථිකය

කියුබානු රාජ්‍යය සිය විශාල වශයෙන් රාජ්‍ය පාලිත සැලසුම්ගත ආර්ථිකය සංවිධානය කිරීමේදී සමාජවාදී මූලධර්මවලට අනුගත වන බව තහවුරු කරයි. බොහෝ නිෂ්පාදන මාධ්‍යයන් රජය සතු වන අතර පවත්වාගෙන යනු ලබන අතර ශ්‍රම බලකායෙන් වැඩි ප්‍රමාණයක් රාජ්‍යය විසින් සේවයේ යොදවයි. මෑත වසරවලදී පුද්ගලික අංශයේ රැකියා සඳහා වැඩි නැඹුරුවක් දක්නට ලැබේ. 2006 වන විට රාජ්‍ය අංශයේ රැකියා 78%ක් සහ පුද්ගලික අංශයේ 22%ක් වූ අතර, 1981දී එය 91.8% සිට 8.2% දක්වා විය. රජයේ වියදම් දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 78.1%කි. 2010 ගණන්වල මුල් භාගයේ සිට, ආරම්භක වෙළඳපල ප්‍රතිසංස්කරණ වලින් පසුව, ආර්ථිකය වෙළඳපල සමාජවාදයක් ලෙස හෝ ඒ දෙසට ගමන් කරන ලෙස විස්තර කිරීම ජනප්‍රිය වී ඇත. කියුබානුවකු බඳවා ගන්නා ඕනෑම සමාගමක් කියුබානු රජයට ගෙවිය යුතු අතර, එම සේවකයාට කියුබානු පෙසෝවලින් ගෙවනු ලැබේ. සාමාන්‍ය මාසික වැටුප 2013 වන විට කියුබානු පෙසෝ 466 කි—එක්සත් ජනපද ඩොලර් 19ක් පමණ විය. කෙසේ වෙතත්, 2021 ජනවාරි ප්‍රතිසංස්කරණයකින් පසු අවම වැටුප කියුබානු පෙසෝ 2100 CUP (එක්සත් ජනපද ඩොලර් 18) පමණ වන අතර මධ්‍යස්ථ වැටුප කියුබානු පෙසෝ 4000 (එක්සත් ජනපද ඩොලර් 33) පමණ වේ.

කියුබාවේ කියුබානු පෙසෝ (CUP) 1959 ට පෙර එක්සත් ජනපද ඩොලරයට සමාන විය.

හවානා උපදේශන සමූහයට අනුව, 2014 දී, කියුබාව වෙත ප්‍රේෂණ ඇමරිකානු ඩොලර් මිලියන 3,129 ක් වූ අතර එය ලතින් ඇමරිකාවේ හත්වන ඉහළම අගයයි. 2019 දී, ප්‍රේෂණ ඇමරිකානු ඩොලර් මිලියන 6,616 දක්වා වර්ධනය වී ඇති නමුත්, COVID-19 වසංගතය හේතුවෙන් 2020 දී ඇමෙරිකානු ඩොලර් මිලියන 1,967 දක්වා පහත වැටී ඇත. වසංගතය කියුබාවේ සංචාරක කර්මාන්තය ද විනාශ කර ඇති අතර, එක්සත් ජනපද සම්බාධක දැඩි කිරීමත් සමඟ තරුණ වැඩ කරන වයසේ කියුබානුවන් අතර සංක්‍රමණය විශාල වශයෙන් වැඩි වීමට හේතු වී තිබේ. එය "දැනටමත් අර්ධගෝලයේ පැරණිතම ජනගහණයක් ඇති" කියුබාවේ "ස්ථාවරත්වයට තර්ජනයක් වන" අර්බුදයක් ලෙස විස්තර කර ඇත. කියුබානු මානව හිමිකම් පිළිබඳ නිරීක්ෂණාගාරයේ (OCDH) මතභේදාත්මක 2023 වාර්තාවකට අනුව, කියුබානු පුරවැසියන්ගෙන් 88% ක් ජීවත් වන්නේ අන්ත දරිද්‍රතාවයේ ය. කියුබානුවන් ආහාර සුරක්‍ෂිතතාව සහ මූලික භාණ්ඩ ලබා ගැනීමේ දුෂ්කරතාව පිළිබඳව සැලකිලිමත් වන බව වාර්තාවේ සඳහන් විය.

ලෝක බැංකුවට අනුව, කියුබාවේ ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය 2020 වන විට ඩොලර් 9,500ක් විය. නමුත් CIA World Factbook අනුව එය 2016 වන විට ඩොලර්  12,300 විය. එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවර්ධන වැඩසටහන කියුබාවට 2021 දී මානව සංවර්ධන දර්ශකය (HDI) 0.764 ලබා දුන්නේය. එම එක්සත් ජාතීන්ගේ නියෝජිතායතනය විසින් 2023 දී රටේ බහුමාන දරිද්‍රතා දර්ශකය 0.003 ලෙස තක්සේරු කරන ලදී.

2005 දී කියුබාව ඇමරිකානු ඩොලර් බිලියන 2.4 ක අපනයනයක් කර ඇති අතර, ලෝක රටවල් 226 කින් 114 ශ්‍රේණිගත කිරීම සහ ඩොලර් බිලියන 6.9 ක ආනයනය, රටවල් 226 කින් 87 ශ්‍රේණිගත කිරීම විය. එහි ප්‍රධාන අපනයන හවුල්කරුවන් වන්නේ කැනඩාව 17.7%, චීනය 16.9%, වෙනිසියුලාව 12.5%, නෙදර්ලන්තය 9%, සහ ස්පාඤ්ඤය 5.9% (2012). කියුබාවේ ප්‍රධාන අපනයන වන්නේ සීනි, නිකල්, දුම්කොළ, මාළු, වෛද්‍ය නිෂ්පාදන, පැඟිරි පලතුරු, සහ කෝපි ය; දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 38%ක් ලෙස ඇස්තමේන්තු කර ඇති ණය ප්‍රමාණයකි.

The Heritage Foundation ට අනුව, කියුබාව රටින් රටට භ්‍රමණය වන ණය ගිණුම් මත රඳා පවතී. කියුබාවේ සීනි සඳහා වන ලෝක අපනයන වෙළඳපොලේ පෙර 35% සැපයුම 10% දක්වා පහත වැටී ඇත, ගෝලීය සීනි භාණ්ඩ මිල පහත වැටීම ඇතුළුව, ලෝක වෙළඳපොලේ කියුබාව අඩු තරඟකාරිත්වයක් ඇති කළේය. ජාතියේ ඵලදායිතාව වැඩිදියුණු කිරීම සඳහා වැටුප් සීමාවන් අත්හැර දමන බව 2008 දී නිවේදනය කරන ලදී.

කියුබාවේ නායකත්වය රටේ කෘෂිකාර්මික ක්‍රමයේ ප්‍රතිසංස්කරණ ඉල්ලා තිබේ. 2008 දී රාවුල් කැස්ත්‍රෝ ආහාර නිෂ්පාදනය ඉහළ නැංවීම සඳහා කෘෂිකාර්මික ප්‍රතිසංස්කරණ ක්‍රියාත්මක කිරීමට පටන් ගත් අතර ඒ වන විට ආහාරවලින් 80% ක් ආනයනය කරන ලදී. ප්‍රතිසංස්කරණවල අරමුණ වන්නේ ඉඩම් පරිහරණය පුළුල් කිරීම සහ කාර්යක්ෂමතාව වැඩි කිරීමයි. වෙනිසියුලාව විසින් කියුබාවට දිනකට තෙල් බැරල් 110,000 (17,000 m3) මුදලක් සහ වෙනිසියුලාවේ සිටින 44,000 ක් පමණ වන වෛද්‍ය නිලධාරීන්ගේ සේවය සඳහා සපයනු ලැබේ.2010 දී කියුබානුවන්ට තමන්ගේම නිවාස ඉදිකර ගැනීමට අවසර ලැබුණි. රාවුල් කැස්ත්‍රෝට අනුව, ඔවුන්ට දැන් ඔවුන්ගේ නිවාස වැඩිදියුණු කළ හැකි නමුත් රජය මෙම නව නිවාස හෝ වැඩිදියුණු කිරීම් අනුමත නොකරනු ඇත. කියුබාවේ නිවාස නොමැතිකම ප්‍රායෝගිකව නොමැත, සහ කියුබානුවන්ගෙන් 85%කට ඔවුන්ගේ නිවාස හිමිය සහ දේපල බදු හෝ උකස් පොලියක් ගෙවන්නේ නැත. උකස් ගෙවීම් පවුලක ඒකාබද්ධ ආදායමෙන් 10% නොඉක්මවිය හැක.

2011 අගෝස්තු 2 වන දින නිව් යෝර්ක් ටයිම්ස් වාර්තා කළේ කියුබාව වසර අවසන් වීමට පෙර පුද්ගලික දේපල "මිලදී ගැනීම සහ විකිණීම" නීතිගත කිරීමේ එහි අභිප්‍රාය යලි තහවුරු කළ බවයි. ප්‍රවීණයන් පවසන පරිදි, දේපල පුද්ගලික විකිණීම "ජනාධිපති රාවුල් කැස්ත්‍රෝගේ රජය විසින් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද ඕනෑම ආර්ථික ප්‍රතිසංස්කරණයකට වඩා කියුබාව පරිවර්තනය කළ හැකිය". එය වෙනස්කම් වලට එරෙහි වන පක්ෂ නිලධරයන් ඇතුළුව රාජ්‍ය රැකියා මිලියනයකට වඩා කපා හරිනු ඇත. ප්‍රතිසංස්කරණ නිසා ඇතැමුන් "නව කියුබානු ආර්ථිකය" ලෙස හඳුන්වන දේ නිර්මාණය විය. 2013 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී, රාවුල් මුදල් දෙක ඒකාබද්ධ කිරීමට අදහස් කරන බව පැවසීය, නමුත් 2016 වන විට, ද්විත්ව මුදල් ක්‍රමය බලාත්මකව පවතී.
2016 දී මියාමි හෙරල්ඩ් මෙසේ ලිවීය, "... කියුබානුවන්ගෙන් සියයට 27 ක් පමණ මසකට ඩොලර් 50 ට අඩු ආදායමක් උපයති; සියයට 34 ක් මසකට ඩොලර් 50 සිට ඩොලර් 100 දක්වා උපයති; සියයට 20 ක් ඩොලර් 101 සිට ඩොලර් 200 දක්වා උපයති. සියයට දොළහක් ඩොලර් 201 සිට ඩොලර් 500 දක්වා උපයන බව වාර්තා විය. මාසයක්; සහ සියයට 4ක් පමණ කියා සිටියේ ඔවුන්ගේ මාසික ඉපැයීම් සියයට 1.5ක් ඇතුළුව ඩොලර් 500 ඉක්මවා ඇති බවයි ඔවුන් ඩොලර් 1,000කට වඩා උපයා ඇති බව පැවසීය."

2019 මැයි මාසයේදී කියුබාව කුකුල් මස්, බිත්තර, සහල්, බෝංචි, සබන් සහ අනෙකුත් මූලික භාණ්ඩ වැනි ප්‍රධාන ආහාර සඳහා සලාකනය කරන ලදී. (රටේ ආහාරවලින් තුනෙන් දෙකක ප්‍රමාණයක් ආනයනය කරනු ලැබේ.) ප්‍රකාශකයෙකු එක්සත් ජනපද වෙළඳ සම්බාධක වැඩි කිරීමට දොස් පවරන නමුත් සමානව වැදගත් ගැටළුවක් වන්නේ වෙනිසියුලාවෙන් ලැබෙන සහනාධාර හා ඉන්ධන පිරිවැය ආධාර විශාල වශයෙන් පහත වැටීම සහ කියුබාවේ රාජ්‍ය තෙල් සමාගම අසාර්ථක වීමයි.

2019 ජූනි මාසයේදී රජය විසින් විශේෂයෙන් ගුරුවරුන් සහ සෞඛ්‍ය සේවකයින් සඳහා 300% ක පමණ රාජ්‍ය අංශයේ වැටුප් වැඩිවීමක් නිවේදනය කරන ලදී. ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී රජය විසින් ජාත්‍යන්තර මුදල් භාවිතා කරමින් ගෘහ උපකරණ සහ ඒ හා සමාන භාණ්ඩ මිලදී ගැනීමට සහ විගමනයෙන් කියුබාවට යැවීමට ගබඩාවලට අවසර දුන්නේය. නව ක්‍රියාමාර්ග ජනප්‍රිය නොවන නමුත් කියුබානු පුරවැසියන් ගමන් කළ පැනමාව ලෙස වෙනත් රටවලට ප්‍රාග්ධන පියාසර කිරීම පාලනය කිරීමට අවශ්‍ය බව රජයේ නායකයින් හඳුනා ගත් අතර දිවයිනේ නැවත විකිණීම සඳහා භාණ්ඩ ආනයනය කරන ලදී. කියුබාවේ නිෂ්පාදන සහ සේවා නිෂ්පාදනය සඳහා රාජ්‍ය සමාගම් හරහා සම්පත් අපනයනය කිරීමට සහ ආනයනය කිරීමට පුද්ගලික සමාගම්වලට ඉඩ දීම අනෙකුත් ක්‍රියාමාර්ගවලට ඇතුළත් විය.
2021 ජනවාරි 1 වන දින, කියුබාවේ ද්විත්ව මුදල් ක්‍රමය විධිමත් ලෙස අවසන් කරන ලද අතර, පරිවර්තනය කළ හැකි කියුබානු පෙසෝ (CUC) ක්‍රමානුකූලව ඉවත් කරන ලද අතර, රටේ එකම මුදල් ඒකකය ලෙස කියුබානු පෙසෝ (CUP) ඉතිරි විය. කියුබානු පුරවැසියන්ට ඔවුන්ගේ CUC හුවමාරු කර ගැනීමට 2021 ජූනි දක්වා කාලය තිබුණි. කෙසේ වෙතත්, මෙය කියුබානු පෙසෝ අගය අවප්‍රමාණය කළ අතර, කලින් CUC හි වැටුප් ලැබූ පුද්ගලයින්ට, විශේෂයෙන්ම සංචාරක කර්මාන්තයේ සේවකයන්ට ආර්ථික ගැටලු ඇති කළේය. එසේම, පෙබරවාරි මාසයේ දී, රජය විසින් ජාතික ආරක්ෂාව, සෞඛ්‍ය සහ අධ්‍යාපන සේවා වැනි ක්ෂේත්‍රවල ක්‍රියාකාරකම් 124 ක් සඳහා පමණක් තහනම් කරමින්, පුද්ගලික අංශයට නව පියවර නියම කරන ලදී. සියලුම අංශ සඳහා 4-9 වාරයක් අතර වැටුප් නැවත වැඩි කරන ලදී. එසේම, නව පහසුකම් රාජ්‍ය සමාගම්වලට වැඩි ස්වයං පාලනයක් සමඟින් අවසර දෙන ලදී. ට්‍රම්ප් පරිපාලනය විසින් පනවන ලද ආර්ථික සම්බාධක, පසුව කොරොන වයිරස් වසංගතය අතරතුර සංචාරක හිඟකම නිසා නරක අතට හැරුණි. එතැන් සිට මෙම ආර්ථික සම්බාධක බිඩෙන් පරිපාලනය විසින් පවත්වා ගෙන ගොස් ඇත.

### සම්පත් 
කියුබාවේ ස්වභාවික සම්පත් අතර සීනි, දුම්කොළ, මාළු, පැඟිරි පලතුරු, කෝපි, බෝංචි, සහල්, අර්තාපල් සහ පශු සම්පත් ඇතුළත් වේ. කියුබාවේ වැදගත්ම ඛනිජ සම්පත නිකල් වන අතර එය 2011 වසරේ මුළු අපනයනයෙන් 21%කි. එම වසරේ කියුබාවේ නිකල් පතල්වල නිමැවුම ටොන් 71,000ක් වූ අතර එය ලෝක නිෂ්පාදනයෙන් 4%කට ආසන්න විය. 2013 වන විට එහි සංචිත ටොන් මිලියන 5.5ක් ලෙස ඇස්තමේන්තු කර ඇති අතර එය ලෝක සමස්තයෙන් 7%කට වඩා වැඩිය.

2005 දී එක්සත් ජනපද භූ විද්‍යා සමීක්ෂණය විසින් සිදු කරන ලද තෙල් ගවේෂණයෙන් හෙළි වූයේ උතුරු කියුබා ද්‍රෝණියේ තෙල් බැරල් බිලියන 4.6 (730,000,000 m3) සිට බැරල් බිලියන 9.3 (1.48×109 m3) දක්වා නිපදවිය හැකි බවයි. 2006 දී කියුබාව මෙම ස්ථාන ගවේෂණය සඳහා පරීක්‍ෂා කිරීමට පටන් ගත්තේය.

### සංචාරක ව්‍යාපාරය 
සංචාරක ව්‍යාපාරය මුලින් කියුබානු සමාජයෙන් සංචාරකයින් වෙන් කරනු ලබන, "එන්ක්ලේව් ටුවරිසම්" සහ "ටුවරිසම් අපර්ටයිඩ්" ලෙසින් හැඳින්වෙන එන්ක්ලේව් රිසෝට් වලට සීමා විය. විදේශීය අමුත්තන් සහ සාමාන්‍ය කියුබානුවන් අතර සම්බන්ධතා 1992 සහ 1997 අතර තථ්‍ය නීති විරෝධී විය. විශේෂ කාලපරිච්ඡේදය තුළ සංචාරක ව්‍යාපාරයේ ශීඝ්‍ර වර්ධනය කියුබාව තුළ පුලුල්ව පැතිරුණු සමාජ හා ආර්ථික ප්‍රතිවිපාක ඇති කළ අතර ද්වි-ස්ථර ආර්ථිකයක් මතුවීම පිළිබඳ සමපේක්ෂනයට හේතු විය.

2003 වසරේ මිලියන 1.9 ක සංචාරකයින් කියුබාවට පැමිණි අතර, ප්‍රධාන වශයෙන් කැනඩාවෙන් සහ යුරෝපා සංගමයෙන්, ඇමරිකානු ඩොලර් බිලියන 2.1 ක ආදායමක් උපයා ඇත. 2011 වසරේදී කියුබාව ජාත්‍යන්තර සංචාරකයින් 2,688,000ක් වාර්තා කර ඇති අතර, එය කැරිබියන් කලාපයේ තුන්වන ඉහළම අගය (ඩොමිනිකන් ජනරජයට සහ පුවර්ටෝ රිකෝවට පසු).

වෛද්‍ය සංචාරක අංශය සෑම වසරකම යුරෝපීය, ලතින් ඇමරිකානු, කැනේඩියානු සහ ඇමරිකානු පාරිභෝගිකයින් දහස් ගණනකට සපයයි.

2018 අධ්‍යයනයකින් පෙන්නුම් කළේ කියුබාවට කඳු නැගීමේ ක්‍රියාකාරකම් සඳහා විභවයක් ඇති බවත්, අනෙකුත් ක්‍රියාකාරකම් සමඟ කඳු නැගීම සංචාරක ව්‍යාපාරයට ප්‍රධාන දායකත්වයක් විය හැකි බවත්, උදා. බයිසිකල් පැදීම, කිමිදීම, ගුහාව. මෙම සම්පත් ප්‍රවර්ධනය කිරීම ප්‍රාදේශීය සංවර්ධනය, සමෘද්ධිය සහ යහපැවැත්මට දායක විය හැක.

කියුබානු අධිකරණ ඇමතිවරයා පුලුල්ව පැතිරුනු ලිංගික සංචාරක ව්‍යාපාරය පිලිබඳ චෝදනා අවතක්සේරු කරයි. කැනඩා රජයේ සංචාරක උපදේශන වෙබ් අඩවියකට අනුව, "ළමා ලිංගික සංචාරක ව්‍යාපාරය වැලැක්වීමට කියුබාව සක්‍රීයව ක්‍රියා කරන අතර, කැනේඩියානුවන් ඇතුළු සංචාරකයින් ගණනාවක් වයස අවුරුදු 16 සහ ඊට අඩු බාලවයස්කාර ළමුන් දූෂණය කිරීම සම්බන්ධ වැරදි සම්බන්ධයෙන් වරදකරුවන් වී ඇත. සිර දඬුවම් පරාසයේ සිට අවුරුදු 7 සිට 25 දක්වා."

2017 සැප්තැම්බර් 8 වන දින ඉර්මා සුළි කුණාටුව දිවයිනට පහර දුන් විට සමහර සංචාරක පහසුකම් වලට විශාල හානියක් සිදු විය. කුණාටුව කැමගුයි දූපත් සමූහයට ගොඩබසින ලදී; නරකම හානිය සිදුවූයේ ප්‍රධාන දිවයිනට උතුරින් වූ යතුරුවල මිස වඩාත් වැදගත් සංචාරක ප්‍රදේශවල නොවේ.

### ප්‍රවාහනය 
කියුබාවේ ප්‍රවාහනය යනු කියුබාවේ දුම්රිය මාර්ග, මාර්ග, ගුවන් තොටුපළ, ජල මාර්ග, වරාය සහ වරාය පද්ධතියයි: කියුබාව 1848 අයිබීරියානු අර්ධද්වීපයේ ආරම්භයට පෙර ස්පාඤ්ඤ අධිරාජ්‍යයේ පළමු දුම්රිය පද්ධතිය ඉදි කළේය. දුම්රිය යටිතල පහසුකම් යටත් විජිත සහ මුල් ජනරජ යුගයේ සිට පැවත එන අතර, ප්‍රධාන හවානා සිට සන්තියාගෝ කොරිඩෝව හරහා මගී සේවාව කියුබානු පරිවර්තනය කළ හැකි පෙසෝ වලින් ප්‍රවේශපත් මිලදී ගත හැකි සංචාරකයින් අතර වඩ වඩාත් විශ්වාසදායක සහ ජනප්‍රිය වේ. කියුබාවේ බොහෝ පොදු ප්‍රවාහන සේවා මෙන්ම, භාවිතා කරන බොහෝ වාහන සෙකන්ඩ් හෑන්ඩ් වේ. කියුබාවේ මහාමාර්ගවල මුළු දිග කි.මී. 60,858ක් වන අතර, එයට සකස් කල මාර්ග කිලෝමීටර් 29,820 (අධිවේගී මාර්ග කි.මී. 915 ඇතුළුව) සහ තාර නොදැමූ මාර්ග කිලෝමීටර් 31,038 (1999 ඇස්තමේන්තු) වේ.

හවානාහි, නාගරික ප්‍රවාහනය සපයනු ලැබුවේ සෝවියට් සංගමයෙන් හෝ කැනඩාවෙන් ආනයනය කරන ලද වර්ණවත් බස් රථ මගිනි. 1990 ගණන්වල මැද භාගයේදී නෙදර්ලන්තය කියුබාවට පරිත්‍යාග කළ 1,500 ක් ඉවත් කරන ලද ලන්දේසි බස් රථ මෙන්ම මොන්ට්‍රියෙල්හි GM ෆිෂ්බෝල් බස් රථ වැනි මෙම වාහන බොහොමයක් භාවිතා කළ ඒවා විය. රජය සතු ගුවන් සමාගමක් වන කියුබානා (කියුබානා ද අවිඒෂියන්) හැරුණු විට ඒරියෝග්‍රැවිටෝආ පමණක් කියුබාවට සහ ඇතුළත ගුවන් ගමන් ක්‍රියාත්මක කරයි.

## යොමු කිරීම්