මොන්ට්සෙරාට් හි භූගෝලය

මොන්ට්සෙරාට් දූපත ඇන්ටිගුවා සිට නිරිත දෙසින් සැතපුම් 25 (කිලෝමීටර 40) පමණ දුරින්, රෙඩොන්ඩා (ඇන්ටිගුවා සහ බාබුඩා සතු කුඩා දූපතක්) සිට ගිනිකොන දෙසින් සැතපුම් 13 (කිලෝමීටර 21) පමණ දුරින් සහ ප්‍රංශ විදේශීය කලාපයක් වන ග්වාඩලූප් හි වයඹ දෙසින් 35 සැතපුම් (කිලෝමීටර 56) පමණ දුරින් පිහිටා ඇත. රෙඩොන්ඩාවෙන් ඔබ්බට වයඹ දෙසින් සැතපුම් 30 (කිලෝමීටර 48) පමණ දුරින් නෙවිස් දූපත පිහිටා ඇත.

මොන්ට්සෙරාට් දූපත වර්ග කිලෝමීටර 104 (වර්ග සැතපුම් 40) කින් සමන්විත වන අතර ගිනිකොනදිග වෙරළ තීරයේ ගිනිකඳු තැන්පතු ගොඩනැගීම හේතුවෙන් ක්‍රමයෙන් වැඩි වෙමින් පවතී. මෙම දූපත කිලෝමීටර 16 (සැතපුම් 9.9) ක් දිග සහ කිලෝමීටර 11 (සැතපුම් 6.8) ක් පළල වන අතර පැතලි වෙරළබඩ කලාපයකින් වට වූ කඳුකර අභ්‍යන්තරයකින් සමන්විත වන අතර, මුහුදේ සිට මීටර් 15 සිට 30 දක්වා (අඩි 49 සිට 98 දක්වා) ඉහළට නැඟෙන පාෂාණ කඳු සහ දිවයිනේ බටහිර (කැරිබියානු මුහුද) පැත්තේ කොව් අතර විසිරී ඇති සුමට පතුලක් සහිත වැලි සහිත වෙරළ තීරයන් ගණනාවක් ඇත.

ප්‍රධාන කඳු වන්නේ (උතුරේ සිට දකුණට) සිල්වර් හිල්, සෙන්ටර් හිල්ස් පරාසයේ කැටි හිල්, සූෆ්‍රියර් හිල්ස් සහ දකුණු සූෆ්‍රියර් හිල්ස් ය. සූෆ්‍රියර් හිල්ස් ගිනි කන්ද දිවයිනේ උසම ස්ථානයයි; 1995ට පෙර එහි උස මීටර් 915 (අඩි 3,002) විය. කෙසේ වෙතත්, පුපුරා යාමෙන් පසු ලාවා ගෝලයක් නිර්මාණය වීම හේතුවෙන් එය වර්ධනය වී ඇති අතර, එහි වත්මන් උස මීටර් 1,050 (අඩි 3,440) ලෙස ඇස්තමේන්තු කර ඇත.

CIA විසින් 2011 ඇස්තමේන්තුවට අනුව දිවයිනේ භූමියෙන් 30% ක් කෘෂිකාර්මික ලෙසද, 20% ක් වගා කළ හැකි ලෙසද, 25% වනාන්තර ලෙසද ඉතිරිය "වෙනත්" ලෙසද වර්ගීකරණය කර ඇත. බැහැර කිරීමේ කලාපයට බොහෝ ගිනිකඳු ක්‍රියාකාරකම් ඇති භූමි ප්‍රදේශවලට යාබද මුහුදු ප්‍රදේශ දෙකක් ද ඇතුළත් වේ.

ප්ලයිමූත් විනාශයෙන් හා ආර්ථිකය කඩාකප්පල් වීමෙන් පසු, ජනගහනයෙන් අඩකට වඩා වැඩි පිරිසක් දිවයින හැර ගිය අතර, එයට නිවාස ද නොතිබුණි. 1990 දශකයේ අගභාගයේදී, අතිරේක පිපිරීම් සිදු විය. 1997 ජුනි 25 වන දින, මදුරු ගවුට් දිගේ පයිරොක්ලාස්ටික් ප්‍රවාහයක් ගමන් කළේය. මෙම පයිරොක්ලාස්ටික් රළ පහර ගෝට් (මුහුදට යන තද බෑවුමක්) මගින් පාලනය කළ නොහැකි වූ අතර එයින් පිටතට ගලා ගිය අතර, (නිල වශයෙන් ඉවත් කරන ලද) ස්ට්‍රීතම් ගම්මාන ප්‍රදේශයේ සිටි පුද්ගලයින් 19 දෙනෙකු මිය ගියේය. ප්‍රදේශයේ තවත් කිහිප දෙනෙකු දරුණු පිළිස්සුම් වලට ලක් විය.

මොන්ට්සෙරාට් පදිංචිකරුවන්ට ලබා දී ඇති තත්ත්වය සම්බන්ධයෙන් බ්‍රිතාන්‍ය ජාතිකත්ව නීතිය කාලයත් සමඟ වෙනස් වී ඇත. ව්‍යසනය පිළිගැනීමක් වශයෙන්, 1998 දී, මොන්ට්සෙරාට්හි ජනතාවට එක්සත් රාජධානියේ පූර්ණ පදිංචිය පිළිබඳ අයිතිවාසිකම් ලබා දෙන ලද අතර, ඔවුන් කැමති නම් ඔවුන්ට සංක්‍රමණය වීමට ඉඩ සලසයි. 2002 දී මොන්ට්සෙරාට්හි බ්‍රිතාන්‍ය විදේශ ප්‍රදේශ පුරවැසියන්ට සහ තවත් එක් බ්‍රිතාන්‍ය විදේශ ප්‍රදේශ හැර අනෙකුත් සියලුම බ්‍රිතාන්‍ය විදේශ ප්‍රදේශවලට බ්‍රිතාන්‍ය පුරවැසිභාවය ලබා දෙන ලදී.

2000 දශකයේ මුල් භාගයේ වසර ගණනාවක් තිස්සේ, ගිනි කන්දෙහි ක්‍රියාකාරකම් බොහෝ දුරට දකුණේ ජනාවාස නොවූ ප්‍රදේශවලට අළු කලාතුරකින් පිටවීම ඇතුළත් විය. අළු වැටීම් ඉඳහිට දිවයිනේ උතුරු සහ බටහිර ප්‍රදේශවලට ව්‍යාප්ත විය. 2009 නොවැම්බර් සිට 2010 පෙබරවාරි දක්වා සවුෆ්‍රියර් හිල්ස් ගිනි කන්දෙහි ක්‍රියාකාරිත්වය වැඩි වූ මෑත කාල පරිච්ඡේදයේදී, අළු පිට වූ අතර වල්කේනියානු පිපිරීමක් සිදු වූ අතර එමඟින් කන්දේ පැති කිහිපයක් දිගේ පයිරොක්ලාස්ටික් ගලා ගියේය. බැහැර කිරීමේ කලාපයේ කොටස් වලට ගමන් කිරීමට ඉඳහිට අවසර දෙන ලදී, නමුත් රාජකීය මොන්ට්සෙරාට් පොලිස් බලකායේ බලපත්‍රයක් මගින් පමණි. 2014 සිට මෙම ප්‍රදේශය ගිනිකඳු ක්‍රියාකාරිත්වය මත පදනම්ව, විවිධ ඇතුල්වීමේ සහ භාවිත සීමාවන් සහිත බහු උප කලාපවලට බෙදා ඇත: සමහර ප්‍රදේශ (2020 දී) පැය 24 පුරාම විවෘතව පවතින අතර ජනාවාස වී ඇත. පැරණි අගනුවර ඇතුළත් වඩාත්ම භයානක කලාපය, ගිනිකඳු සහ අනෙකුත් උපද්‍රව හේතුවෙන් අනියම් අමුත්තන්ට තහනම් කර ඇත, විශේෂයෙන් විනාශ වූ ප්රදේශවල නඩත්තු නොමැතිකම හේතුවෙන්. රජයේ බලයලත් මාර්ගෝපදේශකයෙකු සමඟ මෙම ප්‍රදේශය නැරඹීම නීත්යානුකූල වේ.

මොන්ට්සෙරාට් හි උතුරු කොටස බොහෝ දුරට ගිනිකඳු ක්රියාකාරිත්වයේ බලපෑමට ලක් වී නොමැති අතර, සශ්‍රීක හා හරිත පැහැයෙන් පවතී. 2005 පෙබරවාරි මාසයේදී, ඈන් කුමරිය උතුරේ ජෝන් ඒ. ඔස්බෝන් ගුවන්තොටුපළ ලෙස හඳුන්වන ස්ථානය නිල වශයෙන් විවෘත කළාය. 2011 සිට, එය ෆ්ලයි මොන්ට්සෙරාට් එයාර්වේස් විසින් දිනපතා ක්‍රියාත්මක කරන ගුවන් ගමන් කිහිපයක් හසුරුවයි. නව අගනුවර ඉදිකරමින් පවතින ලිට්ල් බේ හි ඩොකින් පහසුකම් තිබේ; නව රජයේ මධ්‍යස්ථානය කෙටි දුරකින් බ්‍රේඩ්ස් හි පිහිටා ඇත.

### වනජීවී 
බොහෝ හුදකලා දූපත් මෙන් මොන්ට්සෙරාට් ද දුර්ලභ, ආවේණික ශාක හා සත්ව විශේෂ සඳහා නිවහනකි. රාජකීය උද්භිද උද්‍යාන සමඟ සහයෝගයෙන් මොන්ට්සෙරාට් ජාතික භාරය විසින් සිදු කරන ලද කාර්යයේදී, කියෙව් සෙන්ටර් හිල්ස් කලාපයේ ප්‍රිබි (රොන්ඩෙලෙටියා බක්සිෆෝලියා) සංරක්ෂණය කෙරෙහි අවධානය යොමු කර ඇත. 2006 වන තෙක්, මෙම විශේෂය දැන සිටියේ මොන්ට්සෙරාට්හි වෘක්ෂලතාදිය පිළිබඳ එක් පොතකින් පමණි. 2006 දී, සංරක්ෂණවේදීන් දිවයිනේ මියගිය ගස්වලින් වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති මොන්ට්සෙරාට් ඕකිඩ් (එපිඩෙන්ඩ්‍රම් මොන්ට්සෙරාටෙන්ස්) ශාක කිහිපයක් බේරාගෙන දිවයිනේ උද්භිද උද්‍යානයේ ආරක්ෂාව සඳහා ස්ථාපනය කළහ.

මොන්ට්සෙරාට් සහ ඩොමිනිකා හි පමණක් දක්නට ලැබෙන කඳු කුකුළා ලෙස දේශීයව හැඳින්වෙන දැඩි ලෙස වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති යෝධ අගල් ගෙම්බා (ලෙප්ටොඩැක්ටිලස් ෆැලැක්ස්) ද මොන්ට්සෙරාට් හි නිවහන වේ. 1997 දී චයිට්‍රිඩියොමයිකෝසිස් නම් උභයජීවී රෝගය සහ ගිනිකඳු පිපිරීම හේතුවෙන් මෙම විශේෂය විනාශකාරී පරිහානියකට ලක්ව ඇත. ඩුරල් වනජීවී සංරක්ෂණ භාරයේ විශේෂඥයින් "කඳුකර කුකුළා සුරැකීම" නම් ව්‍යාපෘතියක ගෙම්බා සංරක්ෂණය කිරීම සඳහා මොන්ට්සෙරාට් පරිසර දෙපාර්තමේන්තුව සමඟ කටයුතු කරමින් සිටින අතර, ඩුරල් වනජීවී සංරක්ෂණ භාරය, ලන්ඩන් සත්වෝද්‍යානය, චෙස්ටර් සත්වෝද්‍යානය, පාර්කන් සත්වෝද්‍යානය සහ මොන්ට්සෙරාට් සහ ඩොමිනිකා රජයන් සමඟ හවුල්කාරිත්වයෙන් පිටස්තර වහල් අභිජනන ජනගහනයක් පිහිටුවා ඇත. ගෙම්බා සංඛ්‍යාව වැඩි කිරීමට සහ චයිට්‍රිඩියොමයිකෝසිස් වලින් වඳවීමේ අවදානම අඩු කිරීමට බලාපොරොත්තු වන මෙම වැඩසටහනෙන් මුදා හැරීම් දැනටමත් සිදුවී ඇත.

ජාතික පක්ෂියා ආවේණික මොන්ට්සෙරාට් ඔරියෝල් (ඉක්ටෙරස් ඔබෙරි) වේ. IUCN රතු ලැයිස්තුව එය අවදානමට ලක්විය හැකි ලෙස වර්ගීකරණය කරයි, මීට පෙර එය බරපතල ලෙස වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති ලෙස ලැයිස්තුගත කර ඇත. චෙස්ටර් සත්වෝද්‍යානය, ලන්ඩන් සත්වෝද්‍යානය, ජර්සි සත්වෝද්‍යානය සහ එඩින්බරෝ සත්වෝද්‍යානය ඇතුළුව එක්සත් රාජධානියේ සත්වෝද්‍යාන කිහිපයක වහල් ජනගහනය රඳවා තබා ඇත.

මොන්ට්සෙරාට් ගැලිවස්ප් (ඩිප්ලොග්ලොසස් මොන්ටිසෙරාටි), කටුස්සන් විශේෂයක් වන අතර, මොන්ට්සෙරාට් වලට ආවේණික වන අතර IUCN රතු ලැයිස්තුවේ දැඩි ලෙස වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති විශේෂයක් ලෙස ලැයිස්තුගත කර ඇත. මෙම විශේෂය සඳහා විශේෂ ක්‍රියාකාරී සැලැස්මක් සකස් කර ඇත.

2005 දී, සෙන්ටර් හිල්ස් සඳහා ජෛව විවිධත්ව තක්සේරුවක් පවත්වන ලදී. දේශීය සංරක්ෂණවේදීන්ගේ කාර්යයට සහාය වීම සඳහා, ඩුරල් වනජීවී සංරක්ෂණ භාරය, රාජකීය උද්භිද උද්‍යාන, කියෙව්, පක්ෂීන් ආරක්ෂා කිරීම සඳහා වූ රාජකීය සංගමය සහ මොන්ටානා ප්‍රාන්ත විශ්ව විද්‍යාලය ඇතුළු ජාත්‍යන්තර හවුල්කරුවන් කණ්ඩායමක් පුළුල් සමීක්ෂණ සිදු කර ජීව විද්‍යාත්මක දත්ත රැස් කළහ. මොන්ටානා ප්‍රාන්ත විශ්ව විද්‍යාලයේ පර්යේෂකයින් සොයා ගත්තේ දිවයිනේ අපෘෂ්ඨවංශික සත්ත්ව විශේෂ විශේෂයෙන් පොහොසත් බවයි. මොන්ට්සෙරාට් හි දක්නට ලැබෙන අපෘෂ්ඨවංශික විශේෂ සංඛ්‍යාව 1241 ක් බව වාර්තාවෙන් සොයා ගන්නා ලදී. දන්නා කුරුමිණි විශේෂ සංඛ්‍යාව පවුල් 63 කින් විශේෂ 718 කි. අපෘෂ්ඨවංශීන් 120 ක් මොන්ට්සෙරාට් වලට ආවේණික බව ගණන් බලා ඇත.

මොන්ට්සෙරාට් ටැරන්ටුල (සයිර්ටොෆොලිස් ෆෙමොරලිස්) යනු දිවයිනට ආවේණික වූ එකම ටැරන්ටුල විශේෂයයි. එය ප්‍රථම වරට 2016 අගෝස්තු මාසයේදී චෙස්ටර් සත්වෝද්‍යානයේ වහල්භාවයේ දී බෝ කරන ලදී.

### දේශගුණය 
මොන්ට්සෙරාට්හි නිවර්තන වැසි වනාන්තර දේශගුණයක් ඇත (කොප්පෙන් දේශගුණික වර්ගීකරණයට අනුව) උෂ්ණත්වය වසර පුරා උණුසුම් හා ස්ථාවර වන අතර වර්ෂාපතනය බොහෝය. අත්ලාන්තික් සුළි කුණාටු නිසා ගිම්හානය සහ සරත් සමය තෙත් වේ.

## යොමු කිරීම්