සැන් ඇන්ඩ්‍රෙස් සහ ප්‍රොවිඩෙන්සියා හි ඉතිහාසය

ක්‍රිස්ටෝපර් කොලොම්බස්ගේ මුහුදු ගමන් වලින් වසර කිහිපයකට පසු, 1510 දී ස්පාඤ්ඤය නිල වශයෙන් සැන් ඇන්ඩ්‍රෙස් සහ ප්‍රොවිඩෙන්සියා දූපත් සමූහයට හිමිකම් කීවේය. 1544 දී, එම භූමිය ග්වාතමාලාවේ කපිතාන්සි ජෙනරාල්ගේ පරිපාලනය යටතේ පත් කරන ලදී. මුල් වසරවලදී, ස්පාඤ්ඤය ප්‍රධාන භූමිය ගවේෂණය කිරීම සහ ජනපදකරණය කිරීම කෙරෙහි අවධානය යොමු කළ අතර දූපත් ජනාවාස කළේ කලාතුරකිනි.

1630 දී, ඉංග්‍රීසි පියුරිටන්වරු ප්‍රොවිඩන්ස් දූපත් සමාගමේ අනුග්‍රහය යටතේ ප්‍රොවිඩන්ස් දූපතට පැමිණියහ. පියුරිටන්වරු සීතල, පාෂාණමය නිව් එංගලන්තය වෙනුවට නිවර්තන දූපත් ජනාවාස කිරීමට තීරණය කළ නමුත්, ප්‍රොවිඩන්ස් දූපත් ජනපදය මැසචුසෙට්ස් බොක්ක ජනපදය මෙන් සාර්ථක වූයේ නැත. ඔවුන් වහල් වැඩ කරන වතු ස්ථාපිත කර පෞද්ගලිකකරණයේ නිරත වූ අතර, එය 1641 මැයි මාසයේදී ස්පාඤ්ඤ සහ පෘතුගීසීන් යටත් කර ගැනීමට හේතු විය. 1670 දී, හෙන්රි මෝගන්ගේ නායකත්වයෙන් යුත් ඉංග්‍රීසි බුකනියර්වරු, පැනමාවට පහර දීම සඳහා කඳවුරක් ලෙස භාවිතා කළ දූපත් අත්පත් කර ගත්හ. 1672 වන විට බුකනියර්වරු දූපත් අතහැර දැමූහ. එතැන් සිට තවත් සියවසක් පුරාවට කිසිවෙකු දූපත් වල වාසය කළ බවට වාර්තාවක් නොමැත.

1775 දී, අයර්ලන්ත සම්භවයක් ඇති ස්පාඤ්ඤ ජාතික ලුතිනන් ටොමස් ඕ'නීල්ට දූපත් වල හමුදා අණ දෙන ලදී, සහ 1790 දී ආණ්ඩුකාර ලෙස නම් කරන ලදී. 1803 දී ප්‍රදානය කරන ලද නිව් ග්‍රැනඩාවේ උපරාජයාගේ අධිකරණ බලයට දූපත් මාරු කරන ලෙස ඔහු ඉල්ලා සිටියේය. එම වසරේදී, ස්පාඤ්ඤය වෙරගුවාස් පළාත (බටහිර පැනමාව සහ නිකරගුවාවේ නැගෙනහිර වෙරළ තීරය) සමඟ දූපත්, නිව් ග්‍රැනඩාවේ උපරාජයාගේ අධිකාරියට පවරන ලදී. භූමිය පරිපාලනය කරන ලද්දේ කාටජිනා පළාතෙන් ය. ඉක්මනින්ම, කාටජිනා සමඟ ඇති වෙළඳ සබඳතා ග්වාතමාලාව සමඟ ඇති වෙළඳ සබඳතාවලට වඩා වැඩි විය.

1818 ජූලි 4 වන දින, ලුවී-මයිකල් ඕරි නම් ප්‍රංශ කෝර්සෙයාර් භටයෙක්, මිනිසුන් 400 ක් සහ ආර්ජන්ටිනාවේ ධජය ලෙලවන නැව් 14 ක් සමඟ, පැරණි ප්‍රොවිඩන්ස් සහ ශාන්ත කැතරින් දූපත් අල්ලා ගත්තේය. මෙම දූපත සුදු ඉංග්‍රීසි කතා කරන රෙපරමාදු භක්තිකයන් සහ ඔවුන්ගේ වහලුන් විසින් ජනාකීර්ණ විය. ඕරි සහ ඔහුගේ කණ්ඩායම මධ්‍යම ඇමරිකානු නිදහස ලුහුබැඳීම සඳහා දූපත් ඔවුන්ගේ නව කඳවුර ලෙස භාවිතා කළහ. කෙසේ වෙතත්, වෙනිසියුලානු සහ කොලොම්බියානු නිදහස සඳහා වූ සටනේදී බොලිවර්ට සහාය දැක්වීමට ඔහු දැරූ උත්සාහයන් නැවත නැවතත් ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී.

ස්පාඤ්ඤ යටත් විජිත ස්වාධීන වූ පසු, සැන් ඇන්ඩ්‍රෙස්, ප්‍රොවිඩන්ස් සහ ශාන්ත කැතරින් වැසියන් 1822 දී ස්වේච්ඡාවෙන් ග්‍රාන් කොලොම්බියා ජනරජයට අනුගත වූ අතර, එමඟින් ඔවුන් මැග්ඩලීනා දෙපාර්තමේන්තුවේ පරිපාලනය යටතේ පත් කරන ලදී. මධ්‍යම ඇමරිකාවේ එක්සත් පළාත් (UPCA) විසින් අනුප්‍රාප්තිකයා වූ පළමු මෙක්සිකානු අධිරාජ්‍යය ද දූපත් වලට හිමිකම් කීවේය. අනෙක් අතට, ග්‍රාන් කොලොම්බියාව, නිකරගුවාවේ නැගෙනහිර වෙරළ තීරය UPCA අත්පත් කර ගැනීමට විරෝධය දැක්වීය. 1838 සිට 1840 දක්වා UPCA බිඳී ගිය නමුත්, ග්‍රාන් කොලොම්බියාවේ අනුප්‍රාප්තිකයන් වූ නිව් ග්‍රැනඩා සහ කොලොම්බියාව මෙන්ම නිකරගුවාවද ආරවුල දිගටම කරගෙන ගියේය. කොලොම්බියාව විසින් 1912 දී දූපත් වල ප්‍රාදේශීය පරිපාලනයක් (ඉන්ඩෙන්ඩෙන්සියා) ස්ථාපිත කරන ලදී.

1928 දී කොලොම්බියාව සහ නිකරගුවාව එස්ගුවෙරා-බාර්සෙනාස් ගිවිසුම අත්සන් කළ අතර එමඟින් දූපත් වල පාලනය කොලොම්බියාවට ලබා දෙන ලදී. කෙසේ වෙතත්, 1980 ගණන්වල සැන්ඩිනිස්ටා රජය බලයට පත් වූ විට, නිකරගුවාව ගිවිසුම ප්‍රතික්ෂේප කළේය. කොලොම්බියාව තර්ක කරන්නේ 1930 දී ගිවිසුමේ අවසන් සහතිකය (එක්සත් ජනපද හමුදා දැනටමත් පිටතට යන විට) එහි වලංගුභාවය තහවුරු කරන බවයි. කොලොම්බියාව සහ හොන්ඩුරාස් 1999 දී සමුද්‍රීය මායිම් ගිවිසුමක් අත්සන් කළ අතර, එය දූපත් කෙරෙහි කොලොම්බියානු ස්වෛරීභාවය ව්‍යංගයෙන් පිළිගනී.

2001 දී, නිකරගුවාව ජාත්‍යන්තර අධිකරණයට (ICJ) මතභේදාත්මක සමුද්‍රීය මායිම සම්බන්ධයෙන් හිමිකම් පෑ අතර සැන් ඇන්ඩ්‍රෙස් සහ ප්‍රොවිඩෙන්සියා දූපත් සමූහය ඇතුළුව කැරිබියන් දූපත් වල කිලෝමීටර 50,000 (වර්ග සැතපුම් 19,305) ක භූමි ප්‍රදේශයක් ඉල්ලා සිටියේය. කොලොම්බියාව ප්‍රතිචාර දැක්වූයේ අධිකරණයට මේ සම්බන්ධයෙන් අධිකරණ බලයක් නොමැති බවත් දූපත් වල නාවික සහ පොලිස් පැවැත්ම වැඩි කළ බවත්ය. කොලොම්බියාව ICJ හි සිය හිමිකම් පෑම ද ආරක්ෂා කළේය. 2007 දෙසැම්බර් 13 වන දින, ICJ විසින් දූපත් කොලොම්බියානු භූමියක් බව තීන්දු කළ නමුත් සමුද්‍රීය මායිම් ආරවුල නොවිසඳී ගියේය. 2012 නොවැම්බර් 19 වන දින, ICJ විසින් දූපත් කෙරෙහි කොලොම්බියාවට ස්වෛරීභාවය ඇති බව තහවුරු කරන ලදී.

### එක්සත් ජනපදය හිමිකම් කීම 
19 වන ශතවර්ෂයේදී, එක්සත් ජනපදය ගුවානෝ දූපත් පනත යටතේ ප්‍රදේශයේ ජනාවාස නොවූ ස්ථාන කිහිපයකට හිමිකම් කී අතර, දැන් කොලොම්බියාව විසින් හිමිකම් කියන ස්ථාන කිහිපයක් ද ඇතුළුව. 1981 දී, එක්සත් ජනපදය සෙරානා ඉවුරට සහ රොන්කාඩෝර් ඉවුරට කොලොම්බියාවට සිය හිමිකම් පවරන ලද අතර ක්විටා සූනෝ ඉවුර වෙත සිය හිමිකම් පෑම අත්හැරියේය. එක්සත් ජනපදය තවමත් සෙරනිලා ඉවුර සහ බජෝ නුවෙවෝ ඉවුර සම්බන්ධයෙන් හිමිකම් පවත්වාගෙන යන අතර ඒවා දෙකම එක්සත් ජනපදයේ සංස්ථාපිත නොවූ භූමි ප්‍රදේශ ලෙස සලකයි.

## යොමු කිරීම්