සුමර්

ලෝකයේ දැනට දන්නා පුරාණතම ශිෂ්ටාචාරය වන්නේ දකුණු මෙසපොටේමියාවේ පිහිටි සුමර් ( අර්ථය :- දීප්තිමත් භාවයට අධිපති දෙවියන්ගේ භූමිය හෝ සුමරියානු භාෂාවේ භූමිය) ය. උබායිඩ් කාලයේ (ක්‍රි.පූ 6 වන සහස්‍රයේ අග භාගයේ ) මුල්ම ඉරිදු ජනාවාස වලින් පටන් ගෙන උරුක් කාලය (ක්‍රි.පූ 4 වන සහස්‍රය) සහ රාජවංශික කාලය (ක්‍රි.පූ 3 වන සහස්‍රය) පසු කරගෙන ක්‍රි.පූ 2 වැනි සහස්‍රයේ මුල් භාගයේ බැබිලෝනියානු නැඟුම දක්වා එය පැවැතිණි. සුමරියානු භාෂාව කතා කරන සියලුම පුද්ගලයන්ට පුද්ගලයින්ට “සුමරියන්වරු” යන වදන භාවිතා වේ. 

සුමර්හි වූ නගර, වසර පුරා කෘෂි කර්මාන්තය කළ මුල්ම නගර විය. (ක්‍රි.පූ. 5300 සිට) , මෙම ආර්ථිකය නිසා නිර්මාණය වූ ආහාර ද්‍රව්‍යය අතිරික්තය, අස්වැන්න නෙළීමෙන් පසු වෙනත් පෙදෙසකට ජනතාව සංක්‍රමණය වීම වෙනුවට ඔවුන් එක් තැනක ජනාවාස බවට පත් වීමට හේතු විය. තව ද, විශාල ජන ඝනත්වයක් ද ඇති වීමට ද එය හේතු විය. ඒ සඳහා විශාල කම්කරු බලකායක් සහ කම්කරු බෙදීමක් අවශ්‍යය විය. මෙම සංවිධානාත්මක භාවය, වාර්තා තබා ගැනීමේ අවශ්‍ය්‍යතාවයට හා ලේඛන කලාවේ දියුණුවට පෙරමුණ ගත්තේය. ( ක්‍රි.පූ 3500)

කෘෂිකර්මාන්තය සහ දඩයම් කිරීම

වඩා පහත් මෙසපොටේමියාවට හඳුන්වා දී තිබූ කෘෂි කාර්මික ජීවන ක්‍රමය සුමරියන්වරු ද එ සේ ම අනුගමනය කළ හ. එ මෙන් ම ඊජිප්තුවේ භාවිතා කළ වාරිමාර්ග තාක්ෂණයම භාවිතා කළ හ. ඇඩම්ස් කියා සිටින්නේ එම වාරිමාර්ග සංවර්ධනය වීම, නාගරීකරණය සමග සම්බන්ධ වී තිබූ බවයි. තව ද, ජනගහනයෙන් 89% ක් විසූයේ නගරවල බව ද කියා සිටී.

ඔවුහු බාර්ලි, කුරු මෑ, කරල් හට ගන්නා ශාක , තිරිඟු, රට ඉඳි, ළූනු, සලාද ගස් , ලීක්ස් සහ අඹ වගා කළ හ. තව ද, ඔවුහු ගවයන්, බැටළුවන්, එළුවන් සහ ඌරන් ඇති කළ හ. ඔවුහු තම බාරයන් ගෙන යාමේ ප්‍රාථමික සත්ත්වයා ලෙස ගොනුන් ද ඔවුන් ගේ ප්‍රාථමික ප්‍රවාහන සත්ත්වයා ලෙස බූරුවන් හෝ ඉක්විඩ්ස් ද භාවිතා කළ හ. සුමරියන්වරු බොහෝ ලෙස මාළු ඇල්ලීම කළ අතර වලි කුකුළන් හා කුරංගයන් දඩයම් කළ හ.

සුමරියානු කෘෂි කර්මාන්තය වැඩි වශයෙන්ම රඳා පැවතියේ වාරිමාර්ග මත යි. ඔවුන් ගේ ජල අවශ්‍යතා ඉටු වූයේ ඇළ මාර්ග, දිය පාරවල්, අගල්, අමුණු හා ජලාශ මගිනි. ටයිග්‍රීස් ග‍ඟින් නිරන්තරව ඇති වූ ප්‍රචණ්ඩ ගංවතුරවල් සහ එතරම් ප්‍රචණ්ඩකාරී නොවූ යුප්‍රටීස් ගංවතුර ආදිය නිසා ඇළ මාර්ග නිතර ප්‍රතිසංස්කරණය කරන්නට සිදු වූ අතර වැලි, මඩ ඉවත් කිරීම ද දිගින් දිගටම කරන්නට සිදු විය. මිණුම් දඬු හා මායිම් ගල් නිතර ස්ථාන ගත කැරිණි. ආණ්ඩුවට ඇළ මාර්ගවල වැඩට පුද්ගලයින් අවශ්‍ය විය. ධනවතුනට ඒවායින් නිදහස්වීමට හැකිවිය. 

ගංවතුර කාලයෙන්, වසන්ත විෂුවයෙන් සහ අකිටු හෙවත් නව අවුරුදු උත්සවයෙන් පසු ගොවියෝ ඇළ මාර්ග ප්‍රයෝජනයට ගනිමින් තම කුඹුරුවල වතුර බැඳ ඉන්පසු බැස යන්නට සලස්වති. ඉන්පසු ඔවුහු ගොනුන් ලවා කුඹුර මැඬැවීමෙන් වල් පැළ නැසීමට සලස්වති. ඊළඟට ඔවුහු පිකැස් වලින් කුඹුර පෝරුගාති. කුඹුර වේළුණු පසු තුන්වරක් හාති, පෝරු ගාති සහ රේක්ක කරති. ඉන්පසු බීජ වැපිරීමට පෙර කෙටේරියකින් බිම කුඩු කරති. අවාසනාවට උච්ච වාෂ්පීකරණ අනුපාතය, කුඹුරුවල ලවණ ගතිය වැඩි වීමට බලපායී. උර් III කාලය වන විට තම ප්‍රධාන වගාව ලෙස තිරිඟු වෙනුවට ලවණ වලට ඔරොත්තු දෙන බාර්ලි වගාවට ගොවියෝ පෙළඹී තිබුණ හ.

සුමරියන්වරුන් අස්වනු නෙළීම කළේ වියළි ශරත් ඍතුවේ දී ය. ඒ සඳහා ති දෙනකු ගෙන් යුත් කණ්ඩායම් සැකසී තිබිණි. එම තිදෙනා වූයේ අස්වනු නෙළන්නා, මිටි බඳින්නා හා මිටි සකස්කරන්නා ය. ගොවියෝ ධාන්‍ය වල ඉස් නටුවෙන් වෙන් කිරීමට පාගන වැගන් රථත් ධාන්‍යය ගැලවීමට පාගන ස්ලෙජ් රථත් යොදාගත් හ. ඉන් පසු ඔවුහු ධාන්‍යය හා බොල් පොතු මිශ්‍රණයට සුළං ඇල්ලීම කළ හ. 

## මෙසපොතේමියාවේ නගර  සහ රාජ්‍යන්
ක්‍රි.පූ.  4 වැනි ශතවර්ෂයේ අගභාගයේ දී සුමර්, ඇළ මාර්ග සහ මායිම් ගල් වලින් ස්වාධීන නගර හා රාජ්‍යන් ලෙස බෙදී ගියේය.එක එක නගර දෙවියකුට හෝ දේවතවියකට හෝ කැප වූ දේවස්ථානයක් කේන්ද්‍ර කොටගෙන ඉදිවිය. නගර රජ (ensi) කෙනකුන් හෝ ආණ්ඩුකාරවරයකු (lugal) විය. නගරයේ  සමග බැඳී සිටි .

ප්‍රථම නගර 5 

# එරිඩු  (Tell Abu Shahrain)
# බඩ් -ටිබිරා  (probably Tell al-Madain)
# ලාර්සා  (Tell as-Senkereh)
# සිපාර්  (Tell Abu Habbah)
# ශුරුපක් (Tell Fara)

අනෙකුත් නගර :
 
#  උරුක් (Warka)
#  කිෂ් (Tell Uheimir and Ingharra)
#  උර් (Tell al-Muqayyar)
#  නිපුර් (Afak)
#  ලගාෂ් (Tell al-Hiba)
#  ගිර්සු (Tello or Telloh)
#  උමා  (Tell Jokha)
#  හමාසි 
#  අදබ්  (Tell Bismaya)
#  Mari (Tell Hariri) 
#  අක්ෂක් 
#  අකාද් 
#  ඉසින් (Ishan al-Bahriyat)

කුඩා නගර (දකුණේ සිට  උතුරට ):

# කෞරා (Tell al-Lahm)
# සබාලා  (Tell Ibzeikh)
# කිසුරා  (Tell Abu Hatab)
# මරද්  (Tell Wannat es-Sadum)
# ඩිල්බට් (Tell ed-Duleim)
# බොර්සිපා  (Birs Nimrud)
# කුතා  (Tell Ibrahim)
# ඩේර්  (al-Badra)
# එශ්නුන්නා  (Tell Asmar)
# නාගාර්  (Tell Brak) 2

## References 
http://en.wikipedia.org/wiki/Sumer