නවාසා දූපතේ ඉතිහාසය

### 1504 සිට 1901 දක්වා 
1504 දී, ඔහුගේ සිව්වන මුහුදු ගමනේදී ජැමෙයිකාවේ අතරමං වූ ක්‍රිස්ටෝපර් කොලොම්බස්, උදව් සඳහා කාර්ය මණ්ඩල සාමාජිකයින් කිහිප දෙනෙකු කැනෝවෙන් හිස්පැනියෝලා වෙත යැවීය. අතරමගදී, ඔවුන් ජලය නොමැති දූපතට ගොඩ බැස්සේය. ඔවුන් එය නවාසා (නව-, ස්පාණ්ණ යන්නෙන් 'තැනිතලා' / 'ක්ෂේත්‍රය' සඳහා) ලෙස හැඳින්වූ අතර, නාවිකයින් ඉදිරි වසර 350 තුළ බොහෝ දුරට එයින් වැළකී සිටියහ. 1798 දී, ශාන්ත-ඩොමින්ගු පිළිබඳ ප්‍රකාශන සඳහා වඩාත් ප්‍රසිද්ධ ප්‍රංශ පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රීවරයෙකු වූ මෙඩරික් ලුවී එලී මොරෝ ඩි සෙන්ට්-මේරි, "ලා නවාස්" "ශාන්ත-ඩොමින්ගු සහ ජැමෙයිකාව අතර කුඩා දූපතක්" ලෙස හැඳින්වීය.

1801 සිට 1867 දක්වා, හයිටියේ අනුප්‍රාප්තික ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා මගින් නම් කරන ලද සහ නම් නොකළ යාබද දූපත් කෙරෙහි ස්වෛරීභාවය ප්‍රකාශ කරන ලදී, නමුත් 1874 වන තෙක් නවාසා නිශ්චිතව ලැයිස්තුගත කර නොතිබුණි.  1856 ගුවානෝ දූපත් පනත යටතේ ඇමරිකානු මුහුදු කපිතාන්වරයෙකු වූ පීටර් ඩන්කන් විසින් 1857 සැප්තැම්බර් 19 වන දින නවසා දූපත එක්සත් ජනපදය වෙනුවෙන් හිමිකම් කියන ලදී, දූපතේ තිබී සොයාගත් පොහොසත් ගුවානෝ නිධි සහ වෙනත් කිසිදු රජයක නීත්‍යානුකූල අධිකරණ බලයට යටත් නොවීම හෝ වෙනත් රජයක පුරවැසියන් විසින් අත්පත් කර නොගැනීම නිසාය.

හයිටි ඈඳා ගැනීමට විරෝධය පළ කළ නමුත් 1858 ජූලි 7 වන දින එක්සත් ජනපද ජනාධිපති ජේම්ස් බුකනන් ඇමරිකානු ප්‍රකාශයට සහාය දක්වමින් විධායක නියෝගයක් නිකුත් කරමින් එය ක්‍රියාත්මක කිරීම සඳහා හමුදා ක්‍රියාමාර්ගයක් ඉල්ලා සිටියේය. එතැන් සිට නවාසා දූපත එක්සත් ජනපදය විසින් සංස්ථාගත නොකළ භූමියක් ලෙස පවත්වාගෙන යනු ලැබේ (ඉන්සියුලර් නඩු වලට අනුව). 1890 නොවැම්බර් 24 වන දින ජෝන්ස් එදිරිව එක්සත් ජනපදය, 137 එක්සත් ජනපද 202 (1890), 224 දී එක්සත් ජනපද ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය, නවාසා දූපත එක්සත් ජනපදයට අදාළ යැයි සැලකිය යුතු බව තීරණය කළ අතර, එක්සත් ජනපද නීතිය යටතේ දිවයින සඳහා නීතිමය ඉතිහාසයක් නිර්මාණය කළේය, මුලින් ගුවානෝ දූපත් පනත යටතේ හිමිකම් පෑ අනෙකුත් බොහෝ දූපත් මෙන් නොව. හයිටියේ 1987 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව මගින් දිවයිනට එහි හිමිකම් පෑම පවත්වා ගෙන යන අතර, එය ග්‍රෑන්ඩ්'අන්ස් දෙපාර්තමේන්තුවේ කොටසක් ලෙස සැලකේ.

#### ගුවානෝ පතල් කැණීම සහ 1889 නවසා දූපත් කැරැල්ල 
ගුවානෝ පොස්පේට් යනු 19 වන සියවසේ මැද භාගයේදී ඇමරිකානු කෘෂිකර්මාන්තයේ ප්‍රධාන අංගයක් බවට පත් වූ උසස් කාබනික පොහොරකි. 1857 නොවැම්බර් මාසයේදී, ඩන්කන් තම සොයාගැනීමේ අයිතිය ජැමෙයිකාවේ ඇමරිකානු ගුවානෝ වෙළෙන්දෙකු වන ඔහුගේ සේවායෝජකයාට පැවරූ අතර, ඔහු ඒවා අලුතින් පිහිටුවන ලද බැල්ටිමෝර් හි නවාසා පොස්පේට් සමාගමට විකුණා දැමීය. ඇමරිකානු සිවිල් යුද්ධයට බාධා කිරීමෙන් පසු, සමාගම මේරිලන්ඩ් හි කළු කොන්ත්‍රාත් කම්කරුවන් 140 දෙනෙකු සඳහා බැරැක්ක නිවාස, සුදු අධීක්ෂකවරුන් සඳහා නිවාස, කම්මල් සාප්පුවක්, ගබඩා සහ පල්ලියක් සහිත නවාසා හි විශාල පතල් පහසුකම් ඉදි කළේය.

පතල් කැණීම ආරම්භ වූයේ 1865 දී ය. කම්කරුවන් ඩයිනමයිට් සහ පික්-පොරව මගින් ගුවානෝව හාරා රේල් කාර් වලින් ලුලු බොක්කෙහි ගොඩබෑමේ ස්ථානයට ගෙන ගිය අතර, එහිදී එය ගෝනිවලට දමා සමාගමේ බාර්ක්, එස්.එස්. රොමැන්ස් වෙත මාරු කිරීම සඳහා බෝට්ටුවලට පහත් කරන ලදී. පැරණි සිතියම්වල පෙනෙන පරිදි ලුලු බොක්කෙහි වාසස්ථාන 'ලුලු නගරය' ලෙස හැඳින්වේ. දුම්රිය මාර්ග අවසානයේ රට අභ්‍යන්තරයට විහිදී ගියේය. 1875 සැප්තැම්බර් මාසයේදී, 1875 දරුණු ඉන්දියානෝලා සුළි කුණාටුව දිවයින පුරා හමා ගිය අතර, දුම්රිය මාර්ගය සහ සේවකයින්ගේ නිවාස ඇතුළුව සමාගමේ යටිතල පහසුකම් බොහොමයක් විනාශ කළේය. සමස්තයක් වශයෙන්, කුණාටුව දිවයිනේ ඇස්තමේන්තුගත ඩොලර් 25,000 ක හානියක් සිදු කළේය.

දරුණු නිවර්තන තාපය තුළ මාංශ පේශි බලයෙන් ගුවානෝ ඇදගෙන යාම, දිවයිනේ තත්වයන් පිළිබඳ පොදු අතෘප්තිය සමඟ එක්ව, අවසානයේ 1889 දී කෝලාහලයකට දායක වූ අතර, එහිදී අධීක්ෂකවරුන් පස් දෙනෙකු මිය ගියේය. එක්සත් ජනපද යුද නෞකාවක් මිනීමැරුම් චෝදනා මත වෙනම නඩු විභාග තුනක් සඳහා කම්කරුවන් 18 දෙනෙකු බැල්ටිමෝර් වෙත ආපසු යැවීය. කළු සහෝදර සමාජයක් වන ගැලීලියන් ධීවරයින්ගේ නියෝගය, ෆෙඩරල් උසාවියේදී පතල් කම්කරුවන් ආරක්ෂා කිරීම සඳහා මුදල් රැස් කළේය. මිනිසුන් ආත්මාරක්ෂාව සඳහා හෝ දැඩි ආශාවකින් ක්‍රියා කළ බවට තර්කය මත නඩුවක් ගොඩනැගීමට විත්තිකරු උත්සාහ කළ අතර එක්සත් ජනපදයට දිවයින කෙරෙහි අධිකරණ බලයක් නොමැති බව පවා කියා සිටියේය. මේරිලන්ඩ් බාර් එකට කැඳවන ලද පළමු කළු නීතිඥ ඊ. ජේ. වේරින්ග්, ආරක්ෂක නීති කණ්ඩායමේ කොටසක් විය. ජෝන්ස් එදිරිව එක්සත් ජනපදය ඇතුළු නඩු 1890 ඔක්තෝබර් මාසයේදී එක්සත් ජනපද ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණයට ගිය අතර, එය ගුවානෝ පනත ව්‍යවස්ථානුකූලව තීන්දු කළේය. පතල් කම්කරුවන් තිදෙනෙකු 1891 වසන්තයේ දී මරණ දඬුවම ක්‍රියාත්මක කිරීමට නියමිතව තිබුණි. රට පුරා කළු පල්ලි විසින් මෙහෙයවන ලද බිම් මට්ටමේ පෙත්සමක්, නඩු විභාග තුනෙන් සුදු ජූරි සභිකයින් විසින් ද අත්සන් කරන ලද අතර, ජනාධිපති බෙන්ජමින් හැරිසන් වෙත ළඟා වූ අතර, ඔහු 1891 එක්සත් ජනපද රාජ්‍ය දේශනයේ දී නඩුව සඳහන් කළේය. වෙනත් දේ අතර, ඔහු මෙසේ පැවසීය:

නවාසා හි ගුවානෝ පතල් කැණීම නැවත ආරම්භ වූයේ ඉතා අඩු මට්ටමකින් ය.

1898 දී, ස්පාඤ්ඤ-ඇමරිකානු යුද්ධය අතරතුර, පොස්පේට් සමාගම ස්පාඤ්ඤ කියුබාව සහ පුවර්ටෝ රිකෝවට ආසන්නව පැවතීම හේතුවෙන් නවාසා හි මෙහෙයුම් අත්හැර දැමීමට සිදු විය. සමාගමේ සභාපති ජෝන් එච්. ෆවුලර් සඳහන් කළේ යුද්ධය හේතුවෙන් දිවයිනට සැපයුම් ලබා දීමට නැව් සොයා ගැනීමට නොහැකි වූ බවත් ජුනි මාසය වන විට ඔහුගේ සේවකයින් ඉවත් කරනු ඇතැයි අපේක්ෂා කළ බවත්ය. මේරිලන්ඩ් සෙනෙට් සභික ආතර් පු ගෝර්මන්, සේවකයින් ඉවත් කර ගැනීමට උපකාර කිරීම සඳහා දිවයිනට සැපයුම් නැව් රැගෙන යාම සඳහා නාවික යුද නෞකාවක් ඉල්ලා සිටියේය. 1898 ජූලි මාසයේදී, හයිටි නාවික අද්මිරාල් හැමර්ටන් කිලික් සමඟ ඇති කරගත් ගිවිසුමක් අවලංගු කරමින්, නවාසා හි ඉතිරිව තිබූ උපකරණ සහ සැපයුම් ඉවත් කර ගැනීමට පොස්පේට් සමාගමට ඉඩ සැලසෙන පරිදි, හයිටි ජාතිකයන් පිරිසක් දූපත අත්පත් කරගෙන සමාගමේ වත්කම් අත්පත් කර ගත්හ. ඔවුන්ට යන්ත්‍රෝපකරණ ක්‍රියාත්මක කිරීමට නොහැකි වූ අතර පතල් කැණීම නතර විය. නවාසා පොස්පේට් සමාගම බංකොලොත් වූ අතර 1900 සැප්තැම්බර් මාසයේදී එක්සත් ජනපදයේ වෙන්දේසියේදී දිවයින විකුණන ලදී. විකිණීම පිළිබඳ ආරවුලක් හේතුවෙන් දිවයිනේ පතල් කැණීම නැවත ආරම්භ කිරීමේ උත්සාහයන් අඩාල වූ අතර 1900 දෙසැම්බර් සිට 1901 මැයි දක්වා නවස්සා හි කොන්ත්‍රාත් සේවකයින් හතර දෙනෙකු පාහේ අතහැර දමන ලදී. 1857 සහ 1898 අතර, දිවයිනෙන් ආසන්න වශයෙන් පවුම් මිලියන 1 (කිලෝග්‍රෑම් 450,000) පොස්පේට් නිධි ඉවත් කරන ලදී.

### 1901 සිට වර්තමානය දක්වා 
1905 දී, එක්සත් ජනපද ප්‍රදීපාගාර සේවය නවස්සා දූපත නව ප්‍රදීපාගාරයක් සඳහා හොඳ ස්ථානයක් ලෙස හඳුනා ගත්තේය. කෙසේ වෙතත්, ආලෝකය සඳහා සැලසුම් සෙමින් ඉදිරියට ගියේය. 1914 දී පැනමා ඇළ විවෘත කිරීමත් සමඟ, කියුබාව සහ හයිටි අතර සුළං මාර්ගය හරහා ඇමරිකානු නැගෙනහිර මුහුදු තීරය සහ ඇළ අතර නැව්ගත කිරීම නවස්සා ප්‍රදේශයේ වැඩි වූ අතර එය නාවික කටයුතු සඳහා අනතුරක් විය. 1913 දී නවාස්සා හි ප්‍රදීපාගාරයක් ඉදිකිරීම සඳහා කොංග්‍රසය ඩොලර් 125,000 ක් වෙන් කළ අතර, 1917 දී ප්‍රදීපාගාර සේවය මුහුදු මට්ටමේ සිට අඩි 395 (මීටර් 120) ක් උස දූපතේ 162-අඩි (මීටර 49) නවාස්සා දූපතේ ආලෝකය ඉදි කළේය. ඒ සමඟම, දිවයිනේ රැහැන් රහිත විදුලි පණිවුඩ මධ්‍යස්ථානයක් ස්ථාපිත කරන ලදී. 1929 දී ප්‍රදීපාගාර සේවය ස්වයංක්‍රීය බීකනයක් ස්ථාපනය කරන තෙක් එහි ජීවත් වීමට පාලකයෙකු සහ සහායකයින් දෙදෙනෙකු පවරන ලදී.

1939 දී ප්‍රදීපාගාර සේවාව අවශෝෂණය කිරීමෙන් පසු, එක්සත් ජනපද වෙරළාරක්ෂක බලකාය වාර්ෂිකව දෙවරක් ආලෝකයට සේවය කළේය. දෙවන ලෝක යුද්ධ කාලය සඳහා එක්සත් ජනපද නාවික හමුදාව නිරීක්ෂණ ස්ථානයක් පිහිටුවන ලදී. එතැන් සිට දූපත ජනාවාස වී නොමැත. හයිටියේ ධීවරයින්, ප්‍රධාන වශයෙන් නවස්සා අවට ජලයේ මසුන් අල්ලති.

1930 දී හයිටි වෙත පැරිෂ්-ස්මිත්සෝනියානු ගවේෂණයේ කොටසක් ලෙස, ස්මිත්සෝනියානු ස්වභාව විද්‍යාඥයින් වන ඇලෙක්සැන්ඩර් වෙට්මෝර් සහ වොස්ටන් පෙරිගෝ නවසා හි නතර වී දිවයිනේ පක්ෂීන් සහ අනෙකුත් භූමිෂ්ඨ සහ සමුද්‍ර වනජීවීන්ගේ උදාහරණ ලේඛනගත කර එකතු කළහ.

1917 සිට 1996 දක්වා, නවසා එක්සත් ජනපද වෙරළාරක්ෂක බලකායේ පරිපාලනය යටතේ පැවතුනි. 1996 දී, වෙරළාරක්ෂක බලකාය නවසා හි ආලෝකය විසුරුවා හරින ලද අතර එමඟින් දිවයින කෙරෙහි එහි උනන්දුව අවසන් විය. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, අභ්‍යන්තර දෙපාර්තමේන්තුව ප්‍රදේශයේ සිවිල් පරිපාලනය සඳහා වගකීම භාර ගත් අතර, දිවයින එහි දූපත් කටයුතු කාර්යාලය යටතේ තැබීය. සංඛ්‍යානමය අරමුණු සඳහා, නවසා යනු දැන් යල් පැන ගිය එක්සත් ජනපද විවිධ කැරිබියන් දූපත් යන යෙදුම සමඟ කාණ්ඩගත කර ඇති අතර දැන් එක්සත් ජනපද කුඩා පිටත දූපත් ලෙස ගුවානෝ දූපත් පනත යටතේ එක්සත් ජනපදය විසින් හිමිකම් කියන අනෙකුත් දූපත් සමඟ කාණ්ඩගත කර ඇත.

1997 දී, ඇමරිකානු ගැලවුම්කරුවෙකු වන බිල් වොරන්, ගුවානෝ දූපත් පනත මත පදනම්ව, රාජ්‍ය දෙපාර්තමේන්තුවට නවාසා හිමිකම ලබා දුන්නේය. 1997 මාර්තු 27 වන දින, අභ්‍යන්තර කටයුතු දෙපාර්තමේන්තුව එම ප්‍රකාශය ප්‍රතික්ෂේප කළේ, ගුවානෝ දූපත් පනත අදාළ වන්නේ, හිමිකම් පෑමේ අවස්ථාවේ දී, එක්සත් ජනපදයට "අදාළ නොවන" දූපත් සඳහා පමණක් බවයි. දෙපාර්තමේන්තුවේ මතය වූයේ, නවාසා එක්සත් ජනපදයට "අදාළ" බවත්, ගුවානෝ දූපත් පනත යටතේ "හිමිකම් පෑමට නොහැකි" බවත්ය.

#### ජාතික වනජීවී රැකවරණය 
වම|thumb|ඉදිරිපසින් ආලෝක පාලකයාගේ නිවාස සහිත නවාසා දූපතේ ප්‍රදීපාගාරය.
1999 සැප්තැම්බර් මාසයේදී, එක්සත් ජනපද මත්ස්‍ය හා වනජීවී සේවය විසින් නවාසා දූපත ජාතික වනජීවී සරණාගතය පිහිටුවන ලද අතර, එය දිවයින වටා අක්කර 1,344 (වර්ග කිලෝ මීටර 5.44) ක භූමි ප්‍රමාණයක් සහ නාවික සැතපුම් 12 (කිලෝ මීටර 22.2) ක සාගර වාසස්ථානයකින් සමන්විත වේ. එම වසරේම අගභාගයේදී, නවාසා සඳහා සම්පූර්ණ පරිපාලන වගකීම දූපත් කටයුතු කාර්යාලයෙන් එක්සත් ජනපද මත්ස්‍ය හා වනජීවී සේවයට මාරු කරන ලදී.
thumb|නවාසා ආලෝක පාලකයාගේ නිවාසයේ නටබුන්
කැරිබියන් දූපත් ජාතික වනජීවී සරණාගත සංකීර්ණයේ කොටසක් ලෙස නවාසා දූපත NWR පරිපාලනය කෙරේ. අනතුරුදායක වෙරළබඩ තත්ත්වයන් සහ විශේෂ වාසස්ථාන ආරක්ෂා කිරීම සඳහා, නවාසාව සාමාන්‍ය ජනතාවට වසා ඇති අතර, අමුත්තන්ට එහි භෞමික ජලයට හෝ ගොඩබිමට ඇතුළු වීමට මත්ස්‍ය හා වනජීවී සේවයෙන් අවසර අවශ්‍ය වේ.

දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසු, ආධුනික ගුවන්විදුලි ක්‍රියාකරුවන් ඉඳහිට භූමියෙන් ක්‍රියාත්මක වීමට පැමිණේ. ඇමරිකානු ගුවන්විදුලි රිලේ ලීගය විසින් නවාසාට "ආයතනික" (රට) තත්ත්වය ලබා දී ඇත. ඇමතුම් ලකුණ උපසර්ගය KP1 වේ. K1N ලෙස නම් කරන ලද මෙහෙයුම, සම්බන්ධතා 138,409 ක් ලබා ගත්තේය.
## යොමු කිරීම්