මලාවි

**මලාවි** (; Tumbuka: Malaŵi), නිල වශයෙන් **මලාවි ජනරජය** සහ කලින් න්යාසලන්තය ලෙස හඳුන්වනු ලබන්නේ ගිනිකොනදිග අප්‍රිකාවේ ගොඩබිම් සහිත රටකි. එය බටහිරින් සැම්බියාව, උතුරින් සහ ඊසාන දෙසින් ටැන්සානියාව සහ නැගෙනහිර, දකුණ සහ නිරිත දෙසින් මොසැම්බික් මායිම් වේ. මලාවි වර්ග කිලෝමීටර 118,484 ( වර්ග සැතපුම් 45,747) ට වඩා විහිදෙන අතර ඇස්තමේන්තුගත ජනගහනය 19,431,566 (2021 ජනවාරි වන විට). මලාවි අගනුවර (සහ විශාලතම නගරය) ලිලොන්ග්වේ වේ. එහි දෙවන-විශාලතම බ්ලැන්ටයර් වේ, එහි තුන්වන-විශාලතම ම්සුසු වන අතර එහි සිව්වන-විශාලතම එහි පැරණි අගනුවර වන සොම්බා වේ.            

වර්තමානයේ මලාවි ලෙස හඳුන්වන අප්‍රිකාවේ කොටස 10 වැනි සියවසේදී බන්ටු කණ්ඩායම් සංක්‍රමණය වීමෙන් ජනාවාස විය. සියවස් ගණනාවකට පසුව, 1891 දී, එම ප්‍රදේශය බ්‍රිතාන්‍ය මධ්‍යම අප්‍රිකානු ආරක්ෂක ප්‍රදේශය ලෙස බ්‍රිතාන්‍යයන් විසින් යටත් විජිතයක් බවට පත් කරන ලද අතර එය 1907 දී න්යාසලන්තය ලෙස නම් කරන ලදී. 1953, එය රොඩේෂියා සහ න්යාසලන්තය අර්ධ ස්වාධීන සම්මේලනය තුළ ආරක්ෂිත ප්‍රදේශයක් බවට පත් විය. ෆෙඩරේෂණය 1963 දී විසුරුවා හරින ලදී. 1964 දී ආරක්‍ෂක ප්‍රදේශය අවසන් විය: අගමැති හේස්ටිංස් බණ්ඩා යටතේ න්යාසලන්තය පොදු රාජ්‍ය මණ්ඩලීය රාජ්‍යයක් ලෙස ස්වාධීන රටක් බවට පත් වූ අතර එය මලාවි ලෙස නම් කරන ලදී. වසර දෙකකට පසු බණ්ඩා ජනාධිපති වූයේ රට ඒක පක්‍ෂ ජනාධිපති ජනරජයක් බවට පත් කරමිනි. 1971 දී ජීවිතාන්තය දක්වා ජනාධිපති ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද, මලාවි නිදහසේ ඊළඟ දශක කිහිපය බණ්ඩාගේ අතිශය මර්දනකාරී ආඥාදායකත්වය මගින් සංලක්ෂිත විය. 1993 දී බහු පක්ෂ ක්‍රමයක් හඳුන්වා දීමෙන් පසු 1994 මහ මැතිවරණයෙන් බණ්ඩා පරාජයට පත් විය. අද, මලාවිට තේරී පත් වූ ජනාධිපතිවරයෙකුගේ නායකත්වයෙන් යුත් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී බහු-පක්ෂ ජනරජයක් ඇති අතර සාමකාමී බල සංක්‍රාන්ති අත්විඳිමින් සිටී. 2023 V-Dem ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී දර්ශක අනුව මලාවි ලොව පුරා 63 වන මැතිවරණ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය සහ අප්‍රිකාවේ 6 වන මැතිවරණ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය ශ්‍රේණිගත කර ඇත. රටේ හමුදාව වන මලාවි ආරක්ෂක බලකායට හමුදාවක්, නාවික හමුදාවක් සහ ගුවන් අංශයක් ඇතුළත් වේ. මලාවි රාජ්‍යයේ විදේශ ප්‍රතිපත්තිය බටහිර ගැතියි. එය බොහෝ රටවල් සමඟ ධනාත්මක රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සබඳතා පවත්වාගෙන යන අතර, එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය, පොදු රාජ්‍ය මණ්ඩලය, දකුණු අප්‍රිකානු සංවර්ධන ප්‍රජාව (SADC), නැගෙනහිර සහ දකුණු අප්‍රිකාව සඳහා පොදු වෙළෙඳපොළ (COMESA) සහ අප්‍රිකානු සංගමය (AU) ඇතුළු ජාත්‍යන්තර සංවිධාන කිහිපයකට සහභාගී වේ.

මලාවි යනු ලෝකයේ අඩුම සංවර්ධිත රටවලින් එකකි. ආර්ථිකය කෘෂිකර්මාන්තය මත දැඩි ලෙස පදනම් වී ඇති අතර එහි විශාල වශයෙන් ග්‍රාමීය හා වේගයෙන් වර්ධනය වන ජනගහනයක් ඇත. 2000 වසරේ සිට අවශ්‍ය ප්‍රමාණය (සහ ලබා දෙන ආධාර) අඩු වී ඇතත්, මලාවි රජය එහි සංවර්ධන අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා බාහිර ආධාර මත දැඩි ලෙස රඳා පවතී. ආර්ථිකය ගොඩනැගීමට සහ පුළුල් කිරීමට, අධ්‍යාපනය, සෞඛ්‍ය සේවා වැඩිදියුණු කිරීමට දරන ප්‍රයත්නයන්හිදී මලාවි රජය අභියෝගවලට මුහුණ දෙයි. පාරිසරික ආරක්ෂාව, සහ පුළුල් විරැකියාව නොතකා මූල්‍යමය වශයෙන් ස්වාධීන වීමට උත්සහ කරයි. 2005 සිට, මලාවි මෙම ගැටළු විසඳීම කෙරෙහි අවධානය යොමු කරන ප්‍රතිපත්ති කිහිපයක් සකස් කර ඇති අතර, රටේ ඉදිරි දැක්ම වැඩිදියුණු වෙමින් පවතින බව පෙනේ: ආර්ථිකය, අධ්‍යාපනය සහ සෞඛ්‍ය සේවයේ ප්‍රගතියේ ප්‍රධාන දර්ශක 2007 සහ 2008 දී දක්නට ලැබුණි.

මලාවි අඩු ආයු අපේක්ෂාවක් සහ ඉහළ ළදරු මරණ ඇත. එච්.අයි.වී/ඒඩ්ස් බහුලව පැතිරී ඇති අතර එමඟින් ශ්‍රම බලකාය අඩු වන අතර රජයේ වියදම් වැඩි කිරීම අවශ්‍ය වේ. ස්වදේශිකයන්, ආසියානුවන් සහ යුරෝපීයයන් ඇතුළත් විවිධ ජනගහනයක් රට සතුය. භාෂා කිහිපයක් කතා කරන අතර ආගමික විශ්වාසයන් රාශියක් ඇත. අතීතයේදී වාර්ගික බෙදීම් මගින් අර්ධ වශයෙන් වාර්ගික කලාපීය ගැටුමක් ඇති වුවද, 2008 වන විට මෙම අභ්‍යන්තර ගැටුම සැලකිය යුතු ලෙස අඩු වී ඇති අතර, කෙනෙකුගේ මලාවි ජාතිකත්වය සමඟ හඳුනා ගැනීමේ අදහස නැවත මතු විය.

## නිරුක්තිය 
දැන් මලාවි ලෙස හඳුන්වන ප්‍රදේශයට ලබා දී ඇති පළමු නම නයසාලන්ඩ් ය, එය ලොම්වේ වචනය වන "නයාසා" යන්නෙහි "විල" සහ ඉංග්‍රීසි වචනයක් වන "ඉඩම්" යන වචනයේ එකතුවකි. ස්කොට්ලන්ත ගවේෂකයෙකු සහ මිෂනාරිවරයෙකු වන ඩේවිඩ් ලිවින්ග්ස්ටන් විසින් ඒකාබද්ධ නාමය පිහිටුවන ලදී. 1964 දී මහා බ්‍රිතාන්‍යයෙන් නිදහස ලැබීමෙන් පසු මලාවි හි පළමු ජනාධිපති කමුසු බන්ඩා විසින් වත්මන් නාමය මලාවි තෝරා ගන්නා ලදී.
## ඉතිහාසය 
### පූර්ව යටත් විජිත ඉතිහාසය 
### යටත් විජිත වාඩිලෑම 
### හේස්ටිංස් කමුසු බණ්ඩා යුගය (1961-1993) 
### බහු-පක්ෂ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය (1993-වර්තමානය) 
## රජය සහ දේශපාලනය 
### පරිපාලන අංශ 
### විදේශ සබඳතා 
### මානව හිමිකම් 
## භූගෝලය 
### ශාක හා සත්ත්ව විශේෂ 
## ආර්ථිකය 
### කෘෂිකර්මය සහ කර්මාන්ත 
### යටිතල පහසුකම් 
## විද්‍යාව සහ තාක්ෂණය 
### පර්යේෂණ ප්‍රවණතා 
### ප්‍රතිපත්ති රාමුව 
## ජනවිකාසය 
### ජනගහන 
### නගර 
### ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් 
### භාෂා 
### ආගම් 
### සෞඛ්‍ය 
### අධ්‍යාපනය 
## මලාවි හි කාන්තාවන් 
## සන්නද්ධ හමුදා 
## සංස්කෘතිය 
### මාධ්‍ය 
### ක්‍රීඩා 
### ආහාර පිසීම 
## යොමු කිරීම් 
ප්‍රවර්ගය:අප්‍රිකාව තුළ රටවල්
ප්‍රවර්ගය:එක්සත් ජාතීන්ගේ සාමාජික රාජ්‍ය