ගිනි බිසවු

**ගිනි-බිසවු** ( ; ; Mandinka:  *Gine-Bisawo*), නිල වශයෙන් **ගිනි-බිසවු ජනරජය** ( ), බටහිර අප්‍රිකාවේ, ඇස්තමේන්තුගත ජනගහනය 2,026,778ක් වන වර්ග කිලෝමීටර් 36,125 (වර්ග සැතපුම් 13,948 ) ආවරණය වන රටකි. එය උතුරින් සෙනගාලය සහ ගිනිකොන දෙසින් ගිනියාව මායිම් වේ.

ගිනි-බිසවු වරෙක Kaabu රාජධානියේ කොටසක්, මෙන්ම මාලි අධිරාජ්‍යයේ කොටසක් විය. ගිනි-බිසවු වෙරළට ඔබ්බෙන් පිහිටි දූපත් වන බිසගෝස්, 1936 දී නිල වශයෙන් යටත් කර ගන්නා ලද අතර, කලාපයේ ප්‍රධාන භූමිය සහ දූපත් දෙකෙහිම පෘතුගීසි පාලනය සහතික කරන ලදී. නිදහස ලැබීමෙන් පසු, 1973 දී ප්‍රකාශයට පත් කර 1974 දී පිළිගත් අතර, එහි අගනුවර වන බිසාව්, ගිනියාව (කලින් ප්‍රංශ ගිනියාව) සමඟ ව්‍යාකූල වීම වැළැක්වීම සඳහා රටේ නමට එකතු කරන ලදී. ගිනියා-බිසාවු නිදහසින් පසු දේශපාලන අස්ථාවරත්වයේ ඉතිහාසයක් ඇත. වත්මන් ජනාධිපති වන්නේ 2019 දෙසැම්බර් 29 දින තේරී පත් වූ උමාරෝ සිසෝකෝ එම්බාලෝ ය.

ප්‍රථම භාෂාව ලෙස රාජ්‍ය භාෂාව වන පෘතුගීසි භාෂාව කතා කරන්නේ ජනගහනයෙන් 2%ක් පමණ වන අතර දෙවන භාෂාව ලෙස 33%ක් කතා කරයි. කෙසේ වෙතත්, ගිනි-බිසවු ක්‍රියෝල්, පෘතුගීසි පදනම් වූ ක්‍රියෝල්, ජාතික භාෂාව වන අතර එය එක්සත්කමේ භාෂාව ලෙසද සැලකේ. 2012 අධ්‍යයනයකට අනුව, ජනගහනයෙන් 54% ක් ක්‍රියෝල් පළමු භාෂාව ලෙස කතා කරන අතර 40% ක් පමණ එය දෙවන භාෂාව ලෙස කතා කරයි. ඉතිරි අය විවිධ ස්වදේශික අප්‍රිකානු භාෂා කතා කරති. කිසිම ආගමික කණ්ඩායමක් ජනගහනයෙන් බහුතරයක් නියෝජනය නොකරන නමුත් ඉස්ලාම්, ක්‍රිස්තියානි සහ සම්ප්‍රදායික ඇදහිලි අනුගාමිකයින් රැසකට ජාතිය නිවහන වේ. රටේ ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය ලෝකයේ අඩුම එකකි.

ගිනි-බිසවු යනු එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය, අප්‍රිකානු සංගමය, බටහිර අප්‍රිකානු රාජ්‍යවල ආර්ථික ප්‍රජාව, ඉස්ලාමීය සහයෝගීතා සංවිධානය, පෘතුගීසි භාෂා රටවල ප්‍රජාව, ජාත්‍යන්තර සංවිධානය ඩි ලා ෆ්‍රැන්කොෆෝනි සහ දකුණු අත්ලාන්තික් සාම සහ සහයෝගීතා කලාපයේ සාමාජිකයෙකි. දැන් ක්‍රියා විරහිත ලතින් සංගමයේ සාමාජිකයෙකි.

## ඉතිහාසය 
### පූර්ව යුරෝපීය සම්බන්ධතා 
වර්තමානයේ ගිනි-බිසවු හි ගැඹුරු ඉතිහාසය ඉතිහාසඥයින් විසින් දුර්වල ලෙස වටහාගෙන ඇත. ආදිතම වැසියන් වූයේ ජොලස්, පැපෙල්ස්, මන්ජක්ස්, බලන්ටාස් සහ බියෆාඩාස් ය. පසුව මැන්ඩින්කා සහ ෆුලනි පිළිවෙලින් 13 වන සහ 15 වන ශතවර්ෂ වලදී කලාපයට සංක්‍රමණය වූ අතර, පෙර වැසියන් වෙරළ දෙසට සහ බිජගෝස් දූපත් වෙත තල්ලු කරන ලදී.

බලන්ටා සහ ජෝලාට දුර්වල හෝ නොපවතින රාජකීය ආයතන තිබූ නමුත් ඒ වෙනුවට ගම්වල සහ පවුල්වල ප්‍රධානීන් කෙරෙහි අවධානය යොමු කරන ලදී.

#### බිසවු රාජධානිය 
වාචික සම්ප්‍රදායට අනුව, බිසවු රාජධානිය ආරම්භ කරන ලද්දේ ක්විනාරා (ගිනාලා) රජුගේ පුත්‍රයා විසින් ඔහුගේ ගැබිනි සහෝදරිය, භාර්යාවන් හය දෙනෙකු සහ ඔහුගේ පියාගේ රාජධානියේ යටත්වැසියන් සමඟ එම ප්‍රදේශයට සංක්‍රමණය විය. රාජධානිය සහ පෘතුගීසීන් අතර සබඳතා මුලදී උණුසුම් වූ නමුත් කාලයත් සමඟම පිරිහී ගියේය.

1891, 1894, සහ 1904 දී පෘතුගීසි 'සාමකාමී ව්‍යාපාර' වලට එරෙහිව රාජධානිය සිය ස්වෛරීභාවය දැඩි ලෙස ආරක්ෂා කළ අතර, 1891, 1894 සහ 1904 දී ඔවුන් පරාජය කරන ලදී. කෙසේ වෙතත්, 1915 දී නිලධාරි ටෙක්සෙයිරා පින්ටෝ සහ යුධ නායක අබ්දුල් ඉන්ජායිගේ අණ යටතේ පෘතුගීසීන් රාජධානිය සම්පූර්ණයෙන්ම අවශෝෂණය කර ගත්හ.

#### බයිෆාඩා රාජධානි 
බයිෆාඩා ජනතාව රියෝ ග්‍රෑන්ඩ් ද බුබා අවට ප්‍රදේශයේ රාජධානි තුනක වාසය කළහ: බිගුබා, ගිනිලා සහ බිසෙගේ ය.

14 වැනි සියවසේ පටන් මාලි ක්‍රමයෙන් අඩු විය. 16 වැනි සියවසේ මුල් භාගයේදී කෝලි ටෙන්ගුවැල්ලාගේ බලය ප්‍රසාරණය වීම නිසා දැන් සෙනගල්, ගැම්බියාව සහ ගිනි-බිසවු යන ප්‍රදේශවල කලින් සුරක්ෂිතව තිබූ දේපළ කපා හැරිණි. එබැවින් කාබු රාජධානිවල ස්වාධීන ෆෙඩරේෂන් එකක් බවට පත් විය. පාලක පන්තීන් සමන්විත වූයේ න්යාන්චෝ (Ñaanco) ලෙස හැඳින්වෙන ප්‍රභූ රණශූරයන්ගෙන් සමන්විත වූ අතර ඔවුන් ඔවුන්ගේ පීතෘමූලික පෙළපත ටිරමඛාන් ට්‍රෝරේ දක්වා සොයා ගත්හ. න්යාන්චෝ යනු  රණශූර සංස්කෘතිය, විශිෂ්ට අශ්වාරෝහකයින් සහ වැටලීම්කරුවන් ලෙස ප්‍රසිද්ධියට පත් විය.

පෘතුගීසි බලධාරීන් මුලින් ප්‍රධාන භූමියේ සුදු ජනාවාස කිරීම අධෛර්යමත් කළද, දේශීය සංස්කෘතියට සහ සිරිත් විරිත්වලට අනුගත වූ ලැන්කාඩෝ සහ ටැන්ගෝමෝස් විසින් මෙම තහනම නොසලකා හරින ලදී.

1500 ගණන්වල අගභාගයේදී ආරවුල් නිතර නිතර හා බරපතල විය. විදේශීය වෙළඳුන් ඔවුන්ගේ යහපත සඳහා සත්කාරක සමිතිවලට බලපෑම් කිරීමට උත්සාහ කළහ.

#### වහල් වෙළඳාම 
අත්ලාන්තික් සාගරයේ වහල් වෙළඳාම විසින් ස්පර්ශ කරන ලද ප්‍රථම ප්‍රදේශ අතර ගිනියා-බිසවු ද වූ අතර, එය අනෙකුත් ප්‍රදේශ හා සමාන වහල් මිනිසුන් සංඛ්‍යාවක් බිහි නොකළද, බලපෑම තවමත් සැලකිය යුතු විය. කබ්රාල්ගේ මරණයෙන් පසු පක්ෂ නායකත්වය ඇරිස්ටයිඩ් පෙරේරා අතට පත් වූ අතර පසුව ඔහු කේප් වර්ඩ් ජනරජයේ පළමු ජනාධිපති බවට පත් විය.

### නිදහස (1973) 
නිදහස ඒකපාර්ශ්විකව 1973 සැප්තැම්බර් 24 දින ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද අතර එය දැන් රටේ නිදහස් දිනය ලෙස සමරනු ලබන අතර එය රජයේ නිවාඩු දිනයක් වේ. 1974 සැප්තැම්බර් 10 වැනි දින නිල වශයෙන් රට ස්වාධීන ලෙස පිළිගනු ලැබිණි. නිකොලා සීයුරෙස්කු ගේ රුමේනියාව යනු ගිනි-බිසවු නිල වශයෙන් පිළිගත් පළමු රට වන අතර ගිනියාවේ සහ කේප් වර්ඩ් හි නිදහස සඳහා අප්‍රිකානු පක්ෂය සමඟ ගිවිසුම් අත්සන් කළ පළමු රට විය.

ජාතියේ නිදහස මත, එය එහි ජාතික ගීය ලෙස Esta É a Nossa Patria Bem Amada ප්‍රකාශයට පත් කළේය. 1996 වන තෙක්, මෙය කේප් වර්ඩ් සමඟ බෙදා ගන්නා ලද අතර, පසුව එය තමන්ගේම නිල ජාතික ගීය Cântico da Liberdade භාවිතා කළේය.

අමිල්කාර්ගේ සහෝදරයා සහ PAIGC හි සම-නිර්මාතෘ ලුයිස් කබ්රාල්, ගිනි-බිසවු හි පළමු ජනාධිපති ලෙස පත් කරන ලදී.

1984 දක්වා විප්ලවවාදී කවුන්සිලයක් විසින් රට පාලනය කරන ලදී. පළමු බහු-පක්ෂ මැතිවරණය 1994 දී පැවැත්විණි. 1998 මැයි මාසයේදී හමුදා නැගිටීමක් ගිනි-බිසවු සිවිල් යුද්ධයට තුඩු දුන් අතර 1999 ජූනි මාසයේදී ජනාධිපතිවරයා නෙරපා හැරීමට හේතු විය. 2000 දී නැවත මැතිවරණයක් පවත්වන ලද අතර, කුම්බා අයිලා ජනාධිපති ලෙස තේරී පත් විය.

2003 සැප්තැම්බර් මාසයේදී හමුදා කුමන්ත්‍රණයක් සිදු විය. "ගැටළු විසඳා ගැනීමට නොහැකි වීම" යන චෝදනාව මත හමුදාව විසින් අයිලා අත්අඩංගුවට ගෙන ඇත. කිහිප වතාවක් ප්‍රමාද වීමෙන් පසුව, ව්‍යවස්ථාදායක මැතිවරණය 2004 මාර්තු මාසයේදී පැවැත්විණි. හිඟ වැටුප් සම්බන්ධයෙන් 2004 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී ඇති වූ කැරැල්ලක් සන්නද්ධ හමුදා ප්‍රධානියාගේ මරණයට හේතු විය.

### වියේරා වසර සිට වර්තමානය දක්වා 
2005 ජූනි මාසයේදී, අයිලා බලයෙන් පහ කළ කුමන්ත්‍රණයෙන් පසු පළමු වරට ජනාධිපතිවරනය පැවැත්විණි. රටේ නීත්‍යානුකූල ජනාධිපති යැයි කියමින් PRS සඳහා අපේක්ෂකයා ලෙස ලලා නැවත පැමිණියද, මැතිවරණය ජයග්‍රහණය කළේ 1999 කුමන්ත්‍රණයෙන් බලයෙන් පහ කරන ලද හිටපු ජනාධිපති ජෝවා බර්නාඩෝ වියේරා විසිනි. වියේරා දෙවන මැතිවරණයේදී මාලම් බකායි සන්හා පරාජය කළේය. සැන්හා මුලදී එය පිළිගැනීම ප්‍රතික්ෂේප කළේ, අගනුවර වන බිසාවු ඇතුළු මැතිවරණ කොට්ඨාශ දෙකක් තුළ විකෘති කිරීම් සහ මැතිවරණ වංචා සිදු වූ බව පවසමිනි.

මැතිවරණයට පෙර රට තුළට ආයුධ ඇතුළු වූ බවට වාර්තා වූ අතර නාඳුනන තුවක්කු කරුවන් විසින් රජයේ කාර්යාලවලට ප්‍රහාර එල්ල කිරීම ඇතුළු "ප්‍රචාරක කටයුතු අතරතුර ඇති වූ බාධා කිරීම්" තිබියදීත්, විදේශීය මැතිවරණ නිරීක්ෂකයින් 2005 මැතිවරණය සමස්තයක් ලෙස "සන්සුන් සහ සංවිධානාත්මක" ලෙස විස්තර කළහ.

වසර තුනකට පසුව, 2008 නොවැම්බර් මාසයේ පැවති පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයේදී PAIGC ආසන 100 න් 67ක් සමඟින් ශක්තිමත් පාර්ලිමේන්තු බහුතරයක් දිනා ගත්තේය. 2008 නොවැම්බරයේදී, ජනාධිපති වියේරාගේ නිල නිවසට සන්නද්ධ හමුදා සාමාජිකයින් විසින් ප්‍රහාරයක් එල්ල කරන ලද අතර, ආරක්ෂකයෙකු මිය ගිය නමුත් ජනාධිපතිවරයාට හානියක් නොවීය.

කෙසේ වෙතත්, 2009 මාර්තු 2 වන දින, පෙර දින පිපිරීමකින් මිය ගිය ඒකාබද්ධ මාණ්ඩලික ප්‍රධානීන්ගේ ප්‍රධානියා වන ජෙනරාල් බැටිස්ටා ටැග්මේ නා වයිගේ මරණයට පළිගන්නා සොල්දාදුවන් කණ්ඩායමක් බව මූලික වාර්තා පෙන්වා දෙන පරිදි වියේරා ඝාතනය කරන ලදී.  වියේරා ගේ මරණය පුලුල්ව පැතිරුනු ප්‍රචණ්ඩත්වයට හේතු නොවුණත්, Swisspeace නම් උපදේශක කණ්ඩායමට අනුව, රට තුළ කැලඹිලි ඇතිවීමේ සලකුනු දක්නට ලැබිණි. ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාපිත අනුප්‍රාප්තික නියෝගයට ගරු කරන බවට රටේ හමුදා නායකයෝ ප්‍රතිඥා දුන්හ. ජාතික සභා කථානායක රයිමුන්ඩෝ පෙරේරා 2009 ජූනි 28 වන දින රටපුරා මැතිවරණයක් පවත්වන තෙක් අන්තර්වාර ජනාධිපතිවරයෙකු ලෙස පත් කරන ලදී. එය PRS හි ජනාධිපති අපේක්ෂකයා ලෙස කුම්බා අයිලා ට එරෙහිව PAIGC හි මාලම් බකායි සන්හා විසින් ජයග්‍රහණය කරන ලදී.
2012 ජනවාරි 9 වන දින, දියවැඩියා රෝගයේ සංකූලතා හේතුවෙන් ජනාධිපති සන්හා මිය ගිය අතර, පෙරෙයිරා නැවතත් අන්තර්වාර ජනාධිපතිවරයෙකු ලෙස පත් කරන ලදී. 2012 අප්‍රේල් 12 සවස රටේ හමුදා සාමාජිකයින් කුමන්ත්‍රණයක් දියත් කර අන්තර්වාර ජනාධිපති සහ ප්‍රමුඛ ජනාධිපති අපේක්ෂකයෙකු අත්අඩංගුවට ගත්හ. හිටපු උප මාණ්ඩලික ප්‍රධානී ජෙනරාල් මාමඩු තුරේ කුරුමා සංක්‍රාන්ති කාලපරිච්ඡේදයේ දී රටේ පාලනය භාරගත් අතර විරුද්ධ පක්ෂ සමඟ සාකච්ඡා ආරම්භ කළේය.

හොසේ මාරියෝ වාස් 2014 සිට 2019 ජනාධිපතිවරනය දක්වා ගිනි-බිසවු හි ජනාධිපති විය. ඔහුගේ ධූර කාලය අවසන් වන විට, වාස් සිය පස් අවුරුදු ජනවරම සම්පූර්ණ කළ පළමු තේරී පත් වූ ජනාධිපතිවරයා බවට පත්විය. කෙසේ වෙතත්, ඔහු 2019 මැතිවරණයෙන් පැරදුනේ, 2020 පෙබරවාරියේ බලයට පත් උමාරෝ සිසෝකෝ එම්බාලෝටය. එම්බාලෝ යනු PAIGC හි පිටුබලය නොමැතිව තේරී පත් වූ පළමු ජනාධිපතිවරයා වේ.

2022 පෙබරවාරි 1 වන දින, ජනාධිපති උමාරෝ සිසෝකෝ එම්බාලෝ බලයෙන් පහ කිරීමට කුමන්ත්‍රණයක් දියත් කරන ලදී. 2022 පෙබරවාරි 2 වන දින රාජ්‍ය ගුවන්විදුලිය නිවේදනය කළේ මෙම සිද්ධියෙන් ප්‍රහාරකයන් හතර දෙනෙකු සහ ජනාධිපති ආරක්ෂක භටයින් දෙදෙනෙකු මිය ගිය බවයි. අප්‍රිකානු සංගමය සහ ECOWAS දෙකම කුමන්ත්‍රණය හෙළා දුටුවේය. කුමන්ත්‍රණයට උත්සාහ කිරීමෙන් දින හයකට පසු, 2022 පෙබරවාරි 7 වන දින, බිසාව්-ගිනියා රජය විවේචනය කරන ගුවන් විදුලි මධ්‍යස්ථානයක් වන රේඩියෝ කැපිටල් එෆ්එම්  ගොඩනැගිල්ලට ප්‍රහාරයක් එල්ල විය; මෙය දෙවන අවස්ථාවයි. ගුවන්විදුලි නාලිකාව වසර දෙකකට අඩු කාලයකදී මෙවැනි ප්‍රහාරයකට ලක්විය.

## දේශපාලනය 
ගිනි-බිසාවු යනු ජනරජයකි. පසුගිය කාලයේ රජය ඉතා මධ්‍යගත වී තිබුණා. 1991 මැද භාගය වන තෙක් බහු-පක්ෂ පාලනයක් ස්ථාපිත කර නොතිබුණි.

ව්‍යවස්ථාදායක මට්ටමින්, ඒකමණ්ඩල එක්රැස්වීම් ජාතික ජනප්‍රිය (ජාතික මහජන සභාව) සාමාජිකයින් 100 කින් සමන්විත වේ. ඔවුන් වසර හතරක ධුර කාලයක් සඳහා බහු-මන්ත්‍රී මැතිවරණ කොට්ඨාශවලින් ජනප්‍රියව තේරී පත් වේ. අධිකරණ පද්ධතියේ ප්‍රධානත්වය දරනු ලබන්නේ ජනාධිපතිවරයා විසින් පත් කරන ලද විනිසුරුවරුන් නව දෙනෙකුගෙන් සැදුම් ලත් විනිශ්චය මණ්ඩලයක් (Supremo da Justiça) විසිනි. ඔවුන් සේවය කරන්නේ ජනාධිපතිවරයාගේ කැමැත්තටයි.

ප්‍රධාන දේශපාලන පක්ෂ දෙක වන්නේ PAIGC (ගිනියා සහ කේප් වර්ඩ් නිදහස සඳහා අප්‍රිකානු පක්ෂය) සහ PRS (සමාජ අලුත් කිරීම සඳහා වූ පක්ෂය) ය. සුළු පක්ෂ 20කට වඩා ඇත.

### විදේශ සබඳතා 
ගිනි-බිසවු යනු ලුසොෆෝන් පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලය ලෙසද හැඳින්වෙන පෘතුගීසි භාෂා රටවල ප්‍රජාවේ (CPLP) ආරම්භක සාමාජික රාජ්‍යයකි, සහ පෘතුගීසි නිල භාෂාවක් වන මහාද්වීප හතරක් පුරා ලුසොෆෝන් ජාතීන්ගේ ජාත්‍යන්තර සංවිධානය සහ දේශපාලන සංගමය.

### හමුදාමය 
2019 ඇස්තමේන්තුවකට අනුව ගිනි-බිසවු සන්නද්ධ හමුදාවන්ගේ ප්‍රමාණය පුද්ගලයන් 4,400ක් පමණ වන අතර හමුදා වියදම් දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 2%කට වඩා අඩුය.

2018 දී, ගිනි-බිසවු න්‍යෂ්ටික අවි තහනම් කිරීම පිළිබඳ එක්සත් ජාතීන්ගේ ගිවිසුමට අත්සන් තැබීය.

### පරිපාලන අංශ 
ගිනි-බිසවු කලාප අටකට (regiões) සහ එක් ස්වයං පාලන අංශයකට (sector autonomo) බෙදා ඇත. මේවා, අනෙක් අතට, අංශ 37කට බෙදා ඇත. කලාප වන්නේ: බටහිරින් අත්ලාන්තික් සාගරය සමඟය.

වර්ග කිලෝමීටර් 36,125 (වර්ග සැතපුම් 13,948), එහි මෝසම් වැනි වැසි සමය සහරාවෙන් හමා එන උණුසුම්, වියලි හර්මැට්ටන් සුළං සහිත කාල පරිච්ඡේද සමඟ මාරු වේ. බිජාගෝස් දූපත් සමූහය පිහිටා ඇත්තේ ප්‍රධාන ගොඩබිමට ඔබ්බෙන්ය. රට පරිසර කලාප දෙකකට නිවහන වේ: ගිනියානු වනාන්තර-සවානා මොසෙයික් සහ ගිනියානු කඩොලාන.

### දේශගුණය 
ගිනි-බිසවු මෘදු උෂ්ණත්ව උච්චාවචනයන් සමඟ අවුරුද්ද පුරා උණුසුම් වේ; එය සාමාන්‍ය 26.3 °C (79.3 °F). බිසවු හි සාමාන්‍ය වර්ෂාපතනය මිලිමීටර 2,024 (අඟල් 79.7) වේ, නමුත් මෙය සම්පුර්ණයෙන්ම වාගේ ගණනය කරනු ලබන්නේ ජූනි සහ සැප්තැම්බර්/ඔක්තෝබර් අතර වැටෙන වැසි සමයේදීය. දෙසැම්බර් සිට අප්‍රේල් දක්වා කාලය තුළ රට නියඟයකට මුහුණ දෙයි.

### පාරිසරික ගැටලු 
දැඩි පාරිසරික ගැටළු අතර වන විනාශය, පාංශු ඛාදනය, අධික ලෙස තෘණ කිරීම සහ අධික ලෙස මසුන් ඇල්ලීම ඇතුළත් වේ.

### වනජීවී 
ගිනියා-බිසාව් යනු ජෛව විවිධත්වයෙන් පොහොසත් බටහිර අප්‍රිකානු රටකි.

#### ක්ෂීරපායින් 
##### විලෝපිකයන් 
ගිනි-බිසවු හි බොහෝ විලෝපික විශේෂවල තත්ත්වය පිළිබඳව තවමත් බොහෝ විවාද පවතී. මෙය අර්ධ වශයෙන්, රටේ බොහෝ ප්‍රදේශ අධ්‍යයනයට ලක් නොවී පවතින නිසා සහ බොහෝ විලෝපික විශේෂවල ගුප්ත ස්වභාවය නිසාය. නිදසුනක් වශයෙන්, IUCN රතු ලැයිස්තුවේ තර්ජනයට ලක් වූ විශේෂයන් විසින් සිංහයා පිළිබඳ 2014 තක්සේරුවේදී සිංහයා ගිනි-බිසවු හි සමහර විට වඳ වී ගොස් ඇති බවට ලැයිස්තුගත කර ඇත. කෙසේ වෙතත්, 2016 දී ගිනිකොන දිග බෝයි කලාපයේ කැමරා උගුලක සිංහයෙකුගේ පින්තූරයක් තවමත් සටහන් විය.

* සිංහයා (*Panthera leo*)
* දිවියා *(Panthera pardus)*
* අප්‍රිකානු වල් බල්ලා *(Lycaon pictus)*
* අප්‍රිකානු රන්වන් බළලා (*Caracal aurata*)
* කැරකල් (*Caracal caracal*)
* සර්වල් *(Leptailurus serval)*
* පැල්ලම් සහිත හයිනා *(Crocuta crocuta)*
* අප්‍රිකානු වල් බළලා (*Felis lybica*)

##### ප්‍රයිමේටාවන් 
* බටහිර චිම්පන්සියා (*Pan troglodytes verus*)

##### ශාක භක්ෂකයන් 
* රතු ගංගා ඌරා
* වෝර්තෝග්

#### කුරුල්ලන් 
* නිල් හිස ලී පරෙවියා
* අයිරිස් ග්ලෙන්සි-ස්ටාර්ලින්

#### උරගයන් 
* *බිටිස් රයිනෝසිරස්*

#### සාගර ජීවින් 
ගිනි-බිසවු හි නිවර්තන සමුද්‍ර පරිසරය, විශේෂයෙන් බිජාගෝස් දූපත් සමූහය සහ ඒ අවට මුහුදු ජීවීන්ගේ ඉහළ විවිධත්වයක් ඇත. මත්ස්‍යයන් අතරට අප්‍රිකානු බටර් කැට්ෆිෂ්, මැලැප්ටෙරුරස් ඔක්සිඩෙන්ලිස්, පැරබල්නියස් සියෙරෙන්සිස් (කොම්බටූත් බ්ලෙනී), ඇනෙක්ටෙන්ස්, ඇන්සෝර්ජි, නිග්‍රිටා, ස්චල් සහ වෝටර්ලෝටි, පටි තුනකින් යුත් සමනල මාළු සහ ට්‍රැග්‍රිනිනස් ඇතුළු සයිනොඩොන්ටිස් කැට්ෆිෂ් විශේෂ පහක් ඇතුළත් වේ. කැස්බෑවන් විශේෂයෙන් බටහිර අප්‍රිකානු මඩ කැස්බෑවා ද ප්‍රමුඛ වේ.

## ආර්ථිකය 
ගිනි-බිසවු හි ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය ලොව පහළම අගයන්ගෙන් එකක් වන අතර එහි මානව සංවර්ධන දර්ශකය පෘථිවියේ පහළම අගයන්ගෙන් එකකි. ජනගහනයෙන් තුනෙන් දෙකකට වැඩි පිරිසක් දරිද්‍රතා රේඛාවට පහළින් ජීවත් වෙති. ආර්ථිකය ප්‍රධාන වශයෙන් කෘෂිකර්මාන්තය මත රඳා පවතී; මාළු, කජු සහ බිම් ගෙඩි එහි ප්‍රධාන අපනයන වේ.

දිගුකාලීන දේශපාලන අස්ථාවරත්වයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ආර්ථික ක්‍රියාකාරකම් අවපාතය, සමාජ තත්ත්වයන් පිරිහීම සහ සාර්ව ආර්ථික අසමතුලිතතාවයන් වැඩි වී ඇත. සූරිනාම් හැර ලෝකයේ වෙනත් ඕනෑම රටකට වඩා ගිනි-බිසවුහි (දින 233ක් හෝ සති 33ක් පමණ) නව ව්‍යාපාරයක් ලියාපදිංචි කිරීමට සාමාන්‍යයෙන් වැඩි කාලයක් ගතවේ.

රටේ ප්‍රධාන දේශපාලන පක්ෂ විසින් ස්ථාවරත්ව ගිවිසුමක් අත්සන් කිරීමෙන් පසුව, IMF පිටුබලය ලබන ව්‍යුහාත්මක ප්‍රතිසංස්කරණ වැඩසටහනකට මග පාදමින් ගිනියා-බිසවු ආර්ථික ප්‍රගතියක් පෙන්නුම් කිරීමට පටන් ගෙන ඇත.

වසර කිහිපයක ආර්ථික පසුබෑමෙන් සහ දේශපාලන අස්ථාවරත්වයකින් පසුව, 1997 දී, ගිනි-බිසවු CFA ෆ්‍රෑන්ක් මූල්‍ය පද්ධතියට ඇතුළු වූ අතර එමඟින් යම් අභ්‍යන්තර මූල්‍ය ස්ථාවරත්වයක් ඇති විය. 1998 සහ 1999 දී සිදු වූ සිවිල් යුද්ධය සහ 2003 සැප්තැම්බරයේ හමුදා කුමන්ත්‍රණයක් නැවතත් ආර්ථික ක්‍රියාකාරකම් කඩාකප්පල් කළ අතර, ආර්ථික හා සමාජ යටිතල ව්‍යුහයේ සැලකිය යුතු කොටසක් නටඹුන් බවට පත් කරමින් දැනටමත් පුලුල්ව පැතිරී ඇති දරිද්‍රතාවය තීව්‍ර කළේය. 2004 මාර්තු මාසයේ පැවති පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයෙන් සහ 2005 ජූලි මාසයේ පැවති ජනාධිපතිවරණයෙන් පසුව, තවමත් බිඳෙනසුලු දේශපාලන වාතාවරණයක් තිබියදීත්, රට දිගුකාලීන අස්ථාවරත්වයෙන් ගොඩ ඒමට උත්සාහ කරයි.

2005 දී පමණ පටන්, ලතින් ඇමරිකාව පදනම් කරගත් මත්ද්‍රව්‍ය ජාවාරම්කරුවන්, අසල්වැසි බටහිර අප්‍රිකානු රටවල් කිහිපයක් සමඟ, කොකේන් සඳහා යුරෝපයට ප්‍රතිනැව්ගත කිරීමේ ස්ථානයක් ලෙස ගිනි-බිසවු භාවිතා කිරීමට පටන් ගත්හ. එක්සත් ජාතීන්ගේ නිලධාරියෙකු විසින් ජාතිය විස්තර කරන ලද්දේ "මත්ද්‍රව්‍ය රාජ්‍යයක්" බවට පත්වීමේ අවදානමක් ඇති බවයි. 2012 කුමන්ත්‍රණයෙන් පසු වැඩි වූ මත්ද්‍රව්‍ය ජාවාරම නැවැත්වීමට රජය සහ හමුදාව විසින් කර ඇත්තේ අල්ප වශයෙනි. ද ඉකොනොමිස්ට් සඟරාවට අනුව ගිනි-බිසවු රජය නීතිවිරෝධී මත්ද්‍රව්‍ය බෙදාහැරීම නිසා දිගින් දිගටම විනාශ වෙමින් පවතී. ගිනි-බිසවු යනු අප්‍රිකාවේ ව්‍යාපාර නීතිය සමගි කිරීම සඳහා වූ සංවිධානයේ (OHADA) සාමාජිකයෙකි.

## සමාජය 
### ජනවිකාසය 
ලෝක ජනගහන අපේක්ෂාවන් 2022 සංශෝධනයට අනුව, 1950 දී 518,000 ට සාපේක්ෂව 2021 දී ගිනියා-බිසාවු හි ජනගහනය 2,060,721 ක් විය. 2010 දී වයස අවුරුදු 15 ට අඩු ජනගහනයේ අනුපාතය 41.3%, 55.4% ක් වයස අවුරුදු 15 සහ 65 අතර වයස්වල පසුවන අතර, 3.3% වයස අවුරුදු 65 හෝ ඊට වැඩි විය.

### ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් 
ගිනි-බිසවු හි ජනගහනය වාර්ගික වශයෙන් විවිධ වන අතර විවිධ භාෂා, සිරිත් විරිත් සහ සමාජ ව්‍යුහයන් ඇත.

බිසවු-ගිනියන් පහත ජනවාර්ගික කණ්ඩායම්වලට බෙදිය හැකිය:

පෘතුගීසි ස්වදේශිකයන් බිසවු-ගිනියන් ඉතා කුඩා ප්‍රතිශතයකි. පැරනි ආසියානු පෘතුගීසි යටත් විජිතයක් වූ මැකාවුහි මිශ්‍ර පෘතුගීසි සහ කැන්ටනීස් සම්භවයක් ඇති වෙළඳුන් සහ වෙළෙන්දන් මෙයට ඇතුළත් වේ.

### භාෂා 
කුඩා රටක් වුවද, ගිනිය-බිසවුහි ඔවුන්ගේම සංස්කෘතීන් සහ භාෂාවන් සහිත එකිනෙකින් ඉතා වෙනස් ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් කිහිපයක් ඇත. මෙයට හේතුව ගිනි-බිසවු අප්‍රිකාව තුළ සරණාගත හා සංක්‍රමණික ප්‍රදේශයක් වීමයි. යටත් විජිතකරණය සහ වාර්ගික මිශ්‍ර කිරීම පෘතුගීසි සහ ක්‍රියෝල් හෝ ක්‍රියෝලෝ ලෙස හඳුන්වන පෘතුගීසි ක්‍රියෝල් ගෙන ආවේය.

නිදහසින් පසු ගිනි-බිසවු හි එකම නිල භාෂාව වන සම්මත පෘතුගීසි භාෂාව බොහෝ විට දෙවන භාෂාවක් ලෙස කථා කරයි, ස්වදේශික කථිකයන් කිහිප දෙනෙකු සිටින අතර එහි භාවිතය බොහෝ විට බුද්ධිමය හා දේශපාලන ප්‍රභූන්ට සීමා වේ. එය යටත් විජිත පාලනයේ උරුමයක් ලෙස රජයේ සහ ජාතික සන්නිවේදනයේ භාෂාවයි. ප්‍රාථමික මට්ටමේ සිට තෘතීයික මට්ටම් දක්වා පාසල් අධ්‍යාපනය පෘතුගීසි භාෂාවෙන් පවත්වනු ලබන අතර, ඕනෑම විධිමත් අධ්‍යාපනයක් සඳහා ප්‍රවේශය ඇත්තේ ළමුන්ගෙන් 67%කට පමණි. දත්ත වලට අනුව පෘතුගීසි කතා කරන්නන් සංඛ්‍යාව 11% සිට 15% දක්වා පරාසයක පවතී. පෘතුගීසි ක්‍රියෝල් භාෂාව ජනගහනයෙන් 44%ක් විසින් කතා කරන අතර ජනගහනයෙන් වැඩි ප්‍රමාණයක් සඳහා විවිධ කණ්ඩායම් අතර ඵලදායී ලෙස භාෂා භාෂාව වේ. බොහෝ පෘතුගීසි සහ මෙස්ටිකෝස් කථිකයන්ට අප්‍රිකානු භාෂාවන්ගෙන් එකක් සහ අමතර භාෂා ලෙස ක්‍රියෝල් ඇත. ජනවාර්ගික අප්‍රිකානු භාෂා ඔවුන්ගේ අඩු කීර්තිය තිබියදීත්, ඕනෑම තත්වයක් තුළ අධෛර්යමත් නොවේ. මෙම භාෂා එකම ජනවාර්ගික පසුබිමක පුද්ගලයින් අතර සම්බන්ධකය වන අතර දිනපතා ගම්වල, අසල්වැසියන් හෝ මිතුරන් අතර, සාම්ප්‍රදායික හා ආගමික උත්සවවලදී මෙන්ම නාගරික සහ ග්‍රාමීය ජනතාව අතර සම්බන්ධතා සඳහාද භාවිතා වේ. කෙසේ වෙතත්, මෙම භාෂා කිසිවක් ගිනි-බිසවුහි ප්‍රමුඛ නොවේ.
### ආගම් 
විවිධ අධ්‍යයනවලින් පෙනී යන්නේ ගිනියා-බිසාවු හි ජනගහනයෙන් අඩකට වඩා මඳක් අඩු ප්‍රමාණයක් මුස්ලිම් වන අතර සැලකිය යුතු සුළුතරයක් ජන ආගම් හෝ ක්‍රිස්තියානි ආගම අනුගමනය කරන බවයි. CIA World Factbook හි 2020 ඇස්තමේන්තුවට අනුව ජනගහනය 46.1% මුස්ලිම්, 30.6% ජන ආගම් අනුගමනය කරන, 18.9% ක්‍රිස්තියානි, 4.4% වෙනත් හෝ අනුබද්ධ නොවන බව සඳහන් කර ඇත. 2010 දී, Pew පර්යේෂණ සමීක්ෂණයකින් තීරණය වූයේ ජනගහනය 45.1% මුස්ලිම් සහ 19.7% ක්‍රිස්තියානි, 30.9% ජන ආගම සහ 4.3 වෙනත් ඇදහිලි අනුගමනය කරන බවයි.. 2015 Pew-Templeton අධ්‍යයනයකින් හෙළි වූයේ ජනගහනය 45.1% මුස්ලිම්, 30.9% ජන ආගම් අදහන, 19.7% ක්‍රිස්තියානි සහ 4.3% අනුබද්ධ නොවන බවයි. ARDA විසින් 2020 දී මුස්ලිම් ජනගහනයේ කොටස 44.7% ක් වනු ඇතැයි පුරෝකථනය කර ඇත. ජනගහනයෙන් 41.2% ක් ජනවාර්ගික ආගම් අදහන අය ලෙස ද 13% ක් ක්‍රිස්තියානීන් ලෙස ද ඇස්තමේන්තු කර ඇත.

මුස්ලිම්වරුන් අතර ආගමික අනන්‍යතාවය සම්බන්ධයෙන්, Pew වාර්තාවක් ගිනි බිසවුහි පවතින නිකායික අනන්‍යතාවයක් නොමැති බව තීරණය කළේය. ගිනි බිසවු ටැන්සානියාව, උගන්ඩාව, ලයිබීරියාව, නයිජීරියාව සහ කැමරූන් වැනි අනෙකුත් උප සහරානු රටවල් සමඟ මෙම වෙනස බෙදාහදා ගත්තේය. මෙම Pew පර්යේෂණය ද ප්‍රකාශ කළේ මෙම නිශ්චිත අධ්‍යයනයේ කිසිදු පැහැදිලි ආධිපත්‍ය නිකායික අනන්‍යතාවයක් නොමැති බව ප්‍රකාශ කරන ලද රටවල් වැඩි වශයෙන් සංකේන්ද්‍රණය වී ඇත්තේ උප සහරා අප්‍රිකාවේ බවයි. තවත් Pew වාර්තාවක්, ලෝක ආගම්වල අනාගතය, 2010 සිට 2050 දක්වා ඉස්ලාම් භක්තිකයින් ගිනි බිසවු හි ජනගහනයෙන් ඔවුන්ගේ කොටස වැඩි කරනු ඇතැයි පුරෝකථනය කරයි. උතුරු සහ නැගෙනහිර ප්‍රදේශවල මුස්ලිම්වරුන් ආධිපත්‍යය දරන අතර ක්‍රිස්තියානුවන් දකුණේ සහ වෙරළබඩ ප්‍රදේශවල ආධිපත්‍යය දරයි. රෝමානු කතෝලික පල්ලිය බොහෝ ක්‍රිස්තියානි ප්‍රජාවට හිමිකම් කියයි.

ජාත්‍යන්තර ආගමික නිදහස පිළිබඳ 2021 එක්සත් ජනපද රාජ්‍ය දෙපාර්තමේන්තුවේ වාර්තාවේ සඳහන් වන්නේ විවිධ ආගමික ප්‍රජාවන්ගේ නායකයින් දැනට පවතින ප්‍රජාවන් අත්‍යවශ්‍යයෙන්ම ඉවසා සිටින බව විශ්වාස කරන නමුත් රට තුළ නැඟී එන ආගමික මූලධර්මවාදය පිළිබඳ යම් කනස්සල්ලක් ප්‍රකාශ කරන බවයි. 2022 ජුලි මාසයේ දී, වැඩි වශයෙන් මුස්ලිම්වරුන් වෙසෙන ගැබු ප්‍රදේශයේ කතෝලික දේවස්ථානයක් විනාශ කරන ලද සිද්ධියක්, ඉස්ලාමීය අන්තවාදය රට තුළට රිංගා ගත හැකි බවට ක්‍රිස්තියානි ප්‍රජාව අතර කනස්සල්ලක් ඇති කළේය. කෙසේ වෙතත්, තවත් එවැනි සිදුවීම් සිදුවී නොමැති අතර, ඉස්ලාමීය අන්තවාදීන් සමඟ සෘජු සම්බන්ධතා මතුවී නොමැත.
### සෞඛ්‍ය 
2008 දී ගිනි බිසවු හි උපත ලද ගැහැණු දරුවෙකුගේ ආයු අපේක්ෂාව පිළිබඳ ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානයේ ඇස්තමේන්තුව අවුරුදු 49 ක් සහ පිරිමි ළමයෙකු සඳහා අවුරුදු 47 ක් විය. 2016 දී ආයු අපේක්ෂාව පිරිමින් සඳහා 58 ක් සහ කාන්තාවන් සඳහා 61 ක් දක්වා වර්ධනය වී ඇත.

වැඩිහිටි ජනගහනය අතර HIV ආසාදනය පැතිරීම 1.8%කි. අලුත උපන් බිළිඳුන් වෙත සම්ප්‍රේෂණය වීම වැලැක්වීම සඳහා ආසාදිත ගර්භනී කාන්තාවන්ගෙන් 20%කට පමණක් ප්‍රතිවෛරස් ආවරණයක් ලැබේ.

මැලේරියාව තවත් පදිංචිකරුවන් මරා දමයි; ජනගහනයෙන් 9%ක් ආසාදන වාර්තා කර ඇත, එය ඒඩ්ස් මෙන් තුන් ගුණයක මරණ ඇති කරයි. 2008 දී, මැලේරියා නාශක දැල් යට හෝ මැලේරියා මර්දන ඖෂධ සඳහා ප්‍රවේශය තිබුණේ පහට අඩු දරුවන්ගෙන් අඩකටත් වඩා අඩු ප්‍රමාණයකි.

අවට රටවල අනුපාතය අඩු වුවද, 2012 නොවැම්බර් මාසයේදී කොලරා අනුපාතය ඉහළ යන බව වාර්තා වූ අතර, රෝගීන් 1,500 ක් සහ මරණ 9 ක් වාර්තා විය. 2008 දී ගිනි බිසවු හි කොලරා වසංගතයක් 14,222 ක් පීඩාවට පත් වූ අතර 225 ක් මිය ගියේය.

### අධ්‍යාපනය 
වයස අවුරුදු 7 සිට 13 දක්වා අධ්‍යාපනය අනිවාර්ය වේ. වයස අවුරුදු තුනත් හයත් අතර ළමුන් සඳහා පෙර පාසල් අධ්‍යාපනය වෛකල්පිත වන අතර එහි මුල් අවධියයි. අධ්‍යාපනයේ මට්ටම් පහක් ඇත: පෙර පාසල්, මූලද්‍රව්‍ය සහ අනුපූරක මූලික අධ්‍යාපනය, සාමාන්‍ය සහ අනුපූරක ද්විතීයික අධ්‍යාපනය, සාමාන්‍ය ද්විතීයික අධ්‍යාපනය, තාක්ෂණික හා වෘත්තීය ඉගැන්වීම සහ උසස් අධ්‍යාපනය (විශ්ව විද්‍යාල සහ විශ්ව විද්‍යාල නොවන). මූලික අධ්‍යාපනය ප්‍රතිසංස්කරණයට ලක්ව ඇති අතර, දැන් වසර හයක අධ්‍යාපනයෙන් සමන්විත තනි චක්‍රයක් සාදයි. ද්විතීයික අධ්‍යාපනය බහුලව පවතින අතර චක්‍ර දෙකක් ඇත (7 සිට 9 දක්වා පන්ති සහ 10 සිට 11 දක්වා). Centro de Formação São João Bosco (2004 සිට) සහ Centro de Formação Luís Inácio Lula da Silva (2011 සිට) ඇතුළුව පෞද්ගලික පාසල් පිරිනැමීම් විවෘත කර ඇති නමුත්, රාජ්‍ය ආයතනවල වෘත්තීය අධ්‍යාපනය ක්‍රියාත්මක නොවේ. පිරිමි ළමයින් බඳවා ගැනීම ගැහැණු ළමයින්ට වඩා වැඩි ය. 1998 දී, දළ ප්‍රාථමික බඳවා ගැනීමේ අනුපාතය 53.5%ක් වූ අතර, කාන්තාවන් (40%) හා සසඳන විට පිරිමි (67.7%) සඳහා ඉහළ බඳවා ගැනීමේ අනුපාතයක් විය.

### ගැටුම් 
සාමාන්‍යයෙන්, ගිනියා-බිසාවු හි විවිධ ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් සාමකාමීව සහජීවනයෙන් ජීවත් වන නමුත් ගැටුම් ඇති වූ විට, ඔවුන් ගොඩබිමට ප්‍රවේශ වීම වටා කැරකීමට නැඹුරු වෙති.

## සංස්කෘතිය 
### මාධ්‍ය 
ගිනි බිසවු හි ජනමාධ්‍ය මුද්‍රණ, ගුවන්විදුලිය, රූපවාහිනිය සහ අන්තර්ජාලය ඇතුළත් වේ. "Conselho Nacional de Comunicação Social පුවත්පත් නියාමනය කරයි." රජය විසින් පවත්වාගෙන යනු ලබන ගිනි බිසවු ජාතික ගුවන් විදුලිය 1973 දී ආරම්භ වූ අතර ගිනි බිසවු රූපවාහිනිය 1987 දී ආරම්භ විය.

### සංගීතය 
ගිනි බිසවු හි සංගීතය සාමාන්‍යයෙන් රටේ ප්‍රාථමික සංගීත අපනයනය වන බහු රිද්මයානුකූල ගුම්බේ ප්‍රභේදය සමඟ සම්බන්ධ වේ. කෙසේ වෙතත්, සාමාන්‍යයෙන් සමමුහුර්තවාදී අප්‍රිකානු රටවල පවා ප්‍රධාන ධාරාවේ ප්‍රේක්ෂකයන්ගෙන් ගුම්බේ සහ අනෙකුත් ප්‍රභේදයන් ඉවත් කිරීමට සිවිල් නොසන්සුන්තාව සහ අනෙකුත් සාධක එකතු වී ඇත.

කබාසා යනු ගිනියා-බිසාවු හි ප්‍රාථමික සංගීත භාණ්ඩය වන අතර, එය අතිශය වේගවත් හා රිද්මයානුකූලව සංකීර්ණ නර්තන සංගීතයේ භාවිතා වේ. පෘතුගීසි පාදක වූ ක්‍රියෝල් භාෂාවක් වන ගිනි බිසවු ක්‍රියෝල් භාෂාවෙන් සෑම විටම පාහේ පද රචනය වන අතර, එය බොහෝ විට හාස්‍ය සහ මාතෘකා, වර්තමාන සිදුවීම් සහ මතභේද වටා කැරකෙයි.

ගුම්බේ යන වචනය සමහර විට සාමාන්‍ය ලෙස භාවිතා වේ, රටේ ඕනෑම සංගීතයක් හැඳින්වීමට, එය විශේෂයෙන් සඳහන් කරන්නේ රටේ ජන සංගීත සම්ප්‍රදායන් දහයක් පමණ ඒකාබද්ධ කරන අද්විතීය ශෛලියකට ය. ටීනා සහ ටින්ගා වෙනත් ජනප්‍රිය ප්‍රභේද වන අතර, ජන සම්ප්‍රදායන් තුළ අවමංගල්‍ය, ආරම්භ කිරීම් සහ වෙනත් චාරිත්‍ර වාරිත්‍රවල භාවිතා වන චාරිත්‍රානුකූල සංගීතය මෙන්ම බලන්ට බ්‍රොස්කා සහ කුසුන්ඩේ, මැන්ඩිංගා ජම්බඩොන් සහ බිසගෝස් දූපත් වල කුන්දරේ ශබ්දය ඇතුළත් වේ.

සාමාන්‍ය කෑම අතර සුප් සහ ස්ටූ ඇතුළත් වේ. සාමාන්‍ය අමුද්‍රව්‍ය වන්නේ අල, බතල, මඤ්ඤොක්කා, ළූණු, තක්කාලි සහ කෙසෙල්. කුළුබඩු, ගම්මිරිස් සහ මිරිස් ආහාර පිසීමේදී භාවිතා වේ, Aframomum melegueta බීජ (ගිනියා ගම්මිරිස්) ඇතුළුව.

### සිනමාව 
ෆ්ලෝරා ගෝමස් ජාත්‍යන්තර කීර්තිමත් චිත්‍රපට අධ්‍යක්ෂවරියකි; ඔහුගේ වඩාත් ප්‍රසිද්ධ චිත්‍රපටය වන්නේ Nha Fala (මගේ හඬ) ය. ගෝමස්ගේ Mortu Nega (මරණය ප්‍රතික්ෂේප විය) (1988) යනු ගිනි බිසවු හි මෙතෙක් නිපදවූ පළමු ප්‍රබන්ධ චිත්‍රපටය සහ දෙවන වෘතාන්ත චිත්‍රපටයයි. අධ්‍යක්ෂණය කරන ලද අතර එය 1992 කෑන්ස් සිනමා උළෙල හි Un Certain Regard කොටසේ තිරගත විය. ගෝමස් අප්‍රිකාව කේන්ද්‍ර කරගත් බොහෝ සිනමා උළෙලවල මණ්ඩලවල ද සේවය කර ඇත. නිළි බබෙටිඩා සද්ජෝ උපත ලැබුවේ ගිනි බිසවු හි බෆාටා හි ය.

### ක්‍රීඩා 
පාපන්දු යනු ගිනි බිසවු හි වඩාත් ජනප්‍රිය ක්‍රීඩාවයි. ගිනි බිසවු ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම Federação de Futebol da Guiné-Bissau හි අධිකාරිය යටතේ පවතී. ඔවුන් අප්‍රිකානු පාපන්දු සම්මේලනයේ (CAF) සහ FIFA හි සාමාජිකයෝ වෙති.

## මේවාද බලන්න 
* Outline of Guinea-Bissau
* Index of Guinea-Bissau-related articles

## සටහන් 

## යොමු කිරීම් 
ප්‍රවර්ගය:අප්‍රිකාව තුළ රටවල්
ප්‍රවර්ගය:එක්සත් ජාතීන්ගේ සාමාජික රාජ්‍ය