ၵျွင်းတူယႃး ၵဵင်းတုင်

တူယႃး ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸိုဝ်ႈဝၢၼ်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၼွင် (ယၢမ်းလဵဝ် မိူင်းၼွင်ၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၸႄႈဝဵင်းသေ ပႃးၵႂႃႇၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်းၵျေးသီးယဝ်ႉ)၊  တူယႃးဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵႂၢမ်းယၢင်းသေ မီးတီႈပွင်ႇဝႃႈ ၵူၼ်းဢမ်ႇၵိၼ်ၼိူဝ်ႉမဵၼ်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီၶရိတ်ႉ 1881 – 1882 ၼၼ်ႉ မိူင်းၵဵင်းတုင် ပဵၼ်သိုၵ်းလႄႈ ၸဝ်ႈၾၵဵင်းတုင် ၸင်ႇႁွင်ႉ တၢင်းၸွႆႈထႅမ် တမ်ႈတီႈ ၸဝ်ႈၾၸိူဝ်းပဵၼ် ဢူၺ်းလီမၼ်း တမ်ႈတီႈ မိူင်းၼွင်၊ မွၵ်ႇမႆႇ၊ မိူင်းၼၢႆး၊ မိူင်းလိူၼ်းသေ ႁႂ်ႈသူင်ႇၵူၼ်းသိုၵ်း မႃးၸွႆႈထႅမ်ၵဵင်းတုင်ယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ မႃးၸွႆႈတိုၵ်းယဝ်ႉ ၵူၼ်းသိုၵ်းဝၼ်းတူၵ်းၶူင်းၶဝ် ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈ သိုပ်ႇပႂ်ႉဝႆႉပၼ် လွင်ႈႁူမ်ႇလူမ်ႈ မိူင်းၵဵင်းတုင်၊ ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈ မိုတ်ႈယူႇ တီႈၵဵင်းတုင်လႄႈ ၸင်ႇသိုပ်ႇယူႇ သဝ်းၵႂႃႇယူႇ။

# ၵူၼ်းသိုၵ်းမိူင်းၼွင် ဢၼ်ၸဝ်ႈၾမိူင်းၼွင် ပွႆႇမႃးၼၼ်ႉ သမ်ႉပဵၼ် ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈတူယႃးလႄႈ ၼင်ႇႁိုဝ်တေပဵၼ် တီႈဝႆႈလူႇပူႇၸေႃႇမူးၸႃးၼၼ်ႉ ၵူၼ်းသိုၵ်းဝၢၼ်ႈတူယႃးၶဝ် ၸင်ႇႁဵတ်းၵျွင်းလူႇတၢၼ်း ၵျွင်းလင်ၼိုင်ႈယူႇ။ ဢိင်ပိုင်ႈ ၸိုဝ်ႈဝၢၼ်ႈတူယႃးၶဝ်ၼၼ်ႉသေ ၵျွင်းဢၼ်ၶဝ်လူႇတၢၼ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸင်ႇႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၵျွင်းတူယႃးၼႆယဝ်ႉ။
# ၵူၼ်းသိုၵ်း မိူင်းၼၢႆး သမ်ႉႁဵတ်းလူႇတၢၼ်း ၵျွင်းလင်ၼိုင်ႈလႄႈ ၼၼ်ႉၵေႃႈ ႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၵျွင်းမိူင်းၼၢႆး ၼႆသေ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ဢွၼ်ၵၼ် ႁူႉၵၼ်ဝႃႈ ၵျွင်းထမ်ႇမေႃးတယ။
# ၵူၼ်းသိုၵ်း မိူင်းမွၵ်ႇမႆႇ သမ်ႉႁဵတ်းလူႇတၢၼ်း ၵျွင်းလင်ၼို်င်ႈလႄႈ ၼၼ်ႉၵေႃႈ ႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၵျွင်းမွၵ်ႇမႆႇ ၼႆသေ ယၢမ်းလဵဝ် ႁွင်ႉဝႃႈ ၵျွင်းၵွင်းမူးၶမ်း။
# ၵူၼ်းသိုၵ်း မိူင်းလိူၼ်း တၢင်ႉယၢၼ်း သမ်ႉႁဵတ်းလူႇတၢၼ်း ၵျွင်းလင်ၼိုင်ႈလႄႈ ၸင်ႇႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၵျွင်းၼွင်ၽႃယဝ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈၼွင်ၽႃၼႆႉ မီးၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းဢွၵ်ႇ ဝဵင်းတၢင်ႉယၢၼ်း ၵႆယၢၼ်မွၵ်ႈ 12 လၵ်း။

မိူဝ်ႈတႄႇမၼ်း ပဵၼ်ၵျွင်းမႆႉ ၵျွင်းၶႃးၵူၺ်းသေတႃႉ ဝၢႆးမႃး ပဵၼ်မႃး ၵျွင်းမႆႉပႅၼ်ႈ၊ ဝၢႆးမႃး ၵၢပ်ႈပၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈမႃးသေ ၸင်ႇပဵၼ်မႃး ၵျွင်းဢုတ်ႇ တေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ်ယဝ်ႉ။ တၵႃႇၸိူဝ်းလူႇတၢၼ်း ၵျွင်းၵေႃႈ ပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ် သိုပ်ႇလၢမ်းတၢမ်ၵၼ်မႃး ၸဝ်ႈသြႃႇၼင်ႈၵျွင်းၵေႃႈ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈယဝ်ႉ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈ သိုပ်ႇပုတ်ႈၵၼ်မႃး ၸိူဝ်ႉဢမ်ႇႁၢႆ သၢႆဢမ်ႇၶၢတ်ႇယူႇ။ ၵျွင်းတူယႃးၼႆႉ မီးဝႆႉ တမ်ႈတီႈ ပွၵ်ႉၵုင်းၵျွင်းသေတႃႉ ပိူၼ်ႈဢမ်ႇႁွင်ႉဝႃႈ ၵျွင်းၵုင်းၵျွင်းသေ သမ်ႉၸပ်းၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၵျွင်းတူယႃးၼႆၵူၺ်းယဝ်ႉ။

ထိုင်မႃး ပီသႃႇသၼႃႇ 2554 ပီတႆး 2104 ပီၵေႃးၸႃႇ 1371 ပၢၼ်ၸဝ်ႈသြႃႇပၺ်ႇၺႃႇသႃႇမိ (ထမ်ႇမႃႇၸရိယ၊  B.A မႁႃႇၵၼ်ႇထဝႃႇၸၵပၼ်ႇတိတ၊ ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်း သင်ႇၶၼႃႇယၵ ၸႄႈမိူင်းတႆး) ဢွၼ်ႁူဝ်ၼမ်းၼႃႈသေ ၸဝ်ႈတႃႇၼငဝ်ႈၵျွင်း ၼၢင်းၼွႆႉ ၸင်ႇယိူင်းၸူးထိုင် ၵေႃႉပဵၼ်ပေႃႈ (လုင်းသၢမ်လူင်) ဢဝ်ၵေႃႉပဵၼ်မႄႈ ပႃႈသႅင် (သိုဝ်းလိုဝ်း) ၼမ်းၼႃႈသေ ၸင်ႇႁဵတ်းငဝ်ႈၸဝ်ႈတႃႇၼသေ ၶိုၼ်းမႄးၵုမ်းလုမ်းလႃး ႁဵတ်းပဵၼ် ၵျွင်းမႂ်ႇယဝ်ႉ။ တၵ်ႉၵႃႇသတ်ႈထႃး ဝၢၼ်ႈၵုင်းၵျွင်းလႄႈ ဝၢၼ်ႈၼႃး ႁူမ်ႈပႃး တၵ်ႉၵႃႇ တီႈၸမ်တီႈၵႆၵေႃႈ လႆႈၸႂ် ၽွမ်ႉသဵင်ပဵင်းပၢၵ်ႇၵၼ်သေ ၸွႆႈထႅမ်လူႇတၢၼ်း ၸွမ်းယဝ်ႉ။
ပီၵေႃးၸႃႇ 1371 လိူၼ်ၵမ်မႂ်ႇ 7 ၶမ်ႈ (22.12.2009) ဝၼ်းဢၢင်းၵၢၼ်း ၶၢဝ်းယၢမ်း ၵၢင်ၼႂ် 9:00 မွင်း ၸင်ႇပၢင်းဢဝ် သင်ႇၶႃႇၸဝ်ႈ 69 ပႃးသေ ၸင်ႇတွၵ်ႇလၵ်းၵႅဝ်ႈ၊ တမ်းဝၢင်ႈမၢၵ်ႇဢုတ်ႇၵႅဝ်ႈသႅင်ငိုၼ်းၶမ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။ 
ႁူဝ်ပဝ်ႈလူင် ၽူႈယိပ်းငိုၼ်း ၸၢႆးၵႅဝ်ႈ ၼၢင်းသႅင်ၸွႆႉ ဝၢၼ်ႈၵုင်းၵျွင်း လႄႇႁႃတိုၵ်းသူၼ်း ပီႈၼွင်ႉတင်းလၢႆသေ လူႇၶၢမ်ႇငိုၼ်းမႃး လႆႈၼမ်လိူဝ်သေပိူၼ်ႈလႄႈ ၸွႆႈၵၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈၵျွင်းမႂ်ႇၵႂႃႇယူႇ။

ႁူဝ်ပဝ်ႈ ၸုမ်းၵေႃႇသၢင်ႈၵျွင်းတူယႃးၼႆႉ ပဵၼ် ၸၢႆးလႃၵႅဝ်ႈ၊ ၼၢင်းမူဝ်ၶမ်း ဝၢၼ်ႈၵုင်းၵျွင်း။ မေႃမိုဝ်းလူင် ၽၢႆႇၵေႃႇသၢင်ႈ သမ်ႉပဵၼ် ၸုမ်းသြႃႇဢူးဢႃးပူၺ်ႇၶဝ် ဝၢၼ်ႈၸဵတ်းမိူင်း ဝဵင်းၵဵင်းတုင်။ မေႃမိုဝ်းလူင် ၽၢႆႇႁဵတ်းထီးလႄႈ မွၵ်ႇယွႆး မွၵ်ႇတင်ႈၸေႃႈၾႃႉမႄႈလႆ ပဵၼ်ၸုမ်းသြႃႇလုင်းယွတ်ႈၶဝ် ဝၢၼ်ႈပႃႇလႅင် ဝဵင်းၵဵင်းတုင်။ မေႃမိုဝ်းလူင် ၽၢႆႇၶွၵ်းမွၵ်ႇၶွၵ်းဝၼ်း ပဵၼ်ၸုမ်းသြႃႇဢူးတၢၼ်းလုၼ်ႇၶဝ် ဝၢၼ်ႈတိတ်ႉသဵင်ႉ ဝဵင်းမူင်ႇယႂႃႇ (ဝဵင်းဝၢၼ်ႈမူင်ႈ)ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၼမ်ႉၵတ်ႉတၢင်းၶႅၼ်ႇ ၸိူင်ႉၼင်ႇႁိုဝ်ၵေႃႈ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၼႄ သဵင်ႈသဵင်ႈယဝ်ႉ။
ၵျွင်းတူယႃးၼႆႉ ၵေႃႇသၢင်ႈမႃး 2 ပီသေ ထိုင်မႃး ပီၵေႃးၸႃႇ 1373 ၼီႈ လိူၼ် 12 လွင်ႈ 1 ၶမ်ႈ (11.11.2011) ၼၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈတူၵ်းပၢၵ်ႇ ယၢတ်ႇၼမ်ႉ ဢဝ်ၼႃးမုၼ် ၽွၼ်းလီမၼ်းသေ ယွၼ်းသူး ႁႂ်ႈပဵၼ် ဢၼ်ၵမ်ႉဢၼ်ထႅမ် တၢင်းၵႂႃႇ မိူင်းၶမ်းမႁႃႇၼိပ်ႉပၢၼ်ႇသေ လူႇတၢၼ်း ၵိုၵ်းၵပ်းၸပ်းဝႆႉ ၼႂ်းသႃႇသၼႃႇ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈယဝ်ႉ။ 

## ၽိုၼ်ဢိင်

ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ႁူင်းႁေႃသႃႇသၼႃႇ