ජැමෙයිකාවේ ඉතිහාසය

### ප්‍රාග් ඉතිහාසය 
500 පමණ වන තෙක් ජැමෙයිකාවේ කිසිදු මිනිස් පැවැත්මක් පිළිබඳ පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි නොමැත. ඔවුන්ගේ මැටි භාණ්ඩ 600 දී පමණ පැමිණි පසු "රෙඩ්වෙයාර් ජනතාව" ලෙස හැඳින්වෙන කණ්ඩායමක්, පසුව ටයිනෝ 800 පමණ, දකුණු ඇමරිකාවෙන් පැමිණි අය ලෙස සැලකේ. ඔවුන් කෘෂිකාර්මික හා ධීවර ආර්ථිකයක් අනුගමනය කළ අතර, ඔවුන්ගේ උච්චතම අවස්ථාවේ දී 60,000 ක් පමණ ජනතාවක් සිටි බව සැලකේ, කැසික් (ප්‍රධානීන්) විසින් මෙහෙයවන ලද ගම්මාන 200 ක් පමණ කණ්ඩායම් කර ඇත.

යුරෝපීයයන් සමඟ සම්බන්ධතා පැවැත්වීමෙන් පසු බොහෝ විට වඳ වී ගිය බව සිතුවද, 1655 දී ඉංග්‍රීසි ජාතිකයන් දිවයින පාලනය කරන විට ටයිනෝවරු ඇත්ත වශයෙන්ම ජැමෙයිකාවේ වාසය කළහ. ජැමෙයිකානු ජාතික උරුම භාරය ටයිනෝ පිළිබඳ ඉතිරිව ඇති සාක්ෂි සොයා ගැනීමට සහ ලේඛනගත කිරීමට උත්සාහ කරයි.

### ස්පාඤ්ඤ පාලනය (1509–1655) 
ජැමෙයිකාව දුටු පළමු යුරෝපීයයා ක්‍රිස්ටෝපර් කොලොම්බස් වන අතර, 1494 දී ඇමරිකාවට කළ දෙවන ගමනේදී එහි ගොඩබෑමෙන් පසු ස්පාඤ්ඤය සඳහා දූපතට හිමිකම් කීවේය. එම භූමිය මුලින්ම දුටු කොලොම්බස් විසින් ශාන්ත ඈන්ස් බොක්ක "ශාන්ත ග්ලෝරියා" ලෙස නම් කරන ලදී. පසුව ඔහු 1503 දී ආපසු පැමිණියේය; කෙසේ වෙතත්, ඔහු නැව මුහුදුබත් වූ අතර, බේරා ගැනීම සඳහා බලා සිටියදී ඔහුට සහ ඔහුගේ කාර්ය මණ්ඩලයට වසරක් ජැමෙයිකාවේ ජීවත් වීමට සිදුවිය.

ශාන්ත ඈන්ස් බොක්කෙන් කිලෝමීටර් එකහමාරක් බටහිරින් පිහිටි දූපතේ පළමු ස්පාඤ්ඤ ජනාවාසය වන සෙවිල්ලා පිහිටා ඇති අතර, එය 1509 දී ජුවාන් ඩි එස්කිවෙල් විසින් පිහිටුවන ලද නමුත් එය සෞඛ්‍යයට අහිතකර යැයි සැලකූ බැවින් 1524 දී පමණ අතහැර දමන ලදී. අගනුවර 1534 දී පමණ ස්පාඤ්ඤ නගරයට ගෙන යන ලද අතර, පසුව ශාන්ත ජාගෝ ඩි ලා වේගා ලෙස හැඳින්විණි. මේ අතර, ටයිනෝවරු හඳුන්වා දුන් රෝග සහ ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් විසින් වහල්භාවයට පත් කිරීම යන දෙකින්ම විශාල වශයෙන් මිය යාමට පටන් ගත්හ.

බොහෝ වහලුන් පැන යාමට සමත් වූ අතර, ජැමෙයිකාවේ අභ්‍යන්තරයේ දුරස්ථ සහ පහසුවෙන් ආරක්ෂා කළ ප්‍රදේශවල ස්වාධීන ප්‍රජාවන් පිහිටුවා ගත් අතර, ඉතිරි ටයිනෝ සමඟ මිශ්‍ර විය; මෙම ප්‍රජාවන් මැරූන් ලෙස ප්‍රසිද්ධ විය. ඔවුන් සංවාදශීලීන් ලෙස ජීවත් වූ අතර බොහෝ විට ස්පාඤ්ඤ පාලකයින් විසින් පීඩාවට පත් කරන ලද අතර, සමහරු ස්පාඤ්ඤ අධිරාජ්‍යයේ නැව්ගත කිරීමට එරෙහිව මුහුදු කොල්ලකෑම්වලට යොමු වූහ.

17 වන සියවසේ මුල් භාගය වන විට ජැමෙයිකාවේ 2,500–3,000 කට වඩා ජීවත් නොවූ බව ගණන් බලා ඇත.

### මුල් බ්‍රිතාන්‍ය යුගය 
ඉංග්‍රීසි ජාතිකයන් දිවයින කෙරෙහි උනන්දුවක් දැක්වීමට පටන් ගත් අතර, හිස්පැනියෝලා හි සැන්ටෝ ඩොමින්ගෝ යටත් කර ගැනීමේ අසාර්ථක උත්සාහයකින් පසුව, අද්මිරාල් විලියම් පෙන් සහ ජෙනරාල් රොබට් වෙනබල්ස් 1655 දී ජැමෙයිකාව ආක්‍රමණය කිරීමට නායකත්වය දුන්හ. 1657 දී ඔචෝ රියෝස් සහ 1658 දී රියෝ නුවෙවෝ හි සටන් ස්පාඤ්ඤ පරාජයන්ට හේතු විය; 1660 දී ජුවාන් ඩි බෝලස්ගේ නායකත්වයෙන් යුත් මැරූන් ප්‍රජාව ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන්ගෙන් පැති මාරු කර ඉංග්‍රීසින්ට සහාය දැක්වීමට පටන් ගත්හ. ඔවුන්ගේ උදව්වෙන් ස්පාඤ්ඤ පරාජය සුරක්ෂිත විය. 1661 දී ඉංග්‍රීසි සිවිල් රජය පිහිටුවන ලද අතර රවුන්ඩ්හෙඩ් සොල්දාදුවන් පාලනය සහ කෘෂිකාර්මික වගකීම් කෙරෙහි අවධානය යොමු කළහ.

ඉංග්‍රීසි ජාතිකයන් ජැමෙයිකාව අල්ලා ගත් විට, බොහෝ ස්පාඤ්ඤ යටත් විජිතවාදීන් පලා ගිය අතර, ස්පාඤ්ඤ යුදෙව්වන් හැර, ඔවුන් රැඳී සිටීමට තෝරා ගත්හ. ස්පාඤ්ඤ වහල් හිමියන් තම වහලුන් පිටව යාමට පෙර නිදහස් කළහ. වහල්භාවයේ සියවස් ගණනාවක් පුරා, ජැමෙයිකානු මැරූන්වරු ජැමෙයිකාවේ කඳුකර අභ්‍යන්තරයේ නිදහස් ප්‍රජාවන් ස්ථාපිත කළ අතර, එහිදී ඔවුන් ජුවාන් ඩි සේරාස් වැනි මැරූන් නායකයින්ගේ නායකත්වය යටතේ පරම්පරා ගණනාවක් තිස්සේ ඔවුන්ගේ නිදහස සහ ස්වාධීනත්වය පවත්වා ගත්හ.

මේ අතර, ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් දිවයින නැවත අල්ලා ගැනීමට කිහිප වතාවක්ම උත්සාහ කළ අතර, කැරිබියන් දූපත්වල ස්පාඤ්ඤ නැව්වලට පහර දෙන මුහුදු කොල්ලකරුවන්ට සහාය වීමට බ්‍රිතාන්‍යයන් පෙළඹවූහ; එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ජැමෙයිකාවේ මුහුදු කොල්ලකෑම් බහුලව සිදු වූ අතර, පෝර්ට් රෝයල් නගරය එහි නීති විරෝධී බව සඳහා කුප්‍රකට විය. පසුව ස්පාඤ්ඤය විසින් 1670 දී මැඩ්රිඩ් ගිවිසුම මගින් දිවයිනේ ඉංග්‍රීසි අයිතිය පිළිගත්තේය. ඉන්පසුව, ඉංග්‍රීසි බලධාරීන් මුහුදු කොල්ලකරුවන්ගේ දරුණුතම සීමාව ඉක්මවා යාම පාලනය කිරීමට උත්සාහ කළහ. 1670 ගණන්වල මුල් භාගය වන විට, ඉංග්‍රීසි ජාතිකයන් විශාල වහලුන් සංඛ්‍යාවක් විසින් වැඩ කරන ලද උක් වතු සංවර්ධනය කිරීමත් සමඟ, කළු අප්‍රිකානුවන් ජනගහනයෙන් බහුතරයක් විය. ජැමෙයිකාවේ අයර්ලන්ත ජාතිකයන් ද දිවයිනේ මුල් ජනගහනයෙන් විශාල කොටසක් වූ අතර, 17 වන සියවසේ අගභාගයේදී දිවයිනේ සුදු ජනගහනයෙන් තුනෙන් දෙකක් වූ අතර එය ඉංග්‍රීසි ජනගහනය මෙන් දෙගුණයකි. 1655 යටත් කර ගැනීමෙන් පසු ඔවුන් ගිවිසුම්ගත කම්කරුවන් සහ සොල්දාදුවන් ලෙස ගෙන එන ලදී. තුන් රාජධානිවල අඛණ්ඩ යුද්ධවල ප්‍රතිඵලයක් ලෙස අයර්ලන්තයෙන් බහුතරයක් අයර්ලන්තයෙන් බලහත්කාරයෙන් යුද සිරකරුවන් ලෙස ප්‍රවාහනය කරන ලදී. දිවයිනට අයර්ලන්ත ජාතිකයින් විශාල සංඛ්‍යාවක් සංක්‍රමණය වීම 18 වන සියවස දක්වාම පැවතුනි.

1664 දී ජැමෙයිකාවේ සභා මන්ත්‍රී මණ්ඩලය නිර්මාණය කිරීමත් සමඟ සීමිත පළාත් පාලන ක්‍රමයක් හඳුන්වා දෙන ලදී; කෙසේ වෙතත්, එය නියෝජනය කළේ ධනවත් වතු හිමියන්ගෙන් ඉතා සුළු සංඛ්‍යාවක් පමණි. 1692 දී, යටත් විජිතය භූමිකම්පාවකින් දෙදරුම් කෑ අතර එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස දහස් ගණනක් මරණයට පත් වූ අතර පෝර්ට් රෝයල් සම්පූර්ණයෙන්ම පාහේ විනාශ විය.

### 18-19 සියවස් 
1700 ගණන්වලදී ආර්ථිකය දියුණු විය, එය බොහෝ දුරට සීනි සහ කෝපි, කපු සහ ඉන්ඩිගෝ වැනි අපනයනය සඳහා වූ අනෙකුත් භෝග මත පදනම් විය. මෙම සියලු භෝග කුඩා වැවිලිකරු පන්තියක දේපළක් වූ කෙටි හා බොහෝ විට කුරිරු ජීවිත ගත කළ කළු වහලුන් විසින් වැඩ කරන ලදී.

1760 දී ටැකීගේ යුද්ධය ලෙස හැඳින්වෙන විශාල වහල් කැරැල්ලක් ඇති වූ නමුත් බ්‍රිතාන්‍යයන් සහ ඔවුන්ගේ මැරූන් සහචරයින් විසින් එය පරාජය කරන ලදී. 1795-96 දී දෙවන ගැටුමෙන් පසු, කූඩ්ජෝගේ නගරයේ (ට්‍රෙලෝනි නගරය) මැරූන් නගරයේ සිට බොහෝ මැරූන් ජාතිකයින් නෝවා ස්කොටියා සහ පසුව සියෙරා ලියොන් වෙත පිටුවහල් කරන ලදී. වහලුන්ට පල්ලියට යාමට හැකි වන පරිදි ඉරිදා වෙළඳපොළවල් තහනම් කරන ලදී. ජැමෙයිකාවේ මන්ත්‍රණ සභාව නව නීතිවලට විරුද්ධ වූ අතර විරුද්ධ විය. යුරෝපීය සම්භවයක් ඇති ජැමෙයිකානුවන්ට පමණක් සාමාජිකත්වය ලබා දුන් සාමාජිකයින් කියා සිටියේ වහලුන් සෑහීමකට පත්වන බවත්, දූපත් කටයුතුවලට පාර්ලිමේන්තුව මැදිහත් වීමට විරුද්ධ වූ බවත්ය. කොන්දේසි ලිහිල් කළහොත් කැරලි ඇති විය හැකි බවට වහල් හිමියන් බිය වූහ.

1807 දී බ්‍රිතාන්‍යයන් වහල් වෙළඳාම අහෝසි කළ නමුත් එම ආයතනයම නොවේ. 1831 දී බැප්ටිස්ට් දේශක සැමුවෙල් ෂාප්ගේ නායකත්වයෙන් බැප්ටිස්ට් යුද්ධය ලෙස හැඳින්වෙන දැවැන්ත වහල් කැරැල්ලක් ඇති විය. කැරැල්ලේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස සිය ගණනක් මරණ සහ බොහෝ වතු විනාශ වූ අතර, ශාක වංශික පන්තියේ දරුණු පළිගැනීම් වලට හේතු විය. මෙවැනි කැරලි මෙන්ම අහෝසි කරන්නන්ගේ උත්සාහයන් හේතුවෙන්, බ්‍රිතාන්‍යය 1834 දී තම අධිරාජ්‍යයේ වහල්භාවය තහනම් කළ අතර, 1838 දී චැටල් වහල්භාවයෙන් පූර්ණ විමුක්තිය ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. බොහෝ ජැමෙයිකානුවන් දකුණු ආසියානු සහ චීන ජනතාවගෙන් පැවත එන්නන් වේ. ඊළඟ වසර 20 තුළ, කොලරාව, තද රතු උණ සහ වසූරිය වැනි වසංගත කිහිපයක් දිවයිනට බලපෑ අතර, පුද්ගලයින් 60,000 ක් පමණ (දිනකට 10 ක් පමණ) මිය ගියහ. කෙසේ වෙතත්, 1871 දී සංගණනයේදී ජනගහනය 506,154 ක් වූ අතර, ඉන් 246,573 ක් පිරිමින් සහ 259,581 ක් කාන්තාවන් විය. ඔවුන්ගේ ජාතීන් 13,101 ක් සුදු ජාතිකයින්, 100,346 ක් (බ්‍රව්නිං පන්තිය ලෙස හැඳින්වේ) සහ 392,707 ක් කළු ජාතිකයින් ලෙස වාර්තා විය. මෙම කාල පරිච්ඡේදය තුළ ආර්ථික පසුබෑමක් ඇති වූ අතර, බොහෝ ජැමෙයිකානුවන් දරිද්‍රතාවයෙන් පෙළුණි. මේ පිළිබඳ අතෘප්තිය සහ අඛණ්ඩව වාර්ගික වෙනස්කම් කිරීම සහ කළු බහුතරය කොන් කිරීම හේතුවෙන් 1865 දී පෝල් බොග්ල් විසින් මෙහෙයවන ලද මොරන්ට් බොක්ක කැරැල්ල ඇති වූ අතර එය ආණ්ඩුකාර ජෝන් අයර් විසින් ඉතා කුරිරු ලෙස මර්දනය කරන ලද අතර ඔහුව ඔහුගේ තනතුරෙන් ආපසු කැඳවන ලදී. [2] ඔහුගේ අනුප්‍රාප්තිකයා වූ ජෝන් පීටර් ග්‍රාන්ට්, 1866 දී ඔටුන්න හිමි ජනපදයක් බවට පත් වූ දිවයින පුරා ස්ථිර බ්‍රිතාන්‍ය පාලනයක් පවත්වා ගැනීම අරමුණු කරගත් අතර සමාජ, මූල්‍ය සහ දේශපාලන ප්‍රතිසංස්කරණ මාලාවක් ක්‍රියාත්මක කළේය. ඔහු 1930 ගණන්වල ජැමෙයිකාවේ ආරම්භ කරන ලද රස්තෆාරි පිටුපස ප්‍රධාන ආශ්වාදයක් ද විය. එය ක්‍රිස්තියානි ධර්මය ඉතියෝපියාවේ අධිරාජ්‍යයා වූ හේයිල් සෙලාසිගේ චරිතය කෙරෙහි අවධානය යොමු කළ අප්‍රිකානු කේන්ද්‍රීය දේවධර්මයක් සමඟ ඒකාබද්ධ කළේය. ඉඳහිට පීඩා එල්ල වුවද, රස්තෆාරි දිවයිනේ ස්ථාපිත ඇදහිල්ලක් බවට පත් වූ අතර පසුව විදේශයන්හි ව්‍යාප්ත විය.

1930 ගණන්වල මහා අවපාතය ජැමෙයිකාවට දැඩි ලෙස බලපෑවේය. 1934–39 බ්‍රිතාන්‍ය බටහිර ඉන්දීය කම්කරු නොසන්සුන්තාවයේ කොටසක් ලෙස, ජැමෙයිකාවේ වැඩවර්ජන රාශියක් සිදු වූ අතර, එය 1938 දී කෝලාහලයක් බවට පත් වූ වැඩවර්ජනයකින් අවසන් විය. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, බ්‍රිතාන්‍ය රජය කැළඹීම්වලට හේතු සොයා බැලීම සඳහා කොමිසමක් පත් කළේය; ඔවුන්ගේ වාර්තාව බ්‍රිතාන්‍යයේ කැරිබියානු ජනපදවල දේශපාලන හා ආර්ථික ප්‍රතිසංස්කරණ නිර්දේශ කළේය. 1944 දී විශ්වීය වැඩිහිටි ඡන්ද අයිතියෙන් තේරී පත් වූ නව නියෝජිත මන්ත්‍රී මණ්ඩලයක් පිහිටුවන ලදී.

### පශ්චාත්-නිදහස් යුගය 
වසරකට ආසන්න වශයෙන් 6% ක සාමාන්‍යයක් සහිත ශක්තිමත් ආර්ථික වර්ධනය, ගතානුගතික JLP ආණ්ඩු යටතේ නිදහසේ පළමු වසර දහය සනිටුහන් කළේය; මේවා මෙහෙයවනු ලැබුවේ අනුප්‍රාප්තික අගමැතිවරුන් වන ඇලෙක්සැන්ඩර් බුස්ටමාන්ට්, ඩොනල්ඩ් සැන්ග්ස්ටර් (ධූරයෙන් මාස දෙකක් ඇතුළත ස්වාභාවික හේතූන් මත මිය ගියේය) සහ හියු ෂියරර් විසිනි.

විදේශ ප්‍රතිපත්තිය අනුව ජැමෙයිකාව නොබැඳි ජාතීන්ගේ ව්‍යාපාරයේ සාමාජිකයෙකු වූ අතර, බ්‍රිතාන්‍යය සහ එක්සත් ජනපදය සමඟ ශක්තිමත් සබඳතා පවත්වා ගැනීමට උත්සාහ කළ අතර කියුබාව වැනි කොමියුනිස්ට් රාජ්‍යයන් සමඟ සබඳතා වර්ධනය කර ගැනීමට උත්සාහ කළේය. කෙසේ වෙතත්, මෙම කාල පරිච්ඡේදය තුළ අභ්‍යන්තර හා බාහිර සාධක (තෙල් කම්පන වැනි) සංයෝජනයක් හේතුවෙන් ආර්ථිකය අඩාල විය. සමාජවාදය අවධාරනය කර වඩාත් මධ්‍යස්ථ ස්ථාවරයක් අනුගමනය කරමින්, මයිකල් මැන්ලි සහ පීඑන්පී 1989 දී නැවත තේරී පත් වූ අතර, ජේඑල්පී හි ආසන 15 ට ආසන 45 ක් දිනා ගත්හ.

2007 දී PNP පක්ෂය JLP පක්ෂය විසින් ආසන 32 ට 28 ක පටු පරතරයකින් පරාජය කරන ලද අතර, ඡන්ද ප්‍රතිශතය 61.46% කි. මෙම මැතිවරණයෙන් වසර 18 ක PNP පාලනය අවසන් වූ අතර බෲස් ගෝල්ඩින් නව අගමැති බවට පත්විය. ගෝල්ඩින්ගේ ධුර කාලය (2007–2010) ගෝලීය අවපාතයේ බලපෑම් මෙන්ම 2010 දී ජැමෙයිකානු පොලිසිය සහ හමුදාව මත්ද්‍රව්‍ය අධිපති ක්‍රිස්ටෝපර් කෝක් අත්අඩංගුවට ගැනීමට ගත් උත්සාහයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ප්‍රචණ්ඩත්වයෙන් පුපුරා ගොස් 70 කට අධික සංඛ්‍යාවක් මිය ගියේය. 2011 ජැමෙයිකානු මහ මැතිවරණයේදී හොල්නස් සහ ජේඑල්පී පරාජයට පත් වූ අතර, එහිදී පෝර්ටියා සිම්ප්සන්-මිලර් සහ පීඑන්පී නැවත බලයට පත් විය. ආසන සංඛ්‍යාව 63 දක්වා වැඩි කර තිබූ අතර, පීඑන්පී බලයට පත් වූයේ ජේඑල්පී හි ආසන 21 දක්වා ආසන 42 කින් දැවැන්ත ලෙස ඉහළ යාමෙනි. ඡන්ද ප්‍රතිශතය 53.17% කි.

හොල්නස්ගේ ජේඑල්පී පෙබරවාරි 25 වන දින සිම්ප්සන්-මිලර්ගේ පීඑන්පී පරාජය කරමින් 2016 මහ මැතිවරණයේදී පටු ලෙස ජයග්‍රහණය කළේය. පීඑන්පී ආසන 31 ක් දිනා ගත් අතර ජේඑල්පී හි ආසන 32 ක් දිනා ගත්තේය. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, සිම්ප්සන්-මිලර් දෙවන වරටත් විපක්ෂ නායක ධුරයට පත්විය. පළමු වරට ඡන්දය ප්‍රකාශ කිරීමේ ප්‍රතිශතය 50% ට වඩා පහත වැටුණු අතර එය 48.37% ක් පමණි.

2020 මහ මැතිවරණයේදී, ජැමෙයිකාවේ කම්කරු පක්ෂය සඳහා අඛණ්ඩව දෙවන ජයග්‍රහණයක් ලබා ගනිමින් ඇන්ඩෲ හොල්නස් JLP සඳහා ඉතිහාසයක් නිර්මාණය කළේය, ආසන 49 ක් දිනා ගනිමින්, මෙවර පීටර් පිලිප්ස් විසින් නායකත්වය දුන් PNP විසින් දිනා ගන්නා ලද ආසන 14 ක්. JLP සඳහා අඛණ්ඩ ජයග්‍රහණයක් අවසන් වරට සිදු වූයේ 1980 දී ය. කෙසේ වෙතත්, මෙම මැතිවරණයේ ඡන්දය ප්‍රකාශ කිරීමේ ප්‍රතිශතය 37% ක් පමණක් වූ අතර, එය බොහෝ විට කොරෝනා වයිරස් වසංගතයෙන් බලපෑමට ලක් විය.

## යොමු කිරීම්