කිරිබාටි හි සංස්කෘතිය

කිරිබාටි හි ගීත (te anene) සහ නැටුම් (te mwaie) ඉතා ඉහළින් සලකනු ලැබේ.

### සංගීතය 
කිරිබාටි ජන සංගීතය සාමාන්‍යයෙන් පදනම් වී ඇත්තේ ශරීරයේ රිද්මයට අනුව වාදනය වන ගායනය හෝ වෙනත් හඬ ප්‍රකාශන මතය. නූතන කිරිබාටි හි පොදු ප්‍රසංග සාමාන්‍යයෙන් වාඩි වී සිටින ගායක කණ්ඩායමක් විසින් ගිටාරයක් සමඟ සිදු කරනු ලැබේ. කෙසේ වෙතත්, සිටගෙන නටන නැටුම් (Te Kaimatoa) හෝ ඉඟටිය නැටුම් (Te Buki) වල විධිමත් ප්‍රසංග අතරතුර, බෙර වාදනය සඳහා ලී පෙට්ටියක් භාවිතා කරයි. මෙම පෙට්ටිය, එය වටා වාඩි වී සිටින පිරිමි ගායක කණ්ඩායමක් විසින් එකවර පහර දෙන විට, හිස් සහ දෝංකාර දෙන හඬක් ලබා දෙන පරිදි ඉදිකර ඇත. සාම්ප්‍රදායික ගීත බොහෝ විට ආදරය තේමා කරගෙන ඇති අතර, තරඟකාරී, ආගමික, ළමා, දේශප්‍රේමී, යුද සහ මංගල ගීත ද පවතී. ජනප්‍රවාද සහ අර්ධ-ඓතිහාසික කථා සමඟ ගැළපෙන කූරු නැටුම් ද ඇත. මෙම කූරු නැටුම් හෝ තිරෙරේ (tirere) ("සීරෙරේ" ලෙස උච්චාරණය කෙරේ) ප්‍රධාන උත්සව වලදී පමණක් සිදු කෙරේ.
### නර්තනය 
කිරිබාටි නැටුම් අනෙකුත් පැසිෆික් දූපත් නැටුම් අතර කැපී පෙනෙන්නේ නර්තන ශිල්පියාගේ දිගු කළ දෑත් සහ හිසෙහි හදිසි කුරුල්ලෙකු වැනි චලනයන් අවධාරණය කිරීමෙනි. කිරිබාටි ධජයේ ඇති ෆ්‍රිගේට් පක්ෂියා (frigate bird) (Fregata minor) කිරිබාටි නැටුම් වල මෙම පක්ෂියෙකු වැනි ශෛලිය සංකේතවත් කරයි. බොහෝ නැටුම් සිටගෙන හෝ වාඩි වී සිටින ඉරියව්වලින් සිදු කෙරෙන අතර චලනය සීමිත හා අසමාන වේ. නර්තනයේදී සිනහවීම සාමාන්‍යයෙන් අශෝභන ලෙස සලකනු ලබන්නේ, එය විනෝදාස්වාදයක් පමණක් නොව කතන්දර කීමේ සහ නර්තන ශිල්පියාගේ දක්ෂතාවය, අලංකාරය සහ විඳදරාගැනීම ප්‍රදර්ශනය කිරීමේ ආකාරයක් ලෙස එහි ඇති මූලාරම්භය නිසාය.

### ආහාර පිසීම 
සාම්ප්‍රදායිකව, අයි-කිරිබාටි ජනයාගේ ප්‍රධාන ආහාරය වූයේ බහුලව ඇති මුහුදු ආහාර සහ පොල් ය. අටෝල්වල ඇති අහිතකර දේශගුණය හේතුවෙන් පිෂ්ඨය මත පදනම් වූ කාබෝහයිඩ්‍රේට් ප්‍රභවයන් බහුලව නොතිබුණි, උතුරු දෙසින් ඇති අටෝල් පමණක් නිරන්තර කෘෂිකර්මාන්තය සඳහා සුදුසු විය. ජාතික බෝගයක් වන බවායි (bwabwai) අනුභව කළේ ඌරු මස් සමඟ විශේෂ උත්සවවලදී පමණි.
ඔවුන්ගේ ආහාර වේලෙහි සාපේක්ෂව අඩු කාබෝහයිඩ්‍රේට් පරිභෝජනය සම්පූර්ණ කිරීම සඳහා, අයි-කිරිබාටි ජනයා බහුලව ඇති පන්දානස් (pandanus) සහ පොල් ගස්වල යුෂ සහ පලතුරු, තේ කරෙවේ (te karewe) (පොල් ගසේ නැවුම් දෛනික යුෂ) හෝ තේ ටුවායි (te tuae) (වියළි පන්දානස් කේක්) සහ පන්දානස් පලතුරු පල්ප් වලින් සාදන ලද තේ කබුබු (te kabubu) (වියළි පන්දානස් පිටි) සහ පොල් යුෂ වලින් සාදන ලද තේ කමයිමයි (te kamaimai) (පොල් යුෂ සිරප්) වැනි විවිධ පාන වර්ග සහ ආහාර බවට සැකසූහ.

දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසුව, බත් බොහෝ නිවෙස්වල දෛනික ප්‍රධාන ආහාරය බවට පත් විය; අදටත් එය එසේම වේ. බොහෝ මුහුදු ආහාර—විශේෂයෙන් මාළු—පොල් යුෂ, සෝයා සෝස් හෝ විනාකිරි මත පදනම් වූ ද්‍රව්‍ය සමග, බොහෝ විට මිරිස් සහ ළූණු සමග මිශ්‍ර කර, සෂිමි (sashimi) ආකාරයෙන් අනුභව කරනු ලැබේ.

පොල් කකුළුවන් සහ මඩ කකුළුවන් සාම්ප්‍රදායිකව මව්කිරි දෙන මව්වරුන්ට ලබා දෙන්නේ, මෙම මස්වලින් උසස් තත්ත්වයේ මව්කිරි නිෂ්පාදනය උත්තේජනය කරන බවට විශ්වාසයක් ඇති බැවිනි.

### ක්‍රීඩාව 
කිරිබාටි 1998 සිට පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලීය ක්‍රීඩා සඳහා සහ 2004 සිට ගිම්හාන ඔලිම්පික් සඳහා තරඟ කර ඇත. එය සිය පළමු ඔලිම්පික් සඳහා ක්‍රීඩකයන් තිදෙනෙකු යැවූ අතර, ඔවුන්ගෙන් දෙදෙනෙක් ධාවකයන් වූ අතර එක් අයෙක් බර ඉසිලීමේ ක්‍රීඩකයෙක් විය. ඩේවිඩ් කටෝටවු නම් බර ඉසිලීමේ ක්‍රීඩකයා 105 kg කාණ්ඩයෙන් රන් පදක්කමක් දිනා ගැනීමත් සමඟ 2014 පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලීය ක්‍රීඩා උළෙලේදී කිරිබාටි සිය පළමු පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලීය ක්‍රීඩා පදක්කම දිනා ගත්තේය.

පාපන්දු වඩාත් ජනප්‍රිය ක්‍රීඩාවයි. කිරිබාටි දූපත් පාපන්දු සම්මේලනය (KIFF) ඕෂනියා පාපන්දු සම්මේලනයේ ආශ්‍රිත සාමාජිකයෙකි, නමුත් ලෝක පාපන්දු පාලන ආයතනය වන ෆීෆා හි සාමාජිකයෙක් නොවේ. ඒ වෙනුවට, ඔවුන් ConIFA හි සාමාජිකයින් වේ. කිරිබාටි ජාතික කණ්ඩායම තරඟ දහයක් ක්‍රීඩා කර ඇති අතර, ඒවා සියල්ලම 1979 සිට 2011 දක්වා පැසිෆික් ක්‍රීඩා උළෙලේදී පරාජය වී ඇත. කිරිබාටි පාපන්දු ක්‍රීඩාංගණය වන බයිරික් ජාතික ක්‍රීඩාංගණයට 2,500ක ධාරිතාවක් ඇත.

බෙටියෝ පාපන්දු පිටිය ප්‍රාදේශීය ක්‍රීඩා කණ්ඩායම් ගණනාවකට නිවහන වේ.

### බාහිර දෘෂ්ටිකෝණ 
1913 සිට 1920 දක්වා ගිල්බට් සහ එලීස් දූපත් (වර්තමාන කිරිබාටි සහ ටුවාලු) හි නේවාසික කොමසාරිස්වරයා වූ එඩ්වඩ් කාර්ලියන් එලියට් ඔහුගේ බ්‍රෝකන් ඇටොම්ස් නම් ස්වයං චරිතාපදානයේ මෙම කාලය විස්තර කරයි.

සර් ආතර් ග්‍රිම්බල් 1914 සිට 1932 දක්වා කිරිබාටි හි (එවකට ගිල්බට් දූපත්) බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිත සේවයේ සේවය කළ ඔහුගේ කාලය පිළිබඳව අ පැටර්න් ඔෆ් අයිලන්ඩ්ස්  (1952) සහ රිටර්න් ටු ද අයිලන්ඩ්ස් (1957) යන ජනප්‍රිය පොත් දෙකෙන් ලියා ඇත. ඔහු ගිල්බර්ටීස් සංස්කෘතිය පිළිබඳ ශාස්ත්‍රීය අධ්‍යයනයන්ද සිදු කළේය.

ගිල්බට් සහ එලීස් දූපත් වල අවසාන ආණ්ඩුකාරවරයා වූ ජෝන් ස්මිත් ඔහුගේ මතක සටහන් ඇන් අයිලන්ඩ් ඉන් ද ඔටම් (2011) ලිවීය.

ජේ. මාටන් ට්‍රොස්ට්ගේ තාරාවා හි මෑතකාලීන ස්වයං චරිතාපදාන අත්දැකීම් ඔහුගේ ද සෙක්ස් ලයිව්ස් ඔෆ් කැන්නිබල්ස් (2004) නම් පොතෙහි ලේඛනගත කර ඇත.

ඇලිස් පිකියෝචිගේ නිදර්ශන සහිත රචනාවක් වන කිරිබාටි. ක්‍රොනාකේ ඉලුස්ට්‍රාටේ ඩා උනා ටෙරා (එස්)පර්ඩුටා (2016), නූතන කිරිබාටි පිළිබඳ සවිස්තරාත්මක විශ්වකෝෂ පොතක් ලිවීමට සහ නිරූපණය කිරීමට උත්සාහ කරයි. එය ප්‍රංශ භාෂාවට ද පරිවර්තනය විය.

## යොමු කිරීම්