නවසීලන්තයේ සංස්කෘතිය

ආදි මාඕරිවරු, විශාල හා වඩා විවිධ වූ පරිසරයකට අදාළ අභියෝගවලට අනුකූලව, නිවර්තන කලාපීය නැගෙනහිර පොලිනීසියානු සංස්කෘතියට අනුවර්තනය වූ අතර, අවසානයේ ඔවුන්ගේම සුවිශේෂී සංස්කෘතියක් වර්ධනය කර ගත්හ. සමාජ සංවිධානය බොහෝ දුරට සාමුහික වූ අතර පවුල් (whānau), උප ගෝත්‍ර (hapū) සහ ගෝත්‍ර (iwi) ප්‍රධානියෙකු (rangatira) විසින් පාලනය කරන ලදී, ඔහුගේ තනතුර ප්‍රජාවේ අනුමැතියට යටත් විය. බ්‍රිතාන්‍ය සහ අයර්ලන්ත සංක්‍රමණිකයන් ඔවුන්ගේම සංස්කෘතියේ අංග නවසීලන්තයට ගෙන ආ අතර මාඕරි සංස්කෘතියට ද බලපෑම් කළහ. විශේෂයෙන් ක්‍රිස්තියානි ධර්මය හඳුන්වා දීමෙන් එය සිදු විය. කෙසේ වෙතත්, මාඕරිවරු තවමත් තම ගෝත්‍රික කණ්ඩායම් කෙරෙහි දක්වන පක්ෂපාතීත්වය ඔවුන්ගේ අනන්‍යතාවයේ අත්‍යවශ්‍ය කොටසක් ලෙස සලකන අතර, මාඕරි ඥාතිත්ව භූමිකාවන් අනෙකුත් පොලිනීසියානු ජනතාවගේ භූමිකාවන්ට සමාන වේ. මෑතකදී, ඇමරිකානු, ඕස්ට්‍රේලියානු, ආසියානු සහ අනෙකුත් යුරෝපීය සංස්කෘතීන් නවසීලන්තයට බලපෑම් කර ඇත. ලෝකයේ විශාලතම පොලිනීසියානු උත්සවය වන පැසිෆිකා, දැන් ඕක්ලන්ඩ් හි වාර්ෂික සිදුවීමක් වීමත් සමඟ මාඕරි නොවන පොලිනීසියානු සංස්කෘතීන් ද පැහැදිලිව පෙනේ.

නවසීලන්තයේ මුල් කාලයේ පැවති ග්‍රාමීය ජීවිතය නවසීලන්ත වැසියන් රළු, කඩිසර ගැටලු විසඳන්නන් ලෙස නිරූපණය කිරීමට හේතු විය. නිහතමානී බව අපේක්ෂා කළ අතර, ඉහළ ජයග්‍රහණ ලබන්නන්ට දැඩි විවේචන එල්ල වූ "උසස් පොපි සින්ඩ්‍රෝමය" හරහා එය ක්‍රියාත්මක විය. එකල නවසීලන්තය බුද්ධිමය රටක් ලෙස නොදැන සිටියේය. 20 වැනි සියවසේ මුල් භාගයේ සිට 1960 ගණන්වල අග භාගය වන තුරු, මාඕරිවරුන් බ්‍රිතාන්‍ය නවසීලන්ත වැසියන් බවට පත් කිරීමට උත්සාහ කිරීම මගින් මාඕරි සංස්කෘතිය යටපත් කරන ලදී. 1960 ගණන්වලදී, උසස් අධ්‍යාපනය වඩාත් ප්‍රවේශ විය හැකි වූ විට සහ නගර පුළුල් වීමත් සමඟ නාගරික සංස්කෘතිය ආධිපත්‍යය දැරීමට පටන් ගත්තේය. කෙසේ වෙතත්, නවසීලන්තයේ කලාව, සාහිත්‍යය සහ මාධ්‍ය තුළ ග්‍රාමීය රූප සහ තේමා පොදු වේ.

නවසීලන්තයේ ජාතික සංකේත ස්වභාවික, ඓතිහාසික සහ මාඕරි මූලාශ්‍ර මගින් බලපෑම් කර ඇත. රිදී පර්ණාංගය හමුදා ලාංඡන සහ ක්‍රීඩා කණ්ඩායම් නිල ඇඳුම් මත දිස්වන සංකේතයකි. නවසීලන්තයටම ආවේණික යැයි සලකනු ලබන ජනප්‍රිය සංස්කෘතික අයිතම "කිවියනා" ලෙස හැඳින්වේ. බොහෝ මාඕරි කැටයම්වල මිනිස් රූප ඇතුළත් වන අතර, සාමාන්‍යයෙන් ඇඟිලි තුනක් සහ ස්වභාවික පෙනුමක් ඇති, විස්තරාත්මක හිසක් හෝ ශෛලීගත අනුවාදයක් දක්නට ලැබේ. සර්පිලාකාර, වැටි, කැපීම් සහ මාළු කොරපොතු වලින් සමන්විත මතුපිට රටා බොහෝ කැටයම් අලංකාර කරයි. ප්‍රමුඛ මාඕරි ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය සංකේතාත්මක කැටයම් සහ නිදර්ශන වලින් සරසා ඇති කැටයම් කළ රැස්වීම් ශාලා (wharenui) වලින් සමන්විත විය. මෙම ගොඩනැගිලි මුලින් නිර්මාණය කර ඇත්තේ විවිධ අභිමතාර්ථ හෝ අවශ්‍යතා අනුව නිරන්තරයෙන් ප්‍රතිනිර්මාණය කිරීමට, වෙනස් කිරීමට සහ අනුවර්තනය කිරීමටය.

මාඕරිවරු ගොඩනැගිලිවල සුදු ලී, ඔරු සහ සොහොන් කොත් රතු (රතු ඕචර් සහ මෝර මේද මිශ්‍රණයක්) සහ කළු (කළු පැහැති සබන් වලින් සාදන ලද) තීන්ත භාවිතයෙන් සරසා, පක්ෂීන්, උරගයින් සහ වෙනත් මෝස්තර ගුහා බිත්ති මත පින්තාරු කළහ. ගම් මිශ්‍ර කළ වර්ණ සහිත සබන් වලින් සමන්විත මාඕරි පච්ච (moko) අස්ථි හැඩැති නියනක් භාවිතා කර සම මත කැටයම් කරන ලදී. යුරෝපීය පැමිණීමෙන් පසු සිතුවම් සහ ඡායාරූප භූ දර්ශන මගින් ආධිපත්‍යය දැරූ අතර, මුලින් ඒවා කලා කෘති ලෙස නොව නවසීලන්තයේ සත්‍ය නිරූපණයන් ලෙස සැලකේ. මාඕරිවරුන්ගේ ඡායාරූප ද සුලභ වූ අතර, මුල් චිත්‍ර ශිල්පීන් බොහෝ විට ඔවුන් ශිෂ්ටාචාරයෙන් අපිරිසිදු පරමාදර්ශී ජාතියක් ලෙස නිරූපණය කළහ. 1960 සහ 1970 ගණන්වලදී, බොහෝ කලාකරුවන් සාම්ප්‍රදායික මාඕරි සහ බටහිර ශිල්පීය ක්‍රම ඒකාබද්ධ කර අද්විතීය කලා ආකෘති නිර්මාණය කළහ. නවසීලන්ත කලාව සහ ශිල්ප ක්‍රම ක්‍රමයෙන් ජාත්‍යන්තර ප්‍රේක්ෂක පිරිසක් වෙත ළඟා වූ අතර, 2001 දී වැනීසියේ බයිනාලේ හි සහ 2004 දී නිව් යෝර්ක් හි "Paradise Now" ප්‍රදර්ශනයෙන් එය සනාථ විය.

මාඕරි සළු සවිඤ්ඤ හණ කෙඳි වලින් සාදා ඇති අතර කළු, රතු සහ සුදු ත්‍රිකෝණ, දියමන්ති සහ වෙනත් ජ්‍යාමිතික හැඩතල වලින් රටා කර ඇත. ග්‍රීන්ස්ටෝන් කරාබු සහ මාල බවට පත් කරන ලද අතර, වඩාත් ප්‍රකට මෝස්තරය වූයේ හෙයි-ටිකී, එහි හිස පැත්තට නැඹුරු කර හරස් අතට වාඩි වී සිටින විකෘති වූ මිනිස් රූපයකි. යුරෝපීයයන් නවසීලන්තයට ඉංග්‍රීසි විලාසිතා ආචාර විධි ගෙන ආ අතර, 1950 දශකය වන තුරු බොහෝ මිනිසුන් සමාජ අවස්ථාවන් සඳහා සරසා ගත්හ. එතැන් සිට ප්‍රමිතීන් ලිහිල් වී ඇති අතර නවසීලන්ත විලාසිතා අනියම්, ප්‍රායෝගික සහ නීරස බවට කීර්තියක් ලබා ඇත. කෙසේ වෙතත්, 2000 සිට දේශීය විලාසිතා කර්මාන්තය සැලකිය යුතු ලෙස වර්ධනය වී ඇති අතර, අපනයන දෙගුණයක් වී ඇති අතර, ස්ථාපිත වෙළඳ නාම ගණනක් 50 ක් පමණ දක්වා වැඩි වී ඇති අතර, සමහර වෙළඳ නාම ජාත්‍යන්තර පිළිගැනීමක් ලබා ඇත. බොහෝ මුල් ඉංග්‍රීසි සාහිත්‍යය බ්‍රිතාන්‍යයෙන් ලබා ගත් අතර, දේශීය ප්‍රකාශන අලෙවිසැල් වැඩි වූ 1950 දශකය වන තුරු නවසීලන්ත සාහිත්‍යය පුළුල් ලෙස ප්‍රචලිත වීමට පටන් ගත්තේ නැත. තවමත් ගෝලීය ප්‍රවණතා (නවීනවාදය) සහ සිදුවීම් (මහා අවපාතය) මගින් බොහෝ දුරට බලපෑම් කළද, 1930 ගණන්වල ලේඛකයින් නවසීලන්තයේ ඔවුන්ගේ අත්දැකීම් කෙරෙහි වැඩි අවධානයක් යොමු කරන කථා වර්ධනය කිරීමට පටන් ගත්හ. මෙම කාලය තුළ සාහිත්‍යය පුවත්පත් කලාවෙන් වඩාත් ශාස්ත්‍රීය ලුහුබැඳීමකට වෙනස් විය. ලෝක යුද්ධවලට සහභාගී වීම සමහර නවසීලන්ත ලේඛකයින්ට නවසීලන්ත සංස්කෘතිය පිළිබඳ නව දැක්මක් ලබා දුන් අතර යුද්ධයෙන් පසු විශ්ව විද්‍යාල ව්‍යාප්තියත් සමඟ දේශීය සාහිත්‍යය සමෘද්ධිමත් විය. ඩනඩින් යනු UNESCO හි සාහිත්‍ය නගරයකි.

### මාධ්‍ය සහ විනෝදාස්වාදය 
නවසීලන්ත සංගීතයට බ්ලූස්, ජෑස්, කන්ට්‍රි, රොක් ඇන්ඩ් රෝල් සහ හිප් හොප් වැනි සංගීත ප්‍රභේදවලින් බලපෑම් ලැබී ඇති අතර, මෙම ප්‍රභේද බොහොමයකට අනන්‍ය වූ නවසීලන්ත අර්ථකථනයක් ලබා දී ඇත. මාඕරිවරු චාරිත්‍රානුකූල රංගනයන්, ශෝක ගී සහ ප්‍රේම ගීත ඇතුළු ගීත සහ ගායනා වටා විවිධ සංගීත සම්ප්‍රදායන් වර්ධනය කළහ. නළා සහ බෙර වාදනය වැනි උපකරණ (taonga pūoro), අධ්‍යාත්මික මෙවලම්, විනෝදාස්වාදය සහ සංඥා කිරීමේ උපකරණ ලෙස භාවිතා කිරීමට පටන් ගත්තේය. මුල් පදිංචිකරුවන් ඔවුන්ගේ වාර්ගික සංගීතය ගෙන ආ අතර, පිත්තල සංගීත කණ්ඩායම් සහ ගායනා සංගීතය ජනප්‍රිය වූ අතර, 1860 ගණන්වලදී සංගීතඥයන් නවසීලන්තයේ සංචාරය කිරීමට පටන් ගත්හ. 20 වැනි සියවසේ මුල් භාගයේදී පයිප්ප සංගීත කණ්ඩායම් පුළුල් ලෙස ව්‍යාප්ත විය. නවසීලන්ත පටිගත කිරීමේ කර්මාන්තය 1940 සිට දියුණු වීමට පටන් ගත් අතර, බොහෝ නවසීලන්ත සංගීතඥයන් බ්‍රිතාන්‍යයේ සහ එක්සත් ජනපදයේ සාර්ථකත්වය ලබා ඇත. Recorded Music NZ විසින් වාර්ෂිකව නවසීලන්ත සංගීත සම්මාන පවත්වනු ලැබේ; මෙම සම්මාන මුලින්ම 1965 දී Reckitt & Colman විසින් Loxene Golden Disc සම්මාන ලෙස පවත්වන ලදී. Recorded Music NZ විසින් රටේ නිල සතිපතා ගී දර්ශකය ද ප්‍රකාශයට පත් කරයි.
නවසීලන්තයේ රාජ්‍ය ගුවන්විදුලිය 1922 දී හඳුන්වා දෙන ලදී. රාජ්‍ය සතු රූපවාහිනී සේවාවක් 1960 දී ආරම්භ විය. 1980 ගණන්වල නියාමනය ලිහිල් කිරීමත් සමඟ ගුවන්විදුලි සහ රූපවාහිනී මධ්‍යස්ථාන සංඛ්‍යාවේ හදිසි වැඩිවීමක් දක්නට ලැබුණි. නවසීලන්ත රූපවාහිනිය මූලික වශයෙන් ඇමරිකානු සහ බ්‍රිතාන්‍ය වැඩසටහන් විකාශනය කරන අතර, බොහෝ ඕස්ට්‍රේලියානු සහ දේශීය වැඩසටහන් ද විකාශනය කරයි. 1970 ගණන්වලදී නවසීලන්ත චිත්‍රපට සංඛ්‍යාව සැලකිය යුතු ලෙස වැඩි විය. 1978 දී නවසීලන්ත චිත්‍රපට කොමිසම දේශීය චිත්‍රපට නිෂ්පාදකයින්ට සහාය වීම ආරම්භ කළ අතර, බොහෝ චිත්‍රපට ජාත්‍යන්තර ප්‍රේක්ෂක පිරිසක් ලබා ගත් අතර, සමහර ඒවාට ජාත්‍යන්තර පිළිගැනීමක් ලැබුණි. රටේ විවිධ දර්ශන සහ සංයුක්ත ප්‍රමාණය, සහ රජයේ දිරිගැන්වීම්, The Lord of the Rings සහ The Hobbit චිත්‍රපට ත්‍රිත්වය, Avatar, The Chronicles of Narnia, King Kong, Wolverine, The Last Samurai, The Power of the Dog, Alien Covenant, Mulan, සහ A Minecraft Movie වැනි ඉතා විශාල අයවැය සහ සුප්‍රකට නිෂ්පාදන නවසීලන්තයේ රූගත කිරීමට සමහර නිෂ්පාදකයින් දිරිමත් කර ඇත. නවසීලන්ත මාධ්‍ය කර්මාන්තය කුඩා සමාගම් සංඛ්‍යාවක් විසින් ආධිපත්‍යය දරන අතර, ඒවායින් බොහොමයක් විදේශීය හිමිකාරිත්වය දරයි, නමුත් සමහර රූපවාහිනී සහ ගුවන්විදුලි මධ්‍යස්ථානවල හිමිකාරිත්වය රාජ්‍යය සතුය. 1994 සිට, Freedom House විසින් නවසීලන්තයේ පුවත්පත් නිදහස ඉහළම විස්ස අතර අඛණ්ඩව ශ්‍රේණිගත කර ඇති අතර, 2015 වන විට 19 වැනි නිදහස්ම මාධ්‍යය ලෙස එය සැලකේ.

### ආහාර පිසීම 
ජාතික ආහාර වර්ග "පැසිෆික් රිම්" ලෙස විස්තර කර ඇති අතර, එයට ස්වදේශික මාඕරි ආහාර සහ යුරෝපය, පොලිනීසියාව සහ ආසියාවේ පදිංචිකරුවන් සහ සංක්‍රමණිකයන් විසින් හඳුන්වා දුන් විවිධ සූපශාස්ත්‍ර සම්ප්‍රදායන් ඇතුළත් වේ. නවසීලන්තය ගොඩබිම සහ මුහුදෙන් නිෂ්පාදන ලබා දෙයි—ඉරිඟු, අර්තාපල් සහ ඌරන් වැනි බොහෝ භෝග සහ පශු සම්පත්, මුල් යුරෝපීය පදිංචිකරුවන් විසින් ක්‍රමානුකූලව හඳුන්වා දෙන ලදී. සුවිශේෂී අමුද්‍රව්‍ය හෝ කෑම වර්ග අතරට බැටළු මස්, සැමන්, කුරා (පොකිරිස්සන්), බ්ලෆ් බෙල්ලන්, වයිට්බයිට්, පෝවා (අබලෝන්), මට්ටි, ස්කොලප්,පිපි සහ ටුවාටුවා (නවසීලන්ත බෙල්ලන් වර්ග), කුමාර (බතල), කිවිෆෘට්, තමරිලෝ, සහ පැව්ලෝවා (ජාතික අතුරුපසක් ලෙස සැලකේ) ඇතුළත් වේ.'''

### ක්‍රීඩාව 
නවසීලන්තයේ ක්‍රීඩා කරන ප්‍රධාන ක්‍රීඩා සංග්‍රහ බොහොමයක් බ්‍රිතාන්‍ය සම්භවයක් ඇත. රග්බි යූනියන් ජාතික ක්‍රීඩාව ලෙස සැලකෙන අතර, වැඩිම ප්‍රේක්ෂකයන් ආකර්ෂණය කරයි. වැඩිහිටි සහභාගීත්ව අනුපාත ඉහළම මට්ටමක පවතින්නේ ගොල්ෆ්, නෙට්බෝල්, ටෙනිස් සහ ක්‍රිකට් වන අතර, තරුණයින් අතර නෙට්බෝල්, රග්බි යූනියන් සහ පාපන්දු විශේෂයෙන් ජනප්‍රිය වේ. අශ්ව රේසිං නවසීලන්තයේ වඩාත් ජනප්‍රිය ප්‍රේක්ෂක ක්‍රීඩා වලින් එකක් වන අතර එය 1960 ගණන්වල "රග්බි, රේසිං, සහ බියර්" උප සංස්කෘතියේ කොටසක් විය. නවසීලන්ත නව යෞවනයන්ගෙන් 54% ක් පමණ පාසල් සඳහා ක්‍රීඩාවලට සහභාගී වේ. යුරෝපීය ක්‍රීඩාවලට මාඕරිවරුන්ගේ සහභාගීත්වය විශේෂයෙන් රග්බි ක්‍රීඩාවේදී පැහැදිලි වූ අතර, රටේ කණ්ඩායම ජාත්‍යන්තර තරඟ වලට පෙර සාම්ප්‍රදායික මාඕරි අභියෝගයක් වන හකා නර්තනය ඉදිරිපත් කරයි. නවසීලන්තය එහි අන්ත ක්‍රීඩා, වික්‍රමාන්විත සංචාරක ව්‍යාපාරය සහ ශක්තිමත් කඳු නැගීමේ සම්ප්‍රදාය සඳහා ප්‍රසිද්ධය, එය ශ්‍රීමත් එඩ්මන්ඩ් හිලරි වැනි කැපී පෙනෙන නවසීලන්ත ජාතිකයින්ගේ සාර්ථකත්වයෙන් දැකිය හැකිය. පාපැදි, මසුන් ඇල්ලීම, පිහිනීම, දිවීම, ට්‍රැම්පිං, ඔරු පැදීම, දඩයම් කිරීම, හිම ක්‍රීඩා, රළ සර්ෆින් සහ යාත්‍රා කිරීම වැනි අනෙකුත් එළිමහන් ක්‍රියාකාරකම් ද ජනප්‍රිය වේ. නවසීලන්තය 1995 සිට ඇමරිකානු කුසලාන රෙගාටා තරඟාවලියේදී නිතිපතා යාත්‍රා කිරීමේ සාර්ථකත්වයක් දැක ඇත. 1980 ගණන්වල සිට නවසීලන්තයේ වකා අමා (waka ama) ධාවන තරඟය කෙරෙහි නැවතත් උනන්දුවක් ඇති විය.

නවසීලන්තයට රග්බි යූනියන්, රග්බි ලීග්, නෙට්බෝල්, ක්‍රිකට්, සොෆ්ට්බෝල් සහ යාත්‍රා කිරීම යන ක්‍රීඩාවලදී තරඟකාරී ජාත්‍යන්තර කණ්ඩායම් ඇත. නවසීලන්තය 1908 සහ 1912 ග්‍රීෂ්ම ඔලිම්පික් උළෙලට ඕස්ට්‍රේලියාව සමඟ ඒකාබද්ධ කණ්ඩායමක් ලෙස සහභාගී වූ අතර, පසුව 1920 දී තනිවම සහභාගී විය. මෑත ඔලිම්පික් ක්‍රීඩා උළෙලවලදී පදක්කම්-ජනගහනය අනුපාතය අනුව රට ඉහළ ස්ථානයක් ලබා ඇත. ජාතික රග්බි යූනියන් කණ්ඩායම වන All Blacks ජාත්‍යන්තර රග්බි ඉතිහාසයේ වඩාත්ම සාර්ථක කණ්ඩායම වේ. ඔවුන් තුන් වතාවක් රග්බි ලෝක කුසලානය දිනා ඇත.

2025 ICC පිරිමි ටෙස්ට් කණ්ඩායම් ශ්‍රේණිගත කිරීම්වල නවසීලන්තය 100 ක ශ්‍රේණිගත කිරීමක් සමඟ 5 වැනි ස්ථානයට පත්ව ඇත.

## යොමු කිරීම්