ගැබොන්

**ගැබොන්** ( ; ; ), නිල වශයෙන් **ගැබෝන් ජනරජය** (), මධ්‍යම අප්‍රිකාවේ අත්ලාන්තික් වෙරළ තීරයේ පිහිටි රටකි. සමකය මත පිහිටා ඇති එය වයඹ දෙසින් සමක ගිනියාව, උතුරින් කැමරූන්, නැගෙනහිර සහ දකුණින් කොංගෝ ජනරජය සහ බටහිරින් ගිනියා බොක්ක මායිම් වේ. එහි වර්ග කිලෝමීටර් 270,000 (වර්ග සැතපුම් 100,000 ) ආසන්න ප්‍රදේශයක් ඇති අතර එහි ජනගහනය මිලියන 2.3ක් ලෙස ගණන් බලා ඇත. වෙරළබඩ තැනිතලා, කඳු (ක්‍රිස්ටල් කඳු සහ චයිලු මැසිෆ් මධ්‍යයේ පිහිටා ඇත) සහ නැගෙනහිරින් සැවානා ඇත. ලිබ්‍රෙවිල් යනු රටේ අගනුවර වන අතර විශාලතම නගරයයි.

ගැබොන්හි මුල් වැසියන් පිග්මි ජනයා ජනයා වේ. 14 වැනි සියවසේ පටන් බන්ටු සංක්‍රමණිකයන් ද ප්‍රදේශයේ පදිංචි වීමට පටන් ගත්හ. 1960 අගෝස්තු මාසයේදී ප්‍රංශයෙන් නිදහස ලැබූ දා සිට, ස්වෛරී රාජ්‍යයක් වන ගැබොන්ට ජනාධිපතිවරු තිදෙනෙක් සිටියහ. 1990 ගණන්වලදී, එය වඩාත් විනිවිද පෙනෙන මැතිවරණ ක්‍රියාවලියක් ඉලක්ක කරගත් බහු-පක්ෂ ක්‍රමයක් සහ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ව්‍යවස්ථාවක් හඳුන්වා දුන් අතර සමහර රාජ්‍ය ආයතන ප්‍රතිසංස්කරණය කළේය. එසේ තිබියදීත්, ගැබොනිස් ඩිමොක්‍රටික් පක්ෂය (PDG) ප්‍රමුඛ පක්ෂය ලෙස පවතී.

ගැබොන් යනු සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටකි, මානව සංවර්ධන දර්ශකයේ 112 වැනි ස්ථානයයි. ඒක පුද්ගල ආදායම අනුව එය අප්‍රිකාවේ ධනවත්ම රටවලින් එකකි; කෙසේ වෙතත්, ජනගහනයෙන් විශාල කොටසක් ඉතා දුප්පත් ය. PDG හි ඕමාර් බොන්ගෝ 1967 දී නිලයට පැමිණ "බොන්ගෝ රාජවංශයක්" නිර්මාණය කළ අතර, එහි සහ ඔහුගේ කුඩා ප්‍රභූ බලය ඊනියා සේවාදායක ජාලයක් හරහා ෆ්‍රැන්කාෆ්‍රික් (ප්‍රංශයේ නව යටත් විජිතවාදය) ස්ථාවර කළේය..

නිල භාෂාව ප්‍රංශ වන අතර බන්ටු ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් රටේ ජනගහනයෙන් 95% ක් පමණ වේ. ක්‍රිස්තියානි ආගම ජාතියේ ප්‍රමුඛතම ආගම වන අතර එය ජනගහනයෙන් 76% ක් පමණ භාවිතා කරයි.  ඛනිජ තෙල් සහ විදේශීය පුද්ගලික ආයෝජන සමඟ, එය කලාපයේ සිව්වන ඉහළම HDI (මොරිෂස්, සීෂෙල්ස් සහ දකුණු අප්‍රිකාවට පසුව) සහ මුළු අප්‍රිකාවේ (සීෂෙල්ස්, මොරිෂස්, සමක ගිනියා සහ බොට්ස්වානාට පසු) පස්වන ඉහළම ඒක පුද්ගල GDP (PPP) ඇත. .

## ඉතිහාසය 
### පූර්ව ජනපදකරණය 
ප්‍රදේශයේ පිග්මි ජනයා සංක්‍රමණය වීමත් සමඟ බන්ටු ගෝත්‍රිකයන් විසින් බොහෝ දුරට ප්‍රතිස්ථාපනය කරන ලදී. 18 වන ශතවර්ෂය වන විට, ඔරුංගු රාජධානිය ලෙස හඳුන්වන මයෙනි භාෂාව කතා කරන රාජධානිය වහලුන් මිල දී ගැනීමේ සහ විකිණීමේ හැකියාව ඇති වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස පිහිටුවා ගත් අතර 1870 ගණන්වල වහල් වෙළඳාමේ අභාවයත් සමඟ බිඳ වැටුණි.

### ප්‍රංශ පාලනය සහ ස්වාධීනත්වය 
ගවේෂක පියරේ සවර්ගන් ද බ්‍රාසා 1875 දී ගැබොන්-කොංගෝ ප්‍රදේශයට ඔහුගේ පළමු මෙහෙයුම මෙහෙයවීය. ඔහු ෆ්‍රාන්ස්විල් නගරය ආරම්භ කළ අතර පසුව යටත් විජිත ආණ්ඩුකාරයා විය. 1885 දී ප්‍රංශය නිල වශයෙන් එය අත්පත් කරගත් විට සමහර බන්ටු කණ්ඩායම් ජීවත් වූහ.

1910 දී, ගැබොන් ප්‍රංශ සමක අප්‍රිකාවේ භූමි ප්‍රදේශයක් බවට පත් විය, 1958 දක්වා පැවති ෆෙඩරේෂන් එකක් විය. දෙවන ලෝක සංග්‍රාමයේදී, මිත්‍ර පාක්ෂිකයින් ගැබොන් ආක්‍රමණය කළේ විචි ප්‍රංශයට පක්ෂපාතී යටත් විජිත පරිපාලනය පෙරලා දැමීම සඳහා ය. 1958 නොවැම්බර් 28 දින, ගැබොන් ප්‍රංශ ප්‍රජාව තුළ ස්වයං පාලන ජනරජයක් බවට පත් වූ අතර, 1960 අගෝස්තු 17 දින එය සම්පූර්ණයෙන්ම ස්වාධීන විය.

#### ස්වාධීනත්වය 
##### එම්බා පාලනය 
1961 දී තේරී පත් වූ ගැබොන්හි පළමු ජනාධිපතිවරයා ලියොන් එම්බා වූ අතර ඔමාර් බොන්ගෝ ඔන්ඩිම්බා ඔහුගේ උප සභාපති විය. එම්බා බලයට පත්වීමෙන් පසු, පුවත්පත් මර්දනය කරන ලදී, දේශපාලන පෙලපාලි මර්දනය කරන ලදී, අදහස් ප්‍රකාශ කිරීමේ නිදහස සීමා කරන ලදී, අනෙකුත් දේශපාලන පක්ෂ ක්‍රමයෙන් බලයෙන් බැහැර කරන ලදී, සහ ව්‍යවස්ථාව ප්‍රංශ රේඛාව ඔස්සේ ජනාධිපති ධුරයට බලය පැවරීම සඳහා වෙනස් කරන ලදී. 1964 ජනවාරි මාසයේදී එම්බා විසින් ජාතික සභාව විසුරුවා හරින විට තනි පක්ෂ පාලනයක් ඇති කිරීමට, හමුදා කුමන්ත්‍රණයකින් ඔහුව බලයෙන් නෙරපා පාර්ලිමේන්තු ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය යථා තත්වයට පත් කිරීමට උත්සාහ කළේය. එම්බා නැවත බලයට පත් කිරීම සඳහා ප්‍රංශ පැරෂුට් භටයින් පැය 24 ක් ඇතුළත පියාසර කළහ. දින ගණනක සටන් වලින් පසුව, කුමන්ත්‍රණය අවසන් වූ අතර විරෝධතා සහ කැරලි සමඟ විපක්ෂය සිරගත විය.

##### බොන්ගෝ පාලනය සහ පීඩීජී 
1967 දී එම්බා මිය ගිය විට, බොන්ගෝ ඔහු වෙනුවට ජනාධිපති විය. 1968 මාර්තු මාසයේදී බොන්ගෝ විසින් BDG විසුරුවා හැර නව පක්ෂයක් - Parti Democratique Gabonais (PDG) පිහිටුවීමෙන් ගැබොන් තනි-පක්ෂ රාජ්‍යයක් ප්‍රකාශයට පත් කළේය. පෙර දේශපාලන සම්බන්ධකම් නොතකා ඔහු සියලුම ගැබෝන් වැසියන්ට සහභාගී වන ලෙස ආරාධනා කළේය. බොන්ගෝ රජයේ සංවර්ධන ප්‍රතිපත්තිවලට සහය දැක්වීම සඳහා තනි ජාතික ව්‍යාපාරයක් ගොඩනැගීමට උත්සාහ කළේය, PDG මෙවලමක් ලෙස භාවිතා කරමින් අතීතයේ ගැබෝන් දේශපාලනය බෙදී ගිය ප්‍රාදේශීය සහ ගෝත්‍රික එදිරිවාදිකම් යටපත් කළේය. බොන්ගෝ 1975 පෙබරවාරි මාසයේදී ජනාධිපති ලෙස තේරී පත් විය. 1975 අප්‍රේල් මාසයේදී, උප ජනාධිපති තනතුර අහෝසි කර, ස්වයංක්‍රීය අනුප්‍රාප්තියට අයිතියක් නැති අගමැති තනතුර මගින් ප්‍රතිස්ථාපනය කරන ලදී. බොන්ගෝ 1979 දෙසැම්බර් සහ 1986 නොවැම්බර් වලදී වසර 7ක ධුර කාලයක් දක්වා නැවත ජනාධිපති ලෙස තේරී පත් විය.

1990 දී, ආර්ථික අතෘප්තිය සහ දේශපාලන ලිබරල්කරණය සඳහා වූ ආශාව ශිෂ්‍යයන්ගේ හා කම්කරුවන්ගේ පෙලපාලි සහ වැඩ වර්ජන අවුලුවාලීය. කම්කරුවන්ගේ දුක්ගැනවිලිවලට ප්‍රතිචාර වශයෙන්, බොන්ගෝ ඔවුන් සමඟ අංශයෙන් අංශයට සාකච්ඡා කරමින් වැටුප් සහන ලබා දුන්නේය. ඔහු PDG විවෘත කිරීමටත් ගැබොන්හි අනාගත දේශපාලන ක්‍රමය ගැන සාකච්ඡා කිරීමට 1990 මාර්තු-අප්‍රේල් මාසවල ජාතික දේශපාලන සමුළුවක් සංවිධානය කිරීමටත් පොරොන්දු විය. PDG සහ දේශපාලන සංවිධාන 74 ක් මෙම සමුළුවට සහභාගී විය. සහභාගිවන්නන් අත්‍යවශ්‍යයෙන්ම "ලිහිල්" සභාග 2කට බෙදා ඇත, ඒ පාලක PDG සහ එහි සහචරයින්, සහ කැඩී ගිය මොරේනා ෆන්ඩමෙන්ටල් සහ ගැබොනිස් ප්‍රගති පක්ෂයෙන් සමන්විත විපක්ෂ සංගම් සහ පක්ෂවල එක්සත් පෙරමුණ වේ.

2021 ජූනි මාසයේදී, වන විනාශයෙන් සහ වන විනාශයෙන් අඩු වූ විමෝචනය සඳහා ගෙවීම් ලැබූ පළමු රට බවට ගැබොන් පත් විය.

2022 ජූනි මාසයේදී ගැබොන් සහ ටෝගෝ පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලයට සම්බන්ධ විය.

#### 2023 කුමන්ත්‍රණය 
2023 අගෝස්තු මාසයේදී, අලි බොන්ගෝ මහ මැතිවරණයෙන් තුන්වන වරටත් ජයග්‍රහණය කළ බව නිවේදනය කිරීමෙන් පසුව, හමුදා නිලධාරීන් කුමන්ත්‍රණයකින් බලය ලබාගෙන මැතිවරණ ප්‍රතිඵල අවලංගු කළ බව නිවේදනය කළේය. ඔවුන් අධිකරණය, පාර්ලිමේන්තුව සහ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සභාව ඇතුළු රාජ්‍ය ආයතන ද විසුරුවා හරින ලදී. 2023 අගෝස්තු 31 දින, බොන්ගෝ පවුලේ වසර 55ක බලය අල්ලාගත් හමුදා නිලධාරීන් බලය අල්ලාගත් අතර, රටේ සංක්‍රාන්ති නායකයා ලෙස ජෙනරාල් බ්‍රයිස් ඔලිගුයි න්ගුමා නම් කරන ලදී. 2023 සැප්තැම්බර් 4 වන දින, ජෙනරල් න්ගුමා ගැබොන්හි අන්තර්වාර ජනාධිපති ලෙස දිවුරුම් දෙන ලදී.

## දේශපාලනය 
1961 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව යටතේ (1975 දී සංශෝධිත, 1991 දී නැවත ලියන ලද සහ 2003 දී සංශෝධිත) ආණ්ඩුක්‍රමවල ජනාධිපති ජනරජ ආකෘතිය ප්‍රකාශ කර ඇත. ජනාධිපතිවරයා වසර හතක ධුර කාලයක් සඳහා සර්වජන ඡන්ද බලයෙන් තේරී පත් වේ; 2003 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සංශෝධනයක් මගින් ජනාධිපති ධුර කාල සීමාවන් ඉවත් කරන ලදී. ජනාධිපතිවරයාට අගමැති, කැබිනට් මණ්ඩලය සහ ස්වාධීන ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණයේ විනිසුරුවන් පත් කිරීමට සහ සේවයෙන් පහ කිරීමට හැකිය. ජාතික සභාව විසුරුවා හැරීම, වැටලීමේ තත්වයක් ප්‍රකාශ කිරීම, නීති සම්පාදනය ප්‍රමාද කිරීම සහ ජනමත විචාරණ පැවැත්වීම වැනි වෙනත් බලතල ජනාධිපතිවරයා සතු වේ. ගැබොන් ජාතික සභාවක් සහ සෙනෙට් සභාවක් සහිත ද්වි-මණ්ඩල ව්‍යවස්ථාදායකයක් ඇත. ජාතික සභාවට වසර පහක ධුර කාලයක් සඳහා මහජන ඡන්දයෙන් තේරී පත් වූ නියෝජිතයින් 120 ක් ඇත. සෙනෙට් සභාව සමන්විත වන්නේ මහ නගර සභා සහ ප්‍රාදේශීය සභා මගින් තේරී පත් වන සහ වසර හයක් සේවය කරන සාමාජිකයින් 102 කින් ය. සෙනෙට් සභාව 1990-1991 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සංශෝධනයේදී නිර්මාණය කරන ලද අතර 1997 පළාත් පාලන මැතිවරණයෙන් පසුව එය ක්‍රියාත්මක නොවීය. සෙනෙට් සභාවේ සභාපතිවරයා ජනාධිපතිවරයාගේ අනුප්‍රාප්තිකයෙන් ඊළඟට සිටී. අභ්‍යන්තර කටයුතු අමාත්‍ය ජීන්-ෆ්‍රැන්කොයිස් එන්ඩොංගු, එම්බා ඔබාමේ සහ ඔහුගේ ආධාරකරුවන්ට රාජද්‍රෝහී ලෙස චෝදනා කළේය.

2016 ජනාධිපතිවරණය "ඉතා සමීප" නිල ප්‍රතිඵල වාර්තා කිරීමත් සමඟ මතභේදයට තුඩු දී ඇත. අගනුවර විරෝධතා පැන නැගුණු අතර මර්දනයකට මුහුන දුන් අතර එය කූටප්‍රාප්තියට පත් වූයේ ජනාධිපති ආරක්ෂකයින් විසින් විරුද්ධ පක්ෂ මූලස්ථානයට බෝම්බ ප්‍රහාරයක් එල්ල කිරීමෙනි. ආරක්ෂක අංශ විසින් පුරවැසියන් 50 ත් 100 ත් අතර ප්‍රමාණයක් මිය ගිය අතර 1,000 ක් අත්අඩංගුවට ගෙන ඇත. සමහර දිස්ත්‍රික්ක සඳහා වාර්තා වූ අස්වාභාවික ලෙස ඉහළ ඡන්දය ප්‍රකාශ කිරීම ඇතුළු අක්‍රමිකතා ජාත්‍යන්තර නිරීක්ෂකයෝ විවේචනය කළහ. රටේ ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරනය විසින් සැක සහිත ප්‍රදේශ කිහිපයක් ඉවත දැමූ අතර ඡන්ද පත්‍රිකා විනාශ කර ඇත. වත්මන් ඔන්ඩිම්බාට පක්ෂව මැතිවරණය ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. යුරෝපීය පාර්ලිමේන්තුව මැතිවරණයේ අපැහැදිලි ප්‍රතිඵල හෙළා දකිමින් සහ මානව හිමිකම් කඩකිරීම් පිළිබඳව විමර්ශනයක් ඉල්ලා යෝජනා දෙකක් නිකුත් කළේය.

2023 අගෝස්තු මාසයේ පැවති මතභේදාත්මක ජනාධිපතිවරණයෙන් දින කිහිපයකට පසු, හමුදා නිලධාරීන් පිරිසක් හමුදා කුමන්ත්‍රණයක් ප්‍රකාශ කළ අතර ඔවුන් රජය පෙරළා දමා අලි බොන්ගෝ ඔන්ඩිම්බා බලයෙන් පහ කළ බව ප්‍රකාශ කළහ. මෙම නිවේදනය නිකුත් වූයේ අලි බොන්ගෝ තුන්වන වාරයක් සඳහා නිල වශයෙන් නැවත තේරී පත් වී පැය කිහිපයකට පසුවය. ජෙනරාල් බ්‍රයිස් ඔලිගුයි න්ගුමා සංක්‍රාන්ති නායකයා ලෙස පත් කරන ලදී. මෙම සිදුවීම ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ස්ථාවරත්වය පිලිබඳ කනස්සල්ල මතු කරමින්, 2020 වසරේ සිට කලාපය තුල මිලිටරි මැදිහත්වීමේ අටවන අවස්ථාව සනිටුහන් කළේය.

### විදේශ සබඳතා 
නිදහසින් පසු, ගැබොන් ජාත්‍යන්තර කටයුතුවලදී සංවාදයට අනුබල දෙමින් සහ බෙදුණු රටවල එක් එක් පාර්ශ්වයන් හඳුනා ගනිමින් නොබැඳි ප්‍රතිපත්තියක් අනුගමනය කර ඇත. අප්‍රිකානු අභ්‍යන්තර කටයුතුවලදී, එය විප්ලවයට වඩා පරිණාමය මගින් සංවර්ධනයට අනුබල දෙන අතර වේගවත් ආර්ථික වර්ධනයක් ප්‍රවර්ධනය කිරීමට බොහෝ දුරට ඉඩ ඇති පද්ධතිය ලෙස නියාමනය කරන ලද පුද්ගලික ව්‍යවසායයට අනුග්‍රහය දක්වයි. එය චැඩ්, මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජය, ඇන්ගෝලාව, කොංගෝ ජනරජය, කොංගෝ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජය (D.R.C.) සහ බුරුන්ඩි යන රටවල මැදිහත්වීමේ ප්‍රයත්නයන්ට සම්බන්ධ විය. 1999 දෙසැම්බරයේදී, ජනාධිපති බොන්ගෝගේ මැදිහත්වීමේ උත්සාහයන් හරහා, කොංගෝ ජනරජයේ (බ්‍රසාවිල්) රජය සහ සන්නද්ධ කැරැල්ලක බොහෝ නායකයින් අතර සාම ගිවිසුමක් අත්සන් කරන ලදී. ජනාධිපති බොන්ගෝ අඛණ්ඩ ඩී.ආර්.සී. සාම ක්‍රියාවලිය, සහ අයිවරි කෝස්ට් හි අර්බුදයට මැදිහත් වීමේ කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය.

ගැබොන් එක්සත් ජාතීන්ගේ (එජාස) සහ එහි විශේෂිත සහ අදාළ ආයතනවල සහ ලෝක බැංකුවේ සාමාජිකයෙකි; මීට අමතරව IMF; අප්‍රිකානු සංගමය (AU); මධ්‍යම අප්‍රිකානු රේගු සංගමය/මධ්‍යම අප්‍රිකානු ආර්ථික සහ මුදල් ප්‍රජාව (UDEAC/CEMAC); ලෝමේ සම්මුතිය යටතේ EU/ACP සංගමය; අප්‍රිකානු මූල්‍ය ප්‍රජාව (CFA); ඉස්ලාමීය සම්මේලනයේ සංවිධානය (OIC); නොබැඳි ව්‍යාපාරය; සහ මධ්‍යම අප්‍රිකානු රාජ්‍යයන්ගේ ආර්ථික ප්‍රජාව (ECCAS/CEEAC) හි සාමාජිකත්වය දරයි. 1995 දී, ගැබොන් ඛනිජ තෙල් අපනයනය කරන රටවල සංවිධානයෙන් (OPEC) ඉවත් වූ අතර, 2016 දී නැවත එක් විය. ගැබොන් 2010 ජනවාරි සිට 2011 දෙසැම්බර් දක්වා එක්සත් ජාතීන්ගේ ආරක්ෂක කවුන්සිලයේ ස්ථිර නොවන ආසනයකට තේරී පත් වූ අතර 2010 මාර්තු මාසයේදී චක්‍රීය වන සභාපතිත්වය දැරීය.
### යුධමය 
එය හමුදාව, නාවික, ගුවන් හමුදාව, ජෙන්ඩර්මෙරි සහ පොලිස් බලකාය ලෙස බෙදී ඇති පුද්ගලයින් 5,000 ක පමණ වෘත්තීය හමුදාවක් ඇත. සාමාජිකයින් 1800 කින් යුත් ආරක්ෂක භටයෙක් ජනාධිපතිවරයාගේ ආරක්ෂාව සපයයි.

වෙරළබඩ තැනිතලා (සාගර වෙරළේ සිට කිලෝමීටර් 20 සහ 300 [සැතපුම් 10 සහ 190] අතර පරාසයක පවතී), කඳු (ලිබ්‍රවිල් හි ඊසාන දෙසින් ක්‍රිස්ටල් කඳු, මධ්‍යයේ චයිලු මැසිෆ්) සහ නැගෙනහිරින් සැවානා ඇත. වෙරළබඩ තැනිතලා ලෝක වනජීවී අරමුදලේ අත්ලාන්තික් සමක වෙරළබඩ වනාන්තර පරිසර කලාපයේ කොටසක් වන අතර සමක ගිනියාවේ මායිමේ පිහිටි මුනි ගං මෝය ඇතුළු මධ්‍යම අප්‍රිකානු කඩොලාන පැච් අඩංගු වේ.

භූ විද්‍යාත්මකව, ගැබොන් යනු මූලික වශයෙන් පුරාවිද්‍යා සහ පැලියෝප්‍රොටෙරෝසොයික් ආග්නේය සහ පරිවෘත්තීය භූගත පාෂාණ වන අතර එය කොංගෝ ක්‍රැටන්හි ස්ථායී මහාද්වීපික පෘෂ්ඨයට අයත් වේ. සමහර ආකෘතීන් වසර බිලියන 2 කට වඩා පැරණි ය. සමහර පාෂාණ ඒකක සමුද්‍ර කාබනේට්, ලැකුස්ට්‍රීන් සහ මහාද්වීපික අවසාදිත පාෂාණ සහ පසුගිය වසර මිලියන 2.5 තුළ ක්වාටේනරි තුළ ඇති වූ ඒකාබද්ධ නොකළ අවසාදිත හා පස් වලින් ආවරණය වී ඇත. සුපිරි මහාද්වීපයේ පැන්ජියා වෙන්වීම නිසා ඉරිතැලීම් ද්‍රෝණි ඇති වූ අතර එය අවසාදිතවලින් පිරී හයිඩ්‍රොකාබන සෑදී ඇත. මීට වසර බිලියන 2 කට පෙර සක්‍රීය වූ පෘථිවියේ ස්වභාවික න්‍යෂ්ටික විඛණ්ඩන ප්‍රතික්‍රියාකාරකයක් වන ඔක්ලෝ ප්‍රතික්‍රියාකාරක කලාප ඇත. ප්‍රංශ න්‍යෂ්ටික බලශක්ති කර්මාන්තයට සැපයීම සඳහා 1970 ගණන්වල යුරේනියම් කැණීමේදී මෙම ස්ථානය සොයා ගන්නා ලදී.

එහි විශාලතම ගංගාව ඔගුඕ වන අතර එය කිලෝමීටර 1,200 (සැතපුම් 750) දිග වේ. ඩොලමයිට් සහ හුණුගල් පාෂාණවල පිහිටා ඇති ගුහා සිය ගණනක් එහි කාර්ස්ට් ප්‍රදේශ 3 ක් ඇත. ජාතික භූගෝලීය ගවේෂණ කණ්ඩායමක් 2008 ග්‍රීෂ්ම ඍතුවේ දී ඒවා ලේඛනගත කිරීම සඳහා සමහර ගුහා වෙත ගොස් ඇත.

2002 දී ජනාධිපති ඕමාර් බොන්ගෝ ඔන්ඩිම්බා ජාතික වනෝද්‍යාන පද්ධතියේ කොටසක් ලෙස ජාතියේ භූමි ප්‍රමාණයෙන් 10%ක් (මුළු උද්‍යාන 13ක් සමඟ) නම් කරන ලදී. ජාතික වනෝද්‍යාන සඳහා වූ ජාතික ඒජන්සිය ගැබොන්හි ජාතික උද්‍යාන පද්ධතිය කළමනාකරණය කරයි. ගැබොන් සතුව 2018 වනාන්තර භූ දර්ශන අඛණ්ඩතා දර්ශකයේ මධ්‍යන්‍ය ලකුණු 9.07/10ක් තිබූ අතර, එය රටවල් 172ක් අතරින් ගෝලීය වශයෙන් 9 වැනි ස්ථානයට පත් විය.
### වනජීවි 
ගැබොන්හි වන ජීවීන් එහි ශාක හා සත්ත්ව විශේෂ වලින් සමන්විත වේ. ගැබොන් යනු උණුසුම්, තෙතමනය සහිත දේශගුණයක් සහිත බොහෝ දුරට පහත් බිම් සහිත රටකි. රටේ බොහෝ ප්‍රදේශ තවමත් නිවර්තන වැසි වනාන්තරවලින් වැසී ඇති අතර තණබිම්, සැවානා, විශාල ගංගා සහ වෙරළබඩ කලපු ද ඇත.

## ආර්ථිකය 
තෙල් ආදායම රජයේ අයවැයෙන් දළ වශයෙන් 46% ක් ද, දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් (GDP) 43% ක් ද අපනයනයෙන් 81% ක් ද වේ. තෙල් නිෂ්පාදනය 1997 දී දිනකට බැරල් 370,000 සිට එහි ඉහළ අගයේ සිට පහත වැටුණි. සමහර ඇස්තමේන්තු අනුව ගැබොනීස් තෙල් 2025 වන විට වියදම් කරනු ඇත. ග්‍රොන්ඩින් තෙල් ක්ෂේත්‍රය 1971 දී මුහුදු වෙරළේ කිලෝමීටර් 40 (සැතපුම් 25) 50 (අඩි 160) ජල ගැඹුරකින් සොයා ගන්නා ලද අතර මාස්ට්‍රිච්ටියානු යුගයේ බටංගා වැලිගල් වලින් නිපදවන ලද අතර එය කිලෝමීටර 2 (සැතපුම් 1.2) පමණ ගැඹුරකින් යුත් ප්‍රතිවිරෝධක ලවණ ව්‍යුහාත්මක උගුලක් සාදයි.

ට්‍රාන්ස්-ගැබොන් දුම්රිය මාර්ගයේ "අධික වියදම්", 1994 CFA ෆ්‍රෑන්ක් අවප්‍රමාණය සහ අඩු තෙල් මිල කාල පරිච්ඡේද ණය ගැටලු ඇති කළේය. ජනගහනයෙන් ධනවත්ම 20% ආදායමෙන් 90%කට වඩා උපයන අතර ගැබෝන් ජනගහනයෙන් තුනෙන් එකක් පමණ දරිද්‍රතාවයේ ජීවත් වෙති. එය අප්‍රිකාවේ ඕනෑම රටක අඩුම ජනගහන ඝනත්වයකින් එකක්, සහ උප-සහාරා අප්‍රිකාවේ සිව්වන ඉහළම මානව සංවර්ධන දර්ශකය ඇත.

### ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් 
ෆැන්ග්, මයිනේ, පුනු-එචිර, න්සෙබි -අදූමා, ටෙකේ-මෙබෙටේ, මෙම්බෙ, කොටා, අකේලේ ඇතුළුව ගැබොන් හි අවම වශයෙන් ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් 40ක් ඇත. ආදිවාසී පිග්මි ජනයා ඇත: බොන්ගෝ සහ බකා.

### ආගම් 
ගැබොන්හි ක්‍රියාත්මක වන ආගම් අතර ක්‍රිස්තියානි ධර්මය (රෝමානු කතෝලික සහ රෙපරමාදු ආගම), ඉස්ලාම් සහ සම්ප්‍රදායික දේශීය ආගමික විශ්වාසයන් ඇතුළත් වේ. සමහර අය ක්‍රිස්තියානි ධර්මයේ සහ ස්වදේශීය ආගමික විශ්වාසයන් දෙකෙහිම අංග ක්‍රියාත්මක කරති. 2009 වන විට, ආසන්න වශයෙන් 46,000 පුද්ගලයින් HIV/AIDS සමග ජීවත් විය. 2009 දී ඇස්තමේන්තුගත ඒඩ්ස් මරණ 2,400 ක් - 2003 දී සිදු වූ මරණ 3,000 ට වඩා අඩු විය.

### අධ්‍යාපනය 
එහි අධ්‍යාපන ක්‍රමය අමාත්‍යාංශ දෙකකින් නියාමනය කරනු ලැබේ: අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශය, අවසන් උසස් පාසල් ශ්‍රේණිය හරහා පෙර ළදරු පාසල භාරව, සහ උසස් අධ්‍යාපන හා නවෝත්පාදන තාක්ෂණ අමාත්‍යාංශය, විශ්වවිද්‍යාල භාර, උසස් අධ්‍යාපනය සහ වෘත්තීය පාසල්. අධ්‍යාපන පනත යටතේ වයස අවුරුදු 6 සිට 16 දක්වා ළමුන් සඳහා අධ්‍යාපනය අනිවාර්ය වේ. ගැබොන්හි සමහර දරුවන් තම පාසල් ජීවිතය ආරම්භ කරන්නේ තවාන් හෝ "Crèche", පසුව "Jardins d'Enfants" ලෙස හැඳින්වෙන ළදරු පාසලට යාමෙනි. වයස අවුරුදු 6 දී, ඔවුන් 6 ශ්‍රේණි වලින් සමන්විත "École Primaire" ප්‍රාථමික පාසලට ඇතුළත් කරනු ලැබේ. මීළඟ මට්ටම ශ්‍රේණි 7 කින් සමන්විත "École Secondaire" වේ. සැලසුම් කළ උපාධි වයස අවුරුදු 19 කි. උපාධිය ලබා ගන්නා අයට ඉංජිනේරු පාසල් හෝ ව්‍යාපාරික පාසල් ඇතුළු උසස් අධ්‍යාපන ආයතනවලට ඇතුළත් වීමට ඉල්ලුම් කළ හැකිය. 2012 වන විට, වයස අවුරුදු 15 සහ ඊට වැඩි ජනගහනයක සාක්ෂරතා අනුපාතය 82% විය.

රජය තෙල් ආදායම පාසල් ඉදිකිරීම්, ගුරු වැටුප් ගෙවීම, ග්‍රාමීය ප්‍රදේශ ඇතුළු අධ්‍යාපනය ප්‍රවර්ධනය සඳහා යොදාගෙන ඇත. පාසල් ව්‍යුහයන් නඩත්තු කිරීම සහ ගුරුවරුන්ගේ වැටුප් අඩුවෙමින් පවතී. 2002 දී දළ ප්‍රාථමික බඳවා ගැනීමේ අනුපාතය 132% වූ අතර 2000 දී ශුද්ධ ප්‍රාථමික බඳවා ගැනීමේ අනුපාතය 78% විය. දළ සහ ශුද්ධ ඇතුළත් වීමේ අනුපාත ප්‍රාථමික පාසලේ විධිමත් ලෙස ලියාපදිංචි වූ සිසුන් සංඛ්‍යාව මත පදනම් වේ. 2001 වන විට, ප්‍රාථමික පාසල් ආරම්භ කළ ළමුන්ගෙන් 69%ක් 5 ශ්‍රේණියට පැමිණීමට "බොහෝ දුරට ඉඩ ඇත". අධ්‍යාපන ක්‍රමයේ ගැටලු අතර "දුර්වල කළමනාකරණය සහ සැලසුම් කිරීම, අධීක්‍ෂණය නොමැතිකම, දුර්වල සුදුසුකම් ලත් ගුරුවරුන්", සහ "අධික පන්ති කාමර" ඇතුළත් වේ.

## සංස්කෘතිය 
21 වන සියවසේ සාක්ෂරතාවය ව්‍යාප්ත වන තෙක් මූලික වශයෙන් වාචික සම්ප්‍රදායක් ඇති රටක්, එහි ජනප්‍රවාද සහ මිථ්‍යා කථා ඇත. ෆැන්ග්ස් අතර එම්වෙට් සහ නසෙබිස් අතර ඉන්ග්වාලා වැනි සම්ප්‍රදායන් ජීවමානව තබා ගැනීමට "රේකන්ටර්ස්" ක්‍රියා කරයි.

එය n'goltang (Fang) සහ කොටාවේ ධාතු රූප වැනි ජාත්‍යන්තරව කීර්තිමත් වෙස් මුහුණු දක්වයි. සෑම කණ්ඩායමකටම තමන්ගේම මුහුණු ආවරණ ඇත. විවාහය, උපත සහ අවමංගල්‍ය වැනි උත්සවවලදී ඒවා භාවිතා වේ. පාරම්පරිකයින් "දුර්ලභ දේශීය දැව හා අනෙකුත් වටිනා ද්‍රව්‍ය" සමඟ වැඩ කරයි.

### සංගීතය 
එය ජන ශෛලීන් රාශියක් ඇත. එක්සත් ජනපදයෙන් සහ එක්සත් රාජධානියෙන් ආනයනය කරන ලද රොක් සහ හිප් හොප් ගැබොන්හි ඇත, රම්බා, මැකෝසා සහ සෝකස් ය. සමහර ජන සංගීත භාණ්ඩවලට ඔබාලා, එන්ගොම්බි, බාලෆෝන් සහ බෙර ඇතුළත් වේ.

### මාධ්‍ය 
ප්‍රංශ සහ දේශීය භාෂාවලින් විකාශන රජය සතු සහ ක්‍රියාත්මක වන Radio-Diffusion Télévision Gabonaise (RTG). සමහර නගරවල වර්ණ රූපවාහිනී විකාශන හඳුන්වා දී ඇත. 1981 දී අප්‍රිකාව අංක 1 වාණිජ ගුවන් විදුලි මධ්‍යස්ථානයක් ක්‍රියාත්මක විය. එයට ප්‍රංශ සහ ගැබෝන් ආන්ඩු සහ පුද්ගලික යුරෝපීය මාධ්‍යවල සහභාගීත්වය ඇත.

2004 දී රජය විසින් ගුවන්විදුලි මධ්‍යස්ථාන 2 ක් ක්‍රියාත්මක කළ අතර තවත් 7ක් පුද්ගලිකව සතු විය. රජයේ රූපවාහිනි මධ්‍යස්ථාන 2ක් සහ පෞද්ගලික ආයතන 4ක් තිබුණා. 2003 දී සෑම පුද්ගලයන් 1000 කටම රේඩියෝ යන්ත්‍ර 488ක් සහ රූපවාහිනී යන්ත්‍ර 308ක් තිබූ බව ගණන් බලා ඇත. සෑම පුද්ගලයන් 1000කින්ම 11.5ක් පමණ කේබල් ග්‍රාහකයින් විය. 2003 දී සෑම පුද්ගලයන් 1000කටම පුද්ගලික පරිගණක 22.4ක් තිබූ අතර සෑම පුද්ගලයන් 1000කින් 26කටම අන්තර්ජාලයට ප්‍රවේශ විය. ජාතික පුවත්පත් සේවය යනු ගැබොනිස් පුවත්පත් ඒජන්සිය වන අතර එය ගැබොන්-මැටින් (2002 වන විට පිටපත් 18,000) දිනපතා පත්‍රිකාවක් ප්‍රකාශයට පත් කරයි.

L'Union in Libreville, රජය විසින් පාලනය කරන ලද දෛනික පුවත්පත 2002 දී දෛනික සාමාන්‍ය පිටපත් 40,000 ක් විය. සතිපතා Gabon d'Aujourdhui සන්නිවේදන අමාත්‍යාංශය විසින් ප්‍රකාශයට පත් කෙරේ. ස්වාධීන හෝ දේශපාලන පක්ෂවලට අනුබද්ධ පුද්ගලික හිමි වාර සඟරා 9ක් පමණ ඇත. මේවා මූල්‍ය බාධාවන් නිසා ප්‍රමාද වූ ඇතැම් සංඛ්‍යාවලින් ප්‍රකාශයට පත් කරයි. ගැබොන්හි ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව නිදහස් භාෂණය සහ නිදහස් මාධ්‍ය සඳහා විධිවිධාන සපයන අතර රජය මෙම අයිතිවාසිකම් සඳහා සහාය දක්වයි. සමහර වාර සඟරා රජය සක්‍රීයව විවේචනය කරන අතර විදේශීය ප්‍රකාශන තිබේ.

### ආහාර පිසීම 
ගැබොනිස් ආහාර ප්‍රංශ ආහාරවල බලපෑමට ලක්ව ඇති අතර ප්‍රධාන ආහාර තිබේ.

### ක්‍රීඩා 
ගැබොන් ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම 1962 සිට ජාතිය නියෝජනය කරයි. 23න් පහළ පාපන්දු කණ්ඩායම 2011 CAF U-23 ශූරතාව දිනාගත් අතර 2012 ලන්ඩන් ඔලිම්පික් උළෙලට සුදුසුකම් ලැබීය. ගැබොන් 2012 අප්‍රිකානු ජාතීන්ගේ කුසලානයේ සමක ගිනියාව සමඟ ඒකාබද්ධ සත්කාරකයින් වූ අතර, 2017 තරඟාවලියේ එකම සත්කාරක රට විය.

ගැබොන් ජාතික පැසිපන්දු කණ්ඩායම, ලෙස් පැන්තෙරස් යන අන්වර්ථ නාමයෙන් හඳුන්වනු ලැබේ, AfroBasket 2015 හි 8 වැනි ස්ථානයට පත්විය.

ගැබොන් 1972 වසරේ සිට බොහෝ ගිම්හාන ඔලිම්පික් තරඟ සඳහා තරඟ කර ඇත. එහි ඔලිම්පික් පදක්කම්ලාභී ඇන්තනි ඔබාමේ ලන්ඩනයේ පැවති 2012 ඔලිම්පික් තරඟාවලියේදී ටයිකොන්ඩෝ ක්‍රීඩාවෙන් රිදී පදක්කමක් දිනා ගන්නා ලදී.

ගැබොන්හි විනෝදාස්වාද මසුන් ඇල්ලීම ඇති අතර අත්ලාන්තික් ටාපොන් ඇල්ලීමට "ලෝකයේ හොඳම ස්ථානය" ලෙස සැලකේ.

## ගැබොන්හි වනජීවී 
ගැබොන්හි ආරක්ෂිත සත්ව හා ශාක විශේෂ විශාල ප්‍රමාණයක් ඇත. රටේ ජෛව විවිධත්වය පෘථිවියේ වඩාත්ම විවිධාකාර එකකි.

### ගැබොන්හි සත්ත්ව විශේෂ 
ගැබොන් යනු පක්ෂි විශේෂ 604 ක්, උභයජීවී විශේෂ 98 ක්, උරග විශේෂ 95 ත් 160 ත් අතර ප්‍රමාණයක් සහ විවිධ ක්ෂීරපායින් විශේෂ 198 ක නිවහන වේ. ගැබොන්හි ගැබොන් පැන්ගෝලින් සහ අළු-බෙල්ල පාෂාණ කුරුල්ලා වැනි දුර්ලභ විශේෂයන් හෝ ගැබොන් ගුනොන් වැනි ආවේණික විශේෂ ඇත.

රට අප්‍රිකාවේ වඩාත්ම විවිධ සහ වැදගත් සත්ත්ව සංචිත වලින් එකකි: එය චිම්පන්සියන් සඳහා වැදගත් රැකවරණයකි (ඔවුන්ගේ සංඛ්‍යාව, 2003 දී, 27,000 සහ 64,000 අතර ඇස්තමේන්තු කර ඇත) සහ ගෝරිල්ලන් (1983 දී වාර්තා කරන ලද 35,000) ලෝපේ ජාතික වනෝද්‍යානය තුල ඇති "ගෝරිල්ලා සහ චිම්පන්සි අධ්‍යයන ස්ථානය" ඔවුන්ගේ අධ්‍යයනය සඳහා කැපවී ඇත.

එය අප්‍රිකානු වනාන්තර අලි ජනගහනයෙන් අඩකට වඩා නිවහන වේ, වැඩි වශයෙන් මින්කේබේ ජාතික වනෝද්‍යානයේය. ගැබොන්හි ජාතික සත්වයා කළු පැන්තර් වේ.

### ගැබොන්හි වෘක්ෂලතාදිය 
ගැබොන්හි ශාක විශේෂ 10,000 කට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක් සහ ගස් විශේෂ 400 ක් සාදයි. ගැබොන්හි වැසි වනාන්තරය අප්‍රිකාවේ ඝනතම සහ වඩාත්ම දූෂණය නොවූ ලෙස සැලකේ. කෙසේ වෙතත්, රටේ දැවැන්ත ජනගහන වර්ධනය මෙම වටිනා පරිසර පද්ධතියට තර්ජනයක් වන අධික වනාන්තර විනාශයක් ඇති කරයි. එලෙසම දඩයම් කිරීම වන සතුන්ට තර්ජනයක් වේ. ගැබොන්හි ජාතික පුෂ්පය ඩෙලෝනික්ස් රෙජියා වේ.

## මේකත් බලන්න 
* Index of Gabon-related articles
* Outline of Gabon
* Lambaréné
* Hôpital Albert Schweitzer

## යොමු කිරීම් 

ප්‍රවර්ගය:අප්‍රිකාව තුළ රටවල්
ප්‍රවර්ගය:එක්සත් ජාතීන්ගේ සාමාජික රාජ්‍ය