වූ සේටියෑන්

**වූ සේටියෑන්** (624 – 705 දෙසැම්බර් 16), හෙවත් **වු චාඕ**, **වූ හොවු** සහ පසුකාලීන තාං රාජවංශ‍ සමයේ **ටියෑන් හොවු** ලෙස හැඳින්වුණේත්, **වූ වල්ලභ අධිරාජිනිය** හෙවත් "**වූ අධිරාජිනිය**" ලෙස හැඳින්වුණේත් චීන රැජිනියකි. ඇය නිල නොවන වශයෙන් වල්ලභ අධිරාජිනියක සහ වැන්දඹු අධිරාජිනියක ලෙස රාජ්‍ය පාලනය මෙහෙයවූ අතර, පසුව නිල වශයෙන් රාජ්‍ය කරන අධිරාජිනිය (皇帝) ලෙස කෙටිකාලීන චෞ රාජවංශයේ (周, 684-705),

ඉතිහාසය තුළ වූ සේටියෑන් අධිරැජිනියගේ සමය වැදගත් වන්නේ ඇගේ දේශපාලන සහ යුධ නායකත්වය නිසායි. මේ නිසා ඇයට චීන අධිරාජ්‍යය එහි පෙර සීමාවන් අභිබවා යමින් මධ්‍ය ආසියාවේ ගැඹුරට විහිදිණි. එසේම ඇය කොරියානු අර්ධද්වීපය තුළ යුධ ව්‍යාපාර මාලාවක් ආරම්භ කළා ය. පළමුව ගොගුර්යෝවට එරෙහිව සිල්ලාව සමග මිත්‍ර වූ අතර, අනතුරුව පැරණි ගොගුර්යෝ භූමිය අයත් කරගැනීමට සිල්ලාවට එරෙහිව යුධ ප්‍රකාශ කෙරිණි. චීනය තුළ, සිය අධිකාරී බලය පවත්වා ගැනීමට සහ වර්ධනය කරගැනීමට වූට බල අරගලයක නිරත වන්නට සිදුවුව ද, වූගේ නායකත්වය යටතේ චීන සමාජයේ සමාජ පන්ති කෙරහි වැදගත් බලපෑම් ඇති විය. මෙකල තාඕවාදය, බුදු දහම, අධ්‍යාපනය සහ සාහිත්‍යය කෙරෙහි රාජ්‍ය අනුග්‍රහය හිමි විය. වූ සේටියෑන් විසින් ස්මාරක ඉදිකළ අතර, ලොංමෙන් ගුහාවල ප්‍රතිමා සමූහය සහ ක්වියෑන්ලිං සොහොන්ගැබේ ඇති "වදන් රහිත ශිලා ස්තම්භය" ද ඇගේ සමයේ ඉදිවූ නිර්මාණ වේ. එපමණක් නොව වර්තාමනයේ දක්නට නොලැබෙන වැදගත් ගොඩනැගිලි කිහිපයක් සහ ‍ලෝකඩ ප්‍රතිමා ඇය විසින් ඉදිකරවන ලදී.

ඇගේ රාජ්‍ය සමයේ වැදගත් සේවාවන් රැසක් සිදු වුව ද, ඇගේ පාලනයේ දිගු කාලීන බලපෑම් පිළිබඳ අධ්‍යයනය කරන විද්වතුන් වූ සේටියෑන් කෙරෙහි අවධානය වඩාත්ම යොමු කරන්නේ ඇය කාන්තාවක වීම නිසායි. එයට හේතුව එක්සත් චීන අධිරාජ්‍යයේ අසාමාන්‍ය රාජ්‍ය පාලිකාව විසින් නිල වශයෙන් *හුවාංඩි* (皇帝) යන පදවිය ඉසිලීමයි. දේශපාලන නායකයකු වුවද, ඇය ක්‍රියාකාරී පවුල් දිවියක් ගතකොට ඇත. ඇතැම් අවස්ථාවන්හි ඇගේ පවුල් සබඳතා ගැටලු සහගත වුවද, වූ සේටියෑන් පුතුන් සිව්දෙනකුගේ මව වූවා ය. ඉන් තිදෙනකුම අධිරාජ පදවිය උසුලා ඇත. නමුත් ඉන් එක් අයකු එම පදවිය උසුලා ඇත්තේ මරණාපර ගෞරව නාමයක් ලෙස පමණි. සුප්‍රකට තාංහි ෂුවාංෂොං අධිරාජයා ඇගේ මුණුපුරෙකි.

## නම් සහ පදවි
චීන ඉතිහාසය සහ සාහිත්‍යය තුළ, වූ සේටියෑන් () විවධ නම් සහ පදවිවලින් හඳුන්වා ඇත. ඉංග්‍රීසි භාෂාව තුළ ඇගේ සඳහන් කිරීම මගින් ඒවායේ සංඛ්‍යාව පමණක් වැඩිකොට ඇත. චීන බසින් ඉංග්‍රීසි බවසට පරිවර්තනයේ දී ඇතිවන එක් ගැටලුවක් නම් ලිංගය අවධාරණය කිරීමයි. ("අධිරාජයා" සහ "අධිරාජිනිය" හෝ "කුමරු" සහ "කුමරිය" වැනි) සම්භාව්‍ය චීන බසින් යෙදෙන *හොවු* (后, "මහරාජයා", "කුමරු", "රැජින") හෝ *හුවාංඩි* (皇帝, "අධිරාජ ශ්‍රේෂ්ඨ පාලකයා", "රාජකීය දේවතාවා") වැනි වදන් ව්‍යාකරණානුකූලව ලිංගය නිර්ණය කළ නොහැකි වදන් වේ.

### නම්
වූ සේටියෑන්ගේ නිශ්චිත උපන් නාමය සොයාගත නොහැක. බලයට පත්වීමෙන් පසු ඇය සිය නාමය වූ චාඕ ලෙස වෙනස් කරගෙන තිබේ. චීනයේ සැබෑ පාලකයා (පළමුව ඇගේ සැමියාගේ මාර්ගයෙන් සහ පසුව ඇගේ පුත්‍රයින් සමග, 665 සිට 690 දක්වා) ලෙස ඇගේ කාර්යභාරය චීන ඉතිහාසයේ පෙර නොවූවිරූ සිදුවීමක් නොවිණි. කෙසේනමුත්, ඇය සිය පූර්වප්‍රාප්තිකයන් බිඳහෙළමින් ක්‍රි.ව. 690දී **චෞ** (周) (තාං රාජවංශය ඛණ්ඩනය කරමින්) නැමැති ඇගේම රාජවංශයක් පිහිටුවූවා ය. ඇය **පූජනීය සහ දිව්‍යමය රජකරන අධිරාජිනිය** (聖神皇帝) යන පදවිය සහ එහි ප්‍රභේදයන් භාවිතයෙන් පෞද්ගලිකව 690 සිට 705 තෙක් රාජ්‍ය පාලනය මෙහෙයවූවා ය.

චීන ඉතිහාසය අනුව, පාලකයා ලෙස කහ ලෝගුව පැළඳි එකම ස්ත්‍රිය වූ සේටියෑන් ලෙස සැලකේ. (මෙය අධිරාජයාගේ අයිතියට පමණක් අවසර තිබුණකි. නමුත් සොං රාජවංශයේ ලියු වැන්දඹු අධිරාජිනිය විසින් ද එය භාවිතයට ගෙන තිබේ)

## පසුබිම සහ මුල්කාලීන දිවිය
 නිරූපිත සිතුවමක්; යැන් ලිබෙන් විසිනි. (ක්‍රි.ව. 600 – 673 පමණ)]]
වූ පවුල් වංශය සම්භවය වූයේ බිංචූ (ෂාන්සිහි ටායියුවාන් නගරයේ පුරාතන නාමය) හි වෙන්ෂුයි ප්‍රාන්තයේ ය. වූ සේටියෑන්ගේ උපන් ස්ථානය මතභේදයට තුඩු දී ඇත. ඇතැමුන් පවසන්නේ වූ සේටියෑන් උපත ලැබූයේ ලිචූ (利州) (වර්තමානයේ සිච්‍රවාන් ප්‍රාන්තයේ ගුවාංයුවාන් නගරය) හි බවයි. නමුත් තවත් සමහරුන් විශ්වාස කරන්නේ ඇය උපත ලැබූයේ අධිරාජ්‍යයේ අගනුවර වූ චං'අන් හි බවයි.

ඇය ජීවත්ව ඇත්තේ 624 පෙබරවාරි 17 – 705 දෙසැම්බර් 16 අතර කාලයේ ය. වූ සේටියෑන් උපත ලැබූයේ තාංහි ගඔෂු අධිරාජයාගේ රාජ්‍ය සමයේ සත්වන වර්ෂයේ ය. එම වර්ෂයේම චීනයට පූර්ණ සූර්යග්‍රහණයක් දර්ශනය විය. ඇගේ දැව ව්‍යාපාරිකයකු වූ වූ ෂිහුඕ වූ අතර, ඔවුන් සාපේක්ෂව ධනවත් පවුලක් විය. ඇගේ මව බලවත් යැං පවුලේ සාමාජිකාවකි. සුයිහි යැං අධිරාජයා‍ගේ අවසන් කාලයේ, ලි යුවාන් (李淵) (අනාගතයේ තාංහි ගඔෂු අධිරාජයා බවට පත්වන) වූ නිවසේ බොහෝවරක් නැවතී සිටි අතර, ඔහු වූ පවුලේ සමීපතමයකු විය. ඔහු හෙඩොං සහ ටායියුවාන්හි පදවි හොබවමින් සිටියේ ය. යැං අධිරාජයාව සිහසුනෙන් නෙරපූ ලි යුවාන් වූ පවුල කෙරෙහි ත්‍යාගශීලී විය. ඔහු ඔවුනට ධනය, ධාන්‍ය, ඉඩම් සහ වස්ත්‍ර පිරිනැමී ය. තාං රාජවංශය ස්ථාපනය වූ පසු, වූ ෂිහොවු විසින් ජ්‍යෙෂ්ඨ අමාත්‍යාංශ පදවි කිහිපයක් හොබවා තිබේ. මේ අතරට යැංචෞ, ලිචෞ, සහ ජිංචෞ (荊州) (වර්තමාන ජියෑංලිං ප්‍රාන්තය, හුබෙයි පළාත) හි ආණ්ඩුකාර ධුරය ද වේ.

වූ සේටියෑන් උපත ලද්දේ ධනවත් පවුලක ය. ඇගේ එදිනෙදා කටයුතු ඉටුකරදීමට සේවකයින් පිරිසක් ද ඇයට විය. මේ නිසා ඇයට නිවසේ සිදු කිරීමට එතරම් බැරෑරුම් කටයුතු නොවිණි. මේ නිසා ඇගේ පියා විසින් ඇයට ග්‍රන්ථ කියවීමටත්, ඇයව අධ්‍යාපනය වෙත යොමු කිරීමටත් කටයුතු කරන ලදී. සිය දියණිය හොඳින් උගත් බව ඔහු වටහාගත්තේ ය. මෙය ඇයට හිමිවූ විශේෂ වරප්‍රසාදයක් වන්නේ මෙකල බොහෝ පියවරුන් සිය දියණියන් අධ්‍යාපනය වෙත නැඹුරු නොකිරීම නිසායි. මෙකල වූ සේටියෑන් තුළින් සන්සුන්ව අසුන්ගෙන ගෙතුමෙහි යෙදෙන හෝ දවස පුරාම තේ පානය කරමින් සිටින සාමාන්‍ය දැරියකගේ හැසිරීම දක්නට නොවිණි. මේ නිසා වූ සේටියෑන් දේශපාලනය හා අනෙකුත් රාජ්‍ය සබඳතා, ලේඛන කලාව, සාහිත්‍යය සහ සංගීතය වැනි විෂයයන් හදාළා ය. වූ හැකි සෑම අවස්ථාවකම සිය අධ්‍යාපන කටයුතුවල නිරත වූ අතර ඇගේ පියා විසින් ඇයට අනුබල දෙන ලදී. දාහතරවන වියේ දී, ඇය තාංහි ටයිෂොං අධිරාජයාගේ උපබිසවක් (සුළු භාර්යාවක්) බවට පත්වූවා ය. එහිදී ඇයට යම් ආකාරයක ලේකම්වරියක ලෙස කටයුතු කළ හැකි විය. මේ අවස්ථාව ඇයට සිය අධ්‍යාපනය දියුණු කරගැනීමට ලත් මහඟ අවස්ථාවක් විය. ඇයව තාංහි රාජකීය මට්ටම්-නවයේ ‍ක්‍රමය අනුව පස්වන මට්ටමේ උපබිසෝවරුන්ට හිමිවන *කයිරෙන්* පදවිය පිරිනැමිණි. ඇයව මාලිගයේ දී මුණගැසුණු විට ඇගේ මව වූ යැං ආර්යාව සිය දියණියට සුබ පතමින් වැළපෙන්නට වූයේලු. එවිට ඇය පිළිතුරු දුන්නේ "දෙව්ලොව පුත්‍රයා මුණ ගැසීම මාගේ වාසනාවක් නොවන බව ඔබ දන්නේ කෙසේ ද?" යනුවෙනි. අනතුරුව සිය දියණියගේ අපේක්ෂාවන් තේරුම්ගත් යැං ආර්යාව සිය හැඬීම නවතාලූයේලු.

වූ බිසව රජු සමග ලිංගික සම්බන්ධතා පැවැත්වූ බව පෙනුණ ද, ඇය ටයිෂොං අධිරාජයාගේ ප්‍රසාදයට ලක්වූ බවක් නොපෙනේ. ඇගේ ස්වයං චරිතාපදානය අනුව (ඇගේ රාජ්‍ය සමයේ අමාත්‍ය ජි ෂු හට චෝදනා කරමින් ලියූවකි), ඇය උපබිසවකව සිටි කාලයේ සිය ධෛර්යය නිසා ටයිෂොංව විස්මයට පත් වූ අවස්ථාවක් මෙසේ සඳහන් වේ:

ක්‍රි.ව. 649දී ටයිෂොං අධිරාජයා මියයාමත් සමග, ඔහුගේ ලාබාලම පුත්‍රයා වූ ලි චි (මොහුගේ මව ප්‍රධාන භාර්යාව වූ වෙන්ඩේ ය), තාංහි ගඔෂොං අධිරාජයා ලෙස සිහසුනට පත් විය. ටයිෂොං ජීවත්ව සිටි සමයේ සිට ලි සහ වූ අතර සම්බන්ධයක් පැවතිණි.

ටයිෂොං සතුව පුත්‍රයින් දාහතරදෙනකු විය. මින් තිදෙනකු ඔහුගේ ප්‍රියාදර අධිරාජිනිය වූ වෙන්ඩේ (601–636) ගේ ය. නමුත් වූ බිසවට දරුවන් නොවිණි. මේ නිසා දරුවන් නොවූ මියගිය අධිරාජවරුන්ගේ බිසෝවරුන් ස්ථිරව ආරාමයන් වෙත යැවීමේ සම්ප්‍රදාය අනුව, අධිරජුගේ මරණින් පසු, වූ උපබිසව ගන්යේ විහාරය (感業寺) වෙත පිටත් කරගැනුණේ ඇය එහිදී බෞද්ධ භික්ෂුණියක ලෙස සිය ජීවිතයේ සෙසු කාලය ගතකරනු ඇතැයි අපේක්ෂාවෙනි. කෙසේනමුත්, ආරාමික දිවිය අත්හළ ඇය සුපුරුදු දිවියට යළි එළඹුණා ය. ටයිෂොංගේ මරණින් පසු, ලි චි ඇයව මුණගැසීමට පැමිණියේ ය. ඇය අතිශය රූමත්, බුද්ධිමත් බව දැනගැනීමෙන් පසු ඔහු ඇයව සිය උපබිසවක ලෙස පත්කරගැනීමට තීරණය කළේ ය.

## බලයට පැමිණීම
### අධිරාජයාගේ උපබිසව
ක්‍රි.ව. 650 දශකය වන විට, වූ බිසව ගඔෂොං අධිරාජයාගේ උපබිසවක බවට පත්වූවා ය. ඇයට උපබිසෝවරුන් අතුරින් උසස්ම පදවිය වූ දෙවන මට්ටමේ *චාඕයි* (昭儀) ධුරය පිරිනැමිණි. ක්‍රමිකව ගඔෂොං අධිරාජයාගේ සමයේ රාජ්‍ය පාලනය කෙරෙහි බලපෑම් කළ ඇය, ප්‍රධාන තීරණ ගැනීමට ක්‍රියාකාරීව සහාය වූවා ය. සම්ප්‍රදායික ඉතිහාසඥයන් විශ්වාස කරන්නේ ඇය බලය ඩැහැ ගැනීමට අනුකම්පා විරහිත උත්සාහයන්හි නියැළුණු බවත්, වං අධිරාජිනිය හසු කිරීමට තමන්ගේම දියණිය මරාදමන්නට ඇති බවත් ය. (එසේම පසුව, බල අරගලයක දී සිය වැඩිමහල්ම පුත්‍රයා වූ ලි හොං ව ද මරාදැමී ය)

ගඔෂොං සිහසුනට පත්වන විට ඔහුගේ වයස අවුරුදු 21කි. අත්දැකීම් රහිත ඔහු, නිතරම කරකැවිල්ල හේතුවෙන් රෝගී භාවයට පත්ව සිටියේ ය. ගඔෂොං අධිරාජයා සුවඳ දුම් පූජා කිරීමට ගන්යේ විහාරය වෙත ගියේ ය. ඔහු සහ වූ බිසව එකිනෙකා දුටු විට දෙදෙනාම වැළපෙන්නට වූහ. මෙය ගඔෂොං අධිරාජයාගේ භාර්යාව වූ වං අධිරාජිනිය දුටුවා ය. මෙකල ගඔෂොං අධිරාජයා වං අධිරාජිනියට ප්‍රිය නොකළ අතර, ඔහු වඩාත් ප්‍රිය කළේ ඔහුගේ උපබිසවක වූ ෂියාඕ බිසවටයි; මීට අමතරව වං අධිරාජිනියට දරුවන් ද නොවිණි. ෂියාඕ බිසවට එක් පුත්‍රයකු (ලි සුජියේ) සහ දියණියන් දෙදෙනකු (යියැං සහ ෂුවාන්චෙං කුමරියන්) විය. වූ බිසවගේ රූමත් බව දැක ගඔෂොං අධිරාජයා තවමත් ප්‍රීතියට පත්වන බව වටහාගත් වං අධිරාජිනිය ඇයව නැවත උපබිසවක ලෙස රැගෙන ඒමට අදහස් කළේ අධිරාජයා සහ ෂියාඕ බිසව වෙන් කිරීමටයි. මේ නිසා ඇය රහසේම වූ බිසවට ඇගේ හිස මුඩු නොකරන ලෙසට පවසා, පසුව ඇගේ මාලිගය වෙත කැඳවූවා ය. (ඇතැම් නූතන ඉතිහාසඥයන් මෙම සම්ප්‍රදායික වාර්තාව පිළිබඳ සැකපහළ කරන අතර, ඇතැමුන් විශ්වාස කරන්නේ වූ බිසව කිසිදින මාලිගය හැරනොගිය බවත්, ටයිෂොං අධිරාජයා ජීවත්ව සිටියදීත් ඇය සහ ගඔෂොං අධිරාජයා අතර ප්‍රේම සම්බන්ධතාවක් තිබෙන්නට ඇති බවත් ය.)

මඳ කලකින්ම වූ බිසව ෂියාඕ බිසවට හිමි ස්ථානය උදුරාගනිමින් ගඔෂොංගේ ප්‍රියතම බිසව බවට පත්වූවා ය. 652දී, ඇය ඇගේ පළමු පුත්‍රයාට උපත ලබාදුන්නා ය. ඔහුව ලි හොං ලෙස නම්කළා ය. 653දී, ඇය ලි ෂියෑන් නැමැති තවත් පුත්‍රයකුට උපත ලබාදුන්නේ ය. මින් එක් පුත්‍රයකුවත් ගඔෂොං අධිරාජයාගේ උරුමකරු වීමට වාදවිෂයයක් නොවූයේ ඒ වනවිටත් අධිරාජයාට උරුමකරුවකු සිටි බැවිනි. වං අධිරාජිනිය‍ගේ සහ ඇගේ මාමණ්ඩියගේ බලපෑම මත මාලිග නිලධාරීන් ලියු ෂි අමාත්‍යවරයා විසින් අධිරජුගේ වැඩිමහල්ම පුත්‍රයා වූ ලි චොංව උරුමකරු ලෙස නම්කරන ලදී. ලි චොංගේ මව වූ ලියු බිසව පහත් ජන්මයක් ඇත්තියක වූ බැවින්, ඇයගේ කෘතඥතාව තමන්ට හිමිවේ යැයි වං අධිරාජිනිය බලාපොරොත්තු විය. 654වන විට, වං අධිරාජිනිය සහ ෂියාඕ බිසව වෙත රජුගේ අප්‍රසාදය පල විය. මේ නිසා මෙම පැරණි ප්‍රතිවාදිනියන් දෙපළ එක්ව වූ බිසවට එරෙහිව කුමන්ත්‍රණ සිදුකළහ. වූ බිසවට තමන් දක්වන සෙනෙහසේ සංකේතයක් ලෙස 654දී ගඔෂොං අධිරාජයා විසින් ඇගේ පියා වූ වූ ෂිහුඕ හට මරණාපර ගෞරව නාමයන් ප්‍රදානය කරන ලදී.

654 වර්ෂයේම, වූ බිසව දියණියකට උපත දුන් අතර එම දියණිය මඳ වේලාවකින් මරණයට පත් විය. බිළිඳියගේ ගෙල සිරකොට ඇති බවට සලකුණු දක්නට ලැබුණු අතර, වූ විසින් ද මේ බව චෝදනා කරන ලදී‍. වූ බිසව විසින් වං අධිරාජිනියට මෙම අපරාධය වෙනුවෙන් දෝෂාරෝපණය කරන ලදී. ළදැරියගේ මරණය පිළිබඳ විද්‍යාත්මකව විශ්වාස කළ හැකි වෝහාරික ව්‍යාධිවේදීය තොරතුරු නොපවතියි. කෙසේනමුත්, මේ පිළිබඳ මතභේදයන් පවතී.

සම්ප්‍රදායික ජනප්‍රවාදවල වූ බිසව හැඳින්වෙන්නේ තමන් නිසා හානියට පත් අය පිළිබඳ තැකීමක් සිදු නොකරන බලලෝභී කාන්තාවක ලෙසයි. වඩාත් ජනප්‍රිය මතය නම් වං අධිරාජිනියව හසු කරලීමට වූ විසින් තමන්ගේම දියණියව මරාදැමූ බවයි. වෙනත් චින්තන පාසල් යෝජනා කරන්නේ වං අධිරාජිනිය හට දරුවන් නොසිටි හෙයින්, සැබැවින්ම ඊර්ෂ්‍යාවෙන් යුතු වං විසින් වූගේ දියණියව මරා දැමූ බවයි. තෙවන මතය නම්, එකල වාතන ක්‍රමවේද නොතිබූ හෝ දුර්වල තත්ත්වයක පැවති නිසා බිළිඳිය ප්‍රමාණවත් වාතාශ්‍රය නොමැති වීමෙන් හෝ තොටිල්ලේ දී සිදුවූ මරණයකින් බවයි. වාතාශ්‍රය මඳ වීමත්, ගල් අඟුරු ඉන්ධනයක් ලෙස යොදා ගැනීමත් නිසා ඇතිවන දුමාරයෙන් කාබන් මොනොක්සයිඩ් විෂ වීම පවා සිදුවිය හැක. දැරියගේ මරණයට හේතුව කුමක් වුව ද, වූ චෝදනා කළේ වං වෙත වන අතර, වං අධිරාජිනී ධුරයෙන් ඉවත් කෙරිණි.

655 ග්‍රීෂ්ම ඍතුවේ, වූ බිසව විසින් වං අධිරාජිනිය හා ඇගේ මව වූ ලියු ආර්යාව මායාකර්මයක් සිදුකළේ යැයි චෝදනා නගන ලදී. එයට ප්‍රතිචාර ලෙස, ගඔෂොං අධිරාජයා විසින් ලියු ආර්යාව මාලිගයෙන් නෙරපා වං අධිරාජිනියගේ මාමණ්ඩිය වූ ලියු ෂි ව ධුරයෙන් පහත හෙළන ලදී.

### වල්ලභ අධිරාජිනිය
ක්‍රි.ව. 655දී, වූ බිසව තාං ගඔෂොං අධිරජුගේ නව වල්ලභ අධිරාජිනිය බවට පත් වූවා ය. (皇后, *හුවාංහොවු*)

656දී, ෂු ජිංසොංගේ උපදෙස් මත, ගඔෂොං අධිරාජයා ලියු බිසවගේ පුත් ලි චොං සිය කිරුළහිමි කුමරු ධුරයෙන් පහකොට, ඔහුගේ තත්ත්වය යළි ලියෑංහි කුමරු ලෙස පහත හෙලන ලදී. අනතුරුව දායිහි කුමරු යන පදවිය ඉසිලූ වූගේ පුත් ලි හොං කිරුළහිමි කුමරු ලෙස පත්කළේ ය. මේ නිසා ඔහු නිලධාරීන් විසින් එවන ලද පෙත්සම් පිළිබඳ කටයුතු වූ අධිරාජිනියට පැවරී ය. වූ අධිරාජිනිය ඉක්මන් ප්‍රතික්‍රියා දැක්වූ තැනැත්තියක වූ නිසාත්, සාහිත්‍යය සහ ඉතිහාසය පිළිබඳ අවබෝධයක් තිබූ නිසාත් ඇය නිවැරදිව රාජ්‍ය පාලනය කළ බව පැවසේ. එතැන් සිට ඇගේ අධිකාරය ගඔෂොං අධිරාජයාගේ ආධිපත්‍යය යටපත් කරන්නට විය. (ෂැංගුවාන් ටිංචිගේ දියණිය වූ ෂැංගුවාන් වැන්'අර් මෙවිට ළදැරියකව සිටි හෙයින් ඇය සහ ඇගේ මව වූ චෙං ආර්යාවට ඇතුළු මාලිගයේ වහල් සේවයට නියම විණි. ෂැංගුවාන් වැන්'අර් හැදී වැඩි පසුකලෙක වූ අධිරාජිනියගේ විශ්වාසවන්ත ලේකම්වරිය බවට පත්වූවා ය.) ඉන් පසුව, රාජකීය රැස්වීම්වල දී, වූ අධිරාජිනිය ගඔෂොං අධිරාජයා පසුපස පිහිටි තිරයෙන් එහා අසුන්ගත්තා ය. ඔවුන් දෙදෙනා මහජනයා අතර "ශුද්ධවන්තයින් දෙදෙනා" (二聖, *එර් ෂෙං*) ලෙස ප්‍රකට විය.

670දී, වූගේ මෑණියන් වූ යැං ආර්යාව මියගියා ය. ගඔෂොං අධිරාජයාගේ නියෝග මත සියලුම රාජ්‍ය නිලධාරීන් සහ ඔවුන්ගේ භාර්යාවන් ඇය‍ වෙනුවෙන් වැළපෙන්නට වූහ. පසුව, එම වර්ෂයේම මහා නියඟයකින් රට පීඩාවට පත්වන විට, වූ අධිරාජිනිය ධුරයෙන් නෙරපිය යුතු බවට යෝජනා ඉදිරිපත් විය. නමුත් ගඔෂොං අධිරාජයා එය ප්‍රතික්ෂේප කළේ ය. මීට අමතරව, වූ ෂිහුඕ (මොහුට මීට පෙර චෞහි ආදිපාද යන මරණාපර ගෞරව නාමය පිරිනමා තිබිණි) සහ යැං ආර්යාවට ටායියුවාන් හි කුමරු සහ කුමරිය යන මරණාපර නාම පිරිනැමීම අධිරාජයා විසින් සිදුකරන ලදී.

 අතරින් එකක් වන ෆෙංෂියෑන් ලෙන (ක්‍රි.ව. 675 පමණ); මෙහි විශාල මධ්‍ය බුද්ධ ප්‍රතිමාව මගින් *වෛරෝචන බුදුන් වහන්සේ* නිරූපණය වේ.]]
675දී, ගඔෂොං අධිරාජයාගේ රෝගී තත්ත්වය ක්‍රමයෙන් අයහපත් අතට හැරුණු හෙයින්, ඔහු වූ අධිරාජිනියට නිල වශයෙන් අනුරාජයා ලෙස රාජ්‍ය පාලනය භාර කිරීමට අදහස් කළේ ය. නමුත් හාඕ චුජුන් අමාත්‍යවරයා සහ ලි යියැන් නිලධාරියා මීට විරුද්ධ වූ හෙයින්, ඔහු නිල වශයෙන් ඇයව අනුරාජයා ලෙස පත්කළේ නැත.

මීට අමතරව 675 වන විට, පුද්ගලයින් බොහෝ දෙනකු වූ අධිරාජිනියගේ අප්‍රසාදයට හේතු විය. ගඔෂොං අධිරාජයා ඔහුගේ නැන්දණිය වූ චංලේ කුමරියට පෙන්වූ ප්‍රසාදය ඇයට රිස්සූයේ නැත. චංලේ කුමරිය යනු වූගේ තෙවන පුත්‍රයා වූ චෞ හි කුමාර ලි ෂියෑන්ගේ බිසවගේ මෑණියන් ය. චංලේ කුමරියගේ සැමියා වූයේ චාඕ ගුයි (趙瓌) සෙන්පතියායි. අනතුරුව චාඕ කුමරියව විවිධ අපරාධ සඳහා හසුකොට සිරගත කෙරිණි. අනතුරුව ඇය කුසගින්නේම මියගියේ ය. චාඕ ගුයි සහ චංලේ කුමරියව පිටුවහල් කෙරිණි. මේ අතර, එම මාසයේම කිරුළහිමි ලි හොං කුමරු හදිසියේම මියගියේ ය. කුමරු වූ අධිරාජිනියට ගඔෂොං අධිරාජයාගේ පාලන කටයුතුවලට ඇඟිලි නොගසන ලෙස පවසා තිබූ අතර, සිය අර්ධ සොයුරියන් වන ෂියාඕ බිසවගේ දියණියන් වූ නිවාස අඩස්සියේ සිටි යියැං සහ ෂුවෑන්චෙං කුමරියන් සමග විවාහ වීමට අවසර නොදීම පිළිබඳ දොස් නැගී ය. සම්ප්‍රදායික ඉතිහාසඥයන් විශ්වාස කරන්නේ වූ අධිරාජිනිය විසින් ලි හොංට වස දී මරණයට පත්කළ බවයි. අනතුරුව යොං හි කුමාර පදවිය ඉසිලූ ලි ෂියෑන් කුමරුන් කිරුළ හිමි කුමරුන් ලෙස පත්කෙරිණි.

### වැන්දඹු අධිරාජිනිය
ඇගේ සැමියා වූ ගඔෂොං අධිරාජයාගේ මරණින් පසුව, වූ බිසව වැන්දඹු අධිරාජිනිය (皇太后, *හුවාංටායිහොවු*) බවටත්, අනතුරුව අනුරාජයා බවටත් පත්වූවා ය. වූ බිසව මේ වනවිටත් කිරුළහිමි ලි හොං කුමරුන්ට වස දී තිබූ අතර, සෙසු කුමාරවරුන්ව පිටුවහල් කොට තිබිණි. ඇය ඇගේ තෙවන පුත්‍රයා වූ ලි චේ උරුමකරු ලෙස නම්කොට තිබිණි. මීට අමතරව, ගඔෂොං අධිරාජයාගේ අවසන් කැමැත්ත වූයේ ලි චේ අධිරාජ පදවියට ක්ෂණිකව පත්කළ යුතු බවත්, යුධ මෙන්ම සිවිල් අංශවල සෑම වැදගත් කාරණයක දී ම වූ අධිරාජිනියගේ උපදෙස් ලබාගත යුතු බවත් ය.

684 දෙවන මාසයේ, වූගේ පුත්‍රයා වූ කිරුළහිමි ලි චේ කුමරු අධිරාජ පදවියට පත්කෙරුණු අතර, ඔහු චොංසොං යන රාජකීය නාමය ආරූඪ කරගනිමින් සති හයකින් යුත් කෙටි රාජ්‍ය පාලන සමය ඇරඹී ය.

මඳ කලකින්ම චොංසොං අධිරාජයා, වූ වැන්දඹු අධිරැජිනියට අකීකරු ස්වභාවයක් පෙන්නුම් කළේ ය. චොංසොං අධිරජු ඔහුගේ බිසව වන වෙයි අධිරාජිනියගේ මෙහෙයවීම අනුව කටයුතු කරන්නට විය. ඔහු සිය මාමණ්ඩියව අග්‍රාමාත්‍ය ලෙස පත්කළේ ය. මීට අමතරව ඔහු සිය මාමණ්ඩියව *ෂිචොං* (侍中, රජයේ විභාග අංශයේ ප්‍රධානී, 門下省, *මෙන්ෂියා ෂෙං*, සහ එය ලබන්නා අමාත්‍යවරයකු වීමට සුදුසුකමක් වන පදවියකි) ධුරයට පත් කිරීමට උත්සාහ ගත් අතර, ඔහුගේ කිරි මවගේ පුත්‍රයාට මධ්‍ය-මට්ටමේ පදවියක් පිරිනැමී ය. මෙයට පෙයි යෑන් අමාත්‍යවරයාගේ බලවත් විරෝධය එල්ල විය. අධිරාජයා පෙයි හට මෙසේ පවසා ඇත: 690දී, රුයිෂොං අධිරාජයා ලවා සිහසුන තමන් වෙත පවරාගත් ඇය චෞ රාජංවශය ස්ථාපනය කළා ය. එහි දී ඇය විසින් පාලකයා (*හුවාංඩි*) යන නාමය ආරූඪ කරගන්නා ලදී.

ඇගේ රාජ්‍ය සමයේ මුල්කාලය රහස් ‍පොලිස් භීෂණවලින් ගහන විය. නමුත් කාලයක් ගතවීමත් සමග එය ක්‍රමයෙන් අඩු වන්නට විය. එසේවුව ද, අනෙක් අතට ඇයට අවමන් කරන සම්ප්‍රදායික ඉතිහාසඥයන් පවා ඇය දක්ෂ සහ සැලකිලිමත් රාජ්‍ය පාලිකාවක බව අවිවාදයෙන් පිළිගෙන තිබේ. දක්ෂ පුද්ගලයින් නිලධාරීන් ලෙස පත් කරගැනීමට ඇයට තිබූ හැකියාව තාං රාජවංශ සමයේ මෙන්ම ඉදිරි රාජවංශවල දී ද පැසසුමට ලක් විය. (705දී කුමන්ත්‍රණයකින් ඇයව බලයෙන් පහකෙරුණු අතර, චොංසොං අධිරාජයා නැවත සිහසුනට පත් විය. නමුත් එම වර්ෂයේ අවසන් කාලයේ ඇගේ මරණය තෙක්ම ඇය විසින් "අධිරාජයා" යන ධුරය භාවිතා කොට තිබේ.)

රුයිෂොං අධිරාජයා අධිරාජ පදවිය ඉසිලුව ද, බලය රැඳී තිබුණේ වූ වැන්දඹු අධිරැජිනියගේ හස්තයේ ය. නිලධාරීන්ට රුයිෂොං අධිරාජයාව හමුවීමට අවසර නොතිබූ අතර, අධිරාජයාට ද රාජ්‍යයේ ගැටලුවලට මැදිහත් වීමට අයිතියක් හිමි නොවිණි. රාජ්‍ය පාලනය සිදුකරන ලද්දේ වූ වැන්දඹු අධිරාජිනිය විසිනි. ඇගේ බෑණා වූ, වූ චෙංසිගේ යෝජනාව අනුව, ඇය විසින් වූ පෙළපතේ මුතුන්මිත්තන්ගේ පූජාසනය විශාල කොට තැනවූ අතර, ඔවුනට උසස් මරණාපර ගෞරව නාමයන් ප්‍රදානය කෙරිණි.

රාජ්‍යයේ ජනතාවට සෙස්සන් පිළිබඳ රහසිගතව වාර්තා කිරීමට ඇය විසින් රාජකීය පරිපාලන ගොඩනැගිලි පිටත තඹ තැපැල් පෙට්ටි සවිකරන ලදී. ඇය එසේ සිදුකළේ බොහෝ නිලධාරීන් ඇයට එරෙහිව ක්‍රියාකරන බවට සැක කළ නිසායි. ඇගේ මෙම විශ්වාසයෙන් අයුතු ප්‍රයෝජන ගනිමින් සුවෝ යුවෑන්ලි, චෞ ෂිං සහ ලායි ජුන්චෙන් ඇතුළු රහස් පොලිස් නිලධාරීන් බලයට පත් වන්නට වූයේ වෙනත් පුද්ගලයන් පිළිබඳ අසත්‍ය චෝදනා සහ වධහිංසා සිදු කරමිනි. කෙසේනමුත් 695දී, හුවායියි (වූ සේටියෑන් විසින් රාජකීය වෙදැදුරුවරයා වූ ෂෙන් නැන්ක්වියු (沈南璆) සිය පෙම්වතා ලෙස තෝරාගැනීම කෙරෙහි ඊර්ෂ්‍යාවෙන් පසු වූ) විසින් රාජකීය රැස්වීම් ශාලාව (明堂) සහ දිව්‍යමය ශාලාව (天堂) ගිනිබත් කිරීමත් සමග මෙම විනාශය පුරෝකථනය කළ නොහැකි වීම පිළිබඳ වූ සේටියෑන් ගුප්ත පුද්ගලයින් කෙරෙහි කෝප වූවා ය. මහලු භික්ෂුණිය සහ ඇගේ ශිෂ්‍යාවන් වහල් සේවයට යැවුණු අතර, වෙයි සියදිවි හානිකරගත්තේ ය. මහලු හන්-නොවන මිනිසා පලාගියේ ය. මීට අමතරව ඇය විසින් හුවායියිව ද මරාදැමීමට නියෝග කරන ලදී. මෙම සිදුවීමෙන් පසු, ඇය ගුප්ත විශ්වාසයන් කෙරෙහි සිය අවධානය යොමු කළේ මඳ වශයෙන් වන අතර, රාජ්‍ය කටයුතු සිය ප්‍රධාන කාර්යභාරය කොට ගත්තා ය.

698 අවට කාලයේ, වූ චෙංසි සහ වූ සේටියෑන්ගේ තවත් බෑණකු වූ ලියාං හි කුමාර වූ සැන්සි යන දෙදෙනා තමන්ගෙන් අයකු කිරුළහිමි කුමරු ලෙස පත්කරන මෙන් නිලධාරීන් ලවා වූ සේටියෑන්ගෙන් ඉල්ලා සිටින්නට වූහ. ඔවුහු ද අධිරාජයකු එම වංශයේම අයකුට සිහසුන පැවරිය යුතුය යන තර්කය ඉදිරිපත් කළහ. මේ වනවිට, අධිරැජිනියගේ විශ්වාසවනත් අමාත්‍යවරයකු වූ ඩි රෙන්ජියේ මෙම අදහසට දැඩිව විරුද්ධ විය. කෙසේනමුත් අවසානයේ යෝජනා වූයේ ලි චේ කුමරුන්ව යළි කැඳවිය යුතු බවයි. වං ෆැංක්විං සහ වං ජිෂාන් යන අමාත්‍යවරුන් ද, වූ සේටියෑන්ගේ සමීපතම උපදේශකයකු වූ ජි ෂු සහ ඔහුගේ ආයාචනය අනුව චෑං සොහොයුරන් ද මෙයට පක්ෂ වූහ. 698 වසන්ත ඍතුවේ දී, මෙයට එකඟත්වය පල කළ වූ සේටියෑන්, ලි චේව පිටුවහල් භාවයෙන් නිදහස් කොට නැවත කැඳවූවා ය. මඳ කලකින්ම, කිරුළහිමි කුමරු පදවිය ලි චේ හට ලබාදීමට ලි දන් ද කැමති විය. ඒ අනුව, වූ සේටියෑන් අධිරැජිනිය විසින් ලි චේ කුමරුන්ව කිරුළහිමි කුමරුන් ලෙස නම්කරන ලදී. අනතුරුව ඇය ඔහුගේ නම ලි ෂියෑන් ලෙසත්, අනතුරුව වූ ෂියෑන් ලෙසත් වෙනස් කළා ය. විවාහය සමග සාමදාන ගිවිසුමක් ඇතිකරගැනීමට අෂිනා මොචුවෝ හට කිසිදු අපේක්ෂාවක් නොවිණි. මේ නිසා, වූ යැන්ෂියු පැමිණිවිට, වූ යැන්ෂියුව සිරකරගත් ඔහු චෞ දේශය වෙත ආක්‍රමණයක් දියත් කළේ ය. පසුබැසීමට පෙර ඔහු එය චාඕ ප්‍රාන්තය (趙州, නූතන ෂිජියාචුවාංහි, හෙබෙයි) දක්වා දකුණට මෙහෙයවා තිබිණි. 

මහලු වියට පත්ව සිටිය ද, වූ සේටියෑන් දක්ෂ නිලධාරීන් හඳුනාගැනීමේ සහ ඔවුන්ට උසස් වීම් පිරිනැමීමේ ක්‍රමය අත්හළේ නැත. ඇය මහලුවියේ සිටිය දී උසස්වීම් ප්‍රදානය කෙරුණු නිලධාරීන් අතර කුයි ෂුවාන්වෙයි සහ චෑං ජියාචෙන් ද වේ. ඔවුහු චෑං යිචි සහ චෑං චැංසොංව මරාදමා වූ සේටියෑන්ගේ නවාතැන වූ චෑංෂෙං ශාලාව (長生殿) වැටලූහ. අනතුරුව චෑං සොහොයුරන් රාජද්‍රෝහී චෝදනා මත මරණයට පත්කෙරුණු බව ඇයට දැනුම් දිණි. එසේම සිහසුන ලි ෂියෑන්ට භාරදීමට ඇයට බලකෙරිණි. පෙබරවාරි 21 දින, ඇගේ නාමයෙන් නිකුත් කෙරුණු රාජාඥාවක් මගින් ලි ෂියෑන් අනුරාජයා ලෙස පත්කෙරිණි. පෙබරවාරි 22 දින, ඇගේ නාමයෙන් නිකුත් කෙරුණු රාජාඥාව මගින් සිහසුන ලි ෂියෑන්ට පැවරිණි. පෙබරවාරි 23 දින, ලි ෂියෑන් නිල වශයෙන් සිහසුනට පත් විය. ඉන් පසු දින, දැඩි ආරක්ෂාව යටතේ වූ සේටියෑන් රැජිනියව යාබද ෂැන්ග්යැං මාලිගය (上陽宮) වෙත රැගෙන යන ලදී. නමුත් ඇයට සේටියෑන් දාෂෙං රජකරන අධිරාජිනිය (則天大聖皇帝) යන ගෞරව නාමය පිරිනැමිණි. චෞ රාජවංශය අවසන් කරමින්, තාං රාජවංශය ප්‍රතිෂ්ඨාපනය කෙරිණි.

දෙසැම්බර් 16 දින, වූ සේටියෑන් සිය "චෞ රාජවංශය" ලෙස පිහිටුවූ පහළොස් වර්ෂ පාලන සමයට, සැබැවින්ම අඩ සියවසකට ආසන්න කාලයක් පැවති *නිල නොවන* පාලන සමය (654–705 පමණ) ඇතුළත් කළ යුතු ද යන්න විවාදිත ය. මෙම සන්දර්භය අනුව, ඇය අධිරාජයා වශයෙන් වෙසෙන නව රාජවංශයක් ගොඩනැගීම ඇගේ දේශපාලන දිවියේ කූටප්‍රාප්තිය ලෙස සැලකිය හැක. වූ සේටියෑන්ගේ පහළොස් වර්ෂ චෞ රාජවංශය ඊටම අනන්‍ය වැදගත් ලක්ෂණවලින් හෙබි වුවත්, ඒවා අඩ සියවසකට ආසන්න කාලයක් නිල මෙන්ම ‍නිල නොවන වශයෙන් ද බලය හෙබවූ ඇගේ පාලන සමයෙන් වෙන්කර දැක්විය නොහැක.

රාජ්‍ය බලය ශක්තිමත් කිරීමේ වූ සේටියෑන්ගේ ක්‍රියාන්විතය චරපුරුෂ ක්‍රමය මත බෙහෙවින් රඳා පැවතිණි. මර්දනය කළ යුතු පුද්ගලයින් ඉවත් කිරීමට ඇය විසින් මෙම තොරතුරු උපයෝගී කරගන්නා ලදී. 697දී උච්චස්ථානයට පත් මෙම ක්‍රියාවලියේ දී, විවිධ වංශවත් පවුල් සහ විද්වතුන් ධුරයෙන් පහත හෙළීම, පිටුවහල් කිරීම, හෝ ඝාතනය කිරීම මෙන්ම ඔවුන්ගේ පුත්‍රයින් නිපයන් දැරීම වළක්වාලීම වැනි ක්‍රියාමාර්ග අනුගමනය කෙරිණි.

වූගේ ආධිපත්‍යයට නතු වූ එක් ක්ෂේත්‍රයක් වූයේ රාජකීය විභාගයයි. මෙහි මූලික ක්‍රමවේදය වූයේ හොඳින් අධ්‍යාපනය හදාළ, දක්ෂ සහ සිය වගකීම් නිසි අයුරින් ඉටුකළ හැකි මිනිසුන් තෝරාගැනීමයි. අපේක්ෂකයින් සමූහයක් අතුරින් මෙලෙස ඔවුන් තෝරාගැනිණි. මෙම සමූහයට ඇතුළත් වූයේ පුරුෂයින් පමණකි. වූ බලයට පැමිණෙන විට සුදුසුකම් සපුරන ලද අපේක්ෂකයින් අතුරින් රාජ්‍ය සේවයට බඳවා ගැනුණේ අපේක්ෂකයින් සුළු පිරිසකි. මෙහි විභාගවල දී රජයේ නිලධාරීවාදී පාලන ව්‍යූහය පවත්වා ගැනීමට වැදගත් යැයි සැලකුණු කරුණු පරීක්ෂා කර බැලීම සිදු විය. රාජ්‍ය සේවයට බඳවා ගැනීමට අපේක්ෂිත පුද්ගලයින්ගේ ලිවීමේ සහ කියවීමට තිබූ ශක්‍යතා මට්ටම, කොන්ෆියුසියානු ඉගැන්වීම් වැනි රාජ්‍ය නිලධාරියකුට උචිත යැයි හැඟුණු විශේෂිත දැනුම මෙහි දී පිරික්සා බැලිණි. සිවිල් සේවකයින් බඳවා ගැනීමේ දී රාජකීය විභාග ක්‍රමය අනුගමනය කළ වූ සේටියෑන් එයට නව වෙනස්කම් රැසක් හඳුන්වා දුන්නා ය. එය ඇගෙන් පසු ඉදිරි අධිරජවරුන් විසින් පවා අනුගමනය කරන ලදී. මේ අතරට මුලින් පසුබිම සැලකිල්ලට ගනිමින් නුසුදුස්සන් යැයි සැලකුණු සාමාන්‍ය වැසියන් සහ වංශවතුන්ට ද විභාගයට පෙනී සිටීමට අවසර දී විභාග අපේක්ෂකයින් සංඛ්‍යාව වැඩි කිරීම ප්‍රධාන වේ. 693දී ඇය විසින් රජයේ විභාග ක්‍රමය පුළුල් කිරීමේ අරමුණ ඇතිව නිලධාරීන් බඳවා ගැනීමේ ක්‍රමවේදය දියුණු කළා ය. මීට පෙර සමාජ පසුබිම හේතුවෙන් ප්‍රජා අයිතිය අහෝසි කර තිබූ පුද්ගලයින් මාලිගයේ වැදගත් නිලධාරීන් බවට පත්වීම හා සම්බන්ධ ඓතිහාසික සිදුවීම් මෙන්ම එහි දී විභාග ක්‍රමයේ කාර්යභාරය ද විද්වතුන්ගේ මතභේදයට තුඩු දී ඇත.

වූ සේටියෑන් සිය බලයට තර්ජනයක් වූ බොහෝ දක්ෂ සහ සූක්ෂ්ම සතුරන් මර්දනය කිරීමේ දී මරණයට පත් කිරීම (මරණ දඬුවම පැනවීම, සිය දිවි හානි කරගැනීමට නියෝග කිරීම, හෝ වඩාත් හෝ මඳ වශයෙන් ඍජුව මිනිසුන් මරා දැමීම වැනි), ධුරයෙන් පහත හෙළීම, සහ පිටුවහල් කිරීම වැනි ක්‍රියාමාර්ග අනුගමනය කළා ය. මින් බොහෝ නියෝග ඉටුකරන ලද්දේ ඇගේ රහස් පොලීසිය මගිනි. මෙම ආයතනය වාඕ ගන්ජුන් සහ ලායි ජුන්චෙන් වැනි පුද්ගලයින්ගෙන් සමන්විත විය. මොවුන් විසින් සම්පාදනය කළේ යැයි විශ්වාස කෙරෙන **චෝදනා අත්පොත** නම් ග්‍රන්ථයේ ප්‍රශ්න කිරීමේ සහ වධ හිංසා පැමිණවීමෙන් පාපොච්චාරණ ලබා ගන්නා ක්‍රම විස්තර කොට ඇත. මින් එක් ක්‍රමයක් වන, "මියෙන සූකරයාගේ දොම්නස" (死猪愁), මගින් විස්තර වන්නේ වධහිංසන උපකරණයක් මගින් ඇතිවන වේදනාවන් පිළිබඳවයි. මෙය වූගේ මරණින් පසුව හමුවන ලු චි අධිරාජිනිය විසින් මෙහෙයවන ලද වධහිංසා ක්‍රමයක් වූ "මිනිස් සූකර" කථාව හා සම්බන්ධ කොට දක්වා ඇති බව පෙනේ. එහි දී සිරකරුවන්ගේ ගාත්‍රා සහ දිව ඡේදනය කොට ඔවුනට බලෙන් කවනු ලැබූ අතර, ඔවුන්ගේම මළපහ මත වැතිර සිටීමට දමායන ලදී.

වූ හට ප්‍රතිවාදීන් රැසක් විය. මින් බොහෝමයක් ඇගේම පවුලේ හෝ ඇගේ පවුලට පසුව එකතු වූ සාමාජිකයන් ය. ඇයව බලයෙන් නෙරපීමට දැරූ උත්සාහයකට පළිගැනීමක් වශයෙන් 684දී ඇය විසින් රාජකීය පවුලේ සමපාර්ශ්වික ශාඛාවල සාමාජිකයන් දොළොස් දෙනකු සංහාරය කරන ලදී. මීට අමතරව, වූ සේටියෑන් බලයට පත්වන විටත්, ගුවාංචොං ප්‍රදේශය වඩාත් බලවත් වංශවත් පවුල්වලින් සමන්විත විය. චීනයේ සෙසු ප්‍රදේශවල ආර්ථික වර්ධනය නිසා එම ප්‍රදේශවල ද ධනවත් පවුල් බිහිවෙමින් පැවතිණි. කෙසේනමුත්, ගුවාංචොං වංශවතුන් සිය පාලන ප්‍රදේශ අත්හැරීමට ද සූදානමක් නොතිබිණි. මෙකල උතුරු චීන තැන්න හෙවත් හුබෙයි වැනි සෙසු ප්‍රදේශවල විසූ නව ධනවත් පවුල් ජාතික බල ව්‍යාප්තියට දායකත්වයක් දැක්වීමට අපේක්ෂාවෙන් සිටියහ. වූ සේටියෑන්ගේ බොහෝ ප්‍රතිවාදීන් වයඹදිග චීනයේ ගුවාංචොං පවුල්වල සාමාජිකයන් ද විය. මේ නිසා ඇය ඔවුන්ව යටපත් කළේ , වරප්‍රසාද අඩු පවුල් කෙරෙහි සිය අවධානය යොමු කරමිනි. මේ නිසා බොහෝ දක්ෂ නමුත් වංශවතුන් නොවූ නිලධාරීන්ගේ පදවි ඉහළට ඔසවා තැබිණි. මෙය බොහෝවිට විභාග ක්‍රමය ඔස්සේ සිදු විය. ඇයගේ ප්‍රසාදය ලත් බොහෝ දෙනා උතුරු චීන තැන්නෙන් සම්භවය වූවන් ය. තමන්ට පක්ෂපාතී නොවූ වංශවතුන්ගේ බලය කප්පාදු කිරීමේ ක්‍රියාවලියේ දී, වූ සේටියෑන් විසින් තමන්ට පක්ෂපාතී ප්‍රතිශෝධිත චීන රදළ පන්තියක් බිහි කළා ය. ඇගේ මෙවැනි ප්‍රධාන සමාජ විප්ලවයන් නූතන ඉතිහාසඥයන්ගේ පවා පැසසුමට ලක්වී ඇත.

 බෝධිසත්ත්ව ප්‍රතිමාවක්]]

වූ සේටියෑන් සිය බලය වර්ධනය කරගැනීමේ දී බෞද්ධ, දාඕයිස්ත, සහ කොන්ෆියුසියානු පිළිවෙත් අනුගමනය කළා ය. ඇතැම්විට මෙය දෙව්ලොව වරම හා අනුරූප යැයි සිතිය හැක. එසේම මායාකර්ම සහ හූනියම් වැනි ක්‍රමවේද ද අනුගමනය කළ අවස්ථා දක්නට ලැබේ. වූ අධිරැජිනිය ආගමික සහ රාජකීය කටයුතු සංකේතාත්මකව මෙහෙයවන්නට පටන්ගත්තේ ඇය *හුවාංඩි* ධරයට පත්වීමට බොහෝ කලකට පෙර සිටයි. ඉන් එක් අවස්ථාවක් ලෙස 666දී ටායි කන්දේ පූජාව දැක්විය හැක. එහි දී ගඔෂොං අධිරාජයා ටායි කන්දේ දී දෙව්ලොව සහ පෘථිවියේ දෙවිවරුන්ට පූජාවන් සිදුකළ අවස්ථාවේ, වූ අධිරාජිනිය ඔහුගෙන් පසු පූජා කටයුතු සිදුකළා ය. මෙය පෙර නොපැවති සිදුවීමකි. ඇගෙන් පසුව ගඔෂොං අධිරාජයාගේ සොයුරා වන යුඒ හි කුමාර ලි චෙන්ගේ මැණියන් වූ යැන් වන්දඹු කුමරිය පූජාවන් පැවැත්වූවා ය. 694දී, ටිබෙට්-බටහිර තුර්කි සන්ධානය හේතුවෙන් වූගේ හමුදා තීරණාත්මක පරාජයක් ලැබී ය. 668දී අහිමි වූ ආන්ෂිහි බලකොටු සතර යළි සියතට ගන්නට එම සන්ධානය සමත් විය.

මේ අතර, අරාබිවරුන් විසින් සැසනියානු අධිරාජ්‍යය පරාජය කිරීමත් සමග, 651දී, පළමු අරාබි තානාපතිවරයා චීනය වෙත පැමිණියේ ය. පසුව, එම වර්ෂයේම, පහළ පෙළේ නිලධාරියකු වන ෆු යෞයි විසින් ආරම්භ කළ පෙත්සමක් මගින් ඇයට සිහසුන හිමි කරගන්නා ලෙස ඉල්ලා සිටි අවස්ථාවේ, රුයිෂොං අධිරාජයා විසින් වූ නාමය ද භාවිතා කරන ලදී. 690 අගෝස්තු 18 දින, ඇය එම ඉල්ලීම පිළිගත්තා ය. රාජ්‍යයේ නම චෞ ලෙස වෙනස් කළ ඇය, චෞ රාජවංශයේ පෙළපත ප්‍රකාශ කරමින් රාජ්‍ය කරන අධිරාජිනිය (ෂෙංෂෙන් රජකරන අධිරාජිනිය (聖神皇帝) යන පදවිය සමග, සාහිත්‍යමය "දිව්‍යමය සහ පූජනීය අධිරාජයා හෝ රජකරන අධිරාජිනිය") ලෙස සිහසුනට පත්වූවා ය. රුයිෂොං අධිරාජයාව ධුරයෙන් ඉවත් කෙරුණු අතර, ඔහුව කිරුළහිමි කුමරු තනතුරට පත්කොට *හුවාංසි* (皇嗣) යන පදවි නාමය ලබා දෙන ලදී.

### කාව්‍ය ශාස්ත්‍රය 
ඇගේම සාහිත්‍ය කෘතීන්වලට අමතරව, වූ සේටියෑන්ගේ රාජසභාව නිර්මාණශීලී සාහිත්‍ය මධ්‍යස්ථානයක් බඳු විය. වූගේ කාව්‍ය හතළිස් හයක් *ක්වාන් ටැංෂි* "රැස් කළ තාං කාව්‍ය" කෘතිය තුළත්, ඇගේ නාමය යටතේ වන රචනා හැට එකක් *ක්වාන් ටැංවෙන්* "රැස් කළ තාං රචනා" කෘතිය තුළත් ඇතුළත් කොට ඇත. මෙම ලේඛන අතුරින් බොහෝමයක් දේශපාලන අරමුණින් ලියා ඇති මුත්, සිය මියගිය මෑණියන් යළි දැකගැනීමට නොහැකි වීම පිළිබඳ ශෝකයෙන් යුතුව ලියැවුණු කවියක් ද හමුවේ.

වූ ‍සේටියෑන්ගේ රාජ්‍ය සමයේ රාජ මාලිගයේ නිර්මාණය වූ බොහෝ කෘතීන්වලට ඇය සිය අනුග්‍රහය දැක්වූවා ය. මීට උදාහරණක් ලෙස ඇගේ මාලිගයේ කාව්‍ය සංග්‍රහය වූ *චුයිං ජි* "අගනා ආශ්චර්යයන්ගේ එකතුව" දැක්විය හැක. මෙහි කුයි රොං, ලි ජියාඕ, චෑං යුඒ, සහ සෙස්සන් විසින් රචනා කරන ලද කාව්‍යයන් ඇතුළත් වේ. මේවා ඔවුන් මාලිගයේ දැරූ නිලය අනුව පෙළගස්වා ඇත. වූ සේටියෑන් (සහ ඇගේ රාජ සභාව පැවති) රාජ්‍ය සමයේ සිදුවූ සාහිත්‍යමය ප්‍රගමනයන් ලෙස සොං චිවෙන් සහ ෂෙන් ක්වාන්කි විසින් සිදුකළ විධිමත් පද්‍යවල (*ජින්ටිෂි*) "නව ආරේ" අවසන් ශෛලීය සංවර්ධනය සැලකෙයි.

වූ සේටියෑන් විසින් *සුප්‍රකට කාන්තාවන්ගේ චරිතාපදාන එකතුව* නිර්මාණය කරලීමට විද්වතුන්ට අනුග්‍රහය ද දක්වන ලදී.

### සාහිත්‍යමය ව්‍යංගයන්
වූ සේටියෑන්ගේ දිවියේ සිදුවීම් සලකා බැලීමේ දී, ඇයව බොහෝදෙනා නොයෙකුත් අයුරින් විස්තර කොට ඇත. සිය සීමාවන් නුසුදුසු ලෙස ඉක්මවා ගිය තැනැත්තියක, අනුකම්පාවක් පිළිබඳ වහසි බස් දොඩමින් යම් ආකාරයක දේශපාලන දූෂණයක නිරතවූ තැනැත්තියක, කෲර තැනැත්තියක යනාදී වශයෙන් ඇයව හඳුන්වා තිබේ. සියවස් ගණනාවක් පුරා, වූ අධිරැජිනියව සිහිපත් කෙරුණේ කාන්තාවක අධිපතිනියකව සිටින ස්ථානයක සිදුවිය හැකි වැරදි සඳහා උදාහරණයක් ලෙස ය.

ඇය කෙරෙහි එල්ල වූ එවැනි ලිංගවාදී ප්‍රතිරෝධය සිහිපත් කෙරුණු අවස්ථාවක් ලෙස 1960 දශකයේ පසුකාලයේ මාඕ සේදොංගේ බිරිඳ වූ ජියෑං ක්විං විසින් සිය රෝගී සැමියා වෙනුවෙන් අනුප්‍රාප්තිකයා ලෙස කටයුතු කරන බව හඟවන ප්‍රචාරක වැඩසටහනක දී වූ අධිරැජිනියව සිහි ගැන්වීම දැක්විය හැක.

බ්‍රිතාන්‍ය කතුවරයකු වන ජොනතන් ක්ලෙමන්ට්ස් සිය *වූ* නැමැති චරිතාපදානය තුළ සඳහන් කරන්නේ මෙලෙස ඓතිහාසික චරිතයක් පිළිබඳ අයෝග්‍ය අයුරින් සඳහන් කිරීම භින්නෝන්මාදීය හෝ හිස්ටීරිය රෝග ලක්ෂණයක් බවයි. බොහෝ ප්‍රකාශිත වස දීම් සහ වෙනත් සිදුවීම් (උදාහරණයක් ලෙස ඇගේ බිළිඳු දියණියගේ මරණයට වැනි) සඳහා සහේතුක විස්තර කිරීම් ඇතිමුත් ඇගේ පසුකාලීන ප්‍රතිවාදීන් විසින් ඒවා විකෘති කොට දක්වා ඇති බවයි, ඔහුගේ අදහස වන්නේ.

## ඇගයීම 
### උද්ධෘත 
වූ සේටියෑන් අධිරැජිනිය පිළිබඳ ඇති සම්ප්‍රදායික චීන ඓතිහාසික අදහස මිශ්‍ර එකකි. එහි දී රාජ්‍ය පාලනයට ඇය දැක්වූ දක්ෂතාව අගය කොට ඇති අතර, රාජ්‍ය බලය ලබා ගැනීමට ඇය අනුගමනය කළ ක්‍රියාමාර්ග විවේචනයට ලක්කොට ඇත. ලි ජිංයේගේ කැරැල්ලට පක්ෂව අදහස් දක්වන ලුවෝ බින්වං පවා ඉහත අයුරින් ඇය පිළිබඳ සඳහන් කොට තිබේ. ඇය පිළිබඳ දර්ශීය විවරණයක් *තාංහි පැරණි ග්‍රන්ථයේ* ප්‍රධාන සංස්කාරක පසුකාලීන ජින් රාජවංශයේ ඉතිහාසඥ ලියු ෂු මෙසේ සඳහන් කරයි:

වූ සේටියෑන් පිළිබඳව වන නූතන පිළිගැනීමේ ද විවිධත්වයක් ඇති බව පහත චීන-නොවන කතුවරුන්ගේ ප්‍රකාශ තුළින් පෙනේ:

### කොන්ෆියුසියානු දෘෂ්ටිකෝණය 
වූ සේටියෑන් අධිරැජිනියගේ රාජ්‍ය සමය කොන්ෆියුසියානු ඉතිහාසඥයින් විසින් දැඩිව විවේචනය කොට ඇත. නමුත් 1950 දශකයෙන් පසු ඇය කෙරෙහි යොමුවූයේ වෙනස්ම දෘෂ්ටි කෝණයකි.

තාං රාජවංශයේ මුල්කාලීන ස‍මයේ, සියලු අධිරාජවරුන්‍ ඇගෙන් ඍජුව පැවතෙන්නන් නිසා, වූ සේටියෑන් පිළිබඳ ධනාත්මකව ඇගයීම සිදු විය. අනතුරුව එළැඹි යුගවල දී, විශේෂයෙන්ම සිමා ගුවාංගේ *සිචි ටොංජියෑන්* ග්‍රන්ථය තුළ වූ සේටියෑන්ව දැඩිව විවේචනය කොට ඇත. දකුණු සොං රාජවංශය වන විට, නව-කොන්ෆියුසියානුවාදය චීනයේ දේශපාලනික දර්ශනය ලෙස දැඩිව මුල්බැසගත් අතර, එම චින්තනය අනුව වූ සේටියෑන් අගය කිරීම තීරණය විය.

## යුග නාමයන් 
## ඇගේ රාජ්‍ය සමයේ අමාත්‍යවරුන් 
වූ සේටියෑන් විසින් පිහිටුවන ලද චෞ රාජවංශයේ ඇයට අමාත්‍යවරුන් බොහෝදෙනකු විය. ඉන් බොහෝ දෙනකු ඔවුන්ගේම අයිතියෙන් නැගී සිටි අය වේ. (සම්පූර්ණ ලැයිස්තුවක් සඳහා වූ සේටියෑන්ගේ අමාත්‍යවරුන් ලැයිස්තුව බලන්න)

## පවුල
### පෙළපත
## මේවාත් බලන්න
* ෂියාඕ බිසව
* ටෑං චීනයේ රාජකීය බිසෝවරුන්
* ලි චොං
* ලොංමෙන් ගුහා
* ක්වියෑන්ලිං සොහොන්ගැබ
* වු චෙංසි
* වු සැන්සි
* යැං චිරොවු
* චුයිං ජි
* තායිපිං කුමරිය
* ටෑං රාජවංශය

## සටහන් සහ ආශ්‍රේයයන් 
### ප්‍රභව 
* බෙක්විත්, ක්‍රිස්ටෝෆර් අයි. (2009): *Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present*.  ප්‍රින්ස්ටන්: ප්‍රින්ස්ටන් විශ්වවිද්‍යාලීය මුද්‍රණාලය. ISBN 978-0-691-13589-2.
* *ටෑංහි පැරණි ග්‍රන්ථය*, වෙළුම. 6.http://ef.cdpa.nsysu.edu.tw/ccw/02/tan01.htm 
* කොටෙරල්, යොං යැප් සහ ආතර් කොටෙරල් (1975). *The Early Civilization of China*. නිව් යෝක්: ජී. පී. පට්නම්'ස් සන්ස්. ISBN 978-0-399-11595-0.
* Empress of China: Wu Ze Tian, ජියෑං, චෙං අන් විසිනි; වික්ටරි මුද්‍රණාලය 1998
* ෆෙයාබෑන්ක්, ජෝන් කිං (1992), *China: A New History*. කේම්බ්‍රිජ්, මැසචුසෙට්ස්: බෙල්ක්නැප් මුද්‍රණාලය/හාවර්ඩ් විශ්වවිද්‍යාලීය මුද්‍රණාලය. ISBN 978-0-674-11670-2.
* මර්ක්, ඇල්ෆ්‍රඩා (2000). *Poetry and Painting in Song China: The Subtle Art of Dissent*. කේම්බ්‍රිජ් (මැසචුසෙට්ස්) සහ ලන්ඩන්: හාවර්ඩ්-යෙන්චිං ආයතනය සඳහා වන හාවර්ඩ් විශ්වවිද්‍යාලීය ආසියා මධ්‍යස්ථානය. ISBN 978-0-674-00782-6.
* *ටෑංහි නව ග්‍රන්ථය*, වෙළුම්. 4,http://ef.cdpa.nsysu.edu.tw/ccw/02/ntan01.htm  76.http://ef.cdpa.nsysu.edu.tw/ccw/02/ntan13.htm 
* පැලුඩන්, ඈන් (1998). *Chronicle of the Chinese Emperors: The Reign-by-Reign Record of the Rulers of Imperial China*. නිව් යෝක්, නිව් යෝක්: තේම්ස් ඇන්ඩ් හඩ්සන්. ISBN 978-0-500-05090-3.
* රැස්ටෙලි, සබ්‍රිනා (2008). *China at the Court of the Emperors: Unknown Masterpieces from Han Tradition to Tang Elegance (25-907)*. ස්කයිරා. ISBN 978-88-6130-681-3.
* ස්කාර්පැරි, මෝරිෂියෝ (2006). *Ancient China: Chinese Civilization from the Origins to the Tang Dynasty*. වර්සෙලි: VMB ප්‍රකාශකයෝ. ISBN 978-88-540-0509-9.
* වොට්සන්, බර්ටන් (1971). *CHINESE LYRICISM: Shih Poetry from the Second to the Twelfth Century*. (නිව් යෝක්: කොලොම්බියා විශ්වවිද්‍යාලීය මුද්‍රණාලය). ISBN 978-0-231-03464-7.
* යු, පෝලින් (2002). "Chinese Poetry and Its Institutions"; *Hsiang Lectures on Chinese Poetry, වෙළුම 2* තුළ, ග්‍රේස් එස්. ෆොං, සංස්කාරක. මොන්ට්‍රියල්: නැගෙනහිර ආසියානු පර්යේෂණ සඳහා වූ මධ්‍යස්ථානය, මැක්ගිල් විශ්වවිද්‍යාලය.
* *සිචි ටොංජියෑන්*, වෙළු. 195, 199, 200, 201, 202, 203, 204, 205, 206, 207, 208.

## වැඩිදුර කියවීමට 
*
* ''Wu Zhao: China's Only Woman Emperor*, එන්. හැරී රෝත්ස්චයිල්ඩ්ඤ ප්‍රකාශනය 2008 Pearson Education, Inc.
* *Empress Wu Zetian in Fiction and in History: Female Defiance in Confucian China*; ඩෝරා ෂු-‍ෆැං ජියෙන් (නොවා පබ්ලිෂිං, 2003) - මෙමගින් වූ සේටියෑන්ගේ දිවියත්, රාජවංශික චීන සමාජයේ විරෝධයන් හමුවේ කාන්තාවන් මහජන දිවිය ගතකළ අයුරුත් ගවේෂණය කරයි.
* *Wu: The Chinese Empress Who Schemed, Seduced and Murdered Her Way to Become a Living God'' ජොනතන් ක්ලෙමන්ට්ස් විසිනි; මෙහි බොහෝ ප්‍රාථමික මූලාශ්‍ර විවේචනය කොට ඇති අතර ප්‍රබන්ධ වාර්තා නාමාවලියක් ද ලබා දෙයි.

|- style="text-align: center;"