ලයිබීරියාව

**ලයිබීරියාව** (), නිල වශයෙන් **ලයිබීරියා ජනරජය**, බටහිර අප්‍රිකානු වෙරළ තීරයේ පිහිටි රටකි. එහි මායිම් වන්නේ එහි වයඹ දෙසින් සියෙරා ලියොන්, උතුරින් ගිනියාව, නැගෙනහිරින් අයිවරි කෝස්ට් සහ දකුණු හා නිරිත දෙසින් අත්ලාන්තික් සාගරයයි. එහි ජනගහනය මිලියන 5ක් පමණ වන අතර වර්ග සැතපුම් 43,000 (වර්ග කිලෝමීටර 111,369) ප්‍රදේශයක් ආවරණය කරයි. රටේ නිල භාෂාව ඉංග්‍රීසි ය; කෙසේ වෙතත්, රටේ ජනවාර්ගික හා සංස්කෘතික විවිධත්වය පිළිබිඹු කරමින් දේශීය භාෂා 20 කට වඩා කතා කරයි. අගනුවර සහ විශාලතම නගරය මොන්රෝවියාවයි.                 

ලයිබීරියාව ආරම්භ වූයේ 19 වැනි සියවසේ මුල් භාගයේදී ඇමරිකානු යටත් විජිතකරණ සංගමයේ (ACS) ව්‍යාපෘතියක් ලෙසය, එය කළු ජාතිකයින්ට එක්සත් ජනපදයට වඩා අප්‍රිකාවේ නිදහස සහ සමෘද්ධිය සඳහා වඩා හොඳ අවස්ථාවන්ට මුහුණ දෙනු ඇතැයි විශ්වාස කළේය. 1822 සහ 1861 ඇමරිකානු සිවිල් යුද්ධය පුපුරා යාම අතර, නිදහස් වූ සහ නිදහසේ උපන් අප්‍රිකානු ඇමරිකානුවන් 15,000කට වැඩි පිරිසක්, ඇෆ්‍රෝ-කැරිබියානුවන් 3,198ක් සමඟින් ලයිබීරියාවට නැවත පදිංචියට ගියහ. ක්‍රමක්‍රමයෙන් ඇමරිකානු-ලයිබීරියානු අනන්‍යතාවයක් වර්ධනය වෙමින්, පදිංචිකරුවන් ඔවුන්ගේ සංස්කෘතිය සහ සම්ප්‍රදාය ඔවුන් සමඟ රැගෙන ගියහ. ලයිබීරියාව 1847 ජූලි 26 වන දින නිදහස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද අතර එය 1862 පෙබරවාරි 5 වන තෙක් එක්සත් ජනපදය පිළිගත්තේ නැත. 

ලයිබීරියාව සිය නිදහස ප්‍රකාශ කළ පළමු අප්‍රිකානු ජනරජය වන අතර එය අප්‍රිකාවේ පළමු සහ පැරණිතම නූතන ජනරජයයි. ඉතියෝපියාව සමඟ, එය යුරෝපීය යටත් විජිත "අප්‍රිකාව සඳහා පොරබැදීම" තුළ එහි ස්වෛරීභාවය සහ ස්වාධීනත්වය පවත්වා ගෙන ගිය අප්‍රිකානු රටවල් දෙකෙන් එකකි. දෙවන ලෝක සංග්‍රාමයේදී, ලයිබීරියාව ජර්මනියට එරෙහි එක්සත් ජනපද යුද ප්‍රයත්නයට සහය දුන් අතර, රටේ ධනයට සහ සංවර්ධනයට ආධාර වූ යටිතල පහසුකම් සඳහා සැලකිය යුතු ඇමරිකානු ආයෝජනයක් ලැබුණි. ජනාධිපති විලියම් ටබ්මන් රටේ සමෘද්ධිය සහ ජාත්‍යන්තර පැතිකඩ ඉහළ නංවන ආර්ථික හා දේශපාලන වෙනස්කම් දිරිමත් කළේය. ලයිබීරියාව ජාතීන්ගේ සංගමයේ, එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ සහ අප්‍රිකානු එකමුතුවේ සංවිධානයේ ආරම්භක සාමාජිකයෙකි.

ඇමරිකානු-ලයිබීරියානු පදිංචිකරුවන් ඔවුන් හමු වූ ස්වදේශික ජනයා සමඟ හොඳින් සම්බන්ධ නොවීය. යටත් විජිත ජනාවාස කෘ සහ ග්‍රෙබෝ විසින් ඔවුන්ගේ අභ්‍යන්තර ප්‍රධානීන් විසින් වටලා ඇත. ඇමරිකානු-ලයිබීරියානුවන් අසමානුපාතික දේශපාලන බලයක් හිමි කුඩා ප්‍රභූ පැලැන්තියක් බවට පත් විය. ස්වදේශික අප්‍රිකානුවන් 1904 දක්වා ඔවුන්ගේම භූමියේ උපන් හිමිකම් පුරවැසිභාවයෙන් බැහැර කරන ලදී.

1980 දී, විලියම් ආර්. ටොල්බට්ගේ පාලනයෙන් ඇති වූ දේශපාලන ආතතීන් හමුදා කුමන්ත්‍රණයක් ඇති වූ අතර, ටෝල්බට් ඝාතනය කරන ලද අතර, රට තුළ ඇමරිකානු-ලයිබීරියානු පාලනයේ අවසානය සනිටුහන් කරමින් දශක දෙකක දේශපාලන අස්ථාවරත්වය ආරම්භ විය. මහජන මිදීමේ කවුන්සිලයේ වසර පහක හමුදා පාලනය සහ ලයිබීරියාවේ ජාතික ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී පක්ෂය විසින් වසර පහක සිවිල් පාලනය පළමු සහ දෙවන ලයිබීරියානු සිවිල් යුද්ධ විසින් අනුගමනය කරන ලදී. ලයිබීරියාවේ ආර්ථිකය 90% කින් හැකිලීමත් සමඟ මිනිසුන් 250,000 ක් (ජනගහනයෙන් 8% ක් පමණ) මිය ගිය අතර තවත් විශාල පිරිසක් අවතැන් විය. 2003 දී සාම ගිවිසුමක් 2005 දී ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී මැතිවරණයකට තුඩු දුන්නේය.

## ඉතිහාසය 
### ආදිවාසී ජනතාව 
### මැන්ඩේ ව්‍යාප්තිය 
### මුල් ජනපදකරණය 
### දේශපාලන ගොඩනැගීම 
### 20 වන සියවසේ මුල් භාගය 
#### ලෝක යුද්ධ සහ අන්තර් යුද්ධ කාලය 
### 20 වැනි සියවසේ අග භාගයේ දේශපාලන අස්ථාවරත්වය 
### 21 වන සියවස 
## භූගෝලය 
### දේශගුණය 
### ජෛව විවිධත්වය සහ සංරක්ෂණය 
### පරිපාලන අංශ 
## රජය සහ දේශපාලනය 
එක්සත් ජනපදයේ ආන්ඩුව ආදර්ශයට ගත් ලයිබීරියාවේ රජය, ව්‍යවස්ථාව මගින් ස්ථාපිත කර ඇති ඒකීය ව්‍යවස්ථාමය ජනරජයක් සහ නියෝජිත ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයකි. ආන්ඩුවට සම-සමාන ආන්ඩුවේ ශාඛා තුනක් ඇත: විධායකය, ජනාධිපතිවරයාගේ ප්‍රධානත්වයෙන්; ලයිබීරියාවේ ද්විමණ්ඩල ව්‍යවස්ථාදායකයෙන් සමන්විත ව්‍යවස්ථාදායකය; සහ ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය සහ පහළ අධිකරණ කිහිපයකින් සමන්විත අධිකරණය.

ජනාධිපතිවරයා රජයේ ප්‍රධානියා, රාජ්‍ය නායකයා සහ ලයිබීරියාවේ සන්නද්ධ හමුදාවන්හි සේනාධිනායකයා ලෙස කටයුතු කරයි. ජනාධිපතිවරයාගේ අනෙකුත් රාජකාරි අතර ව්‍යවස්ථාදායක පනත් කෙටුම්පත්වලට අත්සන් කිරීම හෝ නිෂේධ බලය පැවරීම, සමාව ලබා දීම සහ කැබිනට් සාමාජිකයින්, විනිසුරුවරුන් සහ අනෙකුත් රාජ්‍ය නිලධාරීන් පත් කිරීම වේ. උප සභාපතිවරයා සමඟ එක්ව, වට දෙකක ක්‍රමයක් තුළ බහුතර ඡන්දයෙන් ජනාධිපති වසර හයක ධුර කාලයක් සඳහා තේරී පත් වන අතර ධුර කාලය දෙකක් දක්වා සේවය කළ හැකිය.

ව්‍යවස්ථාදායකය සෙනෙට් සභාවෙන් සහ නියෝජිත මන්ත්‍රී මණ්ඩලයෙන් සමන්විත වේ. ජාතික සංගණනය පදනම් කරගෙන ප්‍රාන්ත 15 අතරට මන්ත්‍රීවරුන් 73ක් බෙදා දී ඇති අතර, සෑම ප්‍රාන්තයකටම අවම වශයෙන් මන්ත්‍රීවරුන් දෙදෙනෙකු බැගින් ලැබේ. සෑම මන්ත්‍රීවරයෙකුම ජාතික මැතිවරණ කොමිෂන් සභාව විසින් අඳින ලද ප්‍රාන්තයක් තුළ මැතිවරණ දිස්ත්‍රික්කයක් නියෝජනය කරන අතර ඔවුන්ගේ දිස්ත්‍රික්කයේ බහුජන ඡන්ද සංඛ්‍යාවකින් වසර හයක කාලයක් සඳහා තේරී පත් වේ. සෙනෙට් සභිකයින් 30 දෙනෙකු සඳහා සෑම ප්‍රාන්තයකින්ම සෙනෙට් සභිකයින් දෙදෙනෙකුගෙන් සෙනෙට් සභාව සෑදී ඇත. සෙනෙට් සභිකයින් වසර නවයක ධුර කාලයක් සේවය කරන අතර මහජන ඡන්දයෙන් විශාල වශයෙන් තේරී පත් වේ. උප සභාපතිවරයා සෙනෙට් සභාවේ සභාපතිවරයා ලෙස ක්‍රියා කරයි, ඔවුන් නොමැති විට ජනාධිපති ගැති තත්ත්‍වයක් සේවය කරයි.

ලයිබීරියාවේ ඉහළම අධිකරණ අධිකාරිය වන්නේ ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය වන අතර එය සාමාජිකයින් පස් දෙනෙකුගෙන් සමන්විත වන අතර ලයිබීරියාවේ අගවිනිසුරුවරයාගේ ප්‍රධානත්වයෙන් සමන්විත වේ. සාමාජිකයින් ජනාධිපතිවරයා විසින් අධිකරණයට නම් කරනු ලබන අතර සෙනෙට් සභාව විසින් තහවුරු කරනු ලබන අතර, වයස අවුරුදු 70 දක්වා සේවය කරනු ලැබේ. අධිකරණය තවදුරටත් පරිපථ සහ විශේෂ අධිකරණ, මහේස්ත්‍රාත් අධිකරණ සහ සාම විනිසුරුවරුන් ලෙස බෙදා ඇත. අධිකරණ පද්ධතිය යනු ඇංග්ලෝ-ඇමරිකානු නීතිය සහ චාරිත්‍රානුකූල නීතිය මත පදනම් වූ පොදු නීතියේ සම්මිශ්‍රණයකි. සාම්ප්‍රදායික අධිකරණවල අවිධිමත් ක්‍රමයක් තවමත් රටේ ග්‍රාමීය ප්‍රදේශ තුළ පවතින අතර, නිල වශයෙන් නීතිවිරෝධී වුවද නඩු විභාග පොදුව පවතී. අද වන විට රට තුළ දේශපාලන පක්ෂ 20කට අධික සංඛ්‍යාවක් ලියාපදිංචි වී ඇති අතර එය බොහෝ දුරට පුද්ගල සහ ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් වටා පදනම් වේ. බොහෝ පාර්ශ්ව දුර්වල සංවිධානාත්මක හැකියාවන්ගෙන් පීඩා විඳිති.

### ආරක්ෂක අංශ 
ලයිබීරියාවේ සන්නද්ධ හමුදා (AFL) යනු රටේ සන්නද්ධ හමුදාවන්ය. 1908 දී Liberian Frontier Force ලෙස ආරම්භ කරන ලද, හමුදාව 1956 දී නැවත නම් කරන ලදී. එහි මුළු ඉතිහාසය සඳහාම, AFL හට සැලකිය යුතු ද්‍රව්‍යමය සහ පුහුණු ආධාර එක්සත් ජනපදයෙන් ලැබී ඇත. 1941-89 කාලපරිච්ඡේදයේ වැඩි කාලයක් සඳහා, පුහුණුව බොහෝ දුරට එක්සත් ජනපද උපදේශකයින් විසින් සපයනු ලැබූ අතර, දෙවන ලෝක යුද්ධයේ සටන් අත්දැකීම් ද පුහුණුවෙහි කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය. 2003 සැප්තැම්බරයේ UN ආරක්ෂක මණ්ඩලයේ 1509 යෝජනාවෙන් පසුව, නව ලයිබීරියානු හමුදාව පිහිටුවීමේදී ලයිබීරියාවේ ජාතික සංක්‍රාන්ති රජයට සහය වීමේ අදහසින් ඝානා, නයිජීරියාව, පකිස්ථානය සහ චීනය යන ඒකක සමඟ සටන් විරාමය විනිශ්චය කිරීමට ලයිබීරියාවේ එක්සත් ජාතීන්ගේ දූත මණ්ඩලය පැමිණියේය.

### විදේශ සබඳතා 
පළමු හා දෙවන ලයිබීරියානු සිවිල් යුද්ධවලින් පසු ඇති වූ කැළඹිලිවලින් පසුව, 21 වන සියවසේ ලයිබීරියාවේ අභ්‍යන්තර ස්ථාවරත්වය අසල්වැසි රටවල් සහ බටහිර ලෝකයේ බොහෝ රටවල් සමඟ සුහද සබඳතාවලට නැවත ගෙන ආවේය. අනෙකුත් අප්‍රිකානු රටවල මෙන්, චීනය පශ්චාත්-ගැටුම් ප්‍රතිසංස්කරණයේ වැදගත් කොටසකි.

අතීතයේ දී, ලයිබීරියාවේ අසල්වැසියන් වන ගිනියාව සහ සියෙරා ලියොන් යන රටවල් දෙකම ලයිබීරියාවට තම රටවල කැරලිකරුවන්ට සහාය දෙන බවට චෝදනා කර ඇත.

### නීතිය බලාත්මක කිරීම සහ අපරාධ 
ලයිබීරියානු ජාතික පොලිසිය රටේ ජාතික පොලිස් බලකායයි. 2007 ඔක්තෝම්බර් වන විට එහි මොන්රෝවියා අඩංගු මොන්ට්සෙරාඩෝ ප්‍රාන්තයේ ස්ථාන 33 ක නිලධාරීන් 844 ක් ඇත. ජාතික පොලිස් පුහුණු ඇකඩමිය පේනස්විල් නගරයේ පිහිටා ඇත. පොලිස් නිලධාරීන් අතර දූෂණ ඉතිහාසය මහජන විශ්වාසය හා මෙහෙයුම් කාර්යක්ෂමතාව හීන කරයි. අභ්‍යන්තර ආරක්ෂාව සංලක්ෂිත වන්නේ සාමාන්‍ය අවනීතිය සහ අවසාන සිවිල් යුද්ධයේ හිටපු සටන්කරුවන් සිවිල් බලධාරීන්ට අභියෝග කිරීම සඳහා මිලීෂියා නැවත පිහිටුවීමේ අන්තරායයි.

ලයිබීරියාවේ පශ්චාත් ගැටුම් යුගයේ ස්ත්‍රී දූෂණ සහ ලිංගික අතවර නිතර සිදුවේ. ලයිබීරියාව ලෝකයේ කාන්තාවන්ට එරෙහි ලිංගික හිංසනයන් ඉහළම සිදුවීම්වලින් එකකි. ස්ත්‍රී දූෂණය යනු ලිංගික ප්‍රචණ්ඩත්වයෙන් තුනෙන් එකකට වඩා වැඩි සංඛ්‍යාවක් වාර්තා වන අපරාධයකි. නව යොවුන් වියේ ගැහැණු ළමයින් බහුලවම පහර කෑමට ලක් වන අතර, අපරාධකරුවන්ගෙන් 40%ක් පමණ වින්දිතයන් දන්නා වැඩිහිටි පිරිමින් වේ.

ලයිබීරියාවේ පිරිමි සහ ගැහැණු සමලිංගිකත්වය නීති විරෝධී වේ. 2012 ජූලි 20 දින, ලයිබීරියානු සෙනෙට් සභාව සමලිංගික විවාහ තහනම් කිරීම සහ අපරාධ කිරීම සඳහා නීති සම්පාදනය කිරීමට ඒකමතිකව ඡන්දය දුන්නේය.

### දූෂණය 
ලයිබීරියානු රජයේ සෑම තරාතිරමකම දූෂණය ආවේණික වේ. ජනාධිපති සර්ලීෆ් 2006 දී බලයට පත් වූ විට, දූෂණය "ප්‍රධාන මහජන සතුරා" බව ප්‍රකාශ කළාය.

ලයිබීරියාව 2010 දූෂණ සංජානන දර්ශකයේ 10 (ඉතා පිරිසිදු) සිට 0 (ඉතා දූෂිත) දක්වා පරිමාණයෙන් 3.3ක් ලබා ගත්තේය. මෙය ලොව පුරා රටවල් 178 කින් 87 වැනි ශ්‍රේණිගත කිරීමක් සහ උප සහරානු අප්‍රිකාවේ 47 න් 11 වැනි ස්ථානය ලබා දුන්නේය. මෙම ලකුණු 2007 සිට සැලකිය යුතු දියුණුවක් නියෝජනය කරයි, රට 2.1 ලබා ගත් අතර රටවල් 180 කින් 150 වැනි ස්ථානයට පත් විය. ප්‍රසිද්ධියේ පෙනී සිටින රජයේ නිලධාරීන් සමඟ කටයුතු කරන විට, ලයිබීරියානුවන්ගෙන් 89%ක් පවසන්නේ තමන්ට අල්ලසක් ගෙවීමට සිදුව ඇති බවයි, එය සංවිධානයේ 2010 ගෝලීය දූෂණ බැරෝමීටරයට අනුව ලෝකයේ ඉහළම ජාතික ප්‍රතිශතය වේ.

## ආර්ථිකය 
ලයිබීරියාවේ ප්‍රාථමික මුදල් ඒකකය වන ලයිබීරියානු ඩොලරය මුද්‍රණය කිරීම සහ නඩත්තු කිරීම ලයිබීරියාවේ මහ බැංකුව වගකීම වේ (එක්සත් ජනපද ඩොලරය ලයිබීරියාවේ නීත්‍යානුකූල මුදලක්ද වේ). ලයිබීරියාව ලෝකයේ දුප්පත්ම රටවලින් එකකි, විධිමත් රැකියා අනුපාතය 15%. ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය 1980 දී ඇමෙරිකානු ඩොලර් 496 කි. ඊජිප්තුව (ඒ අවස්ථාවේ දී) සමඟ සැසඳිමේදී එය ඉහළ අගයකි. 2011 දී රටේ නාමික දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය ඇමෙරිකානු ඩොලර් බිලියන 1.154ක් වූ අතර නාමික ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය ඇමෙරිකානු ඩොලර් 297ක් වූ අතර එය ලෝකයේ තුන්වැනි පහළම අගයයි. ඓතිහාසික වශයෙන් ලයිබීරියානු ආර්ථිකය විදේශ ආධාර, විදේශ සෘජු ආයෝජන සහ යකඩ, රබර් සහ දැව වැනි ස්වභාවික සම්පත් අපනයනය මත දැඩි ලෙස රඳා පැවතුනි.

### ආර්ථික ඉතිහාසය 
1979 වර්ධනයේ උච්චතම අවස්ථාවට පසුව, 1980 කුමන්ත්‍රණයෙන් පසු ආර්ථික වැරදි කළමනාකරණය හේතුවෙන් ලයිබීරියානු ආර්ථිකය ස්ථාවර පරිහානියක් ආරම්භ විය. 1989 සිවිල් යුද්ධය පුපුරා යාමෙන් මෙම පරිහානිය වේගවත් විය. දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය 1989 සහ 1995 අතර ඇස්තමේන්තුගත 90% කින් අඩු කරන ලද අතර එය නූතන ඉතිහාසයේ වේගවත්ම පහත වැටීමකි. ගෝලීය මූල්‍ය අර්බුදය 2009 දී දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ වර්ධනය 4.6% දක්වා මන්දගාමී විය,

කුඩා දේශීය වෙළෙඳපොළක්, ප්‍රමාණවත් යටිතල පහසුකම් නොමැතිකම, අධික ප්‍රවාහන වියදම්, අසල්වැසි රටවල් සමඟ දුර්වල වෙළෙඳ සබඳතා සහ ආර්ථිකයේ ඉහළ ඩොලරීකරණය වැනි වර්ධනයට වත්මන් බාධාවන් ඇතුළත් වේ.

2003 දී ආරම්භ වූ උද්ධමනය අඩු වීමෙන් පසුව, ලෝක ව්‍යාප්ත ආහාර සහ බලශක්ති අර්බුදවල ප්‍රතිඵලයක් ලෙස 2008 දී උද්ධමනය ඉහළ ගියේය, 2009 දී 7.4% දක්වා පහත වැටීමට පෙර 17.5% දක්වා ළඟා විය.

බොහෝ ආයෝජකයින් සිවිල් යුද්ධයෙන් පලා ගිය නිසා 1990 ගනන් තුල නිල භාණ්ඩ අපනයන පහත වැටුනද, ලයිබීරියාවේ යුධ කාලීන ආර්ථිකය කලාපයේ දියමන්ති ධනය සූරාකෑම පෙන්නුම් කලේය. 1999 දී දියමන්ති වලින් ඇමරිකානු ඩොලර් මිලියන 300 අපනයනය කරන ලද සියෙරා ලියොන් ලේ දියමන්තිවල (නීති විරෝධී) ප්‍රධාන වෙළෙන්දෙකු ලෙස රට ක්‍රියා කළේය. මෙය 2001 දී ලයිබීරියානු දියමන්ති අපනයනය සඳහා එක්සත් ජාතීන්ගේ තහනමක් පැනවීමට හේතු විය, එය 2007 දී කිම්බර්ලි ක්‍රියාවලි සහතික කිරීමේ යෝජනා ක්‍රමයට ලයිබීරියාව ප්‍රවේශ වීමෙන් පසුව ඉවත් කරන ලදී.

2003 දී, ලයිබීරියානු දැව අපනයනය සඳහා අතිරේක එක්සත් ජාතීන්ගේ සම්බාධක පැනවූ අතර, එය 1997 දී ඇමරිකානු ඩොලර් මිලියන 5 සිට 2002 දී ඇමරිකානු ඩොලර් මිලියන 100 දක්වා ඉහළ ගොස් ඇති අතර, සියෙරා ලියොන්හි කැරලිකරුවන්ට අරමුදල් සපයන බවට විශ්වාස කෙරිණි. මෙම සම්බාධක 2006 දී ඉවත් කරන ලදී. යුද්ධය අවසන් වීමෙන් පසු විදේශ ආධාර සහ ආයෝජන ගලා ඒම හේතුවෙන්, ලයිබීරියාව විශාල ගිණුම් හිඟයක් පවත්වාගෙන යන අතර, එය 2008 දී 60%කට ආසන්න අගයක් දක්වා ඉහළ ගියේය.

ලයිබීරියාව, 2006 වසරේ සිට ආයෝජනය කර ඇති ඇමරිකානු ඩොලර් බිලියන 16 සමඟ, ලෝකයේ ඉහළම විදේශ සෘජු ආයෝජන අනුපාතය දල දේශීය නිෂ්පාදිතයට හිමි වේ. Sime Darby (Malaysia) සහ Golden Veroleum (USA) වැනි පාම් ඔයිල් සමාගම් රජයේ සහන මගින් සක්‍රීය කර ඇති ජීවනෝපායන් විනාශ කිරීම සහ ප්‍රාදේශීය ප්‍රජාවන් අවතැන් කිරීම සම්බන්ධයෙන් චෝදනා එල්ල වී ඇත. 1926 සිට Firestone විසින් මාර්ගිබි ප්‍රාන්තයේ හාර්බෙල් හි ලොව විශාලතම රබර් වගාව පවත්වාගෙන යයි. 2015 වන විට, එහි ලයිබීරියානු සේවකයන් 8,000කට වඩා සිටි අතර, එය රටේ විශාලතම පුද්ගලික සේවා යෝජකයා බවට පත් විය.

### පහසුව සඳහා නැව්ගත කිරීමේ ධජය 
පහසුව සඳහා ධජයක් ලෙස එහි තත්ත්වය හේතුවෙන්, පැනමාවට පිටුපසින් ලෝකයේ දෙවන විශාලතම සමුද්‍ර ලියාපදිංචිය ලයිබීරියාවට ඇත. එහි ධජය යටතේ යාත්‍රා 3,500ක් ලියාපදිංචි කර ඇති අතර එය ලොව පුරා ඇති නැව්වලින් 11%ක් වේ. ලයිබීරියාවේ ගොවිතැනට හිතකර දේශගුණයක්, විශාල වනාන්තර සහ බහුල ජල ප්‍රමාණයක් ඇත, නමුත් අඩු අස්වැන්නක් නිසා ආහාර ද්‍රව්‍යවලින් අඩකට වඩා ආනයනය කරනු ලැබේ, ශුද්ධ කෘෂිකාර්මික වෙළඳාම 2010 දී ඩොලර් මිලියන 73.12ක් විය. මෙය ලයිබීරියාවේ කෘෂිකර්ම අමාත්‍යවරයා විසින් "වැරදි අදහසක්" ලෙස බැහැර කරන ලදී.

ප්‍රධාන භෝග වන්නේ ස්වභාවික රබර්, සහල්, මඤ්ඤොක්කා, කෙසෙල් සහ ෆාම් ඔයිල්ය.

#### පතල් කැණීම 
2003 දී අවසන් වූ සිවිල් යුද්ධයෙන් පසු ලයිබීරියාවේ පතල් කර්මාන්තය පුනර්ජීවනයක් අත්කර ගෙන ඇත. රන්, දියමන්ති සහ යපස් පතල් අංශයේ මූලික ඛනිජය වන අතර නව ඛනිජ සංවර්ධන ප්‍රතිපත්තියක් සහ පතල් සංග්‍රහයක් විදේශ ආයෝජන ආකර්ෂණය කර ගැනීම සඳහා ක්‍රියාත්මක වේ. 2013 දී, ඛනිජ අංශය රටේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 11% ක් වූ අතර ලෝක බැංකුව 2017 වන විට එම අංශයේ තවත් වර්ධනයක් අපේක්ෂා කරයි.

පතල් කර්මාන්තය රටේ ආර්ථික වර්ධනය සඳහා ප්‍රමුඛතම චලිතය ලෙස සලකනු ලබන අතර එහි සූරාකෑම එහි පොහොසත් ජෛව විවිධත්වයේ තිරසාර පාරිසරික සංරක්ෂණය සමඟ නිසි ලෙස සමතුලිත විය යුතුය. යපස් නිස්සාරණයට අමතරව රටේ ආර්ථිකය පොහොසත් කිරීම සඳහා සිමෙන්ති, දියමන්ති, රන් හා ඛනිජ තෙල් සම්පත්වලට ද නිසි වැදගත්කමක් ලබා දී ඇත.

#### විදුලි සංදේශ 
ලයිබීරියාවේ ප්‍රධාන පුවත්පත් හයක් ඇති අතර ජනගහනයෙන් 65% කට ජංගම දුරකථන සේවාවක් ඇත. සිවිල් යුද්ධ දෙකේදී (1989-1996 සහ 1999-2003) ලයිබීරියාවේ සන්නිවේදන යටිතල පහසුකම් බොහොමයක් විනාශ වී හෝ කොල්ලකන ලදී. වැඩිහිටි සාක්ෂරතාවයේ අඩු අනුපාත සහ ඉහළ දරිද්‍රතා අනුපාත සමඟ, රූපවාහිනිය සහ පුවත්පත් භාවිතය සීමා වී ඇති අතර, මහජනතාව සමඟ සන්නිවේදනය කිරීමේ ප්‍රධාන මාධ්‍ය ලෙස ගුවන් විදුලිය ඉතිරි වේ.

#### ප්‍රවාහනය 
ලයිබීරියාවේ ප්‍රවාහනය දුම්රිය මාර්ග සැතපුම් 266ක්, මහාමාර්ග සැතපුම් 6,580ක් (සැතපුම් 408ක් පදික), වරායවල්, ගුවන්තොටුපළ 29ක් සහ තෙල් ප්‍රවාහනය සඳහා සැතපුම් 2ක නල මාර්ගයකින් සමන්විත වේ. බස්රථ සහ කුලී රථ මොන්රෝවියාවේ සහ ඒ අවට ප්‍රධාන භූමි ප්‍රවාහන ක්‍රම වේ. කුලී බෝට්ටු ද තිබේ.

#### බලශක්තිය 
පොදු විදුලි සේවා සපයනු ලබන්නේ තනිකරම රජය සතු ලයිබීරියා විදුලි සංස්ථාව විසිනි, එය ග්‍රේටර් මොන්රෝවියා දිස්ත්‍රික්කයේ තනිකරම පාහේ කුඩා විදුලිබල පද්ධතියක් ක්‍රියාත්මක කරයි. විදුලි බලශක්ති සේවාවන්ගෙන් අතිමහත් බහුතරයක් සපයනු ලබන්නේ කුඩා, පුද්ගලික හිමිකාරීත්වය ඇති ජනක යන්ත්‍ර මගිනි. කිලෝවොට් පැයකට ඩොලර් 0.54 ක් වන අතර, ලයිබීරියාවේ විදුලි පිරිවැය ලෝකයේ ඉහළම අගය අතර වේ. 2013 වසරේ මුළු ධාරිතාව මෙගාවොට් 20ක් වූ අතර, එය යුද්ධයට පෙර 1989දී මෙගාවොට් 191ක උපරිම මට්ටමට වඩා තියුනු පහත වැටීමක් විය. නව බැර ඉන්ධන තෙල් බලාගාර තුනක් ඉදිකිරීම මගින් විදුලි ධාරිතාව මෙගාවොට් 38 කින් ඉහළ නැංවීමට අපේක්ෂා කෙරේ. 2013 දී ලයිබීරියාව බටහිර අප්‍රිකානු බල සංචිතය හරහා අසල්වැසි අයිවරි කෝස්ට් සහ ගිනියාවෙන් විදුලිය ආනයනය කිරීම ආරම්භ කළේය.

ලයිබීරියාව අක්වෙරළ තෙල් සඳහා ගවේෂණ ආරම්භ කර ඇත; ඔප්පු නොකළ තෙල් සංචිත බැරල් බිලියනයකට වඩා වැඩි විය හැක. රජය සිය අක්වෙරළ ජලය කුට්ටි 17 කට බෙදා 2004 දී එම කුට්ටි සඳහා ගවේෂණ බලපත්‍ර වෙන්දේසි කිරීමට පටන් ගත් අතර 2007 සහ 2009 දී තවත් වෙන්දේසි කිරීම් සිදු විය. 2011 දී අතිරේක අතිශය ගැඹුරු අක්වෙරළ කුට්ටි 13ක් වෙන්දේසි කිරීමට සැලසුම් කරන ලදී. බලපත්‍ර දිනාගත් සමාගම් අතර Repsol YPF, Chevron Corporation, සහ Woodside Petroleum වේ.

## ජනවිකාසය 
2017 ජාතික සංගණනයට අනුව, ලයිබීරියාව 4,694,608 පුද්ගලයින්ගේ නිවහන විය. ඔවුන්ගෙන් 1,118,241 ක් ජීවත් වූයේ රටේ වඩාත්ම ජනාකීර්ණ ප්‍රාන්තය සහ මොන්රෝවියා අගනුවර පිහිටි මොන්ට්සෙරාඩෝ ප්‍රාන්තයේ ය. මහා මොන්රෝවියා දිස්ත්‍රික්කයේ 970,824 පදිංචිකරුවන් සිටී. නිම්බා ප්‍රාන්තය මීළඟට වැඩිම ජනගහනයක් ඇති ප්‍රාන්තය වන අතර එහි පදිංචිකරුවන් 462,026කි.

2008 සංගණනයට පෙර, අවසාන සංගණනය 1984 දී සිදු කර ඇති අතර රටේ ජනගහනය 2,101,628 ලෙස ලැයිස්තුගත කර ඇත. 2010 දී ලයිබීරියානුවන්ගෙන් 43.5%ක් පමණ වයස අවුරුදු 15ට අඩු අය වූහ. අප්‍රිකානු ඇමරිකානු සහ බටහිර ඉන්දියානුවන්ගෙන් පැවත එන, වැඩි වශයෙන් බාබඩියානු (බජන්) පදිංචිකරුවන් වන ඇමරිකානු-ලයිබීරියානුවන් 2.5% කි. 1825 දී ආපසු හරවා යවන ලද කොංගෝ සහ ඇෆ්‍රෝ-කැරිබියානු වහලුන්ගෙන් පැවත එන කොංගෝ ජනතාව, ඇස්තමේන්තුගත 2.5% ක් වේ.

ලයිබීරියානු ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව ජූස් සැන්ගුයිනිස් අභ්‍යාස කරයි, එයින් අදහස් වන්නේ එය සාමාන්‍යයෙන් එහි පුරවැසිභාවය "නීග්‍රෝ හෝ නීග්‍රෝ සම්භවයක් ඇති පුද්ගලයින්ට" සීමා කරයි. ඒ ඉන්දියානුවන් සහ අනෙකුත් බටහිර අප්‍රිකානු ජාතිකයන්ය. ජනවාර්ගික ලයිබීරියානුවන් සහ ලෙබනන් අතර අන්තර් වාර්ගික විවාහවල ඉහළ ප්‍රතිශතයක් පවතින අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස සැලකිය යුතු මිශ්‍ර-වාර්ගික ජනගහනයක් විශේෂයෙන් මොන්රෝවියාවේ සහ ඒ අවට ඇත. යුරෝපීය සම්භවයක් ඇති සුදු අප්‍රිකානුවන් වන ලයිබීරියානුවන් කුඩා සුළුතරයක් රට තුළ වාසය කරයි.

### භාෂා 
ඉංග්‍රීසි රාජ්‍ය භාෂාව වන අතර ලයිබීරියාවේ භාෂා භාෂාව ලෙස ක්‍රියා කරයි. 2022 වන විට, ලයිබීරියාවේ දේශීය භාෂා 27ක් කතා කරන නමුත්, ඒ සෑම එකක්ම ජනගහනයෙන් කුඩා ප්‍රතිශතයකට පමණක් මුල් භාෂාව වේ. ලයිබීරියානුවන් සාමූහිකව ලයිබීරියානු ඉංග්‍රීසි ලෙස හඳුන්වන විවිධ ක්‍රියෝලීකරණය කරන ලද උපභාෂා කතා කරයි. ලූතරන්, බැප්ටිස්ට්, එපිස්කෝපල්, ප්‍රෙස්බිටේරියන්, පෙන්තකොස්ත, යුනයිටඩ් මෙතෝදිස්ත, අප්‍රිකානු මෙතෝදිස්ත එපිස්කෝපල් (AME) සහ අප්‍රිකානු මෙතෝදිස්ත එපිස්කෝපල් සියොන් (AME සියොන්) වැනි විවිධ රෙපරමාදු පාපොච්චාරණ රාශියක් හා කතෝලික පල්ලිය සහ අනෙකුත් රෙපරමාදු නොවන කිතුනුවන් ක්‍රිස්තියානි ජනගහනයෙන් වැඩි ප්‍රමාණයක් සෑදී ඇත. මෙම ක්‍රිස්තියානි නිකායන් බොහොමයක් ගෙන එන ලද්දේ අප්‍රිකානු-ඇමරිකානු පදිංචිකරුවන් විසින් එක්සත් ජනපදයේ සිට ලයිබීරියාවට ඇමරිකානු ජනපදකරණ සංගමය හරහා ගමන් කරන අතර සමහරක් ස්වදේශික-විශේෂයෙන් පෙන්තකොස්ත සහ එවැන්ජලිස්ත රෙපරමාදු අය වේ. රෙපරමාදු ආගම මුලින් කළු ඇමරිකානු පදිංචිකරුවන් සහ ඔවුන්ගේ ඇමරිකානු-ලයිබීරියානු පැවත එන්නන් සමඟ සම්බන්ධ වූ අතර, ස්වදේශික ජනයා මුලින් බොහෝ දුරට ක්‍රිස්තියානි ධර්මය පිළිගැනීමට පෙර අප්‍රිකානු සාම්ප්‍රදායික ආගමේ ඔවුන්ගේම සතුරු ආකෘතීන් මත තබා ගත්හ. ක්‍රිස්තියානි අතර, බොහෝ ලයිබීරියානුවන් පුරුෂයින් සඳහා පෝරෝ සහ කාන්තාවන් සඳහා සැන්ඩේ වැනි සම්ප්‍රදායික, ස්ත්‍රී පුරුෂ සමාජභාවය මත පදනම් වූ ස්වදේශීය ආගමික රහස් සමාජවලට ද සහභාගී වේ. සමස්ත කාන්තා සඳේ සමාජය කාන්තා සුන්නත් කිරීම සිදු කරයි.

2008 දී මුස්ලිම්වරුන් ජනගහනයෙන් 12.2% ක් වූ අතර, බොහෝ දුරට මැන්ඩින්ගෝ සහ වයි වාර්ගික කණ්ඩායම් විසින් නියෝජනය කරන ලදී. ලයිබීරියානු මුස්ලිම්වරුන් සුන්නි, ෂියා, අහමදියා, සූෆි සහ නිකායට අයත් නොවන මුස්ලිම්වරුන් අතර බෙදී ඇත.

2008 දී, 0.5% සම්ප්‍රදායික ස්වදේශික ආගම්වලට ඇලී සිටින බව හඳුනා ගත් අතර, 1.5% ක් ආගමක් නොමැති බව ප්‍රකාශ කළහ. සුළු පිරිසක් බහායි, හින්දු, සීක් හෝ බෞද්ධ විය.

ලයිබීරියානු ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවෙන් ආගමික නිදහස ලබා දී ඇති අතර රජය සාමාන්‍යයෙන් මෙම අයිතියට ගරු කරයි. දෙමව්පියන් තම දරුවන්ගෙන් ඉවත් විය හැකි වුවද, රජයේ පාසල් බයිබලීය අධ්‍යයන ලබා දෙයි. ඉරිදා සහ ප්‍රධාන ක්‍රිස්තියානි නිවාඩු දිනවල වාණිජ කටයුතු නීතියෙන් තහනම් වේ. සිකුරාදා යාඥාවන් සඳහා මුස්ලිම්වරුන්ට ඉඩදීමට රජය ව්‍යාපාර හෝ පාසල් සදහා අවශ්‍යතාවක් ලබා දී නැත. සමහර ප්‍රදේශවල ප්‍රාථමික සහ ද්විතීයික අධ්‍යාපනය නොමිලේ සහ වයස අවුරුදු 6 සිට 16 දක්වා අනිවාර්ය වේ, නමුත් පැමිණීම බලාත්මක කිරීම ලිහිල් වේ. වෙනත් ප්‍රදේශවල දරුවන්ට පාසල් යාමට උපකාරක ගාස්තුවක් ගෙවිය යුතුය. සාමාන්‍යයෙන්, දරුවන් අවුරුදු 10 ක අධ්‍යාපනයක් ලබා ගනී (පිරිමි සඳහා 11 ක් සහ ගැහැණු ළමයින් සඳහා 8 ක්). රටේ අධ්‍යාපන ක්‍ෂේත්‍රය ප්‍රමාණවත් නොවන පාසල් සහ සැපයුම් මෙන්ම සුදුසුකම් ලත් ගුරුවරුන් නොමැතිකම නිසා අඩාල වී ඇත.

උසස් අධ්‍යාපනය රාජ්‍ය හා පෞද්ගලික විශ්වවිද්‍යාල ගණනාවකින් සපයනු ලැබේ. ලයිබීරියා විශ්ව විද්‍යාලය රටේ විශාලතම සහ පැරණිතම විශ්ව විද්‍යාලයයි. මොන්රෝවියා හි පිහිටා ඇති විශ්ව විද්‍යාලය 1862 දී විවෘත කරන ලදී. අද එහි වෛද්‍ය විද්‍යාලයක් සහ ජාතියේ එකම නීති විද්‍යාලය වන ලුවී ආතර් ග්‍රීම්ස් නීති විද්‍යාලය ඇතුළුව විද්‍යාල හයක් ඇත.

2009 හි, මේරිලන්ඩ් ප්‍රාන්තයේ හාපර් හි ටබ්මන් විශ්ව විද්‍යාලය ලයිබීරියාවේ දෙවන පොදු විශ්ව විද්‍යාලය ලෙස ස්ථාපිත කරන ලදී. 2006 වසරේ සිට, රජය විසින් බුකානන්, සන්නික්විලී සහ වොයින්ජාමා හි ප්‍රජා විද්‍යාල ද විවෘත කර ඇත.

2018 ඔක්තෝම්බර් මස අගභාගයේ ඇති වූ ශිෂ්‍ය විරෝධතා හේතුවෙන්, අලුතින් තේරී පත් වූ ජනාධිපති ජෝර්ජ් එම්. වෙයා, ලයිබීරියාවේ රාජ්‍ය විශ්ව විද්‍යාලවල උපාධි අපේක්ෂකයින් සඳහා උපකාරක ගාස්තු අහෝසි කරන ලදී.

#### පෞද්ගලික විශ්වවිද්‍යාල 
* කටින්ටන් විශ්ව විද්‍යාලය ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ එපිස්කෝපල් පල්ලිය විසින් 1889 හි බොං ප්‍රාන්තයේ සුකොකෝ හි ආදිවාසී ජනතාව අතර එහි මිෂනාරි අධ්‍යාපන කටයුතුවල කොටසක් ලෙස පිහිටුවන ලදී. එය රටේ පැරණිතම පෞද්ගලික විශ්වවිද්‍යාලයයි.
* ස්ටෙලා මාරිස් පොලිටෙක්නික්, පශ්චාත්-ද්විතියික, පුද්ගලික උසස් අධ්‍යාපන ආයතනයකි. 1988 දී ආරම්භ කරන ලද මෙම පාසල මොන්රෝවියාවේ රෝමානු කතෝලික අගරදගුරු පදවියට අයත් වන අතර එය ක්‍රියාත්මක වේ. කැපිටල් හිල් හි පිහිටා ඇති මෙම පාසලේ සිසුන් 2,000ක් පමණ ඇත.
* බටහිර අප්‍රිකාවේ ඇඩ්වෙන්ටිස්ට් විශ්ව විද්‍යාලය, රොබට්ස් ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළේ මාර්ගිබි ප්‍රාන්තයේ පිහිටා ඇති පශ්චාත්-ද්විතියික ඉගෙනුම් පරිසරයකි.  
* එක්සත් මෙතෝදිස්ත විශ්ව විද්‍යාලය, බටහිර අප්‍රිකාවේ ලයිබීරියාවේ පිහිටි පුද්ගලික ක්‍රිස්තියානි විශ්ව විද්‍යාලයක් වන අතර එය සාමාන්‍යයෙන් ප්‍රදේශවාසීන් අතර UMU ලෙස හැඳින්වේ. 2016 වන විට, එහි සිසුන් 9,118 ක් පමණ සිටියහ. මෙම ආයතනය 1998 දී ආරම්භ කරන ලදී.  
* අප්‍රිකානු මෙතෝදිස්ත එපිස්කෝපල් විශ්ව විද්‍යාලය, 1995 දී ආරම්භ කරන ලද පුද්ගලික උසස් අධ්‍යාපන ආයතනයකි.
* ස්ටාර්ස් විශ්ව විද්‍යාලය, 2007 හි එක්සත් ජනපදයේ පිහිටුවන ලද පුද්ගලික උසස් අධ්‍යාපන ආයතනයක් වන අතර එය 2009 මොන්රෝවියා හි සංස්ථාපිත විය; ඒ ලයිබීරියාවේ තොරතුරු තාක්ෂණ (IT) අවශ්‍යතාවයට විසඳුම් සෙවීමේ අරමුණින්.
* ශාන්ත ක්ලෙමන්ට් විශ්ව විද්‍යාල විද්‍යාලය (ලයිබීරියාව), 2008 දී ආරම්භ කරන ලද පුද්ගලික උසස් අධ්‍යාපන ආයතනයකි.

### සෞඛ්‍ය 
ලයිබීරියාවේ රෝහල්වලට මොන්රෝවියාවේ ජෝන් එෆ්. කෙනඩි වෛද්‍ය මධ්‍යස්ථානය සහ තවත් රෝහල් කිහිපයක් ඇතුළත් වේ. ලයිබීරියාවේ ආයු අපේක්ෂාව 2020 දී වසර 64.4ක් ලෙස ගණන් බලා ඇත. එක් කාන්තාවකට උපත් 5.9ක සරු භාවයේ අනුපාතය සමඟ, මාතෘ මරණ අනුපාතිකය 2010දී උපත් 100,000කට 990ක් වූ අතර 2017දී උපත් 100,000කට 1,072ක් විය. ක්ෂය රෝගය, පාචන රෝග සහ මැලේරියාව ඇතුළු ඉතා බෝවන රෝග ගණනාවක් බහුලව පැතිරී ඇත. 2007 දී, HIV ආසාදන අනුපාතය වයස අවුරුදු 15-49 ජනගහනයෙන් 2% ක් වූ අතර 2008 දී ක්ෂය රෝගය පුද්ගලයන් 100,000 කට 420 ක් විය. ආසන්න වශයෙන් 58.2% – 66% කාන්තාවන් ස්ත්‍රී ලිංග ඡේදනයට ලක්ව ඇතැයි ගණන් බලා ඇත.

ලයිබීරියාව ප්‍රධාන ආහාරයක් වන සහල්වලින් 90%ක් ආනයනය කරන අතර ආහාර හිඟයට අතිශයින් ගොදුරු වේ. 2007 වසරේ, වයස අවුරුදු පහට අඩු ළමුන්ගෙන් 20.4%ක් මන්දපෝෂණයෙන් පෙළෙති. 2008 දී, ප්‍රමාණවත් සනීපාරක්ෂක පහසුකම් සඳහා ප්‍රවේශය තිබුණේ ජනගහනයෙන් 17%කට පමණි.

2003 සිවිල් යුද්ධය අවසන් වන විට රටේ සෞඛ්‍ය පහසුකම්වලින් 95%ක් පමණ විනාශ වී තිබුණි. 2009 දී, ඒක පුද්ගල සෞඛ්‍ය සේවා සඳහා රජයේ වියදම ඇමරිකානු ඩොලර් 22 ක් විය, මුළු දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 10.6% ක් විය. 2008 දී ලයිබීරියාවේ සිටියේ පුද්ගලයන් 100,000කට එක් වෛද්‍යවරයෙක් සහ හෙදියන් 27ක් පමණි. 2014 වන විට, පවතින තත්වය පුපුරා යාමෙන් මරණ 2,812 තහවුරු විය. 2014 අගෝස්තු මස මුලදී ගිනියාව ලයිබීරියාවට සිය දේශසීමා වසා දැමුවේ, ගිනියාවට වඩා ලයිබීරියාවේ නව රෝගීන් වාර්තා වන බැවින් වෛරසය පැතිරීම පාලනය කිරීමට උපකාර කිරීම සඳහා ය. 2015 මැයි 9 වෙනිදා, ලයිබීරියාව සති හයකට පසු නව රෝගියෙකු නොමැතිව ඉබෝලාවෙන් නිදහස් වන ලදී.

එතෙර සංවර්ධන ආයතන වාර්තාවකට අනුව, සෞඛ්‍යය සඳහා වන මුළු වියදම්වලින් 64.1%ක් පෞද්ගලික සෞඛ්‍ය වියදම් වේ.

## සංස්කෘතිය 
ඇමරිකානු-ලයිබීරියානුවන්ගේ ආගමික පිළිවෙත්, සමාජ සිරිත් විරිත් සහ සංස්කෘතික ප්‍රමිතීන් ඔවුන්ගේ මූලයන් ඇන්ටෙබෙලම් ඇමරිකන් දකුණු ප්‍රදේශයේ පැවතුනි. පදිංචිකරුවන් ඉහළ තොප්පිය සහ වලිගය පැළඳ සිටි අතර ඔවුන්ගේ නිවෙස් දකුණේ වහල් හිමියන්ගේ නිවෙස්වලට අනුව හැඩගස්වා ගත්හ. බොහෝ ඇමරිකානු-ලයිබීරියානු පිරිමින් ජාතියේ දේශපාලනයට දැඩි ලෙස සම්බන්ධ වූ Masonic Order of Liberia හි සාමාජිකයින් විය.  

ලයිබීරියාවට රෙදිපිළි කලාවන් සහ රෙදිපිළි සඳහා පොහොසත් ඉතිහාසයක් ඇත, පදිංචිකරුවන් ඔවුන් සමඟ ඔවුන්ගේ මැහුම් සහ රෙදි ඇඳීමේ කුසලතා රැගෙන ආ බැවිනි. ලයිබීරියාව 1857 සහ 1858 දී ජාතික ප්‍රදර්ශන පැවැත්වූ අතර එහිදී විවිධ ඉඳිකටු කලාවන් සඳහා ත්‍යාග ප්‍රදානය කරන ලදී. 1892 දී වික්ටෝරියා රැජින වෙත සුප්‍රසිද්ධ ලයිබීරියානු කෝපි ගස ඇතුළත් පළඳනාවක් පිරිනැමූ මාර්තා ඈන් රික්ස්, වඩාත් ප්‍රසිද්ධ ලයිබීරියානු ක්විල්ටර් වලින් එකකි. ජනාධිපති එලන් ජොන්සන් සර්ලීෆ් විධායක මන්දිරයට ගිය විට, ඇයට ලයිබීරියානු ජාතිකයෙක් සිටි බව වාර්තා වේ. ඇයගේ ජනාධිපති කාර්යාලයේ ඇතිරිලි සවි කර ඇත.

ලයිබීරියාවේ සියවසකට වැඩි කාලයක් පුරා පොහොසත් සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදායක් පවතී. එඩ්වඩ් විල්මට් බ්ලයිඩන්, බායි ටී. මුවර්, රෝලන්ඩ් ටී. ඩෙම්ප්ස්ටර් සහ විල්ටන් ජී එස් සංකවුලෝ ලයිබීරියාවේ වඩාත් කැපී පෙනෙන කතුවරුන් අතර වේ. මුවර්ගේ මර්ඩර් ඉන් ද කැසාවා පැච් නවකතාව ලයිබීරියාවේ වඩාත්ම කීර්තිමත් නවකතාව ලෙස සැලකේ.

### බහු විවාහය 
වයස අවුරුදු 15-49 අතර විවාහක ලයිබීරියානු කාන්තාවන්ගෙන් තුනෙන් එකක් බහු විවාහක විවාහයන් වේ. චාරිත්‍රානුකූල නීතිය මගින් පිරිමින්ට භාර්යාවන් හතර දෙනෙකු දක්වා සිටිය හැක.

### ආහාර පිසීම 
ලයිබීරියානු ආහාරවල රටේ ප්‍රධාන ආහාරය වන සහල් දැඩි ලෙස ඇතුළත් වේ. අනෙකුත් අමුද්‍රව්‍ය වන්නේ මඤ්ඤොක්කා, මාළු, කෙසෙල්, පැඟිරි ගෙඩි, කෙසෙල්, පොල්, බණ්ඩක්කා සහ බතල. හබනෙරෝ සහ ස්කොච් බොනට් මිරිස් සමඟ කුළුබඩු සහිත බර ඉස්ටුවක් ජනප්‍රිය වන අතර ෆුෆු සමඟ අනුභව කරනු ලැබේ. ලයිබීරියාවේ බටහිර අප්‍රිකාවේ අනන්‍ය වූ එක්සත් ජනපදයෙන් ආනයනය කරන ලද පිළිස්සීමේ සම්ප්‍රදායක් ද ඇත.

### ක්‍රීඩා 
ලයිබීරියාවේ වඩාත්ම ජනප්‍රිය ක්‍රීඩාව වන්නේ පාපන්දු වන අතර, ජෝර්ජ් වේ (හිටපු පාපන්දු ක්‍රීඩකයා සහ වත්මන් ලයිබීරියාවේ ජනාධිපති) ජාතියේ වඩාත්ම ප්‍රසිද්ධ මලල ක්‍රීඩකයා වේ. ඔහු මෙතෙක් වසරේ FIFA ලෝක ක්‍රීඩකයා ලෙස නම් කරන ලද එකම අප්‍රිකානුවා වේ. ලයිබීරියා ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම 1996 සහ 2002 දී දෙවරක් අප්‍රිකානු ජාතීන්ගේ කුසලාන අවසන් මහා තරගයට පැමිණ ඇත.

ලයිබීරියාවේ දෙවන වඩාත් ජනප්‍රිය ක්‍රීඩාව පැසිපන්දු ය. ලයිබීරියානු ජාතික පැසිපන්දු කණ්ඩායම 1983 සහ 2007 දී දෙවරක් AfroBasket වෙත ළඟා වී ඇත.

ලයිබීරියාවේ, සැමුවෙල් කන්යොන් ඩෝ ක්‍රීඩා සංකීර්ණය බහුකාර්ය ක්‍රීඩාංගනයක් ලෙස ක්‍රියා කරයි. එය ජාත්‍යන්තර ප්‍රසංග සහ ජාතික දේශපාලන සිදුවීම් වලට අමතරව FIFA ලෝක කුසලාන සුදුසුකම් ලැබීමේ තරඟ සඳහා සත්කාරකත්වය දරයි.

### මිනුම් පද්ධතිය 
ලයිබීරියාව තවමත් ජාත්‍යන්තර ඒකක පද්ධතිය (SI ලෙස කෙටියෙන්, මෙට්‍රික් ක්‍රමය ලෙසද හැඳින්වේ) සම්පූර්ණයෙන් සම්මත කරගෙන නොමැත. 1988 Omnibus Foreign Trade and competitiveness Act මගින් මෙට්‍රික් ක්‍රමය "එක්සත් ජනපද වෙළඳාම සහ වාණිජ්‍යය සඳහා වඩාත් කැමති බර සහ මිනුම් පද්ධතිය" ලෙස නම් කරන ලදී, නමුත් ප්‍රායෝගිකව මෙම පද්ධතිය මිශ්‍ර භාවිතයක පවතී, ජනගහනය සාමාන්‍යයෙන් සම්ප්‍රදායික ඒකක සහ මෙට්රික් හෝ මිශ්‍ර ඒකක කර්මාන්ත සඳහා සම්පූර්ණයෙන්ම කැමැත්තක් දක්වයි.

ලයිබීරියානු රජය එක්සත් ජනපදයේ චාරිත්‍රානුකූල ඒකක භාවිතයෙන් මෙට්‍රික් ක්‍රමයට මාරුවීම ආරම්භ කර ඇත. කෙසේ වෙතත්, මෙම වෙනස ක්‍රමානුකූලව සිදු වී ඇති අතර, රජයේ වාර්තා සමගාමීව එක්සත් ජනපද චාරිත්‍රානුකූල සහ මෙට්‍රික් ඒකක යන දෙකම භාවිතා කරයි. 2018 දී, ලයිබීරියානු වාණිජ හා කර්මාන්ත අමාත්‍යවරයා ප්‍රකාශ කළේ ලයිබීරියානු රජය මෙට්‍රික් ක්‍රමය අනුගමනය කිරීමට කැපවී සිටින බවයි.

## සටහන් 

## යොමු කිරීම් 
ප්‍රවර්ගය:අප්‍රිකාව තුළ රටවල්
ප්‍රවර්ගය:එක්සත් ජාතීන්ගේ සාමාජික රාජ්‍ය