ඇල්ජීරියාවේ සංස්කෘතිය

thumb|ඔටෝමාන් ඇල්ජීරියාවේ ට්ලෙම්සෙන් හි ඇල්ජීරියානු සංගීතඥයන්
නූතන ඇල්ජීරියානු සාහිත්‍යය රටේ මෑත ඉතිහාසයෙන් දැඩි ලෙස බලපා ඇත. එය අරාබි, ටමාසයිට් සහ ප්‍රංශ ලෙස බෙදී පවතී. 20 වැනි සියවසේ ප්‍රසිද්ධ නවකතාකරුවන් අතර මොහොමඩ් ඩිබ්, ඇල්බට් කැමූ, කේටෙබ් යාසීන් සහ අහලම් මොස්ටෙඝනෙමි ඇතුළත් වන අතර අෂියා ඩිජෙබාර් පුළුල් ලෙස පරිවර්තනය වේ. 1980 ගණන්වල වැදගත් නවකතාකරුවන් අතර පසුව ඇම්නෙස්ටි ඉන්ටර්නැෂනල් හි උප සභාපති වූ රචිඩ් මිමූනි සහ ලෞකිකවාදී අදහස් නිසා 1993 දී ඉස්ලාමීය කණ්ඩායමක් විසින් ඝාතනය කරන ලද තහාර් ජාවුට් විය.

මැලෙක් බෙනාබි සහ ෆ්‍රාන්ට්ස් ෆැනොන්, යටත් විජිතකරණය පිළිබඳ ඔවුන්ගේ අදහස් සඳහා කැපී පෙනේ. හිපෝහි ඔගස්ටින් උපත ලැබුවේ ටගස්ටේ (වර්තමාන සූක් අහ්රස්) හි ය. ඉබන් ඛල්ඩුන්, ටියුනිස්හි උපත ලැබුවද, ඇල්ජීරියාවේ නැවතී සිටියදී මුකද්දිමා ලිවීය. පූර්ව යටත් විජිත යුගයේ සනුසි පවුලේ සහ යටත් විජිත සමයේ එමීර් අබ්දෙල්කාදර් සහ ෂීක් බෙන් බඩිස්ගේ කෘති පුළුල් ලෙස සටහන් වේ. ලතින් කතුවරයා වන අපුලියස් පසුව ඇල්ජීරියාව බවට පත් වූ මැඩෝරස් (ම්ඩවුරූච්) හි උපත ලැබීය.

සමකාලීන ඇල්ජීරියානු සිනමාව වඩාත් පුළුල් පරාසයක තේමා සහ ගැටළු ගවේෂණය කරමින් ප්‍රභේද අනුව විවිධ වේ. නිදහස් සටන කෙරෙහි අවධානය යොමු කළ සිනමාවේ සිට ඇල්ජීරියානුවන්ගේ එදිනෙදා ජීවිතය ගැන වඩාත් සැලකිලිමත් වන චිත්‍රපට දක්වා සංක්‍රමණයක් සිදුවී ඇත.

### කලාව 
වම|thumb|මොහොමඩ් රේසිම්; පින්තාරු කිරීම සඳහා ඇල්ජීරියානු පාසලේ නිර්මාතෘ
මොහොමඩ් රසිම් හෝ බයා වැනි ඇල්ජීරියානු චිත්‍ර ශිල්පීන් ප්‍රංශ යටත් විජිතකරණයට පෙර කීර්තිමත් ඇල්ජීරියානු අතීතය පුනර්ජීවනය කිරීමට උත්සාහ කළ අතර ඒ සමඟම ඔවුන් ඇල්ජීරියාවේ අව්‍යාජ වටිනාකම් ආරක්ෂා කිරීමට දායක වී ඇත. මෙම රේඛාවේදී, මොහොමඩ් තේමාම්, අබ්දෙල්කාදර් හුවාමෙල් මගින්ද මෙම කලාව හරහා රටේ ඉතිහාසයේ දර්ශන, අතීතයේ පුරුදු සහ සිරිත් විරිත් සහ රටේ ජීවිතය නැවත පැමිණ ඇත.

මොහොමඩ් ඉසියාකෙම්, මොහොමඩ් කඩ්ඩා සහ බචීර් යෙලස් ඇතුළු අනෙකුත් නව කලාත්මක ප්‍රවාහයන් ඇල්ජීරියානු සිතුවම් දර්ශනයේ පෙනී සිටි අතර, ඇල්ජීරියානු සිතුවම් රටේ නව යථාර්ථයන්ට අනුවර්තනය කිරීම සඳහා නව රූපමය ක්‍රම සොයා ගැනීම සඳහා එහි අරගලමය සහ එහි අභිලාෂයන් හරහා සංකේතාත්මක සම්භාව්‍ය සිතුවම් අතහැර දමා ඇත. මොහොමඩ් කඩ්ඩා සහ මොහොමඩ් ඉසියාකෙම් මෑත වසරවලදී කැපී පෙනේ.

### සාහිත්‍ය 
ඇල්ජීරියානු සාහිත්‍යයේ ඓතිහාසික මූලයන් නුමිඩියානු සහ රෝමානු අප්‍රිකානු යුගය දක්වා දිව යයි, අපුලියස් විසින් රචිත **ද ගෝල්ඩන් ඈස්**, සම්පූර්ණයෙන් නොනැසී පවතින එකම ලතින් නවකතාවයි. මෙම කාලය තවත් බොහෝ අය අතර හිපෝහි ඔගස්ටින්, නෝනියස් මාර්සෙලස් සහ මාටියානස් කැපෙල්ලා ද සිටියි. මධ්‍යතන යුගයේ අරාබි ලෝක සාහිත්‍යයේ විප්ලවීය වෙනසක් සිදු කළ බොහෝ අරාබි ලේඛකයින්, අහමඩ් අල්-බුනි, ඉබ්න් මන්සූර් සහ ඇල්ජීරියාවේ රැඳී සිටිමින් මුකද්දිමා ලියූ ඉබ්න් ඛල්ඩූන් වැනි කතුවරුන් සහ තවත් බොහෝ අය වේ.

ඇල්බට් කැමූස් යනු ඇල්ජීරියාවේ උපන් ප්‍රංශ පයිඩ්-නොයාර් කතුවරයෙකි. 1957 දී ඔහුට සාහිත්‍ය සඳහා නොබෙල් ත්‍යාගය පිරිනමන ලදී.

අද ඇල්ජීරියාව එහි සාහිත්‍ය භූ දර්ශනය තුළ ඇල්ජීරියානු සාහිත්‍යය පමණක් නොව අරාබි සහ ප්‍රංශ භාෂාවෙන් විශ්ව සාහිත්‍ය උරුමයන් ද සනිටුහන් කර ඇත.

පළමු පියවර ලෙස, ඇල්ජීරියානු සාහිත්‍යය ඇල්ජීරියානු ජාතික ආයතනය පිළිබඳ ප්‍රධාන අවධානය යොමු කළ කෘති වලින් සලකුණු කරන ලදී, මොහොමඩ් ඩිබ්ගේ ඇල්ජීරියානු ත්‍රිත්වය ලෙස නවකතා ප්‍රකාශයට පත් කිරීම හෝ බොහෝ විට සැලකෙන කැටෙබ් යාසීන් නවකතාවේ නෙඩ්ජ්මා පවා ඇත. ඇල්ජීරියානු සාහිත්‍යයේ මතුවීම සඳහා දන්නා අනෙකුත් ලේඛකයින් දායක වනු ඇත, ඔවුන්ට මවුලූඩ් ෆෙරෝන්, මලෙක් බෙනාබි, මාලෙක් හඩාඩ්, මවුෆ්ඩි සකාරියා, අබ්දෙල්හාමිඩ් බෙන් බඩිස්, මොහොමඩ් ලයිද් අල්-කලීෆා, මවුලූද් මම්මෙරි, ෆ්‍රාන්ට්ස් ෆැනොන් සහ අෂියා ජීබාර් ඇතුලත් වේ. නිදහසින් පසු, ඇල්ජීරියානු සාහිත්‍ය ක්ෂේත්‍රයේ නව කතුවරුන් කිහිප දෙනෙකු බිහි වූ අතර, ඔවුන් තම කෘති හරහා සමාජ ගැටලු ගණනාවක් හෙළි කිරීමට උත්සාහ කරනු ඇත, ඔවුන් අතර රචිඩ් බුඩ්ජෙඩ්‍රා, රචිඩ් මිමූනි, ලීලා සෙබ්බර්, තහාර් ජාවුට් සහ තහීර් වට්ටාර් වේ.
thumb|211x211පික්|අහලම් මොස්ටෙඝනෙමි, අරාබි ලෝකයේ වැඩියෙන්ම පොත් විකිණෙන කාන්තා ලේඛිකාව
වර්තමානයේ ඇල්ජීරියානු ලේඛකයන්ගෙන් කොටසක් 1990 ගණන්වල ඇති වූ ත්‍රස්තවාදය හේතුවෙන් කම්පන සහගත ප්‍රකාශන සාහිත්‍යයක් තුළ නිර්වචනය කිරීමට නැඹුරු වේ, අනෙක් පාර්ශවය මානව වික්‍රමය පිළිබඳ පුද්ගලවාදී සංකල්පයක් ඉදිරිපත් කළ වෙනත් සාහිත්‍ය ශෛලියකින් නිර්වචනය කර ඇත. මෑතකාලීනව වඩාත් කැපී පෙනුණු කෘති අතර, ලේඛකයා, කාබුල් ගිලීම සහ යස්මිනා ඛද්‍රාගේ ප්‍රහාරය, බූවලෙම් සන්සාල්ගේ ම්ලේච්ඡයන්ගේ දිවුරුම, අහලම් මොස්ටෙඝනෙමිගේ මස් පිළිබඳ මතකය සහ අෂියා ඩිජෙබාර්ගේ අවසන් නවකතාව මගේ පියාගේ නිවසේ කොහේවත් නැත වේ.

### සංගීතය 
වම|thumb|196x196පික්|එල් හඩ්ජ් එම්'හැමඩ් එල් අන්කා
චාබි සංගීතය යනු අරාබි උපභාෂාවෙන් විශේෂිත රිද්ම සහ කාසිඩේට් (ජනප්‍රිය කවි) මගින් සංලක්ෂිත සාමාන්‍යයෙන් ඇල්ජීරියානු සංගීත ප්‍රභේදයකි. එල් හඩ්ජ් එම්'හැමඩ් එල් අන්කා නූතන යුගයේ කලාවේ විශිෂ්ටතම ශාස්තෘවරයා ලෙස සැලකේ. ඔහු 1978 දී ඔහුගේ මරණයට පෙර ගීත 350 කට වඩා ලියා තැටි 130 ක් පමණ නිෂ්පාදනය කළේය. ඔහුගේ බොහෝ සිසුන් කීර්තිමත් සංගීතඥයන් බවට පත් විය. කොන්ස්ටන්ටිනොයිස් මැලූෆ් ශෛලිය සුරැකෙන්නේ මොහොමඩ් ටහාර් ෆර්ගානි ගායකයෙකු වන සංගීතඥයා විසිනි.

ජන සංගීත ශෛලීන්ට බෙඩොයින් සංගීතය ඇතුළත් වේ, දිගු කසිඩා (කවි) මත පදනම් වූ කාව්‍යමය ගීත මගින් සංලක්ෂිත වේ. කබිල් සංගීතය, පරම්පරාගතව පැවත එන කාව්‍ය සහ පැරණි කතා යන පොහොසත් ප්‍රසංගයක් මත පදනම් වූ සංගීතය වේ. ෂවිය සංගීතය, ඕරස් කඳුකරයේ විවිධ ප්‍රදේශවලින් එන ජනප්‍රවාදයකි. රහබා සංගීත විලාසය අවුරස් සඳහා සුවිශේෂී වේ. සවුද් මාසි යනු නැගී එන ඇල්ජීරියානු ජන ගායකයෙකි. ඩයස්පෝරාවේ අනෙකුත් ඇල්ජීරියානු ගායකයින් අතර ජර්මනියේ මානෙල් ෆිලාලි සහ ප්‍රංශයේ කෙන්සා ෆාරා ඇතුළත් වේ. ටර්ගුයි සංගීතය සාමාන්‍යයෙන් ටුවාරෙග් භාෂාවලින් ගායනා කරනු ලැබේ, ටිනරිවෙන් ලොව පුරා සාර්ථක විය. අවසාන වශයෙන්, ස්ටඉෆි සංගීතය සෙටිෆ් හි උපත ලබන අතර එය එවැනි ආකාරයේ අද්විතීය ශෛලියක් ලෙස පවතී.

නවීන සංගීතය පැති කිහිපයකින් ලබා ගත හැකිය, රායි සංගීතය බටහිර ඇල්ජීරියාවට ආවේනික ශෛලියකි. ඇල්ජීරියාවේ සාපේක්ෂව මෑතකාලීන ශෛලියක් වන රැප් සැලකිය යුතු වර්ධනයක් අත්විඳිමින් සිටී.

### සිනමාව 
thumb|සමකාලීන අරාබි සිනමාවේ කැපී පෙනෙන චරිතයක් වන මොහොමඩ් ලක්දාර්-හාමිනා.
ජාතික නිෂ්පාදනය ප්‍රවර්ධනය කිරීම, ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම සඳහා සංස්කෘතික අමාත්‍යාංශය විසින් ක්‍රියාත්මක කරන ලද නිෂ්පාදන, නිශ්චිත ක්‍රියාමාර්ග සහ අභිලාෂකාමී වැඩසටහන් සැලැස්මක් සඳහා වෙන් කරන ලද ඩිනාර් මිලියන 200 (යූරෝ මිලියන 1.3) වාර්ෂික අයවැයෙන් චිත්‍රපට කර්මාන්ත ක්‍රියාකාරකම් සඳහා ඇල්ජීරියානු රාජ්‍යයේ උනන්දුව දැකිය හැකිය. එමගින් සිනමා තොග සහ බෙදා හැරීමේ සහ සූරාකෑමේ දුර්වල සම්බන්ධතාවලට පිළියම් යෙදීම සිදුවේ.

කලා, ශිල්පීය සහ චිත්‍රපට කර්මාන්තය සංවර්ධනය සඳහා වන අරමුදල (FDATIC) සහ සංස්කෘතික බලපෑම් සඳහා ඇල්ජීරියානු ඒජන්සිය (AARC) හරහා රජය විසින් සපයනු ලබන මූල්‍ය ආධාර ජාතික නිෂ්පාදනය ප්‍රවර්ධනය කිරීමේදී ප්‍රධාන කාර්යභාරයක් ඉටු කරයි. 2007 සහ 2013 අතර FDATIC චිත්‍රපට 98කට සහනාධාර ලබා දුන්නේය (විශේෂාංග චිත්‍රපට, වාර්තා චිත්‍රපට සහ කෙටි චිත්‍රපට). 2013 මැද භාගයේදී, AARC විසින් වෘතාන්ත චිත්‍රපට 42ක්, කෙටි චිත්‍රපට 6ක් සහ වාර්තා චිත්‍රපට 30ක් ඇතුළුව චිත්‍රපට 78ක් සඳහා දැනටමත් සහාය ලබා දී ඇත.

යුරෝපීය ශ්‍රව්‍ය දෘශ්‍ය නිරීක්ෂණාගාරයේ LUMIERE දත්ත ගබඩාවට අනුව, 1996 සහ 2013 අතර ඇල්ජීරියානු චිත්‍රපට 41ක් යුරෝපයේ බෙදා හැර ඇත. මෙම චිත්‍රපට 21ක් ඇල්ජීරියානු-ප්‍රංශ සම නිෂ්පාදන විය. Days of Glory (2006) සහ Outside the Law (2010) යුරෝපීය සංගමය තුල නැරඹීම් සංඛ්‍යාව, පිළිවෙලින් 3,172,612 සහ 474,722 වාර්තා කර ඇත.

ඇල්ජීරියාව Chronicle of the Years of Fire (1975) සඳහා Palme d'Or, Z (1969) සඳහා ඔස්කාර් සම්මාන දෙකක් සහ ඉතාලි-ඇල්ජීරියානු චිත්‍රපටයක් වන The Battle of Algiers සඳහා වෙනත් සම්මාන දිනා ගත්තේය.

### ආහාර වර්ග 
thumb|227x227පික්|කූස්කුස්, ඇල්ජීරියාවේ ජාතික ආහාරය
ඇල්ජීරියානු ආහාර පොහොසත් හා විවිධ වේ. රට "රෝමයේ ධාන්‍යාගාරය" ලෙස සැලකේ. එය කලාපය අනුව සහ ඍතු අනුව, කෑම වර්ග සහ විවිධ කෑම වර්ගවල අංගයක් ඉදිරිපත් කරයි. ආහාර පිසීමේදී ප්‍රධාන නිෂ්පාදන ලෙස ධාන්‍ය වර්ග භාවිතා කරයි, මන්ද ඒවා සෑම විටම රට තුළ බහුලව නිෂ්පාදනය වේ. ධාන්‍ය වර්ග නැති කෑමක් නැත.

සෘතුමය එළවළු අනුව ඇල්ජීරියානු ආහාර එක් කලාපයකින් තවත් කලාපයකට වෙනස් වේ. මස්, මාළු සහ එළවළු භාවිතයෙන් එය සකස් කළ හැකිය. දන්නා කෑම වර්ග අතර, කූස්කුස්, චෝර්බා, රෙච්ටා, චක්චෞකා, බර්කූක්ස්, ශක්ෂුකා, ම්තෙවෙම්, චිත්ත, මැඩර්බෙල්, ඩොල්මා, බ්‍රික් හෝ බෝරෙක්, ගැරන්ටිටා, ලාම්'හ්ලෝ ආදිය මෙන්ම මර්ගස් සොසේජස් ඇල්ජීරියාවේ බහුලව භාවිතා වේ. නමුත් එය කලාපය සහ එකතු කරන ලද කුළුබඩු මත පදනම්ව වෙනස් වේ.

ඇල්ජීරියාවේ කේක් අලෙවි කරනු ලබන ස්ථාන යුරෝපයේ හෝ උතුරු ඇමරිකාවේ නගරවල මෙන් සොයාගත හැකිය. කෙසේ වෙතත්, සාම්ප්‍රදායික කේක් ගෙදරද සාදනු ලැබේ, සෑම පවුලකම පුරුදු හා සිරිත් විරිත් අනුගමනය කරයි. මෙම කේක් අතර ටැමිනා, බක්ලාවා, ක්‍රික්, ලොග්සෙල්ස් ගාර්න්, ග්‍රියෝච්, කල්බ් එල්-ලූස්, මැක්රූඩ්, ම්බාර්ජා, ම්චෙව්ක්, සම්සා, චාරක්, බග්රිර්, ක්ෆාෆ්, ස්ලැබියා, ආරේච්, ගෞරබියා සහ ම්ගර්ග්චෙට් වේ. ඇල්ජීරියානු පේස්ට්‍රි වල ටියුනීසියානු හෝ ප්‍රංශ කේක් ද අඩංගු වේ.

අලෙවි කරන ලද සහ ගෙදර හැදූ පාන් නිෂ්පාදනවලට කේස්රා හෝ ඛමිරා හෝ හර්චයා වැනි ප්‍රභේද ඇතුළත් වේ. වීදි ආහාර ලෙස බොහෝ විට අලෙවි කරන අනෙකුත් සාම්ප්‍රදායික ආහාර අතරට ම්හඩ්ජෙබ් හෝ මහජූබා, කරන්තිකා, ඩුබාරා, චක්චෞකා, හසූනා සහ ටී'චිචා ඇතුළත් වේ.

### ක්‍රීඩා 
thumb|ඇල්ජීරියාවේ ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම
පුරාණ කාලයේ සිටම ඇල්ජීරියාවේ විවිධ ක්‍රීඩා තිබේ. අවුරස් හි, මිනිසුන් එල් කර්බා හෝ එල් කර්ගුබා (චෙස් ප්‍රභේදයක්) වැනි ක්‍රීඩා කිහිපයක් ක්‍රීඩා කළහ. කාඩ්පත් සහ චෙස් ක්‍රීඩා ඇල්ජීරියානු සංස්කෘතියේ කොටසකි. ධාවන තරඟ (ෆැන්ටසියා) සහ රයිෆල් වෙඩි තැබීම ඇල්ජීරියානුවන්ගේ සංස්කෘතික විනෝදාස්වාදයේ කොටසකි.

පළමු ඇල්ජීරියානු සහ අප්‍රිකානු රන් පදක්කම්ලාභියා වන්නේ 1928 ඇම්ස්ටර්ඩෑම් ඔලිම්පික් උලෙලේ මැරතන් ධාවන ශූර බුගෙරා එල් ඕවාෆි ය. දෙවන ඇල්ජීරියානු පදක්කම්ලාභියා වූයේ 1956 මෙල්බර්න් හි පැවති ගිම්හාන ඔලිම්පික් උළෙලේ ඇලයින් මිමූන් ය. 1990 ගණන්වල මලල ක්‍රීඩා වල ශූරයන් වූ පිරිමින් සහ කාන්තාවන් කිහිප දෙනෙක් වන්නේ, නූරෙඩින් මොර්සෙලි, හසිබා බෝල්මර්කා, නූරියා මෙරා-බෙනීඩා හා ටවුෆික් මක්ලූෆි ය. ඔවුන් යන සියල්ලෝම මධ්‍යම දුර දිවීමේ විශේෂඥයින් වූහ.

පාපන්දු යනු ඇල්ජීරියාවේ ජනප්‍රියම ක්‍රීඩාවයි. ලක්දාර් බෙලෝමි, රචිඩ් මෙක්ලූෆි, හසන් ලාල්මාස්, රබා මද්ජර්, රියාද් මහේස්, සලා අසාද් සහ ජමෙල් සිඩාන්ඇතුළු නම් කිහිපයක් ක්‍රීඩා ඉතිහාසයේ කැටයම් කර ඇත. ඇල්ජීරියාවේ ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම 1982 FIFA ලෝක කුසලානය, 1986 FIFA ලෝක කුසලානය, 2010 FIFA ලෝක කුසලානය සහ 2014 FIFA ලෝක කුසලානය සඳහා සුදුසුකම් ලබා ඇත. මීට අමතරව, පාපන්දු සමාජ කිහිපයක් වන ඊඑස් සෙටිෆ් හා ජේඑස් කබිලියා මහාද්වීපික සහ ජාත්‍යන්තර කුසලාන දිනා ඇත. ඇල්ජීරියානු පාපන්දු සම්මේලනය යනු ඇල්ජීරියාවේ ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම තෝරාගැනීමේ ජාතික තරඟ සහ ජාත්‍යන්තර තරඟ සංවිධානය කරන ඇල්ජීරියාවේ පාපන්දු සමාජවල සංගමයකි.

## යොමු කිරීම්