ලයිබීරියාවේ භූගෝලය

link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Topographic_map_of_Liberia-en.svg|thumb|ලයිබීරියාවේ සිතියමක්
ලයිබීරියාව පිහිටා ඇත්තේ බටහිර අප්‍රිකාවේ, රටේ නිරිත දෙසින් උතුරු අත්ලාන්තික් සාගරයට මායිම්ව ය. එය පිහිටා ඇත්තේ අක්ෂාංශ 4° සහ 9°N අතර දේශාංශ 7° සහ 12°W අතර ය.

භූ දර්ශනය බොහෝ දුරට සමතලා සිට පෙරළෙන වෙරළබඩ තැනිතලා වලින් සංලක්ෂිත වන අතර කඩොලාන සහ වගුරු බිම් අඩංගු වන අතර එය පෙරළෙන සානුවක් සහ ඊසානදිගින් පහත් කඳුකරයක් දක්වා නැඟී ඇත.

නිවර්තන වැසි වනාන්තර කඳු ආවරණය වන අතර අලි තණකොළ සහ අර්ධ පතනශීලී වනාන්තර උතුරු කොටස්වල ප්‍රමුඛ වෘක්ෂලතා වේ.

### දේශගුණය 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Koppen-Geiger_Map_LBR_present.svg|thumb|කොප්පෙන් දේශගුණික වර්ගීකරණයේ ලයිබීරියාවේ සිතියම.
රටේ දකුණේ සමක දේශගුණය වසර පුරා උණුසුම් වන අතර මැයි සිට ඔක්තෝබර් දක්වා අධික වර්ෂාපතනයක් සහ ජූලි මැද සිට අගෝස්තු දක්වා කෙටි කාල පරතරයක් ඇත. එය අප්‍රිකාවේ පිහිටීම නිසා, එය ආන්තික කාලගුණික තත්ත්වයන්ට, මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාමේ වෙරළබඩ බලපෑම්වලට සහ වෙනස් වන ජල පද්ධති සහ ජලය ලබා ගැනීමේ හැකියාවට ගොදුරු වේ. දේශගුණික විපර්යාස ලයිබීරියාවේ ආර්ථිකයට, විශේෂයෙන් කෘෂිකර්මාන්තයට, ධීවර කර්මාන්තයට සහ වන වගාවට දැඩි ලෙස බලපානු ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරේ. ලයිබීරියාව දේශගුණික විපර්යාස හා සම්බන්ධ ජාත්‍යන්තර සහ දේශීය ප්‍රතිපත්ති වෙනස්වීම් සඳහා ක්‍රියාකාරී සහභාගිවන්නෙකු වී ඇත.
### ජෛව විවිධත්වය සහ සංරක්ෂණය 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Liberia_tropical_forest.jpg|thumb|ලයිබීරියානු නිවර්තන වනාන්තරයකි
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Share_Of_Forest_Area_In_Total_Land_Area,_Top_Countries_(2021).svg|thumb|330x330පික්|මුළු භූමි ප්‍රමාණයේ වනාන්තර ප්‍රමාණයේ කොටස, ඉහළ රටවල් (2021). ලයිබීරියාව ලෝකයේ වනාන්තර ආවරණයෙන් නවවන ඉහළම ප්‍රතිශතයක් ඇත.
වෙරළ තීරයේ වනාන්තර බොහෝ දුරට ලුණු වලට ඔරොත්තු දෙන කඩොලාන ගස් වලින් සමන්විත වන අතර, වඩා විරල ජනාකීර්ණ රට තුළ වියළි තණබිම් සානුවකට වනාන්තර විවෘත වේ. දේශගුණය සමකයට අයත් වන අතර, මැයි-ඔක්තෝබර් වැසි සමයේදී සැලකිය යුතු වර්ෂාපතනයක් සහ වසරේ ඉතිරි කාලය තුළ දැඩි හර්මැටන් සුළං ඇති වේ. ඉතිරි ඉහළ ගිනියානු වැසි වනාන්තරවලින් සියයට හතළිහක් පමණ ලයිබීරියාව සතුය. එය 20 වන සියවසේ මුල් භාගයේ රබර් නිෂ්පාදනයේ වැදගත් නිෂ්පාදකයෙක් විය. භූමිෂ්ඨ පරිසර කලාප හතරක් ලයිබීරියාවේ මායිම් තුළ පිහිටා ඇත: ගිනියානු කඳුකර වනාන්තර, බටහිර ගිනියානු පහත්බිම් වනාන්තර, ගිනියානු වනාන්තර-සැවානා මොසෙයික් සහ ගිනියානු කඩොලාන. එහි 2019 වනාන්තර භූ දර්ශන අඛණ්ඩතා දර්ශකයේ මධ්‍යන්‍ය ලකුණු 4.79/10ක් තිබූ අතර එය රටවල් 172 කින් ගෝලීය වශයෙන් 116 වැනි ස්ථානයට ශ්‍රේණිගත කරයි. link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:U.S.DOC(1965)_Liberia._Money_Trees.jpg|වම|thumb|1960 ගණන්වල මුල් භාගයේ දැව කපන්නන් සහ දැව කපන ට්‍රක් රථය
ලයිබීරියාව යනු ගෝලීය ජෛව විවිධත්ව උණුසුම් ස්ථානයකි - මිනිසුන්ගෙන් තර්ජනයට ලක්ව ඇති ජෛව විවිධත්වයේ සැලකිය යුතු ජලාශයකි.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Choeropsis.jpg|thumb|ලයිබීරියාවේ ආහාර සඳහා නීතිවිරෝධී ලෙස දඩයම් කරන ලද විශේෂ අතර පිග්මි හිපෝ ද වේ. ලෝක සංරක්ෂණ සංගමය ඇස්තමේන්තු කර ඇත්තේ පිග්මි හිපෝ 3,000 කට වඩා අඩු ප්‍රමාණයක් වනයේ ඉතිරිව ඇති බවයි.
වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති විශේෂයන් ලයිබීරියාවේ බුෂ්මීට් ලෙස මිනිස් පරිභෝජනය සඳහා දඩයම් කරනු ලැබේ. 2004 මහජන මත විමසුමකින් පෙනී ගියේ මොන්රෝවියා අගනුවර පදිංචිකරුවන් අතර ප්‍රෝටීන් ප්‍රභවයක් ලෙස බුෂ්මීට් දෙවන ස්ථානයට පත්ව ඇති බවයි. මෙය නාගනා රෝගය ඇති කරයි.

ලයිබීරියාවේ ස්වභාවික වනාන්තර ඛාදනය කරන මිනිස් ක්‍රියාකාරකම්වලින් එකකි කපාදැමීම් කෘෂිකර්මාන්තය. 2004 එක්සත් ජාතීන්ගේ වාර්තාවක් ඇස්තමේන්තු කර ඇත්තේ ලයිබීරියානුවන්ගෙන් 99% ක් ආහාර පිසීම සහ උණුසුම සඳහා ගල් අඟුරු සහ ඉන්ධන දර පුළුස්සා දැමීම නිසා වන විනාශයට හේතු වූ බවයි. 2006 වසරේ සිට, ජාත්‍යන්තර ප්‍රජාව විසින් මොන්රෝවියාවේ සියලුම කසළ එකතු කිරීම සහ බැහැර කිරීම සඳහා ලෝක බැංකුව හරහා මුදල් ගෙවා ඇත.

### පරිපාලන අංශ 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bomi_lake.jpg|thumb|බෝමි ප්‍රාන්තයේ වැවක දසුනක්
ලයිබීරියාව ප්‍රාන්ත පහළොවකට බෙදා ඇති අතර, ඒවා සමස්ත දිස්ත්‍රික්ක 90 කට බෙදා ඇති අතර තවදුරටත් වංශවලට බෙදා ඇත. පැරණිතම ප්‍රාන්ත වන්නේ ග්‍රෑන්ඩ් බස්සා සහ මොන්ට්සෙරාඩෝ, ලයිබීරියානු නිදහසට පෙර 1839 දී ආරම්භ කරන ලදී. ගබාර්පොලු යනු 2001 දී නිර්මාණය කරන ලද නවතම ප්‍රාන්තයයි. නිම්බා යනු වර්ග කිලෝමීටර 11,551 (වර්ග සැතපුම් 4,460) ප්‍රමාණයෙන් විශාලතම ප්‍රාන්තය වන අතර, මොන්ට්සෙරාඩෝ වර්ග සැතපුම් 737.069 (වර්ග කිලෝමීටර 1,909.00) කුඩාම වේ. 2008 සංගණනයට අනුව 1,144,806 පදිංචිකරුවන් සිටින මොන්ට්සෙරාඩෝ වඩාත් ජනාකීර්ණ ප්‍රාන්තය ද වේ.

රටේ පරිපාලන අංශවලට සමාන්තරව ප්‍රාදේශීය හා නාගරික කොට්ඨාස ඇත. ලයිබීරියාවේ දැනට ප්‍රාදේශීය ආන්ඩු ඇති කිරීම හෝ අවලංගු කිරීම සම්බන්ධයෙන් කටයුතු කරන කිසිදු ව්‍යවස්ථාමය රාමුවක් හෝ ඒකාකාරී ප්‍රඥප්තියක් නොමැත. පවතින සියලුම පළාත් පාලන-නගර, නගර සහ නගර-නිර්මාණය කරන ලද්දේ ලයිබීරියානු රජයේ නිශ්චිත ක්‍රියා මගිනි, එබැවින් එක් එක් පළාත් පාලන ආයතනවල ව්‍යුහය සහ යුතුකම්/වගකීම් එකින් එක වෙනස් වේ.

## යොමු කිරීම් 
ප්‍රවර්ගය:අප්‍රිකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු