මොරතොට ශ්‍රී ධම්මක්ඛන්ධ මහනාහිමි

මොරතොට රාජගුරු ශ්‍රී ධම්මඛන්ධ මහානාහිමි  

තුන්කෝරළය හෙවත් කෑගල්ල දිස්ත්‍රික්කයේ  දෙහිගම්පොළ කෝරළයේ එගොඩපොත පිහිටි මොරතොට නම් ග්‍රාමයේ සුප්‍රසිද්ධ රාජපූජිත රදළ පරම්පරාවක් වූ රණසිංහ වළව්වේ පටබැඳි මුදලි තුමාට දාව 1735 වසරේ උපන් මුන්වහන්සේ දහතුන් වැනි වියෙහිදී තෙරුවන් කෙරෙහි මහත් වූ ශ්‍රද්ධාවෙන් පැවිදිවූහ.වැලිවිට සරණංකර සංඝරාජ මාහිමිපාණන් වහන්සේ හා උන්වහන්සේගේ උගත් ශිෂ්‍යවරයන් වහන්සේලාගෙන් ලීම් කීමි බණදහමි ආදිය මැනවින් උගෙන වර්ෂ 1755 දී රාජපූජිත ඓතිහාසික මල්වතු මහා විහාරයීය මංගල උපෝෂථාගාරයෙදී උපාලි මහතෙරුන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ සියම් මහාසංඝරත්නය වෙතින් අධිශීල ශික්ෂා සංඛ්‍යාත උපසම්පදා ශීලයෙහි පිහිටවනු ලැබූ මෙම මොරතොට සාමණේරයන් වහන්සේට “නිග්‍රෝධ“ යන නාමය උපාලි මහතෙරුන් වහන්සේ විසින් ලබාදෙන ලදී.එහෙත් එම නාමය පැවතියේ මද වේලාවකි.උන්වහන්සේ විසින් එදින සිදු කරන ලද විචිත්‍ර මංගල ධර්ම දේශනාව ඇසීමෙන් ධර්‍මකථනයෙහි උන්වහන්සේ තුළ පැවති අතිදක්ෂ භාවය වටහාගත් උපාලි මහතෙරුන් වහන්සේ එම නිග්‍රෝධ යන නාමය ඉවත් කොට “ධම්මක්ඛන්ධ“ යන නාමය උන්වහන්සේට ලබාදුන්නේ අපමණ පැහැදීමෙනි.

එතැන් පටන් මොරතොට ධම්මක්ඛන්ධ යන නාමයෙන් ප්‍රකට වූ උන්වහන්සේ රාජරාජ මහාමාත්‍යාදී නායක අනුනායකාදී  මහසංඝරත්නය සහිත සභාමධ්‍යය‍ෙහි විචිත්‍ර ලෙස ධර්මදේශනා කිරීමෙහි සමර්ථයෙකු වූහ. එසේම අභිනව ගාථා අෂ්ටක ආදිය ප්‍රබන්ධ කිරීමෙහි ද අති දක්ෂයෙකු වූහ. එසේම උපාසකජනාලංකාරය වැනි අගනා කෘතිද උන්වහන්සේගේ පාණ්ඩිත්‍යය හෙළිකරනු ලබයි.

රාජාධි රාජසිංහ මහ රජු හට ධර්‍ම ශාස්ත්‍ර ඉගැන්වීම සිදුකළේද මුන්වහන්සේ විසිනි.එහෙයින් උන්වහන්සේ රාජගුරු යන උතුම් ගෞරව නාමයෙන්ද පිදුම් ලැබුවේය. එසේම උන්වහන්සේගේ ඇරයුමෙන් එම රජු විසින් කරන ලද “අසදිස ජාතක කාව්‍ය“ය‍ෙහිද උන්වහන්සේ මහත් සේ වර්ණනා කරතිබේ. එසේම දෙගල්දොරුව සන්නසේ ද උන්වහන්සේ විසින් රාජාධි රාජසිංහ මහරජුට ධර්‍මශාස්ත්‍ර ලබා දුන් බව ගෞරව සම්ප්‍රයුක්තව දක්වා තිබේ.

ක්‍රමක්‍රමයෙන් කර්‍මවාගාවාර්‍ය්‍ය, උපාධ්‍යාය අනුනායක යන තනතුරු වලින පිදුම් ලැබූ උන්වහන්සේ වැලිවිට සරණංකර සංඝරාජ මාහිමිපාණන් වහන්සේගේ අපවත්වීමෙන් වසර නවයකට පසු එනම් වර්‍ෂ 1787 දී මහා විහාර වංශික ශ්‍යාමෝපාලි මහානිකායේ මල්වතු මහා විහාර පාර්ශවයෙහි මහානායක ධූරයට පත්වූහ. පුරා වසර විසිහතරක් උන්වහන්සේ මෙම උත්තරීතර පදවිය හෙබවූ අතර උන්වහන්සේට මල්වතු මහා විහාරයේ පොහොය සීමාවට නුදුරින් අලංකෘත සුවිසල් සංඝාරාමයක් පූජාකෙරිණ. වර්තමානයේ එය “දෙගල්දොරුව පන්සල““මැද පන්සල“ යන නම් වලින් හැඳින්වෙන අතර උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යානුශිෂ්‍ය පරම්පරානුයාත මහාසංඝරත්නය එහි සහ උන්වහන්සේ යටතේ පැවති දෙගල්දොරුව රජමහා විහාරය ඇතුලු විහාර ගණයේ  ආධිපත්‍යය උසුලති.

මොරතොට මහනාහිමියන්ගේ කාලයේ යළිත් ශාසන පරිහාණියක සළකුණු පෙනෙන්නට වූයෙන් උන්වහන්සේ අස්ගිරි මහා විහාරය සමගද සාකච්ඡා කොට රාජාධිරාජසිංහ මහරජුගේ ද උපකාරයෙන් දෙවෙහෙර සංඝරත්නය මඟුල් මඩුවට රැස්කරවා වැලිවිට සංඝරාජ හිමියන්ගේ අවවාදයෙන් පනවන ලද කතිකාවතට සුළු කතිකාවතක් රචනාකර  රජු ලවා පැණවූහ.මෙම උදාරතර ශාසන සංග්‍රහය සිදුක‍ෙළ් වර්ෂ 1787දීය.

කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ මහරජු විසින් 1753 දී කරවන ලද මල්වතු මහා විහාරයීය උපෝෂථාගාරය දිරාපත් වෙමින් පවතින බව දැක උන්වහන්සේ විසින් එය ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද අතර ඓතිහාසික දෙගල්දොරුව රජමහා විහාරයද ඉතා අලංකාර කොට නිර්මාණය කරවූහ.

උන්වහන්සේගේ ශිෂයවරයන් වහන්සේලා විසි එක් නමක් ගැන සඳහන්වේ. එම ශිෂ්‍ය හිමිවරුන්ගේ නම් වනුයේ 

දුනුමාලයේ සීලවංශ හිමි

දූල්ලෑවේ හිමි

රත්නාගල හිමි 

වෙලගම හිමි

මොරවක හිමි 

වහරක හිමි

මකුල්දොළ හිමි 

කුඩා මොරතොට හිමි

දැඩිගම හිමි 

කට්ටමහන හිමි

ලිණියකඩුවේ හිමි

ගිනිගත්පිටියේ හිමි 

ඉසිපිටියේ හිමි

වරදමනේ හිමි 

කහවත්තේ හිමි

ගොඩිගමුවේ හිමි

කුඩා මකුල්දොළ හිමි

ගෝනාගල විපස්සී හිමි 

උඩයාලේ හිමි 

දෙහිකුඹුරේ හිමි

බෝපිටියේ හිමි 

වශයෙනි.

මෙසේ අති උදාරතර ශාසනික සේවාවන් රාශියක් සිදුකළ සියමි මහා නිකායේ මල්වතු පාර්ශවයේ තෙවැනි මහනාහිමි වූ අතිගෞරවාර්හ මොරතොට රාජතුරු ශ්‍රී ධම්මක්ඛන්ධාභිධාන මහා ස්වාමින්ද්‍රයන් වහන්සේ වර්‍ෂ 1811 දී අපවත්වූහ