ජෝසුන්හි තේජෝ රජ

**ජොසොන්හි තේජෝ** (1335 ඔක්තෝබර් 27 – 1408 ජූනි 18) යනු 1392 සිට 1398 දක්වා රාජ්‍ය පාලනය කළ කොරියාවේ ජොසොන් රාජවංශයේ ආරම්භක පාලකයායි. ඔහුගේ උපන් නාමය **යි සොං-ග්යේ** වූ අතර, පසුව එය **යි දන්** ලෙස වෙනස් කරගන්නා ලදී. ඔහු බලයට පත් වූයේ ගෝර්යෝ රාජවංශය බලයෙන් පහ කිරීමෙනි. 1897දී කොරියානු අධිරාජ්‍යය ප්‍රකාශයට පත් කළ ග්වංමු අධිරාජයා වූ ගෝජොං විසින් 1899දී තේජෝ රජුව මරණාපරව අධිරාජ තනතුරට ඔසවා තබන ලදී. 1910දී ජපානය විසින් කොරියාව ඈඳාගැනීමෙන් පසු ප්‍රකාශිත කොරියානු අධිරාජ්‍යයේ අවසානය සනිටුහන් විය.

තේජෝගේ පියා වූ යි ජා-හ්යුන් කොරියානු සම්භවයක් ඇති මොංගෝලියානු සුළු නිලධාරියකු විය. ගෝර්යෝ හමුදාවට බැඳුණු තේජෝ ක්‍රමයෙන් නිලයෙන් උසස් වීම් ලද අතර, 1392දී සිහසුනට පත්වීමට ඔහුට හැකි විය. 1398දී ඔහුගේ පුතුන් අතර පැවති බල අරගලයේ දී ඔහුට සිහසුන අත්හැරීමට සිදු වූ අතර, 1408දී තේජෝ මියගියේ ය.

## බලයට පත්වීම සම්බන්ධ ඓතිහාසික පසුබිම
14වන සියවස අගභාගය වන විට, 918දී වං ගොන් විසින් පිහිටවූ වසර 400ක් පැරණි ගෝර්යෝ රාජවංශය ක්‍රමයෙන් දුර්වල වන්නට වූ අතර, වර්ෂ ගණනාවක් පැවති යුද්ධය නිසා එහි පදනම බිඳවැටෙන්නට විය. සැබැවින්ම එය පැවතියේ කැඩීයමින් තිබූ මොංගෝලියානු අධිරාජ්‍යයෙන් යැපෙමිනි. කොරියාවේ ස්වාධිපත්‍යය රාජසභාව තුළ නොයෙකුත් වාදවිවාදයන්ට ලක් වූ තේමාවක් විය. රාජකීය ගෘහය රාජධානිය සාධනීයව පාලනයට අපොහොසත් වූ අතර, මොංගෝලියානු යුවාන් රාජවංශයේ රාජකීය සාමාජිකයන් සමග සිදු වූ අන්තර්විවාහ හේතුවෙන් රජපෙළපත කිලිටි විය. එසේම ගෝර්යෝ රාජවංශයේ නොයෙකුත් රාජකීය පවුල් අතර අමනාපකම් වර්ධනය විය. (යු රජුගේ මව සාමාන්‍ය කාන්තාවක වුවද, ඔහු ගොංමින් රජුගෙන් පැවත එන්නකු ද යන්න පිළිබඳ සැකපහළ විය)

රාජධානිය තුළ බලවත් වංශවතුන්, සෙන්පතීන්, සහ අග්‍රාමාත්‍යවරුන් පවා රාජකීය ප්‍රසාදය දිනා ගැනීමට අරගල කළ අතර, මාලිගයේ ප්‍රමුඛත්වය ගැනීමට තරග වැදීම නිසා දේශපාලන පක්ෂ අතර ප්‍රබල බෙදීම් ඇති විය. ගෝර්යෝව කෙරෙහි ජපන් මුහුදු කොල්ලකරුවන් (*වකෝ*) සහ රතු ජටාකරුවන්ගෙන් එල්ල වූ ආක්‍රමණ ප්‍රමාණය ඉහළ ගියේ ය. ප්‍රතිසංස්කරණවාදී සින්ජින් වංශවතුන් සහ ප්‍රතිපාක්ෂික ග්වොන්මුන් වංශවතුන් මාලිගයේ රාජසභාවේ මූලිකත්වය ගත් අතර, විදේශ ආක්‍රමණවලට එරෙහිව සටන් කළ සෙන්පතීන්—විශේෂයෙන්ම යි සොං-ග්යේ සහ ඔහුගේ එදිරිවාදී චෝයි යොං වැනි සෙන්පතීන්ගේ ද බලය වර්ධනය විය. හිටපු භික්ෂුවක් වූ ෂු යුවෑන්ෂෑං (හොංවු අධිරාජයා) ගේ නායකත්වය යටතේ මිං රාජවංශය නැගී ඒමත් සමග, මොංගෝලියානු හමුදා අන්තරායට ලක් විය. 1350 දශකය වන විට ගෝර්යෝව, බිඳ වැටෙමින් තිබූ මොංගෝලියානු අධිරාජ්‍යයෙන් සම්පූර්ණයෙන් නිදහස ලබා ගැනීමට සමත් විය. නමුත් ශේෂ වූ මොංගෝලියානුවන් ඊසානදිග භූමි පෙදෙස් අල්ලා ගැනීමට සමත් විය.

## යුධ වෘත්තිය
ඉතිරි මොංගෝලියානු හමුදා අර්ධද්වීපයෙන් පලවා හරිමින් සහ ක්‍රමානුකූලව ජපන් මුහුදු කොල්ලකරුවන් නෙරපා දමමින් 1370 දශකයේ අගභාගය සහ 1380 දශකයේ මුල්කාලය වන විට යි සොං-ග්යේ සෙන්පතියා බලය සහ කීර්තිය අතින් වර්ධනය වන්නට විය. යුවාන් රාජවංශයට එරෙහිව ගොඩනැගුණු රතු ජටාකරුවන් සිය ව්‍යාපාරය කොරියානු අර්ධද්වීපය වෙත යොමු කරන විට යි ඔවුනව මෙහෙවීය. ෂු යුවැන්ෂෑංගේ නායකත්වය යටතේ චීනයේ මිං රාජවංශය නැගී ඒමත් සමග, ගොර්යෝ රාජසභාව පක්ෂ දෙකකට බෙදිණි: එනම් යිගේ නායකත්වය දැරූ (මිං රාජවංශයට සහාය දැක් වූ) පක්ෂය සහ ඔහුගේ සතුරා වූ චෝයි සෙන්පතිගේ (යුවාන් රාජවංශයට සහාය දැක් වූ) පාර්ශ්වයයි.

1388දී (යු රජුගේ 14වන වර්ෂය) ගෝර්යෝවේ උතුරු භූමියේ සැලකිය යුතු කොටසක් නැවත භාර දෙන ලෙස ප්‍රකාශ කරමින් මිං දූතයකු පැමිණීමත් සමග, ‍චෝයි සෙන්පති අවස්ථාව ලබා ගත් අතර, ගොඩනැගෙමින් පැවති මින්-විරෝධී පසුබිම මත ඔහු ලියාඕදොං අර්ධද්වීපය ආක්‍රමණය කිරීමට වාදකළේ ය. (ගෝර්යෝව පුරාතන රාජධානියක් වූ ගොගුර්යෝහි අනුප්‍රාප්තිකයකු ලෙස පැවසිණි; එම පැරණි රාජ්‍යයට මැංචූරියාව ද අයත් බව අතීතයේ පිළිගැනිණි)

මෙම ආක්‍රමණය මෙහෙයවීමට තෝරාගැනුණේ ප්‍රතිවාදී යි සෙන්පතියායි. කෙසේනමුත් අම්රොක් ගංගාවේ විහ්වා දූපතේ දී ඔහු බැරෑරුම් තීරණයක් ගත් අතර, එය "විහ්වා දූපතේ දී හමුදාව නැවත හැරීම" ලෙස හඳුන්වයි. මෙය කොරියානු ඉතිහාසය වෙනස් කරලීමට සමත් විය. ඉහළ රාජ්‍ය නිලධාරීන්ගෙන්, මහජනයාගෙන් තමන්ට ලැබෙන සහාය මෙන්ම හොංවු අධිරාජයා යටතේ මිං අධිරාජ්‍යයෙන් එල්ල වන තර්ජන සැලකිල්ලට ගෙන ඔහු කැරැල්ලක් ආරම්භ කිරීමට තීරණය කළ අතර, රජයේ පාලනය සුරක්ෂිත කිරීමට ගේසොං අගනුවර වෙත ගමන් කළේ ය.

## විප්ලවය
යි සෙන්පතියා යාලු ගංගාවේ සිට කෙළින් අගනුවර දෙසට හමුදා මෙහෙයවා, රජුට පක්ෂපාතී හමුදා (චෝයි සෙන්පති විසින් මෙහෙයවූ) පරාජය කොට, යු රජු බලයෙන් පහකළේ ය. නමුත්, ඔහු අනතුරුව සිහසුනට පත් වූයේ නැත. ඒ වෙනුවට ඔහු යු රජුගේ පුත් චං රජු බලයට පත්කළ අතර, පැරණි රාජ්‍ය බලය ස්ථාපිත කිරීම අසාර්ථක වූ හෙයින් යි විසින් එම දෙදෙනාවම මරාදමන ලදී. මෙකල සිහසුනට පසුපස සිටි සැබෑ බලවේගය යි සෙන්පතියා විය. ඔහු බලෙන්ම ගෝර්යෝ රාජකීය නාමයක් වූ “යෝ” නාමය හිමි කරගත් අතර, ගොංග්යං රජුව (공양왕; 恭讓王) සිහසුනට පත්කළේ ය. රූකඩ රජෙකු මාර්ගයෙන් රාජසභාව අපහසුවෙන් පාලනය කළ යි, ජොං දෝ-ජොන් සහ ජෝ ජුන් වැනි සින්ජින් වංශවතුන් සමග මිත්‍ර විය. 1392දී (ගොංග්යං රජුගේ 4වන වර්ෂය) ගොංග්යං රජුව සිහසුනෙන් නෙරපා වොන්ජු (පසුව මෙහී දී ඔහු සහ ඔහුගේ පවුල රහසේම මරාදමන ලදී) වෙත පිටුවහල් කොට, යි සිහසුනට පත් විය.‍ මෙලෙසින් වසර 475ක පාලනයෙන් පසු ගෝර්යෝ රාජවංශය අවසන් විය.

1392දී ගෝර්යෝ රාජවංශයේ බිඳ වැටීමත් සමග, තේජෝගේ පස්වන පුත්‍රයා වූ යි බං-වොන් (පසුව තේජොං රජු) විසින් ප්‍රකට විද්වතකු, කවියකු සහ දේශපාලඥයකු වූ ජොං මොං-ජු ‍හට සාදයක් පැවැත්වී ය. පැරණි රාජවංශයේ ප්‍රබල හිතවතකු වූ සහ යිගේ සිහසුනට පත්වීමේ ප්‍රකාශයට විරුද්ධ වූ, ජොං මොං-ජුගේ පක්ෂපාතීත්වය දිනාගැනීමට යි ඔහු සමග කාව්‍යානුසාරයෙන් ලිපි හුවමාරු කළ ද එය අසාර්ථක විය. ජොං, ගෝර්යෝව තුළ මෙන්ම යි බං-වොන්ගේ ද ගෞරවයට පාත්‍ර වූ තැනැත්තකු වුවත්, ඔහු නව රාජවංශය පිහිටුවීමට බාධාවක් වූ හෙයින් ඔහුව ඉවත් කළ යුතු විය. මෙම සාදයෙන් පසු නැවත නිවස බලා එන අතරතුර, ගේසොංහි සොන්ජුක් පාලම (선죽교; 善竹橋) මත දී මිනිසුන් පස් දෙනකු විසින් ඔහුව මරා දමන ලදී. මෙම පාලම අදවන විට උතුරු කොරියාවේ ජාතික උරුමයක් වන අතර, එහි ගල් මත ඇති දුඹුරු පැහැ සලකුණ ඔහුගේ රුධිරය නිසා ඇති වූ බවත්, වර්ෂාව ඇති විට එය රතු පැහැයට හැරෙන බවත් පැවසේ.

## රාජ්‍ය සමය
1392-1393 අතර කාලයේ යි සොං-ග්යේ විසින් නව රාජවංශය ජොසොන් යන නාමය යටතේ ප්‍රකාශයට පත්කැන ලදී. මෙය ජනප්‍රවාද අනුව, වසර තුන් දහසකට පමණ පෙර තිබූ ජොසොන් නැමැති පුරාතන රාජධානියේ යළි උපත ලෙස සැලකිණි. ඒ අනුව නව රාජ්‍යය "මහා ජොසොන් රාජධානිය" ලෙස නම්කරන ලදී. නව රජුගේ මුල්ම කාර්යයන් අතුරින් එකක් ලෙස චීනය සමග සම්බන්ධතා වැඩිදියුණු කරගැනීම සැලකෙයි. සැබැවින්ම ජොසොන් රාජ්‍යය බිහි වූයේ චීන මංකොල්ලකරුවන්ට ප්‍රතිචාර ලෙස චීනයට පහර දීම යි සෙන්පති ප්‍රතික්ෂේප කිරීම නිසායි. රජුගේ සිංහාසනාරූඪයෙන් මඳ කලකට පසු, රජු විසින් නව රාජවංශයක් ස්ථාපිත කළ බව දැන්වීමට නැන්ජිංහි මිං රාජ මාලිගය වෙත දූතයන් පිටත් කර හරින ලදී.

1392, 1394 සහ 1397 යන වර්ෂවල ර්යූකූ රාජධානියේ දූතයින් ද පැමිණියේ ය. 1393දී සියම විසින් රාජදූතයකු එවා ඇත.

1394දී, නව රාජ්‍යයේ අගනුවර හන්සොං (සෝල්) හි ස්ථාපනය කෙරිණි. මෙම නව රාජවංශය ප්‍රකාශයට පත් කොට නිල වශයෙන් ආරම්භ වන විට, තේජෝ සිය කුමන පුතු අනුප්‍රාප්තික ලෙස නම්කළ යුතු දැයි කල්පනා කළේ ය. සින්‍යුයි බිසවට දාව තේජෝට උපන් පස්වන පුත්‍රයා වූ යි බං-වොන් සිය පියාට සිහසුනට පත් වීමට බෙහෙවින් ආධාර වී තිබිණි. නමුත් ඔහු සිය පියාගේ මාලිගයේ ප්‍රබල හිතවාදීන් වූ අග්‍රාමාත්‍ය ජොං දෝ-ජොන් සහ නම් ඉයුන්ගේ ද්වේශයට ලක් විය.

යි බං-වොන් සිහසුනට නියම සුදුස්සා බව පැහැදිළි වීමත් සමග, ජොං දෝ-ජොන් රජුට ඒත්තු ගැන්වූයේ වඩාත් බුද්ධිමත්ම තීරණය වන්නේ රාජධානියට හොඳ යැයි තේජෝ සිතන පුත්‍රයා නොව, තේජෝ වඩාත්ම ප්‍රිය කරන පුත්‍රයාව සිහසුනට තේරීම බවයි.

1392දී තේජෝ රජුගේ අටවන පුත්‍රයා වූ (සින්දොක් අගබිසවගේ දෙවන පුත්‍රයා) උයාන් ප්‍රධාන කුමරු (යි බං-සොක්) කිරුළහිමි කුමරු ලෙස පත්කෙරිණි. නමුත් අගබිසව මියයාමත් සමග, රජු සිය දෙවන අගබිසව වෙනුවෙන් ශෝකවෙමින් සිටි කාලයේ, මාලිගය තුළ සිය තනතුර රැකගනු පිණිස ජොං දෝ-ජොන් විසින් යි බං-වොන් හා ඔහුගේ සොයුරන් මරා දැමීමට කුමන්ත්‍රණය කළේ ය.

1398දී මෙම සැලසුම පිළිබඳ දැන ගැනීමෙන් පසු, යි බං-වොන් විසින් ක්ෂණිකව කැරැල්ලක් ආරම්භ කොට මාලිගය වැටලූ අතර, ජොං දෝ-ජොන් සහ ඔහුගේ අනුගාමිකයන්ව ඝාතනය කරන ලදී. මෙහි දී, සින්දොක් අගබිසවගේ පුතුන් දෙදෙනා ද ඝාතනය කෙරිණි. මෙම සිදුවීම කුමාරවරුන්ගේ ප්‍රථම ආරවුල ලෙස ඇඳින්විණි. සිය දෙවන බිරිඳගේ මරණය හේතුවෙන් මානසික පීඩනයකින් පෙළෙමින් සිටි තේජෝ රජු කිරුළ වෙනුවෙන් සිය පුතුන් එකිනෙකා මරා ගන්නා බව දැක බියපත් වී, ක්ෂණිකව සිය දෙවන පුතු වූ යි බං-ග්වා (පසුව ජොංජොං රජු වූ) සිහසුනට පත් කළේ ය. අනතුරුව තේජෝ රජු විශ්‍රාම ගෙන හම්හුං රාජකීය මැඳුර බලා පිටත්ව ගියේ ය.

1400දී, ජොංජොං රජු සිය සොහොයුරා වූ යි බං-වොන් සිහසුනට සුදුසු බව කල්පනා කොට සිය කැමැත්තෙන්ම රජකම අත්හැරී ය. එම වර්ෂයේ දී ම, යි බං-වොන් තේජොං රජු ලෙස ජොසොන් දේශයේ සිහසුනට පත් විය.

සිය සිහසුන අත්හැර වසර දහයකට පසු, 1408 ජූනි 18 දින චංදොක් මාලිගය තුළ දී තේජෝ රජු මියගියේ ය. ඔහුගේ දේහය ගුරි නගරයේ ගොන්වොන්න්‍යොං (건원릉, 健元陵) සොහොන්ගැබෙහි භූමදාන කරන ලදී.

## පෙළපත
### පූර්වජයන්

### පවුල
*පියා: යි ජා-චුන් (이자춘, 1315-ජනවාරි 1361)
*මව: යොංහ්‍යුං චෝයි වංශයේ චෝයි ආර්යාව (영흥 최씨, දින නොදනී)
*බිසෝවරුන් සහ ඔවුන්ගේ දරුවන්:
# අන්බ්යොන් හන් වංශයේ ෂින්’උයි අගබිසව (신의왕후 한씨, චන්ද්‍ර දිනය සැප්තැම්බර් 1337- ඔක්තෝබර් 21, 1391)
## යි බං-වූ, ජින්'අන්-*දේගුන්* කුමරු (이방우 진안대군, 1354 - ජනවාරි 15, 1394), 1වන පුත්‍රයා
## යි බං-ග්වා, යොං'අන්-*දේගුන්* කුමරු (이방과 영안대군), 2වන පුතු - ජොසොන්හි ජොංජොං
## යි බං-උයි, ඉක්'අන්-*දේගුන්* කුමරු (이방의 익안대군, 1360-1404), 3වන පුතු
## යි බං-ගන්, හ්වෝඉයන්-*දේගුන්* කුමරු (이방간 회안대군, 1364-1421), 4වන පුතු
## යි බං-වොන්, ජොං'අන්-*දේගුන්* කුමරු (이방원 정안대군), 5වන පුතු - ජොසොන්හි තේජොං
## යි බං-යොන්, දොක්'අන්-*දේගුන්* කුමරු (이방연 덕안대군, දින නොදනී), 6වන පුතු
## ග්යොංෂින් කුමරිය (경신공주, ?-අප්‍රේල් 29, 1426), 1වන දියණිය
## ග්යොංසොන් කුමරිය (경선공주, දින නොදනී), 2වන දියණිය
# ගොක්සන් කං වංශයේ සින්දොක් අගබිසව (신덕왕후 강씨, ජූලි 12, 1356 – සැප්තැම්බර් 15, 1396)
## යි බං-බොන්, මු'අන්-*දේගුන්* (이방번 무안대군, 1381-ඔක්තෝබර් 6, 1398), 7වන පුත්‍රයා
## යි බං-සොක්, උයි'අන්-*දේගුන්* කුමරු
# වොන්ජු වොන් වංශයේ සොං බිසව (성비 원씨, ?-ජනවාරි 12, 1450) - දරුවන් නැත.
# යු වංශයේ ජොංග්යොං ආර්යාව (정경궁주 유씨, දින නොදනී) - දරුවන් නැත.
# චිල්ජොම්සොන්, කිම් වංශයේ හ්වා’උයි කුමරිය (칠점선 김씨 화의옹주, ?-1428)
## සුක්ෂින් කුමරිය (숙신옹주, ?-1453), 4වන දියණිය
# ජු ආර්යාව *චන්දොක්* (찬덕 주씨, දින නොදනී)
## උයිර්යොං කුමරිය (의령옹주, ?-1466), 5වන දියණිය

## ඔහුගේ සම්පූර්ණ මරණාපර නාමය
* ජොසොන්හි මහා තේජෝ ජිඉන් ග්යේවුන් සොංමුන් ෂින්මු රජ
**태조지인계운성문신무대왕
**太祖至仁啓運聖文神武大王
* ජොසොන්හි මහා තේජෝ කංහොන් ජිඉන් ග්යේවුන් සොංමුන් ෂින්මු රජ
**태조강헌지인계운성문신무대왕
**太祖康獻至仁啓運聖文神武大王
* කොරියානු අධිරාජ්‍යයේ තේජෝ ජිඉන් ග්යේවුන් ඉයුංචොන් ජෝතොං ග්වංහුන් යොංම්යොං සොංමුන් ෂින්මු ජොං’උයි ග්වංදොක් අධිරාජයා
**태조지인계운응천조통광훈영명성문신무정의광덕고황제
**太祖至仁啓運應天肇統廣勳永命聖文神武正義光德高皇帝

## උරුමය
ඔහුගේ වැදෑමහ සොහොන්ගැබ කොරියානු සමූහාණ්ඩුවේ, දකුණු චුංචොං පළාතේ, ග්‍යුම්සන්-ගුන්හි මන්-ඉන්-සන් ස්ථානයේ පිහිටා ඇත.
ඔහු ගෝර්යෝ රාජවංශය සිහසුනෙන් පහ කර පැරණි රජයට හිතවත් නිලධාරීන්ට දඬුවම් පැමිණවුවද, බොහෝ විද්වතුන් පිළිගන්නේ ඔහු විප්ලවාවාදී දක්ෂ පාලකයකු බවත්, ඔහු විසින් අදක්ෂ, යල් පිනූ පාලන ක්‍රමයෙන් සහ විදේශ බලපෑම්වලින් ජාතිය මුදාගත් බවයි.

අභ්‍යන්තර ආරක්ෂාව තහවුරු කළ නිසා කොරියානුවන්ට සිය සංස්කෘතිය ගොඩනැගීමට අවස්ථාව හිමි විය. සතුරු යුවාන් සහ මිං රාජවංශ මධ්‍යයේ ජොසොන් රාජවංශය වරක් මොංගෝලියානුවන් විසින් හානිකර තිබූ ජාතික අනන්‍යතාව ගොඩනගා ගැනීමට වෙහෙසුණේය. කෙසේනමුත්, ඇතැම් විද්වතුන්, විශේෂයෙන්ම උතුරු කොරියානු විද්වතුන් දකින්නේ ඔහු පැරණි රජයට ද්‍රෝහී වූ ධනවාදියකු ලෙසයි. එසේම සෙන්පති චෝයි යොං යනු පැරණි ගෝර්යෝ රාජධානියට දිවි පුදා සේවය කළ යුධ වීරයකු ලෙස ඔවුහු සලකති.

මුල්කාලීන නූතන යුගය තුළ කොරියාවේ ආරක්ෂාව තහවුරු කිරීමට ඔහු ගත් රාජ්‍යෝපාය ප්‍රතිපත්තිය සාර්ථක විය.

## මේවාත් බලන්න
*ජොසොන් රාජවංශය
*ගෝර්යෝ රාජවංශය
*චෝයි යොං
*කොරියාවේ ඉතිහාසය
*කොරියාවේ රජවරුන්ගේ ලැයිස්තුව

## සටහන්
## මූලාශ්‍ර
*
* ගුඩ්රිච්, ලුතර් කැරිංටන් සහ ෂාඕයිං ෆැං. (1976). *Dictionary of Ming biography, 1368-1644* (明代名人傳), වෙළුම. I; *Dictionary of Ming biography, 1368-1644* (明代名人傳), වෙළුම. II.  නිව් යෝක්: කොලොම්බියා යුනිවර්සිටි ප්‍රෙස්. ISBN 9780231038010; ISBN 9780231038331
* හුසේන්, ටාරික්. (2006). *Diamond Dilemma: Shaping Korea for the 21st Century.* (다이아몬드딜레마). සෝල්: රැන්ඩම් හවුස්. 10-1-430-30641-6/ISBN 978-1-430-30641-2; OCLC 180102797 ; OCLC 67712109 
* කං, ජේ-ඉයුන් සහ සුසෑන් ලී. (2006). *The Land of Scholars : Two Thousand Years of Korean Confucianism.* පැරමස්, නිව් ජර්සි: හෝමා ඇන්ඩ් සෙකී බුක්ස්. ISBN 978-1-931-90737-8; OCLC 60931394
* ටිට්සිං, අයිසැක්, සංස්. (1834). *Nipon o daï itsi ran*; ou, *Annales des empereurs du Japon.* (සම්පාදනය හයාෂි ගහෝ විසිනි 1652). පැරිස්: මහා බ්‍රිතාන්‍යයේ සහ අයර්ලන්තයේ පෙරදිග පරිවර්තන අරමුදල. OCLC 251800045